Commentariorum in Psalmos

Eusebius of Caesarea

Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.

Page 1 of 5next ›last »

Editoris Monitum (editorial preface

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

Commentario In Psalmos

PG 23:65〔Editorial preface, from the Migne page scan (OCR)〕 MONITUM. (Angelo Mai, Bibliotheca nova Patrum, t. IV, p. . Roinæ , in-4.) Vir doctissimus, et de sacris Litteris immortaliter meritus, ac Maurinæ familiæ summum decus, Ber- nardus Montfauconius in præfatione ad Eusebii Cæsariensis quos edidit Commentarios ad Psalterium, ait p. : ‹ Neque.tamen id consequi potuimus, ut totum commentarium ad ultimum usque psalmum CL in lu- cem proferre liceret: in nullo enim ex memoratis codicibus ultra cxvı psalmum quidpiam offertur. Quod- que per mihi mirum visum est, Calenæ illæ Regiæ (Parisiaca) quæ usque ad cxvııı psalmum interpretationi- bus Eusebii utuntur, ita ut nullus veterum interpretum adeo frequentatus occurrat, in cxv111 psalmo ita finem faciunt Eusebium in medium afferendi, ut ne verbum quidem ulterius Eusebi compareat. Unde conjectare ſorte liceat, a multis jam sæculis Eusebii Commentarios hac posteriore sui parte truncatos librariorum incuria fuisse. » - Et quidem Montfauconius recte nos monet, Eusebium in totum reapse Psalterium scripsisse, teste Hiero- nymo De script. eccl., cap. : ‹ Eusebivs in CL psalmos eruditissimos Commentarios edidit. » Et in epi. stola , ad Augustinum: ‹ Psalmos interpretati sunt apud Græcos primus Origcues, secundus Eusebius Cæsariensis, de integro Psalmorum corpore dicimus. › . • His ego apud Montfauconium lectis, et cum ne apud Corderii quidem Catenam Eusebium uspiam post dictum terminum laudari viderem, quæsivi sedulo in Vaticanis codicibus nunquid forte lateret, quod ultra prædictam ejus editionem excurreret. Et continui quidem commentarii, qualis apud Montfauconium est, tres vidi codices Vaticanos, quorum tamen nullus ultra psalmum cxn, præter interjectas lacunas, procedebat. Ergo ad Catenas Vaticanas conversus, in quibus Eusebii abundant excerpta, in plerisque utique agnovi de- ficere omnino Eusebium post psalmum cxviii, quæ res cum Montfauconii de Parisiacis Catenis narratione congruit. Sed tamen quod huic ducto editori non obtigit, ut ultra eum terminum prætervehi posset, mihi commode ac feliciter obvenit: etenim inter tot Vaticanas, tres inveni Catenas, in quibus Eusebii excerpta non contemnenda usque ad Psalterii finem leguntur. Prima est catena pervetusti membranei codicis, sæculi ferme xɩ quem in Cyrilli editione (in qua Vaticanas ad Psalterium Catenas descripsi) designavi littera D. Se- cunda est codicis item egregii, bombycini, sæculi circiter XIII, quem denotavi littera C. Tertia est codicis G, chartacei. Denique etiam in codicibus E et L, nonnulla Eusebii post cxviii psalmum scholia supersunt. Quæ cum ita se haberent, nolui equidem oblatam facultatem omittere supplendi egregiam, quantum mihi licuit, Montfauconii editionem, et si non integrum Eusebii Commentarium, saltem ejus excerpta et reliquias stu- diose e codicibus sumptas, Latinitate etiam, imminente prelo, a me donatas, ad Ecclesiæ usum perducere. Porro haud continuum hunc esse Commentarium, jam dixi, quia nonnisi e catenis excerptus a nobis ſuit. Quid vero? Nonne et Athanasii in Psalmos, nonne etiam Theodoreti in Isaiam deperdita expositiones, prio- ris quidem a Montfauconio, posterioris a Sirmondo e Catenis tantummodo delibatæ fuerunt? Et quidem ju- dicure se dicit Sirmondus, medullam haud dubie succumque cujusque scripti contineri in Catenis solere. Etsi autem hæc Eusebii scholia in plerisque psa!mis tenuiora sunt, attamen in aliquot ita abundant, ut prope ex integro opere superesse videantur, si certe partim psalmorum quorumdam brevitatem, partim scholiorum- copiam spectemus, veluti ad psalmos cxxv, cxxvii, cxxxii, cxxxiv, CL, el ad cxLv, CLIX, CLX. Jamvero theo- logicus in hac nova Eusebii parte de Christi divinitate sensus sanus orthodoxusque ubique est, moralis autem el doctrinalis valde pius et utilis, de recte agenda vita, de orandi usu, de animæ immortalitate, de ſutura vita, de hæreticorum reprehensione, etc. Ad sacrum criticem et philologiam quod attinet, laudat Eusebius. non semel Aquilam, sæpius Symmachum, quandoque etiam Theodotionem, Septuaginta Interpr

ΜΩΝ. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΙΝΩΝ ΚΑΤ' ΕΠΙΤΟΜΗΝ. ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΑΣ ΕΠΙΓΡΑΦΑΣ ΤΩΝ ΨΑΛ Ἑκατὸν πεντήκοντα τυγχάνουσιν οἱ ψαλμοί, ἱεροῦ τοῦ ν' τυγχάνοντος ἀριθμοῦ· ἐν μὲν ἡμέραις ποιῶν τὴν Πεντηκοστήν, ἐν δὲ ἐνιαυτοῖς τὸν παρ' Ἑβραίοις καλούμενον Ἰωήλ. Νάβλα δὲ παρ' Εβραίοις λέγεται τὸ ψαλτήριον, ὃ δὴ μόνον τῶν μουσικῶν ὀργάνων ὀρθότα- τον, καὶ μὴ συνεργούμενον εἰς ἦχον ἐκ τῶν κατωτάτω μερῶν, ἀλλ᾽ ἄνωθεν ἔχειν τὸν ὑπηχοῦντα χαλκόν. Ψαλμοὶ μὲν οὖν οἱ διὰ μόνου τοῦ ὀργάνου χωρὶς φωνῆς ανακρουόμενοι· ᾠδὴ δὲ οἱ διὰ φωνῆς ἐμμελοῦς· ᾠδὴ δὲ ψαλμοῦ τὸ τῷ ὀργάνῳ σύμφωνον ἐπάγειν φωνήν ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς ἀνάπαλιν, προηγουμένης τῆς τῶν κρουσμάτων φωνῆς. ᾿Αλληγορίας δὲ νόμῳ, ψαλμός μὲν σώματος κίνησις ἐναρμόνιος εἰς ἐργασίαν ἀγαθὴν, κἂν μὴ πάνυ τις ἐπακολουθῇ θεωρία· ᾠδὴ δὲ χωρίς πράξεως ἀληθείας κατάληψις, φωτιζομένης ψυχῆς περὶ Θεοῦ καὶ τῶν λογίων αὐτοῦ. Ὠδὴ δὲ ψαλμοῦ, προαγούσης πράξεως γνώσεως· κατὰ τό· Ἐπιθυμήσας σοφίας διατήρησον ἐντολὰς, καὶ Κύριος χορηγή σει σοι αὐτήν. Ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς πρᾶξις ὑπὸ γνώσεως οδηγουμένη, περὶ τοῦ πῶς καὶ πότε πρακτέον· διὸ καὶ πρῶται τῶν ψαλμῶν αἱ ἐπιγραφαί· οὐ γὰρ ἀπὸ θεω ρίας ὁ ἅγιος ἄρχεται, ἀλλ᾽ ἅπαν πίστει ταῖς πράξεσιν ἐπιτρέχει. Ἐπὶ δὲ τῷ τέλει πολλαὶ αἱ ᾠδαί· καὶ ὅπου ἀναβαθμοί, οὐδαμοῦ ψαλμός, οὔτε καθ' ἑαυτὸν, οὔτε μετ᾿ ἐπιπλοκῆς. ᾠδαὶ δὲ πάντα καθ' ἑαυτάς· ἡ γὰρ ἀνάβασις πρὸς μόνην ὁρᾷ θεωρίαν. Διάψαλμα δὲ παρὰ μὲν ᾿Ακύλᾳ καὶ τῷ Ἑβραϊκῷ οὐ κεῖται· ἀντὶ δὲ αὐ ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΜΦΙΛΟΥ. Τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν ἤ δε ἂν εἴη ἡ διαίρεσις, ὡς τὰ ἀκριβῆ τῶν ἀντιγράφων αὐτό τε τὸ Εβραϊκὸν περιέχει. Οὐχ ὡς ἄν τις ὑπολάβοι πάντες εἰσὶ τοῦ Δαυΐδ οἱ ψαλμοί, ἀλλὰ καὶ ἑτέρων προφητῶν ἐν τῷ ψάλλειν προφητευόντων. Διόπερ ἡ πᾶσα γραφὴ παρ' Εβραίοις τῶν ψαλμῶν οὐ τοῦ Δαυΐδ ἐπιγράφει· ἀλλ' ἀδιορίστως βίβλος ψαλμῶν ὀνομάζεται. Εἰς πέντε δὲ μέρη τὴν πᾶσαν τῶν Ψαλμῶν βίβλον παῖδες Εβραίων διαιροῦσι· πρῶτον εἰς τοὺς ἀπὸ α' μέχρι μ'· δεύτε ρον εἰς τοὺς ἀπὸ μα' μέχρις οβ' τρίτον εἰς τοὺς ἀπὸ οι μέχρις πη'· τέταρτον εἰς τοὺς ἀπὸ πθ' μέχρις ρε πέμπτον εἰς τοὺς ἀπὸ ρς' μέχρι τέλους. Ανεπίγρα φοι δέ εἰσι ψαλμοὶ ιθ', ἐπιγεγραμμένοι ρλα'. Τῶν ἐπι COMMENTARIA IN PSALMOS. Gr EUSEBII CÆSARIENSIS COMMENTARIA IN PSALMOS. - EUSEBII IN PSALMORUM INSCRIPTIONES. A INTERPRETATIO QUARUMDAM COMPEN- DII MORE DESCRIPTA. B Centum et quinquaginta psalmi sunt : et sane sa- cer est quinquagenarius numerus, illo siquidem dierum curriculo instituitur Pentecoste, ac totidem annorum numero Jubilæus, ut vocant Hebræi, cele- bratur. Nabla apud Hebræos vocatur psalterium ; quod ex musicis instrumentis solum rectissimum est, neque ab infimis partibus ad sonum adhibetur, sed a supernis sonanti æære instruitur. Psalmi ita- que vocantur quotquot sola instrumentorum pulsa- tione, nullis admistis vocibus,persolvuntur. Canticum dicitur quod suavi æquabilique voce canitur; canti- cum psalmi, quod una cum instrumentis consonas admittit voces; psalmus cantici rursum, cum instru- mentorum musicorum sonus vocibus præit. Si alle- gorice res accipiatur, psalmus est concinnus corpo- ris motus ad opus bonum exsequendum, etiamsi contemplatio parva subsequatur. Canticum nullo opere admistum est veritatis comprehensio, mente ad Dei ejusque sermonum contemplationem illustra- ta. Canticum psalmi dicitur cum cognitio actum prærelit, juxta illud : Concupiscens sapientiam, serva mandata, et Dominus præbebit illam tibi ‘. Psalmus cantici est actus ducente cognitione admis- sus, docente scilicet quo pacto quove tempore sit agendum quapropter in inscriptione psalmorum vox canticis præit; non enin a contemplatione vir sanctus orditur, sed fide omnino ad opera exse- quenda currit. Sub finem multa cantica sunt. Ubi C toũ tò dei. autem gradus habentur nusquam psalmus, neque per se solus, neque alia adjuncta voce inscribitur ; sed ibi cantica solum apponuntur; nam ubi ascensus graduum est, ibi sola contemplatio spectatur. Dia- psalma porro apud Aquilam et in Hebraico non exstat : sed ejus loco, semper ascribitur. ARGUMENTUM EUSEBII PAMPHILI. Libri Psalmorum isthæc divisio fuerit, ut cum ipsa accuratiora exemplaria, tum Hebraicus textus circumferunt. Neque vero, ut quis forte existimave- rit, omnes psalmii sunt Davidis; sed aliorum quo- que prophetarum, qui psallendo prophetica oracula edebant. Quare apud Hebræos, universa psalmorum scriptura, non Davidis fert inscriptionem, sed inde- Ginite liber Psalmorum vocatur. In partes porro quinque Hebræi librum Psalmorum dividunt. Prima pars a primo ad quadragesimum psalmum comple- ctitur; secunda, a quadragesimo primo ad septua- gesiinum secundum; tertia a septuagesimo secundo ad octogesimum octavum; quarta, ab octogesimo ¹ Eccli. 1, 33.

Eusebius on the Inscriptions of the PsalmsΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΑΣ ΕΠΙΓΡΑΦΑΣ ΤΩΝ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΑΣ ΕΠΙΓΡΑΦΑΣ ΤΩΝ ΨΑΛ- ΜΩΝ. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΙΝΩΝ ΚΑΤ’ ΕΠΙΤΟΜΗΝ. Ἑκατὸν πεντήκοντα τυγχάνουσιν οἱ ψαλμοὶ, ἱεροῦ τοῦ ν τυγχάνοντος ἀριθμοῦ· ἐν μὲν ἡμέραις ποιῶν τὴν Πεντηκοστὴν, ἐν δὲ ἐνιαυτοῖς τὸν παρ’ Ἑβραίοις καλούμενον Ἰωήλ. Νάβλα δὲ παρ’ Ἑβραίοις λέγεται τὸ ψαλτήριον, ὃ δὴ μόνον τῶν μουσικῶν ὀργάνων ὀρθότατον, καὶ μὴ συνεργούμενον εἰς ἦχον ἐκ τῶν κατωτάτω μερῶν, ἀλλ’ ἄνωθεν ἔχειν τὸν ὑπηχοῦντα χαλκόν. Ψαλμοὶ μὲν οὖν οἱ διὰ μόνου τοῦ ὀργάνου χωρὶς φωνῆς ἀνακρουόμενοι· ᾠδὴ δὲ οἱ διὰ φωνῆς ἐμμελοῦς· ᾠδὴ δὲ ψαλμοῦ τὸ τῷ ὀργάνῳ σύμφωνον ἐπάγειν φωνήν· ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς ἀνάπαλιν, προηγουμένης τῆς τῶν κρουσμάτων φωνῆς. Ἀλληγορίας δὲ νόμῳ, ψαλμὸς μὲν σώματος κίνησις ἐναρμόνιος εἰς ἐργασίαν ἀγαθὴν, κἂν μὴ πάνυ τις ἐπακολουθῇ θεωρία· ᾠδὴ δὲ χωρὶς πράξεως ἀληθείας κατάληψις, φωτιζομένης ψυχῆς περὶ Θεοῦ καὶ τῶν λογίων αὐτοῦ. Ὠδὴ δὲ ψαλμοῦ, προαγούσης πράξεως γνώσεως· κατὰ τό· Ἐπιθυμήσας σοφίας διατήρησον ἐντολὰς, καὶ Κύριος χορηγήσει σοι αὐτήν. Ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς πρᾶξις ὑπὸ γνώσεως ὁδηγουμένη, περὶ τοῦ πῶς καὶ πότε πρακτέον· διὸ καὶ πρῶται τῶν ψαλμῶν αἱ ἐπιγραφαί·

ΜΩΝ. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΙΝΩΝ ΚΑΤ' ΕΠΙΤΟΜΗΝ. ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΑΣ ΕΠΙΓΡΑΦΑΣ ΤΩΝ ΨΑΛ Ἑκατὸν πεντήκοντα τυγχάνουσιν οἱ ψαλμοί, ἱεροῦ τοῦ ν' τυγχάνοντος ἀριθμοῦ· ἐν μὲν ἡμέραις ποιῶν τὴν Πεντηκοστήν, ἐν δὲ ἐνιαυτοῖς τὸν παρ' Ἑβραίοις καλούμενον Ἰωήλ. Νάβλα δὲ παρ' Εβραίοις λέγεται τὸ ψαλτήριον, ὃ δὴ μόνον τῶν μουσικῶν ὀργάνων ὀρθότα- τον, καὶ μὴ συνεργούμενον εἰς ἦχον ἐκ τῶν κατωτάτω μερῶν, ἀλλ᾽ ἄνωθεν ἔχειν τὸν ὑπηχοῦντα χαλκόν. Ψαλμοὶ μὲν οὖν οἱ διὰ μόνου τοῦ ὀργάνου χωρὶς φωνῆς ανακρουόμενοι· ᾠδὴ δὲ οἱ διὰ φωνῆς ἐμμελοῦς· ᾠδὴ δὲ ψαλμοῦ τὸ τῷ ὀργάνῳ σύμφωνον ἐπάγειν φωνήν ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς ἀνάπαλιν, προηγουμένης τῆς τῶν κρουσμάτων φωνῆς. ᾿Αλληγορίας δὲ νόμῳ, ψαλμός μὲν σώματος κίνησις ἐναρμόνιος εἰς ἐργασίαν ἀγαθὴν, κἂν μὴ πάνυ τις ἐπακολουθῇ θεωρία· ᾠδὴ δὲ χωρίς πράξεως ἀληθείας κατάληψις, φωτιζομένης ψυχῆς περὶ Θεοῦ καὶ τῶν λογίων αὐτοῦ. Ὠδὴ δὲ ψαλμοῦ, προαγούσης πράξεως γνώσεως· κατὰ τό· Ἐπιθυμήσας σοφίας διατήρησον ἐντολὰς, καὶ Κύριος χορηγή σει σοι αὐτήν. Ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς πρᾶξις ὑπὸ γνώσεως οδηγουμένη, περὶ τοῦ πῶς καὶ πότε πρακτέον· διὸ καὶ πρῶται τῶν ψαλμῶν αἱ ἐπιγραφαί· οὐ γὰρ ἀπὸ θεω ρίας ὁ ἅγιος ἄρχεται, ἀλλ᾽ ἅπαν πίστει ταῖς πράξεσιν ἐπιτρέχει. Ἐπὶ δὲ τῷ τέλει πολλαὶ αἱ ᾠδαί· καὶ ὅπου ἀναβαθμοί, οὐδαμοῦ ψαλμός, οὔτε καθ' ἑαυτὸν, οὔτε μετ᾿ ἐπιπλοκῆς. ᾠδαὶ δὲ πάντα καθ' ἑαυτάς· ἡ γὰρ ἀνάβασις πρὸς μόνην ὁρᾷ θεωρίαν. Διάψαλμα δὲ παρὰ μὲν ᾿Ακύλᾳ καὶ τῷ Ἑβραϊκῷ οὐ κεῖται· ἀντὶ δὲ αὐ ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΜΦΙΛΟΥ. Τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν ἤ δε ἂν εἴη ἡ διαίρεσις, ὡς τὰ ἀκριβῆ τῶν ἀντιγράφων αὐτό τε τὸ Εβραϊκὸν περιέχει. Οὐχ ὡς ἄν τις ὑπολάβοι πάντες εἰσὶ τοῦ Δαυΐδ οἱ ψαλμοί, ἀλλὰ καὶ ἑτέρων προφητῶν ἐν τῷ ψάλλειν προφητευόντων. Διόπερ ἡ πᾶσα γραφὴ παρ' Εβραίοις τῶν ψαλμῶν οὐ τοῦ Δαυΐδ ἐπιγράφει· ἀλλ' ἀδιορίστως βίβλος ψαλμῶν ὀνομάζεται. Εἰς πέντε δὲ μέρη τὴν πᾶσαν τῶν Ψαλμῶν βίβλον παῖδες Εβραίων διαιροῦσι· πρῶτον εἰς τοὺς ἀπὸ α' μέχρι μ'· δεύτε ρον εἰς τοὺς ἀπὸ μα' μέχρις οβ' τρίτον εἰς τοὺς ἀπὸ οι μέχρις πη'· τέταρτον εἰς τοὺς ἀπὸ πθ' μέχρις ρε πέμπτον εἰς τοὺς ἀπὸ ρς' μέχρι τέλους. Ανεπίγρα φοι δέ εἰσι ψαλμοὶ ιθ', ἐπιγεγραμμένοι ρλα'. Τῶν ἐπι COMMENTARIA IN PSALMOS. Gr EUSEBII CÆSARIENSIS COMMENTARIA IN PSALMOS. - EUSEBII IN PSALMORUM INSCRIPTIONES. A INTERPRETATIO QUARUMDAM COMPEN- DII MORE DESCRIPTA. B Centum et quinquaginta psalmi sunt : et sane sa- cer est quinquagenarius numerus, illo siquidem dierum curriculo instituitur Pentecoste, ac totidem annorum numero Jubilæus, ut vocant Hebræi, cele- bratur. Nabla apud Hebræos vocatur psalterium ; quod ex musicis instrumentis solum rectissimum est, neque ab infimis partibus ad sonum adhibetur, sed a supernis sonanti æære instruitur. Psalmi ita- que vocantur quotquot sola instrumentorum pulsa- tione, nullis admistis vocibus,persolvuntur. Canticum dicitur quod suavi æquabilique voce canitur; canti- cum psalmi, quod una cum instrumentis consonas admittit voces; psalmus cantici rursum, cum instru- mentorum musicorum sonus vocibus præit. Si alle- gorice res accipiatur, psalmus est concinnus corpo- ris motus ad opus bonum exsequendum, etiamsi contemplatio parva subsequatur. Canticum nullo opere admistum est veritatis comprehensio, mente ad Dei ejusque sermonum contemplationem illustra- ta. Canticum psalmi dicitur cum cognitio actum prærelit, juxta illud : Concupiscens sapientiam, serva mandata, et Dominus præbebit illam tibi ‘. Psalmus cantici est actus ducente cognitione admis- sus, docente scilicet quo pacto quove tempore sit agendum quapropter in inscriptione psalmorum vox canticis præit; non enin a contemplatione vir sanctus orditur, sed fide omnino ad opera exse- quenda currit. Sub finem multa cantica sunt. Ubi C toũ tò dei. autem gradus habentur nusquam psalmus, neque per se solus, neque alia adjuncta voce inscribitur ; sed ibi cantica solum apponuntur; nam ubi ascensus graduum est, ibi sola contemplatio spectatur. Dia- psalma porro apud Aquilam et in Hebraico non exstat : sed ejus loco, semper ascribitur. ARGUMENTUM EUSEBII PAMPHILI. Libri Psalmorum isthæc divisio fuerit, ut cum ipsa accuratiora exemplaria, tum Hebraicus textus circumferunt. Neque vero, ut quis forte existimave- rit, omnes psalmii sunt Davidis; sed aliorum quo- que prophetarum, qui psallendo prophetica oracula edebant. Quare apud Hebræos, universa psalmorum scriptura, non Davidis fert inscriptionem, sed inde- Ginite liber Psalmorum vocatur. In partes porro quinque Hebræi librum Psalmorum dividunt. Prima pars a primo ad quadragesimum psalmum comple- ctitur; secunda, a quadragesimo primo ad septua- gesiinum secundum; tertia a septuagesimo secundo ad octogesimum octavum; quarta, ab octogesimo ¹ Eccli. 1, 33.

οὐ γὰρ ἀπὸ θεωρίας ὁ ἅγιος ἄρχεται, ἀλλ’ ἅπαν πίστει ταῖς πράξεσιν ἐπιτρέχει. Ἐπὶ δὲ τῷ τέλει πολλαὶ αἱ ᾠδαί· καὶ ὅπου ἀναβαθμοὶ, οὐδαμοῦ ψαλμὸς, οὔτε καθ’ ἑαυτὸν, οὔτε μετ’ ἐπιπλοκῆς. Ὠδαὶ δὲ πάντα καθ’ ἑαυτάς· ἡ γὰρ ἀνάβασις πρὸς μόνην ὁρᾷ θεωρίαν. Διάψαλμα δὲ παρὰ μὲν Ἀκύλᾳ καὶ τῷ Ἑβραϊκῷ οὐ κεῖται· ἀντὶ δὲ αὐτοῦ τὸ ἀεί.

ΜΩΝ. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΙΝΩΝ ΚΑΤ' ΕΠΙΤΟΜΗΝ. ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΑΣ ΕΠΙΓΡΑΦΑΣ ΤΩΝ ΨΑΛ Ἑκατὸν πεντήκοντα τυγχάνουσιν οἱ ψαλμοί, ἱεροῦ τοῦ ν' τυγχάνοντος ἀριθμοῦ· ἐν μὲν ἡμέραις ποιῶν τὴν Πεντηκοστήν, ἐν δὲ ἐνιαυτοῖς τὸν παρ' Ἑβραίοις καλούμενον Ἰωήλ. Νάβλα δὲ παρ' Εβραίοις λέγεται τὸ ψαλτήριον, ὃ δὴ μόνον τῶν μουσικῶν ὀργάνων ὀρθότα- τον, καὶ μὴ συνεργούμενον εἰς ἦχον ἐκ τῶν κατωτάτω μερῶν, ἀλλ᾽ ἄνωθεν ἔχειν τὸν ὑπηχοῦντα χαλκόν. Ψαλμοὶ μὲν οὖν οἱ διὰ μόνου τοῦ ὀργάνου χωρὶς φωνῆς ανακρουόμενοι· ᾠδὴ δὲ οἱ διὰ φωνῆς ἐμμελοῦς· ᾠδὴ δὲ ψαλμοῦ τὸ τῷ ὀργάνῳ σύμφωνον ἐπάγειν φωνήν ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς ἀνάπαλιν, προηγουμένης τῆς τῶν κρουσμάτων φωνῆς. ᾿Αλληγορίας δὲ νόμῳ, ψαλμός μὲν σώματος κίνησις ἐναρμόνιος εἰς ἐργασίαν ἀγαθὴν, κἂν μὴ πάνυ τις ἐπακολουθῇ θεωρία· ᾠδὴ δὲ χωρίς πράξεως ἀληθείας κατάληψις, φωτιζομένης ψυχῆς περὶ Θεοῦ καὶ τῶν λογίων αὐτοῦ. Ὠδὴ δὲ ψαλμοῦ, προαγούσης πράξεως γνώσεως· κατὰ τό· Ἐπιθυμήσας σοφίας διατήρησον ἐντολὰς, καὶ Κύριος χορηγή σει σοι αὐτήν. Ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς πρᾶξις ὑπὸ γνώσεως οδηγουμένη, περὶ τοῦ πῶς καὶ πότε πρακτέον· διὸ καὶ πρῶται τῶν ψαλμῶν αἱ ἐπιγραφαί· οὐ γὰρ ἀπὸ θεω ρίας ὁ ἅγιος ἄρχεται, ἀλλ᾽ ἅπαν πίστει ταῖς πράξεσιν ἐπιτρέχει. Ἐπὶ δὲ τῷ τέλει πολλαὶ αἱ ᾠδαί· καὶ ὅπου ἀναβαθμοί, οὐδαμοῦ ψαλμός, οὔτε καθ' ἑαυτὸν, οὔτε μετ᾿ ἐπιπλοκῆς. ᾠδαὶ δὲ πάντα καθ' ἑαυτάς· ἡ γὰρ ἀνάβασις πρὸς μόνην ὁρᾷ θεωρίαν. Διάψαλμα δὲ παρὰ μὲν ᾿Ακύλᾳ καὶ τῷ Ἑβραϊκῷ οὐ κεῖται· ἀντὶ δὲ αὐ ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΜΦΙΛΟΥ. Τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν ἤ δε ἂν εἴη ἡ διαίρεσις, ὡς τὰ ἀκριβῆ τῶν ἀντιγράφων αὐτό τε τὸ Εβραϊκὸν περιέχει. Οὐχ ὡς ἄν τις ὑπολάβοι πάντες εἰσὶ τοῦ Δαυΐδ οἱ ψαλμοί, ἀλλὰ καὶ ἑτέρων προφητῶν ἐν τῷ ψάλλειν προφητευόντων. Διόπερ ἡ πᾶσα γραφὴ παρ' Εβραίοις τῶν ψαλμῶν οὐ τοῦ Δαυΐδ ἐπιγράφει· ἀλλ' ἀδιορίστως βίβλος ψαλμῶν ὀνομάζεται. Εἰς πέντε δὲ μέρη τὴν πᾶσαν τῶν Ψαλμῶν βίβλον παῖδες Εβραίων διαιροῦσι· πρῶτον εἰς τοὺς ἀπὸ α' μέχρι μ'· δεύτε ρον εἰς τοὺς ἀπὸ μα' μέχρις οβ' τρίτον εἰς τοὺς ἀπὸ οι μέχρις πη'· τέταρτον εἰς τοὺς ἀπὸ πθ' μέχρις ρε πέμπτον εἰς τοὺς ἀπὸ ρς' μέχρι τέλους. Ανεπίγρα φοι δέ εἰσι ψαλμοὶ ιθ', ἐπιγεγραμμένοι ρλα'. Τῶν ἐπι COMMENTARIA IN PSALMOS. Gr EUSEBII CÆSARIENSIS COMMENTARIA IN PSALMOS. - EUSEBII IN PSALMORUM INSCRIPTIONES. A INTERPRETATIO QUARUMDAM COMPEN- DII MORE DESCRIPTA. B Centum et quinquaginta psalmi sunt : et sane sa- cer est quinquagenarius numerus, illo siquidem dierum curriculo instituitur Pentecoste, ac totidem annorum numero Jubilæus, ut vocant Hebræi, cele- bratur. Nabla apud Hebræos vocatur psalterium ; quod ex musicis instrumentis solum rectissimum est, neque ab infimis partibus ad sonum adhibetur, sed a supernis sonanti æære instruitur. Psalmi ita- que vocantur quotquot sola instrumentorum pulsa- tione, nullis admistis vocibus,persolvuntur. Canticum dicitur quod suavi æquabilique voce canitur; canti- cum psalmi, quod una cum instrumentis consonas admittit voces; psalmus cantici rursum, cum instru- mentorum musicorum sonus vocibus præit. Si alle- gorice res accipiatur, psalmus est concinnus corpo- ris motus ad opus bonum exsequendum, etiamsi contemplatio parva subsequatur. Canticum nullo opere admistum est veritatis comprehensio, mente ad Dei ejusque sermonum contemplationem illustra- ta. Canticum psalmi dicitur cum cognitio actum prærelit, juxta illud : Concupiscens sapientiam, serva mandata, et Dominus præbebit illam tibi ‘. Psalmus cantici est actus ducente cognitione admis- sus, docente scilicet quo pacto quove tempore sit agendum quapropter in inscriptione psalmorum vox canticis præit; non enin a contemplatione vir sanctus orditur, sed fide omnino ad opera exse- quenda currit. Sub finem multa cantica sunt. Ubi C toũ tò dei. autem gradus habentur nusquam psalmus, neque per se solus, neque alia adjuncta voce inscribitur ; sed ibi cantica solum apponuntur; nam ubi ascensus graduum est, ibi sola contemplatio spectatur. Dia- psalma porro apud Aquilam et in Hebraico non exstat : sed ejus loco, semper ascribitur. ARGUMENTUM EUSEBII PAMPHILI. Libri Psalmorum isthæc divisio fuerit, ut cum ipsa accuratiora exemplaria, tum Hebraicus textus circumferunt. Neque vero, ut quis forte existimave- rit, omnes psalmii sunt Davidis; sed aliorum quo- que prophetarum, qui psallendo prophetica oracula edebant. Quare apud Hebræos, universa psalmorum scriptura, non Davidis fert inscriptionem, sed inde- Ginite liber Psalmorum vocatur. In partes porro quinque Hebræi librum Psalmorum dividunt. Prima pars a primo ad quadragesimum psalmum comple- ctitur; secunda, a quadragesimo primo ad septua- gesiinum secundum; tertia a septuagesimo secundo ad octogesimum octavum; quarta, ab octogesimo ¹ Eccli. 1, 33.

Hypothesis of Eusebius PamphiliΥΠΟΘΕΣΙΣ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΜΦΙΛΟΥ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΜΦΙΛΟΥ. Τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν ἥδε ἂν εἴη ἡ διαίρεσις, ὡς τὰ ἀκριβῆ τῶν ἀντιγράφων αὐτό τε τὸ Ἑβραϊκὸν περιέχει. Οὐχ ὡς ἄν τις ὑπολάβοι πάντες εἰσὶ τοῦ Δαυὶ̈δ οἱ ψαλμοὶ, ἀλλὰ καὶ ἑτέρων προφητῶν ἐν τῷ ψάλλειν προφητευόντων. Διόπερ ἡ πᾶσα γραφὴ παρ’ Ἑβραίοις τῶν ψαλμῶν οὐ τοῦ Δαυὶ̈δ ἐπιγράφει· ἀλλ’ ἀδιορίστως βίβλος ψαλμῶν ὀνομάζεται. Εἰς πέντε δὲ μέρη τὴν πᾶσαν τῶν Ψαλμῶν βίβλον παῖδες Ἑβραίων διαιροῦσι· πρῶτον εἰς τοὺς ἀπὸ α μέχρι μ· δεύτερον εἰς τοὺς ἀπὸ μα μέχρις οβ· τρίτον εἰς τοὺς ἀπὸ ογ μέχρις πη· τέταρτον εἰς τοὺς ἀπὸ πθ μέχρις ρε· πέμπτον εἰς τοὺς ἀπὸ ρϛ μέχρι τέλους. Ἀνεπίγραφοι δέ εἰσι ψαλμοὶ ιθ, ἐπιγεγραμμένοι ρλα. Τῶν ἐπιγεγραμμένων δέ εἰσιν οὕτως αἱ διαιρέσεις·

ΜΩΝ. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΙΝΩΝ ΚΑΤ' ΕΠΙΤΟΜΗΝ. ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΑΣ ΕΠΙΓΡΑΦΑΣ ΤΩΝ ΨΑΛ Ἑκατὸν πεντήκοντα τυγχάνουσιν οἱ ψαλμοί, ἱεροῦ τοῦ ν' τυγχάνοντος ἀριθμοῦ· ἐν μὲν ἡμέραις ποιῶν τὴν Πεντηκοστήν, ἐν δὲ ἐνιαυτοῖς τὸν παρ' Ἑβραίοις καλούμενον Ἰωήλ. Νάβλα δὲ παρ' Εβραίοις λέγεται τὸ ψαλτήριον, ὃ δὴ μόνον τῶν μουσικῶν ὀργάνων ὀρθότα- τον, καὶ μὴ συνεργούμενον εἰς ἦχον ἐκ τῶν κατωτάτω μερῶν, ἀλλ᾽ ἄνωθεν ἔχειν τὸν ὑπηχοῦντα χαλκόν. Ψαλμοὶ μὲν οὖν οἱ διὰ μόνου τοῦ ὀργάνου χωρὶς φωνῆς ανακρουόμενοι· ᾠδὴ δὲ οἱ διὰ φωνῆς ἐμμελοῦς· ᾠδὴ δὲ ψαλμοῦ τὸ τῷ ὀργάνῳ σύμφωνον ἐπάγειν φωνήν ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς ἀνάπαλιν, προηγουμένης τῆς τῶν κρουσμάτων φωνῆς. ᾿Αλληγορίας δὲ νόμῳ, ψαλμός μὲν σώματος κίνησις ἐναρμόνιος εἰς ἐργασίαν ἀγαθὴν, κἂν μὴ πάνυ τις ἐπακολουθῇ θεωρία· ᾠδὴ δὲ χωρίς πράξεως ἀληθείας κατάληψις, φωτιζομένης ψυχῆς περὶ Θεοῦ καὶ τῶν λογίων αὐτοῦ. Ὠδὴ δὲ ψαλμοῦ, προαγούσης πράξεως γνώσεως· κατὰ τό· Ἐπιθυμήσας σοφίας διατήρησον ἐντολὰς, καὶ Κύριος χορηγή σει σοι αὐτήν. Ψαλμὸς δὲ ᾠδῆς πρᾶξις ὑπὸ γνώσεως οδηγουμένη, περὶ τοῦ πῶς καὶ πότε πρακτέον· διὸ καὶ πρῶται τῶν ψαλμῶν αἱ ἐπιγραφαί· οὐ γὰρ ἀπὸ θεω ρίας ὁ ἅγιος ἄρχεται, ἀλλ᾽ ἅπαν πίστει ταῖς πράξεσιν ἐπιτρέχει. Ἐπὶ δὲ τῷ τέλει πολλαὶ αἱ ᾠδαί· καὶ ὅπου ἀναβαθμοί, οὐδαμοῦ ψαλμός, οὔτε καθ' ἑαυτὸν, οὔτε μετ᾿ ἐπιπλοκῆς. ᾠδαὶ δὲ πάντα καθ' ἑαυτάς· ἡ γὰρ ἀνάβασις πρὸς μόνην ὁρᾷ θεωρίαν. Διάψαλμα δὲ παρὰ μὲν ᾿Ακύλᾳ καὶ τῷ Ἑβραϊκῷ οὐ κεῖται· ἀντὶ δὲ αὐ ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΜΦΙΛΟΥ. Τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν ἤ δε ἂν εἴη ἡ διαίρεσις, ὡς τὰ ἀκριβῆ τῶν ἀντιγράφων αὐτό τε τὸ Εβραϊκὸν περιέχει. Οὐχ ὡς ἄν τις ὑπολάβοι πάντες εἰσὶ τοῦ Δαυΐδ οἱ ψαλμοί, ἀλλὰ καὶ ἑτέρων προφητῶν ἐν τῷ ψάλλειν προφητευόντων. Διόπερ ἡ πᾶσα γραφὴ παρ' Εβραίοις τῶν ψαλμῶν οὐ τοῦ Δαυΐδ ἐπιγράφει· ἀλλ' ἀδιορίστως βίβλος ψαλμῶν ὀνομάζεται. Εἰς πέντε δὲ μέρη τὴν πᾶσαν τῶν Ψαλμῶν βίβλον παῖδες Εβραίων διαιροῦσι· πρῶτον εἰς τοὺς ἀπὸ α' μέχρι μ'· δεύτε ρον εἰς τοὺς ἀπὸ μα' μέχρις οβ' τρίτον εἰς τοὺς ἀπὸ οι μέχρις πη'· τέταρτον εἰς τοὺς ἀπὸ πθ' μέχρις ρε πέμπτον εἰς τοὺς ἀπὸ ρς' μέχρι τέλους. Ανεπίγρα φοι δέ εἰσι ψαλμοὶ ιθ', ἐπιγεγραμμένοι ρλα'. Τῶν ἐπι COMMENTARIA IN PSALMOS. Gr EUSEBII CÆSARIENSIS COMMENTARIA IN PSALMOS. - EUSEBII IN PSALMORUM INSCRIPTIONES. A INTERPRETATIO QUARUMDAM COMPEN- DII MORE DESCRIPTA. B Centum et quinquaginta psalmi sunt : et sane sa- cer est quinquagenarius numerus, illo siquidem dierum curriculo instituitur Pentecoste, ac totidem annorum numero Jubilæus, ut vocant Hebræi, cele- bratur. Nabla apud Hebræos vocatur psalterium ; quod ex musicis instrumentis solum rectissimum est, neque ab infimis partibus ad sonum adhibetur, sed a supernis sonanti æære instruitur. Psalmi ita- que vocantur quotquot sola instrumentorum pulsa- tione, nullis admistis vocibus,persolvuntur. Canticum dicitur quod suavi æquabilique voce canitur; canti- cum psalmi, quod una cum instrumentis consonas admittit voces; psalmus cantici rursum, cum instru- mentorum musicorum sonus vocibus præit. Si alle- gorice res accipiatur, psalmus est concinnus corpo- ris motus ad opus bonum exsequendum, etiamsi contemplatio parva subsequatur. Canticum nullo opere admistum est veritatis comprehensio, mente ad Dei ejusque sermonum contemplationem illustra- ta. Canticum psalmi dicitur cum cognitio actum prærelit, juxta illud : Concupiscens sapientiam, serva mandata, et Dominus præbebit illam tibi ‘. Psalmus cantici est actus ducente cognitione admis- sus, docente scilicet quo pacto quove tempore sit agendum quapropter in inscriptione psalmorum vox canticis præit; non enin a contemplatione vir sanctus orditur, sed fide omnino ad opera exse- quenda currit. Sub finem multa cantica sunt. Ubi C toũ tò dei. autem gradus habentur nusquam psalmus, neque per se solus, neque alia adjuncta voce inscribitur ; sed ibi cantica solum apponuntur; nam ubi ascensus graduum est, ibi sola contemplatio spectatur. Dia- psalma porro apud Aquilam et in Hebraico non exstat : sed ejus loco, semper ascribitur. ARGUMENTUM EUSEBII PAMPHILI. Libri Psalmorum isthæc divisio fuerit, ut cum ipsa accuratiora exemplaria, tum Hebraicus textus circumferunt. Neque vero, ut quis forte existimave- rit, omnes psalmii sunt Davidis; sed aliorum quo- que prophetarum, qui psallendo prophetica oracula edebant. Quare apud Hebræos, universa psalmorum scriptura, non Davidis fert inscriptionem, sed inde- Ginite liber Psalmorum vocatur. In partes porro quinque Hebræi librum Psalmorum dividunt. Prima pars a primo ad quadragesimum psalmum comple- ctitur; secunda, a quadragesimo primo ad septua- gesiinum secundum; tertia a septuagesimo secundo ad octogesimum octavum; quarta, ab octogesimo ¹ Eccli. 1, 33.

PG 23:67τοῦ μὲν Δαυὶ̈δ οβ, τῶν υἱῶν Κορὲ ια, τοῦ Ἀσὰφ ιβ, Αἰθὰμ τοῦ Ἰσραηλίτου εἷς, Σολομῶντος β, Μωϋσέως εἷς, ἀνώνυμοι ιζ, τῶν εἰς τὸ Ἀλληλούϊα ιε. Εἰσὶ δὲ ἀνώνυμοι ὅσοι ἐπιγραφὰς μὲν ἔχουσιν, οὐ μὴν δηλοῦσι τίνος εἰσίν.

γεγραμμένων δέ εἰσιν οὕτως αἱ διαιρέσεις· τοῦ μὲν Δαυίδ οβ', τῶν υἱῶν Κορὲ ια', του Ασάφ ι6', Αἰθὰμ τοῦ Ἰσραηλίτου εἷς, Σολομῶντος β', Μωϋσέως εἷς, ἀνώνυμο: ιζ', τῶν εἰς τὸ Ἀλληλούϊα ιε'. Εἰσὶ δὲ ἀν- ώνυμοι ὅσοι ἐπιγραφὰς μὲν ἔχουσιν, οὐ μὴν δηλοῦσι τίνος εἰσίν. ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ. α'. Προτροπὴ θεοσεβείας καὶ ἀποτροπὴ τοῦ έναν τίου. β'. Προφητεία περὶ Χριστοῦ καὶ κλήσεως ἐθνῶν. γ. Προφητεία γενησομένων ἀγαθῶν τῷ Δαυίδ. δ. Προφητεία τῷ Δαυΐδ περὶ ὧν πέπονθεν. Β ε'. Ἐκ προσώπου τῆς Ἐκκλησίας προσευχή. ς'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. ζ'. Τῷ Δαυίδ ἐξομολόγησις καὶ διδασκαλία κλή σεως ἐθνῶν. η. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν. θ'. Θάνατος Χριστοῦ καὶ ἀνάστασις, καὶ βασιλείας παράληψις (1), ἐχθρῶν τε πάντων καθαίρεσις. ι. Ἐπινίκιος ὕμνος τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. ια'. Κατηγορία πονηρῶν, καὶ προφητεία Χριστοῦ παρουσίας. ι6. Εχθρῶν ἐπανάστασις, καὶ προσδοκία Χρι- στοῦ παρουσίας. ιγ. Κατηγορία πονηρῶν, καὶ προφητεία Χριστοῦ παρουσίας. ιδ'. Τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου ἀποκατάστασις. ιε'. Ἐκλογὴ Ἐκκλησίας, καὶ Χριστοῦ ἀνάστασις. ις. Τελείου ἀνδρὸς, ἢ καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ προσευχὴ ὑπὲρ τῶν δι' αὐτοῦ σωθησομένων. ιζ'. Εὐχαριστία τοῦ Δαυΐδ καὶ προφητεία Χρι στοῦ παρουσίας καὶ ἀναλήψεως. τηʹ. Θεολογία σὺν διδασκαλίᾳ ἠθικῇ. ιθ. Εὐχὴ τῶν συμπραττόντων τῷ Δαυΐδ δικαίων. κ'. Εντευξις τῶν συμπραττόντων τῷ Δαυΐδ. κα'. Προφητεία τῶν Χριστοῦ παθῶν, καὶ ἐθνῶν κλῆσις. κι'. Διδασκαλία καὶ νέου λαοῦ εἰσαγωγή. κγ'. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν, καὶ τελείωσις τῶν σωζομένων. κδ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. κε'. Ἔντευξις τοῦ κατὰ Θεὸν προκόπτοντος. κς'. Εὐχαριστία καὶ αἴτησις ἀγαθῶν. κζ'. Δέησις μετὰ προφητείας. κη'. Προφητεία αἰνιγματώδης σὺν θεολογία. κι. Εὐχαριστία σὺν ἐξομολογήσει. λ. Εξομολόγησις σὺν ικετηρία. λα'. Προφητεία τῶν διὰ Χριστοῦ σωθησομένων. λγ. Διδασκαλία εὐχαριστίας. Ο λδ'. 'Ικετηρία δικαίου, καὶ προφητεία περὶ Χριστοῦ. λε'. Ἔλεγχος ἀσεβῶν σὺν θεολογία. λς'. Διδασκαλία θευσεβοῦς βίου. λζ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. λη'. Ἔντευξις σὺν ἐξομολογήσει. λθ'. Εὐχαριστία τοῦ κατὰ Θεὸν σωθέντος καὶ μνήμη Ἐκκλησίας. μ'. Προφητεία περὶ Χριστοῦ καὶ περὶ τοῦ προδότου. μα'. Ικετηρία προφητῶν ἐπὶ τῇ ἀποβολῇ τοῦ Ιουδαίων ἔθνους. με, μγ'. Ἔτι περὶ τοῦ αὐτοῦ. μδ'. Επιφάνεια Χριστοῦ βασιλείας. με'. Ἀποστόλων κήρυγμα. μς'. Κλῆσις ἐθνῶν. μζ'. Ὕμνος εἰς Θεὸν περὶ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ καθαίρεσις διωγμών. μη'. Θείας κρίσεως διδασκαλία. μθ'. Ανατροπὴ τοῦ περὶ θυσιῶν Μωϋσέως νόμου, καὶ εἰσαγωγὴ τοῦ τῆς Καινῆς Διαθήκης. EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS. III. EXEGETICA. A nono ad centesimum quintum; quinta, a centesimo sexto ad finem : psalmi non inscripti sunt 19, in- scripti vero 131. Inscriptorum autem hæ sunt divi- siones Davidis septuaginta duo psalmi sunt; filio- rum Core, undecim ; Asaphi, duodecim; Athan Israelitæ unus; Salomonis, duo; Moysis, unus; anonymi septemdecim; Alleluia inscripti quindecim. quidem habent, neque cujus sint enuntiant. EJUSDEM EUSEBII ARGUMENTA IN PSALMOS. silo. accepit ; deque omnibus inimicis ejus deletis. adventu. Christi. Christi. qui per ipsum salutem consequentur. et assumptione Christi. tium. eorum qui salutem consequuntur. secuturi sunt. tem consecutus est, et commemoratio Ecclesiæ. daici populi. 42, 43. De codem argumento. nes de medio sublatæ. clio legis Novi Testamenti. - Anonymi autem dicuntur quotquot inscriptionem C 1. Adhortatio ad Dei cultum, et avocatio ab oppo- 9. Prophetia de Christo et de vocatione gentium. 3. Prophetia de bonis Davidi confercndis. 4. Prophetia Davidi de iis quæ passus est. 5. Oratio ex persona Ecclesia. 6. Doctrina confessionis. 7. Davidi confessio et doctrina vocalionis gentium. 8. Prophetia vocationis gentium. 9. Mors Christi ejusque resurrectio ; de regno quod 10. Hymnus victoria ejus, qui Dei causa certamen init. 11. Accusatio scelestorum, et prophetia de Christi 12. Inimicorum commotio, et exspectatio adventus 13. Accusatio improborum et prophetia de adventu 44. Ejus qui secundum Deum perfectus est restitutio. 15. Electio Ecclesia et Christi resurrectio. 16. Perfecti viri, sive ipsius Christi precatio pro iis 17. Gratiarum actio Davidis et prophetia de adventu 48. Theologia cum doctrina morali. 19. Oratio justorum qui Davidi operam dabant. 20. Supplicatio eorum qui Daridi operam dabant. 21. Prophetia cruciatuum Christi et vocatio gen- 22. Doctrina et novi populi institutio. 23. Prophetia vocationis gentium, et consummatio 24. Doctrina confessionis. 25. Supplicatio ejus qui secundum Deum proficit. 26. Gratiarum actio et petitio bonorum. 27. Supplicatio cum prophetia. 28. Prophetia anigmatica cum theologia. 29. Gratiarum actio cum confessione. 30. Confessio cum supplicatione. 31. Prophetia eorum qui per Christum salutem con- 32. Adhortatio ad hymnos canendos, cum theologia. 33. Doctrina gratiarum actionis. 34. Supplicatio justi et prophetia de Christo. 35. Confutatio impiorum cum theologia. 30. Doctrina religiosa vitæ. 37. Doctrina confessionis. 38. Deprecatio cum confessione. 39. Gratiarum actio ejus qui secundum Deum salu- 40. Prophetia de Christo et de proditore. 41. Deprecatio prophetarum circa reprobationem Ju- 44. Adventus regni Christi. 45. Apostolorum pradicatio. 46. Vocatio gentium. 47. Hymnus in Dei honorem de Ecclesia, persecutio- 48. Doctrina de divino judicio. 49. Abrogatio legis Moysis de sacrificiis, et introdu- (1) Reg. 1, παράλειψις. 26. Παρακέλευσις υμνολογίας συν θεολογία.

Hypotheses of the same Eusebius on the PsalmsΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ. α. Προτροπὴ θεοσεβείας καὶ ἀποτροπὴ τοῦ ἐναντίου. β. Προφητεία περὶ Χριστοῦ καὶ κλήσεως ἐθνῶν. γ. Προφητεία γενησομένων ἀγαθῶν τῷ Δαυί̈δ. δ. Προφητεία τῷ Δαυὶ̈δ περὶ ὧν πέπονθεν. ε. Ἐκ προσώπου τῆς Ἐκκλησίας προσευχή. ϛ. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. ζ. Τῷ Δαυὶ̈δ ἐξομολόγησις καὶ διδασκαλία κλήσεως ἐθνῶν. η. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν. θ. Θάνατος Χριστοῦ καὶ ἀνάστασις, καὶ βασιλείας παράληψις, ἐχθρῶν τε πάντων καθαίρεσις. ι. Ἐπινίκιος ὕμνος τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. ια. Κατηγορία πονηρῶν, καὶ προφητεία Χριστοῦ παρουσίας. ιβ. Ἐχθρῶν ἐπανάστασις, καὶ προσδοκία Χριστοῦ παρουσίας. ιγ. Κατηγορία πονηρῶν, καὶ προφητεία Χριστοῦ παρουσίας. ιδ. Τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου ἀποκατάστασις. ιε. Ἐκλογὴ Ἐκκλησίας, καὶ Χριστοῦ ἀνάστασις. ιϛ. Τελείου ἀνδρὸς, ἢ καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ προσευχὴ ὑπὲρ τῶν δι’ αὐτοῦ σωθησομένων. ιζ.

γεγραμμένων δέ εἰσιν οὕτως αἱ διαιρέσεις· τοῦ μὲν Δαυίδ οβ', τῶν υἱῶν Κορὲ ια', του Ασάφ ι6', Αἰθὰμ τοῦ Ἰσραηλίτου εἷς, Σολομῶντος β', Μωϋσέως εἷς, ἀνώνυμο: ιζ', τῶν εἰς τὸ Ἀλληλούϊα ιε'. Εἰσὶ δὲ ἀν- ώνυμοι ὅσοι ἐπιγραφὰς μὲν ἔχουσιν, οὐ μὴν δηλοῦσι τίνος εἰσίν. ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ. α'. Προτροπὴ θεοσεβείας καὶ ἀποτροπὴ τοῦ έναν τίου. β'. Προφητεία περὶ Χριστοῦ καὶ κλήσεως ἐθνῶν. γ. Προφητεία γενησομένων ἀγαθῶν τῷ Δαυίδ. δ. Προφητεία τῷ Δαυΐδ περὶ ὧν πέπονθεν. Β ε'. Ἐκ προσώπου τῆς Ἐκκλησίας προσευχή. ς'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. ζ'. Τῷ Δαυίδ ἐξομολόγησις καὶ διδασκαλία κλή σεως ἐθνῶν. η. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν. θ'. Θάνατος Χριστοῦ καὶ ἀνάστασις, καὶ βασιλείας παράληψις (1), ἐχθρῶν τε πάντων καθαίρεσις. ι. Ἐπινίκιος ὕμνος τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. ια'. Κατηγορία πονηρῶν, καὶ προφητεία Χριστοῦ παρουσίας. ι6. Εχθρῶν ἐπανάστασις, καὶ προσδοκία Χρι- στοῦ παρουσίας. ιγ. Κατηγορία πονηρῶν, καὶ προφητεία Χριστοῦ παρουσίας. ιδ'. Τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου ἀποκατάστασις. ιε'. Ἐκλογὴ Ἐκκλησίας, καὶ Χριστοῦ ἀνάστασις. ις. Τελείου ἀνδρὸς, ἢ καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ προσευχὴ ὑπὲρ τῶν δι' αὐτοῦ σωθησομένων. ιζ'. Εὐχαριστία τοῦ Δαυΐδ καὶ προφητεία Χρι στοῦ παρουσίας καὶ ἀναλήψεως. τηʹ. Θεολογία σὺν διδασκαλίᾳ ἠθικῇ. ιθ. Εὐχὴ τῶν συμπραττόντων τῷ Δαυΐδ δικαίων. κ'. Εντευξις τῶν συμπραττόντων τῷ Δαυΐδ. κα'. Προφητεία τῶν Χριστοῦ παθῶν, καὶ ἐθνῶν κλῆσις. κι'. Διδασκαλία καὶ νέου λαοῦ εἰσαγωγή. κγ'. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν, καὶ τελείωσις τῶν σωζομένων. κδ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. κε'. Ἔντευξις τοῦ κατὰ Θεὸν προκόπτοντος. κς'. Εὐχαριστία καὶ αἴτησις ἀγαθῶν. κζ'. Δέησις μετὰ προφητείας. κη'. Προφητεία αἰνιγματώδης σὺν θεολογία. κι. Εὐχαριστία σὺν ἐξομολογήσει. λ. Εξομολόγησις σὺν ικετηρία. λα'. Προφητεία τῶν διὰ Χριστοῦ σωθησομένων. λγ. Διδασκαλία εὐχαριστίας. Ο λδ'. 'Ικετηρία δικαίου, καὶ προφητεία περὶ Χριστοῦ. λε'. Ἔλεγχος ἀσεβῶν σὺν θεολογία. λς'. Διδασκαλία θευσεβοῦς βίου. λζ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. λη'. Ἔντευξις σὺν ἐξομολογήσει. λθ'. Εὐχαριστία τοῦ κατὰ Θεὸν σωθέντος καὶ μνήμη Ἐκκλησίας. μ'. Προφητεία περὶ Χριστοῦ καὶ περὶ τοῦ προδότου. μα'. Ικετηρία προφητῶν ἐπὶ τῇ ἀποβολῇ τοῦ Ιουδαίων ἔθνους. με, μγ'. Ἔτι περὶ τοῦ αὐτοῦ. μδ'. Επιφάνεια Χριστοῦ βασιλείας. με'. Ἀποστόλων κήρυγμα. μς'. Κλῆσις ἐθνῶν. μζ'. Ὕμνος εἰς Θεὸν περὶ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ καθαίρεσις διωγμών. μη'. Θείας κρίσεως διδασκαλία. μθ'. Ανατροπὴ τοῦ περὶ θυσιῶν Μωϋσέως νόμου, καὶ εἰσαγωγὴ τοῦ τῆς Καινῆς Διαθήκης. EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS. III. EXEGETICA. A nono ad centesimum quintum; quinta, a centesimo sexto ad finem : psalmi non inscripti sunt 19, in- scripti vero 131. Inscriptorum autem hæ sunt divi- siones Davidis septuaginta duo psalmi sunt; filio- rum Core, undecim ; Asaphi, duodecim; Athan Israelitæ unus; Salomonis, duo; Moysis, unus; anonymi septemdecim; Alleluia inscripti quindecim. quidem habent, neque cujus sint enuntiant. EJUSDEM EUSEBII ARGUMENTA IN PSALMOS. silo. accepit ; deque omnibus inimicis ejus deletis. adventu. Christi. Christi. qui per ipsum salutem consequentur. et assumptione Christi. tium. eorum qui salutem consequuntur. secuturi sunt. tem consecutus est, et commemoratio Ecclesiæ. daici populi. 42, 43. De codem argumento. nes de medio sublatæ. clio legis Novi Testamenti. - Anonymi autem dicuntur quotquot inscriptionem C 1. Adhortatio ad Dei cultum, et avocatio ab oppo- 9. Prophetia de Christo et de vocatione gentium. 3. Prophetia de bonis Davidi confercndis. 4. Prophetia Davidi de iis quæ passus est. 5. Oratio ex persona Ecclesia. 6. Doctrina confessionis. 7. Davidi confessio et doctrina vocalionis gentium. 8. Prophetia vocationis gentium. 9. Mors Christi ejusque resurrectio ; de regno quod 10. Hymnus victoria ejus, qui Dei causa certamen init. 11. Accusatio scelestorum, et prophetia de Christi 12. Inimicorum commotio, et exspectatio adventus 13. Accusatio improborum et prophetia de adventu 44. Ejus qui secundum Deum perfectus est restitutio. 15. Electio Ecclesia et Christi resurrectio. 16. Perfecti viri, sive ipsius Christi precatio pro iis 17. Gratiarum actio Davidis et prophetia de adventu 48. Theologia cum doctrina morali. 19. Oratio justorum qui Davidi operam dabant. 20. Supplicatio eorum qui Daridi operam dabant. 21. Prophetia cruciatuum Christi et vocatio gen- 22. Doctrina et novi populi institutio. 23. Prophetia vocationis gentium, et consummatio 24. Doctrina confessionis. 25. Supplicatio ejus qui secundum Deum proficit. 26. Gratiarum actio et petitio bonorum. 27. Supplicatio cum prophetia. 28. Prophetia anigmatica cum theologia. 29. Gratiarum actio cum confessione. 30. Confessio cum supplicatione. 31. Prophetia eorum qui per Christum salutem con- 32. Adhortatio ad hymnos canendos, cum theologia. 33. Doctrina gratiarum actionis. 34. Supplicatio justi et prophetia de Christo. 35. Confutatio impiorum cum theologia. 30. Doctrina religiosa vitæ. 37. Doctrina confessionis. 38. Deprecatio cum confessione. 39. Gratiarum actio ejus qui secundum Deum salu- 40. Prophetia de Christo et de proditore. 41. Deprecatio prophetarum circa reprobationem Ju- 44. Adventus regni Christi. 45. Apostolorum pradicatio. 46. Vocatio gentium. 47. Hymnus in Dei honorem de Ecclesia, persecutio- 48. Doctrina de divino judicio. 49. Abrogatio legis Moysis de sacrificiis, et introdu- (1) Reg. 1, παράλειψις. 26. Παρακέλευσις υμνολογίας συν θεολογία.

Εὐχαριστία τοῦ Δαυὶ̈δ καὶ προφητεία Χριστοῦ παρουσίας καὶ ἀναλήψεως. ιη. Θεολογία σὺν διδασκαλίᾳ ἠθικῇ. ιθ. Εὐχὴ τῶν συμπραττόντων τῷ Δαυὶ̈δ δικαίων. κ. Ἔντευξις τῶν συμπραττόντων τῷ Δαυί̈δ. κα. Προφητεία τῶν Χριστοῦ παθῶν, καὶ ἐθνῶν κλῆσις. κβ. Διδασκαλία καὶ νέου λαοῦ εἰσαγωγή. κγ. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν, καὶ τελείωσις τῶν σωζομένων. κδ. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. κε. Ἔντευξις τοῦ κατὰ Θεὸν προκόπτοντος. κϛ. Εὐχαριστία καὶ αἴτησις ἀγαθῶν. κζ. Δέησις μετὰ προφητείας. κη. Προφητεία αἰνιγματώδης σὺν θεολογίᾳ. κθ. Εὐχαριστία σὺν ἐξομολογήσει. λ. Ἐξομολόγησις σὺν ἱκετηρίᾳ. λα. Προφητεία τῶν διὰ Χριστοῦ σωθησομένων. λβ. Παρακέλευσις ὑμνολογίας σὺν θεολογίᾳ. λγ. Διδασκαλία εὐχαριστίας. λδ. Ἱκετηρία δικαίου, καὶ προφητεία περὶ Χριστοῦ. λε. Ἔλεγχος ἀσεβῶν σὺν θεολογίᾳ. λϛ. Διδασκαλία θεοσεβοῦς βίου. λζ. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. λη. Ἔντευξις σὺν ἐξομολογήσει. λθ. Εὐχαριστία τοῦ κατὰ Θεὸν σωθέντος καὶ μνήμη Ἐκκλησίας. μ. Προφητεία περὶ Χριστοῦ καὶ περὶ τοῦ προδότου. μα. Ἱκετηρία προφητῶν ἐπὶ τῇ ἀποβολῇ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους. μβ, μγ. Ἔτι περὶ τοῦ αὐτοῦ. μδ. Ἐπιφάνεια Χριστοῦ βασιλείας. με.

γεγραμμένων δέ εἰσιν οὕτως αἱ διαιρέσεις· τοῦ μὲν Δαυίδ οβ', τῶν υἱῶν Κορὲ ια', του Ασάφ ι6', Αἰθὰμ τοῦ Ἰσραηλίτου εἷς, Σολομῶντος β', Μωϋσέως εἷς, ἀνώνυμο: ιζ', τῶν εἰς τὸ Ἀλληλούϊα ιε'. Εἰσὶ δὲ ἀν- ώνυμοι ὅσοι ἐπιγραφὰς μὲν ἔχουσιν, οὐ μὴν δηλοῦσι τίνος εἰσίν. ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ. α'. Προτροπὴ θεοσεβείας καὶ ἀποτροπὴ τοῦ έναν τίου. β'. Προφητεία περὶ Χριστοῦ καὶ κλήσεως ἐθνῶν. γ. Προφητεία γενησομένων ἀγαθῶν τῷ Δαυίδ. δ. Προφητεία τῷ Δαυΐδ περὶ ὧν πέπονθεν. Β ε'. Ἐκ προσώπου τῆς Ἐκκλησίας προσευχή. ς'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. ζ'. Τῷ Δαυίδ ἐξομολόγησις καὶ διδασκαλία κλή σεως ἐθνῶν. η. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν. θ'. Θάνατος Χριστοῦ καὶ ἀνάστασις, καὶ βασιλείας παράληψις (1), ἐχθρῶν τε πάντων καθαίρεσις. ι. Ἐπινίκιος ὕμνος τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. ια'. Κατηγορία πονηρῶν, καὶ προφητεία Χριστοῦ παρουσίας. ι6. Εχθρῶν ἐπανάστασις, καὶ προσδοκία Χρι- στοῦ παρουσίας. ιγ. Κατηγορία πονηρῶν, καὶ προφητεία Χριστοῦ παρουσίας. ιδ'. Τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου ἀποκατάστασις. ιε'. Ἐκλογὴ Ἐκκλησίας, καὶ Χριστοῦ ἀνάστασις. ις. Τελείου ἀνδρὸς, ἢ καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ προσευχὴ ὑπὲρ τῶν δι' αὐτοῦ σωθησομένων. ιζ'. Εὐχαριστία τοῦ Δαυΐδ καὶ προφητεία Χρι στοῦ παρουσίας καὶ ἀναλήψεως. τηʹ. Θεολογία σὺν διδασκαλίᾳ ἠθικῇ. ιθ. Εὐχὴ τῶν συμπραττόντων τῷ Δαυΐδ δικαίων. κ'. Εντευξις τῶν συμπραττόντων τῷ Δαυΐδ. κα'. Προφητεία τῶν Χριστοῦ παθῶν, καὶ ἐθνῶν κλῆσις. κι'. Διδασκαλία καὶ νέου λαοῦ εἰσαγωγή. κγ'. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν, καὶ τελείωσις τῶν σωζομένων. κδ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. κε'. Ἔντευξις τοῦ κατὰ Θεὸν προκόπτοντος. κς'. Εὐχαριστία καὶ αἴτησις ἀγαθῶν. κζ'. Δέησις μετὰ προφητείας. κη'. Προφητεία αἰνιγματώδης σὺν θεολογία. κι. Εὐχαριστία σὺν ἐξομολογήσει. λ. Εξομολόγησις σὺν ικετηρία. λα'. Προφητεία τῶν διὰ Χριστοῦ σωθησομένων. λγ. Διδασκαλία εὐχαριστίας. Ο λδ'. 'Ικετηρία δικαίου, καὶ προφητεία περὶ Χριστοῦ. λε'. Ἔλεγχος ἀσεβῶν σὺν θεολογία. λς'. Διδασκαλία θευσεβοῦς βίου. λζ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. λη'. Ἔντευξις σὺν ἐξομολογήσει. λθ'. Εὐχαριστία τοῦ κατὰ Θεὸν σωθέντος καὶ μνήμη Ἐκκλησίας. μ'. Προφητεία περὶ Χριστοῦ καὶ περὶ τοῦ προδότου. μα'. Ικετηρία προφητῶν ἐπὶ τῇ ἀποβολῇ τοῦ Ιουδαίων ἔθνους. με, μγ'. Ἔτι περὶ τοῦ αὐτοῦ. μδ'. Επιφάνεια Χριστοῦ βασιλείας. με'. Ἀποστόλων κήρυγμα. μς'. Κλῆσις ἐθνῶν. μζ'. Ὕμνος εἰς Θεὸν περὶ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ καθαίρεσις διωγμών. μη'. Θείας κρίσεως διδασκαλία. μθ'. Ανατροπὴ τοῦ περὶ θυσιῶν Μωϋσέως νόμου, καὶ εἰσαγωγὴ τοῦ τῆς Καινῆς Διαθήκης. EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS. III. EXEGETICA. A nono ad centesimum quintum; quinta, a centesimo sexto ad finem : psalmi non inscripti sunt 19, in- scripti vero 131. Inscriptorum autem hæ sunt divi- siones Davidis septuaginta duo psalmi sunt; filio- rum Core, undecim ; Asaphi, duodecim; Athan Israelitæ unus; Salomonis, duo; Moysis, unus; anonymi septemdecim; Alleluia inscripti quindecim. quidem habent, neque cujus sint enuntiant. EJUSDEM EUSEBII ARGUMENTA IN PSALMOS. silo. accepit ; deque omnibus inimicis ejus deletis. adventu. Christi. Christi. qui per ipsum salutem consequentur. et assumptione Christi. tium. eorum qui salutem consequuntur. secuturi sunt. tem consecutus est, et commemoratio Ecclesiæ. daici populi. 42, 43. De codem argumento. nes de medio sublatæ. clio legis Novi Testamenti. - Anonymi autem dicuntur quotquot inscriptionem C 1. Adhortatio ad Dei cultum, et avocatio ab oppo- 9. Prophetia de Christo et de vocatione gentium. 3. Prophetia de bonis Davidi confercndis. 4. Prophetia Davidi de iis quæ passus est. 5. Oratio ex persona Ecclesia. 6. Doctrina confessionis. 7. Davidi confessio et doctrina vocalionis gentium. 8. Prophetia vocationis gentium. 9. Mors Christi ejusque resurrectio ; de regno quod 10. Hymnus victoria ejus, qui Dei causa certamen init. 11. Accusatio scelestorum, et prophetia de Christi 12. Inimicorum commotio, et exspectatio adventus 13. Accusatio improborum et prophetia de adventu 44. Ejus qui secundum Deum perfectus est restitutio. 15. Electio Ecclesia et Christi resurrectio. 16. Perfecti viri, sive ipsius Christi precatio pro iis 17. Gratiarum actio Davidis et prophetia de adventu 48. Theologia cum doctrina morali. 19. Oratio justorum qui Davidi operam dabant. 20. Supplicatio eorum qui Daridi operam dabant. 21. Prophetia cruciatuum Christi et vocatio gen- 22. Doctrina et novi populi institutio. 23. Prophetia vocationis gentium, et consummatio 24. Doctrina confessionis. 25. Supplicatio ejus qui secundum Deum proficit. 26. Gratiarum actio et petitio bonorum. 27. Supplicatio cum prophetia. 28. Prophetia anigmatica cum theologia. 29. Gratiarum actio cum confessione. 30. Confessio cum supplicatione. 31. Prophetia eorum qui per Christum salutem con- 32. Adhortatio ad hymnos canendos, cum theologia. 33. Doctrina gratiarum actionis. 34. Supplicatio justi et prophetia de Christo. 35. Confutatio impiorum cum theologia. 30. Doctrina religiosa vitæ. 37. Doctrina confessionis. 38. Deprecatio cum confessione. 39. Gratiarum actio ejus qui secundum Deum salu- 40. Prophetia de Christo et de proditore. 41. Deprecatio prophetarum circa reprobationem Ju- 44. Adventus regni Christi. 45. Apostolorum pradicatio. 46. Vocatio gentium. 47. Hymnus in Dei honorem de Ecclesia, persecutio- 48. Doctrina de divino judicio. 49. Abrogatio legis Moysis de sacrificiis, et introdu- (1) Reg. 1, παράλειψις. 26. Παρακέλευσις υμνολογίας συν θεολογία.

Ἀποστόλων κήρυγμα. μϛ. Κλῆσις ἐθνῶν. μζ. Ὕμνος εἰς Θεὸν περὶ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ καθαίρεσις διωγμῶν. μη. Θείας κρίσεως διδασκαλία. μθ. Ἀνατροπὴ τοῦ περὶ θυσιῶν Μωϋσέως νόμου, καὶ εἰσαγωγὴ τοῦ τῆς Καινῆς Διαθήκης. ν. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. να. Ἔλεγχος τοῦ πονηροῦ τρόπου, καὶ τέλος τοῦ αὐτοῦ. νβ. Σωτήριος ἐπιφάνεια, καὶ ἀθεότητος ἀπαλλαγή. νγ. Προσευχὴ τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. νδ. Δήλωσις τῶν κατὰ Χριστοῦ τετολμημένων. νε. Δικαίου εὐχαριστία ῥυσθέντος ἐξ ἐχθρῶν. νϛ. Εὐχαριστία τοῦ Δαυὶ̈δ καὶ προφητεία κλήσεως ἐθνῶν. νζ. Διδασκαλία τῆς τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίας. νη. Κλῆσις ἐθνῶν καὶ Ἰουδαίων ἀποβολή. νθ. Ἀποβολὴ τοῦ Ἰουδαϊσμοῦ, καὶ κλῆσις ἐθνῶν. ξ. Δέησις σὺν εὐχαριστίᾳ. ξα. Διδασκαλία θεραπευτική. ξβ. Εὐχαριστία τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου. ξγ. Διδασκαλία τοῦ θεοσεβοῦς ἀθλητοῦ. ξδ. Κλῆσις ἐθνῶν. ξε. Κλῆσις ἐθνῶν, καὶ ἀποστόλων μαρτυρία. ξϛ. Κλῆσις ἐθνῶν, καὶ ἀποστόλων κήρυγμα. ξζ. Χριστοῦ ἐνανθρώπησις, καὶ ἐθνῶν κλῆσις. ξη. Πάθη Χριστοῦ, καὶ Ἰουδαίων ἀποβολή. ξθ. Ἱκετηρία δικαίου καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ. ο. Χριστοῦ πάθη καὶ ἀνάστασις. οα. Προφητεία Χριστοῦ βασιλείας καὶ κλήσεως ἐθνῶν. οβ.

γεγραμμένων δέ εἰσιν οὕτως αἱ διαιρέσεις· τοῦ μὲν Δαυίδ οβ', τῶν υἱῶν Κορὲ ια', του Ασάφ ι6', Αἰθὰμ τοῦ Ἰσραηλίτου εἷς, Σολομῶντος β', Μωϋσέως εἷς, ἀνώνυμο: ιζ', τῶν εἰς τὸ Ἀλληλούϊα ιε'. Εἰσὶ δὲ ἀν- ώνυμοι ὅσοι ἐπιγραφὰς μὲν ἔχουσιν, οὐ μὴν δηλοῦσι τίνος εἰσίν. ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ. α'. Προτροπὴ θεοσεβείας καὶ ἀποτροπὴ τοῦ έναν τίου. β'. Προφητεία περὶ Χριστοῦ καὶ κλήσεως ἐθνῶν. γ. Προφητεία γενησομένων ἀγαθῶν τῷ Δαυίδ. δ. Προφητεία τῷ Δαυΐδ περὶ ὧν πέπονθεν. Β ε'. Ἐκ προσώπου τῆς Ἐκκλησίας προσευχή. ς'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. ζ'. Τῷ Δαυίδ ἐξομολόγησις καὶ διδασκαλία κλή σεως ἐθνῶν. η. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν. θ'. Θάνατος Χριστοῦ καὶ ἀνάστασις, καὶ βασιλείας παράληψις (1), ἐχθρῶν τε πάντων καθαίρεσις. ι. Ἐπινίκιος ὕμνος τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. ια'. Κατηγορία πονηρῶν, καὶ προφητεία Χριστοῦ παρουσίας. ι6. Εχθρῶν ἐπανάστασις, καὶ προσδοκία Χρι- στοῦ παρουσίας. ιγ. Κατηγορία πονηρῶν, καὶ προφητεία Χριστοῦ παρουσίας. ιδ'. Τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου ἀποκατάστασις. ιε'. Ἐκλογὴ Ἐκκλησίας, καὶ Χριστοῦ ἀνάστασις. ις. Τελείου ἀνδρὸς, ἢ καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ προσευχὴ ὑπὲρ τῶν δι' αὐτοῦ σωθησομένων. ιζ'. Εὐχαριστία τοῦ Δαυΐδ καὶ προφητεία Χρι στοῦ παρουσίας καὶ ἀναλήψεως. τηʹ. Θεολογία σὺν διδασκαλίᾳ ἠθικῇ. ιθ. Εὐχὴ τῶν συμπραττόντων τῷ Δαυΐδ δικαίων. κ'. Εντευξις τῶν συμπραττόντων τῷ Δαυΐδ. κα'. Προφητεία τῶν Χριστοῦ παθῶν, καὶ ἐθνῶν κλῆσις. κι'. Διδασκαλία καὶ νέου λαοῦ εἰσαγωγή. κγ'. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν, καὶ τελείωσις τῶν σωζομένων. κδ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. κε'. Ἔντευξις τοῦ κατὰ Θεὸν προκόπτοντος. κς'. Εὐχαριστία καὶ αἴτησις ἀγαθῶν. κζ'. Δέησις μετὰ προφητείας. κη'. Προφητεία αἰνιγματώδης σὺν θεολογία. κι. Εὐχαριστία σὺν ἐξομολογήσει. λ. Εξομολόγησις σὺν ικετηρία. λα'. Προφητεία τῶν διὰ Χριστοῦ σωθησομένων. λγ. Διδασκαλία εὐχαριστίας. Ο λδ'. 'Ικετηρία δικαίου, καὶ προφητεία περὶ Χριστοῦ. λε'. Ἔλεγχος ἀσεβῶν σὺν θεολογία. λς'. Διδασκαλία θευσεβοῦς βίου. λζ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. λη'. Ἔντευξις σὺν ἐξομολογήσει. λθ'. Εὐχαριστία τοῦ κατὰ Θεὸν σωθέντος καὶ μνήμη Ἐκκλησίας. μ'. Προφητεία περὶ Χριστοῦ καὶ περὶ τοῦ προδότου. μα'. Ικετηρία προφητῶν ἐπὶ τῇ ἀποβολῇ τοῦ Ιουδαίων ἔθνους. με, μγ'. Ἔτι περὶ τοῦ αὐτοῦ. μδ'. Επιφάνεια Χριστοῦ βασιλείας. με'. Ἀποστόλων κήρυγμα. μς'. Κλῆσις ἐθνῶν. μζ'. Ὕμνος εἰς Θεὸν περὶ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ καθαίρεσις διωγμών. μη'. Θείας κρίσεως διδασκαλία. μθ'. Ανατροπὴ τοῦ περὶ θυσιῶν Μωϋσέως νόμου, καὶ εἰσαγωγὴ τοῦ τῆς Καινῆς Διαθήκης. EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS. III. EXEGETICA. A nono ad centesimum quintum; quinta, a centesimo sexto ad finem : psalmi non inscripti sunt 19, in- scripti vero 131. Inscriptorum autem hæ sunt divi- siones Davidis septuaginta duo psalmi sunt; filio- rum Core, undecim ; Asaphi, duodecim; Athan Israelitæ unus; Salomonis, duo; Moysis, unus; anonymi septemdecim; Alleluia inscripti quindecim. quidem habent, neque cujus sint enuntiant. EJUSDEM EUSEBII ARGUMENTA IN PSALMOS. silo. accepit ; deque omnibus inimicis ejus deletis. adventu. Christi. Christi. qui per ipsum salutem consequentur. et assumptione Christi. tium. eorum qui salutem consequuntur. secuturi sunt. tem consecutus est, et commemoratio Ecclesiæ. daici populi. 42, 43. De codem argumento. nes de medio sublatæ. clio legis Novi Testamenti. - Anonymi autem dicuntur quotquot inscriptionem C 1. Adhortatio ad Dei cultum, et avocatio ab oppo- 9. Prophetia de Christo et de vocatione gentium. 3. Prophetia de bonis Davidi confercndis. 4. Prophetia Davidi de iis quæ passus est. 5. Oratio ex persona Ecclesia. 6. Doctrina confessionis. 7. Davidi confessio et doctrina vocalionis gentium. 8. Prophetia vocationis gentium. 9. Mors Christi ejusque resurrectio ; de regno quod 10. Hymnus victoria ejus, qui Dei causa certamen init. 11. Accusatio scelestorum, et prophetia de Christi 12. Inimicorum commotio, et exspectatio adventus 13. Accusatio improborum et prophetia de adventu 44. Ejus qui secundum Deum perfectus est restitutio. 15. Electio Ecclesia et Christi resurrectio. 16. Perfecti viri, sive ipsius Christi precatio pro iis 17. Gratiarum actio Davidis et prophetia de adventu 48. Theologia cum doctrina morali. 19. Oratio justorum qui Davidi operam dabant. 20. Supplicatio eorum qui Daridi operam dabant. 21. Prophetia cruciatuum Christi et vocatio gen- 22. Doctrina et novi populi institutio. 23. Prophetia vocationis gentium, et consummatio 24. Doctrina confessionis. 25. Supplicatio ejus qui secundum Deum proficit. 26. Gratiarum actio et petitio bonorum. 27. Supplicatio cum prophetia. 28. Prophetia anigmatica cum theologia. 29. Gratiarum actio cum confessione. 30. Confessio cum supplicatione. 31. Prophetia eorum qui per Christum salutem con- 32. Adhortatio ad hymnos canendos, cum theologia. 33. Doctrina gratiarum actionis. 34. Supplicatio justi et prophetia de Christo. 35. Confutatio impiorum cum theologia. 30. Doctrina religiosa vitæ. 37. Doctrina confessionis. 38. Deprecatio cum confessione. 39. Gratiarum actio ejus qui secundum Deum salu- 40. Prophetia de Christo et de proditore. 41. Deprecatio prophetarum circa reprobationem Ju- 44. Adventus regni Christi. 45. Apostolorum pradicatio. 46. Vocatio gentium. 47. Hymnus in Dei honorem de Ecclesia, persecutio- 48. Doctrina de divino judicio. 49. Abrogatio legis Moysis de sacrificiis, et introdu- (1) Reg. 1, παράλειψις. 26. Παρακέλευσις υμνολογίας συν θεολογία.

PG 23:69Ἐξομολόγησις τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας ἐπὶ τῇ τῶν ἀσεβῶν εὐπραγίᾳ καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ μακροθυμίᾳ. ογ. Προαναφώνησις τῆς ἐσχάτης Ἰουδαίων πολιορκίας, τῆς ἐπὶ τοῦ Οὐεσπασιανοῦ καὶ Τίτου γενομένης. οδ. Χριστοῦ θεολογία, καὶ ὑπόμνησις τοῦ θείου δικαστηρίου. οε. Ἐκδίκησις κατὰ ἀσεβῶν τῆς τοῦ Θεοῦ κρίσεως. οϛ. Περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ μακροθυμίας καὶ τῶν θαυμαστῶν ἔργων αὐτοῦ. οζ. Χριστοῦ διαστολὴ πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν, περὶ τῆς τοῦ προτέρου λαοῦ παρανομίας. οη. Προφητεία τῶν ὑπὸ τοῦ Ἀντιόχου τῇ Ἰουδαίᾳ συμβάντων αὐτοῖς· ἢ ἱστορία παρὰ τοῖς Μακκαβαίοις. οθ. Προφητεία τῆς ὑπὸ τῶν Ἀσσυρίων πολιορκίας, καὶ δέησις περὶ τῆς Χριστοῦ ἐπιφανείας. π. Κλῆσις ἐθνῶν, καὶ διδασκαλία τῶν συμβεβηκότων τῷ προτέρῳ λαῷ. πα. Ἔλεγχος τῶν ἀρχόντων τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους. πβ. Δέησις περὶ τοῦ πεπονθότος σκυθρωπὰ λαοῦ, καὶ προφητεία περὶ τοῦ τέλους τῶν ἐχθρῶν τοῦ Χριστοῦ. πγ. Χριστοῦ ἐνανθρώπησις καὶ περὶ τῶν Ἐκκλησιῶν. πδ. Προφητεία εἰς τὸν Χριστὸν καὶ τοὺς δι’ αὐτοῦ λελυτρωμένους. πε. Προσευχὴ Δαυὶ̈δ καὶ προφητεία κλήσεως ἐθνῶν. πϛ. Χριστοῦ ἐνανθρώπησις. πζ. Χριστοῦ θάνατον προφητεύει. πη.

C9 ν. Διδασκαλία εξομυλογήσεως. COMMENTARIA IN PSALMOS. να'. Ελεγχος τοῦ πονηροῦ τρόπου, καὶ τέλος τοῦ αὐτοῦ. 16'. Σωτήριος ἐπιφάνεια, καὶ ἀθεότητες ἀπαλλαγή. νγ'. Προσευχὴ τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. νε. Δήλωσις τῶν κατὰ Χριστοῦ (1) τετολμημένων. νε'. Δικαίου εὐχαριστία ῥυσθέντος ἐξ ἐχθρῶν. νς'. Εὐχαριστία τοῦ Δαυΐδ καὶ προφητεία κλή σεως ἐθνῶν. νζ. Διδασκαλία τῆς τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίας. ντ'. Κλῆσις ἐθνῶν καὶ Ἰουδαίων ἀποβολή. νῦ. Ἀποβολὴ τοῦ Ἰουδαϊσμοῦ, καὶ κ.λῆσις ἐθνῶν. ξ. Δέησις σὺν εὐχαριστία. ξα'. Διδασκαλία θεραπευτική. ξδ'. Εὐχαριστία τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου. Εγ. Διδασκαλία τοῦ θεοσεβοῦς ἀθλητοῦ. ξδ. Κλῆσις ἐθνῶν. ξε'. Κλῆσις ἐθνῶν, καὶ ἀποστόλων μαρτυρία. ς'. Κλῆσις ἐθνῶν, κα ἀποστόλων κήρυγμα. ξ5'. Χριστοῦ ἐνανθρώπησις, καὶ ἐθνῶν κλῆσις. ξτι'. Πάθη Χριστοῦ, καὶ Ἰουδαίων ἀποβολή. ξ. Ικετηρία δικαίου καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ. τ. Χριστοῦ πάθη καὶ ἀνάστασις. κα'. Προφητεία Χριστοῦ βασιλείας καὶ κλήσεως ἐθνῶν. ο'. Ἐξομολόγησις τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας ἐπὶ τῇ τῶν ἀσεβῶν εὐπραγίᾳ καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ μακροθυμία. λιορκίας, τῆς ἐπὶ τοῦ Οὐεσπασιανοῦ καὶ Τίτου γενομένης. οδ'. Χριστοῦ θεολογία, καὶ ὑπόμνησις τοῦ θείου δικαστηρίου. οε'. Ἐκδίκησις κατὰ ἀσεβῶν τῆς τοῦ Θεοῦ κρίσεως. ος'. Περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ μακροθυμίας καὶ τῶν θαυ μαστῶν ἔργων αὐτοῦ. οξ΄. Χριστοῦ διαστολὴ πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν, περὶ τῆς τοῦ προτέρου λαοῦ παρανομίας. ση'. Προφητεία τῶν ὑπὸ τοῦ Ἀντιόχου τῇ Ἰου δαίᾳ συμβάντων αὐτοῖς ἢ ἱστορία παρὰ τοῖς Μακκαβαίοις. αθ'. Προφητεία τῆς ὑπὸ τῶν Ἀσσυρίων πολιορ- κίας, καὶ δέησις περὶ τῆς Χριστοῦ ἐπιφανείας. π. Κλῆσις ἐθνῶν, καὶ διδασκαλία τῶν συμβεβη- κότων τῷ προτέρω λαῷ. πα. Ἔλεγχος τῶν ἀρχόντων τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους. πω'. Δέησις περὶ τοῦ πεπονθότος σκυθρωπά λαού, καὶ προφητεία περὶ τοῦ τέλους τῶν ἐχθρῶν τοῦ Χριστοῦ. πγ. Χριστοῦ ἐνανθρώπησις καὶ περὶ τῶν Ἐκκλη σιῶν. πω. Προφητεία εἰς τὸν Χριστὸν καὶ τοὺς δι' αὐτοῦ λελυτρωμένους. πε'. Προσευχὴ Δαυΐδ καὶ προφητεία κλήσεως ἐθνῶν. τς'. Χριστοῦ ἐνανθρώπησις. τζ'. Χριστοῦ θάνατον προφητεύει. πή. Χριστοῦ βασιλεία ἐκ σπέρματος Δαυΐδ. πθ. Ἰουδαίων ἀποβολή. κ'. Χριστοῦ νίκη καὶ παντὸς τοῦ κατ' αὐτὴν τε λειουμένου. κα'. Περὶ τῆς κατὰ Θεὸν ἀναπαύσεως. 46'. "Υμνος βασιλείας Χριστοῦ ἐπὶ τῆς πρώτης αὐτοῦ παρουσίας. Αγ. Περὶ τῶν κατὰ τῆς Ἐκκλησίας δογμάτων. Ιδ. Κλῆσις Ἰουδαίων καὶ ἀπόγνωσις αὐτῶν. με'. Κλῆσις ἐθνῶν καὶ Χριστοῦ παρουσία. κς'. Ύμνος βασιλείας Χριστοῦ ἐπὶ τῆς πρώτης αὐτοῦ παρουσίας. ι.ζ'. Κλῆσις ἐθνῶν καὶ Χριστοῦ παρουσία. ζη'. Ὕμνος βασιλείας Χριστοῦ, ρ'. Ὕμνος τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου. ρα'. Οδυρμὸς ἐπὶ τῷ προτέρῳ, καὶ προφητεία τοῦ λαοῦ, καὶ κλῆσις ἐθνῶν. Α 50. Doctrina confessionis. B C D 70 tione gentium. fectus est. tium. felicitatem et Dei tolerantium. quæ sub Vespasiano et Tito contigit. nali. puli prævaricatione. tigerunt: sive historia quæ in Machabævrum li- bris habetur. tio pro Christi adventu. populo contigerunt. phetia de fine inimicorum Christi. pli sunt. cundum illum consummati sunt. (ovo) et vocatio gentium. 3. Προαναφώνησις τῆς ἐσχάτης Ἰουδαίων που 10. Κλῆσις ἐθνῶν. (1) Reg. 1, Θεοῦ. 51. Confutatio improbi moris, et finis ipsius. 52. Salutaris adventus, et αθεότητος ejectio. 53. Precatio ejus qui Dei causa concertal. 54. Declaratio facinorum contra Christum admissorum. 55. Gratiarum actio just ab inimicis liberali. 56. Gratiarum actio Davidis et prophetia de vocu- 57. Ducirina de recto Dei judicio. 58. Vocalio gentium et Judæorum ejectio. 59. Abrogatio judaismi et gentium vocatio. 60. Supplicatio cum gratiarum actione. 61. (2) Doctrina de Deo colendo. 62. Gratiarum actio ejus qui secundum Deum per- 65. Doctrina religiosi athleta. 64. Vocatio gentium. 65. Vocatio gentium et apostolorum testimonium. 66. Vocatio gentium et apostolorum prædicatio. 67. Christi incarnatio et vocatio gentium. 68. Passiones Christi et Judaorum ejectio. 69. Deprecatio justi et ipsius Christi. 70. Christi cruciatus et resurrectio. 71. Prophet:a de Christi regno et vocatione gen- 72. Confessio humanæ infirmitatis circa impiorum 73. Prænuntiatio postrema Judæorum obsessionis, 74. Christi theologia, et admonitio de divino tribu- 75. Ultio divini judicii de impiis sumpta. 76. De tolerantia Dei et admirandis ejus operibus. 77. Christi reconciliatio cum Ecclesia, de primi po- 78. Prophetia de iis quæ sub Antiocho Judææ con 79. Prophetia de obsidione ab Assyriis, ac supplica- 80. Vocatio gentium ac doctrina eorum quæ priori 81. Con/ulatio principum Judaici populi. 82. Deprecatio pro populo tristia perpesso, et pro- 83. Christi incarnatio et de Ecclesiis. 84. Prophetia de Christo et iis qui per illum redem- 85. Oratio Davidis et prophetia vocationis gentium. 86. Christi incarnatio. 87. Christi mortem prænuntial. 88. Christi regnum ex semine David. 89. Judæorum reprobatio. 90. Christi victoria, necnon omnium quotquot se- 91. De quiete secundum Deum habenda. 42. Hymnus regni Christi in primo ejus adventu. 93. De dogmatibus adversus Ecclesiam. 94. Vocatio Judæorum ac desperatio ipsorum. 95. Vocatio gentium et Christi adventus. 96. Hymnus regni Christi in primo ejus adventu. 97. Vocatio gentium, et advenius Christi. 98. Hymnus regni Christi. 99. Vocatio gentium. 100. Hymnus ejus qui secundum Deum perfectus est. 101. Lamentatio de priori populo, prophelia αν (2) Hac interpretatio ad psalmi serieın accommodatur.

Χριστοῦ βασιλεία ἐκ σπέρματος Δαυί̈δ. πθ. Ἰουδαίων ἀποβολή. ϟ. Χριστοῦ νίκη καὶ παντὸς τοῦ κατ’ αὐτὸν τελειουμένου. ϟα. Περὶ τῆς κατὰ Θεὸν ἀναπαύσεως. ϟβ. Ὕμνος βασιλείας Χριστοῦ ἐπὶ τῆς πρώτης αὐτοῦ παρουσίας. ϟγ. Περὶ τῶν κατὰ τῆς Ἐκκλησίας δογμάτων. ϟδ. Κλῆσις Ἰουδαίων καὶ ἀπόγνωσις αὐτῶν. ϟε. Κλῆσις ἐθνῶν καὶ Χριστοῦ παρουσία. ϟϛ. Ὕμνος βασιλείας Χριστοῦ ἐπὶ τῆς πρώτης αὐτοῦ παρουσίας. ϟζ. Κλῆσις ἐθνῶν καὶ Χριστοῦ παρουσία. ϟη. Ὕμνος βασιλείας Χριστοῦ. ϟθ. Κλῆσις ἐθνῶν. ρ. Ὕμνος τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου. ρα. Ὀδυρμὸς ἐπὶ τῷ προτέρῳ, καὶ προφητεία τοῦ λαοῦ, καὶ κλῆσις ἐθνῶν. ρβ. Διδασκαλία εὐχαριστίας. ργ. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. ρδ. Διδασκαλία τοῖς ἔθνεσι τῶν εἰς τὸν πρότερον λαὸν τοῦ Θεοῦ εὐεργεσιῶν. ρε. Διδασκαλία δυσσεβείας τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους. ρϛ. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν, καὶ τῆς εἰς ἀνθρώπους τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐπιλάμψεως. ρζ. Κλῆσις ἐθνῶν. ρη. Πάθη Χριστοῦ. ρθ. Νίκη Χριστοῦ. ρι. Εὐχαριστία Χριστοῦ. ρια. Διδασκαλία Χριστοῦ. ριβ. Νέου λαοῦ κλῆσις. ριγ. Νέου λαοῦ διδασκαλία. ριδ. Νέου λαοῦ προκοπή. ριε. Νέου λαοῦ τελείωσις. ριϛ. Κλῆσις ἐθνῶν. ριζ.

C9 ν. Διδασκαλία εξομυλογήσεως. COMMENTARIA IN PSALMOS. να'. Ελεγχος τοῦ πονηροῦ τρόπου, καὶ τέλος τοῦ αὐτοῦ. 16'. Σωτήριος ἐπιφάνεια, καὶ ἀθεότητες ἀπαλλαγή. νγ'. Προσευχὴ τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. νε. Δήλωσις τῶν κατὰ Χριστοῦ (1) τετολμημένων. νε'. Δικαίου εὐχαριστία ῥυσθέντος ἐξ ἐχθρῶν. νς'. Εὐχαριστία τοῦ Δαυΐδ καὶ προφητεία κλή σεως ἐθνῶν. νζ. Διδασκαλία τῆς τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίας. ντ'. Κλῆσις ἐθνῶν καὶ Ἰουδαίων ἀποβολή. νῦ. Ἀποβολὴ τοῦ Ἰουδαϊσμοῦ, καὶ κ.λῆσις ἐθνῶν. ξ. Δέησις σὺν εὐχαριστία. ξα'. Διδασκαλία θεραπευτική. ξδ'. Εὐχαριστία τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου. Εγ. Διδασκαλία τοῦ θεοσεβοῦς ἀθλητοῦ. ξδ. Κλῆσις ἐθνῶν. ξε'. Κλῆσις ἐθνῶν, καὶ ἀποστόλων μαρτυρία. ς'. Κλῆσις ἐθνῶν, κα ἀποστόλων κήρυγμα. ξ5'. Χριστοῦ ἐνανθρώπησις, καὶ ἐθνῶν κλῆσις. ξτι'. Πάθη Χριστοῦ, καὶ Ἰουδαίων ἀποβολή. ξ. Ικετηρία δικαίου καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ. τ. Χριστοῦ πάθη καὶ ἀνάστασις. κα'. Προφητεία Χριστοῦ βασιλείας καὶ κλήσεως ἐθνῶν. ο'. Ἐξομολόγησις τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας ἐπὶ τῇ τῶν ἀσεβῶν εὐπραγίᾳ καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ μακροθυμία. λιορκίας, τῆς ἐπὶ τοῦ Οὐεσπασιανοῦ καὶ Τίτου γενομένης. οδ'. Χριστοῦ θεολογία, καὶ ὑπόμνησις τοῦ θείου δικαστηρίου. οε'. Ἐκδίκησις κατὰ ἀσεβῶν τῆς τοῦ Θεοῦ κρίσεως. ος'. Περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ μακροθυμίας καὶ τῶν θαυ μαστῶν ἔργων αὐτοῦ. οξ΄. Χριστοῦ διαστολὴ πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν, περὶ τῆς τοῦ προτέρου λαοῦ παρανομίας. ση'. Προφητεία τῶν ὑπὸ τοῦ Ἀντιόχου τῇ Ἰου δαίᾳ συμβάντων αὐτοῖς ἢ ἱστορία παρὰ τοῖς Μακκαβαίοις. αθ'. Προφητεία τῆς ὑπὸ τῶν Ἀσσυρίων πολιορ- κίας, καὶ δέησις περὶ τῆς Χριστοῦ ἐπιφανείας. π. Κλῆσις ἐθνῶν, καὶ διδασκαλία τῶν συμβεβη- κότων τῷ προτέρω λαῷ. πα. Ἔλεγχος τῶν ἀρχόντων τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους. πω'. Δέησις περὶ τοῦ πεπονθότος σκυθρωπά λαού, καὶ προφητεία περὶ τοῦ τέλους τῶν ἐχθρῶν τοῦ Χριστοῦ. πγ. Χριστοῦ ἐνανθρώπησις καὶ περὶ τῶν Ἐκκλη σιῶν. πω. Προφητεία εἰς τὸν Χριστὸν καὶ τοὺς δι' αὐτοῦ λελυτρωμένους. πε'. Προσευχὴ Δαυΐδ καὶ προφητεία κλήσεως ἐθνῶν. τς'. Χριστοῦ ἐνανθρώπησις. τζ'. Χριστοῦ θάνατον προφητεύει. πή. Χριστοῦ βασιλεία ἐκ σπέρματος Δαυΐδ. πθ. Ἰουδαίων ἀποβολή. κ'. Χριστοῦ νίκη καὶ παντὸς τοῦ κατ' αὐτὴν τε λειουμένου. κα'. Περὶ τῆς κατὰ Θεὸν ἀναπαύσεως. 46'. "Υμνος βασιλείας Χριστοῦ ἐπὶ τῆς πρώτης αὐτοῦ παρουσίας. Αγ. Περὶ τῶν κατὰ τῆς Ἐκκλησίας δογμάτων. Ιδ. Κλῆσις Ἰουδαίων καὶ ἀπόγνωσις αὐτῶν. με'. Κλῆσις ἐθνῶν καὶ Χριστοῦ παρουσία. κς'. Ύμνος βασιλείας Χριστοῦ ἐπὶ τῆς πρώτης αὐτοῦ παρουσίας. ι.ζ'. Κλῆσις ἐθνῶν καὶ Χριστοῦ παρουσία. ζη'. Ὕμνος βασιλείας Χριστοῦ, ρ'. Ὕμνος τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου. ρα'. Οδυρμὸς ἐπὶ τῷ προτέρῳ, καὶ προφητεία τοῦ λαοῦ, καὶ κλῆσις ἐθνῶν. Α 50. Doctrina confessionis. B C D 70 tione gentium. fectus est. tium. felicitatem et Dei tolerantium. quæ sub Vespasiano et Tito contigit. nali. puli prævaricatione. tigerunt: sive historia quæ in Machabævrum li- bris habetur. tio pro Christi adventu. populo contigerunt. phetia de fine inimicorum Christi. pli sunt. cundum illum consummati sunt. (ovo) et vocatio gentium. 3. Προαναφώνησις τῆς ἐσχάτης Ἰουδαίων που 10. Κλῆσις ἐθνῶν. (1) Reg. 1, Θεοῦ. 51. Confutatio improbi moris, et finis ipsius. 52. Salutaris adventus, et αθεότητος ejectio. 53. Precatio ejus qui Dei causa concertal. 54. Declaratio facinorum contra Christum admissorum. 55. Gratiarum actio just ab inimicis liberali. 56. Gratiarum actio Davidis et prophetia de vocu- 57. Ducirina de recto Dei judicio. 58. Vocalio gentium et Judæorum ejectio. 59. Abrogatio judaismi et gentium vocatio. 60. Supplicatio cum gratiarum actione. 61. (2) Doctrina de Deo colendo. 62. Gratiarum actio ejus qui secundum Deum per- 65. Doctrina religiosi athleta. 64. Vocatio gentium. 65. Vocatio gentium et apostolorum testimonium. 66. Vocatio gentium et apostolorum prædicatio. 67. Christi incarnatio et vocatio gentium. 68. Passiones Christi et Judaorum ejectio. 69. Deprecatio justi et ipsius Christi. 70. Christi cruciatus et resurrectio. 71. Prophet:a de Christi regno et vocatione gen- 72. Confessio humanæ infirmitatis circa impiorum 73. Prænuntiatio postrema Judæorum obsessionis, 74. Christi theologia, et admonitio de divino tribu- 75. Ultio divini judicii de impiis sumpta. 76. De tolerantia Dei et admirandis ejus operibus. 77. Christi reconciliatio cum Ecclesia, de primi po- 78. Prophetia de iis quæ sub Antiocho Judææ con 79. Prophetia de obsidione ab Assyriis, ac supplica- 80. Vocatio gentium ac doctrina eorum quæ priori 81. Con/ulatio principum Judaici populi. 82. Deprecatio pro populo tristia perpesso, et pro- 83. Christi incarnatio et de Ecclesiis. 84. Prophetia de Christo et iis qui per illum redem- 85. Oratio Davidis et prophetia vocationis gentium. 86. Christi incarnatio. 87. Christi mortem prænuntial. 88. Christi regnum ex semine David. 89. Judæorum reprobatio. 90. Christi victoria, necnon omnium quotquot se- 91. De quiete secundum Deum habenda. 42. Hymnus regni Christi in primo ejus adventu. 93. De dogmatibus adversus Ecclesiam. 94. Vocatio Judæorum ac desperatio ipsorum. 95. Vocatio gentium et Christi adventus. 96. Hymnus regni Christi in primo ejus adventu. 97. Vocatio gentium, et advenius Christi. 98. Hymnus regni Christi. 99. Vocatio gentium. 100. Hymnus ejus qui secundum Deum perfectus est. 101. Lamentatio de priori populo, prophelia αν (2) Hac interpretatio ad psalmi serieın accommodatur.

PG 23:71Νίκη τῶν ἐν Χριστῷ ἀγωνιζομένων καὶ προφητεία περὶ Χριστοῦ. ριη. Στοιχείωσις τῆς κατὰ Θεὸν ἀναγωγῆς. ριθ. Παροικίας. ρκ. Ἐπανόδου Βαβυλῶνος καὶ τῆς διασπορᾶς. ρκα. Ἀγαθῶν εὐαγγέλια. ρκβ. Εὐχῆς. ρκγ. Εὐχαριστίας. ρκδ. Ἀποκαταστάσεως. ρκε. Προσδοκία μελλόντων. ρκϛ. Οἰκοδομὴ Ἐκκλησίας. ρκζ. Κλῆσις ἐθνῶν. ρκη. Νίκη Χριστοῦ στρατιᾶς. ρκθ. Εὐχὴ μαρτύρων ρλ. Περὶ ταπεινοφροσύνης. ρλα. Προσευχὴ τοῦ Δαυὶ̈δ καὶ ἐπιφάνεια. ρλβ. Λαοῦ τελείου. ρλγ. Λαοῦ ἐρχομένου. ρλδ. Διδασκαλία εἰσακτική. ρλε. Εὐχαριστία λελυτρωμένου. ρλϛ. Ἁγίων φωναὶ τῶν ἐν αἰχμαλωσίᾳ. ρλζ. Εὐχαριστία μετὰ προφητείας. ρλη. Ἔντευξις δικαίου σὺν θεολογίᾳ. ρλθ. Φωναὶ τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. ρμ. Προσευχὴ τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου. ρμα. Φωναὶ τοῦ κατὰ Θεὸν πολεμουμένου. ρμβ. Προσευχὴ ἐξομολογουμένου. ρμγ. Εὐχαριστία νενικηκότος. ρμδ. Ὕμνος σὺν θεολογίᾳ. ρμε. Ὕμνος σὺν θεολογίᾳ. ρμϛ. Ὕμνος σὺν θεολογίᾳ. ρμζ. Ὕμνος σὺν θεολογίᾳ. ρμη. Ὕμνος σὺν θεολογίᾳ. ρμθ. Ὕμνος σὺν θεολογίᾳ. ρν. Παρακέλευσις ὕμνου καθολική.

Α ρβ'. Διδασκαλία εὐχαριστίας. ργ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. ρο. Διδασκαλία τοῖς ἔθνεσι τῶν εἰς τὸν πρότερον λαὸν τοῦ Θεοῦ εὐεργεσιών. ρε'. Διδασκαλία δυσσεβείας τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους. ρς'. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν, καὶ τῆς εἰς ἀν θρώπους τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐπιλάμψεως. ρζ'. Κλῆσις ἐθνῶν. ρη'. Πάθη Χριστοῦ. ρθ'. Νίκη Χριστοῦ. ρι'. Εὐχαριστία Χριστοῦ. ρια'. Διδασκαλία Χριστοῦ. ριβ'. Νέου λαοῦ κλῆσις. ριγ'. Νέου λαοῦ διδασκαλία. ριδ'. Νέου λαοῦ προκοπή. ριε'. Νέου λαοῦ τελείωσις. ρις'. Κλῆσις ἐθνῶν. ριζ'. Νίκη τῶν ἐν Χριστῷ ἀγωνιζομένων καὶ προ- φητεία περὶ Χριστοῦ. ριθ'. Παροικίας. ρκ'. Ἐπανόδου Βαβυλῶνος καὶ τῆς διασπορᾶς. ρκα'. ᾿Αγαθῶν εὐαγγέλια. ρκβ'. Εὐχῆς. ρκγ'. Εὐχαριστίας. ρκδ'. 'Αποκαταστάσεως. ρκε'. Προσδοκία μελλόντων. ρκς'. Οἰκοδομὴ ᾿Εκκλησίας. ραζ'. Κλῆσις ἐθνῶν. ρκη'. Νίκη Χριστοῦ στρατιᾶς. ρκθ'. Εὐχὴ μαρτύρων. ολ'. Περί ταπεινοφροσύνης. ολα'. Προσευχὴ τοῦ Δαυΐδ καὶ ἐπιφάνεια. ρλβ'. Λαοῦ τελείου. ρλγ'. Λαοῦ ἐρχομένου. Αλδ'. Διδασκαλία εισακτική. βλε'. Εὐχαριστία λελυτρωμένου. ρλς'. Αγίων φωναὶ τῶν ἐν αἰχμαλωσία. Ο ρλζ. Ευχαριστία μετὰ προφητείας. βλη'. "Εντευξις δικαίου σὺν θεολογία. βλθ'. Φωναὶ τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. ρμ'. Προσευχὴ τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου. ρμα'. Φωναὶ τοῦ κατὰ Θεὸν πολεμουμένου. ρμθ'. Προσευχὴ ἐξομολογουμένου. ρμγ'. Εὐχαριστία νενικηκότος. ρμδ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμε'. Ὕμνος συν θεολογία. ρμς'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμζ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμη'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμθ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρν. Παρακέλευσις ὕμνου καθολική. ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ. - Ὁ μὲν ψαλμὸς ἔοικεν ἀπὸ τοῦ ψαλτηρίου παρωνύ μως ἐπικεκλῆσθαι· λέγεται δὲ ψαλτήριον όργανόν το μουσικὸν παρὰ τὴν κιθάραν διαλλάττον τῷ σχήματι, ἐν ᾧ τὴν ἀνακρουομένην ᾠδὴν ψαλμὸν προσαγορεύε σθαι. Ὠδὴν δὲ εἶναι τὴν διὰ μέλους ἀναφωνουμένην ἄνευ οργάνου ῥῆσιν μουσικήν. Ψαλμὸν δὲ ᾠδῆς λέ- γεσθαι, ἐπειδὰν προηγησαμένης τὸ αὐτὸ τῆς ᾠδῆς μέλος διὰ τοῦ ψαλτηρίου κρουσθῇ· ᾠδὴν δὲ ψαλμοῦ τὸ ἀνάπαλιν. Ὡς ἐν ταῖς ἱστορίαις τῶν Βασιλειῶν καὶ τῶν Παραλειπομένων Δαυὶδ ὁ βασιλεὺς μετὰ τὴν τοῦ Σαούλ τελευτήν, ἀναγαγὼν τὴν κιβωτὸν τῆς Δια θήκης Κυρίου, οὖσαν ἐν οἴκῳ ᾿Αβδοδώμ ἔτεσιν είκο σιν ἐξότου ἐκ τῶν Αζωτίων μετενήνεκτο, καὶ κατα EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. pulo collatis. Christi ad nomines adventu. prophetia de Christo. - Precatio confitentis. • 1:50. Adhortatio universalis ad hymnum persolvendum. EUSEBII IN PSALMOS. Videtur psalmus a psalterio ex nominis conso- D rantia sic nuncupatus. Dicitur autem psalterium instrumentum musicum quodpiam, forma a cithara distinctum; canticum vero hujusmodi instrumento pulsatum psalmus appellatur. Canticum porro, di- ctum musicum est sine instrumento modulate pro- latum. Psalmus autem cantici dicitur, quando præ- eunte cantici modulatione, psalterio pulsatur: can- ticum psalmi e converso. Ut in Regnorum et Para- lipomenoa historiis fertur, David rex post Saulis obitum, cum reduxisset arcam Testamenti Domini, quæ in domo Abdodom, ex quo ex Azotiis translata ſuerat, viginti annis consederat; atque in Jerusalem 102. Doctrina gratiarum actionis. 103. Doctrina confessionis. 104. Doctrina gentibus, de beneficiis Dei priori po- 105. Doctrina de impietate Judaici populi. 106. Prophetia vocationis gentium, ac de fulgido 107. Vocatio gentium. 108. Christi passiones. 109. Christi victoria. 110. Gratiarum actio Christi. 111. Doctrina Christi. 112. Vocatio novi populi. 113. Novi populi doctrina. 114. Novi populi profectus. 115. Novi populi consummatio. 116. Vocatio gentium. 117. Victoria eorum qui in Christo concertani, et 118. Capita alphabetica recti secundum Deum instituti. Β ριη'. Στοιχείωσις τῆς κατὰ Θεὸν ἀναγωγῆς. 119. Habitationis. 120. Redilus Babylone et dispersionis. 121. Bonorum annuntiationes. 122. Orationis. 123. Gratiarum actionis. 124. Restitutionis. 125. Exspectatio futurorum. 126. Edificatio Ecclesiæ. 127. Vocatio gentium. 128. Victoria excercitus Christi. 129. Oratio martyrum. 130. Je humilitate. 131. Oratio Davidis et adventus (Christi). 132. Populi perfecti. 133. Populi venturi. 134. Doctrina ad institutionem. 135. Gratiarum actio redempti. 156. Sanctorum qui in captivitate degebant dicta. 437. Gratiarum actio cum prophetia. 158. Supplicatio justi cum theologia. 159. Voces ejus qui secundum Deum pugnat. 140. Precatio ejus qui secundum Deum perfectus est. 141. Vox ejus qui Dei causa inpugnatur. 145. Gratiarum actio victoris. 144. Hymnus cum theologia. 145. Hymnus cum theologia. 145. Hymnus cum theologia. 147. Hymnus cum theologia. 148. Hymnus cum theologia. 149. Hymnus cum theologia.

Eusebius on the PsalmsΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ. Ὁ μὲν ψαλμὸς ἔοικεν ἀπὸ τοῦ ψαλτηρίου παρωνύμως ἐπικεκλῆσθαι·

Α ρβ'. Διδασκαλία εὐχαριστίας. ργ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. ρο. Διδασκαλία τοῖς ἔθνεσι τῶν εἰς τὸν πρότερον λαὸν τοῦ Θεοῦ εὐεργεσιών. ρε'. Διδασκαλία δυσσεβείας τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους. ρς'. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν, καὶ τῆς εἰς ἀν θρώπους τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐπιλάμψεως. ρζ'. Κλῆσις ἐθνῶν. ρη'. Πάθη Χριστοῦ. ρθ'. Νίκη Χριστοῦ. ρι'. Εὐχαριστία Χριστοῦ. ρια'. Διδασκαλία Χριστοῦ. ριβ'. Νέου λαοῦ κλῆσις. ριγ'. Νέου λαοῦ διδασκαλία. ριδ'. Νέου λαοῦ προκοπή. ριε'. Νέου λαοῦ τελείωσις. ρις'. Κλῆσις ἐθνῶν. ριζ'. Νίκη τῶν ἐν Χριστῷ ἀγωνιζομένων καὶ προ- φητεία περὶ Χριστοῦ. ριθ'. Παροικίας. ρκ'. Ἐπανόδου Βαβυλῶνος καὶ τῆς διασπορᾶς. ρκα'. ᾿Αγαθῶν εὐαγγέλια. ρκβ'. Εὐχῆς. ρκγ'. Εὐχαριστίας. ρκδ'. 'Αποκαταστάσεως. ρκε'. Προσδοκία μελλόντων. ρκς'. Οἰκοδομὴ ᾿Εκκλησίας. ραζ'. Κλῆσις ἐθνῶν. ρκη'. Νίκη Χριστοῦ στρατιᾶς. ρκθ'. Εὐχὴ μαρτύρων. ολ'. Περί ταπεινοφροσύνης. ολα'. Προσευχὴ τοῦ Δαυΐδ καὶ ἐπιφάνεια. ρλβ'. Λαοῦ τελείου. ρλγ'. Λαοῦ ἐρχομένου. Αλδ'. Διδασκαλία εισακτική. βλε'. Εὐχαριστία λελυτρωμένου. ρλς'. Αγίων φωναὶ τῶν ἐν αἰχμαλωσία. Ο ρλζ. Ευχαριστία μετὰ προφητείας. βλη'. "Εντευξις δικαίου σὺν θεολογία. βλθ'. Φωναὶ τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. ρμ'. Προσευχὴ τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου. ρμα'. Φωναὶ τοῦ κατὰ Θεὸν πολεμουμένου. ρμθ'. Προσευχὴ ἐξομολογουμένου. ρμγ'. Εὐχαριστία νενικηκότος. ρμδ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμε'. Ὕμνος συν θεολογία. ρμς'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμζ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμη'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμθ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρν. Παρακέλευσις ὕμνου καθολική. ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ. - Ὁ μὲν ψαλμὸς ἔοικεν ἀπὸ τοῦ ψαλτηρίου παρωνύ μως ἐπικεκλῆσθαι· λέγεται δὲ ψαλτήριον όργανόν το μουσικὸν παρὰ τὴν κιθάραν διαλλάττον τῷ σχήματι, ἐν ᾧ τὴν ἀνακρουομένην ᾠδὴν ψαλμὸν προσαγορεύε σθαι. Ὠδὴν δὲ εἶναι τὴν διὰ μέλους ἀναφωνουμένην ἄνευ οργάνου ῥῆσιν μουσικήν. Ψαλμὸν δὲ ᾠδῆς λέ- γεσθαι, ἐπειδὰν προηγησαμένης τὸ αὐτὸ τῆς ᾠδῆς μέλος διὰ τοῦ ψαλτηρίου κρουσθῇ· ᾠδὴν δὲ ψαλμοῦ τὸ ἀνάπαλιν. Ὡς ἐν ταῖς ἱστορίαις τῶν Βασιλειῶν καὶ τῶν Παραλειπομένων Δαυὶδ ὁ βασιλεὺς μετὰ τὴν τοῦ Σαούλ τελευτήν, ἀναγαγὼν τὴν κιβωτὸν τῆς Δια θήκης Κυρίου, οὖσαν ἐν οἴκῳ ᾿Αβδοδώμ ἔτεσιν είκο σιν ἐξότου ἐκ τῶν Αζωτίων μετενήνεκτο, καὶ κατα EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. pulo collatis. Christi ad nomines adventu. prophetia de Christo. - Precatio confitentis. • 1:50. Adhortatio universalis ad hymnum persolvendum. EUSEBII IN PSALMOS. Videtur psalmus a psalterio ex nominis conso- D rantia sic nuncupatus. Dicitur autem psalterium instrumentum musicum quodpiam, forma a cithara distinctum; canticum vero hujusmodi instrumento pulsatum psalmus appellatur. Canticum porro, di- ctum musicum est sine instrumento modulate pro- latum. Psalmus autem cantici dicitur, quando præ- eunte cantici modulatione, psalterio pulsatur: can- ticum psalmi e converso. Ut in Regnorum et Para- lipomenoa historiis fertur, David rex post Saulis obitum, cum reduxisset arcam Testamenti Domini, quæ in domo Abdodom, ex quo ex Azotiis translata ſuerat, viginti annis consederat; atque in Jerusalem 102. Doctrina gratiarum actionis. 103. Doctrina confessionis. 104. Doctrina gentibus, de beneficiis Dei priori po- 105. Doctrina de impietate Judaici populi. 106. Prophetia vocationis gentium, ac de fulgido 107. Vocatio gentium. 108. Christi passiones. 109. Christi victoria. 110. Gratiarum actio Christi. 111. Doctrina Christi. 112. Vocatio novi populi. 113. Novi populi doctrina. 114. Novi populi profectus. 115. Novi populi consummatio. 116. Vocatio gentium. 117. Victoria eorum qui in Christo concertani, et 118. Capita alphabetica recti secundum Deum instituti. Β ριη'. Στοιχείωσις τῆς κατὰ Θεὸν ἀναγωγῆς. 119. Habitationis. 120. Redilus Babylone et dispersionis. 121. Bonorum annuntiationes. 122. Orationis. 123. Gratiarum actionis. 124. Restitutionis. 125. Exspectatio futurorum. 126. Edificatio Ecclesiæ. 127. Vocatio gentium. 128. Victoria excercitus Christi. 129. Oratio martyrum. 130. Je humilitate. 131. Oratio Davidis et adventus (Christi). 132. Populi perfecti. 133. Populi venturi. 134. Doctrina ad institutionem. 135. Gratiarum actio redempti. 156. Sanctorum qui in captivitate degebant dicta. 437. Gratiarum actio cum prophetia. 158. Supplicatio justi cum theologia. 159. Voces ejus qui secundum Deum pugnat. 140. Precatio ejus qui secundum Deum perfectus est. 141. Vox ejus qui Dei causa inpugnatur. 145. Gratiarum actio victoris. 144. Hymnus cum theologia. 145. Hymnus cum theologia. 145. Hymnus cum theologia. 147. Hymnus cum theologia. 148. Hymnus cum theologia. 149. Hymnus cum theologia.

λέγεται δὲ ψαλτήριον ὄργανόν τι μουσικὸν παρὰ τὴν κιθάραν διαλλάττον τῷ σχήματι, ἐν ᾧ τὴν ἀνακρουομένην ᾠδὴν ψαλμὸν προσαγορεύεσθαι. Ὠδὴν δὲ εἶναι τὴν διὰ μέλους ἀναφωνουμένην ἄνευ ὀργάνου ῥῆσιν μουσικήν. Ψαλμὸν δὲ ᾠδῆς λέγεσθαι, ἐπειδὰν προηγησαμένης τὸ αὐτὸ τῆς ᾠδῆς μέλος διὰ τοῦ ψαλτηρίου κρουσθῇ· ᾠδὴν δὲ ψαλμοῦ τὸ ἀνάπαλιν. Ὡς ἐν ταῖς ἱστορίαις τῶν Βασιλειῶν καὶ τῶν Παραλειπομένων Δαυὶ̈δ ὁ βασιλεὺς μετὰ τὴν τοῦ Σαοὺλ τελευτὴν, ἀναγαγὼν τὴν κιβωτὸν τῆς Διαθήκης Κυρίου, οὖσαν ἐν οἴκῳ Ἀβδοδὼμ ἔτεσιν εἴκοσιν ἐξότου ἐκ τῶν Ἀζωτίων μετενήνεκτο, καὶ καταστήσας αὐτὴν εἰς Ἰερουσαλὴμ, ἐπιλέγεται ἐκ τῆς φυλῆς Λευὶ̈ κλήρῳ ψαλτῳδοὺς ἄρχοντας ᾠδῶν τέσσαρας, τοῦ ψάλλειν καὶ ᾄδειν ἐνώπιον τῆς κιβωτοῦ τῷ Κυρίῳ, καὶ ἀναφέρειν φωνὴν εὐφροσύνης εἰς ἐξομολόγησιν καὶ αἴνεσιν ἐν ὀργάνοις ἡρμοσμένοις, καὶ ᾠδαῖς, καὶ κινύραις, καὶ νάβλαις, καὶ τυμπάνοις, καὶ κυμβάλοις, καὶ ψαλτηρίῳ, καὶ κερατίνῃ, τὸν Ἀσὰφ, Αἰμὰν, Αἰθὰν, Ἰδιθούμ· οἷς ἀριθμὸς ᾠδῶν ἐπετέτακτο, ᾀδόντων διακοσίων ὀγδοήκοντα ὀκτὼ, ἑκάστῳ ἑβδομήκοντα δύο, ἐκ τοῦ Χὰμ λβ, τοῦ Σὴμ κε, τοῦ Ἰάφεθ ιε.

Α ρβ'. Διδασκαλία εὐχαριστίας. ργ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. ρο. Διδασκαλία τοῖς ἔθνεσι τῶν εἰς τὸν πρότερον λαὸν τοῦ Θεοῦ εὐεργεσιών. ρε'. Διδασκαλία δυσσεβείας τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους. ρς'. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν, καὶ τῆς εἰς ἀν θρώπους τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐπιλάμψεως. ρζ'. Κλῆσις ἐθνῶν. ρη'. Πάθη Χριστοῦ. ρθ'. Νίκη Χριστοῦ. ρι'. Εὐχαριστία Χριστοῦ. ρια'. Διδασκαλία Χριστοῦ. ριβ'. Νέου λαοῦ κλῆσις. ριγ'. Νέου λαοῦ διδασκαλία. ριδ'. Νέου λαοῦ προκοπή. ριε'. Νέου λαοῦ τελείωσις. ρις'. Κλῆσις ἐθνῶν. ριζ'. Νίκη τῶν ἐν Χριστῷ ἀγωνιζομένων καὶ προ- φητεία περὶ Χριστοῦ. ριθ'. Παροικίας. ρκ'. Ἐπανόδου Βαβυλῶνος καὶ τῆς διασπορᾶς. ρκα'. ᾿Αγαθῶν εὐαγγέλια. ρκβ'. Εὐχῆς. ρκγ'. Εὐχαριστίας. ρκδ'. 'Αποκαταστάσεως. ρκε'. Προσδοκία μελλόντων. ρκς'. Οἰκοδομὴ ᾿Εκκλησίας. ραζ'. Κλῆσις ἐθνῶν. ρκη'. Νίκη Χριστοῦ στρατιᾶς. ρκθ'. Εὐχὴ μαρτύρων. ολ'. Περί ταπεινοφροσύνης. ολα'. Προσευχὴ τοῦ Δαυΐδ καὶ ἐπιφάνεια. ρλβ'. Λαοῦ τελείου. ρλγ'. Λαοῦ ἐρχομένου. Αλδ'. Διδασκαλία εισακτική. βλε'. Εὐχαριστία λελυτρωμένου. ρλς'. Αγίων φωναὶ τῶν ἐν αἰχμαλωσία. Ο ρλζ. Ευχαριστία μετὰ προφητείας. βλη'. "Εντευξις δικαίου σὺν θεολογία. βλθ'. Φωναὶ τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. ρμ'. Προσευχὴ τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου. ρμα'. Φωναὶ τοῦ κατὰ Θεὸν πολεμουμένου. ρμθ'. Προσευχὴ ἐξομολογουμένου. ρμγ'. Εὐχαριστία νενικηκότος. ρμδ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμε'. Ὕμνος συν θεολογία. ρμς'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμζ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμη'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμθ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρν. Παρακέλευσις ὕμνου καθολική. ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ. - Ὁ μὲν ψαλμὸς ἔοικεν ἀπὸ τοῦ ψαλτηρίου παρωνύ μως ἐπικεκλῆσθαι· λέγεται δὲ ψαλτήριον όργανόν το μουσικὸν παρὰ τὴν κιθάραν διαλλάττον τῷ σχήματι, ἐν ᾧ τὴν ἀνακρουομένην ᾠδὴν ψαλμὸν προσαγορεύε σθαι. Ὠδὴν δὲ εἶναι τὴν διὰ μέλους ἀναφωνουμένην ἄνευ οργάνου ῥῆσιν μουσικήν. Ψαλμὸν δὲ ᾠδῆς λέ- γεσθαι, ἐπειδὰν προηγησαμένης τὸ αὐτὸ τῆς ᾠδῆς μέλος διὰ τοῦ ψαλτηρίου κρουσθῇ· ᾠδὴν δὲ ψαλμοῦ τὸ ἀνάπαλιν. Ὡς ἐν ταῖς ἱστορίαις τῶν Βασιλειῶν καὶ τῶν Παραλειπομένων Δαυὶδ ὁ βασιλεὺς μετὰ τὴν τοῦ Σαούλ τελευτήν, ἀναγαγὼν τὴν κιβωτὸν τῆς Δια θήκης Κυρίου, οὖσαν ἐν οἴκῳ ᾿Αβδοδώμ ἔτεσιν είκο σιν ἐξότου ἐκ τῶν Αζωτίων μετενήνεκτο, καὶ κατα EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. pulo collatis. Christi ad nomines adventu. prophetia de Christo. - Precatio confitentis. • 1:50. Adhortatio universalis ad hymnum persolvendum. EUSEBII IN PSALMOS. Videtur psalmus a psalterio ex nominis conso- D rantia sic nuncupatus. Dicitur autem psalterium instrumentum musicum quodpiam, forma a cithara distinctum; canticum vero hujusmodi instrumento pulsatum psalmus appellatur. Canticum porro, di- ctum musicum est sine instrumento modulate pro- latum. Psalmus autem cantici dicitur, quando præ- eunte cantici modulatione, psalterio pulsatur: can- ticum psalmi e converso. Ut in Regnorum et Para- lipomenoa historiis fertur, David rex post Saulis obitum, cum reduxisset arcam Testamenti Domini, quæ in domo Abdodom, ex quo ex Azotiis translata ſuerat, viginti annis consederat; atque in Jerusalem 102. Doctrina gratiarum actionis. 103. Doctrina confessionis. 104. Doctrina gentibus, de beneficiis Dei priori po- 105. Doctrina de impietate Judaici populi. 106. Prophetia vocationis gentium, ac de fulgido 107. Vocatio gentium. 108. Christi passiones. 109. Christi victoria. 110. Gratiarum actio Christi. 111. Doctrina Christi. 112. Vocatio novi populi. 113. Novi populi doctrina. 114. Novi populi profectus. 115. Novi populi consummatio. 116. Vocatio gentium. 117. Victoria eorum qui in Christo concertani, et 118. Capita alphabetica recti secundum Deum instituti. Β ριη'. Στοιχείωσις τῆς κατὰ Θεὸν ἀναγωγῆς. 119. Habitationis. 120. Redilus Babylone et dispersionis. 121. Bonorum annuntiationes. 122. Orationis. 123. Gratiarum actionis. 124. Restitutionis. 125. Exspectatio futurorum. 126. Edificatio Ecclesiæ. 127. Vocatio gentium. 128. Victoria excercitus Christi. 129. Oratio martyrum. 130. Je humilitate. 131. Oratio Davidis et adventus (Christi). 132. Populi perfecti. 133. Populi venturi. 134. Doctrina ad institutionem. 135. Gratiarum actio redempti. 156. Sanctorum qui in captivitate degebant dicta. 437. Gratiarum actio cum prophetia. 158. Supplicatio justi cum theologia. 159. Voces ejus qui secundum Deum pugnat. 140. Precatio ejus qui secundum Deum perfectus est. 141. Vox ejus qui Dei causa inpugnatur. 145. Gratiarum actio victoris. 144. Hymnus cum theologia. 145. Hymnus cum theologia. 145. Hymnus cum theologia. 147. Hymnus cum theologia. 148. Hymnus cum theologia. 149. Hymnus cum theologia.

Οἵτινες, ἑστῶτες ἔμπροσθεν τῆς κιβωτοῦ Διαθήκης Κυρίου, ἔψαλλον καὶ ᾖδον τῷ Κυρίῳ· ὃς μὲν ἐν κινύρᾳ, ὃς δὲ ἐν κυμβάλοις, ὃς δὲ ἐν κιθάρᾳ. ὃς δὲ ἐν ψαλτηρίῳ· ὧν μέσος ἵστατο ὁ μακάριος Δαυὶ̈δ, αὐτὸς ἄρχων ἀρχόντων ᾠδῶν, κρατῶν ἐπὶ χεῖρας τὸ ψαλτήριον. Ἕκαστος δὲ ᾖδεν καὶ ἔψαλλεν ὑμνῶν τὸν Θεὸν ἁγίῳ Πνεύματι τεταγμένως. Ἡνίκα τοίνυν ἐσκίρτα τὸ Πνεῦμα ἐπί τινα τῶν ἀρχόντων τῶν ψαλτῳδῶν, οἱ λοιποὶ ἡσυχίαν ἦγον παρεστῶτες καὶ ὑπακούοντες συμφώνως τῷ ψάλλοντι, Ἀλληλούϊα. Ἐν τῇ Ἑβραϊκῇ βίβλῳ τῶν ψαλμῶν ἄνευ τῆς τοῦ ἀριθμοῦ προσθήκης ἀνεγράφησαν οἱ πάντες καὶ διαφόρως. Οἱ μέν εἰσι συνημμένοι, οἱ δὲ διῃρημένοι. Ἀμέλει ὁ μὲν πρῶτος καὶ δεύτερος συνημμένοι εἰσὶ κατὰ τὸ Ἑβραϊκόν· καὶ πάλιν ὁ ἔνατος, συνημμένος παρ’ ἡμῖν, ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ διῄρηται εἰς δύο. Παρατηρητέον δὲ, ὅτι μὴ κατὰ ἀκολουθίαν τῶν τῆς ἱστορίας χρόνων ἡ τῶν ψαλμῶν σύγκειται τάξις· ἐνήλλακται δὲ παρὰ πολὺ, καθὼς ἡ βίβλος τῶν Βασιλειῶν, καὶ αὕτη ἡ τάξις δηλοῖ.

Α ρβ'. Διδασκαλία εὐχαριστίας. ργ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. ρο. Διδασκαλία τοῖς ἔθνεσι τῶν εἰς τὸν πρότερον λαὸν τοῦ Θεοῦ εὐεργεσιών. ρε'. Διδασκαλία δυσσεβείας τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους. ρς'. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν, καὶ τῆς εἰς ἀν θρώπους τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐπιλάμψεως. ρζ'. Κλῆσις ἐθνῶν. ρη'. Πάθη Χριστοῦ. ρθ'. Νίκη Χριστοῦ. ρι'. Εὐχαριστία Χριστοῦ. ρια'. Διδασκαλία Χριστοῦ. ριβ'. Νέου λαοῦ κλῆσις. ριγ'. Νέου λαοῦ διδασκαλία. ριδ'. Νέου λαοῦ προκοπή. ριε'. Νέου λαοῦ τελείωσις. ρις'. Κλῆσις ἐθνῶν. ριζ'. Νίκη τῶν ἐν Χριστῷ ἀγωνιζομένων καὶ προ- φητεία περὶ Χριστοῦ. ριθ'. Παροικίας. ρκ'. Ἐπανόδου Βαβυλῶνος καὶ τῆς διασπορᾶς. ρκα'. ᾿Αγαθῶν εὐαγγέλια. ρκβ'. Εὐχῆς. ρκγ'. Εὐχαριστίας. ρκδ'. 'Αποκαταστάσεως. ρκε'. Προσδοκία μελλόντων. ρκς'. Οἰκοδομὴ ᾿Εκκλησίας. ραζ'. Κλῆσις ἐθνῶν. ρκη'. Νίκη Χριστοῦ στρατιᾶς. ρκθ'. Εὐχὴ μαρτύρων. ολ'. Περί ταπεινοφροσύνης. ολα'. Προσευχὴ τοῦ Δαυΐδ καὶ ἐπιφάνεια. ρλβ'. Λαοῦ τελείου. ρλγ'. Λαοῦ ἐρχομένου. Αλδ'. Διδασκαλία εισακτική. βλε'. Εὐχαριστία λελυτρωμένου. ρλς'. Αγίων φωναὶ τῶν ἐν αἰχμαλωσία. Ο ρλζ. Ευχαριστία μετὰ προφητείας. βλη'. "Εντευξις δικαίου σὺν θεολογία. βλθ'. Φωναὶ τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. ρμ'. Προσευχὴ τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου. ρμα'. Φωναὶ τοῦ κατὰ Θεὸν πολεμουμένου. ρμθ'. Προσευχὴ ἐξομολογουμένου. ρμγ'. Εὐχαριστία νενικηκότος. ρμδ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμε'. Ὕμνος συν θεολογία. ρμς'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμζ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμη'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμθ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρν. Παρακέλευσις ὕμνου καθολική. ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ. - Ὁ μὲν ψαλμὸς ἔοικεν ἀπὸ τοῦ ψαλτηρίου παρωνύ μως ἐπικεκλῆσθαι· λέγεται δὲ ψαλτήριον όργανόν το μουσικὸν παρὰ τὴν κιθάραν διαλλάττον τῷ σχήματι, ἐν ᾧ τὴν ἀνακρουομένην ᾠδὴν ψαλμὸν προσαγορεύε σθαι. Ὠδὴν δὲ εἶναι τὴν διὰ μέλους ἀναφωνουμένην ἄνευ οργάνου ῥῆσιν μουσικήν. Ψαλμὸν δὲ ᾠδῆς λέ- γεσθαι, ἐπειδὰν προηγησαμένης τὸ αὐτὸ τῆς ᾠδῆς μέλος διὰ τοῦ ψαλτηρίου κρουσθῇ· ᾠδὴν δὲ ψαλμοῦ τὸ ἀνάπαλιν. Ὡς ἐν ταῖς ἱστορίαις τῶν Βασιλειῶν καὶ τῶν Παραλειπομένων Δαυὶδ ὁ βασιλεὺς μετὰ τὴν τοῦ Σαούλ τελευτήν, ἀναγαγὼν τὴν κιβωτὸν τῆς Δια θήκης Κυρίου, οὖσαν ἐν οἴκῳ ᾿Αβδοδώμ ἔτεσιν είκο σιν ἐξότου ἐκ τῶν Αζωτίων μετενήνεκτο, καὶ κατα EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. pulo collatis. Christi ad nomines adventu. prophetia de Christo. - Precatio confitentis. • 1:50. Adhortatio universalis ad hymnum persolvendum. EUSEBII IN PSALMOS. Videtur psalmus a psalterio ex nominis conso- D rantia sic nuncupatus. Dicitur autem psalterium instrumentum musicum quodpiam, forma a cithara distinctum; canticum vero hujusmodi instrumento pulsatum psalmus appellatur. Canticum porro, di- ctum musicum est sine instrumento modulate pro- latum. Psalmus autem cantici dicitur, quando præ- eunte cantici modulatione, psalterio pulsatur: can- ticum psalmi e converso. Ut in Regnorum et Para- lipomenoa historiis fertur, David rex post Saulis obitum, cum reduxisset arcam Testamenti Domini, quæ in domo Abdodom, ex quo ex Azotiis translata ſuerat, viginti annis consederat; atque in Jerusalem 102. Doctrina gratiarum actionis. 103. Doctrina confessionis. 104. Doctrina gentibus, de beneficiis Dei priori po- 105. Doctrina de impietate Judaici populi. 106. Prophetia vocationis gentium, ac de fulgido 107. Vocatio gentium. 108. Christi passiones. 109. Christi victoria. 110. Gratiarum actio Christi. 111. Doctrina Christi. 112. Vocatio novi populi. 113. Novi populi doctrina. 114. Novi populi profectus. 115. Novi populi consummatio. 116. Vocatio gentium. 117. Victoria eorum qui in Christo concertani, et 118. Capita alphabetica recti secundum Deum instituti. Β ριη'. Στοιχείωσις τῆς κατὰ Θεὸν ἀναγωγῆς. 119. Habitationis. 120. Redilus Babylone et dispersionis. 121. Bonorum annuntiationes. 122. Orationis. 123. Gratiarum actionis. 124. Restitutionis. 125. Exspectatio futurorum. 126. Edificatio Ecclesiæ. 127. Vocatio gentium. 128. Victoria excercitus Christi. 129. Oratio martyrum. 130. Je humilitate. 131. Oratio Davidis et adventus (Christi). 132. Populi perfecti. 133. Populi venturi. 134. Doctrina ad institutionem. 135. Gratiarum actio redempti. 156. Sanctorum qui in captivitate degebant dicta. 437. Gratiarum actio cum prophetia. 158. Supplicatio justi cum theologia. 159. Voces ejus qui secundum Deum pugnat. 140. Precatio ejus qui secundum Deum perfectus est. 141. Vox ejus qui Dei causa inpugnatur. 145. Gratiarum actio victoris. 144. Hymnus cum theologia. 145. Hymnus cum theologia. 145. Hymnus cum theologia. 147. Hymnus cum theologia. 148. Hymnus cum theologia. 149. Hymnus cum theologia.

Πολλῆς τοίνυν κατακρατησάσης εἰδωλολατρείας τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους, λήθην αὐτούς φασι πεποιῆσθαι τῶν πατρίων γραφῶν, ὡς μηδὲ τοῦ Μωϋσέως νόμου βίβλον ἐπιφέρεσθαι, μηδὲ μνήμην τῆς τῶν πατέρων εὐσεβείας ἀποσώζειν. Οὕτω γοῦν τοὺς προφήτας ἀνῄρουν διελέγχοντας αὐτῶν τὰς δυσσεβείας. Οὐδὲ νῦν θαυμαστὸν ἐν τοιαύτῃ καταστάσει καιρῶν καὶ τῶν ἐμφερομένων τινὰς τῇ βίβλῳ τῶν ψαλμῶν διαπεπτωκέναι, λήθῃ τε μακροῖς παραδεδόσθαι χρόνοις. Ὕστερον δὲ μετὰ ταῦτα, εἴτε Ἔσδραν, εἴτε τινὰς ἑτέρους προφήτας, περὶ τὴν συναγωγὴν αὐτῶν ἐσπουδακέναι, μεθ’ ὧν καὶ τὴν βίβλον τῶν ψαλμῶν ἡγιοχέναι, οὐκ ἀθρόως εὑρόντα τοὺς πάντας, ἀλλὰ κατὰ διαφόρους χρόνους. Καὶ τάττειν δὲ ἐν πρώτοις τοὺς πρώτους εὑρισκομένους· μηδὲ τοὺς τοῦ Δαυὶ̈δ ἐφεξῆς κεῖσθαι πάντας· ἔν τε τῷ μεταξὺ καὶ τῶν υἱῶν Κορὲ, καὶ τοῦ Ἀσὰφ, καὶ Σολομῶντος, καὶ Μωϋσέως, Αἰμάν τε, καὶ Αἰθὰν, καὶ Ἰδιθοὺμ, καὶ πάλιν τοῦ Δαυὶ̈δ εὑρίσκεσθαι ἀναμὶξ ἐν τῇ βίβλῳ κατατεταγμένους, οὐ καθ’ οὓς ἐλέχθησαν χρόνους, ἀλλὰ καθ’ οὓς εὕρηνται. Ἔνθεν τε συμβῆναι τοὺς τοῖς χρόνοις ὑστέρους πρώτους εὑρεθέντας, ἀναληφθῆναι προτέρους·

Α ρβ'. Διδασκαλία εὐχαριστίας. ργ'. Διδασκαλία ἐξομολογήσεως. ρο. Διδασκαλία τοῖς ἔθνεσι τῶν εἰς τὸν πρότερον λαὸν τοῦ Θεοῦ εὐεργεσιών. ρε'. Διδασκαλία δυσσεβείας τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους. ρς'. Προφητεία κλήσεως ἐθνῶν, καὶ τῆς εἰς ἀν θρώπους τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐπιλάμψεως. ρζ'. Κλῆσις ἐθνῶν. ρη'. Πάθη Χριστοῦ. ρθ'. Νίκη Χριστοῦ. ρι'. Εὐχαριστία Χριστοῦ. ρια'. Διδασκαλία Χριστοῦ. ριβ'. Νέου λαοῦ κλῆσις. ριγ'. Νέου λαοῦ διδασκαλία. ριδ'. Νέου λαοῦ προκοπή. ριε'. Νέου λαοῦ τελείωσις. ρις'. Κλῆσις ἐθνῶν. ριζ'. Νίκη τῶν ἐν Χριστῷ ἀγωνιζομένων καὶ προ- φητεία περὶ Χριστοῦ. ριθ'. Παροικίας. ρκ'. Ἐπανόδου Βαβυλῶνος καὶ τῆς διασπορᾶς. ρκα'. ᾿Αγαθῶν εὐαγγέλια. ρκβ'. Εὐχῆς. ρκγ'. Εὐχαριστίας. ρκδ'. 'Αποκαταστάσεως. ρκε'. Προσδοκία μελλόντων. ρκς'. Οἰκοδομὴ ᾿Εκκλησίας. ραζ'. Κλῆσις ἐθνῶν. ρκη'. Νίκη Χριστοῦ στρατιᾶς. ρκθ'. Εὐχὴ μαρτύρων. ολ'. Περί ταπεινοφροσύνης. ολα'. Προσευχὴ τοῦ Δαυΐδ καὶ ἐπιφάνεια. ρλβ'. Λαοῦ τελείου. ρλγ'. Λαοῦ ἐρχομένου. Αλδ'. Διδασκαλία εισακτική. βλε'. Εὐχαριστία λελυτρωμένου. ρλς'. Αγίων φωναὶ τῶν ἐν αἰχμαλωσία. Ο ρλζ. Ευχαριστία μετὰ προφητείας. βλη'. "Εντευξις δικαίου σὺν θεολογία. βλθ'. Φωναὶ τοῦ κατὰ Θεὸν ἀγωνιζομένου. ρμ'. Προσευχὴ τοῦ κατὰ Θεὸν τελείου. ρμα'. Φωναὶ τοῦ κατὰ Θεὸν πολεμουμένου. ρμθ'. Προσευχὴ ἐξομολογουμένου. ρμγ'. Εὐχαριστία νενικηκότος. ρμδ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμε'. Ὕμνος συν θεολογία. ρμς'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμζ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμη'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρμθ'. Ὕμνος σὺν θεολογία. ρν. Παρακέλευσις ὕμνου καθολική. ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ. - Ὁ μὲν ψαλμὸς ἔοικεν ἀπὸ τοῦ ψαλτηρίου παρωνύ μως ἐπικεκλῆσθαι· λέγεται δὲ ψαλτήριον όργανόν το μουσικὸν παρὰ τὴν κιθάραν διαλλάττον τῷ σχήματι, ἐν ᾧ τὴν ἀνακρουομένην ᾠδὴν ψαλμὸν προσαγορεύε σθαι. Ὠδὴν δὲ εἶναι τὴν διὰ μέλους ἀναφωνουμένην ἄνευ οργάνου ῥῆσιν μουσικήν. Ψαλμὸν δὲ ᾠδῆς λέ- γεσθαι, ἐπειδὰν προηγησαμένης τὸ αὐτὸ τῆς ᾠδῆς μέλος διὰ τοῦ ψαλτηρίου κρουσθῇ· ᾠδὴν δὲ ψαλμοῦ τὸ ἀνάπαλιν. Ὡς ἐν ταῖς ἱστορίαις τῶν Βασιλειῶν καὶ τῶν Παραλειπομένων Δαυὶδ ὁ βασιλεὺς μετὰ τὴν τοῦ Σαούλ τελευτήν, ἀναγαγὼν τὴν κιβωτὸν τῆς Δια θήκης Κυρίου, οὖσαν ἐν οἴκῳ ᾿Αβδοδώμ ἔτεσιν είκο σιν ἐξότου ἐκ τῶν Αζωτίων μετενήνεκτο, καὶ κατα EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. pulo collatis. Christi ad nomines adventu. prophetia de Christo. - Precatio confitentis. • 1:50. Adhortatio universalis ad hymnum persolvendum. EUSEBII IN PSALMOS. Videtur psalmus a psalterio ex nominis conso- D rantia sic nuncupatus. Dicitur autem psalterium instrumentum musicum quodpiam, forma a cithara distinctum; canticum vero hujusmodi instrumento pulsatum psalmus appellatur. Canticum porro, di- ctum musicum est sine instrumento modulate pro- latum. Psalmus autem cantici dicitur, quando præ- eunte cantici modulatione, psalterio pulsatur: can- ticum psalmi e converso. Ut in Regnorum et Para- lipomenoa historiis fertur, David rex post Saulis obitum, cum reduxisset arcam Testamenti Domini, quæ in domo Abdodom, ex quo ex Azotiis translata ſuerat, viginti annis consederat; atque in Jerusalem 102. Doctrina gratiarum actionis. 103. Doctrina confessionis. 104. Doctrina gentibus, de beneficiis Dei priori po- 105. Doctrina de impietate Judaici populi. 106. Prophetia vocationis gentium, ac de fulgido 107. Vocatio gentium. 108. Christi passiones. 109. Christi victoria. 110. Gratiarum actio Christi. 111. Doctrina Christi. 112. Vocatio novi populi. 113. Novi populi doctrina. 114. Novi populi profectus. 115. Novi populi consummatio. 116. Vocatio gentium. 117. Victoria eorum qui in Christo concertani, et 118. Capita alphabetica recti secundum Deum instituti. Β ριη'. Στοιχείωσις τῆς κατὰ Θεὸν ἀναγωγῆς. 119. Habitationis. 120. Redilus Babylone et dispersionis. 121. Bonorum annuntiationes. 122. Orationis. 123. Gratiarum actionis. 124. Restitutionis. 125. Exspectatio futurorum. 126. Edificatio Ecclesiæ. 127. Vocatio gentium. 128. Victoria excercitus Christi. 129. Oratio martyrum. 130. Je humilitate. 131. Oratio Davidis et adventus (Christi). 132. Populi perfecti. 133. Populi venturi. 134. Doctrina ad institutionem. 135. Gratiarum actio redempti. 156. Sanctorum qui in captivitate degebant dicta. 437. Gratiarum actio cum prophetia. 158. Supplicatio justi cum theologia. 159. Voces ejus qui secundum Deum pugnat. 140. Precatio ejus qui secundum Deum perfectus est. 141. Vox ejus qui Dei causa inpugnatur. 145. Gratiarum actio victoris. 144. Hymnus cum theologia. 145. Hymnus cum theologia. 145. Hymnus cum theologia. 147. Hymnus cum theologia. 148. Hymnus cum theologia. 149. Hymnus cum theologia.

PG 23:73τοὺς δὲ προτέρους μετὰ ταῦτα εὑρεθέντας ἐν δευτέρᾳ ταγῆναι χώρᾳ· τὸ δ’ αὐτὸ εὕροις γεγενημένον ἐν τοῖς προφήταις. Πάντα ὥσπερ ἐν μεγάλῳ τινὶ καὶ κοινῷ ταμείῳ τῇ βίβλῳ τῶν ψαλμῶν τεθησαύρισται. Κἀκεῖνο δὲ τηρήσεις, ὡς ἡ βίβλος τῶν ψαλμῶν καινὴν διδασκαλίαν περιέχει μετὰ τὴν Μωϋσέως νομοθεσίαν, καὶ ὅτι δευτέρα μετὰ τὴν Μωϋσέως νομοθεσίαν γραφὴν διδασκαλικὴ βίβλος αὕτη τυγχάνει. Μετὰ γοῦν τὴν Μωϋσέως καὶ Ἰησοῦ τελευτὴν καὶ μετὰ τοὺς κριτὰς Δαυὶ̈δ γενόμενος, ὡσανεὶ τοῦ Σωτῆρος αὐτὸς χρηματίσαι πατὴρ καταξιωθεὶς, καινὸν τρόπον τὸν τῆς ψαλμῳδίας πρῶτος Ἑβραίοις παρέδωκε· δι’ ἧς ἀναιρεῖ μὲν τὰ παρὰ Μωϋσῇ περὶ θυσιῶν νενομοθετημένα, καινὸν δὲ τὸν δι’ ὕμνων καὶ ἀλαλαγμῶν τρόπον τῆς τοῦ Θεοῦ λατρείας εἰσάγει· καὶ ἄλλα δὲ πλεῖστα τὸν Μωϋσέως νόμον ἐπαναβεβηκότα δι’ ὅλης αὐτοῦ τῆς πραγματείας διδάσκει. Εὐσεβίου Καισαρείας περὶ τοῦ διαψάλματος. Ἔγραψαν τὸ διάψαλμα οἱ ἑρμηνεύσαντες πέντε ἄρχοντες, οἳ ἐξελέγοντο ὑπὸ Δαυὶ̈δ τοῦ βασιλέως ἐκ τῆς φυλῆς Λευί̈· ὧν τὰ ὀνόματά εἰσι ταῦτα, Ἀσὰφ, οἱ υἱοὶ Κορὲ, Αἰμὰν, Αἰθὰμ, Ἰδιθούμ· τούτοις ἀριθμὸς ᾠδῶν παρηκολούθει, ἑκάστῳ ἑβδομήκοντα δύο.

Β στήσας αὐτὴν εἰς Ἱερουσαλήμ, ἐπιλέγεται ἐκ τῆς φυ- Α τῆς Λευῒ κλήρῳ ψαλτωδοὺς ἄρχοντας ᾠδῶν τέσσαρας, τοῦ ψάλλειν καὶ ᾄδειν ἐνώπιον τῆς κιβωτοῦ τῷ Κυ ρίῳ, καὶ ἀναφέρειν φωνὴν εὐφροσύνης εἰς ἐξομολό γησιν καὶ αἴνεσιν ἐν ὀργάνοις ἡρμοσμένοι;, καὶ ᾠδαῖς, καὶ κινύραις, καὶ νάβλαις, καὶ τυμπάνοις, καὶ κυμ βάλεις, καὶ ψαλτηρίῳ, καὶ κερατίνῃ, τὸν ᾿Ασάφ, Αἰμάν, Αἰθάν, Ἰδιθούμ· οἷς ἀριθμὸς ᾠδῶν ἐπετέ- τακτο, αδόντων διακοσίων ογδοήκοντα ὀκτώ, ἑκάστῳ ἑβδομήκοντα δύο, ἐκ τοῦ Χὰμ λ6', τοῦ Σὴμ κε', τοῦ Ἰάφεθ ιε'. Οἵτινες, ἑστῶτες ἔμπροσθεν τῆς κιβωτοῦ Διαθήκης Κυρίου, ἔψαλλον καὶ ἦδον τῷ Κυρίῳ· ὃς μὲν ἐν κινύρα, ὃς δὲ ἐν κυμβάλοις, ὃς δὲ ἐν κιθάρα ὃς δὲ ἐν ψαλτηρίῳ· ὧν μέσος ἵστατο ὁ μακάριος Δευτᾶ, αὐτὸς ἄρχων ἀρχόντων ᾠδῶν, κρατῶν ἐπὶ χεῖ- • ρας τὸ ψαλτήριον. Εκαστος δὲ ὧδεν καὶ ἔψαλλεν ὑμνῶν τὸν Θεὸν ἁγίῳ Πνεύματι τεταγμένως. Ηνίκα τοίνυν ἐσκίρτα τὸ Πνεῦμα ἐπί τινα τῶν ἀρχόντων τῶν ψαλτωδῶν, οἱ λοιποὶ ἡσυχίαν ἦγον παρεστῶτες καὶ ὑπακούοντες (1) συμφώνως τῷ ψάλλοντα, 'Αλληλούϊα. Ἐν τῇ Εβραϊκή βίβλῳ τῶν ψαλμῶν ἄνευ τῆς τοῦ ἀριθμοῦ προσθήκης ἀνεγράφησαν οἱ πάντες καὶ δια φόρως. Οἱ μέν εἰσι συνημμένοι, οἱ δὲ διῃρημένοι. Αμέλει ὁ μὲν πρῶτος καὶ δεύτερος συνημμένοι εἰσὶ κατὰ τὸ Ἑβραϊκόν· καὶ πάλιν ὁ ἔνατος, συνημμένος παρ' ἡμῖν, ἐν τῷ Εβραϊκῷ διήρηται εἰς δύο. Παρα τηρητέον δὲ, ὅτι μὴ κατὰ ἀκολουθίαν τῶν τῆς ἱστο μας χρόνων ἢ τῶν ψαλμῶν σύγκειται τάξις· ἐνήλ λακται δὲ παρὰ πολὺ, καθὼς ἡ βίβλος τῶν Βασιλειῶν, καὶ αὕτη ἡ τάξις δηλοῖ. Πολλῆς τοίνυν κατακρατη- σάτης εἰδωλολατρείας τοῦ Ἰουδαίων έθνους, λήθην αὐτούς φασι πεποιῆσθαι τῶν πατρίων γραφῶν, ὡς μηδὲ τοῦ Μωϋσέως νόμου βίβλον ἐπιφέρεσθαι, μηδὲ μνήμην τῆς τῶν πατέρων εὐσεβείας ἀποσώζειν. Οὕτω γοῦν τοὺς προφήτας ἀνήρουν διελέγχοντας αὐτῶν τὰς Ευσσεβείας. Οὐδὲ νῦν θαυμαστὸν ἐν τοιαύτῃ κατα- στάσει καιρῶν καὶ τῶν ἐμφερομένων τινὰς τῇ βίβλῳ τῶν ψαλμῶν διαπεπτωκέναι, λήθῃ τε μακροῖς παρα- δεδόσθαι χρόνοις. Ὕστερον δὲ μετὰ ταῦτα, εἴτε Εσδραν, εἴτε τινὰς ἑτέρους προφήτας, περὶ τὴν συναγωγὴν αὐτῶν ἐσπουδακέναι, μεθ' ὧν καὶ τὴν βίβλον τῶν ψαλ μῶν ἡγιογέναι οὐκ αθρόως εὑρόντα τους πάν τας, ἀλλὰ κατὰ διαφόρους χρόνους. Καὶ τάττειν δὲ ἐν πρώτοις τοὺς πρώτους εὑρισκομένους· μηδὲ τοὺς τοῦ Δαυὶδ ἐφεξῆς κεῖσθαι πάντας· ἔν τε τῷ μεταξὺ καὶ τῶν υἱῶν Κορέ, καὶ τοῦ ᾿Ασάφ, καὶ Σολομώντος, καὶ Μωϋσέως, Αἰμάν τε, καὶ Αἰθὰν, καὶ Ἰδιθούμ, καὶ πά λιν τοῦ Δαυΐδ εὑρίσκεσθαι αναμιξ ἐν τῇ βίβλω κατα τεταγμένους, οὐ καθ' οὓς ἐλέχθησαν χρόνους, ἀλλὰ καθ' οὓς εὕρηνται. Ενθεν τε συμβῆναι τοὺς τοῖς χρό νοις ὑστέρους πρώτους ευρεθέντας, ἀναληφθῆναι προ- τέρους· τοὺς δὲ προτέρους μετὰ ταῦτα εὑρεθέντας ἐν δευτέρα ταγῆναι χώρᾳ· τὸ δ' αὐτὸ εὕροις γεγενημένον ἐν τοῖς προφήταις. Πάντα ὥσπερ ἐν μεγάλῳ τινὶ καὶ κοινῷ ταμείῳ τῇ βίβλῳ τῶν ψαλμῶν τεθησαύρισται. Κἀκεῖνο δὲ τηρήσ ΧΧΙΙΙ. COMMENTARIA IN PSALMOS. res quatuor, canticorum principes, sibi sorte dele- git; ut in conspectu arcæ Domino psallerent et cantarent, vocemque lætitiæ, in confessionem et laudem instrumentis concinnis proferrent, canti- cis, cyniris, nablis, tympanis, cymbalis, psalterio, et tuba cornea ; videlicet Asaph, Aman, Ætlan, Idithum, queis certus canticorum numerus consti- tutus erat; deputatis cantoribus ducentis octoginta octo ; singulis nimirum septuaginta duo. Ex Chamo sive Chami progenie triginta duo; ex Semo viginti quinque; ex Japheto quindecim. Qui stantes coram arca testamenti Domini, psallebant, canebantque Domino; alii cinyra, alii cymbalis, quidam cithara, aliqui psalterio : in quorum medio consistebat David, ipse princeps principum canti- corum, manu tractans psalterium. Singuli vero ca- nebant et psallebant, hymnis Deum concinne, Spi- ritu sancto moti, celebrantes. Cum itaque Spiritus in quempiam principum cantorum insiliret, cæteri respondentes, Alleluia. reposuisset illam, ex tribu Levi psalmorum canto quiete agebant astantes ac voce consona psallenti (sic), D nasii. Vide in Onomastico ibidem. PATROL. GR. C In Hebraico Psalmorum libro, psalmi omnes size numeri additione varie inscripti sunt. Et sunt qui- dem alii conjuncti, alii vero divisi. Sane primus et secundus juxta Hebraicum copulantur: nonus con- tra qui apud nos conjunctus est, in duos apud He- braicum textum distribuitur. Observandum autem est, non ad seriem historiæ temporum, psalmorum ordinem constitutum esse: siquidem multum com - mutatur, uti Regnorum liber ac vel ipse ordo decla. rat. Cum itaque multo idololatriæ genere Judaicus populus detineretur, dicunt eo usque devenisse, ut patrias scripturas e memoria ollitterarent, ita ut neque Mosaicæ legis liber ultra reperiretur, neque paternæ pietatis memoriam conservarent. Enimvero prophetas inpietatem suam coarguentes interfi- ciebant. Nihil itaque mirum est in tali temporum conditione, psalmos aliquot olim in Psalinorum libro occurrentes, longo annorum curriculo incuria ob- litteratos excidisse. Sub hæc autem aiunt sive Es- dram, sive alios quosdam prophetas, ipsos colligendi curain suscepisse, posteaque Psalmorum librum consecrasse, nec confertim repertos omnes fuisse, sed diversis temporibus. Primos autem collocasse eos qui primi inventi fuerant ; hincque factum ut ii qui a Davide conscripti sunt non consequenter jaceant, sed commisti cum iis qui Gliorum Core, Asaphi, Salomonis, Moysis, Aman, Athan, Iditbum, rursumque Davidis inscribuntur, non ratione tem- poris quo primum editi et pronuntiati, sed quo de- prehensi sunt. Hincque contigisse, ut qui tempore posteriores erant, cum primi reperti fuerint, primi repositi sint ; ac vice versa qui primi fuerant, quia post alios eruzi sunt, posteriorem in locum sint con- stituti: quod ipsum in prophetis factum deprehendas. In libro Psalmorum omnia ceu in magno ac pu- blico penuario recondita sunt. Observandum autem significationis exempla attulimus in editione Atha (1) Υπακούειν, id est respondere : multa hujus

Οὗτοι ἵσταντο ἐνώπιον τοῦ ἁγιάσματος Κυρίου, αἰνοῦντες τὸν πάντων δεσπότην, ὃς μὲν κύμβαλα, ὃς δὲ ψαλτήριον, ὃς δὲ κινύραν, ὃς δὲ κερατίνην, ὃς δὲ κιθάραν ἔχων, ὧν μέσος ἵστατο ὁ Δαυί̈δ. Καὶ οὕτως ἤρχοντο τῶν ᾠδῶν κρατοῦντες ἐπὶ χεῖρα τὰ τοιαῦτα ὄργανα· καὶ ἕκαστος Πνεύματι ἁγίῳ κινούμενος ὕμνει τὸν Θεὸν, καὶ πάντες ἐπεφώνουν τῷ ψάλλοντι τὸ Ἀλληλούϊα. Ὁπηνίκα δὲ ἡ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου ἀπέστη χάρις πρὸς βραχὺ, τῶν ὀργάνων λοιπὸν μὴ κινουμένων, τὸ τηνικαῦτα εἰκὸς καὶ τὸ διάψαλμα ἔγραφον.

Β στήσας αὐτὴν εἰς Ἱερουσαλήμ, ἐπιλέγεται ἐκ τῆς φυ- Α τῆς Λευῒ κλήρῳ ψαλτωδοὺς ἄρχοντας ᾠδῶν τέσσαρας, τοῦ ψάλλειν καὶ ᾄδειν ἐνώπιον τῆς κιβωτοῦ τῷ Κυ ρίῳ, καὶ ἀναφέρειν φωνὴν εὐφροσύνης εἰς ἐξομολό γησιν καὶ αἴνεσιν ἐν ὀργάνοις ἡρμοσμένοι;, καὶ ᾠδαῖς, καὶ κινύραις, καὶ νάβλαις, καὶ τυμπάνοις, καὶ κυμ βάλεις, καὶ ψαλτηρίῳ, καὶ κερατίνῃ, τὸν ᾿Ασάφ, Αἰμάν, Αἰθάν, Ἰδιθούμ· οἷς ἀριθμὸς ᾠδῶν ἐπετέ- τακτο, αδόντων διακοσίων ογδοήκοντα ὀκτώ, ἑκάστῳ ἑβδομήκοντα δύο, ἐκ τοῦ Χὰμ λ6', τοῦ Σὴμ κε', τοῦ Ἰάφεθ ιε'. Οἵτινες, ἑστῶτες ἔμπροσθεν τῆς κιβωτοῦ Διαθήκης Κυρίου, ἔψαλλον καὶ ἦδον τῷ Κυρίῳ· ὃς μὲν ἐν κινύρα, ὃς δὲ ἐν κυμβάλοις, ὃς δὲ ἐν κιθάρα ὃς δὲ ἐν ψαλτηρίῳ· ὧν μέσος ἵστατο ὁ μακάριος Δευτᾶ, αὐτὸς ἄρχων ἀρχόντων ᾠδῶν, κρατῶν ἐπὶ χεῖ- • ρας τὸ ψαλτήριον. Εκαστος δὲ ὧδεν καὶ ἔψαλλεν ὑμνῶν τὸν Θεὸν ἁγίῳ Πνεύματι τεταγμένως. Ηνίκα τοίνυν ἐσκίρτα τὸ Πνεῦμα ἐπί τινα τῶν ἀρχόντων τῶν ψαλτωδῶν, οἱ λοιποὶ ἡσυχίαν ἦγον παρεστῶτες καὶ ὑπακούοντες (1) συμφώνως τῷ ψάλλοντα, 'Αλληλούϊα. Ἐν τῇ Εβραϊκή βίβλῳ τῶν ψαλμῶν ἄνευ τῆς τοῦ ἀριθμοῦ προσθήκης ἀνεγράφησαν οἱ πάντες καὶ δια φόρως. Οἱ μέν εἰσι συνημμένοι, οἱ δὲ διῃρημένοι. Αμέλει ὁ μὲν πρῶτος καὶ δεύτερος συνημμένοι εἰσὶ κατὰ τὸ Ἑβραϊκόν· καὶ πάλιν ὁ ἔνατος, συνημμένος παρ' ἡμῖν, ἐν τῷ Εβραϊκῷ διήρηται εἰς δύο. Παρα τηρητέον δὲ, ὅτι μὴ κατὰ ἀκολουθίαν τῶν τῆς ἱστο μας χρόνων ἢ τῶν ψαλμῶν σύγκειται τάξις· ἐνήλ λακται δὲ παρὰ πολὺ, καθὼς ἡ βίβλος τῶν Βασιλειῶν, καὶ αὕτη ἡ τάξις δηλοῖ. Πολλῆς τοίνυν κατακρατη- σάτης εἰδωλολατρείας τοῦ Ἰουδαίων έθνους, λήθην αὐτούς φασι πεποιῆσθαι τῶν πατρίων γραφῶν, ὡς μηδὲ τοῦ Μωϋσέως νόμου βίβλον ἐπιφέρεσθαι, μηδὲ μνήμην τῆς τῶν πατέρων εὐσεβείας ἀποσώζειν. Οὕτω γοῦν τοὺς προφήτας ἀνήρουν διελέγχοντας αὐτῶν τὰς Ευσσεβείας. Οὐδὲ νῦν θαυμαστὸν ἐν τοιαύτῃ κατα- στάσει καιρῶν καὶ τῶν ἐμφερομένων τινὰς τῇ βίβλῳ τῶν ψαλμῶν διαπεπτωκέναι, λήθῃ τε μακροῖς παρα- δεδόσθαι χρόνοις. Ὕστερον δὲ μετὰ ταῦτα, εἴτε Εσδραν, εἴτε τινὰς ἑτέρους προφήτας, περὶ τὴν συναγωγὴν αὐτῶν ἐσπουδακέναι, μεθ' ὧν καὶ τὴν βίβλον τῶν ψαλ μῶν ἡγιογέναι οὐκ αθρόως εὑρόντα τους πάν τας, ἀλλὰ κατὰ διαφόρους χρόνους. Καὶ τάττειν δὲ ἐν πρώτοις τοὺς πρώτους εὑρισκομένους· μηδὲ τοὺς τοῦ Δαυὶδ ἐφεξῆς κεῖσθαι πάντας· ἔν τε τῷ μεταξὺ καὶ τῶν υἱῶν Κορέ, καὶ τοῦ ᾿Ασάφ, καὶ Σολομώντος, καὶ Μωϋσέως, Αἰμάν τε, καὶ Αἰθὰν, καὶ Ἰδιθούμ, καὶ πά λιν τοῦ Δαυΐδ εὑρίσκεσθαι αναμιξ ἐν τῇ βίβλω κατα τεταγμένους, οὐ καθ' οὓς ἐλέχθησαν χρόνους, ἀλλὰ καθ' οὓς εὕρηνται. Ενθεν τε συμβῆναι τοὺς τοῖς χρό νοις ὑστέρους πρώτους ευρεθέντας, ἀναληφθῆναι προ- τέρους· τοὺς δὲ προτέρους μετὰ ταῦτα εὑρεθέντας ἐν δευτέρα ταγῆναι χώρᾳ· τὸ δ' αὐτὸ εὕροις γεγενημένον ἐν τοῖς προφήταις. Πάντα ὥσπερ ἐν μεγάλῳ τινὶ καὶ κοινῷ ταμείῳ τῇ βίβλῳ τῶν ψαλμῶν τεθησαύρισται. Κἀκεῖνο δὲ τηρήσ ΧΧΙΙΙ. COMMENTARIA IN PSALMOS. res quatuor, canticorum principes, sibi sorte dele- git; ut in conspectu arcæ Domino psallerent et cantarent, vocemque lætitiæ, in confessionem et laudem instrumentis concinnis proferrent, canti- cis, cyniris, nablis, tympanis, cymbalis, psalterio, et tuba cornea ; videlicet Asaph, Aman, Ætlan, Idithum, queis certus canticorum numerus consti- tutus erat; deputatis cantoribus ducentis octoginta octo ; singulis nimirum septuaginta duo. Ex Chamo sive Chami progenie triginta duo; ex Semo viginti quinque; ex Japheto quindecim. Qui stantes coram arca testamenti Domini, psallebant, canebantque Domino; alii cinyra, alii cymbalis, quidam cithara, aliqui psalterio : in quorum medio consistebat David, ipse princeps principum canti- corum, manu tractans psalterium. Singuli vero ca- nebant et psallebant, hymnis Deum concinne, Spi- ritu sancto moti, celebrantes. Cum itaque Spiritus in quempiam principum cantorum insiliret, cæteri respondentes, Alleluia. reposuisset illam, ex tribu Levi psalmorum canto quiete agebant astantes ac voce consona psallenti (sic), D nasii. Vide in Onomastico ibidem. PATROL. GR. C In Hebraico Psalmorum libro, psalmi omnes size numeri additione varie inscripti sunt. Et sunt qui- dem alii conjuncti, alii vero divisi. Sane primus et secundus juxta Hebraicum copulantur: nonus con- tra qui apud nos conjunctus est, in duos apud He- braicum textum distribuitur. Observandum autem est, non ad seriem historiæ temporum, psalmorum ordinem constitutum esse: siquidem multum com - mutatur, uti Regnorum liber ac vel ipse ordo decla. rat. Cum itaque multo idololatriæ genere Judaicus populus detineretur, dicunt eo usque devenisse, ut patrias scripturas e memoria ollitterarent, ita ut neque Mosaicæ legis liber ultra reperiretur, neque paternæ pietatis memoriam conservarent. Enimvero prophetas inpietatem suam coarguentes interfi- ciebant. Nihil itaque mirum est in tali temporum conditione, psalmos aliquot olim in Psalinorum libro occurrentes, longo annorum curriculo incuria ob- litteratos excidisse. Sub hæc autem aiunt sive Es- dram, sive alios quosdam prophetas, ipsos colligendi curain suscepisse, posteaque Psalmorum librum consecrasse, nec confertim repertos omnes fuisse, sed diversis temporibus. Primos autem collocasse eos qui primi inventi fuerant ; hincque factum ut ii qui a Davide conscripti sunt non consequenter jaceant, sed commisti cum iis qui Gliorum Core, Asaphi, Salomonis, Moysis, Aman, Athan, Iditbum, rursumque Davidis inscribuntur, non ratione tem- poris quo primum editi et pronuntiati, sed quo de- prehensi sunt. Hincque contigisse, ut qui tempore posteriores erant, cum primi reperti fuerint, primi repositi sint ; ac vice versa qui primi fuerant, quia post alios eruzi sunt, posteriorem in locum sint con- stituti: quod ipsum in prophetis factum deprehendas. In libro Psalmorum omnia ceu in magno ac pu- blico penuario recondita sunt. Observandum autem significationis exempla attulimus in editione Atha (1) Υπακούειν, id est respondere : multa hujus

Psalm 1ΨΑΛΜΟΣ Α

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:75ΨΑΛΜΟΣ Α. Μακάριος ὁ ἀνὴρ ὃς οὐκ ἐπορεύθη ἐν βουλῇ ἀσεβῶν. Ἐπεὶ φυσικῶς ὀρεγόμεθα πάντες τοῦ μακάριοι εἶναι, τέλος ἀγαθοῦ τὸ μακάριον ὁριζόμενοι, πεπλανημένως γε μὴν πολλοὶ τοῦτο μεταδιώκειν ἐν σωμάτων ἡδοναῖς ἡγοῦνται, πλούτους θαυμάζοντες καὶ ἀξιώματα, καὶ τὰς ἐν τῷ παρόντι βίῳ τρυφάς· εἰκότως ὁ λόγος ἐν τούτοις ὅθεν ἐχρῆν τὴν καταρχὴν ἐποιήσατο τῆς κατὰ Θεὸν ὑμνῳδίας, τὸν ἀληθῶς μακάριον καὶ τέλους ἀγαθοῦ τοῦ παρὰ Θεῷ ἠξιωμένον ὑπογράφων. Καὶ ἐνθάδε μὲν διὰ τὸ σπάνιον τῶν πάλαι πρότερον κατορθούντων ἕνα τινὰ μακαρίζει·

σεις, ὡς ή βίβλος τῶν ψαλμῶν καινὴν διδασκαλίαν η περιέχει μετὰ τὴν Μωϋσέως νομοθεσίαν, καὶ ὅτι δευτ τέρα μετὰ τὴν Μωϋσέως νομοθεσίαν γραφήν διδασκα- λικὴ βίβλος αὕτη τυγχάνει. Μετά γοῦν τὴν Μωϋσέως καὶ Ἰησοῦ τελευτὴν καὶ μετὰ τοὺς κριτὰς Δαυίδ γε- νόμενος, ὡσανεὶ τοῦ Σωτῆρος αὐτὸς χρηματίσαι πα- τὴρ καταξιωθείς, καινὸν τρόπον τὸν τῆς ψαλμῳδίας πρῶτος Εβραίοις παρέδωκε· δι' ἧς ἀναιρεῖ (1) μὲν τὰ παρὰ Μωϋσῇ περὶ θυσιῶν νενομοθετημένα, καινὸν δὲ τὸν δι᾽ ὕμνων καὶ ἀλαλαγμῶν τρόπον τῆς τοῦ Θεοῦ λα τρείας εἰσάγει· καὶ ἄλλα δὲ πλεῖστα τὸν Μωϋσέως νόμον ἐπαναβεβηκότα δι' ὅλης αὐτοῦ τῆς πραγματ τείας διδάσκει. Εὐσεβίου Καισαρείας περὶ τοῦ διαψάλματος. Ἔγραψαν τὸ διάψαλμα οἱ ἑρμηνεύσαντες πέντε ἄρχοντες, οἱ ἐξελέγοντο ὑπὸ Δαυὶῇ τοῦ βασιλέως ἐκ τῆς φυλῆς Λευΐ· ὧν τὰ ὀνόματά εἰσι ταῦτα, Ασάφ, οι υἱοὶ Κορέ, Αἰμὰν, Αἰθαμ, Ιδιθούμ· τούτοις ἀριθμὸς ᾠδῶν παρηκολούθει, ἑκάστῳ ἑβδομήκοντα δύο. Οὗτοι ἵσταντο ἐνώπιον τοῦ ἁγιάσματος Κυρίου, αἰνοῦντες τὸν πάντων δεσπότην, ὃς μὲν κύμβαλα, ὃς δὲ ψαλτή ριον, ὃς δὲ κινύραν, ὃς δὲ κερατίνην, ὃς δὲ κιθάραν ἔχων, ὧν μέσος ἵστατο ὁ Δαυΐδ. Καὶ οὕτως ἤρχοντα τῶν ᾠδῶν κρατούντες ἐπὶ χεῖρα τὰ τοιαῦτα ἔργανα καὶ ἕκαστος Πνεύματι ἁγίῳ κινούμενος ὕμνει τὸν Θεὸν, καὶ πάντες ἐπεφώνουν τῷ ψάλλοντι τὸ Ἀλλη λούϊα. Οπηνίκα δὲ ἡ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου ἀπέστη χάρις πρὸς βραχύ, τῶν ὀργάνων λοιπὸν μὴ κινουμένων, τὸ τηνικαῦτα εἰκὸς καὶ τὸ διάψαλμα ἔγραφον. ΨΑΛΜΟΣ Α'. Μακάριος ὁ ἀνὴρ ὃς οὐκ ἐπορεύθη ἐν βουλῇ ἀσεβῶν. Ἐπεὶ φυσικῶς ὀρεγόμεθα πάντες τοῦ μα κάριοι εἶναι, τέλος ἀγαθοῦ τὸ μακάριον ὁριζόμενοι, πεπλανημένως γε μὴν πολλοὶ τοῦτο μεταδιώκειν ἐν σωμάτων ἡδοναῖς ἡγοῦνται, πλούτους θαυμάζοντες καὶ ἀξιώματα, καὶ τὰς ἐν τῷ παρόντι βίῳ τρυφάς· εἰκότως ὁ λόγος ἐν τούτοις ὅθεν ἐχρῆν τὴν καταρχήν ἐποιήσατο τῆς κατὰ Θεὸν ὑμνῳδίας, τὸν ἀληθῶς μας κάριον καὶ τέλους ἀγαθοῦ τοῦ παρὰ Θεῷ ἠξιωμένον ὑπογράφων. Καὶ ἐνθάδε μὲν διὰ τὸ σπάνιον τῶν πά λαι πρότερον κατορθούντων ἕνα τινὰ μακαρίζει· ὁ δὲ Σωτὴρ ἡμῶν πλείονας ποιῶν μακαρίους, πληθυν- τικῶς τοὺς μακαρισμούς προσφέρεται. Πάντων δὲ πρῶτος αὐτὸς ἂν εἴη ὁ μακαριζόμενος· διὸ καὶ ἐπ' αὐτὸν ἀνοίσει τις τὸν παρόντα ψαλμόν, ἅτε γενόμε νον ἄνδρα τῆς νύμφης αὐτοῦ Ἐκκλησίας· τοῦτο δὲ ἔοικεν ἡ Εβραϊκὴ φωνὴ παριστάν, καθ' ἣν (2) μακά ριος ὁ ἀνὴρ μετὰ τῆς τοῦ ἄρθρου προσθήκης είρηται. Καὶ ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν οὐκ ἔστη, καὶ ἐπὶ καθ- έδραν λοιμῶν· οὐκ ἐκάθισεν. Πρῶτοί εἰσιν οἱ τὴν ψευδώνυμον ἔχοντες γνῶσιν, μηδὲν ἔχοντες ἑστηκός, ἀλλ᾽ ἀνεξετάστοις κινούμενοι λογισμοῖς ἐν οἷς ἂν βουληθῶσιν, οἱ ἀσεβεῖς. Δεύτεροι πάντες οἱ μετά γνῶσιν ἀληθείας ἐξαμαρτάνοντες. Οἱ δὲ λοιμοὶ τρί τοι, μὴ μόνον νοσοῦντες, ἀλλὰ καὶ φθοροποιοῦ δι EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. est librun psalmorum post Moysis legem, novam A complecti doctrinam, ipsumque post memoratam Moysis scripturam, secundum, ad doctrinam spe- ctantem, esse librum. Cum itaque post mortem Moy- sis et Jesu, et post judicum tempus, David ætatem duxerit, utpote qui Salvatoris pater nuncupari meruerit, novum ipse modum, psalmodiæ scilicet, primus Hebræis tradidit; quo illa quæ de sacrificiis a Moyse sancita fuerant de medio tollit, novumque divini cultus morem per hymnos ac jubilationes invehit : aliaque bene multa Moysis legem longe superantia per totum opus edocet. Eusebii Cæsariensis de diapsalmate. Diapsalma scripserunt interpretes illi quinque principes, qui a Davide rege ex tribu Levi allecti B sunt ; quorum hæc nomina : Asaph, filii Core, Aman, Aliam, Idithum : hosce certus canticorum numerus consequebatur, scilicet singulos septua- ginta duo. Hi stabant in conspectu sanctuarii Do- mini, laudantes omnium Dominum ; alius cymba- la, alius psalterium, alius cinyram, alius tubam corneam, alius citharam tenebat. Quorum in medio stabat David. Hocque pacto cantica auspicabantur, hujusmodi instrumenta manibus tenentes. Atque singuli, Spiritu sancto movente, Deum hymnis ce- lebrabant, omnesque una psallenti succinebant, Alleluia. Absistente autem ad breve tempus Spiri- tus sancti gratia, organis deinceps cessantibus, tunc, uti par erat, diapsalma scribebant. PSALMUS I. VERS. 1. Beatus vir qui non abiit in consilio impio- rum. Quandoquidem vel ipso naturæ instinctu omnes beatitudinem appetimus, boni finem sta- tuentes felicitatem; erroreque mentis ducti com- plures, illam in voluptatibus corporeis quærendam putant, divitias, dignitates, præsentisque vitæ vo- Inptates in pretio habentes; hinc jure hymnorum ad Deum laudandum exordium ductum est, descri- biturque quisnam vere beatus sit, atque bonum finem a Deo consequatur. Et sane hic, quia per- quam rari fuerant ii qui olim probe vitam egerant, unum quempiam beatum prædicat Psalmista. At Servator noster qui complures beatos effecit, plu- raliter beatitudines profert. Primus autem ipse jure dicatur eorum qui beati prædicantur. Quam- obrem in illum referendus primus psalmus est, utpote qui vir fuerit Ecclesiæ sponsæ suæ. Quod videtur Hebraica voce significari, juxta quam, Beatus vir, cum articuli addito dictum est. pro Et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestiferorum non sedit. Primi sunt qui falso no- minata cognitione imbuti sunt fid est gnostici], qui nihil firmum stabileque habent; sed lubito suo, nullo examine ponderatis cogitationibus moventur, impii homines. Secundi sunt quotquot post cogni- tionem veritatis in peccata incidunt. Tertii pesti- reipsa abolendo, sed prænuntiando abrogandas esse. C D vir. • (1) id est, de medio tollit sacrificiorum leges, non (2) In Hebraico legitur ' quasi dicas, ille

ὁ δὲ Σωτὴρ ἡμῶν πλείονας ποιῶν μακαρίους, πληθυντικῶς τοὺς μακαρισμοὺς προσφέρεται. Πάντων δὲ πρῶτος αὐτὸς ἂν εἴη ὁ μακαριζόμενος· διὸ καὶ ἐπ’ αὐτὸν ἀνοίσει τις τὸν παρόντα ψαλμὸν, ἅτε γενόμενον ἄνδρα τῆς νύμφης αὐτοῦ Ἐκκλησίας· τοῦτο δὲ ἔοικεν ἡ Ἑβραϊκὴ φωνὴ παριστᾷν, καθ’ ἣν μακάριος ὁ ἀνὴρ μετὰ τῆς τοῦ ἄρθρου προσθήκης εἴρηται. Καὶ ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν οὐκ ἔστη, καὶ ἐπὶ καθέδραν λοιμῶν οὐκ ἐκάθισεν. Πρῶτοί εἰσιν οἱ τὴν ψευδώνυμον ἔχοντες γνῶσιν, μηδὲν ἔχοντες ἑστηκὸς, ἀλλ’ ἀνεξετάστοις κινούμενοι λογισμοῖς ἐν οἷς ἂν βουληθῶσιν, οἱ ἀσεβεῖς. Δεύτεροι πάντες οἱ μετὰ γνῶσιν ἀληθείας ἐξαμαρτάνοντες. Οἱ δὲ λοιμοὶ τρίτοι, μὴ μόνον νοσοῦντες, ἀλλὰ καὶ φθοροποιοῦ διδασκαλίας μεταδιδόντες τοῖς ἄλλοις, ἢ κατὰ γνῶσιν ἢ κατὰ πρᾶξιν, ἢ κατ’ ἀμφότερα· οἳ καὶ ἐνίδρυνται τῷ κακῷ, τῶν δευτέρων ἑστηκότων ἐν ἁμαρτίαις, τῶν δὲ πρώτων ὁδευόντων ἐν πλάνῃ. Ὁ δὲ πάντων τούτων ἀπηλλαγμένος μακάριος. Ἀλλ’ ἢ ἐν τῷ νόμῳ Κυρίου τὸ θέλημα αὐτοῦ, καὶ ἐν τῷ νόμῳ αὐτοῦ μελετήσει ἡμέρας καὶ νυκτός.

σεις, ὡς ή βίβλος τῶν ψαλμῶν καινὴν διδασκαλίαν η περιέχει μετὰ τὴν Μωϋσέως νομοθεσίαν, καὶ ὅτι δευτ τέρα μετὰ τὴν Μωϋσέως νομοθεσίαν γραφήν διδασκα- λικὴ βίβλος αὕτη τυγχάνει. Μετά γοῦν τὴν Μωϋσέως καὶ Ἰησοῦ τελευτὴν καὶ μετὰ τοὺς κριτὰς Δαυίδ γε- νόμενος, ὡσανεὶ τοῦ Σωτῆρος αὐτὸς χρηματίσαι πα- τὴρ καταξιωθείς, καινὸν τρόπον τὸν τῆς ψαλμῳδίας πρῶτος Εβραίοις παρέδωκε· δι' ἧς ἀναιρεῖ (1) μὲν τὰ παρὰ Μωϋσῇ περὶ θυσιῶν νενομοθετημένα, καινὸν δὲ τὸν δι᾽ ὕμνων καὶ ἀλαλαγμῶν τρόπον τῆς τοῦ Θεοῦ λα τρείας εἰσάγει· καὶ ἄλλα δὲ πλεῖστα τὸν Μωϋσέως νόμον ἐπαναβεβηκότα δι' ὅλης αὐτοῦ τῆς πραγματ τείας διδάσκει. Εὐσεβίου Καισαρείας περὶ τοῦ διαψάλματος. Ἔγραψαν τὸ διάψαλμα οἱ ἑρμηνεύσαντες πέντε ἄρχοντες, οἱ ἐξελέγοντο ὑπὸ Δαυὶῇ τοῦ βασιλέως ἐκ τῆς φυλῆς Λευΐ· ὧν τὰ ὀνόματά εἰσι ταῦτα, Ασάφ, οι υἱοὶ Κορέ, Αἰμὰν, Αἰθαμ, Ιδιθούμ· τούτοις ἀριθμὸς ᾠδῶν παρηκολούθει, ἑκάστῳ ἑβδομήκοντα δύο. Οὗτοι ἵσταντο ἐνώπιον τοῦ ἁγιάσματος Κυρίου, αἰνοῦντες τὸν πάντων δεσπότην, ὃς μὲν κύμβαλα, ὃς δὲ ψαλτή ριον, ὃς δὲ κινύραν, ὃς δὲ κερατίνην, ὃς δὲ κιθάραν ἔχων, ὧν μέσος ἵστατο ὁ Δαυΐδ. Καὶ οὕτως ἤρχοντα τῶν ᾠδῶν κρατούντες ἐπὶ χεῖρα τὰ τοιαῦτα ἔργανα καὶ ἕκαστος Πνεύματι ἁγίῳ κινούμενος ὕμνει τὸν Θεὸν, καὶ πάντες ἐπεφώνουν τῷ ψάλλοντι τὸ Ἀλλη λούϊα. Οπηνίκα δὲ ἡ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου ἀπέστη χάρις πρὸς βραχύ, τῶν ὀργάνων λοιπὸν μὴ κινουμένων, τὸ τηνικαῦτα εἰκὸς καὶ τὸ διάψαλμα ἔγραφον. ΨΑΛΜΟΣ Α'. Μακάριος ὁ ἀνὴρ ὃς οὐκ ἐπορεύθη ἐν βουλῇ ἀσεβῶν. Ἐπεὶ φυσικῶς ὀρεγόμεθα πάντες τοῦ μα κάριοι εἶναι, τέλος ἀγαθοῦ τὸ μακάριον ὁριζόμενοι, πεπλανημένως γε μὴν πολλοὶ τοῦτο μεταδιώκειν ἐν σωμάτων ἡδοναῖς ἡγοῦνται, πλούτους θαυμάζοντες καὶ ἀξιώματα, καὶ τὰς ἐν τῷ παρόντι βίῳ τρυφάς· εἰκότως ὁ λόγος ἐν τούτοις ὅθεν ἐχρῆν τὴν καταρχήν ἐποιήσατο τῆς κατὰ Θεὸν ὑμνῳδίας, τὸν ἀληθῶς μας κάριον καὶ τέλους ἀγαθοῦ τοῦ παρὰ Θεῷ ἠξιωμένον ὑπογράφων. Καὶ ἐνθάδε μὲν διὰ τὸ σπάνιον τῶν πά λαι πρότερον κατορθούντων ἕνα τινὰ μακαρίζει· ὁ δὲ Σωτὴρ ἡμῶν πλείονας ποιῶν μακαρίους, πληθυν- τικῶς τοὺς μακαρισμούς προσφέρεται. Πάντων δὲ πρῶτος αὐτὸς ἂν εἴη ὁ μακαριζόμενος· διὸ καὶ ἐπ' αὐτὸν ἀνοίσει τις τὸν παρόντα ψαλμόν, ἅτε γενόμε νον ἄνδρα τῆς νύμφης αὐτοῦ Ἐκκλησίας· τοῦτο δὲ ἔοικεν ἡ Εβραϊκὴ φωνὴ παριστάν, καθ' ἣν (2) μακά ριος ὁ ἀνὴρ μετὰ τῆς τοῦ ἄρθρου προσθήκης είρηται. Καὶ ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν οὐκ ἔστη, καὶ ἐπὶ καθ- έδραν λοιμῶν· οὐκ ἐκάθισεν. Πρῶτοί εἰσιν οἱ τὴν ψευδώνυμον ἔχοντες γνῶσιν, μηδὲν ἔχοντες ἑστηκός, ἀλλ᾽ ἀνεξετάστοις κινούμενοι λογισμοῖς ἐν οἷς ἂν βουληθῶσιν, οἱ ἀσεβεῖς. Δεύτεροι πάντες οἱ μετά γνῶσιν ἀληθείας ἐξαμαρτάνοντες. Οἱ δὲ λοιμοὶ τρί τοι, μὴ μόνον νοσοῦντες, ἀλλὰ καὶ φθοροποιοῦ δι EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. est librun psalmorum post Moysis legem, novam A complecti doctrinam, ipsumque post memoratam Moysis scripturam, secundum, ad doctrinam spe- ctantem, esse librum. Cum itaque post mortem Moy- sis et Jesu, et post judicum tempus, David ætatem duxerit, utpote qui Salvatoris pater nuncupari meruerit, novum ipse modum, psalmodiæ scilicet, primus Hebræis tradidit; quo illa quæ de sacrificiis a Moyse sancita fuerant de medio tollit, novumque divini cultus morem per hymnos ac jubilationes invehit : aliaque bene multa Moysis legem longe superantia per totum opus edocet. Eusebii Cæsariensis de diapsalmate. Diapsalma scripserunt interpretes illi quinque principes, qui a Davide rege ex tribu Levi allecti B sunt ; quorum hæc nomina : Asaph, filii Core, Aman, Aliam, Idithum : hosce certus canticorum numerus consequebatur, scilicet singulos septua- ginta duo. Hi stabant in conspectu sanctuarii Do- mini, laudantes omnium Dominum ; alius cymba- la, alius psalterium, alius cinyram, alius tubam corneam, alius citharam tenebat. Quorum in medio stabat David. Hocque pacto cantica auspicabantur, hujusmodi instrumenta manibus tenentes. Atque singuli, Spiritu sancto movente, Deum hymnis ce- lebrabant, omnesque una psallenti succinebant, Alleluia. Absistente autem ad breve tempus Spiri- tus sancti gratia, organis deinceps cessantibus, tunc, uti par erat, diapsalma scribebant. PSALMUS I. VERS. 1. Beatus vir qui non abiit in consilio impio- rum. Quandoquidem vel ipso naturæ instinctu omnes beatitudinem appetimus, boni finem sta- tuentes felicitatem; erroreque mentis ducti com- plures, illam in voluptatibus corporeis quærendam putant, divitias, dignitates, præsentisque vitæ vo- Inptates in pretio habentes; hinc jure hymnorum ad Deum laudandum exordium ductum est, descri- biturque quisnam vere beatus sit, atque bonum finem a Deo consequatur. Et sane hic, quia per- quam rari fuerant ii qui olim probe vitam egerant, unum quempiam beatum prædicat Psalmista. At Servator noster qui complures beatos effecit, plu- raliter beatitudines profert. Primus autem ipse jure dicatur eorum qui beati prædicantur. Quam- obrem in illum referendus primus psalmus est, utpote qui vir fuerit Ecclesiæ sponsæ suæ. Quod videtur Hebraica voce significari, juxta quam, Beatus vir, cum articuli addito dictum est. pro Et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestiferorum non sedit. Primi sunt qui falso no- minata cognitione imbuti sunt fid est gnostici], qui nihil firmum stabileque habent; sed lubito suo, nullo examine ponderatis cogitationibus moventur, impii homines. Secundi sunt quotquot post cogni- tionem veritatis in peccata incidunt. Tertii pesti- reipsa abolendo, sed prænuntiando abrogandas esse. C D vir. • (1) id est, de medio tollit sacrificiorum leges, non (2) In Hebraico legitur ' quasi dicas, ille

Ἐπειδὴ πολλή τίς ἐστι διαφορὰ τῶν φόβῳ τιμωριῶν εὖ πράττειν κατηναγκασμένων καὶ τῶν προαιρέσει αὐτὸ τὸ καλὸν αἱρουμένων, διὰ τοῦτό φησι· Ἐν τῷ νόμῳ Κυρίου θέλημα αὐτοῦ. Νόμον δέ φησιν οὐ πάντως τὸν σκιώδη καὶ τυπικὸν νόμον, πολὺ δὲ πρότερον τὸν ἐν αὐτῷ λεληθότα πνευματικὸν λόγον. Εἴη δ’ ἂν νόμος Κυρίου καὶ ὁ κατὰ φύσιν πᾶσιν ἀνθρώποις ἐνεσπαρμένος, δι’ οὗ κατορθῶσαι λέγονται οἱ πρὸ τοῦ διὰ Μωϋσέως νόμου ἅγιοι· περὶ ὧν φησιν ὁ Ἀπόστολος· Ὅταν γὰρ ἔθνη τὰ μὴ νόμον ἔχοντα, τὸν γραπτὸν δηλονότι, φύσει τὰ τοῦ νόμου ποιῇ, οὗτοι, νόμον μὴ ἔχοντες, ἑαυτοῖς εἰσι νόμος. Ἢ νόμος Κυρίου εἴη ἂν ὁ πρὸς αὐτοῦ τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι κατηγγελμένος εὐαγγελικὸς λόγος. Καὶ ἔσται ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων, ὃ τὸν καρπὸν αὐτοῦ δώσει ἐν καιρῷ αὐτοῦ. Ὁ διὰ πάσης τῆς ἑαυτοῦ ζωῆς καὶ ἐν παντὶ καιρῷ νυκτός τε καὶ ἡμέρας τῷ θείῳ σχολάζων νόμῳ, καὶ τοῖς ἐξ αὐτοῦ λογικοῖς νάμασιν ἀρδόμενος, σφόδρα οἰκείως φυτῷ παρ’ ὕδασιν ἐῤῥιζωμένῳ παραβέβληται·

σεις, ὡς ή βίβλος τῶν ψαλμῶν καινὴν διδασκαλίαν η περιέχει μετὰ τὴν Μωϋσέως νομοθεσίαν, καὶ ὅτι δευτ τέρα μετὰ τὴν Μωϋσέως νομοθεσίαν γραφήν διδασκα- λικὴ βίβλος αὕτη τυγχάνει. Μετά γοῦν τὴν Μωϋσέως καὶ Ἰησοῦ τελευτὴν καὶ μετὰ τοὺς κριτὰς Δαυίδ γε- νόμενος, ὡσανεὶ τοῦ Σωτῆρος αὐτὸς χρηματίσαι πα- τὴρ καταξιωθείς, καινὸν τρόπον τὸν τῆς ψαλμῳδίας πρῶτος Εβραίοις παρέδωκε· δι' ἧς ἀναιρεῖ (1) μὲν τὰ παρὰ Μωϋσῇ περὶ θυσιῶν νενομοθετημένα, καινὸν δὲ τὸν δι᾽ ὕμνων καὶ ἀλαλαγμῶν τρόπον τῆς τοῦ Θεοῦ λα τρείας εἰσάγει· καὶ ἄλλα δὲ πλεῖστα τὸν Μωϋσέως νόμον ἐπαναβεβηκότα δι' ὅλης αὐτοῦ τῆς πραγματ τείας διδάσκει. Εὐσεβίου Καισαρείας περὶ τοῦ διαψάλματος. Ἔγραψαν τὸ διάψαλμα οἱ ἑρμηνεύσαντες πέντε ἄρχοντες, οἱ ἐξελέγοντο ὑπὸ Δαυὶῇ τοῦ βασιλέως ἐκ τῆς φυλῆς Λευΐ· ὧν τὰ ὀνόματά εἰσι ταῦτα, Ασάφ, οι υἱοὶ Κορέ, Αἰμὰν, Αἰθαμ, Ιδιθούμ· τούτοις ἀριθμὸς ᾠδῶν παρηκολούθει, ἑκάστῳ ἑβδομήκοντα δύο. Οὗτοι ἵσταντο ἐνώπιον τοῦ ἁγιάσματος Κυρίου, αἰνοῦντες τὸν πάντων δεσπότην, ὃς μὲν κύμβαλα, ὃς δὲ ψαλτή ριον, ὃς δὲ κινύραν, ὃς δὲ κερατίνην, ὃς δὲ κιθάραν ἔχων, ὧν μέσος ἵστατο ὁ Δαυΐδ. Καὶ οὕτως ἤρχοντα τῶν ᾠδῶν κρατούντες ἐπὶ χεῖρα τὰ τοιαῦτα ἔργανα καὶ ἕκαστος Πνεύματι ἁγίῳ κινούμενος ὕμνει τὸν Θεὸν, καὶ πάντες ἐπεφώνουν τῷ ψάλλοντι τὸ Ἀλλη λούϊα. Οπηνίκα δὲ ἡ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου ἀπέστη χάρις πρὸς βραχύ, τῶν ὀργάνων λοιπὸν μὴ κινουμένων, τὸ τηνικαῦτα εἰκὸς καὶ τὸ διάψαλμα ἔγραφον. ΨΑΛΜΟΣ Α'. Μακάριος ὁ ἀνὴρ ὃς οὐκ ἐπορεύθη ἐν βουλῇ ἀσεβῶν. Ἐπεὶ φυσικῶς ὀρεγόμεθα πάντες τοῦ μα κάριοι εἶναι, τέλος ἀγαθοῦ τὸ μακάριον ὁριζόμενοι, πεπλανημένως γε μὴν πολλοὶ τοῦτο μεταδιώκειν ἐν σωμάτων ἡδοναῖς ἡγοῦνται, πλούτους θαυμάζοντες καὶ ἀξιώματα, καὶ τὰς ἐν τῷ παρόντι βίῳ τρυφάς· εἰκότως ὁ λόγος ἐν τούτοις ὅθεν ἐχρῆν τὴν καταρχήν ἐποιήσατο τῆς κατὰ Θεὸν ὑμνῳδίας, τὸν ἀληθῶς μας κάριον καὶ τέλους ἀγαθοῦ τοῦ παρὰ Θεῷ ἠξιωμένον ὑπογράφων. Καὶ ἐνθάδε μὲν διὰ τὸ σπάνιον τῶν πά λαι πρότερον κατορθούντων ἕνα τινὰ μακαρίζει· ὁ δὲ Σωτὴρ ἡμῶν πλείονας ποιῶν μακαρίους, πληθυν- τικῶς τοὺς μακαρισμούς προσφέρεται. Πάντων δὲ πρῶτος αὐτὸς ἂν εἴη ὁ μακαριζόμενος· διὸ καὶ ἐπ' αὐτὸν ἀνοίσει τις τὸν παρόντα ψαλμόν, ἅτε γενόμε νον ἄνδρα τῆς νύμφης αὐτοῦ Ἐκκλησίας· τοῦτο δὲ ἔοικεν ἡ Εβραϊκὴ φωνὴ παριστάν, καθ' ἣν (2) μακά ριος ὁ ἀνὴρ μετὰ τῆς τοῦ ἄρθρου προσθήκης είρηται. Καὶ ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν οὐκ ἔστη, καὶ ἐπὶ καθ- έδραν λοιμῶν· οὐκ ἐκάθισεν. Πρῶτοί εἰσιν οἱ τὴν ψευδώνυμον ἔχοντες γνῶσιν, μηδὲν ἔχοντες ἑστηκός, ἀλλ᾽ ἀνεξετάστοις κινούμενοι λογισμοῖς ἐν οἷς ἂν βουληθῶσιν, οἱ ἀσεβεῖς. Δεύτεροι πάντες οἱ μετά γνῶσιν ἀληθείας ἐξαμαρτάνοντες. Οἱ δὲ λοιμοὶ τρί τοι, μὴ μόνον νοσοῦντες, ἀλλὰ καὶ φθοροποιοῦ δι EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. est librun psalmorum post Moysis legem, novam A complecti doctrinam, ipsumque post memoratam Moysis scripturam, secundum, ad doctrinam spe- ctantem, esse librum. Cum itaque post mortem Moy- sis et Jesu, et post judicum tempus, David ætatem duxerit, utpote qui Salvatoris pater nuncupari meruerit, novum ipse modum, psalmodiæ scilicet, primus Hebræis tradidit; quo illa quæ de sacrificiis a Moyse sancita fuerant de medio tollit, novumque divini cultus morem per hymnos ac jubilationes invehit : aliaque bene multa Moysis legem longe superantia per totum opus edocet. Eusebii Cæsariensis de diapsalmate. Diapsalma scripserunt interpretes illi quinque principes, qui a Davide rege ex tribu Levi allecti B sunt ; quorum hæc nomina : Asaph, filii Core, Aman, Aliam, Idithum : hosce certus canticorum numerus consequebatur, scilicet singulos septua- ginta duo. Hi stabant in conspectu sanctuarii Do- mini, laudantes omnium Dominum ; alius cymba- la, alius psalterium, alius cinyram, alius tubam corneam, alius citharam tenebat. Quorum in medio stabat David. Hocque pacto cantica auspicabantur, hujusmodi instrumenta manibus tenentes. Atque singuli, Spiritu sancto movente, Deum hymnis ce- lebrabant, omnesque una psallenti succinebant, Alleluia. Absistente autem ad breve tempus Spiri- tus sancti gratia, organis deinceps cessantibus, tunc, uti par erat, diapsalma scribebant. PSALMUS I. VERS. 1. Beatus vir qui non abiit in consilio impio- rum. Quandoquidem vel ipso naturæ instinctu omnes beatitudinem appetimus, boni finem sta- tuentes felicitatem; erroreque mentis ducti com- plures, illam in voluptatibus corporeis quærendam putant, divitias, dignitates, præsentisque vitæ vo- Inptates in pretio habentes; hinc jure hymnorum ad Deum laudandum exordium ductum est, descri- biturque quisnam vere beatus sit, atque bonum finem a Deo consequatur. Et sane hic, quia per- quam rari fuerant ii qui olim probe vitam egerant, unum quempiam beatum prædicat Psalmista. At Servator noster qui complures beatos effecit, plu- raliter beatitudines profert. Primus autem ipse jure dicatur eorum qui beati prædicantur. Quam- obrem in illum referendus primus psalmus est, utpote qui vir fuerit Ecclesiæ sponsæ suæ. Quod videtur Hebraica voce significari, juxta quam, Beatus vir, cum articuli addito dictum est. pro Et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestiferorum non sedit. Primi sunt qui falso no- minata cognitione imbuti sunt fid est gnostici], qui nihil firmum stabileque habent; sed lubito suo, nullo examine ponderatis cogitationibus moventur, impii homines. Secundi sunt quotquot post cogni- tionem veritatis in peccata incidunt. Tertii pesti- reipsa abolendo, sed prænuntiando abrogandas esse. C D vir. • (1) id est, de medio tollit sacrificiorum leges, non (2) In Hebraico legitur ' quasi dicas, ille

PG 23:77διὸ καὶ μακάριος ὡς ἀληθῶς οὗτος, ἅτε μάλιστα ποτιζόμενος τοῖς θείοις μαθήμασιν, ὥριμον ἑαυτοῦ τὸν καρπὸν ἀποδίδωσιν. Εἶτ’ ἐπειδὴ ξύλον ἐστὶ ζωῆς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς κατὰ τὸν Σολομῶντα φήσαντα περὶ τῆς Σοφίας· Ξύλον ἐστὶ ζωῆς πᾶσι τοῖς ἀντεχομένοις αὐτῆς καὶ τοῖς ἐπερειδομένοις ἐπ’ αὐτὴν ὡς ἐπὶ Κύριον ἀσφαλῆ· εἰκότως ὁ μακαριζόμενος τῷ τοῦ Θεοῦ Υἱῷ ἀφωμοίωται τῷ παρὰ τὰς διεξόδους ὄντι τῶν ὑδάτων μαρτυρούμενος καὶ κηρυττόμενος ὑπὸ τῶν τῆς θείας Γραφῆς διδασκάλων καὶ προφητῶν· οἵτινες καὶ ἀφέσεις ὑδάτων παρὰ τῇ θεοπνεύστῳ λέγονται Γραφῇ. Τούτῳ οὖν ἀφωμοίωται ὁ μακαριζόμενος, ἀρδόμενος διεξόδοις τῶν ἀπὸ τῆς θείας Γραφῆς πνευματικῶν ναμάτων, καρπόν τε ἀγαθὸν προφέρων. Καὶ τὸ φύλλον αὐτοῦ οὐκ ἀποῤῥυήσεται, καὶ πάντα ὅσα ἂν ποιῇ κατευοδωθήσεται. Καὶ τὰ φύλλα δὲ αὐτοῦ, ὡς ἄλλος φησὶν, ἕτερα ὄντα παρὰ τὸν τέλειον καρπὸν, τὰ κατὰ τὸν θνητὸν δηλαδὴ βίον πράγματα, τά τε κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην ζωὴν, καθ’ ἢν καὶ ὁ τέλειος καρπὸς σκέπτεταί τε καὶ φυλάττεται καὶ οὐκ ἀποῤῥεῖ, μέχρι καὶ τούτων ἀκριβῶς βιοῦν παραφυλαττομένου· διὸ καὶ ἐν πᾶσιν οἷς ἂν ποιῇ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ κατευοδωθήσεται.

PG 23:79Καὶ ἄλλως ὁ μακάριος διὰ παντὸς ἀρδόμενος ὕδασι λογικοῖς τῆς ἐνθέου διδασκαλίας, καὶ τῆς προσηκούσης γεωργίας κατὰ τὸν παρόντα βίον τυγχάνων ἐν καιρῷ τῷ ἑαυτοῦ δώσει τὸν ἑαυτοῦ καρπόν. Καιρὸς δὲ αὐτοῦ ὁ μέλλων ἐστὶν αἰών· ἐπειδὴ τοῦ παρόντος οὐκ ἔστιν οἰκεῖος, ἀλλ’ ἀλλότριος· διὸ ἐν ἐκείνῳ τῷ ἑαυτοῦ καιρῷ τῆς ἐνταῦθα γεωργίας ἀποδώσει τῷ Θεῷ τοὺς καρπούς. Καὶ καθ’ ἕτερον δὲ τρόπον, ὁ μακαριζόμενος, μεταφυτευθεὶς ἐκ τοῦ θνητοῦ βίου, ἐπαγγελίαν ἕξει ἐν τῷ παραδείσῳ τοῦ Θεοῦ ἔσεσθαι, ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων. Οὐχ οὕτως οἱ ἀσεβεῖς, οὐχ οὕτως, ἀλλ’ ἢ ὡσεὶ χοῦς, ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς. Ὁ μὲν μακάριος τοιοῦτος οἷον ὁ λόγος διέγραψεν· σπάνιος δὲ οὗτος καὶ ἐν ὀλίγοις εὑρισκόμενος. Πολλοὶ δὲ οἱ ἀσεβεῖς, οἵτινες ὡς μηδὲν ἔχοντες τῷ μακαρίῳ διαβέβληνται. Καρπὸν γὰρ πρόσκαιρον καὶ σκεδαστὸν, καὶ ἀπολλύμενον κτησάμενοι, γεγόνασιν ὡς ὁ χοῦς ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς. Διὰ τοῦτο οὐκ ἀναστήσονται ἀσεβεῖς ἐν κρίσει, οὐδὲ ἁμαρτωλοὶ ἐν βουλῇ δικαίων. Κατὰ κοινοῦ τὸ, ἐν βουλῇ δικαίων, ἀκούσεις· ὡς εἶναι τὴν διάνοιαν τοιαύτην·

δασκαλίας μεταδιδόντες τοῖς ἄλλοις, ἢ κατὰ γνώσιν Α ἢ κατὰ πράξιν, ἢ κατ' ἀμφότερα· οἱ καὶ ἐνίδρυνται τῷ κακῷ, τῶν δευτέρων ἑστηκότων ἐν ἁμαρτίαις, τῶν δὲ πρώτων ὁδευόντων ἐν πλάνῃ. Ὁ δὲ πάντων τούτων ἀπηλλαγμένος μακάριος. 'Αλλ' ἢ ἐν τῷ νόμῳ Κυρίου τὸ θέλημα αὐτοῦ, καὶ ἐν τῷ νόμῳ αὐτοῦ μελετήσει ἡμέρας καὶ νυ κτός. Ἐπειδὴ πολλή τίς ἐστι διαφορὰ τῶν φόβῳ τις μωριῶν εὖ πράττειν κατηναγκασμένων καὶ τῶν προ- αιρέσει αὐτὸ τὸ καλὸν αἱρουμένων, διὰ τοῦτό φησι· Ἐν τῷ νόμῳ Κυρίου θέλημα αὐτοῦ. Νόμον δέ φη- σιν οὐ πάντως τὸν σκιώδη καὶ τυπικὸν νόμον, πολύ δὲ πρότερον τὸν ἐν αὐτῷ λεληθότα πνευματικὸν λόγον. Εἴη δ' ἂν νόμος Κυρίου καὶ ὁ κατὰ φύσιν πᾶσιν ἀν- θρώποις ένεσπαρμένος, δι' οὗ κατορθῶσαι λέγονται οἱ πρὸ τοῦ διὰ Μωϋσέως νόμου ἅγιοι· περὶ ὧν φη- σιν ὁ ᾿Απόστολος· Οταν γὰρ ἔθνη τὰ μὴ νόμον ἔχοντα, τὸν γραπτόν δηλονότι, φύσει τὰ τοῦ νότ μου ποιῇ, οὗτοι, νόμον μὴ ἔχοντες, ἑαυτοῖς εἰσι νόμος. Η νόμος Κυρίου εἴη ἂν ὁ πρὸς αὐτοῦ τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι κατηγ γελμένος εὐαγγελικός λόγος. Καὶ ἔσται ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων, δ τὸν καρπὸν αὐτοῦ δώσει ἐν καιρῷ αὐτοῦ. Ὁ διὰ πάσης τῆς ἑαυτοῦ ζωῆς καὶ ἐν παντὶ καιρῷ νυκτός τε καὶ ἡμέρας τῷ θείῳ σχολάζων νόμῳ, καὶ τοῖς ἐξ αὐτοῦ λογικοῖς νά μασιν ἀρδόμενος, σφόδρα οἰκείως φυτῷ παρ᾽ ὕδασιν ἐῤῥιζωμένῳ παραβέβληται· διὸ καὶ μακάριος ὡς ἀληθῶς οὗτος, ἅτε μάλιστα ποτιζόμενος τοῖς θείοις μαθήμασιν, ὥριμον ἑαυτοῦ τὸν καρπὸν ἀποδίδωσιν. Εἶτ᾽ ἐπειδὴ ξύλον ἐστὶ ζωῆς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς κατὰ τὸν Σολομώντα φήσαντα περὶ τῆς Σοφίας· Ξύλον ἐστὶ ζωῆς πᾶσι τοῖς ἀντεχομένοις αὐτῆς καὶ τοῖς ἐπερειδομένοις ἐπ' αὐτὴν ὡς ἐπὶ Κύριον ἀσφαλῆ εἰκότως ὁ μακαριζόμενος τῷ τοῦ Θεοῦ Υἱῷ ἀφωμοίω- ται τῷ παρὰ τὰς διεξόδους ὄντι τῶν ὑδάτων μαρτυ- ρούμενος καὶ κηρυττόμενος ὑπὸ τῶν τῆς θείας Γρα φῆς διδασκάλων καὶ προφητῶν· οἵτινες καὶ ἀφέσεις ὑδάτων παρὰ τῇ θεοπνεύστῳ λέγονται Γραφῇ. Τούτῳ οὖν ἀφωμοίωται ὁ μακαριζόμενος, ἀρδόμενος διεξό- δοις τῶν ἀπὸ τῆς θείας Γραφῆς πνευματικών ναμά των, καρπόν τε ἀγαθὸν προφέρων. Καὶ τὸ φύλλον αὐτοῦ οὐκ ἀποῤῥυήσεται, καὶ πάντα ὅσα ἂν ποιῇ κατευοδωθήσεται. Καὶ τὰ φύλλα δὲ αὐτοῦ, ὡς ἄλλος φησιν, ἕτερα ὄντα παρά τὸν τέλειον καρπὸν, τὰ κατὰ τὸν θνητὸν δηλαδὴ βίον πράγματα, τά τε κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην ζωήν, καθ' ἦν καὶ ὁ τέλειος καρπὸς σκέπτεταί τε καὶ φυλάττεται καὶ οὐκ ἀποῤῥεῖ, μέχρι καὶ τούτων ἀκριβῶς βιοῦν παραφυλαττομένου· διὸ καὶ ἐν πᾶσιν οἷς ἂν ποιῇ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ κατευοδωθήσεται. Καὶ ἄλλως ὁ μακάριος διὰ παντὸς ἀρδόμενος ὕδασι λογικοῖς τῆς ἐνθέου διο δασκαλίας, καὶ τῆς προσηκούσης γεωργίας κατὰ τὸν παρόντα βίον τυγχάνων ἐν καιρῷ τῷ ἑαυτοῦ δώσει τὸν ἑαυτοῦ καρπόν. Καιρὸς δὲ αὐτοῦ ἡ μέλλων ἐστὶν 18. COMMENTARIA IN PSALMOS. feri nomines, qui non modo ægritudine laborant ; sed corrupta doctrina alios imbuunt; sive secun- in erroris via gradiuntur. Qui autem omnibus iis (sic)· dum cognitionem, sive secundum operationem, sive secundum utramque: qui scilicet in malo firman- tur, dum secundi in peccatis perseverant, et primi liberatus et vacuus est beatus dicitur. s. Rom. 11, 14. Prov. 111, B VERS. 2. Sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die ac nocte. Quia multum discriminis est inter eos qui metu supplicii neces◄ sitateque coacti bene agunt, et eos qui propriæ voluntatis delectu ad bonum se conferunt, ideo ait: In lege Domini voluntas ejus. Legem autem dicit, non umbratilem illam et figuratam, sed po- tius spirituale verbum in ea latens et obvolutum. Fuerit etiam fortasse lex Domini ea quæ omnibus hominibus ab ipsa natura insita est; qua duce di- cuntur probe vixisse sancti qui ante Moysis legem fuerunt : de quibus ait Apostolus : Cum enim gentes, quæ legem non habent, scriptam videlicet, natura- liter ea quæ legis sunt faciunt, ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex “. Aut lex Domini fue- rit evangelicum verbum, ab ipso Domino et Salva tore nostro omnibus gentibus annuntiatum. VERS. 3. Et erit tanquam lignum quod planta tum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo. Qui per totam vitam suam omnique tempore nocte ac die divinæ legi vacal, et rivis. ex eo fluentibus, spiritualibus irrigatur, admodum apposite ligno, cujus radices proximo aquas positæ sunt, comparatur. Quapropter revera beatus ille, utpote qui divinis potus irrigatusque disciplinis, suum opportuno tempore fructum præ- beat. Deinceps quia Dei Filius lignum vitæ est juxta Salomonem qui de Sapientia tulia fatur: Lignum vitæ est his qui apprehenderint eam *, et qui ea, sive ipso Domino, nixi fuerint, secure degunt; jure ac merito qui beatus prædicatur, Filio Dei similis dicitur, qui secus decursus aqua- rum situs est, quique testimonio ac prædicatione doctorum divinæ Scripturæ, ac prophetarum an- nuntiatur: nam ii emissiones aquarum in Scri- ptura divina appellantur. Huic itaque comparatur qui beatus dicitur, irrigatus fluentis rivorum spi ritualium a Scriptura sacra manantium, et fru- ctum proferens bonum. Et folium ejus non defluet, et omnia quæcunque D faciet prosperabuntur. Et folia ejus, ut alius inquit, quæ diversa sunt a perfecto fructu, videlicet opera mortalis hujusce vitæ, humanique vivendi curriculi, in quo fructus ille perfectus spectatur et observa- tur, non defluent, dum ipse probe vivendi curam habebit; quamobrem in cunctis operibus suis a Deo recte prospereque dirigetur. Alia vero ratione sic explicatur Beatus ille qui semper intelligibili- bus divinæ doctrinæ aquis irrigatur, et in præ- senti vita ceu ager congruenter colitur; dabit fru- ctum suum in tempore suo. Tempus porro ejus, futurum sæculum est: præsentis quippe vitæ tent-

Ἐπεὶ μηδὲν γόνιμον μηδὲ ζωτικὸν, ἀλλ’ οὐδὲ καρπὸν Θεοῦ ἄξιον τοῖς δικαίοις παραπλησίως οἱ ἀσεβεῖς προηνέγκαντο, διὰ τοῦτο ἐν τῷ τῆς κρίσεως καιρῷ, οὔτε οἱ ἁμαρτωλοὶ ἐν βουλῇ δικαίων ἀναστήσονται. Ἀντὶ δὲ βουλῆς ὁ μὲν Ἀκύλας καὶ ὁ Θεοδοτίων συναγωγὴν ἡρμηνεύκασι, συνέλευσιν δὲ ὁ Σύμμαχος. Βουλὴν τοίνυν ἡγητέον ἐνταῦθα εἰρῆσθαι τὴν σύνοδον τῶν ἁγίων, ὡς καὶ ἐν ἀρχῇ εἴρηται. Κατὰ δευτέραν διάνοιαν τὴν σύνοδον τῶν ἀσεβῶν δηλοῦσθαι ἐκ τοῦ ἐν βουλῇ ἀσεβῶν. Πλὴν ἀναστήσονται ἐπὶ κολάσει καὶ τιμωρίᾳ· Πᾶν γὰρ τὸ ποίημα ἄξει ὁ Θεὸς εἰς κρίσιν ἐν παντὶ παρεωραμένῳ, ἐάν τε ἀγαθὸν ᾖ, ἐάν τε πονηρόν. Σημείωσαι δὲ, ὅτι πρῶτος Δαυὶ̈δ καὶ ἀνάστασιν καὶ κρίσιν μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐσομένην, καὶ ἐπαγγελίαν ζωῆς μελλούσης σαφῶς ἐδίδαξε, Μωϋσέως μηδὲν τοιοῦτον παραδεδωκότος. Ὅτι γινώσκει Κύριος ὁδὸν δικαίων, καὶ ὁδὸς ἀσεβῶν ἀπολεῖται. Σημείωσαι καθολικῶς, ὅτι καλὸν μὲν γινώσκεται ὑπὸ Κυρίου, φαῦλον δὲ οὐδὲν οὐδέποτε. Καλὸν γὰρ ὁδὸς δικαίων, καὶ οὐκ εἶπε· Γινώσκει Κύριος ὁδὸν ἀσεβῶν, ἤτοι τῶν ἀπολλυμένων· ἀλλά· Καὶ ἔγνω Κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ. Ὁδὸς δὲ δικαίων, ὁ εἰπών· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός·

δασκαλίας μεταδιδόντες τοῖς ἄλλοις, ἢ κατὰ γνώσιν Α ἢ κατὰ πράξιν, ἢ κατ' ἀμφότερα· οἱ καὶ ἐνίδρυνται τῷ κακῷ, τῶν δευτέρων ἑστηκότων ἐν ἁμαρτίαις, τῶν δὲ πρώτων ὁδευόντων ἐν πλάνῃ. Ὁ δὲ πάντων τούτων ἀπηλλαγμένος μακάριος. 'Αλλ' ἢ ἐν τῷ νόμῳ Κυρίου τὸ θέλημα αὐτοῦ, καὶ ἐν τῷ νόμῳ αὐτοῦ μελετήσει ἡμέρας καὶ νυ κτός. Ἐπειδὴ πολλή τίς ἐστι διαφορὰ τῶν φόβῳ τις μωριῶν εὖ πράττειν κατηναγκασμένων καὶ τῶν προ- αιρέσει αὐτὸ τὸ καλὸν αἱρουμένων, διὰ τοῦτό φησι· Ἐν τῷ νόμῳ Κυρίου θέλημα αὐτοῦ. Νόμον δέ φη- σιν οὐ πάντως τὸν σκιώδη καὶ τυπικὸν νόμον, πολύ δὲ πρότερον τὸν ἐν αὐτῷ λεληθότα πνευματικὸν λόγον. Εἴη δ' ἂν νόμος Κυρίου καὶ ὁ κατὰ φύσιν πᾶσιν ἀν- θρώποις ένεσπαρμένος, δι' οὗ κατορθῶσαι λέγονται οἱ πρὸ τοῦ διὰ Μωϋσέως νόμου ἅγιοι· περὶ ὧν φη- σιν ὁ ᾿Απόστολος· Οταν γὰρ ἔθνη τὰ μὴ νόμον ἔχοντα, τὸν γραπτόν δηλονότι, φύσει τὰ τοῦ νότ μου ποιῇ, οὗτοι, νόμον μὴ ἔχοντες, ἑαυτοῖς εἰσι νόμος. Η νόμος Κυρίου εἴη ἂν ὁ πρὸς αὐτοῦ τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι κατηγ γελμένος εὐαγγελικός λόγος. Καὶ ἔσται ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων, δ τὸν καρπὸν αὐτοῦ δώσει ἐν καιρῷ αὐτοῦ. Ὁ διὰ πάσης τῆς ἑαυτοῦ ζωῆς καὶ ἐν παντὶ καιρῷ νυκτός τε καὶ ἡμέρας τῷ θείῳ σχολάζων νόμῳ, καὶ τοῖς ἐξ αὐτοῦ λογικοῖς νά μασιν ἀρδόμενος, σφόδρα οἰκείως φυτῷ παρ᾽ ὕδασιν ἐῤῥιζωμένῳ παραβέβληται· διὸ καὶ μακάριος ὡς ἀληθῶς οὗτος, ἅτε μάλιστα ποτιζόμενος τοῖς θείοις μαθήμασιν, ὥριμον ἑαυτοῦ τὸν καρπὸν ἀποδίδωσιν. Εἶτ᾽ ἐπειδὴ ξύλον ἐστὶ ζωῆς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς κατὰ τὸν Σολομώντα φήσαντα περὶ τῆς Σοφίας· Ξύλον ἐστὶ ζωῆς πᾶσι τοῖς ἀντεχομένοις αὐτῆς καὶ τοῖς ἐπερειδομένοις ἐπ' αὐτὴν ὡς ἐπὶ Κύριον ἀσφαλῆ εἰκότως ὁ μακαριζόμενος τῷ τοῦ Θεοῦ Υἱῷ ἀφωμοίω- ται τῷ παρὰ τὰς διεξόδους ὄντι τῶν ὑδάτων μαρτυ- ρούμενος καὶ κηρυττόμενος ὑπὸ τῶν τῆς θείας Γρα φῆς διδασκάλων καὶ προφητῶν· οἵτινες καὶ ἀφέσεις ὑδάτων παρὰ τῇ θεοπνεύστῳ λέγονται Γραφῇ. Τούτῳ οὖν ἀφωμοίωται ὁ μακαριζόμενος, ἀρδόμενος διεξό- δοις τῶν ἀπὸ τῆς θείας Γραφῆς πνευματικών ναμά των, καρπόν τε ἀγαθὸν προφέρων. Καὶ τὸ φύλλον αὐτοῦ οὐκ ἀποῤῥυήσεται, καὶ πάντα ὅσα ἂν ποιῇ κατευοδωθήσεται. Καὶ τὰ φύλλα δὲ αὐτοῦ, ὡς ἄλλος φησιν, ἕτερα ὄντα παρά τὸν τέλειον καρπὸν, τὰ κατὰ τὸν θνητὸν δηλαδὴ βίον πράγματα, τά τε κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην ζωήν, καθ' ἦν καὶ ὁ τέλειος καρπὸς σκέπτεταί τε καὶ φυλάττεται καὶ οὐκ ἀποῤῥεῖ, μέχρι καὶ τούτων ἀκριβῶς βιοῦν παραφυλαττομένου· διὸ καὶ ἐν πᾶσιν οἷς ἂν ποιῇ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ κατευοδωθήσεται. Καὶ ἄλλως ὁ μακάριος διὰ παντὸς ἀρδόμενος ὕδασι λογικοῖς τῆς ἐνθέου διο δασκαλίας, καὶ τῆς προσηκούσης γεωργίας κατὰ τὸν παρόντα βίον τυγχάνων ἐν καιρῷ τῷ ἑαυτοῦ δώσει τὸν ἑαυτοῦ καρπόν. Καιρὸς δὲ αὐτοῦ ἡ μέλλων ἐστὶν 18. COMMENTARIA IN PSALMOS. feri nomines, qui non modo ægritudine laborant ; sed corrupta doctrina alios imbuunt; sive secun- in erroris via gradiuntur. Qui autem omnibus iis (sic)· dum cognitionem, sive secundum operationem, sive secundum utramque: qui scilicet in malo firman- tur, dum secundi in peccatis perseverant, et primi liberatus et vacuus est beatus dicitur. s. Rom. 11, 14. Prov. 111, B VERS. 2. Sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die ac nocte. Quia multum discriminis est inter eos qui metu supplicii neces◄ sitateque coacti bene agunt, et eos qui propriæ voluntatis delectu ad bonum se conferunt, ideo ait: In lege Domini voluntas ejus. Legem autem dicit, non umbratilem illam et figuratam, sed po- tius spirituale verbum in ea latens et obvolutum. Fuerit etiam fortasse lex Domini ea quæ omnibus hominibus ab ipsa natura insita est; qua duce di- cuntur probe vixisse sancti qui ante Moysis legem fuerunt : de quibus ait Apostolus : Cum enim gentes, quæ legem non habent, scriptam videlicet, natura- liter ea quæ legis sunt faciunt, ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex “. Aut lex Domini fue- rit evangelicum verbum, ab ipso Domino et Salva tore nostro omnibus gentibus annuntiatum. VERS. 3. Et erit tanquam lignum quod planta tum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo. Qui per totam vitam suam omnique tempore nocte ac die divinæ legi vacal, et rivis. ex eo fluentibus, spiritualibus irrigatur, admodum apposite ligno, cujus radices proximo aquas positæ sunt, comparatur. Quapropter revera beatus ille, utpote qui divinis potus irrigatusque disciplinis, suum opportuno tempore fructum præ- beat. Deinceps quia Dei Filius lignum vitæ est juxta Salomonem qui de Sapientia tulia fatur: Lignum vitæ est his qui apprehenderint eam *, et qui ea, sive ipso Domino, nixi fuerint, secure degunt; jure ac merito qui beatus prædicatur, Filio Dei similis dicitur, qui secus decursus aqua- rum situs est, quique testimonio ac prædicatione doctorum divinæ Scripturæ, ac prophetarum an- nuntiatur: nam ii emissiones aquarum in Scri- ptura divina appellantur. Huic itaque comparatur qui beatus dicitur, irrigatus fluentis rivorum spi ritualium a Scriptura sacra manantium, et fru- ctum proferens bonum. Et folium ejus non defluet, et omnia quæcunque D faciet prosperabuntur. Et folia ejus, ut alius inquit, quæ diversa sunt a perfecto fructu, videlicet opera mortalis hujusce vitæ, humanique vivendi curriculi, in quo fructus ille perfectus spectatur et observa- tur, non defluent, dum ipse probe vivendi curam habebit; quamobrem in cunctis operibus suis a Deo recte prospereque dirigetur. Alia vero ratione sic explicatur Beatus ille qui semper intelligibili- bus divinæ doctrinæ aquis irrigatur, et in præ- senti vita ceu ager congruenter colitur; dabit fru- ctum suum in tempore suo. Tempus porro ejus, futurum sæculum est: præsentis quippe vitæ tent-

καὶ τό· Ἴδετε ποία ἐστὶν ἡ ὁδὸς ἡ ἀγαθή. Ἐπὶ τούτων ἀναφέρεται.

δασκαλίας μεταδιδόντες τοῖς ἄλλοις, ἢ κατὰ γνώσιν Α ἢ κατὰ πράξιν, ἢ κατ' ἀμφότερα· οἱ καὶ ἐνίδρυνται τῷ κακῷ, τῶν δευτέρων ἑστηκότων ἐν ἁμαρτίαις, τῶν δὲ πρώτων ὁδευόντων ἐν πλάνῃ. Ὁ δὲ πάντων τούτων ἀπηλλαγμένος μακάριος. 'Αλλ' ἢ ἐν τῷ νόμῳ Κυρίου τὸ θέλημα αὐτοῦ, καὶ ἐν τῷ νόμῳ αὐτοῦ μελετήσει ἡμέρας καὶ νυ κτός. Ἐπειδὴ πολλή τίς ἐστι διαφορὰ τῶν φόβῳ τις μωριῶν εὖ πράττειν κατηναγκασμένων καὶ τῶν προ- αιρέσει αὐτὸ τὸ καλὸν αἱρουμένων, διὰ τοῦτό φησι· Ἐν τῷ νόμῳ Κυρίου θέλημα αὐτοῦ. Νόμον δέ φη- σιν οὐ πάντως τὸν σκιώδη καὶ τυπικὸν νόμον, πολύ δὲ πρότερον τὸν ἐν αὐτῷ λεληθότα πνευματικὸν λόγον. Εἴη δ' ἂν νόμος Κυρίου καὶ ὁ κατὰ φύσιν πᾶσιν ἀν- θρώποις ένεσπαρμένος, δι' οὗ κατορθῶσαι λέγονται οἱ πρὸ τοῦ διὰ Μωϋσέως νόμου ἅγιοι· περὶ ὧν φη- σιν ὁ ᾿Απόστολος· Οταν γὰρ ἔθνη τὰ μὴ νόμον ἔχοντα, τὸν γραπτόν δηλονότι, φύσει τὰ τοῦ νότ μου ποιῇ, οὗτοι, νόμον μὴ ἔχοντες, ἑαυτοῖς εἰσι νόμος. Η νόμος Κυρίου εἴη ἂν ὁ πρὸς αὐτοῦ τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι κατηγ γελμένος εὐαγγελικός λόγος. Καὶ ἔσται ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων, δ τὸν καρπὸν αὐτοῦ δώσει ἐν καιρῷ αὐτοῦ. Ὁ διὰ πάσης τῆς ἑαυτοῦ ζωῆς καὶ ἐν παντὶ καιρῷ νυκτός τε καὶ ἡμέρας τῷ θείῳ σχολάζων νόμῳ, καὶ τοῖς ἐξ αὐτοῦ λογικοῖς νά μασιν ἀρδόμενος, σφόδρα οἰκείως φυτῷ παρ᾽ ὕδασιν ἐῤῥιζωμένῳ παραβέβληται· διὸ καὶ μακάριος ὡς ἀληθῶς οὗτος, ἅτε μάλιστα ποτιζόμενος τοῖς θείοις μαθήμασιν, ὥριμον ἑαυτοῦ τὸν καρπὸν ἀποδίδωσιν. Εἶτ᾽ ἐπειδὴ ξύλον ἐστὶ ζωῆς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς κατὰ τὸν Σολομώντα φήσαντα περὶ τῆς Σοφίας· Ξύλον ἐστὶ ζωῆς πᾶσι τοῖς ἀντεχομένοις αὐτῆς καὶ τοῖς ἐπερειδομένοις ἐπ' αὐτὴν ὡς ἐπὶ Κύριον ἀσφαλῆ εἰκότως ὁ μακαριζόμενος τῷ τοῦ Θεοῦ Υἱῷ ἀφωμοίω- ται τῷ παρὰ τὰς διεξόδους ὄντι τῶν ὑδάτων μαρτυ- ρούμενος καὶ κηρυττόμενος ὑπὸ τῶν τῆς θείας Γρα φῆς διδασκάλων καὶ προφητῶν· οἵτινες καὶ ἀφέσεις ὑδάτων παρὰ τῇ θεοπνεύστῳ λέγονται Γραφῇ. Τούτῳ οὖν ἀφωμοίωται ὁ μακαριζόμενος, ἀρδόμενος διεξό- δοις τῶν ἀπὸ τῆς θείας Γραφῆς πνευματικών ναμά των, καρπόν τε ἀγαθὸν προφέρων. Καὶ τὸ φύλλον αὐτοῦ οὐκ ἀποῤῥυήσεται, καὶ πάντα ὅσα ἂν ποιῇ κατευοδωθήσεται. Καὶ τὰ φύλλα δὲ αὐτοῦ, ὡς ἄλλος φησιν, ἕτερα ὄντα παρά τὸν τέλειον καρπὸν, τὰ κατὰ τὸν θνητὸν δηλαδὴ βίον πράγματα, τά τε κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην ζωήν, καθ' ἦν καὶ ὁ τέλειος καρπὸς σκέπτεταί τε καὶ φυλάττεται καὶ οὐκ ἀποῤῥεῖ, μέχρι καὶ τούτων ἀκριβῶς βιοῦν παραφυλαττομένου· διὸ καὶ ἐν πᾶσιν οἷς ἂν ποιῇ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ κατευοδωθήσεται. Καὶ ἄλλως ὁ μακάριος διὰ παντὸς ἀρδόμενος ὕδασι λογικοῖς τῆς ἐνθέου διο δασκαλίας, καὶ τῆς προσηκούσης γεωργίας κατὰ τὸν παρόντα βίον τυγχάνων ἐν καιρῷ τῷ ἑαυτοῦ δώσει τὸν ἑαυτοῦ καρπόν. Καιρὸς δὲ αὐτοῦ ἡ μέλλων ἐστὶν 18. COMMENTARIA IN PSALMOS. feri nomines, qui non modo ægritudine laborant ; sed corrupta doctrina alios imbuunt; sive secun- in erroris via gradiuntur. Qui autem omnibus iis (sic)· dum cognitionem, sive secundum operationem, sive secundum utramque: qui scilicet in malo firman- tur, dum secundi in peccatis perseverant, et primi liberatus et vacuus est beatus dicitur. s. Rom. 11, 14. Prov. 111, B VERS. 2. Sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die ac nocte. Quia multum discriminis est inter eos qui metu supplicii neces◄ sitateque coacti bene agunt, et eos qui propriæ voluntatis delectu ad bonum se conferunt, ideo ait: In lege Domini voluntas ejus. Legem autem dicit, non umbratilem illam et figuratam, sed po- tius spirituale verbum in ea latens et obvolutum. Fuerit etiam fortasse lex Domini ea quæ omnibus hominibus ab ipsa natura insita est; qua duce di- cuntur probe vixisse sancti qui ante Moysis legem fuerunt : de quibus ait Apostolus : Cum enim gentes, quæ legem non habent, scriptam videlicet, natura- liter ea quæ legis sunt faciunt, ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex “. Aut lex Domini fue- rit evangelicum verbum, ab ipso Domino et Salva tore nostro omnibus gentibus annuntiatum. VERS. 3. Et erit tanquam lignum quod planta tum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo. Qui per totam vitam suam omnique tempore nocte ac die divinæ legi vacal, et rivis. ex eo fluentibus, spiritualibus irrigatur, admodum apposite ligno, cujus radices proximo aquas positæ sunt, comparatur. Quapropter revera beatus ille, utpote qui divinis potus irrigatusque disciplinis, suum opportuno tempore fructum præ- beat. Deinceps quia Dei Filius lignum vitæ est juxta Salomonem qui de Sapientia tulia fatur: Lignum vitæ est his qui apprehenderint eam *, et qui ea, sive ipso Domino, nixi fuerint, secure degunt; jure ac merito qui beatus prædicatur, Filio Dei similis dicitur, qui secus decursus aqua- rum situs est, quique testimonio ac prædicatione doctorum divinæ Scripturæ, ac prophetarum an- nuntiatur: nam ii emissiones aquarum in Scri- ptura divina appellantur. Huic itaque comparatur qui beatus dicitur, irrigatus fluentis rivorum spi ritualium a Scriptura sacra manantium, et fru- ctum proferens bonum. Et folium ejus non defluet, et omnia quæcunque D faciet prosperabuntur. Et folia ejus, ut alius inquit, quæ diversa sunt a perfecto fructu, videlicet opera mortalis hujusce vitæ, humanique vivendi curriculi, in quo fructus ille perfectus spectatur et observa- tur, non defluent, dum ipse probe vivendi curam habebit; quamobrem in cunctis operibus suis a Deo recte prospereque dirigetur. Alia vero ratione sic explicatur Beatus ille qui semper intelligibili- bus divinæ doctrinæ aquis irrigatur, et in præ- senti vita ceu ager congruenter colitur; dabit fru- ctum suum in tempore suo. Tempus porro ejus, futurum sæculum est: præsentis quippe vitæ tent-

PsalmΨΑΛΜΟΣ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Β. Ἐξήγησις ψαλμοῦ β. Ἵνα τί ἐφρύαξαν ἔθνη, καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; Προφητείαν ἐντίθησι Χριστοῦ παρουσίας προσαγορευτικήν· καὶ ὡς ὑπὸ Ἰουδαίων μὲν ἐπιβουλευθήσεται, κρατήσει δὲ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων, καὶ ὡς δι’ αὐτοῦ πάντες μακάριοι ἔσονται οἱ πεποιθότες ἐπ’ αὐτῷ. Ὁ μὲν οὖν πρῶτος ψαλμὸς ἕνα τινὰ σπανίως σωζόμενον ἐμακάριζεν· ὁ δὲ παρὼν ὁμοῦ πλήθη καλεῖ ἐπὶ τὸν μακαρισμόν· ἐπεὶ καὶ κλῆσιν τῶν ἐθνῶν ἁπάντων περιέχει, καὶ τὰς βασιλείας τῆς γῆς ἐπὶ τὴν σωτηρίαν καλεῖ. Ταῦτα δὲ πάντα διὰ τοῦ Χριστοῦ προξενηθήσεσθαι ἀνθρώποις θεσπίζει σφόδρα ἀκολούθως. Ἔδει γὰρ ἡμᾶς προμεμαθηκότας περὶ τῶν δύο ὁδῶν, ἑξῆς καὶ τὰ περὶ τοῦ Σωτῆρος παιδευθῆναι· δι’ οὗ πάντες ἄνθρωποι τὴν μὲν τῶν ἀσεβῶν ὁδὸν ἐξέφυγον, ἔτυχον δὲ τῆς ὁδοῦ τῆς σωτηρίου διὰ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως· ὃ δὴ παρίστησιν φάσκων ὁ λόγος· Μακάριοι πάντες οἱ πεποιθότες εἰς αὐτόν. Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρχοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ. Σωτὴρ ἀνθρώποις ἐπιδεδήμηκεν ὁ Χριστὸς τοῦ Θεοῦ·

δασκαλίας μεταδιδόντες τοῖς ἄλλοις, ἢ κατὰ γνώσιν Α ἢ κατὰ πράξιν, ἢ κατ' ἀμφότερα· οἱ καὶ ἐνίδρυνται τῷ κακῷ, τῶν δευτέρων ἑστηκότων ἐν ἁμαρτίαις, τῶν δὲ πρώτων ὁδευόντων ἐν πλάνῃ. Ὁ δὲ πάντων τούτων ἀπηλλαγμένος μακάριος. 'Αλλ' ἢ ἐν τῷ νόμῳ Κυρίου τὸ θέλημα αὐτοῦ, καὶ ἐν τῷ νόμῳ αὐτοῦ μελετήσει ἡμέρας καὶ νυ κτός. Ἐπειδὴ πολλή τίς ἐστι διαφορὰ τῶν φόβῳ τις μωριῶν εὖ πράττειν κατηναγκασμένων καὶ τῶν προ- αιρέσει αὐτὸ τὸ καλὸν αἱρουμένων, διὰ τοῦτό φησι· Ἐν τῷ νόμῳ Κυρίου θέλημα αὐτοῦ. Νόμον δέ φη- σιν οὐ πάντως τὸν σκιώδη καὶ τυπικὸν νόμον, πολύ δὲ πρότερον τὸν ἐν αὐτῷ λεληθότα πνευματικὸν λόγον. Εἴη δ' ἂν νόμος Κυρίου καὶ ὁ κατὰ φύσιν πᾶσιν ἀν- θρώποις ένεσπαρμένος, δι' οὗ κατορθῶσαι λέγονται οἱ πρὸ τοῦ διὰ Μωϋσέως νόμου ἅγιοι· περὶ ὧν φη- σιν ὁ ᾿Απόστολος· Οταν γὰρ ἔθνη τὰ μὴ νόμον ἔχοντα, τὸν γραπτόν δηλονότι, φύσει τὰ τοῦ νότ μου ποιῇ, οὗτοι, νόμον μὴ ἔχοντες, ἑαυτοῖς εἰσι νόμος. Η νόμος Κυρίου εἴη ἂν ὁ πρὸς αὐτοῦ τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι κατηγ γελμένος εὐαγγελικός λόγος. Καὶ ἔσται ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων, δ τὸν καρπὸν αὐτοῦ δώσει ἐν καιρῷ αὐτοῦ. Ὁ διὰ πάσης τῆς ἑαυτοῦ ζωῆς καὶ ἐν παντὶ καιρῷ νυκτός τε καὶ ἡμέρας τῷ θείῳ σχολάζων νόμῳ, καὶ τοῖς ἐξ αὐτοῦ λογικοῖς νά μασιν ἀρδόμενος, σφόδρα οἰκείως φυτῷ παρ᾽ ὕδασιν ἐῤῥιζωμένῳ παραβέβληται· διὸ καὶ μακάριος ὡς ἀληθῶς οὗτος, ἅτε μάλιστα ποτιζόμενος τοῖς θείοις μαθήμασιν, ὥριμον ἑαυτοῦ τὸν καρπὸν ἀποδίδωσιν. Εἶτ᾽ ἐπειδὴ ξύλον ἐστὶ ζωῆς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς κατὰ τὸν Σολομώντα φήσαντα περὶ τῆς Σοφίας· Ξύλον ἐστὶ ζωῆς πᾶσι τοῖς ἀντεχομένοις αὐτῆς καὶ τοῖς ἐπερειδομένοις ἐπ' αὐτὴν ὡς ἐπὶ Κύριον ἀσφαλῆ εἰκότως ὁ μακαριζόμενος τῷ τοῦ Θεοῦ Υἱῷ ἀφωμοίω- ται τῷ παρὰ τὰς διεξόδους ὄντι τῶν ὑδάτων μαρτυ- ρούμενος καὶ κηρυττόμενος ὑπὸ τῶν τῆς θείας Γρα φῆς διδασκάλων καὶ προφητῶν· οἵτινες καὶ ἀφέσεις ὑδάτων παρὰ τῇ θεοπνεύστῳ λέγονται Γραφῇ. Τούτῳ οὖν ἀφωμοίωται ὁ μακαριζόμενος, ἀρδόμενος διεξό- δοις τῶν ἀπὸ τῆς θείας Γραφῆς πνευματικών ναμά των, καρπόν τε ἀγαθὸν προφέρων. Καὶ τὸ φύλλον αὐτοῦ οὐκ ἀποῤῥυήσεται, καὶ πάντα ὅσα ἂν ποιῇ κατευοδωθήσεται. Καὶ τὰ φύλλα δὲ αὐτοῦ, ὡς ἄλλος φησιν, ἕτερα ὄντα παρά τὸν τέλειον καρπὸν, τὰ κατὰ τὸν θνητὸν δηλαδὴ βίον πράγματα, τά τε κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην ζωήν, καθ' ἦν καὶ ὁ τέλειος καρπὸς σκέπτεταί τε καὶ φυλάττεται καὶ οὐκ ἀποῤῥεῖ, μέχρι καὶ τούτων ἀκριβῶς βιοῦν παραφυλαττομένου· διὸ καὶ ἐν πᾶσιν οἷς ἂν ποιῇ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ κατευοδωθήσεται. Καὶ ἄλλως ὁ μακάριος διὰ παντὸς ἀρδόμενος ὕδασι λογικοῖς τῆς ἐνθέου διο δασκαλίας, καὶ τῆς προσηκούσης γεωργίας κατὰ τὸν παρόντα βίον τυγχάνων ἐν καιρῷ τῷ ἑαυτοῦ δώσει τὸν ἑαυτοῦ καρπόν. Καιρὸς δὲ αὐτοῦ ἡ μέλλων ἐστὶν 18. COMMENTARIA IN PSALMOS. feri nomines, qui non modo ægritudine laborant ; sed corrupta doctrina alios imbuunt; sive secun- in erroris via gradiuntur. Qui autem omnibus iis (sic)· dum cognitionem, sive secundum operationem, sive secundum utramque: qui scilicet in malo firman- tur, dum secundi in peccatis perseverant, et primi liberatus et vacuus est beatus dicitur. s. Rom. 11, 14. Prov. 111, B VERS. 2. Sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die ac nocte. Quia multum discriminis est inter eos qui metu supplicii neces◄ sitateque coacti bene agunt, et eos qui propriæ voluntatis delectu ad bonum se conferunt, ideo ait: In lege Domini voluntas ejus. Legem autem dicit, non umbratilem illam et figuratam, sed po- tius spirituale verbum in ea latens et obvolutum. Fuerit etiam fortasse lex Domini ea quæ omnibus hominibus ab ipsa natura insita est; qua duce di- cuntur probe vixisse sancti qui ante Moysis legem fuerunt : de quibus ait Apostolus : Cum enim gentes, quæ legem non habent, scriptam videlicet, natura- liter ea quæ legis sunt faciunt, ejusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex “. Aut lex Domini fue- rit evangelicum verbum, ab ipso Domino et Salva tore nostro omnibus gentibus annuntiatum. VERS. 3. Et erit tanquam lignum quod planta tum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo. Qui per totam vitam suam omnique tempore nocte ac die divinæ legi vacal, et rivis. ex eo fluentibus, spiritualibus irrigatur, admodum apposite ligno, cujus radices proximo aquas positæ sunt, comparatur. Quapropter revera beatus ille, utpote qui divinis potus irrigatusque disciplinis, suum opportuno tempore fructum præ- beat. Deinceps quia Dei Filius lignum vitæ est juxta Salomonem qui de Sapientia tulia fatur: Lignum vitæ est his qui apprehenderint eam *, et qui ea, sive ipso Domino, nixi fuerint, secure degunt; jure ac merito qui beatus prædicatur, Filio Dei similis dicitur, qui secus decursus aqua- rum situs est, quique testimonio ac prædicatione doctorum divinæ Scripturæ, ac prophetarum an- nuntiatur: nam ii emissiones aquarum in Scri- ptura divina appellantur. Huic itaque comparatur qui beatus dicitur, irrigatus fluentis rivorum spi ritualium a Scriptura sacra manantium, et fru- ctum proferens bonum. Et folium ejus non defluet, et omnia quæcunque D faciet prosperabuntur. Et folia ejus, ut alius inquit, quæ diversa sunt a perfecto fructu, videlicet opera mortalis hujusce vitæ, humanique vivendi curriculi, in quo fructus ille perfectus spectatur et observa- tur, non defluent, dum ipse probe vivendi curam habebit; quamobrem in cunctis operibus suis a Deo recte prospereque dirigetur. Alia vero ratione sic explicatur Beatus ille qui semper intelligibili- bus divinæ doctrinæ aquis irrigatur, et in præ- senti vita ceu ager congruenter colitur; dabit fru- ctum suum in tempore suo. Tempus porro ejus, futurum sæculum est: præsentis quippe vitæ tent-

PG 23:81Σωτὴρ καὶ φωστὴρ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων, διδάσκαλος εὐσεβείας, σωφροσύνης καθηγεμὼν, δικαιοσύνης ἀρχηγὸς, ἀρετῆς ἁπάσης καὶ θεογνωσίας ἀληθοῦς αἴτιος. Τί δὲ οὖν, φησὶ, ταράττεται τὰ ἔθνη ἐπὶ τῇ τῶν τοσούτων ἀγαθῶν παρουσίᾳ; Εἰ δὲ καὶ πληρωτὴς ἐλήλυθε τοῦ Μωϋσέως νόμου, ὥσπερ οὖν αὐτὸς διδάσκει λέγων· Οὐκ ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον, ἀλλὰ πληρῶσαι, καὶ τὰ τῶν προφητῶν λόγια δι’ αὐτοῦ τέλους ἐτύγχανε· τί δὲ οἱ ταῦτα μελετῶντες, καὶ διὰ στόματος αὐτὰ φέρειν σπουδάζοντες, οἱ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους λαοὶ ματαίαν ἐποιήσαντο περὶ αὐτοῦ μελέτην; Ἀλλὰ καὶ οἱ καθ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης τῶν ἐθνῶν ἄρχοντες, οἵ τε κατὰ χρόνους βασιλεῖς τῆς γῆς, τί δὴ παθόντες δεινὸν, ἢ τί λέγειν ἔχοντες διαβολῆς ἄξιον, ὁμοῦ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ κακὴν ταύτην συνετάξαντο συμφωνίαν, ὡς μίαν ἐπιβουλὴν ἀρτῦσαι καὶ μίαν ἀσεβῆ γνώμην βουλεύσασθαι κατὰ τοῦ τῶν ὅλων δεσπότου τε καὶ βασιλέως Θεοῦ, καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ;

Α αιων· επειδη του παρόντος οὐκ ἔστιν οἰκεῖος, ἀλλ' ἀλλότριος· διὸ ἐν ἐκείνῳ τῷ ἑαυτοῦ καιρῷ τῆς ἐνα ταῦθα γεωργίας ἀποδώσει τῷ Θεῷ τοὺς καρπούς. Καὶ καθ᾿ ἕτερον δὲ τρόπον, ὁ μακαριζόμενος, με ταφυτευθεὶς ἐκ τοῦ θνητοῦ βίου, ἐπαγγελίαν ἕξει ἐν τῷ παραδείσῳ τοῦ Θεοῦ ἔσεσθαι, ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων. Οὐχ οὕτως οἱ ἀσεβεῖς, οὐχ οὕτως, ἀλλ' ἢ ὡσεὶ χοῖς, ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς. Ὁ μὲν μακάριος τοιοῦτος οἷον ὁ λόγος διέγρα ψεν· σπάνιος δὲ οὗτος καὶ ἐν ὀλίγοις εὑρισκόμενος. Πολλοὶ δὲ οἱ ἀσεβεῖς, οἵτινες ὡς μηδὲν ἔχοντες τῷ μακαρίῳ διαβέβληνται. Καρπὸν γὰρ πρόσκαιρον καὶ σκεδαστὸν, καὶ ἀπολλύμενον κτησάμενοι, γεγόνασιν ὡς ὁ χοῦς δν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς. Διὰ τοῦτο οὐκ ἀναστήσονται ἀσεβεῖς ἐν κρίσει, οὐδὲ ἁμαρτωλοὶ ἐν βουλῇ δικαίων. Κατὰ κοινοῦ τὸ, ἐν βουλῇ δικαίων, ἀκούσεις· ὡς εἶναι τὴν διά- νοιαν τοιαύτην· Ἐπεὶ μηδὲν γόνιμον μηδὲ ζωτικὸν, ἀλλ' οὐδὲ καρπὸν Θεοῦ ἄξιον τοῖς δικαίοις παραπλη σίως οἱ ἀσεβεῖς προηνέγκαντο, διὰ τοῦτο ἐν τῷ τῆς κρίσεως καιρῷ, οὔτε οἱ ἁμαρτωλοὶ ἐν βουλῇ δια καίων ἀναστήσονται. ᾿Αντὶ δὲ βουλῆς ὁ μὲν Ἀκύλας καὶ ὁ Θεοδοτίων συναγωγὴν ἑρμηνεύκασι, συνέλευ σιν δὲ ὁ Σύμμαχος. Βουλὴν τοίνυν ἡγητέον ἐνταῦθα εἰρῆσθαι τὴν σύνοδον τῶν ἁγίων, ὡς καὶ ἐν ἀρχῇ εἴ ρηται. Κατὰ δευτέραν διάνοιαν τὴν σύνοδον τῶν ἀτε- 6ῶν δηλοῦσθαι ἐκ τοῦ ἐν βουλῇ ἀσεβῶν. Πλὴν ἀνα στήσονται ἐπὶ κολάσει καὶ τιμωρίᾳ· Πᾶν γὰρ τὸ ποίημα ἄξει ὁ Θεὸς εἰς κρίσιν ἐν παντὶ παρεωρα- μένῳ, ἐάν τε ἀγαθὸν ᾖ, ἐάν τε πονηρόν. Σημεία σαι δὲ, ὅτι πρῶτος Δαυίδ καὶ ἀνάστασιν καὶ κρίσιν μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐσομένην, καὶ ἐπαγγελίαν ζωῆς μελλούσης σαφῶς ἐδίδαξε, Μωϋσέως μηδὲν τοιοῦτον παραδεδωκότος. Ὅτι γινώσκει Κύριος όδόν δικαίων, καὶ ὁδὸς ἀσεβῶν ἀπολεῖται. Σημείωσαι καθολικῶς, ὅτι και λὸν μὲν γινώσκεται ὑπὸ Κυρίου, φαῦλον δὲ οὐδὲν οὐδέποτε. Καλὸν γὰρ ὁδὸς δικαίων, καὶ οὐκ εἶπε· Γινώσκει Κύριος ὁδὸν ἀσεβῶν, ἤτοι τῶν ἀπολλυμέ νων· ἀλλά· Καὶ ἔγνω Κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ. Οδὸς δὲ δικαίων, ὁ εἰπών· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός· καὶ τό· Ἴδετε ποία ἐστὶν ἡ ὁδὸς ἡ ἀγαθή. Ἐπὶ τούτων ἀναφέρεται. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΪΔ Ε'. Εξήγησις ψαλμοῦ β'. Ινα τί ἐφρύαξαν ἔθνη, καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; Προφητείαν ἐντίθησι Χριστοῦ παρουσίας προσαγορευτικήν· καὶ ὡς ὑπὸ Ἰουδαίων μὲν ἐπιβου - λευθήσεται, κρατήσει δὲ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων, καὶ ὡς δι' αὐτοῦ πάντες μακάριοι ἔσονται οἱ πεποιθότες ἐπ' αὐτῷ. Ὁ μὲν οὖν πρῶτος ψαλμὸς ἕνα τινὰ σπα· νίως σωζόμενον ἐμακάριζεν· ὁ δὲ παρὼν ὁμοῦ πλήθη. καλεῖ ἐπὶ τὸν μακαρισμόν· ἐπεὶ καὶ κλῆσιν τῶν ἐθνῶν ἁπάντων περιέχει, καὶ τὰς βασιλείας τῆς γῆς ἐπὶ τὴν σωτηρίαν καλεῖ. Ταῦτα δὲ πάντα διὰ τοῦ Χριστοῦ προξενηθήσεσθαι ἀνθρώποις θεσπίζει σφόδρα ἀκολούθως. Ἔδει γὰρ ἡμᾶς προμεμαθηκότας περί • R EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - pus non ipsi proprium, sed alienum est; quam- obrem in teinpore suo præsentis agriculture fructus Deo proferet. Alio quoque modo intelligitur; nimi- rum, ille qui beatus prædicatur, ex mortali vita translatus, promissionem habebit se futurum in paradiso Dei quasi lignum quod plantatum est se- cus decursus aquarum. VERS. 4. Non sic impii, non sic, sed tanquam pulvis quem projicit ventus a facie terræ. Beatus ille qualis hic describitur : et sane hujusmodi ho- mines admodum rari paucique sunt. At impii ma - gno numero; qui ut nihil habentes apud beatumi illum male audiunt; fructum quippe temporaneum, mutabilem ac periturum possidentes, facti sunt quasi pulvis quem projici! ventus a facie terræ. VERS. 5. Ideo non resurgent impii in judicio, neque peccatores in concilio justorum. In communi, illud, in concilio justorum accipias, ita ut hæc sententia fuerit : Quandoquidem nihil fertile, vitale nihil, neque fructum Deo dignum, qualem dederunt justi, impii protulere; ideo in judicii tempore, ne- que peccatores in concilio justorum resurgent. Pro concilio autem Aquila et Theodotio synagogam in- terpretati sunt ; Symmachus vero, contentum. Con- cilium igitur hic intelligas conventum sanctorum, ut in principio dictum est. Oppositoque sensu il- lud, in concilio impiorum, pro convertu impiorum accipias. Cæterum resurgent ipsi quoque, sed ad pœnam atque supplicium: Nam cuncta quæ fiunt, adducet Deus in judicium pro omni errato, sive bonum sive malum illud fuerit ³. Notandum autem est, primum Davidem resurrectionem et futuruin post resurrectionem judicium, necnon futuræ vitæ promissionem, aperte docuisse : Moyses quippe nihil hujusmodi uspiam tradidit. VERS. 6. Quoniam novit Dominus viam justo- rum, et iter impiorum peribit. Hic generatim notes velim, bonum quidem Domino cognitum esse, sed malum neutiquam. Bona quippe est ju- storum via, neque dicitur: Novit Dominus viam impiorum, videlicet eorum qui in perniciem eunt; sed : Novit Dominus qui sunt ejus *. Justorum au- tem via est is qui dixit: Ego sum via ³ ; et illud : Videte quæ sit via bona". Hæc respicit psalmus. PSALMUS DAVID II. Explanatio psalmi 11. VERS. 1. Quare fremuerunt gentes, et populi me- ditati sunt inania? Prophetiam affert, qua Christi adventus enuntiatur; quo pacto scilicet futurum sit ut Judæorum insidiis appetatur, gentiumque om- nium dominetur, et quotquot in eum fiduciam ha- bebunt, ejus opera felices evadant. Primus itaque psalmus parce loquens unum duntaxat qui salu- tem consecutus est beatum prædicat; hic vero psalmus ad felicitatem multitudinem vocat. Siqui- dem omnium una gentium vocationem complecti- tur, regnaque terra invitat ad salutem. Hæc porro bona per Christum hominibus obventura conse- • Eccle. x1, 14. • Tim. 11, 19. * Joan, XIV, B C D 6. Jerem. vi, 16.

Οἱ γοῦν τὸν ὑπὸ τοῦ πάντων Κυρίου τε καὶ Θεοῦ ἀπεσταλμένον ἀνθρώποις Σωτῆρα πολεμοῦντες, ἐλαύνοντές τε αὐτοῦ τὴν διδασκαλίαν καὶ τὴν Ἐκκλησίαν αὐτοῦ κατὰ χρόνους διώκοντες βασιλεῖς καὶ ἄρχοντες τῆς γῆς λελήθασιν οὐ μόνον εἰς τὸν Χριστὸν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν ἀπεσταλκότα αὐτὸν ἐκτείνοντες τὰ τῆς ἀσεβείας. Χριστὸν μὲν οὖν ὀνομαστὶ ὑπὸ ἀνθρώπων ἐπιβουλευόμενον σαφῶς ἐν τούτοις ὁ λόγος θεσπίζει. Προϊὼν δὲ καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ὀνομάζει· ἀλλὰ καὶ κλῆρον αὐτῷ παρὰ τοῦ Πατρὸς δοθήσεσθαι πάντα τὰ ἔθνη καὶ τὰ πέρατα τῆς γῆς διδάσκει· ἃ δὴ ἐπὶ μόνῳ τῷ ἡμετέρῳ Σωτῆρι πεπληρωμένα δείκνυται. Ἐπεὶ δὲ γεγόνασι παρὰ Ἰουδαίοις καὶ ἕτεροι Χριστοὶ, ἱερεῖς δηλαδὴ καὶ βασιλεῖς τοῦ ἔθνους, σκοπήσεις ἐπὶ τίνος τούτων τὰ θεσπιζόμενα συμβέβηκεν· εἴ τις καὶ ἄλλος ἐπιβουλεύεται, εἴ τις Υἱὸς Θεοῦ κέκληται, εἴ τις τῶν ἐθνῶν ἁπάντων κεκράτηκεν· εἴ τις καθ’ ὅλης Χριστὸς ἐγνώσθη τῆς οἰκουμένης. Ἀλλ’ οὐκ ἂν ἔχοι τις εἰπεῖν·

Α αιων· επειδη του παρόντος οὐκ ἔστιν οἰκεῖος, ἀλλ' ἀλλότριος· διὸ ἐν ἐκείνῳ τῷ ἑαυτοῦ καιρῷ τῆς ἐνα ταῦθα γεωργίας ἀποδώσει τῷ Θεῷ τοὺς καρπούς. Καὶ καθ᾿ ἕτερον δὲ τρόπον, ὁ μακαριζόμενος, με ταφυτευθεὶς ἐκ τοῦ θνητοῦ βίου, ἐπαγγελίαν ἕξει ἐν τῷ παραδείσῳ τοῦ Θεοῦ ἔσεσθαι, ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων. Οὐχ οὕτως οἱ ἀσεβεῖς, οὐχ οὕτως, ἀλλ' ἢ ὡσεὶ χοῖς, ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς. Ὁ μὲν μακάριος τοιοῦτος οἷον ὁ λόγος διέγρα ψεν· σπάνιος δὲ οὗτος καὶ ἐν ὀλίγοις εὑρισκόμενος. Πολλοὶ δὲ οἱ ἀσεβεῖς, οἵτινες ὡς μηδὲν ἔχοντες τῷ μακαρίῳ διαβέβληνται. Καρπὸν γὰρ πρόσκαιρον καὶ σκεδαστὸν, καὶ ἀπολλύμενον κτησάμενοι, γεγόνασιν ὡς ὁ χοῦς δν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς. Διὰ τοῦτο οὐκ ἀναστήσονται ἀσεβεῖς ἐν κρίσει, οὐδὲ ἁμαρτωλοὶ ἐν βουλῇ δικαίων. Κατὰ κοινοῦ τὸ, ἐν βουλῇ δικαίων, ἀκούσεις· ὡς εἶναι τὴν διά- νοιαν τοιαύτην· Ἐπεὶ μηδὲν γόνιμον μηδὲ ζωτικὸν, ἀλλ' οὐδὲ καρπὸν Θεοῦ ἄξιον τοῖς δικαίοις παραπλη σίως οἱ ἀσεβεῖς προηνέγκαντο, διὰ τοῦτο ἐν τῷ τῆς κρίσεως καιρῷ, οὔτε οἱ ἁμαρτωλοὶ ἐν βουλῇ δια καίων ἀναστήσονται. ᾿Αντὶ δὲ βουλῆς ὁ μὲν Ἀκύλας καὶ ὁ Θεοδοτίων συναγωγὴν ἑρμηνεύκασι, συνέλευ σιν δὲ ὁ Σύμμαχος. Βουλὴν τοίνυν ἡγητέον ἐνταῦθα εἰρῆσθαι τὴν σύνοδον τῶν ἁγίων, ὡς καὶ ἐν ἀρχῇ εἴ ρηται. Κατὰ δευτέραν διάνοιαν τὴν σύνοδον τῶν ἀτε- 6ῶν δηλοῦσθαι ἐκ τοῦ ἐν βουλῇ ἀσεβῶν. Πλὴν ἀνα στήσονται ἐπὶ κολάσει καὶ τιμωρίᾳ· Πᾶν γὰρ τὸ ποίημα ἄξει ὁ Θεὸς εἰς κρίσιν ἐν παντὶ παρεωρα- μένῳ, ἐάν τε ἀγαθὸν ᾖ, ἐάν τε πονηρόν. Σημεία σαι δὲ, ὅτι πρῶτος Δαυίδ καὶ ἀνάστασιν καὶ κρίσιν μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐσομένην, καὶ ἐπαγγελίαν ζωῆς μελλούσης σαφῶς ἐδίδαξε, Μωϋσέως μηδὲν τοιοῦτον παραδεδωκότος. Ὅτι γινώσκει Κύριος όδόν δικαίων, καὶ ὁδὸς ἀσεβῶν ἀπολεῖται. Σημείωσαι καθολικῶς, ὅτι και λὸν μὲν γινώσκεται ὑπὸ Κυρίου, φαῦλον δὲ οὐδὲν οὐδέποτε. Καλὸν γὰρ ὁδὸς δικαίων, καὶ οὐκ εἶπε· Γινώσκει Κύριος ὁδὸν ἀσεβῶν, ἤτοι τῶν ἀπολλυμέ νων· ἀλλά· Καὶ ἔγνω Κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ. Οδὸς δὲ δικαίων, ὁ εἰπών· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός· καὶ τό· Ἴδετε ποία ἐστὶν ἡ ὁδὸς ἡ ἀγαθή. Ἐπὶ τούτων ἀναφέρεται. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΪΔ Ε'. Εξήγησις ψαλμοῦ β'. Ινα τί ἐφρύαξαν ἔθνη, καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; Προφητείαν ἐντίθησι Χριστοῦ παρουσίας προσαγορευτικήν· καὶ ὡς ὑπὸ Ἰουδαίων μὲν ἐπιβου - λευθήσεται, κρατήσει δὲ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων, καὶ ὡς δι' αὐτοῦ πάντες μακάριοι ἔσονται οἱ πεποιθότες ἐπ' αὐτῷ. Ὁ μὲν οὖν πρῶτος ψαλμὸς ἕνα τινὰ σπα· νίως σωζόμενον ἐμακάριζεν· ὁ δὲ παρὼν ὁμοῦ πλήθη. καλεῖ ἐπὶ τὸν μακαρισμόν· ἐπεὶ καὶ κλῆσιν τῶν ἐθνῶν ἁπάντων περιέχει, καὶ τὰς βασιλείας τῆς γῆς ἐπὶ τὴν σωτηρίαν καλεῖ. Ταῦτα δὲ πάντα διὰ τοῦ Χριστοῦ προξενηθήσεσθαι ἀνθρώποις θεσπίζει σφόδρα ἀκολούθως. Ἔδει γὰρ ἡμᾶς προμεμαθηκότας περί • R EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - pus non ipsi proprium, sed alienum est; quam- obrem in teinpore suo præsentis agriculture fructus Deo proferet. Alio quoque modo intelligitur; nimi- rum, ille qui beatus prædicatur, ex mortali vita translatus, promissionem habebit se futurum in paradiso Dei quasi lignum quod plantatum est se- cus decursus aquarum. VERS. 4. Non sic impii, non sic, sed tanquam pulvis quem projicit ventus a facie terræ. Beatus ille qualis hic describitur : et sane hujusmodi ho- mines admodum rari paucique sunt. At impii ma - gno numero; qui ut nihil habentes apud beatumi illum male audiunt; fructum quippe temporaneum, mutabilem ac periturum possidentes, facti sunt quasi pulvis quem projici! ventus a facie terræ. VERS. 5. Ideo non resurgent impii in judicio, neque peccatores in concilio justorum. In communi, illud, in concilio justorum accipias, ita ut hæc sententia fuerit : Quandoquidem nihil fertile, vitale nihil, neque fructum Deo dignum, qualem dederunt justi, impii protulere; ideo in judicii tempore, ne- que peccatores in concilio justorum resurgent. Pro concilio autem Aquila et Theodotio synagogam in- terpretati sunt ; Symmachus vero, contentum. Con- cilium igitur hic intelligas conventum sanctorum, ut in principio dictum est. Oppositoque sensu il- lud, in concilio impiorum, pro convertu impiorum accipias. Cæterum resurgent ipsi quoque, sed ad pœnam atque supplicium: Nam cuncta quæ fiunt, adducet Deus in judicium pro omni errato, sive bonum sive malum illud fuerit ³. Notandum autem est, primum Davidem resurrectionem et futuruin post resurrectionem judicium, necnon futuræ vitæ promissionem, aperte docuisse : Moyses quippe nihil hujusmodi uspiam tradidit. VERS. 6. Quoniam novit Dominus viam justo- rum, et iter impiorum peribit. Hic generatim notes velim, bonum quidem Domino cognitum esse, sed malum neutiquam. Bona quippe est ju- storum via, neque dicitur: Novit Dominus viam impiorum, videlicet eorum qui in perniciem eunt; sed : Novit Dominus qui sunt ejus *. Justorum au- tem via est is qui dixit: Ego sum via ³ ; et illud : Videte quæ sit via bona". Hæc respicit psalmus. PSALMUS DAVID II. Explanatio psalmi 11. VERS. 1. Quare fremuerunt gentes, et populi me- ditati sunt inania? Prophetiam affert, qua Christi adventus enuntiatur; quo pacto scilicet futurum sit ut Judæorum insidiis appetatur, gentiumque om- nium dominetur, et quotquot in eum fiduciam ha- bebunt, ejus opera felices evadant. Primus itaque psalmus parce loquens unum duntaxat qui salu- tem consecutus est beatum prædicat; hic vero psalmus ad felicitatem multitudinem vocat. Siqui- dem omnium una gentium vocationem complecti- tur, regnaque terra invitat ad salutem. Hæc porro bona per Christum hominibus obventura conse- • Eccle. x1, 14. • Tim. 11, 19. * Joan, XIV, B C D 6. Jerem. vi, 16.

μόνος γὰρ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς τῆς οἰκείας προσηγορίας τὸν σύμπαντα κατέπλησε κόσμον, Χριστιανῶν ἐξ αὐτοῦ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην πληρώσας, καὶ ἐπὶ μόνῳ αὐτῷ ἕκαστος τῶν εἰρημένων τέλους ἔτυχεν.

Α αιων· επειδη του παρόντος οὐκ ἔστιν οἰκεῖος, ἀλλ' ἀλλότριος· διὸ ἐν ἐκείνῳ τῷ ἑαυτοῦ καιρῷ τῆς ἐνα ταῦθα γεωργίας ἀποδώσει τῷ Θεῷ τοὺς καρπούς. Καὶ καθ᾿ ἕτερον δὲ τρόπον, ὁ μακαριζόμενος, με ταφυτευθεὶς ἐκ τοῦ θνητοῦ βίου, ἐπαγγελίαν ἕξει ἐν τῷ παραδείσῳ τοῦ Θεοῦ ἔσεσθαι, ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων. Οὐχ οὕτως οἱ ἀσεβεῖς, οὐχ οὕτως, ἀλλ' ἢ ὡσεὶ χοῖς, ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς. Ὁ μὲν μακάριος τοιοῦτος οἷον ὁ λόγος διέγρα ψεν· σπάνιος δὲ οὗτος καὶ ἐν ὀλίγοις εὑρισκόμενος. Πολλοὶ δὲ οἱ ἀσεβεῖς, οἵτινες ὡς μηδὲν ἔχοντες τῷ μακαρίῳ διαβέβληνται. Καρπὸν γὰρ πρόσκαιρον καὶ σκεδαστὸν, καὶ ἀπολλύμενον κτησάμενοι, γεγόνασιν ὡς ὁ χοῦς δν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς. Διὰ τοῦτο οὐκ ἀναστήσονται ἀσεβεῖς ἐν κρίσει, οὐδὲ ἁμαρτωλοὶ ἐν βουλῇ δικαίων. Κατὰ κοινοῦ τὸ, ἐν βουλῇ δικαίων, ἀκούσεις· ὡς εἶναι τὴν διά- νοιαν τοιαύτην· Ἐπεὶ μηδὲν γόνιμον μηδὲ ζωτικὸν, ἀλλ' οὐδὲ καρπὸν Θεοῦ ἄξιον τοῖς δικαίοις παραπλη σίως οἱ ἀσεβεῖς προηνέγκαντο, διὰ τοῦτο ἐν τῷ τῆς κρίσεως καιρῷ, οὔτε οἱ ἁμαρτωλοὶ ἐν βουλῇ δια καίων ἀναστήσονται. ᾿Αντὶ δὲ βουλῆς ὁ μὲν Ἀκύλας καὶ ὁ Θεοδοτίων συναγωγὴν ἑρμηνεύκασι, συνέλευ σιν δὲ ὁ Σύμμαχος. Βουλὴν τοίνυν ἡγητέον ἐνταῦθα εἰρῆσθαι τὴν σύνοδον τῶν ἁγίων, ὡς καὶ ἐν ἀρχῇ εἴ ρηται. Κατὰ δευτέραν διάνοιαν τὴν σύνοδον τῶν ἀτε- 6ῶν δηλοῦσθαι ἐκ τοῦ ἐν βουλῇ ἀσεβῶν. Πλὴν ἀνα στήσονται ἐπὶ κολάσει καὶ τιμωρίᾳ· Πᾶν γὰρ τὸ ποίημα ἄξει ὁ Θεὸς εἰς κρίσιν ἐν παντὶ παρεωρα- μένῳ, ἐάν τε ἀγαθὸν ᾖ, ἐάν τε πονηρόν. Σημεία σαι δὲ, ὅτι πρῶτος Δαυίδ καὶ ἀνάστασιν καὶ κρίσιν μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐσομένην, καὶ ἐπαγγελίαν ζωῆς μελλούσης σαφῶς ἐδίδαξε, Μωϋσέως μηδὲν τοιοῦτον παραδεδωκότος. Ὅτι γινώσκει Κύριος όδόν δικαίων, καὶ ὁδὸς ἀσεβῶν ἀπολεῖται. Σημείωσαι καθολικῶς, ὅτι και λὸν μὲν γινώσκεται ὑπὸ Κυρίου, φαῦλον δὲ οὐδὲν οὐδέποτε. Καλὸν γὰρ ὁδὸς δικαίων, καὶ οὐκ εἶπε· Γινώσκει Κύριος ὁδὸν ἀσεβῶν, ἤτοι τῶν ἀπολλυμέ νων· ἀλλά· Καὶ ἔγνω Κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ. Οδὸς δὲ δικαίων, ὁ εἰπών· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός· καὶ τό· Ἴδετε ποία ἐστὶν ἡ ὁδὸς ἡ ἀγαθή. Ἐπὶ τούτων ἀναφέρεται. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΪΔ Ε'. Εξήγησις ψαλμοῦ β'. Ινα τί ἐφρύαξαν ἔθνη, καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; Προφητείαν ἐντίθησι Χριστοῦ παρουσίας προσαγορευτικήν· καὶ ὡς ὑπὸ Ἰουδαίων μὲν ἐπιβου - λευθήσεται, κρατήσει δὲ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων, καὶ ὡς δι' αὐτοῦ πάντες μακάριοι ἔσονται οἱ πεποιθότες ἐπ' αὐτῷ. Ὁ μὲν οὖν πρῶτος ψαλμὸς ἕνα τινὰ σπα· νίως σωζόμενον ἐμακάριζεν· ὁ δὲ παρὼν ὁμοῦ πλήθη. καλεῖ ἐπὶ τὸν μακαρισμόν· ἐπεὶ καὶ κλῆσιν τῶν ἐθνῶν ἁπάντων περιέχει, καὶ τὰς βασιλείας τῆς γῆς ἐπὶ τὴν σωτηρίαν καλεῖ. Ταῦτα δὲ πάντα διὰ τοῦ Χριστοῦ προξενηθήσεσθαι ἀνθρώποις θεσπίζει σφόδρα ἀκολούθως. Ἔδει γὰρ ἡμᾶς προμεμαθηκότας περί • R EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - pus non ipsi proprium, sed alienum est; quam- obrem in teinpore suo præsentis agriculture fructus Deo proferet. Alio quoque modo intelligitur; nimi- rum, ille qui beatus prædicatur, ex mortali vita translatus, promissionem habebit se futurum in paradiso Dei quasi lignum quod plantatum est se- cus decursus aquarum. VERS. 4. Non sic impii, non sic, sed tanquam pulvis quem projicit ventus a facie terræ. Beatus ille qualis hic describitur : et sane hujusmodi ho- mines admodum rari paucique sunt. At impii ma - gno numero; qui ut nihil habentes apud beatumi illum male audiunt; fructum quippe temporaneum, mutabilem ac periturum possidentes, facti sunt quasi pulvis quem projici! ventus a facie terræ. VERS. 5. Ideo non resurgent impii in judicio, neque peccatores in concilio justorum. In communi, illud, in concilio justorum accipias, ita ut hæc sententia fuerit : Quandoquidem nihil fertile, vitale nihil, neque fructum Deo dignum, qualem dederunt justi, impii protulere; ideo in judicii tempore, ne- que peccatores in concilio justorum resurgent. Pro concilio autem Aquila et Theodotio synagogam in- terpretati sunt ; Symmachus vero, contentum. Con- cilium igitur hic intelligas conventum sanctorum, ut in principio dictum est. Oppositoque sensu il- lud, in concilio impiorum, pro convertu impiorum accipias. Cæterum resurgent ipsi quoque, sed ad pœnam atque supplicium: Nam cuncta quæ fiunt, adducet Deus in judicium pro omni errato, sive bonum sive malum illud fuerit ³. Notandum autem est, primum Davidem resurrectionem et futuruin post resurrectionem judicium, necnon futuræ vitæ promissionem, aperte docuisse : Moyses quippe nihil hujusmodi uspiam tradidit. VERS. 6. Quoniam novit Dominus viam justo- rum, et iter impiorum peribit. Hic generatim notes velim, bonum quidem Domino cognitum esse, sed malum neutiquam. Bona quippe est ju- storum via, neque dicitur: Novit Dominus viam impiorum, videlicet eorum qui in perniciem eunt; sed : Novit Dominus qui sunt ejus *. Justorum au- tem via est is qui dixit: Ego sum via ³ ; et illud : Videte quæ sit via bona". Hæc respicit psalmus. PSALMUS DAVID II. Explanatio psalmi 11. VERS. 1. Quare fremuerunt gentes, et populi me- ditati sunt inania? Prophetiam affert, qua Christi adventus enuntiatur; quo pacto scilicet futurum sit ut Judæorum insidiis appetatur, gentiumque om- nium dominetur, et quotquot in eum fiduciam ha- bebunt, ejus opera felices evadant. Primus itaque psalmus parce loquens unum duntaxat qui salu- tem consecutus est beatum prædicat; hic vero psalmus ad felicitatem multitudinem vocat. Siqui- dem omnium una gentium vocationem complecti- tur, regnaque terra invitat ad salutem. Hæc porro bona per Christum hominibus obventura conse- • Eccle. x1, 14. • Tim. 11, 19. * Joan, XIV, B C D 6. Jerem. vi, 16.

DiapsalmaΔιάψαλμα

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:83Διάψαλμα. Τὸ διάψαλμα παρὰ τοῖς Ἑβδομήκοντα κεῖται, οὐκέτι δὲ παρὰ Θεοδοτίωνι καὶ Συμμάχῳ. Καίτοι γε εἰώθασι πολλάκις χρῆσθαι τῇ λέξει ταύτῃ ὁμοίως τοῖς Ἑβδομήκοντα. Διὸ εἰκὸς, εἰ καὶ τὸ πρόσωπον μεταβέβληκε, τὸν μουσικὸν ῥυθμὸν τετηρεῖσθαι, καὶ διὰ τοῦτο μὴ προστεθεικέναι τὸ διάψαλμα τὸν Θεοδοτίωνα καὶ τὸν Σύμμαχον. Διαῤῥήξωμεν τοὺς δεσμοὺς αὐτῶν, καὶ ἀποῤῥίψωμεν ἀφ’ ἡμῶν τὸν ζυγὸν αὐτῶν. Ὁ κατοικῶν ἐν οὐρανοῖς ἐκγελάσεται αὐτοὺς, καὶ ὁ Κύριος ἐκμυκτηριεῖ αὐτούς. Πρὸς τοὺς πρώτους στίχους τοὺς πρὸ τοῦ διαψάλματος ἡγούμεθα τούτους ἀποδίδοσθαι. Διαῤῥήξωμεν τοὺς δεσμοὺς αὐτῶν, καὶ ἀποῤῥίψωμεν ἀφ’ ἡμῶν τὸν ζυγὸν αὐτῶν. Τὰ ἔθνη, σειραῖς τῶν ἰδίων ἁμαρτιῶν σφιγγόμενα καὶ οὐκ ὄντα ἐλεύθερα, δέδεται τοῖς ἰδίοις αὐτῶν κακοῖς·

καὶ ὁ Χριστός φησιν, ἤτοι πρὸς τοὺς διακονοῦντας αὐτῷ ἀγγέλους, ἢ πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἢ τρίτον τοὺς ἀποστόλους καὶ ὑπηρέτας τοῦ Εὐαγγελίου, παρακαλῶν αὐτοὺς ἐπὶ τὸν διασπασμὸν καὶ τὴν διάῤῥηξιν αὐτῶν, τό· Διαῤῥήξωμεν τοὺς δεσμοὺς αὐτῶν. Οἱ δὲ λαοὶ, ὑπὸ τὸν ζυγὸν σωματικῶς τοῦ νόμου τυγχάνοντες, οὗ διδάσκει καταφρονεῖν, ὡς περιέχοντος δικαιώματα οὐ καλὰ, καὶ προστάγματα οὐ καλὰ, προσαγόμενοι διὰ τοῦ Χριστοῦ τῷ πνευματικῷ νόμῳ ἔχοντι τὰ καλὰ δικαιώματα καὶ προστάγματα καλὰ, ἀποτίθενται τὸν βαρὺν τοῦ ἀποκτείνοντος γράμματος ζυγὸν, τοῦ Σωτῆρος φάσκοντος πρὸς τοὺς προειρημένους συνεργοὺς τὸ, Ἀποῤῥίψωμεν ἀφ’ ἡμῶν τὸν ζυγὸν αὐτῶν. Τὸ δὲ, ἀφ’ ἡμῶν, δύναται τοιοῦτον εἶναι· Ἀφ’ ἑαυτῶν ποιήσωμεν μὴ περιμείναντες τὴν δέησιν τῶν βαρουμένων. Δύναται δὲ τὸ, ἀφ’ ἡμῶν, καὶ οὕτω νοεῖσθαι· Κἀγὼ παρὰ τοῖς λαοῖς τοῖς μελετῶσι τὰ κενὰ γεγενημένος καὶ ἀνατρεφόμενος ὑπὸ τὸν ζυγόν εἰμι αὐτῶν περιτμηθεὶς, Καὶ ἀποῤῥίψωμεν αὐτῶν τὸν ζυγὸν, τουτέστιν ἀπ’ ἐμοῦ καὶ ἀπὸ τῶν συγκατατιθεμένων μοι τὸν μὴ σώζοντα νόμον ὡς σώζοντα ἀσκούντων. Ἤ·

Νομίζοντες εἶναι βάρος ἐπικείμενον καὶ ἡμῖν, τὸν ζυγὸν αὐτῶν ἀποῤῥίψωμεν. Τολμητέον γὰρ λέγειν ταῦτα εἶναι ἐν τῷ Χριστῷ διὰ τὴν πρὸς τοὺς βαρουμένους ὑπὸ τοῦ ζυγοῦ ἀγάπην, ἅπερ ἐστὶ καὶ ἐν πᾶσι τοῖς εὐςπλάγχνοις, τὰ τῶν ἄλλων ἁμαρτήματα ἴδια κρίνουσιν. Ταῦτα μὲν οὖν περὶ ἀνθρώπων τῶν τε ἀπὸ τῶν ἐθνῶν καὶ ἀπὸ τοῦ λαοῦ. Τὸ δὲ, Ὁ κατοικῶν ἐν οὐρανοῖς ἐκγελάσεται, προσαρμοστέον πρὸς τὸ, Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, οὓς ἐκγελάσεται ὁ Θεὸς ἐν οὐρανοῖς κατοικῶν φρόνημα ἔχοντας γήϊνον. Οὐ γὰρ νενοήκασι τὴν οἰκονομίαν καὶ τὴν σοφίαν τοῦ Θεοῦ τὴν περὶ τὴν ἐνανθρώπησιν τοῦ Χριστοῦ. Τὸ δὲ, Καὶ ὁ Κύριος ἐκμυκτηριεῖ αὐτοὺς, πρὸς τὸ, Οἱ ἄρχοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτό· ἵνα μυκτηρίζωνται οἱ ἄρχοντες ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ, οἱ συναχθέντες κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ. Πρέπουσαι δὲ ἀγαθοῦ Θεοῦ Υἱῷ φωναί· ὅτι, εἰ καὶ τὰ ἔθνη ἐφρύαξαν, καὶ οἱ λαοὶ ἐμελέτησαν κενὰ, ἡμεῖς γε τοὺς δεσμοὺς αὐτῶν τῶν φρυαξάντων ἐθνῶν διασπάσωμεν, καὶ τὸν ζυγὸν τῶν μελετησάντων κενὰ λαῶν ἀποῤῥίψωμεν.

PG 23:85Ἐπεὶ δὲ οὐκέτι εὐχερῶς δέχονται τὴν θεραπείαν οἵ τε τηλικοῦτοι προειρημένοι τῆς γῆς βασιλεῖς καὶ οἱ ἄρχοντες, τῶν κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ συναχθέντων ἐθνῶν τε καὶ λαῶν, βασιλέων τε καὶ ἀρχόντων, ὁρωμένων τε καὶ ἀφανῶν, προστάττει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοὺς τῆς εἰδωλολατρείας δεσμοὺς διαῤῥηγνύναι, καὶ τὸν βαρὺν τῆς ἁμαρτίας ζυγὸν ἀποῤῥίπτειν τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς· οἷς καταδεδουλωμένοι πρότερον ἑτέροις ἄρχουσιν ὑπεκείμεθα· ἵνα ἐκείνων ἐλευθερωθέντες τὸν ἐλαφρὸν τοῦ Σωτῆρος ζυγὸν ἀναδεξώμεθα, ἐφ’ ὃν προκαλεῖται λέγων· Δεῦτε πρὸς μὲ πάντες οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς. Ἄρατε τὸν ζυγόν μου, καὶ ἴδετε, ὅτι χρηστός ἐστι. Λέλεκται δὲ ταῦτα πρὸς τὰ ἔθνη τὰ τῷ Χριστῷ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς δεδομένα, προλαμβάνοντος τοῦ λόγου τοὺς μέλλοντας προσιέναι τῇ Χριστοῦ διδασκαλίᾳ, καὶ παραινοῦντος μηκέτι τὸν παλαιὸν ζυγὸν ἐπὶ τῶν ὤμων φέρειν, μηδὲ ταῖς σειραῖς τῶν προτέρων ἁμαρτημάτων ἑαυτῶν παραμένειν·

τῶν δύο ὁδῶν, ἐξῆς καὶ τὰ περὶ τοῦ Σωτῆρος παι- Α δευθῆναι· δι' οὗ πάντες ἄνθρωποι τὴν μὲν τῶν ἀσε τῶν ὁδὸν ἐξέφυγον, ἔτυχον δὲ τῆς ὁδοῦ τῆς σωτηρίου διὰ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως· ὃ δὴ παρίστησιν φάσκων Ο λόγος· Μακάριοι πάντες οἱ πεποιθότες εἰς αὐτόν. Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρ χοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ Κυ- ρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ. Σωτὴρ ἀνθρώ ποις ἐπιδεδήμηκεν ὁ Χριστὸς τοῦ Θεοῦ· Σωτὴρ καὶ σωστὴρ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων, διδάσκαλος εὐσεβείας, σωφροσύνης καθηγεμών, δικαιοσύνης ἀρχηγὸς, ἀρετῆς ἐπάτης καὶ θεογνωσίας ἀληθοῦς αἴτιος. Τί δὲ οὖν, φησί, ταράττεται τὰ ἔθνη ἐπὶ τῇ τῶν τοσούτων άγα- θῶν παρουσία; Εἰ δὲ καὶ πληρωτής ἐλήλυθε τοῦ Μωϋσέως νόμου, ὥσπερ οὖν αὐτὸς διδάσκει λέγων· Οὐκ ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον, ἀλλὰ πληρῶ- σαι, καὶ τὰ τῶν προφητῶν λόγια δι᾿ αὐτοῦ τέλους ἐτύγχανε· τί δὲ οἱ ταῦτα μελετῶντες, καὶ διὰ στό ματος αὐτὰ φέρειν σπουδάζοντες, οἱ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους λαοὶ ματαίαν ἐποιήσαντο περὶ αὐτοῦ μελέτην ; Ἀλλὰ καὶ οἱ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης τῶν ἐθνῶν ἄρχοντες, οἵ τε κατὰ χρόνους βασιλεῖς τῆς γῆς, τί δὴ παθόντες δεινὸν, ἢ τί λέγειν ἔχοντες διαβολῆς ἄξιον, ὁμοῦ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ κακὴν ταύτην συνετάξαντο συμφωνίαν, ὡς μίαν ἐπιβουλὴν ἀρτῦσαι καὶ μίαν ἀσεβῆ γνώμην βουλεύσασθαι κατὰ τοῦ τῶν ὅλων δε σπότου τε καὶ βασιλέως Θεοῦ, καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ; Οἱ γοῦν τὸν ὑπὸ τοῦ πάντων Κυρίου τε καὶ Θεοῦ ἀπεσταλμένον ἀνθρώποις Σωτῆρα πολεμοῦντες, ἐλαύνοντές τε αὐτοῦ τὴν διδασκαλίαν καὶ τὴν Ἐκκλη σίαν αὐτοῦ κατὰ χρόνους διώκοντες βασιλεῖς καὶ ἄρ- χοντες τῆς γῆς λελήθασιν οὐ μόνον εἰς τὸν Χριστὸν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν ἀπεσταλκότα αὐτὸν ἐκτείνοντες τὰ τῆς ἀσεβείας. Χριστὸν μὲν οὖν ὀνομαστὶ ὑπὸ ἀνθρώ πων ἐπιβουλευόμενον σαφῶς ἐν τούτοις ὁ λόγος θε σπίζει. Προϊὼν δὲ καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ὀνομάζει· ἀλλὰ καὶ κλῆρον αὐτῷ παρὰ τοῦ Πατρὸς δοθήσεσθαι πάντα τὰ ἔθνη καὶ τὰ πέρατα τῆς γῆς διδάσκει· ἃ δὴ ἐπὶ μόνῳ τῷ ἡμετέρῳ Σωτῆρι πεπληρωμένα δείκνυται. Ἐπεὶ δὲ γεγόνασι παρὰ Ἰουδαίοις καὶ ἕτεροι Χρισ στοί, ἱερεῖς δηλαδὴ καὶ βασιλεῖς τοῦ ἔθνους, σκοπή σεις ἐπὶ τίνος τούτων τὰ θεσπιζόμενα συμβέβηκεν· εἴ τις καὶ ἄλλος ἐπιβουλεύεται, εἴ τις Υἱὸς Θεοῦ κέ κληται, εἴ τις τῶν ἐθνῶν ἁπάντων κεκράτηκεν· εἴ τις καθ' ὅλης Χριστὸς ἐγνώσθη τῆς οἰκουμένης. Αλλ' οὐκ ἂν ἔχοι τις εἰπεῖν· μόνος γὰρ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς τῆς οἰκείας προσηγορίας τὸν σύμπαντα κατέπλησε κόσμον, Χριστιανῶν ἐξ αὐτοῦ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην πληρώσας, καὶ ἐπὶ μόνῳ αὐτῷ ἕκαστος τῶν εἰρημένων τέλους ἔτυχεν. Διάψαλμα. Το διάψαλμα παρὰ τοῖς Ἑβδομήκοντα κεῖται, οὐκ ἔτι δὲ παρὰ Θεοδοτίωνι καὶ Συμμάχω. Καίτοι γε εἰώθατ: πολλάκις χρῆσθαι τῇ λέξει ταύτῃ ὁμοίως τοῖς Εβδομήκοντα. Διὸ εἰκὸς, εἰ καὶ τὸ πρόσωπον ▼ COMMENTARIA IN PSALMOS. B de duabus viis prius instructos, ea quæ Sal- vatorem spectant deinceps ediscere; per quem omnes homines cum impiorum viam effugerunt, tum viam salutarem per fidem in ipsum ingressi confidunt in eo. quenter admodum vaticinatur. Par enim erat nos sunt; quod hisce verbis declaratur : Beati omnes qui D VERS. 2. Astiterunt reges terra, et principes con- venerunt in unum, adversus Dominum et adversus Christum ejus. Salvator hominibus advenit Christus Dei ; Salvator, inquam, et luminare gentibus uni- versis, doctor pietatis, auctor temperantia, justi- tiæ antistes, omnium virtutum ac divinæ veræque cognitionis causa. Cur ergo, inquit, pro tot lan- torumque bonorum adventu gentes tumultuantur ? Si is advenit qui Moysis legem implet ac perficit, ut ipse declarat his verbis : Non veni solvere le- gem, sed adimplere '; si per ipsum oracula pro- phetarum finem nacta sunt ; quid causæ est cur ii qui hæc meditantur, hæc in ore ferre procurant, Judaici videlicet populi, vanam adversus eum me- ditationem et curam susceperint ? Imo vero princi- pes gentium per universum orbem, et reges terræ qui variis temporibus dominatum obtinuere, quid grave perpessi, quamve calumniandi et querendi causam habentes, una omnes in hanc improbam concordiam adducti sunt, ut insidias simul strue- rent, impiumque consilium inirent adversus uni- versum dominum ac regem Deum, et adversus Christum ejus?li ergo qui adversus Salvatorem, ab omnium Domino ac Deo hominibus missum, bella gesserunt, quique doctrinam ejus insectati sunt, Ecclesiamque diversis temporibus vexarunt, reges nimirum ac principes terræ, ignoraverunt se non modo contra Christum, sed etiam adversus eum a quo missus Christus est, impietatem extendisse suam. Christum igitur nominatim insidiis hominum appetitum, aperte hoc in vaticinio expressum ha- bemus ; in sequentibus autem Filius Dei nominatur ; sed etiam docemur gentes omnes Gnesque terræ in hæreditatem ipsi a Patre donandos : quæ omnia in uno Salvatore nostro completa esse demonstra- tur. Quia vero apud Judæos alii Christi fuere, sacerdotes videlicet et reges gentis illius; perpende mihi, quæso, cui eorum, quæ in vaticinio feruntur, contigere: num quis alius insidiis appetitus sit; num quis Filius Dei audierit; num quis gentibus universis imperarit ; num quis per universum or- bem ut Christus habitus fuerit. Sed neminem hu- jusmodi quispiam proferre valeat ; solus namque Salvator noster Jesus Christus, hoc suo nomine to- tum adimplevit orbem, duin Christianis suo nomine sic vocatis universam terrain replevit : atque in hoc solo quæ dicta sunt omnia ad terminum deducta sunt. Matth. v, 17. Diapsalma. In Septuaginta Interpretibus adest diapsalma, sed non apud Theodotionem et Symmachum, etiamsi ipsi plerumque hac voce uti soleant perinde atque Septuaginta interpretes. Quapropter, etsi hic per-

ἀλλ’ εἰ καί τινες ἦσαν αὐτῶν πρότερον κύριοι ἄρχοντές τε πικροὶ, οἱ πάλαι τῶν ἐθνῶν κατατυραννοῦντες δαίμονες πονηροὶ, οὓς δὴ θεοὺς ὠνόμαζον, ζυγὸν αὐτοῖς ἐπαιωροῦντες βαρὺν καὶ συγκύπτειν τὴν ψυχὴν ἐπὶ τὸ κάτω ποιοῦντες, δεσμοῖς τε αὐτοὺς ἀσεβείας καταδεσμοῦντες· τούτων ἁπάντων τὴν δυναστείαν φεύγειν παρακελεύεται· προσφεύγειν δὲ τῷ Λυτρωτῇ καὶ Σωτῆρι, καὶ δὴ κλῆρον αὐτοὺς παρὰ τοῦ ἰδίου Πατρὸς εἰληφότι. Ταῦτα δὲ, φησὶ, πράξωμεν οἱ τῆς τοῦ Χριστοῦ κληρονομίας ἄξιοι γενόμενοι, εἰδότες, ὅτι Ὁ κατοικῶν ἐν οὐρανοῖς ἐκγελάσεται αὐτοὺς, τὰ ἔθνη δηλαδὴ καὶ τοὺς λαοὺς τοὺς ἐπαναστάντας τῷ Χριστῷ αὐτοῦ, καὶ ὁ Κύριος ἐκμυκτηριεῖ αὐτούς. Ταῦτα πάλαι μὲν προφητικῶς ἀνεφωνεῖτο· πέπονθε δὲ αὐτὰ τὸ Ἰουδαίων ἔθνος πολιορκηθὲν παραχρῆμα μετὰ τὴν κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἐπιβουλήν· καὶ κατὰ χρόνους δὲ οἱ τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ πολέμιοι, κρυφαίᾳ ἀεὶ χειρὶ πολεμούμενοι, ὑπὸ τοῦ κατοικοῦντος ἐν οὐρανοῖς Κυρίου, τοῦ πρὸς αὐτῶν πολεμουμένου. Τότε λαλήσει πρὸς αὐτοὺς ἐν ὀργῇ αὐτοῦ, καὶ ἐν τῷ θυμῷ αὐτοῦ ταράξει αὐτούς.

τῶν δύο ὁδῶν, ἐξῆς καὶ τὰ περὶ τοῦ Σωτῆρος παι- Α δευθῆναι· δι' οὗ πάντες ἄνθρωποι τὴν μὲν τῶν ἀσε τῶν ὁδὸν ἐξέφυγον, ἔτυχον δὲ τῆς ὁδοῦ τῆς σωτηρίου διὰ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως· ὃ δὴ παρίστησιν φάσκων Ο λόγος· Μακάριοι πάντες οἱ πεποιθότες εἰς αὐτόν. Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρ χοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ Κυ- ρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ. Σωτὴρ ἀνθρώ ποις ἐπιδεδήμηκεν ὁ Χριστὸς τοῦ Θεοῦ· Σωτὴρ καὶ σωστὴρ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων, διδάσκαλος εὐσεβείας, σωφροσύνης καθηγεμών, δικαιοσύνης ἀρχηγὸς, ἀρετῆς ἐπάτης καὶ θεογνωσίας ἀληθοῦς αἴτιος. Τί δὲ οὖν, φησί, ταράττεται τὰ ἔθνη ἐπὶ τῇ τῶν τοσούτων άγα- θῶν παρουσία; Εἰ δὲ καὶ πληρωτής ἐλήλυθε τοῦ Μωϋσέως νόμου, ὥσπερ οὖν αὐτὸς διδάσκει λέγων· Οὐκ ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον, ἀλλὰ πληρῶ- σαι, καὶ τὰ τῶν προφητῶν λόγια δι᾿ αὐτοῦ τέλους ἐτύγχανε· τί δὲ οἱ ταῦτα μελετῶντες, καὶ διὰ στό ματος αὐτὰ φέρειν σπουδάζοντες, οἱ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους λαοὶ ματαίαν ἐποιήσαντο περὶ αὐτοῦ μελέτην ; Ἀλλὰ καὶ οἱ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης τῶν ἐθνῶν ἄρχοντες, οἵ τε κατὰ χρόνους βασιλεῖς τῆς γῆς, τί δὴ παθόντες δεινὸν, ἢ τί λέγειν ἔχοντες διαβολῆς ἄξιον, ὁμοῦ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ κακὴν ταύτην συνετάξαντο συμφωνίαν, ὡς μίαν ἐπιβουλὴν ἀρτῦσαι καὶ μίαν ἀσεβῆ γνώμην βουλεύσασθαι κατὰ τοῦ τῶν ὅλων δε σπότου τε καὶ βασιλέως Θεοῦ, καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ; Οἱ γοῦν τὸν ὑπὸ τοῦ πάντων Κυρίου τε καὶ Θεοῦ ἀπεσταλμένον ἀνθρώποις Σωτῆρα πολεμοῦντες, ἐλαύνοντές τε αὐτοῦ τὴν διδασκαλίαν καὶ τὴν Ἐκκλη σίαν αὐτοῦ κατὰ χρόνους διώκοντες βασιλεῖς καὶ ἄρ- χοντες τῆς γῆς λελήθασιν οὐ μόνον εἰς τὸν Χριστὸν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν ἀπεσταλκότα αὐτὸν ἐκτείνοντες τὰ τῆς ἀσεβείας. Χριστὸν μὲν οὖν ὀνομαστὶ ὑπὸ ἀνθρώ πων ἐπιβουλευόμενον σαφῶς ἐν τούτοις ὁ λόγος θε σπίζει. Προϊὼν δὲ καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ὀνομάζει· ἀλλὰ καὶ κλῆρον αὐτῷ παρὰ τοῦ Πατρὸς δοθήσεσθαι πάντα τὰ ἔθνη καὶ τὰ πέρατα τῆς γῆς διδάσκει· ἃ δὴ ἐπὶ μόνῳ τῷ ἡμετέρῳ Σωτῆρι πεπληρωμένα δείκνυται. Ἐπεὶ δὲ γεγόνασι παρὰ Ἰουδαίοις καὶ ἕτεροι Χρισ στοί, ἱερεῖς δηλαδὴ καὶ βασιλεῖς τοῦ ἔθνους, σκοπή σεις ἐπὶ τίνος τούτων τὰ θεσπιζόμενα συμβέβηκεν· εἴ τις καὶ ἄλλος ἐπιβουλεύεται, εἴ τις Υἱὸς Θεοῦ κέ κληται, εἴ τις τῶν ἐθνῶν ἁπάντων κεκράτηκεν· εἴ τις καθ' ὅλης Χριστὸς ἐγνώσθη τῆς οἰκουμένης. Αλλ' οὐκ ἂν ἔχοι τις εἰπεῖν· μόνος γὰρ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς τῆς οἰκείας προσηγορίας τὸν σύμπαντα κατέπλησε κόσμον, Χριστιανῶν ἐξ αὐτοῦ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην πληρώσας, καὶ ἐπὶ μόνῳ αὐτῷ ἕκαστος τῶν εἰρημένων τέλους ἔτυχεν. Διάψαλμα. Το διάψαλμα παρὰ τοῖς Ἑβδομήκοντα κεῖται, οὐκ ἔτι δὲ παρὰ Θεοδοτίωνι καὶ Συμμάχω. Καίτοι γε εἰώθατ: πολλάκις χρῆσθαι τῇ λέξει ταύτῃ ὁμοίως τοῖς Εβδομήκοντα. Διὸ εἰκὸς, εἰ καὶ τὸ πρόσωπον ▼ COMMENTARIA IN PSALMOS. B de duabus viis prius instructos, ea quæ Sal- vatorem spectant deinceps ediscere; per quem omnes homines cum impiorum viam effugerunt, tum viam salutarem per fidem in ipsum ingressi confidunt in eo. quenter admodum vaticinatur. Par enim erat nos sunt; quod hisce verbis declaratur : Beati omnes qui D VERS. 2. Astiterunt reges terra, et principes con- venerunt in unum, adversus Dominum et adversus Christum ejus. Salvator hominibus advenit Christus Dei ; Salvator, inquam, et luminare gentibus uni- versis, doctor pietatis, auctor temperantia, justi- tiæ antistes, omnium virtutum ac divinæ veræque cognitionis causa. Cur ergo, inquit, pro tot lan- torumque bonorum adventu gentes tumultuantur ? Si is advenit qui Moysis legem implet ac perficit, ut ipse declarat his verbis : Non veni solvere le- gem, sed adimplere '; si per ipsum oracula pro- phetarum finem nacta sunt ; quid causæ est cur ii qui hæc meditantur, hæc in ore ferre procurant, Judaici videlicet populi, vanam adversus eum me- ditationem et curam susceperint ? Imo vero princi- pes gentium per universum orbem, et reges terræ qui variis temporibus dominatum obtinuere, quid grave perpessi, quamve calumniandi et querendi causam habentes, una omnes in hanc improbam concordiam adducti sunt, ut insidias simul strue- rent, impiumque consilium inirent adversus uni- versum dominum ac regem Deum, et adversus Christum ejus?li ergo qui adversus Salvatorem, ab omnium Domino ac Deo hominibus missum, bella gesserunt, quique doctrinam ejus insectati sunt, Ecclesiamque diversis temporibus vexarunt, reges nimirum ac principes terræ, ignoraverunt se non modo contra Christum, sed etiam adversus eum a quo missus Christus est, impietatem extendisse suam. Christum igitur nominatim insidiis hominum appetitum, aperte hoc in vaticinio expressum ha- bemus ; in sequentibus autem Filius Dei nominatur ; sed etiam docemur gentes omnes Gnesque terræ in hæreditatem ipsi a Patre donandos : quæ omnia in uno Salvatore nostro completa esse demonstra- tur. Quia vero apud Judæos alii Christi fuere, sacerdotes videlicet et reges gentis illius; perpende mihi, quæso, cui eorum, quæ in vaticinio feruntur, contigere: num quis alius insidiis appetitus sit; num quis Filius Dei audierit; num quis gentibus universis imperarit ; num quis per universum or- bem ut Christus habitus fuerit. Sed neminem hu- jusmodi quispiam proferre valeat ; solus namque Salvator noster Jesus Christus, hoc suo nomine to- tum adimplevit orbem, duin Christianis suo nomine sic vocatis universam terrain replevit : atque in hoc solo quæ dicta sunt omnia ad terminum deducta sunt. Matth. v, 17. Diapsalma. In Septuaginta Interpretibus adest diapsalma, sed non apud Theodotionem et Symmachum, etiamsi ipsi plerumque hac voce uti soleant perinde atque Septuaginta interpretes. Quapropter, etsi hic per-

Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ τῆς κρίσεως καιρῷ ὀργῆς Θεοῦ πειραθήσονται, καὶ τῷ θυμῷ αὐτοῦ ταραχθήσονται πάντες οἱ τοῦ σωτηρίου λόγου πολέμιοι. Ἐπείπερ αὐτὸς ὁ ὑπ’ αὐτῶν προσηλωθεὶς καὶ θανάτῳ παραδοθεὶς, κατοικῶν ἐν οὐρανοῖς καὶ τὰ πάντα περιέχων, ἐκγελάσεται αὐτοὺς, καὶ ὁ τούτου δὲ Πατὴρ ὁ σὺν τῷ Χριστῷ πολεμούμενος ἐκμυκτηριεῖ αὐτοὺς, καὶ τὴν ἀξίαν αὐτοὺς εἰσπράξεται δίκην· εἰ οἱ λόγοι τῶν ἀπειλῶν λόγοι εἰσὶν ἐν ὀργῇ ἀπαγγελλόμενοι. Ἐγὼ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς ὑπ’ αὐτοῦ ἐπὶ Σιὼν ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ, διαγγέλλων τὸ πρόςταγμα Κυρίου. Οἵδε μὲν, φησὶ, τάδε πείσονται οἱ κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ συνελθόντες, καὶ τοιοῦτον μὲν ἐκείνων τὸ τέλος· ἐμὲ δὲ τότε μετὰ τὴν τοσαύτην ἐπιβουλὴν καὶ τοσαῦτα πάθη βασιλέα πρὸς αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς καθεστάσθαι, καὶ τὸ πατρικὸν ὑμῖν πρόσταγμα διαγγέλλειν· τοῦτο δ’ ἂν εἴη τὸ εὐαγγελικὸν κήρυγμα. Εἰ δέ ἐστιν ὄρος ἅγιον Θεοῦ τὸ ἐπουράνιον περὶ οὗ φησιν ὁ Παῦλος· Προσεληλύθατε Σιὼν ὄρει· καὶ πάλιν· Ἡ δὲ ἄνω Ἱερουσαλὴμ ἐλευθέρα ἐστὶν, ἐνταῦθά φησι τὰ βασίλεια αὐτῷ συνεστάναι·

τῶν δύο ὁδῶν, ἐξῆς καὶ τὰ περὶ τοῦ Σωτῆρος παι- Α δευθῆναι· δι' οὗ πάντες ἄνθρωποι τὴν μὲν τῶν ἀσε τῶν ὁδὸν ἐξέφυγον, ἔτυχον δὲ τῆς ὁδοῦ τῆς σωτηρίου διὰ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως· ὃ δὴ παρίστησιν φάσκων Ο λόγος· Μακάριοι πάντες οἱ πεποιθότες εἰς αὐτόν. Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρ χοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ Κυ- ρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ. Σωτὴρ ἀνθρώ ποις ἐπιδεδήμηκεν ὁ Χριστὸς τοῦ Θεοῦ· Σωτὴρ καὶ σωστὴρ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων, διδάσκαλος εὐσεβείας, σωφροσύνης καθηγεμών, δικαιοσύνης ἀρχηγὸς, ἀρετῆς ἐπάτης καὶ θεογνωσίας ἀληθοῦς αἴτιος. Τί δὲ οὖν, φησί, ταράττεται τὰ ἔθνη ἐπὶ τῇ τῶν τοσούτων άγα- θῶν παρουσία; Εἰ δὲ καὶ πληρωτής ἐλήλυθε τοῦ Μωϋσέως νόμου, ὥσπερ οὖν αὐτὸς διδάσκει λέγων· Οὐκ ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον, ἀλλὰ πληρῶ- σαι, καὶ τὰ τῶν προφητῶν λόγια δι᾿ αὐτοῦ τέλους ἐτύγχανε· τί δὲ οἱ ταῦτα μελετῶντες, καὶ διὰ στό ματος αὐτὰ φέρειν σπουδάζοντες, οἱ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους λαοὶ ματαίαν ἐποιήσαντο περὶ αὐτοῦ μελέτην ; Ἀλλὰ καὶ οἱ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης τῶν ἐθνῶν ἄρχοντες, οἵ τε κατὰ χρόνους βασιλεῖς τῆς γῆς, τί δὴ παθόντες δεινὸν, ἢ τί λέγειν ἔχοντες διαβολῆς ἄξιον, ὁμοῦ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ κακὴν ταύτην συνετάξαντο συμφωνίαν, ὡς μίαν ἐπιβουλὴν ἀρτῦσαι καὶ μίαν ἀσεβῆ γνώμην βουλεύσασθαι κατὰ τοῦ τῶν ὅλων δε σπότου τε καὶ βασιλέως Θεοῦ, καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ; Οἱ γοῦν τὸν ὑπὸ τοῦ πάντων Κυρίου τε καὶ Θεοῦ ἀπεσταλμένον ἀνθρώποις Σωτῆρα πολεμοῦντες, ἐλαύνοντές τε αὐτοῦ τὴν διδασκαλίαν καὶ τὴν Ἐκκλη σίαν αὐτοῦ κατὰ χρόνους διώκοντες βασιλεῖς καὶ ἄρ- χοντες τῆς γῆς λελήθασιν οὐ μόνον εἰς τὸν Χριστὸν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν ἀπεσταλκότα αὐτὸν ἐκτείνοντες τὰ τῆς ἀσεβείας. Χριστὸν μὲν οὖν ὀνομαστὶ ὑπὸ ἀνθρώ πων ἐπιβουλευόμενον σαφῶς ἐν τούτοις ὁ λόγος θε σπίζει. Προϊὼν δὲ καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ὀνομάζει· ἀλλὰ καὶ κλῆρον αὐτῷ παρὰ τοῦ Πατρὸς δοθήσεσθαι πάντα τὰ ἔθνη καὶ τὰ πέρατα τῆς γῆς διδάσκει· ἃ δὴ ἐπὶ μόνῳ τῷ ἡμετέρῳ Σωτῆρι πεπληρωμένα δείκνυται. Ἐπεὶ δὲ γεγόνασι παρὰ Ἰουδαίοις καὶ ἕτεροι Χρισ στοί, ἱερεῖς δηλαδὴ καὶ βασιλεῖς τοῦ ἔθνους, σκοπή σεις ἐπὶ τίνος τούτων τὰ θεσπιζόμενα συμβέβηκεν· εἴ τις καὶ ἄλλος ἐπιβουλεύεται, εἴ τις Υἱὸς Θεοῦ κέ κληται, εἴ τις τῶν ἐθνῶν ἁπάντων κεκράτηκεν· εἴ τις καθ' ὅλης Χριστὸς ἐγνώσθη τῆς οἰκουμένης. Αλλ' οὐκ ἂν ἔχοι τις εἰπεῖν· μόνος γὰρ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς τῆς οἰκείας προσηγορίας τὸν σύμπαντα κατέπλησε κόσμον, Χριστιανῶν ἐξ αὐτοῦ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην πληρώσας, καὶ ἐπὶ μόνῳ αὐτῷ ἕκαστος τῶν εἰρημένων τέλους ἔτυχεν. Διάψαλμα. Το διάψαλμα παρὰ τοῖς Ἑβδομήκοντα κεῖται, οὐκ ἔτι δὲ παρὰ Θεοδοτίωνι καὶ Συμμάχω. Καίτοι γε εἰώθατ: πολλάκις χρῆσθαι τῇ λέξει ταύτῃ ὁμοίως τοῖς Εβδομήκοντα. Διὸ εἰκὸς, εἰ καὶ τὸ πρόσωπον ▼ COMMENTARIA IN PSALMOS. B de duabus viis prius instructos, ea quæ Sal- vatorem spectant deinceps ediscere; per quem omnes homines cum impiorum viam effugerunt, tum viam salutarem per fidem in ipsum ingressi confidunt in eo. quenter admodum vaticinatur. Par enim erat nos sunt; quod hisce verbis declaratur : Beati omnes qui D VERS. 2. Astiterunt reges terra, et principes con- venerunt in unum, adversus Dominum et adversus Christum ejus. Salvator hominibus advenit Christus Dei ; Salvator, inquam, et luminare gentibus uni- versis, doctor pietatis, auctor temperantia, justi- tiæ antistes, omnium virtutum ac divinæ veræque cognitionis causa. Cur ergo, inquit, pro tot lan- torumque bonorum adventu gentes tumultuantur ? Si is advenit qui Moysis legem implet ac perficit, ut ipse declarat his verbis : Non veni solvere le- gem, sed adimplere '; si per ipsum oracula pro- phetarum finem nacta sunt ; quid causæ est cur ii qui hæc meditantur, hæc in ore ferre procurant, Judaici videlicet populi, vanam adversus eum me- ditationem et curam susceperint ? Imo vero princi- pes gentium per universum orbem, et reges terræ qui variis temporibus dominatum obtinuere, quid grave perpessi, quamve calumniandi et querendi causam habentes, una omnes in hanc improbam concordiam adducti sunt, ut insidias simul strue- rent, impiumque consilium inirent adversus uni- versum dominum ac regem Deum, et adversus Christum ejus?li ergo qui adversus Salvatorem, ab omnium Domino ac Deo hominibus missum, bella gesserunt, quique doctrinam ejus insectati sunt, Ecclesiamque diversis temporibus vexarunt, reges nimirum ac principes terræ, ignoraverunt se non modo contra Christum, sed etiam adversus eum a quo missus Christus est, impietatem extendisse suam. Christum igitur nominatim insidiis hominum appetitum, aperte hoc in vaticinio expressum ha- bemus ; in sequentibus autem Filius Dei nominatur ; sed etiam docemur gentes omnes Gnesque terræ in hæreditatem ipsi a Patre donandos : quæ omnia in uno Salvatore nostro completa esse demonstra- tur. Quia vero apud Judæos alii Christi fuere, sacerdotes videlicet et reges gentis illius; perpende mihi, quæso, cui eorum, quæ in vaticinio feruntur, contigere: num quis alius insidiis appetitus sit; num quis Filius Dei audierit; num quis gentibus universis imperarit ; num quis per universum or- bem ut Christus habitus fuerit. Sed neminem hu- jusmodi quispiam proferre valeat ; solus namque Salvator noster Jesus Christus, hoc suo nomine to- tum adimplevit orbem, duin Christianis suo nomine sic vocatis universam terrain replevit : atque in hoc solo quæ dicta sunt omnia ad terminum deducta sunt. Matth. v, 17. Diapsalma. In Septuaginta Interpretibus adest diapsalma, sed non apud Theodotionem et Symmachum, etiamsi ipsi plerumque hac voce uti soleant perinde atque Septuaginta interpretes. Quapropter, etsi hic per-

μέρος δ’ ἂν τῆς ἄνω Ἐκκλησίας καὶ ἡ ἐπὶ γῆς εἰς ἐκεῖνο τέλους καὶ αὐτῇ σπεύδουσα. Ὅπως δὲ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἐν τῇ ἐπουρανίῳ Σιὼν κατεστάθη βασιλεὺς ὁ Χριστὸς αὐτοῦ, πάρεστι γνῶναι καὶ ἀπὸ τοῦ λέγεσθαι αὐτῷ· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. Ποίους δὲ ἐχθροὺς ἢ τοὺς προλεχθέντας, τοὺς δὴ συναχθέντας κατ’ αὐτοῦ καὶ παραστάντας ἄρχοντας καὶ βασιλεῖς, καὶ λαοὺς, καὶ ἔθνη; τούτους γὰρ ὑποτάξειν τοῖς αὐτοῦ ποσὶν ὁ Πατὴρ ἐπηγγείλατο. Κύριος εἶπε πρὸς μέ· Υἱός μου εἶ σὺ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε. Τὸ σήμερον ὄνομα χρόνου ἐστίν· ἰσοδυναμεῖ δὲ τῇ ἐνεστώσῃ ἡμέρᾳ· ἡμέρα δὲ διάστημά τι χρονικόν ἐστι. Τί οὖν φησι πρὸς αὐτὸν ὁ Κύριος· Ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε; δηλονότι περὶ τῆς χρονικῆς ἔφη γενήσεως τῆς κατ’ οἰκονομίαν· περὶ γὰρ τῆς ἀνάρχου φησὶν αὐτὸς ὁ Δαυί̈δ· Ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε. Γεννᾶται δὲ σήμερον οὐχὶ ἀρχὴν συστάσεως ἐν τῷ γεννᾶσθαι λαμβάνων, κατὰ δὲ τὴν σαρκικὴν οἰκονομίαν εἰς υἱοθεσίαν ἐλθών.

τῶν δύο ὁδῶν, ἐξῆς καὶ τὰ περὶ τοῦ Σωτῆρος παι- Α δευθῆναι· δι' οὗ πάντες ἄνθρωποι τὴν μὲν τῶν ἀσε τῶν ὁδὸν ἐξέφυγον, ἔτυχον δὲ τῆς ὁδοῦ τῆς σωτηρίου διὰ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως· ὃ δὴ παρίστησιν φάσκων Ο λόγος· Μακάριοι πάντες οἱ πεποιθότες εἰς αὐτόν. Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρ χοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ Κυ- ρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ. Σωτὴρ ἀνθρώ ποις ἐπιδεδήμηκεν ὁ Χριστὸς τοῦ Θεοῦ· Σωτὴρ καὶ σωστὴρ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων, διδάσκαλος εὐσεβείας, σωφροσύνης καθηγεμών, δικαιοσύνης ἀρχηγὸς, ἀρετῆς ἐπάτης καὶ θεογνωσίας ἀληθοῦς αἴτιος. Τί δὲ οὖν, φησί, ταράττεται τὰ ἔθνη ἐπὶ τῇ τῶν τοσούτων άγα- θῶν παρουσία; Εἰ δὲ καὶ πληρωτής ἐλήλυθε τοῦ Μωϋσέως νόμου, ὥσπερ οὖν αὐτὸς διδάσκει λέγων· Οὐκ ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον, ἀλλὰ πληρῶ- σαι, καὶ τὰ τῶν προφητῶν λόγια δι᾿ αὐτοῦ τέλους ἐτύγχανε· τί δὲ οἱ ταῦτα μελετῶντες, καὶ διὰ στό ματος αὐτὰ φέρειν σπουδάζοντες, οἱ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους λαοὶ ματαίαν ἐποιήσαντο περὶ αὐτοῦ μελέτην ; Ἀλλὰ καὶ οἱ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης τῶν ἐθνῶν ἄρχοντες, οἵ τε κατὰ χρόνους βασιλεῖς τῆς γῆς, τί δὴ παθόντες δεινὸν, ἢ τί λέγειν ἔχοντες διαβολῆς ἄξιον, ὁμοῦ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ κακὴν ταύτην συνετάξαντο συμφωνίαν, ὡς μίαν ἐπιβουλὴν ἀρτῦσαι καὶ μίαν ἀσεβῆ γνώμην βουλεύσασθαι κατὰ τοῦ τῶν ὅλων δε σπότου τε καὶ βασιλέως Θεοῦ, καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ; Οἱ γοῦν τὸν ὑπὸ τοῦ πάντων Κυρίου τε καὶ Θεοῦ ἀπεσταλμένον ἀνθρώποις Σωτῆρα πολεμοῦντες, ἐλαύνοντές τε αὐτοῦ τὴν διδασκαλίαν καὶ τὴν Ἐκκλη σίαν αὐτοῦ κατὰ χρόνους διώκοντες βασιλεῖς καὶ ἄρ- χοντες τῆς γῆς λελήθασιν οὐ μόνον εἰς τὸν Χριστὸν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν ἀπεσταλκότα αὐτὸν ἐκτείνοντες τὰ τῆς ἀσεβείας. Χριστὸν μὲν οὖν ὀνομαστὶ ὑπὸ ἀνθρώ πων ἐπιβουλευόμενον σαφῶς ἐν τούτοις ὁ λόγος θε σπίζει. Προϊὼν δὲ καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ὀνομάζει· ἀλλὰ καὶ κλῆρον αὐτῷ παρὰ τοῦ Πατρὸς δοθήσεσθαι πάντα τὰ ἔθνη καὶ τὰ πέρατα τῆς γῆς διδάσκει· ἃ δὴ ἐπὶ μόνῳ τῷ ἡμετέρῳ Σωτῆρι πεπληρωμένα δείκνυται. Ἐπεὶ δὲ γεγόνασι παρὰ Ἰουδαίοις καὶ ἕτεροι Χρισ στοί, ἱερεῖς δηλαδὴ καὶ βασιλεῖς τοῦ ἔθνους, σκοπή σεις ἐπὶ τίνος τούτων τὰ θεσπιζόμενα συμβέβηκεν· εἴ τις καὶ ἄλλος ἐπιβουλεύεται, εἴ τις Υἱὸς Θεοῦ κέ κληται, εἴ τις τῶν ἐθνῶν ἁπάντων κεκράτηκεν· εἴ τις καθ' ὅλης Χριστὸς ἐγνώσθη τῆς οἰκουμένης. Αλλ' οὐκ ἂν ἔχοι τις εἰπεῖν· μόνος γὰρ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς τῆς οἰκείας προσηγορίας τὸν σύμπαντα κατέπλησε κόσμον, Χριστιανῶν ἐξ αὐτοῦ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην πληρώσας, καὶ ἐπὶ μόνῳ αὐτῷ ἕκαστος τῶν εἰρημένων τέλους ἔτυχεν. Διάψαλμα. Το διάψαλμα παρὰ τοῖς Ἑβδομήκοντα κεῖται, οὐκ ἔτι δὲ παρὰ Θεοδοτίωνι καὶ Συμμάχω. Καίτοι γε εἰώθατ: πολλάκις χρῆσθαι τῇ λέξει ταύτῃ ὁμοίως τοῖς Εβδομήκοντα. Διὸ εἰκὸς, εἰ καὶ τὸ πρόσωπον ▼ COMMENTARIA IN PSALMOS. B de duabus viis prius instructos, ea quæ Sal- vatorem spectant deinceps ediscere; per quem omnes homines cum impiorum viam effugerunt, tum viam salutarem per fidem in ipsum ingressi confidunt in eo. quenter admodum vaticinatur. Par enim erat nos sunt; quod hisce verbis declaratur : Beati omnes qui D VERS. 2. Astiterunt reges terra, et principes con- venerunt in unum, adversus Dominum et adversus Christum ejus. Salvator hominibus advenit Christus Dei ; Salvator, inquam, et luminare gentibus uni- versis, doctor pietatis, auctor temperantia, justi- tiæ antistes, omnium virtutum ac divinæ veræque cognitionis causa. Cur ergo, inquit, pro tot lan- torumque bonorum adventu gentes tumultuantur ? Si is advenit qui Moysis legem implet ac perficit, ut ipse declarat his verbis : Non veni solvere le- gem, sed adimplere '; si per ipsum oracula pro- phetarum finem nacta sunt ; quid causæ est cur ii qui hæc meditantur, hæc in ore ferre procurant, Judaici videlicet populi, vanam adversus eum me- ditationem et curam susceperint ? Imo vero princi- pes gentium per universum orbem, et reges terræ qui variis temporibus dominatum obtinuere, quid grave perpessi, quamve calumniandi et querendi causam habentes, una omnes in hanc improbam concordiam adducti sunt, ut insidias simul strue- rent, impiumque consilium inirent adversus uni- versum dominum ac regem Deum, et adversus Christum ejus?li ergo qui adversus Salvatorem, ab omnium Domino ac Deo hominibus missum, bella gesserunt, quique doctrinam ejus insectati sunt, Ecclesiamque diversis temporibus vexarunt, reges nimirum ac principes terræ, ignoraverunt se non modo contra Christum, sed etiam adversus eum a quo missus Christus est, impietatem extendisse suam. Christum igitur nominatim insidiis hominum appetitum, aperte hoc in vaticinio expressum ha- bemus ; in sequentibus autem Filius Dei nominatur ; sed etiam docemur gentes omnes Gnesque terræ in hæreditatem ipsi a Patre donandos : quæ omnia in uno Salvatore nostro completa esse demonstra- tur. Quia vero apud Judæos alii Christi fuere, sacerdotes videlicet et reges gentis illius; perpende mihi, quæso, cui eorum, quæ in vaticinio feruntur, contigere: num quis alius insidiis appetitus sit; num quis Filius Dei audierit; num quis gentibus universis imperarit ; num quis per universum or- bem ut Christus habitus fuerit. Sed neminem hu- jusmodi quispiam proferre valeat ; solus namque Salvator noster Jesus Christus, hoc suo nomine to- tum adimplevit orbem, duin Christianis suo nomine sic vocatis universam terrain replevit : atque in hoc solo quæ dicta sunt omnia ad terminum deducta sunt. Matth. v, 17. Diapsalma. In Septuaginta Interpretibus adest diapsalma, sed non apud Theodotionem et Symmachum, etiamsi ipsi plerumque hac voce uti soleant perinde atque Septuaginta interpretes. Quapropter, etsi hic per-

Καὶ ὁ παρ’ αὐτοῦ δὲ λαβὼν ἐξουσίαν τέκνον Θεοῦ γενέσθαι, ὅτε γίνεται τέκνον διὰ τοῦ βαπτίσματος ἀναγεννώμενος, ἕτερόν τι πρὸ τοῦ εἶναι τέκνον ὑπάρχων, ἐξευγενίζεται. Ὁ μέντοι γε Ἑβραῖος ἐλέγετο κύριον εἶναι τῆς λέξεως, ἔτεκον, ὅπερ καὶ Ἀκύλας πεποίηκεν. Ὁ δὲ Ἀπόστολος, νομομαθὴς ὑπάρχων, ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους τῇ τῶν Ἑβδομήκοντα ἐχρήσατο. Καὶ ὅτι γε εἰς τὸν ἡμέτερον Σωτῆρα Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν, καὶ οὐκ εἰς ἄλλον, πεπλήρωται ταῦτα, παρίστησι· τὸ γάρ· Αἴτησαι παρ’ ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς, οὐδεὶς ἂν ἔχοι φάναι ἐφ’ ἑτέρου τῶν πάλαι τοῦ Θεοῦ προφητῶν πεφανερῶσθαι καὶ πεπληρῶσθαι. Οὔτε γὰρ Μωϋσῆς τῶν ἐθνῶν ἁπάντων ἐκράτησεν, οὔτε Δαυὶ̈δ, οὔτε Σολομὼν, οὔτε τις ἕτερος προφητῶν ἢ βασιλέων τῶν ἐξ αἰῶνος γενομένων· μόνῳ δὲ τῷ ἡμετέρῳ Σωτῆρι ἡ τῶν πραγμάτων ἐνάργεια μαρτυρεῖ· ἐπειδήπερ εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν διῆλθεν. Ποιμανεῖς αὐτοὺς ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ, ὡς σκεύη κεραμέως συντρίψεις αὐτούς.

τῶν δύο ὁδῶν, ἐξῆς καὶ τὰ περὶ τοῦ Σωτῆρος παι- Α δευθῆναι· δι' οὗ πάντες ἄνθρωποι τὴν μὲν τῶν ἀσε τῶν ὁδὸν ἐξέφυγον, ἔτυχον δὲ τῆς ὁδοῦ τῆς σωτηρίου διὰ τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως· ὃ δὴ παρίστησιν φάσκων Ο λόγος· Μακάριοι πάντες οἱ πεποιθότες εἰς αὐτόν. Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρ χοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ Κυ- ρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ. Σωτὴρ ἀνθρώ ποις ἐπιδεδήμηκεν ὁ Χριστὸς τοῦ Θεοῦ· Σωτὴρ καὶ σωστὴρ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων, διδάσκαλος εὐσεβείας, σωφροσύνης καθηγεμών, δικαιοσύνης ἀρχηγὸς, ἀρετῆς ἐπάτης καὶ θεογνωσίας ἀληθοῦς αἴτιος. Τί δὲ οὖν, φησί, ταράττεται τὰ ἔθνη ἐπὶ τῇ τῶν τοσούτων άγα- θῶν παρουσία; Εἰ δὲ καὶ πληρωτής ἐλήλυθε τοῦ Μωϋσέως νόμου, ὥσπερ οὖν αὐτὸς διδάσκει λέγων· Οὐκ ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον, ἀλλὰ πληρῶ- σαι, καὶ τὰ τῶν προφητῶν λόγια δι᾿ αὐτοῦ τέλους ἐτύγχανε· τί δὲ οἱ ταῦτα μελετῶντες, καὶ διὰ στό ματος αὐτὰ φέρειν σπουδάζοντες, οἱ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους λαοὶ ματαίαν ἐποιήσαντο περὶ αὐτοῦ μελέτην ; Ἀλλὰ καὶ οἱ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης τῶν ἐθνῶν ἄρχοντες, οἵ τε κατὰ χρόνους βασιλεῖς τῆς γῆς, τί δὴ παθόντες δεινὸν, ἢ τί λέγειν ἔχοντες διαβολῆς ἄξιον, ὁμοῦ καὶ κατὰ τὸ αὐτὸ κακὴν ταύτην συνετάξαντο συμφωνίαν, ὡς μίαν ἐπιβουλὴν ἀρτῦσαι καὶ μίαν ἀσεβῆ γνώμην βουλεύσασθαι κατὰ τοῦ τῶν ὅλων δε σπότου τε καὶ βασιλέως Θεοῦ, καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ; Οἱ γοῦν τὸν ὑπὸ τοῦ πάντων Κυρίου τε καὶ Θεοῦ ἀπεσταλμένον ἀνθρώποις Σωτῆρα πολεμοῦντες, ἐλαύνοντές τε αὐτοῦ τὴν διδασκαλίαν καὶ τὴν Ἐκκλη σίαν αὐτοῦ κατὰ χρόνους διώκοντες βασιλεῖς καὶ ἄρ- χοντες τῆς γῆς λελήθασιν οὐ μόνον εἰς τὸν Χριστὸν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν ἀπεσταλκότα αὐτὸν ἐκτείνοντες τὰ τῆς ἀσεβείας. Χριστὸν μὲν οὖν ὀνομαστὶ ὑπὸ ἀνθρώ πων ἐπιβουλευόμενον σαφῶς ἐν τούτοις ὁ λόγος θε σπίζει. Προϊὼν δὲ καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ὀνομάζει· ἀλλὰ καὶ κλῆρον αὐτῷ παρὰ τοῦ Πατρὸς δοθήσεσθαι πάντα τὰ ἔθνη καὶ τὰ πέρατα τῆς γῆς διδάσκει· ἃ δὴ ἐπὶ μόνῳ τῷ ἡμετέρῳ Σωτῆρι πεπληρωμένα δείκνυται. Ἐπεὶ δὲ γεγόνασι παρὰ Ἰουδαίοις καὶ ἕτεροι Χρισ στοί, ἱερεῖς δηλαδὴ καὶ βασιλεῖς τοῦ ἔθνους, σκοπή σεις ἐπὶ τίνος τούτων τὰ θεσπιζόμενα συμβέβηκεν· εἴ τις καὶ ἄλλος ἐπιβουλεύεται, εἴ τις Υἱὸς Θεοῦ κέ κληται, εἴ τις τῶν ἐθνῶν ἁπάντων κεκράτηκεν· εἴ τις καθ' ὅλης Χριστὸς ἐγνώσθη τῆς οἰκουμένης. Αλλ' οὐκ ἂν ἔχοι τις εἰπεῖν· μόνος γὰρ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς τῆς οἰκείας προσηγορίας τὸν σύμπαντα κατέπλησε κόσμον, Χριστιανῶν ἐξ αὐτοῦ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην πληρώσας, καὶ ἐπὶ μόνῳ αὐτῷ ἕκαστος τῶν εἰρημένων τέλους ἔτυχεν. Διάψαλμα. Το διάψαλμα παρὰ τοῖς Ἑβδομήκοντα κεῖται, οὐκ ἔτι δὲ παρὰ Θεοδοτίωνι καὶ Συμμάχω. Καίτοι γε εἰώθατ: πολλάκις χρῆσθαι τῇ λέξει ταύτῃ ὁμοίως τοῖς Εβδομήκοντα. Διὸ εἰκὸς, εἰ καὶ τὸ πρόσωπον ▼ COMMENTARIA IN PSALMOS. B de duabus viis prius instructos, ea quæ Sal- vatorem spectant deinceps ediscere; per quem omnes homines cum impiorum viam effugerunt, tum viam salutarem per fidem in ipsum ingressi confidunt in eo. quenter admodum vaticinatur. Par enim erat nos sunt; quod hisce verbis declaratur : Beati omnes qui D VERS. 2. Astiterunt reges terra, et principes con- venerunt in unum, adversus Dominum et adversus Christum ejus. Salvator hominibus advenit Christus Dei ; Salvator, inquam, et luminare gentibus uni- versis, doctor pietatis, auctor temperantia, justi- tiæ antistes, omnium virtutum ac divinæ veræque cognitionis causa. Cur ergo, inquit, pro tot lan- torumque bonorum adventu gentes tumultuantur ? Si is advenit qui Moysis legem implet ac perficit, ut ipse declarat his verbis : Non veni solvere le- gem, sed adimplere '; si per ipsum oracula pro- phetarum finem nacta sunt ; quid causæ est cur ii qui hæc meditantur, hæc in ore ferre procurant, Judaici videlicet populi, vanam adversus eum me- ditationem et curam susceperint ? Imo vero princi- pes gentium per universum orbem, et reges terræ qui variis temporibus dominatum obtinuere, quid grave perpessi, quamve calumniandi et querendi causam habentes, una omnes in hanc improbam concordiam adducti sunt, ut insidias simul strue- rent, impiumque consilium inirent adversus uni- versum dominum ac regem Deum, et adversus Christum ejus?li ergo qui adversus Salvatorem, ab omnium Domino ac Deo hominibus missum, bella gesserunt, quique doctrinam ejus insectati sunt, Ecclesiamque diversis temporibus vexarunt, reges nimirum ac principes terræ, ignoraverunt se non modo contra Christum, sed etiam adversus eum a quo missus Christus est, impietatem extendisse suam. Christum igitur nominatim insidiis hominum appetitum, aperte hoc in vaticinio expressum ha- bemus ; in sequentibus autem Filius Dei nominatur ; sed etiam docemur gentes omnes Gnesque terræ in hæreditatem ipsi a Patre donandos : quæ omnia in uno Salvatore nostro completa esse demonstra- tur. Quia vero apud Judæos alii Christi fuere, sacerdotes videlicet et reges gentis illius; perpende mihi, quæso, cui eorum, quæ in vaticinio feruntur, contigere: num quis alius insidiis appetitus sit; num quis Filius Dei audierit; num quis gentibus universis imperarit ; num quis per universum or- bem ut Christus habitus fuerit. Sed neminem hu- jusmodi quispiam proferre valeat ; solus namque Salvator noster Jesus Christus, hoc suo nomine to- tum adimplevit orbem, duin Christianis suo nomine sic vocatis universam terrain replevit : atque in hoc solo quæ dicta sunt omnia ad terminum deducta sunt. Matth. v, 17. Diapsalma. In Septuaginta Interpretibus adest diapsalma, sed non apud Theodotionem et Symmachum, etiamsi ipsi plerumque hac voce uti soleant perinde atque Septuaginta interpretes. Quapropter, etsi hic per-

PG 23:87Λαβὼν τὴν κατὰ πάντων ἐξουσίαν, τοὺς προτέρους ἐκείνους τοὺς κατὰ σοῦ φρυάξαντας καὶ κενὰ μελετήσαντας, ἀλλὰ καὶ τοὺς παραστάντας καὶ συναχθέντας κατὰ σοῦ βασιλεῖς τε γῆς καὶ ἄρχοντας ποιμανεῖς, οὐ τῇ τῶν ἡμέρων προβάτων ποιμαντικῇ ῥάβδῳ, τῇ διὰ λόγων καὶ σωτηρίων μαθημάτων· τοιαύτῃ γὰρ λογικῇ ῥάβδῳ τὰ Χριστοῦ πρόβατα ἐν ταῖς μάνδραις αὐτοῦ, ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις καὶ ταῖς τῶν ἱερῶν Γραφῶν πνευματικαῖς νομαῖς ποιμαίνεται· ἀλλ’ ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ, δι’ ἧς συντρίψειν αὐτοὺς, καὶ τὸ οἴημα αὐτῶν κατεάξειν δίκην ἀγγείου ὀστρακίνου λέγεται. Ῥάβδον δὲ σιδηρᾶν τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν εἶναί φησιν, ἐπικρατεστέραν γενομένην μετὰ τὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπιφάνειαν. Ἐξ ἐκείνου γὰρ τῶν κατ’ ἔθνη πολυαρχιῶν καὶ τῶν κατὰ χώρας ἐθναρχιῶν καταλυθεισῶν, ἡ Ῥωμαίων ἐμονάρχησε βασιλεία, ἣν καὶ ἡ τοῦ Δανιὴλ προφητεία σιδηρᾶν προσεῖπεν, ἐπὶ μὲν τῆς εἰκόνος φήσασα· αἱ κνῆμαι καὶ οἱ πόδες σιδηροῖ, καὶ τὴν ἑρμηνείαν ἐκθεμένη διὰ τοῦ φάναι· Βασιλεία τετάρτη ἔσται ἰσχυρὰ ὡς ὁ σίδηρος· ὃν τρόπον γὰρ ὁ σίδηρος, λεπτυνεῖ καὶ δαμάσει· ἐπὶ δὲ τῆς ὁράσεως τοῦ προφήτου·

PG 23:89Καὶ ἰδοὺ, φησὶν, ζῶον τέταρτον φοβερὸν, καὶ οἱ ὀδόντες αὐτοῦ σιδηροῖ, ἐσθίον καὶ λεπτύνον, καὶ τὰ ἐπίλοιπα τοῖς ποσὶν αὐτοῦ συνεπάτει. Ταύτην τοίνυν καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος δηλοῦσθαι φάσκοντος λόγου· Ποιμανεῖς αὐτοὺς ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ, ὡς σκεύη κεραμέως συντρίψεις αὐτούς. Δυνάμει γὰρ ἀφανεῖ καὶ ἀοράτῳ παρὰ τοῦ Πατρὸς κλῆρον παραλαβὼν τὰ καθ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης ἔθνη ὁ Χριστὸς, τοὺς μὲν ἐπεγνωκότας αὐτὸν, καὶ ὑπὸ τὴν αὐτοῦ μάνδραν γενομένους ποιμανεῖ εἰσάγων καὶ ἐξάγων εἰς ἀγαθὰς νομὰς, ὥστε λέγειν τὴν αὐτοῦ ποίμνην [ϟλογικὴ γὰρ ἦν]ϟ· Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει. Εἰς τόπον χλόης ἐκεῖ με κατεσκήνωσεν· ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέθρεψέ με, τὴν ψυχήν μου ἐπέστρεψε· τοὺς δὲ ἀφηνιῶντας τῶν ἐθνῶν καὶ κατεπαιρομένους τῶν αὐτοῦ προβάτων τῇ ῥάβδῳ τῇ σιδηρᾷ καθυποτάττει δαμάζων καὶ συντρίβων διὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς δυναστείας.

Οὕτω γοῦν συμβαίνει τῶν ἀπλήστων ἐθνῶν τοὺς θυμοὺς καὶ τὰς ὁρμὰς τὰς κατὰ τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Θεοῦ διὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀπειλῆς ἀνακρούεσθαι, οὐκ ἂν ἐπιτρεψάντων τῶν κατὰ πόλεις ἀρχόντων τε καὶ δήμων, ἐν μέσοις αὐτῶν συστῆναι τοῦ Χριστοῦ διδασκαλίαν, ἀνατρεπτικὴν τῆς πολυθέου πλάνης αὐτῶν τυγχάνουσαν, εἰ μὴ ὁ Ῥωμαϊκὸς αὐτοῖς ἦν ἐπηρτημένος φόβος, καὶ τὰ συντρίβοντα αὐτοὺς καὶ μὴ ἐῶντα κεφαλὴν ἐπᾶραι διατάγματα τοὺς θυμοὺς αὐτῶν ἐχαλίνου καὶ συνέτριβε. Καὶ ἄλλῃ δὲ θεϊκῇ καὶ ἀποῤῥήτῳ δυνάμει ὁ Χριστὸς τὰ μὲν αὑτοῦ πρόβατα ἡμέρως ποιμαίνει, μηδέποτε ἀναχωρῶν ἀπ’ αὐτῶν, καθ’ ἣν πεποίηται ἐπαγγελίαν φήσας· Ὅπου ἂν εἶεν δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι ἐν τῷ ὀνόματί μου, ἐκεῖ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν· καὶ πάλιν· Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ’ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος· τοὺς δ’ ἐπανισταμένους αὐτοῦ τῇ ποίμνῃ ἐν τοῖς κατὰ χρόνους διωγμοῖς πάλιν αὐτὸς μετέρχεται ἀφανεῖ καὶ ἀοράτῳ δυνάμει κολάζων ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ, ἀλλὰ καὶ τὴν ὑπερηφανίαν αὐτῶν καὶ τὸ ἔπαρμα τῆς ἀλαζονείας ὡς σκεύη κεράμια συντρίβει·

PG 23:91ὡς ἤδη μυρίους αὐτῶν ὑπὸ τῶν θεηλάτων αὐτοῦ μαστίγων ἐλαυνομένους δοῦναι δόξαν τῷ Θεῷ, καὶ ἐξομολογήσασθαι τὰς δυσσεβείας αὐτῶν. Ὡς σκεύη κεραμέως συντρίψεις αὐτούς· οὐχ ὥστε ἀπολέσαι καὶ ἀναλῶσαι συντρίβει, ἀλλ’ ὥστε ἀναπλάσαι· πρὸς τοῦτο γὰρ σκοπὸς τῷ κεραμεῖ συντρίβειν τὰ οἰκεῖα σκεύη, ὅταν ἔτι ὑγιῆ καὶ ἀκέραιον σώζῃ τοῦ κεραμέως τὴν διάπλασιν οὐδέπω πυρὶ προσωμιληκότα. Τούτοις δὲ μαρτυρεῖ καὶ ὁ μακάριος Ἱερεμίας ὁ προφήτης, λέγων ὡς ἐκ τοῦ Θεοῦ· Ἢ καθὼς ὁ κεραμεὺς, οὕτως οὐ δυνήσομαι τοῦ ποιῆσαι ὑμῖν, οἶκος Ἰσραὴλ, λέγει Κύριος; τουτέστιν, οὕτω καὶ διαπεσόντας ἀναπλάσαι, καὶ πάλιν εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀποκαταστῆσαι. Καὶ νῦν, βασιλεῖς, σύνετε, παιδεύθητε πάντες οἱ κρίνοντες τὴν γῆν. Δουλεύσατε τῷ Κυρίῳ ἐν φόβῳ, καὶ ἀγαλλιᾶσθε αὐτῷ ἐν τρόμῳ. Δράξασθε παιδείας, μήποτε ὀργισθῇ Κύριος. Τῆς εὐαγγελικῆς δηλονότι νομοθεσίας. Ἐντεῦθεν μεταβατικῶς ὁ λόγος διδασκαλίαν ἐκτίθεται τοῖς ἄρχουσι καὶ τοῖς βασιλεῦσι, τοῖς ὑπὸ τῇ σιδηρᾷ ῥάβδῳ ποιμανθησομένοις, καί φησιν·

Ἱερουσαλὴμ ἐλευθέρα ἐστὶν, ἐνταῦθα τησι τὰ βασίλεια αὐτῷ συνεστάναι· μέρος δ' ἂν τῆς ἄνω Ἐκκλησίας καὶ ἡ ἐπὶ γῆς εἰς ἐκεῖνο τέλους καὶ αὐτ τῇ σπεύδουσα (1). Οπως δὲ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἐν τῇ ἐπουρανίῳ Σιὼν κατεστάθη βασιλεὺς ὁ Χριστὸς αὐτοῦ, πάρεστι γνῶναι καὶ ἀπὸ τοῦ λέγεσθαι αὐτῷ· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου υπο πόδιον τῶν ποδῶν σου. Ποίους δὲ ἐχθροὺς ἢ τοὺς προλεχθέντας, τοὺς δὴ συναχθέντας κατ' αὐτοῦ καὶ παραστάντας ἄρχοντας καὶ βασιλεῖς, καὶ λαούς, καὶ ἔθνη ; τούτους γὰρ ὑποτάξειν τοῖς αὐτοῦ ποσὶν ὁ Πατὴρ ἐπηγγείλατο. Β δὲ διάστημά τι χρονικόν ἐστι. Κύριος εἶπε πρὸς μέ· Υιός μου εἶ σὺ, ἐγώ σήμερον γεγέννηκά σε. Τὸ σήμερον όνομα χρόνου ἐστίν· ἰσοδυναμεῖ δὲ τῇ ἐνεστώσῃ ἡμέρᾳ· ἡμέρα Τί οὖν φησι πρὸς αὐτὸν ὁ Κύριος· Ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε; δη- λονότι περὶ τῆς χρονικῆς ἔφη γενήσεως τῆς κατ' οἰκονομίαν· περὶ γὰρ τῆς ἀνάρχου φησὶν αὐτὸς ὁ Δαυΐδ· Ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησα σε. Γεννᾶται δὲ σήμερον οὐχὶ ἀρχὴν συστάσεως ἐν τῷ γεννᾶσθαι λαμβάνων, κατὰ δὲ τὴν σαρκικὴν οἰκονο μίαν εἰς υἱοθεσίαν ἐλθών. Καὶ ὁ παρ' αὐτοῦ δὲ λαβὼν ἐξουσίαν τέκνον Θεοῦ γενέσθαι, ὅτε γίνεται τέκνον διὰ τοῦ βαπτίσματος ἀναγεννώμενος, ἕτερόν τι πρὸ τοῦ εἶναι τέκνον ὑπάρχων, ἐξευγενίζεται. Ο μέντοι γε Ἑβραῖος ἐλέγετο κύριον εἶναι τῆς λέξεως, ἔτεκον, ὅπερ καὶ ᾿Ακύλας πεποίηκεν. Ὁ δὲ Απόστολος, νομού μαθῆς ὑπάρχων, ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους τῇ τῶν Ε660- μήκοντα ἐχρήσατο. Καὶ ὅτι γε εἰς τὸν ἡμέτερον Σωτῆρα Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν, καὶ οὐκ εἰς ἄλλον, πεπλήρωται ταῦτα, παρίστησι· τὸ γάρ· Αἴτησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κλη ρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς, οὐδεὶς ἂν ἔχοι φάνα: ἐφ' ἑτέρου τῶν πάλαι τοῦ Θεοῦ προφητῶν πεφανερῶσθαι καὶ πεπλη ρῶσθαι. Οὔτε γὰρ Μωϋσῆς τῶν ἐθνῶν ἁπάντων ἐγρά τησεν, οὔτε Δαυΐδ, οὔτε Σολομών, οὔτε τις ἕτερος προφητῶν ἢ βασιλέων τῶν ἐξ αἰῶνος γενομένων· μόνῳ δὲ τῷ ἡμετέρῳ Σωτῆρι ἡ τῶν πραγμάτων ἐνάρ γεια μαρτυρεῖ· ἐπειδήπερ εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλ- θεν ὁ φθόγγος τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ, καὶ εἰς τὰ Ο πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν διῆλθεν. Ποιμανεῖς αὐτοὺς ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ, ὡς σκεύη κεραμέως συντρίψεις αὐτούς. Λαβὼν τὴν κατὰ πάντων ἐξουσίαν, τοὺς προτέρους ἐκείνους τοὺς κατὰ σοῦ φρυάξαντας καὶ κενὰ μελετήσαντας, ἀλλὰ καὶ τοὺς παραστάντας καὶ συναχθέντας κατὰ σοῦ βασιλεῖς τε γῆς καὶ ἄρχοντας ποιμανεῖς, οὐ τῇ τῶν ἡμέρων προβάτων ποιμαντικῇ ράβδῳ, τῇ διὰ λόγων καὶ σωτηρίων μαθημάτων· τοιαύτῃ γὰρ λογικῇ ῥάβδω τὰ Χριστοῦ πρόβατα ἐν ταῖς μάνδραις αὐτοῦ, ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις καὶ ταῖς τῶν ἱερῶν Γραφῶν πνευ ματικαῖς νομαῖς ποιμαίνετα:· ἀλλ' ἐν ῥάβδω σιδηρά, EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS 101. EXEGETICA. est Jerusalem, libera est, atquedic tamen regnum A sihi constitutum ait; pars ergo supernæ Ecclesiæ fuerit etiam ea quæ in terra versatur, cum eum- dem ad finem ipsa contendat. Quomodo autem a Patre in Sion coelesti constituius fuerit rex Chri- stus, intelligere licet, quod dictum illi sit: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum”. Quos nempe inimicos, nisi supra memoratos, qui congregati sunt adversus eum, et astiterunt principes, reges, gentes atque populi? hosce enim sub pedibus ejus substraturum se pro- misit Pater. - VERS. 7. Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Illud, hodie, nomen tem- poris est, idemque significat atque præsenti die. Dies autem est interstitium quoddam temporis. Cur igitur ait illi Dominus: Ego hodie genui te? id videlicet de temporali generatione dictum, quæ per œconomiam facta. De illa namque quæ sine prin- cipio est, ait ipse David: Ex utero ante luciferum genui te. Gignitur autem hodie, non principium exsistendi in ortu accipiens, sed secundum carna- lem œconomiam in adoptionem veniens. Et quis- quis ab eo accipit potestatem ut Gilius Dei fat, quando filius, per baptismum regeneratus, eficitur; qui tamen aliquid fuerat antequam filius esset, tunc ipse nobilitatur. Dicitur propriam Hebraici textus significationem esse peperi, qua Aquila usus est. Apostolus autem legisperitus cum esset, in Epistola ad Hebræos Septuaginta Interpretum ver- sione usus est. Quod autem hæc in Salvatore nostro Jesu Chri- sto, et non in alio, completa sint, declaratur; illud enim : VERS. 8. Postula a me, et dabo tibi gentes hæredi- talem tuam, et possessionem tuam terminos terra, nemo dixerit in alio quopiam veterum Dei prophe- tarum visum ac completum esse. Nam neque Moyses omnibus gentibus imperavit, neque David, neque Salomon, neque alius quispiam eorum qui a sæculo fuere prophetarum aut regum: soli autem Salva- tori nostro haec competere vel ipsa rerum perspi- cuitas testificatur: quandoquidem in omnem terram exivit sonus apostolorum ejus, et in fines orbis ter- ræ verba eorum pervasere". C Psal. XVIIΙ, VERS. 9. Pasces eos in virga ferrea, tanquam vasa figuli confringes eos. Accepta in omnes potestate, priores illos qui adversum te fremuerunt et vana ineditati sunt, sed etiam qui astiterunt, et conve- nerunt adversum te reges terræ et principes, pasces, non pastorali mansuetarum ovium virgá, quæ ser- monibus salutaribusque disciplinis constat ; hujus modi namque virga rationabili Christi oves in ejus ovilibus, sive in Ecclesiis et spiritualibus sacrarum Scripturarum pascuis, reguntur; sed in virga fer- rea; qua et illos et cogitationes eorum confringere, Galat. 17, Psal. CIX, 1, 2. ibid. 26. 4. 5. (1) Αὐτῇ. σπ. Legendum αὐτή, nempe ἡ ἐπὶ γῆς Ἐκκλησία. EDIT.

ὅτι Γνῶντες, ὦ οὗτοι, καὶ συνόντες ὁπόση τις ἡ δύναμις τοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς εἰληφότος τὰ ἔθνη κληρονομίαν, καὶ ὁποία τις τυγχάνει ἡ σιδηρᾶ ῥάβδος ἡ καθ’ ὑμῶν ἐπεγειρομένη, παύσασθε πολεμοῦντες αὐτῷ· ἀπολαβόντες δὲ μᾶλλον σύνεσιν ἐπίδοτε ἑαυτοὺς τῇ λογικῇ παιδείᾳ. Ὅταν ἐκκαυθῇ ἐν τάχει ὁ θυμὸς αὐτοῦ· μακάριοι πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ’ αὐτῷ· Ὅτι δὲ μὴ πάθη Θεοῦ ὀργὴ καὶ θυμὸς, ὁ μακάριος ἐδήλωσε Παῦλος εἰπών· Κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν, θησαυρίζεις ἑαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς· δι’ ὧν σημαίνει τὴν ἐφ’ ἁμαρτίαις κόλασιν εἰρῆσθαι θυμὸν καὶ ὀργήν. Ἐπ’ αὐτῷ δὲ, λέγει, πεποιθότες τῷ προφητευομένῳ Χριστῷ διὰ παντὸς τοῦ ψαλμοῦ, οἱ μικρὸν ὕστερον [ϟβραχὺς γὰρ ἅπας ὁ παρὼν βίος]ϟ εὑρεθήσονται μακάριοι. Τὸ δὲ λεῖπον τοῖς ἐν τῷ πρώτῳ ψαλμῷ διὰ τούτων ἀπέδωκεν. Οὐ γὰρ ἀρκεῖ μόνον τὸ μὴ πορεύεσθαι ἐν βουλῇ ἀσεβῶν, οὐδὲ τὸ μὴ στῆναι ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν καὶ μελετᾷν ἐν τῷ νόμῳ· ἀλλὰ γὰρ δὴ καὶ μὴ διακενῆς μελετᾷν, ἀλλὰ γνῶναι Χριστὸν ἐξ αὐτῶν, καὶ τῆς αὐτοῦ γενέσθαι μερίδος τε καὶ κληρονομίας, καὶ διὰ πίστεως καὶ ἔργων ἐπ’ αὐτῷ πεποιθέναι.

Ἱερουσαλὴμ ἐλευθέρα ἐστὶν, ἐνταῦθα τησι τὰ βασίλεια αὐτῷ συνεστάναι· μέρος δ' ἂν τῆς ἄνω Ἐκκλησίας καὶ ἡ ἐπὶ γῆς εἰς ἐκεῖνο τέλους καὶ αὐτ τῇ σπεύδουσα (1). Οπως δὲ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἐν τῇ ἐπουρανίῳ Σιὼν κατεστάθη βασιλεὺς ὁ Χριστὸς αὐτοῦ, πάρεστι γνῶναι καὶ ἀπὸ τοῦ λέγεσθαι αὐτῷ· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου υπο πόδιον τῶν ποδῶν σου. Ποίους δὲ ἐχθροὺς ἢ τοὺς προλεχθέντας, τοὺς δὴ συναχθέντας κατ' αὐτοῦ καὶ παραστάντας ἄρχοντας καὶ βασιλεῖς, καὶ λαούς, καὶ ἔθνη ; τούτους γὰρ ὑποτάξειν τοῖς αὐτοῦ ποσὶν ὁ Πατὴρ ἐπηγγείλατο. Β δὲ διάστημά τι χρονικόν ἐστι. Κύριος εἶπε πρὸς μέ· Υιός μου εἶ σὺ, ἐγώ σήμερον γεγέννηκά σε. Τὸ σήμερον όνομα χρόνου ἐστίν· ἰσοδυναμεῖ δὲ τῇ ἐνεστώσῃ ἡμέρᾳ· ἡμέρα Τί οὖν φησι πρὸς αὐτὸν ὁ Κύριος· Ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε; δη- λονότι περὶ τῆς χρονικῆς ἔφη γενήσεως τῆς κατ' οἰκονομίαν· περὶ γὰρ τῆς ἀνάρχου φησὶν αὐτὸς ὁ Δαυΐδ· Ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησα σε. Γεννᾶται δὲ σήμερον οὐχὶ ἀρχὴν συστάσεως ἐν τῷ γεννᾶσθαι λαμβάνων, κατὰ δὲ τὴν σαρκικὴν οἰκονο μίαν εἰς υἱοθεσίαν ἐλθών. Καὶ ὁ παρ' αὐτοῦ δὲ λαβὼν ἐξουσίαν τέκνον Θεοῦ γενέσθαι, ὅτε γίνεται τέκνον διὰ τοῦ βαπτίσματος ἀναγεννώμενος, ἕτερόν τι πρὸ τοῦ εἶναι τέκνον ὑπάρχων, ἐξευγενίζεται. Ο μέντοι γε Ἑβραῖος ἐλέγετο κύριον εἶναι τῆς λέξεως, ἔτεκον, ὅπερ καὶ ᾿Ακύλας πεποίηκεν. Ὁ δὲ Απόστολος, νομού μαθῆς ὑπάρχων, ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους τῇ τῶν Ε660- μήκοντα ἐχρήσατο. Καὶ ὅτι γε εἰς τὸν ἡμέτερον Σωτῆρα Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν, καὶ οὐκ εἰς ἄλλον, πεπλήρωται ταῦτα, παρίστησι· τὸ γάρ· Αἴτησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κλη ρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς, οὐδεὶς ἂν ἔχοι φάνα: ἐφ' ἑτέρου τῶν πάλαι τοῦ Θεοῦ προφητῶν πεφανερῶσθαι καὶ πεπλη ρῶσθαι. Οὔτε γὰρ Μωϋσῆς τῶν ἐθνῶν ἁπάντων ἐγρά τησεν, οὔτε Δαυΐδ, οὔτε Σολομών, οὔτε τις ἕτερος προφητῶν ἢ βασιλέων τῶν ἐξ αἰῶνος γενομένων· μόνῳ δὲ τῷ ἡμετέρῳ Σωτῆρι ἡ τῶν πραγμάτων ἐνάρ γεια μαρτυρεῖ· ἐπειδήπερ εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλ- θεν ὁ φθόγγος τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ, καὶ εἰς τὰ Ο πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν διῆλθεν. Ποιμανεῖς αὐτοὺς ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ, ὡς σκεύη κεραμέως συντρίψεις αὐτούς. Λαβὼν τὴν κατὰ πάντων ἐξουσίαν, τοὺς προτέρους ἐκείνους τοὺς κατὰ σοῦ φρυάξαντας καὶ κενὰ μελετήσαντας, ἀλλὰ καὶ τοὺς παραστάντας καὶ συναχθέντας κατὰ σοῦ βασιλεῖς τε γῆς καὶ ἄρχοντας ποιμανεῖς, οὐ τῇ τῶν ἡμέρων προβάτων ποιμαντικῇ ράβδῳ, τῇ διὰ λόγων καὶ σωτηρίων μαθημάτων· τοιαύτῃ γὰρ λογικῇ ῥάβδω τὰ Χριστοῦ πρόβατα ἐν ταῖς μάνδραις αὐτοῦ, ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις καὶ ταῖς τῶν ἱερῶν Γραφῶν πνευ ματικαῖς νομαῖς ποιμαίνετα:· ἀλλ' ἐν ῥάβδω σιδηρά, EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS 101. EXEGETICA. est Jerusalem, libera est, atquedic tamen regnum A sihi constitutum ait; pars ergo supernæ Ecclesiæ fuerit etiam ea quæ in terra versatur, cum eum- dem ad finem ipsa contendat. Quomodo autem a Patre in Sion coelesti constituius fuerit rex Chri- stus, intelligere licet, quod dictum illi sit: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum”. Quos nempe inimicos, nisi supra memoratos, qui congregati sunt adversus eum, et astiterunt principes, reges, gentes atque populi? hosce enim sub pedibus ejus substraturum se pro- misit Pater. - VERS. 7. Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Illud, hodie, nomen tem- poris est, idemque significat atque præsenti die. Dies autem est interstitium quoddam temporis. Cur igitur ait illi Dominus: Ego hodie genui te? id videlicet de temporali generatione dictum, quæ per œconomiam facta. De illa namque quæ sine prin- cipio est, ait ipse David: Ex utero ante luciferum genui te. Gignitur autem hodie, non principium exsistendi in ortu accipiens, sed secundum carna- lem œconomiam in adoptionem veniens. Et quis- quis ab eo accipit potestatem ut Gilius Dei fat, quando filius, per baptismum regeneratus, eficitur; qui tamen aliquid fuerat antequam filius esset, tunc ipse nobilitatur. Dicitur propriam Hebraici textus significationem esse peperi, qua Aquila usus est. Apostolus autem legisperitus cum esset, in Epistola ad Hebræos Septuaginta Interpretum ver- sione usus est. Quod autem hæc in Salvatore nostro Jesu Chri- sto, et non in alio, completa sint, declaratur; illud enim : VERS. 8. Postula a me, et dabo tibi gentes hæredi- talem tuam, et possessionem tuam terminos terra, nemo dixerit in alio quopiam veterum Dei prophe- tarum visum ac completum esse. Nam neque Moyses omnibus gentibus imperavit, neque David, neque Salomon, neque alius quispiam eorum qui a sæculo fuere prophetarum aut regum: soli autem Salva- tori nostro haec competere vel ipsa rerum perspi- cuitas testificatur: quandoquidem in omnem terram exivit sonus apostolorum ejus, et in fines orbis ter- ræ verba eorum pervasere". C Psal. XVIIΙ, VERS. 9. Pasces eos in virga ferrea, tanquam vasa figuli confringes eos. Accepta in omnes potestate, priores illos qui adversum te fremuerunt et vana ineditati sunt, sed etiam qui astiterunt, et conve- nerunt adversum te reges terræ et principes, pasces, non pastorali mansuetarum ovium virgá, quæ ser- monibus salutaribusque disciplinis constat ; hujus modi namque virga rationabili Christi oves in ejus ovilibus, sive in Ecclesiis et spiritualibus sacrarum Scripturarum pascuis, reguntur; sed in virga fer- rea; qua et illos et cogitationes eorum confringere, Galat. 17, Psal. CIX, 1, 2. ibid. 26. 4. 5. (1) Αὐτῇ. σπ. Legendum αὐτή, nempe ἡ ἐπὶ γῆς Ἐκκλησία. EDIT.

Εἰκότως ἄρα, μιᾶς οὔσης τῆς διανοίας, συνημμένοι παρ’ Ἑβραίοις εἰσὶν οἱ δύο ψαλμοί.

Ἱερουσαλὴμ ἐλευθέρα ἐστὶν, ἐνταῦθα τησι τὰ βασίλεια αὐτῷ συνεστάναι· μέρος δ' ἂν τῆς ἄνω Ἐκκλησίας καὶ ἡ ἐπὶ γῆς εἰς ἐκεῖνο τέλους καὶ αὐτ τῇ σπεύδουσα (1). Οπως δὲ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἐν τῇ ἐπουρανίῳ Σιὼν κατεστάθη βασιλεὺς ὁ Χριστὸς αὐτοῦ, πάρεστι γνῶναι καὶ ἀπὸ τοῦ λέγεσθαι αὐτῷ· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου υπο πόδιον τῶν ποδῶν σου. Ποίους δὲ ἐχθροὺς ἢ τοὺς προλεχθέντας, τοὺς δὴ συναχθέντας κατ' αὐτοῦ καὶ παραστάντας ἄρχοντας καὶ βασιλεῖς, καὶ λαούς, καὶ ἔθνη ; τούτους γὰρ ὑποτάξειν τοῖς αὐτοῦ ποσὶν ὁ Πατὴρ ἐπηγγείλατο. Β δὲ διάστημά τι χρονικόν ἐστι. Κύριος εἶπε πρὸς μέ· Υιός μου εἶ σὺ, ἐγώ σήμερον γεγέννηκά σε. Τὸ σήμερον όνομα χρόνου ἐστίν· ἰσοδυναμεῖ δὲ τῇ ἐνεστώσῃ ἡμέρᾳ· ἡμέρα Τί οὖν φησι πρὸς αὐτὸν ὁ Κύριος· Ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε; δη- λονότι περὶ τῆς χρονικῆς ἔφη γενήσεως τῆς κατ' οἰκονομίαν· περὶ γὰρ τῆς ἀνάρχου φησὶν αὐτὸς ὁ Δαυΐδ· Ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησα σε. Γεννᾶται δὲ σήμερον οὐχὶ ἀρχὴν συστάσεως ἐν τῷ γεννᾶσθαι λαμβάνων, κατὰ δὲ τὴν σαρκικὴν οἰκονο μίαν εἰς υἱοθεσίαν ἐλθών. Καὶ ὁ παρ' αὐτοῦ δὲ λαβὼν ἐξουσίαν τέκνον Θεοῦ γενέσθαι, ὅτε γίνεται τέκνον διὰ τοῦ βαπτίσματος ἀναγεννώμενος, ἕτερόν τι πρὸ τοῦ εἶναι τέκνον ὑπάρχων, ἐξευγενίζεται. Ο μέντοι γε Ἑβραῖος ἐλέγετο κύριον εἶναι τῆς λέξεως, ἔτεκον, ὅπερ καὶ ᾿Ακύλας πεποίηκεν. Ὁ δὲ Απόστολος, νομού μαθῆς ὑπάρχων, ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους τῇ τῶν Ε660- μήκοντα ἐχρήσατο. Καὶ ὅτι γε εἰς τὸν ἡμέτερον Σωτῆρα Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν, καὶ οὐκ εἰς ἄλλον, πεπλήρωται ταῦτα, παρίστησι· τὸ γάρ· Αἴτησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κλη ρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς, οὐδεὶς ἂν ἔχοι φάνα: ἐφ' ἑτέρου τῶν πάλαι τοῦ Θεοῦ προφητῶν πεφανερῶσθαι καὶ πεπλη ρῶσθαι. Οὔτε γὰρ Μωϋσῆς τῶν ἐθνῶν ἁπάντων ἐγρά τησεν, οὔτε Δαυΐδ, οὔτε Σολομών, οὔτε τις ἕτερος προφητῶν ἢ βασιλέων τῶν ἐξ αἰῶνος γενομένων· μόνῳ δὲ τῷ ἡμετέρῳ Σωτῆρι ἡ τῶν πραγμάτων ἐνάρ γεια μαρτυρεῖ· ἐπειδήπερ εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλ- θεν ὁ φθόγγος τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ, καὶ εἰς τὰ Ο πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν διῆλθεν. Ποιμανεῖς αὐτοὺς ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ, ὡς σκεύη κεραμέως συντρίψεις αὐτούς. Λαβὼν τὴν κατὰ πάντων ἐξουσίαν, τοὺς προτέρους ἐκείνους τοὺς κατὰ σοῦ φρυάξαντας καὶ κενὰ μελετήσαντας, ἀλλὰ καὶ τοὺς παραστάντας καὶ συναχθέντας κατὰ σοῦ βασιλεῖς τε γῆς καὶ ἄρχοντας ποιμανεῖς, οὐ τῇ τῶν ἡμέρων προβάτων ποιμαντικῇ ράβδῳ, τῇ διὰ λόγων καὶ σωτηρίων μαθημάτων· τοιαύτῃ γὰρ λογικῇ ῥάβδω τὰ Χριστοῦ πρόβατα ἐν ταῖς μάνδραις αὐτοῦ, ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις καὶ ταῖς τῶν ἱερῶν Γραφῶν πνευ ματικαῖς νομαῖς ποιμαίνετα:· ἀλλ' ἐν ῥάβδω σιδηρά, EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS 101. EXEGETICA. est Jerusalem, libera est, atquedic tamen regnum A sihi constitutum ait; pars ergo supernæ Ecclesiæ fuerit etiam ea quæ in terra versatur, cum eum- dem ad finem ipsa contendat. Quomodo autem a Patre in Sion coelesti constituius fuerit rex Chri- stus, intelligere licet, quod dictum illi sit: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum”. Quos nempe inimicos, nisi supra memoratos, qui congregati sunt adversus eum, et astiterunt principes, reges, gentes atque populi? hosce enim sub pedibus ejus substraturum se pro- misit Pater. - VERS. 7. Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Illud, hodie, nomen tem- poris est, idemque significat atque præsenti die. Dies autem est interstitium quoddam temporis. Cur igitur ait illi Dominus: Ego hodie genui te? id videlicet de temporali generatione dictum, quæ per œconomiam facta. De illa namque quæ sine prin- cipio est, ait ipse David: Ex utero ante luciferum genui te. Gignitur autem hodie, non principium exsistendi in ortu accipiens, sed secundum carna- lem œconomiam in adoptionem veniens. Et quis- quis ab eo accipit potestatem ut Gilius Dei fat, quando filius, per baptismum regeneratus, eficitur; qui tamen aliquid fuerat antequam filius esset, tunc ipse nobilitatur. Dicitur propriam Hebraici textus significationem esse peperi, qua Aquila usus est. Apostolus autem legisperitus cum esset, in Epistola ad Hebræos Septuaginta Interpretum ver- sione usus est. Quod autem hæc in Salvatore nostro Jesu Chri- sto, et non in alio, completa sint, declaratur; illud enim : VERS. 8. Postula a me, et dabo tibi gentes hæredi- talem tuam, et possessionem tuam terminos terra, nemo dixerit in alio quopiam veterum Dei prophe- tarum visum ac completum esse. Nam neque Moyses omnibus gentibus imperavit, neque David, neque Salomon, neque alius quispiam eorum qui a sæculo fuere prophetarum aut regum: soli autem Salva- tori nostro haec competere vel ipsa rerum perspi- cuitas testificatur: quandoquidem in omnem terram exivit sonus apostolorum ejus, et in fines orbis ter- ræ verba eorum pervasere". C Psal. XVIIΙ, VERS. 9. Pasces eos in virga ferrea, tanquam vasa figuli confringes eos. Accepta in omnes potestate, priores illos qui adversum te fremuerunt et vana ineditati sunt, sed etiam qui astiterunt, et conve- nerunt adversum te reges terræ et principes, pasces, non pastorali mansuetarum ovium virgá, quæ ser- monibus salutaribusque disciplinis constat ; hujus modi namque virga rationabili Christi oves in ejus ovilibus, sive in Ecclesiis et spiritualibus sacrarum Scripturarum pascuis, reguntur; sed in virga fer- rea; qua et illos et cogitationes eorum confringere, Galat. 17, Psal. CIX, 1, 2. ibid. 26. 4. 5. (1) Αὐτῇ. σπ. Legendum αὐτή, nempe ἡ ἐπὶ γῆς Ἐκκλησία. EDIT.

Exegesis of Psalm 3ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΤΟΥ ΨΑΛΜΟΥ Γ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΤΟΥ ΨΑΛΜΟΥ Γ. Ψαλμὸς τῷ Δαυὶ̈δ, ὁπότε ἀπεδίδρασκεν ἀπὸ προςώπου Ἀβεσσαλὼμ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ. Ἀναγκαίως τὸν καιρὸν ἐπισημειοῦται, ὡς ἂν ἐφαρμόσοι μὲν τοῖς λεγομένοις τὴν ἀπὸ τῶν Βασιλειῶν ἱστορίαν, καὶ ὡς ἂν μάθοιμεν, ὅτι, μετὰ τὸ ἐξαμαρτῆσαι εἰς τὴν τοῦ Οὐρίου, τοσοῦτον εἰσηνέγκατο μετανοίας καρπὸν, ὡς πάλιν ἐν θείῳ Πνεύματι ψάλλειν. Ἕπεται γὰρ τῇ κατὰ τὸν Οὐρίαν ἱστορίᾳ ἡ τοῦ Ἀβεςσαλὼμ κατὰ τοῦ πατρὸς ἐπανάστασις. Γένοιτο δ’ ἂν ἐκ τούτων καὶ ἑτέροις τροπὴ τῆς ἀπὸ προτέρων κακῶν ἐπὶ τὰ κρείττω μεταβολῆς, διδασκαλία τε γνησίας πρὸς τὸν Θεὸν ἐπιστροφῆς. Καὶ ἄλλως δὲ ἴδιον δικαίων ἐστὶ τὸ θλίβεσθαι· διὸ καὶ ὁ Σωτήρ φησιν· Ἐν τῷ κόσμῳ θλίψιν ἔχετε· καὶ στενὴ καὶ τεθλιμμένη ἐστὶν ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν. Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν οἱ θλίβοντές με; Πολλοὶ ἐπανίστανται ἐπ’ ἐμέ· πολλοὶ λέγουσι τῇ ψυχῇ μου· Οὐκ ἔστι σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ Θεῷ αὐτοῦ. Σὺ δὲ, Κύριε, ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου, καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου. Πάντας διωγμοὺς χρὴ προσδοκᾷν τοὺς κατὰ Θεὸν ζῇν προῃρημένους.

Ἱερουσαλὴμ ἐλευθέρα ἐστὶν, ἐνταῦθα τησι τὰ βασίλεια αὐτῷ συνεστάναι· μέρος δ' ἂν τῆς ἄνω Ἐκκλησίας καὶ ἡ ἐπὶ γῆς εἰς ἐκεῖνο τέλους καὶ αὐτ τῇ σπεύδουσα (1). Οπως δὲ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἐν τῇ ἐπουρανίῳ Σιὼν κατεστάθη βασιλεὺς ὁ Χριστὸς αὐτοῦ, πάρεστι γνῶναι καὶ ἀπὸ τοῦ λέγεσθαι αὐτῷ· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου υπο πόδιον τῶν ποδῶν σου. Ποίους δὲ ἐχθροὺς ἢ τοὺς προλεχθέντας, τοὺς δὴ συναχθέντας κατ' αὐτοῦ καὶ παραστάντας ἄρχοντας καὶ βασιλεῖς, καὶ λαούς, καὶ ἔθνη ; τούτους γὰρ ὑποτάξειν τοῖς αὐτοῦ ποσὶν ὁ Πατὴρ ἐπηγγείλατο. Β δὲ διάστημά τι χρονικόν ἐστι. Κύριος εἶπε πρὸς μέ· Υιός μου εἶ σὺ, ἐγώ σήμερον γεγέννηκά σε. Τὸ σήμερον όνομα χρόνου ἐστίν· ἰσοδυναμεῖ δὲ τῇ ἐνεστώσῃ ἡμέρᾳ· ἡμέρα Τί οὖν φησι πρὸς αὐτὸν ὁ Κύριος· Ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε; δη- λονότι περὶ τῆς χρονικῆς ἔφη γενήσεως τῆς κατ' οἰκονομίαν· περὶ γὰρ τῆς ἀνάρχου φησὶν αὐτὸς ὁ Δαυΐδ· Ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησα σε. Γεννᾶται δὲ σήμερον οὐχὶ ἀρχὴν συστάσεως ἐν τῷ γεννᾶσθαι λαμβάνων, κατὰ δὲ τὴν σαρκικὴν οἰκονο μίαν εἰς υἱοθεσίαν ἐλθών. Καὶ ὁ παρ' αὐτοῦ δὲ λαβὼν ἐξουσίαν τέκνον Θεοῦ γενέσθαι, ὅτε γίνεται τέκνον διὰ τοῦ βαπτίσματος ἀναγεννώμενος, ἕτερόν τι πρὸ τοῦ εἶναι τέκνον ὑπάρχων, ἐξευγενίζεται. Ο μέντοι γε Ἑβραῖος ἐλέγετο κύριον εἶναι τῆς λέξεως, ἔτεκον, ὅπερ καὶ ᾿Ακύλας πεποίηκεν. Ὁ δὲ Απόστολος, νομού μαθῆς ὑπάρχων, ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους τῇ τῶν Ε660- μήκοντα ἐχρήσατο. Καὶ ὅτι γε εἰς τὸν ἡμέτερον Σωτῆρα Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν, καὶ οὐκ εἰς ἄλλον, πεπλήρωται ταῦτα, παρίστησι· τὸ γάρ· Αἴτησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κλη ρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς, οὐδεὶς ἂν ἔχοι φάνα: ἐφ' ἑτέρου τῶν πάλαι τοῦ Θεοῦ προφητῶν πεφανερῶσθαι καὶ πεπλη ρῶσθαι. Οὔτε γὰρ Μωϋσῆς τῶν ἐθνῶν ἁπάντων ἐγρά τησεν, οὔτε Δαυΐδ, οὔτε Σολομών, οὔτε τις ἕτερος προφητῶν ἢ βασιλέων τῶν ἐξ αἰῶνος γενομένων· μόνῳ δὲ τῷ ἡμετέρῳ Σωτῆρι ἡ τῶν πραγμάτων ἐνάρ γεια μαρτυρεῖ· ἐπειδήπερ εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλ- θεν ὁ φθόγγος τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ, καὶ εἰς τὰ Ο πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν διῆλθεν. Ποιμανεῖς αὐτοὺς ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ, ὡς σκεύη κεραμέως συντρίψεις αὐτούς. Λαβὼν τὴν κατὰ πάντων ἐξουσίαν, τοὺς προτέρους ἐκείνους τοὺς κατὰ σοῦ φρυάξαντας καὶ κενὰ μελετήσαντας, ἀλλὰ καὶ τοὺς παραστάντας καὶ συναχθέντας κατὰ σοῦ βασιλεῖς τε γῆς καὶ ἄρχοντας ποιμανεῖς, οὐ τῇ τῶν ἡμέρων προβάτων ποιμαντικῇ ράβδῳ, τῇ διὰ λόγων καὶ σωτηρίων μαθημάτων· τοιαύτῃ γὰρ λογικῇ ῥάβδω τὰ Χριστοῦ πρόβατα ἐν ταῖς μάνδραις αὐτοῦ, ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις καὶ ταῖς τῶν ἱερῶν Γραφῶν πνευ ματικαῖς νομαῖς ποιμαίνετα:· ἀλλ' ἐν ῥάβδω σιδηρά, EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS 101. EXEGETICA. est Jerusalem, libera est, atquedic tamen regnum A sihi constitutum ait; pars ergo supernæ Ecclesiæ fuerit etiam ea quæ in terra versatur, cum eum- dem ad finem ipsa contendat. Quomodo autem a Patre in Sion coelesti constituius fuerit rex Chri- stus, intelligere licet, quod dictum illi sit: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum”. Quos nempe inimicos, nisi supra memoratos, qui congregati sunt adversus eum, et astiterunt principes, reges, gentes atque populi? hosce enim sub pedibus ejus substraturum se pro- misit Pater. - VERS. 7. Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Illud, hodie, nomen tem- poris est, idemque significat atque præsenti die. Dies autem est interstitium quoddam temporis. Cur igitur ait illi Dominus: Ego hodie genui te? id videlicet de temporali generatione dictum, quæ per œconomiam facta. De illa namque quæ sine prin- cipio est, ait ipse David: Ex utero ante luciferum genui te. Gignitur autem hodie, non principium exsistendi in ortu accipiens, sed secundum carna- lem œconomiam in adoptionem veniens. Et quis- quis ab eo accipit potestatem ut Gilius Dei fat, quando filius, per baptismum regeneratus, eficitur; qui tamen aliquid fuerat antequam filius esset, tunc ipse nobilitatur. Dicitur propriam Hebraici textus significationem esse peperi, qua Aquila usus est. Apostolus autem legisperitus cum esset, in Epistola ad Hebræos Septuaginta Interpretum ver- sione usus est. Quod autem hæc in Salvatore nostro Jesu Chri- sto, et non in alio, completa sint, declaratur; illud enim : VERS. 8. Postula a me, et dabo tibi gentes hæredi- talem tuam, et possessionem tuam terminos terra, nemo dixerit in alio quopiam veterum Dei prophe- tarum visum ac completum esse. Nam neque Moyses omnibus gentibus imperavit, neque David, neque Salomon, neque alius quispiam eorum qui a sæculo fuere prophetarum aut regum: soli autem Salva- tori nostro haec competere vel ipsa rerum perspi- cuitas testificatur: quandoquidem in omnem terram exivit sonus apostolorum ejus, et in fines orbis ter- ræ verba eorum pervasere". C Psal. XVIIΙ, VERS. 9. Pasces eos in virga ferrea, tanquam vasa figuli confringes eos. Accepta in omnes potestate, priores illos qui adversum te fremuerunt et vana ineditati sunt, sed etiam qui astiterunt, et conve- nerunt adversum te reges terræ et principes, pasces, non pastorali mansuetarum ovium virgá, quæ ser- monibus salutaribusque disciplinis constat ; hujus modi namque virga rationabili Christi oves in ejus ovilibus, sive in Ecclesiis et spiritualibus sacrarum Scripturarum pascuis, reguntur; sed in virga fer- rea; qua et illos et cogitationes eorum confringere, Galat. 17, Psal. CIX, 1, 2. ibid. 26. 4. 5. (1) Αὐτῇ. σπ. Legendum αὐτή, nempe ἡ ἐπὶ γῆς Ἐκκλησία. EDIT.

PG 23:93Ἐπεὶ κατὰ τὸν Ἀπόστολον· Πάντες οἱ θέλοντες ζῇν εὐσεβῶς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ διωχθήσονται. Ἀλλ’ ἐν πᾶσι προσήκει τὰ δεινὰ καρτερῶς ὑπομένειν· ἐπεὶ μηδὲ πρὸς ὀλίγον ἐστὶν ἡμῖν ὁ ἀγὼν, μηδὲ πρὸς μικροὺς, ἀλλὰ πρὸς πλείονας καὶ μεγάλους, οὐ μόνον τοὺς ἐν ἀνθρώποις, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀοράτους ἐχθρούς. Καὶ κατὰ τὸ ῥητὸν δὲ, Δαυὶ̈δ, ἐκ νέας ἡλικίας ὑπὸ τοῦ Σαοὺλ πολεμηθεὶς, καὶ μετὰ ταῦτα ὑπὸ μυρίων ἄλλων, καὶ τέλος ὑπὸ τοῦ υἱοῦ τῆς βασιλείας ἐλαυνόμενος καὶ φεύγων, ταῦτα κατὰ τὸν καιρὸν τῆς φυγῆς ἔλεγεν. Ἐχθρῶν δέ ἐστι τὸ ἐπεμβαίνειν καὶ ἐπανίστασθαι τοῖς κακοῖς τῶν δι’ ἐναντίας· διόπερ καὶ τῷ Δαυὶ̈δ ἡμαρτηκότι ἐπὶ τῆς τοῦ Οὐρίου πολλοὶ ἐπανίσταντο ἐπιχαιρεσίκακοι ἐχθροί τινες. Πάλαι καὶ ἐκ μακροῦ διὰ φθόνου ὑψοῦται κεφαλὴ τοῦ κατὰ σῶμα μεγεθισμένου, παρὰ τὰς τῶν ὑποδεεστέρων κεφαλὰς κάτω κειμένας. Οὕτω διαναστάσης τῆς τοῦ μακαρίου ψυχῆς καὶ εἰς ἐπίδοσιν ἀναβεβηκυίας τοῦ ὡς ἐν ψυχαῖς μεγέθους, ἡ κεφαλὴ ὑψοῦται Θεοῦ συνεργοῦντος αὐτῇ καὶ πρὸς ἑαυτὸν εἰς οὐρανὸν ἀνάγοντος, τὸν ἐμπαρέχοντα αὐτὸν τῇ πρὸς τὸ ἀνωτάτω ἀκολουθίᾳ.

ὑγιῆ καὶ ἀκέραιον σώζῃ τοῦ κεραμέως την οιάπλασιν Β οὐδέπω πυρὶ προσωμιληκότα. Τούτοις δὲ μαρτυρεῖ καὶ ὁ μακάριος Ιερεμίας ὁ προφήτης, λέγων ὡς ἐκ τοῦ Θεοῦ· Η καθὼς ὁ κεραμεύς, οὕτως οὐ δυνή σομαι τοῦ ποιῆσαι ὑμῖν, οἶκος Ἰσραήλ, λέγει Κύ- ριος ; τουτέστιν, οὕτω καὶ διαπεσόντας ἀναπλάσαι, καὶ πάλιν εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀποκαταστῆσαι. Καὶ νῦν, βασιλεῖς, σύνετε, παιδεύθητε πάντες οἱ κρίνοντες τὴν γῆν. Δουλεύσατε τῷ Κυρίῳ ἐν φόβῳ, καὶ ἀγαλλιᾶσθε αὐτῷ ἐν τρόμῳ. Δράξασθε παιδείας, μήποτε ὀργισθῇ Κύριος. Τῆς εὐαγγελικής δηλονότι νομοθεσίας. Εντεῦθεν μεταβατικῶς ὁ λόγος διδασκαλίαν ἐκτίθεται τοῖς ἄρχουσι καὶ τοῖς βασιλεῦσι, τοῖς ὑπὸ τῇ σιδηρᾷ ῥάβδω ποιμανθησομένοις, και φησιν· ὅτι Γνῶντες, ὦ οὗτοι, καὶ συνόντες οπόση τις ἡ δύναμις τοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς εἰληφότος τὰ ἔθνη κληρονομίαν, καὶ ὁποία τις τυγχάνει ἡ σιδηρᾶ ράβδος ἡ καθ᾽ ὑμῶν ἐπεγειρομένη, παύσασθε πολεμοῦντες αὐτῷ· ἀπολαβόντες δὲ μᾶλλον σύνεσιν ἐπίδοτε ἑαυτοὺς τῇ λογικῇ παιδεία. Οταν ἐκκαυθῇ ἐν τάχει ὁ θυμὸς αὐτοῦ· μακά ριοι πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ' αὐτῷ· Οτι δὲ μὴ πάθη Θεοῦ ὀργὴ καὶ θυμὸς, ὁ μακάριος ἐδήλωσε Παῦ λος εἰπών· Κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμε- τανόητον καρδίαν, θησαυρίζεις ἑαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς· δι' ὧν σημαίνει τὴν ἐφ᾽ ἁμαρτίαις κόλασιν εἰρῆσθαι θυμὸν καὶ ὀργήν. Ἐπ' αὐτῷ δὲ, λέγει, πεποιθότες τῷ προφητευομένῳ Χριστῷ διὰ παντὸς τοῦ ψαλμοῦ, οἱ μικρὸν ὕστερον (βραχὺς γὰρ ἅπας ὁ παρὼν βίος) εὑρεθήσονται μακάριοι. Τὸ δὲ λεῖπον τοῖς ἐν τῷ πρώτῳ ψαλμῷ διὰ τούτων ἀπέδω κεν. Οὐ γὰρ ἀρκεῖ μόνον τὸ μὴ πορεύεσθαι ἐν βουλῇ ἀσεβῶν, οὐδὲ τὸ μὴ στῆναι ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν καὶ μελετῶν ἐν τῷ νόμῳ· ἀλλὰ γὰρ δὴ καὶ μὴ διακενῆς μελετῶν, ἀλλὰ γνῶναι Χριστὸν ἐξ αὐτῶν, καὶ τῆς αὐτοῦ γενέσθαι μερίδος τε καὶ κληρονομίας, καὶ διὰ πίστεως καὶ ἔργων ἐπ' αὐτῷ πεποιθέναι. Εἰκότως ἄρα, μιᾶς οὔσης τῆς διανοίας, συνημμένοι παρ' Ἑβραίοις εἰσὶν οἱ δύο ψαλμοί. ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΤΟΥ ΨΑΛΜΟΥ Γ'. Ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ, οπότε ἀπεδίδρασκεν ἀπὸ προσ ώπου Αβεσσαλώμ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ. Αναγκαίως τὸν καιρὸν ἐπισημειοῦται, ὡς ἂν ἐφαρ μόσοι μὲν τοῖς λεγομένοις τὴν ἀπὸ τῶν Βασιλειῶν ἱστορίαν, καὶ ὡς ἂν μάθοιμεν, ὅτι, μετὰ τὸ ἐξαμαρ τῆσαι εἰς τὴν τοῦ Οὐρίου, τοσοῦτον εἰσηνέγκατο με τανοίας καρπόν, ὡς πάλιν ἐν θείῳ Πνεύματι ψάλλειν. Επεται γὰρ τῇ κατὰ τὸν Οὐρίαν ἱστορίᾳ ἡ τοῦ ᾿Αβεσ σαλὴμ κατὰ τοῦ πατρὸς ἐπανάστασις. Γένοιτο δ' ἂν ἐκ τούτων καὶ ἑτέροις τροπὴ τῆς ἀπὸ προτέρων κα- κῶν ἐπὶ τὰ κρείττω μεταβολῆς, διδασκαλία τε γνησ σίας πρὸς τὸν Θεὸν ἐπιστροφῆς. Καὶ ἄλλως δὲ ἴδιον δικαίων ἐστὶ τὸ θλίβεσθαι· διὸ καὶ ὁ Σωτήρ φησιν· Ἐν τῷ κόσμῳ θλίψιν ἔχετε· καὶ στενὴ καὶ το θλιμμένη ἐστὶν ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν. Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν οἱ θλίβοντές με ; Πολ λοὶ ἐπανίστανται ἐπ' ἐμέ· πολλοὶ λέγουσι τῇ 33. ** EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS. III. - EXEGETICA. propheta, dum quasi ex persona Dei sic loquitur : A Nunquid sicut figulus non potero vobis facere, do- mus Israel, dicit Dominus ? id est, sic et lapsos reformare, ac rursus in pristinam formam resti- tuere. VERS. 10-12. Et nunc, reges, intelligite, eru- dimini qui judicatis terram. Servite Domino in ti- more, et exsullale ei cum tremore. Apprehendite disciplinam, ne quando irascatur Dominus. Evan- gelicam videlicet legem exponit, inde translato sermone, principibus ac regibus, in virga ferrea pascendis; aitque: Heus! vos, gnari et intelli- gentes quanta potestas ejus sit qui a Patre accepit gentes in hæreditatem, et qualis sit virga illa fer. rea contra vos erecta, finem contra eum bellandi facite, sed potius accepta intelligentia, rationa- bili disciplinæ vos instituendos tradite. VERS. 13. Cum exarserit in brevi ira ejus : beati omnes qui confidunt in eo. Quod autem in Deo ira et furor non sint passiones, declaravit beatus Pau- lus his verbis: Secundum autem duritiam tuam et impœnitens cor, thesaurizas tibi iram in die iræ 20. Quis significat, peccatorum punitionem vocari fu- rorem et iram. Ipsi, inquit, Christo confidentes, qui per totum hunc psalmum prophetice prænuntiatur; non multo postea, brevis namque præsens vita est, beati reperientur. His autem verbis ea litteris con- C signat, quæ in primo psalmo deerant. Non sufficit enim in consilium impiorum non accedere, in via peccatorum non stare, et in lege meditari; at non brustra meditandum est, sed ex iis ad Christi cogni- Lionem venire par est, in ejusdem partem atque hæreditatem accedere, ac per fidem et opera ipsi confidere. Cum itaque duorum horumce psalmorum una sit sententia, jure ii apud Hebræos conjuncti sunt. ENARRATIO PSALMI III Psalmus David, quando fugiebat a facie Absalom filii sui. VERS. 1. Necessario tempus adnotat, ut dictis suis Regnorum historiam connectat, utque ediscamus, se post admissum cum uxore Uriæ peccatum, tantum retulisse pœnitentiæ fructum, ut rursum divino af- flatus Spiritu psalloret. Historiam enim quæ rem in Uriam gestam respicit, consequitur rebellio Absa- lonis in patrem. Inde enim ab aliis exemplum su- matur resipiscentiæ, atque mutationis a pristinis malis in meliorem frugem; doctrinaque isthæc erit sinceræ ad Deum conversionis. Aliasque proprium justorum est ærumnis affici; quamobrem ait Salva- for: In mundo pressuram habebitis "; et angusta et arcta via est quæ ducit ad vitam ". VERS. 2-4. Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me? multi insurgunt adversum me. Multi D Jerem. xvΙ, 6. Rom. 11, 5. Joan. XVI, Matth. vii, 14.

Ἐπεὶ δὲ πολλῷ πλέον τῆς προαιρέσεως τῆς τἀνθρώπου χαρίζεται, νικῶν ἐν τῷ δωρεῖσθαι ὁ εὐεργέτης τὸν κατὰ δύναμιν ποιοῦντα τὸ καλόν· καὶ διὰ τοῦτο παντὸς καλοῦ τὴν αἰτίαν ὁ Παῦλος ἀνατιθεὶς τῷ Θεῷ φησιν· Οὐ τοῦ θέλοντος, οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ. Ὁ Θεὸς μὲν οὖν καὶ ἡ ἀρετὴ μεγεθύνει, καὶ δι’ ὅλων ἐπαινεῖ τὴν τοῦ ἁγίου ψυχήν· κακία δὲ καὶ ἡ συνεργὸς ταύτῃ ἐχθρὰ τοῖς ἀνθρώποις δύναμις, συστέλλει καὶ εἰς στενὸν συνάγει τὴν μὴ ἑπομένην Θεῷ, καὶ οὕτω βραχεῖα γίνεται καὶ κολοβὴ, ὥστε τῆς χύσεως τῆς κακίας ἐπιγινομένης εἰς τὸ μηδὲν, τὴν τοιαύτην ψυχὴν λογισθῆναι κατὰ τὸν Ἡσαί̈αν· οἱ γὰρ ἁμαρτάνοντες εἰς οὐδὲν ἐλογίσθησαν. Καὶ ὥσπερ σωμάτων ἐλάχιστόν ἐστιν ὁ χοῦς, οὕτως αἱ πάντη μοχθηραὶ ψυχαὶ, ἐπὶ πολὺ σμικρυνθεῖσαι, εἰσὶν ὡς ὁ χοῦς ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος. Κεφαλὴν δὲ τῆς ψυχῆς νοητέον τὴν διανοητικὴν δύναμιν· ταύτης γὰρ διαφέρουσαν οὐδὲ μέχρι τοῦ ἐπινοῆσαι δυνατόν· εἴ γε καὶ τοῦ σώματος ἡ κεφαλὴ τιμιωτέρα.

ὑγιῆ καὶ ἀκέραιον σώζῃ τοῦ κεραμέως την οιάπλασιν Β οὐδέπω πυρὶ προσωμιληκότα. Τούτοις δὲ μαρτυρεῖ καὶ ὁ μακάριος Ιερεμίας ὁ προφήτης, λέγων ὡς ἐκ τοῦ Θεοῦ· Η καθὼς ὁ κεραμεύς, οὕτως οὐ δυνή σομαι τοῦ ποιῆσαι ὑμῖν, οἶκος Ἰσραήλ, λέγει Κύ- ριος ; τουτέστιν, οὕτω καὶ διαπεσόντας ἀναπλάσαι, καὶ πάλιν εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀποκαταστῆσαι. Καὶ νῦν, βασιλεῖς, σύνετε, παιδεύθητε πάντες οἱ κρίνοντες τὴν γῆν. Δουλεύσατε τῷ Κυρίῳ ἐν φόβῳ, καὶ ἀγαλλιᾶσθε αὐτῷ ἐν τρόμῳ. Δράξασθε παιδείας, μήποτε ὀργισθῇ Κύριος. Τῆς εὐαγγελικής δηλονότι νομοθεσίας. Εντεῦθεν μεταβατικῶς ὁ λόγος διδασκαλίαν ἐκτίθεται τοῖς ἄρχουσι καὶ τοῖς βασιλεῦσι, τοῖς ὑπὸ τῇ σιδηρᾷ ῥάβδω ποιμανθησομένοις, και φησιν· ὅτι Γνῶντες, ὦ οὗτοι, καὶ συνόντες οπόση τις ἡ δύναμις τοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς εἰληφότος τὰ ἔθνη κληρονομίαν, καὶ ὁποία τις τυγχάνει ἡ σιδηρᾶ ράβδος ἡ καθ᾽ ὑμῶν ἐπεγειρομένη, παύσασθε πολεμοῦντες αὐτῷ· ἀπολαβόντες δὲ μᾶλλον σύνεσιν ἐπίδοτε ἑαυτοὺς τῇ λογικῇ παιδεία. Οταν ἐκκαυθῇ ἐν τάχει ὁ θυμὸς αὐτοῦ· μακά ριοι πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ' αὐτῷ· Οτι δὲ μὴ πάθη Θεοῦ ὀργὴ καὶ θυμὸς, ὁ μακάριος ἐδήλωσε Παῦ λος εἰπών· Κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμε- τανόητον καρδίαν, θησαυρίζεις ἑαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς· δι' ὧν σημαίνει τὴν ἐφ᾽ ἁμαρτίαις κόλασιν εἰρῆσθαι θυμὸν καὶ ὀργήν. Ἐπ' αὐτῷ δὲ, λέγει, πεποιθότες τῷ προφητευομένῳ Χριστῷ διὰ παντὸς τοῦ ψαλμοῦ, οἱ μικρὸν ὕστερον (βραχὺς γὰρ ἅπας ὁ παρὼν βίος) εὑρεθήσονται μακάριοι. Τὸ δὲ λεῖπον τοῖς ἐν τῷ πρώτῳ ψαλμῷ διὰ τούτων ἀπέδω κεν. Οὐ γὰρ ἀρκεῖ μόνον τὸ μὴ πορεύεσθαι ἐν βουλῇ ἀσεβῶν, οὐδὲ τὸ μὴ στῆναι ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν καὶ μελετῶν ἐν τῷ νόμῳ· ἀλλὰ γὰρ δὴ καὶ μὴ διακενῆς μελετῶν, ἀλλὰ γνῶναι Χριστὸν ἐξ αὐτῶν, καὶ τῆς αὐτοῦ γενέσθαι μερίδος τε καὶ κληρονομίας, καὶ διὰ πίστεως καὶ ἔργων ἐπ' αὐτῷ πεποιθέναι. Εἰκότως ἄρα, μιᾶς οὔσης τῆς διανοίας, συνημμένοι παρ' Ἑβραίοις εἰσὶν οἱ δύο ψαλμοί. ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΤΟΥ ΨΑΛΜΟΥ Γ'. Ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ, οπότε ἀπεδίδρασκεν ἀπὸ προσ ώπου Αβεσσαλώμ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ. Αναγκαίως τὸν καιρὸν ἐπισημειοῦται, ὡς ἂν ἐφαρ μόσοι μὲν τοῖς λεγομένοις τὴν ἀπὸ τῶν Βασιλειῶν ἱστορίαν, καὶ ὡς ἂν μάθοιμεν, ὅτι, μετὰ τὸ ἐξαμαρ τῆσαι εἰς τὴν τοῦ Οὐρίου, τοσοῦτον εἰσηνέγκατο με τανοίας καρπόν, ὡς πάλιν ἐν θείῳ Πνεύματι ψάλλειν. Επεται γὰρ τῇ κατὰ τὸν Οὐρίαν ἱστορίᾳ ἡ τοῦ ᾿Αβεσ σαλὴμ κατὰ τοῦ πατρὸς ἐπανάστασις. Γένοιτο δ' ἂν ἐκ τούτων καὶ ἑτέροις τροπὴ τῆς ἀπὸ προτέρων κα- κῶν ἐπὶ τὰ κρείττω μεταβολῆς, διδασκαλία τε γνησ σίας πρὸς τὸν Θεὸν ἐπιστροφῆς. Καὶ ἄλλως δὲ ἴδιον δικαίων ἐστὶ τὸ θλίβεσθαι· διὸ καὶ ὁ Σωτήρ φησιν· Ἐν τῷ κόσμῳ θλίψιν ἔχετε· καὶ στενὴ καὶ το θλιμμένη ἐστὶν ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν. Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν οἱ θλίβοντές με ; Πολ λοὶ ἐπανίστανται ἐπ' ἐμέ· πολλοὶ λέγουσι τῇ 33. ** EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS. III. - EXEGETICA. propheta, dum quasi ex persona Dei sic loquitur : A Nunquid sicut figulus non potero vobis facere, do- mus Israel, dicit Dominus ? id est, sic et lapsos reformare, ac rursus in pristinam formam resti- tuere. VERS. 10-12. Et nunc, reges, intelligite, eru- dimini qui judicatis terram. Servite Domino in ti- more, et exsullale ei cum tremore. Apprehendite disciplinam, ne quando irascatur Dominus. Evan- gelicam videlicet legem exponit, inde translato sermone, principibus ac regibus, in virga ferrea pascendis; aitque: Heus! vos, gnari et intelli- gentes quanta potestas ejus sit qui a Patre accepit gentes in hæreditatem, et qualis sit virga illa fer. rea contra vos erecta, finem contra eum bellandi facite, sed potius accepta intelligentia, rationa- bili disciplinæ vos instituendos tradite. VERS. 13. Cum exarserit in brevi ira ejus : beati omnes qui confidunt in eo. Quod autem in Deo ira et furor non sint passiones, declaravit beatus Pau- lus his verbis: Secundum autem duritiam tuam et impœnitens cor, thesaurizas tibi iram in die iræ 20. Quis significat, peccatorum punitionem vocari fu- rorem et iram. Ipsi, inquit, Christo confidentes, qui per totum hunc psalmum prophetice prænuntiatur; non multo postea, brevis namque præsens vita est, beati reperientur. His autem verbis ea litteris con- C signat, quæ in primo psalmo deerant. Non sufficit enim in consilium impiorum non accedere, in via peccatorum non stare, et in lege meditari; at non brustra meditandum est, sed ex iis ad Christi cogni- Lionem venire par est, in ejusdem partem atque hæreditatem accedere, ac per fidem et opera ipsi confidere. Cum itaque duorum horumce psalmorum una sit sententia, jure ii apud Hebræos conjuncti sunt. ENARRATIO PSALMI III Psalmus David, quando fugiebat a facie Absalom filii sui. VERS. 1. Necessario tempus adnotat, ut dictis suis Regnorum historiam connectat, utque ediscamus, se post admissum cum uxore Uriæ peccatum, tantum retulisse pœnitentiæ fructum, ut rursum divino af- flatus Spiritu psalloret. Historiam enim quæ rem in Uriam gestam respicit, consequitur rebellio Absa- lonis in patrem. Inde enim ab aliis exemplum su- matur resipiscentiæ, atque mutationis a pristinis malis in meliorem frugem; doctrinaque isthæc erit sinceræ ad Deum conversionis. Aliasque proprium justorum est ærumnis affici; quamobrem ait Salva- for: In mundo pressuram habebitis "; et angusta et arcta via est quæ ducit ad vitam ". VERS. 2-4. Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me? multi insurgunt adversum me. Multi D Jerem. xvΙ, 6. Rom. 11, 5. Joan. XVI, Matth. vii, 14.

Αὕτη τοίνυν ἡ νοητικὴ δύναμις, τροπικώτερον κεφαλὴ λεχθεῖσα τῆς ψυχῆς, οἷς μὲν ὕψωται ἄνω βλέπουσα, οὐ μόνον τὴν γῆν, ἀλλὰ καὶ πάντα τὰ σώματα ὑπερκύψασα, ὡς φθάνειν μέχρι Θεοῦ. Παρατηρητέον δὲ τριχῶς τῆς σχέσεως τοῦ Θεοῦ ὑμνουμένης ὑπὸ τοῦ λέγοντος τὴν τάξιν τοῦ πρώτου λεχθέντος, καὶ τοῦ ἑξῆς καὶ τοῦ λοιποῦ. Πρῶτον γάρ φησιν εἶναι τὸν Θεὸν ἀντιλήπτορα αὐτοῦ, ἔπειτα δόξαν, ἔπειτα ὑψοῦντα τὴν κεφαλήν. Καὶ ἡμῖν ἀντιλήπτωρ, καὶ τὸ ὄνομα δηλοῖ ἀντιλαμβανόμενον, ἵνα ῥύσῃ τε ἀπὸ πολλῶν θλιβόντων καὶ ἐπανισταμένων καὶ ἀπογινωσκόντων τὴν τοῦ λέγοντος ταῦτα σωτηρίαν. Ἑξῆς δὲ τῷ ἀντιλήπτορι ἡ δόξα ἐστί· πρότερον γὰρ ἀντιλαμβάνεται ὁ Θεὸς, εἶτα δοξάζει καὶ ἑξῆς ὑψοῖ τοῦ δεδοξασμένου τὴν κεφαλήν. Εἰ γὰρ συνηγέρθη Χριστῷ, καὶ τὰ ἄνω φρονεῖ, οὐ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, ὑψωθήσεται αὐτοῦ ἡ κεφαλὴ ἀπὸ τοῦ Κυρίου, ὅς ἐστιν ὁ Λόγος, δόξα ὢν τοῦ χωρήσαντος αὐτὸν, ἣν ἀπὸ τοῦ μόνου ἐξῄτησεν ὁ μὴ λαμβάνων δόξαν παρὰ ἀνθρώπου.

ὑγιῆ καὶ ἀκέραιον σώζῃ τοῦ κεραμέως την οιάπλασιν Β οὐδέπω πυρὶ προσωμιληκότα. Τούτοις δὲ μαρτυρεῖ καὶ ὁ μακάριος Ιερεμίας ὁ προφήτης, λέγων ὡς ἐκ τοῦ Θεοῦ· Η καθὼς ὁ κεραμεύς, οὕτως οὐ δυνή σομαι τοῦ ποιῆσαι ὑμῖν, οἶκος Ἰσραήλ, λέγει Κύ- ριος ; τουτέστιν, οὕτω καὶ διαπεσόντας ἀναπλάσαι, καὶ πάλιν εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀποκαταστῆσαι. Καὶ νῦν, βασιλεῖς, σύνετε, παιδεύθητε πάντες οἱ κρίνοντες τὴν γῆν. Δουλεύσατε τῷ Κυρίῳ ἐν φόβῳ, καὶ ἀγαλλιᾶσθε αὐτῷ ἐν τρόμῳ. Δράξασθε παιδείας, μήποτε ὀργισθῇ Κύριος. Τῆς εὐαγγελικής δηλονότι νομοθεσίας. Εντεῦθεν μεταβατικῶς ὁ λόγος διδασκαλίαν ἐκτίθεται τοῖς ἄρχουσι καὶ τοῖς βασιλεῦσι, τοῖς ὑπὸ τῇ σιδηρᾷ ῥάβδω ποιμανθησομένοις, και φησιν· ὅτι Γνῶντες, ὦ οὗτοι, καὶ συνόντες οπόση τις ἡ δύναμις τοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς εἰληφότος τὰ ἔθνη κληρονομίαν, καὶ ὁποία τις τυγχάνει ἡ σιδηρᾶ ράβδος ἡ καθ᾽ ὑμῶν ἐπεγειρομένη, παύσασθε πολεμοῦντες αὐτῷ· ἀπολαβόντες δὲ μᾶλλον σύνεσιν ἐπίδοτε ἑαυτοὺς τῇ λογικῇ παιδεία. Οταν ἐκκαυθῇ ἐν τάχει ὁ θυμὸς αὐτοῦ· μακά ριοι πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ' αὐτῷ· Οτι δὲ μὴ πάθη Θεοῦ ὀργὴ καὶ θυμὸς, ὁ μακάριος ἐδήλωσε Παῦ λος εἰπών· Κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμε- τανόητον καρδίαν, θησαυρίζεις ἑαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς· δι' ὧν σημαίνει τὴν ἐφ᾽ ἁμαρτίαις κόλασιν εἰρῆσθαι θυμὸν καὶ ὀργήν. Ἐπ' αὐτῷ δὲ, λέγει, πεποιθότες τῷ προφητευομένῳ Χριστῷ διὰ παντὸς τοῦ ψαλμοῦ, οἱ μικρὸν ὕστερον (βραχὺς γὰρ ἅπας ὁ παρὼν βίος) εὑρεθήσονται μακάριοι. Τὸ δὲ λεῖπον τοῖς ἐν τῷ πρώτῳ ψαλμῷ διὰ τούτων ἀπέδω κεν. Οὐ γὰρ ἀρκεῖ μόνον τὸ μὴ πορεύεσθαι ἐν βουλῇ ἀσεβῶν, οὐδὲ τὸ μὴ στῆναι ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν καὶ μελετῶν ἐν τῷ νόμῳ· ἀλλὰ γὰρ δὴ καὶ μὴ διακενῆς μελετῶν, ἀλλὰ γνῶναι Χριστὸν ἐξ αὐτῶν, καὶ τῆς αὐτοῦ γενέσθαι μερίδος τε καὶ κληρονομίας, καὶ διὰ πίστεως καὶ ἔργων ἐπ' αὐτῷ πεποιθέναι. Εἰκότως ἄρα, μιᾶς οὔσης τῆς διανοίας, συνημμένοι παρ' Ἑβραίοις εἰσὶν οἱ δύο ψαλμοί. ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΤΟΥ ΨΑΛΜΟΥ Γ'. Ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ, οπότε ἀπεδίδρασκεν ἀπὸ προσ ώπου Αβεσσαλώμ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ. Αναγκαίως τὸν καιρὸν ἐπισημειοῦται, ὡς ἂν ἐφαρ μόσοι μὲν τοῖς λεγομένοις τὴν ἀπὸ τῶν Βασιλειῶν ἱστορίαν, καὶ ὡς ἂν μάθοιμεν, ὅτι, μετὰ τὸ ἐξαμαρ τῆσαι εἰς τὴν τοῦ Οὐρίου, τοσοῦτον εἰσηνέγκατο με τανοίας καρπόν, ὡς πάλιν ἐν θείῳ Πνεύματι ψάλλειν. Επεται γὰρ τῇ κατὰ τὸν Οὐρίαν ἱστορίᾳ ἡ τοῦ ᾿Αβεσ σαλὴμ κατὰ τοῦ πατρὸς ἐπανάστασις. Γένοιτο δ' ἂν ἐκ τούτων καὶ ἑτέροις τροπὴ τῆς ἀπὸ προτέρων κα- κῶν ἐπὶ τὰ κρείττω μεταβολῆς, διδασκαλία τε γνησ σίας πρὸς τὸν Θεὸν ἐπιστροφῆς. Καὶ ἄλλως δὲ ἴδιον δικαίων ἐστὶ τὸ θλίβεσθαι· διὸ καὶ ὁ Σωτήρ φησιν· Ἐν τῷ κόσμῳ θλίψιν ἔχετε· καὶ στενὴ καὶ το θλιμμένη ἐστὶν ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν. Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν οἱ θλίβοντές με ; Πολ λοὶ ἐπανίστανται ἐπ' ἐμέ· πολλοὶ λέγουσι τῇ 33. ** EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS. III. - EXEGETICA. propheta, dum quasi ex persona Dei sic loquitur : A Nunquid sicut figulus non potero vobis facere, do- mus Israel, dicit Dominus ? id est, sic et lapsos reformare, ac rursus in pristinam formam resti- tuere. VERS. 10-12. Et nunc, reges, intelligite, eru- dimini qui judicatis terram. Servite Domino in ti- more, et exsullale ei cum tremore. Apprehendite disciplinam, ne quando irascatur Dominus. Evan- gelicam videlicet legem exponit, inde translato sermone, principibus ac regibus, in virga ferrea pascendis; aitque: Heus! vos, gnari et intelli- gentes quanta potestas ejus sit qui a Patre accepit gentes in hæreditatem, et qualis sit virga illa fer. rea contra vos erecta, finem contra eum bellandi facite, sed potius accepta intelligentia, rationa- bili disciplinæ vos instituendos tradite. VERS. 13. Cum exarserit in brevi ira ejus : beati omnes qui confidunt in eo. Quod autem in Deo ira et furor non sint passiones, declaravit beatus Pau- lus his verbis: Secundum autem duritiam tuam et impœnitens cor, thesaurizas tibi iram in die iræ 20. Quis significat, peccatorum punitionem vocari fu- rorem et iram. Ipsi, inquit, Christo confidentes, qui per totum hunc psalmum prophetice prænuntiatur; non multo postea, brevis namque præsens vita est, beati reperientur. His autem verbis ea litteris con- C signat, quæ in primo psalmo deerant. Non sufficit enim in consilium impiorum non accedere, in via peccatorum non stare, et in lege meditari; at non brustra meditandum est, sed ex iis ad Christi cogni- Lionem venire par est, in ejusdem partem atque hæreditatem accedere, ac per fidem et opera ipsi confidere. Cum itaque duorum horumce psalmorum una sit sententia, jure ii apud Hebræos conjuncti sunt. ENARRATIO PSALMI III Psalmus David, quando fugiebat a facie Absalom filii sui. VERS. 1. Necessario tempus adnotat, ut dictis suis Regnorum historiam connectat, utque ediscamus, se post admissum cum uxore Uriæ peccatum, tantum retulisse pœnitentiæ fructum, ut rursum divino af- flatus Spiritu psalloret. Historiam enim quæ rem in Uriam gestam respicit, consequitur rebellio Absa- lonis in patrem. Inde enim ab aliis exemplum su- matur resipiscentiæ, atque mutationis a pristinis malis in meliorem frugem; doctrinaque isthæc erit sinceræ ad Deum conversionis. Aliasque proprium justorum est ærumnis affici; quamobrem ait Salva- for: In mundo pressuram habebitis "; et angusta et arcta via est quæ ducit ad vitam ". VERS. 2-4. Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me? multi insurgunt adversum me. Multi D Jerem. xvΙ, 6. Rom. 11, 5. Joan. XVI, Matth. vii, 14.

PG 23:95Ὅπως δὲ ὑψώθη τοῦ Δαυὶ̈δ ἡ κεφαλὴ, νοήσεις ἐπιστήσας, ὡς καθ’ ὅλης τῆς τῶν ἀνθρώπων οἰκουμένης καὶ ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι τὸ τοῦ Δαυὶ̈δ βεβόηται ὄνομα, διὰ τὸν ἐκ σπέρματος αὐτοῦ κατὰ σάρκα γενόμενον Χριστὸν τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱόν· οὐχ οὕτως γὰρ ἐν ἀνθρώποις ὢν, καὶ μόνου τοῦ Ἰσραὴλ βασιλεύων, δεδόξαστο καὶ ὕψωτο, καὶ μάλιστα μετὰ τὴν ἐπανάστασιν τοῦ Ἀβεσσαλὼμ τὴν κατ’ αὐτοῦ γενομένην, ὡς διὰ τῆς σωτηρίου θεοφανείας ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελθούσης κατὰ σάρκα. Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέ μου ἐξ ὄρους ἁγίου αὐτοῦ. Τοῦ ὄρους ἐμνημόνευσε τούτου καὶ ὁ πρὸ τούτου ψαλμὸς, ἐν οἷς ἔλεγεν· Ἐγὼ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς ὑπ’ αὐτοῦ ἐπὶ Σιὼν ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ. Ἦν δὲ καὶ ὁ λέγων ἐν ἐκείνοις ταῦτα ὁ Χριστός· καὶ νῦν τοιγαροῦν ἐπακούσεσθαι αὐτοῦ φησιν ὁ Δαυὶ̈δ ἐξ ὄρους ἁγίου αὐτοῦ. Τίνα δὲ ἐπακούσεσθαι αὐτοῦ, ἀλλ’ ἢ τὸν Κύριον τὸν καταστάντα βασιλέα ἐπὶ Σιὼν ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ; Διὰ τούτου γὰρ μόνου ἀφέσεως τεύξεσθαι πεπίστευκεν, αὐτὸν δὲ εἶναι δόξαν αὐτοῦ, καὶ τὸν ὑψοῦντα τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ.

Σφόδρα τοίνυν προειπὼν δοξασθήσεσθαι καὶ ὑψωθήσεσθαι τὴν ἑαυτοῦ κεφαλὴν, ὁπόθεν ὑπῆρξεν αὐτῷ τοῦτο διδάσκει λέγων· Φωνῇ μου πρὸς Κύριον ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέ μου ἐξ ὄρους ἁγίου αὐτοῦ Ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα, ἐξηγέρθην ὅτι Κύριος ἀντιλήψεταί μου. Τὰ μέλλοντα ἐν τούτοις ὡς παρῳχηκότα θεσπίζει· ὡς γὰρ ἐν τῷ δευτέρῳ ἐλέγετο· Ἵνα τί ἐφρύαξαν ἔθνη, καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; Παρέστησαν καὶ συνέστησαν κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ, ταῦτά τε ἐνοεῖτο μελλητικῶς· οὕτω καὶ νῦν τὸ, Ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα, προφητικῶς εἴρηται, ἀντὶ τοῦ, Κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω, καὶ ἐξεγερθήσομαι· ὅτι σὺ Κύριος ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου. Ἐν τούτῳ γὰρ τὸν καιρὸν ἐπισημαίνεται καθ’ ὃν ὑπάρξει αὐτῷ ταῦτα. Μετὰ γὰρ τὸ κοιμηθῆναι αὐτὸν ἐξεγερθήσεται, φησὶν, ὅτι Κύριος ἀντιλήψεται αὐτοῦ. Κοίμησιν δὲ σημαίνει τὸν θάνατον, μεθ’ ὃν ταῦτα ἔσεσθαι περὶ αὐτοῦ προφητεύει, ἀναπέμπων ἐπὶ τὸν χρόνον τῆς τοῦ Σωτῆρος παρουσίας, μεθ’ ὃν τέλους ἔτυχεν ἡ προφητεία·

PG 23:97ὅτε καὶ μέχρις ᾅδου καταβὰς ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ὁ Χριστὸς, καὶ τῶν ἐκεῖ προσδοκώντων ἄφιξιν Σωτὴρ ἐπεδείχθη, ὡς ἅμα τῇ αὐτοῦ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσει πολλὰ σώματα τῶν ἁγίων τῶν κεκοιμημένων συναναστῆναι αὐτῷ, ἐν οἷς εἰκὸς εἶναι καὶ τὴν τοῦ Δαυὶ̈δ ψυχήν. Θαρσῶν δὲ τῇ δυνάμει τῆς ἀναστάσεως τοῦ Σωτῆρος, δι’ ἧς ἤμελλε καὶ αὐτὸς κοιμηθεὶς ἐξεγερθήσεσθαι, φησίν· Οὐ φοβηθήσομαι ἀπὸ μυριάδων λαοῦ τῶν κύκλῳ συνεπιτιθεμένων μοι. Προεώρα γὰρ ὅτι μυριάδες ἀντικειμένων δυνάμεων βουλήσονται ἐπισχεῖν τὴν τῶν ἁγίων ἀναβίωσιν, διαφθονούμεναι τῇ αὐτῶν σωτηρίᾳ· ὧν ἐγὼ, φησὶν, λόγον οὐδένα ποιήσομαι, θαῤῥῶν τῷ ὑπερασπιστῇ μου, τῷ τοῦ θανάτου νικητῇ· ὃς δὴ θύρας χαλκὰς συντρίψας καὶ μοχλοὺς σιδηροῦς συνθλάσας, τὰς ἐξ αἰῶνος ἀποκεκλεισμένας τοῦ θανάτου πύλας ἀνέῳξεν· ὁδόν τε ἀναστάσεως παρέσχε τοῖς αὐτόθι γνωρίμοις αὐτοῦ, ὧν εἷς αὐτῶν ἦν ὁ Δαυί̈δ. Διὸ ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ ἔλεγεν· Ἐγνώρισάς μοι ὁδοὺς ζωῆς· πληρώσεις με εὐφροσύνης μετὰ τοῦ προσώπου σου. Ἀνάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου. Ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως· ὀδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας.

ψυχῇ μου· Οὐκ ἔστι σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ Θεῷ αὐτοῦ. Σὺ δὲ, Κύριε, ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου, καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου. Πάντας διω- γμούς χρή προσδοκἂν τοὺς κατὰ Θεὸν ζῆν προηρημέ νους. Ἐπεὶ κατὰ τὸν ᾿Απόστολον· Πάντες οἱ θέλον τες ζῇν εὐσεβῶς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ διωχθήσον- ται. ᾿Αλλ' ἐν πᾶσι προσήκει τὰ δεινὰ καρτερῶς ὑπο- μένειν· ἐπεὶ μηδὲ πρὸς ὀλίγον ἐστὶν ἡμῖν ὁ ἀγών, μηδὲ πρὸς μικρούς, ἀλλὰ πρὸς πλείονας καὶ μεγά λους, οὐ μόνον τοὺς ἐν ἀνθρώποις, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀοράτους ἐχθρούς. Καὶ κατὰ τὸ ῥητὸν δὲ, Δαυΐδ, ἐκ νέας ἡλικίας ὑπὸ τοῦ Σαούλ πολεμηθείς, καὶ μετὰ ταῦτα ὑπὸ μυρίων ἄλλων, καὶ τέλος ὑπὸ τοῦ υἱοῦ τῆς βασιλείας ἐλαυνόμενος καὶ φεύγων, ταῦτα κατὰ τὸν καιρὸν τῆς φυγῆς ἔλεγεν. Εχθρῶν δέ ἐστι τὸ ἐπεμ- βαίνειν καὶ ἐπανίστασθαι τοῖς κακοῖς τῶν δι' ἐναντίας· Β διόπερ καὶ τῷ Δαυίδ ἡμαρτηκότι ἐπὶ τῆς τοῦ Οὐρίου πολλοὶ ἐπανίσταντο ἐπιχαιρεσίκακοι εχθροί τινες. Πάν λαι καὶ ἐκ μακροῦ διὰ φθόνου ὑψοῦται κεφαλὴ τοῦ και τὰ σῶμα μεγεθισμένου, παρὰ τὰς τῶν ὑποδεεστέρων κεφαλὰς κάτω κειμένας. Οὕτω διαναστάσης τῆς τοῦ μακαρίου ψυχῆς καὶ εἰς ἐπίδοσιν ἀναβεβηκυίας τοῦ ὡς ἐν ψυχαῖς μεγέθους, ἡ κεφαλὴ ὑψοῦται Θεοῦ συνεργοῦντος αὐτῇ καὶ πρὸς ἑαυτὸν εἰς οὐρανὸν ἀνά- γοντος, τὸν ἐμπαρέχοντα αὐτὸν τῇ πρὸς τὸ ἀνωτάτω ἀκολουθία. Ἐπεὶ δὲ πολλῷ πλέον τῆς προαιρέσεως τῆς τἀνθρώπου χαρίζεται, νικῶν ἐν τῷ δωρεῖσθαι ὁ εὐεργέτης τὸν κατὰ δύναμιν ποιοῦντα τὸ καλόν· καὶ διὰ τοῦτο παντὸς καλοῦ τὴν αἰτίαν ὁ Παῦλος ἀνατι θεὶς τῷ Θεῷ φησιν· Οὐ τοῦ θέλοντος, οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ. Ὁ Θεὸς μὲν ὧν καὶ ἡ ἀρετὴ μεγεθύνει, καὶ δι' ὅλων ἐπαινεῖ (4) τὴν τοῦ ἁγίου ψυχήν· κακία δὲ καὶ ἡ συνεργὸς ταύτῃ ἐχθρὰ τοῖς ἀνθρώποις δύναμις, συστέλλει καὶ εἰς στενὸν συνάγει τὴν μὴ ἑπομένην Θεῷ, καὶ οὕτω βραχεία γίνεται καὶ κολοβή, ὥστε τῆς χύσεως τῆς κακίας ἐπιγινομένης εἰς τὸ μηδὲν, τὴν τοιαύτην ψυχήν λογισθῆναι κατὰ τὸν Ησαΐαν· οἱ γὰρ ἁμαρτάνοντες εἰς οὐδὲν ἐλογίσθησαν. Καὶ ὥσπερ σωμάτων ἐλάχι στόν ἐστιν ὁ χοῦς, οὕτως αἱ πάντη μοχθηραί ψυχαί, ἐπὶ πολὺ σμικρυνθεῖσαι, εἰσὶν ὡς ὁ χοῦς ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος. Κεφαλὴν δὲ τῆς ψυχῆς νοητέον τὴν δια- νοητικὴν δύναμιν ταύτης γὰρ διαφέρουσαν οὐδὲ μέχρι τοῦ ἐπινοῆσαι δυνατόν· εἴ γε καὶ τοῦ σώματος ἡ κεφαλὴ τιμιωτέρα. Αὕτη τοίνυν ἡ νοητικὴ δύναμις, τροπικώτερον κεφαλὴ λεχθεῖσα τῆς ψυχῆς, οἷς μὲν ύψωτα: ἄνω βλέπουσα, οὐ μόνον τὴν γῆν, ἀλλὰ καὶ πάντα τὰ σώματα ὑπερκύψασα, ὡς φθάνειν μέχρι Θεοῦ. Παρατηρητέον δὲ τριχῶς τῆς σχέσεως τοῦ Θεοῦ ὑμνουμένης ὑπὸ τοῦ λέγοντος τὴν τάξιν τοῦ πρώτου λεχθέντος, καὶ τοῦ ἑξῆς καὶ τοῦ λοιποῦ. Πρῶτον γάρ φησιν εἶναι τὸν Θεὸν ἀντιλήπτορα αὐτοῦ, ἔπειτα δόξαν, ἔπειτα ὑψοῦντα τὴν κεφαλήν. Καὶ ἡμῖν ἀντι- λήπτωρ, καὶ τὸ ὄνομα δηλοῖ ἀντιλαμβανόμενον, ἵνα φύσῃ τε ἀπὸ πολλῶν θλιβόντων καὶ ἐπανισταμένων καὶ ἀπογινωσκόντων τὴν τοῦ λέγοντος ταῦτα σωτηρίαν. 16. | (1)Ἴσ. ἐπαίρει, COMMENTARIA IN PSALMOS. Tu autem, Domine, susceptor meus es : gloria mea et exaltans caput meum. Persecutiones exspectare oportet omnes qui secundum Deum vivere consti- tuerint. Siquidem ut ait Apostolus: Omnes qui pie volunt vivere in Christo Jesu persecutionem patien- turs. At in omnibus par est gravia fortiter ferre : quandoquidem neque ad breve tempus, neque ad- versus paucos certamen nobis est; sed contra mul- tos ac fortes, non solum homines, sed etiam invi- sibiles inimicos. Et ut ad rem propositam veniatur, David juventute sua per Saulem bello impetitus, ac deinceps a sexcentis aliis, demumque a filio pułsus regno, atque fugatus, hæc tempore fugæ dicebat. Inimicorum autem proprium est, irruere atque insurgere in hostes, dum in mala inciderunt. Quamobrem post peccatum Davidis cum uxore Uriæ, multi in eum, ex iis scilicet qui alienis gaudebant malis, insurrexerunt. Jamdiu enim et a longis retro temporibus per invidiam exaltatur caput ejus, qui secundum corpus ad majora evehitur, et imminet capitibus infimorum, quæ deorsum inclinantur. Eodem modo dum beati viri anima crescit, et ad altiorem, qualis animabus competit, magnitudinis gradum evehitur, Deo videlicet juvante et ad se in cœlum evehente eum qui sese præbet ad superna ducendum. Quoniam vero, munificus cum sit, multo plura homini præbet quam ipse vel voto as- sequatur, superatque donis suis eum, qui pro viri - bus bonum operatur ; ideo omnis boni causam Deo adscribens Paulus ait : Non volentis, neque curren- fis, sed miserentis est Dei ". Deus igitur atque vir- tus sancti, viri animam incremento donant, et om- nino ad altiora evehunt: malignitas autem ejusque adjutrix inimica hominibus potestas contrahit, in angustumque redigit animam Deo non obsequen- tem; atque ita minuitur, et, ut ita dicam, decurta- tur; ut inundante malitia, hujusmodi anima, sc- cundum Isaiam, pro nihilo reputetur : peccatores namque pro nihilo habentur. Ac quemadmodum omnium corporum minimum pulvis est; ita animæ improbæ multum imminutæ, sunt tanquam pulvis quem proficit ventus. Caput autem animæ æstimanda est intelligendi vis: nihil enim ea præstantius vel cogitare licet; siquidem et caput corpori antecellit. A dicunt animæ meæ : Non est salus ipsi in Deo ejus. D Hæc igitur intelligendi vis, quæ tropo quodam Tins. 111, 12. G caput animæ dicitur, in quibusdam sursum erigitur, dum superne respicit, atque non modo terram, sed omnia etiam corpora transcendit, ita ut usque ad Deum perveniat. Observandum autem est, Deum hic triplici modo celebrari, ac primo, dehinc se- cundo, demum tertio ordine exprimi. Ait enim primo Deum esse susceptorem suum, deinde glo- riam, denique exaltantem caput. Cur autem susce- ptor sive patronus sit, vel ipso nomine deprehen- ditur : quia patrocinatur, ut liberet a multis mala 1. Rom. 15,

Τοῦ Κυρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου. Πιστεύσας τῇ προγνώσει τῆς γενησομένης αὐτῷ μετὰ τὴν κοίμησιν τουτέστι τοῦ θανάτου διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος καὶ εὐεργεσίας· ὅτι τε οὐκ ἄλλως ἔσται ἢ σὺν τῇ αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἀναστάσει, ἀκολούθως εὔχεται ἐπιταχῦναι τοῦ Κυρίου τὴν ἀνάστασιν, ὅπως δι’ αὐτῆς τύχῃ καὶ αὐτὸς τῆς σωτηρίας· διό φησιν· Ἀνάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου. Νικητὴν δὲ τὸν Σωτῆρα εἰδὼς πάντων τῶν ἐπιβουλῶν τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους, δαιμόνων πονηρῶν καὶ δυνάμεων ἀντικειμένων, φησίν· Ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως. Οὕτως τὸ Ἑβραϊκὸν οὐκ ἔχει, ματαίως, ἀλλὰ, σιαγόνα· οἱ δὲ Ἑβδομήκοντα, ματαίως, ἐξέδωκαν, ἢ κατὰ τὰ ἀρχαῖα ἀντίγραφα ἑτέρως ἐσχηκότα, καθά φασί τινες τῶν Ἑβραίων, ἢ τῆς λέξεως τὸ εὐτελὲς ἀποφεύγοντες. Οἱονεὶ δὲ κοιμώμενον δεικνὺς τὸν Θεὸν, ὅτε πείρας ἕνεκα παρέδωκεν ἡμᾶς ταῖς ἀντικειμέναις δυνάμεσι, διανίστησιν αὐτόν. Τάχα δὲ καὶ ὅτε τὸν Σωτῆρα ὑπὲρ ἡμῶν πάντων παρέδωκεν, ἐκάθευδεν αὐτῷ ὁ Πατήρ· Ἀνίσταται δὲ σώζων αὐτὸν πατάσσων αὐτοῦ τοὺς ἐχθροὺς, ἢ τοὺς Ἰουδαίους, ἢ τοὺς νοητοὺς ἀλόγως ἐχθραίνοντας.

ψυχῇ μου· Οὐκ ἔστι σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ Θεῷ αὐτοῦ. Σὺ δὲ, Κύριε, ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου, καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου. Πάντας διω- γμούς χρή προσδοκἂν τοὺς κατὰ Θεὸν ζῆν προηρημέ νους. Ἐπεὶ κατὰ τὸν ᾿Απόστολον· Πάντες οἱ θέλον τες ζῇν εὐσεβῶς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ διωχθήσον- ται. ᾿Αλλ' ἐν πᾶσι προσήκει τὰ δεινὰ καρτερῶς ὑπο- μένειν· ἐπεὶ μηδὲ πρὸς ὀλίγον ἐστὶν ἡμῖν ὁ ἀγών, μηδὲ πρὸς μικρούς, ἀλλὰ πρὸς πλείονας καὶ μεγά λους, οὐ μόνον τοὺς ἐν ἀνθρώποις, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀοράτους ἐχθρούς. Καὶ κατὰ τὸ ῥητὸν δὲ, Δαυΐδ, ἐκ νέας ἡλικίας ὑπὸ τοῦ Σαούλ πολεμηθείς, καὶ μετὰ ταῦτα ὑπὸ μυρίων ἄλλων, καὶ τέλος ὑπὸ τοῦ υἱοῦ τῆς βασιλείας ἐλαυνόμενος καὶ φεύγων, ταῦτα κατὰ τὸν καιρὸν τῆς φυγῆς ἔλεγεν. Εχθρῶν δέ ἐστι τὸ ἐπεμ- βαίνειν καὶ ἐπανίστασθαι τοῖς κακοῖς τῶν δι' ἐναντίας· Β διόπερ καὶ τῷ Δαυίδ ἡμαρτηκότι ἐπὶ τῆς τοῦ Οὐρίου πολλοὶ ἐπανίσταντο ἐπιχαιρεσίκακοι εχθροί τινες. Πάν λαι καὶ ἐκ μακροῦ διὰ φθόνου ὑψοῦται κεφαλὴ τοῦ και τὰ σῶμα μεγεθισμένου, παρὰ τὰς τῶν ὑποδεεστέρων κεφαλὰς κάτω κειμένας. Οὕτω διαναστάσης τῆς τοῦ μακαρίου ψυχῆς καὶ εἰς ἐπίδοσιν ἀναβεβηκυίας τοῦ ὡς ἐν ψυχαῖς μεγέθους, ἡ κεφαλὴ ὑψοῦται Θεοῦ συνεργοῦντος αὐτῇ καὶ πρὸς ἑαυτὸν εἰς οὐρανὸν ἀνά- γοντος, τὸν ἐμπαρέχοντα αὐτὸν τῇ πρὸς τὸ ἀνωτάτω ἀκολουθία. Ἐπεὶ δὲ πολλῷ πλέον τῆς προαιρέσεως τῆς τἀνθρώπου χαρίζεται, νικῶν ἐν τῷ δωρεῖσθαι ὁ εὐεργέτης τὸν κατὰ δύναμιν ποιοῦντα τὸ καλόν· καὶ διὰ τοῦτο παντὸς καλοῦ τὴν αἰτίαν ὁ Παῦλος ἀνατι θεὶς τῷ Θεῷ φησιν· Οὐ τοῦ θέλοντος, οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ. Ὁ Θεὸς μὲν ὧν καὶ ἡ ἀρετὴ μεγεθύνει, καὶ δι' ὅλων ἐπαινεῖ (4) τὴν τοῦ ἁγίου ψυχήν· κακία δὲ καὶ ἡ συνεργὸς ταύτῃ ἐχθρὰ τοῖς ἀνθρώποις δύναμις, συστέλλει καὶ εἰς στενὸν συνάγει τὴν μὴ ἑπομένην Θεῷ, καὶ οὕτω βραχεία γίνεται καὶ κολοβή, ὥστε τῆς χύσεως τῆς κακίας ἐπιγινομένης εἰς τὸ μηδὲν, τὴν τοιαύτην ψυχήν λογισθῆναι κατὰ τὸν Ησαΐαν· οἱ γὰρ ἁμαρτάνοντες εἰς οὐδὲν ἐλογίσθησαν. Καὶ ὥσπερ σωμάτων ἐλάχι στόν ἐστιν ὁ χοῦς, οὕτως αἱ πάντη μοχθηραί ψυχαί, ἐπὶ πολὺ σμικρυνθεῖσαι, εἰσὶν ὡς ὁ χοῦς ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος. Κεφαλὴν δὲ τῆς ψυχῆς νοητέον τὴν δια- νοητικὴν δύναμιν ταύτης γὰρ διαφέρουσαν οὐδὲ μέχρι τοῦ ἐπινοῆσαι δυνατόν· εἴ γε καὶ τοῦ σώματος ἡ κεφαλὴ τιμιωτέρα. Αὕτη τοίνυν ἡ νοητικὴ δύναμις, τροπικώτερον κεφαλὴ λεχθεῖσα τῆς ψυχῆς, οἷς μὲν ύψωτα: ἄνω βλέπουσα, οὐ μόνον τὴν γῆν, ἀλλὰ καὶ πάντα τὰ σώματα ὑπερκύψασα, ὡς φθάνειν μέχρι Θεοῦ. Παρατηρητέον δὲ τριχῶς τῆς σχέσεως τοῦ Θεοῦ ὑμνουμένης ὑπὸ τοῦ λέγοντος τὴν τάξιν τοῦ πρώτου λεχθέντος, καὶ τοῦ ἑξῆς καὶ τοῦ λοιποῦ. Πρῶτον γάρ φησιν εἶναι τὸν Θεὸν ἀντιλήπτορα αὐτοῦ, ἔπειτα δόξαν, ἔπειτα ὑψοῦντα τὴν κεφαλήν. Καὶ ἡμῖν ἀντι- λήπτωρ, καὶ τὸ ὄνομα δηλοῖ ἀντιλαμβανόμενον, ἵνα φύσῃ τε ἀπὸ πολλῶν θλιβόντων καὶ ἐπανισταμένων καὶ ἀπογινωσκόντων τὴν τοῦ λέγοντος ταῦτα σωτηρίαν. 16. | (1)Ἴσ. ἐπαίρει, COMMENTARIA IN PSALMOS. Tu autem, Domine, susceptor meus es : gloria mea et exaltans caput meum. Persecutiones exspectare oportet omnes qui secundum Deum vivere consti- tuerint. Siquidem ut ait Apostolus: Omnes qui pie volunt vivere in Christo Jesu persecutionem patien- turs. At in omnibus par est gravia fortiter ferre : quandoquidem neque ad breve tempus, neque ad- versus paucos certamen nobis est; sed contra mul- tos ac fortes, non solum homines, sed etiam invi- sibiles inimicos. Et ut ad rem propositam veniatur, David juventute sua per Saulem bello impetitus, ac deinceps a sexcentis aliis, demumque a filio pułsus regno, atque fugatus, hæc tempore fugæ dicebat. Inimicorum autem proprium est, irruere atque insurgere in hostes, dum in mala inciderunt. Quamobrem post peccatum Davidis cum uxore Uriæ, multi in eum, ex iis scilicet qui alienis gaudebant malis, insurrexerunt. Jamdiu enim et a longis retro temporibus per invidiam exaltatur caput ejus, qui secundum corpus ad majora evehitur, et imminet capitibus infimorum, quæ deorsum inclinantur. Eodem modo dum beati viri anima crescit, et ad altiorem, qualis animabus competit, magnitudinis gradum evehitur, Deo videlicet juvante et ad se in cœlum evehente eum qui sese præbet ad superna ducendum. Quoniam vero, munificus cum sit, multo plura homini præbet quam ipse vel voto as- sequatur, superatque donis suis eum, qui pro viri - bus bonum operatur ; ideo omnis boni causam Deo adscribens Paulus ait : Non volentis, neque curren- fis, sed miserentis est Dei ". Deus igitur atque vir- tus sancti, viri animam incremento donant, et om- nino ad altiora evehunt: malignitas autem ejusque adjutrix inimica hominibus potestas contrahit, in angustumque redigit animam Deo non obsequen- tem; atque ita minuitur, et, ut ita dicam, decurta- tur; ut inundante malitia, hujusmodi anima, sc- cundum Isaiam, pro nihilo reputetur : peccatores namque pro nihilo habentur. Ac quemadmodum omnium corporum minimum pulvis est; ita animæ improbæ multum imminutæ, sunt tanquam pulvis quem proficit ventus. Caput autem animæ æstimanda est intelligendi vis: nihil enim ea præstantius vel cogitare licet; siquidem et caput corpori antecellit. A dicunt animæ meæ : Non est salus ipsi in Deo ejus. D Hæc igitur intelligendi vis, quæ tropo quodam Tins. 111, 12. G caput animæ dicitur, in quibusdam sursum erigitur, dum superne respicit, atque non modo terram, sed omnia etiam corpora transcendit, ita ut usque ad Deum perveniat. Observandum autem est, Deum hic triplici modo celebrari, ac primo, dehinc se- cundo, demum tertio ordine exprimi. Ait enim primo Deum esse susceptorem suum, deinde glo- riam, denique exaltantem caput. Cur autem susce- ptor sive patronus sit, vel ipso nomine deprehen- ditur : quia patrocinatur, ut liberet a multis mala 1. Rom. 15,

Μετὰ γὰρ τῶν μισούντων ὁ ἅγιός ἐστιν εἰρηνικὸς, ἀγαπῶν τοὺς ἐχθρούς· ἀνθρωπινότερον ὁ μὴ ματαίως ἐχθραίνων ἀμύνεσθαι θέλει· θεοσεβέστερον δὲ διὰ τὸ ἀληθεύειν Ἔφη γὰρ ὁ Παῦλος· Ἐχθρὸς ὑμῖν γέγονα ἀληθεύειν ὑμῖν· Ὁποῖον καὶ ἐν Ψαλμοῖς τὸ, Οὐχὶ τοὺς μισοῦντάς σε, Κύριε, ἐμίσησα; Ἀλλ’ οὐκ ἐπιβουλευτικὴν ἔχθραν νοητέον, ἀλλὰ κωλυτικὴν, χεομένης κακίας εἰς πολλούς. Δι’ ἑαυτοῦ γὰρ ἢ καὶ δι’ ἄλλου χρὴ τὴν δυνατὴν προσάγοντα βοήθειαν θεραπεύειν· ἢ τὸ τελευταῖον εὔχεσθαι περὶ τοῦ κολασθῆναι τὴν μοχθηρὰν ἕξιν, ἤγουν ἐκριζωθῆναι ἀπὸ τοῦ ἔχοντος· οὗ διδακτικὸν καὶ τό, Προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων, καὶ τὸ, Ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν. Ὁ δὲ μὴ ψιλῶς ἀγαπῶν, καὶ περὶ τὸ καλῶς γενέσθαι αὐτῷ συνεργεῖ, καὶ τὸ ἐν ἑβδόμῳ δὲ ψαλμῷ λεγόμενον· Εἰ ἀνταπέδωκα τοῖς ἀνταποδιδοῦσί μοι κακὰ, ἀποπέσοιμι ἄρα ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν μου κενὸς, σαφῶς διδάσκει μηδένα μισεῖν. Πῶς οὖν εἴρηται· Οὐχὶ τοὺς μισοῦντάς σε, Κύριε, ἐμίσησα; Μᾶλλον δὲ τίς ἐστιν οὕτως ἄθεος, ὡς μισεῖν ὃν ἡγεῖται Θεόν; Δῆλον οὖν, ὡς οἱ μισοῦντες καὶ καταθεματίζοντες Ἰησοῦν μισοῦσι τὸν Θεόν·

ψυχῇ μου· Οὐκ ἔστι σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ Θεῷ αὐτοῦ. Σὺ δὲ, Κύριε, ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου, καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου. Πάντας διω- γμούς χρή προσδοκἂν τοὺς κατὰ Θεὸν ζῆν προηρημέ νους. Ἐπεὶ κατὰ τὸν ᾿Απόστολον· Πάντες οἱ θέλον τες ζῇν εὐσεβῶς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ διωχθήσον- ται. ᾿Αλλ' ἐν πᾶσι προσήκει τὰ δεινὰ καρτερῶς ὑπο- μένειν· ἐπεὶ μηδὲ πρὸς ὀλίγον ἐστὶν ἡμῖν ὁ ἀγών, μηδὲ πρὸς μικρούς, ἀλλὰ πρὸς πλείονας καὶ μεγά λους, οὐ μόνον τοὺς ἐν ἀνθρώποις, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀοράτους ἐχθρούς. Καὶ κατὰ τὸ ῥητὸν δὲ, Δαυΐδ, ἐκ νέας ἡλικίας ὑπὸ τοῦ Σαούλ πολεμηθείς, καὶ μετὰ ταῦτα ὑπὸ μυρίων ἄλλων, καὶ τέλος ὑπὸ τοῦ υἱοῦ τῆς βασιλείας ἐλαυνόμενος καὶ φεύγων, ταῦτα κατὰ τὸν καιρὸν τῆς φυγῆς ἔλεγεν. Εχθρῶν δέ ἐστι τὸ ἐπεμ- βαίνειν καὶ ἐπανίστασθαι τοῖς κακοῖς τῶν δι' ἐναντίας· Β διόπερ καὶ τῷ Δαυίδ ἡμαρτηκότι ἐπὶ τῆς τοῦ Οὐρίου πολλοὶ ἐπανίσταντο ἐπιχαιρεσίκακοι εχθροί τινες. Πάν λαι καὶ ἐκ μακροῦ διὰ φθόνου ὑψοῦται κεφαλὴ τοῦ και τὰ σῶμα μεγεθισμένου, παρὰ τὰς τῶν ὑποδεεστέρων κεφαλὰς κάτω κειμένας. Οὕτω διαναστάσης τῆς τοῦ μακαρίου ψυχῆς καὶ εἰς ἐπίδοσιν ἀναβεβηκυίας τοῦ ὡς ἐν ψυχαῖς μεγέθους, ἡ κεφαλὴ ὑψοῦται Θεοῦ συνεργοῦντος αὐτῇ καὶ πρὸς ἑαυτὸν εἰς οὐρανὸν ἀνά- γοντος, τὸν ἐμπαρέχοντα αὐτὸν τῇ πρὸς τὸ ἀνωτάτω ἀκολουθία. Ἐπεὶ δὲ πολλῷ πλέον τῆς προαιρέσεως τῆς τἀνθρώπου χαρίζεται, νικῶν ἐν τῷ δωρεῖσθαι ὁ εὐεργέτης τὸν κατὰ δύναμιν ποιοῦντα τὸ καλόν· καὶ διὰ τοῦτο παντὸς καλοῦ τὴν αἰτίαν ὁ Παῦλος ἀνατι θεὶς τῷ Θεῷ φησιν· Οὐ τοῦ θέλοντος, οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ. Ὁ Θεὸς μὲν ὧν καὶ ἡ ἀρετὴ μεγεθύνει, καὶ δι' ὅλων ἐπαινεῖ (4) τὴν τοῦ ἁγίου ψυχήν· κακία δὲ καὶ ἡ συνεργὸς ταύτῃ ἐχθρὰ τοῖς ἀνθρώποις δύναμις, συστέλλει καὶ εἰς στενὸν συνάγει τὴν μὴ ἑπομένην Θεῷ, καὶ οὕτω βραχεία γίνεται καὶ κολοβή, ὥστε τῆς χύσεως τῆς κακίας ἐπιγινομένης εἰς τὸ μηδὲν, τὴν τοιαύτην ψυχήν λογισθῆναι κατὰ τὸν Ησαΐαν· οἱ γὰρ ἁμαρτάνοντες εἰς οὐδὲν ἐλογίσθησαν. Καὶ ὥσπερ σωμάτων ἐλάχι στόν ἐστιν ὁ χοῦς, οὕτως αἱ πάντη μοχθηραί ψυχαί, ἐπὶ πολὺ σμικρυνθεῖσαι, εἰσὶν ὡς ὁ χοῦς ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος. Κεφαλὴν δὲ τῆς ψυχῆς νοητέον τὴν δια- νοητικὴν δύναμιν ταύτης γὰρ διαφέρουσαν οὐδὲ μέχρι τοῦ ἐπινοῆσαι δυνατόν· εἴ γε καὶ τοῦ σώματος ἡ κεφαλὴ τιμιωτέρα. Αὕτη τοίνυν ἡ νοητικὴ δύναμις, τροπικώτερον κεφαλὴ λεχθεῖσα τῆς ψυχῆς, οἷς μὲν ύψωτα: ἄνω βλέπουσα, οὐ μόνον τὴν γῆν, ἀλλὰ καὶ πάντα τὰ σώματα ὑπερκύψασα, ὡς φθάνειν μέχρι Θεοῦ. Παρατηρητέον δὲ τριχῶς τῆς σχέσεως τοῦ Θεοῦ ὑμνουμένης ὑπὸ τοῦ λέγοντος τὴν τάξιν τοῦ πρώτου λεχθέντος, καὶ τοῦ ἑξῆς καὶ τοῦ λοιποῦ. Πρῶτον γάρ φησιν εἶναι τὸν Θεὸν ἀντιλήπτορα αὐτοῦ, ἔπειτα δόξαν, ἔπειτα ὑψοῦντα τὴν κεφαλήν. Καὶ ἡμῖν ἀντι- λήπτωρ, καὶ τὸ ὄνομα δηλοῖ ἀντιλαμβανόμενον, ἵνα φύσῃ τε ἀπὸ πολλῶν θλιβόντων καὶ ἐπανισταμένων καὶ ἀπογινωσκόντων τὴν τοῦ λέγοντος ταῦτα σωτηρίαν. 16. | (1)Ἴσ. ἐπαίρει, COMMENTARIA IN PSALMOS. Tu autem, Domine, susceptor meus es : gloria mea et exaltans caput meum. Persecutiones exspectare oportet omnes qui secundum Deum vivere consti- tuerint. Siquidem ut ait Apostolus: Omnes qui pie volunt vivere in Christo Jesu persecutionem patien- turs. At in omnibus par est gravia fortiter ferre : quandoquidem neque ad breve tempus, neque ad- versus paucos certamen nobis est; sed contra mul- tos ac fortes, non solum homines, sed etiam invi- sibiles inimicos. Et ut ad rem propositam veniatur, David juventute sua per Saulem bello impetitus, ac deinceps a sexcentis aliis, demumque a filio pułsus regno, atque fugatus, hæc tempore fugæ dicebat. Inimicorum autem proprium est, irruere atque insurgere in hostes, dum in mala inciderunt. Quamobrem post peccatum Davidis cum uxore Uriæ, multi in eum, ex iis scilicet qui alienis gaudebant malis, insurrexerunt. Jamdiu enim et a longis retro temporibus per invidiam exaltatur caput ejus, qui secundum corpus ad majora evehitur, et imminet capitibus infimorum, quæ deorsum inclinantur. Eodem modo dum beati viri anima crescit, et ad altiorem, qualis animabus competit, magnitudinis gradum evehitur, Deo videlicet juvante et ad se in cœlum evehente eum qui sese præbet ad superna ducendum. Quoniam vero, munificus cum sit, multo plura homini præbet quam ipse vel voto as- sequatur, superatque donis suis eum, qui pro viri - bus bonum operatur ; ideo omnis boni causam Deo adscribens Paulus ait : Non volentis, neque curren- fis, sed miserentis est Dei ". Deus igitur atque vir- tus sancti, viri animam incremento donant, et om- nino ad altiora evehunt: malignitas autem ejusque adjutrix inimica hominibus potestas contrahit, in angustumque redigit animam Deo non obsequen- tem; atque ita minuitur, et, ut ita dicam, decurta- tur; ut inundante malitia, hujusmodi anima, sc- cundum Isaiam, pro nihilo reputetur : peccatores namque pro nihilo habentur. Ac quemadmodum omnium corporum minimum pulvis est; ita animæ improbæ multum imminutæ, sunt tanquam pulvis quem proficit ventus. Caput autem animæ æstimanda est intelligendi vis: nihil enim ea præstantius vel cogitare licet; siquidem et caput corpori antecellit. A dicunt animæ meæ : Non est salus ipsi in Deo ejus. D Hæc igitur intelligendi vis, quæ tropo quodam Tins. 111, 12. G caput animæ dicitur, in quibusdam sursum erigitur, dum superne respicit, atque non modo terram, sed omnia etiam corpora transcendit, ita ut usque ad Deum perveniat. Observandum autem est, Deum hic triplici modo celebrari, ac primo, dehinc se- cundo, demum tertio ordine exprimi. Ait enim primo Deum esse susceptorem suum, deinde glo- riam, denique exaltantem caput. Cur autem susce- ptor sive patronus sit, vel ipso nomine deprehen- ditur : quia patrocinatur, ut liberet a multis mala 1. Rom. 15,

PG 23:99Ὁ γὰρ ἐμὲ, φησὶ, δεχόμενος δέχεται τὸν ἀποστείλαντά με· καὶ, Ὁ ὁμολογῶν τὸν Υἱὸν, καὶ τὸν Πατέρα ἔχει· οὐκοῦν καὶ ὁ μισῶν τὸν Υἱὸν, καὶ τὸν Πατέρα μισεῖ. Καὶ πᾶς δὲ ἁμαρτάνων μισεῖ τὸν Θεόν· μισεῖ γὰρ σοφίαν καὶ δικαιοσύνην, ἅπερ ἐστὶ Χριστός. Καὶ τί θαυμαστὸν, ὅπου ἑαυτὸν ὁ ἁμαρτάνων μισεῖ; Κατὰ γὰρ Σολομῶντα· Ὁ ἀπωθούμενος παιδείαν μισεῖ ἑαυτόν. Οὐκοῦν ὁ μισῶν τοὺς μισοῦντας τὸν Θεὸν πλὴν λογίων τῶν εὐσεβεστάτων πάντας μισήσει καὶ ἑαυτὸν ἁμαρτάνοντα. Ὥστε οὐ ζῶα νομιστέον τὰ μισοῦντα τὸν Θεὸν, ἀλλὰ τοῖς λογικοῖς κακὰ συμβεβηκότα, οἷον ἡ ἀδικία· καὶ ὁ ἄδικος καθὸ ἄδικος μισεῖ τὸν Θεὸν, τῆς ἐν αὐτῷ ἀδικίας τοῦτο ποιούσης. Καὶ δεῖ ταῦτα μισεῖν ἐχθρὰ τυγχάνοντα προηγουμένως ἡμῶν. Καὶ ὥσπερ ἀπὸ τελειότητος ἔρχεται δικαιοσύνη καὶ σωφροσύνη, οὕτω καὶ τὸ τοιόνδε μῖσος. Οὐκοῦν πᾶς ἐχθραίνων τινὶ ματαίως ἐχθραίνει· ὃ δὴ προὔκειτο δεῖξαι. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ, Ἐμίσησάν με δωρεάν. Ἀλλὰ καὶ διὰ τοὺς ἀνωτέρω εἰρηκότας τῇ ψυχῇ αὐτοῦ, Οὐκ ἔστι σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ Θεῷ αὐτοῦ, νῦν φησιν· Ὀδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας, τουτέστι τοὺς λόγους καὶ τὰς κατ’ ἐμοῦ βλασφημίας περιεῖλας·

γὰρ ἀντιλαμβάνεται ὁ Θεὸς, εἶτα δοξάζει καὶ ἑξῆς ύψοῖ τοῦ δεδοξασμένου τὴν κεφαλήν. Εἰ γὰρ συνηγέρθη Χριστῷ, καὶ τὰ ἄνω φρονεῖ, οὐ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, ὑψωθήσεται αὐτοῦ ἡ κεφαλὴ ἀπὸ τοῦ Κυρίου, ὅς ἐστιν ὁ Λόγος, δόξα ὢν τοῦ χωρήσαντος αὐτὸν, ἣν ἀπὸ τοῦ μόνου ἐξῄτησεν ὁ μὴ λαμβάνων δόξαν παρὰ ἀνθρώ που. Οπως δὲ ὑψώθη τοῦ Δαυΐδ ἡ κεφαλὴ, νοήσεις ἐπιστήσας, ὡς καθ' ὅλης τῆς τῶν ἀνθρώπων οἰκουμέ νης καὶ ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι τὸ τοῦ Δαυΐδ βεβόηται ὄνομα, διὰ τὸν ἐκ σπέρματος αὐτοῦ κατὰ σάρκα γενό- μενον Χριστὸν τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱόν· οὐχ οὕτως γὰρ ἐν ἀνθρώποις ῶν, καὶ μόνου τοῦ Ἰσραήλ βασιλεύων, δεδόξαστο καὶ ὕψωτο, καὶ μάλιστα μετὰ τὴν ἐπανά στασιν τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ τὴν κατ' αὐτοῦ γενομένην, ὡς διὰ τῆς σωτηρίου θεοφανείας ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελθούσης κατὰ σάρκα. Εξῆς δὲ τῷ ἀντιλήπτορι ἡ δόξα ἐστί· πρότερον Φωνῇ μου προς Κύριον ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέ μου ἐξ ὅρους ἁγίου αὐτοῦ. Τοῦ ὄρους εμνημόνευσε τούτου καὶ ὁ πρὸ τούτου ψαλμός, ἐν οἷς ἔλεγεν· Εγώ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς ὑπ' αὐτοῦ ἐπὶ Σιών ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ. "Ην δὲ καὶ ὁ λέγων ἐν ἐκείνοις ταῦτα ὁ Χριστός· καὶ νῦν τοιγαροῦν ἐπακούσεσθαι αὐτοῦ φησιν ὁ Δαυτὸ ἐξ ὅρους ἁγίου αὐτοῦ. Τίνα δὲ ἐπακούσεσθαι αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἢ τὸν Κύριον τὸν κατα- στάντα βασιλέα ἐπὶ Σιὼν ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῖ; Διὰ τούτου γὰρ μόνου ἀφέσεως τεύξεσθαι πεπίστευκεν, αὐτὸν δὲ εἶναι δόξαν αὐτοῦ, καὶ τὸν ὑψοῦντα τὴν κε- φαλὴν αὐτοῦ. Σφόδρα τοίνυν προειπών δοξασθήσεσθαι καὶ ὑψωθήσεσθαι τὴν ἑαυτοῦ κεφαλὴν, ὁπόθεν ὑπῆρ ξεν αὐτῷ τοῦτο διδάσκει λέγων· φωνῇ μου προς Κύριον ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέ μου ἐξ ὅρους ἁγίου αὐτοῦ. Ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα, ἐξηγέρθην ὅτι Κύριος ἀντιλήψεταί μου. Τὰ μέλλοντα ἐν τούτοις ὡς παρωχηκότα θεσπίζει· ὡς γὰρ ἐν τῷ δευτέρῳ ἐλέ γετο· Ινατί ἐφρύαξαν έθνη, καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; Παρέστησαν καὶ συνέστησαν κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ, ταῦτά τε ἐνοεῖτο μελλητικῶς· οὕτω καὶ νῦν τὸ, Ἐγὼ ἐκοι- μήθην καὶ ὕπνωσα, προφητικώς εἴρηται, ἀντὶ τοῦ, η Κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω, καὶ ἐξεγερθήσομαι· ὅτι σὺ Κύριος ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου. Ἐν τούτῳ γὰρ τὸν καιρὸν ἐπισημαίνεται καθ᾿ ὃν ὑπάρξει αὐτῷ ταῦτα. Μετὰ γὰρ τὸ κοιμηθῆναι αὐτὸν ἐξεγερθήσεται, φησίν, ὅτι Κύριος ἀντιλήψεται αὐτοῦ. Κοίμησιν δὲ σημαίνει τὸν θάνατον, μεθ᾿ ἂν ταῦτα ἔσεσθαι περὶ αὐτοῦ προφη τεύει, ἀναπέμπων ἐπὶ τὸν χρόνον τῆς τοῦ Σωτῆρος παρουσίας, μεθ᾿ ἂν τέλους ἔτυχεν ἡ προφητεία· ὅτε καὶ μέχρις ᾅδου καταβὰς ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ὁ Χριστὸς, καὶ τῶν ἐκεῖ προσδοκώντων ἄφιξιν Σωτήρ ἐπεδείχθη, ὡς ἅμα τῇ αὐτοῦ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσει πολλὰ σώματα τῶν ἁγίων τῶν κεκοιμημένων συν αναστῆναι αὐτῷ, ἐν οἷς εἰκὸς εἶναι καὶ τὴν τοῦ Δαυΐδ ψυχήν. Θαρσῶν δὲ τῇ δυνάμει τῆς ἀναστάσεως τοῦ EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS. 131. -- EXEGETICA. Inferentibus, insurgentibus et ad desperationem A salutis inducentibus eum qui talia fatur. Postquam susceptorem dixit, sequitur, gloria : prius suscipit Deus, deinde gloria afficit, denum gloria affecti caput exaltat. Nam si consurrexit cum Christo, et que sursum sunt sapit, non quæ super terram, exaltabitur caput ejus a Domino, qui est Verbum, et gloria ejus qui se recipit, quam a solo [Christo] expetit, quisquis gloriam non accipit ab homine. Quomodo autem exaltatum sit Davidis caput probe intelliges, si animadvertas, Davidis nomen per uni- versum orbem et in omnibus gentibus propter Christum Dei Filium, ex semine ejus secundum car- nem ortum, celebrari. Non tanta enim gloria affectus, neque ita exaltatus est, cum inter homi- nes versaretur, et solum Israelis regnum obti- neret, maximeque post Absalonis rebellionem, il- latumque bellum, quanta exornatus est gloria per ventum. B VERS. 5. Voce mea ad Dominum clamavi, et exaudivit me de monte sancto ejus. Hunc montem memorat præcedens psalmus cum ait : Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem san- cium ejus. Christus autem erat qui sic loquebatur; at nunc David, se a Christo de monte sancto ejus exaudiendum testificatur. Quem porro exauditurum se dicit, nisi Dominum qui constitutus est rex super Sion montem sanctum ejus? Per hunc enim solum credebat se remissionem consecuturum; eundemque esse gloriam suam, et exaltantemn caput C suum. Cum igitur diserte prænuntiasset se gloria afficiendum, et caput suum exaltandum esse; quan- donam id sibi contigerit jam declarat his verbis : Voce mea ad Dominum clamavi, et exaudivit me de monte sancto suo. salutarem Dei ex semine ejus secundum carnem ad- D VERS. 6. Ego dormiri et soporatus sum, exsurrexi quia Dominus suscipiet me. Futura hic, tanquam præterita vaticinatur; sicut enim in secundo psalmo dictum est : Quare frenuerunt gentes, et populi me- ditati sunt inania? Astiterunt et convenerunt ad- versus Dominum et adversus Christum ejus : et hæc tamen de futuro intelligebantur; eadem ratione jan illud : Ego dormiui et soporatus sum, prophe- tice dictum est, videlicet, dormiam, soporabor et exsurgam, quoniam tu, Domine, susceptor meus cs, gloria mea, et exaltans caput meum. Hic enim tempus significat, quo sibi hæc obventura sunt : postquam dormierit, inquit, exsurget, quoniam Do- minus suscipiet eum. Per dormitionem euim mortem significat, secundum quam hæc sibi futura vatici- natur idque refert ad tempus vitæ Salvatoris, qua peracta terminum prophetia consecuta est; quando scilicet Filius hominis Christus ad infer- num usque descendit, et captivorum, qui exitum exspectabant, Salvator commonstratus est; ita ut resurrectionis ejus ex mortuis tempore multa corpora sanctorum qui dormierant una cum ipso revixerint, in queis verisimile est fuisse animam

ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς τοὺς κατ’ ἐμοῦ τὰ τοιαῦτα φθεγξαμένους, ἀσεβεῖς ὄντας καὶ ἐπιχαιρεσικάκους, συνέτριψας, καὶ τὰς φωνὰς αὐτῶν κατῄσχυνας. Καὶ οὐ μόνον γε ἐμοὶ μετὰ τὸ κοιμηθῆναι καὶ ἀναστῆναι παρέσχου, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ μέλλοντι χρηματίζειν σου λαῷ. Τηρητέον δὲ, ὡς, ἀντὶ τοῦ Σωτηρία, ἡ Ἑβραϊκὴ φωνὴ τὸ τοῦ Ἰησοῦ ὄνομα παρείληπται· καὶ δὴ τὸ συμπέρασμα τοῦ παντὸς δύο περιέχει διδασκαλίας· ὅτι τε ἡ τοῦ Κυρίου δύναμις σωτήριός ἐστι, καὶ ὅτι αὐτὸς τῷ αὐτοῦ λαῷ, τῷ δι’ αὐτοῦ σεσωσμένῳ, τὴν εὐλογίαν παρέξει, Εὐλογία δὲ πάντως πνευματικὴ κατὰ τὸν Ἀπόστολον εἰπόντα· Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· ὁ εὐλογήσας ἡμᾶς ἐν πάσῃ εὐλογίᾳ πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ἐν Χριστῷ. Ἔνθεν ἐπὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος γενέσεως λέλεκται τῷ Ἰωσὴφ ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου· Καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν· αὐτὸς γὰρ σώσει τὸν λαὸν αὐτοῦ, οὓς καὶ μακαρίους ὁ λόγος ἔφασκε. Ταῦτα μὲν οὖν τις κατὰ θεωρίαν τῶν προκειμένων. Εἴποι δ’ ἄν τις καὶ πρὸς λέξιν πεπληρῶσθαι αὐτά·

γὰρ ἀντιλαμβάνεται ὁ Θεὸς, εἶτα δοξάζει καὶ ἑξῆς ύψοῖ τοῦ δεδοξασμένου τὴν κεφαλήν. Εἰ γὰρ συνηγέρθη Χριστῷ, καὶ τὰ ἄνω φρονεῖ, οὐ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, ὑψωθήσεται αὐτοῦ ἡ κεφαλὴ ἀπὸ τοῦ Κυρίου, ὅς ἐστιν ὁ Λόγος, δόξα ὢν τοῦ χωρήσαντος αὐτὸν, ἣν ἀπὸ τοῦ μόνου ἐξῄτησεν ὁ μὴ λαμβάνων δόξαν παρὰ ἀνθρώ που. Οπως δὲ ὑψώθη τοῦ Δαυΐδ ἡ κεφαλὴ, νοήσεις ἐπιστήσας, ὡς καθ' ὅλης τῆς τῶν ἀνθρώπων οἰκουμέ νης καὶ ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι τὸ τοῦ Δαυΐδ βεβόηται ὄνομα, διὰ τὸν ἐκ σπέρματος αὐτοῦ κατὰ σάρκα γενό- μενον Χριστὸν τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱόν· οὐχ οὕτως γὰρ ἐν ἀνθρώποις ῶν, καὶ μόνου τοῦ Ἰσραήλ βασιλεύων, δεδόξαστο καὶ ὕψωτο, καὶ μάλιστα μετὰ τὴν ἐπανά στασιν τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ τὴν κατ' αὐτοῦ γενομένην, ὡς διὰ τῆς σωτηρίου θεοφανείας ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελθούσης κατὰ σάρκα. Εξῆς δὲ τῷ ἀντιλήπτορι ἡ δόξα ἐστί· πρότερον Φωνῇ μου προς Κύριον ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέ μου ἐξ ὅρους ἁγίου αὐτοῦ. Τοῦ ὄρους εμνημόνευσε τούτου καὶ ὁ πρὸ τούτου ψαλμός, ἐν οἷς ἔλεγεν· Εγώ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς ὑπ' αὐτοῦ ἐπὶ Σιών ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ. "Ην δὲ καὶ ὁ λέγων ἐν ἐκείνοις ταῦτα ὁ Χριστός· καὶ νῦν τοιγαροῦν ἐπακούσεσθαι αὐτοῦ φησιν ὁ Δαυτὸ ἐξ ὅρους ἁγίου αὐτοῦ. Τίνα δὲ ἐπακούσεσθαι αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἢ τὸν Κύριον τὸν κατα- στάντα βασιλέα ἐπὶ Σιὼν ὄρος τὸ ἅγιον αὐτοῖ; Διὰ τούτου γὰρ μόνου ἀφέσεως τεύξεσθαι πεπίστευκεν, αὐτὸν δὲ εἶναι δόξαν αὐτοῦ, καὶ τὸν ὑψοῦντα τὴν κε- φαλὴν αὐτοῦ. Σφόδρα τοίνυν προειπών δοξασθήσεσθαι καὶ ὑψωθήσεσθαι τὴν ἑαυτοῦ κεφαλὴν, ὁπόθεν ὑπῆρ ξεν αὐτῷ τοῦτο διδάσκει λέγων· φωνῇ μου προς Κύριον ἐκέκραξα, καὶ ἐπήκουσέ μου ἐξ ὅρους ἁγίου αὐτοῦ. Ἐγὼ ἐκοιμήθην καὶ ὕπνωσα, ἐξηγέρθην ὅτι Κύριος ἀντιλήψεταί μου. Τὰ μέλλοντα ἐν τούτοις ὡς παρωχηκότα θεσπίζει· ὡς γὰρ ἐν τῷ δευτέρῳ ἐλέ γετο· Ινατί ἐφρύαξαν έθνη, καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; Παρέστησαν καὶ συνέστησαν κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ, ταῦτά τε ἐνοεῖτο μελλητικῶς· οὕτω καὶ νῦν τὸ, Ἐγὼ ἐκοι- μήθην καὶ ὕπνωσα, προφητικώς εἴρηται, ἀντὶ τοῦ, η Κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω, καὶ ἐξεγερθήσομαι· ὅτι σὺ Κύριος ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου. Ἐν τούτῳ γὰρ τὸν καιρὸν ἐπισημαίνεται καθ᾿ ὃν ὑπάρξει αὐτῷ ταῦτα. Μετὰ γὰρ τὸ κοιμηθῆναι αὐτὸν ἐξεγερθήσεται, φησίν, ὅτι Κύριος ἀντιλήψεται αὐτοῦ. Κοίμησιν δὲ σημαίνει τὸν θάνατον, μεθ᾿ ἂν ταῦτα ἔσεσθαι περὶ αὐτοῦ προφη τεύει, ἀναπέμπων ἐπὶ τὸν χρόνον τῆς τοῦ Σωτῆρος παρουσίας, μεθ᾿ ἂν τέλους ἔτυχεν ἡ προφητεία· ὅτε καὶ μέχρις ᾅδου καταβὰς ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ὁ Χριστὸς, καὶ τῶν ἐκεῖ προσδοκώντων ἄφιξιν Σωτήρ ἐπεδείχθη, ὡς ἅμα τῇ αὐτοῦ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσει πολλὰ σώματα τῶν ἁγίων τῶν κεκοιμημένων συν αναστῆναι αὐτῷ, ἐν οἷς εἰκὸς εἶναι καὶ τὴν τοῦ Δαυΐδ ψυχήν. Θαρσῶν δὲ τῇ δυνάμει τῆς ἀναστάσεως τοῦ EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS. 131. -- EXEGETICA. Inferentibus, insurgentibus et ad desperationem A salutis inducentibus eum qui talia fatur. Postquam susceptorem dixit, sequitur, gloria : prius suscipit Deus, deinde gloria afficit, denum gloria affecti caput exaltat. Nam si consurrexit cum Christo, et que sursum sunt sapit, non quæ super terram, exaltabitur caput ejus a Domino, qui est Verbum, et gloria ejus qui se recipit, quam a solo [Christo] expetit, quisquis gloriam non accipit ab homine. Quomodo autem exaltatum sit Davidis caput probe intelliges, si animadvertas, Davidis nomen per uni- versum orbem et in omnibus gentibus propter Christum Dei Filium, ex semine ejus secundum car- nem ortum, celebrari. Non tanta enim gloria affectus, neque ita exaltatus est, cum inter homi- nes versaretur, et solum Israelis regnum obti- neret, maximeque post Absalonis rebellionem, il- latumque bellum, quanta exornatus est gloria per ventum. B VERS. 5. Voce mea ad Dominum clamavi, et exaudivit me de monte sancto ejus. Hunc montem memorat præcedens psalmus cum ait : Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem san- cium ejus. Christus autem erat qui sic loquebatur; at nunc David, se a Christo de monte sancto ejus exaudiendum testificatur. Quem porro exauditurum se dicit, nisi Dominum qui constitutus est rex super Sion montem sanctum ejus? Per hunc enim solum credebat se remissionem consecuturum; eundemque esse gloriam suam, et exaltantemn caput C suum. Cum igitur diserte prænuntiasset se gloria afficiendum, et caput suum exaltandum esse; quan- donam id sibi contigerit jam declarat his verbis : Voce mea ad Dominum clamavi, et exaudivit me de monte sancto suo. salutarem Dei ex semine ejus secundum carnem ad- D VERS. 6. Ego dormiri et soporatus sum, exsurrexi quia Dominus suscipiet me. Futura hic, tanquam præterita vaticinatur; sicut enim in secundo psalmo dictum est : Quare frenuerunt gentes, et populi me- ditati sunt inania? Astiterunt et convenerunt ad- versus Dominum et adversus Christum ejus : et hæc tamen de futuro intelligebantur; eadem ratione jan illud : Ego dormiui et soporatus sum, prophe- tice dictum est, videlicet, dormiam, soporabor et exsurgam, quoniam tu, Domine, susceptor meus cs, gloria mea, et exaltans caput meum. Hic enim tempus significat, quo sibi hæc obventura sunt : postquam dormierit, inquit, exsurget, quoniam Do- minus suscipiet eum. Per dormitionem euim mortem significat, secundum quam hæc sibi futura vatici- natur idque refert ad tempus vitæ Salvatoris, qua peracta terminum prophetia consecuta est; quando scilicet Filius hominis Christus ad infer- num usque descendit, et captivorum, qui exitum exspectabant, Salvator commonstratus est; ita ut resurrectionis ejus ex mortuis tempore multa corpora sanctorum qui dormierant una cum ipso revixerint, in queis verisimile est fuisse animam

PG 23:101προλεχθέντα μὲν ὑπὸ τοῦ Δαυὶ̈δ προφητικῶς ἐν καιρῷ τῆς περιστάσεως, ὁπηνίκα ὁ υἱὸς ἐδίωκεν αὐτὸν, ἐπὶ πέρας δὲ ἠγμένα μετ’ οὐ πολὺ, ὅτε ἐν τῇ τοῦ πολέμου συμβολῇ πίπτει μὲν ὁ Ἀβεσσαλὼμ, πίπτουσι δὲ καὶ οἱ τὰ φίλα αὐτῷ φρονοῦντες· κρατεῖ δὲ ἡ τοῦ Δαυὶ̈δ πρόῤῥησις ἡ φήσασα· Ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως· ὀδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας. Τοῦ Κυρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου. Ἐλέγετο γοῦν ταῦτα προφητικῶς, ὡς ἂν ἤδη τοῦ λαοῦ σεσωσμένου, καὶ ὑπὸ τοῦ Δαυὶ̈δ γενημένου.

Σωτῆρος, δι' ἧς ἤμελλε καὶ αὐτὸς κοιμηθεὶς ἐξ:- γερθήσεσθαι, φησίν· Οὐ φοβηθήσομαι ἀπὸ μυριάδων λαοῦ τῶν κύκλῳ συνεπιτιθεμένων μοι. Προεώρα γὰρ ὅτι μυριάδες ἀντικειμένων δυνάμεων βουλήσονται ἐπισχεῖν τὴν τῶν ἁγίων ἀναβίωσιν, διαφθονούμεναι τῇ αὐτῶν σωτηρίᾳ· ὧν ἐγώ, φησὶν, λόγον οὐδένα ποιήσομαι, θαῤῥῶν τῷ ὑπερασπιστῇ μου, τῷ τοῦ θανάτου νικη- τῇ· ἐς δὴ θύρας χαλκάς συντρίψας καὶ μοχλούς σιδη- ροῦς συνθλάσας, τὰς ἐξ αἰῶνος ἀποκεκλεισμένας τοῦ θανάτου πύλας ἀνέῳξεν· ὁδόν τε ἀναστάσεως παρέσχε τοῖς αὐτόθι γνωρίμοις αὐτοῦ, ὧν εἰς αὐτῶν ἦν ὁ Δα- υΐδ. Διὸ ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ ἔλεγεν Εγνώρισάς μοι ἐδοὺς ζωῆς· πληρώσεις με εὐφροσύνης μετὰ τοῦ προσώπου σου. Ανάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου. "Οτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι μα ταίως· ὁδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας. Τοῦ Κυ- ρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου. Πιστεύσας τῇ προγνώσει τῆς γενησομένης αὐτῷ μετὰ τὴν κοίμησιν τουτέστι τοῦ θανάτου διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος καὶ εὐεργεσίας· ὅτι τε οὐκ ἄλλως ἔσται ἢ σὺν τῇ αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἀναστάσει, ἀκου λούθως εὔχεται ἐπιταχύναι τοῦ Κυρίου τὴν ἀνάστα σιν, ὅπως δι' αὐτῆς τύχῃ καὶ αὐτὸς τῆς σωτηρίας· διό φησιν· Ἀνάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου. Νικητὴν δὲ τὸν Σωτῆρα εἰδὼς πάντων τῶν ἐπιβουλών τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους, δαιμόνων πονηρῶν καὶ δυνάμεων ἀντικειμένων, φησίν· Ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως. Οὕτως τὸ Εβραϊκὸν (1) οὐκ ἔχει, ματαίως, ἀλλὰ, σιαγόνα· οἱ δὲ Ἑβδομήκοντα, ματαίως, ἐξέδωκαν, ἢ κατὰ τὰ ἀρχαῖα ἀντίγραφα ἑτέρως ἐσχηκότα, καθά φασί τινες τῶν Εβραίων, ἢ τῆς λέξεως τὸ εὐτελὲς ἀποφεύγον- τες. Οίονεὶ δὲ κοιμώμενον δεικνὺς τὸν Θεὸν, ὅτε πεί- ρας ένεκα παρέδωκεν ἡμᾶς ταῖς ἀντικειμέναις δυνά- μεσι, διανίστησιν αὐτόν. Τάχα δὲ καὶ ὅτε τὸν Σω- τῆρα ὑπὲρ ἡμῶν πάντων παρέδωκεν, ἐκάθευδεν αὐτῷ ὁ Πατήρ· Ανίσταται δὲ σώζων αὐτὸν πατάσσων αὐτ τοῦ τοὺς ἐχθροὺς, ἢ τοὺς Ἰουδαίους, ἢ τοὺς νοητούς αλόγως ἐχθραίνοντας. Μετὰ γὰρ τῶν μισούντων ὁ ἅγιός ἐστιν εἰρηνικός, ἀγαπῶν τοὺς ἐχθρούς· άνθρω πινότερον ὁ μὴ ματαίω; ἐχθραίνων ἀμύνεσθαι θέλει θεοσεβέστερον δὲ διὰ τὸ ἀληθεύειν. Εφη γὰρ ὁ Παῦ λος· Ἐχθρὸς ὑμῖν γέγονα ἀληθεύειν (2) ὑμῖν· 0- ποῖον καὶ ἐν Ψαλμοῖς τὸ, Οὐχὶ τοὺς μισοῦντάς σε, Κύριε, ἐμίσησα; Ἀλλ᾿ οὐκ ἐπιβουλευτικὴν ἔχθραν νοητέον, ἀλλὰ κωλυτικήν, χεομένης κακίας εἰς πολύ λούς. Δι᾿ ἑαυτοῦ γὰρ ἢ καὶ δι᾿ ἄλλου χρὴ τὴν δυνατήν προσάγοντα βοήθειαν θεραπεύειν· ἢ τὸ τελευταῖον εύχεσθαι περὶ τοῦ κολασθῆναι τὴν μοχθηρὰν ἕξιν, ἔχουν ἐκριζωθῆναι ἀπὸ τοῦ ἔχοντος· οὗ διδακτικὸν και τό, Προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων, καὶ τὸν ᾿Αγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν. Ὁ δὲ μὴ ψιλῶς ἀγαπῶν, καὶ περὶ τὸ καλῶς γενέσθαι αὐτῷ COMMENTARIA IN PSALMUS. A Davidis. Fidens autem virtuti resurrectionis Salva- toris, per quam et ipse dormiens suscitandus erat, ait : B VERS. 7. Non timebo millia populi circumdantis me. Prævidebat enim multa fore adversariarum po- testatum millia, quæ sanctorum resurrectionem, eorum saluti invidentes, interpellare vellent : quos ego, inquit, nibili faciam, confisus propugnatori meo, mortis victori; qui contritis æreis foribus ve- ctibusque ferreis confractis, occlusas a saeculo portas mortis aperuit, notisque suis ibi degentibus, e quorum numero David erat, ad resurrectionem viam paravit. Quamobrem in alio psalmo dixit: Notas mihi fecisti vias vitæ : adimplebis me lætitia cum vultu tuo ***. VERS. 8. Exsurge, Domine, salvum me fac, Deus meus. Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa, dentes peccatorum contrivisti. Do- mini est salus, et super populum tuum benedictio tua. Cum prospiceret salutem sibi, post dormitio- nem sive obitum, salutari gratia atque beneficio conferendam, ipsique fidem haberet; certus hanc nonnisi in resurrectione Salvatoris posse sibi ob- venire, consequenter precatur accelerari Domini resurrectionem, ut per eam et ipse salutem conse- quatur. Quamobrem ait: Exsurge, Domine, salvum me fac, Deus meus: gnarusque futurum Salvatorem omnium generis humani insidiarum, dæmonum item et adversariarum potestatum victoren, ait : C Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sire causa. Hebraicum exemplar non sic habet, sine causa, sed, in maxillam ; Septuaginta vero Inter- pretes, sine causa, ediderunt, sive quia vetustiora exemplaria variabant, ut quidam Hebræorum testi- ficantur: sive ut a vocis vilitate declinarent. Deum vero quasi tum dormientem adumbrans,cum tentandi causa adversariis nos potestatibus tradi- dit, ipsum a somno excitat. Et fortassis etiam tunc Pater dormierit, cum Salvatorem nostrum pro nobis omnibus tradidit: excitatur autem ut salutem ipsi conferat, percutiatque inimicos ejus, cum Judæos, tum intelligibiles hostes, qui sine causa ipsum oderunt. Nam vel cum iis qui se odio habent vir sanctus pacificus est, inimicosque di- ligit: humanius autem sentit qui cum non sine causa alicui inimicus sit, ultionem expetit.: reli- giosius pcrro veri dicendi causa tales inimicitiæ suscipiuntur.] Ait enim Paulus: Inimicus vobis factus sum verum dicens 38: quale etiam in Psalmis illud est: Nonne qui oderunt le, Domine, oderam At non insidiantem inimicitiam hic intelligas ve- lim, sed impedientem; malitia scilicet in multos diffusa. Sui namque vel etiam alterius causa co- lendus observandusque est qui auxilium præstat ; sive demum precandum est, ut de improbo affectu D 21. 2. Psal. XV, (1) In Hebraico legitur, ut quod est maxilla. 10. 28 Galat. iv, 16. 28 Psal. CXXXVIII, (2) Forte legendum αληθεύων. ENT.

Exegesis of Psalm 4ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΨΑΛΜΟΥ Δ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΨΑΛΜΟΥ Δ. Εἰς τὸ τέλος ἐν ψαλμοῖς ᾠδὴ τῷ Δαυί̈δ.

Σωτῆρος, δι' ἧς ἤμελλε καὶ αὐτὸς κοιμηθεὶς ἐξ:- γερθήσεσθαι, φησίν· Οὐ φοβηθήσομαι ἀπὸ μυριάδων λαοῦ τῶν κύκλῳ συνεπιτιθεμένων μοι. Προεώρα γὰρ ὅτι μυριάδες ἀντικειμένων δυνάμεων βουλήσονται ἐπισχεῖν τὴν τῶν ἁγίων ἀναβίωσιν, διαφθονούμεναι τῇ αὐτῶν σωτηρίᾳ· ὧν ἐγώ, φησὶν, λόγον οὐδένα ποιήσομαι, θαῤῥῶν τῷ ὑπερασπιστῇ μου, τῷ τοῦ θανάτου νικη- τῇ· ἐς δὴ θύρας χαλκάς συντρίψας καὶ μοχλούς σιδη- ροῦς συνθλάσας, τὰς ἐξ αἰῶνος ἀποκεκλεισμένας τοῦ θανάτου πύλας ἀνέῳξεν· ὁδόν τε ἀναστάσεως παρέσχε τοῖς αὐτόθι γνωρίμοις αὐτοῦ, ὧν εἰς αὐτῶν ἦν ὁ Δα- υΐδ. Διὸ ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ ἔλεγεν Εγνώρισάς μοι ἐδοὺς ζωῆς· πληρώσεις με εὐφροσύνης μετὰ τοῦ προσώπου σου. Ανάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου. "Οτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι μα ταίως· ὁδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας. Τοῦ Κυ- ρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου. Πιστεύσας τῇ προγνώσει τῆς γενησομένης αὐτῷ μετὰ τὴν κοίμησιν τουτέστι τοῦ θανάτου διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος καὶ εὐεργεσίας· ὅτι τε οὐκ ἄλλως ἔσται ἢ σὺν τῇ αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἀναστάσει, ἀκου λούθως εὔχεται ἐπιταχύναι τοῦ Κυρίου τὴν ἀνάστα σιν, ὅπως δι' αὐτῆς τύχῃ καὶ αὐτὸς τῆς σωτηρίας· διό φησιν· Ἀνάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου. Νικητὴν δὲ τὸν Σωτῆρα εἰδὼς πάντων τῶν ἐπιβουλών τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους, δαιμόνων πονηρῶν καὶ δυνάμεων ἀντικειμένων, φησίν· Ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως. Οὕτως τὸ Εβραϊκὸν (1) οὐκ ἔχει, ματαίως, ἀλλὰ, σιαγόνα· οἱ δὲ Ἑβδομήκοντα, ματαίως, ἐξέδωκαν, ἢ κατὰ τὰ ἀρχαῖα ἀντίγραφα ἑτέρως ἐσχηκότα, καθά φασί τινες τῶν Εβραίων, ἢ τῆς λέξεως τὸ εὐτελὲς ἀποφεύγον- τες. Οίονεὶ δὲ κοιμώμενον δεικνὺς τὸν Θεὸν, ὅτε πεί- ρας ένεκα παρέδωκεν ἡμᾶς ταῖς ἀντικειμέναις δυνά- μεσι, διανίστησιν αὐτόν. Τάχα δὲ καὶ ὅτε τὸν Σω- τῆρα ὑπὲρ ἡμῶν πάντων παρέδωκεν, ἐκάθευδεν αὐτῷ ὁ Πατήρ· Ανίσταται δὲ σώζων αὐτὸν πατάσσων αὐτ τοῦ τοὺς ἐχθροὺς, ἢ τοὺς Ἰουδαίους, ἢ τοὺς νοητούς αλόγως ἐχθραίνοντας. Μετὰ γὰρ τῶν μισούντων ὁ ἅγιός ἐστιν εἰρηνικός, ἀγαπῶν τοὺς ἐχθρούς· άνθρω πινότερον ὁ μὴ ματαίω; ἐχθραίνων ἀμύνεσθαι θέλει θεοσεβέστερον δὲ διὰ τὸ ἀληθεύειν. Εφη γὰρ ὁ Παῦ λος· Ἐχθρὸς ὑμῖν γέγονα ἀληθεύειν (2) ὑμῖν· 0- ποῖον καὶ ἐν Ψαλμοῖς τὸ, Οὐχὶ τοὺς μισοῦντάς σε, Κύριε, ἐμίσησα; Ἀλλ᾿ οὐκ ἐπιβουλευτικὴν ἔχθραν νοητέον, ἀλλὰ κωλυτικήν, χεομένης κακίας εἰς πολύ λούς. Δι᾿ ἑαυτοῦ γὰρ ἢ καὶ δι᾿ ἄλλου χρὴ τὴν δυνατήν προσάγοντα βοήθειαν θεραπεύειν· ἢ τὸ τελευταῖον εύχεσθαι περὶ τοῦ κολασθῆναι τὴν μοχθηρὰν ἕξιν, ἔχουν ἐκριζωθῆναι ἀπὸ τοῦ ἔχοντος· οὗ διδακτικὸν και τό, Προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων, καὶ τὸν ᾿Αγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν. Ὁ δὲ μὴ ψιλῶς ἀγαπῶν, καὶ περὶ τὸ καλῶς γενέσθαι αὐτῷ COMMENTARIA IN PSALMUS. A Davidis. Fidens autem virtuti resurrectionis Salva- toris, per quam et ipse dormiens suscitandus erat, ait : B VERS. 7. Non timebo millia populi circumdantis me. Prævidebat enim multa fore adversariarum po- testatum millia, quæ sanctorum resurrectionem, eorum saluti invidentes, interpellare vellent : quos ego, inquit, nibili faciam, confisus propugnatori meo, mortis victori; qui contritis æreis foribus ve- ctibusque ferreis confractis, occlusas a saeculo portas mortis aperuit, notisque suis ibi degentibus, e quorum numero David erat, ad resurrectionem viam paravit. Quamobrem in alio psalmo dixit: Notas mihi fecisti vias vitæ : adimplebis me lætitia cum vultu tuo ***. VERS. 8. Exsurge, Domine, salvum me fac, Deus meus. Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa, dentes peccatorum contrivisti. Do- mini est salus, et super populum tuum benedictio tua. Cum prospiceret salutem sibi, post dormitio- nem sive obitum, salutari gratia atque beneficio conferendam, ipsique fidem haberet; certus hanc nonnisi in resurrectione Salvatoris posse sibi ob- venire, consequenter precatur accelerari Domini resurrectionem, ut per eam et ipse salutem conse- quatur. Quamobrem ait: Exsurge, Domine, salvum me fac, Deus meus: gnarusque futurum Salvatorem omnium generis humani insidiarum, dæmonum item et adversariarum potestatum victoren, ait : C Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sire causa. Hebraicum exemplar non sic habet, sine causa, sed, in maxillam ; Septuaginta vero Inter- pretes, sine causa, ediderunt, sive quia vetustiora exemplaria variabant, ut quidam Hebræorum testi- ficantur: sive ut a vocis vilitate declinarent. Deum vero quasi tum dormientem adumbrans,cum tentandi causa adversariis nos potestatibus tradi- dit, ipsum a somno excitat. Et fortassis etiam tunc Pater dormierit, cum Salvatorem nostrum pro nobis omnibus tradidit: excitatur autem ut salutem ipsi conferat, percutiatque inimicos ejus, cum Judæos, tum intelligibiles hostes, qui sine causa ipsum oderunt. Nam vel cum iis qui se odio habent vir sanctus pacificus est, inimicosque di- ligit: humanius autem sentit qui cum non sine causa alicui inimicus sit, ultionem expetit.: reli- giosius pcrro veri dicendi causa tales inimicitiæ suscipiuntur.] Ait enim Paulus: Inimicus vobis factus sum verum dicens 38: quale etiam in Psalmis illud est: Nonne qui oderunt le, Domine, oderam At non insidiantem inimicitiam hic intelligas ve- lim, sed impedientem; malitia scilicet in multos diffusa. Sui namque vel etiam alterius causa co- lendus observandusque est qui auxilium præstat ; sive demum precandum est, ut de improbo affectu D 21. 2. Psal. XV, (1) In Hebraico legitur, ut quod est maxilla. 10. 28 Galat. iv, 16. 28 Psal. CXXXVIII, (2) Forte legendum αληθεύων. ENT.

To the End: In Hymns, a Psalm of DavidΕἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις ψαλμὸς τῷ Δαυί̈δ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις ψαλμὸς τῷ Δαυί̈δ. Ὥσπερ πάσης τέχνης καὶ ἐπιστήμης τέλος ἐστὶν … καταντῆσαι τὸν μετερχόμενον· οὕτω πάσης λογικῆς φύσεως, τὸ ἐν Χριστῷ ζωοποιηθῆναι τέλος ἐστὶν, ὡς ἐν τῇ πρώτῃ πρὸς Κορινθίους ὁ Παῦλός φησι λέγων τῷ ἰδίῳ τάγματι· Δοκεῖ μη … εν ὑπογράφειν ἁπάντων, ὡς αἱ ἑκάστου ζωοποιουμένου πρὸς τὴν ἀξίαν μετὰ βασάνους. Ἢ καὶ τούτων χωρὶς ζωοποιήσας δὲ πάντας Χριστὸς ἐν ἑαυτῷ τοὺς τῷ Ἀδὰμ ἀποθνήσκοντας βασιλεύει τῶν ζωοποιηθέντων·

Σωτῆρος, δι' ἧς ἤμελλε καὶ αὐτὸς κοιμηθεὶς ἐξ:- γερθήσεσθαι, φησίν· Οὐ φοβηθήσομαι ἀπὸ μυριάδων λαοῦ τῶν κύκλῳ συνεπιτιθεμένων μοι. Προεώρα γὰρ ὅτι μυριάδες ἀντικειμένων δυνάμεων βουλήσονται ἐπισχεῖν τὴν τῶν ἁγίων ἀναβίωσιν, διαφθονούμεναι τῇ αὐτῶν σωτηρίᾳ· ὧν ἐγώ, φησὶν, λόγον οὐδένα ποιήσομαι, θαῤῥῶν τῷ ὑπερασπιστῇ μου, τῷ τοῦ θανάτου νικη- τῇ· ἐς δὴ θύρας χαλκάς συντρίψας καὶ μοχλούς σιδη- ροῦς συνθλάσας, τὰς ἐξ αἰῶνος ἀποκεκλεισμένας τοῦ θανάτου πύλας ἀνέῳξεν· ὁδόν τε ἀναστάσεως παρέσχε τοῖς αὐτόθι γνωρίμοις αὐτοῦ, ὧν εἰς αὐτῶν ἦν ὁ Δα- υΐδ. Διὸ ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ ἔλεγεν Εγνώρισάς μοι ἐδοὺς ζωῆς· πληρώσεις με εὐφροσύνης μετὰ τοῦ προσώπου σου. Ανάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου. "Οτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι μα ταίως· ὁδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας. Τοῦ Κυ- ρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου. Πιστεύσας τῇ προγνώσει τῆς γενησομένης αὐτῷ μετὰ τὴν κοίμησιν τουτέστι τοῦ θανάτου διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος καὶ εὐεργεσίας· ὅτι τε οὐκ ἄλλως ἔσται ἢ σὺν τῇ αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἀναστάσει, ἀκου λούθως εὔχεται ἐπιταχύναι τοῦ Κυρίου τὴν ἀνάστα σιν, ὅπως δι' αὐτῆς τύχῃ καὶ αὐτὸς τῆς σωτηρίας· διό φησιν· Ἀνάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου. Νικητὴν δὲ τὸν Σωτῆρα εἰδὼς πάντων τῶν ἐπιβουλών τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους, δαιμόνων πονηρῶν καὶ δυνάμεων ἀντικειμένων, φησίν· Ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως. Οὕτως τὸ Εβραϊκὸν (1) οὐκ ἔχει, ματαίως, ἀλλὰ, σιαγόνα· οἱ δὲ Ἑβδομήκοντα, ματαίως, ἐξέδωκαν, ἢ κατὰ τὰ ἀρχαῖα ἀντίγραφα ἑτέρως ἐσχηκότα, καθά φασί τινες τῶν Εβραίων, ἢ τῆς λέξεως τὸ εὐτελὲς ἀποφεύγον- τες. Οίονεὶ δὲ κοιμώμενον δεικνὺς τὸν Θεὸν, ὅτε πεί- ρας ένεκα παρέδωκεν ἡμᾶς ταῖς ἀντικειμέναις δυνά- μεσι, διανίστησιν αὐτόν. Τάχα δὲ καὶ ὅτε τὸν Σω- τῆρα ὑπὲρ ἡμῶν πάντων παρέδωκεν, ἐκάθευδεν αὐτῷ ὁ Πατήρ· Ανίσταται δὲ σώζων αὐτὸν πατάσσων αὐτ τοῦ τοὺς ἐχθροὺς, ἢ τοὺς Ἰουδαίους, ἢ τοὺς νοητούς αλόγως ἐχθραίνοντας. Μετὰ γὰρ τῶν μισούντων ὁ ἅγιός ἐστιν εἰρηνικός, ἀγαπῶν τοὺς ἐχθρούς· άνθρω πινότερον ὁ μὴ ματαίω; ἐχθραίνων ἀμύνεσθαι θέλει θεοσεβέστερον δὲ διὰ τὸ ἀληθεύειν. Εφη γὰρ ὁ Παῦ λος· Ἐχθρὸς ὑμῖν γέγονα ἀληθεύειν (2) ὑμῖν· 0- ποῖον καὶ ἐν Ψαλμοῖς τὸ, Οὐχὶ τοὺς μισοῦντάς σε, Κύριε, ἐμίσησα; Ἀλλ᾿ οὐκ ἐπιβουλευτικὴν ἔχθραν νοητέον, ἀλλὰ κωλυτικήν, χεομένης κακίας εἰς πολύ λούς. Δι᾿ ἑαυτοῦ γὰρ ἢ καὶ δι᾿ ἄλλου χρὴ τὴν δυνατήν προσάγοντα βοήθειαν θεραπεύειν· ἢ τὸ τελευταῖον εύχεσθαι περὶ τοῦ κολασθῆναι τὴν μοχθηρὰν ἕξιν, ἔχουν ἐκριζωθῆναι ἀπὸ τοῦ ἔχοντος· οὗ διδακτικὸν και τό, Προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων, καὶ τὸν ᾿Αγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν. Ὁ δὲ μὴ ψιλῶς ἀγαπῶν, καὶ περὶ τὸ καλῶς γενέσθαι αὐτῷ COMMENTARIA IN PSALMUS. A Davidis. Fidens autem virtuti resurrectionis Salva- toris, per quam et ipse dormiens suscitandus erat, ait : B VERS. 7. Non timebo millia populi circumdantis me. Prævidebat enim multa fore adversariarum po- testatum millia, quæ sanctorum resurrectionem, eorum saluti invidentes, interpellare vellent : quos ego, inquit, nibili faciam, confisus propugnatori meo, mortis victori; qui contritis æreis foribus ve- ctibusque ferreis confractis, occlusas a saeculo portas mortis aperuit, notisque suis ibi degentibus, e quorum numero David erat, ad resurrectionem viam paravit. Quamobrem in alio psalmo dixit: Notas mihi fecisti vias vitæ : adimplebis me lætitia cum vultu tuo ***. VERS. 8. Exsurge, Domine, salvum me fac, Deus meus. Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa, dentes peccatorum contrivisti. Do- mini est salus, et super populum tuum benedictio tua. Cum prospiceret salutem sibi, post dormitio- nem sive obitum, salutari gratia atque beneficio conferendam, ipsique fidem haberet; certus hanc nonnisi in resurrectione Salvatoris posse sibi ob- venire, consequenter precatur accelerari Domini resurrectionem, ut per eam et ipse salutem conse- quatur. Quamobrem ait: Exsurge, Domine, salvum me fac, Deus meus: gnarusque futurum Salvatorem omnium generis humani insidiarum, dæmonum item et adversariarum potestatum victoren, ait : C Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sire causa. Hebraicum exemplar non sic habet, sine causa, sed, in maxillam ; Septuaginta vero Inter- pretes, sine causa, ediderunt, sive quia vetustiora exemplaria variabant, ut quidam Hebræorum testi- ficantur: sive ut a vocis vilitate declinarent. Deum vero quasi tum dormientem adumbrans,cum tentandi causa adversariis nos potestatibus tradi- dit, ipsum a somno excitat. Et fortassis etiam tunc Pater dormierit, cum Salvatorem nostrum pro nobis omnibus tradidit: excitatur autem ut salutem ipsi conferat, percutiatque inimicos ejus, cum Judæos, tum intelligibiles hostes, qui sine causa ipsum oderunt. Nam vel cum iis qui se odio habent vir sanctus pacificus est, inimicosque di- ligit: humanius autem sentit qui cum non sine causa alicui inimicus sit, ultionem expetit.: reli- giosius pcrro veri dicendi causa tales inimicitiæ suscipiuntur.] Ait enim Paulus: Inimicus vobis factus sum verum dicens 38: quale etiam in Psalmis illud est: Nonne qui oderunt le, Domine, oderam At non insidiantem inimicitiam hic intelligas ve- lim, sed impedientem; malitia scilicet in multos diffusa. Sui namque vel etiam alterius causa co- lendus observandusque est qui auxilium præstat ; sive demum precandum est, ut de improbo affectu D 21. 2. Psal. XV, (1) In Hebraico legitur, ut quod est maxilla. 10. 28 Galat. iv, 16. 28 Psal. CXXXVIII, (2) Forte legendum αληθεύων. ENT.

ἐφ’ ὃ παρεκάλει τοὺς συνιέντας ἡ εἰς τὸ τέλος ἐπιγραφή. Παντὶ δὲ ἀγωνιζομένῳ τέλος ἡ νίκη. Πολλαὶ μὲν οὖν αἱ κατὰ μέρος νίκαι, καὶ τέλος ἢ ποτὲ μὲν λέγοντος Παύλου· Ἐν τούτοις πᾶσιν ὑπερνικῶμεν διὰ τοῦ ἀγαπήσαντος ἡμᾶς· ποτὲ δέ· Τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἠγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα· λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, ὃν ἀποδώσει μοι ὁ Κύριος. Οἱ οὖν ἐπιγεγραμμένοι εἰς τὸ τέλος τῷ Δαυὶ̈δ, τέλος καὶ νίκην ἀπαγγέλλουσι τοῦ Χριστοῦ λεγομένου Δαυί̈δ· καὶ ἀντὶ τοῦ, εἰς τέλος, κατὰ τὸν Ἀκύλαν, νικοποιοῦ. Παντὶ γὰρ νενικημένῳ περιποιήσεται νίκην. Ὑπὸ Χριστοῦ γάρ τις νικώμενος, τὴν κακίαν νενίκηκε, ταύτην ἐξαφανίζων τῷ ὑποτετάχθαι Χριστῷ. Νικᾷ γὰρ οὐκ ἄκοντας, ἀλλὰ πείθων ὡς λόγος Θεοῦ. Τοὺς δὲ τοιούτους ὕμνους ἢ ψαλμοὺς, εἰς τὸ νῖκος, Θεοδοτίων ἐπέγραψε· Σύμμαχος δὲ, ἐπινικίους. Οὕτω δὲ νοεῖν εὔλογον, κἂν μὴ τῷ Δαυὶ̈δ ὦσιν ἐπιγεγραμμένοι, ἀλλ’ εἰς τὸ τέλος τυχὸν τῷ Ἀσὰφ, ἢ τοῖς υἱοῖς Κορὲ, τῷ τοὺς ἁγίους ἀναδεδέχθαι πάντας τὴν εἰκόνα Χριστοῦ.

Σωτῆρος, δι' ἧς ἤμελλε καὶ αὐτὸς κοιμηθεὶς ἐξ:- γερθήσεσθαι, φησίν· Οὐ φοβηθήσομαι ἀπὸ μυριάδων λαοῦ τῶν κύκλῳ συνεπιτιθεμένων μοι. Προεώρα γὰρ ὅτι μυριάδες ἀντικειμένων δυνάμεων βουλήσονται ἐπισχεῖν τὴν τῶν ἁγίων ἀναβίωσιν, διαφθονούμεναι τῇ αὐτῶν σωτηρίᾳ· ὧν ἐγώ, φησὶν, λόγον οὐδένα ποιήσομαι, θαῤῥῶν τῷ ὑπερασπιστῇ μου, τῷ τοῦ θανάτου νικη- τῇ· ἐς δὴ θύρας χαλκάς συντρίψας καὶ μοχλούς σιδη- ροῦς συνθλάσας, τὰς ἐξ αἰῶνος ἀποκεκλεισμένας τοῦ θανάτου πύλας ἀνέῳξεν· ὁδόν τε ἀναστάσεως παρέσχε τοῖς αὐτόθι γνωρίμοις αὐτοῦ, ὧν εἰς αὐτῶν ἦν ὁ Δα- υΐδ. Διὸ ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ ἔλεγεν Εγνώρισάς μοι ἐδοὺς ζωῆς· πληρώσεις με εὐφροσύνης μετὰ τοῦ προσώπου σου. Ανάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου. "Οτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι μα ταίως· ὁδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας. Τοῦ Κυ- ρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου. Πιστεύσας τῇ προγνώσει τῆς γενησομένης αὐτῷ μετὰ τὴν κοίμησιν τουτέστι τοῦ θανάτου διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος καὶ εὐεργεσίας· ὅτι τε οὐκ ἄλλως ἔσται ἢ σὺν τῇ αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἀναστάσει, ἀκου λούθως εὔχεται ἐπιταχύναι τοῦ Κυρίου τὴν ἀνάστα σιν, ὅπως δι' αὐτῆς τύχῃ καὶ αὐτὸς τῆς σωτηρίας· διό φησιν· Ἀνάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου. Νικητὴν δὲ τὸν Σωτῆρα εἰδὼς πάντων τῶν ἐπιβουλών τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους, δαιμόνων πονηρῶν καὶ δυνάμεων ἀντικειμένων, φησίν· Ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως. Οὕτως τὸ Εβραϊκὸν (1) οὐκ ἔχει, ματαίως, ἀλλὰ, σιαγόνα· οἱ δὲ Ἑβδομήκοντα, ματαίως, ἐξέδωκαν, ἢ κατὰ τὰ ἀρχαῖα ἀντίγραφα ἑτέρως ἐσχηκότα, καθά φασί τινες τῶν Εβραίων, ἢ τῆς λέξεως τὸ εὐτελὲς ἀποφεύγον- τες. Οίονεὶ δὲ κοιμώμενον δεικνὺς τὸν Θεὸν, ὅτε πεί- ρας ένεκα παρέδωκεν ἡμᾶς ταῖς ἀντικειμέναις δυνά- μεσι, διανίστησιν αὐτόν. Τάχα δὲ καὶ ὅτε τὸν Σω- τῆρα ὑπὲρ ἡμῶν πάντων παρέδωκεν, ἐκάθευδεν αὐτῷ ὁ Πατήρ· Ανίσταται δὲ σώζων αὐτὸν πατάσσων αὐτ τοῦ τοὺς ἐχθροὺς, ἢ τοὺς Ἰουδαίους, ἢ τοὺς νοητούς αλόγως ἐχθραίνοντας. Μετὰ γὰρ τῶν μισούντων ὁ ἅγιός ἐστιν εἰρηνικός, ἀγαπῶν τοὺς ἐχθρούς· άνθρω πινότερον ὁ μὴ ματαίω; ἐχθραίνων ἀμύνεσθαι θέλει θεοσεβέστερον δὲ διὰ τὸ ἀληθεύειν. Εφη γὰρ ὁ Παῦ λος· Ἐχθρὸς ὑμῖν γέγονα ἀληθεύειν (2) ὑμῖν· 0- ποῖον καὶ ἐν Ψαλμοῖς τὸ, Οὐχὶ τοὺς μισοῦντάς σε, Κύριε, ἐμίσησα; Ἀλλ᾿ οὐκ ἐπιβουλευτικὴν ἔχθραν νοητέον, ἀλλὰ κωλυτικήν, χεομένης κακίας εἰς πολύ λούς. Δι᾿ ἑαυτοῦ γὰρ ἢ καὶ δι᾿ ἄλλου χρὴ τὴν δυνατήν προσάγοντα βοήθειαν θεραπεύειν· ἢ τὸ τελευταῖον εύχεσθαι περὶ τοῦ κολασθῆναι τὴν μοχθηρὰν ἕξιν, ἔχουν ἐκριζωθῆναι ἀπὸ τοῦ ἔχοντος· οὗ διδακτικὸν και τό, Προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων, καὶ τὸν ᾿Αγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν. Ὁ δὲ μὴ ψιλῶς ἀγαπῶν, καὶ περὶ τὸ καλῶς γενέσθαι αὐτῷ COMMENTARIA IN PSALMUS. A Davidis. Fidens autem virtuti resurrectionis Salva- toris, per quam et ipse dormiens suscitandus erat, ait : B VERS. 7. Non timebo millia populi circumdantis me. Prævidebat enim multa fore adversariarum po- testatum millia, quæ sanctorum resurrectionem, eorum saluti invidentes, interpellare vellent : quos ego, inquit, nibili faciam, confisus propugnatori meo, mortis victori; qui contritis æreis foribus ve- ctibusque ferreis confractis, occlusas a saeculo portas mortis aperuit, notisque suis ibi degentibus, e quorum numero David erat, ad resurrectionem viam paravit. Quamobrem in alio psalmo dixit: Notas mihi fecisti vias vitæ : adimplebis me lætitia cum vultu tuo ***. VERS. 8. Exsurge, Domine, salvum me fac, Deus meus. Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa, dentes peccatorum contrivisti. Do- mini est salus, et super populum tuum benedictio tua. Cum prospiceret salutem sibi, post dormitio- nem sive obitum, salutari gratia atque beneficio conferendam, ipsique fidem haberet; certus hanc nonnisi in resurrectione Salvatoris posse sibi ob- venire, consequenter precatur accelerari Domini resurrectionem, ut per eam et ipse salutem conse- quatur. Quamobrem ait: Exsurge, Domine, salvum me fac, Deus meus: gnarusque futurum Salvatorem omnium generis humani insidiarum, dæmonum item et adversariarum potestatum victoren, ait : C Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sire causa. Hebraicum exemplar non sic habet, sine causa, sed, in maxillam ; Septuaginta vero Inter- pretes, sine causa, ediderunt, sive quia vetustiora exemplaria variabant, ut quidam Hebræorum testi- ficantur: sive ut a vocis vilitate declinarent. Deum vero quasi tum dormientem adumbrans,cum tentandi causa adversariis nos potestatibus tradi- dit, ipsum a somno excitat. Et fortassis etiam tunc Pater dormierit, cum Salvatorem nostrum pro nobis omnibus tradidit: excitatur autem ut salutem ipsi conferat, percutiatque inimicos ejus, cum Judæos, tum intelligibiles hostes, qui sine causa ipsum oderunt. Nam vel cum iis qui se odio habent vir sanctus pacificus est, inimicosque di- ligit: humanius autem sentit qui cum non sine causa alicui inimicus sit, ultionem expetit.: reli- giosius pcrro veri dicendi causa tales inimicitiæ suscipiuntur.] Ait enim Paulus: Inimicus vobis factus sum verum dicens 38: quale etiam in Psalmis illud est: Nonne qui oderunt le, Domine, oderam At non insidiantem inimicitiam hic intelligas ve- lim, sed impedientem; malitia scilicet in multos diffusa. Sui namque vel etiam alterius causa co- lendus observandusque est qui auxilium præstat ; sive demum precandum est, ut de improbo affectu D 21. 2. Psal. XV, (1) In Hebraico legitur, ut quod est maxilla. 10. 28 Galat. iv, 16. 28 Psal. CXXXVIII, (2) Forte legendum αληθεύων. ENT.

Τὸ δὲ ἐν ψαλμοῖς παρὰ τοῖς Ἑβδομήκοντα καὶ Ἀκύλας, σαφέστερον ὁ Σύμμαχος, διὰ ψαλτηρίων ἐξέδωκε διδασκο … τὴν ᾠδὴν εἰρῆσθαι … τὰ ψαλτήρια πλείω … ὄργανα δι’ ὧν ᾄδεται τὸ εἰς τὸ τέλος, ἢ ὁ ἐπινίκιος, ἢ τῷ νικοποιῷ, ὃ δηλοῦν ἔοικε καὶ τὸ εἰς νῖκος ἐν ὕμνοις παρὰ τῷ Θεοδοτίωνι. Αὕτη τοίνυν ἡ ᾠδὴ, ἢ τὸ μελῴδημα, ἢ ψαλμὸς τὴν εἰρημένην ἔχων ὑπόθεσιν ἐπαγγέλλεται ταύτην κοινώτερον μὲν ἐν τῷ προφήτῃ Δαυὶ̈δ, μυστικώτερον δὲ τῷ Χριστῷ, τὸ πρόσωπον τῶν ἁγίων ἀναλαμβάνοντι, τὰς δὲ θλίψεις αὐτῶν ἰδιοποιημένῳ καὶ τοὺς πλατυσμοὺς ἁγίων· ἁγίων γὰρ, φωνὴ τὸ, Ἐν παντὶ θλιβόμενοι, ἀλλ’ οὐ στενοχωρούμενοι· ἐπιστρέφοντι δὲ καὶ τοὺς ὅσοι τυγχάνουσι βαρυκάρδιοι, τούς τε ἀγαπῶντας τὰ μάταια καὶ ζητοῦντας τὸ ψεῦδος. Τὸ δὲ μελῴδημα παρὰ τὴν ᾠδὴν ἔοικε δηλοῦν καὶ τὸ τοῦ μυστικοῦ ῥυθμοῦ τεχνικόν· κατὰ δὲ ἀναγωγὴν ὀρθὴν, πολιτεία πρὸς δόξαν Θεοῦ μετὰ δογμάτων ὑγιῶν καὶ λόγων καὶ ἑτέροις ὠφελίμων. Ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με, εἰσήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου, ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς με.

Σωτῆρος, δι' ἧς ἤμελλε καὶ αὐτὸς κοιμηθεὶς ἐξ:- γερθήσεσθαι, φησίν· Οὐ φοβηθήσομαι ἀπὸ μυριάδων λαοῦ τῶν κύκλῳ συνεπιτιθεμένων μοι. Προεώρα γὰρ ὅτι μυριάδες ἀντικειμένων δυνάμεων βουλήσονται ἐπισχεῖν τὴν τῶν ἁγίων ἀναβίωσιν, διαφθονούμεναι τῇ αὐτῶν σωτηρίᾳ· ὧν ἐγώ, φησὶν, λόγον οὐδένα ποιήσομαι, θαῤῥῶν τῷ ὑπερασπιστῇ μου, τῷ τοῦ θανάτου νικη- τῇ· ἐς δὴ θύρας χαλκάς συντρίψας καὶ μοχλούς σιδη- ροῦς συνθλάσας, τὰς ἐξ αἰῶνος ἀποκεκλεισμένας τοῦ θανάτου πύλας ἀνέῳξεν· ὁδόν τε ἀναστάσεως παρέσχε τοῖς αὐτόθι γνωρίμοις αὐτοῦ, ὧν εἰς αὐτῶν ἦν ὁ Δα- υΐδ. Διὸ ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ ἔλεγεν Εγνώρισάς μοι ἐδοὺς ζωῆς· πληρώσεις με εὐφροσύνης μετὰ τοῦ προσώπου σου. Ανάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου. "Οτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι μα ταίως· ὁδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας. Τοῦ Κυ- ρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου. Πιστεύσας τῇ προγνώσει τῆς γενησομένης αὐτῷ μετὰ τὴν κοίμησιν τουτέστι τοῦ θανάτου διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος καὶ εὐεργεσίας· ὅτι τε οὐκ ἄλλως ἔσται ἢ σὺν τῇ αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἀναστάσει, ἀκου λούθως εὔχεται ἐπιταχύναι τοῦ Κυρίου τὴν ἀνάστα σιν, ὅπως δι' αὐτῆς τύχῃ καὶ αὐτὸς τῆς σωτηρίας· διό φησιν· Ἀνάστα, Κύριε, σῶσόν με, ὁ Θεός μου. Νικητὴν δὲ τὸν Σωτῆρα εἰδὼς πάντων τῶν ἐπιβουλών τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους, δαιμόνων πονηρῶν καὶ δυνάμεων ἀντικειμένων, φησίν· Ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως. Οὕτως τὸ Εβραϊκὸν (1) οὐκ ἔχει, ματαίως, ἀλλὰ, σιαγόνα· οἱ δὲ Ἑβδομήκοντα, ματαίως, ἐξέδωκαν, ἢ κατὰ τὰ ἀρχαῖα ἀντίγραφα ἑτέρως ἐσχηκότα, καθά φασί τινες τῶν Εβραίων, ἢ τῆς λέξεως τὸ εὐτελὲς ἀποφεύγον- τες. Οίονεὶ δὲ κοιμώμενον δεικνὺς τὸν Θεὸν, ὅτε πεί- ρας ένεκα παρέδωκεν ἡμᾶς ταῖς ἀντικειμέναις δυνά- μεσι, διανίστησιν αὐτόν. Τάχα δὲ καὶ ὅτε τὸν Σω- τῆρα ὑπὲρ ἡμῶν πάντων παρέδωκεν, ἐκάθευδεν αὐτῷ ὁ Πατήρ· Ανίσταται δὲ σώζων αὐτὸν πατάσσων αὐτ τοῦ τοὺς ἐχθροὺς, ἢ τοὺς Ἰουδαίους, ἢ τοὺς νοητούς αλόγως ἐχθραίνοντας. Μετὰ γὰρ τῶν μισούντων ὁ ἅγιός ἐστιν εἰρηνικός, ἀγαπῶν τοὺς ἐχθρούς· άνθρω πινότερον ὁ μὴ ματαίω; ἐχθραίνων ἀμύνεσθαι θέλει θεοσεβέστερον δὲ διὰ τὸ ἀληθεύειν. Εφη γὰρ ὁ Παῦ λος· Ἐχθρὸς ὑμῖν γέγονα ἀληθεύειν (2) ὑμῖν· 0- ποῖον καὶ ἐν Ψαλμοῖς τὸ, Οὐχὶ τοὺς μισοῦντάς σε, Κύριε, ἐμίσησα; Ἀλλ᾿ οὐκ ἐπιβουλευτικὴν ἔχθραν νοητέον, ἀλλὰ κωλυτικήν, χεομένης κακίας εἰς πολύ λούς. Δι᾿ ἑαυτοῦ γὰρ ἢ καὶ δι᾿ ἄλλου χρὴ τὴν δυνατήν προσάγοντα βοήθειαν θεραπεύειν· ἢ τὸ τελευταῖον εύχεσθαι περὶ τοῦ κολασθῆναι τὴν μοχθηρὰν ἕξιν, ἔχουν ἐκριζωθῆναι ἀπὸ τοῦ ἔχοντος· οὗ διδακτικὸν και τό, Προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων, καὶ τὸν ᾿Αγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν. Ὁ δὲ μὴ ψιλῶς ἀγαπῶν, καὶ περὶ τὸ καλῶς γενέσθαι αὐτῷ COMMENTARIA IN PSALMUS. A Davidis. Fidens autem virtuti resurrectionis Salva- toris, per quam et ipse dormiens suscitandus erat, ait : B VERS. 7. Non timebo millia populi circumdantis me. Prævidebat enim multa fore adversariarum po- testatum millia, quæ sanctorum resurrectionem, eorum saluti invidentes, interpellare vellent : quos ego, inquit, nibili faciam, confisus propugnatori meo, mortis victori; qui contritis æreis foribus ve- ctibusque ferreis confractis, occlusas a saeculo portas mortis aperuit, notisque suis ibi degentibus, e quorum numero David erat, ad resurrectionem viam paravit. Quamobrem in alio psalmo dixit: Notas mihi fecisti vias vitæ : adimplebis me lætitia cum vultu tuo ***. VERS. 8. Exsurge, Domine, salvum me fac, Deus meus. Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa, dentes peccatorum contrivisti. Do- mini est salus, et super populum tuum benedictio tua. Cum prospiceret salutem sibi, post dormitio- nem sive obitum, salutari gratia atque beneficio conferendam, ipsique fidem haberet; certus hanc nonnisi in resurrectione Salvatoris posse sibi ob- venire, consequenter precatur accelerari Domini resurrectionem, ut per eam et ipse salutem conse- quatur. Quamobrem ait: Exsurge, Domine, salvum me fac, Deus meus: gnarusque futurum Salvatorem omnium generis humani insidiarum, dæmonum item et adversariarum potestatum victoren, ait : C Quoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sire causa. Hebraicum exemplar non sic habet, sine causa, sed, in maxillam ; Septuaginta vero Inter- pretes, sine causa, ediderunt, sive quia vetustiora exemplaria variabant, ut quidam Hebræorum testi- ficantur: sive ut a vocis vilitate declinarent. Deum vero quasi tum dormientem adumbrans,cum tentandi causa adversariis nos potestatibus tradi- dit, ipsum a somno excitat. Et fortassis etiam tunc Pater dormierit, cum Salvatorem nostrum pro nobis omnibus tradidit: excitatur autem ut salutem ipsi conferat, percutiatque inimicos ejus, cum Judæos, tum intelligibiles hostes, qui sine causa ipsum oderunt. Nam vel cum iis qui se odio habent vir sanctus pacificus est, inimicosque di- ligit: humanius autem sentit qui cum non sine causa alicui inimicus sit, ultionem expetit.: reli- giosius pcrro veri dicendi causa tales inimicitiæ suscipiuntur.] Ait enim Paulus: Inimicus vobis factus sum verum dicens 38: quale etiam in Psalmis illud est: Nonne qui oderunt le, Domine, oderam At non insidiantem inimicitiam hic intelligas ve- lim, sed impedientem; malitia scilicet in multos diffusa. Sui namque vel etiam alterius causa co- lendus observandusque est qui auxilium præstat ; sive demum precandum est, ut de improbo affectu D 21. 2. Psal. XV, (1) In Hebraico legitur, ut quod est maxilla. 10. 28 Galat. iv, 16. 28 Psal. CXXXVIII, (2) Forte legendum αληθεύων. ENT.

PG 23:103Ὁ μὲν πρὸ τούτου ψαλμὸς ἐλέγετο ἐν τῷ ἀποδιδράσκειν Δαυὶ̈δ ἀπὸ προσώπου Ἀβεσσαλὼμ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ· ὁ δὲ παρὼν ἔοικεν ἑξῆς ἐκείνῳ εἰρῆσθαι μετὰ τὴν κατὰ τοῦ Ἀβεσσαλὼμ νίκην· μεθ’ ὃν ὕμνον ἐπινίκιον τῷ νικοποιῷ Θεῷ ἀνατίθησι τὸν παρόντα ψαλμὸν, δι’ οὗ καὶ ἡμεῖς παιδευόμεθα μὴ ἀμνημονεῖν τῶν τοῦ Θεοῦ εἰς ἡμᾶς εὐεργεσιῶν. Εἰκότως οὖν ἐν μὲν τῷ πρὸ τούτου ἔλεγεν· Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν οἱ θλίβοντές με; ἐν δὲ τούτῳ· Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς με. Λέγει δὲ ταῦτα περὶ τῆς κατὰ τὸν Ἀβεσσαλὼμ συμφορᾶς· καθ’ ἣν τὸν Θεὸν ἐπικαλεσάμενος, ἔτυχεν αὐτοῦ ἐπηκόου· καὶ γενόμενος ἐν θλίψει διὰ τὸν λαὸν, καὶ τὴν κιβωτὸν τοῦ Θεοῦ, ἀνέσεως καὶ πλατυσμοῦ ἠξιώθη, παυσαμένου μὲν τοῦ πολέμου, εἰρήνης δὲ βαθυτάτης διαλαβούσης αὐτόν τε καὶ πάντα τὸν λαόν. Ἢ ἄλλως λέγει ταῦτα ἐπὶ τοῦ πταίσματος τῆς τοῦ Οὐρίου, καὶ ἡ τοῦ υἱοῦ ἐπανάστασις, καὶ τὰ λοιπὰ πάντα τὰ κατὰ τὸν οἶκον κακὰ ἃ συμβέβηκεν αὐτῷ.

συνεργεῖ, καὶ τὸ ἐν ἑβδόμῳ δὲ ψαλμῷ λεγόμενον· Εἰ Β ἀνταπέδωκα τοῖς ἀνταποδιδοῦσί μοι κακὰ, ἀπο- πέσοιμι ἄρα ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν μου κενὸς, σαφῶς διδάσκει μηδένα μισεῖν. Πῶς οὖν εἴρηται· Οὐχὶ τοὺς μισοῦντάς σε, Κύριε, ἐμίσησα; Μᾶλλον δὲ τίς ἐστιν οὕτως ἄθεος, ὡς μισεῖν ἂν ἡγεῖται Θεόν; Δῆλον οὖν, ὡς οἱ μισοῦντες καὶ καταθεματίζοντες Ἰησοῦν μια σοῦσι τὸν Θεόν· Ο γὰρ ἐμέ, φησί, δεχόμενος δέ- χεται τὸν ἀποστείλαντά με· και, Ὁ ὁμολογών τὸν Υἱὸν, καὶ τὴν Πατέρα ἔχει· οὐκοῦν καὶ ὁ μια σῶν τὸν Υἱὸν, καὶ τὸν Πατέρα μισεῖ. Καὶ πᾶς δὲ ἁμαρτ τάνων μισεῖ τὸν Θεόν· μισεῖ γὰρ σοφίαν καὶ δικαιο- σύνην, ἅπερ ἐστὶ Χριστός. Καὶ τί θαυμαστὸν, ὅπου ἑαυτὸν ὁ ἁμαρτάνων μισεῖ ; Κατὰ γὰρ Σολομῶντα· Ὁ ἀπωθούμενος παιδείαν μισεῖ ἑαυτόν. Οὐκοῦν ὁ μισῶν τοὺς μισοῦντας τὸν Θεὸν πλὴν λογίων τῶν εὐ σεβεστάτων πάντας μισήσει καὶ ἑαυτὸν ἁμαρτάνοντα. Ὥστε οὐ ζῶα νομιστέον τὰ μισοῦντα τὸν Θεὸν, ἀλλὰ τοῖς λογικοῖς κακὰ συμβεβηκότα, οἷον ἡ ἀδικία· καὶ ὁ ἄδικος καθὸ ἄδικος μισεῖ τὸν Θεὸν, τῆς ἐν αὐτῷ ἀδικίας τοῦτο ποιούσης. Καὶ δεῖ ταῦτα μισεῖν ἐχθρὰ τυγχάνοντα προηγουμένως ἡμῶν. Καὶ ὥσπερ ἀπὸ τελειότητος ἔρχεται δικαιοσύνη καὶ σωφροσύνη, οὕτω καὶ τὸ τοιόνδε μίσος. Οὐκοῦν πᾶς ἐχθραίνων τινὶ μα ταίως ἐχθραίνει· ὃ δὴ προὔκειτο δείξαι. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸν Ἐμίσησαν με δωρεάν. αὐτοῦ, οὐκ ἔστι σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ Θεῷ αὐτοῦ, νῦν φησιν· ὑδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας, τους τέστι τοὺς λόγους καὶ τὰς κατ' ἐμοῦ βλασφημίας περι- εἷλας· ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς τοὺς κατ' ἐμοῦ τὰ τοιαῦτα φθεγξαμένους, ἀσεβεῖς ὄντας καὶ ἐπιχαιρεσικάκους, συνέτριψας, καὶ τὰς φωνὰς αὐτῶν κατῄσχυνας. Καὶ οὐ μόνον γε ἐμοὶ μετὰ τὸ κοιμηθῆναι καὶ ἀναστῆναι παρέσχου, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ μέλλοντι χρηματίζειν σου λαῷ. Τηρητέον δὲ, ὡς, ἀντὶ τοῦ Σωτηρία, ἡ Εβραϊκή φωνή (1) τὸ τοῦ Ἰησοῦ ὄνομα παρείλης πται· καὶ δὴ τὸ συμπέρασμα τοῦ παντὸς δύο περιέ χει διδασκαλίας· ὅτι τε ἡ τοῦ Κυρίου δύναμις σωτή ριός ἐστι, καὶ ὅτι αὐτὸς τῷ αὐτοῦ λαῷ, τῷ δι' αὐτοῦ σεσωσμένῳ, τὴν εὐλογίαν παρέξει. Εὐλογία δὲ πάνω ᾿Αλλὰ καὶ διὰ τοὺς ἀνωτέρω εἰρηκότας τῇ ψυχῇ τως πνευματικὴ κατὰ τὸν Ἀπόστολον εἰπόντα· Εὐα χχσιν, 19. λογητὸς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησ σοῦ Χριστοῦ· ὁ εὐλογήσας ἡμᾶς ἐν πάσῃ εὐλο για πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ἐν Χριστῷ. Ενθεν ἐπὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος γενέσεως λέλεκται τῷ Ἰωσὴφ ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου· Καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν· αὐτὸς γὰρ σώσει τὸν λαὸν αὐτ τοῦ, οὓς καὶ μακαρίους ὁ λόγος ἔφασκε. Ταῦτα μὲν οὖν τις κατὰ θεωρίαν τῶν προκειμένων. Εἴποι δ᾽ ἂν τις καὶ πρὸς λέξιν πεπληρῶσθαι αὐτά· προλεχθέντα μὲν ὑπὸ τοῦ Δαυΐδ προφητικῶς ἐν καιρῷ τῆς περι 3º EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS. 111. EXEGETICA. ultio sumatur ; vel ut radicitus tollatur ab eo qui A sic affectus est. Quam rem docet illud: Precamini pro iis qui vos molestia aficiunt"; et illud: Diligtle inimicos vestros 28. Qui porro non leviter amat, procurat eliam ut inimicis bene contingat. Insu- perque illud în septimo psalmo dictum : Si reddidi retribuentibus mihi mala, decidam merito ab inimicis meis inanis s, perspicue docet neminem odio haben- dum esse. Cur itaque dictum est: Nonne qui oderunt te, Domine, oderam ? Iuno potius quis adeo in- pius, ut eum odio habeat, quem Deum arbitratur? Qui igitur Christum odio habent ac detestantur, Deum oderunt : nam, qui me recipit, inquit, recipit eum qui me misit "; et, qui confitetur Filium, et Patrem habet ss, ac vice versa, qui Filium odit, odit et Patrem ". Quisquis vero peccat, odit Deum : odit quippe sapientiam justitiamque, scilicet Chri- stum. Ecquid mirum ? quando se ipse peccator odit. Nam, ex Salomone, qui deserit disciplinam, odit seipsum*. Itaque qui odit eos qui Deum ode- runt, omnes, exceptis sane viris prudentibus ac religiosis, odio habebit ; imo seipsum peccantem. Neque sane putandum, animalia esse quæ Deum oderunt: sed mala ipsa hominibus obvenientia, qualis est malitia, [Dei odium pariunt.] Ipseque injustus, quatenus injustus est, Deum odit; id ɛgente malitia quæ inest eidem : atque hæc vitia, utpote inimica, perosa oportet esse potius quam ±os ipsos. Sane ut a perfectione prodeunt justitia et temperantia, ita odium hujusmodi eodem ex fonte procedit. Quisquis ergo odio aliquem habet, temere ac vane odit: quod nobis probandum in- cumbit; hujusmodi item illud est, odio habuerunt me gratis s. Eorum vero causa qui superius dixerant animæ c ejus, non est salus ipsi in Deo ejus, nunc ait, Den- tes peccatorum contrivisti, hoc est, sermones et blasphema dicta adversum me prolata abstulisti ; imo vero, eos qui talia adversum me spargebant, impios homines alienis malis gaudentes, contrivi- sti, vocesque eorum confudisti. Neque mihi uni post obitum, sed etiam universo, qui tuus futurus erat, populo resurrectionem parasti. Observandum autem est, loco illius vocis, salus, Hebraicam usur- patam esse vocem, quæ nomen Jesu exprimit : atque totius psalmi terminum, duo capita doctrinæ complecti; nimirum virtutem Domini salutarem esse; ipsumque populo suo, qui per ipsum salutem consecutus est, benedictionem impertiturum. Be- nedictio autem spiritualis prorsus est, ex hoc D Apostoli dicto : Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedizit nos in omni bene- dictione spirituali in cœlestibus in Christo *. Proin - deque in Christi ortu Josepho dictum fuit ab an- gelo: Et vocabis nomen ejus Jesum, ipse enim sal- vum ſaciet populum suum³, qui etiam populi, beati vocantur. Hæc speculationis more dicta sunt. Po- test etiam dici isthæc, quæ tamen prophetice a Davide prænuntiata fuerant, ad litteram impleta fuisse illo tempore ac rerum conditione, cum filius Luc. VI, 28. ss Joan. xv, 23. ss Matth. v, Prov. xv, 32. 44. Psal. VII, 8. ** Psal. Psal. cxxxviii, 21. Matth. x,40. ss ibid. Ephes. 1, 3. Matth. 1, 21. (1) Hebraica vos est : ΠΟΤΕ.

Ἐπὶ τούτοις γὰρ ἑαυτὸν κακώσας, μετανοίᾳ τε καὶ ἐξομολογήσει ἑαυτὸν παραδοὺς, καὶ τῷ πταίσματι ἐφαμίλλως ἑαυτὸν τιμωρησάμενος, ἔργοις τε δικαιοσύνης καὶ καρποῖς ἀγαθοῖς πάσης εὐποιίας τὸν Θεὸν ἱλασάμενος, καὶ τυχὼν ἐπαγγελίας ἀγαθῆς, δι’ ἣν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ προφητικῶς ἔλεγε· Σὺ δὲ, Κύριε, ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου καὶ ὑψῶν τὴν κεφαλήν μου, καὶ τὰ λοιπὰ ὅσα παρίστη ὁ πρὸ τούτου λόγος, ἀκολούθως διὰ τῶν προκειμένων φησίν· Ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με εἰσήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου, ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς με. Οἰκτείρησόν με καὶ εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου. Τὸ πρῶτον ἐπακουσθεὶς ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαι τὸν Κύριον, οὐκ ἐπαίρεται οὐδὲ ἀποῤῥᾳθυμεῖ· ἀλλ’ εὐθὺς περὶ τοῦ μέλλοντος χρόνου πάλιν δέεται, πάντοτε τὸν Θεὸν ἐπήκοον ἔχειν παρακαλῶν· ἱκετεύει τε κατ’ οἶκτον ἐπακουσθῆναι, οὐ κατ’ ὀφειλήν. Εἰ γὰρ καὶ παρῆν τις αὐτῷ καρπὸς δικαιοσύνης, ἀλλ’ οὐκ ἐπὶ τούτῳ θαρσεῖν ἔλεγεν· ἀλλ’ ἐπὶ τῷ ἐλέῳ καὶ τοῖς οἰκτιρμοῖς τοῦ Θεοῦ. Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι; ἵνα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, καὶ ζητεῖτε ψεῦδος;

συνεργεῖ, καὶ τὸ ἐν ἑβδόμῳ δὲ ψαλμῷ λεγόμενον· Εἰ Β ἀνταπέδωκα τοῖς ἀνταποδιδοῦσί μοι κακὰ, ἀπο- πέσοιμι ἄρα ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν μου κενὸς, σαφῶς διδάσκει μηδένα μισεῖν. Πῶς οὖν εἴρηται· Οὐχὶ τοὺς μισοῦντάς σε, Κύριε, ἐμίσησα; Μᾶλλον δὲ τίς ἐστιν οὕτως ἄθεος, ὡς μισεῖν ἂν ἡγεῖται Θεόν; Δῆλον οὖν, ὡς οἱ μισοῦντες καὶ καταθεματίζοντες Ἰησοῦν μια σοῦσι τὸν Θεόν· Ο γὰρ ἐμέ, φησί, δεχόμενος δέ- χεται τὸν ἀποστείλαντά με· και, Ὁ ὁμολογών τὸν Υἱὸν, καὶ τὴν Πατέρα ἔχει· οὐκοῦν καὶ ὁ μια σῶν τὸν Υἱὸν, καὶ τὸν Πατέρα μισεῖ. Καὶ πᾶς δὲ ἁμαρτ τάνων μισεῖ τὸν Θεόν· μισεῖ γὰρ σοφίαν καὶ δικαιο- σύνην, ἅπερ ἐστὶ Χριστός. Καὶ τί θαυμαστὸν, ὅπου ἑαυτὸν ὁ ἁμαρτάνων μισεῖ ; Κατὰ γὰρ Σολομῶντα· Ὁ ἀπωθούμενος παιδείαν μισεῖ ἑαυτόν. Οὐκοῦν ὁ μισῶν τοὺς μισοῦντας τὸν Θεὸν πλὴν λογίων τῶν εὐ σεβεστάτων πάντας μισήσει καὶ ἑαυτὸν ἁμαρτάνοντα. Ὥστε οὐ ζῶα νομιστέον τὰ μισοῦντα τὸν Θεὸν, ἀλλὰ τοῖς λογικοῖς κακὰ συμβεβηκότα, οἷον ἡ ἀδικία· καὶ ὁ ἄδικος καθὸ ἄδικος μισεῖ τὸν Θεὸν, τῆς ἐν αὐτῷ ἀδικίας τοῦτο ποιούσης. Καὶ δεῖ ταῦτα μισεῖν ἐχθρὰ τυγχάνοντα προηγουμένως ἡμῶν. Καὶ ὥσπερ ἀπὸ τελειότητος ἔρχεται δικαιοσύνη καὶ σωφροσύνη, οὕτω καὶ τὸ τοιόνδε μίσος. Οὐκοῦν πᾶς ἐχθραίνων τινὶ μα ταίως ἐχθραίνει· ὃ δὴ προὔκειτο δείξαι. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸν Ἐμίσησαν με δωρεάν. αὐτοῦ, οὐκ ἔστι σωτηρία αὐτῷ ἐν τῷ Θεῷ αὐτοῦ, νῦν φησιν· ὑδόντας ἁμαρτωλῶν συνέτριψας, τους τέστι τοὺς λόγους καὶ τὰς κατ' ἐμοῦ βλασφημίας περι- εἷλας· ἀλλὰ καὶ αὐτοὺς τοὺς κατ' ἐμοῦ τὰ τοιαῦτα φθεγξαμένους, ἀσεβεῖς ὄντας καὶ ἐπιχαιρεσικάκους, συνέτριψας, καὶ τὰς φωνὰς αὐτῶν κατῄσχυνας. Καὶ οὐ μόνον γε ἐμοὶ μετὰ τὸ κοιμηθῆναι καὶ ἀναστῆναι παρέσχου, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ μέλλοντι χρηματίζειν σου λαῷ. Τηρητέον δὲ, ὡς, ἀντὶ τοῦ Σωτηρία, ἡ Εβραϊκή φωνή (1) τὸ τοῦ Ἰησοῦ ὄνομα παρείλης πται· καὶ δὴ τὸ συμπέρασμα τοῦ παντὸς δύο περιέ χει διδασκαλίας· ὅτι τε ἡ τοῦ Κυρίου δύναμις σωτή ριός ἐστι, καὶ ὅτι αὐτὸς τῷ αὐτοῦ λαῷ, τῷ δι' αὐτοῦ σεσωσμένῳ, τὴν εὐλογίαν παρέξει. Εὐλογία δὲ πάνω ᾿Αλλὰ καὶ διὰ τοὺς ἀνωτέρω εἰρηκότας τῇ ψυχῇ τως πνευματικὴ κατὰ τὸν Ἀπόστολον εἰπόντα· Εὐα χχσιν, 19. λογητὸς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησ σοῦ Χριστοῦ· ὁ εὐλογήσας ἡμᾶς ἐν πάσῃ εὐλο για πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ἐν Χριστῷ. Ενθεν ἐπὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος γενέσεως λέλεκται τῷ Ἰωσὴφ ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου· Καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν· αὐτὸς γὰρ σώσει τὸν λαὸν αὐτ τοῦ, οὓς καὶ μακαρίους ὁ λόγος ἔφασκε. Ταῦτα μὲν οὖν τις κατὰ θεωρίαν τῶν προκειμένων. Εἴποι δ᾽ ἂν τις καὶ πρὸς λέξιν πεπληρῶσθαι αὐτά· προλεχθέντα μὲν ὑπὸ τοῦ Δαυΐδ προφητικῶς ἐν καιρῷ τῆς περι 3º EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS. 111. EXEGETICA. ultio sumatur ; vel ut radicitus tollatur ab eo qui A sic affectus est. Quam rem docet illud: Precamini pro iis qui vos molestia aficiunt"; et illud: Diligtle inimicos vestros 28. Qui porro non leviter amat, procurat eliam ut inimicis bene contingat. Insu- perque illud în septimo psalmo dictum : Si reddidi retribuentibus mihi mala, decidam merito ab inimicis meis inanis s, perspicue docet neminem odio haben- dum esse. Cur itaque dictum est: Nonne qui oderunt te, Domine, oderam ? Iuno potius quis adeo in- pius, ut eum odio habeat, quem Deum arbitratur? Qui igitur Christum odio habent ac detestantur, Deum oderunt : nam, qui me recipit, inquit, recipit eum qui me misit "; et, qui confitetur Filium, et Patrem habet ss, ac vice versa, qui Filium odit, odit et Patrem ". Quisquis vero peccat, odit Deum : odit quippe sapientiam justitiamque, scilicet Chri- stum. Ecquid mirum ? quando se ipse peccator odit. Nam, ex Salomone, qui deserit disciplinam, odit seipsum*. Itaque qui odit eos qui Deum ode- runt, omnes, exceptis sane viris prudentibus ac religiosis, odio habebit ; imo seipsum peccantem. Neque sane putandum, animalia esse quæ Deum oderunt: sed mala ipsa hominibus obvenientia, qualis est malitia, [Dei odium pariunt.] Ipseque injustus, quatenus injustus est, Deum odit; id ɛgente malitia quæ inest eidem : atque hæc vitia, utpote inimica, perosa oportet esse potius quam ±os ipsos. Sane ut a perfectione prodeunt justitia et temperantia, ita odium hujusmodi eodem ex fonte procedit. Quisquis ergo odio aliquem habet, temere ac vane odit: quod nobis probandum in- cumbit; hujusmodi item illud est, odio habuerunt me gratis s. Eorum vero causa qui superius dixerant animæ c ejus, non est salus ipsi in Deo ejus, nunc ait, Den- tes peccatorum contrivisti, hoc est, sermones et blasphema dicta adversum me prolata abstulisti ; imo vero, eos qui talia adversum me spargebant, impios homines alienis malis gaudentes, contrivi- sti, vocesque eorum confudisti. Neque mihi uni post obitum, sed etiam universo, qui tuus futurus erat, populo resurrectionem parasti. Observandum autem est, loco illius vocis, salus, Hebraicam usur- patam esse vocem, quæ nomen Jesu exprimit : atque totius psalmi terminum, duo capita doctrinæ complecti; nimirum virtutem Domini salutarem esse; ipsumque populo suo, qui per ipsum salutem consecutus est, benedictionem impertiturum. Be- nedictio autem spiritualis prorsus est, ex hoc D Apostoli dicto : Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedizit nos in omni bene- dictione spirituali in cœlestibus in Christo *. Proin - deque in Christi ortu Josepho dictum fuit ab an- gelo: Et vocabis nomen ejus Jesum, ipse enim sal- vum ſaciet populum suum³, qui etiam populi, beati vocantur. Hæc speculationis more dicta sunt. Po- test etiam dici isthæc, quæ tamen prophetice a Davide prænuntiata fuerant, ad litteram impleta fuisse illo tempore ac rerum conditione, cum filius Luc. VI, 28. ss Joan. xv, 23. ss Matth. v, Prov. xv, 32. 44. Psal. VII, 8. ** Psal. Psal. cxxxviii, 21. Matth. x,40. ss ibid. Ephes. 1, 3. Matth. 1, 21. (1) Hebraica vos est : ΠΟΤΕ.

PG 23:105Τοὺς τὴν διάνοιαν πεπαχυμμένους, καὶ περὶ τὴν ὑπακοὴν τοῦ θείου λόγου βραδεῖς, βαρυκαρδίους ὠνόμασεν, ἢ τοὺς βεβαρημένους τὸ συνειδὸς ὑπὸ μοχθηρῶν λογισμῶν· πλήττων δὲ τούτους τῷ λόγῳ φησίν· Ἕως ποτε ταῖς ἑαυτῶν ἁμαρτίαις παραμένετε, σπεύδειν δέον ἐπὶ μετάνοιαν καὶ τὴν φίλην τῷ Θεῷ ἐξομολόγησιν; κατὰ δὲ τὴν ἱστορίαν, ἔοικεν ὁ Δαυὶ̈δ πρὸς τοὺς ἐπὶ τοῖς πειρασμοῖς καὶ ταῖς περιστάσεσι ταραττομένους, καὶ θορυβουμένους, καὶ πάντα μᾶλλον πράττοντας ἢ ἐπὶ τὸν Θεὸν καταφεύγοντας, ταῦτα λέγειν. Τί γὰρ χρὴ ταράττειν καὶ ταράττεσθαι, φησὶν, ἐν τοῖς περιστατικοῖς καιροῖς; Τί δὲ χρὴ ματαιότητι ἑαυτοὺς ἐκδιδόναι, ὦ βαρυκάρδιοι ἄνδρες; Τί δὲ τὸ ψεῦδος μετιέναι, τὸ ἀληθὲς καταλιπόντας; Ἀλλὰ γὰρ ἐντεῦθεν μαθόντες, ὅτι Θεὸς καὶ Κύριός ἐστιν ὁ τῶν ὅλων ἔφορος καὶ προνοητὴς, ὁ μηδέποτε καταλείπων πάντα ὅσιον αὐτοῦ, ἀλλ’ ἀεὶ θαυμαστὰ ἐπ’ αὐτῷ δεικνὺς, σπουδάζετε καὶ αὐτοὶ ὅσιοι γενέσθαι, εὖ καὶ ἀκριβῶς εἰδότες, ὅτι καὶ ὑμῶν ὥσπερ οὖν καὶ ἐμοῦ αὐτοῦ Κύριος εἰσακούσεται, ἐν τῷ κεκραγέναι πρὸς αὐτόν.

στάσεως, όπηνίκα ὁ υἱὸς ἐδίωκεν αὐτὸν, ἐπὶ πέρας δὲ ἡγμένα μετ᾿ οὐ πολὺ, ὅτε ἐν τῇ τοῦ πολέμου συμ- βολῇ πίπτει μὲν ὁ ᾿Αβεσσαλώμ, πίπτουσι δὲ καὶ οἱ τὰ φίλα αὐτῷ φρονοῦντες· κρατεῖ δὲ ἡ τοῦ Δαυΐδ πρόῤῥησις ἡ φήσασα· Ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως· ὁδόντας ἁμαρτω τῶν συνέτριψας. Τοῦ Κυρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου. Ελέγετο γοῦν ταῦτα προφητικῶς, ὡς ἂν ἤδη τοῦ λαοῦ σεσωσμένου, καὶ ὑπὸ τοῦ Δαυΐδ γενημένου. ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΨΑΛΜΟΥ Δ'. .... Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ. Ὥσπερ πάσης τέχνης καὶ ἐπιστήμης τέλος ἐστὶν (²)… … …. καταντῆσαι τὸν μετερχόμενον· οὕτω πάσης λογικῆς φύσεως, τὸ ἐν Χριστῷ ζωοποιηθῆναι τέλος ἐστὶν, ὡς ἐν τῇ πρώτῃ πρὸς Κορινθίους ὁ Παῦ- λός φησι λέγων τῷ ἰδίῳ τάγματι· Δοκεῖ μη........ ἐν ὑπογράφειν ἁπάντων, ὡς αἱ ἑκάστου ζωοποιουμένου πρὸς τὴν ἀξίαν μετὰ βασάνους. Η καὶ τούτων χωρίς ζωοποιήσεις δὲ πάντας Χριστὸς ἐν ἑαυτῷ τοὺς τῷ Ἀδὰμ ἀποθνήσκοντας βασιλεύει τῶν ζωοποιηθέντων ἐφ' ὅ παρεκάλει τοὺς συνιέντας ἡ εἰς τὸ τέλος ἐπιγρα φή. Παντὶ δὲ ἀγωνιζομένῳ τέλος ἡ νίκη. Πολλαὶ μὲν οὖν αἱ κατὰ μέρος νίκαι, καὶ τέλος ἢ ποτὲ μὲν λέγοντος Παύλου· Εν τούτοις πᾶσιν ὑπερνικῶμεν διὰ τοῦ ἀγαπήσαντος ἡμᾶς· ποτὲ δέ· Τὸν ἀγῶνα τὸν κα δὲν ἠγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα· λοιπὸν ἀπόκειται μοι ὁ τῆς δικαιοσύ- της στέφανος, ὃν ἀποδώσει μοι ὁ Κύριος. Οἱ οὖν ἐπιγεγραμμένοι εἰς τὸ τέλος τῷ Δαυΐδ, τέλος καὶ νίκην ἀπαγγέλλουσι τοῦ Χριστοῦ λεγομένου Δαυΐδ· καὶ ἀντὶ τοῦ, εἰς τέλος, κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, νικοποιού. Παντὶ γὰρ νενικημένῳ περιποιήσεται νίκην. Ὑπὸ Χριστοῦ γάρ τις νικώμενος, την κακίαν νενίκηκε, ταύτην ἐξαφανίζων τῷ ὑποτετάχθαι Χριστῷ. Νικό γὰρ οὐκ ἄκοντας, ἀλλὰ πείθων ὡς λόγος Θεοῦ. Τοὺς δὲ τοιούτους ὕμνους ἢ ψαλμούς, εἰς τὸ νῖκος, Θεο δοτίων ἐπέγραψε· Σύμμαχος δὲ, ἐπινικίους. Οὕτω δὲ νοεῖν εύλογον, κἂν μὴ τῷ Δαυΐδ ὦσιν ἐπιγεγραμ- μένοι, ἀλλ᾽ εἰς τὸ τέλος τυχὸν τῷ Ἀσάφ, ἢ τοῖς υἱοῖς Κορέ, τῷ τοὺς ἁγίους ἀναδεδέχθαι πάντας τὴν εἰκόνα Χριστοῦ. Τὸ δὲ ἐν ψαλμοῖς παρὰ τοῖς Εβδο μήκοντα καὶ Ἀκύλας, σαφέστερον ὁ Σύμμαχος, διὰ ψαλτηρίων ἐξέδωκε διδασκο....... τὴν ᾠδὴν εἰρῆσθαι. . όργανα δι' ὧν ᾄδεται τὸ εἰς τὸ τέλος, ἢ ὁ ἐπινίκιος, ἢ τῷ νικοποιῷ, ὅ δηλοῦν ἔοικε καὶ τὸ εἰς νῖκος ἐν ὕμνοις παρὰ τῷ Θεοδοτίωνι. Αὕτη τοίνυν ἡ ᾠδὴ, ἢ τὸ μελώδημα, ἢ ψαλμὸς τὴν εἰρημένην ἔχων ὑπόθεσιν ἐπαγγέλλεται ταύτην κοινώτερον μὲν ἐν τῷ προφήτῃ Λαυίδ, μυστικώτερον δὲ τῷ Χριστῷ, τὸ πρόσωπον τὰ ψαλτήρια πλείω. . * τῷ νικοποιῷ ἐνψαλμοῖς μελώδημα τῷ Δαυίδ. ἐπινίκιος διὰ ψαλτηρίων ᾠδὴ τῷ Δαυΐδ. Α εἰς τὸ νῖκος ἐν ὕμνοις ψαλμὸς τῷ Δαυίδ. τῷ νικοποιῷ ἐν ὕμνοις, COMMENTARIA IN PSALMOS. 10% A persequeretur eum ; sed ad terminum non multum B c C postea deducta, cum in congressu prælii cecidit Absalom, ceciderunt pariter qui ejus partibus hærebant: obtinuitque prædictio illa Davidis : Quo- niam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa dentes peccatorum contrivisti. Domini est salus, et super populum tuum benedictio tua. Hec itaque prophetice dicta sunt, ac si populus jam salvus esset, et ad Davidis imperium redu- ctus. ENARRATIO PSALMI IV. In finem in hymnis psalmus David. Sicut cujusvis artis ac scientiæ finis est, ut quis- quis ipsam adit ad perfectionem deveniat ; ita om- nis rationalis naturæ finis est ut in Christo vitam • • accipiat, quemadmodum in prima ad Corinthios Epistola ait Paulus 38. Singulis post cruciatus pro merito suo vivifcatis. Postquam au- tem Christus omnes qui in Adamo mortui erant, in seipso vivifcavit, regnat in vivificatos : ad quam rem homines intelligentia præditos evocat inscriptio, in finem. Omni autem prælianti finis victoria est. Multæ porro sunt singulatim acceptæ victoriæ; qua- rum finen describit Paulus, modo dicens: In his om- nibus superamus propter eum qui dilexit nos "; modo autem: Bonum certamen certavi, cursum consummzvi, fidem servavi: in reliquo reposita est mihi corona justitia, quam reddet mihi Dominus 40. Psalmi itaque, in finem ipsi David inscripti, finem prædicant ac victoriam Christi, qui David vocatur. Vice autem illius, in finem,secundum Aquilam, victoris, dicitur. Is enim cuilibet victo victoriam tribuet. Nam quis- quis a Christo vincitur, malitiam vincit, ipsamque de medio tollit, quia subjicitur Christo. Neque enim invitos vincit ille, sed suasione, utpote verbum Dei. Hujusmodi porro lymnos vel psalmos Theodotio, in victoriam, inscripsit ; Symmachus, triumphales. Eademque ratione intelligendum est etiamsi non Davidi inscripti sint, sed forte in finem Asaph, aut filiis Core, quia sancti omnes pro imagine Christi habentur. Illud autem in psalmis quod in LXX et in Aquila legitur, apertius Symmachus cum psal- teriis edidit; docetque cum psalteriis canticum (sic) D persolutum fuisse. Psalteria quippe instrumenta Cor. xv, 22. Rom. VIII, 37. [l Tim. IV, This quæ sic ab Aquila exprimuntur, A Symmacho au- 1-111, Theodotione, sunt, quibus illud in finem canitur, sive pro parta victoria, sive victori: quod ipsum significare vide- tur illud in victoriam in hymnis apud Theodotio- nem. Hoc igitur canticum, vel melodia, sive psal- mus, meinoratum habens argumentum, victoriam pollicetur, ex vulgatiore sententia Davidi, secundumn arcanam vero significationem, Christo sanctorum 7, 8. Theodotionis diversam alert Theodoretus lectionem, nimirum, etc., sed prior germana. (1) Εἰς τὸ τέλος ἐν ψαλμοῖς ᾠδὴ τῷ Δαυΐδ. 1. In finem in psalmis canticum David. (1) Hebraica lectio est; Ο (2) Sic lacera sunt hæc in mss.

Ἐπακούσαντος δὲ ὑμῶν τοῦ Κυρίου, οὐδὲν δεῖ λοιπὸν μεριμνᾷν, ἔχοντας τὸ ἀσφαλὲς ἀπὸ τῆς παρ’ αὐτοῦ βοηθείας. Δόξα τε τοῦ θείου λόγου εἶεν ἂν οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων κατὰ τὸν Ἀκύλαν καὶ Σύμμαχον· ὁ μὲν γὰρ Ἀκύλας· Ἕως πότε, οἱ ἔνδοξοί μου; ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἕως πότε, ἡ δόξα μου; διὰ τὴν ἐν αὐτοῖς νοερὰν ψυχὴν καὶ λογικὴν τὴν κατ’ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ πεποιημένην. Οὓς ἐπὶ τὸ χεῖρον ἑαυτοὺς διαστρέφοντας ὁ λόγος ἐπονειδίζει, βαρυκαρδίους καλῶν, καὶ ἀνθρώπων υἱούς· δέον εἶναι υἱοὺς Θεοῦ, κατὰ τό· Ἐγὼ εἶπον· Θεοί ἐστε, καὶ υἱοὶ Ὑψίστου πάντες. Καὶ γνῶτε, ὅτι ἐθαυμάστωσε Κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ. Ὁ προφήτης περὶ Χριστοῦ διδάσκει ἡμᾶς, ὅς ἐστιν ἀληθὴς ὅσιος, κατὰ τὸ εἰρημένον ἐν τῷ ιε ψαλμῷ· καὶ οἱ ἀπόστολοι δὲ ἐμαρτύρησαν, ὡς περὶ Χριστοῦ προφητευομένου λέγοντες εἰρῆσθαι τὸ, Οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς ᾅδην, οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. Δυνατὸν δὲ καὶ περὶ παντὸς ὁσίου διδάσκεσθαι ἡμᾶς. Οὐ ταυτὸν δέ ἐστι πιστεῦσαι, ὅτι ἐθαυμάστωσε Κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ, καὶ γνῶναι, ὡς οὐδὲ ταυτόν ἐστι τῇ ἀληθείᾳ πιστεῦσαι, καὶ γνῶναι τὴν ἀλήθειαν, καὶ πιστεῦσαι τῷ Θεῷ καὶ γνῶναι τὸν Θεόν.

στάσεως, όπηνίκα ὁ υἱὸς ἐδίωκεν αὐτὸν, ἐπὶ πέρας δὲ ἡγμένα μετ᾿ οὐ πολὺ, ὅτε ἐν τῇ τοῦ πολέμου συμ- βολῇ πίπτει μὲν ὁ ᾿Αβεσσαλώμ, πίπτουσι δὲ καὶ οἱ τὰ φίλα αὐτῷ φρονοῦντες· κρατεῖ δὲ ἡ τοῦ Δαυΐδ πρόῤῥησις ἡ φήσασα· Ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως· ὁδόντας ἁμαρτω τῶν συνέτριψας. Τοῦ Κυρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου. Ελέγετο γοῦν ταῦτα προφητικῶς, ὡς ἂν ἤδη τοῦ λαοῦ σεσωσμένου, καὶ ὑπὸ τοῦ Δαυΐδ γενημένου. ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΨΑΛΜΟΥ Δ'. .... Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ. Ὥσπερ πάσης τέχνης καὶ ἐπιστήμης τέλος ἐστὶν (²)… … …. καταντῆσαι τὸν μετερχόμενον· οὕτω πάσης λογικῆς φύσεως, τὸ ἐν Χριστῷ ζωοποιηθῆναι τέλος ἐστὶν, ὡς ἐν τῇ πρώτῃ πρὸς Κορινθίους ὁ Παῦ- λός φησι λέγων τῷ ἰδίῳ τάγματι· Δοκεῖ μη........ ἐν ὑπογράφειν ἁπάντων, ὡς αἱ ἑκάστου ζωοποιουμένου πρὸς τὴν ἀξίαν μετὰ βασάνους. Η καὶ τούτων χωρίς ζωοποιήσεις δὲ πάντας Χριστὸς ἐν ἑαυτῷ τοὺς τῷ Ἀδὰμ ἀποθνήσκοντας βασιλεύει τῶν ζωοποιηθέντων ἐφ' ὅ παρεκάλει τοὺς συνιέντας ἡ εἰς τὸ τέλος ἐπιγρα φή. Παντὶ δὲ ἀγωνιζομένῳ τέλος ἡ νίκη. Πολλαὶ μὲν οὖν αἱ κατὰ μέρος νίκαι, καὶ τέλος ἢ ποτὲ μὲν λέγοντος Παύλου· Εν τούτοις πᾶσιν ὑπερνικῶμεν διὰ τοῦ ἀγαπήσαντος ἡμᾶς· ποτὲ δέ· Τὸν ἀγῶνα τὸν κα δὲν ἠγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα· λοιπὸν ἀπόκειται μοι ὁ τῆς δικαιοσύ- της στέφανος, ὃν ἀποδώσει μοι ὁ Κύριος. Οἱ οὖν ἐπιγεγραμμένοι εἰς τὸ τέλος τῷ Δαυΐδ, τέλος καὶ νίκην ἀπαγγέλλουσι τοῦ Χριστοῦ λεγομένου Δαυΐδ· καὶ ἀντὶ τοῦ, εἰς τέλος, κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, νικοποιού. Παντὶ γὰρ νενικημένῳ περιποιήσεται νίκην. Ὑπὸ Χριστοῦ γάρ τις νικώμενος, την κακίαν νενίκηκε, ταύτην ἐξαφανίζων τῷ ὑποτετάχθαι Χριστῷ. Νικό γὰρ οὐκ ἄκοντας, ἀλλὰ πείθων ὡς λόγος Θεοῦ. Τοὺς δὲ τοιούτους ὕμνους ἢ ψαλμούς, εἰς τὸ νῖκος, Θεο δοτίων ἐπέγραψε· Σύμμαχος δὲ, ἐπινικίους. Οὕτω δὲ νοεῖν εύλογον, κἂν μὴ τῷ Δαυΐδ ὦσιν ἐπιγεγραμ- μένοι, ἀλλ᾽ εἰς τὸ τέλος τυχὸν τῷ Ἀσάφ, ἢ τοῖς υἱοῖς Κορέ, τῷ τοὺς ἁγίους ἀναδεδέχθαι πάντας τὴν εἰκόνα Χριστοῦ. Τὸ δὲ ἐν ψαλμοῖς παρὰ τοῖς Εβδο μήκοντα καὶ Ἀκύλας, σαφέστερον ὁ Σύμμαχος, διὰ ψαλτηρίων ἐξέδωκε διδασκο....... τὴν ᾠδὴν εἰρῆσθαι. . όργανα δι' ὧν ᾄδεται τὸ εἰς τὸ τέλος, ἢ ὁ ἐπινίκιος, ἢ τῷ νικοποιῷ, ὅ δηλοῦν ἔοικε καὶ τὸ εἰς νῖκος ἐν ὕμνοις παρὰ τῷ Θεοδοτίωνι. Αὕτη τοίνυν ἡ ᾠδὴ, ἢ τὸ μελώδημα, ἢ ψαλμὸς τὴν εἰρημένην ἔχων ὑπόθεσιν ἐπαγγέλλεται ταύτην κοινώτερον μὲν ἐν τῷ προφήτῃ Λαυίδ, μυστικώτερον δὲ τῷ Χριστῷ, τὸ πρόσωπον τὰ ψαλτήρια πλείω. . * τῷ νικοποιῷ ἐνψαλμοῖς μελώδημα τῷ Δαυίδ. ἐπινίκιος διὰ ψαλτηρίων ᾠδὴ τῷ Δαυΐδ. Α εἰς τὸ νῖκος ἐν ὕμνοις ψαλμὸς τῷ Δαυίδ. τῷ νικοποιῷ ἐν ὕμνοις, COMMENTARIA IN PSALMOS. 10% A persequeretur eum ; sed ad terminum non multum B c C postea deducta, cum in congressu prælii cecidit Absalom, ceciderunt pariter qui ejus partibus hærebant: obtinuitque prædictio illa Davidis : Quo- niam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa dentes peccatorum contrivisti. Domini est salus, et super populum tuum benedictio tua. Hec itaque prophetice dicta sunt, ac si populus jam salvus esset, et ad Davidis imperium redu- ctus. ENARRATIO PSALMI IV. In finem in hymnis psalmus David. Sicut cujusvis artis ac scientiæ finis est, ut quis- quis ipsam adit ad perfectionem deveniat ; ita om- nis rationalis naturæ finis est ut in Christo vitam • • accipiat, quemadmodum in prima ad Corinthios Epistola ait Paulus 38. Singulis post cruciatus pro merito suo vivifcatis. Postquam au- tem Christus omnes qui in Adamo mortui erant, in seipso vivifcavit, regnat in vivificatos : ad quam rem homines intelligentia præditos evocat inscriptio, in finem. Omni autem prælianti finis victoria est. Multæ porro sunt singulatim acceptæ victoriæ; qua- rum finen describit Paulus, modo dicens: In his om- nibus superamus propter eum qui dilexit nos "; modo autem: Bonum certamen certavi, cursum consummzvi, fidem servavi: in reliquo reposita est mihi corona justitia, quam reddet mihi Dominus 40. Psalmi itaque, in finem ipsi David inscripti, finem prædicant ac victoriam Christi, qui David vocatur. Vice autem illius, in finem,secundum Aquilam, victoris, dicitur. Is enim cuilibet victo victoriam tribuet. Nam quis- quis a Christo vincitur, malitiam vincit, ipsamque de medio tollit, quia subjicitur Christo. Neque enim invitos vincit ille, sed suasione, utpote verbum Dei. Hujusmodi porro lymnos vel psalmos Theodotio, in victoriam, inscripsit ; Symmachus, triumphales. Eademque ratione intelligendum est etiamsi non Davidi inscripti sint, sed forte in finem Asaph, aut filiis Core, quia sancti omnes pro imagine Christi habentur. Illud autem in psalmis quod in LXX et in Aquila legitur, apertius Symmachus cum psal- teriis edidit; docetque cum psalteriis canticum (sic) D persolutum fuisse. Psalteria quippe instrumenta Cor. xv, 22. Rom. VIII, 37. [l Tim. IV, This quæ sic ab Aquila exprimuntur, A Symmacho au- 1-111, Theodotione, sunt, quibus illud in finem canitur, sive pro parta victoria, sive victori: quod ipsum significare vide- tur illud in victoriam in hymnis apud Theodotio- nem. Hoc igitur canticum, vel melodia, sive psal- mus, meinoratum habens argumentum, victoriam pollicetur, ex vulgatiore sententia Davidi, secundumn arcanam vero significationem, Christo sanctorum 7, 8. Theodotionis diversam alert Theodoretus lectionem, nimirum, etc., sed prior germana. (1) Εἰς τὸ τέλος ἐν ψαλμοῖς ᾠδὴ τῷ Δαυΐδ. 1. In finem in psalmis canticum David. (1) Hebraica lectio est; Ο (2) Sic lacera sunt hæc in mss.

Οἱ ἀπόστολοι οὖν τῇ ἀληθείᾳ ἐπίστευον· ἀλλ’ οὐ πάντως ὅτε ἐπίστευον ἐγνώκεισαν αὐτήν. Ἀπόδειξις δὲ τῶν εἰρημένων τὸ Εὐαγγέλιον, ἔνθα εἴρηται· Ἐὰν μείνητε ἐν τῷ ἐμῷ λόγῳ, ἀληθῶς μαθηταί μού ἐστε, καὶ γνώσεσθε τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς. Πιστεύουσι γὰρ τῇ ἀληθείᾳ, φησὶ, τὸ γνώσεσθαι τὴν ἀλήθειαν· κατὰ γὰρ τοὺς προφήτας πιστεῦσαι δεῖ πρὶν συνιέναι καὶ λαλῆσαι· τοῦ μὲν Ἡσαί̈ου λέγοντος· Ἐὰν μὴ πιστεύσητε, οὐδ’ οὐ μὴ συνῆτε· τοῦ δὲ Δαυίδ· Ἐπίστευσα, διὸ ἐλάλησα. Ὅτι δὲ τὸ γινώσκειν τὸν Θεὸν τοῦ πιστεύειν αὐτῷ διαφέρει, ἐν τοῖς Ψαλμοῖς ἀναγέγραπται διὰ τοῦ, Σχολάσατε καὶ γνῶτε, ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεός· οὐ γὰρ τοῖς ἀπιστοῦσί φησι· Σχολάσατε καὶ γνῶτε, ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεός. Ἐπὶ γνῶσιν οὖν ἡμᾶς ὁ λόγος προκαλούμενος ὑποβάλλει καὶ τὴν τίνος γνῶσιν ἀναλαβεῖν ἡμᾶς χρὴ, ὥς εἰσιν ὑπὸ Θεοῦ τεθαυμαστωμένοι οἱ ὅσιοι, θαύμασι προσαχθέντες τῶν ἀποῤῥήτων μυστηρίων καὶ τῶν ἁγίων θεωρημάτων, καὶ αὐτοὶ δι’ αὐτὴν τοῦ Θεοῦ χάριν καὶ θείαν ἐπισκοπὴν θαυμαστοὶ γενόμενοι. Ὀργίζεσθε καὶ μὴ ἁμαρτάνετε· ἃ λέγετε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, ἐπὶ ταῖς κοίταις ὑμῶν κατανύγητε.

στάσεως, όπηνίκα ὁ υἱὸς ἐδίωκεν αὐτὸν, ἐπὶ πέρας δὲ ἡγμένα μετ᾿ οὐ πολὺ, ὅτε ἐν τῇ τοῦ πολέμου συμ- βολῇ πίπτει μὲν ὁ ᾿Αβεσσαλώμ, πίπτουσι δὲ καὶ οἱ τὰ φίλα αὐτῷ φρονοῦντες· κρατεῖ δὲ ἡ τοῦ Δαυΐδ πρόῤῥησις ἡ φήσασα· Ὅτι σὺ ἐπάταξας πάντας τοὺς ἐχθραίνοντάς μοι ματαίως· ὁδόντας ἁμαρτω τῶν συνέτριψας. Τοῦ Κυρίου ἡ σωτηρία, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου ἡ εὐλογία σου. Ελέγετο γοῦν ταῦτα προφητικῶς, ὡς ἂν ἤδη τοῦ λαοῦ σεσωσμένου, καὶ ὑπὸ τοῦ Δαυΐδ γενημένου. ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΨΑΛΜΟΥ Δ'. .... Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ. Ὥσπερ πάσης τέχνης καὶ ἐπιστήμης τέλος ἐστὶν (²)… … …. καταντῆσαι τὸν μετερχόμενον· οὕτω πάσης λογικῆς φύσεως, τὸ ἐν Χριστῷ ζωοποιηθῆναι τέλος ἐστὶν, ὡς ἐν τῇ πρώτῃ πρὸς Κορινθίους ὁ Παῦ- λός φησι λέγων τῷ ἰδίῳ τάγματι· Δοκεῖ μη........ ἐν ὑπογράφειν ἁπάντων, ὡς αἱ ἑκάστου ζωοποιουμένου πρὸς τὴν ἀξίαν μετὰ βασάνους. Η καὶ τούτων χωρίς ζωοποιήσεις δὲ πάντας Χριστὸς ἐν ἑαυτῷ τοὺς τῷ Ἀδὰμ ἀποθνήσκοντας βασιλεύει τῶν ζωοποιηθέντων ἐφ' ὅ παρεκάλει τοὺς συνιέντας ἡ εἰς τὸ τέλος ἐπιγρα φή. Παντὶ δὲ ἀγωνιζομένῳ τέλος ἡ νίκη. Πολλαὶ μὲν οὖν αἱ κατὰ μέρος νίκαι, καὶ τέλος ἢ ποτὲ μὲν λέγοντος Παύλου· Εν τούτοις πᾶσιν ὑπερνικῶμεν διὰ τοῦ ἀγαπήσαντος ἡμᾶς· ποτὲ δέ· Τὸν ἀγῶνα τὸν κα δὲν ἠγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα· λοιπὸν ἀπόκειται μοι ὁ τῆς δικαιοσύ- της στέφανος, ὃν ἀποδώσει μοι ὁ Κύριος. Οἱ οὖν ἐπιγεγραμμένοι εἰς τὸ τέλος τῷ Δαυΐδ, τέλος καὶ νίκην ἀπαγγέλλουσι τοῦ Χριστοῦ λεγομένου Δαυΐδ· καὶ ἀντὶ τοῦ, εἰς τέλος, κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, νικοποιού. Παντὶ γὰρ νενικημένῳ περιποιήσεται νίκην. Ὑπὸ Χριστοῦ γάρ τις νικώμενος, την κακίαν νενίκηκε, ταύτην ἐξαφανίζων τῷ ὑποτετάχθαι Χριστῷ. Νικό γὰρ οὐκ ἄκοντας, ἀλλὰ πείθων ὡς λόγος Θεοῦ. Τοὺς δὲ τοιούτους ὕμνους ἢ ψαλμούς, εἰς τὸ νῖκος, Θεο δοτίων ἐπέγραψε· Σύμμαχος δὲ, ἐπινικίους. Οὕτω δὲ νοεῖν εύλογον, κἂν μὴ τῷ Δαυΐδ ὦσιν ἐπιγεγραμ- μένοι, ἀλλ᾽ εἰς τὸ τέλος τυχὸν τῷ Ἀσάφ, ἢ τοῖς υἱοῖς Κορέ, τῷ τοὺς ἁγίους ἀναδεδέχθαι πάντας τὴν εἰκόνα Χριστοῦ. Τὸ δὲ ἐν ψαλμοῖς παρὰ τοῖς Εβδο μήκοντα καὶ Ἀκύλας, σαφέστερον ὁ Σύμμαχος, διὰ ψαλτηρίων ἐξέδωκε διδασκο....... τὴν ᾠδὴν εἰρῆσθαι. . όργανα δι' ὧν ᾄδεται τὸ εἰς τὸ τέλος, ἢ ὁ ἐπινίκιος, ἢ τῷ νικοποιῷ, ὅ δηλοῦν ἔοικε καὶ τὸ εἰς νῖκος ἐν ὕμνοις παρὰ τῷ Θεοδοτίωνι. Αὕτη τοίνυν ἡ ᾠδὴ, ἢ τὸ μελώδημα, ἢ ψαλμὸς τὴν εἰρημένην ἔχων ὑπόθεσιν ἐπαγγέλλεται ταύτην κοινώτερον μὲν ἐν τῷ προφήτῃ Λαυίδ, μυστικώτερον δὲ τῷ Χριστῷ, τὸ πρόσωπον τὰ ψαλτήρια πλείω. . * τῷ νικοποιῷ ἐνψαλμοῖς μελώδημα τῷ Δαυίδ. ἐπινίκιος διὰ ψαλτηρίων ᾠδὴ τῷ Δαυΐδ. Α εἰς τὸ νῖκος ἐν ὕμνοις ψαλμὸς τῷ Δαυίδ. τῷ νικοποιῷ ἐν ὕμνοις, COMMENTARIA IN PSALMOS. 10% A persequeretur eum ; sed ad terminum non multum B c C postea deducta, cum in congressu prælii cecidit Absalom, ceciderunt pariter qui ejus partibus hærebant: obtinuitque prædictio illa Davidis : Quo- niam tu percussisti omnes adversantes mihi sine causa dentes peccatorum contrivisti. Domini est salus, et super populum tuum benedictio tua. Hec itaque prophetice dicta sunt, ac si populus jam salvus esset, et ad Davidis imperium redu- ctus. ENARRATIO PSALMI IV. In finem in hymnis psalmus David. Sicut cujusvis artis ac scientiæ finis est, ut quis- quis ipsam adit ad perfectionem deveniat ; ita om- nis rationalis naturæ finis est ut in Christo vitam • • accipiat, quemadmodum in prima ad Corinthios Epistola ait Paulus 38. Singulis post cruciatus pro merito suo vivifcatis. Postquam au- tem Christus omnes qui in Adamo mortui erant, in seipso vivifcavit, regnat in vivificatos : ad quam rem homines intelligentia præditos evocat inscriptio, in finem. Omni autem prælianti finis victoria est. Multæ porro sunt singulatim acceptæ victoriæ; qua- rum finen describit Paulus, modo dicens: In his om- nibus superamus propter eum qui dilexit nos "; modo autem: Bonum certamen certavi, cursum consummzvi, fidem servavi: in reliquo reposita est mihi corona justitia, quam reddet mihi Dominus 40. Psalmi itaque, in finem ipsi David inscripti, finem prædicant ac victoriam Christi, qui David vocatur. Vice autem illius, in finem,secundum Aquilam, victoris, dicitur. Is enim cuilibet victo victoriam tribuet. Nam quis- quis a Christo vincitur, malitiam vincit, ipsamque de medio tollit, quia subjicitur Christo. Neque enim invitos vincit ille, sed suasione, utpote verbum Dei. Hujusmodi porro lymnos vel psalmos Theodotio, in victoriam, inscripsit ; Symmachus, triumphales. Eademque ratione intelligendum est etiamsi non Davidi inscripti sint, sed forte in finem Asaph, aut filiis Core, quia sancti omnes pro imagine Christi habentur. Illud autem in psalmis quod in LXX et in Aquila legitur, apertius Symmachus cum psal- teriis edidit; docetque cum psalteriis canticum (sic) D persolutum fuisse. Psalteria quippe instrumenta Cor. xv, 22. Rom. VIII, 37. [l Tim. IV, This quæ sic ab Aquila exprimuntur, A Symmacho au- 1-111, Theodotione, sunt, quibus illud in finem canitur, sive pro parta victoria, sive victori: quod ipsum significare vide- tur illud in victoriam in hymnis apud Theodotio- nem. Hoc igitur canticum, vel melodia, sive psal- mus, meinoratum habens argumentum, victoriam pollicetur, ex vulgatiore sententia Davidi, secundumn arcanam vero significationem, Christo sanctorum 7, 8. Theodotionis diversam alert Theodoretus lectionem, nimirum, etc., sed prior germana. (1) Εἰς τὸ τέλος ἐν ψαλμοῖς ᾠδὴ τῷ Δαυΐδ. 1. In finem in psalmis canticum David. (1) Hebraica lectio est; Ο (2) Sic lacera sunt hæc in mss.

PG 23:107Συμβουλεύει κωλύειν τὸ τῆς ὀργῆς πάθος, εἴ ποτε ἀγανακτικῶς ἀνακινεῖται, μηδὲ εἰς ἔργον τὸν θυμὸν κινεῖσθαι παραινῶν. Οὐκ ἀκαίρως δὲ ταῦτά φησιν· ἀλλ’ ἐπειδὴ κατὰ τοῦ Ἀβεσσαλὼμ ὁρμῶντες εἰς πόλεμον, μετ’ ὀργῆς ἐξῄεσαν, ὡς εἰκὸς, οἱ μετὰ τοῦ Δαυὶ̈δ, ἀγανακτοῦντες ἐπὶ τῇ τοῦ υἱοῦ κατὰ τοῦ πατρὸς ἐπαναστάσει· τούτου χάριν ἔοικε τοιαῦτά τινα πρὸς αὐτοὺς λέγειν· Ὑμεῖς μὲν, ὦ ἄνδρες σύμμαχοι, οἳ δὴ καὶ ἔνδοξοί μου, ὡς υἱοὶ ἀνθρώπων βαρυκάρδιοί τινες ὄντες, καὶ τῇ τοῦ θνητοῦ βίου ματαιότητι προσέχοντες, οὐκ εἰδότες τὴν τοῦ Θεοῦ κατὰ τῶν ἀσεβῶν δικαιοκρισίαν, θυμοῦσθε κατὰ τοῦ ἀσεβοῦς υἱοῦ· καὶ δικαίως κινούμενοι, καὶ ἀγανακτικῶς ὀργιζόμενοι, ἐπὶ τὸν πόλεμον ὁρμᾶτε· ἐγὼ δὲ τοῖς πᾶσι παραινῶ, εἰ καὶ εὔλογος ἡ ὀργὴ, ἀλλ’ ὑμᾶς οὐ χρὴ τῆς οἰκείας ἐπιλανθάνεσθαι ἀνεξικακίας, οὐδ’ ἐπὶ πλέον ἐξάπτεσθαι, ὡς καὶ ἐπὶ ἁμαρτίας ἐκπίπτειν. Διό φημι· Ὀργίζεσθε, ἀλλὰ μὴ ἁμαρτάνετε. Εἰ δὲ καὶ κλονεῖσθε, κατὰ τὸν Ἀκύλαν, τὰς ψυχὰς διὰ τὰ τῷ Ἀβεσσαλὼμ προτετολμημένα, ἀλλ’ ὁρᾶτε μὴ καὶ ἑτέραν ἐπὶ ταῖς προτέραις προσθείητε ἁμαρτίαν, τῇ ὀργῇ ἐπιμένοντες.

Α τῶν ἁγίων ἀναλαμβάνοντι, τὰς δὲ θλίψεις αὐτῶν ιδιοποιημένῳ καὶ τοὺς πλατυσμούς ἁγίων· ἁγίων γὰρ, φωνὴ τὸ, Εν παντί θλιβόμενοι, ἀλλ' οὐ σε · νοχωρούμενοι· ἐπιστρέφοντι δὲ καὶ τοὺς ὅσοι τυγχά- νουσι βαρυκάρδιοι, τούς τε ἀγαπῶντας τὰ μάταια καὶ ζητοῦντας τὸ ψεῦδος. Τὸ δὲ μελώδημα παρὰ τὴν ᾠδὴν ἔοικε δηλοῦν καὶ τὸ τοῦ μυστικοῦ ρυθμοῦ τεχνικόν κατὰ δὲ ἀναγωγὴν ὀρθὴν, πολιτεία πρὸς δόξαν Θεοῦ μετὰ δογμάτων ὑγιῶν καὶ λόγων καὶ ἑτέροις ὠφελί μων. Ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με, εισήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου, ἐν θλίψει επλάτυνας με. Ὁ μὲν πρὸ τούτου ψαλμὸς ἐλέγετο ἐν τῷ ἀποδιδρά σκειν Δαυὶὸ ἀπὸ προσώπου Αβεσσαλώμ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ· ὁ δὲ παρὼν ἔοικεν ἑξῆς ἐκείνῳ εἰρῆσθαι μετὰ τὴν κατὰ τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ νίκην· μεθ' ἐν ὕμνον ἐπισ νίκιον τῷ νικοποιῷ Θεῷ ἀνατίθησι τὸν παρόντα ψαλ μόν, δι' οὗ καὶ ἡμεῖς παιδευόμεθα μὴ ἀμνημονεῖν τῶν τοῦ Θεοῦ εἰς ἡμᾶς εὐεργεσιών. Εἰκότως οὖν ἐν μὲν τῷ πρὸ τούτου ἔλεγεν· Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν οἱ θλίβοντές με ; ἐν δὲ τούτῳ· Εν θλίψει ἐπλάτυνας με. Λέγει δὲ ταῦτα περὶ τῆς κατὰ τὸν ᾿Αβεσσαλώμ συμφορᾶς· καθ' ἣν τὸν Θεὸν ἐπικαλεσάμενος, ἔτυχεν αὐτοῦ ἐπηκόου· καὶ γενόμενος ἐν θλίψει διὰ τὸν λαὸν, καὶ τὴν κιβωτὸν τοῦ Θεοῦ, ἀνέσεως καὶ πλατυσμού ἠξιώθη, παυσαμένου μὲν τοῦ πολέμου, εἰρήνης δὲ βαθυτάτης διαλαβούσης αὐτόν τε καὶ πάντα τὸν λαόν. Η ἄλλως λέγει ταῦτα ἐπὶ τοῦ πταίσματος τῆς τοῦ Οὐρίου, καὶ ἡ τοῦ υἱοῦ ἐπανάστασις, καὶ τὰ λο τὰ πάντα τὰ κατὰ τὸν οἶκον κακὰ & συμβέβηκεν αὐτῷ. Ἐπὶ τούτοις γὰρ ἑαυτὸν κακώσας, μετανοίᾳ τε καὶ ἐξομολογήσει ἑαυτὸν παραδούς, καὶ τῷ πταίσματι ἐφαμίλλως ἑαυτὸν τιμωρησάμενος, ἔργοις τε δικαιο- σύνης καὶ καρποῖς ἀγαθοῖς πάσης εὐποιίας τὸν Θεὸν ἱλασάμενος, καὶ τυχὼν ἐπαγγελίας ἀγαθῆς, δι᾿ ἣν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ προφητικῶς ἔλεγε· Σὺ δὲ, Κύριε, ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου καὶ ὑψῶν τὴν κε· φαλήν μου, καὶ τὰ λοιπὰ ὅσα παρίστη ὁ πρὸ τούτου λόγος, ἀκολούθως διὰ τῶν προκειμένων φησίν· Ἐν δικαιοσύνης μου, ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς με. Οι τῷ ἐπικαλεῖσθαι με εισήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς κτείρησόν με καὶ εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου. Τὸ πρῶτον ἐπακουσθεὶς ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαι τὸν Κύριον, οὐκ ἐπαίρεται οὐδὲ ἀποῤῥαθυμεῖ· ἀλλ᾽ εὐθὺς περὶ τοῦ μέλλοντος χρόνου πάλιν δέεται, πάντοτε τὸν Θεὸν ἐπήκοον ἔχειν παρακαλῶν· ἱκετεύει τε κατ' οἶκτον ἐπακουσθῆναι, οὐ κατ' ὀφειλήν. Εἰ γὰρ καὶ παρήν τις αὐτῷ καρπὸς δικαιοσύνης, ἀλλ᾽ οὐκ ἐπὶ τούτῳ θαρσεῖν ἔλεγεν· ἀλλ' ἐπὶ τῷ ἐλέῳ καὶ τοῖς οἰκτιρμοῖς τοῦ Θεοῦ. Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι ; ἵνα τι ἀγαπᾶτε ματαιότητα, καὶ ζητεῖτε ψεῦδος; Τοὺς τὴν διάνοιαν πεπαχυμμένους, καὶ περὶ τὴν ὑπακοὴν τοῦ θείου λόγου βραδείς, βαρυκαρδίους ὠνόμασεν, ἢ τοὺς βεβαρημένους τὸ συνειδὸς ὑπὸ μοχθηρῶν λογι σμῶν· πλήττων δὲ τούτους τῷ λόγῳ φησίν· Έως ποτε ταῖς ἑαυτῶν ἁμαρτίαις παραμένετε, σπεύδειν EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. - personam assumenti, ipsorumque ærumnas quasi proprias, necnon sanctorum dilatationes sibi ascri- benti; sanctorum quippe vox illa est, tribulationem patientes, sed non angustiati ; convertenti autemn eos qui gravi corde sunt, quærentes vanitatem et loquentes mendacium. Melodia porro præter canti- cum videtur innuere mysticæ modulationis artifi- cium tum si ad rectam intelligendi normam dedu- catur, est vitæ institutum ad Dei gloriam, cum do- ctrina sana verbisque ad aliorum utilitatum con- cinnatis. ; VERS. 2. Cum invocarem, exaudivit me Deus justitia meæ, in tribulatione dilatastime. Præcedens psalmus dictus est cum fugeret David a facie Absalonis filii suị; præsens vero videtur post illum enuntiatus, post partam scilicet de Absalone victoriam : quo gesto, triumphalem hymnum victoriam præbeuti Deo consecrat, præsentem videlicet psalmum ; quo suadetur nobis ut ne simus Dei erga nos beneficio- rum immemores. Merito igitur in priori dicebat : Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me in hoc autem, in tribulatione dilatasti me. Hæc sane loquitur de calamitate per Absalonem importata, in qua, cum Deum invocasset, propitium expertus est, et, cum propter populum et propter arcam Domini in arumnis degeret, quietem ac dilatationem, ces- sante bello, ac profundissima pace se atque popu- lum omnem excipiente, nactus est. Vel fortassis hæc dicit occasione lapsus cum uxore Uriæ, rebel- lionis filii, et reliquarum omnium calamitatum quæ B ipsum domi excepere. Cum enim propter hæc om. G nia sese afflictioni dedidisset, ad pœnitentiam et confessionem sese vertisset, et quasi certatim sup- plicium in se de peccato sumpsisset, justitiæ ope- ribus fructibusque recte factoru.u optimis Deum propitiatus, bonam assecutus promissionem, qua permotus in præcedenti psalmo prophetice dixit: Tu autem, Domine, susceptor meus es, gloria mea et exalians caput meum *s, ac cætera, quæ priori sermone allata sunt ; consequenter in hisce decla- ral : Cum invocarem, exaudivit me Deus justitia meæ, in tribulatione dilatasti me. Miserere mei, et exaudi orationem meam. Et primum, exauditus cum nvocaret Dominum, non erigitur (25), neque in segni- pro- iem cadit : sed statim, de futuro sollicitus, preca- ur iterum, rogans Deum perpetuo sibi fore D pitium. Supplicat autem exaudiri se ex misericordia, non ex debito. Etiamsi enim ipsi aderat aliquis justitiæ fructus ; at ipsi non confidere se dicebat, sed Dei misericordiæ et miserationibus. VERS. 3. Filii hominum, usquequo gravi corde, ut quid diligitis vanitatem et quæritis mendacium ? Eos qui aggravata mente sunt, tardique ad verbum di- vinum audiendum, graves corde vocavit, sive eos qui conscientia improbis cogitationibus onusta es- sent. Quos verbo incessens ait : Usquequo in pec- catis vestris perseverabitis, cum festinandum ad ts Psal. 111, [ Cor. 1, 8. W 2. 43 ibid. 4.

Εὕροις δ’ ἂν καὶ κατὰ τὴν ἱστορίαν πολλὰ παραινοῦντα αὐτὸν φείσασθαι τοῦ παιδός. Θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης, καὶ ἐλπίσατε ἐπὶ Κύριον. Εἰ καὶ ὡς ἄνθρωποι θνητοὶ πολλὰ διανοεῖσθε μεθ’ ἡμέραν ὀργιζόμενοι· ἀλλ’ ἐπὶ ταῖς κοίταις ὑμῶν ἐφ’ ἡσυχίας, παρ’ ἑαυτοῖς γενόμενοι, κατανύγητε, τὰ δι’ ἡμέρας ὑμῖν πεπραγμένα διαλογιζόμενοι. Μὴ γοῦν, φησὶν, ὀργίζεσθε κατὰ τῶν εἰς ὑμᾶς πλημμελούντων, μηδὲ κατὰ τοῦ ἐπαναστάντος τῷ πατρί· μήτε αὐτοὶ ἁμαρτάνοντες, κἂν ἕτεροι ἀσεβοῦντες προκαλοῦνται ὑμᾶς εἰς ὀργῆς ἔργα καὶ εἰς ἁμαρτίας, ἀλλ’ ἀντὶ τούτων μᾶλλον, εἴπερ βούλεσθε τὸ ἀσφαλὲς ἔχειν, θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης, καὶ ἐλπίσατε ἐπὶ Κύριον, καὶ μηκέτι ταράττεσθε, οἰκειωθέντες τῷ Κυρίῳ διὰ τῆς δικαιοσύνης. Ἐπείπερ ἀντὶ πάσης θυσίας χαίρει δικαιοπραγίαις καὶ ταῖς κατ’ ἀρετὴν πράξεσι. Καὶ τοῦτο πολὺ βέλτιον πράττειν ἢ ὀργίζεσθαι καὶ ἑαυτοὺς ἐκδικεῖν σπουδάζειν. Διὸ δὴ καὶ αὐτὸς, ἐπαναστάντος τοῦ υἱοῦ, περὶ τοῦτο μόνον ἐσπούδασα διὰ δικαιοσύνης τὸν Θεὸν ἱλασκόμενος· ὅθεν, Ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με εἰσήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου, καὶ, ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι·

Α τῶν ἁγίων ἀναλαμβάνοντι, τὰς δὲ θλίψεις αὐτῶν ιδιοποιημένῳ καὶ τοὺς πλατυσμούς ἁγίων· ἁγίων γὰρ, φωνὴ τὸ, Εν παντί θλιβόμενοι, ἀλλ' οὐ σε · νοχωρούμενοι· ἐπιστρέφοντι δὲ καὶ τοὺς ὅσοι τυγχά- νουσι βαρυκάρδιοι, τούς τε ἀγαπῶντας τὰ μάταια καὶ ζητοῦντας τὸ ψεῦδος. Τὸ δὲ μελώδημα παρὰ τὴν ᾠδὴν ἔοικε δηλοῦν καὶ τὸ τοῦ μυστικοῦ ρυθμοῦ τεχνικόν κατὰ δὲ ἀναγωγὴν ὀρθὴν, πολιτεία πρὸς δόξαν Θεοῦ μετὰ δογμάτων ὑγιῶν καὶ λόγων καὶ ἑτέροις ὠφελί μων. Ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με, εισήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου, ἐν θλίψει επλάτυνας με. Ὁ μὲν πρὸ τούτου ψαλμὸς ἐλέγετο ἐν τῷ ἀποδιδρά σκειν Δαυὶὸ ἀπὸ προσώπου Αβεσσαλώμ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ· ὁ δὲ παρὼν ἔοικεν ἑξῆς ἐκείνῳ εἰρῆσθαι μετὰ τὴν κατὰ τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ νίκην· μεθ' ἐν ὕμνον ἐπισ νίκιον τῷ νικοποιῷ Θεῷ ἀνατίθησι τὸν παρόντα ψαλ μόν, δι' οὗ καὶ ἡμεῖς παιδευόμεθα μὴ ἀμνημονεῖν τῶν τοῦ Θεοῦ εἰς ἡμᾶς εὐεργεσιών. Εἰκότως οὖν ἐν μὲν τῷ πρὸ τούτου ἔλεγεν· Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν οἱ θλίβοντές με ; ἐν δὲ τούτῳ· Εν θλίψει ἐπλάτυνας με. Λέγει δὲ ταῦτα περὶ τῆς κατὰ τὸν ᾿Αβεσσαλώμ συμφορᾶς· καθ' ἣν τὸν Θεὸν ἐπικαλεσάμενος, ἔτυχεν αὐτοῦ ἐπηκόου· καὶ γενόμενος ἐν θλίψει διὰ τὸν λαὸν, καὶ τὴν κιβωτὸν τοῦ Θεοῦ, ἀνέσεως καὶ πλατυσμού ἠξιώθη, παυσαμένου μὲν τοῦ πολέμου, εἰρήνης δὲ βαθυτάτης διαλαβούσης αὐτόν τε καὶ πάντα τὸν λαόν. Η ἄλλως λέγει ταῦτα ἐπὶ τοῦ πταίσματος τῆς τοῦ Οὐρίου, καὶ ἡ τοῦ υἱοῦ ἐπανάστασις, καὶ τὰ λο τὰ πάντα τὰ κατὰ τὸν οἶκον κακὰ & συμβέβηκεν αὐτῷ. Ἐπὶ τούτοις γὰρ ἑαυτὸν κακώσας, μετανοίᾳ τε καὶ ἐξομολογήσει ἑαυτὸν παραδούς, καὶ τῷ πταίσματι ἐφαμίλλως ἑαυτὸν τιμωρησάμενος, ἔργοις τε δικαιο- σύνης καὶ καρποῖς ἀγαθοῖς πάσης εὐποιίας τὸν Θεὸν ἱλασάμενος, καὶ τυχὼν ἐπαγγελίας ἀγαθῆς, δι᾿ ἣν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ προφητικῶς ἔλεγε· Σὺ δὲ, Κύριε, ἀντιλήπτωρ μου εἶ, δόξα μου καὶ ὑψῶν τὴν κε· φαλήν μου, καὶ τὰ λοιπὰ ὅσα παρίστη ὁ πρὸ τούτου λόγος, ἀκολούθως διὰ τῶν προκειμένων φησίν· Ἐν δικαιοσύνης μου, ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς με. Οι τῷ ἐπικαλεῖσθαι με εισήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς κτείρησόν με καὶ εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου. Τὸ πρῶτον ἐπακουσθεὶς ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαι τὸν Κύριον, οὐκ ἐπαίρεται οὐδὲ ἀποῤῥαθυμεῖ· ἀλλ᾽ εὐθὺς περὶ τοῦ μέλλοντος χρόνου πάλιν δέεται, πάντοτε τὸν Θεὸν ἐπήκοον ἔχειν παρακαλῶν· ἱκετεύει τε κατ' οἶκτον ἐπακουσθῆναι, οὐ κατ' ὀφειλήν. Εἰ γὰρ καὶ παρήν τις αὐτῷ καρπὸς δικαιοσύνης, ἀλλ᾽ οὐκ ἐπὶ τούτῳ θαρσεῖν ἔλεγεν· ἀλλ' ἐπὶ τῷ ἐλέῳ καὶ τοῖς οἰκτιρμοῖς τοῦ Θεοῦ. Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι ; ἵνα τι ἀγαπᾶτε ματαιότητα, καὶ ζητεῖτε ψεῦδος; Τοὺς τὴν διάνοιαν πεπαχυμμένους, καὶ περὶ τὴν ὑπακοὴν τοῦ θείου λόγου βραδείς, βαρυκαρδίους ὠνόμασεν, ἢ τοὺς βεβαρημένους τὸ συνειδὸς ὑπὸ μοχθηρῶν λογι σμῶν· πλήττων δὲ τούτους τῷ λόγῳ φησίν· Έως ποτε ταῖς ἑαυτῶν ἁμαρτίαις παραμένετε, σπεύδειν EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. - personam assumenti, ipsorumque ærumnas quasi proprias, necnon sanctorum dilatationes sibi ascri- benti; sanctorum quippe vox illa est, tribulationem patientes, sed non angustiati ; convertenti autemn eos qui gravi corde sunt, quærentes vanitatem et loquentes mendacium. Melodia porro præter canti- cum videtur innuere mysticæ modulationis artifi- cium tum si ad rectam intelligendi normam dedu- catur, est vitæ institutum ad Dei gloriam, cum do- ctrina sana verbisque ad aliorum utilitatum con- cinnatis. ; VERS. 2. Cum invocarem, exaudivit me Deus justitia meæ, in tribulatione dilatastime. Præcedens psalmus dictus est cum fugeret David a facie Absalonis filii suị; præsens vero videtur post illum enuntiatus, post partam scilicet de Absalone victoriam : quo gesto, triumphalem hymnum victoriam præbeuti Deo consecrat, præsentem videlicet psalmum ; quo suadetur nobis ut ne simus Dei erga nos beneficio- rum immemores. Merito igitur in priori dicebat : Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me in hoc autem, in tribulatione dilatasti me. Hæc sane loquitur de calamitate per Absalonem importata, in qua, cum Deum invocasset, propitium expertus est, et, cum propter populum et propter arcam Domini in arumnis degeret, quietem ac dilatationem, ces- sante bello, ac profundissima pace se atque popu- lum omnem excipiente, nactus est. Vel fortassis hæc dicit occasione lapsus cum uxore Uriæ, rebel- lionis filii, et reliquarum omnium calamitatum quæ B ipsum domi excepere. Cum enim propter hæc om. G nia sese afflictioni dedidisset, ad pœnitentiam et confessionem sese vertisset, et quasi certatim sup- plicium in se de peccato sumpsisset, justitiæ ope- ribus fructibusque recte factoru.u optimis Deum propitiatus, bonam assecutus promissionem, qua permotus in præcedenti psalmo prophetice dixit: Tu autem, Domine, susceptor meus es, gloria mea et exalians caput meum *s, ac cætera, quæ priori sermone allata sunt ; consequenter in hisce decla- ral : Cum invocarem, exaudivit me Deus justitia meæ, in tribulatione dilatasti me. Miserere mei, et exaudi orationem meam. Et primum, exauditus cum nvocaret Dominum, non erigitur (25), neque in segni- pro- iem cadit : sed statim, de futuro sollicitus, preca- ur iterum, rogans Deum perpetuo sibi fore D pitium. Supplicat autem exaudiri se ex misericordia, non ex debito. Etiamsi enim ipsi aderat aliquis justitiæ fructus ; at ipsi non confidere se dicebat, sed Dei misericordiæ et miserationibus. VERS. 3. Filii hominum, usquequo gravi corde, ut quid diligitis vanitatem et quæritis mendacium ? Eos qui aggravata mente sunt, tardique ad verbum di- vinum audiendum, graves corde vocavit, sive eos qui conscientia improbis cogitationibus onusta es- sent. Quos verbo incessens ait : Usquequo in pec- catis vestris perseverabitis, cum festinandum ad ts Psal. 111, [ Cor. 1, 8. W 2. 43 ibid. 4.

PG 23:109ἐπειδὴ, θύσας θυσίαν δικαιοσύνης, ἐπ’ αὐτὸν ἤλπισα. Πολλοὶ λέγουσιν· Τίς δείξει ἡμῖν ἀγαθά; Ἄλλοι μὲν, φησὶν, ἄλλως διανοούμενοι, καὶ μάλιστα οἱ βαρυκάρδιοι υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων, οἱ τὴν τοῦ βίου ματαιότητα ἀγαπῶντες. οὐκ εἰδότες τ’ ἀληθῶς ἀγαθὰ, οὐδὲ ἐλπίζοντες, οὐδὲ πιστεύοντες ταῦτα ὄψεσθαι, φασί· Τίς δείξει ἡμῖν τὰ ἀγαθά; Οὐ γὰρ συνορῶσιν αὐτὰ, τῷ μὴ καταυγάζεσθαι τῷ φωτὶ τοῦ προσώπου σου· διὸ δὴ μόνα τὰ γεώδη καὶ φθαρτὰ ὑπολαμβάνοντες εἶναι ἀγαθὰ, περὶ ταῦτα ἀσχολοῦνται καὶ ταῦτα μεταδιώκουσιν. Εἰ δέ τις αὐτοῖς περὶ τῶν θειοτέρων καὶ ἐπουρανίων λέγοι, ἐρωτᾷν εἰώθασιν· Καὶ τίς ἆρά ἐστιν ὁ δείξων ἡμῖν ταῦτα; Ἀλλ’ ἐκεῖνοι μὲν τοιοῦτοί τινες. Ἡμεῖς δὲ παρ’ οἷς ἐσημειώθη τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, ὦ Κύριε, καὶ τὸν δείξοντα καὶ τὸν δώσοντα ἡμῖν αὐτὰ ἐπιστάμεθα ὑπὸ τοῦ σου φωτὸς εἰς τὴν γνῶσιν αὐτῶν ἐληλυθότες· Ἔδωκας εὐφροσύνην εἰς τὴν καρδίαν μου. Ἀπὸ καρποῦ τοῦ σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου αὐτῶν ἐπληθύνθησαν. Ἐπεὶ δὲ πολλαχοῦ τῶν Γραφῶν ἐν εὐλογίαις σῖτος καὶ οἶνος τοῖς ἁγίοις κεῖνται ἐν ἐπαγγελίᾳ, ὡς τοῦ ἐναντίου τοῖς ἁμαρτωλοῖς ἡ τούτων στέρησις·

δέον ἐπὶ μετάνοιαν καὶ τὴν φίλην τῷ Θεῷ ἐξομολό- γησιν; κατὰ δὲ τὴν ἱστορίαν, ἔοικεν ὁ Δαυΐδ πρὸς τοὺς ἐπὶ τοῖς πειρασμοῖς καὶ ταῖς περιστάσεσι τα ραττομένους, καὶ θορυβουμένους, καὶ πάντα μᾶλλον πράττοντας ἢ ἐπὶ τὸν Θεὸν καταφεύγοντας, ταῦτα λέγειν. Τί γὰρ χρή ταράττειν καὶ ταράττεσθαι, φη- σὶν, ἐν τοῖς περιστατικούς καιροῖς ; Τί δὲ χρὴ ματ ταιότητι ἑαυτοὺς ἐκδιδόναι, ὦ βαρυκάρδιοι ἄνδρες ; Τί δὲ τὸ ψεῦδος μετιέναι, τὸ ἀληθὲς καταλιπόντας ; ᾿Αλλὰ γὰρ ἐντεῦθεν μαθόντες, ὅτι Θεὸς καὶ Κύριός ἐστιν ὁ τῶν ὅλων ἔφορος καὶ προνοητής, ὁ μηδέποτε καταλείπων πάντα ὅσιον αὐτοῦ, ἀλλ' ἀεὶ θαυμαστὰ ἐπ' αὐτῷ δεικνύς, σπουδάζετε καὶ αὐτοὶ ὅσιοι γενέ- σθαι, εὖ καὶ ἀκριβῶς εἰδότες, ὅτι καὶ ὑμῶν ὥσπερ οὖν καὶ ἐμοῦ αὐτοῦ Κύριος εἰσακούσεται, ἐν τῷ κεκραγέναι πρὸς αὐτόν. Ἐπακούσαντος δὲ ὑμῶν τοῦ Β Κυρίου, οὐδὲν δεῖ λοιπὸν μεριμναν, ἔχοντας τὸ ἀσφαλὲς ἀπὸ τῆς παρ' αὐτοῦ βοηθείας. Δόξα τε τοῦ θείου λόγου εἶεν ἂν οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων κατὰ τὸν Ακύλαν καὶ Σύμμαχον (1)· ὁ μὲν γὰρ ᾿Ακύλας· Εως πέτε, οἱ ἔνδοξοί μου; ὁ δὲ Σύμμαχος· Εως πότε, ἡ δόξα μου ; διὰ τὴν ἐν αὐτοῖς νοερὰν ψυχὴν καὶ λο γικὴν τὴν κατ' εἰκόνα τοῦ Θεοῦ πεποιημένην. Οὓς ἐπὶ τὸ χεῖρον ἑαυτοὺς διαστρέφοντας ὁ λόγος επονει - δίζει, βαρυκαρδίους καλῶν, καὶ ἀνθρώπων υἱούς· δέον εἶναι υἱοὺς Θεοῦ, κατὰ τό· Ἐγὼ εἶπον· Θεοί ἐστε, καὶ υἱοὶ Ὑψίστου πάντες. Καὶ γνῶτε, ὅτι ἐθαυμάστωσε Κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ. ῾Ο προφήτης περὶ Χριστοῦ διδάσκει ἡμᾶς, ὅς ἐστιν ἀληθὴς ὅσιος, κατὰ τὸ εἰρημένον ἐν τῷ τε ψαλμῷ· καὶ οἱ ἀπόστολοι δὲ ἐμαρτύρησαν, ὡς περὶ Χριστοῦ προφητευομένου λέγοντες εἰρῆσθαι τὸ, Οὐκ ἐγκαταλείψεις την ψυχήν μου εἰς ᾅδην, οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. Δυνατὸν δὲ καὶ περὶ παντὸς ὁσίου διδάσκεσθαι ἡμᾶς. Οὐ ταυτὸν δὲ ἐστι πιστεῦσαι, ὅτι ἐθαυμάστωσε Κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ, καὶ γνῶναι, ὡς οὐδὲ ταυτόν έστι τῇ ἀληθείᾳ πιστεῦσαι, καὶ γνῶναι τὴν ἀλήθειαν, καὶ πιστεῦσαι τῷ Θεῷ καὶ γνῶναι τὸν Θεόν. Οἱ ἀπόστολοι οὖν τῇ ἀληθείᾳ ἐπίστευον· ἀλλ᾽ οὐ πάντως ὅτε ἐπίσ στευον ἐγνώκεισαν αὐτήν. Απόδειξις δὲ τῶν εἰρη- μένων τὸ Εὐαγγέλιον, ἔνθα εἴρηται· Ἐὰν μείνητε ἐν τῷ ἐμῷ λόγῳ, ἀληθῶς μαθηταί μού έστε, καὶ γνώσεσθε τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἡ ἀλήθεια ελευθε ρώσει ὑμᾶς. Πιστεύουσι γὰρ τῇ ἀληθείᾳ, φησί, τὸ γνώσεσθαι τὴν ἀλήθειαν· κατὰ γὰρ τοὺς προφήτας πιστεῦσαι δεῖ πρὶν συνιέναι καὶ λαλῆσαι· τοῦ μὲν Ἡσαΐου λέγοντος· Ἐὰν μὴ πιστεύσητε, οὐδ᾽ οὐ μὴ συνῆτε· τοῦ δὲ Δαυΐδ· Ἐπίστευσα, διὸ ἐλά- λησα. Ὅτι δὲ τὸ γινώσκειν τὸν Θεὸν τοῦ πιστεύειν αὐτῷ διαφέρει, ἐν τοῖς Ψαλμοῖς ἀναγέγραπται διὰ τοῦ, Σχολάσατε καὶ γνῶτε, ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεός οὐ γὰρ τοῖς ἀπιστοῦσί φησι· Σχολάσατε καὶ γνῶτε, ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεός. Ἐπὶ γνῶσιν οὖν ἡμᾶς ὁ λόγος προκαλούμενος ὑποβάλλει καὶ τὴν τίνος γνῶσιν ἀνα ο COMMENTARIA IN PSALMOS. A penitentiam et ad dilectam Deo confessionem es C set: Quod si historia spectetur, videtur David eos alloqui, qui in tentationibus et in eventibus variis turbantur, omniaque potius agunt, quam ad Deum confugiant. Quid opus, inquit, turbari ac tumul- tuari pro conditione temporum? Quid juvat se va- nitati tradere, gravi corde homines? Quid men- dacium quærere, relicta veritate? Quin potius ex hisce edocti, Deum ac Dominum esse omnium in- spectorem ac moderatorem, qui pullum unquam sanctorum suorum deserit, sed mirabilia semper illorum causa efficit, curate vos ipsi ut sancti sitis, apprime gnari, Dominum vobis, perinde atque mihi propitium fore, si quando ad ipsum clamabitis. Si autem vos Dominus exaudierit, nulla ulterius vo- bis sollicitudo fuerit, cum ejus auxilium vobis scia- tis adfuturum. Gloria autem divini verbi fuerint filii hominum, juxta Aquilam et Symmachum ; nam Aquila sic habet : Usquequo, gloriosi mei? Symma- chus vero: Usquequo, gloria mea? videlicet propter animam intelligendi vi præditam et rationabilem, ad imaginem Dei factam. Quibus hic exprobrat Psalmista, eosque, utpote ad pejora versos, gravi corde homines, ac filios hominum vocat; quos fl- lios esse Dei oportuisset, juxta illud : Ego dixi : Dii estis, et filii Excelsi omnes VERS. 4. Et scitote quoniam mirificavit Dominus sonclum suum. De Christo nos Propheta admonet, qui verus sanctus est, ut in psalmo xv habetur, & quem locum testificantur apostoli de Christo pro- phetice intelligendum, videlicet : Non derelinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum tuum videre corruptionem ". Fieri tamen potest ut de san- eto quolibet hic doceamur. Neque tamen idipsum est credere, quoniam mirificavit Dominus sanctum suum, ac cognoscere non idem esse credere ve- ritati, et nosse veritatem ; et credere Deo, ac nosse Deum. Apostoli certe veritati credebant; sed dum crederent, non prorsus noscebant illam. Quæ dici- mus probe commonstrantur ex hoc Evangelii loco : Si manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eri- tis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos“. Credunt enim, inquit, veritati, ut cognoscant veri- tatem : nam, secundumn prophetas, credendum prius est quam intelligamus et loquamur, dicente Isaia : Si non credideritis, neque intelligetis " ; et Davide : Credidi, propter quod locutus sum *. Quod autem discrimen sit inter Deum nosse et Deo cre- dere, in psalmis describitur his verbis: Vacate et videte quoniam ego sum Dcus ** : non enim hæc lo- quitur non credentibus: Vacate et videte quoniam ego sum Deus. Cum itaque nos sermo ad cogni- tionem evocat, indicat simul cujus rei notitiam nos assequi oporteat; videlicet mirabiles effici sanctos, D “Psal. Lxxx1,6. "Psal. xv, 10. “Joan. viii, 31,32. * Isa. vii, 9. Psal. cxv, 10. * Psal.xLv, 11. PATROL. GR. XXIII. (4) In Hebraico legitur 925, id est, gloria mea, ut probe Symmachus interpretatur.

ἄξιον ἀποστῆσαι τῆς κατὰ τὸ ῥητὸν ψιλὸν ὑπολήψεως, τούς τε ἀκεραιοτέρους τῶν πεπιστευκότων, καὶ τοὺς διὰ τὴν μικρότητα τῆς ἐπαγγελίας ἑτέρῳ Θεῷ ἀναπλαττομένῳ ὑπ’ αὐτῶν βουλομένους προσκυνεῖν· καὶ φιλοτιμητέον τὸ ποικίλον τῶν σωματικῶν βρωμάτων ἀναγαγεῖν ἐπὶ ταῦτα, ὧν μεταλαμβάνουσα κατ’ ἀξίαν ἑκάστη ψυχὴ ἁγιάζεταί τε καὶ εὐεκτεῖ καὶ ἰσχυροποιεῖται πρὸς τὸ δύνασθαι τὰ ἐπιβάλλοντα αὐτῇ ἔργα ἐπιτελεῖν· Ἐγὼ δὲ οἶμαι αὐτὰ καὶ εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα ἀνάγεσθαι. Καὶ ἵνα μὴ περὶ τῶν τηλικούτων ἀμαρτύρως δόξωμεν ἀποφαίνεσθαι, ἀρκέσει ἡμῖν Παῦλος σαφέστατα τοῦτο διδάσκων ἐν τῇ πρὸς Φιλιππησίους Ἐπιστολῇ οὕτως· Μὴ οὖν τις ὑμᾶς κρινέτω ἐν βρώσει ἢ ἐν πόσει, ἢ ἐν μέρει ἑορτῆς ἢ νουμηνίας σαββάτων· ἅ ἐστι σκιὰ τῶν μελλόντων. Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω, ὅτι σὺ, Κύριε, κατὰ μόνας ἐπ’ ἐλπίδι κατῴκισάς με. Ἔοικε δηλοῦν τὴν ἀβλαβῆ ἄνεσιν καὶ ἀνάπαυσιν τῆς ψυχῆς, συμφώνως τῷ θείῳ λόγῳ ἐσομένην μετὰ τὰς πρὸς τὰ κάλλιστα θεωρίας. Τάχα γὰρ ὃν τρόπον κατὰ τὸ σῶμα φαγόντες καὶ πιόντες ἀνέσεως δεόμεθα τῆς κατὰ τὸν ὕπνον·

δέον ἐπὶ μετάνοιαν καὶ τὴν φίλην τῷ Θεῷ ἐξομολό- γησιν; κατὰ δὲ τὴν ἱστορίαν, ἔοικεν ὁ Δαυΐδ πρὸς τοὺς ἐπὶ τοῖς πειρασμοῖς καὶ ταῖς περιστάσεσι τα ραττομένους, καὶ θορυβουμένους, καὶ πάντα μᾶλλον πράττοντας ἢ ἐπὶ τὸν Θεὸν καταφεύγοντας, ταῦτα λέγειν. Τί γὰρ χρή ταράττειν καὶ ταράττεσθαι, φη- σὶν, ἐν τοῖς περιστατικούς καιροῖς ; Τί δὲ χρὴ ματ ταιότητι ἑαυτοὺς ἐκδιδόναι, ὦ βαρυκάρδιοι ἄνδρες ; Τί δὲ τὸ ψεῦδος μετιέναι, τὸ ἀληθὲς καταλιπόντας ; ᾿Αλλὰ γὰρ ἐντεῦθεν μαθόντες, ὅτι Θεὸς καὶ Κύριός ἐστιν ὁ τῶν ὅλων ἔφορος καὶ προνοητής, ὁ μηδέποτε καταλείπων πάντα ὅσιον αὐτοῦ, ἀλλ' ἀεὶ θαυμαστὰ ἐπ' αὐτῷ δεικνύς, σπουδάζετε καὶ αὐτοὶ ὅσιοι γενέ- σθαι, εὖ καὶ ἀκριβῶς εἰδότες, ὅτι καὶ ὑμῶν ὥσπερ οὖν καὶ ἐμοῦ αὐτοῦ Κύριος εἰσακούσεται, ἐν τῷ κεκραγέναι πρὸς αὐτόν. Ἐπακούσαντος δὲ ὑμῶν τοῦ Β Κυρίου, οὐδὲν δεῖ λοιπὸν μεριμναν, ἔχοντας τὸ ἀσφαλὲς ἀπὸ τῆς παρ' αὐτοῦ βοηθείας. Δόξα τε τοῦ θείου λόγου εἶεν ἂν οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων κατὰ τὸν Ακύλαν καὶ Σύμμαχον (1)· ὁ μὲν γὰρ ᾿Ακύλας· Εως πέτε, οἱ ἔνδοξοί μου; ὁ δὲ Σύμμαχος· Εως πότε, ἡ δόξα μου ; διὰ τὴν ἐν αὐτοῖς νοερὰν ψυχὴν καὶ λο γικὴν τὴν κατ' εἰκόνα τοῦ Θεοῦ πεποιημένην. Οὓς ἐπὶ τὸ χεῖρον ἑαυτοὺς διαστρέφοντας ὁ λόγος επονει - δίζει, βαρυκαρδίους καλῶν, καὶ ἀνθρώπων υἱούς· δέον εἶναι υἱοὺς Θεοῦ, κατὰ τό· Ἐγὼ εἶπον· Θεοί ἐστε, καὶ υἱοὶ Ὑψίστου πάντες. Καὶ γνῶτε, ὅτι ἐθαυμάστωσε Κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ. ῾Ο προφήτης περὶ Χριστοῦ διδάσκει ἡμᾶς, ὅς ἐστιν ἀληθὴς ὅσιος, κατὰ τὸ εἰρημένον ἐν τῷ τε ψαλμῷ· καὶ οἱ ἀπόστολοι δὲ ἐμαρτύρησαν, ὡς περὶ Χριστοῦ προφητευομένου λέγοντες εἰρῆσθαι τὸ, Οὐκ ἐγκαταλείψεις την ψυχήν μου εἰς ᾅδην, οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. Δυνατὸν δὲ καὶ περὶ παντὸς ὁσίου διδάσκεσθαι ἡμᾶς. Οὐ ταυτὸν δὲ ἐστι πιστεῦσαι, ὅτι ἐθαυμάστωσε Κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ, καὶ γνῶναι, ὡς οὐδὲ ταυτόν έστι τῇ ἀληθείᾳ πιστεῦσαι, καὶ γνῶναι τὴν ἀλήθειαν, καὶ πιστεῦσαι τῷ Θεῷ καὶ γνῶναι τὸν Θεόν. Οἱ ἀπόστολοι οὖν τῇ ἀληθείᾳ ἐπίστευον· ἀλλ᾽ οὐ πάντως ὅτε ἐπίσ στευον ἐγνώκεισαν αὐτήν. Απόδειξις δὲ τῶν εἰρη- μένων τὸ Εὐαγγέλιον, ἔνθα εἴρηται· Ἐὰν μείνητε ἐν τῷ ἐμῷ λόγῳ, ἀληθῶς μαθηταί μού έστε, καὶ γνώσεσθε τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἡ ἀλήθεια ελευθε ρώσει ὑμᾶς. Πιστεύουσι γὰρ τῇ ἀληθείᾳ, φησί, τὸ γνώσεσθαι τὴν ἀλήθειαν· κατὰ γὰρ τοὺς προφήτας πιστεῦσαι δεῖ πρὶν συνιέναι καὶ λαλῆσαι· τοῦ μὲν Ἡσαΐου λέγοντος· Ἐὰν μὴ πιστεύσητε, οὐδ᾽ οὐ μὴ συνῆτε· τοῦ δὲ Δαυΐδ· Ἐπίστευσα, διὸ ἐλά- λησα. Ὅτι δὲ τὸ γινώσκειν τὸν Θεὸν τοῦ πιστεύειν αὐτῷ διαφέρει, ἐν τοῖς Ψαλμοῖς ἀναγέγραπται διὰ τοῦ, Σχολάσατε καὶ γνῶτε, ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεός οὐ γὰρ τοῖς ἀπιστοῦσί φησι· Σχολάσατε καὶ γνῶτε, ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεός. Ἐπὶ γνῶσιν οὖν ἡμᾶς ὁ λόγος προκαλούμενος ὑποβάλλει καὶ τὴν τίνος γνῶσιν ἀνα ο COMMENTARIA IN PSALMOS. A penitentiam et ad dilectam Deo confessionem es C set: Quod si historia spectetur, videtur David eos alloqui, qui in tentationibus et in eventibus variis turbantur, omniaque potius agunt, quam ad Deum confugiant. Quid opus, inquit, turbari ac tumul- tuari pro conditione temporum? Quid juvat se va- nitati tradere, gravi corde homines? Quid men- dacium quærere, relicta veritate? Quin potius ex hisce edocti, Deum ac Dominum esse omnium in- spectorem ac moderatorem, qui pullum unquam sanctorum suorum deserit, sed mirabilia semper illorum causa efficit, curate vos ipsi ut sancti sitis, apprime gnari, Dominum vobis, perinde atque mihi propitium fore, si quando ad ipsum clamabitis. Si autem vos Dominus exaudierit, nulla ulterius vo- bis sollicitudo fuerit, cum ejus auxilium vobis scia- tis adfuturum. Gloria autem divini verbi fuerint filii hominum, juxta Aquilam et Symmachum ; nam Aquila sic habet : Usquequo, gloriosi mei? Symma- chus vero: Usquequo, gloria mea? videlicet propter animam intelligendi vi præditam et rationabilem, ad imaginem Dei factam. Quibus hic exprobrat Psalmista, eosque, utpote ad pejora versos, gravi corde homines, ac filios hominum vocat; quos fl- lios esse Dei oportuisset, juxta illud : Ego dixi : Dii estis, et filii Excelsi omnes VERS. 4. Et scitote quoniam mirificavit Dominus sonclum suum. De Christo nos Propheta admonet, qui verus sanctus est, ut in psalmo xv habetur, & quem locum testificantur apostoli de Christo pro- phetice intelligendum, videlicet : Non derelinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum tuum videre corruptionem ". Fieri tamen potest ut de san- eto quolibet hic doceamur. Neque tamen idipsum est credere, quoniam mirificavit Dominus sanctum suum, ac cognoscere non idem esse credere ve- ritati, et nosse veritatem ; et credere Deo, ac nosse Deum. Apostoli certe veritati credebant; sed dum crederent, non prorsus noscebant illam. Quæ dici- mus probe commonstrantur ex hoc Evangelii loco : Si manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eri- tis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos“. Credunt enim, inquit, veritati, ut cognoscant veri- tatem : nam, secundumn prophetas, credendum prius est quam intelligamus et loquamur, dicente Isaia : Si non credideritis, neque intelligetis " ; et Davide : Credidi, propter quod locutus sum *. Quod autem discrimen sit inter Deum nosse et Deo cre- dere, in psalmis describitur his verbis: Vacate et videte quoniam ego sum Dcus ** : non enim hæc lo- quitur non credentibus: Vacate et videte quoniam ego sum Deus. Cum itaque nos sermo ad cogni- tionem evocat, indicat simul cujus rei notitiam nos assequi oporteat; videlicet mirabiles effici sanctos, D “Psal. Lxxx1,6. "Psal. xv, 10. “Joan. viii, 31,32. * Isa. vii, 9. Psal. cxv, 10. * Psal.xLv, 11. PATROL. GR. XXIII. (4) In Hebraico legitur 925, id est, gloria mea, ut probe Symmachus interpretatur.

οὕτως οὐ πάντοτε δυναμένη διαρκεῖν ἡ ψυχὴ πρὸς τὸ θεωρεῖν, ἐν καιρῷ ἐνατενίζει τοῖς κατὰ τὴν ἑαυτῆς δύναμιν τῷ αὐτάρκει· εἶτα διανάπαυσιν ἡγούμεθα δηλοῦσθαι διὰ τοῦ· Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω. Ἐκεῖνοι μὲν, φησὶν, οἱ πολλοὶ ἅτε δὴ πλατεῖαν καὶ εὐρύχωρον ὁδεύοντες, δι’ ἧς οἱ πολλοὶ βαδίζουσι, οὐκ ἐλπίζοντες, τίς δείξει αὐτοῖς τὰ κατὰ ἀλήθειαν ἀγαθὰ, ἐν οἴνῳ καὶ ἐλαίῳ καὶ σίτῳ πληθύνοντες, ὡς ἀγαθῶν τούτων ἀπολαύειν ἡγοῦνται· ἐμοὶ δὲ τῷ καταξιωμένῳ τοῦ φωτὸς τοῦ προσώπου σου, Κύριε, ἔδωκας εὐφροσύνην καρδίας· ἀλλ’ οὐδὲ σαρκῶν οὐδὲ σωμάτων, καὶ οὐ τὴν ἐξ οἴνου καὶ σίτου καὶ ἐλαίου σώμασι χορηγουμένην, ἀλλ’ εὐφροσύνην τὴν κατὰ διάνοιαν. Μαθὼν γὰρ παρὰ τοῦ Σωτῆρος καὶ τῶν σῶν ἐπαγγελιῶν, ὅτι, εἰ καὶ τὰ μάλιστα κατὰ τὸν ἐνεστῶτα βίον λύπαι μοι καὶ θλίψεις καὶ πειρασμοὶ καὶ περιστάσεις οὐ διαλείπουσιν, ἀλλ’ ἔσται μοι καιρὸς ὁ τῆς ἀπαλλαγῆς τοῦ σώματος, καθ’ ὃν ἐν εἰρήνῃ ποιήσομαι τὴν κοίμησιν καὶ τὴν ἀπαλλαγὴν τοῦ σώματος· εὖ δὲ ἀκριβῶς πέπεισμαι, ὅτι τότε μοι παρέσται τὰ τέλη τῆς εὐφροσύνης, ἐπειδὰν ἡ κοίμησίς με καταλάβῃ καὶ ὁ κατὰ τὸν θάνατον ὕπνος.

δέον ἐπὶ μετάνοιαν καὶ τὴν φίλην τῷ Θεῷ ἐξομολό- γησιν; κατὰ δὲ τὴν ἱστορίαν, ἔοικεν ὁ Δαυΐδ πρὸς τοὺς ἐπὶ τοῖς πειρασμοῖς καὶ ταῖς περιστάσεσι τα ραττομένους, καὶ θορυβουμένους, καὶ πάντα μᾶλλον πράττοντας ἢ ἐπὶ τὸν Θεὸν καταφεύγοντας, ταῦτα λέγειν. Τί γὰρ χρή ταράττειν καὶ ταράττεσθαι, φη- σὶν, ἐν τοῖς περιστατικούς καιροῖς ; Τί δὲ χρὴ ματ ταιότητι ἑαυτοὺς ἐκδιδόναι, ὦ βαρυκάρδιοι ἄνδρες ; Τί δὲ τὸ ψεῦδος μετιέναι, τὸ ἀληθὲς καταλιπόντας ; ᾿Αλλὰ γὰρ ἐντεῦθεν μαθόντες, ὅτι Θεὸς καὶ Κύριός ἐστιν ὁ τῶν ὅλων ἔφορος καὶ προνοητής, ὁ μηδέποτε καταλείπων πάντα ὅσιον αὐτοῦ, ἀλλ' ἀεὶ θαυμαστὰ ἐπ' αὐτῷ δεικνύς, σπουδάζετε καὶ αὐτοὶ ὅσιοι γενέ- σθαι, εὖ καὶ ἀκριβῶς εἰδότες, ὅτι καὶ ὑμῶν ὥσπερ οὖν καὶ ἐμοῦ αὐτοῦ Κύριος εἰσακούσεται, ἐν τῷ κεκραγέναι πρὸς αὐτόν. Ἐπακούσαντος δὲ ὑμῶν τοῦ Β Κυρίου, οὐδὲν δεῖ λοιπὸν μεριμναν, ἔχοντας τὸ ἀσφαλὲς ἀπὸ τῆς παρ' αὐτοῦ βοηθείας. Δόξα τε τοῦ θείου λόγου εἶεν ἂν οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων κατὰ τὸν Ακύλαν καὶ Σύμμαχον (1)· ὁ μὲν γὰρ ᾿Ακύλας· Εως πέτε, οἱ ἔνδοξοί μου; ὁ δὲ Σύμμαχος· Εως πότε, ἡ δόξα μου ; διὰ τὴν ἐν αὐτοῖς νοερὰν ψυχὴν καὶ λο γικὴν τὴν κατ' εἰκόνα τοῦ Θεοῦ πεποιημένην. Οὓς ἐπὶ τὸ χεῖρον ἑαυτοὺς διαστρέφοντας ὁ λόγος επονει - δίζει, βαρυκαρδίους καλῶν, καὶ ἀνθρώπων υἱούς· δέον εἶναι υἱοὺς Θεοῦ, κατὰ τό· Ἐγὼ εἶπον· Θεοί ἐστε, καὶ υἱοὶ Ὑψίστου πάντες. Καὶ γνῶτε, ὅτι ἐθαυμάστωσε Κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ. ῾Ο προφήτης περὶ Χριστοῦ διδάσκει ἡμᾶς, ὅς ἐστιν ἀληθὴς ὅσιος, κατὰ τὸ εἰρημένον ἐν τῷ τε ψαλμῷ· καὶ οἱ ἀπόστολοι δὲ ἐμαρτύρησαν, ὡς περὶ Χριστοῦ προφητευομένου λέγοντες εἰρῆσθαι τὸ, Οὐκ ἐγκαταλείψεις την ψυχήν μου εἰς ᾅδην, οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. Δυνατὸν δὲ καὶ περὶ παντὸς ὁσίου διδάσκεσθαι ἡμᾶς. Οὐ ταυτὸν δὲ ἐστι πιστεῦσαι, ὅτι ἐθαυμάστωσε Κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ, καὶ γνῶναι, ὡς οὐδὲ ταυτόν έστι τῇ ἀληθείᾳ πιστεῦσαι, καὶ γνῶναι τὴν ἀλήθειαν, καὶ πιστεῦσαι τῷ Θεῷ καὶ γνῶναι τὸν Θεόν. Οἱ ἀπόστολοι οὖν τῇ ἀληθείᾳ ἐπίστευον· ἀλλ᾽ οὐ πάντως ὅτε ἐπίσ στευον ἐγνώκεισαν αὐτήν. Απόδειξις δὲ τῶν εἰρη- μένων τὸ Εὐαγγέλιον, ἔνθα εἴρηται· Ἐὰν μείνητε ἐν τῷ ἐμῷ λόγῳ, ἀληθῶς μαθηταί μού έστε, καὶ γνώσεσθε τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἡ ἀλήθεια ελευθε ρώσει ὑμᾶς. Πιστεύουσι γὰρ τῇ ἀληθείᾳ, φησί, τὸ γνώσεσθαι τὴν ἀλήθειαν· κατὰ γὰρ τοὺς προφήτας πιστεῦσαι δεῖ πρὶν συνιέναι καὶ λαλῆσαι· τοῦ μὲν Ἡσαΐου λέγοντος· Ἐὰν μὴ πιστεύσητε, οὐδ᾽ οὐ μὴ συνῆτε· τοῦ δὲ Δαυΐδ· Ἐπίστευσα, διὸ ἐλά- λησα. Ὅτι δὲ τὸ γινώσκειν τὸν Θεὸν τοῦ πιστεύειν αὐτῷ διαφέρει, ἐν τοῖς Ψαλμοῖς ἀναγέγραπται διὰ τοῦ, Σχολάσατε καὶ γνῶτε, ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεός οὐ γὰρ τοῖς ἀπιστοῦσί φησι· Σχολάσατε καὶ γνῶτε, ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεός. Ἐπὶ γνῶσιν οὖν ἡμᾶς ὁ λόγος προκαλούμενος ὑποβάλλει καὶ τὴν τίνος γνῶσιν ἀνα ο COMMENTARIA IN PSALMOS. A penitentiam et ad dilectam Deo confessionem es C set: Quod si historia spectetur, videtur David eos alloqui, qui in tentationibus et in eventibus variis turbantur, omniaque potius agunt, quam ad Deum confugiant. Quid opus, inquit, turbari ac tumul- tuari pro conditione temporum? Quid juvat se va- nitati tradere, gravi corde homines? Quid men- dacium quærere, relicta veritate? Quin potius ex hisce edocti, Deum ac Dominum esse omnium in- spectorem ac moderatorem, qui pullum unquam sanctorum suorum deserit, sed mirabilia semper illorum causa efficit, curate vos ipsi ut sancti sitis, apprime gnari, Dominum vobis, perinde atque mihi propitium fore, si quando ad ipsum clamabitis. Si autem vos Dominus exaudierit, nulla ulterius vo- bis sollicitudo fuerit, cum ejus auxilium vobis scia- tis adfuturum. Gloria autem divini verbi fuerint filii hominum, juxta Aquilam et Symmachum ; nam Aquila sic habet : Usquequo, gloriosi mei? Symma- chus vero: Usquequo, gloria mea? videlicet propter animam intelligendi vi præditam et rationabilem, ad imaginem Dei factam. Quibus hic exprobrat Psalmista, eosque, utpote ad pejora versos, gravi corde homines, ac filios hominum vocat; quos fl- lios esse Dei oportuisset, juxta illud : Ego dixi : Dii estis, et filii Excelsi omnes VERS. 4. Et scitote quoniam mirificavit Dominus sonclum suum. De Christo nos Propheta admonet, qui verus sanctus est, ut in psalmo xv habetur, & quem locum testificantur apostoli de Christo pro- phetice intelligendum, videlicet : Non derelinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum tuum videre corruptionem ". Fieri tamen potest ut de san- eto quolibet hic doceamur. Neque tamen idipsum est credere, quoniam mirificavit Dominus sanctum suum, ac cognoscere non idem esse credere ve- ritati, et nosse veritatem ; et credere Deo, ac nosse Deum. Apostoli certe veritati credebant; sed dum crederent, non prorsus noscebant illam. Quæ dici- mus probe commonstrantur ex hoc Evangelii loco : Si manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eri- tis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos“. Credunt enim, inquit, veritati, ut cognoscant veri- tatem : nam, secundumn prophetas, credendum prius est quam intelligamus et loquamur, dicente Isaia : Si non credideritis, neque intelligetis " ; et Davide : Credidi, propter quod locutus sum *. Quod autem discrimen sit inter Deum nosse et Deo cre- dere, in psalmis describitur his verbis: Vacate et videte quoniam ego sum Dcus ** : non enim hæc lo- quitur non credentibus: Vacate et videte quoniam ego sum Deus. Cum itaque nos sermo ad cogni- tionem evocat, indicat simul cujus rei notitiam nos assequi oporteat; videlicet mirabiles effici sanctos, D “Psal. Lxxx1,6. "Psal. xv, 10. “Joan. viii, 31,32. * Isa. vii, 9. Psal. cxv, 10. * Psal.xLv, 11. PATROL. GR. XXIII. (4) In Hebraico legitur 925, id est, gloria mea, ut probe Symmachus interpretatur.

PG 23:111Τότε γὰρ σὺ αὐτὸς ὁ, Κύριε, μετὰ τῆς ἀγαθῆς ταύτης ἐλπίδος ἀναλαβών με κατοικιεῖς ἐν ταῖς ἐπουρανίοις μοναῖς. Σημείωσαι δὲ κἀνταῦθα τὰς ἐπὶ τοῖς διαψάλμασι διαστολὰς, ἤτοι τῆς διανοίας ἐναλλαγὴν παριστώσας, ἢ τάχα μεταβολὴν τοῦ μέλους ἐναλλάττοντος, ἢ τὸν ῥυθμόν. Ἀστέριος δὲ ὁ ἀρειανὸς οὕτως τὸν ψαλμὸν ἐξηγήσατο· Διὰ τί, εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις, ἐπιγέγραπται ὁ ψαλμός; Ἐπειδὴ καλῶς μὲν ἤρξατο, καλῶς δὲ τὸν βίον ἐτέλεσε· ἢ ἐπειδὴ κακῶς μὲν ἤρξατο, θεωρήσας τὴν τοῦ Οὐρίου γυναῖκα λουομένην καὶ ἐμοίχευσε· καλῶς δὲ, μετανοήσας, τὸν βίον ἐτέλεσε· διὰ τοῦτο εἰς τὴν ἀρχὴν ἐν ψόγοις, εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις. Ψαλμὸς τῷ Δαυὶ̈δ ἡ πρᾶξις τῆς μετανοίας· καὶ ἐπειδὴ ὅπου ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ δικαιοσύνη, διὰ τοῦτο ἔλεγεν· Ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με εἰσήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου. Δικαιοσύνην γὰρ αὐτοῦ νῦν λέγει ὁ Δαυὶ̈δ τὴν μετάνοιαν. Εἶδεν ὁ Θεὸς καθαρθεῖσαν τὴν ψυχὴν, καὶ ἐδέξατο τὴν προσευχήν. Ἢ ἐπειδὴ ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ τὸν διωγμὸν τὸν ὑπὸ τοῦ Ἀβεσσαλὼμ ὠδύρετο· προσευχὴ δὲ μεσιτεύσασα τὸν τύραννον ἀνεῖλεν·

Α λαβεῖν ἡμᾶς χρὴ, ὡς εἰσιν ὑπὸ Θεοῦ τεθαυμαστωμένοι ο Β οἱ ὅσιοι, θαύμασι προσαχθέντες τῶν ἀποῤῥήτων μυ στηρίων καὶ τῶν ἁγίων θεωρημάτων, καὶ αὐτοὶ δι' αὐτὴν τοῦ Θεοῦ χάριν καὶ θείαν ἐπισκοπὴν θαυμαστοί γενόμενοι. Οργίζεσθε καὶ μὴ ἁμαρτάνετε· α λέγετε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, ἐπὶ ταῖς κοίταις ὑμῶν κατα νύγητε. Συμβουλεύει κωλύειν τὸ τῆς ὀργῆς πάθος, εἴ ποτε ἀγανακτικῶς ἀνακινεῖται, μηδὲ εἰς ἔργον τὸν θυμὸν κινεῖσθαι παραινών. Οὐκ ἀκαίρως δὲ ταῦτά φησιν· ἀλλ' ἐπειδὴ κατὰ τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ ὁρμῶντες εἰς πόλεμον, μετ' ὀργῆς ἐξήεσαν, ὡς εἰκὸς, οἱ μετὰ τοῦ Δαυΐδ, ἀγανακτοῦντες ἐπὶ τῇ τοῦ υἱοῦ κατὰ τοῦ πατρὸς ἐπαναστάσει· τούτου χάριν ἔοικε τοιαῦτά τινα πρὸς αὐτοὺς λέγειν· Ὑμεῖς μὲν, ὦ ἄνδρες σύμ μαχοι, οἱ δὴ καὶ ἔνδοξοί μου, ὡς υἱοὶ ἀνθρώπων βαρυκάρδιοι τινες ὄντες, καὶ τῇ τοῦ θνητοῦ βίου ματαιότητι προσέχοντες, οὐκ εἰδότες τὴν τοῦ Θεοῦ κατὰ τῶν ἀσεβῶν δικαιοκρισίαν, θυμούσθε κατὰ τοῦ ἀσεβοῦς υἱοῦ· καὶ δικαίως κινούμενοι, καὶ ἀγανα κτικῶς ὀργιζόμενοι, ἐπὶ τὸν πόλεμον ὁρμᾶτε· ἐγὼ δὲ τοῖς πᾶσι παραινῶ, εἰ καὶ εὐλογος ἡ ὀργή, ἀλλ' ὑμᾶς οὐ χρὴ τῆς οἰκείας ἐπιλανθάνεσθαι ἀνεξικα κίας, οὐδ' ἐπὶ πλέον ἐξάπτεσθαι, ὡς καὶ ἐπὶ ἁμαρτίας ἐκπίπτειν. Διό φημι· Οργίζεσθε, ἀλλὰ μὴ ἁμαρ τάνετε. Εἰ δὲ καὶ κλονεῖσθε, κατὰ τὸν Ἀκύλαν, τὰς ψυχὰς διὰ τὰ τῷ ᾿Αβεσσαλώμ προτετολμημένα, ἀλλ᾽ ὁρᾶτε μὴ καὶ ἑτέραν ἐπὶ ταῖς προτέραις προσθείητε ἁμαρτίαν, τῇ ὀργῇ ἐπιμένοντες. Εὔροις δ' ἂν καὶ κατὰ τὴν ἱστορίαν πολλὰ παραινοῦντα αὐτὸν φείσα- σθαι τοῦ παιδός. Θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης, καὶ ἐλπίσατε ἐπ. Κύριον. Εἰ καὶ ὡς ἄνθρωποι θνητοὶ πολλὰ διανοεῖσθε μεθ' ἡμέραν ὀργιζόμενοι· ἀλλ' ἐπὶ ταῖς κοίταις ὑμῶν ἐφ' ἡσυχίας, παρ' ἑαυτοῖς γενόμενοι, κατανύγητε, τὰ δι' ἡμέρας ὑμῖν πεπραγμένα διαλογιζόμενοι. Με γοῦν, φησὶν, ὀργίζεσθε κατὰ τῶν εἰς ὑμᾶς πλημμε λούντων, μηδὲ κατὰ τοῦ ἐπαναστάντος τῷ πατρί· μήτε αὐτοὶ ἁμαρτάνοντες, κἂν ἕτεροι ἀσεβοῦντες προκαλοῦνται ὑμᾶς εἰς ὀργῆς ἔργα καὶ εἰς ἁμαρ τίας, ἀλλ᾽ ἀντὶ τούτων μᾶλλον, εἴπερ βούλεσθε τὸ ἀσφαλὲς ἔχειν, θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης, καὶ ἐλπίσατε ἐπὶ Κύριον, καὶ μηκέτι ταράττεσθε, οἰκειωθέντες τῷ Κυρίῳ διὰ τῆς δικαιοσύνης. Επε!- περ ἀντὶ πάσης θυσίας χαίρει δικαιοπραγίαις καὶ ταῖς κατ' ἀρετὴν πράξεσι. Καὶ τοῦτο πολὺ βέλτιον πράττειν ἢ ὀργίζεσθαι καὶ ἑαυτοὺς ἐκδικεῖν σπου δάζειν. Διὸ δὴ καὶ αὐτὸς, ἐπαναστάντος τοῦ υἱοῦ, περὶ τοῦτο μόνον ἐσπούδασα διὰ δικαιοσύνης τὸν Θεὸν ἱλασκόμενος· ὅθεν, Ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με εἰσήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου, και, δ ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι· ἐπειδὴ, θύσας θυσίαν δικαιοσύνης, ἐπ' αὐτὸν ἤλπισα. Πολλοί λέγουσιν· Τις δείξει ἡμῖν ἀγαθά; "Αλλοι μὲν,φησὶν, ἄλλως διανοούμενοι, καὶ μάλιστα οἱ βα ρυκάρδιοι υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων, οἱ τὴν τοῦ βίου μα ταιότητα ἀγαπῶντες. οὐκ εἰδότες τ᾿ ἀληθῶς ἀγαθὰ, οὐδὲ ἐλπίζοντες, οὐδὲ πιστεύοντες ταῦτα ἅψεσθαι, φασί· Τίς δείξει ἡμῖν τὰ ἀγαθά; (1ὐ γὰρ συνορῶσιν +07 EJJSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - dum arcanorum mysteriorum sacrarumque specu- lationum mirabilibus admoventur : atque ipsi per Dei gratiam divinamque inspectionem mirabiles evadunt. VERS. 5. Irascimini et nolite peccare : quæ dicilis in cordibus vestris, in cubilibus vestris compungi mini. Suadet iræ impetum cohibere, si quando ve- hementi commotione feratur, monetque ne quid ira impellente agatur: neque importune talia fatur. Nam quia ii qui a Davide stabant, rebellionem filii in patrem, uti par erat, indigne ferentes, in bellum contra Absalonem ira correpti proficiscebantur; ideo sic eos compellare videtur: Vos quidem, viri commilitones, qui vere gloriosi mei estis, utpote flii hominum, gravi corde præditi, et nor- talis hujus vitæ vanitati hærentes, ignorantesque justum Dei contra impios judicium, irascimini ad- versus impium filium: ac jure quidem commoti, indigneque rem ferentes, in bellum proficiscimini. Ego vero vos omnes moneo, etsi merito ira perci- tos, ne sitis clementiæ patientiæque immemores, neu ita succenseatis, ut in peccatum labamini. Quamobrem dico : Irascimini, sed nolite peccare. Etiam si porro propter improbos Absalonis ausus animo, juxta Aquilam, commovemini, cavete ta- men, ne prioribus peccatis novum adjiciatis, si in iracundia perseveretis. Deprehendes autem in hi- storia ipsum admodum præcepisse ut filio par- cerent. B C VERS. 6.7. Sacrificate sacrificium justitiæ, ´et spe- rate in Domino. Etiamsi ut homines mortales in multis cogitationibus, ira permoti, per diem versamini; at in cubilibus quiete apud vos ip- sos agentes, atque illa quæ in die perpetrastis vobiscum reputantes, compungimini. Ne igi- tur adversus eos qui vos facinoribus aggrediun- tur, neque adversus filium patri rebellem ira concitemini : neu vos, lacessentibus licet impiis, atque ad acundiam provocantibus, in peccata labamini; imo potius, si quidem in tuto degere cupiatis, sacrificate sacrificium justitiæ, et sperate in Domino; neque conturbemini, utpote qui per justitiam in Dei familiam ascripti estis. Quando- D quidem ille præ omnibus sacrificiis, justitiæ operi- bus et recte factis delectatur; multo enim præsta- bilius est ita agere, quam irasci et ultionem me- ditari; eam ob rem, rebellante filio, ea mihi una cura fuit, ut per justitiam Deum placarem : quare, cum invocarem exaudivit me Deus justitiæ meæ, et, in tribulatione dilatasti mihi, quia cum sacrificas- sem sacrificium justitiæ, in ipso speravi. Multi dicunt : quis ostendet nobis bona? Alii qui- dem alia cogitantes, maximeque qui gravi corde sunt filii hominum, qui vanitatem vitæ diligunt, ac ignorant quæ vere bona sint, et cum neque sperent neque credant ca se visuros unquam, aiunt : Quis ostendet nobis bona? Neque enim ea vident, quia

ὡς, ἐρωτηθεὶς πῶς τοῦ Ἀβεσσαλὼμ ἐνίκησεν, ἀπεκρίνατο τὴν ἀρχὴν τοῦ ψαλμοῦ. Ὥσπερ γὰρ, φησὶν, ἁμαρτήσαντί μοι ὁ Θεὸς αὐτὸν κατ’ ἐμοῦ ἤγειρεν, οὕτως μετανοήσαντι τὴν κατ’ αὐτοῦ ἐδωρήσατο νίκην. Διὰ τί δ’ ἐν αὐτῷ τῷ ἐπικαλεῖσθαι εἰσηκούσθη ὁ Δαυί̈δ; Ἐπειδὴ, ἐλεγχόμενος ὑπὸ τοῦ Νάθαν, εὐθὺς εἰς μετάνοιαν ἐκάμφθη, διὰ τοῦτο εὐθὺς προσευχόμενος εἰσηκούσθη. Ὁ γὰρ πάντα ποιῶν ὅσα βούλεται, ὁ Θεὸς, ὑπακούεται παραχρῆμα, καὶ ἔτι λαλοῦντος ἐρεῖ ὁ Θεός· Ἰδοὺ πάρειμι. Εἶτα εἰρηκὼς τοῖς πλησίον ὅπως τάχιον εἰσηκούσθη, τρέπει τὸν λόγον πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τῷ εἰσακούσαντι εὐχαριστεῖ· Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι. Τὰ κύματα τῶν θλίψεων, φησὶν, ἡ ταχεῖα γαλήνη διέλυσε, καὶ λιμῷ με τηκόμενον ἀπὸ καρποῦ σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου ἐπλούτισας, ὡς μὴ μόνον ἐμὲ, ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς ὑπ’ ἐμὲ ἀπολαῦσαι. Διὸ ὑπωκαταβὰς ἔλεγεν· Ἀπὸ καρποῦ σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου αὐτῶν ἐπληθύνθησαν. Ἡ ἐκείνων συνουσία εὐφροσύνη καρδίας μοι γέγονεν. Τοῦτο δὲ μανθάνομεν ἀπ’ αὐτῆς τῆς ἱστορίας. Ὅτε γὰρ πολεμούμενος ὑπὸ τοῦ Ἀβεσσαλὼμ ἔφυγεν ἐν ταῖς ἐρήμοις καὶ ἐν τοῖς ὄρεσιν, λιμῷ καὶ ἀνάγκῃ ὡς ἐν διωγμῷ ἐκρατήθη·

Α λαβεῖν ἡμᾶς χρὴ, ὡς εἰσιν ὑπὸ Θεοῦ τεθαυμαστωμένοι ο Β οἱ ὅσιοι, θαύμασι προσαχθέντες τῶν ἀποῤῥήτων μυ στηρίων καὶ τῶν ἁγίων θεωρημάτων, καὶ αὐτοὶ δι' αὐτὴν τοῦ Θεοῦ χάριν καὶ θείαν ἐπισκοπὴν θαυμαστοί γενόμενοι. Οργίζεσθε καὶ μὴ ἁμαρτάνετε· α λέγετε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, ἐπὶ ταῖς κοίταις ὑμῶν κατα νύγητε. Συμβουλεύει κωλύειν τὸ τῆς ὀργῆς πάθος, εἴ ποτε ἀγανακτικῶς ἀνακινεῖται, μηδὲ εἰς ἔργον τὸν θυμὸν κινεῖσθαι παραινών. Οὐκ ἀκαίρως δὲ ταῦτά φησιν· ἀλλ' ἐπειδὴ κατὰ τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ ὁρμῶντες εἰς πόλεμον, μετ' ὀργῆς ἐξήεσαν, ὡς εἰκὸς, οἱ μετὰ τοῦ Δαυΐδ, ἀγανακτοῦντες ἐπὶ τῇ τοῦ υἱοῦ κατὰ τοῦ πατρὸς ἐπαναστάσει· τούτου χάριν ἔοικε τοιαῦτά τινα πρὸς αὐτοὺς λέγειν· Ὑμεῖς μὲν, ὦ ἄνδρες σύμ μαχοι, οἱ δὴ καὶ ἔνδοξοί μου, ὡς υἱοὶ ἀνθρώπων βαρυκάρδιοι τινες ὄντες, καὶ τῇ τοῦ θνητοῦ βίου ματαιότητι προσέχοντες, οὐκ εἰδότες τὴν τοῦ Θεοῦ κατὰ τῶν ἀσεβῶν δικαιοκρισίαν, θυμούσθε κατὰ τοῦ ἀσεβοῦς υἱοῦ· καὶ δικαίως κινούμενοι, καὶ ἀγανα κτικῶς ὀργιζόμενοι, ἐπὶ τὸν πόλεμον ὁρμᾶτε· ἐγὼ δὲ τοῖς πᾶσι παραινῶ, εἰ καὶ εὐλογος ἡ ὀργή, ἀλλ' ὑμᾶς οὐ χρὴ τῆς οἰκείας ἐπιλανθάνεσθαι ἀνεξικα κίας, οὐδ' ἐπὶ πλέον ἐξάπτεσθαι, ὡς καὶ ἐπὶ ἁμαρτίας ἐκπίπτειν. Διό φημι· Οργίζεσθε, ἀλλὰ μὴ ἁμαρ τάνετε. Εἰ δὲ καὶ κλονεῖσθε, κατὰ τὸν Ἀκύλαν, τὰς ψυχὰς διὰ τὰ τῷ ᾿Αβεσσαλώμ προτετολμημένα, ἀλλ᾽ ὁρᾶτε μὴ καὶ ἑτέραν ἐπὶ ταῖς προτέραις προσθείητε ἁμαρτίαν, τῇ ὀργῇ ἐπιμένοντες. Εὔροις δ' ἂν καὶ κατὰ τὴν ἱστορίαν πολλὰ παραινοῦντα αὐτὸν φείσα- σθαι τοῦ παιδός. Θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης, καὶ ἐλπίσατε ἐπ. Κύριον. Εἰ καὶ ὡς ἄνθρωποι θνητοὶ πολλὰ διανοεῖσθε μεθ' ἡμέραν ὀργιζόμενοι· ἀλλ' ἐπὶ ταῖς κοίταις ὑμῶν ἐφ' ἡσυχίας, παρ' ἑαυτοῖς γενόμενοι, κατανύγητε, τὰ δι' ἡμέρας ὑμῖν πεπραγμένα διαλογιζόμενοι. Με γοῦν, φησὶν, ὀργίζεσθε κατὰ τῶν εἰς ὑμᾶς πλημμε λούντων, μηδὲ κατὰ τοῦ ἐπαναστάντος τῷ πατρί· μήτε αὐτοὶ ἁμαρτάνοντες, κἂν ἕτεροι ἀσεβοῦντες προκαλοῦνται ὑμᾶς εἰς ὀργῆς ἔργα καὶ εἰς ἁμαρ τίας, ἀλλ᾽ ἀντὶ τούτων μᾶλλον, εἴπερ βούλεσθε τὸ ἀσφαλὲς ἔχειν, θύσατε θυσίαν δικαιοσύνης, καὶ ἐλπίσατε ἐπὶ Κύριον, καὶ μηκέτι ταράττεσθε, οἰκειωθέντες τῷ Κυρίῳ διὰ τῆς δικαιοσύνης. Επε!- περ ἀντὶ πάσης θυσίας χαίρει δικαιοπραγίαις καὶ ταῖς κατ' ἀρετὴν πράξεσι. Καὶ τοῦτο πολὺ βέλτιον πράττειν ἢ ὀργίζεσθαι καὶ ἑαυτοὺς ἐκδικεῖν σπου δάζειν. Διὸ δὴ καὶ αὐτὸς, ἐπαναστάντος τοῦ υἱοῦ, περὶ τοῦτο μόνον ἐσπούδασα διὰ δικαιοσύνης τὸν Θεὸν ἱλασκόμενος· ὅθεν, Ἐν τῷ ἐπικαλεῖσθαί με εἰσήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου, και, δ ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι· ἐπειδὴ, θύσας θυσίαν δικαιοσύνης, ἐπ' αὐτὸν ἤλπισα. Πολλοί λέγουσιν· Τις δείξει ἡμῖν ἀγαθά; "Αλλοι μὲν,φησὶν, ἄλλως διανοούμενοι, καὶ μάλιστα οἱ βα ρυκάρδιοι υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων, οἱ τὴν τοῦ βίου μα ταιότητα ἀγαπῶντες. οὐκ εἰδότες τ᾿ ἀληθῶς ἀγαθὰ, οὐδὲ ἐλπίζοντες, οὐδὲ πιστεύοντες ταῦτα ἅψεσθαι, φασί· Τίς δείξει ἡμῖν τὰ ἀγαθά; (1ὐ γὰρ συνορῶσιν +07 EJJSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - dum arcanorum mysteriorum sacrarumque specu- lationum mirabilibus admoventur : atque ipsi per Dei gratiam divinamque inspectionem mirabiles evadunt. VERS. 5. Irascimini et nolite peccare : quæ dicilis in cordibus vestris, in cubilibus vestris compungi mini. Suadet iræ impetum cohibere, si quando ve- hementi commotione feratur, monetque ne quid ira impellente agatur: neque importune talia fatur. Nam quia ii qui a Davide stabant, rebellionem filii in patrem, uti par erat, indigne ferentes, in bellum contra Absalonem ira correpti proficiscebantur; ideo sic eos compellare videtur: Vos quidem, viri commilitones, qui vere gloriosi mei estis, utpote flii hominum, gravi corde præditi, et nor- talis hujus vitæ vanitati hærentes, ignorantesque justum Dei contra impios judicium, irascimini ad- versus impium filium: ac jure quidem commoti, indigneque rem ferentes, in bellum proficiscimini. Ego vero vos omnes moneo, etsi merito ira perci- tos, ne sitis clementiæ patientiæque immemores, neu ita succenseatis, ut in peccatum labamini. Quamobrem dico : Irascimini, sed nolite peccare. Etiam si porro propter improbos Absalonis ausus animo, juxta Aquilam, commovemini, cavete ta- men, ne prioribus peccatis novum adjiciatis, si in iracundia perseveretis. Deprehendes autem in hi- storia ipsum admodum præcepisse ut filio par- cerent. B C VERS. 6.7. Sacrificate sacrificium justitiæ, ´et spe- rate in Domino. Etiamsi ut homines mortales in multis cogitationibus, ira permoti, per diem versamini; at in cubilibus quiete apud vos ip- sos agentes, atque illa quæ in die perpetrastis vobiscum reputantes, compungimini. Ne igi- tur adversus eos qui vos facinoribus aggrediun- tur, neque adversus filium patri rebellem ira concitemini : neu vos, lacessentibus licet impiis, atque ad acundiam provocantibus, in peccata labamini; imo potius, si quidem in tuto degere cupiatis, sacrificate sacrificium justitiæ, et sperate in Domino; neque conturbemini, utpote qui per justitiam in Dei familiam ascripti estis. Quando- D quidem ille præ omnibus sacrificiis, justitiæ operi- bus et recte factis delectatur; multo enim præsta- bilius est ita agere, quam irasci et ultionem me- ditari; eam ob rem, rebellante filio, ea mihi una cura fuit, ut per justitiam Deum placarem : quare, cum invocarem exaudivit me Deus justitiæ meæ, et, in tribulatione dilatasti mihi, quia cum sacrificas- sem sacrificium justitiæ, in ipso speravi. Multi dicunt : quis ostendet nobis bona? Alii qui- dem alia cogitantes, maximeque qui gravi corde sunt filii hominum, qui vanitatem vitæ diligunt, ac ignorant quæ vere bona sint, et cum neque sperent neque credant ca se visuros unquam, aiunt : Quis ostendet nobis bona? Neque enim ea vident, quia

PG 23:113ἀλλ’ ὁ Θεὸς αὐτοῦ τὴν ἀνάγκην παρεμυθήσατο. Πρῶτος γὰρ ὁ Σίβα ὁ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ Σαοὺλ ἤνεγκεν αὐτῷ ἄρτους διακοσίους, καὶ οἶνον καὶ παλάθας καὶ σταφίδας· εἶτα μετὰ τοῦτον Βερζελλὶ ὁ Γαλααδίτης, καὶ αὐτὸς αὐτῷ προσήνεγκε δέκα κοίτας, ἵνα μὴ χαμευνῇ, καὶ ἀμφιτάπητας, τοὺς καλουμένους νῦν τυλοτάπητας, καὶ οἴνου κεράμια καὶ πυροὺς καὶ κριθὰς καὶ ἄλευρον καὶ κύαμον καὶ φακὸν, καὶ μέλι καὶ βούτυρον, καὶ πρόβατα, καὶ γαλαθηνὰ μοσχάρια· Εὐχαριστῶν οὖν ἐπὶ τούτοις φησίν· Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι. Τί δὲ, λέγων εἰσηκούσθην, μὴ μακρὸν κατέτονας λόγον; Μὴ πλατὺν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων κατέγραψας πίνακα; Οὐδαμῶς, φησὶν ὁ Δαυί̈δ· οὐ γὰρ χρῄζει πολυλογίας ὁ Θεὸς, ὁ καὶ μόνῳ στεναγμῷ ἀρχούμενος. Τοῦτο μόνον ἔλεγον προσευχόμενος· Οἰκτείρησον, καὶ εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου. Εἴποι δὲ ταῦτα καὶ ὁ λῃστὴς ἐν τῷ σταυρῷ πρὸς τὸν Κύριον· εἰπὼν γὰρ καὶ ἐπικαλεσάμενος ἐν τῇ αὐτοῦ θλίψει· Μνήσθητί μου, Κύριε, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου, εἰσηκούσθη, καὶ ἀντὶ σταυροῦ τὸν παράδεισον ᾤκησε, καὶ πολίτης γέγονε τοῦ οὐρανοῦ. Αὐτὸς καὶ πρὸς τοὺς Ἰουδαίους βοήσεται· Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι;

θεάσασθε τὴν κτίσιν τῷ κτίστῃ συμπάσχουσαν. Εἰ, τὸν Λάζαρον τετραήμερον ἀπὸ τοῦ τάφου τρέχοντα ἰδόντες, οὐκ ἐπιστεύσατε, νῦν γοῦν προσκυνήσατε τοῦ Σταυρωθέντος τὴν δύναμιν· νεκροὺς ὁ σεισμὸς ἀνέστησεν, καὶ ὑμεῖς τῇ ἀπιστίᾳ καθεύδετε. Διὰ τί βαρυκάρδιοι; Τοῦτο μὲν διὰ τὸ μὴ κατανυγῆναι τοῖς θαύμασιν, τοῦτο δὲ διὰ τὸ ἐξ ἀφροσύνης βαρέως κατὰ τοῦ Χριστοῦ ὀργίζεσθε. Μάρτυς ἡ Γραφὴ εἰποῦσα· Βαρὺ λίθος καὶ δυσβάστακτος ἄμμος· ὀργὴ δὲ ἄφρονος βαρυτέρα· ὅτι οὔτε νουθεσίᾳ θέλγεται, καὶ θαύματα βλέπων ὀργίζεται. Ἵνα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, τὸν Βαραββὰν τοῦ Χριστοῦ προτιμήσαντες, τὸν φονέα ὑπὲρ τὸν ζωοποιὸν, τὴν βασιλείαν τοῦ Καίσαρος ὑπὲρ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, τὴν ἁμαρτίαν τὴν ἄμμου παραλίας βαρυτέραν ὑπὲρ τὴν δικαιοσύνην, τὰ πρόσκαιρα ὑπὲρ τὰ αἰώνια, τὴν φθορὰν ὑπὲρ τὴν ἀφθαρσίαν; Ἀλλὰ πρὸς τούτοις καὶ ζητεῖσθε ψεῦδος, ψευδομάρτυρας ἐξωνούμενοι κατὰ τῆς ἀληθείας λέγοντας· Τοῦτον εὕρομεν διαστρέφοντα τὸ ἔθνος, καὶ κωλύοντα τῷ Καίσαρι φόρον διδόναι. Ἀνασείει τὸν λαὸν διδάσκων. Εἰ μὴ ἦν οὗτος κακοποιὸς, οὐκ ἄν σοι παρεδώκαμεν αὐτόν. Καὶ τί ἐκακοποίησεν;

ὅτι νοσοῦντας ἰάσατο, ὅτι δαίμονας ἐφυγάδευσεν, ὅτι νεκροὺς ἤγειρεν, ὅτι ἐκ πέντε ἄρτων ἰσαρίθμους χιλιάδας ἐν ἐρήμῳ διέθρεψε χωρὶς γυναικῶν καὶ παίδων; Ἔτι ἡ τροφὴ ἐν τῷ λάρυγγι καὶ τὸ ψεῦδος ἐν τῷ στόματι. Καὶ τοῖς τῷ Ἀβεσσαλὼμ συναποξενωθεῖσιν ἔλεγεν ὁ Δαυί̈δ· Τί τῷ ἀτάκτῳ παιδὶ συναπήχθητε; Τί τὸν Υἱὸν κατὰ πατρὸς ἀλείφετε; Τί τῇ ματαίᾳ βουλῇ τοῦ Ἀχιτόφελ ἠκολουθήσατε; Εἰ ὁ κακολογῶν πατέρα ἢ μητέρα θανάτου ἄξιος, ὁ κατὰ πατρὸς ἀκονῶν ξίφος υἱὸς ποσάκις ἐστὶν ἄξιος ἀποθανεῖν; Ἵνα τί οὖν ἀγαπᾶτε ματαιότητα καὶ ζητεῖτε ψεῦδος; Ψεῦδος λέγει νῦν πᾶν πρᾶγμα μάταιον, ταχεῖαν τὴν πτῶσιν καὶ μεταβολὴν ἔχον. Πλὴν μάταιοι οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων, ψευδεῖς οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐν ζυγοῖς, τοῦ ἀδικῆσαι.

Interpretation of Psalm 5ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΨΑΛΜΟΥ Ε

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:115ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΨΑΛΜΟΥ Ε. Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῆς κληρονομούσης ψαλμὸς τῷ Δαυί̈δ. Εἰς τὸ τέλος χαριστήριος ὕμνος ᾄδεται ὑπὲρ τῆς ἀγομένης ψυχῆς, ἤτοι Ἐκκλησίας, εἰς θείαν κληρονομίαν ἡτοιμασμένην τοῖς τοῦ Θεοῦ θεραπευταῖς. Ἐστὶ γὰρ κληρονομία τοῖς θεραπεύουσι Κύριον· Ἔστι δὲ αὕτη οὐ φθαρτὴ καὶ ἐν αἰσθητῷ πλούτῳ ἔχουσα εἶναι.

αὐτὰ, τῷ μὴ καταυγάζεσθαι τῷ φωτὶ τοῦ προσώπου σου· διὸ δὴ μόνα τὰ γεώδη καὶ φθαρτὰ ὑπολαμβά- νοντες εἶναι ἀγαθὰ, περὶ ταῦτα ἀσχολοῦνται καὶ ταῦ τα μεταδιώκουσιν. Εἰ δέ τις αὐτοῖς περὶ τῶν θειοτέ ρων καὶ ἐπουρανίων λέγοι, ἐρωτᾷν εἰώθασιν· Καὶ τίς ἆρά ἐστιν ὁ δείξων ἡμῖν ταῦτα; Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν τοιοῦτοί τινες. Ἡμεῖς δὲ παρ' οἷς ἐσημειώθη τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, ὦ Κύριε, καὶ τὸν δείξοντα καὶ τὸν δώσοντα ἡμῖν αὐτὰ ἐπιστάμεθα ὑπὸ τοῦ σου φωτὸς εἰς τὴν γνῶσιν αὐτῶν ἐληλυθότες· Εδωκας εὐφροσύνην εἰς τὴν καρδίαν μου. Ἀπὸ καρποῦ τοῦ σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου αὐτῶν ἐπληθύνθησαν. Ἐπεὶ δὲ πολλαχοῦ τῶν Γρα- φῶν ἐν εὐλογίαις σίτος καὶ οἶνος τοῖς ἁγίοις κείνται ἐν ἐπαγγελίᾳ, ὡς τοῦ ἐναντίου τοῖς ἁμαρτωλοῖς ἡ τούτων στέρησις· ἄξιον ἀποστῆσαι τῆς κατὰ τὸ ῥητὸν Β ψιλὸν ὑπολήψεως, τούς τε ἀκέραιοτέρους τῶν πεπι- στευκότων, καὶ τοὺς διὰ τὴν μικρότητα τῆς ἐπαγ- γελίας ἑτέρῳ Θεῷ ἀναπλαττομένῳ ὑπ' αὐτῶν βουλο- μένους προσκυνεῖν· καὶ φιλοτιμητέον τὸ ποικίλον τῶν σωματικῶν βρωμάτων ἀναγαγεῖν ἐπὶ ταῦτα, ὧν μεταλαμβάνουσα κατ' ἀξίαν ἑκάστη ψυχὴ ἁγιάζεται τε καὶ εὐεκτεῖ καὶ ἰσχυροποιείται πρὸς τὸ δύνασθαι τὰ ἐπιβάλλοντα αὐτῇ ἔργα ἐπιτελεῖν· Ἐγὼ δὲ οἶμαι αὐτὰ καὶ εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα ἀνάγεσθαι. Καὶ ἵνα μὴ περὶ τῶν τηλικούτων ἁμαρτύρως δόξωμεν ἀπο φαίνεσθαι, ἀρκέσει ἡμῖν Παῦλος σαφέστατα τοῦτο διδάσκων ἐν τῇ πρὸς Φιλιππησίους Ἐπιστολῇ οὕτως· Μὴ οὖν τις ὑμᾶς κρινέτω ἐν βρώσει ἢ ἐν πόσει, ἢ ἐν μέρει ἑορτῆς ἢ νουμηνίας σαββάτων· ἃ ἐστι σκιὰ τῶν μελλόντων. Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι και ὑπνώσω, ὅτι σὺ, Κύριε, κατὰ μόνας ἐπ' ἐλπίδι κατῴκισάς με. Εοικε δηλοῦν τὴν ἀβλαβῆ ἄνεσιν καὶ ἀνάπαυσιν τῆς ψυχῆς, συμφώνως τῷ θείῳ λόγῳ ἐσο- μένην μετὰ τὰς πρὸς τὰ κάλλιστα θεωρίας. Τάχα γὰρ ἐν τρόπον κατὰ τὸ σῶμα φαγόντες καὶ πιόντες ἀνέσεως δεόμεθα τῆς κατὰ τὸν ὕπνον· οὕτως οὐ πάν- τοτε δυναμένη διαρκεῖν ἡ ψυχὴ πρὸς τὸ θεωρεῖν, ἐν καιρῷ ἐνατενίζει τοῖς κατὰ τὴν ἑαυτῆς δύναμιν τῷ αὐτάρκει· εἶτα διανάπαυσιν ἡγούμεθα δηλοῦσθαι διὰ τοῦ· Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω. Ἐκεῖνοι μὲν, φησίν, οἱ πολλοὶ ἅτε δὴ πλατείαν καὶ εὐρύχωρον όδεύοντες, δι' ἧς οἱ πολλοὶ βαδίζουσι, οὐκ ἐλπίζονίες, τίς δείξει αὐτοῖς τὰ κατὰ ἀλήθειαν ἀγαθὰ, ἐν οἴνῳ καὶ ἐλαίῳ καὶ σίτῳ πληθύνοντες, ὡς ἀγαθῶν τούτων ἀπολαύειν ἡγοῦνται· ἐμοὶ δὲ τῷ και ταξιωμένῳ τοῦ φωτὸς τοῦ προσώπου σου, Κύριε, ἔδωκας εὐφροσύνην καρδίας· ἀλλ' οὐδὲ σαρχῶν οὐδὲ σωμάτων, καὶ οὐ τὴν ἐξ οἴνου καὶ σίτου καὶ ἐλαίου σώμασι χορηγουμένην, ἀλλ᾽ εὐφροσύνην τὴν κατὰ διάνοιαν. Μαθὼν γὰρ παρὰ τοῦ Σωτῆρος καὶ τῶν σῶν ἐπαγγελιῶν, ὅτι, εἰ καὶ τὰ μάλιστα κατὰ τὸν ἐνεστῶτα βίον λύπαι μοι καὶ θλίψεις καὶ πειρασμοί καὶ περιστάσεις οὐ διαλείπουσιν, ἀλλ' ἔσται μοι και 5* COMMENTARIA IN PSALMOS. sola terrena et corruptibilia bona esse, iis student, ea persequuntur. Quod si quis eos de divinis ac coelestibus alloquatur, rogare solent: Quis ergo est qui hæc ostendet nobis? Eo illi modo affecti sunt. Nos vero apud quos signatum est lumen vul- tus tui, Domine, qui lumine tuo illustrati in eorum : cognitionem venimus, probe scimus et quis osten- dat et quis conferat illa : Dedisti lætitiam in corde A' vultus tui lumine non illustrantur : quamobrem rati neo. Vers. 8. A fructu frumenti, vini et olei sui mul- tiplicari sunt. Quia in multis Scripturarum locis frumentum et vinum inter promissiones ac bene- dictiones ponuntur, atque ex adverso peccatoribus eorumdem privatio denuntiatur; jam opera pretium Coloss. 11, 16, 17. C D est, ut credentium simpliciores, necnon eos qui ob promissionis tenuitatem deum alium, quem ipsi sibi comminiscuntur, adorare volunt, ab opinione atque sententia hujusmodi, ex litteræ vilitate con- cepla, retrahamnus. Et summo quidem opere curan- dum, ut varios illos corporales cibus ad alios refe ramus, queis pro merito refecta anima quæque, sancta efficitur, bene valet, viresque accipit ad ea opera, quæ sui officii sunt exsequenda. Ego vero æstimo ipsa etiam ad futurum sæculum reducenda. Ac ne de tantis rebus videamur sine testimonio sententiam ferre, sufficiat nobis Paulum afferre in Epistola ad Philippenses idipsum docentem his verbis : Nemo vos judicet in cibo, aut in potu, aut in parte diei festi aut neomeniæ sabbatorum, quæ sunt umbra futurorum 5º. VERS. 9, 10. In pace in idipsum dormiam et re- quiescam; quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me. Indicare videtur innoxiam quietem animique remissionem, quæ post præstantissima- rum rerum contemplationem, ut divino verbo con- venit, sunenda est. Fortasse enim sicut post cibum potumque corporalem, quiete illa egemus quæ per somnum sumitur, ita cum non valeat anima sem- per ac sine intermissione contemplationi vacare, certo quidem tempore spiritualia respicit ac pro viribus speculatur; deinde vero requiescit : quam putamus requiem his significari: In pace in idipsum dormiam et requiescam. Illi certe, ait, qui multi numero sunt, multi nam - que in lata spatiosaque via gradiuntur; non spe- rantes adesse quempiam, qui ostendat ipsis ea quæ secundum rei veritatem bona sunt; vino, oleo at- que frumento affluentes, ¡is se tanquam vere bonis frui arbitrantur. Mihi vero, quem lumine vultus tui dignatus es, Domine, cordis latitiam dedisti ; non illam sane quæ carni corporique competit, neque illam quæ frumento, vino et oleo affertur, sed lætitiam quæ mente percipitur. Cum enim a Salvatore exque promissis tuis edidicerim, etiamsi mihi dolores, ærumna, tentationes, calamitates in præsenti vita non deficiant, futurum tamen

Εἴρηται γὰρ εἰσάγεσθαι τοὺς ταύτης κληρονόμους εἰς κληρονομίαν ἄφθαρτον καὶ ἀμίαντον καὶ ἀμάραντον, τετηρημένην ἐν οὐρανοῖς. Εἰς ταύτην τοὺς ἀξίους καλῶν ὁ Σωτήρ· Δεῦτε ἐκ δεξιῶν μου, εἶπερ οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν. Ταύτης ἔρωτα λαβὼν ὁ τὸν ἐγκείμενον ψαλμὸν λέγων, εὐχὴν ἀναπέμπει τῷ εὐτρεπίσαντι αὐτὴν Θεῷ, ἵνα ἀξιωθῇ κληρονόμος αὐτῆς κατὰ τὴν καινὴν διαθήκην ἀναδειχθῆναι· ὡς καὶ περὶ τῆς αὐτοῦ ψυχῆς σημαίνει τὴν ἐπιγραφὴν τὴν ὑπὲρ τῆς κληρονομούσης. Τὰ ῥήματά μου ἐνωτίσαι, Κύριε, σύνες τῇ κραυγῇ μου. Τὰ μὲν οὖν ῥήματα διὰ στόματος ἐπαγγελλόμενα ὠσὶν ἀκούεται καὶ ἐνωτίζεται· ἡ δὲ κραυγὴ οὐ διὰ τῶν λόγων, κἂν αὐτοὶ εἰδέναι καὶ ὁμολογεῖν τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν τοῖς χείλεσι φάσκοιεν· ἀλλ’ ἐν τῇ καρδίᾳ ἑαυτῶν, τουτέστιν ἐν τῇ διανοίᾳ· οὐδὲ μία τις ἀληθὴς περὶ Θεοῦ ὑπῆρχεν ἔννοια. Τοιοῦτος μὲν οὖν ἐτύγχανεν πᾶς ὁ πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν παρουσίας βίος. Ἄφρων δὲ ἀληθέστατα καὶ φυσικώτατα ὁ ἀρνησίθεος ὠνόμασται. Εἰ γὰρ σοφίας ἀρχὴ φόβος Θεοῦ, ἀφοβία καὶ ἀθέτησις τοὐναντίον ἂν γένοιτο τῆς σοφίας.

αὐτὰ, τῷ μὴ καταυγάζεσθαι τῷ φωτὶ τοῦ προσώπου σου· διὸ δὴ μόνα τὰ γεώδη καὶ φθαρτὰ ὑπολαμβά- νοντες εἶναι ἀγαθὰ, περὶ ταῦτα ἀσχολοῦνται καὶ ταῦ τα μεταδιώκουσιν. Εἰ δέ τις αὐτοῖς περὶ τῶν θειοτέ ρων καὶ ἐπουρανίων λέγοι, ἐρωτᾷν εἰώθασιν· Καὶ τίς ἆρά ἐστιν ὁ δείξων ἡμῖν ταῦτα; Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν τοιοῦτοί τινες. Ἡμεῖς δὲ παρ' οἷς ἐσημειώθη τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, ὦ Κύριε, καὶ τὸν δείξοντα καὶ τὸν δώσοντα ἡμῖν αὐτὰ ἐπιστάμεθα ὑπὸ τοῦ σου φωτὸς εἰς τὴν γνῶσιν αὐτῶν ἐληλυθότες· Εδωκας εὐφροσύνην εἰς τὴν καρδίαν μου. Ἀπὸ καρποῦ τοῦ σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου αὐτῶν ἐπληθύνθησαν. Ἐπεὶ δὲ πολλαχοῦ τῶν Γρα- φῶν ἐν εὐλογίαις σίτος καὶ οἶνος τοῖς ἁγίοις κείνται ἐν ἐπαγγελίᾳ, ὡς τοῦ ἐναντίου τοῖς ἁμαρτωλοῖς ἡ τούτων στέρησις· ἄξιον ἀποστῆσαι τῆς κατὰ τὸ ῥητὸν Β ψιλὸν ὑπολήψεως, τούς τε ἀκέραιοτέρους τῶν πεπι- στευκότων, καὶ τοὺς διὰ τὴν μικρότητα τῆς ἐπαγ- γελίας ἑτέρῳ Θεῷ ἀναπλαττομένῳ ὑπ' αὐτῶν βουλο- μένους προσκυνεῖν· καὶ φιλοτιμητέον τὸ ποικίλον τῶν σωματικῶν βρωμάτων ἀναγαγεῖν ἐπὶ ταῦτα, ὧν μεταλαμβάνουσα κατ' ἀξίαν ἑκάστη ψυχὴ ἁγιάζεται τε καὶ εὐεκτεῖ καὶ ἰσχυροποιείται πρὸς τὸ δύνασθαι τὰ ἐπιβάλλοντα αὐτῇ ἔργα ἐπιτελεῖν· Ἐγὼ δὲ οἶμαι αὐτὰ καὶ εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα ἀνάγεσθαι. Καὶ ἵνα μὴ περὶ τῶν τηλικούτων ἁμαρτύρως δόξωμεν ἀπο φαίνεσθαι, ἀρκέσει ἡμῖν Παῦλος σαφέστατα τοῦτο διδάσκων ἐν τῇ πρὸς Φιλιππησίους Ἐπιστολῇ οὕτως· Μὴ οὖν τις ὑμᾶς κρινέτω ἐν βρώσει ἢ ἐν πόσει, ἢ ἐν μέρει ἑορτῆς ἢ νουμηνίας σαββάτων· ἃ ἐστι σκιὰ τῶν μελλόντων. Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι και ὑπνώσω, ὅτι σὺ, Κύριε, κατὰ μόνας ἐπ' ἐλπίδι κατῴκισάς με. Εοικε δηλοῦν τὴν ἀβλαβῆ ἄνεσιν καὶ ἀνάπαυσιν τῆς ψυχῆς, συμφώνως τῷ θείῳ λόγῳ ἐσο- μένην μετὰ τὰς πρὸς τὰ κάλλιστα θεωρίας. Τάχα γὰρ ἐν τρόπον κατὰ τὸ σῶμα φαγόντες καὶ πιόντες ἀνέσεως δεόμεθα τῆς κατὰ τὸν ὕπνον· οὕτως οὐ πάν- τοτε δυναμένη διαρκεῖν ἡ ψυχὴ πρὸς τὸ θεωρεῖν, ἐν καιρῷ ἐνατενίζει τοῖς κατὰ τὴν ἑαυτῆς δύναμιν τῷ αὐτάρκει· εἶτα διανάπαυσιν ἡγούμεθα δηλοῦσθαι διὰ τοῦ· Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω. Ἐκεῖνοι μὲν, φησίν, οἱ πολλοὶ ἅτε δὴ πλατείαν καὶ εὐρύχωρον όδεύοντες, δι' ἧς οἱ πολλοὶ βαδίζουσι, οὐκ ἐλπίζονίες, τίς δείξει αὐτοῖς τὰ κατὰ ἀλήθειαν ἀγαθὰ, ἐν οἴνῳ καὶ ἐλαίῳ καὶ σίτῳ πληθύνοντες, ὡς ἀγαθῶν τούτων ἀπολαύειν ἡγοῦνται· ἐμοὶ δὲ τῷ και ταξιωμένῳ τοῦ φωτὸς τοῦ προσώπου σου, Κύριε, ἔδωκας εὐφροσύνην καρδίας· ἀλλ' οὐδὲ σαρχῶν οὐδὲ σωμάτων, καὶ οὐ τὴν ἐξ οἴνου καὶ σίτου καὶ ἐλαίου σώμασι χορηγουμένην, ἀλλ᾽ εὐφροσύνην τὴν κατὰ διάνοιαν. Μαθὼν γὰρ παρὰ τοῦ Σωτῆρος καὶ τῶν σῶν ἐπαγγελιῶν, ὅτι, εἰ καὶ τὰ μάλιστα κατὰ τὸν ἐνεστῶτα βίον λύπαι μοι καὶ θλίψεις καὶ πειρασμοί καὶ περιστάσεις οὐ διαλείπουσιν, ἀλλ' ἔσται μοι και 5* COMMENTARIA IN PSALMOS. sola terrena et corruptibilia bona esse, iis student, ea persequuntur. Quod si quis eos de divinis ac coelestibus alloquatur, rogare solent: Quis ergo est qui hæc ostendet nobis? Eo illi modo affecti sunt. Nos vero apud quos signatum est lumen vul- tus tui, Domine, qui lumine tuo illustrati in eorum : cognitionem venimus, probe scimus et quis osten- dat et quis conferat illa : Dedisti lætitiam in corde A' vultus tui lumine non illustrantur : quamobrem rati neo. Vers. 8. A fructu frumenti, vini et olei sui mul- tiplicari sunt. Quia in multis Scripturarum locis frumentum et vinum inter promissiones ac bene- dictiones ponuntur, atque ex adverso peccatoribus eorumdem privatio denuntiatur; jam opera pretium Coloss. 11, 16, 17. C D est, ut credentium simpliciores, necnon eos qui ob promissionis tenuitatem deum alium, quem ipsi sibi comminiscuntur, adorare volunt, ab opinione atque sententia hujusmodi, ex litteræ vilitate con- cepla, retrahamnus. Et summo quidem opere curan- dum, ut varios illos corporales cibus ad alios refe ramus, queis pro merito refecta anima quæque, sancta efficitur, bene valet, viresque accipit ad ea opera, quæ sui officii sunt exsequenda. Ego vero æstimo ipsa etiam ad futurum sæculum reducenda. Ac ne de tantis rebus videamur sine testimonio sententiam ferre, sufficiat nobis Paulum afferre in Epistola ad Philippenses idipsum docentem his verbis : Nemo vos judicet in cibo, aut in potu, aut in parte diei festi aut neomeniæ sabbatorum, quæ sunt umbra futurorum 5º. VERS. 9, 10. In pace in idipsum dormiam et re- quiescam; quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me. Indicare videtur innoxiam quietem animique remissionem, quæ post præstantissima- rum rerum contemplationem, ut divino verbo con- venit, sunenda est. Fortasse enim sicut post cibum potumque corporalem, quiete illa egemus quæ per somnum sumitur, ita cum non valeat anima sem- per ac sine intermissione contemplationi vacare, certo quidem tempore spiritualia respicit ac pro viribus speculatur; deinde vero requiescit : quam putamus requiem his significari: In pace in idipsum dormiam et requiescam. Illi certe, ait, qui multi numero sunt, multi nam - que in lata spatiosaque via gradiuntur; non spe- rantes adesse quempiam, qui ostendat ipsis ea quæ secundum rei veritatem bona sunt; vino, oleo at- que frumento affluentes, ¡is se tanquam vere bonis frui arbitrantur. Mihi vero, quem lumine vultus tui dignatus es, Domine, cordis latitiam dedisti ; non illam sane quæ carni corporique competit, neque illam quæ frumento, vino et oleo affertur, sed lætitiam quæ mente percipitur. Cum enim a Salvatore exque promissis tuis edidicerim, etiamsi mihi dolores, ærumna, tentationes, calamitates in præsenti vita non deficiant, futurum tamen

Ὅτι πρὸς σὲ προσεύξομαι, Κύριε, τὸ πρωὶ̈ εἰςακούσῃ τῆς φωνῆς μου· τὸ πρωὶ̈ παραστήσομαί σοι καὶ ἐπόψῃ με. Παιδεύεται διὰ τούτων ἡ κληρονομοῦσα τὴν ἀπαρχὴν τῶν ἡμερινῶν πράξεων τῇ πρὸς Θεὸν ἀνατιθέναι λατρείᾳ· ὅπερ οὐκ ἂν ἐποίει μὴ καὶ ἀπὸ κοίτης ἔχουσα τὴν ἀγνωσίαν. Ὅτι οὐχὶ Θεὸς θέλων ἀνομίαν σὺ εἶ· οὐ παροικήσει σοι πονηρευόμενος, οὐδὲ διαμενοῦσι παράνομοι κατέναντι τῶν ὀφθαλμῶν σου. Ὡς ἂν ἠξιωμένη τῶν ἐπηγγελμένων ἀγαθῶν ἡ κληρονομοῦσα, τοὺς ἀνόμους ἐπιδείκνυσιν ἑαυτῇ. Οἱ γὰρ παράνομοι, εἰ καὶ πρὸ τοῦ παρανομῆσαι παρῴκησάν σοί ποτε, καθάπερ οἱ τὸν Μωϋσέως δεξάμενοι νόμον, ἀλλὰ παραβάται γεγονότες οὐ μένουσιν. Μισεῖς δὲ καὶ τοὺς ἔξω τῆς θεοσεβείας ἐν ὅσῳ μίσους ἄξια πράττουσιν. Ἐμίσησας, Κύριε, πάντας τοὺς ἐργαζομένους τὴν ἀνομίαν, ἀπολεῖς πάντας τοὺς λαλοῦντας τὸ ψεῦδος. Ἄνδρα αἱμάτων καὶ δόλιον βδελύσσεται Κύριος. Οὐ τούς ποτε ἐργασαμένους, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἔτι καὶ νῦν ἐργαζομένους, ὡς ἂν ἐπιμένοντας τῇ κακίᾳ, μισεῖ ὁ Θεός.

αὐτὰ, τῷ μὴ καταυγάζεσθαι τῷ φωτὶ τοῦ προσώπου σου· διὸ δὴ μόνα τὰ γεώδη καὶ φθαρτὰ ὑπολαμβά- νοντες εἶναι ἀγαθὰ, περὶ ταῦτα ἀσχολοῦνται καὶ ταῦ τα μεταδιώκουσιν. Εἰ δέ τις αὐτοῖς περὶ τῶν θειοτέ ρων καὶ ἐπουρανίων λέγοι, ἐρωτᾷν εἰώθασιν· Καὶ τίς ἆρά ἐστιν ὁ δείξων ἡμῖν ταῦτα; Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν τοιοῦτοί τινες. Ἡμεῖς δὲ παρ' οἷς ἐσημειώθη τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, ὦ Κύριε, καὶ τὸν δείξοντα καὶ τὸν δώσοντα ἡμῖν αὐτὰ ἐπιστάμεθα ὑπὸ τοῦ σου φωτὸς εἰς τὴν γνῶσιν αὐτῶν ἐληλυθότες· Εδωκας εὐφροσύνην εἰς τὴν καρδίαν μου. Ἀπὸ καρποῦ τοῦ σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου αὐτῶν ἐπληθύνθησαν. Ἐπεὶ δὲ πολλαχοῦ τῶν Γρα- φῶν ἐν εὐλογίαις σίτος καὶ οἶνος τοῖς ἁγίοις κείνται ἐν ἐπαγγελίᾳ, ὡς τοῦ ἐναντίου τοῖς ἁμαρτωλοῖς ἡ τούτων στέρησις· ἄξιον ἀποστῆσαι τῆς κατὰ τὸ ῥητὸν Β ψιλὸν ὑπολήψεως, τούς τε ἀκέραιοτέρους τῶν πεπι- στευκότων, καὶ τοὺς διὰ τὴν μικρότητα τῆς ἐπαγ- γελίας ἑτέρῳ Θεῷ ἀναπλαττομένῳ ὑπ' αὐτῶν βουλο- μένους προσκυνεῖν· καὶ φιλοτιμητέον τὸ ποικίλον τῶν σωματικῶν βρωμάτων ἀναγαγεῖν ἐπὶ ταῦτα, ὧν μεταλαμβάνουσα κατ' ἀξίαν ἑκάστη ψυχὴ ἁγιάζεται τε καὶ εὐεκτεῖ καὶ ἰσχυροποιείται πρὸς τὸ δύνασθαι τὰ ἐπιβάλλοντα αὐτῇ ἔργα ἐπιτελεῖν· Ἐγὼ δὲ οἶμαι αὐτὰ καὶ εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα ἀνάγεσθαι. Καὶ ἵνα μὴ περὶ τῶν τηλικούτων ἁμαρτύρως δόξωμεν ἀπο φαίνεσθαι, ἀρκέσει ἡμῖν Παῦλος σαφέστατα τοῦτο διδάσκων ἐν τῇ πρὸς Φιλιππησίους Ἐπιστολῇ οὕτως· Μὴ οὖν τις ὑμᾶς κρινέτω ἐν βρώσει ἢ ἐν πόσει, ἢ ἐν μέρει ἑορτῆς ἢ νουμηνίας σαββάτων· ἃ ἐστι σκιὰ τῶν μελλόντων. Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι και ὑπνώσω, ὅτι σὺ, Κύριε, κατὰ μόνας ἐπ' ἐλπίδι κατῴκισάς με. Εοικε δηλοῦν τὴν ἀβλαβῆ ἄνεσιν καὶ ἀνάπαυσιν τῆς ψυχῆς, συμφώνως τῷ θείῳ λόγῳ ἐσο- μένην μετὰ τὰς πρὸς τὰ κάλλιστα θεωρίας. Τάχα γὰρ ἐν τρόπον κατὰ τὸ σῶμα φαγόντες καὶ πιόντες ἀνέσεως δεόμεθα τῆς κατὰ τὸν ὕπνον· οὕτως οὐ πάν- τοτε δυναμένη διαρκεῖν ἡ ψυχὴ πρὸς τὸ θεωρεῖν, ἐν καιρῷ ἐνατενίζει τοῖς κατὰ τὴν ἑαυτῆς δύναμιν τῷ αὐτάρκει· εἶτα διανάπαυσιν ἡγούμεθα δηλοῦσθαι διὰ τοῦ· Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι καὶ ὑπνώσω. Ἐκεῖνοι μὲν, φησίν, οἱ πολλοὶ ἅτε δὴ πλατείαν καὶ εὐρύχωρον όδεύοντες, δι' ἧς οἱ πολλοὶ βαδίζουσι, οὐκ ἐλπίζονίες, τίς δείξει αὐτοῖς τὰ κατὰ ἀλήθειαν ἀγαθὰ, ἐν οἴνῳ καὶ ἐλαίῳ καὶ σίτῳ πληθύνοντες, ὡς ἀγαθῶν τούτων ἀπολαύειν ἡγοῦνται· ἐμοὶ δὲ τῷ και ταξιωμένῳ τοῦ φωτὸς τοῦ προσώπου σου, Κύριε, ἔδωκας εὐφροσύνην καρδίας· ἀλλ' οὐδὲ σαρχῶν οὐδὲ σωμάτων, καὶ οὐ τὴν ἐξ οἴνου καὶ σίτου καὶ ἐλαίου σώμασι χορηγουμένην, ἀλλ᾽ εὐφροσύνην τὴν κατὰ διάνοιαν. Μαθὼν γὰρ παρὰ τοῦ Σωτῆρος καὶ τῶν σῶν ἐπαγγελιῶν, ὅτι, εἰ καὶ τὰ μάλιστα κατὰ τὸν ἐνεστῶτα βίον λύπαι μοι καὶ θλίψεις καὶ πειρασμοί καὶ περιστάσεις οὐ διαλείπουσιν, ἀλλ' ἔσται μοι και 5* COMMENTARIA IN PSALMOS. sola terrena et corruptibilia bona esse, iis student, ea persequuntur. Quod si quis eos de divinis ac coelestibus alloquatur, rogare solent: Quis ergo est qui hæc ostendet nobis? Eo illi modo affecti sunt. Nos vero apud quos signatum est lumen vul- tus tui, Domine, qui lumine tuo illustrati in eorum : cognitionem venimus, probe scimus et quis osten- dat et quis conferat illa : Dedisti lætitiam in corde A' vultus tui lumine non illustrantur : quamobrem rati neo. Vers. 8. A fructu frumenti, vini et olei sui mul- tiplicari sunt. Quia in multis Scripturarum locis frumentum et vinum inter promissiones ac bene- dictiones ponuntur, atque ex adverso peccatoribus eorumdem privatio denuntiatur; jam opera pretium Coloss. 11, 16, 17. C D est, ut credentium simpliciores, necnon eos qui ob promissionis tenuitatem deum alium, quem ipsi sibi comminiscuntur, adorare volunt, ab opinione atque sententia hujusmodi, ex litteræ vilitate con- cepla, retrahamnus. Et summo quidem opere curan- dum, ut varios illos corporales cibus ad alios refe ramus, queis pro merito refecta anima quæque, sancta efficitur, bene valet, viresque accipit ad ea opera, quæ sui officii sunt exsequenda. Ego vero æstimo ipsa etiam ad futurum sæculum reducenda. Ac ne de tantis rebus videamur sine testimonio sententiam ferre, sufficiat nobis Paulum afferre in Epistola ad Philippenses idipsum docentem his verbis : Nemo vos judicet in cibo, aut in potu, aut in parte diei festi aut neomeniæ sabbatorum, quæ sunt umbra futurorum 5º. VERS. 9, 10. In pace in idipsum dormiam et re- quiescam; quoniam tu, Domine, singulariter in spe constituisti me. Indicare videtur innoxiam quietem animique remissionem, quæ post præstantissima- rum rerum contemplationem, ut divino verbo con- venit, sunenda est. Fortasse enim sicut post cibum potumque corporalem, quiete illa egemus quæ per somnum sumitur, ita cum non valeat anima sem- per ac sine intermissione contemplationi vacare, certo quidem tempore spiritualia respicit ac pro viribus speculatur; deinde vero requiescit : quam putamus requiem his significari: In pace in idipsum dormiam et requiescam. Illi certe, ait, qui multi numero sunt, multi nam - que in lata spatiosaque via gradiuntur; non spe- rantes adesse quempiam, qui ostendat ipsis ea quæ secundum rei veritatem bona sunt; vino, oleo at- que frumento affluentes, ¡is se tanquam vere bonis frui arbitrantur. Mihi vero, quem lumine vultus tui dignatus es, Domine, cordis latitiam dedisti ; non illam sane quæ carni corporique competit, neque illam quæ frumento, vino et oleo affertur, sed lætitiam quæ mente percipitur. Cum enim a Salvatore exque promissis tuis edidicerim, etiamsi mihi dolores, ærumna, tentationes, calamitates in præsenti vita non deficiant, futurum tamen

PG 23:117Παρὰ πάντας δὲ τούτους ἀπωλείᾳ παραδίδωσι τοὺς μὴ μόνον κατὰ ἀπάτην λογιζομένους τὰ ψευδῆ, ἀλλὰ καὶ λαλοῦντας αὐτὰ, καὶ ἑτέροις διακονουμένους, ὁποῖοι τυγχάνουσιν οἱ ἄθεοι, αἱρεσιῶται. Καὶ ἐπὶ πᾶσι τούτοις τὸν ἄνδρα αἱμάτων βδελύσσεται Κύριος, καὶ ἐν τῇ ἴσῃ τούτῳ τιμωρίᾳ καὶ τὸν δόλιον τίθησιν. Ὁ δὲ βδελυγμὸς ὑπερβάλλουσαν ἀποστροφὴν, ὡς ἐπὶ μεγάλῳ βιάσματι, τοῦ βδελυσσομένου πρὸς τὸν βδελυκτὸν παρίστησι. Κύριε, ὁδήγησόν με ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου· ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν μου κατεύθυνον ἐνώπιόν σου τὴν ὁδόν μου. Χριστὸς δὲ ἡ δικαιοσύνη· αὐτὸς γὰρ ἐγενήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε καὶ ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις. Ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ στόματι αὐτῶν ἀλήθεια, ἡ καρδία αὐτῶν ματαία. Ματαία δὲ καὶ τῶν ἔξω σοφῶν ἡ καρδία περὶ ὧν εἴρηται· Κύριος γινώσκει τοὺς διαλογισμοὺς τῶν σοφῶν, ὅτι εἰσὶ μάταιοι· ὧν ὁ λάρυγξ ἀπέπνει νεκρὰ δόγματα, τὸν ζωοποιὸν τοῦ Θεοῦ λόγον μὴ διδασκόντων, τὸν δὲ ψευδῆ καὶ νεκρόν· Κρῖνον αὐτοὺς, ὁ Θεὸς, τοὺς ἐπιβουλεύοντάς μου ταῖς περὶ τῆς κληρονομίας ἐλπίσιν· οὗτοι γάρ σε παραπικραινοῦσι. Κρῖνον· σοῦ γὰρ σώζειν σπουδάζοντος, πολεμοῦσιν ἐπιβουλεύοντες.

Α ρὸς ὁ τῆς ἀπαλλαγῆς τοῦ σώματος, καθ᾽ ὅν ἐν εἰρήνῃ ποιήσομαι τὴν κοίμησιν καὶ τὴν ἀπαλλαγὴν τοῦ σώ· ματος· εὖ δὲ ἀκριβῶς πέπεισμαι, ὅτι τότε μοι πα ρέσται τὰ τέλη τῆς εὐφροσύνης, ἐπειδὰν ἡ κοίμησίς με καταλάβῃ καὶ ὁ κατὰ τὸν θάνατον ὕπνος. Τότε γὰρ σὺ αὐτὸς ὁ, Κύριε, μετὰ τῆς ἀγαθῆς ταύτης ἐλπίδος ἀναλαβών με κατοικιεῖς ἐν ταῖς ἐπουρανίοις μοναῖς. Σημείωσαι δὲ κἀνταῦθα τὰς ἐπὶ τοῖς διαψάλ μασι διαστολὰς, ἤτοι τῆς διανοίας ἐναλλαγὴν παρι- στώσας, ἢ τάχα μεταβολὴν τοῦ μέλους ἐναλλάττοντος, ἢ τὸν ῥυθμόν. εξηγήσατο· Διὰ τί, εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις, ἐπιγές γραπται ὁ ψαλμός; Ἐπειδὴ καλῶς μὲν ἤρξατο, και λῶς δὲ τὸν βίον ἐτέλεσε· ἢ ἐπειδὴ κακῶς μὲν ἤρξατο, Β θεωρήσας τὴν τοῦ Οὐρίου γυναῖκα λουομένην καὶ ἐμοίχευσε· καλῶς δὲ, μετανοήσας, τὸν βίον ἐτέλεσε διὰ τοῦτο εἰς τὴν ἀρχὴν ἐν ψόγοις, εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις. Ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ ἡ πρᾶξις τῆς μετα- νοίας· καὶ ἐπειδὴ ὅπου ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ δικαιοσύνη, διὰ τοῦτο ἔλε- γεν· Ἐντῷ ἐπικαλεῖσθαι με είσήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου. Δικαιοσύνην γὰρ αὐτοῦ νῦν λέγει ὁ Δαυΐδ τὴν μετάνοιαν. Εἶδεν ὁ Θεὸς καθαρ θεῖσαν τὴν ψυχὴν, καὶ ἐδέξατο τὴν προσευχήν. Η ἐπειδὴ ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ τὸν διωγμὸν τὸν ὑπὸ τοῦ ᾿Αβεσσαλών ὠδύρετο· προσευχὴ δὲ μεσι τεύσασα τὸν τύραννον ἀνεῖλεν· ὡς, ἐρωτηθεὶς πῶς τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ ἐνίκησεν, ἀπεκρίνατο τὴν ἀρχὴν τοῦ ψαλμοῦ. Ωσπερ γάρ, φησίν, ἁμαρτήσαντί μοι δ Θεὸς αὐτὸν κατ᾿ ἐμοῦ ἤγειρεν, οὕτως μετανοήσαντι τὴν κατ' αὐτοῦ ἐδωρήσατο νίκην. Διὰ τί δ' ἐν αὐτῷ τῷ ἐπικαλεῖσθαι εἰσηκούσθη ὁ Δαυΐδ; Επειδή, έλεγ χόμενος ὑπὸ τοῦ Νάθαν, εὐθὺς εἰς μετάνοιαν ἐκάμ- φθη, διὰ τοῦτο εὐθὺς προσευχόμενος εἰσηκούσθη. Ὁ γὰρ πάντα ποιῶν ὅσα βούλεται, ὁ Θεὸς, ὑπακούεται παραχρῆμα, καὶ ἔτι λαλοῦντος ἐρεῖ ὁ Θεός· Ἰδοὺ πάρειμι. Εἶτα εἰρηκὼς τοῖς πλησίον ὅπως τάχιον εἰσηκού- σθη, τρέπει τὸν λόγον πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τῷ εἰσα- κούσαντι εὐχαριστεῖ· Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι. Τὰ κύματα τῶν θλίψεων, φησὶν, ἡ ταχεῖα γαλήνη διέ λυσε, καὶ λιμῷ με τηκόμενον ἀπὸ καρποῦ σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου ἐπλούτισας, ὡς μὴ μόνον ἐμὲ, ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς ὑπ' ἐμὲ ἀπολαῦσαι. Διὸ ὑπωκαταβὰς ἔλεγεν ᾿Απὸ καρποῦ σίτου καὶ οἶνου καὶ ἐλαίου αὐτῶν ἐπληθύνθησαν. Ἡ ἐκείνων συνουσία εύφρο σύνη καρδίας μοι γέγονεν. Τοῦτο δὲ μανθάνομεν ἀπ' αὐτῆς τῆς ἱστορίας. "Οτε γὰρ πολεμούμενος ὑπὸ τοῦ Αβεσσαλώμ ἔφυγεν ἐν ταῖς ἐρήμοις καὶ ἐν τοῖς ὄρε σιν, λιμῷ καὶ ἀνάγκῃ ὡς ἐν διωγμῷ ἐκρατήθη· ἀλλ' ὁ Θεὸς αὐτοῦ τὴν ἀνάγκην παρεμυθήσατο. Πρώτος γὰρ ὁ Σίβα ὁ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ Σαούλ ἤνεγκεν αὐτῷ ἄρτους διακοσίους, καὶ οἶνον καὶ παλάθας καὶ σταφί δας· εἶτα μετὰ τοῦτον Βερζελλὶ ὁ Γαλααδίτης, καὶ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - mihi tempus quo a corpore decedam, ac in pace dormiam, et a corpore liberabor; persuasus plane sum tunc mihi adfore lætitiæ finem ac consumma- tionem ; cum scilicet me sopor ille mortisque som- nus comprehenderit. Tunc enim tu ipse, Domine, me tali spe bona instructum excipies et in cœle- stibus mansionibus collocabis. Observa porro etiam hoc loco diapsalmatum distinctiones, quæ vel sen- tentiæ mutationem indicant, vel fortasse melodiam conversam, sive denique rhythmum. Asterius autem arianus hunc psalmum sic expo- suit: Quare, in finem in hymnis, inscriptus hic psalmus est? Quia probe capit, ac probe vitam obiit : vel, quia male inceperat, cum Uriæ uxorem abluentem se conspicatus, ipsi stuprum intulit; bene autem se gessit quod peracta poenitentia vita functus sit. Ideoque, in principium in vituperiis, in finem in hymnis dicatur. Psalmus Davidi, id est, poenitentiæ opera, quia ubi abundavit delictum, superabundavit justitia st. Quamobrem ait: Cum invocarem exaudivit me Deus justitiæ meæ, justitiam suam David pœnitentiam vocat. Vidit Deus emun- datam animam, admisitque orationem. Sive for- tasse quia in præcedenti psalmo, cum ab Absa- lone bello impetitus lugeret, interveniens oratio tyrannum de medio sustulit ; ceu interrogatus qua ratione Absalonem debellaret, respondet initio psalmi. Sicut enim, inquit, post peccatum meum Deus illum adversum me suscitavit, sic pœnitenti victoriam paravit. Cur autem vel ipso invocandi C tempore exauditus est David? Quia increpatus a Nathan protinus ad poenitentiam versus est : qua- propter cum precaretur, subito exauditus est. Nam Deus, qui omnia quæcunque vult facit ”, statim exaudit ; et adhuc loquente homine dicit: Ecce adsum sa Deinde vero postquam familiaribus dixisset quo pacto statim exauditus esset, sermonem vertit að Deum, propitiantique sibi gratias agit, in tribula- tione dilatasti mihi. Ærumnarum fluctus, inquit, repentina tranquillitas compescuit fameque con- fectum me fructu frumenti, vini et olei dilatasti ; ut non solus ego, sed omnes subditi mei ea copia fruerentur. Quamobrem hæc inferius subjungit, a fructu frumenti, vini et olei sui multiplicati sunt: illorum, inquit, abundantia cordis mihi lætitia fuit. Illud autem ab ipsa historia ediscimus. Nam cum bello impetitus ab Absalone fugeret in deserta at- que montes, fame ac rerum penuria, eo tempore calamitatis, afflictatus, ejus angustias Deus con- solatur. Primus enim Siba, ex domo Saulis famu- lus, attulit ipsi panes ducentos, vinum, palathas et uvas passas postea vero Berzelli Galaadites ob- • Rom. v, 20. D Psal. csili, 3. ss Isa. Lvil, 9. (1) Αστέριος δὲ ὁ ἀρειανὸς οὕτως τὸν ψαλμὸν (1) llac in codice Taurinensi ab amanuense adjuncta sunt, nec habentur in aliis miss.

Βούλεται δὲ καὶ αὐτοὺς ἐντεῦθεν ἤδη κριθέντας ὠφεληθῆναι, τοῦ πλήθους τῶν ἀσεβημάτων ἔξω γεγενημένους. Καὶ εὐφρανθήτωσαν πάντες οἱ ἐλπίζοντες ἐπὶ σὲ, εἰς αἰῶνα ἀγαλλιάσονται καὶ κατασκηνώσεις ἐν αὐτοῖς. Ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας ηὐφράνθησαν οἱ τὴν αὐτοῦ καραδοκήσαντες ἐνανθρώπησιν· ἥτις τοῖς προφήταις καὶ τοῖς νοοῦσι τὰ τούτων ἠλπίζετο. Ἐπεδήμησε γὰρ ὁ Θεὸς Λόγος σὰρξ γεγονὼς, προσλήψει σαρκὸς, ἵνα σκηνώσῃ ἐν τοῖς πεπιστευκόσιν αὐτῷ, κατὰ τὸ, Ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν· οἳ καὶ εἰς αἰῶνα ἀγαλλιάσονται, ὁρῶντες τοῦ σαρκωθέντος Λόγου τὴν δόξαν, ὡς Μονογενοῦς παρὰ Πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας. οἳ καί φασιν· Εἰ καὶ ἐγνώκαμεν κατὰ σάρκα Χριστὸν, ἀλλὰ νῦν οὐκέτι γινώσκομεν, ἔχοντες θεωρίαν τῆς δόξης αὐτοῦ, καθ’ ἣν Μονογενὴς παρὰ Πατρός ἐστιν. Καὶ καυχήσονται ἐν σοὶ οἱ ἀγαπῶντες τὸ ὄνομά σου, ὅτι σὺ εὐλογήσεις δίκαιον. Οὔσης λόγου καυχήσεως, περὶ ἧς ὁ Παῦλός φησιν· Μηδεὶς καυχάσθω ἐν ἀνθρώποις, καὶ ὁ προφήτης· Μὴ καυχάσθω ὁ σοφὸς ἐν τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς· οὐ τοιαύτη τυγχάνει ἡ τοῦ λέγοντος·

Α ρὸς ὁ τῆς ἀπαλλαγῆς τοῦ σώματος, καθ᾽ ὅν ἐν εἰρήνῃ ποιήσομαι τὴν κοίμησιν καὶ τὴν ἀπαλλαγὴν τοῦ σώ· ματος· εὖ δὲ ἀκριβῶς πέπεισμαι, ὅτι τότε μοι πα ρέσται τὰ τέλη τῆς εὐφροσύνης, ἐπειδὰν ἡ κοίμησίς με καταλάβῃ καὶ ὁ κατὰ τὸν θάνατον ὕπνος. Τότε γὰρ σὺ αὐτὸς ὁ, Κύριε, μετὰ τῆς ἀγαθῆς ταύτης ἐλπίδος ἀναλαβών με κατοικιεῖς ἐν ταῖς ἐπουρανίοις μοναῖς. Σημείωσαι δὲ κἀνταῦθα τὰς ἐπὶ τοῖς διαψάλ μασι διαστολὰς, ἤτοι τῆς διανοίας ἐναλλαγὴν παρι- στώσας, ἢ τάχα μεταβολὴν τοῦ μέλους ἐναλλάττοντος, ἢ τὸν ῥυθμόν. εξηγήσατο· Διὰ τί, εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις, ἐπιγές γραπται ὁ ψαλμός; Ἐπειδὴ καλῶς μὲν ἤρξατο, και λῶς δὲ τὸν βίον ἐτέλεσε· ἢ ἐπειδὴ κακῶς μὲν ἤρξατο, Β θεωρήσας τὴν τοῦ Οὐρίου γυναῖκα λουομένην καὶ ἐμοίχευσε· καλῶς δὲ, μετανοήσας, τὸν βίον ἐτέλεσε διὰ τοῦτο εἰς τὴν ἀρχὴν ἐν ψόγοις, εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις. Ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ ἡ πρᾶξις τῆς μετα- νοίας· καὶ ἐπειδὴ ὅπου ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ δικαιοσύνη, διὰ τοῦτο ἔλε- γεν· Ἐντῷ ἐπικαλεῖσθαι με είσήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου. Δικαιοσύνην γὰρ αὐτοῦ νῦν λέγει ὁ Δαυΐδ τὴν μετάνοιαν. Εἶδεν ὁ Θεὸς καθαρ θεῖσαν τὴν ψυχὴν, καὶ ἐδέξατο τὴν προσευχήν. Η ἐπειδὴ ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ τὸν διωγμὸν τὸν ὑπὸ τοῦ ᾿Αβεσσαλών ὠδύρετο· προσευχὴ δὲ μεσι τεύσασα τὸν τύραννον ἀνεῖλεν· ὡς, ἐρωτηθεὶς πῶς τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ ἐνίκησεν, ἀπεκρίνατο τὴν ἀρχὴν τοῦ ψαλμοῦ. Ωσπερ γάρ, φησίν, ἁμαρτήσαντί μοι δ Θεὸς αὐτὸν κατ᾿ ἐμοῦ ἤγειρεν, οὕτως μετανοήσαντι τὴν κατ' αὐτοῦ ἐδωρήσατο νίκην. Διὰ τί δ' ἐν αὐτῷ τῷ ἐπικαλεῖσθαι εἰσηκούσθη ὁ Δαυΐδ; Επειδή, έλεγ χόμενος ὑπὸ τοῦ Νάθαν, εὐθὺς εἰς μετάνοιαν ἐκάμ- φθη, διὰ τοῦτο εὐθὺς προσευχόμενος εἰσηκούσθη. Ὁ γὰρ πάντα ποιῶν ὅσα βούλεται, ὁ Θεὸς, ὑπακούεται παραχρῆμα, καὶ ἔτι λαλοῦντος ἐρεῖ ὁ Θεός· Ἰδοὺ πάρειμι. Εἶτα εἰρηκὼς τοῖς πλησίον ὅπως τάχιον εἰσηκού- σθη, τρέπει τὸν λόγον πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τῷ εἰσα- κούσαντι εὐχαριστεῖ· Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι. Τὰ κύματα τῶν θλίψεων, φησὶν, ἡ ταχεῖα γαλήνη διέ λυσε, καὶ λιμῷ με τηκόμενον ἀπὸ καρποῦ σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου ἐπλούτισας, ὡς μὴ μόνον ἐμὲ, ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς ὑπ' ἐμὲ ἀπολαῦσαι. Διὸ ὑπωκαταβὰς ἔλεγεν ᾿Απὸ καρποῦ σίτου καὶ οἶνου καὶ ἐλαίου αὐτῶν ἐπληθύνθησαν. Ἡ ἐκείνων συνουσία εύφρο σύνη καρδίας μοι γέγονεν. Τοῦτο δὲ μανθάνομεν ἀπ' αὐτῆς τῆς ἱστορίας. "Οτε γὰρ πολεμούμενος ὑπὸ τοῦ Αβεσσαλώμ ἔφυγεν ἐν ταῖς ἐρήμοις καὶ ἐν τοῖς ὄρε σιν, λιμῷ καὶ ἀνάγκῃ ὡς ἐν διωγμῷ ἐκρατήθη· ἀλλ' ὁ Θεὸς αὐτοῦ τὴν ἀνάγκην παρεμυθήσατο. Πρώτος γὰρ ὁ Σίβα ὁ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ Σαούλ ἤνεγκεν αὐτῷ ἄρτους διακοσίους, καὶ οἶνον καὶ παλάθας καὶ σταφί δας· εἶτα μετὰ τοῦτον Βερζελλὶ ὁ Γαλααδίτης, καὶ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - mihi tempus quo a corpore decedam, ac in pace dormiam, et a corpore liberabor; persuasus plane sum tunc mihi adfore lætitiæ finem ac consumma- tionem ; cum scilicet me sopor ille mortisque som- nus comprehenderit. Tunc enim tu ipse, Domine, me tali spe bona instructum excipies et in cœle- stibus mansionibus collocabis. Observa porro etiam hoc loco diapsalmatum distinctiones, quæ vel sen- tentiæ mutationem indicant, vel fortasse melodiam conversam, sive denique rhythmum. Asterius autem arianus hunc psalmum sic expo- suit: Quare, in finem in hymnis, inscriptus hic psalmus est? Quia probe capit, ac probe vitam obiit : vel, quia male inceperat, cum Uriæ uxorem abluentem se conspicatus, ipsi stuprum intulit; bene autem se gessit quod peracta poenitentia vita functus sit. Ideoque, in principium in vituperiis, in finem in hymnis dicatur. Psalmus Davidi, id est, poenitentiæ opera, quia ubi abundavit delictum, superabundavit justitia st. Quamobrem ait: Cum invocarem exaudivit me Deus justitiæ meæ, justitiam suam David pœnitentiam vocat. Vidit Deus emun- datam animam, admisitque orationem. Sive for- tasse quia in præcedenti psalmo, cum ab Absa- lone bello impetitus lugeret, interveniens oratio tyrannum de medio sustulit ; ceu interrogatus qua ratione Absalonem debellaret, respondet initio psalmi. Sicut enim, inquit, post peccatum meum Deus illum adversum me suscitavit, sic pœnitenti victoriam paravit. Cur autem vel ipso invocandi C tempore exauditus est David? Quia increpatus a Nathan protinus ad poenitentiam versus est : qua- propter cum precaretur, subito exauditus est. Nam Deus, qui omnia quæcunque vult facit ”, statim exaudit ; et adhuc loquente homine dicit: Ecce adsum sa Deinde vero postquam familiaribus dixisset quo pacto statim exauditus esset, sermonem vertit að Deum, propitiantique sibi gratias agit, in tribula- tione dilatasti mihi. Ærumnarum fluctus, inquit, repentina tranquillitas compescuit fameque con- fectum me fructu frumenti, vini et olei dilatasti ; ut non solus ego, sed omnes subditi mei ea copia fruerentur. Quamobrem hæc inferius subjungit, a fructu frumenti, vini et olei sui multiplicati sunt: illorum, inquit, abundantia cordis mihi lætitia fuit. Illud autem ab ipsa historia ediscimus. Nam cum bello impetitus ab Absalone fugeret in deserta at- que montes, fame ac rerum penuria, eo tempore calamitatis, afflictatus, ejus angustias Deus con- solatur. Primus enim Siba, ex domo Saulis famu- lus, attulit ipsi panes ducentos, vinum, palathas et uvas passas postea vero Berzelli Galaadites ob- • Rom. v, 20. D Psal. csili, 3. ss Isa. Lvil, 9. (1) Αστέριος δὲ ὁ ἀρειανὸς οὕτως τὸν ψαλμὸν (1) llac in codice Taurinensi ab amanuense adjuncta sunt, nec habentur in aliis miss.

Ἐμοὶ δὲ μὴ γένοιτο καυχᾶσθαι εἰ μὴ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· καὶ, Ὁ καυχώμενος, ἐν Κυρίῳ καυχάσθω. Τοιοῦτοι περὶ ὧν ὁ λόγος, ἠγαπηκότων αὐτοῦ τὸ ὄνομα. Προαιρέσει γὰρ, οὐ φόβῳ, τετιμηκότες ἐκαυχῶντο. Αἴτιον δὲ τῆς καυχήσεως τὸ τῶν ἐπουρανίων τυγχάνειν εὐλογιῶν· περὶ ὧν φησιν ὁ Ἀπόστολος· Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ὁ εὐλογήσας ἡμᾶς ἐν πάσῃ εὐλογίᾳ πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις. Καὶ τέλος δὲ ἀγαθῶν τῆς ἐλπιζομένης κληρονομίας ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, οὗ τεύξονται οἱ κατὰ Παῦλον λέγειν δυνάμενοι· Λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος· ᾧπερ ηὐδόκησεν ὁ Θεὸς ὅπλῳ χρήσασθαι φυλακτικῷ πάσης ἐφόδου πολεμίων ἐπιούσης κατὰ τῶν οἰκείων αὐτοῦ.

Α ρὸς ὁ τῆς ἀπαλλαγῆς τοῦ σώματος, καθ᾽ ὅν ἐν εἰρήνῃ ποιήσομαι τὴν κοίμησιν καὶ τὴν ἀπαλλαγὴν τοῦ σώ· ματος· εὖ δὲ ἀκριβῶς πέπεισμαι, ὅτι τότε μοι πα ρέσται τὰ τέλη τῆς εὐφροσύνης, ἐπειδὰν ἡ κοίμησίς με καταλάβῃ καὶ ὁ κατὰ τὸν θάνατον ὕπνος. Τότε γὰρ σὺ αὐτὸς ὁ, Κύριε, μετὰ τῆς ἀγαθῆς ταύτης ἐλπίδος ἀναλαβών με κατοικιεῖς ἐν ταῖς ἐπουρανίοις μοναῖς. Σημείωσαι δὲ κἀνταῦθα τὰς ἐπὶ τοῖς διαψάλ μασι διαστολὰς, ἤτοι τῆς διανοίας ἐναλλαγὴν παρι- στώσας, ἢ τάχα μεταβολὴν τοῦ μέλους ἐναλλάττοντος, ἢ τὸν ῥυθμόν. εξηγήσατο· Διὰ τί, εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις, ἐπιγές γραπται ὁ ψαλμός; Ἐπειδὴ καλῶς μὲν ἤρξατο, και λῶς δὲ τὸν βίον ἐτέλεσε· ἢ ἐπειδὴ κακῶς μὲν ἤρξατο, Β θεωρήσας τὴν τοῦ Οὐρίου γυναῖκα λουομένην καὶ ἐμοίχευσε· καλῶς δὲ, μετανοήσας, τὸν βίον ἐτέλεσε διὰ τοῦτο εἰς τὴν ἀρχὴν ἐν ψόγοις, εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις. Ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ ἡ πρᾶξις τῆς μετα- νοίας· καὶ ἐπειδὴ ὅπου ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευσεν ἡ δικαιοσύνη, διὰ τοῦτο ἔλε- γεν· Ἐντῷ ἐπικαλεῖσθαι με είσήκουσέ μου ὁ Θεὸς τῆς δικαιοσύνης μου. Δικαιοσύνην γὰρ αὐτοῦ νῦν λέγει ὁ Δαυΐδ τὴν μετάνοιαν. Εἶδεν ὁ Θεὸς καθαρ θεῖσαν τὴν ψυχὴν, καὶ ἐδέξατο τὴν προσευχήν. Η ἐπειδὴ ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ τὸν διωγμὸν τὸν ὑπὸ τοῦ ᾿Αβεσσαλών ὠδύρετο· προσευχὴ δὲ μεσι τεύσασα τὸν τύραννον ἀνεῖλεν· ὡς, ἐρωτηθεὶς πῶς τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ ἐνίκησεν, ἀπεκρίνατο τὴν ἀρχὴν τοῦ ψαλμοῦ. Ωσπερ γάρ, φησίν, ἁμαρτήσαντί μοι δ Θεὸς αὐτὸν κατ᾿ ἐμοῦ ἤγειρεν, οὕτως μετανοήσαντι τὴν κατ' αὐτοῦ ἐδωρήσατο νίκην. Διὰ τί δ' ἐν αὐτῷ τῷ ἐπικαλεῖσθαι εἰσηκούσθη ὁ Δαυΐδ; Επειδή, έλεγ χόμενος ὑπὸ τοῦ Νάθαν, εὐθὺς εἰς μετάνοιαν ἐκάμ- φθη, διὰ τοῦτο εὐθὺς προσευχόμενος εἰσηκούσθη. Ὁ γὰρ πάντα ποιῶν ὅσα βούλεται, ὁ Θεὸς, ὑπακούεται παραχρῆμα, καὶ ἔτι λαλοῦντος ἐρεῖ ὁ Θεός· Ἰδοὺ πάρειμι. Εἶτα εἰρηκὼς τοῖς πλησίον ὅπως τάχιον εἰσηκού- σθη, τρέπει τὸν λόγον πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τῷ εἰσα- κούσαντι εὐχαριστεῖ· Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι. Τὰ κύματα τῶν θλίψεων, φησὶν, ἡ ταχεῖα γαλήνη διέ λυσε, καὶ λιμῷ με τηκόμενον ἀπὸ καρποῦ σίτου καὶ οἴνου καὶ ἐλαίου ἐπλούτισας, ὡς μὴ μόνον ἐμὲ, ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς ὑπ' ἐμὲ ἀπολαῦσαι. Διὸ ὑπωκαταβὰς ἔλεγεν ᾿Απὸ καρποῦ σίτου καὶ οἶνου καὶ ἐλαίου αὐτῶν ἐπληθύνθησαν. Ἡ ἐκείνων συνουσία εύφρο σύνη καρδίας μοι γέγονεν. Τοῦτο δὲ μανθάνομεν ἀπ' αὐτῆς τῆς ἱστορίας. "Οτε γὰρ πολεμούμενος ὑπὸ τοῦ Αβεσσαλώμ ἔφυγεν ἐν ταῖς ἐρήμοις καὶ ἐν τοῖς ὄρε σιν, λιμῷ καὶ ἀνάγκῃ ὡς ἐν διωγμῷ ἐκρατήθη· ἀλλ' ὁ Θεὸς αὐτοῦ τὴν ἀνάγκην παρεμυθήσατο. Πρώτος γὰρ ὁ Σίβα ὁ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ Σαούλ ἤνεγκεν αὐτῷ ἄρτους διακοσίους, καὶ οἶνον καὶ παλάθας καὶ σταφί δας· εἶτα μετὰ τοῦτον Βερζελλὶ ὁ Γαλααδίτης, καὶ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - mihi tempus quo a corpore decedam, ac in pace dormiam, et a corpore liberabor; persuasus plane sum tunc mihi adfore lætitiæ finem ac consumma- tionem ; cum scilicet me sopor ille mortisque som- nus comprehenderit. Tunc enim tu ipse, Domine, me tali spe bona instructum excipies et in cœle- stibus mansionibus collocabis. Observa porro etiam hoc loco diapsalmatum distinctiones, quæ vel sen- tentiæ mutationem indicant, vel fortasse melodiam conversam, sive denique rhythmum. Asterius autem arianus hunc psalmum sic expo- suit: Quare, in finem in hymnis, inscriptus hic psalmus est? Quia probe capit, ac probe vitam obiit : vel, quia male inceperat, cum Uriæ uxorem abluentem se conspicatus, ipsi stuprum intulit; bene autem se gessit quod peracta poenitentia vita functus sit. Ideoque, in principium in vituperiis, in finem in hymnis dicatur. Psalmus Davidi, id est, poenitentiæ opera, quia ubi abundavit delictum, superabundavit justitia st. Quamobrem ait: Cum invocarem exaudivit me Deus justitiæ meæ, justitiam suam David pœnitentiam vocat. Vidit Deus emun- datam animam, admisitque orationem. Sive for- tasse quia in præcedenti psalmo, cum ab Absa- lone bello impetitus lugeret, interveniens oratio tyrannum de medio sustulit ; ceu interrogatus qua ratione Absalonem debellaret, respondet initio psalmi. Sicut enim, inquit, post peccatum meum Deus illum adversum me suscitavit, sic pœnitenti victoriam paravit. Cur autem vel ipso invocandi C tempore exauditus est David? Quia increpatus a Nathan protinus ad poenitentiam versus est : qua- propter cum precaretur, subito exauditus est. Nam Deus, qui omnia quæcunque vult facit ”, statim exaudit ; et adhuc loquente homine dicit: Ecce adsum sa Deinde vero postquam familiaribus dixisset quo pacto statim exauditus esset, sermonem vertit að Deum, propitiantique sibi gratias agit, in tribula- tione dilatasti mihi. Ærumnarum fluctus, inquit, repentina tranquillitas compescuit fameque con- fectum me fructu frumenti, vini et olei dilatasti ; ut non solus ego, sed omnes subditi mei ea copia fruerentur. Quamobrem hæc inferius subjungit, a fructu frumenti, vini et olei sui multiplicati sunt: illorum, inquit, abundantia cordis mihi lætitia fuit. Illud autem ab ipsa historia ediscimus. Nam cum bello impetitus ab Absalone fugeret in deserta at- que montes, fame ac rerum penuria, eo tempore calamitatis, afflictatus, ejus angustias Deus con- solatur. Primus enim Siba, ex domo Saulis famu- lus, attulit ipsi panes ducentos, vinum, palathas et uvas passas postea vero Berzelli Galaadites ob- • Rom. v, 20. D Psal. csili, 3. ss Isa. Lvil, 9. (1) Αστέριος δὲ ὁ ἀρειανὸς οὕτως τὸν ψαλμὸν (1) llac in codice Taurinensi ab amanuense adjuncta sunt, nec habentur in aliis miss.

Psalm of DavidΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:119ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ϛ. Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις ὑπὲρ τῆς ὀγδόης. Ὀγδόη ἡ ἀναστάσιμος τοῦ Σωτῆρος ἡμέρα κυριακὴ σωτήριος, ἐν ᾗ πάντων ἁμαρτημάτων καθάρσιον εἶναι πιστεύομεν· ἐν ᾗ συμβολικῶς μὲν ἅπαν περιετέμνετο βρέφος, κατὰ δὲ τὸ ἀληθὲς καθαίρεται δι’ ἀναγεννήσεως πᾶσα ἐν Θεῷ ψυχὴ γεννωμένη. Τοσοῦτον δὲ κρεῖττον αὐτὴ τῆς ἑβδόμης, ὡς ἐν αὐτῇ λύεσθαι τὴν περὶ τοῦ σαββάτου νομοθεσίαν, εἰ καταλάβοι κατ’ αὐτὴν ἡ τοῦ βρέφους ὀγδόη·

αὐτὸς αὐτῷ προσήνεγκε δέκα κοίτας, ἵνα μὴ χαμευνῇ, καὶ ἀμφιτάπητας, τοὺς καλουμένους νῦν τυλοτάπη- τας, καὶ οἴνου κεράμια και πυροὺς καὶ κριθὰς καὶ ἄλευρον καὶ κύαμον καὶ φακὸν, καὶ μέλι καὶ βούτυρον, καὶ πρόβατα, καὶ γαλαθηνά μοσχάρια Εὐχαριστῶν οὖν ἐπὶ τούτοις φησίν· Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι. Τί δὲ, λέγων εισηκούσθην, μή μακρόν κατέτονας λόγον ; Μὴ πλατὸν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων κατέγρα ψας πίνακα ; Οὐδαμῶς, φησὶν ὁ Δαυΐδ· οὐ γὰρ χρήζει πολυλογίας ὁ Θεὸς, ὁ καὶ μόνῳ στεναγμῷ ἀρχούμε- νος. Τοῦτο μόνον ἔλεγον προσευχόμενος· Οἰκτείρη- σον, καὶ εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου. Εἴποι δὲ ταῦτα καὶ ὁ λῃστὴς ἐν τῷ σταυρῷ πρὸς τὸν Κύ ριο; εἰπὼν γὰρ καὶ ἐπικαλεσάμενος ἐν τῇ αὐτοῦ θλίψει· Μνήσθητί μου, Κύριε, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου, εἰσηκούσθη, καὶ ἀντὶ σταυροῦ τὸν παράδεισον ᾤχησε, καὶ πολίτης γέγονε τοῦ οὐρανοῦ. Αὐτὸς καὶ πρὸς τοὺς Ἰουδαίους βοήσεται· Υἱοὶ ἀν- θρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι ; θεάσασθε τὴν κτίσιν τῷ κτίστῃ συμπάσχουσαν. Εἰ, τὸν Λάζαρον τετραήμε ρον ἀπὸ τοῦ τάφου τρέχοντα ἰδόντες, οὐκ ἐπιστεύσατε, νῦν γοῦν προσκυνήσατε τοῦ Σταυρωθέντος τὴν δύνα- μιν· νεκροὺς ὁ σεισμὸς ἀνέστησεν, καὶ ὑμεῖς τῇ ἀπιστία καθεύδετε. Διὰ τί βαρυκάρδιοι; Τοῦτο μὲν διὰ τὸ μὴ κατανυγῆναι τοῖς θαύμασιν, τοῦτο δὲ διὰ τὸ ἐξ ἀφροσύνης βαρέως κατὰ τοῦ Χριστοῦ ὀργίζεσθε. Μάρτυς ἡ Γραφὴ εἰποῦσα· Βαρὺ λίθος καὶ δυσβά στακτος ἄμμος· ὀργὴ δὲ ἄφρονος βαρυτέρα· ὅτι ούτε νουθεσίᾳ θέλγεται, καὶ θαύματα βλέπων ὀργί ζεται. Ινα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, τον Βαραββὰν τοῦ Χριστοῦ προτιμήσαντες, τὸν φονέα ὑπὲρ τὸν ζωο- ποιὸν, τὴν βασιλείαν τοῦ Καίσαρος ὑπὲρ τὴν βασι- λείαν τῶν οὐρανῶν, τὴν ἁμαρτίαν τὴν ἄμμου παρα- λίας βαρυτέραν ὑπὲρ τὴν δικαιοσύνην, τὰ πρόσκαιρα ὑπὲρ τὰ αἰώνια, τὴν φθορὰν ὑπὲρ τὴν ἀφθαρσίαν; ᾿Αλλὰ πρὸς τούτοις καὶ ζητεῖσθε ψεῦδος, ψευδομάρ- τυρας ἐξωνούμενοι κατὰ τῆς ἀληθείας λέγοντας· Τοῦτον εὕρομεν διαστρέφοντα τὸ ἔθνος, καὶ κω λύοντα τῷ Καίσαρι φόρον διδόναι. Ανασείει τὸν λαὸν διδάσκων. Εἰ μὴ ἦν οὗτος κακοποιός, οὐκ ἄν σοι παρεδώκαμεν αὐτόν. Καὶ τί ἐκακοποίησεν; ὅτι νοσοῦντας ιάσατο, ὅτι δαίμονας ἐφυγάδευσεν, ὅτι νεκροὺς ἤγειρεν, ὅτι ἐκ πέντε ἄρτων ισαρίθμους χιλιάδας ἐν ἐρήμῳ διέθρεψε χωρὶς γυναικῶν καὶ παί έων; Ετι ἡ τροφὴ ἐν τῷ λάρυγγι καὶ τὸ ψεῦδος ἐν τῷ στόματι. Καὶ τοῖς τῷ ᾿Αβεσσαλώμ συναποξενω- θεῖσιν ἔλεγεν ὁ Δαυΐδ· Τί τῷ ἀτάκτῳ παιδί συναπή- χθητε ; Τί τὸν Υἱὸν κατὰ πατρὸς ἀλείφετε ; Τί τῇ ματαίᾳ βουλῇ τοῦ ᾿Αχιτόφελ Ακολουθήσατε; Εἰ ὁ κακολογῶν πατέρα ή μητέρα θανάτου ἄξιος, ὁ κατὰ πατρὸς ἀκονῶν ξίφος υἱὸς ποσάκις ἐστὶν ἄξιος ἀπου θανεῖν ; Ινα τί οὖν ἀγαπᾶτε ματαιότητα καὶ ζη τεῖτε ψεῦδος; Ψεῦδος λέγει νῦν πᾶν πράγμα μάταιον, ταχείαν τὴν πτῶσιν καὶ μεταβολὴν ἔχον.. Πλὴν μάταιοι οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων, ψευδεῖς οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐν ζυγοῖς, τοῦ ἀδικῆσαι. COMMENTARIA IN PSALMOS. tapelia quæ jam tylotapetia vocantur, vini vasa figlina, frumentum, hordeum, farinam, fabas et lentes, mel et butyrum, oves et lacteos vitulos. De his itaque gratias agens ait, in tribulatione dilatasti mihi. A tulit ipsi decem lectos ne humi cubaret, et amphi B C D Cur autem eum te exauditum ais, non prolixum sermonem contexuisti ? Quare nou longain nomi- num verborumque paginam exarasti? Nullatenus, inquit David, neque multe sermone opus Deo est, cui vel solus gemitus sit satis: illud tantum in oratione dixi, Miserere mei, et exaudi orationem me- am. Illud etiam Domino dixerit in cruce pendens latro, qui in cruciatu ipsum invocarit his verbis : Memento mei, Domine, cum veneris in regnum tuum s. is item exauditus est, ac crucis loco paradisum incolit, atque inter cives coli ascriptus, sic Judg os clamans compellabit: Filii hominum, usquequo gravi corde, res creatas conspicitis Creatori condo- lentes? Si quatriduanum Lazarum e sepulcro cur- rentem cum videretis, non credidistis, at nunc sal- tem Crucifixi potestatem adorate: mortuos terræ motus excitavit, et vos in infidelitate vestra dormi- tis. Quare gravi corde præditi ? Scilicet quia ob mi- rabilia gesta non compungimini; sive ex stultitia graviter Christo succensetis. Ηujusce rei testis est Scriptura quæ sic habet : Grave est sarum, et one- Tosa arena : sed ira stulti gravior st ; quia neque monitis allicitur, et miracula cum videt, iram con- cipit. Ut quid diligitis vanitatem ; qui Barabbam Christo prætulistis, homicidam vitæ auctori, regnum Caesaris regno coelorum, peccatum arena maris gravius justi- tiæ, temporanea æternis, corruptionem incorrup- tioni? Sed et insuper quæritis mendacium, falsosque te stes contra veritatem conducitis hæc dicentes : Hunc invenimus subvertentem populum, et prohibentem tributa dare Cæsari. Commovet populum docens *•. Nisi esset hic malefactor, non tibi tradidissemus eum dæmones fugavit, mortuos suscitavit ? an quia ex quinque panibus totidem millia hominum in eremo satiavit exceptis mulieribus et parvulis? Adhuc esca in gutture ipsorum erat, dum mendacium in ore. Atque iis qui ad Absalonem desciverant aiebat Da- vid Cur cum improbo filio defecistis? Cur filium adversus patrem concitatis? Quare vanis Achito- phelis consiliis morem geritis ? Si is qui maledi xerit patri vel matri morte dignus est, qui contra patrem gladium acuit quot mortibus ac suppliciis dignus? Ut quid igitur diligitis vanitatem et quæ- ritis mendacium? Mendacium vocat quodcunque vanum opus, cujus prompta ruina, repentina nuta- tio. Verumtamen vani filii hominum, mendaces filii kominum in stateris, ut injuste agant * Luc. XXIII, 42. Prov. XXV}, 3. Luc. XXII, 9. of Joan. xvii, 87. Quid autem mali fecit ? an quia ægros curavit, 30. 88 Psal. Lx1, 10.

περιτέμνεται γὰρ ἄνθρωπος ἐν σαββάτῳ. Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. Ἐλέησόν με, Κύριε, ὅτι ἀσθενής εἰμι· ἴασαί με, Κύριε, ὅτι ἐταράχθη τὰ ὀστᾶ μου. Ἐξ ἀσθενείας γὰρ ἅπαν ἁμάρτημα γίνεται, πρὸς τὸ πάθος ἀεὶ τῆς ψυχῆς ἐνδιδούσης· διὸ καταφεύγει πρὸς τὸν Σωτῆρα καὶ ἰατρὸν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Ἐγγενόμενος γὰρ ψυχῇ τῇ λογικῇ, ὡς μὲν λόγος Θεοῦ τὴν ἀλογίαν αὐτῆς ἀφαιρεῖται· ὡς δὲ σοφία τῆς ἀφροσύνης αὐτὴν ἀπαλλάττει, καὶ ὡς δικαιοσύνη τῆς ἀδικίας, καὶ ὡς ἀλήθεια τοῦ ψεύδους ἐλευθεροῖ. Τὰς νεανικὰς δὲ τῆς ψυχῆς ὑποφαίνει δυνάμεις, τεταράχθαι φήσας αὐτοῦ τὰ ὀστᾶ, δι’ ὧν εἴωθεν ἀντιβαίνειν τοῖς πάθεσιν ἀνδρικῶς· ὃ δὴ σαφηνίζων ἐπήγαγε· Καὶ ἡ ψυχή μου ἐταράχθη σφόδρα. Ἴασις δὲ ἀσθενείας ψυχῆς ἡ ἐκ Θεοῦ δύναμις· ἧς ὁ τυχών φησι· Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ. Ὅτι δὲ μὴ πάντως αἰσθητὰ τὰ ὀστᾶ, δηλοῖ τὸ, Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσιν· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Καὶ τὸ, Διεσκορπίσθη τὰ ὀστᾶ ἡμῶν παρὰ τὸν ᾅδην. Καὶ σὺ, Κύριε, ἕως πότε; Τὴν ἐπὶ μακρῷ χρόνῳ παράτασιν τῆς ἑαυτοῦ μετανοίας ἐμφαίνει.

αὐτὸς αὐτῷ προσήνεγκε δέκα κοίτας, ἵνα μὴ χαμευνῇ, καὶ ἀμφιτάπητας, τοὺς καλουμένους νῦν τυλοτάπη- τας, καὶ οἴνου κεράμια και πυροὺς καὶ κριθὰς καὶ ἄλευρον καὶ κύαμον καὶ φακὸν, καὶ μέλι καὶ βούτυρον, καὶ πρόβατα, καὶ γαλαθηνά μοσχάρια Εὐχαριστῶν οὖν ἐπὶ τούτοις φησίν· Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι. Τί δὲ, λέγων εισηκούσθην, μή μακρόν κατέτονας λόγον ; Μὴ πλατὸν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων κατέγρα ψας πίνακα ; Οὐδαμῶς, φησὶν ὁ Δαυΐδ· οὐ γὰρ χρήζει πολυλογίας ὁ Θεὸς, ὁ καὶ μόνῳ στεναγμῷ ἀρχούμε- νος. Τοῦτο μόνον ἔλεγον προσευχόμενος· Οἰκτείρη- σον, καὶ εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου. Εἴποι δὲ ταῦτα καὶ ὁ λῃστὴς ἐν τῷ σταυρῷ πρὸς τὸν Κύ ριο; εἰπὼν γὰρ καὶ ἐπικαλεσάμενος ἐν τῇ αὐτοῦ θλίψει· Μνήσθητί μου, Κύριε, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου, εἰσηκούσθη, καὶ ἀντὶ σταυροῦ τὸν παράδεισον ᾤχησε, καὶ πολίτης γέγονε τοῦ οὐρανοῦ. Αὐτὸς καὶ πρὸς τοὺς Ἰουδαίους βοήσεται· Υἱοὶ ἀν- θρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι ; θεάσασθε τὴν κτίσιν τῷ κτίστῃ συμπάσχουσαν. Εἰ, τὸν Λάζαρον τετραήμε ρον ἀπὸ τοῦ τάφου τρέχοντα ἰδόντες, οὐκ ἐπιστεύσατε, νῦν γοῦν προσκυνήσατε τοῦ Σταυρωθέντος τὴν δύνα- μιν· νεκροὺς ὁ σεισμὸς ἀνέστησεν, καὶ ὑμεῖς τῇ ἀπιστία καθεύδετε. Διὰ τί βαρυκάρδιοι; Τοῦτο μὲν διὰ τὸ μὴ κατανυγῆναι τοῖς θαύμασιν, τοῦτο δὲ διὰ τὸ ἐξ ἀφροσύνης βαρέως κατὰ τοῦ Χριστοῦ ὀργίζεσθε. Μάρτυς ἡ Γραφὴ εἰποῦσα· Βαρὺ λίθος καὶ δυσβά στακτος ἄμμος· ὀργὴ δὲ ἄφρονος βαρυτέρα· ὅτι ούτε νουθεσίᾳ θέλγεται, καὶ θαύματα βλέπων ὀργί ζεται. Ινα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, τον Βαραββὰν τοῦ Χριστοῦ προτιμήσαντες, τὸν φονέα ὑπὲρ τὸν ζωο- ποιὸν, τὴν βασιλείαν τοῦ Καίσαρος ὑπὲρ τὴν βασι- λείαν τῶν οὐρανῶν, τὴν ἁμαρτίαν τὴν ἄμμου παρα- λίας βαρυτέραν ὑπὲρ τὴν δικαιοσύνην, τὰ πρόσκαιρα ὑπὲρ τὰ αἰώνια, τὴν φθορὰν ὑπὲρ τὴν ἀφθαρσίαν; ᾿Αλλὰ πρὸς τούτοις καὶ ζητεῖσθε ψεῦδος, ψευδομάρ- τυρας ἐξωνούμενοι κατὰ τῆς ἀληθείας λέγοντας· Τοῦτον εὕρομεν διαστρέφοντα τὸ ἔθνος, καὶ κω λύοντα τῷ Καίσαρι φόρον διδόναι. Ανασείει τὸν λαὸν διδάσκων. Εἰ μὴ ἦν οὗτος κακοποιός, οὐκ ἄν σοι παρεδώκαμεν αὐτόν. Καὶ τί ἐκακοποίησεν; ὅτι νοσοῦντας ιάσατο, ὅτι δαίμονας ἐφυγάδευσεν, ὅτι νεκροὺς ἤγειρεν, ὅτι ἐκ πέντε ἄρτων ισαρίθμους χιλιάδας ἐν ἐρήμῳ διέθρεψε χωρὶς γυναικῶν καὶ παί έων; Ετι ἡ τροφὴ ἐν τῷ λάρυγγι καὶ τὸ ψεῦδος ἐν τῷ στόματι. Καὶ τοῖς τῷ ᾿Αβεσσαλώμ συναποξενω- θεῖσιν ἔλεγεν ὁ Δαυΐδ· Τί τῷ ἀτάκτῳ παιδί συναπή- χθητε ; Τί τὸν Υἱὸν κατὰ πατρὸς ἀλείφετε ; Τί τῇ ματαίᾳ βουλῇ τοῦ ᾿Αχιτόφελ Ακολουθήσατε; Εἰ ὁ κακολογῶν πατέρα ή μητέρα θανάτου ἄξιος, ὁ κατὰ πατρὸς ἀκονῶν ξίφος υἱὸς ποσάκις ἐστὶν ἄξιος ἀπου θανεῖν ; Ινα τί οὖν ἀγαπᾶτε ματαιότητα καὶ ζη τεῖτε ψεῦδος; Ψεῦδος λέγει νῦν πᾶν πράγμα μάταιον, ταχείαν τὴν πτῶσιν καὶ μεταβολὴν ἔχον.. Πλὴν μάταιοι οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων, ψευδεῖς οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐν ζυγοῖς, τοῦ ἀδικῆσαι. COMMENTARIA IN PSALMOS. tapelia quæ jam tylotapetia vocantur, vini vasa figlina, frumentum, hordeum, farinam, fabas et lentes, mel et butyrum, oves et lacteos vitulos. De his itaque gratias agens ait, in tribulatione dilatasti mihi. A tulit ipsi decem lectos ne humi cubaret, et amphi B C D Cur autem eum te exauditum ais, non prolixum sermonem contexuisti ? Quare nou longain nomi- num verborumque paginam exarasti? Nullatenus, inquit David, neque multe sermone opus Deo est, cui vel solus gemitus sit satis: illud tantum in oratione dixi, Miserere mei, et exaudi orationem me- am. Illud etiam Domino dixerit in cruce pendens latro, qui in cruciatu ipsum invocarit his verbis : Memento mei, Domine, cum veneris in regnum tuum s. is item exauditus est, ac crucis loco paradisum incolit, atque inter cives coli ascriptus, sic Judg os clamans compellabit: Filii hominum, usquequo gravi corde, res creatas conspicitis Creatori condo- lentes? Si quatriduanum Lazarum e sepulcro cur- rentem cum videretis, non credidistis, at nunc sal- tem Crucifixi potestatem adorate: mortuos terræ motus excitavit, et vos in infidelitate vestra dormi- tis. Quare gravi corde præditi ? Scilicet quia ob mi- rabilia gesta non compungimini; sive ex stultitia graviter Christo succensetis. Ηujusce rei testis est Scriptura quæ sic habet : Grave est sarum, et one- Tosa arena : sed ira stulti gravior st ; quia neque monitis allicitur, et miracula cum videt, iram con- cipit. Ut quid diligitis vanitatem ; qui Barabbam Christo prætulistis, homicidam vitæ auctori, regnum Caesaris regno coelorum, peccatum arena maris gravius justi- tiæ, temporanea æternis, corruptionem incorrup- tioni? Sed et insuper quæritis mendacium, falsosque te stes contra veritatem conducitis hæc dicentes : Hunc invenimus subvertentem populum, et prohibentem tributa dare Cæsari. Commovet populum docens *•. Nisi esset hic malefactor, non tibi tradidissemus eum dæmones fugavit, mortuos suscitavit ? an quia ex quinque panibus totidem millia hominum in eremo satiavit exceptis mulieribus et parvulis? Adhuc esca in gutture ipsorum erat, dum mendacium in ore. Atque iis qui ad Absalonem desciverant aiebat Da- vid Cur cum improbo filio defecistis? Cur filium adversus patrem concitatis? Quare vanis Achito- phelis consiliis morem geritis ? Si is qui maledi xerit patri vel matri morte dignus est, qui contra patrem gladium acuit quot mortibus ac suppliciis dignus? Ut quid igitur diligitis vanitatem et quæ- ritis mendacium? Mendacium vocat quodcunque vanum opus, cujus prompta ruina, repentina nuta- tio. Verumtamen vani filii hominum, mendaces filii kominum in stateris, ut injuste agant * Luc. XXIII, 42. Prov. XXV}, 3. Luc. XXII, 9. of Joan. xvii, 87. Quid autem mali fecit ? an quia ægros curavit, 30. 88 Psal. Lx1, 10.

Ὁ γάρ τοι σοφὸς τῶν ψυχῶν ἰατρὸς οὐ παραχρῆμα κατὰ τὴν πρώτην ἐπιστροφὴν ἐπακούει τοῦ δεομένου, ὡς ἐν ἕξει παραμόνῳ γένηται τἀγαθοῦ, βεβαίαν δείξας μετάνοιαν· καὶ μετὰ τὴν ἱκανὴν καρτερίαν τὴν ἐν ἐξομολογήσει· φησὶν ἐνέπεισας· καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου. Τοῖς γὰρ μὴ ἐξ ἁμαρτίας αὐτὸν ἐπικαλουμένοις ἐρεῖ· Ἔτι λαλοῦντός σου, Ἰδοὺ πάρειμι. Ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου, ἐν δὲ τῷ ᾅδῃ τίς ἐξομολογήσεταί σοι; Ἐκοπίασα ἐν στεναγμῷ μου, λούσω καθ’ ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐν δάκρυσί μου τὴν στρωμνήν μου βρέξω. Σοφὸς ὢν ὁ Δαυὶ̈δ οὐκ ἠγνόει τὴν παροῦσαν ζωὴν θεραπείας εἶναι καιρὸν, μεθ’ ὃν οὐ δεὶς κατορθοῖ· καὶ πάντα πράττει θεραπευθῆναι βουλόμενος, πρὶν ὑπὸ τοῦ κοινοῦ καταληφθῆναι. Διό φησιν· Ἀντὶ μιᾶς νυκτὸς καθ’ ἣν ἥμαρτον, πάσας ἐξομολογοῦμαι τὰς νύκτας, ἀποπλῦναι πειρώμενος ἐμαυτὸν καὶ τὴν ἐφ’ ἣν ἥμαρτον κλίνην δάκρυσι μετανοίας. Οἶδα γὰρ δὲ κἂν τύχῃ τῆς ἀφέσεως ἐπαγγέλληται, δακρύων πέρας οὐχ ἕξειν. Τὸ δὲ, Τίς ἐξομολογήσεταί σοι; ἀντὶ τοῦ, οὐδείς, κεῖται· νῦν γὰρ οὐ σημαίνει τὸ σπάνιον.

αὐτὸς αὐτῷ προσήνεγκε δέκα κοίτας, ἵνα μὴ χαμευνῇ, καὶ ἀμφιτάπητας, τοὺς καλουμένους νῦν τυλοτάπη- τας, καὶ οἴνου κεράμια και πυροὺς καὶ κριθὰς καὶ ἄλευρον καὶ κύαμον καὶ φακὸν, καὶ μέλι καὶ βούτυρον, καὶ πρόβατα, καὶ γαλαθηνά μοσχάρια Εὐχαριστῶν οὖν ἐπὶ τούτοις φησίν· Ἐν θλίψει ἐπλάτυνάς μοι. Τί δὲ, λέγων εισηκούσθην, μή μακρόν κατέτονας λόγον ; Μὴ πλατὸν ὀνομάτων καὶ ῥημάτων κατέγρα ψας πίνακα ; Οὐδαμῶς, φησὶν ὁ Δαυΐδ· οὐ γὰρ χρήζει πολυλογίας ὁ Θεὸς, ὁ καὶ μόνῳ στεναγμῷ ἀρχούμε- νος. Τοῦτο μόνον ἔλεγον προσευχόμενος· Οἰκτείρη- σον, καὶ εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου. Εἴποι δὲ ταῦτα καὶ ὁ λῃστὴς ἐν τῷ σταυρῷ πρὸς τὸν Κύ ριο; εἰπὼν γὰρ καὶ ἐπικαλεσάμενος ἐν τῇ αὐτοῦ θλίψει· Μνήσθητί μου, Κύριε, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου, εἰσηκούσθη, καὶ ἀντὶ σταυροῦ τὸν παράδεισον ᾤχησε, καὶ πολίτης γέγονε τοῦ οὐρανοῦ. Αὐτὸς καὶ πρὸς τοὺς Ἰουδαίους βοήσεται· Υἱοὶ ἀν- θρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι ; θεάσασθε τὴν κτίσιν τῷ κτίστῃ συμπάσχουσαν. Εἰ, τὸν Λάζαρον τετραήμε ρον ἀπὸ τοῦ τάφου τρέχοντα ἰδόντες, οὐκ ἐπιστεύσατε, νῦν γοῦν προσκυνήσατε τοῦ Σταυρωθέντος τὴν δύνα- μιν· νεκροὺς ὁ σεισμὸς ἀνέστησεν, καὶ ὑμεῖς τῇ ἀπιστία καθεύδετε. Διὰ τί βαρυκάρδιοι; Τοῦτο μὲν διὰ τὸ μὴ κατανυγῆναι τοῖς θαύμασιν, τοῦτο δὲ διὰ τὸ ἐξ ἀφροσύνης βαρέως κατὰ τοῦ Χριστοῦ ὀργίζεσθε. Μάρτυς ἡ Γραφὴ εἰποῦσα· Βαρὺ λίθος καὶ δυσβά στακτος ἄμμος· ὀργὴ δὲ ἄφρονος βαρυτέρα· ὅτι ούτε νουθεσίᾳ θέλγεται, καὶ θαύματα βλέπων ὀργί ζεται. Ινα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, τον Βαραββὰν τοῦ Χριστοῦ προτιμήσαντες, τὸν φονέα ὑπὲρ τὸν ζωο- ποιὸν, τὴν βασιλείαν τοῦ Καίσαρος ὑπὲρ τὴν βασι- λείαν τῶν οὐρανῶν, τὴν ἁμαρτίαν τὴν ἄμμου παρα- λίας βαρυτέραν ὑπὲρ τὴν δικαιοσύνην, τὰ πρόσκαιρα ὑπὲρ τὰ αἰώνια, τὴν φθορὰν ὑπὲρ τὴν ἀφθαρσίαν; ᾿Αλλὰ πρὸς τούτοις καὶ ζητεῖσθε ψεῦδος, ψευδομάρ- τυρας ἐξωνούμενοι κατὰ τῆς ἀληθείας λέγοντας· Τοῦτον εὕρομεν διαστρέφοντα τὸ ἔθνος, καὶ κω λύοντα τῷ Καίσαρι φόρον διδόναι. Ανασείει τὸν λαὸν διδάσκων. Εἰ μὴ ἦν οὗτος κακοποιός, οὐκ ἄν σοι παρεδώκαμεν αὐτόν. Καὶ τί ἐκακοποίησεν; ὅτι νοσοῦντας ιάσατο, ὅτι δαίμονας ἐφυγάδευσεν, ὅτι νεκροὺς ἤγειρεν, ὅτι ἐκ πέντε ἄρτων ισαρίθμους χιλιάδας ἐν ἐρήμῳ διέθρεψε χωρὶς γυναικῶν καὶ παί έων; Ετι ἡ τροφὴ ἐν τῷ λάρυγγι καὶ τὸ ψεῦδος ἐν τῷ στόματι. Καὶ τοῖς τῷ ᾿Αβεσσαλώμ συναποξενω- θεῖσιν ἔλεγεν ὁ Δαυΐδ· Τί τῷ ἀτάκτῳ παιδί συναπή- χθητε ; Τί τὸν Υἱὸν κατὰ πατρὸς ἀλείφετε ; Τί τῇ ματαίᾳ βουλῇ τοῦ ᾿Αχιτόφελ Ακολουθήσατε; Εἰ ὁ κακολογῶν πατέρα ή μητέρα θανάτου ἄξιος, ὁ κατὰ πατρὸς ἀκονῶν ξίφος υἱὸς ποσάκις ἐστὶν ἄξιος ἀπου θανεῖν ; Ινα τί οὖν ἀγαπᾶτε ματαιότητα καὶ ζη τεῖτε ψεῦδος; Ψεῦδος λέγει νῦν πᾶν πράγμα μάταιον, ταχείαν τὴν πτῶσιν καὶ μεταβολὴν ἔχον.. Πλὴν μάταιοι οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων, ψευδεῖς οἱ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐν ζυγοῖς, τοῦ ἀδικῆσαι. COMMENTARIA IN PSALMOS. tapelia quæ jam tylotapetia vocantur, vini vasa figlina, frumentum, hordeum, farinam, fabas et lentes, mel et butyrum, oves et lacteos vitulos. De his itaque gratias agens ait, in tribulatione dilatasti mihi. A tulit ipsi decem lectos ne humi cubaret, et amphi B C D Cur autem eum te exauditum ais, non prolixum sermonem contexuisti ? Quare nou longain nomi- num verborumque paginam exarasti? Nullatenus, inquit David, neque multe sermone opus Deo est, cui vel solus gemitus sit satis: illud tantum in oratione dixi, Miserere mei, et exaudi orationem me- am. Illud etiam Domino dixerit in cruce pendens latro, qui in cruciatu ipsum invocarit his verbis : Memento mei, Domine, cum veneris in regnum tuum s. is item exauditus est, ac crucis loco paradisum incolit, atque inter cives coli ascriptus, sic Judg os clamans compellabit: Filii hominum, usquequo gravi corde, res creatas conspicitis Creatori condo- lentes? Si quatriduanum Lazarum e sepulcro cur- rentem cum videretis, non credidistis, at nunc sal- tem Crucifixi potestatem adorate: mortuos terræ motus excitavit, et vos in infidelitate vestra dormi- tis. Quare gravi corde præditi ? Scilicet quia ob mi- rabilia gesta non compungimini; sive ex stultitia graviter Christo succensetis. Ηujusce rei testis est Scriptura quæ sic habet : Grave est sarum, et one- Tosa arena : sed ira stulti gravior st ; quia neque monitis allicitur, et miracula cum videt, iram con- cipit. Ut quid diligitis vanitatem ; qui Barabbam Christo prætulistis, homicidam vitæ auctori, regnum Caesaris regno coelorum, peccatum arena maris gravius justi- tiæ, temporanea æternis, corruptionem incorrup- tioni? Sed et insuper quæritis mendacium, falsosque te stes contra veritatem conducitis hæc dicentes : Hunc invenimus subvertentem populum, et prohibentem tributa dare Cæsari. Commovet populum docens *•. Nisi esset hic malefactor, non tibi tradidissemus eum dæmones fugavit, mortuos suscitavit ? an quia ex quinque panibus totidem millia hominum in eremo satiavit exceptis mulieribus et parvulis? Adhuc esca in gutture ipsorum erat, dum mendacium in ore. Atque iis qui ad Absalonem desciverant aiebat Da- vid Cur cum improbo filio defecistis? Cur filium adversus patrem concitatis? Quare vanis Achito- phelis consiliis morem geritis ? Si is qui maledi xerit patri vel matri morte dignus est, qui contra patrem gladium acuit quot mortibus ac suppliciis dignus? Ut quid igitur diligitis vanitatem et quæ- ritis mendacium? Mendacium vocat quodcunque vanum opus, cujus prompta ruina, repentina nuta- tio. Verumtamen vani filii hominum, mendaces filii kominum in stateris, ut injuste agant * Luc. XXIII, 42. Prov. XXV}, 3. Luc. XXII, 9. of Joan. xvii, 87. Quid autem mali fecit ? an quia ægros curavit, 30. 88 Psal. Lx1, 10.

PG 23:121Ἐταράχθη ἀπὸ θυμοῦ ὁ ὀφθαλμός μου, ἐπαλαιώθην ἐν πᾶσι τοῖς ἐχθροῖς μου. Ἡ μνήμη, φησὶ, τοῦ θυμοῦ σου καὶ τῆς ὀργῆς τὸν ἐμὸν ἐτάραξε νοῦν· ὃ δὴ διδάσκων ὁ Σωτὴρ ἔλεγεν· Ὁ λύχνος τοῦ σώματος ἐστὶν ὁ ὀφθαλμός. Οὐ γὰρ ἐγχωρεῖ ἕνα τῶν δυεῖν ὀφθαλμῶν τοῦ σώματος λύχνον εἶναι· ἀλλ’ οὐδὲ σωματικὸς ὀφθαλμὸς ὑπὸ θυμοῦ ταράσσεται τοῦ Θεοῦ. Ἀντὶ κατορθώματος δὲ καταριθμεῖται τὰς ἰδίας κακοπαθείας· ἐν αἷς καὶ τὴν κάκωσίν τε καὶ ταπείνωσιν, ἣν ἐπὶ πλεῖστον χρόνον ἐν μέσοις ἐποιεῖτο τοῖς ἰδίοις ἐχθροῖς. Ἀπόστητε ἀπ’ ἐμοῦ, πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, ὅτι εἰσήκουσε Κύριος τῆς φωνῆς τοῦ κλαυθμοῦ μου. Εἰσήκουσε Κύριος τῆς δεήσεώς μου, Κύριος τὴν προσευχήν μου προσεδέξατο. Αἰσχυνθείησαν καὶ ταραχθείησαν πάντες οἱ ἐχθροί μου, ἐπιστραφείησαν καὶ αἰσχυνθείησαν σφόδρα διὰ τάχους. Ἐπηκόου τυχὼν τοῦ Θεοῦ, ἐπιστρέφει πάλιν πρὸς αὐτὸν τὴν εὐχὴν, καὶ παρακαλεῖ πρὸς τὸ ἀναχωρῆσαι καὶ αἰσχυνθῆναι αὐτοῦ τοὺς ἐχθροὺς, ἀποτυχόντας ἐν οἷς ἐπεβούλευσαν, δι’ ὧν αὐτῷ Θεὸς τὴν σωτηρίαν παρέσχετο. Ἀξιοῖ δὲ καὶ λίαν αὐτοὺς ταραχθῆναι· ὃ δὴ πάντως αὐτοὺς κατὰ τὸν καιρὸν τῆς τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίας ἐκδέξεται.

Α - ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΨΑΛΜΟΥ Ε. η τῷ Δαυΐδ. Εἰς τὸ τέλος χαριστήριος ὕμνος ᾄδεται ὑπὲρ τῆς ἀγομένης ψυχῆς, ἤτοι Ἐκκλησίας, εἰς θείαν κληρο- νομίαν ἡτοιμασμένην τοῖς τοῦ Θεοῦ θεραπευταῖς. Ἐστὶ γὰρ κληρονομία τοῖς θεραπεύουσι Κύριον· Ἔστι δὲ αὕτη οὐ φθαρτὴ καὶ ἐν αἰσθητῷ πλούτῳ ἔχουσα εἶναι. Εἴρηται γὰρ εἰσάγεσθαι τοὺς ταύτης κληρονόμους εἰς κληρονομίαν ἄφθαρτον καὶ ἀμίαντον καὶ ἀμά ραντον, τετηρημένην ἐν οὐρανοῖς. Εἰς ταύτην τοὺς ἀξίους καλῶν ὁ Σωτήρ· Δεῦτε ἐκ δεξιῶν μου, εἶπερ οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονο- μήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν. Ταύτης έρωτα λαβὼν ὁ τὸν ἐγκείμενον ψαλμὸν λέγων, εὐχὴν ἀναπέμπει τῷ εὐτρεπίσαντι αὐτὴν Θεῷ, ἵνα ἀξιωθῇ κληρονόμος αὐτῆς κατὰ τὴν καινὴν διαθήκην ἀνα- δειχθῆναι· ὡς καὶ περὶ τῆς αὐτοῦ ψυχῆς σημαίνει τὴν ἐπιγραφὴν τὴν ὑπὲρ τῆς κληρονομούσης. Τὰ ῥήματά μου ἐνωτίσαι, Κύριε, σύνες τῇ κραυγῇ μου. Τὰ μὲν οὖν ῥήματα διὰ στόματος ἐπαγγελλόμενα ὠσὶν ἀκούεται καὶ ἐνωτίζεται· ἡ δὲ κραυγὴ οὐ διὰ τῶν λόγων, κἂν αὐτοὶ εἰδέναιὲ καὶ ὁμολογεῖν τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν τοῖς χείλεσι φάσκοιεν ἀλλ' ἐν τῇ καρδίᾳ ἑαυτῶν, τουτέστιν ἐν τῇ διανοίᾳ· οὐδὲ μία τις ἀληθὴς περὶ Θεοῦ ὑπῆρχεν ἔννοια. Τοιοῦτος μὲν οὖν ἐτύγχανεν πᾶς ὁ πρὸ τῆς τοῦ Σω τῆρος ἡμῶν παρουσίας βίος. (1) "Αφρων δὲ ἀληθέστατα καὶ φυσικώτατα ὁ ἀρνησίθεος ὠνόμασται. Εἰ γὰρ σοφίας ἀρχὴ φόβος Θεοῦ, ἀφοβία καὶ ἀθέτησις τού ναντίον ἂν γένοιτο τῆς σοφίας. Ὅτι πρὸς σὲ προσεύξομαι, Κύριε, τὸ πρωΐ εἰσ ακούσῃ τῆς φωνῆς μου· τὸ πρωΐ παραστήσομαι σοι καὶ ἐπόψῃ με. Παιδεύεται διὰ τούτων ἡ κληρο νομοῦσα τὴν ἀπαρχὴν τῶν ἡμερινῶν πράξεων τῇ πρὸς Θεὸν ἀνατιθέναι λατρείᾳ· ὅπερ οὐκ ἂν ἐποίει μὴ καὶ ἀπὸ κοίτης ἔχουσα τὴν ἀγνωσίαν. "Οτι οὐχὶ Θεὸς θέλων ἀνομίαν σὺ εἶ· οὐ παροι κήσει σοι πονηρευόμενος, οὐδὲ διαμενοῦσι παρά νομοι κατέναντι τῶν ὀφθαλμῶν σου. Ὡς ἂν ἠξιω μένη τῶν ἐπηγγελμένων ἀγαθῶν ἡ κληρονομούσα, τοὺς ἀνόμους ἐπιδείκνυσιν ἑαυτῇ. Οἱ γὰρ παράνομοι, εἰ καὶ πρὸ τοῦ παρανομῆσαι παρῴκησάν σοί ποτε, καθάπερ οἱ τὸν Μωϋσέως δεξάμενοι νόμον, ἀλλὰ παραβάται γεγονότες οὐ μένουσιν. Μισεῖς δὲ καὶ τοὺς ἔξω τῆς θεοσεβείας ἐν ὅσῳ μίσους ἄξια πράττουσιν. Εμίσησας, Κύριε, πάντας τοὺς ἐργαζομένους τὴν ἀνομίαν, ἀπολεῖς πάντας τοὺς λαλοῦντας τὸ ψεῦδος. "Ανδρα αἱμάτων καὶ δόλιον βδελύσσεται Κύριος. Οὐ τούς ποτε εργασαμένους, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἔτι καὶ νῦν ἐργαζομένους, ὡς ἂν ἐπιμένοντας τη κακίᾳ, μισεῖ ὁ Θεός. Παρὰ πάντας δὲ τούτους όπω • 6ο EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. INTERPRETATIO PSALMI V. EXEGETICA. mus David. In finem hymnus gratiarum actionis canitur pro anima sive pro Ecclesia, quæ in divinam hæredita- tem Dei famulis præparatam ducitur. Est quippe hæreditas Deum colentibus parata, et hæc quidem non corruptibilis, neque in divitiis sensum moven- tibus consistit. Dicitur enim inducendos hæredes ipsius esse, in hæreditatem incorruptibilem, inconta- minatam, immarcescibilem, conservatam in calis In illam eos qui digni sunt evocans Salvator ait : Venite qui a dextris meis estis, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum ºº. Hujus amore ca - ptus qui praesentem psalmum recitat, Deo qui ipsam præparavit orationem emittit, ut dignus habe atur qui eam secundum testamentum novum con- sequatur, ita ut inscriptione illa, pro ea qua hære- ditatem consequitur, suam ipsam animam signi- ficet. B VERS. 2. Verba mea auribus percipe, Domine, in- tellige clamorem meum. Sane verba ore prolata au- ribus percipiuntur et audiuntur : clamor aulem, non quidem verbis, etiamsi ipsi dican't Deum uni- versorum se cognoscere, ac labiis confiteri; sed in corde, sive in mente eorum exsistit: ac ne una quidem vera de Deo cogitatio erat. Hujusmodi pro- fecto erat ante Salvatoris adventum totum hominum genus. Insipiens autem admodum vere ac germane dicitur qui negat Deum. Nam si initium sapientiæ c timor Domini ", despectio ac contemptus Dei, op- positus sapientiæ fuerit. mane VERS. 4. Quoniam ad te orabo, Domine, exaudies vocem meam : mane adstabo tibi et videbis me. His docetur anima quæ hæreditatem accipit, diurnorum operum primitias divino esse cultui consecrandas : quod utique non faceret, si in ipso cubili in ejus oblivionem veniret. VERS. 5, 6. Quoniam non Deus volens iniquitatem tu es : neque habitabit juxta te malignus, neque per- manebunt injusti ante oculos tuos. Utpote quæ digna habita sit quæ promissorum bonorum hæreditatem acciperet, iniquos sibi oculis subjicit. Iniqui enim ctiamsi antequam prævaricarentur juxta te habita- verint, quemadmodum ii qui Moysis legem acce- D pere; at postquam prævaricati sunt, nullatenus in pristino loco manent: tu vero oderis eos qui a Dei cultu recessere, quanto tempore ii odio digna per- petrant. VERS. 7, 8. Odisti, Domine, omnes qui operantur iniquitatem, perdes omnes qui loquuntur mendacium. Virum sanguinum et dolosum abominatur Dominus. Non solum eos qui olim, sed etiam eos qui jam operantur iniquitatem, si quidem in malitia perse- verent, odit Deus: ae præ omnibus perniciei tradit (sic) Petr. 4. Matth. XXV, • Psal. cx, 10. 4. In finem pro ea qua haereditatem consequitur psal- Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῆς κληρονομούσης ψαλμὸς (1) Vide notam in psal. xvi.

Psalm of David 7ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Ζ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Ζ. Ὃν ᾖσε τῷ Κυρίῳ ὑπὲρ τῶν λόγων Χουσὶ υἱοῦ Ἰεμενεῖ. Κύριε ὁ Θεός μου, ἐπὶ σοὶ ἤλπισα· σῶσόν με ἐκ πάντων τῶν διωκόντων με, καὶ ῥῦσαί με, μήποτε ἁρπάσῃ ὡς λέων τὴν ψυχήν μου, μὴ ὄντος λυτρουμένου, μηδὲ σώζοντος. Οὐκ ἐπ’ ἀνθρώποις, οὐδὲ συμβουλαῖς ἀνθρώπων, ἢ στρατοῦ πλήθει τὰς ἐμὰς ἐλπίδας ἀπήρτησα· Διό με ῥῦσαι πολεμίων μοι τοσούτων ἐπικειμένων διὰ παντός. Οὐ μόνον νῦν Ἀβεσσαλὼμ, καὶ Ἀχιτόφελ, καὶ τῶν σὺν αὐτοῖς· ἀλλὰ καὶ πάλαι νέῳ ὄντι Σαούλ τε καὶ πλείστων τῶν τε δι’ αὐτῶν ἀφανῶς μοι πολεμούντων δαιμόνων· ὧν περὶ τοῦ ἄρχοντος εἴρηται· Ὁ ἀντίδικος ὑμῶν διάβολος ὡς λέων ὠρυόμενος περιέρχεται ζητῶν τίνα καταπίῃ· ἐξ οὗ μάλιστα ῥυσθῆναι παρακαλῶ. Κύριε ὁ Θεός μου, εἰ ἐποίησα τοῦτο, εἰ ἔστιν ἀδικία ἐν χερσί μου, εἰ ἀνταπέδωκα τοῖς ἀνταποδιδοῦσί μοι κακὰ, ἀποπέσοιμι ἄρα ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν μου κενός. Ὅσην ἄγει παῤῥησίαν ἐπὶ τῷ μὴ μνησικακεῖν Ἐξαίρετον γὰρ τοῦτο κατόρθωμα τοῦ Δαυί̈δ· ὡς τοῦ μὲν Μωϋσέως τὸ πρᾶον· Πρᾶος γὰρ ἦν παρὰ πάντας τοὺς ἀνθρώπους τοὺς ὄντας ἐπὶ τῆς γῆς· τοῦ Ἀβραὰμ δὲ ἡ πίστις· Ἐπίστευσε γὰρ τῷ Θεῷ, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην·

Α - ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΨΑΛΜΟΥ Ε. η τῷ Δαυΐδ. Εἰς τὸ τέλος χαριστήριος ὕμνος ᾄδεται ὑπὲρ τῆς ἀγομένης ψυχῆς, ἤτοι Ἐκκλησίας, εἰς θείαν κληρο- νομίαν ἡτοιμασμένην τοῖς τοῦ Θεοῦ θεραπευταῖς. Ἐστὶ γὰρ κληρονομία τοῖς θεραπεύουσι Κύριον· Ἔστι δὲ αὕτη οὐ φθαρτὴ καὶ ἐν αἰσθητῷ πλούτῳ ἔχουσα εἶναι. Εἴρηται γὰρ εἰσάγεσθαι τοὺς ταύτης κληρονόμους εἰς κληρονομίαν ἄφθαρτον καὶ ἀμίαντον καὶ ἀμά ραντον, τετηρημένην ἐν οὐρανοῖς. Εἰς ταύτην τοὺς ἀξίους καλῶν ὁ Σωτήρ· Δεῦτε ἐκ δεξιῶν μου, εἶπερ οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονο- μήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν. Ταύτης έρωτα λαβὼν ὁ τὸν ἐγκείμενον ψαλμὸν λέγων, εὐχὴν ἀναπέμπει τῷ εὐτρεπίσαντι αὐτὴν Θεῷ, ἵνα ἀξιωθῇ κληρονόμος αὐτῆς κατὰ τὴν καινὴν διαθήκην ἀνα- δειχθῆναι· ὡς καὶ περὶ τῆς αὐτοῦ ψυχῆς σημαίνει τὴν ἐπιγραφὴν τὴν ὑπὲρ τῆς κληρονομούσης. Τὰ ῥήματά μου ἐνωτίσαι, Κύριε, σύνες τῇ κραυγῇ μου. Τὰ μὲν οὖν ῥήματα διὰ στόματος ἐπαγγελλόμενα ὠσὶν ἀκούεται καὶ ἐνωτίζεται· ἡ δὲ κραυγὴ οὐ διὰ τῶν λόγων, κἂν αὐτοὶ εἰδέναιὲ καὶ ὁμολογεῖν τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν τοῖς χείλεσι φάσκοιεν ἀλλ' ἐν τῇ καρδίᾳ ἑαυτῶν, τουτέστιν ἐν τῇ διανοίᾳ· οὐδὲ μία τις ἀληθὴς περὶ Θεοῦ ὑπῆρχεν ἔννοια. Τοιοῦτος μὲν οὖν ἐτύγχανεν πᾶς ὁ πρὸ τῆς τοῦ Σω τῆρος ἡμῶν παρουσίας βίος. (1) "Αφρων δὲ ἀληθέστατα καὶ φυσικώτατα ὁ ἀρνησίθεος ὠνόμασται. Εἰ γὰρ σοφίας ἀρχὴ φόβος Θεοῦ, ἀφοβία καὶ ἀθέτησις τού ναντίον ἂν γένοιτο τῆς σοφίας. Ὅτι πρὸς σὲ προσεύξομαι, Κύριε, τὸ πρωΐ εἰσ ακούσῃ τῆς φωνῆς μου· τὸ πρωΐ παραστήσομαι σοι καὶ ἐπόψῃ με. Παιδεύεται διὰ τούτων ἡ κληρο νομοῦσα τὴν ἀπαρχὴν τῶν ἡμερινῶν πράξεων τῇ πρὸς Θεὸν ἀνατιθέναι λατρείᾳ· ὅπερ οὐκ ἂν ἐποίει μὴ καὶ ἀπὸ κοίτης ἔχουσα τὴν ἀγνωσίαν. "Οτι οὐχὶ Θεὸς θέλων ἀνομίαν σὺ εἶ· οὐ παροι κήσει σοι πονηρευόμενος, οὐδὲ διαμενοῦσι παρά νομοι κατέναντι τῶν ὀφθαλμῶν σου. Ὡς ἂν ἠξιω μένη τῶν ἐπηγγελμένων ἀγαθῶν ἡ κληρονομούσα, τοὺς ἀνόμους ἐπιδείκνυσιν ἑαυτῇ. Οἱ γὰρ παράνομοι, εἰ καὶ πρὸ τοῦ παρανομῆσαι παρῴκησάν σοί ποτε, καθάπερ οἱ τὸν Μωϋσέως δεξάμενοι νόμον, ἀλλὰ παραβάται γεγονότες οὐ μένουσιν. Μισεῖς δὲ καὶ τοὺς ἔξω τῆς θεοσεβείας ἐν ὅσῳ μίσους ἄξια πράττουσιν. Εμίσησας, Κύριε, πάντας τοὺς ἐργαζομένους τὴν ἀνομίαν, ἀπολεῖς πάντας τοὺς λαλοῦντας τὸ ψεῦδος. "Ανδρα αἱμάτων καὶ δόλιον βδελύσσεται Κύριος. Οὐ τούς ποτε εργασαμένους, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἔτι καὶ νῦν ἐργαζομένους, ὡς ἂν ἐπιμένοντας τη κακίᾳ, μισεῖ ὁ Θεός. Παρὰ πάντας δὲ τούτους όπω • 6ο EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. INTERPRETATIO PSALMI V. EXEGETICA. mus David. In finem hymnus gratiarum actionis canitur pro anima sive pro Ecclesia, quæ in divinam hæredita- tem Dei famulis præparatam ducitur. Est quippe hæreditas Deum colentibus parata, et hæc quidem non corruptibilis, neque in divitiis sensum moven- tibus consistit. Dicitur enim inducendos hæredes ipsius esse, in hæreditatem incorruptibilem, inconta- minatam, immarcescibilem, conservatam in calis In illam eos qui digni sunt evocans Salvator ait : Venite qui a dextris meis estis, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum ºº. Hujus amore ca - ptus qui praesentem psalmum recitat, Deo qui ipsam præparavit orationem emittit, ut dignus habe atur qui eam secundum testamentum novum con- sequatur, ita ut inscriptione illa, pro ea qua hære- ditatem consequitur, suam ipsam animam signi- ficet. B VERS. 2. Verba mea auribus percipe, Domine, in- tellige clamorem meum. Sane verba ore prolata au- ribus percipiuntur et audiuntur : clamor aulem, non quidem verbis, etiamsi ipsi dican't Deum uni- versorum se cognoscere, ac labiis confiteri; sed in corde, sive in mente eorum exsistit: ac ne una quidem vera de Deo cogitatio erat. Hujusmodi pro- fecto erat ante Salvatoris adventum totum hominum genus. Insipiens autem admodum vere ac germane dicitur qui negat Deum. Nam si initium sapientiæ c timor Domini ", despectio ac contemptus Dei, op- positus sapientiæ fuerit. mane VERS. 4. Quoniam ad te orabo, Domine, exaudies vocem meam : mane adstabo tibi et videbis me. His docetur anima quæ hæreditatem accipit, diurnorum operum primitias divino esse cultui consecrandas : quod utique non faceret, si in ipso cubili in ejus oblivionem veniret. VERS. 5, 6. Quoniam non Deus volens iniquitatem tu es : neque habitabit juxta te malignus, neque per- manebunt injusti ante oculos tuos. Utpote quæ digna habita sit quæ promissorum bonorum hæreditatem acciperet, iniquos sibi oculis subjicit. Iniqui enim ctiamsi antequam prævaricarentur juxta te habita- verint, quemadmodum ii qui Moysis legem acce- D pere; at postquam prævaricati sunt, nullatenus in pristino loco manent: tu vero oderis eos qui a Dei cultu recessere, quanto tempore ii odio digna per- petrant. VERS. 7, 8. Odisti, Domine, omnes qui operantur iniquitatem, perdes omnes qui loquuntur mendacium. Virum sanguinum et dolosum abominatur Dominus. Non solum eos qui olim, sed etiam eos qui jam operantur iniquitatem, si quidem in malitia perse- verent, odit Deus: ae præ omnibus perniciei tradit (sic) Petr. 4. Matth. XXV, • Psal. cx, 10. 4. In finem pro ea qua haereditatem consequitur psal- Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῆς κληρονομούσης ψαλμὸς (1) Vide notam in psal. xvi.

PG 23:123καὶ τοῦ Ἰὼβ ἡ καρτερία, καὶ Ἰωσὴφ ἡ σωφροσύνη, καὶ ἡ σοφία τοῦ Σαλομῶντος. Καὶ τὸ στεῤῥὸν τῶν ἁγίων οὐκ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς μεμαρτύρηται· ἀλλ’ ἐν ᾧ κρατεῖ παραδόξῳ παλαίσματι. Δαυὶ̈δ τοίνυν ὁ διὰ παντὸς ἀμνησίκακον ᾔτησε, προτείνει Θεῷ τῶν ἔσων ἐξ αὐτοῦ τυχεῖν ἐξαιτούμενος. Ἤδει γὰρ ἐκ τοῦ θείου Πνεύματος τὴν μέλλουσαν τοῦ Σωτῆρος ἐπαγγελίαν τὴν, Ἐὰν ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παραπτώματα αὐτῶν, ἀφήσει καὶ ὑμῖν ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τὰ παραπτώματα ὑμῶν. Διὸ μετὰ τὴν ἱκανὴν μετάνοιαν ἔτυχε τῆς ἀφέσεως. Καταδιώξαι ἄρα ὁ ἐχθρὸς τὴν ψυχήν μου, καὶ καταλάβοι καὶ καταπατήσαι εἰς γῆν τὴν ζωήν μου, καὶ τὴν δόξαν μου εἰς χοῦν κατασκηνώσαι. Διατεινόμενος δέ φησιν· Εἰ μὴ κατώρθωσα τοῦτο, μὴ ἐλευθερωθείην πρὸ τοῦ θανάτου τῆς ἁμαρτίας, μηδὲ τὴν ἐμὴν ἀπολάβοιμι δόξαν, ἐν αὐταῖς δέ μου καταληφθείην ταῖς ἁμαρτίαις, ἵν’ ὡς ὅτε ἥμαρτον οὕτω μέχρι παντὸς τὴν ἐμὴν ὁ δυσμενὴς καταπατήσῃ ψυχὴν, μέχρι τοῦ εἰς χοῦν ὑποστρέψαι θανάτου. Εἰ δὲ κατώρθωσα, τύχοιμι τῶν ἴσων λυτρούμενος, καὶ μὴ εἰς ὃν ἐξ ἁμαρτίας κατέπεσα χοῦν ἐπιμένων τῆς σαρκικῆς ἁμαρτίας.

λείᾳ παραδίδωσι τοὺς μὴ μόνον κατὰ ἀπάτην λογι- Α ζομένους τὰ ψευδῆ, ἀλλὰ καὶ λαλοῦντας αὐτὰ, καὶ ἑτέροις διακονουμένους, ὁποῖοι τυγχάνουσιν οἱ ἄθεοι, αἱρετιῶται. Καὶ ἐπὶ πᾶσι τούτοις τὸν ἄνδρα αἱμάτων βδελύσσεται Κύριος, καὶ ἐν τῇ ἔσῃ τούτῳ τιμωρία καὶ τὸν δόλιον τίθησιν. Ὁ δὲ βδελυγμὸς ὑπερβάλ λουσαν ἀποστροφήν, ὡς ἐπὶ μεγάλῳ βιάσματι, τοῦ βδελυσσομένου πρὸς τὸν βδελυκτόν παρίστησι. Κύριε, ὁδήγησόν με ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου· ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν μου κατεύθυνον ἐνώπιόν σου τήν ὁδόν μου. Χριστὸς δὲ ἡ δικαιοσύνη· αὐτὸς γὰρ ἐγε νήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε καὶ ἁγια- σμὸς καὶ ἀπολύτρωσις. Οτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ στόματι αὐτῶν ἀλήθεια, ἡ καρδία αὐτῶν ματαία. Ματαία δὲ καὶ τῶν ἔξω σοφῶν ἡ καρδία περὶ ὧν εἴρηται· Κύριος γινώσκει τοὺς διαλογισμοὺς τῶν σοφῶν, ὅτι εἰσὶ μάταιοι· ὧν ὁ λάρυγξ ἀπέπνει νεκρὰ δόγματα, τὸν ζωοποιὸν τοῦ Θεοῦ λόγον μὴ διδασκόντων, τὸν δὲ ψευδῆ καὶ νε- χρόν· Κρῖνον αὐτοὺς, ὁ Θεὸς, τοὺς ἐπιβουλεύοντάς μου ταῖς περὶ τῆς κληρονομίας ἐλπίσιν· οὗτοι γάρ σε παραπικραινοῦσι. Κρίνον· σοῦ γὰρ σώζειν σπουδά ζοντος, πολεμοῦσιν ἐπιβουλεύοντες. Βούλεται δὲ καὶ αὐτοὺς ἐντεῦθεν ήδη κριθέντας ὠφεληθῆναι, τοῦ πλήθους τῶν ἀσεβημάτων έξω γεγενημένους. Καὶ εὐφρανθήτωσαν πάντες οἱ ἐλπίζοντες ἐπὶ σε, εἰς αἰῶνα ἀγαλλιάσονται καὶ κατασκηνώσεις ἐν αὐτοῖς. Ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας ηὐφράνθησαν οἱ τὴν αὐτοῦ καραδοκήσαντες ἐνανθρώ- πησιν· ἥτις τοῖς προφήταις καὶ τοῖς νοοῦσι τὰ τού των ἠλπίζετο. Ἐπεδήμησε γὰρ ὁ Θεὸς Λόγος σάρξ γεγονώς, προσλήψει σαρκός, ἵνα σκηνώσῃ ἐν τοῖς περ πιστευκόσιν αὐτῷ, κατὰ τὸ, Ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν· οἱ καὶ εἰς αἰῶνα ἀγαλλιά σονται, ὁρῶντες τοῦ σαρκωθέντος Λόγου τὴν δόξαν, ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας οἱ καί φασιν· Εἰ καὶ ἐγνώκαμεν κατὰ σάρκα Χριστόν, ἀλλὰ νῦν οὐκέτι γινώσκομεν, ἔχοντες θεωρίαν τῆς δόξης αὐτοῦ, καθ' ην Μονογενής παρὰ Πατρός ἐστιν. Καὶ καυχήσονται ἐν σοὶ οἱ ἀγαπῶντες τὸ ὄνομά σου, ὅτι σὺ εὐλογήσεις δίκαιον. Ούσης λόγου καυ χήσεως, περὶ ἧς ὁ Παῦλός φησιν· Μηδείς καυχάσθω ἐν ἀνθρώποις, καὶ ὁ προφήτης· Μὴ καυχάσθω δ σοφὸς ἐν τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς· οὐ τοιαύτη τυγχάνει ἡ τοῦ λέγοντος· Ἐμοὶ δὲ μὴ γένοιτο καυ χᾶσθαι εἰ μὴ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· καὶ, Ὁ καυχώμενος, ἐν Κυρίῳ καυχάσθω. Τοιοῦτοι περὶ ὧν ὁ λόγος, Αγαπηκότων αὐτοῦ τὸ ὄνομα. Προαιρέσει γάρ, οὐ φόβῳ, τετιμη- κότες ἐκαυχῶντο. Αἴτιον δὲ τῆς καυχήσεως τὸ τῶν ἐπουρανίων τυγχάνειν εὐλογιῶν· περὶ ὧν φησιν ὁ Απόστολος· Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ὁ εὐλογήσας ἡμᾶς ἐν πάσῃ εὐλογίᾳ πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις. Καὶ τέλος δὲ ἀγαθῶν τῆς ἐλπιζομένης κληρονομίας σε Β η σε ΙΙ, 25. COMMENTARIA IN PSALMOS. eos, qui non modo per fallaciam mendacia cogi Psal. xcult, 11. • Galal. vi, 14. Joan. 1, 14. 6R Cor. 1, 31. ibid. C D tant; sed etiam illa proferunt, aliisque ea in re ad- ministri sunt : cujusmodi sunt athei et hæretici. Sed plus quam eos omnes, virum sanguinum abo minatur Dominus, ac viro item doloso par suppli- cium destinat. Abominatio autem extremam abomi- nantis in abominatum aversionem, utpote in fœdis- sino scelere, significat. VERS. 9. Domine, deduc me in justitia tua : propter inimicos meos dirige in conspectu tuo viam meam. Christus sane justitia est ; ipse namque no- bis a Deo factus est sapientia, justitia item, sancti- ficatio et redemptio. VERS. 10, 11. Quoniam non est in ore eorum veritas, cor eorum vanum est. Vanum quoque est cor exoticorum philosophorum, de quibus dicitur : Do- minus novit cogitationes sapientum, quoniam vanæ sunt “: quorum guttur mortifera exhalat dogmata, cum non vivificum Dei verbum doceat, sed men- dacia. et mortua proferat verba. Judica illos, Deus, qui meæ de futura hæreditate spei insidiantur : nam ii te summe irritant. Judica, te namque salu- tem nostram procurante, insidiosum illi bellum pa- rant. Peroptat etiam Dominus ipsos vel jam judica- tos inde juvari, si quidem a multitudine impietatum abscedant. Vers. 12. Et lætentur omnes qui sperant in te, in æternum exsultabunt et habitabis in eis. In ipso Sal- vatoris adventu lætati sunt ii qui ejus incarnatio, nem exspectabant : quæ quidem spes prophetis et iis qui paria sentiebant inerat. Advenit namque Deus Verbum cum caro factum est, assumpta carne ut cum fidelibus suis habitaret, juxta illud: Verbum caro factum est et habitavit in nobis 63. li autem in æternum exsultabunt, videntes incarnati Verbi gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiæ et veritatis ". Qui dicunt etiam : Etsi cognoverimus. Christum secundum carnem, jam non ultra novimus: eum **, habentes contemplationem gloriæ ejus, se- cundum quam est Unigenitus a Patre. 67+ , VERS. 13. Et gloriabuntur in te qui diligunt no- men tuum, quoniam tu benedices justo. Cum glo- riationis verbum sit, de quo Paulus ait: Nullus glorietur in hominibus "; et propheta : Ne glorietur sapiens in sapientia sua et reliqua ; non hujus. modi sane gloria ejus est, qui sic ait : Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi *7*; et : Qui gloriatur in Domino glorietur **. Tales ii sunt de quibus jam sermo est, qui scilicer dilexerunt nomen ejus. Proprio enim voluntatis delectu, non autem timore, Deum colentes gloria- bantur. Porro gloriationis hujusmodi causa a cœle- stibus benedictionibus, quas consecuturi sunt peti- tur; de quibus ait Apostolus : Benedictus Dominus, qui benedixit nos in omni benedictione spirituali in II Cor. x, 16. Cor. 111, 21. Jerem.

Ἡ ζωὴ τοῦ ἔτι τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ φοροῦντος καταπεπάτηται ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ εἰς γῆν· οὗτος δὲ, κἂν δοξάζεσθαι ποτὲ δοκῇ, κατεσκήνωσεν αὐτοῦ ἡ δόξα εἰς χοῦν, ὡς τῶν ποιούντων διὰ δόξαν, καὶ τὸν παρ’ αὐτῶν ἔπαινον, ἢ τὴν παρ’ αὐτοῖς ἀποδοχήν. Ἀνάστηθι, Κύριε, ἐν τῇ ὀργῇ σου, ὑψώθητι ἐν τοῖς πέρασι τῶν ἐχθρῶν σου. Ἐξεγέρθητι, Κύριε ὁ Θεός μου, ἐν προστάγματι ᾧ ἐνετείλω, καὶ συναγωγὴ λαῶν κυκλώσει σε. Οἷα δὴ στρατηγὸν διαναστῆναι σὺν ἀγανακτήσει κατὰ τοῦ τῶν ἀοράτων πολεμίων ἄρχοντος στρατοπέδου, λέγων· Ὃ τοῖς ἀνθρώποις ἡμῖν προσέταξας ἀγωνίζεσθαι κατὰ τῶν ἀοράτων δυνάμεων, τοῦτο δράσον αὐτός. Τούτων γὰρ ὑπὸ σοῦ καθῃρημένων, κἀγὼ σωθήσομαι, οὐ μόνος, ἀλλὰ καὶ ἡ τῶν ἐθνῶν Ἐκκλησία κυκλώσει σε, πάσης δαιμόνων πλάνης ἀπελασθείσης. Ταύτης δὲ καθάπερ χοροῦ μέσος γενόμενος ὕμνον ἀναπέμψεις πρέποντα τῷ Πατρὶ καθάπερ ἔφης· Ἀπαγγελῶ τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ἐν μέσῳ Ἐκκλησίας ὑμνήσω σε. Καὶ ὑπὲρ ταύτης εἰς ὕψος ἐπίστρεφον, Κύριος κρινεῖ λαούς. Κρῖνόν με, Κύριε, κατὰ τὴν δικαιοσύνην σου, καὶ κατὰ τὴν ἀκακίαν μου ἐπ’ ἐμέ.

λείᾳ παραδίδωσι τοὺς μὴ μόνον κατὰ ἀπάτην λογι- Α ζομένους τὰ ψευδῆ, ἀλλὰ καὶ λαλοῦντας αὐτὰ, καὶ ἑτέροις διακονουμένους, ὁποῖοι τυγχάνουσιν οἱ ἄθεοι, αἱρετιῶται. Καὶ ἐπὶ πᾶσι τούτοις τὸν ἄνδρα αἱμάτων βδελύσσεται Κύριος, καὶ ἐν τῇ ἔσῃ τούτῳ τιμωρία καὶ τὸν δόλιον τίθησιν. Ὁ δὲ βδελυγμὸς ὑπερβάλ λουσαν ἀποστροφήν, ὡς ἐπὶ μεγάλῳ βιάσματι, τοῦ βδελυσσομένου πρὸς τὸν βδελυκτόν παρίστησι. Κύριε, ὁδήγησόν με ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου· ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν μου κατεύθυνον ἐνώπιόν σου τήν ὁδόν μου. Χριστὸς δὲ ἡ δικαιοσύνη· αὐτὸς γὰρ ἐγε νήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε καὶ ἁγια- σμὸς καὶ ἀπολύτρωσις. Οτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ στόματι αὐτῶν ἀλήθεια, ἡ καρδία αὐτῶν ματαία. Ματαία δὲ καὶ τῶν ἔξω σοφῶν ἡ καρδία περὶ ὧν εἴρηται· Κύριος γινώσκει τοὺς διαλογισμοὺς τῶν σοφῶν, ὅτι εἰσὶ μάταιοι· ὧν ὁ λάρυγξ ἀπέπνει νεκρὰ δόγματα, τὸν ζωοποιὸν τοῦ Θεοῦ λόγον μὴ διδασκόντων, τὸν δὲ ψευδῆ καὶ νε- χρόν· Κρῖνον αὐτοὺς, ὁ Θεὸς, τοὺς ἐπιβουλεύοντάς μου ταῖς περὶ τῆς κληρονομίας ἐλπίσιν· οὗτοι γάρ σε παραπικραινοῦσι. Κρίνον· σοῦ γὰρ σώζειν σπουδά ζοντος, πολεμοῦσιν ἐπιβουλεύοντες. Βούλεται δὲ καὶ αὐτοὺς ἐντεῦθεν ήδη κριθέντας ὠφεληθῆναι, τοῦ πλήθους τῶν ἀσεβημάτων έξω γεγενημένους. Καὶ εὐφρανθήτωσαν πάντες οἱ ἐλπίζοντες ἐπὶ σε, εἰς αἰῶνα ἀγαλλιάσονται καὶ κατασκηνώσεις ἐν αὐτοῖς. Ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας ηὐφράνθησαν οἱ τὴν αὐτοῦ καραδοκήσαντες ἐνανθρώ- πησιν· ἥτις τοῖς προφήταις καὶ τοῖς νοοῦσι τὰ τού των ἠλπίζετο. Ἐπεδήμησε γὰρ ὁ Θεὸς Λόγος σάρξ γεγονώς, προσλήψει σαρκός, ἵνα σκηνώσῃ ἐν τοῖς περ πιστευκόσιν αὐτῷ, κατὰ τὸ, Ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν· οἱ καὶ εἰς αἰῶνα ἀγαλλιά σονται, ὁρῶντες τοῦ σαρκωθέντος Λόγου τὴν δόξαν, ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρὸς, πλήρης χάριτος καὶ ἀληθείας οἱ καί φασιν· Εἰ καὶ ἐγνώκαμεν κατὰ σάρκα Χριστόν, ἀλλὰ νῦν οὐκέτι γινώσκομεν, ἔχοντες θεωρίαν τῆς δόξης αὐτοῦ, καθ' ην Μονογενής παρὰ Πατρός ἐστιν. Καὶ καυχήσονται ἐν σοὶ οἱ ἀγαπῶντες τὸ ὄνομά σου, ὅτι σὺ εὐλογήσεις δίκαιον. Ούσης λόγου καυ χήσεως, περὶ ἧς ὁ Παῦλός φησιν· Μηδείς καυχάσθω ἐν ἀνθρώποις, καὶ ὁ προφήτης· Μὴ καυχάσθω δ σοφὸς ἐν τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς· οὐ τοιαύτη τυγχάνει ἡ τοῦ λέγοντος· Ἐμοὶ δὲ μὴ γένοιτο καυ χᾶσθαι εἰ μὴ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· καὶ, Ὁ καυχώμενος, ἐν Κυρίῳ καυχάσθω. Τοιοῦτοι περὶ ὧν ὁ λόγος, Αγαπηκότων αὐτοῦ τὸ ὄνομα. Προαιρέσει γάρ, οὐ φόβῳ, τετιμη- κότες ἐκαυχῶντο. Αἴτιον δὲ τῆς καυχήσεως τὸ τῶν ἐπουρανίων τυγχάνειν εὐλογιῶν· περὶ ὧν φησιν ὁ Απόστολος· Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς ὁ εὐλογήσας ἡμᾶς ἐν πάσῃ εὐλογίᾳ πνευματικῇ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις. Καὶ τέλος δὲ ἀγαθῶν τῆς ἐλπιζομένης κληρονομίας σε Β η σε ΙΙ, 25. COMMENTARIA IN PSALMOS. eos, qui non modo per fallaciam mendacia cogi Psal. xcult, 11. • Galal. vi, 14. Joan. 1, 14. 6R Cor. 1, 31. ibid. C D tant; sed etiam illa proferunt, aliisque ea in re ad- ministri sunt : cujusmodi sunt athei et hæretici. Sed plus quam eos omnes, virum sanguinum abo minatur Dominus, ac viro item doloso par suppli- cium destinat. Abominatio autem extremam abomi- nantis in abominatum aversionem, utpote in fœdis- sino scelere, significat. VERS. 9. Domine, deduc me in justitia tua : propter inimicos meos dirige in conspectu tuo viam meam. Christus sane justitia est ; ipse namque no- bis a Deo factus est sapientia, justitia item, sancti- ficatio et redemptio. VERS. 10, 11. Quoniam non est in ore eorum veritas, cor eorum vanum est. Vanum quoque est cor exoticorum philosophorum, de quibus dicitur : Do- minus novit cogitationes sapientum, quoniam vanæ sunt “: quorum guttur mortifera exhalat dogmata, cum non vivificum Dei verbum doceat, sed men- dacia. et mortua proferat verba. Judica illos, Deus, qui meæ de futura hæreditate spei insidiantur : nam ii te summe irritant. Judica, te namque salu- tem nostram procurante, insidiosum illi bellum pa- rant. Peroptat etiam Dominus ipsos vel jam judica- tos inde juvari, si quidem a multitudine impietatum abscedant. Vers. 12. Et lætentur omnes qui sperant in te, in æternum exsultabunt et habitabis in eis. In ipso Sal- vatoris adventu lætati sunt ii qui ejus incarnatio, nem exspectabant : quæ quidem spes prophetis et iis qui paria sentiebant inerat. Advenit namque Deus Verbum cum caro factum est, assumpta carne ut cum fidelibus suis habitaret, juxta illud: Verbum caro factum est et habitavit in nobis 63. li autem in æternum exsultabunt, videntes incarnati Verbi gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiæ et veritatis ". Qui dicunt etiam : Etsi cognoverimus. Christum secundum carnem, jam non ultra novimus: eum **, habentes contemplationem gloriæ ejus, se- cundum quam est Unigenitus a Patre. 67+ , VERS. 13. Et gloriabuntur in te qui diligunt no- men tuum, quoniam tu benedices justo. Cum glo- riationis verbum sit, de quo Paulus ait: Nullus glorietur in hominibus "; et propheta : Ne glorietur sapiens in sapientia sua et reliqua ; non hujus. modi sane gloria ejus est, qui sic ait : Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi *7*; et : Qui gloriatur in Domino glorietur **. Tales ii sunt de quibus jam sermo est, qui scilicer dilexerunt nomen ejus. Proprio enim voluntatis delectu, non autem timore, Deum colentes gloria- bantur. Porro gloriationis hujusmodi causa a cœle- stibus benedictionibus, quas consecuturi sunt peti- tur; de quibus ait Apostolus : Benedictus Dominus, qui benedixit nos in omni benedictione spirituali in II Cor. x, 16. Cor. 111, 21. Jerem.

PG 23:125Ἐπειδὴ πᾶν τὸ ποίημα ἄξει ὁ Θεὸς εἰς κρίσιν, καὶ τοὺς πάντας δεῖ παραστῆναι τῷ βήματι τοῦ Χριστοῦ, εἰκότως μαθὼν ὁ Δαυὶ̈δ, ὅτι μέλλει κρίνειν τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιοσύνῃ καὶ λαοὺς ἐν εὐθύτητι· Γενοῦ, φησὶ, κἀμοῦ κριτὴς, ὦ Κύριε, μὴ κατὰ τὰς λοιπάς μου πράξεις, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἁπλότητά μου καὶ δικαιοσύνην. Συντελεσθήτω δὴ πονηρία ἁμαρτωλῶν καὶ κατευθυνεῖς δίκαιον, ἐτάζων καρδίας καὶ νεφροὺς ὁ Θεός. Ἐπιστημονικὸν καὶ μέγα τὸ πέρας αἰτεῖσθαι γενέσθαι κακίας, κυβέρνησιν δὲ τῷ δικαίῳ πρὸς τὸ μηκέτι χειμάζεσθαι. Περὶ δικαιοκρισίας εἰπὼν τοῦ Θεοῦ, μόνον δίκαιον ἀποφαίνει κριτὴν, ὡς καὶ μόνον ὁρῶντα καρδίας· αὐτὸς γὰρ ἀποδίδωσιν ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Ἄνθρωπος μὲν γὰρ εἰς ὄψιν ὁρᾷ· αὐτὸς δὲ κριτικός ἐστιν ἐνθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας· οὐκ ἔστι κρίσις ἀφανὴς ἐνώπιον αὐτοῦ. Τοιοῦτον δείξας τὸν Θεὸν, πεπαῤῥησιασμένῳ συνειδότι φησίν· Ἡ βοήθειά μου παρὰ τοῦ Θεοῦ τοῦ σώζοντος τοὺς εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ. Χρηστὰ γὰρ ἐλπίζει διὰ τὸν ἐτάζοντα καρδίας καὶ νεφροὺς, ὡς δὴ σκολιὸν ἔχων οὐδὲν ἐν καρδίᾳ. Ἐὰν μὴ ἐπιστραφῆτε, τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ στιλβώσει·

Παῦλον λέγειν δυνάμενοι· Λοιπὸν ἀπόκειται μοι δ τῆς δικαιοσύνης στέφανος· περ ηυδόκησεν ὁ Θεὸς ὅπλῳ χρήσασθαι φυλακτικῷ πάσης ἐφόδου πολεμίων επιούσης κατὰ τῶν οἰκείων αὐτοῦ. ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, οὗ τεύξονται οἱ κατὰ ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Γ'. Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις ὑπὲρ τῆς ὀγδόης. Ογδόη ἡ ἀναστάσιμος τοῦ Σωτῆρος ἡμέρα κυριακὴ σωτήριος, ἐν ᾗ πάντων ἁμαρτημάτων καθάρσιον εἶναι πιστεύομεν· ἐν ᾗ συμβολικῶς μὲν ἅπαν περιετέμνετο βρέφος, κατὰ δὲ τὸ ἀληθὲς καθαίρεται δι' ἀναγεννή σεως πᾶσα ἐν Θεῷ ψυχή γεννωμένη. Τοσοῦτον δὲ κρεῖττον αὐτὴ τῆς ἑβδόμης, ὡς ἐν αὐτῇ λύεσθαι τὴν περὶ τοῦ σαββάτου νομοθεσίαν, εἰ καταλάβοι κατ' αὐτὴν ἡ τοῦ βρέφους ὀγδόη· περιτέμνεται γὰρ ἄνθρω πος ἐν σαββάτῳ. Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξης με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. Ελέησόν με, Κύριε, ὅτι άσθενής εἰμι· ἴασαι με, Κύριε, ὅτι ἐταράχθη τὰ ὀστᾶ μου. Ἐξ ἀσθενείας γὰρ ἅπαν ἁμάρτημα γίνε ται, πρὸς τὸ πάθος ἀεὶ τῆς ψυχῆς ἐνδιδούσης· διὸ καταφεύγει πρὸς τὸν Σωτῆρα καὶ ἰατρὸν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Ἐγγενόμενος γὰρ ψυχῇ τῇ λογικῇ, ὡς μὲν λόγος Θεοῦ τὴν ἀλογίαν αὐτῆς ἀφαιρεῖται· ὡς δὲ σο φία τῆς ἀφροσύνης αὐτὴν ἀπαλλάττει, καὶ ὡς δικαιο σύνη τῆς ἀδικίας, καὶ ὡς ἀλήθεια τοῦ ψεύδους ἐλευ θεροί. Τὰς νεανικὰς δὲ τῆς ψυχῆς ὑποφαίνει δυνά- μεις, τεταράχθαι φήσας αὐτοῦ τὰ ὀστᾶ, δι' ὧν εἴωθεν ἀντιβαίνειν τοῖς πάθεσιν ἀνδρικῶς· ὃ δὴ σαφηνίζων ἐπήγαγε· Καὶ ἡ ψυχή μου έταράχθη σφόδρα. Ια- σις δὲ ἀσθενείας ψυχῆς ἡ ἐκ Θεοῦ δύναμις· ἧς ὁ τυ χών φησι· Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντι με Χριστῷ. Ὅτι δὲ μὴ πάντως αἰσθητὰ τὰ ὀστᾶ, δηλοῖ τὸ, Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσιν· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Καὶ τὸ, Διεσκορπίσθη τὰ ὀστᾶ ἡμῶν παρὰ τὸν ᾅδην. Καί σύ, Κύριε, ἕως πότε; Τὴν ἐπὶ μακρῷ χρόνῳ παράτασιν τῆς ἑαυτοῦ μετανοίας ἐμφαίνει. Ὁ γάρ τοι σοφὸς τῶν ψυχῶν ἰατρὸς οὐ παραχρῆμα κατὰ τὴν πρώτην ἐπιστροφὴν ἐπακούει τοῦ δεομένου, ὡς ἐν ἕξει παραμόνῳ γένηται τἀγαθοῦ, βεβαίαν δεί ξας μετάνοιαν· καὶ μετὰ τὴν ἱκανὴν καρτερίαν τὴν ἐν ἐξομολογήσει· φησὶν ἐνέπεισας· καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου. Τοῖς γὰρ μὴ ἐξ ἁμαρτίας αὐτὸν ἐπικαλουμένοις ἐρεῖ· ἔτι λαλοῦντός σου, Ἰδοὺ πάρειμι. Ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου, ἐν δὲ τῷ ᾅδῃ τὶς ἐξομολογήσεταί σοι; Ἐκο- πίασα ἐν στεναγμῷ μου, λούσω καθ' ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐνδάκρυσί μου τὴν στρω μνήν μου βρέξω. Σοφὸς ὢν ὁ Δαυΐδ οὐκ ἠγνόει τὴν παροῦσαν ζωὴν θεραπείας εἶναι καιρὸν, μεθ' ὃν οὐ δεὶς κατορθοί· καὶ πάντα πράττει θεραπευθῆναι βου XXειν, - EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. calestibus ". Finis autem bonorum in ea quam A speramus hæreditate, est corona justitiæ, quam consecuturus est quisquis cum Paulo dicere valet : In reliquo reposita est mihi corona justitia wo : quo genere armorum uti Deus voluit, ut suos a quolibet hostili inimicorum incursu defenderet. PSALMUS DAVID VI. Octava est salutaris resurrectionis Christi Domi- rica dies, in qua peccatorum omnium purgationem esse credimus; in qua symbolice quidem circumci- debantur omnes infantes, sed revera per regenera - tionem purgatur anima quælibet in Deo genita. Usque adeo autem præstantior est die septima, ut in ca solvatur lex Sabbati, si cum octava infantis die incidat Sabbati dies : homo quippe vel in Sab- bato circumciditur. VERS. 2-4. Domine, ne in furore tuo arguas one, neque in ira tua corripias me. Miserere mei, Do- mine, quoniam infirmus sum: sana me, Domine, quoniam conturbata sunt ossa mea. Nam omne de- lictum ex infirmitate oritur, quia anima ad pravos semper affectus inclinatur : quapropter ad Servalo- rem et medicum, Dei scilicet Filium, confugit. Nam cum in animam rationabileni advenit, utpote ver- bum et ratio Dei, ejus irrationabiles motus elimi- nat ; ut sapientia, ab insipientia ipsam liberat, ut justitia ab injustitia, ut veritas a mendacio. Rom bustas porro animi vires subindicat, cum ait con- turbata esse ossa sua, quibus viriliter violentis animi motibus obsistere solebat; quod in sequen. tibus declarat his verbis: Et anima mea turbata est valde. Medela autem pro infirmitate animæ, est a Deo collata virtus, quam quisquis obtinet ait : Omnia possum in Christo qui me confortat ". Quod autem non de sensibilibus ossibus loquatur, palam facit illud : Omnia ossa mea dicent : Domine, quis similis tibi ? et illud quoque : Dissipata sunt ossa nostra secus infernum 18. B @ Et tu, Domine, usquequo? Diuturnum peniten- tiæ suæ tempus enuntiat. Etenim sapiens ille ani- marum medicus, non statim, neque ad primam efflagitationem supplicantem exaudit, ut in illo æqui bonique affectu diutius permaneat, ac ſirmam sta- bilemque exhibeat penitentiam ; sed post congruen- D tem in confitendo perseverantiam : Me, inquit, exorasti, tempore accepto exaudivi le ". Nam iis qui non in peccato ipsum invocant dicet : Adhuc te lo- quente, Ecce adsum • VERS. 5-9. Quoniam non est in morte qui me- mor sit tvi; in inferno autem quis confitebitur tibi ? Laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo. Sapiens cum esset David, non ignorabat præsentis vitæ tempus, medelæ esse opportunum ; quo elapso nemo recte agere valet. Nihilque non agit ut sa- • Ephes. 1. 3. II Tim. IV, 8. Cor. vi, Psal. Philipp. IV, 13. 10. 7ª Psal. cxɩ, 7. 1. In finem in hymnis, pro octava. 2. 78 Isa. LVIII, 9.

τὸ τόξον αὐτοῦ ἐνέτεινε καὶ ἡτοίμασεν αὐτό. Μήποτε παρασεσιωπημένως ταῦτα περὶ τοῦ διαβόλου λέγεται· οὗτος γὰρ πρὸς τούτους καὶ ὠδίνησεν ἀδικίαν, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἰδοὺ ὠδίνησεν ἀδικίαν, συνέλαβε πόνον, καὶ ἔτεκεν ἀνομίαν. Λάκκον ὤρυξε καὶ ἀνέσκαψεν αὐτὸν, καὶ ἐμπεσεῖται εἰς βόθρον ὃν εἰργάσατο. Ἐπιστρέψει ὁ πόνος αὐτοῦ εἰς κεφαλὴν αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ κορυφὴν αὐτοῦ ἡ ἀδικία αὐτοῦ καταβήσεται. Ταῦτα ῥητῶς ἐπ’ Ἀχιτόφελ πεπλήρωται. Παρευδοκιμηθεὶς γὰρ ὑπὸ τοῦ Χουσὶ, καὶ τὰ πράγματα τοῦ Ἀβεσσαλὼμ, ὡς δὴ σοφὸς, ἀπογνοὺς, καὶ τὴν μέλλουσαν ἐκ τοῦ Δαυὶ̈δ φοβούμενος δίκην, οἴκαδε ἀναχωρήσας ἀπήγξατο, παθὼν ἅπερ ἐπεβούλευε παθεῖν τὸν Δαυὶ̈δ, καὶ τὴν κατ’ αὐτοῦ κακίαν ἐπὶ τὴν αὐτοῦ κεφαλὴν ἀπεμάξατο. Καὶ καθόλου δὲ πᾶς δι’ ὧν εἰργάσατο κακῶν καθ’ ἑαυτοῦ τὴν ψῆφον ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως φέρει. Ἐξομολογήσομαι τῷ Κυρίῳ κατὰ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ, ψαλῶ τῷ ὀνόματι Κυρίου τοῦ Ὑψίστου. Ὡς δὲ μηδενὶ αὐτὸς ἐπιβουλεύσας, μηδὲ λάκκον ὀρύξας, παρορῶν δὲ τοὺς ἀδικοῦντας τῶν ἀσεβῶν ἀπολλυμένων ἐν κρίσει, Ἐξομολογήσομαι, φησὶ, τῷ Κυρίῳ κατὰ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ·

Παῦλον λέγειν δυνάμενοι· Λοιπὸν ἀπόκειται μοι δ τῆς δικαιοσύνης στέφανος· περ ηυδόκησεν ὁ Θεὸς ὅπλῳ χρήσασθαι φυλακτικῷ πάσης ἐφόδου πολεμίων επιούσης κατὰ τῶν οἰκείων αὐτοῦ. ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, οὗ τεύξονται οἱ κατὰ ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Γ'. Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις ὑπὲρ τῆς ὀγδόης. Ογδόη ἡ ἀναστάσιμος τοῦ Σωτῆρος ἡμέρα κυριακὴ σωτήριος, ἐν ᾗ πάντων ἁμαρτημάτων καθάρσιον εἶναι πιστεύομεν· ἐν ᾗ συμβολικῶς μὲν ἅπαν περιετέμνετο βρέφος, κατὰ δὲ τὸ ἀληθὲς καθαίρεται δι' ἀναγεννή σεως πᾶσα ἐν Θεῷ ψυχή γεννωμένη. Τοσοῦτον δὲ κρεῖττον αὐτὴ τῆς ἑβδόμης, ὡς ἐν αὐτῇ λύεσθαι τὴν περὶ τοῦ σαββάτου νομοθεσίαν, εἰ καταλάβοι κατ' αὐτὴν ἡ τοῦ βρέφους ὀγδόη· περιτέμνεται γὰρ ἄνθρω πος ἐν σαββάτῳ. Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξης με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. Ελέησόν με, Κύριε, ὅτι άσθενής εἰμι· ἴασαι με, Κύριε, ὅτι ἐταράχθη τὰ ὀστᾶ μου. Ἐξ ἀσθενείας γὰρ ἅπαν ἁμάρτημα γίνε ται, πρὸς τὸ πάθος ἀεὶ τῆς ψυχῆς ἐνδιδούσης· διὸ καταφεύγει πρὸς τὸν Σωτῆρα καὶ ἰατρὸν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Ἐγγενόμενος γὰρ ψυχῇ τῇ λογικῇ, ὡς μὲν λόγος Θεοῦ τὴν ἀλογίαν αὐτῆς ἀφαιρεῖται· ὡς δὲ σο φία τῆς ἀφροσύνης αὐτὴν ἀπαλλάττει, καὶ ὡς δικαιο σύνη τῆς ἀδικίας, καὶ ὡς ἀλήθεια τοῦ ψεύδους ἐλευ θεροί. Τὰς νεανικὰς δὲ τῆς ψυχῆς ὑποφαίνει δυνά- μεις, τεταράχθαι φήσας αὐτοῦ τὰ ὀστᾶ, δι' ὧν εἴωθεν ἀντιβαίνειν τοῖς πάθεσιν ἀνδρικῶς· ὃ δὴ σαφηνίζων ἐπήγαγε· Καὶ ἡ ψυχή μου έταράχθη σφόδρα. Ια- σις δὲ ἀσθενείας ψυχῆς ἡ ἐκ Θεοῦ δύναμις· ἧς ὁ τυ χών φησι· Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντι με Χριστῷ. Ὅτι δὲ μὴ πάντως αἰσθητὰ τὰ ὀστᾶ, δηλοῖ τὸ, Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσιν· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Καὶ τὸ, Διεσκορπίσθη τὰ ὀστᾶ ἡμῶν παρὰ τὸν ᾅδην. Καί σύ, Κύριε, ἕως πότε; Τὴν ἐπὶ μακρῷ χρόνῳ παράτασιν τῆς ἑαυτοῦ μετανοίας ἐμφαίνει. Ὁ γάρ τοι σοφὸς τῶν ψυχῶν ἰατρὸς οὐ παραχρῆμα κατὰ τὴν πρώτην ἐπιστροφὴν ἐπακούει τοῦ δεομένου, ὡς ἐν ἕξει παραμόνῳ γένηται τἀγαθοῦ, βεβαίαν δεί ξας μετάνοιαν· καὶ μετὰ τὴν ἱκανὴν καρτερίαν τὴν ἐν ἐξομολογήσει· φησὶν ἐνέπεισας· καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου. Τοῖς γὰρ μὴ ἐξ ἁμαρτίας αὐτὸν ἐπικαλουμένοις ἐρεῖ· ἔτι λαλοῦντός σου, Ἰδοὺ πάρειμι. Ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου, ἐν δὲ τῷ ᾅδῃ τὶς ἐξομολογήσεταί σοι; Ἐκο- πίασα ἐν στεναγμῷ μου, λούσω καθ' ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐνδάκρυσί μου τὴν στρω μνήν μου βρέξω. Σοφὸς ὢν ὁ Δαυΐδ οὐκ ἠγνόει τὴν παροῦσαν ζωὴν θεραπείας εἶναι καιρὸν, μεθ' ὃν οὐ δεὶς κατορθοί· καὶ πάντα πράττει θεραπευθῆναι βου XXειν, - EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. calestibus ". Finis autem bonorum in ea quam A speramus hæreditate, est corona justitiæ, quam consecuturus est quisquis cum Paulo dicere valet : In reliquo reposita est mihi corona justitia wo : quo genere armorum uti Deus voluit, ut suos a quolibet hostili inimicorum incursu defenderet. PSALMUS DAVID VI. Octava est salutaris resurrectionis Christi Domi- rica dies, in qua peccatorum omnium purgationem esse credimus; in qua symbolice quidem circumci- debantur omnes infantes, sed revera per regenera - tionem purgatur anima quælibet in Deo genita. Usque adeo autem præstantior est die septima, ut in ca solvatur lex Sabbati, si cum octava infantis die incidat Sabbati dies : homo quippe vel in Sab- bato circumciditur. VERS. 2-4. Domine, ne in furore tuo arguas one, neque in ira tua corripias me. Miserere mei, Do- mine, quoniam infirmus sum: sana me, Domine, quoniam conturbata sunt ossa mea. Nam omne de- lictum ex infirmitate oritur, quia anima ad pravos semper affectus inclinatur : quapropter ad Servalo- rem et medicum, Dei scilicet Filium, confugit. Nam cum in animam rationabileni advenit, utpote ver- bum et ratio Dei, ejus irrationabiles motus elimi- nat ; ut sapientia, ab insipientia ipsam liberat, ut justitia ab injustitia, ut veritas a mendacio. Rom bustas porro animi vires subindicat, cum ait con- turbata esse ossa sua, quibus viriliter violentis animi motibus obsistere solebat; quod in sequen. tibus declarat his verbis: Et anima mea turbata est valde. Medela autem pro infirmitate animæ, est a Deo collata virtus, quam quisquis obtinet ait : Omnia possum in Christo qui me confortat ". Quod autem non de sensibilibus ossibus loquatur, palam facit illud : Omnia ossa mea dicent : Domine, quis similis tibi ? et illud quoque : Dissipata sunt ossa nostra secus infernum 18. B @ Et tu, Domine, usquequo? Diuturnum peniten- tiæ suæ tempus enuntiat. Etenim sapiens ille ani- marum medicus, non statim, neque ad primam efflagitationem supplicantem exaudit, ut in illo æqui bonique affectu diutius permaneat, ac ſirmam sta- bilemque exhibeat penitentiam ; sed post congruen- D tem in confitendo perseverantiam : Me, inquit, exorasti, tempore accepto exaudivi le ". Nam iis qui non in peccato ipsum invocant dicet : Adhuc te lo- quente, Ecce adsum • VERS. 5-9. Quoniam non est in morte qui me- mor sit tvi; in inferno autem quis confitebitur tibi ? Laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo. Sapiens cum esset David, non ignorabat præsentis vitæ tempus, medelæ esse opportunum ; quo elapso nemo recte agere valet. Nihilque non agit ut sa- • Ephes. 1. 3. II Tim. IV, 8. Cor. vi, Psal. Philipp. IV, 13. 10. 7ª Psal. cxɩ, 7. 1. In finem in hymnis, pro octava. 2. 78 Isa. LVIII, 9.

Τὰ ἐμαυτοῦ δίκαια καθάπερ ἐν δικαστηρίῳ προθείς· καὶ ψαλῶ δὲ τῷ ὀνόματι Κυρίου τοῦ ὑψίστου· πιστεύων καταξιωθήσεσθαι τοῦ χοροῦ τῶν παρ’ αὐτοῦ σωζομένων.

Παῦλον λέγειν δυνάμενοι· Λοιπὸν ἀπόκειται μοι δ τῆς δικαιοσύνης στέφανος· περ ηυδόκησεν ὁ Θεὸς ὅπλῳ χρήσασθαι φυλακτικῷ πάσης ἐφόδου πολεμίων επιούσης κατὰ τῶν οἰκείων αὐτοῦ. ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, οὗ τεύξονται οἱ κατὰ ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Γ'. Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις ὑπὲρ τῆς ὀγδόης. Ογδόη ἡ ἀναστάσιμος τοῦ Σωτῆρος ἡμέρα κυριακὴ σωτήριος, ἐν ᾗ πάντων ἁμαρτημάτων καθάρσιον εἶναι πιστεύομεν· ἐν ᾗ συμβολικῶς μὲν ἅπαν περιετέμνετο βρέφος, κατὰ δὲ τὸ ἀληθὲς καθαίρεται δι' ἀναγεννή σεως πᾶσα ἐν Θεῷ ψυχή γεννωμένη. Τοσοῦτον δὲ κρεῖττον αὐτὴ τῆς ἑβδόμης, ὡς ἐν αὐτῇ λύεσθαι τὴν περὶ τοῦ σαββάτου νομοθεσίαν, εἰ καταλάβοι κατ' αὐτὴν ἡ τοῦ βρέφους ὀγδόη· περιτέμνεται γὰρ ἄνθρω πος ἐν σαββάτῳ. Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξης με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. Ελέησόν με, Κύριε, ὅτι άσθενής εἰμι· ἴασαι με, Κύριε, ὅτι ἐταράχθη τὰ ὀστᾶ μου. Ἐξ ἀσθενείας γὰρ ἅπαν ἁμάρτημα γίνε ται, πρὸς τὸ πάθος ἀεὶ τῆς ψυχῆς ἐνδιδούσης· διὸ καταφεύγει πρὸς τὸν Σωτῆρα καὶ ἰατρὸν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Ἐγγενόμενος γὰρ ψυχῇ τῇ λογικῇ, ὡς μὲν λόγος Θεοῦ τὴν ἀλογίαν αὐτῆς ἀφαιρεῖται· ὡς δὲ σο φία τῆς ἀφροσύνης αὐτὴν ἀπαλλάττει, καὶ ὡς δικαιο σύνη τῆς ἀδικίας, καὶ ὡς ἀλήθεια τοῦ ψεύδους ἐλευ θεροί. Τὰς νεανικὰς δὲ τῆς ψυχῆς ὑποφαίνει δυνά- μεις, τεταράχθαι φήσας αὐτοῦ τὰ ὀστᾶ, δι' ὧν εἴωθεν ἀντιβαίνειν τοῖς πάθεσιν ἀνδρικῶς· ὃ δὴ σαφηνίζων ἐπήγαγε· Καὶ ἡ ψυχή μου έταράχθη σφόδρα. Ια- σις δὲ ἀσθενείας ψυχῆς ἡ ἐκ Θεοῦ δύναμις· ἧς ὁ τυ χών φησι· Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντι με Χριστῷ. Ὅτι δὲ μὴ πάντως αἰσθητὰ τὰ ὀστᾶ, δηλοῖ τὸ, Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσιν· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Καὶ τὸ, Διεσκορπίσθη τὰ ὀστᾶ ἡμῶν παρὰ τὸν ᾅδην. Καί σύ, Κύριε, ἕως πότε; Τὴν ἐπὶ μακρῷ χρόνῳ παράτασιν τῆς ἑαυτοῦ μετανοίας ἐμφαίνει. Ὁ γάρ τοι σοφὸς τῶν ψυχῶν ἰατρὸς οὐ παραχρῆμα κατὰ τὴν πρώτην ἐπιστροφὴν ἐπακούει τοῦ δεομένου, ὡς ἐν ἕξει παραμόνῳ γένηται τἀγαθοῦ, βεβαίαν δεί ξας μετάνοιαν· καὶ μετὰ τὴν ἱκανὴν καρτερίαν τὴν ἐν ἐξομολογήσει· φησὶν ἐνέπεισας· καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου. Τοῖς γὰρ μὴ ἐξ ἁμαρτίας αὐτὸν ἐπικαλουμένοις ἐρεῖ· ἔτι λαλοῦντός σου, Ἰδοὺ πάρειμι. Ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου, ἐν δὲ τῷ ᾅδῃ τὶς ἐξομολογήσεταί σοι; Ἐκο- πίασα ἐν στεναγμῷ μου, λούσω καθ' ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐνδάκρυσί μου τὴν στρω μνήν μου βρέξω. Σοφὸς ὢν ὁ Δαυΐδ οὐκ ἠγνόει τὴν παροῦσαν ζωὴν θεραπείας εἶναι καιρὸν, μεθ' ὃν οὐ δεὶς κατορθοί· καὶ πάντα πράττει θεραπευθῆναι βου XXειν, - EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. calestibus ". Finis autem bonorum in ea quam A speramus hæreditate, est corona justitiæ, quam consecuturus est quisquis cum Paulo dicere valet : In reliquo reposita est mihi corona justitia wo : quo genere armorum uti Deus voluit, ut suos a quolibet hostili inimicorum incursu defenderet. PSALMUS DAVID VI. Octava est salutaris resurrectionis Christi Domi- rica dies, in qua peccatorum omnium purgationem esse credimus; in qua symbolice quidem circumci- debantur omnes infantes, sed revera per regenera - tionem purgatur anima quælibet in Deo genita. Usque adeo autem præstantior est die septima, ut in ca solvatur lex Sabbati, si cum octava infantis die incidat Sabbati dies : homo quippe vel in Sab- bato circumciditur. VERS. 2-4. Domine, ne in furore tuo arguas one, neque in ira tua corripias me. Miserere mei, Do- mine, quoniam infirmus sum: sana me, Domine, quoniam conturbata sunt ossa mea. Nam omne de- lictum ex infirmitate oritur, quia anima ad pravos semper affectus inclinatur : quapropter ad Servalo- rem et medicum, Dei scilicet Filium, confugit. Nam cum in animam rationabileni advenit, utpote ver- bum et ratio Dei, ejus irrationabiles motus elimi- nat ; ut sapientia, ab insipientia ipsam liberat, ut justitia ab injustitia, ut veritas a mendacio. Rom bustas porro animi vires subindicat, cum ait con- turbata esse ossa sua, quibus viriliter violentis animi motibus obsistere solebat; quod in sequen. tibus declarat his verbis: Et anima mea turbata est valde. Medela autem pro infirmitate animæ, est a Deo collata virtus, quam quisquis obtinet ait : Omnia possum in Christo qui me confortat ". Quod autem non de sensibilibus ossibus loquatur, palam facit illud : Omnia ossa mea dicent : Domine, quis similis tibi ? et illud quoque : Dissipata sunt ossa nostra secus infernum 18. B @ Et tu, Domine, usquequo? Diuturnum peniten- tiæ suæ tempus enuntiat. Etenim sapiens ille ani- marum medicus, non statim, neque ad primam efflagitationem supplicantem exaudit, ut in illo æqui bonique affectu diutius permaneat, ac ſirmam sta- bilemque exhibeat penitentiam ; sed post congruen- D tem in confitendo perseverantiam : Me, inquit, exorasti, tempore accepto exaudivi le ". Nam iis qui non in peccato ipsum invocant dicet : Adhuc te lo- quente, Ecce adsum • VERS. 5-9. Quoniam non est in morte qui me- mor sit tvi; in inferno autem quis confitebitur tibi ? Laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo. Sapiens cum esset David, non ignorabat præsentis vitæ tempus, medelæ esse opportunum ; quo elapso nemo recte agere valet. Nihilque non agit ut sa- • Ephes. 1. 3. II Tim. IV, 8. Cor. vi, Psal. Philipp. IV, 13. 10. 7ª Psal. cxɩ, 7. 1. In finem in hymnis, pro octava. 2. 78 Isa. LVIII, 9.

Psalm of David 8ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Η

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Η. Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῶν ληνῶν. Τὰ ἐπὶ τῇ συντελείᾳ νῦν τῶν αἰώνων προφητευόμενα τὴν ἐπιγραφὴν, εἰς τὸ τέλος, ἐποίησεν. Ὑπὲρ δὲ τῶν ληνῶν διὰ τὰς ἐν πάσῃ τῇ γῇ συστάσας Ἐκκλησίας, ἀλληγορίας νόμῳ λεγομένας ληνούς. Ὅτε μὲν εἷς ἦν λαός· ἦν δὲ οὗτος Ἰσραὴλ, ᾧ ἐχρημάτιζε καὶ πύργος ὁ παρὰ τούτοις νεὼς, καὶ προλήνιον τὸ πρὸ τοῦ ναοῦ θυσιαστήριον κατὰ τὴν Ἡσαί̈ου φωνήν. Τὸ δὲ πλῆθος νυνὶ τῶν ληνῶν τὰ πολλὰ μηνύει θυσιαστήρια, ταῖς κατὰ μέρος ἐκκλησίαις συνδιαιρούμενα. Διὸ καὶ ἐν πγ ψαλμῷ τὸν αὐτὸν ἐπιγραφέντι τρόπον πολλὰ θυσιαστήρια καὶ σκηνώματα θεσπίζονται καὶ αὐλαὶ, κατὰ τὸ, Ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων ἐπιποθεῖ καὶ ἐκλείπει ἡ ψυχή μου εἰς τὰς αὐλὰς τοῦ Κυρίου· μεθ’ ἃ ἐπάγει· Τὰ θυσιαστήριά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων. Κύριε ὁ Κύριος ἡμῶν, ὡς θαυμαστὸν τὸ ὄνομά σου ἐν πάσῃ τῇ γῇ Ὅτι ἐπήρθη ἡ μεγαλοπρέπειά σου ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν.

Παῦλον λέγειν δυνάμενοι· Λοιπὸν ἀπόκειται μοι δ τῆς δικαιοσύνης στέφανος· περ ηυδόκησεν ὁ Θεὸς ὅπλῳ χρήσασθαι φυλακτικῷ πάσης ἐφόδου πολεμίων επιούσης κατὰ τῶν οἰκείων αὐτοῦ. ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, οὗ τεύξονται οἱ κατὰ ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Γ'. Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις ὑπὲρ τῆς ὀγδόης. Ογδόη ἡ ἀναστάσιμος τοῦ Σωτῆρος ἡμέρα κυριακὴ σωτήριος, ἐν ᾗ πάντων ἁμαρτημάτων καθάρσιον εἶναι πιστεύομεν· ἐν ᾗ συμβολικῶς μὲν ἅπαν περιετέμνετο βρέφος, κατὰ δὲ τὸ ἀληθὲς καθαίρεται δι' ἀναγεννή σεως πᾶσα ἐν Θεῷ ψυχή γεννωμένη. Τοσοῦτον δὲ κρεῖττον αὐτὴ τῆς ἑβδόμης, ὡς ἐν αὐτῇ λύεσθαι τὴν περὶ τοῦ σαββάτου νομοθεσίαν, εἰ καταλάβοι κατ' αὐτὴν ἡ τοῦ βρέφους ὀγδόη· περιτέμνεται γὰρ ἄνθρω πος ἐν σαββάτῳ. Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξης με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. Ελέησόν με, Κύριε, ὅτι άσθενής εἰμι· ἴασαι με, Κύριε, ὅτι ἐταράχθη τὰ ὀστᾶ μου. Ἐξ ἀσθενείας γὰρ ἅπαν ἁμάρτημα γίνε ται, πρὸς τὸ πάθος ἀεὶ τῆς ψυχῆς ἐνδιδούσης· διὸ καταφεύγει πρὸς τὸν Σωτῆρα καὶ ἰατρὸν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Ἐγγενόμενος γὰρ ψυχῇ τῇ λογικῇ, ὡς μὲν λόγος Θεοῦ τὴν ἀλογίαν αὐτῆς ἀφαιρεῖται· ὡς δὲ σο φία τῆς ἀφροσύνης αὐτὴν ἀπαλλάττει, καὶ ὡς δικαιο σύνη τῆς ἀδικίας, καὶ ὡς ἀλήθεια τοῦ ψεύδους ἐλευ θεροί. Τὰς νεανικὰς δὲ τῆς ψυχῆς ὑποφαίνει δυνά- μεις, τεταράχθαι φήσας αὐτοῦ τὰ ὀστᾶ, δι' ὧν εἴωθεν ἀντιβαίνειν τοῖς πάθεσιν ἀνδρικῶς· ὃ δὴ σαφηνίζων ἐπήγαγε· Καὶ ἡ ψυχή μου έταράχθη σφόδρα. Ια- σις δὲ ἀσθενείας ψυχῆς ἡ ἐκ Θεοῦ δύναμις· ἧς ὁ τυ χών φησι· Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντι με Χριστῷ. Ὅτι δὲ μὴ πάντως αἰσθητὰ τὰ ὀστᾶ, δηλοῖ τὸ, Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσιν· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Καὶ τὸ, Διεσκορπίσθη τὰ ὀστᾶ ἡμῶν παρὰ τὸν ᾅδην. Καί σύ, Κύριε, ἕως πότε; Τὴν ἐπὶ μακρῷ χρόνῳ παράτασιν τῆς ἑαυτοῦ μετανοίας ἐμφαίνει. Ὁ γάρ τοι σοφὸς τῶν ψυχῶν ἰατρὸς οὐ παραχρῆμα κατὰ τὴν πρώτην ἐπιστροφὴν ἐπακούει τοῦ δεομένου, ὡς ἐν ἕξει παραμόνῳ γένηται τἀγαθοῦ, βεβαίαν δεί ξας μετάνοιαν· καὶ μετὰ τὴν ἱκανὴν καρτερίαν τὴν ἐν ἐξομολογήσει· φησὶν ἐνέπεισας· καιρῷ δεκτῷ ἐπήκουσά σου. Τοῖς γὰρ μὴ ἐξ ἁμαρτίας αὐτὸν ἐπικαλουμένοις ἐρεῖ· ἔτι λαλοῦντός σου, Ἰδοὺ πάρειμι. Ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου, ἐν δὲ τῷ ᾅδῃ τὶς ἐξομολογήσεταί σοι; Ἐκο- πίασα ἐν στεναγμῷ μου, λούσω καθ' ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐνδάκρυσί μου τὴν στρω μνήν μου βρέξω. Σοφὸς ὢν ὁ Δαυΐδ οὐκ ἠγνόει τὴν παροῦσαν ζωὴν θεραπείας εἶναι καιρὸν, μεθ' ὃν οὐ δεὶς κατορθοί· καὶ πάντα πράττει θεραπευθῆναι βου XXειν, - EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. calestibus ". Finis autem bonorum in ea quam A speramus hæreditate, est corona justitiæ, quam consecuturus est quisquis cum Paulo dicere valet : In reliquo reposita est mihi corona justitia wo : quo genere armorum uti Deus voluit, ut suos a quolibet hostili inimicorum incursu defenderet. PSALMUS DAVID VI. Octava est salutaris resurrectionis Christi Domi- rica dies, in qua peccatorum omnium purgationem esse credimus; in qua symbolice quidem circumci- debantur omnes infantes, sed revera per regenera - tionem purgatur anima quælibet in Deo genita. Usque adeo autem præstantior est die septima, ut in ca solvatur lex Sabbati, si cum octava infantis die incidat Sabbati dies : homo quippe vel in Sab- bato circumciditur. VERS. 2-4. Domine, ne in furore tuo arguas one, neque in ira tua corripias me. Miserere mei, Do- mine, quoniam infirmus sum: sana me, Domine, quoniam conturbata sunt ossa mea. Nam omne de- lictum ex infirmitate oritur, quia anima ad pravos semper affectus inclinatur : quapropter ad Servalo- rem et medicum, Dei scilicet Filium, confugit. Nam cum in animam rationabileni advenit, utpote ver- bum et ratio Dei, ejus irrationabiles motus elimi- nat ; ut sapientia, ab insipientia ipsam liberat, ut justitia ab injustitia, ut veritas a mendacio. Rom bustas porro animi vires subindicat, cum ait con- turbata esse ossa sua, quibus viriliter violentis animi motibus obsistere solebat; quod in sequen. tibus declarat his verbis: Et anima mea turbata est valde. Medela autem pro infirmitate animæ, est a Deo collata virtus, quam quisquis obtinet ait : Omnia possum in Christo qui me confortat ". Quod autem non de sensibilibus ossibus loquatur, palam facit illud : Omnia ossa mea dicent : Domine, quis similis tibi ? et illud quoque : Dissipata sunt ossa nostra secus infernum 18. B @ Et tu, Domine, usquequo? Diuturnum peniten- tiæ suæ tempus enuntiat. Etenim sapiens ille ani- marum medicus, non statim, neque ad primam efflagitationem supplicantem exaudit, ut in illo æqui bonique affectu diutius permaneat, ac ſirmam sta- bilemque exhibeat penitentiam ; sed post congruen- D tem in confitendo perseverantiam : Me, inquit, exorasti, tempore accepto exaudivi le ". Nam iis qui non in peccato ipsum invocant dicet : Adhuc te lo- quente, Ecce adsum • VERS. 5-9. Quoniam non est in morte qui me- mor sit tvi; in inferno autem quis confitebitur tibi ? Laboravi in gemitu meo, lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo. Sapiens cum esset David, non ignorabat præsentis vitæ tempus, medelæ esse opportunum ; quo elapso nemo recte agere valet. Nihilque non agit ut sa- • Ephes. 1. 3. II Tim. IV, 8. Cor. vi, Psal. Philipp. IV, 13. 10. 7ª Psal. cxɩ, 7. 1. In finem in hymnis, pro octava. 2. 78 Isa. LVIII, 9.

PG 23:127Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν σου, τοῦ καταλῦσαι ἐχθρὸν καὶ ἐκδικητήν. Οὐ πάλαι θαυμαστὸν ἐν πάσῃ τῇ γῇ· μετὰ δὲ τὴν τοῦ Σωτῆρος παρουσίαν ἐγένετο, ὅτε καὶ συναγωγὴ λαῶν ἐκύκλωσεν αὐτόν· συμφώνως τῷ νῦν ῥηθέντι· Ἐκ στόματος νηπίων, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὴν γὰρ νέαν καὶ καινὴν συναγωγὴν μετὰ τὴν εἰς ὕψος ἀνάληψιν αὐτοῦ ἐκ νηπίων διδάσκει συνεστάναι ψυχῶν διὰ τὴν ἀναγέννησιν τὴν ἐν τῷ Χριστῷ πανταχοῦ συστᾶσαν τῆς οἰκουμένης μετὰ τὴν ἀνάληψιν τὴν αὐτοῦ. Διὸ καὶ βοώντων αὐτῷ τῶν παίδων, Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου, ἀγανακτοῦσί φησιν· Οὐδέποτε ἀνέγνωτε, ὅτι Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον; καὶ μήποτε τό· Ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν σου. Καὶ διὰ τοὺς ἀρχιερεῖς λέγεται καὶ Φαρισαίους· ἐχθρὸς καὶ ἐκδικητὴς ὁ λέων εἰρημένος ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ. Τὸ οὖν μέγιστον θαῦμα, ὅτι ὁ τοσοῦτος, ἐχθρός τε καὶ λέων, ὁ ἄρχων τοῦ αἰῶνος τούτου, διὰ νηπίων καὶ θηλαζόντων καθῄρηται· μεθ’ ὃ πανταχοῦ Θεὸς ἐν πᾶσι θαυμάζεται. Ἐχθρὸς δὲ ὢν ἐνεδρεύει πρὸς ἁμαρτίαν ὑποσκελίζων, καὶ τοὺς ἡμαρτηκότας μετὰ ταῦτα κολάζει.

Καὶ πῶς ἐν πάσῃ τῇ γῇ τὸ πάλαι μηδενὶ γινωσκόμενον ὄνομα τοῦ Κυρίου καὶ θαυμαστὸν κατέστη, διασαφεῖ λέγων ἑξῆς· Ὅτι ἐπήρθη ἡ μεγαλοπρέπειά σου ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν· καὶ τὸ ἐπιλεγόμενον δὲ τρίτον ἐν τῷ, Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον, ἔχοι ἂν συμφωνίαν πρὸς τό· Συναγωγὴ λαῶν κυκλώσει σε. Τὸ γὰρ νέαν καὶ καινὴν συναγωγὴν τῶν κυκλούντων τὸν Θεὸν μετὰ τὴν εἰς ὕψος ἀνάληψιν αὐτοῦ ἐκ νηπίων ψυχῆς καὶ θηλαζόντων συνεστάναι διδάσκει· οὕτω καλῶν τοὺς ἀναγεννωμένους ἐν Χριστῷ λαούς. Εἰς ὕψος γὰρ ἀναβὰς μετὰ τὴν εἰς οὐρανὸν κάθοδον, ὁ διὰ τῆς προφητείας παριστώμενος Κύριος κατηρτίσατο ἑαυτῷ ἐπὶ τῆς γῆς τὴν τῶν λαῶν συναγωγὴν, ἐκ νηπίων καὶ θηλαζόντων αὐτὴν συστησάμενος. Ὅτι ὄψομαι τοὺς οὐρανοὺς ἔργα τῶν δακτύλων σου, σελήνην καὶ ἀστέρας ἃ σὺ ἐθεμελίωσας. Τί ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι μιμνήσκῃ αὐτοῦ; ἢ υἱὸς ἀνθρώπου, ὅτι ἐπισκέπτῃ αὐτόν; Εἰ καὶ θαυμαστά σου, φησὶ, δημιουργήματα οὐρανὸς καὶ τὰ ἐν αὐτῷ ἅπερ ἥδρασας δι’ ὅλου τοῦ αἰῶνος ἑστάναι· ἔστησε γὰρ αὐτὰ εἰς τὸν αἰῶνα, καθά φησιν ἐν ἑτέροις, καὶ πρόσταγμα ἔθετο, καὶ οὐ παρελεύσεται·

PG 23:129οὐ μήν σοι μεγάλα πρὸς ὕπαρξιν, ἀλλὰ βραχείας δυνάμεως δακτύλοις ἀναλογούσης· οὕτω γὰρ τὰς μικρὰς δυνάμεις ἐκάλεσε τοῦ Θεοῦ. Καὶ ταῦτα μὲν ἡδρασμένα μένει· ἄνθρωπον δὲ τὸν καθ’ ἕνα παρερχόμενον ἐκπέπληγμαι θεωρῶν, ὅπως καὶ μέμνησαι τούτου, καὶ προνοῇ· ὅπερ οὐκ ἂν ὑπῆρξεν εἰ μικρόν τι καὶ φθαρτὸν ἐτύγχανε ζῶον· οὕτω δὲ τίμιον ὡς ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων ὕμνον αὐτῷ κατηρτίσθαι. Εἰ καὶ σμικρὸς τοίνυν κατὰ τὸ σῶμα· ἀλλὰ κατὰ ψυχὴν τὴν κατ’ εἰκόνα τετίμηται· ὥστε διὰ τούτου θαυμαστόν σου καταστῆναι τὸ ὄνομα ἐν πάσῃ τῇ γῇ. Ἀποθαυμάζει τὸ θεῖον Πνεῦμα καὶ εὔχεται τοῦ θαυμασμοῦ λέγων· Οὐρανοὺς μὲν ὁρῶ τοὺς τὸν σύμπαντα κόσμον περιέχοντας· ὁρῶ δὲ καὶ σελήνην καὶ ἄστρα, καὶ ταῦτα πάντα γνωρίζω τῇ φύσει ὄντα μεγάλα καὶ θαυμαστὰ τῆς ὅλης δημιουργίας μέρη· ἀλλ’ ὅμως, καίπερ ὄντα τοιαῦτα, οἶδα, ὅτι βραχύτατα τῶν σῶν ἔργων τυγχάνει. Ἔργα γοῦν ἐστι ταῦτα τῶν σῶν δακτύλων· οὐχὶ δὲ χειρῶν, οὐδὲ μεγάλης τινὸς δυνάμεως· ἀλλ’, ὡς ἂν εἴποι τις, ἄκρων δακτύλων, τροπικῶς οὕτως τῶν δυνάμεων ὀνομαζομένων τοῦ Θεοῦ, δι’ ὧν τὰ αἰσθητὰ καὶ ὁρώμενα δημιουργήματα συνεστήσατο.

λόμ.νος, πρὶν ὑπὸ τοῦ κοινοῦ καταληφθῆναι. Διό φησιν· Ἀντὶ μιᾶς νυκτὸς καθ' ἣν ἥμαρτον, πάσας ἐξομολογοῦμαι τὰς νύχτας, ἀποπλῦναι πειρώμενος ἐμαυτὸν, καὶ τὴν ἐφ᾿ ἣν ἥμαρτον κλίνην δάκρυσι μετ τανοίας. Οίδα γὰρ δὲ κἂν τύχῃ τῆς ἀφέσεως επαγ- γέλληται, δακρύων πέρας οὐχ έξειν. Τὸ δὲ, Τίς ἐξε ομολογήσεται σοι; ἀντὶ τοῦ, οὐδείς, κεῖται· νῦν γὰρ οὐ σημαίνει τὸ σπάνιον. Εταράχθη ἀπὸ θυμοῦ ὁ ὀφθαλμός μου, επα- λαιώθην ἐν πᾶσι τοῖς ἐχθροῖς μου. Η μνήμη, φησί, τοῦ θυμοῦ σου καὶ τῆς ὀργῆς τὴν ἐμὸν ἐτάραξε νοῦν· ὁδὴ διδάσκων ὁ Σωτὴρ ἔλεγεν· Ο λύχνος τοῦ σώματος ἐστὶν ὁ ὀφθαλμός. Οὐ γὰρ ἐγχωρεῖ ἕνα τῶν δυεῖν ὀφθαλμῶν τοῦ σώματος λύχνον εἶναι· ἀλλ' οὐδὲ σωματικὸς ὀφθαλμὸς ὑπὸ θυμοῦ ταράσσεται τοῦ Θεοῦ. Ἀντὶ κατορθώματος δὲ καταριθμεῖται τὰς ἰδίας κακοπαθείας· ἐν αἷς καὶ τὴν κακωσίν τε καὶ ταπείνωσιν, ἣν ἐπὶ πλεῖστον χρόνον ἐν μέσοις ἐποιεῖτο τοῖς ἰδίοις ἐχθροῖς. Ἀπόστητε ἀπ' ἐμοῦ, πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, ὅτι εἰσήκουσε Κύριος τῆς φωνῆς τοῦ κλαυθμού μου. Εισήκουσε Κύριος τῆς δεήσεώς μου, Κύριος τὴν προσευχήν μου προσεδέξατο. Αἰσχυνθείησαν καὶ ταραχθείησαν πάντες οἱ ἐχθροί μου, ἐπιστραφείησαν καὶ αἰσχυνθείησαν σφόδρα διὰ τάχους. Ἐπηκόου τυχὼν τοῦ Θεοῦ, ἐπιστρέφει πάλιν πρὸς αὐτὸν τὴν εὐχὴν, καὶ παρα- καλεῖ πρὸς τὸ ἀναχωρῆσαι καὶ αἰσχυνθῆναι αὐτοῦ τοὺς ἐχθροὺς, ἀποτυχόντας ἐν οἷς ἐπεβούλευσαν, δι' ὧν αὐτῷ Θεὸς τὴν σωτηρίαν παρέσχετο. Αξιοῖ δὲ καὶ λίαν αὐτοὺς ταραχθῆναι· ὁ δὲ πάντως αὐτοὺς κατὰ τὸν καιρὸν τῆς τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίας ἐκδέξεται. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Ζ'. Ὃν ᾖσε τῷ Κυρίῳ ὑπὲρ τῶν λόγων Χουσὶ υἱοῦ Ἰεμενεῖ. Κύριε ὁ Θεός μου, ἐπὶ σοὶ ἤλπισα· σῶσόν με ἐκ πάντων τῶν διωκόντων με, καὶ ῥῦσαί με, μή- ποτε ἁρπάσῃ ὡς λέων τὴν ψυχήν μου, μὴ ὄντος λυτρουμένου, μηδὲ σώζοντος. Οὐκ ἐπ' ἀνθρώποις, οὐδὲ συμβουλαῖς ἀνθρώπων, ἢ στρατοῦ πλήθει τὰς ἐμὰς ἐλπίδας ἀπήρτησα· Διό με ῥῦσαι πολεμίων μο: τοσούτων ἐπικειμένων διὰ παντός. Οὐ μόνον νῦν ᾿Αβεσσαλώμ, καὶ ᾿Αχιτόφελ, καὶ τῶν σὺν αὐτοῖς· ἀλλὰ καὶ πάλαι νέῳ ὄντι Σαούλ τε καὶ πλείστων τῶν τε δι' αὐτῶν ἀφανῶς μοι πολεμούντων δαιμόνων· ὧν περὶ τοῦ ἄρχοντος εἴρηται· Ὁ ἀντίδικος ὑμῶν διά βελος ὡς λέων ωρυόμενος περιέρχεται ζητῶν τίνα καταπίῃ· ἐξ οὗ μάλιστα ῥυσθῆναι παρακαλῶ. Κύριε ὁ Θεός μου, εἰ ἐποίησα τοῦτο, εἰ ἔστιν ἀδικία ἐν χερσί μου, εἰ ἀνταπέδωκα τοῖς ἀντα- ποδιδοῦσί μοι κακά, ἀποπέσοιμι ἄρα ἀπὸ τῶν Εχθρῶν μου κενός. Όσην ἄγει παρρησίαν ἐπὶ τῷ μὴ μνησικακεῖν! Ἐξαίρετον γὰρ τοῦτο κατόρθωμα του COMMENTARIA IN PSALMOS. . A nitatem obtineat, priusquam a communi debito comprehendatur. Quamobrem ait : Pro una nocte qua peccatum admisi, per singulas noctes confiteor, id satagens ut meipsum et lectum in quo peccavi, penitentiæ lacrymis abluam. Probe scio enim, etiamsi remissionem polliceatur, me lacrymandi tamen finem nunquam facturum. Hud autem : Quis confitebitur tibi? loco verbi, nullus, positum est, neque enim paucitatem confitentium nunc si- gnificat. B C D 7s Malin. vi, Vers. 8. Turbatus est a furore oculus meus : in- veteravi inter omnes inimicos meos. Memoria, in- quit, furoris iraque tuæ mentem meam turbavit : quod ipsum Salvator his verbis docuit: Lucerna corporis tui est oculus tuus ”. Neque enim fieri potest, ut unus tantum ex duobus oculis sit corpo- ris lucerna at neque corporeus oculus a furore Dei turbatur. Inter recte facta vero calamitates et ærumnas suas enumerat; in quibus recensenda est afflictio illa et abjectio, quam diuturno tempore in- ter medios inimicos perpessus est. VERS. 9-11. Discedite a me, omnes qui opera- mini iniquitatem, quoniam exaudivit Dominus vocem fetus mei. Eraudivit Dominus deprecationen mean, Dominus orationem meam suscepit. Erubescunt et conturbentur omnes inimici mei, confundantur et erubescant valde velociter. Cum Deum sibi propi- tium nactus sit, ad ipsum denuo orationem suam convertit; rogatque ut recedant et confundantur inimici sui, postquam insidiæ ipsorum, Deo sibi per cas salutem conferente, male cesserunt. Precatur autem, ut vehementer conturbentur: quod ipsis sane justi Dei judicii tenipore eventurum est. PSALMUS DAVID VII. Jemini. VERS. 2, 3. Domine Deus meus, in te speravi : salvum me fac ex omnibus persequentibus me, et libera me. Nequando rapiat ut leo animam meam, dum non est qui redimat, neque qui ŝalvum faciat. Nequaquam in hominibus, neque in consiliis ho- minum, neque in exercitus copiis spem meam re posui : quapropter a tot semper instantibus inimi- cis eripe me. Neque solum enim ab Absalone et Achitophele eorumque sequacibus qui me nunc adoriuntur; sed jam olim juvenis cum essem, a Saule, et a multis qui me ipsius opera clam impu- gnabant dæmonibus, de quorum principe dictum est: Adversarius vester diabolus, tanquam leo ru- giens circuit quærens quem devoret ”. A quo præser- tim me liberes rogo. VERS. 4, 5. Domine Deus meus, si feci istud, si est iniquitas in manibus meis : si reddidi retribuenti- bus mihi mala, decidam merito ab inimicis mess inanis. Quantam ex oblivione injuriarum ac tole- rantia fiduciam David exhibet! Hæc sane præcipua 28. 77 | Petr. v. 8. 1. Quem cantavit Domino pro verbis Chusi filii

Ἠλάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρ’ ἀγγέλους, δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτόν. Καὶ μὴν ἑτέρως δόξῃ καὶ τιμῇ τὸν ἄνθρωπον ἐστεφάνωσεν ὁ Θεὸς, ἐπὶ μόνου τοῦ ἀνθρώπου φήσας· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ’ ὁμοίωσιν, καὶ διαφόρως τοῖς ἁγίοις ἀνθρώποις ἐπιφανεὶς, καὶ Πνεύματος ἁγίου, καὶ δυνάμεως οὐρανίου μεταδοὺς, ὡς τὸ μέλλον εἰδέναι, καὶ νόσους ἐλαύνειν, καὶ νεκροὺς ἀνιστᾷν· καὶ τὸ μέγιστον ἁπάντων, τῇ τοῦ Μονογενοῦς τιμήσας αὐτὸν παρουσίᾳ. Δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτὸν, καὶ κατέστησας αὐτὸν ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου. Πάντα ὑπέταξας ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ, πρόβατα καὶ βόας πάσας, ἔτι δὲ καὶ τὰ κτήνη τοῦ πεδίου, τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τοὺς ἰχθύας τῆς θαλάσσης, τὰ διαπορευόμενα τρίβους θαλασσῶν. Τῇ γὰρ λογικῇ φύσει, ὡς ἂν ὡμοιωμένῃ Θεῷ, τὴν κατὰ πάντων ἀρχὴν καὶ δύναμιν ἐδωρήσατο. Ὁ ἄνθρωπος, τῆς θεϊκῆς εἰκόνος λαβὼν, ὡς βασιλεὺς ἁπάντων ἐστὶν ὁ Θεὸς, οὕτως ἄρχων κατέστη τῶν ἐπὶ γῆς. Εἰ δὲ καθολικῶς εἴρηται· Καὶ κατέστησας αὐτὸν ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου· λέγει δὲ ἀλλαχοῦ·

λόμ.νος, πρὶν ὑπὸ τοῦ κοινοῦ καταληφθῆναι. Διό φησιν· Ἀντὶ μιᾶς νυκτὸς καθ' ἣν ἥμαρτον, πάσας ἐξομολογοῦμαι τὰς νύχτας, ἀποπλῦναι πειρώμενος ἐμαυτὸν, καὶ τὴν ἐφ᾿ ἣν ἥμαρτον κλίνην δάκρυσι μετ τανοίας. Οίδα γὰρ δὲ κἂν τύχῃ τῆς ἀφέσεως επαγ- γέλληται, δακρύων πέρας οὐχ έξειν. Τὸ δὲ, Τίς ἐξε ομολογήσεται σοι; ἀντὶ τοῦ, οὐδείς, κεῖται· νῦν γὰρ οὐ σημαίνει τὸ σπάνιον. Εταράχθη ἀπὸ θυμοῦ ὁ ὀφθαλμός μου, επα- λαιώθην ἐν πᾶσι τοῖς ἐχθροῖς μου. Η μνήμη, φησί, τοῦ θυμοῦ σου καὶ τῆς ὀργῆς τὴν ἐμὸν ἐτάραξε νοῦν· ὁδὴ διδάσκων ὁ Σωτὴρ ἔλεγεν· Ο λύχνος τοῦ σώματος ἐστὶν ὁ ὀφθαλμός. Οὐ γὰρ ἐγχωρεῖ ἕνα τῶν δυεῖν ὀφθαλμῶν τοῦ σώματος λύχνον εἶναι· ἀλλ' οὐδὲ σωματικὸς ὀφθαλμὸς ὑπὸ θυμοῦ ταράσσεται τοῦ Θεοῦ. Ἀντὶ κατορθώματος δὲ καταριθμεῖται τὰς ἰδίας κακοπαθείας· ἐν αἷς καὶ τὴν κακωσίν τε καὶ ταπείνωσιν, ἣν ἐπὶ πλεῖστον χρόνον ἐν μέσοις ἐποιεῖτο τοῖς ἰδίοις ἐχθροῖς. Ἀπόστητε ἀπ' ἐμοῦ, πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, ὅτι εἰσήκουσε Κύριος τῆς φωνῆς τοῦ κλαυθμού μου. Εισήκουσε Κύριος τῆς δεήσεώς μου, Κύριος τὴν προσευχήν μου προσεδέξατο. Αἰσχυνθείησαν καὶ ταραχθείησαν πάντες οἱ ἐχθροί μου, ἐπιστραφείησαν καὶ αἰσχυνθείησαν σφόδρα διὰ τάχους. Ἐπηκόου τυχὼν τοῦ Θεοῦ, ἐπιστρέφει πάλιν πρὸς αὐτὸν τὴν εὐχὴν, καὶ παρα- καλεῖ πρὸς τὸ ἀναχωρῆσαι καὶ αἰσχυνθῆναι αὐτοῦ τοὺς ἐχθροὺς, ἀποτυχόντας ἐν οἷς ἐπεβούλευσαν, δι' ὧν αὐτῷ Θεὸς τὴν σωτηρίαν παρέσχετο. Αξιοῖ δὲ καὶ λίαν αὐτοὺς ταραχθῆναι· ὁ δὲ πάντως αὐτοὺς κατὰ τὸν καιρὸν τῆς τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίας ἐκδέξεται. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Ζ'. Ὃν ᾖσε τῷ Κυρίῳ ὑπὲρ τῶν λόγων Χουσὶ υἱοῦ Ἰεμενεῖ. Κύριε ὁ Θεός μου, ἐπὶ σοὶ ἤλπισα· σῶσόν με ἐκ πάντων τῶν διωκόντων με, καὶ ῥῦσαί με, μή- ποτε ἁρπάσῃ ὡς λέων τὴν ψυχήν μου, μὴ ὄντος λυτρουμένου, μηδὲ σώζοντος. Οὐκ ἐπ' ἀνθρώποις, οὐδὲ συμβουλαῖς ἀνθρώπων, ἢ στρατοῦ πλήθει τὰς ἐμὰς ἐλπίδας ἀπήρτησα· Διό με ῥῦσαι πολεμίων μο: τοσούτων ἐπικειμένων διὰ παντός. Οὐ μόνον νῦν ᾿Αβεσσαλώμ, καὶ ᾿Αχιτόφελ, καὶ τῶν σὺν αὐτοῖς· ἀλλὰ καὶ πάλαι νέῳ ὄντι Σαούλ τε καὶ πλείστων τῶν τε δι' αὐτῶν ἀφανῶς μοι πολεμούντων δαιμόνων· ὧν περὶ τοῦ ἄρχοντος εἴρηται· Ὁ ἀντίδικος ὑμῶν διά βελος ὡς λέων ωρυόμενος περιέρχεται ζητῶν τίνα καταπίῃ· ἐξ οὗ μάλιστα ῥυσθῆναι παρακαλῶ. Κύριε ὁ Θεός μου, εἰ ἐποίησα τοῦτο, εἰ ἔστιν ἀδικία ἐν χερσί μου, εἰ ἀνταπέδωκα τοῖς ἀντα- ποδιδοῦσί μοι κακά, ἀποπέσοιμι ἄρα ἀπὸ τῶν Εχθρῶν μου κενός. Όσην ἄγει παρρησίαν ἐπὶ τῷ μὴ μνησικακεῖν! Ἐξαίρετον γὰρ τοῦτο κατόρθωμα του COMMENTARIA IN PSALMOS. . A nitatem obtineat, priusquam a communi debito comprehendatur. Quamobrem ait : Pro una nocte qua peccatum admisi, per singulas noctes confiteor, id satagens ut meipsum et lectum in quo peccavi, penitentiæ lacrymis abluam. Probe scio enim, etiamsi remissionem polliceatur, me lacrymandi tamen finem nunquam facturum. Hud autem : Quis confitebitur tibi? loco verbi, nullus, positum est, neque enim paucitatem confitentium nunc si- gnificat. B C D 7s Malin. vi, Vers. 8. Turbatus est a furore oculus meus : in- veteravi inter omnes inimicos meos. Memoria, in- quit, furoris iraque tuæ mentem meam turbavit : quod ipsum Salvator his verbis docuit: Lucerna corporis tui est oculus tuus ”. Neque enim fieri potest, ut unus tantum ex duobus oculis sit corpo- ris lucerna at neque corporeus oculus a furore Dei turbatur. Inter recte facta vero calamitates et ærumnas suas enumerat; in quibus recensenda est afflictio illa et abjectio, quam diuturno tempore in- ter medios inimicos perpessus est. VERS. 9-11. Discedite a me, omnes qui opera- mini iniquitatem, quoniam exaudivit Dominus vocem fetus mei. Eraudivit Dominus deprecationen mean, Dominus orationem meam suscepit. Erubescunt et conturbentur omnes inimici mei, confundantur et erubescant valde velociter. Cum Deum sibi propi- tium nactus sit, ad ipsum denuo orationem suam convertit; rogatque ut recedant et confundantur inimici sui, postquam insidiæ ipsorum, Deo sibi per cas salutem conferente, male cesserunt. Precatur autem, ut vehementer conturbentur: quod ipsis sane justi Dei judicii tenipore eventurum est. PSALMUS DAVID VII. Jemini. VERS. 2, 3. Domine Deus meus, in te speravi : salvum me fac ex omnibus persequentibus me, et libera me. Nequando rapiat ut leo animam meam, dum non est qui redimat, neque qui ŝalvum faciat. Nequaquam in hominibus, neque in consiliis ho- minum, neque in exercitus copiis spem meam re posui : quapropter a tot semper instantibus inimi- cis eripe me. Neque solum enim ab Absalone et Achitophele eorumque sequacibus qui me nunc adoriuntur; sed jam olim juvenis cum essem, a Saule, et a multis qui me ipsius opera clam impu- gnabant dæmonibus, de quorum principe dictum est: Adversarius vester diabolus, tanquam leo ru- giens circuit quærens quem devoret ”. A quo præser- tim me liberes rogo. VERS. 4, 5. Domine Deus meus, si feci istud, si est iniquitas in manibus meis : si reddidi retribuenti- bus mihi mala, decidam merito ab inimicis mess inanis. Quantam ex oblivione injuriarum ac tole- rantia fiduciam David exhibet! Hæc sane præcipua 28. 77 | Petr. v. 8. 1. Quem cantavit Domino pro verbis Chusi filii

Καὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσὶν οἱ οὐρανοὶ, δῆλον ὡς καὶ ἐπὶ τοὺς οὐρανοὺς κατέστησεν αὐτόν. Καὶ μήποτε ἀποῤῥήτως τὴν ἐν οὐρανῷ διατριβὴν σημαίνει, τῶν ἀπὸ γῆς ἐκεῖσε μεθισταμένων, ὅτε μέλλουσι βασιλείαν κληρονομεῖν οὐρανῶν ὡς ἐπήγγελται. Λέγει δὲ ὁ Παῦλος· Κληρονόμοι μὲν Θεοῦ, συγκληρονόμοι δὲ Χριστοῦ. Οὕτω καὶ τὸ, Πάντα ὑπέταξεν ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ, νοητέον νῦν μὲν τὰ ζῶα· ἐπειδὴ δὲ καὶ βίος ἰσάγγελος ἀπόκειται τοῖς ἀνθρώποις ἐν οὐρανῷ, ἐκεῖ καταστὰς ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ, θεωρὸς οὐρανῶν ἔσται καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς. Ὁ δὲ μακάριος Παῦλος καὶ τοῦτο περὶ τοῦ Σωτῆρος ἐξέλαβεν, ἐν αἰῶνι τῷ μέλλοντι γενησόμενον. Διό φησι πρὸς αὐτὸν ὁ Πατήρ· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου.

λόμ.νος, πρὶν ὑπὸ τοῦ κοινοῦ καταληφθῆναι. Διό φησιν· Ἀντὶ μιᾶς νυκτὸς καθ' ἣν ἥμαρτον, πάσας ἐξομολογοῦμαι τὰς νύχτας, ἀποπλῦναι πειρώμενος ἐμαυτὸν, καὶ τὴν ἐφ᾿ ἣν ἥμαρτον κλίνην δάκρυσι μετ τανοίας. Οίδα γὰρ δὲ κἂν τύχῃ τῆς ἀφέσεως επαγ- γέλληται, δακρύων πέρας οὐχ έξειν. Τὸ δὲ, Τίς ἐξε ομολογήσεται σοι; ἀντὶ τοῦ, οὐδείς, κεῖται· νῦν γὰρ οὐ σημαίνει τὸ σπάνιον. Εταράχθη ἀπὸ θυμοῦ ὁ ὀφθαλμός μου, επα- λαιώθην ἐν πᾶσι τοῖς ἐχθροῖς μου. Η μνήμη, φησί, τοῦ θυμοῦ σου καὶ τῆς ὀργῆς τὴν ἐμὸν ἐτάραξε νοῦν· ὁδὴ διδάσκων ὁ Σωτὴρ ἔλεγεν· Ο λύχνος τοῦ σώματος ἐστὶν ὁ ὀφθαλμός. Οὐ γὰρ ἐγχωρεῖ ἕνα τῶν δυεῖν ὀφθαλμῶν τοῦ σώματος λύχνον εἶναι· ἀλλ' οὐδὲ σωματικὸς ὀφθαλμὸς ὑπὸ θυμοῦ ταράσσεται τοῦ Θεοῦ. Ἀντὶ κατορθώματος δὲ καταριθμεῖται τὰς ἰδίας κακοπαθείας· ἐν αἷς καὶ τὴν κακωσίν τε καὶ ταπείνωσιν, ἣν ἐπὶ πλεῖστον χρόνον ἐν μέσοις ἐποιεῖτο τοῖς ἰδίοις ἐχθροῖς. Ἀπόστητε ἀπ' ἐμοῦ, πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, ὅτι εἰσήκουσε Κύριος τῆς φωνῆς τοῦ κλαυθμού μου. Εισήκουσε Κύριος τῆς δεήσεώς μου, Κύριος τὴν προσευχήν μου προσεδέξατο. Αἰσχυνθείησαν καὶ ταραχθείησαν πάντες οἱ ἐχθροί μου, ἐπιστραφείησαν καὶ αἰσχυνθείησαν σφόδρα διὰ τάχους. Ἐπηκόου τυχὼν τοῦ Θεοῦ, ἐπιστρέφει πάλιν πρὸς αὐτὸν τὴν εὐχὴν, καὶ παρα- καλεῖ πρὸς τὸ ἀναχωρῆσαι καὶ αἰσχυνθῆναι αὐτοῦ τοὺς ἐχθροὺς, ἀποτυχόντας ἐν οἷς ἐπεβούλευσαν, δι' ὧν αὐτῷ Θεὸς τὴν σωτηρίαν παρέσχετο. Αξιοῖ δὲ καὶ λίαν αὐτοὺς ταραχθῆναι· ὁ δὲ πάντως αὐτοὺς κατὰ τὸν καιρὸν τῆς τοῦ Θεοῦ δικαιοκρισίας ἐκδέξεται. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Ζ'. Ὃν ᾖσε τῷ Κυρίῳ ὑπὲρ τῶν λόγων Χουσὶ υἱοῦ Ἰεμενεῖ. Κύριε ὁ Θεός μου, ἐπὶ σοὶ ἤλπισα· σῶσόν με ἐκ πάντων τῶν διωκόντων με, καὶ ῥῦσαί με, μή- ποτε ἁρπάσῃ ὡς λέων τὴν ψυχήν μου, μὴ ὄντος λυτρουμένου, μηδὲ σώζοντος. Οὐκ ἐπ' ἀνθρώποις, οὐδὲ συμβουλαῖς ἀνθρώπων, ἢ στρατοῦ πλήθει τὰς ἐμὰς ἐλπίδας ἀπήρτησα· Διό με ῥῦσαι πολεμίων μο: τοσούτων ἐπικειμένων διὰ παντός. Οὐ μόνον νῦν ᾿Αβεσσαλώμ, καὶ ᾿Αχιτόφελ, καὶ τῶν σὺν αὐτοῖς· ἀλλὰ καὶ πάλαι νέῳ ὄντι Σαούλ τε καὶ πλείστων τῶν τε δι' αὐτῶν ἀφανῶς μοι πολεμούντων δαιμόνων· ὧν περὶ τοῦ ἄρχοντος εἴρηται· Ὁ ἀντίδικος ὑμῶν διά βελος ὡς λέων ωρυόμενος περιέρχεται ζητῶν τίνα καταπίῃ· ἐξ οὗ μάλιστα ῥυσθῆναι παρακαλῶ. Κύριε ὁ Θεός μου, εἰ ἐποίησα τοῦτο, εἰ ἔστιν ἀδικία ἐν χερσί μου, εἰ ἀνταπέδωκα τοῖς ἀντα- ποδιδοῦσί μοι κακά, ἀποπέσοιμι ἄρα ἀπὸ τῶν Εχθρῶν μου κενός. Όσην ἄγει παρρησίαν ἐπὶ τῷ μὴ μνησικακεῖν! Ἐξαίρετον γὰρ τοῦτο κατόρθωμα του COMMENTARIA IN PSALMOS. . A nitatem obtineat, priusquam a communi debito comprehendatur. Quamobrem ait : Pro una nocte qua peccatum admisi, per singulas noctes confiteor, id satagens ut meipsum et lectum in quo peccavi, penitentiæ lacrymis abluam. Probe scio enim, etiamsi remissionem polliceatur, me lacrymandi tamen finem nunquam facturum. Hud autem : Quis confitebitur tibi? loco verbi, nullus, positum est, neque enim paucitatem confitentium nunc si- gnificat. B C D 7s Malin. vi, Vers. 8. Turbatus est a furore oculus meus : in- veteravi inter omnes inimicos meos. Memoria, in- quit, furoris iraque tuæ mentem meam turbavit : quod ipsum Salvator his verbis docuit: Lucerna corporis tui est oculus tuus ”. Neque enim fieri potest, ut unus tantum ex duobus oculis sit corpo- ris lucerna at neque corporeus oculus a furore Dei turbatur. Inter recte facta vero calamitates et ærumnas suas enumerat; in quibus recensenda est afflictio illa et abjectio, quam diuturno tempore in- ter medios inimicos perpessus est. VERS. 9-11. Discedite a me, omnes qui opera- mini iniquitatem, quoniam exaudivit Dominus vocem fetus mei. Eraudivit Dominus deprecationen mean, Dominus orationem meam suscepit. Erubescunt et conturbentur omnes inimici mei, confundantur et erubescant valde velociter. Cum Deum sibi propi- tium nactus sit, ad ipsum denuo orationem suam convertit; rogatque ut recedant et confundantur inimici sui, postquam insidiæ ipsorum, Deo sibi per cas salutem conferente, male cesserunt. Precatur autem, ut vehementer conturbentur: quod ipsis sane justi Dei judicii tenipore eventurum est. PSALMUS DAVID VII. Jemini. VERS. 2, 3. Domine Deus meus, in te speravi : salvum me fac ex omnibus persequentibus me, et libera me. Nequando rapiat ut leo animam meam, dum non est qui redimat, neque qui ŝalvum faciat. Nequaquam in hominibus, neque in consiliis ho- minum, neque in exercitus copiis spem meam re posui : quapropter a tot semper instantibus inimi- cis eripe me. Neque solum enim ab Absalone et Achitophele eorumque sequacibus qui me nunc adoriuntur; sed jam olim juvenis cum essem, a Saule, et a multis qui me ipsius opera clam impu- gnabant dæmonibus, de quorum principe dictum est: Adversarius vester diabolus, tanquam leo ru- giens circuit quærens quem devoret ”. A quo præser- tim me liberes rogo. VERS. 4, 5. Domine Deus meus, si feci istud, si est iniquitas in manibus meis : si reddidi retribuenti- bus mihi mala, decidam merito ab inimicis mess inanis. Quantam ex oblivione injuriarum ac tole- rantia fiduciam David exhibet! Hæc sane præcipua 28. 77 | Petr. v. 8. 1. Quem cantavit Domino pro verbis Chusi filii

Psalm of David 9ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Θ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:131ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Θ. Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῶν κρυφίων τοῦ Υἱοῦ. Πολλὰ δὲ ἦν αὐτῷ τὰ κρυφίως πεπραγμένα ἥ τε ἐκ Παρθένου διὰ Πνεύματος ἁγίου κατὰ σάρκα γέννησις, αἵ τε παράδοξοι καὶ θαυματουργοὶ δυνάμεις, ὅ τε θάνατος αὐτὸς καὶ ἡ εἰς ᾅδου κάθοδος καὶ ἡ ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσις. Ταῦτα γὰρ αὐτῷ πάντα κρυφίως πέπρακται. Ἀπέκρυψε γὰρ αὐτὰ καὶ τοὺς ἄρχοντας τοῦ κόσμου τούτου.

Ὑπὲρ δὴ τούτων τῶν κρυφίων ὁ Προφήτης λέγει·

I will confess to you, O Lord, with my whole heartἘξομολογήσομαί σοι, Κύριε, ἐν ὅλῃ καρδίᾳ μου

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

Ἐξομολογήσομαί σοι, Κύριε, ἐν ὅλῃ καρδίᾳ μου, διηγήσομαι πάντα τὰ θαυμάσιά σου. Τοιαῦτα καὶ αὐτὸς ἐν Εὐαγγελίοις φησίν· Ἐξομολογοῦμαί σοι, Πάτερ, Κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὅτι ἀπέκρυψας ταῦτα ἀπὸ σοφῶν καὶ συνετῶν, καὶ ἀπεκάλυψας ταῦτα νηπίοις. Καὶ ἐν τῷ ψαλμῷ γὰρ περὶ τῶν κρυφίων εὐχαριστεῖ. Μετὰ δὲ τὴν εὐχαριστίαν, ἣν ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας ἐποιήσατο σωτηρίας, περὶ τῶν θαυμασίων τοῦ Πατρὸς διδάξειν ἡμᾶς ἐπαγγέλλεται τῇ τοῦ Πατρὸς ἐναγαλλόμενος θέᾳ. Ὡς δὲ Υἱῷ καὶ ἡ γνῶσις παρῆν τοῦ ὀνόματος τῆς θεότητος τοῦ ἀῤῥήτου καὶ ἀκατονομάστου Πατρός. Ταῦτα δὲ μάλιστα, φησὶ, ποιήσω τὸν τῆς ζωῆς νικήσας ἐχθρὸν θάνατον, περὶ οὗ λέλεκται· Ἔσχατος ἐχθρὸς καταργήσεται ὁ θάνατος. Ἀποστραφήσεται γὰρ εἰς τὰ ὀπίσω, τουτέστι τὴν πρώτην αὐτοῦ κατάστασιν, ὅτε μὴ ὑφεστήκει. Ὁ γὰρ Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίησεν· φθόνῳ δὲ διαβόλου θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον· οὗ δὴ γεγονότος καὶ οἱ λοιποὶ πάντες ἐχθροὶ τοῦ λόγου σου καὶ πολέμιοι ἀσθενήσαντες ἀπολοῦνται. Καὶ αὐτὸς κρινεῖ τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιοσύνῃ, κρινεῖ λαοὺς ἐν εὐθύτητι.

Εἰ οἱ ἐν τῇ οἰκουμένῃ οὐκ ἐν ὁμοίοις εἰσὶν ἔργοις, οὐκ ἂν εἶεν δικαιοσύνη ἡ κρίσις τοῦ Θεοῦ· ὁμοίως τοὺς ἁμαρτάνοντας κολάζει, ἣ τοὺς δικαίους δοξάζει. Κρινεῖ λαοὺς ἐν εὐθύτητι. Οἰκουμένην μὲν τὴν Ἐκκλησίαν, ἥτις οἰκεῖται ὑπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, κατὰ τό· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα πρὸς αὐτὸν, καὶ μονὴν παρ’ αὐτῷ ποιησόμεθα· λαοὺς δὲ τοὺς λοιποὺς παρὰ τὴν Ἐκκλησίαν, ἢ τοὺς ἐκ περιτομῆς. Ὅσοι γὰρ ἐν νόμῳ ἥμαρτον, διὰ νόμου κριθήσονται, τῶν ἀνόμως ἁμαρτανόντων ἀνόμως ἀπολλυμένων. Καὶ ἐγένετο Κύριος καταφυγὴ τῷ πένητι, βοηθὸς ἐν εὐκαιρίαις, ἐν θλίψει. Καὶ ἐλπιζέτωσαν ἐπὶ σὲ οἱ γινώσκοντες τὸ ὄνομά σου, ὅτι οὐκ ἐγκατέλιπες τοὺς ἐκζητοῦντάς σε, Κύριε. Ποίῳ δὲ πένητι καταφυγὴ γέγονεν ὁ κριτὴς, ἀλλ’ ἢ τῷ κατὰ τὸν πρῶτον βίον τὴν στενὴν ὡδευκότι καὶ τεθλιμμένην, καὶ τῷ μακαριζομένῳ πτωχῷ, δηλονότι τῷ πνεύματι; Τοῦτο δὲ μαθόντες οἱ γινώσκοντες τὸ ὄνομά σου, καὶ ὅτι ἐν τῷ τῆς δικαιοκρισίας καιρῷ τοὺς ἐκζητοῦντάς σε νῦν οὐκ ἐγκαταλείψεις, ἐντεῦθεν ἐλπιζέτωσαν ἐπὶ σὲ πάντα διὰ τὰς ἀμοιβὰς ὑπομένοντες.

PG 23:133Ἀγαλλιασόμεθα ἐπὶ τῷ σωτηρίῳ σου, ἐνεπάγησαν ἔθνη ἐν διαφθορᾷ ᾗ ἐποίησαν. Ἐν παγίδι ταύτῃ ᾗ ἔκρυψαν συνελήφθη ὁ ποῦς αὐτῶν. Γινώσκεται Κύριος κρίματα ποιῶν. Ἐν τοῖς ἔργοις τῶν χειρῶν αὐτοῦ συνελήφθη ὁ ἁμαρτωλός. Ὠδὴ διαψάλματος. Ἀλλὰ καὶ τοῖς εὐσεβέσιν ἐπιβουλεύσαντες, ἑαυτοὺς περιέπειραν ἀπωλείᾳ. Τότε καὶ γνωσθήσεται δικαίᾳ κρίσει χρώμενος ὁ Θεός. Ὠδὴ δὲ διαψάλματος· ὡς ἂν μεταβολῆς γεγενημένης ἤτοι μέλους κατὰ τὴν Ἑβραί̈δα φωνὴν, ἢ μελῳδίας, ἢ καὶ τῆς διανοίας αὐτῆς τῶν λελεγμένων ἐφ’ ἕτερον νοῦν μεταβαλλόντων τὸν λόγον. Ἀποστραφήτωσαν οἱ ἁμαρτωλοὶ εἰς τὸν ᾅδην, πάντα τὰ ἔθνη τὰ ἐπιλανθανόμενα τοῦ Θεοῦ. Εἰ γὰρ καὶ νῦν ἀναισθητοῦσι, ἀλλ’ ἥξει τῆς κρίσεως ὁ καιρός. Θεοῦ δὲ ἄνθρωπος, κἂν δοκῇ καταπεφρονῆσθαι παρὰ Θεοῦ, τῷ παρὰ τῶν ἁμαρτωλῶν ἀνήκεστα πάσχειν· ἀλλ’ οὐ παραδέδοται λήθῃ. Οὐ γὰρ εἰς τὸ τέλος ἐπιλησθήσεται ὁ πτωχὸς τῷ πνεύματι· ἕξει δὲ καρπὸν καὶ τέλος ἀγαθὸν διὰ τὴν ἐν τοῖς παροῦσιν ὑπομονήν. Ἀνάστηθι, Κύριε, μὴ κραταιούσθω ἄνθρωπος, κριθήτωσαν ἔθνη ἐνώπιόν σου. Κατάστησον, Κύριε, νομοθέτην ἐπ’ αὐτούς· γνώτωσαν ἔθνη, ὅτι ἄνθρωποί εἰσι.

Συντελεσθήτω δὴ πονηρία ἁμαρτωλῶν καὶ κα- Α τευθυνεῖς δίκαιον, ἐτάζων καρδίας καὶ νεφροὺς ὁ Θεός. Επιστημονικὸν καὶ μέγα τὸ πέρας αἰτεῖσθαι γενέσθαι κακίας, κυβέρνησιν δὲ τῷ δικαίῳ πρὸς τὸ μηκέτι χειμάζεσθαι. Περὶ δικαιοκρισίας εἰπὼν τοῦ Θεοῦ, μόνον δίκαιον ἀποφαίνει κριτὴν, ὡς καὶ μόνον ὁρῶντα καρδίας· αὐτὸς γὰρ ἀποδίδωσιν ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. "Ανθρωπος μὲν γὰρ εἰς ὄψιν ὁρᾷ αὐτὸς δὲ κριτικός ἐστιν ἐνθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν καρ- δίας· οὐκ ἔστι κρίσις ἀφανὴς ἐνώπιον αὐτοῦ. Τοιοῦ- τον δείξας τὸν Θεὸν, πεπαρρησιασμένῳ συνειδότι φη- σίν· Η βοήθειά μου παρὰ τοῦ Θεοῦ τοῦ σώζοντος τοὺς εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ. Χρηστὰ γὰρ ἐλπίζει διὰ τὸν ἐτάζοντα καρδίας καὶ νεφρούς, ὡς δὴ σκολιόν ἔχων οὐδὲν ἐν καρδίᾳ. Ἐὰν μὴ ἐπιστραφῆτε, τὴν βομφαίαν αὐτοῦ Β στιλβώσει· τὸ τόξον αὐτοῦ ἐνέτεινε καὶ ἡτοίμα σεν αὐτό. Μήποτε παρασεσιωπημένως ταῦτα περὶ τοῦ διαβόλου λέγεται· οὗτος γὰρ πρὸς τούτους καὶ ὠδίνησεν ἀδικίαν, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἰδοὺ ὠδίνησεν ἀδικίαν, συνέλαβε πόνον, καὶ ἔτεκεν ἀνομίαν. Λάκκον ώρυξε καὶ ἀνέσκαψεν αὐτὸν, καὶ ἐμπεσεῖται εἰς βόθρον ἂν εἰργάσατο. Επιστρέψει ὁ πόνος αὐτοῦ εἰς κεφαλὴν αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ κορυφὴν αὐτοῦ ἡ ἀδικία αὐτοῦ καταβή- σεται. Ταῦτα ῥητῶς ἐπ᾿ ᾿Αχιτόφελ πεπλήρωται. Παρευδοκιμηθεὶς γὰρ ὑπὸ τοῦ Χουσί, καὶ τὰ πρά γματα τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ, ὡς δὴ σοφὸς, ἀπογνούς, καὶ τὴν μέλλουσαν ἐκ τοῦ Δαυΐδ φοβούμενος δίκην, οι καδε ἀναχωρήσας ἀπήγξατο, παθὼν ἅπερ ἐπεβού- λευε παθεῖν τὸν Δαυΐδ, καὶ τὴν κατ' αὐτοῦ κακίαν ἐπὶ τὴν αὐτοῦ κεφαλὴν ἀπεμάξατο. Καὶ καθόλου δὲ πᾶς δι' ὧν εἰργάσατο κακῶν καθ᾿ ἑαυτοῦ τὴν ψῆφον ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως φέρει. Ἐξομολογήσομαι τῷ Κυρίῳ κατὰ τὴν δικαιο- σύνην αὐτοῦ, ψαλῶ τῷ ὀνόματι Κυρίου του Υψί- στου. Ὡς δὲ μηδενὶ αὐτὸς ἐπιβουλεύσας, μηδὲ λάκκον ὀρύξας, παρορῶν δὲ τοὺς ἀδικοῦντας τῶν ἀσεβῶν ἀπολλυμένων ἐν κρίσει, Εξομολογήσομαι, φησί, τῷ Κυρίῳ κατὰ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ· Τὰ ἐμαυ τοῦ δίκαια καθάπερ ἐν δικαστηρίῳ προθείς· καὶ να· τῶ δὲ τῷ ὀνόματι Κυρίου τοῦ ὑψίστου· πιστεύων καταξιωθήσεσθαι τοῦ χοροῦ τῶν παρ' αὐτοῦ σωζομέν νων. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Η'. Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῶν ληνῶν. ψα Τὰ ἐπὶ τῇ συντελείᾳ νῦν τῶν αἰώνων προφητευό μενα τὴν ἐπιγραφὴν, εἰς τὸ τέλος, ἐποίησεν. Υπέρ δὲ τῶν ληνῶν διὰ τὰς ἐν πάσῃ τῇ γῇ συστάσας Εχ- κλησίας, αλληγορίας νόμῳ λεγομένας ληνούς. "Οτε μὲν εἷς ἦν λαός· ἦν δὲ οὗτος Ἰσραὴλ, ᾧ ἐχρημάτιζε καὶ πύργος ὁ παρὰ τούτοις νεώς, καὶ προλήνιον τὸ πρὸ τοῦ ναοῦ θυσιαστήριον κατὰ τὴν Ησαίου φωνήν. Τὸ δὲ πλῆθος νυνὶ τῶν ληνῶν τὰ πολλὰ μηνύει θυ σιαστήρια, ταῖς κατὰ μέρος ἐκκλησίαις συνδιαιρού μενα. Διὸ καὶ ἐν πγ' ψαλμῷ τὸν αὐτὸν ἐπιγραφέντι [ ទេ COMMENTARIA IN PSALMOS. Reg. XVI, 7. C VERS. 10, 11. Consumatur nequitia veccatorum et diriges justum, scrutans corda et renes, Deus. Scitum magnumque est postulare ut finis sit malitiæ; ut- que justus ita dirigatur, ut nunquam ukro fluctuet. Cum autem de tribunali Dei loquitur, solum eum esse justum judicem pronuntiat, utpote qui solus corda videat. Ipse namque reddit unicuique juxta opera sua. Homo quippe videt in facie "; ipse vero judex cogitationum est et animi sensuum: nullum judicium occultum ipsi est. Cum talem esse Deum declarasset, confidens ac conscientia sua securus dicit: Adjutorium meum a Deo, qui salvos facit re- clos corde. Bona etenim sperat ab eo qui scrutatur corda et renes, quod nihil tortuosum in corde ha- beat. VERS. 13. Nisi conversi fueritis, gladium suum vibrabit: areum suum tetendit et paravit illum. Num hæc tacite et obscure de diabolo dicuntur: nam is adversus homines parturiit injustitiam, et calera. VERS. - 17. Ecce parturiit injustitiam, con- cepit dolorem et peperit iniquitatem. Lacum aperuit et effodit eum, et incidet in foveum quam fecit. Con- vertelur dolor ejus in caput ejus, et in verticem ipsius iniquitas ejus descendet. Hæc ad verbum in Achitophele completa sunt. Nam a Chusi supe- ratus, cum de rebus Absalonis, utpote vir prudens, desperaret, futuramque Davidis vindictam perti- mesceret, in domum secedens sese laqueo suspen- dit, ea perpessus, quæ machinamentis suis Davidi paraverat, suamque adversus eum nequitiam in caput ipse suum expressit. Et vero omnes prorsus homines, ex editis operibus, suam in die judicii ferunt sententiam. VERS. 18. Confitebor Domino secundum justitiam ejus, psallam nomini Alissimi. Utpote qui nemini insidias struxerit, nemini lacum effoderit; iniquos cum despiceret, gnarus futuri in judicio impiorum exitii : Confitebor, inquit, Domino secundum justi- tiam ejus; justis meis operibus velut in tribunali productis; et psallam nomini Domini altissimi, fre tus spe me in choro eorum qui per ipsum salutem consequentur, ejus dignatione recipiendum esse. PSALMUS DAVID VIII. Quæ hic de consummatione sæculorum prophe- tice enuntiantur, in causa fuere quod inscriptio, in finen, apponeretur. Pro torcularibus autem di- citur Ecclesiarum gratia, quæ per universam ter- ram exsistunt, et allegorice torcularia vocantur. Quando enim unus erat populus, scilicet Israelis, huic erat turris, templum apud ipsos nuncupata: et protorcular, scilicet altare pro templi limine juxta Isaiæ vocem. Jam vero multitudinem torcu- larium multa declarant altaria in diversis per ɔr- 1. In finem pro torcularibus.

Διεγείρει τὸν Θεὸν ὡς τῆς ἀνοχῆς αὐτοῦ καὶ τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος καὶ τῆς μακροθυμίας, ἀναβολὴν μὲν ἐμποιούσης αὐτῷ, ἐπιτριβὴν δὲ τοῖς ἀσεβέσιν ἀνθρώποις. Εὐξάμενος δὲ ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ κριθῆναι τὰ ἔθνη, νῦν ἀκολούθως πρὸ τῆς μελλούσης κρίσεως ἀξιοῖ δοθῆναι τοῖς ἔθνεσι νομοθέτην, ἵνα μάθωσιν, ὡς εἰσὶν ἄνθρωποι, ἀλλ’ οὐκ ἄλογα ζῶα· οὐ γὰρ ἀλόγοις δίδοται νόμος. Οὐκ ἂν δὲ λέγοι Μωϋσῆν τὸν ἐξ ἀνθρώπων πάλαι γεγενημένον, οὐδὲ νόμον τὸν μόνοις τεθέντα τοῖς Ἰουδαίοις· ἀλλ’ οὐδὲ προσδοκᾷν ἕτερον εἶναι, τὸ διὰ πάσης ἐλθεῖν τῆς οἰκουμένης τῆς Καινῆς Διαθήκης τὸν νόμον. Χριστὸς γὰρ ὁ νομοθέτης, καὶ τοῦ Εὐαγγελίου τὸ κήρυγμα κεκράτηκε τῶν ἐθνῶν. Περὶ οὗ διὰ τοῦ προφήτου φησὶν ὁ Πατήρ· Ἰδοὺ ὁ παῖς μου ὃν ᾑρέτισα, ὁ ἐκλεκτός μου εἰς ὃν εὐδόκησεν ἡ ψυχή μου. Κρίσιν τοῖς ἔθνεσιν ἐξοίσει. Οὐκ ἐρίσει, οὐδὲ κραυγάσει, οὐδὲ ἀκουσθήσεται ἡ φωνὴ αὐτοῦ. Κάλαμον συντεθλασμένον οὐ συντρίψει, καὶ λίνον τυφόμενον οὐ σβέσει· ἀλλ’ εἰς ἀλήθειαν ἐξοίσει κρίσιν. Ἀναλάμψει, καὶ οὐ θραυσθήσεται, ἕως ἂν θῇ ἐπὶ τῆς γῆς κρίσιν, καὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἔθνη ἐλπιοῦσιν.

Συντελεσθήτω δὴ πονηρία ἁμαρτωλῶν καὶ κα- Α τευθυνεῖς δίκαιον, ἐτάζων καρδίας καὶ νεφροὺς ὁ Θεός. Επιστημονικὸν καὶ μέγα τὸ πέρας αἰτεῖσθαι γενέσθαι κακίας, κυβέρνησιν δὲ τῷ δικαίῳ πρὸς τὸ μηκέτι χειμάζεσθαι. Περὶ δικαιοκρισίας εἰπὼν τοῦ Θεοῦ, μόνον δίκαιον ἀποφαίνει κριτὴν, ὡς καὶ μόνον ὁρῶντα καρδίας· αὐτὸς γὰρ ἀποδίδωσιν ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. "Ανθρωπος μὲν γὰρ εἰς ὄψιν ὁρᾷ αὐτὸς δὲ κριτικός ἐστιν ἐνθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν καρ- δίας· οὐκ ἔστι κρίσις ἀφανὴς ἐνώπιον αὐτοῦ. Τοιοῦ- τον δείξας τὸν Θεὸν, πεπαρρησιασμένῳ συνειδότι φη- σίν· Η βοήθειά μου παρὰ τοῦ Θεοῦ τοῦ σώζοντος τοὺς εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ. Χρηστὰ γὰρ ἐλπίζει διὰ τὸν ἐτάζοντα καρδίας καὶ νεφρούς, ὡς δὴ σκολιόν ἔχων οὐδὲν ἐν καρδίᾳ. Ἐὰν μὴ ἐπιστραφῆτε, τὴν βομφαίαν αὐτοῦ Β στιλβώσει· τὸ τόξον αὐτοῦ ἐνέτεινε καὶ ἡτοίμα σεν αὐτό. Μήποτε παρασεσιωπημένως ταῦτα περὶ τοῦ διαβόλου λέγεται· οὗτος γὰρ πρὸς τούτους καὶ ὠδίνησεν ἀδικίαν, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἰδοὺ ὠδίνησεν ἀδικίαν, συνέλαβε πόνον, καὶ ἔτεκεν ἀνομίαν. Λάκκον ώρυξε καὶ ἀνέσκαψεν αὐτὸν, καὶ ἐμπεσεῖται εἰς βόθρον ἂν εἰργάσατο. Επιστρέψει ὁ πόνος αὐτοῦ εἰς κεφαλὴν αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ κορυφὴν αὐτοῦ ἡ ἀδικία αὐτοῦ καταβή- σεται. Ταῦτα ῥητῶς ἐπ᾿ ᾿Αχιτόφελ πεπλήρωται. Παρευδοκιμηθεὶς γὰρ ὑπὸ τοῦ Χουσί, καὶ τὰ πρά γματα τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ, ὡς δὴ σοφὸς, ἀπογνούς, καὶ τὴν μέλλουσαν ἐκ τοῦ Δαυΐδ φοβούμενος δίκην, οι καδε ἀναχωρήσας ἀπήγξατο, παθὼν ἅπερ ἐπεβού- λευε παθεῖν τὸν Δαυΐδ, καὶ τὴν κατ' αὐτοῦ κακίαν ἐπὶ τὴν αὐτοῦ κεφαλὴν ἀπεμάξατο. Καὶ καθόλου δὲ πᾶς δι' ὧν εἰργάσατο κακῶν καθ᾿ ἑαυτοῦ τὴν ψῆφον ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως φέρει. Ἐξομολογήσομαι τῷ Κυρίῳ κατὰ τὴν δικαιο- σύνην αὐτοῦ, ψαλῶ τῷ ὀνόματι Κυρίου του Υψί- στου. Ὡς δὲ μηδενὶ αὐτὸς ἐπιβουλεύσας, μηδὲ λάκκον ὀρύξας, παρορῶν δὲ τοὺς ἀδικοῦντας τῶν ἀσεβῶν ἀπολλυμένων ἐν κρίσει, Εξομολογήσομαι, φησί, τῷ Κυρίῳ κατὰ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ· Τὰ ἐμαυ τοῦ δίκαια καθάπερ ἐν δικαστηρίῳ προθείς· καὶ να· τῶ δὲ τῷ ὀνόματι Κυρίου τοῦ ὑψίστου· πιστεύων καταξιωθήσεσθαι τοῦ χοροῦ τῶν παρ' αὐτοῦ σωζομέν νων. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Η'. Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῶν ληνῶν. ψα Τὰ ἐπὶ τῇ συντελείᾳ νῦν τῶν αἰώνων προφητευό μενα τὴν ἐπιγραφὴν, εἰς τὸ τέλος, ἐποίησεν. Υπέρ δὲ τῶν ληνῶν διὰ τὰς ἐν πάσῃ τῇ γῇ συστάσας Εχ- κλησίας, αλληγορίας νόμῳ λεγομένας ληνούς. "Οτε μὲν εἷς ἦν λαός· ἦν δὲ οὗτος Ἰσραὴλ, ᾧ ἐχρημάτιζε καὶ πύργος ὁ παρὰ τούτοις νεώς, καὶ προλήνιον τὸ πρὸ τοῦ ναοῦ θυσιαστήριον κατὰ τὴν Ησαίου φωνήν. Τὸ δὲ πλῆθος νυνὶ τῶν ληνῶν τὰ πολλὰ μηνύει θυ σιαστήρια, ταῖς κατὰ μέρος ἐκκλησίαις συνδιαιρού μενα. Διὸ καὶ ἐν πγ' ψαλμῷ τὸν αὐτὸν ἐπιγραφέντι [ ទេ COMMENTARIA IN PSALMOS. Reg. XVI, 7. C VERS. 10, 11. Consumatur nequitia veccatorum et diriges justum, scrutans corda et renes, Deus. Scitum magnumque est postulare ut finis sit malitiæ; ut- que justus ita dirigatur, ut nunquam ukro fluctuet. Cum autem de tribunali Dei loquitur, solum eum esse justum judicem pronuntiat, utpote qui solus corda videat. Ipse namque reddit unicuique juxta opera sua. Homo quippe videt in facie "; ipse vero judex cogitationum est et animi sensuum: nullum judicium occultum ipsi est. Cum talem esse Deum declarasset, confidens ac conscientia sua securus dicit: Adjutorium meum a Deo, qui salvos facit re- clos corde. Bona etenim sperat ab eo qui scrutatur corda et renes, quod nihil tortuosum in corde ha- beat. VERS. 13. Nisi conversi fueritis, gladium suum vibrabit: areum suum tetendit et paravit illum. Num hæc tacite et obscure de diabolo dicuntur: nam is adversus homines parturiit injustitiam, et calera. VERS. - 17. Ecce parturiit injustitiam, con- cepit dolorem et peperit iniquitatem. Lacum aperuit et effodit eum, et incidet in foveum quam fecit. Con- vertelur dolor ejus in caput ejus, et in verticem ipsius iniquitas ejus descendet. Hæc ad verbum in Achitophele completa sunt. Nam a Chusi supe- ratus, cum de rebus Absalonis, utpote vir prudens, desperaret, futuramque Davidis vindictam perti- mesceret, in domum secedens sese laqueo suspen- dit, ea perpessus, quæ machinamentis suis Davidi paraverat, suamque adversus eum nequitiam in caput ipse suum expressit. Et vero omnes prorsus homines, ex editis operibus, suam in die judicii ferunt sententiam. VERS. 18. Confitebor Domino secundum justitiam ejus, psallam nomini Alissimi. Utpote qui nemini insidias struxerit, nemini lacum effoderit; iniquos cum despiceret, gnarus futuri in judicio impiorum exitii : Confitebor, inquit, Domino secundum justi- tiam ejus; justis meis operibus velut in tribunali productis; et psallam nomini Domini altissimi, fre tus spe me in choro eorum qui per ipsum salutem consequentur, ejus dignatione recipiendum esse. PSALMUS DAVID VIII. Quæ hic de consummatione sæculorum prophe- tice enuntiantur, in causa fuere quod inscriptio, in finen, apponeretur. Pro torcularibus autem di- citur Ecclesiarum gratia, quæ per universam ter- ram exsistunt, et allegorice torcularia vocantur. Quando enim unus erat populus, scilicet Israelis, huic erat turris, templum apud ipsos nuncupata: et protorcular, scilicet altare pro templi limine juxta Isaiæ vocem. Jam vero multitudinem torcu- larium multa declarant altaria in diversis per ɔr- 1. In finem pro torcularibus.

PG 23:135Τὸ δὲ Ἑβραϊκὸν καὶ οἱ λοιποὶ πάντες ἑρμηνευταὶ, Καὶ τῷ νόμῳ αὐτοῦ ἔθνη ἐλπιοῦσιν, ἐξέδωκαν. Ἱνατί, Κύριε, ἀφέστηκας μακρόθεν, ὑπερορᾷς ἐν εὐκαιρίαις, ἐν θλίψει; Ἐν τῷ ὑπερηφανεύεσθαι τὸν ἀσεβῆ ἐμπυρίζεται ὁ πτωχός· συλλαμβάνονται ἐν διαβουλίοις οἷς διαλογίζονται. Ἢ ἐπειδὴ ὁ Θεὸς ὁ δρασσόμενός ἐστι τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν, κατὰ τὸν Ἀπόστολον, τοῦτο αὐτὸ ἤδη γενέσθαι παρακαλεῖ; Ἐπὶ πολλαῖς γὰρ ἀσεβείαις ὁρῶντες αὑτοὺς οἱ πολλοὶ εὐθυνουμένους τε καὶ μηδενὶ λυπηρῷ περιπίπτοντας, μακαρίους αὑτοὺς ἡγοῦνται καὶ ἐπαίνων ἀξίους. Κἀκεῖνοί τε μεγάλα βλάπτονται καὶ οἱ ζηλωταὶ τῆς κακίας γενόμενοι. Ὅτι ἐπαινεῖται ὁ ἁμαρτωλὸς ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, καὶ ὁ ἀδικῶν ἐνευλογεῖται. Παρώξυνε τὸν Κύριον ὁ ἁμαρτωλός· κατὰ τὸ πλῆθος τῆς ὀργῆς αὐτοῦ οὐκ ἐκζητήσει. Οὐκ ἔστιν ὁ Θεὸς ἐνώπιον αὐτοῦ, βεβηλοῦνται αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ ἐν παντὶ καιρῷ. Ἀνταναιρεῖται τὰ κρίματά σου ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ, πάντων τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ κατακυριεύσει. Τῇ παρούσῃ τῶν ἀσεβῶν ἐπεξέρχεται καταστάσει, τὴν μέλλουσαν κρίσιν ἀναγκαίαν δεῖξαι βουλόμενος. Τὸ δὲ παρώξυνε, διέσυρεν Ἀκύλας ἡρμήνευσε.

τρόπον πολλὰ θυσιαστήρια καὶ σκηνώματα θεσπίζον ται καὶ αὐλαὶ, κατὰ τὸν ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων! ἐπιποθεῖ καὶ ἐκλεί πει ἡ ψυχή μου εἰς τὰς αὐλὰς τοῦ Κυρίου· μεθ' ὰ ἐπάγει· Τὰ θυσιαστήριά σου, Κύριε τῶν δυνά- μεων. Κύριε ὁ Κύριος ἡμῶν, ὡς θαυμαστὸν τὸ ὄνομά σου ἐν πάσῃ τῇ γῇ! Ὅτι ἐπήρθη ή μεγαλοπρέ πειά σου ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν. Ἐκ στόματος τ πίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν σου, τοῦ καταλῦσαι ἐχθρὸν καὶ ἐκδικητήν. Οὐ πάλαι θαυμαστὸν ἐν πάσῃ τῇ γῇ· μετὰ δὲ τὴν τοῦ Σωτῆρος παρουσίαν ἐγένετο, ὅτε καὶ συναγωγὴ λαῶν ἐκύκλωσεν αὐτόν· συμφώνως τῷ νῦν ῥηθέντι· Εκ Β στόματος νηπίων, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὴν γὰρ νέαν καὶ θηλαζόντων συνεστάναι διδάσκει· οὕτω καλῶν τοὺς καινὴν συναγωγὴν μετὰ τὴν εἰς ὕψος ἀνάληψιν αὐτοῦ ἐκ νηπίων διδάσκει συνεστάναι ψυχῶν διὰ τὴν ἀνα- γέννησιν τὴν ἐν τῷ Χριστῷ πανταχοῦ συστᾶσαν τῆς οἰκουμένης μετὰ τὴν ἀνάληψιν τὴν αὐτοῦ. Διὸ καὶ βοώντων αὐτῷ τῶν παίδων, Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψί. στοις, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυ- ρίου, ἀγανακτοῦσί φησιν· Οὐδέποτε ἀνέγνωτε, ότι Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον ; καὶ μήποτε τό· Ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν σου. Καὶ διὰ τοὺς ἀρχιερεῖς λέγεται καὶ Φαρισαίους • ἐχθρὸς καὶ ἐκδικητὴς ὁ λέων εἰρημένος ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ. Τὸ οὖν μέγιστον θαῦμα, ὅτι ὁ τοσού τος, ἐχθρός τε καὶ λέων, ὁ ἄρχων τοῦ αἰῶνος τούτου, διὰ νηπίων καὶ θηλαζόντων καθῄρηται· μεθ᾽ ὅ παν ταχοῦ Θεὸς ἐν πᾶσι θαυμάζεται. Εχθρὸς δὲ ὧν ἐνε δρεύει πρὸς ἁμαρτίαν ὑποσκελίζων, καὶ τοὺς ἡμαρ τηκότας μετὰ ταῦτα κολάζει. , Καὶ πῶς ἐν πάσῃ τῇ γῇ τὸ πάλαι μηδενὶ γινωσκό μενον ὄνομα τοῦ Κυρίου καὶ θαυμαστὸν κατέστη, δια σαφεῖ λέγων ἑξῆς· Ὅτι ἐπήρθη ἡ μεγαλοπρέπειά σου ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν· καὶ τὸ ἐπιλεγόμενον δὲ τρίτον ἐν τῷ, Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλα ζόντων κατηρτίσω αἶνον, ἔχοι ἂν συμφωνίαν πρὸς τό· Συναγωγή μῶν κυκλώσει σε. Τὸ γὰρ νέαν καὶ καινὴν συναγωγὴν τῶν κυκλούντων τὸν Θεὸν μετ τὰ τὴν εἰς ὕψος ἀνάληψιν αὐτοῦ ἐκ νηπίων ψυχῆς καὶ ἀναγεννωμένους ἐν Χριστῷ λαούς. Εἰς ὕψος γὰρ ἀνα- βὰς μετὰ τὴν εἰς οὐρανὸν (1) κάθοδον, ὁ διὰ τῆς προ- φητείας παριστώμενος Κύριος κατηρτίσατο ἑαυτῷ ἐπὶ τῆς γῆς τὴν τῶν λαῶν συναγωγὴν, ἐκ νηπίων καὶ θη λαζόντων αὐτὴν συστησάμενος. Ὅτι ὄψομαι τοὺς οὐρανοὺς ἔργα τῶν δακτύλων σου, σελήνην καὶ ἀστέρας ἃ σὺ ἐθεμελίωσας. Τι ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι μιμνήσκῃ αὐτοῦ; ἢ υἱὸς ἀν- θρώπου, ὅτι ἐπισκέπτῃ αὐτόν; Εἰ καὶ θαυμαστά σου, φησί, δημιουργήματα οὐρανὸς καὶ τὰ ἐν αὐτῷ ἅπερ ήδρασας δι᾿ ὅλου τοῦ αἰῶνος ἑστάναι· ἔστησε EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. -- EXEGETICA. ben ecclesiis dissita. Quare in psalmo Lxxxii qui A parem cum præsenti fert inscriptionem, multa al- taria, tabernacula, atria in vaticinio feruntur, juxta illud: Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtu- tum ! concupiscit et deficit anima mea in atria Do- mini; deinde vero subjungit, Altaria tua, Domi- ne virtutum ^ VERS. 2, 3. Domine Dominus noster, quam admi- rabile est nomen tuum in universa terra! Quoniam elevata est magnificentia tua super cœlos. Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas inimicum et ultorem. Non olim admirabile fuit in universa terra; sed post Salvatoris adventum mirabile factum est, quando Synagoga populorum circumdedit eum; quod sane consonum huic psalmi præsentis dicto ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem, et cætera. Novam enim synagogam post assumptio- nem ejus in altum ex animabus in infantia degen- tibus constitisse docet, propter regenerationen in Christo tum ubique, post ejus scilicet assumptio- nem, per orbem usurpatam. Quamobrem accla- mantibus ipsi pueris, Hosanna in excelsis, benedi- ctus qui venit in nomine Domini, indigne ſerentes aliquos sic alloquitur: Nunquam legistis, quia Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem **? nunquamne illud : Propter inimicos tuos ? Hac vero propter sacerdotum principes, et propter Pharisæos scripta sunt: de iis namque dicitur, inimicus, ultor, et in præcedenti psalmo, leo. Quod autem maxime mirandum est talem inimicum et leonem, principem hujus seculi, per infantes al- que lactentes de medio sublatum esse: quo pera- cto Deus ubique terrarum apud omnes mirabilis cum sit, insidias parat ut supplantet et in peccatum Qua ratione autem nomen Domini, olim nemini notum, admirabile evaserit, declarat in sequenti- bus his verbis, quoniam elevata est magnificentia tua super colos : atque tertium illud superadditumn, ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem aliquam sane habet affinitatem cum illo, synagoga populorum circumdabit te. Docet enim novam sy- nagogam, quæ Deum circumdabat post ejus in altum assumptionem, ex infantibus, animo scilicet et lactentibus, collectam : atque ita vocat populos D in Christo regeneratos. Nam postquam in altum ascendit, post ingressum suun in coelum, Dominus, qui per prophetiam enuntiatur, adscivit sibi popu- lorum synagogam, in terra ex infantibus et lacten- tibus paratam. C prædicatur, qui princeps hujus sæculi, inimicus dejiciat; tum peccatores supplicio afficit. VERS. 4, 5. Quoniam videbo cœlos, opera digito- rum tuorum, lunam et stellas quæ tu fundasti. Quid est homo quod memor es ejus, aut filius hominis quoniam visitas eum? Etiamsi, inquit, mirabilia sunt opificia tua, cœlum et quæ in eo sunt, quæ tu fundasti ut per omne sæculum consisterent ; nam Psal. LXXXII, 2, 3. & ibid. 4. Matth. xx1, 9. ibid. 16. (1) Forte άδην.

Τοὺς περὶ Θεοῦ γὰρ κρίσεως λόγους ἀληθῶς διασύρουσιν. Ἐπιμένων δέ τις ἁμαρτίαις, πρὸς τὸ Θεὸν ζητεῖν ἐμποδίζεται, συνάγων ἑαυτῷ πλῆθος ὀργῆς. Διὸ μὴ ζήτει καὶ τὰς περὶ Θεοῦ φυσικὰς ἐννοίας περικοπτόμενος, καὶ τοῦ βίου τὰς ὁδοὺς ἀκαθάρτους ἔχων· τούτου γε χάριν διὰ παντὸς καὶ τοῦ Θεοῦ τὰ κρίματα μὴ λαμβάνων εἰς νοῦν, ἐν τῷ συγχωρεῖσθαι μάλιστα κατακυριεῦσαι τῶν ἐχθρῶν. Οὗ ἀρᾶς τὸ στόμα αὐτοῦ γέμει καὶ πικρίας καὶ δόλου, ὑπὸ τὴν γλῶτταν αὐτοῦ κόπος καὶ πόνος. Τῶν γὰρ ἑτεροδόξων τὸ στόμα ἀρᾶς γέμει, κακολογούντων τὸν Δημιουργὸν, καὶ τῶν λοιδόρων· πικρίας δὲ τῶν θυμικῶν, δόλου τῶν δολίων. Ἐγκάθηται ἐνέδρᾳ μετὰ πλουσίων ἐν ἀποκρύφοις, τοῦ ἀποκτεῖναι ἀθῶον. Καὶ ταῦτα πράττει παραλογιζόμενος ἑαυτὸν, ὡς οὐχ ὁρῶντος Θεοῦ. Εἶπε γὰρ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· Ἐπιλέλησται ὁ Θεὸς, ἀπέστρεψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ τοῦ μὴ εἰδεῖν εἰς τέλος. Ταῦτα δὲ πάντα ὁ ἀσεβὴς κατὰ τῶν πενήτων τοῦ Θεοῦ διαπράττεται, ἑαυτὸν ἀπατῶν καὶ τοῖς ἑαυτοῦ λογισμοῖς μὴ εἶναι Θεὸν ἔφορον διανοούμενος. Ἀνάστηθι, Κύριε ὁ Θεός μου, ὑψωθήτω ἡ χείρ σου, μὴ ἐπιλάθῃ τῶν πενήτων σου εἰς τέλος.

τρόπον πολλὰ θυσιαστήρια καὶ σκηνώματα θεσπίζον ται καὶ αὐλαὶ, κατὰ τὸν ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων! ἐπιποθεῖ καὶ ἐκλεί πει ἡ ψυχή μου εἰς τὰς αὐλὰς τοῦ Κυρίου· μεθ' ὰ ἐπάγει· Τὰ θυσιαστήριά σου, Κύριε τῶν δυνά- μεων. Κύριε ὁ Κύριος ἡμῶν, ὡς θαυμαστὸν τὸ ὄνομά σου ἐν πάσῃ τῇ γῇ! Ὅτι ἐπήρθη ή μεγαλοπρέ πειά σου ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν. Ἐκ στόματος τ πίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν σου, τοῦ καταλῦσαι ἐχθρὸν καὶ ἐκδικητήν. Οὐ πάλαι θαυμαστὸν ἐν πάσῃ τῇ γῇ· μετὰ δὲ τὴν τοῦ Σωτῆρος παρουσίαν ἐγένετο, ὅτε καὶ συναγωγὴ λαῶν ἐκύκλωσεν αὐτόν· συμφώνως τῷ νῦν ῥηθέντι· Εκ Β στόματος νηπίων, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὴν γὰρ νέαν καὶ θηλαζόντων συνεστάναι διδάσκει· οὕτω καλῶν τοὺς καινὴν συναγωγὴν μετὰ τὴν εἰς ὕψος ἀνάληψιν αὐτοῦ ἐκ νηπίων διδάσκει συνεστάναι ψυχῶν διὰ τὴν ἀνα- γέννησιν τὴν ἐν τῷ Χριστῷ πανταχοῦ συστᾶσαν τῆς οἰκουμένης μετὰ τὴν ἀνάληψιν τὴν αὐτοῦ. Διὸ καὶ βοώντων αὐτῷ τῶν παίδων, Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψί. στοις, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυ- ρίου, ἀγανακτοῦσί φησιν· Οὐδέποτε ἀνέγνωτε, ότι Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον ; καὶ μήποτε τό· Ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν σου. Καὶ διὰ τοὺς ἀρχιερεῖς λέγεται καὶ Φαρισαίους • ἐχθρὸς καὶ ἐκδικητὴς ὁ λέων εἰρημένος ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ. Τὸ οὖν μέγιστον θαῦμα, ὅτι ὁ τοσού τος, ἐχθρός τε καὶ λέων, ὁ ἄρχων τοῦ αἰῶνος τούτου, διὰ νηπίων καὶ θηλαζόντων καθῄρηται· μεθ᾽ ὅ παν ταχοῦ Θεὸς ἐν πᾶσι θαυμάζεται. Εχθρὸς δὲ ὧν ἐνε δρεύει πρὸς ἁμαρτίαν ὑποσκελίζων, καὶ τοὺς ἡμαρ τηκότας μετὰ ταῦτα κολάζει. , Καὶ πῶς ἐν πάσῃ τῇ γῇ τὸ πάλαι μηδενὶ γινωσκό μενον ὄνομα τοῦ Κυρίου καὶ θαυμαστὸν κατέστη, δια σαφεῖ λέγων ἑξῆς· Ὅτι ἐπήρθη ἡ μεγαλοπρέπειά σου ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν· καὶ τὸ ἐπιλεγόμενον δὲ τρίτον ἐν τῷ, Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλα ζόντων κατηρτίσω αἶνον, ἔχοι ἂν συμφωνίαν πρὸς τό· Συναγωγή μῶν κυκλώσει σε. Τὸ γὰρ νέαν καὶ καινὴν συναγωγὴν τῶν κυκλούντων τὸν Θεὸν μετ τὰ τὴν εἰς ὕψος ἀνάληψιν αὐτοῦ ἐκ νηπίων ψυχῆς καὶ ἀναγεννωμένους ἐν Χριστῷ λαούς. Εἰς ὕψος γὰρ ἀνα- βὰς μετὰ τὴν εἰς οὐρανὸν (1) κάθοδον, ὁ διὰ τῆς προ- φητείας παριστώμενος Κύριος κατηρτίσατο ἑαυτῷ ἐπὶ τῆς γῆς τὴν τῶν λαῶν συναγωγὴν, ἐκ νηπίων καὶ θη λαζόντων αὐτὴν συστησάμενος. Ὅτι ὄψομαι τοὺς οὐρανοὺς ἔργα τῶν δακτύλων σου, σελήνην καὶ ἀστέρας ἃ σὺ ἐθεμελίωσας. Τι ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι μιμνήσκῃ αὐτοῦ; ἢ υἱὸς ἀν- θρώπου, ὅτι ἐπισκέπτῃ αὐτόν; Εἰ καὶ θαυμαστά σου, φησί, δημιουργήματα οὐρανὸς καὶ τὰ ἐν αὐτῷ ἅπερ ήδρασας δι᾿ ὅλου τοῦ αἰῶνος ἑστάναι· ἔστησε EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. -- EXEGETICA. ben ecclesiis dissita. Quare in psalmo Lxxxii qui A parem cum præsenti fert inscriptionem, multa al- taria, tabernacula, atria in vaticinio feruntur, juxta illud: Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtu- tum ! concupiscit et deficit anima mea in atria Do- mini; deinde vero subjungit, Altaria tua, Domi- ne virtutum ^ VERS. 2, 3. Domine Dominus noster, quam admi- rabile est nomen tuum in universa terra! Quoniam elevata est magnificentia tua super cœlos. Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas inimicum et ultorem. Non olim admirabile fuit in universa terra; sed post Salvatoris adventum mirabile factum est, quando Synagoga populorum circumdedit eum; quod sane consonum huic psalmi præsentis dicto ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem, et cætera. Novam enim synagogam post assumptio- nem ejus in altum ex animabus in infantia degen- tibus constitisse docet, propter regenerationen in Christo tum ubique, post ejus scilicet assumptio- nem, per orbem usurpatam. Quamobrem accla- mantibus ipsi pueris, Hosanna in excelsis, benedi- ctus qui venit in nomine Domini, indigne ſerentes aliquos sic alloquitur: Nunquam legistis, quia Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem **? nunquamne illud : Propter inimicos tuos ? Hac vero propter sacerdotum principes, et propter Pharisæos scripta sunt: de iis namque dicitur, inimicus, ultor, et in præcedenti psalmo, leo. Quod autem maxime mirandum est talem inimicum et leonem, principem hujus seculi, per infantes al- que lactentes de medio sublatum esse: quo pera- cto Deus ubique terrarum apud omnes mirabilis cum sit, insidias parat ut supplantet et in peccatum Qua ratione autem nomen Domini, olim nemini notum, admirabile evaserit, declarat in sequenti- bus his verbis, quoniam elevata est magnificentia tua super colos : atque tertium illud superadditumn, ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem aliquam sane habet affinitatem cum illo, synagoga populorum circumdabit te. Docet enim novam sy- nagogam, quæ Deum circumdabat post ejus in altum assumptionem, ex infantibus, animo scilicet et lactentibus, collectam : atque ita vocat populos D in Christo regeneratos. Nam postquam in altum ascendit, post ingressum suun in coelum, Dominus, qui per prophetiam enuntiatur, adscivit sibi popu- lorum synagogam, in terra ex infantibus et lacten- tibus paratam. C prædicatur, qui princeps hujus sæculi, inimicus dejiciat; tum peccatores supplicio afficit. VERS. 4, 5. Quoniam videbo cœlos, opera digito- rum tuorum, lunam et stellas quæ tu fundasti. Quid est homo quod memor es ejus, aut filius hominis quoniam visitas eum? Etiamsi, inquit, mirabilia sunt opificia tua, cœlum et quæ in eo sunt, quæ tu fundasti ut per omne sæculum consisterent ; nam Psal. LXXXII, 2, 3. & ibid. 4. Matth. xx1, 9. ibid. 16. (1) Forte άδην.

Βλέπεις, ὅτι σὺ πόνον καὶ θυμὸν κατανοεῖς, τοῦ παραδοῦναι αὐτοὺς εἰς χεῖράς σου. Σοὶ ἐγκαταλέλειπται ὁ πτωχὸς, ὀρφανῷ σὺ ἦσθα βοηθός. Σύντριψον τὸν βραχίονα τοῦ ἁμαρτωλοῦ καὶ πονηροῦ· ζητηθήσεται ἡ ἁμαρτία αὐτοῦ, καὶ οὐ μὴ εὑρεθῇ. Οὕτως ἐπὶ τὴν τῶν ἀσεβῶν κρίσιν διεγείρει λοιπὸν τὴν ἀνοχὴν τοῦ Θεοῦ. Ἡ δὲ χεὶρ ὑψουμένη δύναμιν ἐδήλωσε κριτικήν. Ἐν ὅσῳ γὰρ αὐτὴ μὴ τιμωρεῖται τοὺς ἀσεβεῖς, τετιμωρεῖσθαι δοκεῖ· ἀποδιδοῦσα δὲ ἑκάστῳ κατὰ τὸ δίκαιον, ὑψοῦσθαι λέγεται, καὶ ταύτην οὐδεὶς ἀποδράσεται. Διό φησι· Τοῦ παραδοῦναι αὐτὸν εἰς χεῖρά σου. Τοιγαροῦν ὁ σὸς πτωχὸς ἀκούσας τῶν σῶν λόγων φασκόντων· Μὴ ἑαυτοὺς ἐκδικοῦντες, ἀγαπητοί· ἀλλὰ δότε τόπον τῇ ὀργῇ. Ἐμοὶ ἐκδίκησις, ἐγὼ ἀνταποδώσω, λέγει Κύριος.

τρόπον πολλὰ θυσιαστήρια καὶ σκηνώματα θεσπίζον ται καὶ αὐλαὶ, κατὰ τὸν ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων! ἐπιποθεῖ καὶ ἐκλεί πει ἡ ψυχή μου εἰς τὰς αὐλὰς τοῦ Κυρίου· μεθ' ὰ ἐπάγει· Τὰ θυσιαστήριά σου, Κύριε τῶν δυνά- μεων. Κύριε ὁ Κύριος ἡμῶν, ὡς θαυμαστὸν τὸ ὄνομά σου ἐν πάσῃ τῇ γῇ! Ὅτι ἐπήρθη ή μεγαλοπρέ πειά σου ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν. Ἐκ στόματος τ πίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν σου, τοῦ καταλῦσαι ἐχθρὸν καὶ ἐκδικητήν. Οὐ πάλαι θαυμαστὸν ἐν πάσῃ τῇ γῇ· μετὰ δὲ τὴν τοῦ Σωτῆρος παρουσίαν ἐγένετο, ὅτε καὶ συναγωγὴ λαῶν ἐκύκλωσεν αὐτόν· συμφώνως τῷ νῦν ῥηθέντι· Εκ Β στόματος νηπίων, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὴν γὰρ νέαν καὶ θηλαζόντων συνεστάναι διδάσκει· οὕτω καλῶν τοὺς καινὴν συναγωγὴν μετὰ τὴν εἰς ὕψος ἀνάληψιν αὐτοῦ ἐκ νηπίων διδάσκει συνεστάναι ψυχῶν διὰ τὴν ἀνα- γέννησιν τὴν ἐν τῷ Χριστῷ πανταχοῦ συστᾶσαν τῆς οἰκουμένης μετὰ τὴν ἀνάληψιν τὴν αὐτοῦ. Διὸ καὶ βοώντων αὐτῷ τῶν παίδων, Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψί. στοις, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυ- ρίου, ἀγανακτοῦσί φησιν· Οὐδέποτε ἀνέγνωτε, ότι Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον ; καὶ μήποτε τό· Ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν σου. Καὶ διὰ τοὺς ἀρχιερεῖς λέγεται καὶ Φαρισαίους • ἐχθρὸς καὶ ἐκδικητὴς ὁ λέων εἰρημένος ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ. Τὸ οὖν μέγιστον θαῦμα, ὅτι ὁ τοσού τος, ἐχθρός τε καὶ λέων, ὁ ἄρχων τοῦ αἰῶνος τούτου, διὰ νηπίων καὶ θηλαζόντων καθῄρηται· μεθ᾽ ὅ παν ταχοῦ Θεὸς ἐν πᾶσι θαυμάζεται. Εχθρὸς δὲ ὧν ἐνε δρεύει πρὸς ἁμαρτίαν ὑποσκελίζων, καὶ τοὺς ἡμαρ τηκότας μετὰ ταῦτα κολάζει. , Καὶ πῶς ἐν πάσῃ τῇ γῇ τὸ πάλαι μηδενὶ γινωσκό μενον ὄνομα τοῦ Κυρίου καὶ θαυμαστὸν κατέστη, δια σαφεῖ λέγων ἑξῆς· Ὅτι ἐπήρθη ἡ μεγαλοπρέπειά σου ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν· καὶ τὸ ἐπιλεγόμενον δὲ τρίτον ἐν τῷ, Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλα ζόντων κατηρτίσω αἶνον, ἔχοι ἂν συμφωνίαν πρὸς τό· Συναγωγή μῶν κυκλώσει σε. Τὸ γὰρ νέαν καὶ καινὴν συναγωγὴν τῶν κυκλούντων τὸν Θεὸν μετ τὰ τὴν εἰς ὕψος ἀνάληψιν αὐτοῦ ἐκ νηπίων ψυχῆς καὶ ἀναγεννωμένους ἐν Χριστῷ λαούς. Εἰς ὕψος γὰρ ἀνα- βὰς μετὰ τὴν εἰς οὐρανὸν (1) κάθοδον, ὁ διὰ τῆς προ- φητείας παριστώμενος Κύριος κατηρτίσατο ἑαυτῷ ἐπὶ τῆς γῆς τὴν τῶν λαῶν συναγωγὴν, ἐκ νηπίων καὶ θη λαζόντων αὐτὴν συστησάμενος. Ὅτι ὄψομαι τοὺς οὐρανοὺς ἔργα τῶν δακτύλων σου, σελήνην καὶ ἀστέρας ἃ σὺ ἐθεμελίωσας. Τι ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι μιμνήσκῃ αὐτοῦ; ἢ υἱὸς ἀν- θρώπου, ὅτι ἐπισκέπτῃ αὐτόν; Εἰ καὶ θαυμαστά σου, φησί, δημιουργήματα οὐρανὸς καὶ τὰ ἐν αὐτῷ ἅπερ ήδρασας δι᾿ ὅλου τοῦ αἰῶνος ἑστάναι· ἔστησε EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. -- EXEGETICA. ben ecclesiis dissita. Quare in psalmo Lxxxii qui A parem cum præsenti fert inscriptionem, multa al- taria, tabernacula, atria in vaticinio feruntur, juxta illud: Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtu- tum ! concupiscit et deficit anima mea in atria Do- mini; deinde vero subjungit, Altaria tua, Domi- ne virtutum ^ VERS. 2, 3. Domine Dominus noster, quam admi- rabile est nomen tuum in universa terra! Quoniam elevata est magnificentia tua super cœlos. Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas inimicum et ultorem. Non olim admirabile fuit in universa terra; sed post Salvatoris adventum mirabile factum est, quando Synagoga populorum circumdedit eum; quod sane consonum huic psalmi præsentis dicto ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem, et cætera. Novam enim synagogam post assumptio- nem ejus in altum ex animabus in infantia degen- tibus constitisse docet, propter regenerationen in Christo tum ubique, post ejus scilicet assumptio- nem, per orbem usurpatam. Quamobrem accla- mantibus ipsi pueris, Hosanna in excelsis, benedi- ctus qui venit in nomine Domini, indigne ſerentes aliquos sic alloquitur: Nunquam legistis, quia Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem **? nunquamne illud : Propter inimicos tuos ? Hac vero propter sacerdotum principes, et propter Pharisæos scripta sunt: de iis namque dicitur, inimicus, ultor, et in præcedenti psalmo, leo. Quod autem maxime mirandum est talem inimicum et leonem, principem hujus seculi, per infantes al- que lactentes de medio sublatum esse: quo pera- cto Deus ubique terrarum apud omnes mirabilis cum sit, insidias parat ut supplantet et in peccatum Qua ratione autem nomen Domini, olim nemini notum, admirabile evaserit, declarat in sequenti- bus his verbis, quoniam elevata est magnificentia tua super colos : atque tertium illud superadditumn, ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem aliquam sane habet affinitatem cum illo, synagoga populorum circumdabit te. Docet enim novam sy- nagogam, quæ Deum circumdabat post ejus in altum assumptionem, ex infantibus, animo scilicet et lactentibus, collectam : atque ita vocat populos D in Christo regeneratos. Nam postquam in altum ascendit, post ingressum suun in coelum, Dominus, qui per prophetiam enuntiatur, adscivit sibi popu- lorum synagogam, in terra ex infantibus et lacten- tibus paratam. C prædicatur, qui princeps hujus sæculi, inimicus dejiciat; tum peccatores supplicio afficit. VERS. 4, 5. Quoniam videbo cœlos, opera digito- rum tuorum, lunam et stellas quæ tu fundasti. Quid est homo quod memor es ejus, aut filius hominis quoniam visitas eum? Etiamsi, inquit, mirabilia sunt opificia tua, cœlum et quæ in eo sunt, quæ tu fundasti ut per omne sæculum consisterent ; nam Psal. LXXXII, 2, 3. & ibid. 4. Matth. xx1, 9. ibid. 16. (1) Forte άδην.

To the End, A Psalm for David 10ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Ι

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:137ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Ι. Ἐπειδὴ καὶ τῷ Δαυὶ̈δ εἰς τὸ τέλος γέγραπται· καὶ κατὰ τὸν Ἀκύλαν, τῷ νικοποιῷ, κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, ἐπινίκιος τοῦ Δαυὶ̈δ, φήσεις, ὅτι καὶ ὁ Δαυὶ̈δ μετὰ τὴν συμβᾶσαν αὐτῷ συμφορὰν ἔφασκε τὰ προκείμενα. Ἐπὶ τῷ Κυρίῳ πέποιθα· πῶς ἐρεῖτε τῇ ψυχῇ μου· Μεταναστεύου ἐπὶ τὰ ὄρη ὡς στρουθίον;

Τελείου φωνὴ, καὶ κατὰ τὸν Ἀπόστολον εἰπεῖν δυναμένου, Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ; Οὐ κατὰ τὸν ἀτελῆ τὸν φυγῇ μεταναστεύοντα τόπον ἐκ τόπου, καὶ περιφεύγοντα τοὺς διώκοντας. Καθὰ δὴ στρουθίον τοὺς θηρεύοντας, ὃς, κἂν διαφύγοι, λέγοι ἄν· Ἡ ψυχὴ ἡμῶν ὡς στρουθίον ἐῤῥύσθη ἐκ τῆς παγίδος τῶν θηρευόντων. Ὅτι ἃ κατηρτίσω καθεῖλον· ὁ δὲ δίκαιος τί ἐποίησε; Κύριος ἐν ναῷ ἁγίῳ αὐτοῦ, Κύριος ἐν οὐρανῷ ὁ θρόνος αὐτοῦ. Οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ εἰς τὸν πένητα ἀποβλέπουσι, τὰ βλέφαρα αὐτοῦ ἐξετάζει τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Κύριος ἐξετάζει τὸν δίκαιον καὶ τὸν ἀσεβῆ. Ὁ μόνος δίκαιος καὶ κριτὴς Θεὸς, τοὺς ἑαυτοῦ πολεμουμένους ὁρῶν, τί ἐποίησεν; Ἐν οὐρανῷ κατοικῶν καὶ βασιλείαν ἔχων ἀσάλευτον, οὐδὲν τῶν ἐπὶ γῆς παρορᾷ. Χαρίζεται δὲ τῷ πένητι τῶν εὐεργετικῶν αὐτοῦ δυνάμεων τὴν ἐπισκοπὴν, ἅς φησιν ὀφθαλμούς· ὥσπερ οὖν βλέφαρα τὴν κριτικὴν αὐτοῦ καὶ πάντα διακρίνουσαν πρόνοιαν. Διὰ δικαιοσύνην δὲ κρινεῖ καὶ τοὺς δικαίους, μή τι καὶ αὐτὸς πεπλημμέληται. Ἐπιβρέξει ἐπὶ ἁμαρτωλοὺς παγίδας, πῦρ καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος ἡ μερὶς τοῦ ποτηρίου αὐτῶν.

Τὰς ἐπιπόνους κολάσεις πολλαχῆ δηλοῖ τὸ ποτήριον, ὡς ἐν Ἡσαί̈ᾳ· Ἐξεγείρου, ἐξεγείρου, Ἱερουσαλὴμ, ἡ πιοῦσα τὸ ποτήριον εἰσπτώσεως, τὸ κόνδυ τοῦ θυμοῦ. Λέγει δὲ καὶ τῷ Ἱερεμίᾳ Θεός· Λάβε τοῦ οἴνου τοῦ ἀκράτου ἐκ χειρός μου, καὶ ποτίσεις αὐτὸ πάντα τὰ ἔθνη, πρὸς οὓς ἐγὼ ἀποστελῶ σε. Ὁποῖον τὸ προκείμενον ποτήριον, οὗ τὸ πλήρωμα πῦρ καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος· οὗ δὴ σύμβολα τὰ κατὰ Σοδόμων ἐπενεχθέντα. Δηλοῖ δὲ τὸ πῦρ τὴν διακαύσεως ἀπειλὴν, τὸ δὲ θεῖον τὴν διεγείρουσαν ἔτι μᾶλλον τὸ πῦρ ἀφορμὴν, τὸ δὲ πνεῦμα τῆς καταιγίδος, πειρασμοῦ συστροφήν. Εἴρηται γὰρ ἐν Ἡσαί̈ᾳ· Ὡς καταιγὶς δι’ ἐρήμου διέλθοι ἐρχομένη ἐγγύς· φοβερὸν τὸ ὅραμα καὶ σκληρὸν ἀνηγγέλη μοι. Ἔστι δὲ καὶ τοῖς εὐσεβέσι ποτήριον τὸ μεθύσκον ὡς κράτιστον, περὶ οὗ τάχα κἀκεῖνο λέλεκται· Κύριος ἡ μερὶς τῆς κληρονομίας μου καὶ τοῦ ποτηρίου. Καὶ δι’ ἔργων ἀγαθῶν τὸ μὲν φυγεῖν, τὸ δὲ αἱρήσασθαι. Ὅτι δίκαιος Κύριος καὶ δικαιοσύνας ἠγάπησεν, εὐθύτητα εἶδε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. Ὡς γὰρ δίκαιος ἐπιβλέπει μὲν τὸν πένητα, παιδεύει δὲ τοὺς ἁμαρτωλούς· οὐσίᾳ δὲ δίκαιός ἐστιν, οὐ μετοχῇ.

PG 23:139Πλὴν καὶ οὕτως ἔχων ἀγαπᾷ τὰς ἐν τοῖς πολλοῖς δικαίοις δικαιοσύνας, τὴν ἑκάστου πρόθεσιν ἀποδεχόμενος. Ἀλλὰ καὶ ἑκάστου κρίματός ἐστί τις δικαιοσύνη· πολλὰ δὲ τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ, περὶ ὧν γέγραπται· Τὰ κρίματα Κυρίου ἀληθινὰ δεδικαιωμένα ἐπὶ τὸ αὐτό. Πολλαὶ ἄρα καὶ αἱ δικαιοσύναι. Βλέπει δὲ καὶ εὐθύτητα, τὴν πρὸς τὸν ὀρθὸν λόγον γνώμην· χαίρει γὰρ ἐπὶ τοῖς ἔχουσι, κἂν ὀνειδιζομένους ὁρᾷ. Μήποτε δὲ ὡς πολλαὶ δικαιοσύναι ἐπὶ τοῖς κρίμασιν, οὕτως εὐθύτητες. Διὰ δὲ τὸ ἀποδέχεσθαι τὴν εὐθύτητα, τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὁρᾷ. Ἐπιφαίνεται γὰρ παρὼν ὁ Θεὸς τοῖς ἔργοις τῆς προνοίας καὶ τοῖς ἀποτελέσμασι τῶν κριμάτων.

γὰρ αὐτὰ εἰς τὸν αἰῶνα, καθά φησιν ἐν ἑτέροις, καὶ πρόσταγμα ἔθετο, καὶ οὐ παρελεύσεται· οὐ μήν σοι μεγάλα πρὸς ὕπαρξιν, ἀλλὰ βραχείας δυνά- μεως δακτύλοις ἀναλογούσης· οὕτω γὰρ τὰς μικρὰς δυνάμεις ἐκάλεσε τοῦ Θεοῦ. Καὶ ταῦτα μὲν ἡδρασμέ να μένει· ἄνθρωπον δὲ τὸν καθ' ένα παρερχόμενον ἐκπέπληγμαι θεωρῶν, ὅπως καὶ μέμνησαι τούτου, καὶ προνοῇ· ὅπερ οὐκ ἂν ὑπῆρξεν εἰ μικρόν τι καὶ φθαρτόν ἐτύγχανε ζῶον· οὕτω δὲ τίμιον ὡς ἐκ στόματ της νηπίων καὶ θηλαζόντων ὕμνον αὐτῷ κατηρτίσθαι. Εἰ καὶ σμικρὸς τοίνυν κατὰ τὸ σῶμα· ἀλλὰ κατὰ ψυ- χὴν τὴν κατ' εἰκόνα τετίμηται· ὥστε διὰ τούτου θαν μαστόν σου καταστῆναι τὸ ὄνομα ἐν πάσῃ τῇ γῇ. Αποθαυμάζει τὸ θεῖον Πνεῦμα καὶ εὔχεται τοῦ θαυμασμοῦ λέγων· Οὐρανοὺς μὲν ὁρῶ τοὺς τὸν σύμ- παντα κόσμον περιέχοντας· ὁρῶ δὲ καὶ σελήνην καὶ ἄστρα, καὶ ταῦτα πάντα γνωρίζω τῇ φύσει ὄντα μετ γάλα καὶ θαυμαστὰ τῆς ὅλης δημιουργίας μέρη· ἀλλ' ὅμως, καίπερ ὄντα τοιαῦτα, οίδα, ότι βραχύτατα τῶν σῶν ἔργων τυγχάνει. Ἔργα γοῦν ἐστι ταῦτα τῶν σῶν δακτύλων· οὐχὶ δὲ χειρῶν, οὐδὲ μεγάλης τινός δυνά μεως· ἀλλ᾽, ὡς ἂν εἴποι τις, ἄκρων δακτύλων, τρο- τικῶς οὕτως τῶν δυνάμεων ὀνομαζομένων τοῦ Θεοῦ, δι' ὧν τὰ αἰσθητὰ καὶ δρώμενα δημιουργήματα συν εστήσατο. Ελάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρ' ἀγγέλους, δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτόν. Καὶ μὴν ἑτέ ρως δόξῃ καὶ τιμῇ τὸν ἄνθρωπον ἐστεφάνωσεν ὁ Θεό;, ἐπὶ μόνου τοῦ ἀνθρώπου φήσας· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ομοίω- σιν, καὶ διαφόρως τοῖς ἁγίοις ἀνθρώποις ἐπιφανείς, καὶ Πνεύματος ἁγίου, καὶ δυνάμεως οὐρανίου μετα- δοὺς, ὡς τὸ μέλλον εἰδέναι, καὶ νόσους ἐλαύνειν, καὶ νεκροὺς ἀνιστᾷν· καὶ τὸ μέγιστον ἁπάντων, τῇ τοῦ Μονογενούς τιμήσας αὐτὸν παρουσία. Δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτὸν, καὶ κατ έστησας αὐτὸν ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου. Πάντα υπέταξας ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ, πρόβατα καὶ βόας πάσας, ἔτι δὲ καὶ τὰ κτήνη τοῦ πεδίου, τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τοὺς Ιχθύας τῆς θαλάσσης, τὰ διαπορευόμενα τρίβους θαλασσών. Τῇ γὰρ λογικῇ φύσει, ὡς ἂν ώμοιω μένῃ Θεῷ, τὴν κατὰ πάντων ἀρχὴν καὶ δύναμιν ἐδωρήσατο. ῾Ο ἄνθρωπος, τῆς θεϊκῆς εἰκόνος λαβὼν, ὡς βασιλεὺς ἁπάντων ἐστὶν ὁ Θεὸς, οὕτως ἄρχων κατέστη τῶν ἐπὶ γῆς. Εἰ δὲ καθολικῶς εἴρηται· Καὶ κατέστησας αὐτὸν ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου· λέγει δὲ ἀλλαχοῦ· Καὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσὶν οἱ οὐρανοί, δῆλον ὡς καὶ ἐπὶ τοὺς οὐρανοὺς κατέστησεν αὐτόν. Καὶ μήποτε ἀποῤῥήτως τὴν ἐν οὐρανῷ διατριβὴν σημαίνει, τῶν ἀπὸ γῆς ἐκεῖσε μεθ ισταμένων, ότε μέλλουσι βασιλείαν κληρονομεῖν οὐ ρανῶν ὡς ἐπήγγελται. Λέγει δὲ ὁ Παῦλος· Κληρο νόμοι μὲν Θεοῦ, συγκληρονόμοι δὲ Χριστοῦ. Οὕτω καὶ τὸ, Πάντα ὑπέταξεν ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ, νοητέον νῦν μὲν τὰ ζῶα· ἐπειδὴ δὲ καὶ βίος σε COMMENTARIA IN PSALMOS. A statuit ea in @lernum, ut alio loco dicit, praτε- ptum posuit et non præteribit: non tamen magna tibi reputantur, sed ceu exigua virtute digitis con- cinnata, sic enim minores Dei virtutes nuncupat. Et hæc quidem fundata ac firma permanent; at hominem, singulatim omnia percurrens, non sine stupore contemplor, quo pacto scilicet illius me- mineris, atque ipsius curam habeas, quod utique non faceres, si parvum et corruptibile animal es- set; sed tanto honore dignus est, ut ex ore infan- tiuin et lactentium hymnis celebretur. Etiamsi igi- tur corpore parvus sit, secundum animam ad si- militudinem Dei factam honoratur, ita ut per ipsum admirabile sit nomen tuum in universa terra. Admiratur Spiritus divinus, et in ipsa admira- B Lione gloriatur, dicens: Calos quidem video qui C D totum mundum circumplectuntur; video item lu- nam et stellas, et plane nosco hæc omnia magnas mirabilesque universi opificii partes esse: attamen etsi talia sunt, novi ea minima operum tuorum esse. Hæc itaque sunt digitorum tuorum opera; non vero manuum, neque magnæ cujusdam poten- tiæ tuæ; sed, ut ita dicam, extremorum digito- rum: ita videlicet tropice vocantur virtutes Dei, quibus sensibilia visibiliaque opera constituit. VERS. 6. Minuisti eum paulo minus ab angelis, gloria et honore coronasti eum. Et sane alia ratione hominem gloria et honore coronavit Deus; de solo quippe homine dixit: Faciamus hominem ad ima- ginem et similitudinem nostram Diversoque modo sanctis hominibus apparuit, Spiritumque sanctum ac cœlestem potestatem indidit, ut futura prænosce- rent, morbus pellerent, mortuos suscitarent: et quod omnium præstantissimum, hominem Unige- niti sui adventu honoravit. Psal. νult, 45. Genes. I, VERS. 7-9. Gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum. Om- nia subjecisti sub pedibus ejus, oves et boves univer- sas, insuper et pecora campi, volucres coli et pisces maris, qui perambulant semitas maris. Rationabili enim naturæ, utpote ad similitudinem Dei factae, dominatum potestatemque in omnia tribuit. Homo sane Dei imaginem accepit, ac ut rex omnium Deus est, sic ipse princeps terrenarum omnium rerum constitutus est. Quod si generatim hæc posita sunt, Et constituisti eum super opera manuum tuarum : cum alibi dicatur, Et opera manuum tuarum sunt cali ®, hinc consequitur, etiam super caelos con- stitutum a Deo fuisse. Ac nunquam eorum qui ad supernas sedes transferentur, habitationem in cœlo ſuturam occulte commemorat, ubi promissum sibi cœlorum regnum possessuri sunt; ait enim Pau- lus : Hæredes quidem Dei, cohæredes autem Chri- sti o. Sic illud, Omnia subjecit sub pedibus ejus, jam intelligendum de animalibus: at quia homini- bus in cœlo par angelicæ vita reposita est, cùm il- • Rom. viii, 17. 26. 89 Psal. CI, 26.

Psalm of David 11ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΑ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΑ. Εἰς τὸ τέλος περὶ τῆς ὀγδόης. Ἡ αὐτή ἐστι τῇ τοῦ ϛ ἐπιγραφή. Ἐλέγομεν δὲ, ὡς καὶ τὸν νόμον λύει Μωϋσέως, εἰ ἄγοι βρέφος ἐν Σαββάτῳ, ἡμέραν ὀγδόην τῆς περιτομῆς ἐν αὐτῇ γινομένης. Τὴν ὁμοίαν ἔχειν ἐλέγομεν δύναμιν καὶ τὴν Κυριακὴν, τὴν ἀναστάσιμον οὖσαν τοῦ Κυρίου, καὶ τυγχάνουσαν ἀπὸ τῆς πρώτης ὀγδόην, πρώτην δὲ κατὰ φύσιν ὑπάρχουσαν· καθαρτικὴ γάρ ἐστι πάσης ψυχῆς.

γὰρ αὐτὰ εἰς τὸν αἰῶνα, καθά φησιν ἐν ἑτέροις, καὶ πρόσταγμα ἔθετο, καὶ οὐ παρελεύσεται· οὐ μήν σοι μεγάλα πρὸς ὕπαρξιν, ἀλλὰ βραχείας δυνά- μεως δακτύλοις ἀναλογούσης· οὕτω γὰρ τὰς μικρὰς δυνάμεις ἐκάλεσε τοῦ Θεοῦ. Καὶ ταῦτα μὲν ἡδρασμέ να μένει· ἄνθρωπον δὲ τὸν καθ' ένα παρερχόμενον ἐκπέπληγμαι θεωρῶν, ὅπως καὶ μέμνησαι τούτου, καὶ προνοῇ· ὅπερ οὐκ ἂν ὑπῆρξεν εἰ μικρόν τι καὶ φθαρτόν ἐτύγχανε ζῶον· οὕτω δὲ τίμιον ὡς ἐκ στόματ της νηπίων καὶ θηλαζόντων ὕμνον αὐτῷ κατηρτίσθαι. Εἰ καὶ σμικρὸς τοίνυν κατὰ τὸ σῶμα· ἀλλὰ κατὰ ψυ- χὴν τὴν κατ' εἰκόνα τετίμηται· ὥστε διὰ τούτου θαν μαστόν σου καταστῆναι τὸ ὄνομα ἐν πάσῃ τῇ γῇ. Αποθαυμάζει τὸ θεῖον Πνεῦμα καὶ εὔχεται τοῦ θαυμασμοῦ λέγων· Οὐρανοὺς μὲν ὁρῶ τοὺς τὸν σύμ- παντα κόσμον περιέχοντας· ὁρῶ δὲ καὶ σελήνην καὶ ἄστρα, καὶ ταῦτα πάντα γνωρίζω τῇ φύσει ὄντα μετ γάλα καὶ θαυμαστὰ τῆς ὅλης δημιουργίας μέρη· ἀλλ' ὅμως, καίπερ ὄντα τοιαῦτα, οίδα, ότι βραχύτατα τῶν σῶν ἔργων τυγχάνει. Ἔργα γοῦν ἐστι ταῦτα τῶν σῶν δακτύλων· οὐχὶ δὲ χειρῶν, οὐδὲ μεγάλης τινός δυνά μεως· ἀλλ᾽, ὡς ἂν εἴποι τις, ἄκρων δακτύλων, τρο- τικῶς οὕτως τῶν δυνάμεων ὀνομαζομένων τοῦ Θεοῦ, δι' ὧν τὰ αἰσθητὰ καὶ δρώμενα δημιουργήματα συν εστήσατο. Ελάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρ' ἀγγέλους, δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτόν. Καὶ μὴν ἑτέ ρως δόξῃ καὶ τιμῇ τὸν ἄνθρωπον ἐστεφάνωσεν ὁ Θεό;, ἐπὶ μόνου τοῦ ἀνθρώπου φήσας· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ομοίω- σιν, καὶ διαφόρως τοῖς ἁγίοις ἀνθρώποις ἐπιφανείς, καὶ Πνεύματος ἁγίου, καὶ δυνάμεως οὐρανίου μετα- δοὺς, ὡς τὸ μέλλον εἰδέναι, καὶ νόσους ἐλαύνειν, καὶ νεκροὺς ἀνιστᾷν· καὶ τὸ μέγιστον ἁπάντων, τῇ τοῦ Μονογενούς τιμήσας αὐτὸν παρουσία. Δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτὸν, καὶ κατ έστησας αὐτὸν ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου. Πάντα υπέταξας ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ, πρόβατα καὶ βόας πάσας, ἔτι δὲ καὶ τὰ κτήνη τοῦ πεδίου, τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τοὺς Ιχθύας τῆς θαλάσσης, τὰ διαπορευόμενα τρίβους θαλασσών. Τῇ γὰρ λογικῇ φύσει, ὡς ἂν ώμοιω μένῃ Θεῷ, τὴν κατὰ πάντων ἀρχὴν καὶ δύναμιν ἐδωρήσατο. ῾Ο ἄνθρωπος, τῆς θεϊκῆς εἰκόνος λαβὼν, ὡς βασιλεὺς ἁπάντων ἐστὶν ὁ Θεὸς, οὕτως ἄρχων κατέστη τῶν ἐπὶ γῆς. Εἰ δὲ καθολικῶς εἴρηται· Καὶ κατέστησας αὐτὸν ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου· λέγει δὲ ἀλλαχοῦ· Καὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσὶν οἱ οὐρανοί, δῆλον ὡς καὶ ἐπὶ τοὺς οὐρανοὺς κατέστησεν αὐτόν. Καὶ μήποτε ἀποῤῥήτως τὴν ἐν οὐρανῷ διατριβὴν σημαίνει, τῶν ἀπὸ γῆς ἐκεῖσε μεθ ισταμένων, ότε μέλλουσι βασιλείαν κληρονομεῖν οὐ ρανῶν ὡς ἐπήγγελται. Λέγει δὲ ὁ Παῦλος· Κληρο νόμοι μὲν Θεοῦ, συγκληρονόμοι δὲ Χριστοῦ. Οὕτω καὶ τὸ, Πάντα ὑπέταξεν ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ, νοητέον νῦν μὲν τὰ ζῶα· ἐπειδὴ δὲ καὶ βίος σε COMMENTARIA IN PSALMOS. A statuit ea in @lernum, ut alio loco dicit, praτε- ptum posuit et non præteribit: non tamen magna tibi reputantur, sed ceu exigua virtute digitis con- cinnata, sic enim minores Dei virtutes nuncupat. Et hæc quidem fundata ac firma permanent; at hominem, singulatim omnia percurrens, non sine stupore contemplor, quo pacto scilicet illius me- mineris, atque ipsius curam habeas, quod utique non faceres, si parvum et corruptibile animal es- set; sed tanto honore dignus est, ut ex ore infan- tiuin et lactentium hymnis celebretur. Etiamsi igi- tur corpore parvus sit, secundum animam ad si- militudinem Dei factam honoratur, ita ut per ipsum admirabile sit nomen tuum in universa terra. Admiratur Spiritus divinus, et in ipsa admira- B Lione gloriatur, dicens: Calos quidem video qui C D totum mundum circumplectuntur; video item lu- nam et stellas, et plane nosco hæc omnia magnas mirabilesque universi opificii partes esse: attamen etsi talia sunt, novi ea minima operum tuorum esse. Hæc itaque sunt digitorum tuorum opera; non vero manuum, neque magnæ cujusdam poten- tiæ tuæ; sed, ut ita dicam, extremorum digito- rum: ita videlicet tropice vocantur virtutes Dei, quibus sensibilia visibiliaque opera constituit. VERS. 6. Minuisti eum paulo minus ab angelis, gloria et honore coronasti eum. Et sane alia ratione hominem gloria et honore coronavit Deus; de solo quippe homine dixit: Faciamus hominem ad ima- ginem et similitudinem nostram Diversoque modo sanctis hominibus apparuit, Spiritumque sanctum ac cœlestem potestatem indidit, ut futura prænosce- rent, morbus pellerent, mortuos suscitarent: et quod omnium præstantissimum, hominem Unige- niti sui adventu honoravit. Psal. νult, 45. Genes. I, VERS. 7-9. Gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum. Om- nia subjecisti sub pedibus ejus, oves et boves univer- sas, insuper et pecora campi, volucres coli et pisces maris, qui perambulant semitas maris. Rationabili enim naturæ, utpote ad similitudinem Dei factae, dominatum potestatemque in omnia tribuit. Homo sane Dei imaginem accepit, ac ut rex omnium Deus est, sic ipse princeps terrenarum omnium rerum constitutus est. Quod si generatim hæc posita sunt, Et constituisti eum super opera manuum tuarum : cum alibi dicatur, Et opera manuum tuarum sunt cali ®, hinc consequitur, etiam super caelos con- stitutum a Deo fuisse. Ac nunquam eorum qui ad supernas sedes transferentur, habitationem in cœlo ſuturam occulte commemorat, ubi promissum sibi cœlorum regnum possessuri sunt; ait enim Pau- lus : Hæredes quidem Dei, cohæredes autem Chri- sti o. Sic illud, Omnia subjecit sub pedibus ejus, jam intelligendum de animalibus: at quia homini- bus in cœlo par angelicæ vita reposita est, cùm il- • Rom. viii, 17. 26. 89 Psal. CI, 26.

Σῶσόν με, Κύριε, ὅτι ἐκλέλοιπεν ὅσιος, ὅτι ὠλιγώθησαν αἱ ἀλήθειαι ἀπὸ τῶν υἱῶν τῶν ἀνθρώπων. Μάταια ἐλάλησαν ἕκαστος πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, χείλη δόλια ἐν καρδίᾳ καὶ ἐν καρδίᾳ ἐλάλησαν. Διαβάλλει πᾶσαν τὴν καθ’ ἑαυτὸν γενεάν· λέξει γὰρ καὶ προϊών· Σὺ, Κύριε, φυλάξεις ἡμᾶς καὶ διατηρήσεις ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γενεᾶς ταύτης καὶ εἰς τὸν αἰῶνα. Τοιαύτη γὰρ ἡ προτέρα γενεὰ, περὶ ἧς ἔφη καὶ ὁ Σωτήρ· Ἄνδρες Νινευῖ̈ται ἀναστήσονται ἐν τῇ κρίσει μετὰ τῆς γενεᾶς ταύτης, καὶ κατακρινοῦσιν αὐτήν· καὶ βασίλισσα Νότου, καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ πάλιν οὕτως· Ἔσται τῇ γενεᾷ τῇ πονηρᾷ ταύτῃ. Οὐκ ἀδίκως δὲ ταύτης κατηγορῶ, φησὶν ὁ Προφήτης· ἀλλ’ ὅτι μηδεὶς ὅσιος ἐν αὐτῇ, μηδεὶς ἀληθής. Ἐπεὶ οὖν μηδένα μοι σωτηρίας αἴτιον εὑρίσκω, αὐτός μοι, Κύριε, τοῦτο γενοῦ. Διελέγχει δὲ τῶν Ἰουδαίων τὴν ἀπιστίαν, περὶ ὧν φησι καὶ Μωϋσῆς· Υἱοὶ, οἷς οὐκ ἔστι πίστις ἐν αὐτοῖς. Ὅτι δὲ μάταια ἐλάλουν ἐπιβουλεύοντες τῷ Σωτῆρι καὶ δολίως αὐτῷ προσερχόμενοι, σαφῶς ἡ τῶν Εὐαγγελίων διδάσκει γραφή. Ἐξολοθρεύσαι Κύριος πάντα τὰ χείλη τὰ δόλια, γλῶσσαν μεγαλοῤῥήμονα. Τοὺς εἰπόντας·

γὰρ αὐτὰ εἰς τὸν αἰῶνα, καθά φησιν ἐν ἑτέροις, καὶ πρόσταγμα ἔθετο, καὶ οὐ παρελεύσεται· οὐ μήν σοι μεγάλα πρὸς ὕπαρξιν, ἀλλὰ βραχείας δυνά- μεως δακτύλοις ἀναλογούσης· οὕτω γὰρ τὰς μικρὰς δυνάμεις ἐκάλεσε τοῦ Θεοῦ. Καὶ ταῦτα μὲν ἡδρασμέ να μένει· ἄνθρωπον δὲ τὸν καθ' ένα παρερχόμενον ἐκπέπληγμαι θεωρῶν, ὅπως καὶ μέμνησαι τούτου, καὶ προνοῇ· ὅπερ οὐκ ἂν ὑπῆρξεν εἰ μικρόν τι καὶ φθαρτόν ἐτύγχανε ζῶον· οὕτω δὲ τίμιον ὡς ἐκ στόματ της νηπίων καὶ θηλαζόντων ὕμνον αὐτῷ κατηρτίσθαι. Εἰ καὶ σμικρὸς τοίνυν κατὰ τὸ σῶμα· ἀλλὰ κατὰ ψυ- χὴν τὴν κατ' εἰκόνα τετίμηται· ὥστε διὰ τούτου θαν μαστόν σου καταστῆναι τὸ ὄνομα ἐν πάσῃ τῇ γῇ. Αποθαυμάζει τὸ θεῖον Πνεῦμα καὶ εὔχεται τοῦ θαυμασμοῦ λέγων· Οὐρανοὺς μὲν ὁρῶ τοὺς τὸν σύμ- παντα κόσμον περιέχοντας· ὁρῶ δὲ καὶ σελήνην καὶ ἄστρα, καὶ ταῦτα πάντα γνωρίζω τῇ φύσει ὄντα μετ γάλα καὶ θαυμαστὰ τῆς ὅλης δημιουργίας μέρη· ἀλλ' ὅμως, καίπερ ὄντα τοιαῦτα, οίδα, ότι βραχύτατα τῶν σῶν ἔργων τυγχάνει. Ἔργα γοῦν ἐστι ταῦτα τῶν σῶν δακτύλων· οὐχὶ δὲ χειρῶν, οὐδὲ μεγάλης τινός δυνά μεως· ἀλλ᾽, ὡς ἂν εἴποι τις, ἄκρων δακτύλων, τρο- τικῶς οὕτως τῶν δυνάμεων ὀνομαζομένων τοῦ Θεοῦ, δι' ὧν τὰ αἰσθητὰ καὶ δρώμενα δημιουργήματα συν εστήσατο. Ελάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρ' ἀγγέλους, δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτόν. Καὶ μὴν ἑτέ ρως δόξῃ καὶ τιμῇ τὸν ἄνθρωπον ἐστεφάνωσεν ὁ Θεό;, ἐπὶ μόνου τοῦ ἀνθρώπου φήσας· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ομοίω- σιν, καὶ διαφόρως τοῖς ἁγίοις ἀνθρώποις ἐπιφανείς, καὶ Πνεύματος ἁγίου, καὶ δυνάμεως οὐρανίου μετα- δοὺς, ὡς τὸ μέλλον εἰδέναι, καὶ νόσους ἐλαύνειν, καὶ νεκροὺς ἀνιστᾷν· καὶ τὸ μέγιστον ἁπάντων, τῇ τοῦ Μονογενούς τιμήσας αὐτὸν παρουσία. Δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτὸν, καὶ κατ έστησας αὐτὸν ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου. Πάντα υπέταξας ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ, πρόβατα καὶ βόας πάσας, ἔτι δὲ καὶ τὰ κτήνη τοῦ πεδίου, τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τοὺς Ιχθύας τῆς θαλάσσης, τὰ διαπορευόμενα τρίβους θαλασσών. Τῇ γὰρ λογικῇ φύσει, ὡς ἂν ώμοιω μένῃ Θεῷ, τὴν κατὰ πάντων ἀρχὴν καὶ δύναμιν ἐδωρήσατο. ῾Ο ἄνθρωπος, τῆς θεϊκῆς εἰκόνος λαβὼν, ὡς βασιλεὺς ἁπάντων ἐστὶν ὁ Θεὸς, οὕτως ἄρχων κατέστη τῶν ἐπὶ γῆς. Εἰ δὲ καθολικῶς εἴρηται· Καὶ κατέστησας αὐτὸν ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου· λέγει δὲ ἀλλαχοῦ· Καὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν σου εἰσὶν οἱ οὐρανοί, δῆλον ὡς καὶ ἐπὶ τοὺς οὐρανοὺς κατέστησεν αὐτόν. Καὶ μήποτε ἀποῤῥήτως τὴν ἐν οὐρανῷ διατριβὴν σημαίνει, τῶν ἀπὸ γῆς ἐκεῖσε μεθ ισταμένων, ότε μέλλουσι βασιλείαν κληρονομεῖν οὐ ρανῶν ὡς ἐπήγγελται. Λέγει δὲ ὁ Παῦλος· Κληρο νόμοι μὲν Θεοῦ, συγκληρονόμοι δὲ Χριστοῦ. Οὕτω καὶ τὸ, Πάντα ὑπέταξεν ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ, νοητέον νῦν μὲν τὰ ζῶα· ἐπειδὴ δὲ καὶ βίος σε COMMENTARIA IN PSALMOS. A statuit ea in @lernum, ut alio loco dicit, praτε- ptum posuit et non præteribit: non tamen magna tibi reputantur, sed ceu exigua virtute digitis con- cinnata, sic enim minores Dei virtutes nuncupat. Et hæc quidem fundata ac firma permanent; at hominem, singulatim omnia percurrens, non sine stupore contemplor, quo pacto scilicet illius me- mineris, atque ipsius curam habeas, quod utique non faceres, si parvum et corruptibile animal es- set; sed tanto honore dignus est, ut ex ore infan- tiuin et lactentium hymnis celebretur. Etiamsi igi- tur corpore parvus sit, secundum animam ad si- militudinem Dei factam honoratur, ita ut per ipsum admirabile sit nomen tuum in universa terra. Admiratur Spiritus divinus, et in ipsa admira- B Lione gloriatur, dicens: Calos quidem video qui C D totum mundum circumplectuntur; video item lu- nam et stellas, et plane nosco hæc omnia magnas mirabilesque universi opificii partes esse: attamen etsi talia sunt, novi ea minima operum tuorum esse. Hæc itaque sunt digitorum tuorum opera; non vero manuum, neque magnæ cujusdam poten- tiæ tuæ; sed, ut ita dicam, extremorum digito- rum: ita videlicet tropice vocantur virtutes Dei, quibus sensibilia visibiliaque opera constituit. VERS. 6. Minuisti eum paulo minus ab angelis, gloria et honore coronasti eum. Et sane alia ratione hominem gloria et honore coronavit Deus; de solo quippe homine dixit: Faciamus hominem ad ima- ginem et similitudinem nostram Diversoque modo sanctis hominibus apparuit, Spiritumque sanctum ac cœlestem potestatem indidit, ut futura prænosce- rent, morbus pellerent, mortuos suscitarent: et quod omnium præstantissimum, hominem Unige- niti sui adventu honoravit. Psal. νult, 45. Genes. I, VERS. 7-9. Gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum. Om- nia subjecisti sub pedibus ejus, oves et boves univer- sas, insuper et pecora campi, volucres coli et pisces maris, qui perambulant semitas maris. Rationabili enim naturæ, utpote ad similitudinem Dei factae, dominatum potestatemque in omnia tribuit. Homo sane Dei imaginem accepit, ac ut rex omnium Deus est, sic ipse princeps terrenarum omnium rerum constitutus est. Quod si generatim hæc posita sunt, Et constituisti eum super opera manuum tuarum : cum alibi dicatur, Et opera manuum tuarum sunt cali ®, hinc consequitur, etiam super caelos con- stitutum a Deo fuisse. Ac nunquam eorum qui ad supernas sedes transferentur, habitationem in cœlo ſuturam occulte commemorat, ubi promissum sibi cœlorum regnum possessuri sunt; ait enim Pau- lus : Hæredes quidem Dei, cohæredes autem Chri- sti o. Sic illud, Omnia subjecit sub pedibus ejus, jam intelligendum de animalibus: at quia homini- bus in cœlo par angelicæ vita reposita est, cùm il- • Rom. viii, 17. 26. 89 Psal. CI, 26.

PG 23:141Τὴν γλῶσσαν ἡμῶν μεγαλυνοῦμεν, τὰ χείλη ἡμῶν παρ’ ἡμῶν ἐστι· τίς ἡμῶν Κύριός ἐστι; Θεοῦ γὰρ ἦν, οὐκ ἀνθρώπου, τῆς ἐκείνων περιγενέσθαι κακίας, καὶ σβέσαι λόγους βλασφημοῦντας τὸν Ἰησοῦν. Ὁμοίως δὲ τῷ Φαραὼ φήσαντι· Οὐκ οἶδα τὸν Κύριον, καὶ αὐτοί φασι· Τίς ἡμῶν Κύριός ἐστι; νομίσαντες εἶναι κύριοι διὰ τῶν ἰδίων λόγων τὴν τοῦ Σωτῆρος σβέσαι διδασκαλίαν, ὡς ἂν ὄντες αὐτεξούσιοι. Ταῦτα δὲ ἦν τὰ Φαρισαίων καὶ Σαδδουκαίων χείλη, μεθ’ ὑποκρίσεως προσιόντων τῷ Σωτῆρι, καὶ Ῥαββὶ καλούντων αὐτὸν, λάθρα δὲ κατ’ αὐτοῦ τυρευόντων. Μεγαλοῤῥήμονες δὲ ἦσαν οἱ πρεσβύτεροι καὶ οἱ ἀρχιερεῖς τοῦ λαοῦ, τολμῶντες ἀνακρίνειν τὸν Σωτῆρα καὶ λέγειν αὐτῷ· Ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖς, καὶ τίς σοι ἔδωκε τὴν ἐξουσίαν ταύτην; Ἕνεκε τῆς ταλαιπωρίας τῶν πτωχῶν καὶ τοῦ στεναγμοῦ τῶν πενήτων νῦν ἀναστήσομαι, λέγει Κύριος. Θήσομαι ἐν σωτηρίῳ, παῤῥησιάσομαι ἐν αὐτῷ. Ἢ καὶ οὕτως· Οἱ πτωχοὶ δι’ ἐμὲ καὶ πένητες γεγονότες τῷ πνεύματι στένουσιν ἀεὶ ταπεινούμενοι προσέχοντές μου τῷ λόγῳ, καὶ πίστιν ἀκλινῆ διασώζοντες·

ἡ ἰσάγγελος ἀπόκειται τοῖς ἀνθρώποις ἐν οὐρανῷ, ἐκεῖ καταστὰς ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ, θεωρὸς οὐρανῶν ἔσται καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς. Ὁ δὲ μακάριος Παῦλος καὶ τοῦτο περὶ τοῦ Σωτῆρος ἐξέλαβεν, ἐν αἰῶνι τῷ μέλλοντι γενησόμενον. Διό φησι πρὸς αὐτ τὸν ὁ Πατήρ· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Θ'. Β Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῶν κρυφίων τοῦ Υἱοῦ. Πολλὰ δὲ ἦν αὐτῷ τὰ κρυφίως πεπραγμένα ή τε ἐκ Παρθένου διὰ Πνεύματος ἁγίου κατὰ σάρκα γέν νησις, αἱ τε παράδοξοι καὶ θαυματουργοί δυνάμεις, ὅ τε θάνατος αὐτὸς καὶ ἡ εἰς ᾅδου κάθοδος καὶ ἡ ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσις. Ταῦτα γὰρ αὐτῷ πάντα κρυφίως πέπρακται. Απέκρυψε γὰρ αὐτὰ καὶ τοὺς ἄρχοντας τοῦ κόσμου τούτου. Ὑπὲρ δὴ τούτων τῶν κρυφίων ὁ Προφήτης λέγει· Εξομολογήσομαί σοι, Κύριε, ἐν ὅλῃ καρδία μου, διηγήσομαι πάντα τὰ θαυμάσιά σου. Τοι- αῦτα καὶ αὐτὸς ἐν Εὐαγγελίοις φησίν· Ἐξομολογοῦ μαί σοι, Πάτερ, Κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὅτι ἀπέκρυψας ταῦτα ἀπὸ σοφῶν καὶ συνετών, καὶ ἀπεκάλυψας ταῦτα νηπίοις. Καὶ ἐν τῷ ψαλμῷ γὰρ περὶ τῶν κρυφίων εὐχαριστεῖ. Μετὰ δὲ τὴν εὐ χαριστίαν, ἣν ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας ἐποιήσατο σωτη ρίας, περὶ τῶν θαυμασίων τοῦ Πατρὸς διδάξειν ἡμᾶς ἐπαγγέλλεται τῇ τοῦ Πατρὸς ἐναγαλλόμενος θέα. Ὡς δὲ Υἱῷ καὶ ἡ γνῶσις παρῆν τοῦ ὀνόματος τῆς θεότη τος τοῦ ἀῤῥήτου καὶ ἀκατονομάστου Πατρός. Ταῦτα δὲ μάλιστα, φησί, ποιήσω τὸν τῆς ζωῆς νικήσας ἐχθρὸν θάνατον, περὶ οὗ λέλεκται· Ἔσχατος ἐχθρὸς καταργήσεται ὁ θάνατος. Αποστραφήσεται γὰρ εἰς τὰ ὀπίσω, τουτέστι τὴν πρώτην αὐτοῦ κατάστασιν, ὅτε μὴ ὑφεστήκει. Ο γὰρ Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίη σεν· φθόνῳ δὲ διαβόλου θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον· οὗ δὴ γεγονότος καὶ οἱ λοιποὶ πάντες ἐχθροὶ τοῦ λόγου σου καὶ πολέμιοι ἀσθενήσαντες ἀπολοῦνται. Καὶ αὐτὸς κρινεῖ τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιο σύνῃ, κρινεῖ λαοὺς ἐν εὐθύτητι. Εἰ οἱ ἐν τῇ οἰ κουμένῃ οὐκ ἐν ὁμοίοις εἰσὶν ἔργοις, οὐκ ἂν εἶεν (1) δι καιοσύνη ἡ κρίσις τοῦ Θεοῦ· ὁμοίως τοὺς ἁμαρτά νοντας κολάζει, ἢ τοὺς δικαίους δοξάζει. Κρινεί λαοὺς ἐν εὐθύτητι. Οἰκουμένην μὲν τὴν Ἐκκλησίαν, ἥτις οἰκεῖται ὑπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, κατὰ τό· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευ σόμεθα πρὸς αὐτὸν, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιη- σόμεθα· λαοὺς δὲ τοὺς λοιποὺς παρὰ τὴν Ἐκκλη σίαν, ἢ τοὺς ἐκ περιτομῆς. Ὅσοι γὰρ ἐν νόμῳ ἥμαρτον, διὰ νόμου κριθήσονται, τῶν ἀνόμως ἁμαρτανόντων ἀνόμως ἀπολλυμένων. Καὶ ἐγένετο Κύριος καταφυγὴ τῷ πένητι, βοη- θὸς ἐν εὐκαιρίαις, ἐν θλίψει. Καὶ ἐλπιζέτωσαν ἐπὶ σὲ οἱ γινώσκοντες τὸ ὄνομά σου, ὅτι οὐκ εγκατέλιπες τοὺς ἐκζητοῦντάς σε, Κύριε. Ποίῳ δὲ πένητι καταφυγὴ γέγονεν ὁ κριτής, ἀλλ᾽ ἢ τῷ 26. * EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. A lic constitutus fuerit super opera manuum ejus, cœlos et omnia quæ in eis sunt contemplabitur. Bealus autem Paulus hoc de Salvatore accepit, ut- pote quod ipsi in futuro sæculo obventurum sit. Quapropter ait illi Pater: Sede a dextris meis, do- nec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum º¹. PSALMUS DAVID IX. Multa erant quæ ipse occulte peregerat, genera- tio scilicet ex Virgine secundum carnem per Spi- ritum sanctum, stupendæ illæ virtutes quibus mira- bilia edebat, mors ejus. et descensus in infernum, ac resurrectio ex mortuis. Hæc, inquam, omnia la- tenter ab ipso perpetrata. Nam hæc principibus hujus mundi abscondita voluit. De his porro oc- cultis ait Proplieta : VERS. 2. Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo, narrabo omnia mirabilia tua. Similia ipse ait in Evangeliis 9: Confitebor tibi, Pater, Domine cœli et terræ, quia abscondisti hæc a sapientibus et pru- dentibus, et rerelasti ea parvulis. In psalmo quoque de occultis gratias agit, et post gratiarum actio- nem, quam pro salute nostra edidit, nos de mira- bilibus Patris sui edocturum se, de ipsa Patris con- templatione exsultans, pollicetur. Sane utpote Fi lio inerat ipsi cognitio nominis quod deitati Patris sui, nulla voce nulloque nomine explicandæ, com- petebat. Hæc maxime, inquit, faciam postquam inimicam vitæ mortem vicero, de qua dicitur : Novissima inimica destruetur mors 33. Nam retror- C sum convertetur, id est, in pristinam suam condi- tionem, qua non exsistebat : Deus enim mortem non fecit”, sed invidia diaboli mors intravit in mundum s. Quæ cum evenerint, reliqui etiam om- nes verbi tui inimici, infirmi evadent ac in perni- ciem ibunt. VERS. 9. Et ipse judicabit orbem terræ in justi- tia, judicabit populos in aquitate. Si ii qui in mundo versantur, non similia opera edidissent, judicium Dei justum non esset; qui pari ratione peccatores supplicio, justos gloria afficit. Judicabit populos in æquitate. Orbem terræ vocat Ecclesiam, quæ inha- bitatur a Patre, Filio et Spiritu sancto, juxta il- lud : Ego et Pater ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus *. Populos autem appellat cæte- ros omnes qui extra Ecclesiam versantur, aut qui ex circumcisione sunt. Quotquot enim in lege pec- caverunt, per legem judicabuntur; qui vero sine lege transgressi sunt, sine lege peribunt or. VERS. 10, 11. Et factus est Dominus refugium pauperi, adjutor in opportunitatibus, in-tribulatione. Et sperent in te qui noverunt nomen tuum, quoniam non dereliquisti quærentes te, Domine. Cui pauperi judex refugium factus est, nisi in primo vitæ curri, • Psal. cix, 1. ss Matth. xi. 25. Cor. IV, Rom. 11, 12. (1)Eler. Forte elr. Edit. 25. D Sap. I, 13. • Joan. XIV, Sap. II, 24. 1. In finem pro occultis Filii.

ὧν ἕνεκεν ἀναστήσομαι, καὶ κατὰ τὸ πρέπον τῇ ἐμῇ ἀναστάσει σωτήριον στήσομαι πᾶσιν ἀνθρώποις· ἐφ’ ᾧπερ ὡς μεγάλῳ παῤῥησιάσομαι κατορθώματι. Τὰ λόγια Κυρίου λόγια ἁγνὰ, ἀργύριον πεπυρωμένον, δοκίμιον τῇ γῇ, κεκαθαρισμένον ἑπταπλασίως. Ὁ δὲ ἄργυρος πολλάκις πυρούμενος ἀμιγὴς ἑτέρας ὕλης ἐστίν· οὕτω καθαρὰ ψεύδους τοῦ Κυρίου τὰ λόγια. Σὺ, Κύριε, φυλάξεις ἡμᾶς καὶ διατηρήσεις ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γενεᾶς ταύτης καὶ εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐπειδὰν φυλάξῃς τοὺς σοὺς πτωχοὺς, καὶ ἐπειδὰν ἡμᾶς περιτειχίσῃς ἅμα τῇ ἐρχομένῃ γενεᾷ, τῇ καλουμένῃ αἰωνίᾳ, οἱ παράνομοι τότε, ἐκτὸς γενόμενοι τῆς εἰς πάντας ἀνθρώπους χυθησομένης σου χάριτος, κύκλῳ περιπατήσουσι, θεωροὶ γενησόμενοι τῶν σωζομένων καὶ τοῦτο ἔσται ὅταν ὑψωθῶσιν οἱ εὐτελεῖς τῶν ἀνθρώπων. Κύκλῳ οἱ ἀσεβεῖς περιπατοῦσι, κατὰ τὸ ὕψος σου ἐπολυώρησας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, Ἐπειδὴ ὁ κύκλος τῇ εὐθείᾳ ἐναντίος ἐστὶ κατὰ τὴν σκολιότητα καὶ εὐθύτητα, οἱ δὲ ἀσεβεῖς κύκλῳ περιπατοῦσιν, οἱ εὐσεβεῖς ἄρα εὐθεῖαν περιπατοῦσιν.

ἡ ἰσάγγελος ἀπόκειται τοῖς ἀνθρώποις ἐν οὐρανῷ, ἐκεῖ καταστὰς ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ, θεωρὸς οὐρανῶν ἔσται καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς. Ὁ δὲ μακάριος Παῦλος καὶ τοῦτο περὶ τοῦ Σωτῆρος ἐξέλαβεν, ἐν αἰῶνι τῷ μέλλοντι γενησόμενον. Διό φησι πρὸς αὐτ τὸν ὁ Πατήρ· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Θ'. Β Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῶν κρυφίων τοῦ Υἱοῦ. Πολλὰ δὲ ἦν αὐτῷ τὰ κρυφίως πεπραγμένα ή τε ἐκ Παρθένου διὰ Πνεύματος ἁγίου κατὰ σάρκα γέν νησις, αἱ τε παράδοξοι καὶ θαυματουργοί δυνάμεις, ὅ τε θάνατος αὐτὸς καὶ ἡ εἰς ᾅδου κάθοδος καὶ ἡ ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσις. Ταῦτα γὰρ αὐτῷ πάντα κρυφίως πέπρακται. Απέκρυψε γὰρ αὐτὰ καὶ τοὺς ἄρχοντας τοῦ κόσμου τούτου. Ὑπὲρ δὴ τούτων τῶν κρυφίων ὁ Προφήτης λέγει· Εξομολογήσομαί σοι, Κύριε, ἐν ὅλῃ καρδία μου, διηγήσομαι πάντα τὰ θαυμάσιά σου. Τοι- αῦτα καὶ αὐτὸς ἐν Εὐαγγελίοις φησίν· Ἐξομολογοῦ μαί σοι, Πάτερ, Κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὅτι ἀπέκρυψας ταῦτα ἀπὸ σοφῶν καὶ συνετών, καὶ ἀπεκάλυψας ταῦτα νηπίοις. Καὶ ἐν τῷ ψαλμῷ γὰρ περὶ τῶν κρυφίων εὐχαριστεῖ. Μετὰ δὲ τὴν εὐ χαριστίαν, ἣν ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας ἐποιήσατο σωτη ρίας, περὶ τῶν θαυμασίων τοῦ Πατρὸς διδάξειν ἡμᾶς ἐπαγγέλλεται τῇ τοῦ Πατρὸς ἐναγαλλόμενος θέα. Ὡς δὲ Υἱῷ καὶ ἡ γνῶσις παρῆν τοῦ ὀνόματος τῆς θεότη τος τοῦ ἀῤῥήτου καὶ ἀκατονομάστου Πατρός. Ταῦτα δὲ μάλιστα, φησί, ποιήσω τὸν τῆς ζωῆς νικήσας ἐχθρὸν θάνατον, περὶ οὗ λέλεκται· Ἔσχατος ἐχθρὸς καταργήσεται ὁ θάνατος. Αποστραφήσεται γὰρ εἰς τὰ ὀπίσω, τουτέστι τὴν πρώτην αὐτοῦ κατάστασιν, ὅτε μὴ ὑφεστήκει. Ο γὰρ Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίη σεν· φθόνῳ δὲ διαβόλου θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον· οὗ δὴ γεγονότος καὶ οἱ λοιποὶ πάντες ἐχθροὶ τοῦ λόγου σου καὶ πολέμιοι ἀσθενήσαντες ἀπολοῦνται. Καὶ αὐτὸς κρινεῖ τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιο σύνῃ, κρινεῖ λαοὺς ἐν εὐθύτητι. Εἰ οἱ ἐν τῇ οἰ κουμένῃ οὐκ ἐν ὁμοίοις εἰσὶν ἔργοις, οὐκ ἂν εἶεν (1) δι καιοσύνη ἡ κρίσις τοῦ Θεοῦ· ὁμοίως τοὺς ἁμαρτά νοντας κολάζει, ἢ τοὺς δικαίους δοξάζει. Κρινεί λαοὺς ἐν εὐθύτητι. Οἰκουμένην μὲν τὴν Ἐκκλησίαν, ἥτις οἰκεῖται ὑπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, κατὰ τό· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευ σόμεθα πρὸς αὐτὸν, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιη- σόμεθα· λαοὺς δὲ τοὺς λοιποὺς παρὰ τὴν Ἐκκλη σίαν, ἢ τοὺς ἐκ περιτομῆς. Ὅσοι γὰρ ἐν νόμῳ ἥμαρτον, διὰ νόμου κριθήσονται, τῶν ἀνόμως ἁμαρτανόντων ἀνόμως ἀπολλυμένων. Καὶ ἐγένετο Κύριος καταφυγὴ τῷ πένητι, βοη- θὸς ἐν εὐκαιρίαις, ἐν θλίψει. Καὶ ἐλπιζέτωσαν ἐπὶ σὲ οἱ γινώσκοντες τὸ ὄνομά σου, ὅτι οὐκ εγκατέλιπες τοὺς ἐκζητοῦντάς σε, Κύριε. Ποίῳ δὲ πένητι καταφυγὴ γέγονεν ὁ κριτής, ἀλλ᾽ ἢ τῷ 26. * EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. A lic constitutus fuerit super opera manuum ejus, cœlos et omnia quæ in eis sunt contemplabitur. Bealus autem Paulus hoc de Salvatore accepit, ut- pote quod ipsi in futuro sæculo obventurum sit. Quapropter ait illi Pater: Sede a dextris meis, do- nec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum º¹. PSALMUS DAVID IX. Multa erant quæ ipse occulte peregerat, genera- tio scilicet ex Virgine secundum carnem per Spi- ritum sanctum, stupendæ illæ virtutes quibus mira- bilia edebat, mors ejus. et descensus in infernum, ac resurrectio ex mortuis. Hæc, inquam, omnia la- tenter ab ipso perpetrata. Nam hæc principibus hujus mundi abscondita voluit. De his porro oc- cultis ait Proplieta : VERS. 2. Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo, narrabo omnia mirabilia tua. Similia ipse ait in Evangeliis 9: Confitebor tibi, Pater, Domine cœli et terræ, quia abscondisti hæc a sapientibus et pru- dentibus, et rerelasti ea parvulis. In psalmo quoque de occultis gratias agit, et post gratiarum actio- nem, quam pro salute nostra edidit, nos de mira- bilibus Patris sui edocturum se, de ipsa Patris con- templatione exsultans, pollicetur. Sane utpote Fi lio inerat ipsi cognitio nominis quod deitati Patris sui, nulla voce nulloque nomine explicandæ, com- petebat. Hæc maxime, inquit, faciam postquam inimicam vitæ mortem vicero, de qua dicitur : Novissima inimica destruetur mors 33. Nam retror- C sum convertetur, id est, in pristinam suam condi- tionem, qua non exsistebat : Deus enim mortem non fecit”, sed invidia diaboli mors intravit in mundum s. Quæ cum evenerint, reliqui etiam om- nes verbi tui inimici, infirmi evadent ac in perni- ciem ibunt. VERS. 9. Et ipse judicabit orbem terræ in justi- tia, judicabit populos in aquitate. Si ii qui in mundo versantur, non similia opera edidissent, judicium Dei justum non esset; qui pari ratione peccatores supplicio, justos gloria afficit. Judicabit populos in æquitate. Orbem terræ vocat Ecclesiam, quæ inha- bitatur a Patre, Filio et Spiritu sancto, juxta il- lud : Ego et Pater ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus *. Populos autem appellat cæte- ros omnes qui extra Ecclesiam versantur, aut qui ex circumcisione sunt. Quotquot enim in lege pec- caverunt, per legem judicabuntur; qui vero sine lege transgressi sunt, sine lege peribunt or. VERS. 10, 11. Et factus est Dominus refugium pauperi, adjutor in opportunitatibus, in-tribulatione. Et sperent in te qui noverunt nomen tuum, quoniam non dereliquisti quærentes te, Domine. Cui pauperi judex refugium factus est, nisi in primo vitæ curri, • Psal. cix, 1. ss Matth. xi. 25. Cor. IV, Rom. 11, 12. (1)Eler. Forte elr. Edit. 25. D Sap. I, 13. • Joan. XIV, Sap. II, 24. 1. In finem pro occultis Filii.

To the End, A Psalm for David 12ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΒ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΒ. Διὰ τὸ τέλος τὸ παρὰ τῷ Θεῷ πάντα πρὸ τοῦ τέλους ἀνδρικῶς ἠγωνίζετο·

ἡ ἰσάγγελος ἀπόκειται τοῖς ἀνθρώποις ἐν οὐρανῷ, ἐκεῖ καταστὰς ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ, θεωρὸς οὐρανῶν ἔσται καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς. Ὁ δὲ μακάριος Παῦλος καὶ τοῦτο περὶ τοῦ Σωτῆρος ἐξέλαβεν, ἐν αἰῶνι τῷ μέλλοντι γενησόμενον. Διό φησι πρὸς αὐτ τὸν ὁ Πατήρ· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Θ'. Β Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῶν κρυφίων τοῦ Υἱοῦ. Πολλὰ δὲ ἦν αὐτῷ τὰ κρυφίως πεπραγμένα ή τε ἐκ Παρθένου διὰ Πνεύματος ἁγίου κατὰ σάρκα γέν νησις, αἱ τε παράδοξοι καὶ θαυματουργοί δυνάμεις, ὅ τε θάνατος αὐτὸς καὶ ἡ εἰς ᾅδου κάθοδος καὶ ἡ ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσις. Ταῦτα γὰρ αὐτῷ πάντα κρυφίως πέπρακται. Απέκρυψε γὰρ αὐτὰ καὶ τοὺς ἄρχοντας τοῦ κόσμου τούτου. Ὑπὲρ δὴ τούτων τῶν κρυφίων ὁ Προφήτης λέγει· Εξομολογήσομαί σοι, Κύριε, ἐν ὅλῃ καρδία μου, διηγήσομαι πάντα τὰ θαυμάσιά σου. Τοι- αῦτα καὶ αὐτὸς ἐν Εὐαγγελίοις φησίν· Ἐξομολογοῦ μαί σοι, Πάτερ, Κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὅτι ἀπέκρυψας ταῦτα ἀπὸ σοφῶν καὶ συνετών, καὶ ἀπεκάλυψας ταῦτα νηπίοις. Καὶ ἐν τῷ ψαλμῷ γὰρ περὶ τῶν κρυφίων εὐχαριστεῖ. Μετὰ δὲ τὴν εὐ χαριστίαν, ἣν ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας ἐποιήσατο σωτη ρίας, περὶ τῶν θαυμασίων τοῦ Πατρὸς διδάξειν ἡμᾶς ἐπαγγέλλεται τῇ τοῦ Πατρὸς ἐναγαλλόμενος θέα. Ὡς δὲ Υἱῷ καὶ ἡ γνῶσις παρῆν τοῦ ὀνόματος τῆς θεότη τος τοῦ ἀῤῥήτου καὶ ἀκατονομάστου Πατρός. Ταῦτα δὲ μάλιστα, φησί, ποιήσω τὸν τῆς ζωῆς νικήσας ἐχθρὸν θάνατον, περὶ οὗ λέλεκται· Ἔσχατος ἐχθρὸς καταργήσεται ὁ θάνατος. Αποστραφήσεται γὰρ εἰς τὰ ὀπίσω, τουτέστι τὴν πρώτην αὐτοῦ κατάστασιν, ὅτε μὴ ὑφεστήκει. Ο γὰρ Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίη σεν· φθόνῳ δὲ διαβόλου θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον· οὗ δὴ γεγονότος καὶ οἱ λοιποὶ πάντες ἐχθροὶ τοῦ λόγου σου καὶ πολέμιοι ἀσθενήσαντες ἀπολοῦνται. Καὶ αὐτὸς κρινεῖ τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιο σύνῃ, κρινεῖ λαοὺς ἐν εὐθύτητι. Εἰ οἱ ἐν τῇ οἰ κουμένῃ οὐκ ἐν ὁμοίοις εἰσὶν ἔργοις, οὐκ ἂν εἶεν (1) δι καιοσύνη ἡ κρίσις τοῦ Θεοῦ· ὁμοίως τοὺς ἁμαρτά νοντας κολάζει, ἢ τοὺς δικαίους δοξάζει. Κρινεί λαοὺς ἐν εὐθύτητι. Οἰκουμένην μὲν τὴν Ἐκκλησίαν, ἥτις οἰκεῖται ὑπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, κατὰ τό· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευ σόμεθα πρὸς αὐτὸν, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιη- σόμεθα· λαοὺς δὲ τοὺς λοιποὺς παρὰ τὴν Ἐκκλη σίαν, ἢ τοὺς ἐκ περιτομῆς. Ὅσοι γὰρ ἐν νόμῳ ἥμαρτον, διὰ νόμου κριθήσονται, τῶν ἀνόμως ἁμαρτανόντων ἀνόμως ἀπολλυμένων. Καὶ ἐγένετο Κύριος καταφυγὴ τῷ πένητι, βοη- θὸς ἐν εὐκαιρίαις, ἐν θλίψει. Καὶ ἐλπιζέτωσαν ἐπὶ σὲ οἱ γινώσκοντες τὸ ὄνομά σου, ὅτι οὐκ εγκατέλιπες τοὺς ἐκζητοῦντάς σε, Κύριε. Ποίῳ δὲ πένητι καταφυγὴ γέγονεν ὁ κριτής, ἀλλ᾽ ἢ τῷ 26. * EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. A lic constitutus fuerit super opera manuum ejus, cœlos et omnia quæ in eis sunt contemplabitur. Bealus autem Paulus hoc de Salvatore accepit, ut- pote quod ipsi in futuro sæculo obventurum sit. Quapropter ait illi Pater: Sede a dextris meis, do- nec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum º¹. PSALMUS DAVID IX. Multa erant quæ ipse occulte peregerat, genera- tio scilicet ex Virgine secundum carnem per Spi- ritum sanctum, stupendæ illæ virtutes quibus mira- bilia edebat, mors ejus. et descensus in infernum, ac resurrectio ex mortuis. Hæc, inquam, omnia la- tenter ab ipso perpetrata. Nam hæc principibus hujus mundi abscondita voluit. De his porro oc- cultis ait Proplieta : VERS. 2. Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo, narrabo omnia mirabilia tua. Similia ipse ait in Evangeliis 9: Confitebor tibi, Pater, Domine cœli et terræ, quia abscondisti hæc a sapientibus et pru- dentibus, et rerelasti ea parvulis. In psalmo quoque de occultis gratias agit, et post gratiarum actio- nem, quam pro salute nostra edidit, nos de mira- bilibus Patris sui edocturum se, de ipsa Patris con- templatione exsultans, pollicetur. Sane utpote Fi lio inerat ipsi cognitio nominis quod deitati Patris sui, nulla voce nulloque nomine explicandæ, com- petebat. Hæc maxime, inquit, faciam postquam inimicam vitæ mortem vicero, de qua dicitur : Novissima inimica destruetur mors 33. Nam retror- C sum convertetur, id est, in pristinam suam condi- tionem, qua non exsistebat : Deus enim mortem non fecit”, sed invidia diaboli mors intravit in mundum s. Quæ cum evenerint, reliqui etiam om- nes verbi tui inimici, infirmi evadent ac in perni- ciem ibunt. VERS. 9. Et ipse judicabit orbem terræ in justi- tia, judicabit populos in aquitate. Si ii qui in mundo versantur, non similia opera edidissent, judicium Dei justum non esset; qui pari ratione peccatores supplicio, justos gloria afficit. Judicabit populos in æquitate. Orbem terræ vocat Ecclesiam, quæ inha- bitatur a Patre, Filio et Spiritu sancto, juxta il- lud : Ego et Pater ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus *. Populos autem appellat cæte- ros omnes qui extra Ecclesiam versantur, aut qui ex circumcisione sunt. Quotquot enim in lege pec- caverunt, per legem judicabuntur; qui vero sine lege transgressi sunt, sine lege peribunt or. VERS. 10, 11. Et factus est Dominus refugium pauperi, adjutor in opportunitatibus, in-tribulatione. Et sperent in te qui noverunt nomen tuum, quoniam non dereliquisti quærentes te, Domine. Cui pauperi judex refugium factus est, nisi in primo vitæ curri, • Psal. cix, 1. ss Matth. xi. 25. Cor. IV, Rom. 11, 12. (1)Eler. Forte elr. Edit. 25. D Sap. I, 13. • Joan. XIV, Sap. II, 24. 1. In finem pro occultis Filii.

τὸ δὲ τέλος ὁ τῶν πόνων ἐστὶ καρπὸς, ζωὴν αἰώνιον καὶ βασιλείαν οὐρανῶν προξενῶν. Εἰς μὲν οὖν τὸ τέλος ἀνέπεμψε τὴν ᾠδὴν τῷ Θεῷ· κατὰ δὲ τὴν ἀρχὴν, ὡς ἀγωνιζόμενος ἔτι, τὰς πρώτας προφέρει φωνάς· Ἕως πότε, Κύριε, ἐπιλήσῃ μου εἰς τέλος; ἕως πότε ἀποστρέψεις τὸ πρόσωπόν σου ἀπ’ ἐμοῦ; Λήθην δὲ Θεὸς ποιεῖται τῶν ἐπιλανθανομένων αὐτοῦ διὰ τῆς ἁμαρτίας· ἀποστρέφει καὶ τὸ πρόσωπον ἀπὸ τῶν αἰσχρόν τι πραττόντων, ἀναξίους εἶναι κρίνας τῆς ἐποπτείας αὐτοῦ· διόπερ ὑπὸ τοῦ συνειδότος νυττόμενος καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ δεδιὼς κρίσιν ἐπάγει· Ἕως τίνος θήσομαι βουλὰς ἐν ψυχῇ μου, ὀδύνας ἐν καρδίᾳ μου ἡμέρας καὶ νυκτός; Ἕως πότε ὑψωθήσεται ὁ ἐχθρός μου ἐπ’ ἐμέ; Ἐπίβλεψον, εἰσάκουσόν μου, Κύριε ὁ Θεός μου. Φώτισον τοὺς ὀφθαλμούς μου, μήποτε ὑπνώσω εἰς θάνατον· μήποτε εἴποι ὁ ἐχθρός μου· Ἴσχυσα πρὸς αὐτόν. Ὑψοῦται δὲ κατὰ τοῦ ἁμαρτάνοντος ὁ ἐχθρὸς ταπεινουμένου τῇ ἁμαρτίᾳ· καὶ τοὐναντίον δικαιοπραγοῦντος. Ὡς μηδὲ βουλόμενος ἀμισθεὶ εἰςακουσθῆναι, προτάττει τὸ, ἐπίβλεψον, παρακαλῶν ἰδεῖν αὐτοῦ τὰ κατορθώματα. Ἢ καὶ ὡς τοῦ Θεοῦ μὴ εἰσακούοντος, εἰ μή τις δίκαιος ᾖ.

ἡ ἰσάγγελος ἀπόκειται τοῖς ἀνθρώποις ἐν οὐρανῷ, ἐκεῖ καταστὰς ἐπὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ, θεωρὸς οὐρανῶν ἔσται καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς. Ὁ δὲ μακάριος Παῦλος καὶ τοῦτο περὶ τοῦ Σωτῆρος ἐξέλαβεν, ἐν αἰῶνι τῷ μέλλοντι γενησόμενον. Διό φησι πρὸς αὐτ τὸν ὁ Πατήρ· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Θ'. Β Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῶν κρυφίων τοῦ Υἱοῦ. Πολλὰ δὲ ἦν αὐτῷ τὰ κρυφίως πεπραγμένα ή τε ἐκ Παρθένου διὰ Πνεύματος ἁγίου κατὰ σάρκα γέν νησις, αἱ τε παράδοξοι καὶ θαυματουργοί δυνάμεις, ὅ τε θάνατος αὐτὸς καὶ ἡ εἰς ᾅδου κάθοδος καὶ ἡ ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσις. Ταῦτα γὰρ αὐτῷ πάντα κρυφίως πέπρακται. Απέκρυψε γὰρ αὐτὰ καὶ τοὺς ἄρχοντας τοῦ κόσμου τούτου. Ὑπὲρ δὴ τούτων τῶν κρυφίων ὁ Προφήτης λέγει· Εξομολογήσομαί σοι, Κύριε, ἐν ὅλῃ καρδία μου, διηγήσομαι πάντα τὰ θαυμάσιά σου. Τοι- αῦτα καὶ αὐτὸς ἐν Εὐαγγελίοις φησίν· Ἐξομολογοῦ μαί σοι, Πάτερ, Κύριε τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὅτι ἀπέκρυψας ταῦτα ἀπὸ σοφῶν καὶ συνετών, καὶ ἀπεκάλυψας ταῦτα νηπίοις. Καὶ ἐν τῷ ψαλμῷ γὰρ περὶ τῶν κρυφίων εὐχαριστεῖ. Μετὰ δὲ τὴν εὐ χαριστίαν, ἣν ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας ἐποιήσατο σωτη ρίας, περὶ τῶν θαυμασίων τοῦ Πατρὸς διδάξειν ἡμᾶς ἐπαγγέλλεται τῇ τοῦ Πατρὸς ἐναγαλλόμενος θέα. Ὡς δὲ Υἱῷ καὶ ἡ γνῶσις παρῆν τοῦ ὀνόματος τῆς θεότη τος τοῦ ἀῤῥήτου καὶ ἀκατονομάστου Πατρός. Ταῦτα δὲ μάλιστα, φησί, ποιήσω τὸν τῆς ζωῆς νικήσας ἐχθρὸν θάνατον, περὶ οὗ λέλεκται· Ἔσχατος ἐχθρὸς καταργήσεται ὁ θάνατος. Αποστραφήσεται γὰρ εἰς τὰ ὀπίσω, τουτέστι τὴν πρώτην αὐτοῦ κατάστασιν, ὅτε μὴ ὑφεστήκει. Ο γὰρ Θεὸς θάνατον οὐκ ἐποίη σεν· φθόνῳ δὲ διαβόλου θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον· οὗ δὴ γεγονότος καὶ οἱ λοιποὶ πάντες ἐχθροὶ τοῦ λόγου σου καὶ πολέμιοι ἀσθενήσαντες ἀπολοῦνται. Καὶ αὐτὸς κρινεῖ τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιο σύνῃ, κρινεῖ λαοὺς ἐν εὐθύτητι. Εἰ οἱ ἐν τῇ οἰ κουμένῃ οὐκ ἐν ὁμοίοις εἰσὶν ἔργοις, οὐκ ἂν εἶεν (1) δι καιοσύνη ἡ κρίσις τοῦ Θεοῦ· ὁμοίως τοὺς ἁμαρτά νοντας κολάζει, ἢ τοὺς δικαίους δοξάζει. Κρινεί λαοὺς ἐν εὐθύτητι. Οἰκουμένην μὲν τὴν Ἐκκλησίαν, ἥτις οἰκεῖται ὑπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, κατὰ τό· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευ σόμεθα πρὸς αὐτὸν, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιη- σόμεθα· λαοὺς δὲ τοὺς λοιποὺς παρὰ τὴν Ἐκκλη σίαν, ἢ τοὺς ἐκ περιτομῆς. Ὅσοι γὰρ ἐν νόμῳ ἥμαρτον, διὰ νόμου κριθήσονται, τῶν ἀνόμως ἁμαρτανόντων ἀνόμως ἀπολλυμένων. Καὶ ἐγένετο Κύριος καταφυγὴ τῷ πένητι, βοη- θὸς ἐν εὐκαιρίαις, ἐν θλίψει. Καὶ ἐλπιζέτωσαν ἐπὶ σὲ οἱ γινώσκοντες τὸ ὄνομά σου, ὅτι οὐκ εγκατέλιπες τοὺς ἐκζητοῦντάς σε, Κύριε. Ποίῳ δὲ πένητι καταφυγὴ γέγονεν ὁ κριτής, ἀλλ᾽ ἢ τῷ 26. * EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. A lic constitutus fuerit super opera manuum ejus, cœlos et omnia quæ in eis sunt contemplabitur. Bealus autem Paulus hoc de Salvatore accepit, ut- pote quod ipsi in futuro sæculo obventurum sit. Quapropter ait illi Pater: Sede a dextris meis, do- nec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum º¹. PSALMUS DAVID IX. Multa erant quæ ipse occulte peregerat, genera- tio scilicet ex Virgine secundum carnem per Spi- ritum sanctum, stupendæ illæ virtutes quibus mira- bilia edebat, mors ejus. et descensus in infernum, ac resurrectio ex mortuis. Hæc, inquam, omnia la- tenter ab ipso perpetrata. Nam hæc principibus hujus mundi abscondita voluit. De his porro oc- cultis ait Proplieta : VERS. 2. Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo, narrabo omnia mirabilia tua. Similia ipse ait in Evangeliis 9: Confitebor tibi, Pater, Domine cœli et terræ, quia abscondisti hæc a sapientibus et pru- dentibus, et rerelasti ea parvulis. In psalmo quoque de occultis gratias agit, et post gratiarum actio- nem, quam pro salute nostra edidit, nos de mira- bilibus Patris sui edocturum se, de ipsa Patris con- templatione exsultans, pollicetur. Sane utpote Fi lio inerat ipsi cognitio nominis quod deitati Patris sui, nulla voce nulloque nomine explicandæ, com- petebat. Hæc maxime, inquit, faciam postquam inimicam vitæ mortem vicero, de qua dicitur : Novissima inimica destruetur mors 33. Nam retror- C sum convertetur, id est, in pristinam suam condi- tionem, qua non exsistebat : Deus enim mortem non fecit”, sed invidia diaboli mors intravit in mundum s. Quæ cum evenerint, reliqui etiam om- nes verbi tui inimici, infirmi evadent ac in perni- ciem ibunt. VERS. 9. Et ipse judicabit orbem terræ in justi- tia, judicabit populos in aquitate. Si ii qui in mundo versantur, non similia opera edidissent, judicium Dei justum non esset; qui pari ratione peccatores supplicio, justos gloria afficit. Judicabit populos in æquitate. Orbem terræ vocat Ecclesiam, quæ inha- bitatur a Patre, Filio et Spiritu sancto, juxta il- lud : Ego et Pater ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus *. Populos autem appellat cæte- ros omnes qui extra Ecclesiam versantur, aut qui ex circumcisione sunt. Quotquot enim in lege pec- caverunt, per legem judicabuntur; qui vero sine lege transgressi sunt, sine lege peribunt or. VERS. 10, 11. Et factus est Dominus refugium pauperi, adjutor in opportunitatibus, in-tribulatione. Et sperent in te qui noverunt nomen tuum, quoniam non dereliquisti quærentes te, Domine. Cui pauperi judex refugium factus est, nisi in primo vitæ curri, • Psal. cix, 1. ss Matth. xi. 25. Cor. IV, Rom. 11, 12. (1)Eler. Forte elr. Edit. 25. D Sap. I, 13. • Joan. XIV, Sap. II, 24. 1. In finem pro occultis Filii.

PG 23:143Πρόσωπον δὲ Θεοῦ φωτὸς γέμει, δύναμις οὖσα πρὸς εὐεργεσίαν προνοουμένη· οὗ τις μετέχων φωτισθήσεται, καθάπερ ἡλιακῶν ἀπολαύων αὐγῶν. Ἀποστραφέντος δὲ, μηκέτι φωτιζομένη σκοτοῦται ψυχὴ, μηδὲν ἐνεργούντων τῶν ἔνδον ὀφθαλμῶν, οἵτινες διανοίας εἰσὶ λογισμοί. Ἐπιμενούσης δὲ τῇ ἁμαρτίᾳ, καὶ τοῦ σκότους ἐπὶ πλέον ἐπικρατοῦντος, τῷ καὶ μένειν ἀπεστραμμένον τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ, ἑξῆς οἱονεί πως γίνεται κακίας ἀθεράπευτα πλημμελούσης, καὶ μήτι γρηγοροῦσα λέγοιτ’ ἂν εἰς θάνατον ἡμαρτηκέναι.

To the End, A Psalm for David 13ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΓ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΓ. Ἐπεὶ ταῦτα προφητικῶς εἰρημένα ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων ἤμελλε γίνεσθαι, προγέγραπται τὸ, εἰς τὸ τέλος· ψαλμὸς δὲ οὐκ εἴρηται διὰ τὸ κατηγορεῖν πάντων ἀνθρώπων. Εἶπεν ἄφρων ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· Οὐκ ἔστι Θεός. Διεφθάρησαν καὶ ἐβδελύχθησαν ἐν ἐπιτηδεύμασιν· οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστότητα. Τῶν δὲ ἀθέων οἱ μὲν μὴ εἶναι Θεὸν παντελῶς ἔδοξαν, ἀλλ’ εἶναι διὰ κενὸν ὄνομα· οἱ δὲ μὴ ὄντας ἀνέπλασαν, τὸν ὄντα παρωσάμενοι· οἱ δὲ εἶναι μὲν ἔφασαν, μὴ προνοεῖν δὲ τῶν ἐπὶ γῆς. Οἱ δὴ πάντες εἰς ἀθεί̈αν περιετράπησαν φρονοῦντες οὕτως·

εἰ καὶ μὴ ἐτόλμων εἰπεῖν δι’ ἃς ἔχουσι πάντες φυσικὰς ἐννοίας περὶ Θεοῦ· διὸ καρδίᾳ ἔλεγον, ἀλλ’ οὐ στόματι· ἐν τούτῳ γὰρ καὶ πολλοὺς λέγειν ἐδόκουν θεούς. Ἠλέγχοντο δὲ ἀφ’ ὧν ἔδρων· ἀπὸ γὰρ τοῦ καρποῦ τὸ δένδρον γινώσκεται. Μηδεμιᾶς γὰρ ἀσελγείας φειδόμενοι, παντὶ δὲ τρόπῳ τὸν βίον διαφθειρόμενοι, εἰ καὶ μυρίους ὡμολόγουν θεοὺς, δῆλοι ἦσαν οὐδὲν ὑγιὲς φρονοῦντες περὶ Θεοῦ. Ἄφρων οὖν ὄντως ὁ πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας βίος. Εἴπερ ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυρίου, οὐκοῦν τῷ μὴ φοβεῖσθαι καὶ ἀθετεῖν ἀντίκειται ἡ σοφία. Πάντες ἐξέκλιναν ἅμα ἠχρειώθησαν· οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστότητα, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός. Δοκεῖ δέ μοι τὰ προκείμενα καὶ αὐτοῦ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους λεληθυῖαν κατηγορίαν περιέχειν. Εἰ γὰρ, διακύψας ἐκ τοῦ οὐρανοῦ Κύριος καὶ ἐπισκοπήσας τοὺς ἐπὶ γῆς πάντας εὗρεν ἐκκλίναντας καὶ ἀχρειωθέντας, ὡς μηδένα μηδαμῶς εὑρίσκεσθαι ἐν ἀνθρώποις, μηδὲ μέχρις ἑνὸς, τὸν μηδὲ ἠχρειωμένον, μηδὲ ἐκκλίναντα· ἀκόλουθόν ἐστι τοῖς πᾶσι συμπεριλαμβάνεσθαι, καὶ τὸ Ἰουδαίων ἔθνος, καὶ αὐτὸν τὸν καλούμενον Ἰσραήλ.

PG 23:145Τὰ μέντοι προκείμενα λόγια σαφῶς ἀπεφήνατο, ὅτι πάντες ἐξέκλιναν, ἅμα ἠχρειώθησαν, ὡς μηδὲ εἶναι ποιοῦντα χρηστότητα, μηδὲ ἕως ἑνός. Ἔδει γὰρ τὸ μέγεθος παραστῆναι τῆς ἐν τοῖς ἀνθρώποις ἐγγενομένης νόσου πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος παρουσίας· ὡς ἂν ἡ ἄφιξις αὐτοῦ φανείη τοῖς πᾶσιν ἀναγκαία. Πάντες γὰρ ἥμαρτον καὶ ὑστεροῦνται τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, δικαιούμενοι δωρεὰν τῇ αὐτοῦ χάριτι. Ταύτην δὲ καὶ ὁ Ἡσαί̈ας συμφώνως ἀποδίδωσι τὴν διάνοιαν ἐν οἷς φησι πρὸς τὴν Ἰουδαίων συναγωγὴν ἀποτεινόμενος· Ἰδοὺ ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἐπράθητε, καὶ ταῖς ἀνομίαις ὑμῶν ἐξαπέστειλα τὴν μητέρα ὑμῶν, διότι ἦλθον, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἄνθρωπος· ἐκάλεσα, καὶ οὐκ ἦν ὁ ὑπακούων. Τὸ γὰρ, διότι ἦλθον, ὅμοιον ἂν εἴη τῷ, Κύριος ἐξ οὐρανοῦ διέκυψεν ἐπὶ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων· τὸ δέ· Καὶ οὐκ ἦν ἄνθρωπος, καὶ οὐκ ἦν ὁ ὑπακούων, ὅμοιον τῷ· Πάντες ἐξέκλιναν καὶ ἠχρειώθησαν. Οὐχὶ γνώσονται πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, οἱ ἐσθίοντες τὸν λαόν μου βρώσει ἄρτου; Καί μοι δοκεῖ προφητεύειν μεταβολὴν ἔσεσθαι τῶν ἐθνῶν ἐκ θηριώδους βίου, καὶ ἐξ ἀγνωσίας Θεοῦ, ἐπὶ ἥμερον καὶ θεοσεβῆ τρόπον·

Οι Ἱνατί, Κύριε, ἀφέστηκας μακρόθεν, ὑπερορᾷς ἐν εὐκαιρίαις, ἐν θλίψει; Ἐν τῷ ὑπερηφανεύεσθαι τὸν ἀσεβῆ ἐμπυρίζεται ὁ πτωχός· συλλαμβάνον- ται ἐν διαβουλίοις οἷς διαλογίζονται. Η ἐπειδὴ ὁ Θεὸς ὁ δρασσόμενός ἐστι τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουρ γίᾳ αὐτῶν, κατὰ τὸν Ἀπόστολον, τοῦτο αὐτὸ ἤδη γενέ- σθαι παρακαλεῖ; Ἐπὶ πολλαῖς γὰρ ἀσεβείαις ὁρῶν τες αὐτοὺς οἱ πολλοὶ εὐθυνουμένους τε καὶ μηδενὶ λυπηρῷ περιπίπτοντας, μακαρίους αὐτοὺς ἡγοῦν- ται καὶ ἐπαίνων ἀξίους. Κἀκεῖνοί τε μεγάλα βλάπτον- ται καὶ οἱ ζηλωταί τῆς κακίας γενόμενοι. Ὅτι ἐπαινεῖται ὁ ἁμαρτωλὸς ἐν ταῖς ἐπιθυ μίαις τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, καὶ ὁ ἀδικῶν ἐνευλογεί ται. Παρώξυνε τὸν Κύριον ὁ ἁμαρτωλός· κατὰ τὸ πλῆθος τῆς ὀργῆς αὐτοῦ οὐκ ἐκζητήσει. Οὐκ Β ἔστιν ὁ Θεὸς ἐνώπιον αὐτοῦ, βεβηλοῦνται αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ ἐν παντὶ καιρῷ. Ἀνταναιρεῖται τὰ κρίματά σου ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ, πάντων τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ κατακυριεύσει. Τῇ παρούσῃ τῶν ἀσεβῶν ἐπεξέρχεται καταστάσει, τὴν μέλλουσαν κρίσ σιν ἀναγκαίαν δεῖξαι βουλόμενος. Τὸ δὲ παρώξυνε, διέσυρεν ᾿Ακύλας ήρμήνευσε. Τοὺς περὶ Θεοῦ γὰρ κρίσεως λόγους ἀληθῶς διασύρουσιν. Ἐπιμένων δέ τις ἁμαρτίαις, πρὸς τὸ Θεὸν ζητεῖν ἐμποδίζεται, συνάγων ἑαυτῷ πλῆθος ὀργῆς. Διὸ μὴ ζήτει καὶ τὰς περὶ Θεοῦ φυσικὰς ἐννοίας περικοπτόμενος, καὶ τοῦ βίου τὰς ὁδοὺς ἀκαθάρτους ἔχων· τούτου γε χάριν διὰ παντὸς καὶ τοῦ Θεοῦ τὰ κρίματα μὴ λαμβάνων εἰς νοῦν, ἐν τῷ συγχωρεῖσθαι μάλιστα κατακυριεύ σαι τῶν ἐχθρῶν. Οὗ ἀρᾶς τὸ στόμα αὐτοῦ γέμει καὶ πικρίας καὶ δόλου, ὑπὸ τὴν γλῶτταν αὐτοῦ κόπος καὶ πόνος. Τῶν γὰρ ἑτεροδόξων τὸ στόμα ἀρᾶς γέμει, κακολο γούντων τὸν Δημιουργὸν, καὶ τῶν λοιδόρων· πικρίας δὲ τῶν θυμικῶν, δόλου τῶν δολίων. Ἐγκάθηται ἐνέδρα μετὰ πλουσίων ἐν ἀποκρύ φοις, τοῦ ἀποκτεῖναι ἀθῶον. Καὶ ταῦτα πράττει παραλογιζόμενος ἑαυτὸν, ὡς οὐχ ὁρῶντος Θεοῦ. Εἶπε γὰρ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· Ἐπιλέλησται ὁ Θεός, ἀπέστρεψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ τοῦ μὴ εἰ- δεῖν εἰς τέλος. Ταῦτα δὲ πάντα ὁ ἀσεβὴς κατὰ τῶν πενήτων τοῦ Θεοῦ διαπράττεται, ἑαυτὸν ἀπατῶν καὶ τοῖς ἑαυτοῦ λογισμοῖς μὴ εἶναι Θεὸν ἔφορον διανοού μενος. Ανάστηθι, Κύριε ὁ Θεός μου, ὑψωθήτω ἡ χείρ σου, μὴ ἐπιλάθῃ τῶν πενήτων σου εἰς τέλος. Βλέπεις, ὅτι σὺ πόνον καὶ θυμὸν κατανοεῖς, τοῦ παραδοῦναι αὐτοὺς εἰς χεῖράς σου. Σοὶ ἐγκατα λέλειπται ὁ πτωχὸς, ὀρφανῷ σὺ ἦσθα βοηθός. Σύντριψον τὸν βραχίονα τοῦ ἁμαρτωλοῦ καὶ πο νηροῦ· ζητηθήσεται ἡ ἁμαρτία αὐτοῦ, καὶ οὐ μὴ εὑρεθῇ. Οὕτως ἐπὶ τὴν τῶν ἀσεβῶν κρίσιν δι εγείρει λοιπὸν τὴν ἀνοχὴν τοῦ Θεοῦ. Ἡ δὲ χεὶρ ύψου μένη δύναμιν ἐδήλωσε κριτικήν. Ἐν ὅσῳ γὰρ αὐτὴ μὴ τιμωρεῖται τοὺς ἀσεβεῖς, τετιμωρεῖσθαι (4) δοκεῖ· ἀποδιδοῦσα δὲ ἑκάστῳ κατὰ τὸ δίκαιον, ὑψοῦσθαι λέ - EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. PSALMUS X SECUNDUM HEBRÆOS. VERS. 1, 2. quid, Domine, recessisti longe, A desvicis in opportunitatibus, in tribulatione? Dum superbit imptus, incenditur pauper : comprehendun- tur in consiliis quibus cogitant. An quia Deus est, secundum Apostolumn, qui comprehendit sapientes in astutia sua, idipsum jam fieri postulat? Multi enim cum videant se, etsi in impietatibus plurimis versantes, prospere agere, ac in calamitates inci- dere nullas, sese beatos et laude dignos arbitran- tur. At tum ipsi, tum improbitatis æmuli, ingenti afficiuntur detrimento. VERS. 3-5. Quoniam laudatur peccator in de- sideriis anima suæ, et iniquus benedicitur. Exacer- bavit Dominum peccator: secundum multitudinem iræ suæ non quæret. Non est Deus in conspectu ejus, inquinata sunt viæ illius in omni tempore. Aufe- runtur judicia tua a facie ejus, omnium inimicorum suorum dominabitur. Praesentem impiorum condi- tionem insectatur, ut futuri judicii necessitatem comprobet. Illud porro, exacerbavit, Aquila, tra duxit, interpretatus est. Sermones quippe de futuro Dei judicio ipsi revera traducunt. Dum vero quis in peccatis perseverat, is impeditur quominus quæ- rat Deum, ac vim iræ magnam sibi comparat. Quam- obrem ne nimio labore et anxietate notitias Dei naturales expedieris, dum vitæ tuæ viæ inquinatz sunt idque ea maxime de causa, quod judicia Dei non animo reputes, cum maxime concessus tibi dominatus fuerit in omnes inimicos tuos. Vers. 7. Cujus maledictione os plenum est et ama- ritudine et dolo; sub lingua ejus labor et dolor. Si- quidem heterodoxorum os maledictione repletur, utpote qui Creatorem conviciis incessant, quod ili- dem maledici faciunt: os item iracundorum ama- ritudine, dolosorum dolo, plenum est. VERS. 8. Sedet in insidiis cum divitibus in occul- tis, ut interficiat innocentem. Dum autem id agit, seipsum decipit, quasi scilicet nihil videat Deus. VERS. 11. Dixit enim in corde suo : Oblitus est Deus, avertit faciem suam ne videat in finem. Hæc omnia agit impius adversus Dei pauperes, sibique ipse ludificatur, dum suis sibi cogitationibus con- fingit non esse Deum inspectorem. C VERS. 12-15. Exsurge, Domine Deus meus, exal- D tetur manus tua, ne obliviscaris pauperum 180- rum in finem. Vides quoniam tu laborem et dolo- rem consideras, ut, tradas eos in manus tuas. Tibi derelictus est pauper, orphano tu eras adjutor. Con- tere brachium peccatoris et maligni : quæretur pecca- tum ejus, et non invenietur. Dei tolerantiam excitat ad judicium de impiis ferendum. Per manum au- tem exaltatam, vim judicialem significat. Dum enim ipsa impios non ulciscitur, ceu victa videri potest. Quando vero unicuique reddit quod æquum est, exaltari dicitur, nemoque ipsam effugere valet. (1) Τετιμωρεῖσθαι. Pro τετιμωρῆσθαι, t et alibi. Εριτ

ὃ καὶ ἔστιν ὀφθαλμοῖς παραλαβόντα μαρτυρῆσαι ἀλήθειαν τῇ προφητείᾳ. Ἀναγνώσῃ τοίνυν τὰ προκείμενα ἐρωτηματικῶς, πυνθανομένου τοῦ λόγου καὶ φάσκοντος· Εἰ καὶ πάντες ἐξέκλιναν πρὸ τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας καὶ ἠχρειώθησαν· μὴ τοίνυν οὐχὶ γνώσονται ἐν τῷ μετὰ ταῦτα χρόνῳ πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν; προσυπακουόντων ἡμῶν· Τὸν Κύριον, καὶ κατὰ κοινοῦ πάλιν λαμβανόντων τὰ ἑξῆς. Καὶ αὐτοὶ γὰρ οἱ πάλαι τὸν λαὸν τοῦ Θεοῦ ὡσεὶ ἄρτον ἐσθίοντες, καὶ τὸν Κύριον μηδεπώποτε ἐπικαλεσάμενοι, μὴ οὐχὶ γνώσονται αὐτόν; Καὶ Ἡσαί̈ας δὲ συνᾴδει περὶ τῶν αὐτῶν θεσπίζων καὶ λέγων· Οἷς οὐκ ἀνηγγέλη περὶ αὐτοῦ ὄψονται· καὶ οἳ οὐκ ἀκηκόασι συνήσουσιν. Ἐκεῖ ἐδειλίασαν φόβῳ, οὗ οὐκ ἦν φόβος. Ὅτι ὁ Θεὸς ἐν γενεᾷ δικαίᾳ. Τίνες δὲ ἀλλ’ ἢ οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, καὶ οἱ πρότερον μὴ ἐπικαλούμενοι τὸν Κύριον; ἔσται γάρ ποτε καιρὸς, ὅτε ἐπιγνώσονται αὐτὸν, καθ’ ὃν καὶ φόβον ἀναλήψονται τοῦ Θεοῦ καὶ δειλίαν ἀγαθήν. Ὅτι δὲ τὸν φόβον ἀναλαβεῖν Κυρίου ἀγαθόν ἐστι, δῆλον ἀπὸ τοῦ λέγεσθαι· Ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυρίου. Οἱ δηλούμενοι τοίνυν φοβηθήσονται ἐκεῖ φόβῳ· τουτέστι τότε.

Οι Ἱνατί, Κύριε, ἀφέστηκας μακρόθεν, ὑπερορᾷς ἐν εὐκαιρίαις, ἐν θλίψει; Ἐν τῷ ὑπερηφανεύεσθαι τὸν ἀσεβῆ ἐμπυρίζεται ὁ πτωχός· συλλαμβάνον- ται ἐν διαβουλίοις οἷς διαλογίζονται. Η ἐπειδὴ ὁ Θεὸς ὁ δρασσόμενός ἐστι τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουρ γίᾳ αὐτῶν, κατὰ τὸν Ἀπόστολον, τοῦτο αὐτὸ ἤδη γενέ- σθαι παρακαλεῖ; Ἐπὶ πολλαῖς γὰρ ἀσεβείαις ὁρῶν τες αὐτοὺς οἱ πολλοὶ εὐθυνουμένους τε καὶ μηδενὶ λυπηρῷ περιπίπτοντας, μακαρίους αὐτοὺς ἡγοῦν- ται καὶ ἐπαίνων ἀξίους. Κἀκεῖνοί τε μεγάλα βλάπτον- ται καὶ οἱ ζηλωταί τῆς κακίας γενόμενοι. Ὅτι ἐπαινεῖται ὁ ἁμαρτωλὸς ἐν ταῖς ἐπιθυ μίαις τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, καὶ ὁ ἀδικῶν ἐνευλογεί ται. Παρώξυνε τὸν Κύριον ὁ ἁμαρτωλός· κατὰ τὸ πλῆθος τῆς ὀργῆς αὐτοῦ οὐκ ἐκζητήσει. Οὐκ Β ἔστιν ὁ Θεὸς ἐνώπιον αὐτοῦ, βεβηλοῦνται αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ ἐν παντὶ καιρῷ. Ἀνταναιρεῖται τὰ κρίματά σου ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ, πάντων τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ κατακυριεύσει. Τῇ παρούσῃ τῶν ἀσεβῶν ἐπεξέρχεται καταστάσει, τὴν μέλλουσαν κρίσ σιν ἀναγκαίαν δεῖξαι βουλόμενος. Τὸ δὲ παρώξυνε, διέσυρεν ᾿Ακύλας ήρμήνευσε. Τοὺς περὶ Θεοῦ γὰρ κρίσεως λόγους ἀληθῶς διασύρουσιν. Ἐπιμένων δέ τις ἁμαρτίαις, πρὸς τὸ Θεὸν ζητεῖν ἐμποδίζεται, συνάγων ἑαυτῷ πλῆθος ὀργῆς. Διὸ μὴ ζήτει καὶ τὰς περὶ Θεοῦ φυσικὰς ἐννοίας περικοπτόμενος, καὶ τοῦ βίου τὰς ὁδοὺς ἀκαθάρτους ἔχων· τούτου γε χάριν διὰ παντὸς καὶ τοῦ Θεοῦ τὰ κρίματα μὴ λαμβάνων εἰς νοῦν, ἐν τῷ συγχωρεῖσθαι μάλιστα κατακυριεύ σαι τῶν ἐχθρῶν. Οὗ ἀρᾶς τὸ στόμα αὐτοῦ γέμει καὶ πικρίας καὶ δόλου, ὑπὸ τὴν γλῶτταν αὐτοῦ κόπος καὶ πόνος. Τῶν γὰρ ἑτεροδόξων τὸ στόμα ἀρᾶς γέμει, κακολο γούντων τὸν Δημιουργὸν, καὶ τῶν λοιδόρων· πικρίας δὲ τῶν θυμικῶν, δόλου τῶν δολίων. Ἐγκάθηται ἐνέδρα μετὰ πλουσίων ἐν ἀποκρύ φοις, τοῦ ἀποκτεῖναι ἀθῶον. Καὶ ταῦτα πράττει παραλογιζόμενος ἑαυτὸν, ὡς οὐχ ὁρῶντος Θεοῦ. Εἶπε γὰρ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· Ἐπιλέλησται ὁ Θεός, ἀπέστρεψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ τοῦ μὴ εἰ- δεῖν εἰς τέλος. Ταῦτα δὲ πάντα ὁ ἀσεβὴς κατὰ τῶν πενήτων τοῦ Θεοῦ διαπράττεται, ἑαυτὸν ἀπατῶν καὶ τοῖς ἑαυτοῦ λογισμοῖς μὴ εἶναι Θεὸν ἔφορον διανοού μενος. Ανάστηθι, Κύριε ὁ Θεός μου, ὑψωθήτω ἡ χείρ σου, μὴ ἐπιλάθῃ τῶν πενήτων σου εἰς τέλος. Βλέπεις, ὅτι σὺ πόνον καὶ θυμὸν κατανοεῖς, τοῦ παραδοῦναι αὐτοὺς εἰς χεῖράς σου. Σοὶ ἐγκατα λέλειπται ὁ πτωχὸς, ὀρφανῷ σὺ ἦσθα βοηθός. Σύντριψον τὸν βραχίονα τοῦ ἁμαρτωλοῦ καὶ πο νηροῦ· ζητηθήσεται ἡ ἁμαρτία αὐτοῦ, καὶ οὐ μὴ εὑρεθῇ. Οὕτως ἐπὶ τὴν τῶν ἀσεβῶν κρίσιν δι εγείρει λοιπὸν τὴν ἀνοχὴν τοῦ Θεοῦ. Ἡ δὲ χεὶρ ύψου μένη δύναμιν ἐδήλωσε κριτικήν. Ἐν ὅσῳ γὰρ αὐτὴ μὴ τιμωρεῖται τοὺς ἀσεβεῖς, τετιμωρεῖσθαι (4) δοκεῖ· ἀποδιδοῦσα δὲ ἑκάστῳ κατὰ τὸ δίκαιον, ὑψοῦσθαι λέ - EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. PSALMUS X SECUNDUM HEBRÆOS. VERS. 1, 2. quid, Domine, recessisti longe, A desvicis in opportunitatibus, in tribulatione? Dum superbit imptus, incenditur pauper : comprehendun- tur in consiliis quibus cogitant. An quia Deus est, secundum Apostolumn, qui comprehendit sapientes in astutia sua, idipsum jam fieri postulat? Multi enim cum videant se, etsi in impietatibus plurimis versantes, prospere agere, ac in calamitates inci- dere nullas, sese beatos et laude dignos arbitran- tur. At tum ipsi, tum improbitatis æmuli, ingenti afficiuntur detrimento. VERS. 3-5. Quoniam laudatur peccator in de- sideriis anima suæ, et iniquus benedicitur. Exacer- bavit Dominum peccator: secundum multitudinem iræ suæ non quæret. Non est Deus in conspectu ejus, inquinata sunt viæ illius in omni tempore. Aufe- runtur judicia tua a facie ejus, omnium inimicorum suorum dominabitur. Praesentem impiorum condi- tionem insectatur, ut futuri judicii necessitatem comprobet. Illud porro, exacerbavit, Aquila, tra duxit, interpretatus est. Sermones quippe de futuro Dei judicio ipsi revera traducunt. Dum vero quis in peccatis perseverat, is impeditur quominus quæ- rat Deum, ac vim iræ magnam sibi comparat. Quam- obrem ne nimio labore et anxietate notitias Dei naturales expedieris, dum vitæ tuæ viæ inquinatz sunt idque ea maxime de causa, quod judicia Dei non animo reputes, cum maxime concessus tibi dominatus fuerit in omnes inimicos tuos. Vers. 7. Cujus maledictione os plenum est et ama- ritudine et dolo; sub lingua ejus labor et dolor. Si- quidem heterodoxorum os maledictione repletur, utpote qui Creatorem conviciis incessant, quod ili- dem maledici faciunt: os item iracundorum ama- ritudine, dolosorum dolo, plenum est. VERS. 8. Sedet in insidiis cum divitibus in occul- tis, ut interficiat innocentem. Dum autem id agit, seipsum decipit, quasi scilicet nihil videat Deus. VERS. 11. Dixit enim in corde suo : Oblitus est Deus, avertit faciem suam ne videat in finem. Hæc omnia agit impius adversus Dei pauperes, sibique ipse ludificatur, dum suis sibi cogitationibus con- fingit non esse Deum inspectorem. C VERS. 12-15. Exsurge, Domine Deus meus, exal- D tetur manus tua, ne obliviscaris pauperum 180- rum in finem. Vides quoniam tu laborem et dolo- rem consideras, ut, tradas eos in manus tuas. Tibi derelictus est pauper, orphano tu eras adjutor. Con- tere brachium peccatoris et maligni : quæretur pecca- tum ejus, et non invenietur. Dei tolerantiam excitat ad judicium de impiis ferendum. Per manum au- tem exaltatam, vim judicialem significat. Dum enim ipsa impios non ulciscitur, ceu victa videri potest. Quando vero unicuique reddit quod æquum est, exaltari dicitur, nemoque ipsam effugere valet. (1) Τετιμωρεῖσθαι. Pro τετιμωρῆσθαι, t et alibi. Εριτ

PG 23:147Τίνα δὲ φοβηθήσονται ἢ τὸν Κύριον; ἐκεῖ δὲ, ποῦ ἢ ἐν τῇ μελλούσῃ συστήσεσθαι γενεᾷ; διὸ ἐπιλέγει· Ὅτι ὁ Θεὸς ἐν γενεᾷ δικαίᾳ. Βουλὴν πτωχοῦ κατῃσχύνατε, ὁ δὲ Κύριος ἐλπὶς αὐτοῦ ἐστιν. Ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις κρίμασι τοῖς γινομένοις περὶ συναλλάγματα καὶ κοινωνίας οὐκ εἰς πρόσωπα βλέπειν δεῖ· οὕτως ἐν τοῖς βουλευομένοις οὐκ εἰς ἀρχὴν καὶ περιουσίαν σκοπητέον· ἀλλ’ εἰς νοῦν διηρθρωμένον καὶ τὸ εὐσυνείδητον ἔχοντα. Ἐπιστατέον ἐκλαβεῖν, εἰ δυνατὸν, περὶ τῶν Ἰουδαίων τὰ προκείμενα, τὴν τοῦ Σωτῆρος βουλὴν καταισχῦναι σπευδόντων, τῷ ἡγεῖσθαι αὐτὸν πτωχόν τινα εἶναι, καὶ μὴ πλοῦτον θεότητος. Ἀεὶ γοῦν καὶ ἀντιλέγουσι τῇ διδασκαλίᾳ αὐτοῦ, καὶ τὰς τεραστίους δυνάμεις κακολογοῦσιν, ὡς μὴ θεϊκῇ δυνάμει, ἀλλ’ ἄλλοθέν ποθεν γεγενημένας. Τίς δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ;

γεται, καὶ ταύτην οὐδεὶς ἀποδράσεται. Διό φησι· Τοῦ παραδοῦναι αὐτὸν εἰς χεῖρά σου. Τοιγαροῦν ὁ σὸς πτωχὸς ἀκούσας τῶν σῶν λόγων φασκόντων· Μὴ ἑαυτοὺς ἐκδικοῦντες, ἀγαπητοί· ἀλλὰ δότε τότ που τῇ ὀργῇ. Ἐμοὶ ἐκδίκησις, ἐγὼ ἀνταποδώσω, λέγει Κύριος. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Ι'. Ἐπειδὴ καὶ τῷ Δαυίδ εἰς τὸ τέλος γέγραπται· καὶ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, τῷ νικοποιῷ, κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, ἐπινίκιος τοῦ Δαυΐδ, φήσεις, ὅτι καὶ ὁ Δαυΐδ μετὰ τὴν συμβᾶσαν αὐτῷ συμφορὰν ἔφασκε τὰ προκείμενα. Ἐπὶ τῷ Κυρίῳ πέποιθα· πῶς ἐρεῖτε τῇ ψυχῇ μου· Μεταναστεύου ἐπὶ τὰ ὄρη ὡς στρουθίων; Τελείου φωνή, καὶ κατὰ τὸν ᾿Απόστολον εἰπεῖν δυνα- μένου, Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης του Θεοῦ ; Οὐ κατὰ τὸν ἀτελῆ τὸν φυγῇ μεταναστεύοντα τόπον ἐκ τόπου, καὶ περιφεύγοντα τοὺς διώκοντας. Καθὰ δὴ στρουθίον τοὺς θηρεύοντας, ὅς, κἂν διαφύ- γοι, λέγοι ἄν· Ἡ ψυχὴ ἡμῶν ὡς στρουθίον ἐῤῥύ- σθη ἐκ τῆς παγίδος των θηρευόντων. Οτι κατηρτίσω καθεῖλον· ὁ δὲ δίκαιος τί ἐποίησε; Κύριος ἐν ναῷ ἁγίῳ αὐτοῦ, Κύριος ἐν οὐρανῷ ὁ θρόνος αὐτοῦ. Οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ εἰς τὸν πένητα ἀποβλέπουσι, τὰ βλέφαρα αὐτοῦ ἐξετάζει τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Κύριος ἐξ- ετάζει τὸν δίκαιον καὶ τὸν ἀσεβῆ. Ο μόνος δίκαιος καὶ κριτὴς Θεὸς, τοὺς ἑαυτοῦ πολεμουμένους ὁρῶν, τί ἐποίησεν; Ἐν οὐρανῷ κατοικῶν καὶ βασιλείαν ἔχων ἀσάλευτον, οὐδὲν τῶν ἐπὶ γῆς παρορᾷ. Χαρίζε- ται δὲ τῷ πένητι τῶν εὐεργετικῶν αὐτοῦ δυνάμεων τὴν ἐπισκοπὴν, ἃς φησιν ὀφθαλμούς· ὥσπερ οὖν βλέφαρα τὴν κριτικὴν αὐτοῦ καὶ πάντα διακρίνου- σαν πρόνοιαν. Διὰ δικαιοσύνην δὲ κρινεῖ καὶ τοὺς δι- καίους, μή τι καὶ αὐτὸς πεπλημμέληται. Επιβρέξει ἐπὶ ἁμαρτωλοὺς παγίδας, πῦρ καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος ἡ μερὶς τοῦ ποτη ρίου αὐτῶν. Τὰς ἐπιπόνους κολάσεις πολλαχή δηλοί τὸ ποτήριον, ὡς ἐν Ησαΐᾳ· Ἐξεγείρου, ἐξεγείρου, Ιερουσαλήμ, ή πιοῦσα τὸ ποτήριον εἰσπτώσεως (1), τὸ κόνδυ τοῦ θυμοῦ. Λέγει δὲ καὶ τῷ Ἱερεμίᾳ Θεός· Λάβε τοῦ οἴνου τοῦ ἀκράτου ἐκ χειρός μου, καὶ ποτίσεις αὐτὸ πάντα τὰ ἔθνη, πρὸς οὓς ἐγώ ἀποστελῶ σε. Ὁποῖον τὸ προκείμενον ποτήριον, οὗ τὸ πλήρωμα πῦρ καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος· οὗ δὴ σύμβολα τὰ κατὰ Σοδόμων ἐπενεχθέντα. Δηλοί δὲ τὸ πῦρ τὴν διακαύσεως ἀπειλὴν, τὸ δὲ θεῖον τὴν διεγείρουσαν ἔτι μᾶλλον τὸ πῦρ ἀφορμὴν, τὸ δὲ πνεῦμα τῆς καταιγίδος, πειρασμοῦ συστροφήν. Είρη ται γὰρ ἐν Ησαΐα· Ὡς καταιγὶς δι' ἐρήμου διέλ θοι ἐρχομένη ἐγγύς· φοβερὸν τὸ ὄραμα καὶ σκλη- ρὸν ἀνηγγέλη μοι. Εστι δὲ καὶ τοῖς εὐσεβέσι ποτή ριον τὸ μεθύσκον ὡς κράτιστον, περὶ οὗ τάχα κά κεῖνο λέλεκται· Κύριος ἡ μερὶς τῆς κληρονομίας μου καὶ τοῦ ποτηρίου. Καὶ δι' ἔργων ἀγαθῶν τὸ μὲν φυγεῖν, τὸ δὲ αἱρήσασθαι. » ' COMMENTARIA IN PSALMOS. suas. Enimvero pauper ille tuus hæc verba abs te prolata audivit : Non vosmetipsos defendentes, cha- rissimi; sed date locum iræ : Mihi vindicta, ego re- tribuam, dicit Dominus ". A Quamobrem ait tradendum esse impium in manus Quandoquidem Davidi in finem, inscriptus est; et juxta Aquilam, victori; juxta Symmachum, triumphalis Davidis: probe inferas, Davidem isthæc post illatam sibi calamitatem pronuntiasse. VERS. 2. In Domino confido: quomodo dicitis animæ meæ : Transmigra in montes sicut passer? Hæc viri perfecti vox est, qui secundum Aposto- Blum dicere valeat : Quis nos separabit a charitate Dei y Non more imperfecti hominis, qui perse- quentibus ut se proripiat, de loco in locum trans- migrat. Qui si, ut passer venatores, efugere va- leat, jure dixerit : Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium³. VERS. 4-6. Quoniam quæ perfecisti destruxe- runt, justus autem quid fecit? Dominus in templo sancio suo, Dominus in cœlo sedes ejus. Oculi ejus in pau- perem respiciunt, palpebræ ejus interrogant filios hominum. Dominus interrogat justum et impium, etc. Deus qui solus justus et judex est, cum suos op- pugnari cerneret, quid fecit? Is sane etsi in calo habitet, ac frmum inimobileque regnum obtineat, C nullam terrenarum rerum negligit. Pauperi autem id gratiæ confert, ut beneficarum virtutum suaruın inspectione servetur : quas virtutes, oculos nun- cupat; qua item ratione palpebræ ejus significant judicialem illius providentiam qua omnia dijudicat. Propter justitiam autem suam vel ipsum justum judicabit, ne et ipse quoque in peccatum inciderit. D Rom. x!!, : VERS. 7. Pluet super peccatores laqueos, ignis et sulphur et spiritus procellarum, pars calicis eorum. Calix graviora plerumque supplicia significat, ut in Isaia : Exsurge, exsurge, Jerusalem, quæ bibisli cam licem ruinæ, poculum iræ³. Jeremiæ quoque dicit Deus Sume vinum non dilutum de manu mea, et polabis ex eo omnes gentes, ad quas ego mitlam te*. Qualis est calix de quo jam agitur, cujus plenitudo ignis et sulphur et spiritus procellarum; cujus sane symbola ea ipsa sunt quæ contra Sodoma im- missa fuere. Indicat porro ignis incendii ac adu- stionis minas : sulphur, ignis fomentum, quo plus exardescit ; spiritus procellarum, tentationis con- versionem. In Isaia namque dicitur: Sicut procella per desertum pertransierit, prope accedens : terribilis visio et dura nuntiata mihi est³. Piis quoque homi, nibus calix inebrians quam potentissimus, de quo fortasse dicitur: Dominus pars hæreditatis meæ et calicis mei. Ac per recte facta vitandus ille, hic amplectendus est. 1.2. Psal. xv, 5. PATR. GR. XXIII. * Isa. XXI, 15. 1. IN FINEM PSALMUS DAVID X. 19. • Rom. vu, 35. • Psal. cxxi, 7. s. Isa. L1, 17. * Jer. xxv, (1) Εισπτώσεως. Forte εκπτώσεως. LXX, πτώσεως. Επιτ.

When the Lord turned again the captivity of ZionἘν τῷ ἐπιστρέψαι Κύριον τὴν αἰχμαλωσίαν Σιών

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ἐν τῷ ἐπιστρέψαι Κύριον τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ αὐτοῦ ἀγαλλιάσεται Ἰακὼβ, καὶ εὐφρανθήσεται Ἰσραήλ. Πάντων ἐκκλινάντων καὶ ἅμα ἀχρειωθέντων καιρὸς ἦν εἰς εὐχὴν τρέψαι τὸν λόγον, ὡς πρεσβείας τρόπῳ φάναι· Τίς δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ;

γεται, καὶ ταύτην οὐδεὶς ἀποδράσεται. Διό φησι· Τοῦ παραδοῦναι αὐτὸν εἰς χεῖρά σου. Τοιγαροῦν ὁ σὸς πτωχὸς ἀκούσας τῶν σῶν λόγων φασκόντων· Μὴ ἑαυτοὺς ἐκδικοῦντες, ἀγαπητοί· ἀλλὰ δότε τότ που τῇ ὀργῇ. Ἐμοὶ ἐκδίκησις, ἐγὼ ἀνταποδώσω, λέγει Κύριος. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Ι'. Ἐπειδὴ καὶ τῷ Δαυίδ εἰς τὸ τέλος γέγραπται· καὶ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, τῷ νικοποιῷ, κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, ἐπινίκιος τοῦ Δαυΐδ, φήσεις, ὅτι καὶ ὁ Δαυΐδ μετὰ τὴν συμβᾶσαν αὐτῷ συμφορὰν ἔφασκε τὰ προκείμενα. Ἐπὶ τῷ Κυρίῳ πέποιθα· πῶς ἐρεῖτε τῇ ψυχῇ μου· Μεταναστεύου ἐπὶ τὰ ὄρη ὡς στρουθίων; Τελείου φωνή, καὶ κατὰ τὸν ᾿Απόστολον εἰπεῖν δυνα- μένου, Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης του Θεοῦ ; Οὐ κατὰ τὸν ἀτελῆ τὸν φυγῇ μεταναστεύοντα τόπον ἐκ τόπου, καὶ περιφεύγοντα τοὺς διώκοντας. Καθὰ δὴ στρουθίον τοὺς θηρεύοντας, ὅς, κἂν διαφύ- γοι, λέγοι ἄν· Ἡ ψυχὴ ἡμῶν ὡς στρουθίον ἐῤῥύ- σθη ἐκ τῆς παγίδος των θηρευόντων. Οτι κατηρτίσω καθεῖλον· ὁ δὲ δίκαιος τί ἐποίησε; Κύριος ἐν ναῷ ἁγίῳ αὐτοῦ, Κύριος ἐν οὐρανῷ ὁ θρόνος αὐτοῦ. Οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ εἰς τὸν πένητα ἀποβλέπουσι, τὰ βλέφαρα αὐτοῦ ἐξετάζει τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Κύριος ἐξ- ετάζει τὸν δίκαιον καὶ τὸν ἀσεβῆ. Ο μόνος δίκαιος καὶ κριτὴς Θεὸς, τοὺς ἑαυτοῦ πολεμουμένους ὁρῶν, τί ἐποίησεν; Ἐν οὐρανῷ κατοικῶν καὶ βασιλείαν ἔχων ἀσάλευτον, οὐδὲν τῶν ἐπὶ γῆς παρορᾷ. Χαρίζε- ται δὲ τῷ πένητι τῶν εὐεργετικῶν αὐτοῦ δυνάμεων τὴν ἐπισκοπὴν, ἃς φησιν ὀφθαλμούς· ὥσπερ οὖν βλέφαρα τὴν κριτικὴν αὐτοῦ καὶ πάντα διακρίνου- σαν πρόνοιαν. Διὰ δικαιοσύνην δὲ κρινεῖ καὶ τοὺς δι- καίους, μή τι καὶ αὐτὸς πεπλημμέληται. Επιβρέξει ἐπὶ ἁμαρτωλοὺς παγίδας, πῦρ καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος ἡ μερὶς τοῦ ποτη ρίου αὐτῶν. Τὰς ἐπιπόνους κολάσεις πολλαχή δηλοί τὸ ποτήριον, ὡς ἐν Ησαΐᾳ· Ἐξεγείρου, ἐξεγείρου, Ιερουσαλήμ, ή πιοῦσα τὸ ποτήριον εἰσπτώσεως (1), τὸ κόνδυ τοῦ θυμοῦ. Λέγει δὲ καὶ τῷ Ἱερεμίᾳ Θεός· Λάβε τοῦ οἴνου τοῦ ἀκράτου ἐκ χειρός μου, καὶ ποτίσεις αὐτὸ πάντα τὰ ἔθνη, πρὸς οὓς ἐγώ ἀποστελῶ σε. Ὁποῖον τὸ προκείμενον ποτήριον, οὗ τὸ πλήρωμα πῦρ καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος· οὗ δὴ σύμβολα τὰ κατὰ Σοδόμων ἐπενεχθέντα. Δηλοί δὲ τὸ πῦρ τὴν διακαύσεως ἀπειλὴν, τὸ δὲ θεῖον τὴν διεγείρουσαν ἔτι μᾶλλον τὸ πῦρ ἀφορμὴν, τὸ δὲ πνεῦμα τῆς καταιγίδος, πειρασμοῦ συστροφήν. Είρη ται γὰρ ἐν Ησαΐα· Ὡς καταιγὶς δι' ἐρήμου διέλ θοι ἐρχομένη ἐγγύς· φοβερὸν τὸ ὄραμα καὶ σκλη- ρὸν ἀνηγγέλη μοι. Εστι δὲ καὶ τοῖς εὐσεβέσι ποτή ριον τὸ μεθύσκον ὡς κράτιστον, περὶ οὗ τάχα κά κεῖνο λέλεκται· Κύριος ἡ μερὶς τῆς κληρονομίας μου καὶ τοῦ ποτηρίου. Καὶ δι' ἔργων ἀγαθῶν τὸ μὲν φυγεῖν, τὸ δὲ αἱρήσασθαι. » ' COMMENTARIA IN PSALMOS. suas. Enimvero pauper ille tuus hæc verba abs te prolata audivit : Non vosmetipsos defendentes, cha- rissimi; sed date locum iræ : Mihi vindicta, ego re- tribuam, dicit Dominus ". A Quamobrem ait tradendum esse impium in manus Quandoquidem Davidi in finem, inscriptus est; et juxta Aquilam, victori; juxta Symmachum, triumphalis Davidis: probe inferas, Davidem isthæc post illatam sibi calamitatem pronuntiasse. VERS. 2. In Domino confido: quomodo dicitis animæ meæ : Transmigra in montes sicut passer? Hæc viri perfecti vox est, qui secundum Aposto- Blum dicere valeat : Quis nos separabit a charitate Dei y Non more imperfecti hominis, qui perse- quentibus ut se proripiat, de loco in locum trans- migrat. Qui si, ut passer venatores, efugere va- leat, jure dixerit : Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium³. VERS. 4-6. Quoniam quæ perfecisti destruxe- runt, justus autem quid fecit? Dominus in templo sancio suo, Dominus in cœlo sedes ejus. Oculi ejus in pau- perem respiciunt, palpebræ ejus interrogant filios hominum. Dominus interrogat justum et impium, etc. Deus qui solus justus et judex est, cum suos op- pugnari cerneret, quid fecit? Is sane etsi in calo habitet, ac frmum inimobileque regnum obtineat, C nullam terrenarum rerum negligit. Pauperi autem id gratiæ confert, ut beneficarum virtutum suaruın inspectione servetur : quas virtutes, oculos nun- cupat; qua item ratione palpebræ ejus significant judicialem illius providentiam qua omnia dijudicat. Propter justitiam autem suam vel ipsum justum judicabit, ne et ipse quoque in peccatum inciderit. D Rom. x!!, : VERS. 7. Pluet super peccatores laqueos, ignis et sulphur et spiritus procellarum, pars calicis eorum. Calix graviora plerumque supplicia significat, ut in Isaia : Exsurge, exsurge, Jerusalem, quæ bibisli cam licem ruinæ, poculum iræ³. Jeremiæ quoque dicit Deus Sume vinum non dilutum de manu mea, et polabis ex eo omnes gentes, ad quas ego mitlam te*. Qualis est calix de quo jam agitur, cujus plenitudo ignis et sulphur et spiritus procellarum; cujus sane symbola ea ipsa sunt quæ contra Sodoma im- missa fuere. Indicat porro ignis incendii ac adu- stionis minas : sulphur, ignis fomentum, quo plus exardescit ; spiritus procellarum, tentationis con- versionem. In Isaia namque dicitur: Sicut procella per desertum pertransierit, prope accedens : terribilis visio et dura nuntiata mihi est³. Piis quoque homi, nibus calix inebrians quam potentissimus, de quo fortasse dicitur: Dominus pars hæreditatis meæ et calicis mei. Ac per recte facta vitandus ille, hic amplectendus est. 1.2. Psal. xv, 5. PATR. GR. XXIII. * Isa. XXI, 15. 1. IN FINEM PSALMUS DAVID X. 19. • Rom. vu, 35. • Psal. cxxi, 7. s. Isa. L1, 17. * Jer. xxv, (1) Εισπτώσεως. Forte εκπτώσεως. LXX, πτώσεως. Επιτ.

Αὐτοῦ γὰρ χρεία λοιπὸν, τοῦ ἄφεσιν ἁμαρτημάτων παρέχοντος, τοῦ αἰτίου τῆς αἰωνίου σωτηρίας. Τοῦτο τὸ σωτήριον τὸ κατὰ σάρκα ἐκ σπέρματος Δαυὶ̈δ γεγονὸς, ἐκ τῆς Σιὼν δέδοται· Ἥξει γὰρ ἐκ Σιὼν ὁ ῥυόμενος, καὶ ἀποστρέψει ἀσεβείας ἀπὸ Ἰακώβ. Εἰς τοῦτο λήψῃ τό· Ἐκ Σιὼν ἡ εὐπρέπεια τῆς ὡραιότητος αὐτοῦ, δυνατὸν ἐκλαβεῖν· ὡς καὶ ἐκ τῆς ἐπουρανίου Σιὼν ἐλήλυθε τὸ σωτήριον· ἐπείπερ ἐν αὐτῇ εἴρηται τὴν βασιλείαν ἔχειν ὁ Χριστός. Διὸ καὶ ὁ σκοπὸς ἡμῶν καὶ ἡ ἐλπὶς τῆς ἄνω κλήσεως ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν τυγχάνει. Εἶθ’ ἑξῆς τὴν μέλλουσαν ἅπασιν ἀνθρώποις προξενεῖσθαι ἀπὸ κακῶν ἐλευθερίαν διὰ τοῦ σωτηρίου παρίστησι. Καὶ θέα τίνα τρόπον, ἑτέρων λυτρουμένων, ἑτέρους φησὶν ἀγαλλιᾶσθαι· ἐν τῷ γὰρ ἠλευθερῶσθαι τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ Κυρίου, Ἀγαλλιάσεται, φησὶν, Ἰακὼβ, καὶ εὐφρανθήσεται Ἰσραήλ.

γεται, καὶ ταύτην οὐδεὶς ἀποδράσεται. Διό φησι· Τοῦ παραδοῦναι αὐτὸν εἰς χεῖρά σου. Τοιγαροῦν ὁ σὸς πτωχὸς ἀκούσας τῶν σῶν λόγων φασκόντων· Μὴ ἑαυτοὺς ἐκδικοῦντες, ἀγαπητοί· ἀλλὰ δότε τότ που τῇ ὀργῇ. Ἐμοὶ ἐκδίκησις, ἐγὼ ἀνταποδώσω, λέγει Κύριος. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Ι'. Ἐπειδὴ καὶ τῷ Δαυίδ εἰς τὸ τέλος γέγραπται· καὶ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, τῷ νικοποιῷ, κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, ἐπινίκιος τοῦ Δαυΐδ, φήσεις, ὅτι καὶ ὁ Δαυΐδ μετὰ τὴν συμβᾶσαν αὐτῷ συμφορὰν ἔφασκε τὰ προκείμενα. Ἐπὶ τῷ Κυρίῳ πέποιθα· πῶς ἐρεῖτε τῇ ψυχῇ μου· Μεταναστεύου ἐπὶ τὰ ὄρη ὡς στρουθίων; Τελείου φωνή, καὶ κατὰ τὸν ᾿Απόστολον εἰπεῖν δυνα- μένου, Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης του Θεοῦ ; Οὐ κατὰ τὸν ἀτελῆ τὸν φυγῇ μεταναστεύοντα τόπον ἐκ τόπου, καὶ περιφεύγοντα τοὺς διώκοντας. Καθὰ δὴ στρουθίον τοὺς θηρεύοντας, ὅς, κἂν διαφύ- γοι, λέγοι ἄν· Ἡ ψυχὴ ἡμῶν ὡς στρουθίον ἐῤῥύ- σθη ἐκ τῆς παγίδος των θηρευόντων. Οτι κατηρτίσω καθεῖλον· ὁ δὲ δίκαιος τί ἐποίησε; Κύριος ἐν ναῷ ἁγίῳ αὐτοῦ, Κύριος ἐν οὐρανῷ ὁ θρόνος αὐτοῦ. Οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ εἰς τὸν πένητα ἀποβλέπουσι, τὰ βλέφαρα αὐτοῦ ἐξετάζει τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Κύριος ἐξ- ετάζει τὸν δίκαιον καὶ τὸν ἀσεβῆ. Ο μόνος δίκαιος καὶ κριτὴς Θεὸς, τοὺς ἑαυτοῦ πολεμουμένους ὁρῶν, τί ἐποίησεν; Ἐν οὐρανῷ κατοικῶν καὶ βασιλείαν ἔχων ἀσάλευτον, οὐδὲν τῶν ἐπὶ γῆς παρορᾷ. Χαρίζε- ται δὲ τῷ πένητι τῶν εὐεργετικῶν αὐτοῦ δυνάμεων τὴν ἐπισκοπὴν, ἃς φησιν ὀφθαλμούς· ὥσπερ οὖν βλέφαρα τὴν κριτικὴν αὐτοῦ καὶ πάντα διακρίνου- σαν πρόνοιαν. Διὰ δικαιοσύνην δὲ κρινεῖ καὶ τοὺς δι- καίους, μή τι καὶ αὐτὸς πεπλημμέληται. Επιβρέξει ἐπὶ ἁμαρτωλοὺς παγίδας, πῦρ καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος ἡ μερὶς τοῦ ποτη ρίου αὐτῶν. Τὰς ἐπιπόνους κολάσεις πολλαχή δηλοί τὸ ποτήριον, ὡς ἐν Ησαΐᾳ· Ἐξεγείρου, ἐξεγείρου, Ιερουσαλήμ, ή πιοῦσα τὸ ποτήριον εἰσπτώσεως (1), τὸ κόνδυ τοῦ θυμοῦ. Λέγει δὲ καὶ τῷ Ἱερεμίᾳ Θεός· Λάβε τοῦ οἴνου τοῦ ἀκράτου ἐκ χειρός μου, καὶ ποτίσεις αὐτὸ πάντα τὰ ἔθνη, πρὸς οὓς ἐγώ ἀποστελῶ σε. Ὁποῖον τὸ προκείμενον ποτήριον, οὗ τὸ πλήρωμα πῦρ καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος· οὗ δὴ σύμβολα τὰ κατὰ Σοδόμων ἐπενεχθέντα. Δηλοί δὲ τὸ πῦρ τὴν διακαύσεως ἀπειλὴν, τὸ δὲ θεῖον τὴν διεγείρουσαν ἔτι μᾶλλον τὸ πῦρ ἀφορμὴν, τὸ δὲ πνεῦμα τῆς καταιγίδος, πειρασμοῦ συστροφήν. Είρη ται γὰρ ἐν Ησαΐα· Ὡς καταιγὶς δι' ἐρήμου διέλ θοι ἐρχομένη ἐγγύς· φοβερὸν τὸ ὄραμα καὶ σκλη- ρὸν ἀνηγγέλη μοι. Εστι δὲ καὶ τοῖς εὐσεβέσι ποτή ριον τὸ μεθύσκον ὡς κράτιστον, περὶ οὗ τάχα κά κεῖνο λέλεκται· Κύριος ἡ μερὶς τῆς κληρονομίας μου καὶ τοῦ ποτηρίου. Καὶ δι' ἔργων ἀγαθῶν τὸ μὲν φυγεῖν, τὸ δὲ αἱρήσασθαι. » ' COMMENTARIA IN PSALMOS. suas. Enimvero pauper ille tuus hæc verba abs te prolata audivit : Non vosmetipsos defendentes, cha- rissimi; sed date locum iræ : Mihi vindicta, ego re- tribuam, dicit Dominus ". A Quamobrem ait tradendum esse impium in manus Quandoquidem Davidi in finem, inscriptus est; et juxta Aquilam, victori; juxta Symmachum, triumphalis Davidis: probe inferas, Davidem isthæc post illatam sibi calamitatem pronuntiasse. VERS. 2. In Domino confido: quomodo dicitis animæ meæ : Transmigra in montes sicut passer? Hæc viri perfecti vox est, qui secundum Aposto- Blum dicere valeat : Quis nos separabit a charitate Dei y Non more imperfecti hominis, qui perse- quentibus ut se proripiat, de loco in locum trans- migrat. Qui si, ut passer venatores, efugere va- leat, jure dixerit : Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium³. VERS. 4-6. Quoniam quæ perfecisti destruxe- runt, justus autem quid fecit? Dominus in templo sancio suo, Dominus in cœlo sedes ejus. Oculi ejus in pau- perem respiciunt, palpebræ ejus interrogant filios hominum. Dominus interrogat justum et impium, etc. Deus qui solus justus et judex est, cum suos op- pugnari cerneret, quid fecit? Is sane etsi in calo habitet, ac frmum inimobileque regnum obtineat, C nullam terrenarum rerum negligit. Pauperi autem id gratiæ confert, ut beneficarum virtutum suaruın inspectione servetur : quas virtutes, oculos nun- cupat; qua item ratione palpebræ ejus significant judicialem illius providentiam qua omnia dijudicat. Propter justitiam autem suam vel ipsum justum judicabit, ne et ipse quoque in peccatum inciderit. D Rom. x!!, : VERS. 7. Pluet super peccatores laqueos, ignis et sulphur et spiritus procellarum, pars calicis eorum. Calix graviora plerumque supplicia significat, ut in Isaia : Exsurge, exsurge, Jerusalem, quæ bibisli cam licem ruinæ, poculum iræ³. Jeremiæ quoque dicit Deus Sume vinum non dilutum de manu mea, et polabis ex eo omnes gentes, ad quas ego mitlam te*. Qualis est calix de quo jam agitur, cujus plenitudo ignis et sulphur et spiritus procellarum; cujus sane symbola ea ipsa sunt quæ contra Sodoma im- missa fuere. Indicat porro ignis incendii ac adu- stionis minas : sulphur, ignis fomentum, quo plus exardescit ; spiritus procellarum, tentationis con- versionem. In Isaia namque dicitur: Sicut procella per desertum pertransierit, prope accedens : terribilis visio et dura nuntiata mihi est³. Piis quoque homi, nibus calix inebrians quam potentissimus, de quo fortasse dicitur: Dominus pars hæreditatis meæ et calicis mei. Ac per recte facta vitandus ille, hic amplectendus est. 1.2. Psal. xv, 5. PATR. GR. XXIII. * Isa. XXI, 15. 1. IN FINEM PSALMUS DAVID X. 19. • Rom. vu, 35. • Psal. cxxi, 7. s. Isa. L1, 17. * Jer. xxv, (1) Εισπτώσεως. Forte εκπτώσεως. LXX, πτώσεως. Επιτ.

Τῶν οὖν πάλαι ᾐχμαλωτισμένων ὑπὸ τῆς δαιμονικῆς πλάνης ψυχῶν, μελλουσῶν διὰ τοῦ σωτηρίου τοῦ Θεοῦ ἐλευθερίας τυγχάνειν, καὶ ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν μελλόντων ἐπιστρέφειν ἐπὶ τὸν Κύριον, οἱ πάλαι παρὰ τῷ Θεῷ ἀναπεπαυμένοι δίκαιοι καὶ προφῆται, αὐτοὶ ὄντες ὁ ἀληθῶς Ἰσραὴλ καὶ ὁ ἀληθῶς Ἰακὼβ, ἀγαλλιάσονται καὶ εὐφρανθήσονται, διὰ τὸ πληροῦσθαι αὐτῶν τὰς περὶ ἡμῶν προφητείας, καὶ διὰ τὸ συγχαίρειν τῇ ἡμετέρᾳ σωτηρίᾳ. Διὸ καὶ ὁ Συμεὼν, εἰπὼν περὶ τοῦ Σωτῆρος, ὅτι Φῶς ἔσται εἰς ἀποκάλυψιν ἐθνῶν, ἐπήγαγε, καὶ δόξαν λαοῦ σου Ἰσραήλ.

γεται, καὶ ταύτην οὐδεὶς ἀποδράσεται. Διό φησι· Τοῦ παραδοῦναι αὐτὸν εἰς χεῖρά σου. Τοιγαροῦν ὁ σὸς πτωχὸς ἀκούσας τῶν σῶν λόγων φασκόντων· Μὴ ἑαυτοὺς ἐκδικοῦντες, ἀγαπητοί· ἀλλὰ δότε τότ που τῇ ὀργῇ. Ἐμοὶ ἐκδίκησις, ἐγὼ ἀνταποδώσω, λέγει Κύριος. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Ι'. Ἐπειδὴ καὶ τῷ Δαυίδ εἰς τὸ τέλος γέγραπται· καὶ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, τῷ νικοποιῷ, κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, ἐπινίκιος τοῦ Δαυΐδ, φήσεις, ὅτι καὶ ὁ Δαυΐδ μετὰ τὴν συμβᾶσαν αὐτῷ συμφορὰν ἔφασκε τὰ προκείμενα. Ἐπὶ τῷ Κυρίῳ πέποιθα· πῶς ἐρεῖτε τῇ ψυχῇ μου· Μεταναστεύου ἐπὶ τὰ ὄρη ὡς στρουθίων; Τελείου φωνή, καὶ κατὰ τὸν ᾿Απόστολον εἰπεῖν δυνα- μένου, Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης του Θεοῦ ; Οὐ κατὰ τὸν ἀτελῆ τὸν φυγῇ μεταναστεύοντα τόπον ἐκ τόπου, καὶ περιφεύγοντα τοὺς διώκοντας. Καθὰ δὴ στρουθίον τοὺς θηρεύοντας, ὅς, κἂν διαφύ- γοι, λέγοι ἄν· Ἡ ψυχὴ ἡμῶν ὡς στρουθίον ἐῤῥύ- σθη ἐκ τῆς παγίδος των θηρευόντων. Οτι κατηρτίσω καθεῖλον· ὁ δὲ δίκαιος τί ἐποίησε; Κύριος ἐν ναῷ ἁγίῳ αὐτοῦ, Κύριος ἐν οὐρανῷ ὁ θρόνος αὐτοῦ. Οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ εἰς τὸν πένητα ἀποβλέπουσι, τὰ βλέφαρα αὐτοῦ ἐξετάζει τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Κύριος ἐξ- ετάζει τὸν δίκαιον καὶ τὸν ἀσεβῆ. Ο μόνος δίκαιος καὶ κριτὴς Θεὸς, τοὺς ἑαυτοῦ πολεμουμένους ὁρῶν, τί ἐποίησεν; Ἐν οὐρανῷ κατοικῶν καὶ βασιλείαν ἔχων ἀσάλευτον, οὐδὲν τῶν ἐπὶ γῆς παρορᾷ. Χαρίζε- ται δὲ τῷ πένητι τῶν εὐεργετικῶν αὐτοῦ δυνάμεων τὴν ἐπισκοπὴν, ἃς φησιν ὀφθαλμούς· ὥσπερ οὖν βλέφαρα τὴν κριτικὴν αὐτοῦ καὶ πάντα διακρίνου- σαν πρόνοιαν. Διὰ δικαιοσύνην δὲ κρινεῖ καὶ τοὺς δι- καίους, μή τι καὶ αὐτὸς πεπλημμέληται. Επιβρέξει ἐπὶ ἁμαρτωλοὺς παγίδας, πῦρ καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος ἡ μερὶς τοῦ ποτη ρίου αὐτῶν. Τὰς ἐπιπόνους κολάσεις πολλαχή δηλοί τὸ ποτήριον, ὡς ἐν Ησαΐᾳ· Ἐξεγείρου, ἐξεγείρου, Ιερουσαλήμ, ή πιοῦσα τὸ ποτήριον εἰσπτώσεως (1), τὸ κόνδυ τοῦ θυμοῦ. Λέγει δὲ καὶ τῷ Ἱερεμίᾳ Θεός· Λάβε τοῦ οἴνου τοῦ ἀκράτου ἐκ χειρός μου, καὶ ποτίσεις αὐτὸ πάντα τὰ ἔθνη, πρὸς οὓς ἐγώ ἀποστελῶ σε. Ὁποῖον τὸ προκείμενον ποτήριον, οὗ τὸ πλήρωμα πῦρ καὶ θεῖον, καὶ πνεῦμα καταιγίδος· οὗ δὴ σύμβολα τὰ κατὰ Σοδόμων ἐπενεχθέντα. Δηλοί δὲ τὸ πῦρ τὴν διακαύσεως ἀπειλὴν, τὸ δὲ θεῖον τὴν διεγείρουσαν ἔτι μᾶλλον τὸ πῦρ ἀφορμὴν, τὸ δὲ πνεῦμα τῆς καταιγίδος, πειρασμοῦ συστροφήν. Είρη ται γὰρ ἐν Ησαΐα· Ὡς καταιγὶς δι' ἐρήμου διέλ θοι ἐρχομένη ἐγγύς· φοβερὸν τὸ ὄραμα καὶ σκλη- ρὸν ἀνηγγέλη μοι. Εστι δὲ καὶ τοῖς εὐσεβέσι ποτή ριον τὸ μεθύσκον ὡς κράτιστον, περὶ οὗ τάχα κά κεῖνο λέλεκται· Κύριος ἡ μερὶς τῆς κληρονομίας μου καὶ τοῦ ποτηρίου. Καὶ δι' ἔργων ἀγαθῶν τὸ μὲν φυγεῖν, τὸ δὲ αἱρήσασθαι. » ' COMMENTARIA IN PSALMOS. suas. Enimvero pauper ille tuus hæc verba abs te prolata audivit : Non vosmetipsos defendentes, cha- rissimi; sed date locum iræ : Mihi vindicta, ego re- tribuam, dicit Dominus ". A Quamobrem ait tradendum esse impium in manus Quandoquidem Davidi in finem, inscriptus est; et juxta Aquilam, victori; juxta Symmachum, triumphalis Davidis: probe inferas, Davidem isthæc post illatam sibi calamitatem pronuntiasse. VERS. 2. In Domino confido: quomodo dicitis animæ meæ : Transmigra in montes sicut passer? Hæc viri perfecti vox est, qui secundum Aposto- Blum dicere valeat : Quis nos separabit a charitate Dei y Non more imperfecti hominis, qui perse- quentibus ut se proripiat, de loco in locum trans- migrat. Qui si, ut passer venatores, efugere va- leat, jure dixerit : Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium³. VERS. 4-6. Quoniam quæ perfecisti destruxe- runt, justus autem quid fecit? Dominus in templo sancio suo, Dominus in cœlo sedes ejus. Oculi ejus in pau- perem respiciunt, palpebræ ejus interrogant filios hominum. Dominus interrogat justum et impium, etc. Deus qui solus justus et judex est, cum suos op- pugnari cerneret, quid fecit? Is sane etsi in calo habitet, ac frmum inimobileque regnum obtineat, C nullam terrenarum rerum negligit. Pauperi autem id gratiæ confert, ut beneficarum virtutum suaruın inspectione servetur : quas virtutes, oculos nun- cupat; qua item ratione palpebræ ejus significant judicialem illius providentiam qua omnia dijudicat. Propter justitiam autem suam vel ipsum justum judicabit, ne et ipse quoque in peccatum inciderit. D Rom. x!!, : VERS. 7. Pluet super peccatores laqueos, ignis et sulphur et spiritus procellarum, pars calicis eorum. Calix graviora plerumque supplicia significat, ut in Isaia : Exsurge, exsurge, Jerusalem, quæ bibisli cam licem ruinæ, poculum iræ³. Jeremiæ quoque dicit Deus Sume vinum non dilutum de manu mea, et polabis ex eo omnes gentes, ad quas ego mitlam te*. Qualis est calix de quo jam agitur, cujus plenitudo ignis et sulphur et spiritus procellarum; cujus sane symbola ea ipsa sunt quæ contra Sodoma im- missa fuere. Indicat porro ignis incendii ac adu- stionis minas : sulphur, ignis fomentum, quo plus exardescit ; spiritus procellarum, tentationis con- versionem. In Isaia namque dicitur: Sicut procella per desertum pertransierit, prope accedens : terribilis visio et dura nuntiata mihi est³. Piis quoque homi, nibus calix inebrians quam potentissimus, de quo fortasse dicitur: Dominus pars hæreditatis meæ et calicis mei. Ac per recte facta vitandus ille, hic amplectendus est. 1.2. Psal. xv, 5. PATR. GR. XXIII. * Isa. XXI, 15. 1. IN FINEM PSALMUS DAVID X. 19. • Rom. vu, 35. • Psal. cxxi, 7. s. Isa. L1, 17. * Jer. xxv, (1) Εισπτώσεως. Forte εκπτώσεως. LXX, πτώσεως. Επιτ.

To the End, A Psalm for David 14ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΔ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:149ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΔ. Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; καὶ τίς κατασκηνώσει ἐν τῷ ὄρει τῷ ἁγίῳ σου; Ἀπὸ τῶν προσεχεστέρων προβαίνων διαγράφει τὸν τέλειον. Παροικία δέ ἐστι διαγωγὴ πρόσκαιρος ἐπ’ ἐλπίδι τῆς κρείττονος. Διό φησι καὶ Δαυί̈δ· Πάροικός εἰμι καὶ παρεπίδημος, καθὼς πάντες οἱ πατέρες μου. Πάροικος γὰρ Ἀβραὰμ, μηδὲ βῆμα κεκτημένος ποδὸς, μόλις δὲ τάφον πριάμενος. Ὃ δὴ σύμβολον τοῦ ζῶντα μὲν ἐν σαρκὶ πάροικον εἶναι προσήκειν, μεταβαίνοντα δὲ ταύτης, τοῖς οἰκείοις τόποις ἀναπαύεσθαι.

Ότι δίκαιος Κύριος καὶ δικαιοσύνας ἠγάπη- σεν, εὐθύτητα εἶδε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. Ως γὰρ δίκαιος ἐπιβλέπει μὲν τὸν πένητα, παιδεύει δὲ τοὺς ἁμαρτωλούς· οὐσίᾳ δὲ δίκαιός ἐστιν, οὐ μετοχή. Πλὴν καὶ οὕτως ἔχων ἀγαπᾷ τὰς ἐν τοῖς πολλοῖς δι καίοις δικαιοσύνας, τὴν ἑκάστου πρόθεσιν ἀποδεχό μενος. ᾿Αλλὰ καὶ ἑκάστου κρίματός ἐστί τις δικαιο σύνη· πολλὰ δὲ τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ, περὶ ὧν γέ- γραπται· Τὰ κρίματα Κυρίου ἀληθινὰ δεδικαιω μένα ἐπὶ τὸ αὐτό. Πολλαὶ ἄρα καὶ αἱ δικαιοσύνα:. Βλέπει δὲ καὶ εὐθύτητα, τὴν πρὸς τὸν ὀρθὸν λόγον γνώμην χαίρει γὰρ ἐπὶ τοῖς ἔχουσι, κἂν ὀνειδιζομέ- νους όρᾷ. Μήποτε δὲ ὡς πολλαί δικαιοσύναι ἐπὶ τοῖς κρίμασιν, οὕτως εὐθύτητες. Διὰ δὲ τὸ ἀποδέχεσθαι τὴν εὐθύτητα, τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὁρᾷ. Επιφαίνεται γὰρ παρὼν ὁ Θεὸς τοῖς ἔργοις τῆς προνοίας καὶ τοῖς ἀποτελέσμασι τῶν κριμάτων, ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΙΑ'. Εἰς τὸ τέλος περὶ τῆς ὀγδόης. Ἡ αὐτή ἐστι τῇ τοῦ ς' ἐπιγραφή. Ελέγομεν δε, ὡς καὶ τὸν νόμον λύει Μωϋσέως, εἰ ἄγοι βρέφος ἐν Σαββάτῳ, ἡμέραν ὀγδόην τῆς περιτομῆς ἐν αὐτῇ γι- νομένης. Τὴν ὁμοίαν ἔχειν ἐλέγομεν δύναμιν καὶ τὴν Κυριακήν, τὴν ἀναστάσιμον οὖσαν τοῦ Κυρίου, καὶ τυγχάνουσαν ἀπὸ τῆς πρώτης ὀγδόην, πρώτην δὲ κατὰ φύσιν ὑπάρχουσαν· καθαρτικὴ γάρ ἐστι πάσης ψυχῆς. Σῶσόν με, Κύριε, ὅτι ἐκλέλοιπεν ὅσιος, ὅτι ώλιγώθησαν αἱ ἀλήθειαι ἀπὸ τῶν υἱῶν τῶν ἀν- θρώπων. Μάταια ἐλάλησαν ἕκαστος πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, χείλη δόλια ἐν καρδίᾳ καὶ ἐν καρδίᾳ ἐλάλησαν. Διαβάλλει πᾶσαν τὴν καθ᾿ ἑαυ τὸν γενεάν· λέξει γὰρ καὶ προϊών· Σύ, Κύριε, φυ· λάξεις ἡμᾶς καὶ διατηρήσεις ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γε- νεᾶς ταύτης καὶ εἰς τὸν αἰῶνα. Τοιαύτη γὰρ ἡ προτέρα γενεά, περὶ ἧς ἔφη καὶ ὁ Σωτήρ· Ανδρες Νινευῖται ἀναστήσονται ἐν τῇ κρίσει μετὰ τῆς γενεάς ταύτης, καὶ κατακρινοῦσιν αὐτήν· καὶ βασίλισσα Νότου, καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ πάλιν οὕτως· Εσται τῇ γενεᾷ τῇ πονηρᾷ ταύτῃ. Οὐκ ἀδίκως δὲ ταύτης κατηγορώ, φησὶν ὁ Προφήτης· ἀλλ' ὅτι μη- δεὶς ὅσιος ἐν αὐτῇ, μηδεὶς ἀληθής. Ἐπεὶ οὖν μηδένα μοι σωτηρίας αἴτιον εὑρίσκω, αὐτός μοι, Κύριε, τοῦτο γενοῦ. Διελέγχει δὲ τῶν Ἰουδαίων τὴν ἀπιστίαν, περὶ ὧν φησι καὶ Μωϋσῆς· Υἱοὶ, οἷς οὐκ ἔστι πιο στις ἐν αὐτοῖς. Οτι δὲ μάταια ἐλάλουν ἐπιβουλεύ- οντες τῷ Σωτῆρι καὶ δολίως αὐτῷ προσερχόμενοι, σαφῶς ἡ τῶν Εὐαγγελίων διδάσκει γραφή. Εξολοθρεύσαι Κύριος πάντα τὰ χείλη τὰ δό- λια, γλώσσαν μεγαλορρήμονα. Τοὺς εἰπόντας· Τὴν γλῶσσαν ἡμῶν μεγαλυνοῦμεν, τὰ χείλη ἡμῶν παρ' ἡμῶν ἐστι· τίς ἡμῶν Κύριός έστι; Θεοῦ γὰρ ἦν, οὐκ ἀνθρώπου, τῆς ἐκείνων περιγενές : - EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS II. EXEGETICA. VERS. 8. Quoniam justus Dominus, et justitias ▲ dilexit, equitatem vidit vultus ejus. Nam utpote ju- stus pauperem respicit, peccatores corripit. Natura autem sua, non participatione justus est. Crete- rum cum ita se habeat, justitias, quæ in multis probis viris reperiuntur, diligit, ac cujusque pro- positum approbat. Singulis sane judiciis quædam justitia inest multa autem sunt judicia Dei, de quibus scriptum est: Judicia Domini vera, justifi- cata in semetipsa'. Multæ igitur justitiæ sunt. Equitatem quoque videt, videlicet sanam verbi sententiam et doctrinam : gaudet quippe de ejus cultoribus, etiamsi videat eos conviciis et maledi- ctis impetitos. Nunquam autem plures æquitates, perinde atque justitiæ in judiciis multæ, habentur. Vultus vero ejus ideo æquitatem videt, quia ipsam approbat. Nam Deus præsens esse deprehenditur, cum providentiæ operibus, tum effectu judiciorum. PSALMUS DAVID XI. Ea ipsa est quæ psalmi sexti inscriptio (1). Dixi- mus autem solvi legem Moysis, si puer ducatur in Sabbato [circumcidendus,] quando diem circum- cisionis octavam in ipso cadere contingit eam- demque vim et præstantiam habere diem Domini- cam, quæ Domini resurrectione nobilitatur, estque a primo die, octava. Et ipsa quoque natura sua prima habetur, quia in eadem omnes animæ emun- dantur. Vers. 2, 3. Salvum me fac, Domine, quoniam defe- cit sanctus, quoniam diminula sunt veritates a fliis hominum. Vana locuti sunt unusquisque ad prori- mum suum, labia dolosa in corde, et corde locuti sunt. Totam illam sui temporis generationem cri- minatur : nam in sequentibus dicet : Tu, Domine, servabis nos et custodies nos a generatione hac in æternum. Talis enim est prior illa generatio, de qua Salvator hæc eſſatur: Viri Ninivitæ surgent in judicio cum generatione hac, et condemnabunt eam : et regina Austri®, et catera, et rursum : Sic erit generationi nequam huic'. Neque injuria ipsam ac- cuso, ait Propheta; sed quia nemo sanctus in illa, nemo verax. Quandoquidem igitur nullum mihi salutis auctorem invenio; tur mihi, Domine, talis esto. Arguit porro Judorum incredulitatem, de quibus ait Moyses : Filii, in quibus nulla fides 10. Quod autem vana loculi sint, insidias Salvatori struentes, atque dolose aggredientes illum, diserte testificatur Evangeliorum scriptura. VERS. 4, 5. Disperdal Dominus universa labia do- losa, et linguam magniloquam. Qui dixerunt : Lin- guam nostram magnificabimus, labia nostra a nobis sunt : quis noster Dominus est? Dei enim, non au- tem hominis, erat eorum malignitatem superare Б C D Deut. xxxi, 20. ▼ Psal. xviii, 10. * Matth. xii, 41, 42. • ibid. 45. 1. In finem, pro octava. (1) Vide supra psal. vi.

Καὶ μακάριόν φησιν ἐν ἀλλοφύλοις παροικοῦντα, μὴ ὡς οἰκείοις προστετηκέναι τοῖς ἐν τῇ γῇ. Σκήνωμα δὲ Θεοῦ ἡ παρ’ αὐτοῦ δεδομένη σὰρξ τῇ τοῦ ἀνθρώπου ψυχῇ πρὸς ἐνοίκησιν. Τίς οὖν, ὡς ἀλλοτρίᾳ κεχρημένος, ἔγκαρπον αὐτὴν παραδώσει τῷ δεδωκότι, ὡς ἂν γένηται καὶ σκήνωμα τοῦ Θεοῦ τοῖς ἁγίοις ἐνοικοῦντος; Εἶτα πρὸς τὸ μεῖζον προσκόπτει· Καὶ τίς κατασκηνώσει ἐν ὄρει ἁγίῳ σου; Οὐκ ἐν τῇ γηί̈νῃ Σιὼν, ὅπερ Ἰουδαίοις δοκεῖ, ἀλλὰ περὶ ἧς ὁ Παῦλός φησι· Προςεληλύθατε ὄρει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλὴμ ἐπουρανίῳ. Παρελθὼν οὖν τις τὴν σάρκα ταύτην καὶ νεκρώσας αὐτοῦ τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὸν ἁγιασμὸν κατορθώσας, ἐν τῇ ἁγίᾳ κατασκηνώσει πόλει· ἧς ἐπιθυμῶν ὁ Δαυὶ̈δ ἔλεγε· Διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ· καὶ, Ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων τὸ δὲ τούτου σπάνιον ἐμφαίνει τὸ, τίς, ὡς τὸ, Τίς ἔγνω τὸν νοῦν Κυρίου; καὶ τὸ, Τίς ἀναγγελεῖ ὑμῖν τὸν τόπον τὸν αἰώνιον; καὶ τὸ, Τίς ἄρα φρόνιμος καὶ πιστὸς οἰκονόμος; Μήποτε δὲ καὶ, τὸν Θεὸν ἐρωτήσας, ἔτυχε ἀποκρίσεως; Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; ἢ τίς κατασκηνώσει ἐν ὄρει ἁγίῳ σου;

Ότι δίκαιος Κύριος καὶ δικαιοσύνας ἠγάπη- σεν, εὐθύτητα εἶδε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. Ως γὰρ δίκαιος ἐπιβλέπει μὲν τὸν πένητα, παιδεύει δὲ τοὺς ἁμαρτωλούς· οὐσίᾳ δὲ δίκαιός ἐστιν, οὐ μετοχή. Πλὴν καὶ οὕτως ἔχων ἀγαπᾷ τὰς ἐν τοῖς πολλοῖς δι καίοις δικαιοσύνας, τὴν ἑκάστου πρόθεσιν ἀποδεχό μενος. ᾿Αλλὰ καὶ ἑκάστου κρίματός ἐστί τις δικαιο σύνη· πολλὰ δὲ τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ, περὶ ὧν γέ- γραπται· Τὰ κρίματα Κυρίου ἀληθινὰ δεδικαιω μένα ἐπὶ τὸ αὐτό. Πολλαὶ ἄρα καὶ αἱ δικαιοσύνα:. Βλέπει δὲ καὶ εὐθύτητα, τὴν πρὸς τὸν ὀρθὸν λόγον γνώμην χαίρει γὰρ ἐπὶ τοῖς ἔχουσι, κἂν ὀνειδιζομέ- νους όρᾷ. Μήποτε δὲ ὡς πολλαί δικαιοσύναι ἐπὶ τοῖς κρίμασιν, οὕτως εὐθύτητες. Διὰ δὲ τὸ ἀποδέχεσθαι τὴν εὐθύτητα, τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὁρᾷ. Επιφαίνεται γὰρ παρὼν ὁ Θεὸς τοῖς ἔργοις τῆς προνοίας καὶ τοῖς ἀποτελέσμασι τῶν κριμάτων, ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΙΑ'. Εἰς τὸ τέλος περὶ τῆς ὀγδόης. Ἡ αὐτή ἐστι τῇ τοῦ ς' ἐπιγραφή. Ελέγομεν δε, ὡς καὶ τὸν νόμον λύει Μωϋσέως, εἰ ἄγοι βρέφος ἐν Σαββάτῳ, ἡμέραν ὀγδόην τῆς περιτομῆς ἐν αὐτῇ γι- νομένης. Τὴν ὁμοίαν ἔχειν ἐλέγομεν δύναμιν καὶ τὴν Κυριακήν, τὴν ἀναστάσιμον οὖσαν τοῦ Κυρίου, καὶ τυγχάνουσαν ἀπὸ τῆς πρώτης ὀγδόην, πρώτην δὲ κατὰ φύσιν ὑπάρχουσαν· καθαρτικὴ γάρ ἐστι πάσης ψυχῆς. Σῶσόν με, Κύριε, ὅτι ἐκλέλοιπεν ὅσιος, ὅτι ώλιγώθησαν αἱ ἀλήθειαι ἀπὸ τῶν υἱῶν τῶν ἀν- θρώπων. Μάταια ἐλάλησαν ἕκαστος πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, χείλη δόλια ἐν καρδίᾳ καὶ ἐν καρδίᾳ ἐλάλησαν. Διαβάλλει πᾶσαν τὴν καθ᾿ ἑαυ τὸν γενεάν· λέξει γὰρ καὶ προϊών· Σύ, Κύριε, φυ· λάξεις ἡμᾶς καὶ διατηρήσεις ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γε- νεᾶς ταύτης καὶ εἰς τὸν αἰῶνα. Τοιαύτη γὰρ ἡ προτέρα γενεά, περὶ ἧς ἔφη καὶ ὁ Σωτήρ· Ανδρες Νινευῖται ἀναστήσονται ἐν τῇ κρίσει μετὰ τῆς γενεάς ταύτης, καὶ κατακρινοῦσιν αὐτήν· καὶ βασίλισσα Νότου, καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ πάλιν οὕτως· Εσται τῇ γενεᾷ τῇ πονηρᾷ ταύτῃ. Οὐκ ἀδίκως δὲ ταύτης κατηγορώ, φησὶν ὁ Προφήτης· ἀλλ' ὅτι μη- δεὶς ὅσιος ἐν αὐτῇ, μηδεὶς ἀληθής. Ἐπεὶ οὖν μηδένα μοι σωτηρίας αἴτιον εὑρίσκω, αὐτός μοι, Κύριε, τοῦτο γενοῦ. Διελέγχει δὲ τῶν Ἰουδαίων τὴν ἀπιστίαν, περὶ ὧν φησι καὶ Μωϋσῆς· Υἱοὶ, οἷς οὐκ ἔστι πιο στις ἐν αὐτοῖς. Οτι δὲ μάταια ἐλάλουν ἐπιβουλεύ- οντες τῷ Σωτῆρι καὶ δολίως αὐτῷ προσερχόμενοι, σαφῶς ἡ τῶν Εὐαγγελίων διδάσκει γραφή. Εξολοθρεύσαι Κύριος πάντα τὰ χείλη τὰ δό- λια, γλώσσαν μεγαλορρήμονα. Τοὺς εἰπόντας· Τὴν γλῶσσαν ἡμῶν μεγαλυνοῦμεν, τὰ χείλη ἡμῶν παρ' ἡμῶν ἐστι· τίς ἡμῶν Κύριός έστι; Θεοῦ γὰρ ἦν, οὐκ ἀνθρώπου, τῆς ἐκείνων περιγενές : - EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS II. EXEGETICA. VERS. 8. Quoniam justus Dominus, et justitias ▲ dilexit, equitatem vidit vultus ejus. Nam utpote ju- stus pauperem respicit, peccatores corripit. Natura autem sua, non participatione justus est. Crete- rum cum ita se habeat, justitias, quæ in multis probis viris reperiuntur, diligit, ac cujusque pro- positum approbat. Singulis sane judiciis quædam justitia inest multa autem sunt judicia Dei, de quibus scriptum est: Judicia Domini vera, justifi- cata in semetipsa'. Multæ igitur justitiæ sunt. Equitatem quoque videt, videlicet sanam verbi sententiam et doctrinam : gaudet quippe de ejus cultoribus, etiamsi videat eos conviciis et maledi- ctis impetitos. Nunquam autem plures æquitates, perinde atque justitiæ in judiciis multæ, habentur. Vultus vero ejus ideo æquitatem videt, quia ipsam approbat. Nam Deus præsens esse deprehenditur, cum providentiæ operibus, tum effectu judiciorum. PSALMUS DAVID XI. Ea ipsa est quæ psalmi sexti inscriptio (1). Dixi- mus autem solvi legem Moysis, si puer ducatur in Sabbato [circumcidendus,] quando diem circum- cisionis octavam in ipso cadere contingit eam- demque vim et præstantiam habere diem Domini- cam, quæ Domini resurrectione nobilitatur, estque a primo die, octava. Et ipsa quoque natura sua prima habetur, quia in eadem omnes animæ emun- dantur. Vers. 2, 3. Salvum me fac, Domine, quoniam defe- cit sanctus, quoniam diminula sunt veritates a fliis hominum. Vana locuti sunt unusquisque ad prori- mum suum, labia dolosa in corde, et corde locuti sunt. Totam illam sui temporis generationem cri- minatur : nam in sequentibus dicet : Tu, Domine, servabis nos et custodies nos a generatione hac in æternum. Talis enim est prior illa generatio, de qua Salvator hæc eſſatur: Viri Ninivitæ surgent in judicio cum generatione hac, et condemnabunt eam : et regina Austri®, et catera, et rursum : Sic erit generationi nequam huic'. Neque injuria ipsam ac- cuso, ait Propheta; sed quia nemo sanctus in illa, nemo verax. Quandoquidem igitur nullum mihi salutis auctorem invenio; tur mihi, Domine, talis esto. Arguit porro Judorum incredulitatem, de quibus ait Moyses : Filii, in quibus nulla fides 10. Quod autem vana loculi sint, insidias Salvatori struentes, atque dolose aggredientes illum, diserte testificatur Evangeliorum scriptura. VERS. 4, 5. Disperdal Dominus universa labia do- losa, et linguam magniloquam. Qui dixerunt : Lin- guam nostram magnificabimus, labia nostra a nobis sunt : quis noster Dominus est? Dei enim, non au- tem hominis, erat eorum malignitatem superare Б C D Deut. xxxi, 20. ▼ Psal. xviii, 10. * Matth. xii, 41, 42. • ibid. 45. 1. In finem, pro octava. (1) Vide supra psal. vi.

Τάχα δὲ καὶ ὁ μεθιστάμενος εἰς οὐρανὸν, ὡς ἀπὸ ξένης ἥκων διατριβῆς, παροικεῖ· Θεοῦ γὰρ σκήνωμα ὁ οὐρανός. Ὅρα δὲ μήπως ὁ ἐπιμένων τῇ πολιτείᾳ τοῦ νόμου, εἰς Χριστὸν ὄντος παιδαγωγοῦ, παροικεῖ ἐν τῷ σκηνώματι τοῦ Κυρίου, περὶ τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου τευτάζων· ὁ δὲ φθάσας ἐπὶ Χριστὸν καὶ τὴν εὐαγγελικὴν διδασκαλίαν κατασκηνοῖ ἐν ὄρει ἁγίῳ τοῦ Θεοῦ, περὶ οὗ προφητεύεται· Ἐμφανές ἐστι τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου. Καὶ σκόπει πάλιν, μὴ Θεοῦ μὲν ὄρος ἅγιον ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος· σκήνωμα δὲ αὐτοῦ, ὃν ἀνέλαβεν ἄνθρωπον· καὶ δεῖ πρότερον ἐπιγνῶναι κατὰ σάρκα Χριστόν· εἶτα κατασκηνοῦν ἐν ὄρει ἁγίῳ Θεοῦ, θεασάμενον τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενοῦς παρὰ Πατρός· καὶ λέγειν· Εἰ γὰρ ἐγνώκαμεν κατὰ σάρκα Χριστὸν, ἀλλὰ νῦν οὐκέτι γινώσκομεν. Πρὸς τὸν τοιοῦτον γὰρ εἴρηται· Ἐπ’ ὄρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι ὁ εὐαγγελιζόμενος τὴν Σιών. Ἄλλως ὄρος τοῦ Θεοῦ τὸ ὑπὸ μόνων ἁγίων ψυχῶν καὶ τελείων ἐν δικαιοσύνῃ κατοικηθησόμενον· ὁ οὐρανὸς αὐτὸς, καὶ ἡ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος εὐαγγελισθεῖσα βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Αὕτη ἐστὶν Ἱερουσαλὴμ ἡ ἐπουράνιος·

Ότι δίκαιος Κύριος καὶ δικαιοσύνας ἠγάπη- σεν, εὐθύτητα εἶδε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. Ως γὰρ δίκαιος ἐπιβλέπει μὲν τὸν πένητα, παιδεύει δὲ τοὺς ἁμαρτωλούς· οὐσίᾳ δὲ δίκαιός ἐστιν, οὐ μετοχή. Πλὴν καὶ οὕτως ἔχων ἀγαπᾷ τὰς ἐν τοῖς πολλοῖς δι καίοις δικαιοσύνας, τὴν ἑκάστου πρόθεσιν ἀποδεχό μενος. ᾿Αλλὰ καὶ ἑκάστου κρίματός ἐστί τις δικαιο σύνη· πολλὰ δὲ τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ, περὶ ὧν γέ- γραπται· Τὰ κρίματα Κυρίου ἀληθινὰ δεδικαιω μένα ἐπὶ τὸ αὐτό. Πολλαὶ ἄρα καὶ αἱ δικαιοσύνα:. Βλέπει δὲ καὶ εὐθύτητα, τὴν πρὸς τὸν ὀρθὸν λόγον γνώμην χαίρει γὰρ ἐπὶ τοῖς ἔχουσι, κἂν ὀνειδιζομέ- νους όρᾷ. Μήποτε δὲ ὡς πολλαί δικαιοσύναι ἐπὶ τοῖς κρίμασιν, οὕτως εὐθύτητες. Διὰ δὲ τὸ ἀποδέχεσθαι τὴν εὐθύτητα, τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὁρᾷ. Επιφαίνεται γὰρ παρὼν ὁ Θεὸς τοῖς ἔργοις τῆς προνοίας καὶ τοῖς ἀποτελέσμασι τῶν κριμάτων, ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΙΑ'. Εἰς τὸ τέλος περὶ τῆς ὀγδόης. Ἡ αὐτή ἐστι τῇ τοῦ ς' ἐπιγραφή. Ελέγομεν δε, ὡς καὶ τὸν νόμον λύει Μωϋσέως, εἰ ἄγοι βρέφος ἐν Σαββάτῳ, ἡμέραν ὀγδόην τῆς περιτομῆς ἐν αὐτῇ γι- νομένης. Τὴν ὁμοίαν ἔχειν ἐλέγομεν δύναμιν καὶ τὴν Κυριακήν, τὴν ἀναστάσιμον οὖσαν τοῦ Κυρίου, καὶ τυγχάνουσαν ἀπὸ τῆς πρώτης ὀγδόην, πρώτην δὲ κατὰ φύσιν ὑπάρχουσαν· καθαρτικὴ γάρ ἐστι πάσης ψυχῆς. Σῶσόν με, Κύριε, ὅτι ἐκλέλοιπεν ὅσιος, ὅτι ώλιγώθησαν αἱ ἀλήθειαι ἀπὸ τῶν υἱῶν τῶν ἀν- θρώπων. Μάταια ἐλάλησαν ἕκαστος πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, χείλη δόλια ἐν καρδίᾳ καὶ ἐν καρδίᾳ ἐλάλησαν. Διαβάλλει πᾶσαν τὴν καθ᾿ ἑαυ τὸν γενεάν· λέξει γὰρ καὶ προϊών· Σύ, Κύριε, φυ· λάξεις ἡμᾶς καὶ διατηρήσεις ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γε- νεᾶς ταύτης καὶ εἰς τὸν αἰῶνα. Τοιαύτη γὰρ ἡ προτέρα γενεά, περὶ ἧς ἔφη καὶ ὁ Σωτήρ· Ανδρες Νινευῖται ἀναστήσονται ἐν τῇ κρίσει μετὰ τῆς γενεάς ταύτης, καὶ κατακρινοῦσιν αὐτήν· καὶ βασίλισσα Νότου, καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ πάλιν οὕτως· Εσται τῇ γενεᾷ τῇ πονηρᾷ ταύτῃ. Οὐκ ἀδίκως δὲ ταύτης κατηγορώ, φησὶν ὁ Προφήτης· ἀλλ' ὅτι μη- δεὶς ὅσιος ἐν αὐτῇ, μηδεὶς ἀληθής. Ἐπεὶ οὖν μηδένα μοι σωτηρίας αἴτιον εὑρίσκω, αὐτός μοι, Κύριε, τοῦτο γενοῦ. Διελέγχει δὲ τῶν Ἰουδαίων τὴν ἀπιστίαν, περὶ ὧν φησι καὶ Μωϋσῆς· Υἱοὶ, οἷς οὐκ ἔστι πιο στις ἐν αὐτοῖς. Οτι δὲ μάταια ἐλάλουν ἐπιβουλεύ- οντες τῷ Σωτῆρι καὶ δολίως αὐτῷ προσερχόμενοι, σαφῶς ἡ τῶν Εὐαγγελίων διδάσκει γραφή. Εξολοθρεύσαι Κύριος πάντα τὰ χείλη τὰ δό- λια, γλώσσαν μεγαλορρήμονα. Τοὺς εἰπόντας· Τὴν γλῶσσαν ἡμῶν μεγαλυνοῦμεν, τὰ χείλη ἡμῶν παρ' ἡμῶν ἐστι· τίς ἡμῶν Κύριός έστι; Θεοῦ γὰρ ἦν, οὐκ ἀνθρώπου, τῆς ἐκείνων περιγενές : - EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS II. EXEGETICA. VERS. 8. Quoniam justus Dominus, et justitias ▲ dilexit, equitatem vidit vultus ejus. Nam utpote ju- stus pauperem respicit, peccatores corripit. Natura autem sua, non participatione justus est. Crete- rum cum ita se habeat, justitias, quæ in multis probis viris reperiuntur, diligit, ac cujusque pro- positum approbat. Singulis sane judiciis quædam justitia inest multa autem sunt judicia Dei, de quibus scriptum est: Judicia Domini vera, justifi- cata in semetipsa'. Multæ igitur justitiæ sunt. Equitatem quoque videt, videlicet sanam verbi sententiam et doctrinam : gaudet quippe de ejus cultoribus, etiamsi videat eos conviciis et maledi- ctis impetitos. Nunquam autem plures æquitates, perinde atque justitiæ in judiciis multæ, habentur. Vultus vero ejus ideo æquitatem videt, quia ipsam approbat. Nam Deus præsens esse deprehenditur, cum providentiæ operibus, tum effectu judiciorum. PSALMUS DAVID XI. Ea ipsa est quæ psalmi sexti inscriptio (1). Dixi- mus autem solvi legem Moysis, si puer ducatur in Sabbato [circumcidendus,] quando diem circum- cisionis octavam in ipso cadere contingit eam- demque vim et præstantiam habere diem Domini- cam, quæ Domini resurrectione nobilitatur, estque a primo die, octava. Et ipsa quoque natura sua prima habetur, quia in eadem omnes animæ emun- dantur. Vers. 2, 3. Salvum me fac, Domine, quoniam defe- cit sanctus, quoniam diminula sunt veritates a fliis hominum. Vana locuti sunt unusquisque ad prori- mum suum, labia dolosa in corde, et corde locuti sunt. Totam illam sui temporis generationem cri- minatur : nam in sequentibus dicet : Tu, Domine, servabis nos et custodies nos a generatione hac in æternum. Talis enim est prior illa generatio, de qua Salvator hæc eſſatur: Viri Ninivitæ surgent in judicio cum generatione hac, et condemnabunt eam : et regina Austri®, et catera, et rursum : Sic erit generationi nequam huic'. Neque injuria ipsam ac- cuso, ait Propheta; sed quia nemo sanctus in illa, nemo verax. Quandoquidem igitur nullum mihi salutis auctorem invenio; tur mihi, Domine, talis esto. Arguit porro Judorum incredulitatem, de quibus ait Moyses : Filii, in quibus nulla fides 10. Quod autem vana loculi sint, insidias Salvatori struentes, atque dolose aggredientes illum, diserte testificatur Evangeliorum scriptura. VERS. 4, 5. Disperdal Dominus universa labia do- losa, et linguam magniloquam. Qui dixerunt : Lin- guam nostram magnificabimus, labia nostra a nobis sunt : quis noster Dominus est? Dei enim, non au- tem hominis, erat eorum malignitatem superare Б C D Deut. xxxi, 20. ▼ Psal. xviii, 10. * Matth. xii, 41, 42. • ibid. 45. 1. In finem, pro octava. (1) Vide supra psal. vi.

PG 23:151αὕτη ἐστὶ τὸ Σιὼν ὅρος, καὶ ἡ πόλις τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, κατὰ τὸν ἱερὸν Ἀπόστολον, ὅς φησι· Προσεληλύθατε Σιὼν ὄρει, καὶ πόλει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλὴμ ἐπουρανίῳ. Τὴν δὲ σκηνὴν νοήσεις τὴν ἄνω ἐπὶ τοῦ ὄρους ἱδρυμένην ἀπὸ τοῦ φάσκοντος λόγου· Χριστὸς δὲ παραγενόμενος ἀρχιερεὺς τῶν μελλόντων ἀγαθῶν διὰ τῆς μείζονος καὶ τελειοτέρας σκηνῆς, οὐ χειροποιήτου, τουτέστιν, οὐ ταύτης τῆς κτίσεως. Τούτων τοιγαροῦν καὶ ὁ Δαυὶ̈δ εἰς ἔννοιαν ἐλθὼν, ἀναφωνεῖ λέγων· Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; Ἀληθῶς γὰρ σπάνιος καὶ δυςεύρετος, καὶ εἷς που ἀπὸ μυρίων, ὁ τῆς ἀναβάσεως ἐκείνης καὶ τῆς ἐν οὐρανοῖς παροικήσεως ἄξιος. Τὸ μὲν οὖν δηλωθὲν σκήνωμα, τὸ ἐν οὐρανοῖς, οἰκητήριον αὐτοῦ γένοιτ’ ἂν τοῦ Θεοῦ· ἄνθρωπος δὲ, ὥσπερ ἀπὸ αἰχμαλωσίας τῆς κατὰ γῆν διατριβῆς μέλλων μεθίστασθαι ἐπὶ τὴν οὐράνιον κατασκήνωσιν, ὥσπερ τις ξένος καὶ πάροικος ἔσται ἐκεῖ, ἅτε δὴ ἑτέρωθεν μετανάστης γεγονὼς, καὶ ἐξ ἑτέρας ὡρμημένος χώρας· διὸ λέλεκται· Τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου;

σθαι κακίας, καὶ σβέσαι λόγους βλασφημοῦντας τον Α Ἰησοῦν. Ομοίως δὲ τῷ Φαραώ φήσαντι· Οὐκ οἶδα τὸν Κύριον, καὶ αὐτοί φασι· Τίς ἡμῶν Κύριος ἔστι; νομίσαντες εἶναι κύριοι διὰ τῶν ἰδίων λόγων τὴν τοῦ Σωτῆρος σβέσαι διδασκαλίαν, ὡς ἂν ὄντες αὐτεξούσιο:. Ταῦτα δὲ ἦν τὰ Φαρισαίων καὶ Σαδδου- καίων χείλη, μεθ' ὑποκρίσεως προσιόντων τῷ Σω τῆρι, καὶ Ραβδι καλούντων αὐτὸν, λάθρα δὲ κατ' αὐτ τοῦ τυρευόντων. Μεγαλορρήμονες δὲ ἦσαν οἱ πρεσβύ- τεροι καὶ οἱ ἀρχιερεῖς τοῦ λαοῦ, τολμῶντες ἀνακρί- νειν τὸν Σωτῆρα καὶ λέγειν αὐτῷ· Ἐν ποίᾳ ἐξου σίᾳ ταῦτα ποιεῖς, καὶ τίς σοι ἔδωκε τὴν ἐξου · σίαν ταύτην ; Ενεκε τῆς ταλαιπωρίας τῶν πτωχῶν καὶ τοῦ στεναγμοῦ τῶν πενήτων νῦν ἀναστήσομαι, λέγει Κύριος. θήσομαι ἐν σωτηρίῳ, παρρησιάσομαι ἐν αὐτῷ. Η καὶ οὕτως· Οἱ πτωχοὶ δι᾿ ἐμὲ καὶ πένητες γεγονότες τῷ πνεύματι στένουσιν ἀεὶ ταπεινούμενοι προσέχοντές μου τῷ λόγῳ, καὶ πίστιν ἀκλινῆ διασώ ζοντες· ὧν ἕνεκεν ἀναστήσομαι, καὶ κατὰ τὸ πρέπον τῇ ἐμῇ ἀναστάσει σωτήριον στήσομαι πᾶσιν ἀν θρώποις· ἐφ᾽ ᾧπερ ὡς μεγάλῳ παρρησιάσομαι κατα ορθώματι. Τα λόγια Κυρίου λόγια ἁγνὰ, ἀργύριον πεπυ- ρωμένον, δοκίμιον τῇ γῇ, κεκαθαρισμένον ἑπτα- κλασίως. Ὁ δὲ ἄργυρος πολλάκις πυρούμενος ἀμι- γῆς ἑτέρας ὕλης ἐστίν· οὕτω καθαρὰ ψεύδους τοῦ Κυρίου τὰ λόγια. Σύ, Κύριε, φυλάξεις ἡμᾶς καὶ διατηρήσεις ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γενεᾶς ταύτης καὶ εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐπειδὰν φυλάξῃς τοὺς σοὺς πτωχούς, καὶ ἐπειδὰν ἡμᾶς περιτειχίσῃς ἅμα τῇ ἐρχομένῃ γενεᾷ, τῇ και λουμένη αἰωνία, οἱ παράνομοι τότε, ἐκτὸς γενόμενοι τῆς εἰς πάντας ἀνθρώπους χυθησομένης του χάρι της, κύκλῳ περιπατήσουσι, θεωροὶ γενησόμενοι τῶν σωζομένων· καὶ τοῦτο ἔσται ὅταν ὑψωθῶσιν οἱ εὐτε λεῖς τῶν ἀνθρώπων. Κύκλῳ οἱ ἀσεβεῖς περιπατοῦσι, κατὰ τὸ ὕψος σου ἐπολυώρησας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Ἐπειδὴ ὁ κύκλος τῇ εὐθείᾳ ἐναντίος ἐστὶ κατὰ τὴν σκολιότητα καὶ εὐθύτητα, οἱ δὲ ἀσεβεῖς κύκλῳ περιπατοῦσιν, οἱ εὐσεβεῖς ἄρα εὐθεῖαν περιπατοῦ σιν. Β ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΒ'. Διὰ τὸ τέλος τὸ παρὰ τῷ Θεῷ πάντα πρὸ τοῦ τέ- λους ἀνδρικῶς ἡγωνίζετο· τὸ δὲ τέλος ὁ τῶν πόνων ἐστὶ καρπὸς, ζωὴν αἰώνιον καὶ βασιλείαν οὐρανῶν προξενῶν. Εἰς μὲν οὖν τὸ τέλος ἀνέπεμψε τὴν ᾠδὴν τῷ Θεῷ· κατὰ δὲ τὴν ἀρχὴν, ὡς ἀγωνιζόμενος ἔτι, τὰς πρώτας προφέρει φωνάς· Εως πότε, Κύριε, ἐπιλήσῃ μου εἰς τέλος; ἕως πότε ἀποστρέψεις τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ; Λή- θην δὲ Θεὸς ποιεῖται τῶν ἐπιλανθανομένων αὐτοῦ διὰ τῆς ἁμαρτίας· ἀποστρέφει καὶ τὸ πρόσωπον ἀπὸ τῶν αἰσχρόν τι πραττόντων, ἀναξίους εἶναι κρίνας τῆς ἐποπτείας αὐτοῦ· διόπερ ὑπὸ τοῦ συνειδότος νυτ- τόμενος καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ δεδιὼς κρίσιν ἐπάγει· και, 23. COMMENTARIA IN PSALMOS. et blasphema in Jesum verba comprimere. Perinde C D Matth, s Exod. v, 2. atque Pharao dixit : Non novi Dominum 11; jam ii dicunt, Quis noster Dominus est? rati verborum suorum efficacia, penes se potestatem esse exstin- guendæ Salvatoris doctrinæ, quasi scilicet ipsi sui juris et arbitrii essent. Hæc ipsa erant Pharisæo. rum et Sadducæorum labia; qui cum dissimula- tione Salvatorem adibant, Rabbi compellantes, et clam interim conspirationem in illum conflabant. Magniloqui autem erant seniores et principes sa- cerdotum populi, ausi percontari Salvatoren, ipsi- que dicere: In qua potestate hæc facis, et quis de- dit tibi hanc potestatem 13? VERS. 6. Propter miseriam inopum et gemitum pauperum nunc exsurgam, dicit Dominus. Ponam in salutari, fiducialiter agam in eo. Hoc item modo interpretari licet: Qui mei causa mendici et paupe res spiritu facti sunt, humili semper affectu verbo meo hærentes ingemiscunt, fidemque inviolatamı conservant : horum ego causa exsurgam ; atque ut resurrectioni meæ consentaneum est, salutem pa- riam omnibus hominibus: qua in re, ut præclare gesta, fiducialiter agam. VERS. 7. Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum, probatum terra, purgatum septu plum. Argentum vero igni spe traditum, cum nulla alia materia commiscetur; eodemque prorsus modo eloquia Domini omni mendacio vacua sunt. VERS. 8. Tu, Domine, servabis nos et custodies nos a generatione hac in æternum. Cum mendicos tuos custodieris, cumque nos circummunieris in genera- tione futura, quæ æterna vocatur ; tunc iniqui illi, exclusi tua gratia per omnes homines diffusa, in circuitu ambulabunt, ut eos qui salutem obtinebunt circumspiciant: idque tunc eveniet, cum vel te- nuiores ex hominibus exaltati fuerint. Vers. 9. In circuitu impii ambulant : secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum. Quia circulus rectæ lineæ secundum obliquitatem et rectitudinem oppositus est; cum impii in circuitu ambulent, pii sane viri in recto gradiuntur. Propter finem, quem apud Deum consecuturus erat, ante finem viriliter omnino concertabat. Nam laborum fructus, est fris, qui et vitam æternam et regnum cœlorum procurat. In finem igitur canti- cum Deo emittit : atque a principio, utpote adhuc in certamine constitutus, hasce primas profert vo- ces : VERS. 2. Usquequo, Domine, oblivisceris me in fnem? Usquequo avertis faciem tuam a me? Oblivi- scitur autem Deus eorum qui per peccatum ipsius immemores sunt: avertitque faciem suam ab iis qui turpia quavis perpetrant, quos providentia sua indignos reputat. Quamobrem stimulante conscien tia, judicium Dei pertimescens, subjungit : 1. IN FINEM PSALMUS DAVID XII.

Μακάριος δὲ ὁ ἐν αὐτῷ γενόμενος τῷ ὄρει, καὶ ἱδρυθεὶς ἐν αὐτῷ, τοῦ λόγου διδάσκοντος παράμονον ἔσεσθαι καὶ διαιωνίζουσαν τοῖς ἀξίοις τὴν αὐτὴν μονήν. Πορευόμενος ἄμωμος, καὶ ἐργαζόμενος δικαιοσύνην. Οὐ γὰρ μία πρᾶξις τελειοῖ τὸν σπουδαῖον, ἀλλὰ παντὶ προσῆκε τῷ βίῳ ταῖς κατ’ ἀρετὴν ἐνεργείαις συμπαρατείνεσθαι, ἵνα ἄμωμοι καὶ ἀνέγκλητοι κατ’ αὐτὴν γενώμεθα τὴν ὁδόν. Εἴη δ’ ἂν αὕτη ἡ σωτήριος γνῶσις, ἣν αὐτὸς παριστὰς ἔλεγεν· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός. Δεῖ γὰρ πρὸς τῷ πρώτῳ κατορθώματι, καὶ τῆς δι’ ἔργων καὶ πράξεων τῶν ἐν δικαιοσύνῃ πρόνοιαν ποιεῖσθαι. Λαλῶν ἀλήθειαν ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· ὃς οὐκ ἐδόλωσεν ἐν γλώσσῃ αὐτοῦ. Οὐ δεῖ τοίνυν κατεπαίρεσθαί τινα τῶν ἀτελεστέρων μετὰ τὸ κατορθῶσαι τὰ εἰρημένα· ἵνα μὴ, οἷόν τι ναυάγιον παθὼν, ἀπολέσῃ τὰ ἑαυτοῦ καλά. Ἐξουδένωται ἐνώπιον αὐτοῦ πονηρευόμενος, τοὺς δὲ φοβουμένους τὸν Κύριον δοξάζει. Ὁ ὀμνύων τῷ πλησίον αὐτοῦ καὶ οὐκ ἀθετῶν. Ἐνταῦθα ἐπὶ ἑνὶ πράγματί φησιν εὐλόγως ποτὲ δεῖν ὀμνύναι, καὶ ὀμνύοντα μὴ παραβαίνειν τοὺς ὅρκους. Ἐπὶ ποίῳ δὲ τούτῳ, ἢ ἐπὶ τῷ ἑταιρίαν γνησίαν καὶ φιλίαν σπένδεσθαι;

σθαι κακίας, καὶ σβέσαι λόγους βλασφημοῦντας τον Α Ἰησοῦν. Ομοίως δὲ τῷ Φαραώ φήσαντι· Οὐκ οἶδα τὸν Κύριον, καὶ αὐτοί φασι· Τίς ἡμῶν Κύριος ἔστι; νομίσαντες εἶναι κύριοι διὰ τῶν ἰδίων λόγων τὴν τοῦ Σωτῆρος σβέσαι διδασκαλίαν, ὡς ἂν ὄντες αὐτεξούσιο:. Ταῦτα δὲ ἦν τὰ Φαρισαίων καὶ Σαδδου- καίων χείλη, μεθ' ὑποκρίσεως προσιόντων τῷ Σω τῆρι, καὶ Ραβδι καλούντων αὐτὸν, λάθρα δὲ κατ' αὐτ τοῦ τυρευόντων. Μεγαλορρήμονες δὲ ἦσαν οἱ πρεσβύ- τεροι καὶ οἱ ἀρχιερεῖς τοῦ λαοῦ, τολμῶντες ἀνακρί- νειν τὸν Σωτῆρα καὶ λέγειν αὐτῷ· Ἐν ποίᾳ ἐξου σίᾳ ταῦτα ποιεῖς, καὶ τίς σοι ἔδωκε τὴν ἐξου · σίαν ταύτην ; Ενεκε τῆς ταλαιπωρίας τῶν πτωχῶν καὶ τοῦ στεναγμοῦ τῶν πενήτων νῦν ἀναστήσομαι, λέγει Κύριος. θήσομαι ἐν σωτηρίῳ, παρρησιάσομαι ἐν αὐτῷ. Η καὶ οὕτως· Οἱ πτωχοὶ δι᾿ ἐμὲ καὶ πένητες γεγονότες τῷ πνεύματι στένουσιν ἀεὶ ταπεινούμενοι προσέχοντές μου τῷ λόγῳ, καὶ πίστιν ἀκλινῆ διασώ ζοντες· ὧν ἕνεκεν ἀναστήσομαι, καὶ κατὰ τὸ πρέπον τῇ ἐμῇ ἀναστάσει σωτήριον στήσομαι πᾶσιν ἀν θρώποις· ἐφ᾽ ᾧπερ ὡς μεγάλῳ παρρησιάσομαι κατα ορθώματι. Τα λόγια Κυρίου λόγια ἁγνὰ, ἀργύριον πεπυ- ρωμένον, δοκίμιον τῇ γῇ, κεκαθαρισμένον ἑπτα- κλασίως. Ὁ δὲ ἄργυρος πολλάκις πυρούμενος ἀμι- γῆς ἑτέρας ὕλης ἐστίν· οὕτω καθαρὰ ψεύδους τοῦ Κυρίου τὰ λόγια. Σύ, Κύριε, φυλάξεις ἡμᾶς καὶ διατηρήσεις ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γενεᾶς ταύτης καὶ εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐπειδὰν φυλάξῃς τοὺς σοὺς πτωχούς, καὶ ἐπειδὰν ἡμᾶς περιτειχίσῃς ἅμα τῇ ἐρχομένῃ γενεᾷ, τῇ και λουμένη αἰωνία, οἱ παράνομοι τότε, ἐκτὸς γενόμενοι τῆς εἰς πάντας ἀνθρώπους χυθησομένης του χάρι της, κύκλῳ περιπατήσουσι, θεωροὶ γενησόμενοι τῶν σωζομένων· καὶ τοῦτο ἔσται ὅταν ὑψωθῶσιν οἱ εὐτε λεῖς τῶν ἀνθρώπων. Κύκλῳ οἱ ἀσεβεῖς περιπατοῦσι, κατὰ τὸ ὕψος σου ἐπολυώρησας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Ἐπειδὴ ὁ κύκλος τῇ εὐθείᾳ ἐναντίος ἐστὶ κατὰ τὴν σκολιότητα καὶ εὐθύτητα, οἱ δὲ ἀσεβεῖς κύκλῳ περιπατοῦσιν, οἱ εὐσεβεῖς ἄρα εὐθεῖαν περιπατοῦ σιν. Β ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΒ'. Διὰ τὸ τέλος τὸ παρὰ τῷ Θεῷ πάντα πρὸ τοῦ τέ- λους ἀνδρικῶς ἡγωνίζετο· τὸ δὲ τέλος ὁ τῶν πόνων ἐστὶ καρπὸς, ζωὴν αἰώνιον καὶ βασιλείαν οὐρανῶν προξενῶν. Εἰς μὲν οὖν τὸ τέλος ἀνέπεμψε τὴν ᾠδὴν τῷ Θεῷ· κατὰ δὲ τὴν ἀρχὴν, ὡς ἀγωνιζόμενος ἔτι, τὰς πρώτας προφέρει φωνάς· Εως πότε, Κύριε, ἐπιλήσῃ μου εἰς τέλος; ἕως πότε ἀποστρέψεις τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ; Λή- θην δὲ Θεὸς ποιεῖται τῶν ἐπιλανθανομένων αὐτοῦ διὰ τῆς ἁμαρτίας· ἀποστρέφει καὶ τὸ πρόσωπον ἀπὸ τῶν αἰσχρόν τι πραττόντων, ἀναξίους εἶναι κρίνας τῆς ἐποπτείας αὐτοῦ· διόπερ ὑπὸ τοῦ συνειδότος νυτ- τόμενος καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ δεδιὼς κρίσιν ἐπάγει· και, 23. COMMENTARIA IN PSALMOS. et blasphema in Jesum verba comprimere. Perinde C D Matth, s Exod. v, 2. atque Pharao dixit : Non novi Dominum 11; jam ii dicunt, Quis noster Dominus est? rati verborum suorum efficacia, penes se potestatem esse exstin- guendæ Salvatoris doctrinæ, quasi scilicet ipsi sui juris et arbitrii essent. Hæc ipsa erant Pharisæo. rum et Sadducæorum labia; qui cum dissimula- tione Salvatorem adibant, Rabbi compellantes, et clam interim conspirationem in illum conflabant. Magniloqui autem erant seniores et principes sa- cerdotum populi, ausi percontari Salvatoren, ipsi- que dicere: In qua potestate hæc facis, et quis de- dit tibi hanc potestatem 13? VERS. 6. Propter miseriam inopum et gemitum pauperum nunc exsurgam, dicit Dominus. Ponam in salutari, fiducialiter agam in eo. Hoc item modo interpretari licet: Qui mei causa mendici et paupe res spiritu facti sunt, humili semper affectu verbo meo hærentes ingemiscunt, fidemque inviolatamı conservant : horum ego causa exsurgam ; atque ut resurrectioni meæ consentaneum est, salutem pa- riam omnibus hominibus: qua in re, ut præclare gesta, fiducialiter agam. VERS. 7. Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum, probatum terra, purgatum septu plum. Argentum vero igni spe traditum, cum nulla alia materia commiscetur; eodemque prorsus modo eloquia Domini omni mendacio vacua sunt. VERS. 8. Tu, Domine, servabis nos et custodies nos a generatione hac in æternum. Cum mendicos tuos custodieris, cumque nos circummunieris in genera- tione futura, quæ æterna vocatur ; tunc iniqui illi, exclusi tua gratia per omnes homines diffusa, in circuitu ambulabunt, ut eos qui salutem obtinebunt circumspiciant: idque tunc eveniet, cum vel te- nuiores ex hominibus exaltati fuerint. Vers. 9. In circuitu impii ambulant : secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum. Quia circulus rectæ lineæ secundum obliquitatem et rectitudinem oppositus est; cum impii in circuitu ambulent, pii sane viri in recto gradiuntur. Propter finem, quem apud Deum consecuturus erat, ante finem viriliter omnino concertabat. Nam laborum fructus, est fris, qui et vitam æternam et regnum cœlorum procurat. In finem igitur canti- cum Deo emittit : atque a principio, utpote adhuc in certamine constitutus, hasce primas profert vo- ces : VERS. 2. Usquequo, Domine, oblivisceris me in fnem? Usquequo avertis faciem tuam a me? Oblivi- scitur autem Deus eorum qui per peccatum ipsius immemores sunt: avertitque faciem suam ab iis qui turpia quavis perpetrant, quos providentia sua indignos reputat. Quamobrem stimulante conscien tia, judicium Dei pertimescens, subjungit : 1. IN FINEM PSALMUS DAVID XII.

Ἔστι δὲ ὅρκος τοῦ τηλικούτου ἀνδρὸς ἀκατάγνωστος λόγος, ἐφ’ ᾧ βεβαιοῦται τὸ, Ναὶ ναὶ, καὶ τὸ, Οὒ οὔ. Τὸ ἀργύριον αὐτοῦ οὐκ ἔδωκεν ἐπὶ τόκῳ, καὶ δῶρα ἐπ’ ἀθώοις οὐκ ἔλαβεν. Ἐπειδὴ συμβαίνει ποτὲ μετὰ πάντα τὰ κατηριθμημένα κατορθώματα σκάζειν τινὰ καὶ νοσεῖν περὶ δωροδοκίας καὶ τόκους, καὶ ταύτην προσθεραπεύει τὴν νόσον. Ὁ γὰρ τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν ἕνεκεν, καὶ αὐτῆς τῆς πρὸς τὸν πλησίον ἀγάπης καὶ φιλανθρωπίας τοῦτο πράττων, δίδωσι μὲν, ἀλλ’ οὐκ ἐπὶ τῷ τὴν ἀμοιβὴν παρὰ ἀνθρώπων λαβεῖν· ἑαυτῷ δὲ ταμιευόμενος ὥσπερ ἐν θησαυρῷ, καὶ αὑτῷ φυλάττων εἰς τὴν μέλλουσαν τῷ Θεῷ ἀνταπόδοσιν· Καὶ δῶρα ἐπ’ ἀθώοις οὐκ ἔλαβε. Τιμὴν μὲν γὰρ τάχα προσοῖτο [προσοίσοιτο] τὴν ἄλυπον καὶ ἀβλαβῆ τοῖς τιμῶσιν· ὑποκειμένης δὲ αἰτίας ἐφ’ ἑτέρου βλάβῃ, εἴ ποτε δέξαιτο δῶρα, παντάπασιν ἀνέτρεψε τὰ προλεχθέντα.

σθαι κακίας, καὶ σβέσαι λόγους βλασφημοῦντας τον Α Ἰησοῦν. Ομοίως δὲ τῷ Φαραώ φήσαντι· Οὐκ οἶδα τὸν Κύριον, καὶ αὐτοί φασι· Τίς ἡμῶν Κύριος ἔστι; νομίσαντες εἶναι κύριοι διὰ τῶν ἰδίων λόγων τὴν τοῦ Σωτῆρος σβέσαι διδασκαλίαν, ὡς ἂν ὄντες αὐτεξούσιο:. Ταῦτα δὲ ἦν τὰ Φαρισαίων καὶ Σαδδου- καίων χείλη, μεθ' ὑποκρίσεως προσιόντων τῷ Σω τῆρι, καὶ Ραβδι καλούντων αὐτὸν, λάθρα δὲ κατ' αὐτ τοῦ τυρευόντων. Μεγαλορρήμονες δὲ ἦσαν οἱ πρεσβύ- τεροι καὶ οἱ ἀρχιερεῖς τοῦ λαοῦ, τολμῶντες ἀνακρί- νειν τὸν Σωτῆρα καὶ λέγειν αὐτῷ· Ἐν ποίᾳ ἐξου σίᾳ ταῦτα ποιεῖς, καὶ τίς σοι ἔδωκε τὴν ἐξου · σίαν ταύτην ; Ενεκε τῆς ταλαιπωρίας τῶν πτωχῶν καὶ τοῦ στεναγμοῦ τῶν πενήτων νῦν ἀναστήσομαι, λέγει Κύριος. θήσομαι ἐν σωτηρίῳ, παρρησιάσομαι ἐν αὐτῷ. Η καὶ οὕτως· Οἱ πτωχοὶ δι᾿ ἐμὲ καὶ πένητες γεγονότες τῷ πνεύματι στένουσιν ἀεὶ ταπεινούμενοι προσέχοντές μου τῷ λόγῳ, καὶ πίστιν ἀκλινῆ διασώ ζοντες· ὧν ἕνεκεν ἀναστήσομαι, καὶ κατὰ τὸ πρέπον τῇ ἐμῇ ἀναστάσει σωτήριον στήσομαι πᾶσιν ἀν θρώποις· ἐφ᾽ ᾧπερ ὡς μεγάλῳ παρρησιάσομαι κατα ορθώματι. Τα λόγια Κυρίου λόγια ἁγνὰ, ἀργύριον πεπυ- ρωμένον, δοκίμιον τῇ γῇ, κεκαθαρισμένον ἑπτα- κλασίως. Ὁ δὲ ἄργυρος πολλάκις πυρούμενος ἀμι- γῆς ἑτέρας ὕλης ἐστίν· οὕτω καθαρὰ ψεύδους τοῦ Κυρίου τὰ λόγια. Σύ, Κύριε, φυλάξεις ἡμᾶς καὶ διατηρήσεις ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γενεᾶς ταύτης καὶ εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐπειδὰν φυλάξῃς τοὺς σοὺς πτωχούς, καὶ ἐπειδὰν ἡμᾶς περιτειχίσῃς ἅμα τῇ ἐρχομένῃ γενεᾷ, τῇ και λουμένη αἰωνία, οἱ παράνομοι τότε, ἐκτὸς γενόμενοι τῆς εἰς πάντας ἀνθρώπους χυθησομένης του χάρι της, κύκλῳ περιπατήσουσι, θεωροὶ γενησόμενοι τῶν σωζομένων· καὶ τοῦτο ἔσται ὅταν ὑψωθῶσιν οἱ εὐτε λεῖς τῶν ἀνθρώπων. Κύκλῳ οἱ ἀσεβεῖς περιπατοῦσι, κατὰ τὸ ὕψος σου ἐπολυώρησας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Ἐπειδὴ ὁ κύκλος τῇ εὐθείᾳ ἐναντίος ἐστὶ κατὰ τὴν σκολιότητα καὶ εὐθύτητα, οἱ δὲ ἀσεβεῖς κύκλῳ περιπατοῦσιν, οἱ εὐσεβεῖς ἄρα εὐθεῖαν περιπατοῦ σιν. Β ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΒ'. Διὰ τὸ τέλος τὸ παρὰ τῷ Θεῷ πάντα πρὸ τοῦ τέ- λους ἀνδρικῶς ἡγωνίζετο· τὸ δὲ τέλος ὁ τῶν πόνων ἐστὶ καρπὸς, ζωὴν αἰώνιον καὶ βασιλείαν οὐρανῶν προξενῶν. Εἰς μὲν οὖν τὸ τέλος ἀνέπεμψε τὴν ᾠδὴν τῷ Θεῷ· κατὰ δὲ τὴν ἀρχὴν, ὡς ἀγωνιζόμενος ἔτι, τὰς πρώτας προφέρει φωνάς· Εως πότε, Κύριε, ἐπιλήσῃ μου εἰς τέλος; ἕως πότε ἀποστρέψεις τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ; Λή- θην δὲ Θεὸς ποιεῖται τῶν ἐπιλανθανομένων αὐτοῦ διὰ τῆς ἁμαρτίας· ἀποστρέφει καὶ τὸ πρόσωπον ἀπὸ τῶν αἰσχρόν τι πραττόντων, ἀναξίους εἶναι κρίνας τῆς ἐποπτείας αὐτοῦ· διόπερ ὑπὸ τοῦ συνειδότος νυτ- τόμενος καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ δεδιὼς κρίσιν ἐπάγει· και, 23. COMMENTARIA IN PSALMOS. et blasphema in Jesum verba comprimere. Perinde C D Matth, s Exod. v, 2. atque Pharao dixit : Non novi Dominum 11; jam ii dicunt, Quis noster Dominus est? rati verborum suorum efficacia, penes se potestatem esse exstin- guendæ Salvatoris doctrinæ, quasi scilicet ipsi sui juris et arbitrii essent. Hæc ipsa erant Pharisæo. rum et Sadducæorum labia; qui cum dissimula- tione Salvatorem adibant, Rabbi compellantes, et clam interim conspirationem in illum conflabant. Magniloqui autem erant seniores et principes sa- cerdotum populi, ausi percontari Salvatoren, ipsi- que dicere: In qua potestate hæc facis, et quis de- dit tibi hanc potestatem 13? VERS. 6. Propter miseriam inopum et gemitum pauperum nunc exsurgam, dicit Dominus. Ponam in salutari, fiducialiter agam in eo. Hoc item modo interpretari licet: Qui mei causa mendici et paupe res spiritu facti sunt, humili semper affectu verbo meo hærentes ingemiscunt, fidemque inviolatamı conservant : horum ego causa exsurgam ; atque ut resurrectioni meæ consentaneum est, salutem pa- riam omnibus hominibus: qua in re, ut præclare gesta, fiducialiter agam. VERS. 7. Eloquia Domini eloquia casta, argentum igne examinatum, probatum terra, purgatum septu plum. Argentum vero igni spe traditum, cum nulla alia materia commiscetur; eodemque prorsus modo eloquia Domini omni mendacio vacua sunt. VERS. 8. Tu, Domine, servabis nos et custodies nos a generatione hac in æternum. Cum mendicos tuos custodieris, cumque nos circummunieris in genera- tione futura, quæ æterna vocatur ; tunc iniqui illi, exclusi tua gratia per omnes homines diffusa, in circuitu ambulabunt, ut eos qui salutem obtinebunt circumspiciant: idque tunc eveniet, cum vel te- nuiores ex hominibus exaltati fuerint. Vers. 9. In circuitu impii ambulant : secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum. Quia circulus rectæ lineæ secundum obliquitatem et rectitudinem oppositus est; cum impii in circuitu ambulent, pii sane viri in recto gradiuntur. Propter finem, quem apud Deum consecuturus erat, ante finem viriliter omnino concertabat. Nam laborum fructus, est fris, qui et vitam æternam et regnum cœlorum procurat. In finem igitur canti- cum Deo emittit : atque a principio, utpote adhuc in certamine constitutus, hasce primas profert vo- ces : VERS. 2. Usquequo, Domine, oblivisceris me in fnem? Usquequo avertis faciem tuam a me? Oblivi- scitur autem Deus eorum qui per peccatum ipsius immemores sunt: avertitque faciem suam ab iis qui turpia quavis perpetrant, quos providentia sua indignos reputat. Quamobrem stimulante conscien tia, judicium Dei pertimescens, subjungit : 1. IN FINEM PSALMUS DAVID XII.

Inscription of David 15ΣΤΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΕ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:153ΣΤΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΕ. Τῷ μὲν Δαυὶ̈δ ἐπιγέγραπται ὁ ψαλμός· ἢ, τοῦ Δαυὶ̈δ, κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτάς. Ψαλμὸν δὲ εἶπον καταχρησάμενος τῇ συνηθείᾳ· κατὰ γὰρ τὸ ἀκριβὲς οὐκ ἄν τις αὐτὸν εἴποι ψαλμὸν, ὅτι μὴ τοῦτο δηλοῦν βούλεται ἡ προγραφή·

Εως τίνος θήσομαι βουλὰς ἐν ψυχῇ μου, ὀδύνας ἐν καρδίᾳ μου ἡμέρας καὶ νυκτός; Εως πότε ὑψωθήσεται ὁ ἐχθρός μου ἐπ' ἐμέ; Ἐπίβλε ψὸν, εἰσάκουσόν μου, Κύριε ὁ Θεός μου. Φώτι σον τοὺς ὀφθαλμούς μου, μήποτε υπνώσω εἰς θά νατον· μήποτε εἴποι ὁ ἐχθρός μου· Ισχυσα πρὸς αὐτόν. Ὑψοῦται δὲ κατὰ τοῦ ἁμαρτάνοντος δ ἐχθρὸς ταπεινουμένου τῇ ἁμαρτίᾳ· καὶ τοὐναντίον δικαιοπραγοῦντος. Ὡς μηδὲ βουλόμενος ἀμισθεί εἰσ ακουσθήναι, προτάττει τὸ ἐπίβλεψον, παρακαλῶν ἰδεῖν αὐτοῦ τὰ κατορθώματα. Η καὶ ὡς τοῦ Θεοῦ μὴ εἰσακούοντος, εἰ μή τις δίκαιος ᾖ. Πρόσωπον δὲ Θεοῦ φωτός γέμει, δύναμις οὖσα πρὸς εὐεργεσίαν προνο ουμένη· οὗ τις μετέχων φωτισθήσεται, καθάπερ ήλιακῶν ἀπολαύων αὐγῶν. Ἀποστραφέντος δὲ, μηχ έτι φωτιζομένη σκοτοῦται ψυχή, μηδὲν ἐνεργούν των τῶν ἔνδον ὀφθαλμῶν, οἵτινες διανοίας εἰσὶ λογι σμοί. Επιμενούσης δὲ τῇ ἁμαρτία, καὶ τοῦ σκότους ἐπὶ πλέον ἐπικρατοῦντος, τῷ καὶ μένειν ἀπεστραμ μένον τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ, ἑξῆς οἱονεί πως γίν νεται κακίας αθεράπευτα πλημμελούσης, καὶ μήτι γρηγοροῦσα λέγοιτ' ἂν εἰς θάνατον ἡμαρτηκέναι. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΦΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΓ'. Ἐπεὶ ταῦτα προφητικῶς εἰρημένα ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων ήμελλε γίνεσθαι, προγέγραπται τὸ, εἰς τὸ τέλος· ψαλμός (1) δὲ οὐκ εἴρηται διὰ τὸ κατηγο ρεῖν πάντων ἀνθρώπων. Εἶπεν ἄφρων ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· Οὐκ ἔστι Θεός. Διεφθάρησαν καὶ ἐβδελύχθησαν ἐν ἐπιτηδεύμα- σιν· οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστότητα. Τῶν δὲ ἀθέων οἱ μὲν μὴ εἶναι Θεὸν παντελῶς ἔδοξαν, ἀλλ᾽ εἶναι διὰ κενὸν ὄνομα· οἱ δὲ μὴ ὄντας ἀνέπλασαν, τὸν ὄντα παρωσάμενοι· οἱ δὲ εἶναι μὲν ἔφασαν, μὴ προνοεῖν δὲ τῶν ἐπὶ γῆς. Οἱ δὴ πάντες εἰς ἀθεῖαν περιετράπη- σαν φρονοῦντες οὕτως· εἰ καὶ μὴ ἐτόλμων εἰπεῖν δι' ἃς ἔχουσι πάντες φυσικὰς ἐννοίας περὶ Θεοῦ· διὸ καρδίᾳ ἔλεγον, ἀλλ᾽ οὐ στόματι· ἐν τούτῳ γὰρ καὶ πολλοὺς λέγειν ἐδόκουν θεούς. Ελέγχοντο δὲ ἀφ᾽ ὧν ἔδρων· ἀπὸ γὰρ τοῦ καρποῦ τὸ δένδρον γινώσκεται. Μηδεμιᾶς γὰρ ἀσελγείας φειδόμενοι, παντὶ δὲ τρόπῳ τὸν βίον διαφθειρόμενοι, εἰ καὶ μυρίους ὡμολό γουν θεούς, δῆλοι ἦσαν οὐδὲν ὑγιὲς φρονοῦντες περί Θεοῦ. ῎Αφρων οὖν ὄντως ὁ πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος επιδημίας βίος (2). Εἴπερ ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυ ρίου, οὐκοῦν τῷ μὴ φοβεῖσθαι καὶ ἀθετεῖν ἀντίκει ται ἡ σοφία. Πάντες ἐξέκλιναν ἅμα ἡχρειώθησαν· οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστότητα, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός. Δοκεῖ δέ μοι τὰ προκείμενα καὶ αὐτοῦ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους λεληθυίαν κατηγορίαν περιέχειν. Εἰ γὰρ, διακύψας ὁ σύμπας τῶν ἀνθρώπων βίος, - EXEGETICA. PARS III. B EUSEBI CESARIENSIS OPP. Veks. 3-5. Quandiu ponam consilia in anima A mea, dolores in corde meo die ac nocte ? Usquequo eraltabitur inimicus meus super me ? Respice et exau - di me, Domine Deus meus. Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte: ne quando dicat ini- micus meus : Prævalui adversus eum. Exaltatur ini- micus in peccantem peccato depressum ; secus vero agitur cum is probe se agit. Cum autem nolit se præter meritum exaudiri, præmittit illud, respice, rogans scilicet ut recte facta sua perpendat. Aut forte ideo sic loquitur, quod Deus nonnisi eum qui justus est exaudire soleat. Vultus porro Dei, lumi- ne plenus, est virtus quædam ad beneficia confe- renda prospiciens, cujus quisquis particeps fuerit illuminabitur, ac si solaribus radiis frueretur. Quod si avertatur, tum anima non illustrata in tenebris agit; quia interiores oculi, videlicet mentis cogita- tiones, nihil operantur. Cum autem in peccato per- severat, tenebris magis magisque obtinentibus, quia vultus Dei penitus aversus manet; tum, malitia id operante, ceu incurabilis evadit : nec ultra salu- ti suæ advigilans, ad mortem peccasse jure di- catur. Quia hæc prophetice dicta in consuminatione sæ- culorum futura erant, præmittitur illud, in finem : psalmus autem non dicitur, quia incusat omnes homines. C VERS. 2. Dixit insipiens in corde suo : Non est Deus. Corrupti sunt et abominabiles facti sunt in studiis : non est qui faciat bonum. Ex atheis alii quidem existimaverunt Deum nullatenus exsistere, sed vanum esse nomen; alii, vero Deo ejecto, alios qui nullatenus sunt confinxerunt ; alii vero esse quidem Deum dixerunt, sed terrena non prospicere. Onines porro qui utramvis harum sententiarum tuentur, in atheiam, sive omnis religionis despe- cium, prolapsi sunt. Etsi vero, quia omnibus a na- tura insita est Dei notitia, id palam effari non au- debant, non ore, sed corde talia loquebantur : nam ore tenus multos deos profitebantur. Sed ex eorum gestis arguebatur quid mente tenerent: nam ex fructu arbor dignoscitur. Cum enim a nullo flagi- tiorum genere temperarent, omnique modo vitam inquinarent, etiamsi infinitos esse deos confiteren- D tur ; palam tamen erat eos sanum nihil de Deo sen- tire. Itaque ante Salvatoris adventum tota vita ge- Rusque hominum insipiens erat. Nam si initium sapientiæ timor Domini 13; sane Deum non timere ac despicere, oppositum sapientiae fuerit. VERS. 3. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt : non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Hæc mihi videntur tacitam quamdam Judaici populi criminationem complecti. Nam si Psal. cx, 10. gebatur, nec est in Hebræo 1922. scilicet pro hominum genere; sic superius ad vers. psalmi v accipitur, et in fine sexti libri De præpa- ralione evangelica, universum hominum genus, aliisque in locis non in- frequenter hoc usu occurrit. 1. IN FINEM PSALMUS DAVID XIII. (1) In Eusebii exemplari hæc του ψαλμός non le- (2) Eusebio Camliaris est hic nsus vocis βίος,

ἀλλ’ ἔστι στηλογραφία προφητείαν περιέχουσα θαυμαστὴν, καὶ γραφῆς αἰωνίου, ὥσπερ ἐν στήλῃ τετυπωμένης, ἀξίαν. Φύλαξόν με, Κύριε, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἤλπισα. Εἶπα τῷ Κυρίῳ· Θεός μου εἶ σύ· ὅτι τῶν ἀγαθῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις. Ὅτι μὲν οὖν διὰ τοῦ Δαυὶ̈δ ἀναπεφώνηται τὰ ἐν τῇ προφητείᾳ περιεχόμενα, παντὶ ἂν εἴη σαφές. Ζητουμένου δὲ εἰς τίνα ἄρα χρὴ ἀναφέρειν τὰ λεγόμενα, ἀξιόχρεως ἡμῖν διδάσκαλος γένοιτ’ ἂν Πέτρος ὁ ἀπόστολος, ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων μνημονεύσας τῶν ἐν αὐτῇ φερομένων. Διελθὼν γὰρ πρὸς τὸν λαὸν τὰ τοῦ ψαλμοῦ, ταῦτά τε ἐπὶ τὸν Σωτῆρα τὰ εἰρημένα ἀναδιδάξας, ἑξῆς ἐπιφέρει καί φησιν· Ἄνδρες ἀδελφοὶ, ἐξὸν εἰπεῖν μετὰ παῤῥησίας πρὸς ὑμᾶς περὶ τοῦ πατριάρχου Δαυὶ̈δ, ὅτι καὶ ἐτελεύτησε καὶ ἐτάφη· καὶ τὸ μνῆμα αὐτοῦ ἐστιν ἐν ἡμῖν ἄχρι τῆς ἡμέρας ταύτης. Προφήτης οὖν ὑπάρχων, καὶ εἰδὼς, ὅτι ὅρκῳ ὤμοσεν αὐτῷ ὁ Θεὸς ἐκ καρποῦ τῆς ὀσφύος αὐτοῦ τὸ κατὰ σάρκα ἀναστήσειν τὸν Χριστὸν, καθίσαι ἐπὶ τὸν θρόνον αὐτοῦ, προϊδὼν ἐλάλησε περὶ τῆς ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ, ὅτι οὔτε ἐγκατελείφθη εἰς ᾅδην, οὔτε ἡ σὰρξ αὐτοῦ εἶδε διαφθοράν.

Εως τίνος θήσομαι βουλὰς ἐν ψυχῇ μου, ὀδύνας ἐν καρδίᾳ μου ἡμέρας καὶ νυκτός; Εως πότε ὑψωθήσεται ὁ ἐχθρός μου ἐπ' ἐμέ; Ἐπίβλε ψὸν, εἰσάκουσόν μου, Κύριε ὁ Θεός μου. Φώτι σον τοὺς ὀφθαλμούς μου, μήποτε υπνώσω εἰς θά νατον· μήποτε εἴποι ὁ ἐχθρός μου· Ισχυσα πρὸς αὐτόν. Ὑψοῦται δὲ κατὰ τοῦ ἁμαρτάνοντος δ ἐχθρὸς ταπεινουμένου τῇ ἁμαρτίᾳ· καὶ τοὐναντίον δικαιοπραγοῦντος. Ὡς μηδὲ βουλόμενος ἀμισθεί εἰσ ακουσθήναι, προτάττει τὸ ἐπίβλεψον, παρακαλῶν ἰδεῖν αὐτοῦ τὰ κατορθώματα. Η καὶ ὡς τοῦ Θεοῦ μὴ εἰσακούοντος, εἰ μή τις δίκαιος ᾖ. Πρόσωπον δὲ Θεοῦ φωτός γέμει, δύναμις οὖσα πρὸς εὐεργεσίαν προνο ουμένη· οὗ τις μετέχων φωτισθήσεται, καθάπερ ήλιακῶν ἀπολαύων αὐγῶν. Ἀποστραφέντος δὲ, μηχ έτι φωτιζομένη σκοτοῦται ψυχή, μηδὲν ἐνεργούν των τῶν ἔνδον ὀφθαλμῶν, οἵτινες διανοίας εἰσὶ λογι σμοί. Επιμενούσης δὲ τῇ ἁμαρτία, καὶ τοῦ σκότους ἐπὶ πλέον ἐπικρατοῦντος, τῷ καὶ μένειν ἀπεστραμ μένον τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ, ἑξῆς οἱονεί πως γίν νεται κακίας αθεράπευτα πλημμελούσης, καὶ μήτι γρηγοροῦσα λέγοιτ' ἂν εἰς θάνατον ἡμαρτηκέναι. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΦΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΓ'. Ἐπεὶ ταῦτα προφητικῶς εἰρημένα ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων ήμελλε γίνεσθαι, προγέγραπται τὸ, εἰς τὸ τέλος· ψαλμός (1) δὲ οὐκ εἴρηται διὰ τὸ κατηγο ρεῖν πάντων ἀνθρώπων. Εἶπεν ἄφρων ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· Οὐκ ἔστι Θεός. Διεφθάρησαν καὶ ἐβδελύχθησαν ἐν ἐπιτηδεύμα- σιν· οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστότητα. Τῶν δὲ ἀθέων οἱ μὲν μὴ εἶναι Θεὸν παντελῶς ἔδοξαν, ἀλλ᾽ εἶναι διὰ κενὸν ὄνομα· οἱ δὲ μὴ ὄντας ἀνέπλασαν, τὸν ὄντα παρωσάμενοι· οἱ δὲ εἶναι μὲν ἔφασαν, μὴ προνοεῖν δὲ τῶν ἐπὶ γῆς. Οἱ δὴ πάντες εἰς ἀθεῖαν περιετράπη- σαν φρονοῦντες οὕτως· εἰ καὶ μὴ ἐτόλμων εἰπεῖν δι' ἃς ἔχουσι πάντες φυσικὰς ἐννοίας περὶ Θεοῦ· διὸ καρδίᾳ ἔλεγον, ἀλλ᾽ οὐ στόματι· ἐν τούτῳ γὰρ καὶ πολλοὺς λέγειν ἐδόκουν θεούς. Ελέγχοντο δὲ ἀφ᾽ ὧν ἔδρων· ἀπὸ γὰρ τοῦ καρποῦ τὸ δένδρον γινώσκεται. Μηδεμιᾶς γὰρ ἀσελγείας φειδόμενοι, παντὶ δὲ τρόπῳ τὸν βίον διαφθειρόμενοι, εἰ καὶ μυρίους ὡμολό γουν θεούς, δῆλοι ἦσαν οὐδὲν ὑγιὲς φρονοῦντες περί Θεοῦ. ῎Αφρων οὖν ὄντως ὁ πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος επιδημίας βίος (2). Εἴπερ ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυ ρίου, οὐκοῦν τῷ μὴ φοβεῖσθαι καὶ ἀθετεῖν ἀντίκει ται ἡ σοφία. Πάντες ἐξέκλιναν ἅμα ἡχρειώθησαν· οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστότητα, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός. Δοκεῖ δέ μοι τὰ προκείμενα καὶ αὐτοῦ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους λεληθυίαν κατηγορίαν περιέχειν. Εἰ γὰρ, διακύψας ὁ σύμπας τῶν ἀνθρώπων βίος, - EXEGETICA. PARS III. B EUSEBI CESARIENSIS OPP. Veks. 3-5. Quandiu ponam consilia in anima A mea, dolores in corde meo die ac nocte ? Usquequo eraltabitur inimicus meus super me ? Respice et exau - di me, Domine Deus meus. Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte: ne quando dicat ini- micus meus : Prævalui adversus eum. Exaltatur ini- micus in peccantem peccato depressum ; secus vero agitur cum is probe se agit. Cum autem nolit se præter meritum exaudiri, præmittit illud, respice, rogans scilicet ut recte facta sua perpendat. Aut forte ideo sic loquitur, quod Deus nonnisi eum qui justus est exaudire soleat. Vultus porro Dei, lumi- ne plenus, est virtus quædam ad beneficia confe- renda prospiciens, cujus quisquis particeps fuerit illuminabitur, ac si solaribus radiis frueretur. Quod si avertatur, tum anima non illustrata in tenebris agit; quia interiores oculi, videlicet mentis cogita- tiones, nihil operantur. Cum autem in peccato per- severat, tenebris magis magisque obtinentibus, quia vultus Dei penitus aversus manet; tum, malitia id operante, ceu incurabilis evadit : nec ultra salu- ti suæ advigilans, ad mortem peccasse jure di- catur. Quia hæc prophetice dicta in consuminatione sæ- culorum futura erant, præmittitur illud, in finem : psalmus autem non dicitur, quia incusat omnes homines. C VERS. 2. Dixit insipiens in corde suo : Non est Deus. Corrupti sunt et abominabiles facti sunt in studiis : non est qui faciat bonum. Ex atheis alii quidem existimaverunt Deum nullatenus exsistere, sed vanum esse nomen; alii, vero Deo ejecto, alios qui nullatenus sunt confinxerunt ; alii vero esse quidem Deum dixerunt, sed terrena non prospicere. Onines porro qui utramvis harum sententiarum tuentur, in atheiam, sive omnis religionis despe- cium, prolapsi sunt. Etsi vero, quia omnibus a na- tura insita est Dei notitia, id palam effari non au- debant, non ore, sed corde talia loquebantur : nam ore tenus multos deos profitebantur. Sed ex eorum gestis arguebatur quid mente tenerent: nam ex fructu arbor dignoscitur. Cum enim a nullo flagi- tiorum genere temperarent, omnique modo vitam inquinarent, etiamsi infinitos esse deos confiteren- D tur ; palam tamen erat eos sanum nihil de Deo sen- tire. Itaque ante Salvatoris adventum tota vita ge- Rusque hominum insipiens erat. Nam si initium sapientiæ timor Domini 13; sane Deum non timere ac despicere, oppositum sapientiae fuerit. VERS. 3. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt : non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Hæc mihi videntur tacitam quamdam Judaici populi criminationem complecti. Nam si Psal. cx, 10. gebatur, nec est in Hebræo 1922. scilicet pro hominum genere; sic superius ad vers. psalmi v accipitur, et in fine sexti libri De præpa- ralione evangelica, universum hominum genus, aliisque in locis non in- frequenter hoc usu occurrit. 1. IN FINEM PSALMUS DAVID XIII. (1) In Eusebii exemplari hæc του ψαλμός non le- (2) Eusebio Camliaris est hic nsus vocis βίος,

Τοῦτον τὸν Ἰησοῦν ἀνέστησεν ὁ Θεὸς, οὗ πάντες ἡμεῖς ἐσμεν μάρτυρες. Ὧν οὕτως εἰρημένων, περιττὸν ἂν εἴη τοῦ λοιποῦ ζητεῖν, ἐπὶ τίνα χρὴ φέρειν τὴν προφητείαν, ἅπαξ ὑπὸ τηλικούτου μάρτυρος δεδιδαγμένοι. Κατὰ μὲν οὖν τοὺς Ἑβδομήκοντα στηλογραφία λέλεκται ἡ προφητεία, τὸ περιέχειν τὴν κατὰ τοῦ θανάτου νίκην τοῦ Σωτῆρος διὰ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως αὐτοῦ κατωρθωμένην. Ὥσπερ γὰρ τῶν ἀγωνιζομένων ἐν σταδίοις οἱ μέγιστοι καὶ παράδοξοι ἆθλοι στήλης ἀξιοῦνται, καὶ τῶν ἐν πολέμοις κατὰ τῶν ἐχθρῶν τρόπαια εἰς μακρὰν μνήμην στηλιτεύεται· οὕτω καὶ τὸ μέγα τρόπαιον τοῦ Σωτῆρος, ὅπερ ἤγειρε καθελὼν τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, ἄνωθεν ἀπὸ τῶν προφητικῶν χρόνων ἐστηλιτεύετο ταῖς ἑαυτῶν γραφαῖς· διὸ στηλογραφία λέλεκται. Ὅτι τῶν ἀγαθῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις. Οὐχ ἵνα τὰ ἐπάξια χαρίσηται ἀνθ’ ὧν αὐτῷ προσηγάγομεν. Ἄλλοι δέ φασιν, ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Σωτῆρος εἴρηται ὁ ψαλμός· εἴρηται δὲ κατὰ τὸ ἀνθρώπειον, ὥσπερ αὐτοὶ αὐτὰ πολλὰ καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις εὑρίσκομεν· τοιοῦτόν ἐστι τό· Πάτερ, εἰ δυνατὸν, παρελθέτω τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ’ ἐμοῦ. Πλὴν οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ’ ὡς σύ·

Εως τίνος θήσομαι βουλὰς ἐν ψυχῇ μου, ὀδύνας ἐν καρδίᾳ μου ἡμέρας καὶ νυκτός; Εως πότε ὑψωθήσεται ὁ ἐχθρός μου ἐπ' ἐμέ; Ἐπίβλε ψὸν, εἰσάκουσόν μου, Κύριε ὁ Θεός μου. Φώτι σον τοὺς ὀφθαλμούς μου, μήποτε υπνώσω εἰς θά νατον· μήποτε εἴποι ὁ ἐχθρός μου· Ισχυσα πρὸς αὐτόν. Ὑψοῦται δὲ κατὰ τοῦ ἁμαρτάνοντος δ ἐχθρὸς ταπεινουμένου τῇ ἁμαρτίᾳ· καὶ τοὐναντίον δικαιοπραγοῦντος. Ὡς μηδὲ βουλόμενος ἀμισθεί εἰσ ακουσθήναι, προτάττει τὸ ἐπίβλεψον, παρακαλῶν ἰδεῖν αὐτοῦ τὰ κατορθώματα. Η καὶ ὡς τοῦ Θεοῦ μὴ εἰσακούοντος, εἰ μή τις δίκαιος ᾖ. Πρόσωπον δὲ Θεοῦ φωτός γέμει, δύναμις οὖσα πρὸς εὐεργεσίαν προνο ουμένη· οὗ τις μετέχων φωτισθήσεται, καθάπερ ήλιακῶν ἀπολαύων αὐγῶν. Ἀποστραφέντος δὲ, μηχ έτι φωτιζομένη σκοτοῦται ψυχή, μηδὲν ἐνεργούν των τῶν ἔνδον ὀφθαλμῶν, οἵτινες διανοίας εἰσὶ λογι σμοί. Επιμενούσης δὲ τῇ ἁμαρτία, καὶ τοῦ σκότους ἐπὶ πλέον ἐπικρατοῦντος, τῷ καὶ μένειν ἀπεστραμ μένον τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ, ἑξῆς οἱονεί πως γίν νεται κακίας αθεράπευτα πλημμελούσης, καὶ μήτι γρηγοροῦσα λέγοιτ' ἂν εἰς θάνατον ἡμαρτηκέναι. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΦΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΓ'. Ἐπεὶ ταῦτα προφητικῶς εἰρημένα ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων ήμελλε γίνεσθαι, προγέγραπται τὸ, εἰς τὸ τέλος· ψαλμός (1) δὲ οὐκ εἴρηται διὰ τὸ κατηγο ρεῖν πάντων ἀνθρώπων. Εἶπεν ἄφρων ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· Οὐκ ἔστι Θεός. Διεφθάρησαν καὶ ἐβδελύχθησαν ἐν ἐπιτηδεύμα- σιν· οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστότητα. Τῶν δὲ ἀθέων οἱ μὲν μὴ εἶναι Θεὸν παντελῶς ἔδοξαν, ἀλλ᾽ εἶναι διὰ κενὸν ὄνομα· οἱ δὲ μὴ ὄντας ἀνέπλασαν, τὸν ὄντα παρωσάμενοι· οἱ δὲ εἶναι μὲν ἔφασαν, μὴ προνοεῖν δὲ τῶν ἐπὶ γῆς. Οἱ δὴ πάντες εἰς ἀθεῖαν περιετράπη- σαν φρονοῦντες οὕτως· εἰ καὶ μὴ ἐτόλμων εἰπεῖν δι' ἃς ἔχουσι πάντες φυσικὰς ἐννοίας περὶ Θεοῦ· διὸ καρδίᾳ ἔλεγον, ἀλλ᾽ οὐ στόματι· ἐν τούτῳ γὰρ καὶ πολλοὺς λέγειν ἐδόκουν θεούς. Ελέγχοντο δὲ ἀφ᾽ ὧν ἔδρων· ἀπὸ γὰρ τοῦ καρποῦ τὸ δένδρον γινώσκεται. Μηδεμιᾶς γὰρ ἀσελγείας φειδόμενοι, παντὶ δὲ τρόπῳ τὸν βίον διαφθειρόμενοι, εἰ καὶ μυρίους ὡμολό γουν θεούς, δῆλοι ἦσαν οὐδὲν ὑγιὲς φρονοῦντες περί Θεοῦ. ῎Αφρων οὖν ὄντως ὁ πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος επιδημίας βίος (2). Εἴπερ ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυ ρίου, οὐκοῦν τῷ μὴ φοβεῖσθαι καὶ ἀθετεῖν ἀντίκει ται ἡ σοφία. Πάντες ἐξέκλιναν ἅμα ἡχρειώθησαν· οὐκ ἔστι ποιῶν χρηστότητα, οὐκ ἔστιν ἕως ἑνός. Δοκεῖ δέ μοι τὰ προκείμενα καὶ αὐτοῦ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους λεληθυίαν κατηγορίαν περιέχειν. Εἰ γὰρ, διακύψας ὁ σύμπας τῶν ἀνθρώπων βίος, - EXEGETICA. PARS III. B EUSEBI CESARIENSIS OPP. Veks. 3-5. Quandiu ponam consilia in anima A mea, dolores in corde meo die ac nocte ? Usquequo eraltabitur inimicus meus super me ? Respice et exau - di me, Domine Deus meus. Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte: ne quando dicat ini- micus meus : Prævalui adversus eum. Exaltatur ini- micus in peccantem peccato depressum ; secus vero agitur cum is probe se agit. Cum autem nolit se præter meritum exaudiri, præmittit illud, respice, rogans scilicet ut recte facta sua perpendat. Aut forte ideo sic loquitur, quod Deus nonnisi eum qui justus est exaudire soleat. Vultus porro Dei, lumi- ne plenus, est virtus quædam ad beneficia confe- renda prospiciens, cujus quisquis particeps fuerit illuminabitur, ac si solaribus radiis frueretur. Quod si avertatur, tum anima non illustrata in tenebris agit; quia interiores oculi, videlicet mentis cogita- tiones, nihil operantur. Cum autem in peccato per- severat, tenebris magis magisque obtinentibus, quia vultus Dei penitus aversus manet; tum, malitia id operante, ceu incurabilis evadit : nec ultra salu- ti suæ advigilans, ad mortem peccasse jure di- catur. Quia hæc prophetice dicta in consuminatione sæ- culorum futura erant, præmittitur illud, in finem : psalmus autem non dicitur, quia incusat omnes homines. C VERS. 2. Dixit insipiens in corde suo : Non est Deus. Corrupti sunt et abominabiles facti sunt in studiis : non est qui faciat bonum. Ex atheis alii quidem existimaverunt Deum nullatenus exsistere, sed vanum esse nomen; alii, vero Deo ejecto, alios qui nullatenus sunt confinxerunt ; alii vero esse quidem Deum dixerunt, sed terrena non prospicere. Onines porro qui utramvis harum sententiarum tuentur, in atheiam, sive omnis religionis despe- cium, prolapsi sunt. Etsi vero, quia omnibus a na- tura insita est Dei notitia, id palam effari non au- debant, non ore, sed corde talia loquebantur : nam ore tenus multos deos profitebantur. Sed ex eorum gestis arguebatur quid mente tenerent: nam ex fructu arbor dignoscitur. Cum enim a nullo flagi- tiorum genere temperarent, omnique modo vitam inquinarent, etiamsi infinitos esse deos confiteren- D tur ; palam tamen erat eos sanum nihil de Deo sen- tire. Itaque ante Salvatoris adventum tota vita ge- Rusque hominum insipiens erat. Nam si initium sapientiæ timor Domini 13; sane Deum non timere ac despicere, oppositum sapientiae fuerit. VERS. 3. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt : non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Hæc mihi videntur tacitam quamdam Judaici populi criminationem complecti. Nam si Psal. cx, 10. gebatur, nec est in Hebræo 1922. scilicet pro hominum genere; sic superius ad vers. psalmi v accipitur, et in fine sexti libri De præpa- ralione evangelica, universum hominum genus, aliisque in locis non in- frequenter hoc usu occurrit. 1. IN FINEM PSALMUS DAVID XIII. (1) In Eusebii exemplari hæc του ψαλμός non le- (2) Eusebio Camliaris est hic nsus vocis βίος,

PG 23:155καὶ, Πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα μου καὶ Πατέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν. Οὕτως εὑρίσκομεν αὐτὸν εὐχόμενον συνεχῶς, καὶ τὰ γόνατα κάμπτοντα. Οὕτω τοίνυν καὶ ἐν τούτῳ τῷ ψαλμῷ αἰτεῖ φυλαχθῆναι, καὶ ὑφ’ ἑαυτοῦ φυλάττεται. Αἰτεῖ μὲν γὰρ ὡς ἄνθρωπος, δίδωσι δὲ τὴν αἴτησιν ὡς Θεός· εὐδοκοῦντος δηλονότι καὶ συνεργοῦντος τοῦ οἰκείου Πατρός. Ὅτι τῶν ἀγαθῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις. Τοῦτο ὁ Σύμμαχος ἑτέρως ἡρμήνευσεν· Ἀγαθόν μοι οὐκ ἔστιν ἄνευ σοῦ. Πᾶσα, φησὶ, τῶν ἀγαθῶν ἡ φορὰ διὰ τῆς σῆς ὑπάρχει μοι χάριτος. Ἀμφότερα δὲ τῆς εὐσεβείας ἔχεται. Καὶ ἡμεῖς γὰρ παρὰ τοῦ Θεοῦ τῶν ἀγαθῶν ἀπολαύομεν, καὶ αὐτὸς τῆς ἡμετέρας δικαιοπραγίας οὐ χρῄζει· χάριν μέντοι τῆς ἡμετέρας ὠφελείας ταύτην νομοθετεῖ. Τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε πάντα τὰ θελήματα αὐτοῦ ἐν αὐτοῖς. Ὑμεῖς δέ ἐστε σῶμα Χριστοῦ, καὶ μέλη ἐκ μέλους. Δύναται, ἰδιοποιούμενος τὰ πάθη τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ, τὰ προκείμενα ἐξ αὐτῆς λέγειν· Τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε πάντα τὰ θελήματα αὑτοῦ ἐν αὐτοῖς. Ἐπληθύνθησαν αἱ ἀσθένειαι αὐτῶν. Ἕτεροι δὲ γῆν αὐτοῦ τὴν Ἐκκλησίαν φασίν·

ὅθεν καὶ θαυμάσια γίνονται τὰ τοῦ Θεοῦ θελήματα, Θελήματα δὲ Θεοῦ αἱ κατ’ εἶδος ἀρεταὶ παρισταμένου τούτου· ἐκ τοῦ· Εὗρον Δαυὶ̈δ τὸν τοῦ Ἰεςσαὶ, ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου, ὃς ποιήσει πάντα τὰ θελήματά μου, τὰ οὕτως ἡρμηνευμένα θελήματα Θεοῦ. Θαυμαστοῖ δὲ Θεὸς ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ, πλέον τι ἐχόντων τῶν κατὰ Θεὸν σοφῶν τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἐν τῷ κατὰ ἀρετὴν ἐνεργεῖν. Οὐ γὰρ ἀνδρεία ἡ αὐτὴ τῶν μαρτύρων τῆς ἀληθείας, προφητῶν τε καὶ ἀποστόλων, τῇ τῶν ἄλλως ἀνδριζομένων; ἀλλ’ οὐδὲ, ἡ σωφροσύνη τῶν τηρούντων ἣν ἔσχεν Ἰωσὴφ καὶ Σουσάννα, τῇ τῶν ἄλλων σωφροσύνῃ. Οὕτω δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν, θαυμαστοῦντος Θεοῦ τὰς τῶν ἁγίων ἀρετὰς ὡς ἀσυγκρίτως ὑπερέχειν αὐτοὺς τῶν κατὰ ἀνθρώπους γενομένων σπουδαίων. Οὕτω θαυμασίων τῶν θελημάτων τοῦ Θεοῦ ἐν τοῖς ἁγίοις ὄντων, πληθύνονται αὐτῶν, τῶν ἁγίων λέγω, αἱ ἀσθένειαι, ὁρώντων ὡς πολὺ ἀπολείπονται τῆς Θεοῦ ἰσχύος καὶ τοῦ μεγέθους αὐτοῦ. Ὅμως, εἰ καὶ πληθύνονται αἱ προλεχθεῖσαι αὐτῶν ἀσθένειαι, οὐκ ἐμβραδύνουσιν, οὐ παραμένουσιν αὐτοῖς, παραχρῆμα ἀπερχόμεναι. Μέχρι γὰρ τοῦ ἐννοῆσαι αὐτὰς, ἔσχον αὐτὰς ταχυνούσας ἐν τῷ μηκέτ’ εἶναι·

PG 23:157διὰ τὸ ἰσχύειν ἐν τῷ ἐνδυναμοῦσθαι αὐτοὺς ὑπὸ Χριστοῦ πρώτων, ἐν τῷ Θεῷ ποιήσομεν δύναμιν. Οἶμαι δὲ διὰ τούτων δηλοῦσθαι τῶν ἁπάντων τῶν πάλαι εἰδωλολατρῶν τὴν προτέραν κατάστασιν· ἐν ᾗ, ἄθεοι ὄντες καὶ εἰδωλολάτραι, οὐκ ἐπὶ μίαν ἐξώκειλαν πλάνην. Πλῆθος γὰρ ἦν αὐτῶν τῆς πολυθεί̈ας καὶ εἰδωλολατρείας καὶ ἀσθενείας. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐξ αὐτῶν ἐκείνων μεταβαλόντες διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος γεγόνασιν ἅγιοι τοῦ Θεοῦ, διὰ τοῦτο λέλεκται· Τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε πάντα τὰ θελήματά μου ἐν αὐτοῖς· καὶ ἐπεὶ συνῆπται τό· Ἐπληθύνθησαν εἴδωλα αὐτῶν, ἢ τὰ διαπονήματα αὐτῶν, ἢ ἀσθένειαι αὐτῶν. Ταῦτα γὰρ πάντα προσῆν τοῖς ὕστερον ἁγίοις πρὸ τῆς ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω μεταβολῆς. Ἀλλὰ μετὰ ταῦτα ἐτάχυναν, οὐκ ἀμελήσαντες, οὐδὲ βραδύναντες, ἀλλὰ διὰ τάχους τὴν μετάνοιαν ἐνδειξάμενοι μετὰ τὴν εἰς αὐτοὺς γενομένην χάριν, δι’ ἧς ἐθαυμαστώθη πάντα τοῦ Σωτῆρος θελήματα ἐν αὐτοῖς. Ὅθεν συγχώρησιν προτέρων ἁμαρτημάτων διδοὺς αὐτοῖς φησιν· Οὐ μὴ συναγάγω τὰς συναγωγὰς αὐτῶν ἐξ αἱμάτων· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν· Οὐ μὴ σπείσω σπονδὰς αὐτῶν ἐξ αἱμάτων.

ἐκ τοῦ οὐρανοῦ Κύριος καὶ ἐπισκοπήσας τοὺς ἐπὶ γῆς πάντας εὗρεν ἐκκλίναντας καὶ ἀχρειωθέντας, ὡς μηδένα μηδαμῶς ευρίσκεσθαι ἐν ἀνθρώποις, μηδὲ μέχρις ἑνὸς, τὸν μηδὲ ἠχρειωμένον, μηδὲ ἐκκλί- ναντα ἀκόλουθόν ἐστι τοῖς πᾶσι συμπεριλαμβάνε- σθαι, καὶ τὸ Ἰουδαίων ἔθνος, καὶ αὐτὸν τὸν καλούμενον Ἰσραήλ. Τὰ μέντοι προκείμενα λόγια σαφῶς ἀπὸ εφήνατο, ότι πάντες ἐξέκλιναν, ἅμα ἡχρειώθησαν, ὡς μηδὲ εἶναι ποιοῦντα χρηστότητα, μηδὲ ἕως ἑνός. Έδει γὰρ τὸ μέγεθος παραστῆναι τῆς ἐν τοῖς ἀν- θρώποις εγγενομένης νόσου πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος παρουσίας· ὡς ἂν ἡ ἄφιξις αὐτοῦ φανείη τοῖς πᾶσιν αναγκαία. Πάντες γὰρ ἥμαρτον καὶ ὑστεροῦνται τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, δικαιούμενοι δωρεάν τῇ αὐτοῦ χά- ριτι. Ταύτην δὲ καὶ ὁ Ἡσαΐας συμφώνως ἀποδίδωσι τὴν διάνοιαν ἐν οἷς φησι πρὸς τὴν Ἰουδαίων συν- αγωγὴν ἀποτεινόμενος· Ἰδοὺ ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἐπράθητε, καὶ ταῖς ἀνομίαις ὑμῶν ἐξαπέστειλα τὴν μητέρα ὑμῶν, διότι ἦλθον, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἄν θρωπος· ἐκάλεσα, καὶ οὐκ ἦν ὁ ὑπακούων. Τὸ γὰρ, διότι ἦλθον, ὅμοιον ἂν εἴη τῷ, Κύριος ἐξ οὐ ρανοῦ διέκυψεν ἐπὶ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων· τὸ δέ· Καὶ οὐκ ἦν ἄνθρωπος, καὶ οὐκ ἦν ὁ ὑπο ακούων, ὅμοιον τῷ· Πάντες ἐξέκλιναν καὶ ἠχρειώ- θησαν. Β οὐχὶ γνώσονται πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, οἱ ἐσθίοντες τὸν λαόν μου βρώσει ἄρτου; Καί μοι δοκεῖ προφητεύειν μεταβολὴν ἔσε σθαι τῶν ἐθνῶν ἐκ θηριώδους βίου, καὶ ἐξ ἀγνωσίας Θεοῦ, ἐπὶ ἥμερον καὶ θεοσεβή τρόπον· ὁ καὶ ἔστιν ὀφθαλμοῖς παραλαβόντα μαρτυρῆσαι ἀλήθειαν τῇ προφητεία. Αναγνώσῃ τοίνυν τὰ προκείμενα ερωτη- ματικῶς, πυνθανομένου τοῦ λόγου καὶ φάσκοντος· Εἰ καὶ πάντες ἐξέκλιναν πρὸ τῆς τοῦ Χριστοῦ παρ- ουσίας καὶ ἠχρειώθησαν· μὴ τοίνυν οὐχὶ γνώσον ται ἐν τῷ μετὰ ταῦτα χρόνῳ πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν ; προσυπακουόντων (1) ἡμῶν· Τὸν Κύριον, καὶ κατὰ κοινοῦ πάλιν λαμβανόν- των τὰ ἑξῆς. Καὶ αὐτοὶ γὰρ οἱ πάλαι τὸν λαὸν τοῦ Θεοῦ ὡσεὶ ἄρτον ἐσθίοντες, καὶ τὸν Κύριον μηδε- πώποτε ἐπικαλεσάμενοι, μὴ οὐχὶ γνώσονται αὐτ τόν ; Καὶ Ἡσαΐας δὲ συνάδει περὶ τῶν αὐτῶν θεσπί ζων καὶ λέγων· Οἷς οὐκ ἀνηγγέλη περὶ αὐτοῦ ὄψονται: καὶ οἱ οὐκ ἀκηκόασι συνήσουσιν. Εt Ἐκεῖ ἐδειλίασαν φόβῳ, οὗ οὐκ ἦν φόβος. Ότι ὁ Θεὸς ἐν γενεᾷ δικαίᾳ. Τίνες δὲ ἀλλ᾽ ἢ οἱ ἐργα ζόμενοι τὴν ἀνομίαν, καὶ οἱ πρότερον μὴ ἐπικαλού- μενοι τὸν Κύριον; ἔσται γάρ ποτε καιρός, ὅτε ἐπι- γνώσονται αὐτὸν, καθ᾽ ἂν καὶ φόβον ἀναλήψονται τοῦ Θεοῦ καὶ δειλίαν ἀγαθήν. Ὅτι δὲ τὸν φόβον ἀναλαβεῖν Κυρίου ἀγαθόν ἐστι, δῆλον ἀπὸ τοῦ λέγεσθαι· Ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυρίου. Οἱ δηλούμενοι τοίνυν φοβη θήσονται ἐκεῖ φόβῳ· τουτέστι τότε. Τίνα δὲ φοβηθή- κούειν, εἰ ὑπακούων, COMMENTARIA IN PSALMOS. A respiciens de cœlo Dominus atque considerans, de- G prehenderit omnes qui in terra versabantur, decli nasse et inutiles factos esse, ut nemo prorsus re- periretur in hominibus, ac ne vel unus, qui non inutilis factus esset, et qui non declinasset, conse queus omnino est cum omnibus comprehendi etiam ipsum Judaicum genus, quod item Israel nuncupa - tum est. Istis itaque eloquiis clare pronuntiatur,' quod scilicet omnes declinaverint, et simul inutiles facti sint, ita ut nullus fuerit qui faceret bonum, ne vel usque ad unum. Par fuit enim magnitudinem morbi, qui ante Salvatoris adventum in omnibus hominibus grassabatur, palam facere : ut mani- festum omnibus esset ejus in terra peregrinationem fuisse prorsus necessariam. Omnes siquidem pec- caverunt, omnes gloria Dei privabantur, et jam ejus gratia gratis justificati sunt. Huic consonam Isaias sententiam tradit, ubi Judæorum synago- gam compellans ait : Ecce in iniquitatibus vestris renditi estis, et in sceleribus vestris dimisi matrem vestram : quia veni, et non erat vir; vocavi, et non erat qui responderet. Illud enim, quia veni, his ver- bis affine fuerit, Dominus de cœlo prospexit super flios hominum; illud autem, non erat vir, et non eral qui responderet, simile illi, Omnes declinaveruns et inutiles facti sunt. VERS. 4. Nonne cognoscent omnes qui operantur iniquitatem, qui devorant plebem meam comestione panis? Videtur mihi vaticinari futuram gentium, ex vita ferina et ignorantia Dei, in mansuetos. ac reli- giosos mores mutationem : quod est, re oculis per- cepta, veritatem prophetiæ testificari. Hæc itaque interrogandi more legenda sunt; percontatur enim Psalmista ac si diceret: Etiamsi omnes ante Christi adventum declinaverunt et inutiles facti sunt, non-. ne in sequenti tempore cognoscent omnes qui ope- rantur iniquitatem? Cui nos respondemus:, VERS. 5. Dominum non invocaverunt, et que sequuntur in communi accipimus. Nonne iidem ipsi qui olim populum Dei quasi panem comedebant, et nunquam Dominum invocaverunt, tandem illum cognituri sunt? Huic acciuit Isaias, qui de iisdem vaticinatur bis verbis: Quibus non annuntiatum est de eo, videbunt : et qui non audierunt, intelligent.". - Illic D trepidaverunt limore ubi non erat timor. Quoniam Isa. L, 1, 2. Isa. Lll, 15. Psal. cx, 10. Dominus in generatione justa est. Quinam ergo nisi ii qui operantur iniquitatem, et qui prius Dominum non invocabant? Erit eniin tempus quo cognoscent illum, ac tunc timore Dei formidineque bona affi- cientur. Quod autem proba res sit timore Domini affici, palam est ex hisce verbis : Initium sapientia timor Domini '. Illi itaque de quibus jam sermo, illic, id est, tus trepidabunt timore. Quem porro supra, ad vers. 3. (1. Προσυπακούειν, id est respondere. Vile in Onomastico ad calcem operum Athanasii in voce ύπα

Πάλαι μὲν γὰρ, φησὶ, σπονδὰς ἐποίουν ἐξ αἱμάτων, Ἰουδαῖοι μὲν κατὰ νόμον τῷ Θεῷ θυσίας προσφέροντες, Ἕλληνες δὲ, ὅτε τοῖς δαίμοσιν ἐλάτρευον. Ἐγὼ δὲ καινὰς αὐτοῖς θυσίας παραδοὺς, οὐκέτι δέξομαι σπονδὰς αὐτῶν ἐξ αἱμάτων· οὐδὲ ταύτας σπείσω ἅτε ἀρχιερεὺς ἐκ τῶν χειρῶν αὐτῶν ἀποδεξάμενος καὶ σπένδων· καινὰ δὲ μυστήρια παραδοὺς αὐτοῖς καὶ καινὰς θυσίας τὰς ἀναίμους καὶ ἀκάπνους, καὶ λογικὰς, ταύταις χρῆσθαι διδάξω αὐτούς· ἀλλ’ οὐδὲ μνημονεύσω διὰ τῶν χειλέων μου τῶν παλαιῶν αὐτῶν ὀνομάτων. Πάλαι μὲν γὰρ ἐπαξίως τῶν πράξεων ἐπήγοντο προσηγορίας οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, βέβηλοι καὶ ἀκάθαρτοι, καὶ εἰδωλολάτραι, πολύθεοί τε καὶ ἄθεοι ὀνομαζόμενοι· νῦν δὲ ἐκείνων μὲν οὐκέτι μνησθήσομαι τῶν ὀνομάτων, ἕτερα δὲ αὐτοῖς ἀντ’ ἐκείνων δωρήσομαι· εὐσεβεῖς αὐτοὺς καὶ θεοσεβεῖς, καὶ ἁγίους, κλητούς τε καὶ ἐκλεκτοὺς, καὶ Χριστιανοὺς ὀνομάζων. Κύριος μερὶς τῆς κληρονομίας μου καὶ τοῦ ποτηρίου μου, σὺ εἶ ὁ ἀποκαθιστῶν τὴν κληρονομίαν μου ἐμοί. Ἀναμνησθῆναι προσήκει τῶν ἐν τῷ δευτέρῳ εἰρημένων ψαλμῷ. Καὶ γὰρ ἐκεῖ ἀνθρωπίνως πάλιν πρὸς αὐτὸν ἔλεγεν ὁ Πατήρ·

ἐκ τοῦ οὐρανοῦ Κύριος καὶ ἐπισκοπήσας τοὺς ἐπὶ γῆς πάντας εὗρεν ἐκκλίναντας καὶ ἀχρειωθέντας, ὡς μηδένα μηδαμῶς ευρίσκεσθαι ἐν ἀνθρώποις, μηδὲ μέχρις ἑνὸς, τὸν μηδὲ ἠχρειωμένον, μηδὲ ἐκκλί- ναντα ἀκόλουθόν ἐστι τοῖς πᾶσι συμπεριλαμβάνε- σθαι, καὶ τὸ Ἰουδαίων ἔθνος, καὶ αὐτὸν τὸν καλούμενον Ἰσραήλ. Τὰ μέντοι προκείμενα λόγια σαφῶς ἀπὸ εφήνατο, ότι πάντες ἐξέκλιναν, ἅμα ἡχρειώθησαν, ὡς μηδὲ εἶναι ποιοῦντα χρηστότητα, μηδὲ ἕως ἑνός. Έδει γὰρ τὸ μέγεθος παραστῆναι τῆς ἐν τοῖς ἀν- θρώποις εγγενομένης νόσου πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος παρουσίας· ὡς ἂν ἡ ἄφιξις αὐτοῦ φανείη τοῖς πᾶσιν αναγκαία. Πάντες γὰρ ἥμαρτον καὶ ὑστεροῦνται τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, δικαιούμενοι δωρεάν τῇ αὐτοῦ χά- ριτι. Ταύτην δὲ καὶ ὁ Ἡσαΐας συμφώνως ἀποδίδωσι τὴν διάνοιαν ἐν οἷς φησι πρὸς τὴν Ἰουδαίων συν- αγωγὴν ἀποτεινόμενος· Ἰδοὺ ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἐπράθητε, καὶ ταῖς ἀνομίαις ὑμῶν ἐξαπέστειλα τὴν μητέρα ὑμῶν, διότι ἦλθον, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἄν θρωπος· ἐκάλεσα, καὶ οὐκ ἦν ὁ ὑπακούων. Τὸ γὰρ, διότι ἦλθον, ὅμοιον ἂν εἴη τῷ, Κύριος ἐξ οὐ ρανοῦ διέκυψεν ἐπὶ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων· τὸ δέ· Καὶ οὐκ ἦν ἄνθρωπος, καὶ οὐκ ἦν ὁ ὑπο ακούων, ὅμοιον τῷ· Πάντες ἐξέκλιναν καὶ ἠχρειώ- θησαν. Β οὐχὶ γνώσονται πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, οἱ ἐσθίοντες τὸν λαόν μου βρώσει ἄρτου; Καί μοι δοκεῖ προφητεύειν μεταβολὴν ἔσε σθαι τῶν ἐθνῶν ἐκ θηριώδους βίου, καὶ ἐξ ἀγνωσίας Θεοῦ, ἐπὶ ἥμερον καὶ θεοσεβή τρόπον· ὁ καὶ ἔστιν ὀφθαλμοῖς παραλαβόντα μαρτυρῆσαι ἀλήθειαν τῇ προφητεία. Αναγνώσῃ τοίνυν τὰ προκείμενα ερωτη- ματικῶς, πυνθανομένου τοῦ λόγου καὶ φάσκοντος· Εἰ καὶ πάντες ἐξέκλιναν πρὸ τῆς τοῦ Χριστοῦ παρ- ουσίας καὶ ἠχρειώθησαν· μὴ τοίνυν οὐχὶ γνώσον ται ἐν τῷ μετὰ ταῦτα χρόνῳ πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν ; προσυπακουόντων (1) ἡμῶν· Τὸν Κύριον, καὶ κατὰ κοινοῦ πάλιν λαμβανόν- των τὰ ἑξῆς. Καὶ αὐτοὶ γὰρ οἱ πάλαι τὸν λαὸν τοῦ Θεοῦ ὡσεὶ ἄρτον ἐσθίοντες, καὶ τὸν Κύριον μηδε- πώποτε ἐπικαλεσάμενοι, μὴ οὐχὶ γνώσονται αὐτ τόν ; Καὶ Ἡσαΐας δὲ συνάδει περὶ τῶν αὐτῶν θεσπί ζων καὶ λέγων· Οἷς οὐκ ἀνηγγέλη περὶ αὐτοῦ ὄψονται: καὶ οἱ οὐκ ἀκηκόασι συνήσουσιν. Εt Ἐκεῖ ἐδειλίασαν φόβῳ, οὗ οὐκ ἦν φόβος. Ότι ὁ Θεὸς ἐν γενεᾷ δικαίᾳ. Τίνες δὲ ἀλλ᾽ ἢ οἱ ἐργα ζόμενοι τὴν ἀνομίαν, καὶ οἱ πρότερον μὴ ἐπικαλού- μενοι τὸν Κύριον; ἔσται γάρ ποτε καιρός, ὅτε ἐπι- γνώσονται αὐτὸν, καθ᾽ ἂν καὶ φόβον ἀναλήψονται τοῦ Θεοῦ καὶ δειλίαν ἀγαθήν. Ὅτι δὲ τὸν φόβον ἀναλαβεῖν Κυρίου ἀγαθόν ἐστι, δῆλον ἀπὸ τοῦ λέγεσθαι· Ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυρίου. Οἱ δηλούμενοι τοίνυν φοβη θήσονται ἐκεῖ φόβῳ· τουτέστι τότε. Τίνα δὲ φοβηθή- κούειν, εἰ ὑπακούων, COMMENTARIA IN PSALMOS. A respiciens de cœlo Dominus atque considerans, de- G prehenderit omnes qui in terra versabantur, decli nasse et inutiles factos esse, ut nemo prorsus re- periretur in hominibus, ac ne vel unus, qui non inutilis factus esset, et qui non declinasset, conse queus omnino est cum omnibus comprehendi etiam ipsum Judaicum genus, quod item Israel nuncupa - tum est. Istis itaque eloquiis clare pronuntiatur,' quod scilicet omnes declinaverint, et simul inutiles facti sint, ita ut nullus fuerit qui faceret bonum, ne vel usque ad unum. Par fuit enim magnitudinem morbi, qui ante Salvatoris adventum in omnibus hominibus grassabatur, palam facere : ut mani- festum omnibus esset ejus in terra peregrinationem fuisse prorsus necessariam. Omnes siquidem pec- caverunt, omnes gloria Dei privabantur, et jam ejus gratia gratis justificati sunt. Huic consonam Isaias sententiam tradit, ubi Judæorum synago- gam compellans ait : Ecce in iniquitatibus vestris renditi estis, et in sceleribus vestris dimisi matrem vestram : quia veni, et non erat vir; vocavi, et non erat qui responderet. Illud enim, quia veni, his ver- bis affine fuerit, Dominus de cœlo prospexit super flios hominum; illud autem, non erat vir, et non eral qui responderet, simile illi, Omnes declinaveruns et inutiles facti sunt. VERS. 4. Nonne cognoscent omnes qui operantur iniquitatem, qui devorant plebem meam comestione panis? Videtur mihi vaticinari futuram gentium, ex vita ferina et ignorantia Dei, in mansuetos. ac reli- giosos mores mutationem : quod est, re oculis per- cepta, veritatem prophetiæ testificari. Hæc itaque interrogandi more legenda sunt; percontatur enim Psalmista ac si diceret: Etiamsi omnes ante Christi adventum declinaverunt et inutiles facti sunt, non-. ne in sequenti tempore cognoscent omnes qui ope- rantur iniquitatem? Cui nos respondemus:, VERS. 5. Dominum non invocaverunt, et que sequuntur in communi accipimus. Nonne iidem ipsi qui olim populum Dei quasi panem comedebant, et nunquam Dominum invocaverunt, tandem illum cognituri sunt? Huic acciuit Isaias, qui de iisdem vaticinatur bis verbis: Quibus non annuntiatum est de eo, videbunt : et qui non audierunt, intelligent.". - Illic D trepidaverunt limore ubi non erat timor. Quoniam Isa. L, 1, 2. Isa. Lll, 15. Psal. cx, 10. Dominus in generatione justa est. Quinam ergo nisi ii qui operantur iniquitatem, et qui prius Dominum non invocabant? Erit eniin tempus quo cognoscent illum, ac tunc timore Dei formidineque bona affi- cientur. Quod autem proba res sit timore Domini affici, palam est ex hisce verbis : Initium sapientia timor Domini '. Illi itaque de quibus jam sermo, illic, id est, tus trepidabunt timore. Quem porro supra, ad vers. 3. (1. Προσυπακούειν, id est respondere. Vile in Onomastico ad calcem operum Athanasii in voce ύπα

PG 23:159Αἴτησαι παρ’ ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. Καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις αὐτὸς πρὸς τὸν ἑαυτοῦ ἔφη Πατέρα περὶ τῶν ἱερῶν ἀποστόλων· Πάτερ, οὓς ἔδωκάς μοι σοὶ ἦσαν, καὶ ἐμοὶ αὐτοὺς δέδωκας καὶ οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν ἀπώλετο εἰ μὴ ὁ υἱὸς τῆς ἀπωλείας. Ἀλλ’ ὥσπερ ἐνταῦθα ἀνθρωπίνως διαλέγεται λαβεῖν παρακαλῶν, οὕτως ἑτέρωθι δείκνυσι, ὡς αὐτός ἐστι τῶν ἁπάντων δεσπότης· Τὰ πρόβατα γὰρ τὰ ἐμὰ τῆς φωνῆς μου ἀκούει· κἀγὼ γινώσκω αὐτὰ, καὶ ἀκολουθοῦσί μοι· κἀγὼ ζωὴν αἰώνιον δίδωμι αὐτοῖς· καὶ πάλιν· Καὶ ἄλλα δὲ πρόβατα ἔχω, ἃ οὐκ ἔστιν ἐκ τῆς αὐλῆς ταύτης· κἀκεῖνά με δεῖ ἀγαγεῖν, καὶ τῆς φωνῆς μου ἀκούσουσι, καὶ γενήσεται μία ποίμνη, εἷς ποιμήν. Ἐν τῷ παρόντι μέντοι ψαλμῷ, ἀνθρωπίνως λέγει· Κύριος μερὶς τῆς κληρονομίας μου καὶ τοῦ ποτηρίου· κληρονομίαν καλῶν τὴν τῶν ἐθνῶν βασιλείαν· ποτήριον δὲ ὃν ὑπὲρ ἡμῶν ὑπέμεινε θάνατον. Οὕτω γὰρ καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς ἔλεγεν Εὐαγγελίοις· Πάτερ, εἰ δυνατὸν, παρελθέτω τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ’ ἐμοῦ· ὡσεὶ σαφέστερον ἔλεγε· Καὶ τῆς ἐμῆς Ἐκκλησίας, ἥτις ἐστὶν ἡ κληρονομία μου, μερίς ἐστιν ὁ Κύριος·

σονται ἢ τὸν Κύριον; ἐκεῖ δὲ, ποῦ ἢ ἐν τῇ μελλούση συστήσεσθαι γενεᾷ; διὸ ἐπιλέγει Β μς, Ὅτι ὁ Θεὸς ἐν γενεᾷ δικαίᾳ. Βουλὴν πτω τοῦ κατησχύνατε, ὁ δὲ Κύριος ἐλπὶς αὐτοῦ ἐστιν. Ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις κρίμασι τοῖς γινο μένοις περὶ συναλλάγματα καὶ κοινωνίας οὐκ εἰς πρόσωπα βλέπειν δεῖ· οὕτως ἐν τοῖς βουλευο- μένοις οὐκ εἰς ἀρχὴν καὶ περιουσίαν σκοπητέον· ἀλλ᾽ εἰς νοῦν διηρθρωμένον καὶ τὸ εὐσυνείδητον ἔχοντα. Επιστατέον ἐκλαβεῖν, εἰ δυνατὸν, περὶ τῶν Ἰουδαίων τὰ προκείμενα, τὴν τοῦ Σωτῆρος βουλὴν καταισχύναι σπευδόντων, τῷ ἡγεῖσθαι αὐτὸν πτωχόν τινα εἶναι, καὶ μὴ πλοῦτον θεότητος. 'Αεὶ γοῦν καὶ ἀντιλέγουσι τῇ διδασκαλίᾳ αὐτοῦ, καὶ τὰς τε ραστίους δυνάμεις κακολογοῦσιν, ὡς μὴ θεϊκῇ δυνά- μει, ἀλλ᾽ ἄλλοθέν ποθεν γεγενημένας. Τις δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ; ἐν τῷ ἐπιστρέψαι Κύριον τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ αὐτοῦ ἀγαλλιάσεται Ἰακώβ, καὶ εὐφραν- θήσεται Ισραήλ. Πάντων έκκλινάντων καὶ ἅμα ἀχρειωθέντων καιρὸς ἦν εἰς εὐχὴν τρέψαι τὸν λόγον, ὡς πρεσβείας τρόπῳ φάναι· Τίς δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ; Αὐτοῦ γὰρ χρεία λοιπόν, τοῦ ἄφεσιν ἁμαρτημάτων παρέχοντος, τοῦ αἰτίου τῆς αἰωνίου σωτηρίας. Τοῦτο τὸ σωτήριον τὸ κατὰ σάρκα ἐκ σπέρματος Δαυίδ γεγονός, ἐκ τῆς Σιών. δέδοται· Ἤξει γὰρ ἐκ Σιὼν ὁ ρυόμενος, και ἀποστρέψει ἀσεβείας ἀπὸ Ἰακώβ. Εἰς τοῦτο λήψη τό· Ἐκ Σιὼν ἡ εὐπρέπεια τῆς ὡραιότητος αὐτοῦ, δυνατὸν ἐκλαβεῖν· ὡς καὶ ἐκ τῆς ἐπουρανίου Σιών ἐλήλυθε τὸ σωτήριον· ἐπείπερ ἐν αὐτῇ εἴρηται τὴν βασιλείαν ἔχειν ὁ Χριστός. Διὸ καὶ ὁ σκοπὸς ἡμῶν καὶ ἡ ἐλπὶς τῆς ἄνω κλήσεως ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν τυγχάνει. Εἶθ᾿ ἑξῆς τὴν μέλλουσαν ἅπασιν ἀνθρώποις προξενεῖσθαι ἀπὸ κακῶν ἐλευθερίαν διὰ τοῦ σωτηρίου παρίστησι. Καὶ θέα τίνα τρόπον, ἑτέρων λυτρουμένων, ἑτέρους φησὶν ἀγαλλιᾶσθαι· ἐν τῷ γὰρ ἠλευθερῶσθαι τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ Κυρίου, Αγαλλιάσεται, φησίν, Ἰακώβ, καὶ εὐφρανθήσεται Ισραήλ. Τῶν οὖν πάλαι ᾐχμαλω τισμένων ὑπὸ τῆς δαιμονικῆς πλάνης ψυχῶν, μελλον- σῶν διὰ τοῦ σωτηρίου τοῦ Θεοῦ ἐλευθερίας τυγχάνειν, καὶ ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν μελλόντων ἐπιστρέφειν ἐπὶ τὸν Κύριον, οἱ πάλαι παρὰ τῷ Θεῷ ἀναπεπαυ μένοι δίκαιοι καὶ προφῆται, αὐτοὶ ὄντες ὁ ἀληθῶς Ἰσραὴλ καὶ ὁ ἀληθῶς Ἰακώβ, ἀγαλλιάσονται καὶ εὐφρανθήσονται, διὰ τὸ πληροῦσθαι αὐτῶν τὰς περὶ ἡμῶν προφητείας, καὶ διὰ τὸ συγχαίρειν τῇ ἡμε τέρα σωτηρίᾳ. Διὸ καὶ ὁ Συμεών,· εἰπὼν περὶ τοῦ Σωτῆρος, ὅτι Φῶς ἔσται εἰς ἀποκάλυψιν· ἐθνῶν, επήγαγε, καὶ δόξαν λαοῦ σου Ισραήλ. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΔ'. Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; καὶ τὶς κατασκηνώσει ἐν τῷ ὄρει τῷ ἁγίῳ σου; ᾿Απὸ τῶν προσέχεστέρων προβαίνων διαγράφει τον EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - timebunt nisi Dominum ? lllic auten, ubinam, nisi A in ea quæ ventura est generatione? quamobrem subjungit : VERS. 6. Quoniam Dominus in generatione justa est. Consilium inopis confudistis, Dominus autem spes ejus est. Quemadmodum in aliis quoque judi- ciis, quæ de contractibus et de commercio fe- runtur, nulla habenda est personarum ratio; sic in consultationibus, non imperium, non facultates, sed mens recte instituta probaque conscientia spe- ctanda est. Hæc porro quæ jam proposita sunt, possunt mea quidem sententia de Judæis Salvatoris consilium confundere conantibus accipi, quia puta- rent ipsum esse inopem virum, nec thesaurum di- vinitatis pensarent. li itaque doctrinæ illius ṣemper contradicunt, ac miraculorum virtutes, quasi non divina vi, sed alia quapiam ratione exhibitas, ca- lunniantur. C VERS. 7. Quis dabil ex Sion salutare Israel ? cum averterit Dominus captivitatem plebis suæ, exsulta- bit Jacob et lætabitur Israel. Cum omnes una de- clinassent et inutiles facti essent, jam tempus ad- erat, ut ad precandum sermonem verteret ; ita ut ceu legatione suscepta diceretur: Quis dabit ex Sion salutare Israel? Ipso enim salutari tunc opus erat, quod peccatorum remissionem tribueret, et auctor salutis esset. Idipsum salutare quod secun- dum carnem ex semine Davidis prodiit, ex Sion datum est : Nam veniet ex Sion redemptor, et aver- tet iniquitates a Jacob ¼. Eodem quoque sensu illud accipias licet : Ex Sion species decoris ejus 18, ut apposite intelligatur salutare illud ex cœlesti Sion advenisse, siquidem in ipsa Christus regnum obtinere dictus est. Quamobrem scopus noster, ac spes supernæ vocationis est regnum coelorum. Sub hæc, futuram omnibus hominibus ab ipsomet salu- tari conciliandam libertatem declarat. Ac perpende mili, quæso, quo pacto, cum alii redempti sint, alios tamen dicat exsultare: nam cum populus Do- mini a captivitate liberabitur, Exsultabil, inquit, Jacob, et letabitur Israel. Cum igitur futurum es- set, ut animnae olim a demonico errore in captivi- tatem obductæ, per salutare Dei libertatem asse- querentur, et ex omnibus gentibus ad Dominum homines converterentur; qui olim in Deo defuncti D sunt justi atque propheta, qui vere Israel, vere Ja- cob nuncupari possunt, exsultabunt ac lætabuntur, quod vaticinia ab se de nobis edita completa sint, quodque ipsi nobis de adepta salute congratulen- tur. Quapropter Simeon, cum de Salvatore dixis- set : Lumen erit ad revelationem gentium ; addidit, et gloriam plebis tua, Israel 19. IN FINEM PSALMUS DAVID XIV. VERS. 1. Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? aut quis requiescet in monte sancto tuo? A vi- cinioribus procedens, perfectum virum describit. 20. Isa. Psal. XLIX, 2. Luc. 11, 32.

ὁ αὐτὸς δὲ καὶ τοῦ ποτηρίου μου, τουτέστι τοῦ θανάτου, μερὶς γεγενημένος ὁ αὐτός. Σὺ εἶ ὁ ἀποκαθιστῶν τὴν κληρονομίαν μου ἐμοί. Πάλαι μὲν γὰρ, φησὶν, ἄλλη τις ἦν κληρονομία μου, καὶ ἄλλα σχοινίσματά μου. Ὅτε γὰρ διεμέριζεν ὁ Ὕψιστος ἔθνη, ἐγενήθη μερὶς Κυρίου λαὸς αὐτοῦ Ἰακὼβ, σχοίνισμα κληρονομίας αὐτοῦ Ἰσραήλ. Ἀλλὰ τότε μὲν μερὶς καὶ κληρονομία, καὶ σχοίνισμα ὁ πρότερος ἦν λαός· οὗ διαπεσόντος καὶ ἀποβλήτου γενομένου διὰ τὰς ἀσεβείας αὐτῶν, ἑτέρα μερὶς καὶ ἄλλα σχοινία, καὶ ἕτεροι κλῆροι ἀντὶ τῶν προτέρων ἐκείνων ἐδόθησάν μοι ἐν τοῖς κρατίστοις. Αὕτη γὰρ, φησὶν, ἡ δευτέρα κρατίστη καὶ ἀρέσκουσά μοί ἐστιν. Προωρώμην τὸν Κύριον ἐνώπιόν μου διὰ παντός· ὅτι ἐκ δεξιῶν μου ἐστὶν, ἵνα μὴ σαλευθῶ. Ὁ ἅγιος, ἀεὶ λογιζόμενος ἐν ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ εἶναι τὸν Κύριον, οὐ σαλεύεται· ἀλλὰ βέβαιος ἕστηκεν ὁ Κύριος ἐκ δεξιῶν τοῦ δικαίου. Περὶ δὲ τοῦ Ἰούδα, Ὁ διάβολος στήτω, φησὶν, ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ.

σονται ἢ τὸν Κύριον; ἐκεῖ δὲ, ποῦ ἢ ἐν τῇ μελλούση συστήσεσθαι γενεᾷ; διὸ ἐπιλέγει Β μς, Ὅτι ὁ Θεὸς ἐν γενεᾷ δικαίᾳ. Βουλὴν πτω τοῦ κατησχύνατε, ὁ δὲ Κύριος ἐλπὶς αὐτοῦ ἐστιν. Ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις κρίμασι τοῖς γινο μένοις περὶ συναλλάγματα καὶ κοινωνίας οὐκ εἰς πρόσωπα βλέπειν δεῖ· οὕτως ἐν τοῖς βουλευο- μένοις οὐκ εἰς ἀρχὴν καὶ περιουσίαν σκοπητέον· ἀλλ᾽ εἰς νοῦν διηρθρωμένον καὶ τὸ εὐσυνείδητον ἔχοντα. Επιστατέον ἐκλαβεῖν, εἰ δυνατὸν, περὶ τῶν Ἰουδαίων τὰ προκείμενα, τὴν τοῦ Σωτῆρος βουλὴν καταισχύναι σπευδόντων, τῷ ἡγεῖσθαι αὐτὸν πτωχόν τινα εἶναι, καὶ μὴ πλοῦτον θεότητος. 'Αεὶ γοῦν καὶ ἀντιλέγουσι τῇ διδασκαλίᾳ αὐτοῦ, καὶ τὰς τε ραστίους δυνάμεις κακολογοῦσιν, ὡς μὴ θεϊκῇ δυνά- μει, ἀλλ᾽ ἄλλοθέν ποθεν γεγενημένας. Τις δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ; ἐν τῷ ἐπιστρέψαι Κύριον τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ αὐτοῦ ἀγαλλιάσεται Ἰακώβ, καὶ εὐφραν- θήσεται Ισραήλ. Πάντων έκκλινάντων καὶ ἅμα ἀχρειωθέντων καιρὸς ἦν εἰς εὐχὴν τρέψαι τὸν λόγον, ὡς πρεσβείας τρόπῳ φάναι· Τίς δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ; Αὐτοῦ γὰρ χρεία λοιπόν, τοῦ ἄφεσιν ἁμαρτημάτων παρέχοντος, τοῦ αἰτίου τῆς αἰωνίου σωτηρίας. Τοῦτο τὸ σωτήριον τὸ κατὰ σάρκα ἐκ σπέρματος Δαυίδ γεγονός, ἐκ τῆς Σιών. δέδοται· Ἤξει γὰρ ἐκ Σιὼν ὁ ρυόμενος, και ἀποστρέψει ἀσεβείας ἀπὸ Ἰακώβ. Εἰς τοῦτο λήψη τό· Ἐκ Σιὼν ἡ εὐπρέπεια τῆς ὡραιότητος αὐτοῦ, δυνατὸν ἐκλαβεῖν· ὡς καὶ ἐκ τῆς ἐπουρανίου Σιών ἐλήλυθε τὸ σωτήριον· ἐπείπερ ἐν αὐτῇ εἴρηται τὴν βασιλείαν ἔχειν ὁ Χριστός. Διὸ καὶ ὁ σκοπὸς ἡμῶν καὶ ἡ ἐλπὶς τῆς ἄνω κλήσεως ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν τυγχάνει. Εἶθ᾿ ἑξῆς τὴν μέλλουσαν ἅπασιν ἀνθρώποις προξενεῖσθαι ἀπὸ κακῶν ἐλευθερίαν διὰ τοῦ σωτηρίου παρίστησι. Καὶ θέα τίνα τρόπον, ἑτέρων λυτρουμένων, ἑτέρους φησὶν ἀγαλλιᾶσθαι· ἐν τῷ γὰρ ἠλευθερῶσθαι τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ Κυρίου, Αγαλλιάσεται, φησίν, Ἰακώβ, καὶ εὐφρανθήσεται Ισραήλ. Τῶν οὖν πάλαι ᾐχμαλω τισμένων ὑπὸ τῆς δαιμονικῆς πλάνης ψυχῶν, μελλον- σῶν διὰ τοῦ σωτηρίου τοῦ Θεοῦ ἐλευθερίας τυγχάνειν, καὶ ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν μελλόντων ἐπιστρέφειν ἐπὶ τὸν Κύριον, οἱ πάλαι παρὰ τῷ Θεῷ ἀναπεπαυ μένοι δίκαιοι καὶ προφῆται, αὐτοὶ ὄντες ὁ ἀληθῶς Ἰσραὴλ καὶ ὁ ἀληθῶς Ἰακώβ, ἀγαλλιάσονται καὶ εὐφρανθήσονται, διὰ τὸ πληροῦσθαι αὐτῶν τὰς περὶ ἡμῶν προφητείας, καὶ διὰ τὸ συγχαίρειν τῇ ἡμε τέρα σωτηρίᾳ. Διὸ καὶ ὁ Συμεών,· εἰπὼν περὶ τοῦ Σωτῆρος, ὅτι Φῶς ἔσται εἰς ἀποκάλυψιν· ἐθνῶν, επήγαγε, καὶ δόξαν λαοῦ σου Ισραήλ. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΔ'. Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; καὶ τὶς κατασκηνώσει ἐν τῷ ὄρει τῷ ἁγίῳ σου; ᾿Απὸ τῶν προσέχεστέρων προβαίνων διαγράφει τον EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - timebunt nisi Dominum ? lllic auten, ubinam, nisi A in ea quæ ventura est generatione? quamobrem subjungit : VERS. 6. Quoniam Dominus in generatione justa est. Consilium inopis confudistis, Dominus autem spes ejus est. Quemadmodum in aliis quoque judi- ciis, quæ de contractibus et de commercio fe- runtur, nulla habenda est personarum ratio; sic in consultationibus, non imperium, non facultates, sed mens recte instituta probaque conscientia spe- ctanda est. Hæc porro quæ jam proposita sunt, possunt mea quidem sententia de Judæis Salvatoris consilium confundere conantibus accipi, quia puta- rent ipsum esse inopem virum, nec thesaurum di- vinitatis pensarent. li itaque doctrinæ illius ṣemper contradicunt, ac miraculorum virtutes, quasi non divina vi, sed alia quapiam ratione exhibitas, ca- lunniantur. C VERS. 7. Quis dabil ex Sion salutare Israel ? cum averterit Dominus captivitatem plebis suæ, exsulta- bit Jacob et lætabitur Israel. Cum omnes una de- clinassent et inutiles facti essent, jam tempus ad- erat, ut ad precandum sermonem verteret ; ita ut ceu legatione suscepta diceretur: Quis dabit ex Sion salutare Israel? Ipso enim salutari tunc opus erat, quod peccatorum remissionem tribueret, et auctor salutis esset. Idipsum salutare quod secun- dum carnem ex semine Davidis prodiit, ex Sion datum est : Nam veniet ex Sion redemptor, et aver- tet iniquitates a Jacob ¼. Eodem quoque sensu illud accipias licet : Ex Sion species decoris ejus 18, ut apposite intelligatur salutare illud ex cœlesti Sion advenisse, siquidem in ipsa Christus regnum obtinere dictus est. Quamobrem scopus noster, ac spes supernæ vocationis est regnum coelorum. Sub hæc, futuram omnibus hominibus ab ipsomet salu- tari conciliandam libertatem declarat. Ac perpende mili, quæso, quo pacto, cum alii redempti sint, alios tamen dicat exsultare: nam cum populus Do- mini a captivitate liberabitur, Exsultabil, inquit, Jacob, et letabitur Israel. Cum igitur futurum es- set, ut animnae olim a demonico errore in captivi- tatem obductæ, per salutare Dei libertatem asse- querentur, et ex omnibus gentibus ad Dominum homines converterentur; qui olim in Deo defuncti D sunt justi atque propheta, qui vere Israel, vere Ja- cob nuncupari possunt, exsultabunt ac lætabuntur, quod vaticinia ab se de nobis edita completa sint, quodque ipsi nobis de adepta salute congratulen- tur. Quapropter Simeon, cum de Salvatore dixis- set : Lumen erit ad revelationem gentium ; addidit, et gloriam plebis tua, Israel 19. IN FINEM PSALMUS DAVID XIV. VERS. 1. Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? aut quis requiescet in monte sancto tuo? A vi- cinioribus procedens, perfectum virum describit. 20. Isa. Psal. XLIX, 2. Luc. 11, 32.

Prayer of David 10ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Ι

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Ιϛ. Εἰσάκουσον, Κύριε, δικαιοσύνης μου, πρόσχες τῇ δεήσει μου. Ἐνώτισαι τὴν προσευχήν μου οὐκ ἐν χείλεσι δολίοις.

σονται ἢ τὸν Κύριον; ἐκεῖ δὲ, ποῦ ἢ ἐν τῇ μελλούση συστήσεσθαι γενεᾷ; διὸ ἐπιλέγει Β μς, Ὅτι ὁ Θεὸς ἐν γενεᾷ δικαίᾳ. Βουλὴν πτω τοῦ κατησχύνατε, ὁ δὲ Κύριος ἐλπὶς αὐτοῦ ἐστιν. Ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις κρίμασι τοῖς γινο μένοις περὶ συναλλάγματα καὶ κοινωνίας οὐκ εἰς πρόσωπα βλέπειν δεῖ· οὕτως ἐν τοῖς βουλευο- μένοις οὐκ εἰς ἀρχὴν καὶ περιουσίαν σκοπητέον· ἀλλ᾽ εἰς νοῦν διηρθρωμένον καὶ τὸ εὐσυνείδητον ἔχοντα. Επιστατέον ἐκλαβεῖν, εἰ δυνατὸν, περὶ τῶν Ἰουδαίων τὰ προκείμενα, τὴν τοῦ Σωτῆρος βουλὴν καταισχύναι σπευδόντων, τῷ ἡγεῖσθαι αὐτὸν πτωχόν τινα εἶναι, καὶ μὴ πλοῦτον θεότητος. 'Αεὶ γοῦν καὶ ἀντιλέγουσι τῇ διδασκαλίᾳ αὐτοῦ, καὶ τὰς τε ραστίους δυνάμεις κακολογοῦσιν, ὡς μὴ θεϊκῇ δυνά- μει, ἀλλ᾽ ἄλλοθέν ποθεν γεγενημένας. Τις δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ; ἐν τῷ ἐπιστρέψαι Κύριον τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ αὐτοῦ ἀγαλλιάσεται Ἰακώβ, καὶ εὐφραν- θήσεται Ισραήλ. Πάντων έκκλινάντων καὶ ἅμα ἀχρειωθέντων καιρὸς ἦν εἰς εὐχὴν τρέψαι τὸν λόγον, ὡς πρεσβείας τρόπῳ φάναι· Τίς δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ; Αὐτοῦ γὰρ χρεία λοιπόν, τοῦ ἄφεσιν ἁμαρτημάτων παρέχοντος, τοῦ αἰτίου τῆς αἰωνίου σωτηρίας. Τοῦτο τὸ σωτήριον τὸ κατὰ σάρκα ἐκ σπέρματος Δαυίδ γεγονός, ἐκ τῆς Σιών. δέδοται· Ἤξει γὰρ ἐκ Σιὼν ὁ ρυόμενος, και ἀποστρέψει ἀσεβείας ἀπὸ Ἰακώβ. Εἰς τοῦτο λήψη τό· Ἐκ Σιὼν ἡ εὐπρέπεια τῆς ὡραιότητος αὐτοῦ, δυνατὸν ἐκλαβεῖν· ὡς καὶ ἐκ τῆς ἐπουρανίου Σιών ἐλήλυθε τὸ σωτήριον· ἐπείπερ ἐν αὐτῇ εἴρηται τὴν βασιλείαν ἔχειν ὁ Χριστός. Διὸ καὶ ὁ σκοπὸς ἡμῶν καὶ ἡ ἐλπὶς τῆς ἄνω κλήσεως ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν τυγχάνει. Εἶθ᾿ ἑξῆς τὴν μέλλουσαν ἅπασιν ἀνθρώποις προξενεῖσθαι ἀπὸ κακῶν ἐλευθερίαν διὰ τοῦ σωτηρίου παρίστησι. Καὶ θέα τίνα τρόπον, ἑτέρων λυτρουμένων, ἑτέρους φησὶν ἀγαλλιᾶσθαι· ἐν τῷ γὰρ ἠλευθερῶσθαι τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ Κυρίου, Αγαλλιάσεται, φησίν, Ἰακώβ, καὶ εὐφρανθήσεται Ισραήλ. Τῶν οὖν πάλαι ᾐχμαλω τισμένων ὑπὸ τῆς δαιμονικῆς πλάνης ψυχῶν, μελλον- σῶν διὰ τοῦ σωτηρίου τοῦ Θεοῦ ἐλευθερίας τυγχάνειν, καὶ ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν μελλόντων ἐπιστρέφειν ἐπὶ τὸν Κύριον, οἱ πάλαι παρὰ τῷ Θεῷ ἀναπεπαυ μένοι δίκαιοι καὶ προφῆται, αὐτοὶ ὄντες ὁ ἀληθῶς Ἰσραὴλ καὶ ὁ ἀληθῶς Ἰακώβ, ἀγαλλιάσονται καὶ εὐφρανθήσονται, διὰ τὸ πληροῦσθαι αὐτῶν τὰς περὶ ἡμῶν προφητείας, καὶ διὰ τὸ συγχαίρειν τῇ ἡμε τέρα σωτηρίᾳ. Διὸ καὶ ὁ Συμεών,· εἰπὼν περὶ τοῦ Σωτῆρος, ὅτι Φῶς ἔσται εἰς ἀποκάλυψιν· ἐθνῶν, επήγαγε, καὶ δόξαν λαοῦ σου Ισραήλ. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΔ'. Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; καὶ τὶς κατασκηνώσει ἐν τῷ ὄρει τῷ ἁγίῳ σου; ᾿Απὸ τῶν προσέχεστέρων προβαίνων διαγράφει τον EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - timebunt nisi Dominum ? lllic auten, ubinam, nisi A in ea quæ ventura est generatione? quamobrem subjungit : VERS. 6. Quoniam Dominus in generatione justa est. Consilium inopis confudistis, Dominus autem spes ejus est. Quemadmodum in aliis quoque judi- ciis, quæ de contractibus et de commercio fe- runtur, nulla habenda est personarum ratio; sic in consultationibus, non imperium, non facultates, sed mens recte instituta probaque conscientia spe- ctanda est. Hæc porro quæ jam proposita sunt, possunt mea quidem sententia de Judæis Salvatoris consilium confundere conantibus accipi, quia puta- rent ipsum esse inopem virum, nec thesaurum di- vinitatis pensarent. li itaque doctrinæ illius ṣemper contradicunt, ac miraculorum virtutes, quasi non divina vi, sed alia quapiam ratione exhibitas, ca- lunniantur. C VERS. 7. Quis dabil ex Sion salutare Israel ? cum averterit Dominus captivitatem plebis suæ, exsulta- bit Jacob et lætabitur Israel. Cum omnes una de- clinassent et inutiles facti essent, jam tempus ad- erat, ut ad precandum sermonem verteret ; ita ut ceu legatione suscepta diceretur: Quis dabit ex Sion salutare Israel? Ipso enim salutari tunc opus erat, quod peccatorum remissionem tribueret, et auctor salutis esset. Idipsum salutare quod secun- dum carnem ex semine Davidis prodiit, ex Sion datum est : Nam veniet ex Sion redemptor, et aver- tet iniquitates a Jacob ¼. Eodem quoque sensu illud accipias licet : Ex Sion species decoris ejus 18, ut apposite intelligatur salutare illud ex cœlesti Sion advenisse, siquidem in ipsa Christus regnum obtinere dictus est. Quamobrem scopus noster, ac spes supernæ vocationis est regnum coelorum. Sub hæc, futuram omnibus hominibus ab ipsomet salu- tari conciliandam libertatem declarat. Ac perpende mili, quæso, quo pacto, cum alii redempti sint, alios tamen dicat exsultare: nam cum populus Do- mini a captivitate liberabitur, Exsultabil, inquit, Jacob, et letabitur Israel. Cum igitur futurum es- set, ut animnae olim a demonico errore in captivi- tatem obductæ, per salutare Dei libertatem asse- querentur, et ex omnibus gentibus ad Dominum homines converterentur; qui olim in Deo defuncti D sunt justi atque propheta, qui vere Israel, vere Ja- cob nuncupari possunt, exsultabunt ac lætabuntur, quod vaticinia ab se de nobis edita completa sint, quodque ipsi nobis de adepta salute congratulen- tur. Quapropter Simeon, cum de Salvatore dixis- set : Lumen erit ad revelationem gentium ; addidit, et gloriam plebis tua, Israel 19. IN FINEM PSALMUS DAVID XIV. VERS. 1. Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? aut quis requiescet in monte sancto tuo? A vi- cinioribus procedens, perfectum virum describit. 20. Isa. Psal. XLIX, 2. Luc. 11, 32.

Ἱκετεύει διὰ τῆς προσευχῆς τὸν Θεὸν ἀκροατὴν γενέσθαι, οὐ τῆς φωνῆς, οὐδὲ τῶν ῥημάτων αὐτοῦ, ἀλλ’ αὐτῆς τῆς ἐν αὐτῷ ἀρετῆς, ὥσπερ βοώσης διὰ τῶν πράξεων τῆς δικαιοσύνης καὶ δυσωπούσης τὴν θείαν ἀκοήν. Οὐκ ἂν γάρ τις, ἑαυτῷ φαῦλα συνειδὼς, ῥᾳδίως ἂν τοιαύτην ἀφῆκε φωνήν. Τὸ δὲ, Πρόσχες τῇ δεήσει μου, εἴποι ἂν ἐκεῖνος ὁ βεβασανισμένος καὶ πρεπούσας Θεῷ ἐν τῇ προσευχῇ ἀναπέμπων δεήσεις, ὁ μὴ ἐπὶ μικροῖς καὶ τοῖς τυχοῦσιν αἰτήμασι, μηδ’ ἐπὶ θνητοῖς καὶ ἀνθρωπίνοις παρακαλῶν τὸν Θεόν. Τοῦτο γοῦν καὶ ὁ Σωτὴρ ἐδίδασκε λέγων· Αἰτεῖτε τὰ μεγάλα, καὶ τὰ μικρὰ προςτεθήσεται ὑμῖν. Καὶ τρίτον δὲ ἱκετεύει, καὶ αὐτὰ τὰ ῥήματα τῆς προσευχῆς ἐνωτίσασθαι, κρῖναί τε, ὡς εἰπεῖν, καὶ αὐτὴν τὴν φωνὴν, ὅτι μὴ ἐν χείλεσι δολίοις προφέρεται. Πολλάκις γὰρ σεμνὰ φθεγγόμεθα, καὶ λόγοις χρώμεθα τοῖς ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν, οὐ κεκαθαρμένοις τοῖς χείλεσιν. Ἤδη δέ τινες, ἀδιαφόρως λοιδορίαις κατά τινων χρησάμενοι, ἢ διαβολαῖς, ἢ ψευδολογίαις, ἢ ἀπάταις, ἢ ἐπιορκίαις, ἢ αἰσχροῤῥημοσύναις, ἢ ἄλλοις τισὶν ἀτόποις φωναῖς, ἀθρόως μεταβάλλοντες ἐν τῇ προσευχῇ τὸν Θεὸν ἐπικαλοῦνται.

σονται ἢ τὸν Κύριον; ἐκεῖ δὲ, ποῦ ἢ ἐν τῇ μελλούση συστήσεσθαι γενεᾷ; διὸ ἐπιλέγει Β μς, Ὅτι ὁ Θεὸς ἐν γενεᾷ δικαίᾳ. Βουλὴν πτω τοῦ κατησχύνατε, ὁ δὲ Κύριος ἐλπὶς αὐτοῦ ἐστιν. Ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις κρίμασι τοῖς γινο μένοις περὶ συναλλάγματα καὶ κοινωνίας οὐκ εἰς πρόσωπα βλέπειν δεῖ· οὕτως ἐν τοῖς βουλευο- μένοις οὐκ εἰς ἀρχὴν καὶ περιουσίαν σκοπητέον· ἀλλ᾽ εἰς νοῦν διηρθρωμένον καὶ τὸ εὐσυνείδητον ἔχοντα. Επιστατέον ἐκλαβεῖν, εἰ δυνατὸν, περὶ τῶν Ἰουδαίων τὰ προκείμενα, τὴν τοῦ Σωτῆρος βουλὴν καταισχύναι σπευδόντων, τῷ ἡγεῖσθαι αὐτὸν πτωχόν τινα εἶναι, καὶ μὴ πλοῦτον θεότητος. 'Αεὶ γοῦν καὶ ἀντιλέγουσι τῇ διδασκαλίᾳ αὐτοῦ, καὶ τὰς τε ραστίους δυνάμεις κακολογοῦσιν, ὡς μὴ θεϊκῇ δυνά- μει, ἀλλ᾽ ἄλλοθέν ποθεν γεγενημένας. Τις δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ; ἐν τῷ ἐπιστρέψαι Κύριον τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ αὐτοῦ ἀγαλλιάσεται Ἰακώβ, καὶ εὐφραν- θήσεται Ισραήλ. Πάντων έκκλινάντων καὶ ἅμα ἀχρειωθέντων καιρὸς ἦν εἰς εὐχὴν τρέψαι τὸν λόγον, ὡς πρεσβείας τρόπῳ φάναι· Τίς δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ; Αὐτοῦ γὰρ χρεία λοιπόν, τοῦ ἄφεσιν ἁμαρτημάτων παρέχοντος, τοῦ αἰτίου τῆς αἰωνίου σωτηρίας. Τοῦτο τὸ σωτήριον τὸ κατὰ σάρκα ἐκ σπέρματος Δαυίδ γεγονός, ἐκ τῆς Σιών. δέδοται· Ἤξει γὰρ ἐκ Σιὼν ὁ ρυόμενος, και ἀποστρέψει ἀσεβείας ἀπὸ Ἰακώβ. Εἰς τοῦτο λήψη τό· Ἐκ Σιὼν ἡ εὐπρέπεια τῆς ὡραιότητος αὐτοῦ, δυνατὸν ἐκλαβεῖν· ὡς καὶ ἐκ τῆς ἐπουρανίου Σιών ἐλήλυθε τὸ σωτήριον· ἐπείπερ ἐν αὐτῇ εἴρηται τὴν βασιλείαν ἔχειν ὁ Χριστός. Διὸ καὶ ὁ σκοπὸς ἡμῶν καὶ ἡ ἐλπὶς τῆς ἄνω κλήσεως ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν τυγχάνει. Εἶθ᾿ ἑξῆς τὴν μέλλουσαν ἅπασιν ἀνθρώποις προξενεῖσθαι ἀπὸ κακῶν ἐλευθερίαν διὰ τοῦ σωτηρίου παρίστησι. Καὶ θέα τίνα τρόπον, ἑτέρων λυτρουμένων, ἑτέρους φησὶν ἀγαλλιᾶσθαι· ἐν τῷ γὰρ ἠλευθερῶσθαι τὴν αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ Κυρίου, Αγαλλιάσεται, φησίν, Ἰακώβ, καὶ εὐφρανθήσεται Ισραήλ. Τῶν οὖν πάλαι ᾐχμαλω τισμένων ὑπὸ τῆς δαιμονικῆς πλάνης ψυχῶν, μελλον- σῶν διὰ τοῦ σωτηρίου τοῦ Θεοῦ ἐλευθερίας τυγχάνειν, καὶ ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν μελλόντων ἐπιστρέφειν ἐπὶ τὸν Κύριον, οἱ πάλαι παρὰ τῷ Θεῷ ἀναπεπαυ μένοι δίκαιοι καὶ προφῆται, αὐτοὶ ὄντες ὁ ἀληθῶς Ἰσραὴλ καὶ ὁ ἀληθῶς Ἰακώβ, ἀγαλλιάσονται καὶ εὐφρανθήσονται, διὰ τὸ πληροῦσθαι αὐτῶν τὰς περὶ ἡμῶν προφητείας, καὶ διὰ τὸ συγχαίρειν τῇ ἡμε τέρα σωτηρίᾳ. Διὸ καὶ ὁ Συμεών,· εἰπὼν περὶ τοῦ Σωτῆρος, ὅτι Φῶς ἔσται εἰς ἀποκάλυψιν· ἐθνῶν, επήγαγε, καὶ δόξαν λαοῦ σου Ισραήλ. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΔ'. Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; καὶ τὶς κατασκηνώσει ἐν τῷ ὄρει τῷ ἁγίῳ σου; ᾿Απὸ τῶν προσέχεστέρων προβαίνων διαγράφει τον EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - timebunt nisi Dominum ? lllic auten, ubinam, nisi A in ea quæ ventura est generatione? quamobrem subjungit : VERS. 6. Quoniam Dominus in generatione justa est. Consilium inopis confudistis, Dominus autem spes ejus est. Quemadmodum in aliis quoque judi- ciis, quæ de contractibus et de commercio fe- runtur, nulla habenda est personarum ratio; sic in consultationibus, non imperium, non facultates, sed mens recte instituta probaque conscientia spe- ctanda est. Hæc porro quæ jam proposita sunt, possunt mea quidem sententia de Judæis Salvatoris consilium confundere conantibus accipi, quia puta- rent ipsum esse inopem virum, nec thesaurum di- vinitatis pensarent. li itaque doctrinæ illius ṣemper contradicunt, ac miraculorum virtutes, quasi non divina vi, sed alia quapiam ratione exhibitas, ca- lunniantur. C VERS. 7. Quis dabil ex Sion salutare Israel ? cum averterit Dominus captivitatem plebis suæ, exsulta- bit Jacob et lætabitur Israel. Cum omnes una de- clinassent et inutiles facti essent, jam tempus ad- erat, ut ad precandum sermonem verteret ; ita ut ceu legatione suscepta diceretur: Quis dabit ex Sion salutare Israel? Ipso enim salutari tunc opus erat, quod peccatorum remissionem tribueret, et auctor salutis esset. Idipsum salutare quod secun- dum carnem ex semine Davidis prodiit, ex Sion datum est : Nam veniet ex Sion redemptor, et aver- tet iniquitates a Jacob ¼. Eodem quoque sensu illud accipias licet : Ex Sion species decoris ejus 18, ut apposite intelligatur salutare illud ex cœlesti Sion advenisse, siquidem in ipsa Christus regnum obtinere dictus est. Quamobrem scopus noster, ac spes supernæ vocationis est regnum coelorum. Sub hæc, futuram omnibus hominibus ab ipsomet salu- tari conciliandam libertatem declarat. Ac perpende mili, quæso, quo pacto, cum alii redempti sint, alios tamen dicat exsultare: nam cum populus Do- mini a captivitate liberabitur, Exsultabil, inquit, Jacob, et letabitur Israel. Cum igitur futurum es- set, ut animnae olim a demonico errore in captivi- tatem obductæ, per salutare Dei libertatem asse- querentur, et ex omnibus gentibus ad Dominum homines converterentur; qui olim in Deo defuncti D sunt justi atque propheta, qui vere Israel, vere Ja- cob nuncupari possunt, exsultabunt ac lætabuntur, quod vaticinia ab se de nobis edita completa sint, quodque ipsi nobis de adepta salute congratulen- tur. Quapropter Simeon, cum de Salvatore dixis- set : Lumen erit ad revelationem gentium ; addidit, et gloriam plebis tua, Israel 19. IN FINEM PSALMUS DAVID XIV. VERS. 1. Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? aut quis requiescet in monte sancto tuo? A vi- cinioribus procedens, perfectum virum describit. 20. Isa. Psal. XLIX, 2. Luc. 11, 32.

PG 23:161Μόνος δὲ ὁ ἅγιος καὶ τὴν γλῶτταν αὐτοῦ καὶ τὰ χείλη, καὶ τὴν φωνὴν αὐτὴν, καὶ τὰ κοινὰ ῥήματα καθαίρει· εἰδὼς εἰρημένον· Περὶ παντὸς ἀργοῦ ῥήματος δώσετε λόγον ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως. Προσευχῆς γὰρ οὐ διὰ χειλέων δολίων προσφερομένης, διὰ δὲ γλώττης κεκαθαρμένης, καὶ τὰ θεῖα λόγια μελετᾷν εἰθισμένης, ἐνωτίζεται ὁ Θεός. Διὸ ἐπὶ μὲν τῆς δικαιοσύνης, εἰσάκουσον, ἐλέγετο, ἐπὶ δὲ τῆς δεήσεως, πρόσχες· ἐπὶ δὲ τῆς διὰ χειλέων προφερομένης φωνῆς, ἐνώτισαι. Τρία γοῦν ᾐτήσατο διὰ τῶν προκειμένων, προτάξας τῶν δύο τὸ κρεῖττον. Ἐδοκίμασας τὴν καρδίαν μου, ἐπεσκέψω νυκτός· ἐπύρωσάς με, καὶ οὐχ εὑρέθη ἐν ἐμοὶ ἀδικία. Ὡς τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν ὑπερβαίνει ἡ τῶν προκειμένων διάνοια Τίς γὰρ καυχήσεται ἁγνὴν ἔχειν καρδίαν; καὶ τίς παῤῥησιάζεται λέγων καθαρὸς εἶναι ἀπὸ ἁμαρτιῶν; Μόνῳ τοιγαροῦν ἁρμόζοι αὐτῷ Χριστῷ λέγειν τὰ προκείμενα. Μήποτε δὲ τὴν εἰς τὸν ᾅδην κάθοδον, καὶ τὸν ἐν τῷ θανάτῳ χῶρον, νύκτα κέκληκεν ἐπὶ τοῦ πάροντος; Εἰ γὰρ καὶ ἐν νυκτὶ γέγονεν ἐν τῷ καιρῷ τῶν πειρατηρίων καὶ ἐν τῷ σκοτεινῷ καὶ ἀφεγγεῖ τόπῳ τοῦ θανάτου·

τέλειον. Παροικία δέ ἐστι διαγωγή πρόσκαιρος ἐπ' ἐλπίδι τῆς κρείττονος. Διό φησι καὶ Δαυΐδ· Πάροι- κός εἰμι καὶ παρεπίδημος, καθώς πάντες οἱ πατέρες μου. Πάροικος γὰρ Αβραάμ, μηδὲ βῆμα κεκτημένος ποδός, μόλις δὲ τάφον πριάμενος. "Ο δή σύμβολον τοῦ ζῶντα μὲν ἐν σαρκὶ πάροικον εἶναι προσήκειν, μεταβαίνοντα δὲ ταύτης, τοῖς οἰκείοις τόποις ἀναπαύεσθαι. Καὶ μακάριόν φησιν ἐν ἀλλο φύλοις παροικοῦντα, μὴ ὡς οἰκείοις προστετηκέναι τοῖς ἐν τῇ γῇ. Σκήνωμα δὲ Θεοῦ ἡ παρ' αὐτοῦ δεδομένη σὰρξ τῇ τοῦ ἀνθρώπου ψυχῇ πρὸς ἐνοίκη- σιν. Τίς οὖν, ὡς ἀλλοτρίᾳ κεχρημένος, έγκαρπον αὐτὴν παραδώσει τῷ δεδωκότι, ὡς ἂν γένηται καὶ σκήνωμα τοῦ Θεοῦ τοῖς ἁγίοις ἐνοικοῦντος; Εἶτα πρὸς τὸ μεῖζον προσκόπτει· καὶ τίς κατασκηνώσει ἐν ὄρει ἁγίῳ σου; Οὐκ ἐν τῇ γηΐνῃ Σιών, ἅπερ Β Ἰουδαίοις δοκεῖ, ἀλλὰ περὶ ἧς ὁ Παῦλός φησι· Προσ- εληλύθατε ὄρει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλὴμ ἐπου μανίῳ. Παρελθὼν οὖν τις τήν σάρκα ταύτην καὶ νεκρώσας αὐτοῦ τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὸν ἁγια σμὸν κατορθώσας, ἐν τῇ ἁγίᾳ κατασκηνώσει πόλει· ἧς ἐπιθυμῶν ὁ Δαυίδ ἔλεγε· Διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς. ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ· καὶ, ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων! τὸ δὲ τούτου σπάνιον ἐμφαίνει τὸ, τίς, ὡς τὸ, Τίς ἔγνω τὸν νοῦν Κυρίου; καὶ τὸ, Τις ἀναγγελεῖ ὑμῖν τὸν τόπον τὸν αἰώνιον ; καὶ τὰ, Τίς ἄρα φρόνιμος καὶ πιστὸς οἰκονόμος; Μήποτε δὲ καὶ, τὸν Θεὸν ἐρωτήσας, ἔτυχε ἀποκρί- σεως ή Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; η τις κατασκηνώσει ἐν ὄρει ἁγίῳ σου; Τάχα δὲ καὶ ὁ μεθιστάμενος εἰς οὐρανὸν, ὡς ἀπὸ ξένης ήχων διατριβής, παροικεῖ· Θεοῦ γὰρ σκήνωμα ὁ οὐ ρανός. Ορα δὲ μήπως ὁ ἐπιμένων τῇ πολιτείᾳ τοῦ νόμου, εἰς Χριστὸν ὄντος παιδαγωγού, παροικεῖ ἐν τῷ σκηνώματι τοῦ Κυρίου, περὶ τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου τευτάζων· ὁ δὲ φθάσας ἐπὶ Χριστὸν καὶ τὴν εὐαγγελικὴν διδασκαλίαν κατασκηνοῖ ἐν ὄρει ἁγίῳ τοῦ Θεοῦ, περὶ οὗ προφητεύεται· Ἐμφανές ἐστι τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου. Καὶ σκόπει πάλιν, μή Θεοῦ μὲν ὄρος ἅγιον ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος· σκήνωμα δὲ αὐτοῦ, ὃν ἀνέλαβεν ἄνθρωπον· καὶ δεῖ πρότερον ἐπιγνῶναι κατὰ σάρκα Χριστόν· εἶτα κατασκηνοῦν ἐν ὄρει ἁγίῳ Θεοῦ, θεασάμενον τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρός· καὶ λέγειν· Εἰ γὰρ ἐγνώκαμεν κατὰ σάρκα Χριστίν, ἀλλὰ νῦν οὐκέτι γινώσκομεν. Πρὸς τὸν τοιοῦτον γὰρ εἴρη- ται· Ἐπὶ ὄρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι ὁ εὐαγγελιζό- μενος τὴν Σιών. "Αλλως ὄρος τοῦ Θεοῦ τὸ ὑπὸ μόνων ἁγίων ψυχῶν καὶ τελείων ἐν δικαιοσύνῃ κατ οικηθησόμενον· ὁ οὐρανὸς αὐτὸς, καὶ ἡ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος εὐαγγελισθεῖσα βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Αὕτη ἐστὶν Ἱερουσαλὴμ ἡ ἐπουράνιος· αὕτη ἐστὶ τὸ Σιών ὄρος, καὶ ἡ πόλις τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, κατά ** οι COMMENTARIA IN PSALMOS. A Psal. xxxvi, 13. C D Habitatio autem est temporanea commoratio, cum spe melioris conjuncta. Quamobrem ait David : Advena sum et peregrinus, sicut omnes patres mei”. Advena quoque erat Abraham, utpote qui ne vesti- gium pedis possideret, vixque sepulture locum cocmerit. Quod sane symbolice significat hominem in carne viventem, ceu advenam reputari debere; cumque ab ipsa carne transmigraverit, tunc pro- priis in sedibus quiescere. Ac beatum esse dicit eum, qui cum.apud alienigenas habitaverit, terre- nis quasi propriis sibi rebus non addictus fuerit. Tabernaculum autem Dei est caro, animæ ab ipso ad habitandum concessa. Quis itaque ea ut aliena usus, frugiferam eamdem largitori restituet, ut fiat tabernaculum Dei, qui in sanctis habitat ?. Deinde vero ad praestantiora procedit: Aut quis requiescet. in monte sancto tuo? Non in terrestri Sion, ut Ju- dæj arbitrantur, sed in ea de qua Paulus, ait : Ac- cessistis ad montem Dei viventis, Jerusalem cœ- lestem s. Quisquis igitur eadem carne quasi in transcursu usus, ejus membra super terram morti- ficaverit, postquam sanctificationem illam consum- maverit, habitabit in sancta illa civitate : cujus de- siderio motus David aiebat: Transibo in locum ta- bernaculi¸ødmirabilis usque ad domum Dei”: ct, Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum !. Illud autem, quis, talium hominum raritatem sub- indicat; cujusmodi est illud: Quis novit sensum Domini '; et illud: Quis annuntiabit vobis locum æternum? atque illud: Quis est prudens ac fidelis economus ? Nunquid postquam Deum interroga-. vit, responsionem obtipuit? Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? aut, quis requiescet in monte sancto tuo? Fortassis etiam qui in coelum transfertur, utpote qui a peregrinis sedibus veniat, habitare dicitur. Nam tabernacu- lum Dei coelum est. Atque consideres velim, num qui sub lege versatur, quæ scilicet veluti pædago-. gus ad Christi disciplinam haberi potest, habitet in tabernaculo Domini, circa tabernaculum testimonii sollicitudinem habens; atque is qui ad Christum usque pervenit et ad evangelicam doctrinam, num tabernaculum posuerit in monte sancto Dei, de qua propheta dicit: Perspicuus est mons Domini 30. Ac iterum mibi perpendas velim, annon mons ille sanctus Domini sit Verbum ejus; tabernaculum autem ejus, homo quem assumpsit: annon opus sit primo Christum secundum carnem cognoscere; deindeque tabernaculum ponere in monte sancto Dei, cum scilicet qui viderit gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre; atque dicere: Si enim cognovimus secundum carnem Christum : sed nunc jam non novimus 27. Hujusmodi namque homini dictum est Super montem excelsum ascende, qui evangelizas Sion w. Alia autem ratione dicatur, montem Dei esse, in quo duntaxat animæ sanctæ et in justitia perfectæ habitabunt, videlicet ipsum febr. XII, 22. Psal. xLI. 5. Psal. Lxxxml, 2. Cor. 11, 16, * Luc. xii, 43. Isa. 11, 2. Cor. v, 16. Isa. XL, 9.

ἀλλὰ δοκιμασθεὶς, ἐπισκοπῆς τῆς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἠξίωται διὰ τῆς ἀναστάσεως, καὶ ταύτης τετύχηκεν. Ἐπειδήπερ, οἷα χρυσὸς ἐν πυρὶ βληθεὶς, λαμπρὸς καὶ καθαρὸς διαμεμένηκεν. Ἐπειδὴ μόνος τῶν ἐξ αἰῶνος ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος, κατὰ τὸν Ἡσαί̈αν, ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ. Ὅπως ἂν μὴ λαλήσῃ τὸ στόμα μου τὰ ἔργα τῶν ἀνθρώπων, διὰ τοὺς λόγους τῶν χειλέων σου ἐγὼ ἐφύλαξα ὁδοὺς σκληράς. Ὁ δὲ Σύμμαχος εἰπών· Ἐγὼ ἐφυλαξάμην ὁδοὺς παραβάτου, ἑτέραν παρέστησε διάνοιαν· ὡς τοῦ τὴν εὐχὴν διαπέμποντος πάντα ἄνθρωπον παραβάτην φεύγοντος, καὶ πάσας τὰς τῶν τοιούτων ὁδοὺς, διὰ τὸ χαλεπὰς εἶναι καὶ ἀποσκλήρους πάσας τὰς κατὰ κακίαν πράξεις. Κατάρτισαι τὰ διαβήματά μου ἐν ταῖς τρίβοις σου, ἵνα μὴ σαλευθῶσι τὰ διαβήματά μου. Ὑπογραμμὸν ἡμῖν καὶ διὰ τούτων παρέσχεν ὁ Σωτὴρ, παιδεύων μήποτε ἐπιτρίβεσθαι, μηδὲ μέγα ἐφ’ ἑαυτοῖς φρονεῖν. Εὖ δὲ καὶ ἀκριβῶς πεπεῖσθαι, ὡς πάντοτε τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ δεόμεθα βοηθείας, ἵνα μὴ σαλευθῇ ἡμῶν τὰ διαβήματα, καὶ εἰς τὸ ἐφαρμόσαι ταῖς ἑαυτοῦ τρίβοις τοὺς ἡμετέρους πόδας. Θαυμάστωσον τὰ ἐλέη σου ὁ σώζων τοὺς ἐλπίζοντας ἐπὶ σέ.

τέλειον. Παροικία δέ ἐστι διαγωγή πρόσκαιρος ἐπ' ἐλπίδι τῆς κρείττονος. Διό φησι καὶ Δαυΐδ· Πάροι- κός εἰμι καὶ παρεπίδημος, καθώς πάντες οἱ πατέρες μου. Πάροικος γὰρ Αβραάμ, μηδὲ βῆμα κεκτημένος ποδός, μόλις δὲ τάφον πριάμενος. "Ο δή σύμβολον τοῦ ζῶντα μὲν ἐν σαρκὶ πάροικον εἶναι προσήκειν, μεταβαίνοντα δὲ ταύτης, τοῖς οἰκείοις τόποις ἀναπαύεσθαι. Καὶ μακάριόν φησιν ἐν ἀλλο φύλοις παροικοῦντα, μὴ ὡς οἰκείοις προστετηκέναι τοῖς ἐν τῇ γῇ. Σκήνωμα δὲ Θεοῦ ἡ παρ' αὐτοῦ δεδομένη σὰρξ τῇ τοῦ ἀνθρώπου ψυχῇ πρὸς ἐνοίκη- σιν. Τίς οὖν, ὡς ἀλλοτρίᾳ κεχρημένος, έγκαρπον αὐτὴν παραδώσει τῷ δεδωκότι, ὡς ἂν γένηται καὶ σκήνωμα τοῦ Θεοῦ τοῖς ἁγίοις ἐνοικοῦντος; Εἶτα πρὸς τὸ μεῖζον προσκόπτει· καὶ τίς κατασκηνώσει ἐν ὄρει ἁγίῳ σου; Οὐκ ἐν τῇ γηΐνῃ Σιών, ἅπερ Β Ἰουδαίοις δοκεῖ, ἀλλὰ περὶ ἧς ὁ Παῦλός φησι· Προσ- εληλύθατε ὄρει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλὴμ ἐπου μανίῳ. Παρελθὼν οὖν τις τήν σάρκα ταύτην καὶ νεκρώσας αὐτοῦ τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὸν ἁγια σμὸν κατορθώσας, ἐν τῇ ἁγίᾳ κατασκηνώσει πόλει· ἧς ἐπιθυμῶν ὁ Δαυίδ ἔλεγε· Διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς. ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ· καὶ, ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων! τὸ δὲ τούτου σπάνιον ἐμφαίνει τὸ, τίς, ὡς τὸ, Τίς ἔγνω τὸν νοῦν Κυρίου; καὶ τὸ, Τις ἀναγγελεῖ ὑμῖν τὸν τόπον τὸν αἰώνιον ; καὶ τὰ, Τίς ἄρα φρόνιμος καὶ πιστὸς οἰκονόμος; Μήποτε δὲ καὶ, τὸν Θεὸν ἐρωτήσας, ἔτυχε ἀποκρί- σεως ή Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; η τις κατασκηνώσει ἐν ὄρει ἁγίῳ σου; Τάχα δὲ καὶ ὁ μεθιστάμενος εἰς οὐρανὸν, ὡς ἀπὸ ξένης ήχων διατριβής, παροικεῖ· Θεοῦ γὰρ σκήνωμα ὁ οὐ ρανός. Ορα δὲ μήπως ὁ ἐπιμένων τῇ πολιτείᾳ τοῦ νόμου, εἰς Χριστὸν ὄντος παιδαγωγού, παροικεῖ ἐν τῷ σκηνώματι τοῦ Κυρίου, περὶ τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου τευτάζων· ὁ δὲ φθάσας ἐπὶ Χριστὸν καὶ τὴν εὐαγγελικὴν διδασκαλίαν κατασκηνοῖ ἐν ὄρει ἁγίῳ τοῦ Θεοῦ, περὶ οὗ προφητεύεται· Ἐμφανές ἐστι τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου. Καὶ σκόπει πάλιν, μή Θεοῦ μὲν ὄρος ἅγιον ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος· σκήνωμα δὲ αὐτοῦ, ὃν ἀνέλαβεν ἄνθρωπον· καὶ δεῖ πρότερον ἐπιγνῶναι κατὰ σάρκα Χριστόν· εἶτα κατασκηνοῦν ἐν ὄρει ἁγίῳ Θεοῦ, θεασάμενον τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρός· καὶ λέγειν· Εἰ γὰρ ἐγνώκαμεν κατὰ σάρκα Χριστίν, ἀλλὰ νῦν οὐκέτι γινώσκομεν. Πρὸς τὸν τοιοῦτον γὰρ εἴρη- ται· Ἐπὶ ὄρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι ὁ εὐαγγελιζό- μενος τὴν Σιών. "Αλλως ὄρος τοῦ Θεοῦ τὸ ὑπὸ μόνων ἁγίων ψυχῶν καὶ τελείων ἐν δικαιοσύνῃ κατ οικηθησόμενον· ὁ οὐρανὸς αὐτὸς, καὶ ἡ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος εὐαγγελισθεῖσα βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Αὕτη ἐστὶν Ἱερουσαλὴμ ἡ ἐπουράνιος· αὕτη ἐστὶ τὸ Σιών ὄρος, καὶ ἡ πόλις τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, κατά ** οι COMMENTARIA IN PSALMOS. A Psal. xxxvi, 13. C D Habitatio autem est temporanea commoratio, cum spe melioris conjuncta. Quamobrem ait David : Advena sum et peregrinus, sicut omnes patres mei”. Advena quoque erat Abraham, utpote qui ne vesti- gium pedis possideret, vixque sepulture locum cocmerit. Quod sane symbolice significat hominem in carne viventem, ceu advenam reputari debere; cumque ab ipsa carne transmigraverit, tunc pro- priis in sedibus quiescere. Ac beatum esse dicit eum, qui cum.apud alienigenas habitaverit, terre- nis quasi propriis sibi rebus non addictus fuerit. Tabernaculum autem Dei est caro, animæ ab ipso ad habitandum concessa. Quis itaque ea ut aliena usus, frugiferam eamdem largitori restituet, ut fiat tabernaculum Dei, qui in sanctis habitat ?. Deinde vero ad praestantiora procedit: Aut quis requiescet. in monte sancto tuo? Non in terrestri Sion, ut Ju- dæj arbitrantur, sed in ea de qua Paulus, ait : Ac- cessistis ad montem Dei viventis, Jerusalem cœ- lestem s. Quisquis igitur eadem carne quasi in transcursu usus, ejus membra super terram morti- ficaverit, postquam sanctificationem illam consum- maverit, habitabit in sancta illa civitate : cujus de- siderio motus David aiebat: Transibo in locum ta- bernaculi¸ødmirabilis usque ad domum Dei”: ct, Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum !. Illud autem, quis, talium hominum raritatem sub- indicat; cujusmodi est illud: Quis novit sensum Domini '; et illud: Quis annuntiabit vobis locum æternum? atque illud: Quis est prudens ac fidelis economus ? Nunquid postquam Deum interroga-. vit, responsionem obtipuit? Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? aut, quis requiescet in monte sancto tuo? Fortassis etiam qui in coelum transfertur, utpote qui a peregrinis sedibus veniat, habitare dicitur. Nam tabernacu- lum Dei coelum est. Atque consideres velim, num qui sub lege versatur, quæ scilicet veluti pædago-. gus ad Christi disciplinam haberi potest, habitet in tabernaculo Domini, circa tabernaculum testimonii sollicitudinem habens; atque is qui ad Christum usque pervenit et ad evangelicam doctrinam, num tabernaculum posuerit in monte sancto Dei, de qua propheta dicit: Perspicuus est mons Domini 30. Ac iterum mibi perpendas velim, annon mons ille sanctus Domini sit Verbum ejus; tabernaculum autem ejus, homo quem assumpsit: annon opus sit primo Christum secundum carnem cognoscere; deindeque tabernaculum ponere in monte sancto Dei, cum scilicet qui viderit gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre; atque dicere: Si enim cognovimus secundum carnem Christum : sed nunc jam non novimus 27. Hujusmodi namque homini dictum est Super montem excelsum ascende, qui evangelizas Sion w. Alia autem ratione dicatur, montem Dei esse, in quo duntaxat animæ sanctæ et in justitia perfectæ habitabunt, videlicet ipsum febr. XII, 22. Psal. xLI. 5. Psal. Lxxxml, 2. Cor. 11, 16, * Luc. xii, 43. Isa. 11, 2. Cor. v, 16. Isa. XL, 9.

Σώζων δὲ εἴρηται τοὺς ἐλπίζοντας εἰς αὐτὸν, οὐ τοὺς ἐκ σπέρματος Ἰσραὴλ, οὐδὲ τοὺς κατὰ τὸν νόμον Μωϋσέως βιοῦντας· ἀλλ’ ὥσπερ καινὴν ὁδὸν εὑράμενος, σώζων ἀνεφάνη τοὺς εἰς αὐτὸν ἠλπικότας. Μένει γὰρ, φησὶν ὁ Ἀπόστολος, πίστις, ἐλπὶς, ἀγάπη· τὰ τρία ταῦτα συμπέπλεκται, ὥσπερ ὑφ’ ἑνὶ δεσμῷ κατεσφιγμένα. Διὸ τὴν πίστιν τῇ ἐλπίδι συνάπτει λέγων· Ἔστι δὲ πίστις ἐλπιζομένων ὑπόστασις πραγμάτων, ἔλεγχος οὐ βλεπομένων· ταῦτα δ’ ἐξ ἀγάπης τῆς πρὸς τὸν Θεὸν φύεται· καὶ δι’ αὐτῶν πάλιν ἡ εἰς Θεὸν ἀγάπη κρατύνεται. Ἐκ τῶν ἀνθεστηκότων τῇ δεξιᾷ σου φύλαξόν με, Κύριε, ὡς κόρην ὀφθαλμοῦ. Ἐν σκέπῃ τῶν πτερύγων σου σκεπάσεις με ἀπὸ προσώπου ἀσεβῶν τῶν ταλαιπωρησάντων με. Καὶ πᾶς μὲν δίκαιος προσευχόμενος δείσθω τοῦ Θεοῦ, τῆς παρ’ αὐτοῦ καταξιοῦσθαι φυλακῆς· ὁμολογῶν μὴ ἱκανὸς εἶναι φύλαξ αὐτὸς ἑαυτοῦ γίνεσθαι διὰ τὸ πλῆθος τῶν ἀνθεστηκότων αὐτῷ· φυλαχθῆναί τε ἑαυτὸν, ὥσπερ τινὰ κόρην ὀφθαλμοῦ παρακαλείτω· ὁρῶν τοὺς ἀνθεστηκότας τῇ δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ ἐχθρούς τινας, καὶ πολεμίους τῷ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ ὀφθαλμῷ ἐπιβουλεύοντας, καὶ τυφλῶσαι αὐτὸν θέλοντας.

τέλειον. Παροικία δέ ἐστι διαγωγή πρόσκαιρος ἐπ' ἐλπίδι τῆς κρείττονος. Διό φησι καὶ Δαυΐδ· Πάροι- κός εἰμι καὶ παρεπίδημος, καθώς πάντες οἱ πατέρες μου. Πάροικος γὰρ Αβραάμ, μηδὲ βῆμα κεκτημένος ποδός, μόλις δὲ τάφον πριάμενος. "Ο δή σύμβολον τοῦ ζῶντα μὲν ἐν σαρκὶ πάροικον εἶναι προσήκειν, μεταβαίνοντα δὲ ταύτης, τοῖς οἰκείοις τόποις ἀναπαύεσθαι. Καὶ μακάριόν φησιν ἐν ἀλλο φύλοις παροικοῦντα, μὴ ὡς οἰκείοις προστετηκέναι τοῖς ἐν τῇ γῇ. Σκήνωμα δὲ Θεοῦ ἡ παρ' αὐτοῦ δεδομένη σὰρξ τῇ τοῦ ἀνθρώπου ψυχῇ πρὸς ἐνοίκη- σιν. Τίς οὖν, ὡς ἀλλοτρίᾳ κεχρημένος, έγκαρπον αὐτὴν παραδώσει τῷ δεδωκότι, ὡς ἂν γένηται καὶ σκήνωμα τοῦ Θεοῦ τοῖς ἁγίοις ἐνοικοῦντος; Εἶτα πρὸς τὸ μεῖζον προσκόπτει· καὶ τίς κατασκηνώσει ἐν ὄρει ἁγίῳ σου; Οὐκ ἐν τῇ γηΐνῃ Σιών, ἅπερ Β Ἰουδαίοις δοκεῖ, ἀλλὰ περὶ ἧς ὁ Παῦλός φησι· Προσ- εληλύθατε ὄρει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλὴμ ἐπου μανίῳ. Παρελθὼν οὖν τις τήν σάρκα ταύτην καὶ νεκρώσας αὐτοῦ τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὸν ἁγια σμὸν κατορθώσας, ἐν τῇ ἁγίᾳ κατασκηνώσει πόλει· ἧς ἐπιθυμῶν ὁ Δαυίδ ἔλεγε· Διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς. ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ· καὶ, ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων! τὸ δὲ τούτου σπάνιον ἐμφαίνει τὸ, τίς, ὡς τὸ, Τίς ἔγνω τὸν νοῦν Κυρίου; καὶ τὸ, Τις ἀναγγελεῖ ὑμῖν τὸν τόπον τὸν αἰώνιον ; καὶ τὰ, Τίς ἄρα φρόνιμος καὶ πιστὸς οἰκονόμος; Μήποτε δὲ καὶ, τὸν Θεὸν ἐρωτήσας, ἔτυχε ἀποκρί- σεως ή Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; η τις κατασκηνώσει ἐν ὄρει ἁγίῳ σου; Τάχα δὲ καὶ ὁ μεθιστάμενος εἰς οὐρανὸν, ὡς ἀπὸ ξένης ήχων διατριβής, παροικεῖ· Θεοῦ γὰρ σκήνωμα ὁ οὐ ρανός. Ορα δὲ μήπως ὁ ἐπιμένων τῇ πολιτείᾳ τοῦ νόμου, εἰς Χριστὸν ὄντος παιδαγωγού, παροικεῖ ἐν τῷ σκηνώματι τοῦ Κυρίου, περὶ τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτυρίου τευτάζων· ὁ δὲ φθάσας ἐπὶ Χριστὸν καὶ τὴν εὐαγγελικὴν διδασκαλίαν κατασκηνοῖ ἐν ὄρει ἁγίῳ τοῦ Θεοῦ, περὶ οὗ προφητεύεται· Ἐμφανές ἐστι τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου. Καὶ σκόπει πάλιν, μή Θεοῦ μὲν ὄρος ἅγιον ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος· σκήνωμα δὲ αὐτοῦ, ὃν ἀνέλαβεν ἄνθρωπον· καὶ δεῖ πρότερον ἐπιγνῶναι κατὰ σάρκα Χριστόν· εἶτα κατασκηνοῦν ἐν ὄρει ἁγίῳ Θεοῦ, θεασάμενον τὴν δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρός· καὶ λέγειν· Εἰ γὰρ ἐγνώκαμεν κατὰ σάρκα Χριστίν, ἀλλὰ νῦν οὐκέτι γινώσκομεν. Πρὸς τὸν τοιοῦτον γὰρ εἴρη- ται· Ἐπὶ ὄρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι ὁ εὐαγγελιζό- μενος τὴν Σιών. "Αλλως ὄρος τοῦ Θεοῦ τὸ ὑπὸ μόνων ἁγίων ψυχῶν καὶ τελείων ἐν δικαιοσύνῃ κατ οικηθησόμενον· ὁ οὐρανὸς αὐτὸς, καὶ ἡ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος εὐαγγελισθεῖσα βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Αὕτη ἐστὶν Ἱερουσαλὴμ ἡ ἐπουράνιος· αὕτη ἐστὶ τὸ Σιών ὄρος, καὶ ἡ πόλις τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, κατά ** οι COMMENTARIA IN PSALMOS. A Psal. xxxvi, 13. C D Habitatio autem est temporanea commoratio, cum spe melioris conjuncta. Quamobrem ait David : Advena sum et peregrinus, sicut omnes patres mei”. Advena quoque erat Abraham, utpote qui ne vesti- gium pedis possideret, vixque sepulture locum cocmerit. Quod sane symbolice significat hominem in carne viventem, ceu advenam reputari debere; cumque ab ipsa carne transmigraverit, tunc pro- priis in sedibus quiescere. Ac beatum esse dicit eum, qui cum.apud alienigenas habitaverit, terre- nis quasi propriis sibi rebus non addictus fuerit. Tabernaculum autem Dei est caro, animæ ab ipso ad habitandum concessa. Quis itaque ea ut aliena usus, frugiferam eamdem largitori restituet, ut fiat tabernaculum Dei, qui in sanctis habitat ?. Deinde vero ad praestantiora procedit: Aut quis requiescet. in monte sancto tuo? Non in terrestri Sion, ut Ju- dæj arbitrantur, sed in ea de qua Paulus, ait : Ac- cessistis ad montem Dei viventis, Jerusalem cœ- lestem s. Quisquis igitur eadem carne quasi in transcursu usus, ejus membra super terram morti- ficaverit, postquam sanctificationem illam consum- maverit, habitabit in sancta illa civitate : cujus de- siderio motus David aiebat: Transibo in locum ta- bernaculi¸ødmirabilis usque ad domum Dei”: ct, Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum !. Illud autem, quis, talium hominum raritatem sub- indicat; cujusmodi est illud: Quis novit sensum Domini '; et illud: Quis annuntiabit vobis locum æternum? atque illud: Quis est prudens ac fidelis economus ? Nunquid postquam Deum interroga-. vit, responsionem obtipuit? Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? aut, quis requiescet in monte sancto tuo? Fortassis etiam qui in coelum transfertur, utpote qui a peregrinis sedibus veniat, habitare dicitur. Nam tabernacu- lum Dei coelum est. Atque consideres velim, num qui sub lege versatur, quæ scilicet veluti pædago-. gus ad Christi disciplinam haberi potest, habitet in tabernaculo Domini, circa tabernaculum testimonii sollicitudinem habens; atque is qui ad Christum usque pervenit et ad evangelicam doctrinam, num tabernaculum posuerit in monte sancto Dei, de qua propheta dicit: Perspicuus est mons Domini 30. Ac iterum mibi perpendas velim, annon mons ille sanctus Domini sit Verbum ejus; tabernaculum autem ejus, homo quem assumpsit: annon opus sit primo Christum secundum carnem cognoscere; deindeque tabernaculum ponere in monte sancto Dei, cum scilicet qui viderit gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre; atque dicere: Si enim cognovimus secundum carnem Christum : sed nunc jam non novimus 27. Hujusmodi namque homini dictum est Super montem excelsum ascende, qui evangelizas Sion w. Alia autem ratione dicatur, montem Dei esse, in quo duntaxat animæ sanctæ et in justitia perfectæ habitabunt, videlicet ipsum febr. XII, 22. Psal. xLI. 5. Psal. Lxxxml, 2. Cor. 11, 16, * Luc. xii, 43. Isa. 11, 2. Cor. v, 16. Isa. XL, 9.

PG 23:163Ἀλλὰ καὶ πολλῶν ὄντων ἀσεβῶν τῶν ταλαιπωριζόντων αὐτὸν, τουτέστι ταλαίπωρον αὐτὸν ἀποφαινόντων, βέλη τε κατ’ αὐτοῦ πεμπόντων, ὑπὸ τὰς πτέρυγας καταφεύγων τοῦ Θεοῦ, σκέπης τῆς ὑπ’ αὐτῷ τυχεῖν ἀξιούτω. Ἀλλὰ καὶ ὁ Σωτὴρ ὑπὲρ τῆς αὑτοῦ Ἐκκλησίας, ἥτις ἐστὶν αὐτοῦ σῶμα, ταύτας ἀνέπεμπε πρὸς τὸν Πατέρα τὰς φωνάς. Πτέρυγας δὲ νοήσεις τὰς τῆς προνοίας αὐτοῦ δυνάμεις. Οἱ ἐχθροί μου τὴν ψυχήν μου περιέσχον, τὸ στέαρ αὐτῶν συνέκλεισαν, τὸ στόμα αὐτῶν ἐλάλησεν ὑπερηφανίαν. Ἐκβάλλοντές με νυνὶ περιεκύκλωσάν με· τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἔθεντο ἐκκλῖναι ἐν τῇ γῇ. Ὑπέλαβόν με ὡσεὶ λέων ἕτοιμος εἰς θήραν, καὶ ὡσεὶ σκύμνος οἰκῶν ἐν ἀποκρύφοις. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἐκβάλλοντές με περιεκύκλωσάν με, ὁ Σύμμαχος οὕτως ἡρμήνευσε· Μακαρίζοντές με παραχρῆμα περιεκύκλουν με, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς δὲ αὐτῶν, φησὶν, ἔθεντο κατ’ ἐμοῦ τοῦ παρακλῖναί με. Παρασαλεῦσαι γάρ με καὶ ἀποκινῆσαι τῆς στάσεως καὶ τῆς κατὰ Θεὸν προκοπῆς ἐσπούδαζον· μιμούμενοι τὸν ἀντίδικον ἡμῶν διάβολον, ὃς ὡς λέων ὠρυόμενος περιπατεῖ ζητῶν τίνα καταπίῃ. Ὑπέλαβόν με καὶ αὐτὸν ὡς λέων ἕτοιμος εἰς θήραν, καὶ ὡς σκύμνος οἰκῶν ἐν ἀποκρύφοις.

Προσεληλύθατε Α τὸν ἱερὸν Ἀπόστολον, ὅς φησι Σιών ὄρει, καὶ πόλει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλήμ ἐπουρανίῳ. Τὴν δὲ σκηνήν νοήσεις τὴν ἄνω ἐπὶ τοῦ ὄρους ἱδρυμένην ἀπὸ τοῦ φάσκοντος λόγου Χριστὸς δὲ παραγενόμενος ἀρχιερεὺς τῶν μελ λόντων ἀγαθῶν διὰ τῆς μείζονος καὶ τελειοτέ ρας σκηνῆς, οὐ χειροποιήτου, τουτέστιν, οὐ ταύτης τῆς κτίσεως. Τούτων τοιγαροῦν καὶ ὁ Δαυΐδ εἰς ἔννοιαν ἐλθὼν, ἀναφωνεῖ λέγων· Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; Αληθῶς γὰρ σπάνιος καὶ δυσα εύρετος, καὶ εἷς που ἀπὸ μυρίων, ὁ τῆς ἀναβάσεως ἐκείνης καὶ τῆς ἐν οὐρανοῖς παροικήσεως ἄξιος. Β Τὸ μὲν οὖν δηλωθὲν σκήνωμα, τὸ ἐν οὐρανοῖς, οἰκη- τήριον αὐτοῦ γένοιτ' ἂν τοῦ Θεοῦ· ἄνθρωπος δὲ, ὥσπερ ἀπὸ αἰχμαλωσίας τῆς κατὰ γῆν διατριβῆς μέλλων μεθίστασθαι ἐπὶ τὴν οὐράνιον κατασκήνωσιν, ὥσπερ τις ξένος καὶ πάροικος ἔσται ἐκεῖ, ἅτε δὴ ἑτέρωθεν μετανάστης γεγονώς, καὶ ἐξ ἑτέρας ὡρμη- μένος χώρας· διὸ λέλεκται· Τις παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; Μακάριος δὲ ὁ ἐν αὐτῷ γενόμενος τῷ ὄρει, καὶ ἱδρυθεὶς ἐν αὐτῷ, τοῦ λόγου διδάσκον τος παράμονον ἔσεσθαι καὶ διαιωνίζουσαν τοῖς ἀξίοις τὴν αὐτὴν μονήν. Πορευόμενος ἄμωμος, καὶ ἐργαζόμενος δικαιοσύ νην. Οὐ γὰρ μία πρᾶξις τελειοῖ τὸν σπουδαῖον, ἀλλὰ παντὶ προσῆκε τῷ βίῳ ταῖς κατ' ἀρετὴν ἐνεργείαις συμπαρατείνεσθαι, ἵνα ἄμωμοι καὶ ἀνέγκλητοι κατ' αὐτὴν γενώμεθα τὴν ὁδόν. Εἴη δ' ἂν αὕτη ἡ σωτήριος γνῶσις, ἣν αὐτὸς παριστὰς ἔλεγεν· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός. Δεῖ γὰρ πρὸς τῷ πρώτῳ κατορθώματι, καὶ τῆς δι' ἔργων καὶ πράξεων τῶν ἐν δικαιοσύνῃ πρόνοιαν ποιεῖσθαι. Λαλῶν ἀλήθειαν ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· ὃς οὐκ ἐδό λωσεν ἐν γλώσσῃ αὐτοῦ. Οὐ δεῖ τοίνυν κατεπαί ρεσθαί τινα τῶν ἀτελεστέρων μετὰ τὸ κατορθῶσαι τὰ εἰρημένα· ἵνα μὴ, οἷόν τι ναυάγιον παθὼν, ἀπολέσῃ τὰ ἑαυτοῦ καλά. Ἐξουδένωται ἐνώπιον αὐτοῦ πονηρευόμενος, τοὺς δὲ φοβουμένους τὸν Κύριον δοξάζει. Ὁ ὀμνύων τῷ πλησίον αὐτοῦ καὶ οὐκ ἀθετῶν. Ενταῦθα ἐπὶ ἑνὶ πράγματι φησιν εὐλόγως ποτὲ δεῖν ὀμνύναι, καὶ ὀμνύοντα μὴ παραβαίνειν τοὺς ὅρκους. Ἐπὶ ποίῳ δὲ τούτῳ, ἢ ἐπὶ τῷ ἑταιρίαν γνη- σίαν καὶ φιλίαν σπένδεσθαι; Ἔστι δὲ ὅρκος τοῦ της λικούτου ἀνδρὸς ἀκατάγνωστος λόγος, ἐφ᾽ ᾧ βεβαιοῦ ται τὸ, Ναὶ ναὶ, καὶ τὸ, Οὐ οὔ. Τὸ ἀργύριον αὐτοῦ οὐκ ἔδωκεν ἐπὶ τόκῳ, καὶ δῶρα ἐπ' ἀθώοις οὐκ ἔλαβεν. Ἐπειδὴ συμβαίνει ποτὲ μετὰ πάντα τὰ κατηριθμημένα κατορθώματα σκάζειν τινὰ καὶ νοσεῖν περὶ δωροδοκίας καὶ τόκους, καὶ ταύτην προσθεραπεύει τὴν νόσον. Ο γὰρ τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν ἕνεκεν, καὶ αὐτῆς τῆς πρὸς τὸν πλησίον ἀγάπης καὶ φιλανθρωπίας τοῦτο πράττ οι πιν, 6. - • EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. cœlum, atque illud a Salvatore annuntiatum re- gnum coelorum. Hæc est Jerusalem coelestis: hæc ipsa est mons Sion et civitas Dei viventis, juxta sacrum Apostolum qui ait: Accessistis ad Sion montem, et civitatem Dei viventis Jerusalem cœ- lestem 39. Per tabernaculum autem idipsum intelli- gitur, quod sursum in monte constitutum est, uti dicitur : Christus autem assistens pontifex futuro- rum bonorum, per amplius et perfectius tabernacu- lum non manufactum, id est, non hujus creationis Hæc cum Davidi in mentem venirent, sic vocife- ratus est: Domine, quis habitabit in tabernaculo tus ? Talis enim revera homo, qui scilicet ascensu hujusmodi et habitatione cœlesti dignus sit, rarus admodum, et non obvius, ut vix unus in millibus occurrat. Tabernaculum itaque illud coeleste jam memoratum, domicilium ipsius Dei fuerit : homo vero qui a terrena illa commoratione, ceu a capti- vitate, in coeleste illud tabernaculum transferendus est, quasi peregrinus et advena illic erit, utpote qui aliunde et ex aliena regione eodem transmigra- verit; quapropter dictum fuit, Quis habitabit in tabernaculo tuo? Beatus autem qui in ipso monte constitutus ac confirmatus fuerit; cum doceamur mansionem istam, dignis hominibus paratam, sta- bilem perpetuamque fore. VEBS. 2. Qui incedit sine macula, et operatur justitiam. Non enim unica res gesta strenuum hominem ad perfectionem ducit; sed per totam vitam virtutis operibus insistendum; ut in hac via @ inculpati ac crimine vacui censeamur. Et hæc illa salutaris cognitio fuerit, quam ipse affert his verbis : Ego sum via 31. Oportet enim post primum editum opus bonum, singulorum subsequentium gestorum, ut scilicet cum justitia admittantur, curam et sollicitudinem gerere. VERS. 3. Qui loquitur veritatem in corde suo, qui non egit dolum in lingua sua. Non est igitur quod quis ex rudioribus, his probis editis facino- ribus, sese efferat; ne ceu naufragio facto bonorum jacturam faciat. VERS. 4. Ad nihilum deductus est in conspectu ejus malignus, tinentes autem Dominum glorificat. Qui jurat proximo suo, et non decipit. Hic pro re una tantum congruenter jurari posse decernit, D dum is qui jurat jusjurandum ne violet. Ecqua illa res est, nisi amicitia et necessitudo cum aliquo, pacto federe, juncta? Est autem juramentum talis viri inculpatum et innoxium, quo firmatur illud : Ita ita, et, Non non ". VERS. 5. Qui pecuniam suam non dedit ad usu- ram, at munera super innocentes non accepit. Quia interdum contingit eum qui jam memorata geşta exsecutus est, circa munerum captationem et usu- ram claudicare ac ægritudine laborare; huic quo- que morbo remedium applicat. Nam qui regni cœlorum causa, et ex ipsa erga proximum suum Joan. llebr. x11, 22. Hebr. 18, 11. as fac. F, 19.

Οὐδὲ γὰρ ἐκ τοῦ προφανοῦς ἐποιοῦντο τὴν κατ’ ἐμοῦ συσκευὴν, ἀλλὰ λαθραίως ἐνεδρεύοντες. Ἀνάστηθι, Κύριε, πρόφθασον αὐτοὺς καὶ ὑποσκέλισον αὐτούς· ῥῦσαι τὴν ψυχήν μου ἀπὸ ἀσεβοῦς, ῥομφαίαν σου ἀπὸ ἐχθρῶν τῆς χειρός σου. Κύριε, ἀπὸ ὀλίγων ἀπὸ γῆς διαμέρισον αὐτοὺς ἐν τῇ ζωῇ αὐτῶν, καὶ τῶν κεκρυμμένων σου ἐπλήσθη ἡ γαστὴρ αὐτῶν. Ἐχορτάσθησαν υἱῶν, καὶ ἀφῆκαν τὰ κατάλοιπα τοῖς νηπίοις αὐτῶν. Καὶ κατὰ τοῦτο ὠφεληθείην· ἀλλὰ καὶ τὴν ῥομφαίαν σου, φησὶ, ῥῦσαι ἀπὸ τῆς χειρὸς τῶν ἐχθρῶν· δέος γὰρ μήποτε τὴν σὴν ῥομφαίαν, ᾗ πεποιθὼς ἐγὼ κέχρημαι κατ’ αὐτῶν, τῆς ἐμῆς χειρὸς ἁρπάσαντες οἱ πολέμιοι, καὶ ἀφελόμενοί μου αὐτὴν, χρήσωνται αὐτῇ κατ’ ἐμοῦ. Εἴη δ’ ἂν ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος ὁ ἐνεργὴς καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον, ὁ τῇ ψυχῇ δεδομένος ἀντὶ ῥομφαίας πρὸς ἄμυναν τῶν ἐχθρῶν· ὅπερ συμβαίνει πολλάκις, ἐπειδὰν οἱ ἐχθροὶ τοῦ Θεοῦ, τὰς ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν λέξεις καὶ τὰ ἀναγνώσματα ἀποβαλόντες καὶ ἀνατρέψαντες, ἐξ αὐτῶν καὶ δι’ αὐτῶν τὰς ἀκεραίους καταπαλαίωσι ψυχάς. Διὸ εὔχεται ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ ῥυσθῆναι τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ, καὶ ἀπὸ ὀλίγων ἀπὸ γῆς·

Προσεληλύθατε Α τὸν ἱερὸν Ἀπόστολον, ὅς φησι Σιών ὄρει, καὶ πόλει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλήμ ἐπουρανίῳ. Τὴν δὲ σκηνήν νοήσεις τὴν ἄνω ἐπὶ τοῦ ὄρους ἱδρυμένην ἀπὸ τοῦ φάσκοντος λόγου Χριστὸς δὲ παραγενόμενος ἀρχιερεὺς τῶν μελ λόντων ἀγαθῶν διὰ τῆς μείζονος καὶ τελειοτέ ρας σκηνῆς, οὐ χειροποιήτου, τουτέστιν, οὐ ταύτης τῆς κτίσεως. Τούτων τοιγαροῦν καὶ ὁ Δαυΐδ εἰς ἔννοιαν ἐλθὼν, ἀναφωνεῖ λέγων· Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; Αληθῶς γὰρ σπάνιος καὶ δυσα εύρετος, καὶ εἷς που ἀπὸ μυρίων, ὁ τῆς ἀναβάσεως ἐκείνης καὶ τῆς ἐν οὐρανοῖς παροικήσεως ἄξιος. Β Τὸ μὲν οὖν δηλωθὲν σκήνωμα, τὸ ἐν οὐρανοῖς, οἰκη- τήριον αὐτοῦ γένοιτ' ἂν τοῦ Θεοῦ· ἄνθρωπος δὲ, ὥσπερ ἀπὸ αἰχμαλωσίας τῆς κατὰ γῆν διατριβῆς μέλλων μεθίστασθαι ἐπὶ τὴν οὐράνιον κατασκήνωσιν, ὥσπερ τις ξένος καὶ πάροικος ἔσται ἐκεῖ, ἅτε δὴ ἑτέρωθεν μετανάστης γεγονώς, καὶ ἐξ ἑτέρας ὡρμη- μένος χώρας· διὸ λέλεκται· Τις παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; Μακάριος δὲ ὁ ἐν αὐτῷ γενόμενος τῷ ὄρει, καὶ ἱδρυθεὶς ἐν αὐτῷ, τοῦ λόγου διδάσκον τος παράμονον ἔσεσθαι καὶ διαιωνίζουσαν τοῖς ἀξίοις τὴν αὐτὴν μονήν. Πορευόμενος ἄμωμος, καὶ ἐργαζόμενος δικαιοσύ νην. Οὐ γὰρ μία πρᾶξις τελειοῖ τὸν σπουδαῖον, ἀλλὰ παντὶ προσῆκε τῷ βίῳ ταῖς κατ' ἀρετὴν ἐνεργείαις συμπαρατείνεσθαι, ἵνα ἄμωμοι καὶ ἀνέγκλητοι κατ' αὐτὴν γενώμεθα τὴν ὁδόν. Εἴη δ' ἂν αὕτη ἡ σωτήριος γνῶσις, ἣν αὐτὸς παριστὰς ἔλεγεν· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός. Δεῖ γὰρ πρὸς τῷ πρώτῳ κατορθώματι, καὶ τῆς δι' ἔργων καὶ πράξεων τῶν ἐν δικαιοσύνῃ πρόνοιαν ποιεῖσθαι. Λαλῶν ἀλήθειαν ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· ὃς οὐκ ἐδό λωσεν ἐν γλώσσῃ αὐτοῦ. Οὐ δεῖ τοίνυν κατεπαί ρεσθαί τινα τῶν ἀτελεστέρων μετὰ τὸ κατορθῶσαι τὰ εἰρημένα· ἵνα μὴ, οἷόν τι ναυάγιον παθὼν, ἀπολέσῃ τὰ ἑαυτοῦ καλά. Ἐξουδένωται ἐνώπιον αὐτοῦ πονηρευόμενος, τοὺς δὲ φοβουμένους τὸν Κύριον δοξάζει. Ὁ ὀμνύων τῷ πλησίον αὐτοῦ καὶ οὐκ ἀθετῶν. Ενταῦθα ἐπὶ ἑνὶ πράγματι φησιν εὐλόγως ποτὲ δεῖν ὀμνύναι, καὶ ὀμνύοντα μὴ παραβαίνειν τοὺς ὅρκους. Ἐπὶ ποίῳ δὲ τούτῳ, ἢ ἐπὶ τῷ ἑταιρίαν γνη- σίαν καὶ φιλίαν σπένδεσθαι; Ἔστι δὲ ὅρκος τοῦ της λικούτου ἀνδρὸς ἀκατάγνωστος λόγος, ἐφ᾽ ᾧ βεβαιοῦ ται τὸ, Ναὶ ναὶ, καὶ τὸ, Οὐ οὔ. Τὸ ἀργύριον αὐτοῦ οὐκ ἔδωκεν ἐπὶ τόκῳ, καὶ δῶρα ἐπ' ἀθώοις οὐκ ἔλαβεν. Ἐπειδὴ συμβαίνει ποτὲ μετὰ πάντα τὰ κατηριθμημένα κατορθώματα σκάζειν τινὰ καὶ νοσεῖν περὶ δωροδοκίας καὶ τόκους, καὶ ταύτην προσθεραπεύει τὴν νόσον. Ο γὰρ τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν ἕνεκεν, καὶ αὐτῆς τῆς πρὸς τὸν πλησίον ἀγάπης καὶ φιλανθρωπίας τοῦτο πράττ οι πιν, 6. - • EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. cœlum, atque illud a Salvatore annuntiatum re- gnum coelorum. Hæc est Jerusalem coelestis: hæc ipsa est mons Sion et civitas Dei viventis, juxta sacrum Apostolum qui ait: Accessistis ad Sion montem, et civitatem Dei viventis Jerusalem cœ- lestem 39. Per tabernaculum autem idipsum intelli- gitur, quod sursum in monte constitutum est, uti dicitur : Christus autem assistens pontifex futuro- rum bonorum, per amplius et perfectius tabernacu- lum non manufactum, id est, non hujus creationis Hæc cum Davidi in mentem venirent, sic vocife- ratus est: Domine, quis habitabit in tabernaculo tus ? Talis enim revera homo, qui scilicet ascensu hujusmodi et habitatione cœlesti dignus sit, rarus admodum, et non obvius, ut vix unus in millibus occurrat. Tabernaculum itaque illud coeleste jam memoratum, domicilium ipsius Dei fuerit : homo vero qui a terrena illa commoratione, ceu a capti- vitate, in coeleste illud tabernaculum transferendus est, quasi peregrinus et advena illic erit, utpote qui aliunde et ex aliena regione eodem transmigra- verit; quapropter dictum fuit, Quis habitabit in tabernaculo tuo? Beatus autem qui in ipso monte constitutus ac confirmatus fuerit; cum doceamur mansionem istam, dignis hominibus paratam, sta- bilem perpetuamque fore. VEBS. 2. Qui incedit sine macula, et operatur justitiam. Non enim unica res gesta strenuum hominem ad perfectionem ducit; sed per totam vitam virtutis operibus insistendum; ut in hac via @ inculpati ac crimine vacui censeamur. Et hæc illa salutaris cognitio fuerit, quam ipse affert his verbis : Ego sum via 31. Oportet enim post primum editum opus bonum, singulorum subsequentium gestorum, ut scilicet cum justitia admittantur, curam et sollicitudinem gerere. VERS. 3. Qui loquitur veritatem in corde suo, qui non egit dolum in lingua sua. Non est igitur quod quis ex rudioribus, his probis editis facino- ribus, sese efferat; ne ceu naufragio facto bonorum jacturam faciat. VERS. 4. Ad nihilum deductus est in conspectu ejus malignus, tinentes autem Dominum glorificat. Qui jurat proximo suo, et non decipit. Hic pro re una tantum congruenter jurari posse decernit, D dum is qui jurat jusjurandum ne violet. Ecqua illa res est, nisi amicitia et necessitudo cum aliquo, pacto federe, juncta? Est autem juramentum talis viri inculpatum et innoxium, quo firmatur illud : Ita ita, et, Non non ". VERS. 5. Qui pecuniam suam non dedit ad usu- ram, at munera super innocentes non accepit. Quia interdum contingit eum qui jam memorata geşta exsecutus est, circa munerum captationem et usu- ram claudicare ac ægritudine laborare; huic quo- que morbo remedium applicat. Nam qui regni cœlorum causa, et ex ipsa erga proximum suum Joan. llebr. x11, 22. Hebr. 18, 11. as fac. F, 19.

PG 23:165ἀνθ’ οὗ ὁ μὲν Ἀκύλας ἐξέδωκεν· ἀπὸ τεθνηκότων ἐκ καταδύσεως· ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἀπὸ νεκρῶν ἀπὸ ἐνδεδυκότων. Ῥυσθῆναι γὰρ εὔχεται καὶ ἀπὸ τῶν ἐν νεκροῖς ἤδη λελογισμένων διὰ τὸ πάμπαν ἐστερῆσθαι τῆς κατὰ Θεὸν ζωῆς. Ἀντὶ δὲ τοῦ, διαμέρισον αὐτοὺς, ὁ μὲν Ἀκύλας ἡρμήνευσεν, μέρος αὐτῶν ἐν ζωῇ· ὁ δὲ Σύμμαχος, ἡ μερὶς αὐτῶν ἐν ζῶσιν. Διδάσκει δὲ διὰ τούτων, ὡς τῶν μὲν ἀσεβῶν καὶ τῶν πολλάκις ὠνομασμένων ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ ἡ μερὶς, καὶ ὁ κλῆρος, καὶ πᾶσα ἡ περιουσία ἐν τῇ παρούσῃ ζωῇ τυγχάνει καὶ ἐν τῷ θνητῷ βίῳ· ἐν ᾧ καὶ ἐπλήσθη ἡ γαστὴρ αὐτῶν πάσης τροφῆς, καὶ πάσης ἀπολαύσεως, καὶ τρυφῆς. Ἀλλὰ καὶ τῶν κεκρυμμένων σου φησίν· ἀνθ’ οὗ ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσεν, καὶ τῶν ἀποθέτων. Ὅσα γάρ ἐστιν ἐν τῷ θνητῷ βίῳ καὶ τῇ θνητῇ ζωῇ τίμια, τῶν νομιζομένων ἀποθέτων καὶ ἀποκρύφων, ἐσχήκασιν. Αὐτοὶ γοῦν καὶ χρυσὸν καὶ ἄργυρον καὶ πάντα γῆς μέταλλα περιειργάσαντο, λίθους τε παντοίους τιμίους καὶ πολυτελεῖς ἐξηρεύνησαν, καὶ τούτων ἁπάντων ἐπλήσθησαν· τέκνων δὲ καὶ υἱῶν, καὶ θυγατέρων ἐνεφορήθησαν. Διὸ ἐπιλέγει· Ἐχορτάσθησαν υἱῶν.

των, δίδωσι μὲν, ἀλλ' οὐκ ἐπὶ τῷ τὴν ἀμοιβὴν παρὰ ἀνθρώπων λαβεῖν· ἑαυτῷ δὲ ταμιευόμενος ὥσπερ ἐν θησαυρῷ, καὶ αὐτῷ φυλάττων εἰς τὴν μέλλουσαν τῷ Θεῷ ἀνταπόδοσιν· Καὶ δῶρα ἐπ' ἀθώοις οὐκ ἔλαβε. Τιμὴν μὲν γὰρ τάχα προσοντο [προσοίσοιτο] τὴν ἄλυ- πον καὶ ἀβλαδὴ τοῖς τιμῶσιν· ὑποκειμένης δὲ αἰτίας ἐφ' ἑτέρου βλάβῃ, εἴ ποτε δέξαιτο δῶρα, παντάπασιν ἀνέτρεψε τὰ προλεχθέντα. ΣΤΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΙΕ'. Τῷ μὲν Δαυΐδ ἐπιγέγραπται ὁ ψαλμός· *, τοῦ Δαυΐδ, κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτάς. Ψαλμὸν δὲ εἶπον καταχρησάμενος τῇ συνηθεία· κατὰ γὰρ τὸ ἀκριβὲς οὐκ ἄν τις αὐτὸν εἴποι ψαλμόν, ὅτι μὴ τοῦτο δηλοῦν βούλεται ἡ προγραφή· ἀλλ᾽ ἔστι στηλογραφία προφητείαν περιέχουσα θαυμαστήν, καὶ γραφῆς αἰω- νίου, ὥσπερ ἐν στήλῃ τετυπωμένης, ἀξίαν. Β Φύλαξόν με, Κύριε, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἤλπισα. Εἶπα τῷ Κυρίῳ· Θεός μου εἶ σύ· ὅτι τῶν ἀγαθῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις. Ὅτι μὲν οὖν διὰ τοῦ Δαυΐδ ἀνα πεφώνηται τὰ ἐν τῇ προφητεία περιεχόμενα, παντί ἂν εἴη σαφές. Ζητουμένου δὲ εἰς τίνα ἄρα χρὴ ἀνα- φέρειν τὰ λεγόμενα, αξιόχρεως ἡμῖν διδάσκαλος γέ ναιτ' ἂν Πέτρος ὁ ἀπόστολος, ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν Αποστόλων μνημονεύσας τῶν ἐν αὐτῇ φερομένων. Διελθὼν γὰρ πρὸς τὸν λαὸν τὰ τοῦ ψαλμοῦ, ταῦτά τε ἐπὶ τὸν Σωτῆρα τὰ εἰρημένα ἀναδιδάξας, ἑξῆς ἐπι φέρει καί φησιν· Ἄνδρες ἀδελφοὶ, ἐξὸν εἰπεῖν μετὰ παρρησίας πρὸς ὑμᾶς περὶ τοῦ πατριάρχου Δαυΐδ, ὅτι καὶ ἐτελεύτησε καὶ ἐτάφη· καὶ τὸ μνῆμα αὐτ τοῦ ἐστιν ἐν ἡμῖν ἄχρι τῆς ἡμέρας ταύτης. Προ- φήτης οὖν ὑπάρχων, καὶ εἰδὼς, ὅτι ὅρκῳ ὤμοσεν αὐτῷ ὁ Θεὸς ἐκ καρποῦ τῆς ὀσφύος αὐτοῦ τὸ κατὰ σάρκα ἀναστήσειν τὸν Χριστὸν, καθίσαι ἐπὶ τὸν θρόνον αὐτοῦ, προϊδὼν ἐλάλησε περὶ τῆς ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ, ὅτι οὔτε ἐγκατελείφθη εἰς ᾅδην, οὔτε ἡ σὰρξ αὐτοῦ εἶδε διαφθοράν. Τοῦτον τὸν Ἰησοῦν ἀνέστησεν ὁ Θεός, οὗ πάντες ἡμεῖς ἐσμεν μάρτυρες. ἂν οὕτως εἰρημένων, περιττόν ἂν εἴη τοῦ λοιποῦ ζητεῖν, ἐπὶ τίνα χρὴ φέρειν τὴν προφητείαν, ἅπαξ ὑπὸ τηλικούτου μάρτυρος δεδι δαγμένοι. Κατὰ μὲν οὖν τοὺς Ἑβδομήκοντα στηλο- γραφία λέλεκται ἡ προφητεία, τὸ περιέχειν τὴν κατὰ τοῦ θανάτου νίκην τοῦ Σωτῆρος διὰ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως αὐτοῦ κατωρθωμένην. "Ωσπερ γὰρ τῶν ἀγωνιζομένων ἐν σταδίοις οἱ μέγιστοι καὶ παράδοξοι ἆθλοι στήλης ἀξιοῦνται, καὶ τῶν ἐν πολέμοις κατὰ τῶν ἐχθρῶν τρόπαια εἰς μακρὰν μνήμην στηλιτεύεται· οὕτω καὶ τὸ μέγα τρόπαιον τοῦ Σωτῆρος, ὅπερ ἤγειρε καθελὼν τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, ἄνωθεν ἀπὸ τῶν προφητικῶν χρόνων στηλιτεύετο ταῖς ἑαυ τῶν γραφαῖς· διὸ στηλογραφία λέλεκται. Οτι τῶν ἀγαθῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις. Οὐχ ἵνα τὰ ἐπάξια χαρίσητα: ἀνθ' ὧν αὐτῷ προσηγάγομεν. Άλλοι δέ φασιν, ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Σωτῆρος 20-32. COMMENTARIA IN PSALMOS. A amicitia et benevolentia, sic probe se agit, C D is elargitur quidem, sed non ea mente ut mercedem ab hominibus accipiat; is enim sibi ceu in the sauro recondit, sibique reservat pro futura Dei remuneratione. Et munera super innocentes non accepit. Is fortasse munus admittat, dem nihil molestiæ, detrimenti nibil, offerentibus importet; sin casu eveniat ut in alterius detrimentum vergat; tune si munera accipiat, omnia quæ supra dicta sunt prorsus evertit. Davidi, psalmus inscriptus, aut secundum alios interpretes, Davidis. Psalmum improprio consuetu- dinis usu vocavi; nam ex accurata ratione nemo psalmum dixerit : reque enim ea est inscriptionis significatio; sed est veluti titulus inscriptus, pro- phetiam exprimens admirandam, æternaque scri- ptura, ceu in cippo insculpta, dignam. VERS. 2. Conserva me, Domine, quoniam speravi in te; dixi Domino : Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Quod per Davidem ea, quæ in prophetia continentur, recitata fuerint, nulli non manifestum est. Si quæratur porro ad quem referenda sint, dignus ac idoneus nobis doctor fuerit Petrus apostolus, qui in Actibus apostolorum eadem ipsa in prophetia allata me- morat. Nam cum populo psalmi sententiam expli- caret, et de Salvatore intelligenda doceret, hæc deinde subjungit : Viri fratres, liceat audenter dicere ad vos de patriarcha David, quoniam defunctus est, et sepultus: et sepulcrum ejus est apud nos usque in hodiernum diem: Propheta igitur cum esset, et sciret quia jurejurando jurasset illi Deus, de fructu lumbi ejus secundum carnem resurrecturum Christum ad sedendum in throno ejus: providens loculus est de resurrectione Christi, quia neque derelictus est in inferno, neque caro ejus vidit corruptionem. Hunc Jesum resuscitavit Deus, cujus omnes nos testes sumus s. Quibus sic enuntiatis, superflum esset ulterius indagare ad quem refe renda prophetia; postquam tanti viri testimonio edocti fuimus. Juxta interpretationem Septuaginta virorum, hæc prophetia tituli inscriptio dicitur, quod victoriam a Christo de morte, per resurre- ctionem ex mortuis partam, complectatur. Sicut enim athletarum in stadio decertantium splendida atque mirabiliora cum adversariis inita certamina cippo donantur, atque in bellis tropea de hostibus ad diuturnam memoriam eriguntur, ita magnum illud Servatoris tropæum, prostrato eo qui impe- rium mortis habebat erectum, jamdiu a prophe- ticis temporibus in eorum scriptis velut in cippo insculptum fuerat: quare tituli sive cippi inscriptio dicitur. . Quoniam bonorum meorum non eges. Non ut di- gnam pro iis quæ ipsi obtulimus mercedem retri- buat [ita loquitur]. Alii dicunt ex Salvatoris per 2. Act. 1, 4. TITULI INSCRIPTIO IPSI DAVID XV.

Καὶ οὐ μόνον γε αὐτοὶ τούτων ἐχορτάσθησαν, ἀλλ’ ἐμπλησθέντες αὐτοί τε πρότεροι, κλήρους καὶ διαδοχὰς τοῖς μετ’ αὐτοὺς ἐγγόνοις καταλελοίπασιν. Ἄλλος φησίν· Εἰ καὶ τῷ θανάτῳ τούτους παραπέμψαι σοὶ ῥᾴδιον, ὦ Δέσποτα· ἀλλ’ οὖν ἱκετεύω ζῶντας αὐτοὺς σκεδασθῆναι, καὶ τὴν κακὴν αὐτῶν συμφωνίαν διαλυθῆναι, καὶ τῶν ἀποκειμένων σοι τιμωριῶν μετασχεῖν. Οὕτω γὰρ ἐν τῇ μεγάλῃ ᾠδῇ τοῦ Μωϋσέως αὐτὸς ὁ Θεός φησιν· Οὐκ ἰδοὺ ταῦτα πάντα συνῆκται παρ’ ἐμοὶ, καὶ ἐσφράγισται ἐν τοῖς θησαυροῖς μου· ἐν ἡμέρᾳ ἐκδικήσεως ἀνταποδώσω, ἐν καιρῷ ὅταν σφαλῇ ὁ ποῦς αὐτῶν. Καὶ τοῦτο δὲ ὁ Σύμμαχος οὕτως ἡρμήνευσε· Χορτασθήσονται υἱοὶ, καὶ ἀφήσουσι τὰ λείψανα αὐτῶν τοῖς νηπίοις αὐτῶν. Οἶδα, φησὶν, ὅτι τὴν δικαίαν σου τιμωρίαν οὐ μόνον αὐτοῖς ἐπάξεις, ἀλλὰ καὶ τοῖς υἱέσι καὶ τοῖς ἐγγόνοις τῶν προγόνων πονηρίαν μιμησαμένοις. Τὸ δὲ, χορτασθήσονται, ἀντὶ τοῦ, εἰς κόρον μεθέξουσι τῶν κακῶν. Ἐγὼ δὲ ἐν δικαιοσύνῃ ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ σου· χορτασθήσομαι ἐν τῷ ὀφθῆναί μοι τὴν δόξαν σου. Ἐκεῖνοι μὲν τοιαύτας δώσουσι δίκας·

των, δίδωσι μὲν, ἀλλ' οὐκ ἐπὶ τῷ τὴν ἀμοιβὴν παρὰ ἀνθρώπων λαβεῖν· ἑαυτῷ δὲ ταμιευόμενος ὥσπερ ἐν θησαυρῷ, καὶ αὐτῷ φυλάττων εἰς τὴν μέλλουσαν τῷ Θεῷ ἀνταπόδοσιν· Καὶ δῶρα ἐπ' ἀθώοις οὐκ ἔλαβε. Τιμὴν μὲν γὰρ τάχα προσοντο [προσοίσοιτο] τὴν ἄλυ- πον καὶ ἀβλαδὴ τοῖς τιμῶσιν· ὑποκειμένης δὲ αἰτίας ἐφ' ἑτέρου βλάβῃ, εἴ ποτε δέξαιτο δῶρα, παντάπασιν ἀνέτρεψε τὰ προλεχθέντα. ΣΤΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΙΕ'. Τῷ μὲν Δαυΐδ ἐπιγέγραπται ὁ ψαλμός· *, τοῦ Δαυΐδ, κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτάς. Ψαλμὸν δὲ εἶπον καταχρησάμενος τῇ συνηθεία· κατὰ γὰρ τὸ ἀκριβὲς οὐκ ἄν τις αὐτὸν εἴποι ψαλμόν, ὅτι μὴ τοῦτο δηλοῦν βούλεται ἡ προγραφή· ἀλλ᾽ ἔστι στηλογραφία προφητείαν περιέχουσα θαυμαστήν, καὶ γραφῆς αἰω- νίου, ὥσπερ ἐν στήλῃ τετυπωμένης, ἀξίαν. Β Φύλαξόν με, Κύριε, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἤλπισα. Εἶπα τῷ Κυρίῳ· Θεός μου εἶ σύ· ὅτι τῶν ἀγαθῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις. Ὅτι μὲν οὖν διὰ τοῦ Δαυΐδ ἀνα πεφώνηται τὰ ἐν τῇ προφητεία περιεχόμενα, παντί ἂν εἴη σαφές. Ζητουμένου δὲ εἰς τίνα ἄρα χρὴ ἀνα- φέρειν τὰ λεγόμενα, αξιόχρεως ἡμῖν διδάσκαλος γέ ναιτ' ἂν Πέτρος ὁ ἀπόστολος, ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν Αποστόλων μνημονεύσας τῶν ἐν αὐτῇ φερομένων. Διελθὼν γὰρ πρὸς τὸν λαὸν τὰ τοῦ ψαλμοῦ, ταῦτά τε ἐπὶ τὸν Σωτῆρα τὰ εἰρημένα ἀναδιδάξας, ἑξῆς ἐπι φέρει καί φησιν· Ἄνδρες ἀδελφοὶ, ἐξὸν εἰπεῖν μετὰ παρρησίας πρὸς ὑμᾶς περὶ τοῦ πατριάρχου Δαυΐδ, ὅτι καὶ ἐτελεύτησε καὶ ἐτάφη· καὶ τὸ μνῆμα αὐτ τοῦ ἐστιν ἐν ἡμῖν ἄχρι τῆς ἡμέρας ταύτης. Προ- φήτης οὖν ὑπάρχων, καὶ εἰδὼς, ὅτι ὅρκῳ ὤμοσεν αὐτῷ ὁ Θεὸς ἐκ καρποῦ τῆς ὀσφύος αὐτοῦ τὸ κατὰ σάρκα ἀναστήσειν τὸν Χριστὸν, καθίσαι ἐπὶ τὸν θρόνον αὐτοῦ, προϊδὼν ἐλάλησε περὶ τῆς ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ, ὅτι οὔτε ἐγκατελείφθη εἰς ᾅδην, οὔτε ἡ σὰρξ αὐτοῦ εἶδε διαφθοράν. Τοῦτον τὸν Ἰησοῦν ἀνέστησεν ὁ Θεός, οὗ πάντες ἡμεῖς ἐσμεν μάρτυρες. ἂν οὕτως εἰρημένων, περιττόν ἂν εἴη τοῦ λοιποῦ ζητεῖν, ἐπὶ τίνα χρὴ φέρειν τὴν προφητείαν, ἅπαξ ὑπὸ τηλικούτου μάρτυρος δεδι δαγμένοι. Κατὰ μὲν οὖν τοὺς Ἑβδομήκοντα στηλο- γραφία λέλεκται ἡ προφητεία, τὸ περιέχειν τὴν κατὰ τοῦ θανάτου νίκην τοῦ Σωτῆρος διὰ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως αὐτοῦ κατωρθωμένην. "Ωσπερ γὰρ τῶν ἀγωνιζομένων ἐν σταδίοις οἱ μέγιστοι καὶ παράδοξοι ἆθλοι στήλης ἀξιοῦνται, καὶ τῶν ἐν πολέμοις κατὰ τῶν ἐχθρῶν τρόπαια εἰς μακρὰν μνήμην στηλιτεύεται· οὕτω καὶ τὸ μέγα τρόπαιον τοῦ Σωτῆρος, ὅπερ ἤγειρε καθελὼν τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, ἄνωθεν ἀπὸ τῶν προφητικῶν χρόνων στηλιτεύετο ταῖς ἑαυ τῶν γραφαῖς· διὸ στηλογραφία λέλεκται. Οτι τῶν ἀγαθῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις. Οὐχ ἵνα τὰ ἐπάξια χαρίσητα: ἀνθ' ὧν αὐτῷ προσηγάγομεν. Άλλοι δέ φασιν, ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Σωτῆρος 20-32. COMMENTARIA IN PSALMOS. A amicitia et benevolentia, sic probe se agit, C D is elargitur quidem, sed non ea mente ut mercedem ab hominibus accipiat; is enim sibi ceu in the sauro recondit, sibique reservat pro futura Dei remuneratione. Et munera super innocentes non accepit. Is fortasse munus admittat, dem nihil molestiæ, detrimenti nibil, offerentibus importet; sin casu eveniat ut in alterius detrimentum vergat; tune si munera accipiat, omnia quæ supra dicta sunt prorsus evertit. Davidi, psalmus inscriptus, aut secundum alios interpretes, Davidis. Psalmum improprio consuetu- dinis usu vocavi; nam ex accurata ratione nemo psalmum dixerit : reque enim ea est inscriptionis significatio; sed est veluti titulus inscriptus, pro- phetiam exprimens admirandam, æternaque scri- ptura, ceu in cippo insculpta, dignam. VERS. 2. Conserva me, Domine, quoniam speravi in te; dixi Domino : Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Quod per Davidem ea, quæ in prophetia continentur, recitata fuerint, nulli non manifestum est. Si quæratur porro ad quem referenda sint, dignus ac idoneus nobis doctor fuerit Petrus apostolus, qui in Actibus apostolorum eadem ipsa in prophetia allata me- morat. Nam cum populo psalmi sententiam expli- caret, et de Salvatore intelligenda doceret, hæc deinde subjungit : Viri fratres, liceat audenter dicere ad vos de patriarcha David, quoniam defunctus est, et sepultus: et sepulcrum ejus est apud nos usque in hodiernum diem: Propheta igitur cum esset, et sciret quia jurejurando jurasset illi Deus, de fructu lumbi ejus secundum carnem resurrecturum Christum ad sedendum in throno ejus: providens loculus est de resurrectione Christi, quia neque derelictus est in inferno, neque caro ejus vidit corruptionem. Hunc Jesum resuscitavit Deus, cujus omnes nos testes sumus s. Quibus sic enuntiatis, superflum esset ulterius indagare ad quem refe renda prophetia; postquam tanti viri testimonio edocti fuimus. Juxta interpretationem Septuaginta virorum, hæc prophetia tituli inscriptio dicitur, quod victoriam a Christo de morte, per resurre- ctionem ex mortuis partam, complectatur. Sicut enim athletarum in stadio decertantium splendida atque mirabiliora cum adversariis inita certamina cippo donantur, atque in bellis tropea de hostibus ad diuturnam memoriam eriguntur, ita magnum illud Servatoris tropæum, prostrato eo qui impe- rium mortis habebat erectum, jamdiu a prophe- ticis temporibus in eorum scriptis velut in cippo insculptum fuerat: quare tituli sive cippi inscriptio dicitur. . Quoniam bonorum meorum non eges. Non ut di- gnam pro iis quæ ipsi obtulimus mercedem retri- buat [ita loquitur]. Alii dicunt ex Salvatoris per 2. Act. 1, 4. TITULI INSCRIPTIO IPSI DAVID XV.

ἐγὼ δὲ τοῖς παρὰ τῆς δικαίας προνοίας ἀγαθοῖς ἐντρυφήσω, πεῖραν μεγίστην τῆς σῆς εὐεργεσίας δεξάμενος. Ἐγὼ δὲ τῇ πορισθείσῃ μοι δικαιοσύνῃ τε καὶ ἀρετῇ θαῤῥῶν πεπαῤῥησιασμένως ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ σου. Καὶ αὕτη μοί ἐστιν ἐλπὶς, καὶ οὗτος μέγας κλῆρος· οὗ ποτε πληρωθήσομαι, καὶ χορτασθήσομαι πάσης τρυφῆς, ἐν τῷ ὀφθῆναι τὴν δόξαν σου ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ.

των, δίδωσι μὲν, ἀλλ' οὐκ ἐπὶ τῷ τὴν ἀμοιβὴν παρὰ ἀνθρώπων λαβεῖν· ἑαυτῷ δὲ ταμιευόμενος ὥσπερ ἐν θησαυρῷ, καὶ αὐτῷ φυλάττων εἰς τὴν μέλλουσαν τῷ Θεῷ ἀνταπόδοσιν· Καὶ δῶρα ἐπ' ἀθώοις οὐκ ἔλαβε. Τιμὴν μὲν γὰρ τάχα προσοντο [προσοίσοιτο] τὴν ἄλυ- πον καὶ ἀβλαδὴ τοῖς τιμῶσιν· ὑποκειμένης δὲ αἰτίας ἐφ' ἑτέρου βλάβῃ, εἴ ποτε δέξαιτο δῶρα, παντάπασιν ἀνέτρεψε τὰ προλεχθέντα. ΣΤΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΙΕ'. Τῷ μὲν Δαυΐδ ἐπιγέγραπται ὁ ψαλμός· *, τοῦ Δαυΐδ, κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτάς. Ψαλμὸν δὲ εἶπον καταχρησάμενος τῇ συνηθεία· κατὰ γὰρ τὸ ἀκριβὲς οὐκ ἄν τις αὐτὸν εἴποι ψαλμόν, ὅτι μὴ τοῦτο δηλοῦν βούλεται ἡ προγραφή· ἀλλ᾽ ἔστι στηλογραφία προφητείαν περιέχουσα θαυμαστήν, καὶ γραφῆς αἰω- νίου, ὥσπερ ἐν στήλῃ τετυπωμένης, ἀξίαν. Β Φύλαξόν με, Κύριε, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἤλπισα. Εἶπα τῷ Κυρίῳ· Θεός μου εἶ σύ· ὅτι τῶν ἀγαθῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις. Ὅτι μὲν οὖν διὰ τοῦ Δαυΐδ ἀνα πεφώνηται τὰ ἐν τῇ προφητεία περιεχόμενα, παντί ἂν εἴη σαφές. Ζητουμένου δὲ εἰς τίνα ἄρα χρὴ ἀνα- φέρειν τὰ λεγόμενα, αξιόχρεως ἡμῖν διδάσκαλος γέ ναιτ' ἂν Πέτρος ὁ ἀπόστολος, ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν Αποστόλων μνημονεύσας τῶν ἐν αὐτῇ φερομένων. Διελθὼν γὰρ πρὸς τὸν λαὸν τὰ τοῦ ψαλμοῦ, ταῦτά τε ἐπὶ τὸν Σωτῆρα τὰ εἰρημένα ἀναδιδάξας, ἑξῆς ἐπι φέρει καί φησιν· Ἄνδρες ἀδελφοὶ, ἐξὸν εἰπεῖν μετὰ παρρησίας πρὸς ὑμᾶς περὶ τοῦ πατριάρχου Δαυΐδ, ὅτι καὶ ἐτελεύτησε καὶ ἐτάφη· καὶ τὸ μνῆμα αὐτ τοῦ ἐστιν ἐν ἡμῖν ἄχρι τῆς ἡμέρας ταύτης. Προ- φήτης οὖν ὑπάρχων, καὶ εἰδὼς, ὅτι ὅρκῳ ὤμοσεν αὐτῷ ὁ Θεὸς ἐκ καρποῦ τῆς ὀσφύος αὐτοῦ τὸ κατὰ σάρκα ἀναστήσειν τὸν Χριστὸν, καθίσαι ἐπὶ τὸν θρόνον αὐτοῦ, προϊδὼν ἐλάλησε περὶ τῆς ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ, ὅτι οὔτε ἐγκατελείφθη εἰς ᾅδην, οὔτε ἡ σὰρξ αὐτοῦ εἶδε διαφθοράν. Τοῦτον τὸν Ἰησοῦν ἀνέστησεν ὁ Θεός, οὗ πάντες ἡμεῖς ἐσμεν μάρτυρες. ἂν οὕτως εἰρημένων, περιττόν ἂν εἴη τοῦ λοιποῦ ζητεῖν, ἐπὶ τίνα χρὴ φέρειν τὴν προφητείαν, ἅπαξ ὑπὸ τηλικούτου μάρτυρος δεδι δαγμένοι. Κατὰ μὲν οὖν τοὺς Ἑβδομήκοντα στηλο- γραφία λέλεκται ἡ προφητεία, τὸ περιέχειν τὴν κατὰ τοῦ θανάτου νίκην τοῦ Σωτῆρος διὰ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως αὐτοῦ κατωρθωμένην. "Ωσπερ γὰρ τῶν ἀγωνιζομένων ἐν σταδίοις οἱ μέγιστοι καὶ παράδοξοι ἆθλοι στήλης ἀξιοῦνται, καὶ τῶν ἐν πολέμοις κατὰ τῶν ἐχθρῶν τρόπαια εἰς μακρὰν μνήμην στηλιτεύεται· οὕτω καὶ τὸ μέγα τρόπαιον τοῦ Σωτῆρος, ὅπερ ἤγειρε καθελὼν τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, ἄνωθεν ἀπὸ τῶν προφητικῶν χρόνων στηλιτεύετο ταῖς ἑαυ τῶν γραφαῖς· διὸ στηλογραφία λέλεκται. Οτι τῶν ἀγαθῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις. Οὐχ ἵνα τὰ ἐπάξια χαρίσητα: ἀνθ' ὧν αὐτῷ προσηγάγομεν. Άλλοι δέ φασιν, ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Σωτῆρος 20-32. COMMENTARIA IN PSALMOS. A amicitia et benevolentia, sic probe se agit, C D is elargitur quidem, sed non ea mente ut mercedem ab hominibus accipiat; is enim sibi ceu in the sauro recondit, sibique reservat pro futura Dei remuneratione. Et munera super innocentes non accepit. Is fortasse munus admittat, dem nihil molestiæ, detrimenti nibil, offerentibus importet; sin casu eveniat ut in alterius detrimentum vergat; tune si munera accipiat, omnia quæ supra dicta sunt prorsus evertit. Davidi, psalmus inscriptus, aut secundum alios interpretes, Davidis. Psalmum improprio consuetu- dinis usu vocavi; nam ex accurata ratione nemo psalmum dixerit : reque enim ea est inscriptionis significatio; sed est veluti titulus inscriptus, pro- phetiam exprimens admirandam, æternaque scri- ptura, ceu in cippo insculpta, dignam. VERS. 2. Conserva me, Domine, quoniam speravi in te; dixi Domino : Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Quod per Davidem ea, quæ in prophetia continentur, recitata fuerint, nulli non manifestum est. Si quæratur porro ad quem referenda sint, dignus ac idoneus nobis doctor fuerit Petrus apostolus, qui in Actibus apostolorum eadem ipsa in prophetia allata me- morat. Nam cum populo psalmi sententiam expli- caret, et de Salvatore intelligenda doceret, hæc deinde subjungit : Viri fratres, liceat audenter dicere ad vos de patriarcha David, quoniam defunctus est, et sepultus: et sepulcrum ejus est apud nos usque in hodiernum diem: Propheta igitur cum esset, et sciret quia jurejurando jurasset illi Deus, de fructu lumbi ejus secundum carnem resurrecturum Christum ad sedendum in throno ejus: providens loculus est de resurrectione Christi, quia neque derelictus est in inferno, neque caro ejus vidit corruptionem. Hunc Jesum resuscitavit Deus, cujus omnes nos testes sumus s. Quibus sic enuntiatis, superflum esset ulterius indagare ad quem refe renda prophetia; postquam tanti viri testimonio edocti fuimus. Juxta interpretationem Septuaginta virorum, hæc prophetia tituli inscriptio dicitur, quod victoriam a Christo de morte, per resurre- ctionem ex mortuis partam, complectatur. Sicut enim athletarum in stadio decertantium splendida atque mirabiliora cum adversariis inita certamina cippo donantur, atque in bellis tropea de hostibus ad diuturnam memoriam eriguntur, ita magnum illud Servatoris tropæum, prostrato eo qui impe- rium mortis habebat erectum, jamdiu a prophe- ticis temporibus in eorum scriptis velut in cippo insculptum fuerat: quare tituli sive cippi inscriptio dicitur. . Quoniam bonorum meorum non eges. Non ut di- gnam pro iis quæ ipsi obtulimus mercedem retri- buat [ita loquitur]. Alii dicunt ex Salvatoris per 2. Act. 1, 4. TITULI INSCRIPTIO IPSI DAVID XV.

Psalm 17ΨΑΛΜΟΣ ΙΖ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:167ΨΑΛΜΟΣ ΙΖ. Εἰς τὸ τέλος τῷ παιδὶ Κυρίου τῷ Δαυὶ̈δ, ἃ ἐλάλησε τῷ Κυρίῳ τοὺς λόγους τῆς ᾠδῆς ταύτης, ἐν ἡμέρᾳ ᾗ ἐῤῥύσατο αὐτὸν Κύριος ἐκ χειρὸς πάντων τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, καὶ ἐκ χειρὸς Σαοὺλ, καὶ εἶπε. Σύμμαχος· Ἐπινίκιον τοῦ δούλου Κυρίου τοῦ Δαυί̈δ. Ἔδει γὰρ ἡμᾶς ἀναγκαίως ἀπὸ τοῦ ψαλμοῦ γνῶναι, ὅτι ἐπὶ ταῖς νίκαις ταῖς κατὰ τῶν ἐχθρῶν καὶ πολεμίων τὸν προκείμενον ὕμνον ἐπινίκιον τῷ πάσης νίκης αἰτίῳ, τῷ καὶ νικητὰς ἀπεργαζομένῳ, καὶ διὰ τοῦτο νικοποιῷ κεκλημένῳ, ἀνέθηκεν ὁ Δαυί̈δ· καὶ ὅτι ἐπινίκιος οὗτος ὁ ὕμνος ἢ ἡ ᾠδὴ εἴρηται τοῦ Δαυί̈δ. Εἰς τὸ τέλος δὲ, ἤτοι διὰ τὸ ἀμφὶ τοὺς τελευταίους τῆς ζωῆς αὐτοῦ χρόνους, καὶ μετὰ πάσας αὐτοῦ τὰς πράξεις τὰς φερομένας ἐν τῇ ἱστορίᾳ λελέχθαι·

Α εἴρηται ὁ ψαλμός· εἴρηται δὲ κατὰ τὸ ἀνθρώπειον, ὥσπερ αὐτοὶ αὐτὰ πολλὰ καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγε λίοις εὑρίσκομεν· τοιοῦτόν ἐστι τό· Πάτερ, εἰ δυ νατόν, παρελθέτω τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ' ἐμοῦ. Πλὴν οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ' ὡς σύ· καὶ, Πορεύο μαι πρὸς τὸν Πατέρα μου καὶ Πατέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν. Οὕτως εὑρίσκομεν αὐτὸν εὐχόμενον συνεχῶς, καὶ τὰ γόνατα κάμπτοντα. Οὕτω τοίνυν καὶ ἐν τούτῳ τῷ ψαλμῷ αἰτεῖ φυλαχθῆναι, καὶ ὑφ' ἑαυτοῦ φυλάττεται. Αἰτεῖ μὲν γὰρ ὡς ἄνθρωπος, δίδωσι δὲ τὴν αἴτησιν ὡς Θεός· εὐδοκοῦντος δηλονότι καὶ συνεργοῦντος τοῦ οἰκείου Πατρός. Ὅτι τῶν ἀγα θῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις. Τοῦτο ὁ Σύμμαχος ἑτέρως ἡρμήνευσεν Αγαθόν μοι οὐκ ἔστιν ἄνευ σοῦ. Πᾶσα, φησί, τῶν ἀγαθῶν ἡ φορὰ διὰ τῆς σῆς ὑπάρχει μα χάριτος. Αμφότερα δὲ τῆς εὐσεβείας ἔχεται. Καὶ ἡμεῖς γὰρ παρὰ τοῦ Θεοῦ τῶν ἀγαθῶν ἀπολαύομεν, καὶ αὐτὸς τῆς ἡμετέρας δικαιοπραγίας οὐ χρήζει χάριν μέντοι τῆς ἡμετέρας ὠφελείας ταύτην νομο θετεῖ. - Τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε πάντα τὰ θελήματα αὐτοῦ ἐν αὐτοῖς. — Ὑμεῖς δέ ἐστε σῶμα Χριστοῦ, καὶ μέλη ἐκ μέλους. Δύναται, ιδιοποιούμενος τὰ πάθη τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ, τὰ προκείμενα ἐξ αὐτῆς λέγειν τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε πάντα τὰ θελήματα αυτ τοῦ ἐν αὐτοῖς. Ἐπληθύνθησαν αἱ ἀσθένειαι απ τῶν. Ετεροι δὲ γῆν αὐτοῦ τὴν Ἐκκλησίαν φασίν ὅθεν καὶ θαυμάσια γίνονται τὰ τοῦ Θεοῦ θελήματα Θελήματα δὲ Θεοῦ αἱ κατ᾽ εἶδος ἀρεταὶ παριστα μένου τούτου· ἐκ τοῦ· Εὗρον Δαυΐδ τὸν τοῦ Ἰεσ σαι, ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου, ὃς ποιήσει πάντα τὰ θελήματά μου, τὰ οὕτως ἡρμηνευμένα θελήματα Θεοῦ. Θαυμαστοί δὲ Θεὸς ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ, πλέον τι ἐχόντων τῶν κατὰ Θεὸν σοφῶν τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἐν τῷ κατὰ ἀρετὴν ἐνεργεῖν. Οὐ γὰρ ἀνδρεία ἡ αὐτὴ τῶν μαρτύρων τῆς ἀληθείας, προφητῶν προφητῶν τε καὶ ἀποστόλων, τῇ τῶν ἄλλως ἀνδριζο- μένων; ἀλλ᾽ οὐδὲ, ἡ σωφροσύνη τῶν τηρούντων ἣν ἔσχεν Ἰωσὴφ καὶ Σουσάννα, τῇ τῶν ἄλλων σωφρο- σύνῃ. Οὕτω δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν, θαυμα στοῦντος Θεοῦ τὰς τῶν ἁγίων ἀρετὰς ὡς ἀσυγκρίτως ὑπερέχειν αὐτοὺς τῶν κατὰ ἀνθρώπους γενομένων σπουδαίων. Οὕτω θαυμασίων τῶν θελημάτων του Θεοῦ ἐν τοῖς ἁγίοις ὄντων, πληθύνονται αὐτῶν, τῶν ἁγίων λέγω, αἱ ἀσθένειαι, ὁρώντων ὡς πολὺ ἀπολεί πονται τῆς Θεοῦ ἰσχύος καὶ τοῦ μεγέθους αὐτοῦ, "Όμως, εἰ καὶ πληθύνονται αἱ προλεχθεῖσαι αὐτῶν ἀσθένειαι, οὐκ ἐμβραδύνουσιν, οὐ παραμένουσιν αὐτ τοῖς, παραχρῆμα απερχόμεναι. Μέχρι γὰρ τοῦ ἐννοή σαι αὐτὰς, ἔσχον αὐτὰς ταχυνούσας ἐν τῷ μηκέτ' εἶ ναι· διὰ τὸ ἰσχύειν ἐν τῷ ἐνδυναμοῦσθαι αὐτοὺς ὑπὸ Χριστοῦ (1) πρώτων, ἐν τῷ Θεῷ ποιήσομεν δύναμιν. Οἶμαι δὲ διὰ τούτων δηλοῦσθαι τῶν ἁπάντων τῶν πάλαι εἰδωλολατρῶν τὴν προτέραν κατάστασιν· ἐν ᾗ Σχνι, 39. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. sona pronuntiatum psalmum, idque secundum hu- manam naturam, cujusmodi bene multa in sacris Evangeliis deprehendimus; quale est illud : Pater, si fieri possit, transeat a me calix iste. Verumtamen non quod ego volo, sed quod tu "; el: Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum 5. Sic frequenter orantem, ac genua flectentem invenimus. Eadem prorsus ratione in hoc quoque psalmo conservari se precatur, dum tamen a se ipso conservatur. At enim ut homo rogat, ac utpote Deus postulata concedit; assen- tiente scilicet et cooperante Patre. Quoniam bo- norum meorum non eges. Hæc Symmachus alia ra- Lione interpretatus est : Non est mihi bonum sine te. Omnis copia bonorum, inquit, per tuam mihi gratiam confertur. Utraque porro lectio æque ad pietatem opportuna. Etenim a Deo concessis bonis nos perfruimur, neque is recte factis indiget no- stris verum ad utilitatem ipse nostram hæc ut aganus lege sancit. - B " VERS. 3, 4. Sanctis qui sunt in terra ejus miri- ficavit omnes voluntates suas in eis. Vos autem estis corpus Christi, et membra de membro 86. Eccle- siæ suæ ærumnas, sibi quasi proprias ascribens, ex persona ejus hæc potuit effari: Sanctis qui sunt in terra ejus mirificauit omnes voluntates suas in eis. Multiplicate sunt infirmitates eorum. Alii terram ejus, Ecclesiam interpretantur; quapropter Dei volun- tates mirabiles evadunt. Voluntates porro Dei, sunt virtutes singulæ que ipso astante opitulanteque @ coluntur, juxta illud : Inveni David flium Jesse, virum secundum cor meum, qui faciet omnes volun- tales meas", scilicet voluntates ejus, qua rationę superius explicata sunt. Et sane Deus mirabilia facit in sanctis suis, quia in ipso virtutis exercitio, qui secundum Deum sapientes sunt, aliis præstanţ hominibus. Non eadem quippe in martyribus veri- tatis, in apostolis et prophetis fortitudo est, atque in cæteris qui sese strenue gesserunt : neque vero Josephi ac Susannæ temperantia continentiaque aliorum continentiæ similis est. Eadem prorsus ratione reliquas sanctorum virtutes Deus mirabiles eficit, ita ut incomparabili præcellentia in quaque re inter cæteros virtutis studiosos homines emi- neant. Cum igitur adeo mirabiles sint Dei in san- D etis suis voluntates, multiplicantur sanctorum in- firmitates, cum videant se divinæ virtuti ac ma- gnitudini multum impares esse. Altamen etiamsi memoratæ eorum infirmitates multiplicentur, non hærent diu, neque manent in ipsis, sed confestim abscedunt. Nam vixdum eas adverterint, cum continuo evanescant : quia multum illi valent, Christo ipsis vires præstante, secundum illud : In Deo faciemus virtutem 38. Arbitror item his significari priorem illam vete- rem idololatrarum conditionem, qua cum athei I Reg. THI, ; Act. III, 22, se. Psal. * Matth. s Joan. xx, 17. Cor. x11, 27. LIX, 14. (1) Lectio viliala,

ἢ διὰ τὸ προφητείας περιέχειν τῶν μελλόντων ἔσεσθαι ἐπὶ συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος· ἢ τρίτον, διὰ τὸ ἐπὶ τὰ τέλη τῶν ἐμφερομένων λόγων τοῦ προκειμένου ὕμνου τὸν ἐντυγχάνοντα παραπέμπειν· ἐν οἷς τέλεσιν ἡ κλῆσις τῶν ἐθνῶν καὶ ἡ περὶ τοῦ Χριστοῦ προφητεία. Τοῦτον θεσπίζει τὸν τρόπον, συμπαραλαμβανομένου τοῖς πᾶσι καὶ τοῦ Σαούλ. Καὶ ἄλλως δὲ αὐτὸν ἐκ χειρὸς Σαοὺλ ἐῤῥύσατο, τῆς χειρὸς πολλάκις ἀντὶ πράξεως παραλαμβανομένης. Εἰκότως οὖν ὁ ῥυσάμενος Δαυὶ̈δ ἐκ πάντων τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, μειζόνως αὐτὸν εὐεργετῶν, καὶ ταύτης τῆς χειρὸς τοῦ Σαοὺλ, τουτέστι τῆς πράξεως αὐτοῦ, ἐῤῥύσατο, ὡς μὴ τὰ ὅμοια παθεῖν ἐκείνῳ. Ἀγαπήσω σε, Κύριε, ἰσχύς μου· Κύριος στερέωμά μου καὶ καταφυγή μου, καὶ ῥύστης μου. Ὁ Θεός μου, βοηθός μου, καὶ ἐλπιῶ ἐπ’ αὐτόν· ὑπερασπιστής μου, καὶ κέρας τῆς σωτηρίας μου, καὶ ἀντιλήπτωρ μου ..... Καὶ ἄλλως δὲ ἰσχὺν καλεῖ τὸν Θεὸν, ὁμολογῶν τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν, καὶ ὡς οὐδὲν ἂν ἴσχυσεν ἄνευ Θεοῦ· καὶ Παῦλος γὰρ ἔφη· Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ. Ἀκύλας δὲ καὶ Σύμμαχος ἀντὶ τοῦ, στερέωμα, πέτραν ἡρμήνευσαν· ἔφη δὲ καὶ ὁ μέγας Ἀπόστολος· Ἡ πέτρα δὲ ἦν ὁ Χριστός.

Α εἴρηται ὁ ψαλμός· εἴρηται δὲ κατὰ τὸ ἀνθρώπειον, ὥσπερ αὐτοὶ αὐτὰ πολλὰ καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγε λίοις εὑρίσκομεν· τοιοῦτόν ἐστι τό· Πάτερ, εἰ δυ νατόν, παρελθέτω τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ' ἐμοῦ. Πλὴν οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ' ὡς σύ· καὶ, Πορεύο μαι πρὸς τὸν Πατέρα μου καὶ Πατέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν. Οὕτως εὑρίσκομεν αὐτὸν εὐχόμενον συνεχῶς, καὶ τὰ γόνατα κάμπτοντα. Οὕτω τοίνυν καὶ ἐν τούτῳ τῷ ψαλμῷ αἰτεῖ φυλαχθῆναι, καὶ ὑφ' ἑαυτοῦ φυλάττεται. Αἰτεῖ μὲν γὰρ ὡς ἄνθρωπος, δίδωσι δὲ τὴν αἴτησιν ὡς Θεός· εὐδοκοῦντος δηλονότι καὶ συνεργοῦντος τοῦ οἰκείου Πατρός. Ὅτι τῶν ἀγα θῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις. Τοῦτο ὁ Σύμμαχος ἑτέρως ἡρμήνευσεν Αγαθόν μοι οὐκ ἔστιν ἄνευ σοῦ. Πᾶσα, φησί, τῶν ἀγαθῶν ἡ φορὰ διὰ τῆς σῆς ὑπάρχει μα χάριτος. Αμφότερα δὲ τῆς εὐσεβείας ἔχεται. Καὶ ἡμεῖς γὰρ παρὰ τοῦ Θεοῦ τῶν ἀγαθῶν ἀπολαύομεν, καὶ αὐτὸς τῆς ἡμετέρας δικαιοπραγίας οὐ χρήζει χάριν μέντοι τῆς ἡμετέρας ὠφελείας ταύτην νομο θετεῖ. - Τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε πάντα τὰ θελήματα αὐτοῦ ἐν αὐτοῖς. — Ὑμεῖς δέ ἐστε σῶμα Χριστοῦ, καὶ μέλη ἐκ μέλους. Δύναται, ιδιοποιούμενος τὰ πάθη τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ, τὰ προκείμενα ἐξ αὐτῆς λέγειν τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε πάντα τὰ θελήματα αυτ τοῦ ἐν αὐτοῖς. Ἐπληθύνθησαν αἱ ἀσθένειαι απ τῶν. Ετεροι δὲ γῆν αὐτοῦ τὴν Ἐκκλησίαν φασίν ὅθεν καὶ θαυμάσια γίνονται τὰ τοῦ Θεοῦ θελήματα Θελήματα δὲ Θεοῦ αἱ κατ᾽ εἶδος ἀρεταὶ παριστα μένου τούτου· ἐκ τοῦ· Εὗρον Δαυΐδ τὸν τοῦ Ἰεσ σαι, ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου, ὃς ποιήσει πάντα τὰ θελήματά μου, τὰ οὕτως ἡρμηνευμένα θελήματα Θεοῦ. Θαυμαστοί δὲ Θεὸς ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ, πλέον τι ἐχόντων τῶν κατὰ Θεὸν σοφῶν τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἐν τῷ κατὰ ἀρετὴν ἐνεργεῖν. Οὐ γὰρ ἀνδρεία ἡ αὐτὴ τῶν μαρτύρων τῆς ἀληθείας, προφητῶν προφητῶν τε καὶ ἀποστόλων, τῇ τῶν ἄλλως ἀνδριζο- μένων; ἀλλ᾽ οὐδὲ, ἡ σωφροσύνη τῶν τηρούντων ἣν ἔσχεν Ἰωσὴφ καὶ Σουσάννα, τῇ τῶν ἄλλων σωφρο- σύνῃ. Οὕτω δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν, θαυμα στοῦντος Θεοῦ τὰς τῶν ἁγίων ἀρετὰς ὡς ἀσυγκρίτως ὑπερέχειν αὐτοὺς τῶν κατὰ ἀνθρώπους γενομένων σπουδαίων. Οὕτω θαυμασίων τῶν θελημάτων του Θεοῦ ἐν τοῖς ἁγίοις ὄντων, πληθύνονται αὐτῶν, τῶν ἁγίων λέγω, αἱ ἀσθένειαι, ὁρώντων ὡς πολὺ ἀπολεί πονται τῆς Θεοῦ ἰσχύος καὶ τοῦ μεγέθους αὐτοῦ, "Όμως, εἰ καὶ πληθύνονται αἱ προλεχθεῖσαι αὐτῶν ἀσθένειαι, οὐκ ἐμβραδύνουσιν, οὐ παραμένουσιν αὐτ τοῖς, παραχρῆμα απερχόμεναι. Μέχρι γὰρ τοῦ ἐννοή σαι αὐτὰς, ἔσχον αὐτὰς ταχυνούσας ἐν τῷ μηκέτ' εἶ ναι· διὰ τὸ ἰσχύειν ἐν τῷ ἐνδυναμοῦσθαι αὐτοὺς ὑπὸ Χριστοῦ (1) πρώτων, ἐν τῷ Θεῷ ποιήσομεν δύναμιν. Οἶμαι δὲ διὰ τούτων δηλοῦσθαι τῶν ἁπάντων τῶν πάλαι εἰδωλολατρῶν τὴν προτέραν κατάστασιν· ἐν ᾗ Σχνι, 39. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. sona pronuntiatum psalmum, idque secundum hu- manam naturam, cujusmodi bene multa in sacris Evangeliis deprehendimus; quale est illud : Pater, si fieri possit, transeat a me calix iste. Verumtamen non quod ego volo, sed quod tu "; el: Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum 5. Sic frequenter orantem, ac genua flectentem invenimus. Eadem prorsus ratione in hoc quoque psalmo conservari se precatur, dum tamen a se ipso conservatur. At enim ut homo rogat, ac utpote Deus postulata concedit; assen- tiente scilicet et cooperante Patre. Quoniam bo- norum meorum non eges. Hæc Symmachus alia ra- Lione interpretatus est : Non est mihi bonum sine te. Omnis copia bonorum, inquit, per tuam mihi gratiam confertur. Utraque porro lectio æque ad pietatem opportuna. Etenim a Deo concessis bonis nos perfruimur, neque is recte factis indiget no- stris verum ad utilitatem ipse nostram hæc ut aganus lege sancit. - B " VERS. 3, 4. Sanctis qui sunt in terra ejus miri- ficavit omnes voluntates suas in eis. Vos autem estis corpus Christi, et membra de membro 86. Eccle- siæ suæ ærumnas, sibi quasi proprias ascribens, ex persona ejus hæc potuit effari: Sanctis qui sunt in terra ejus mirificauit omnes voluntates suas in eis. Multiplicate sunt infirmitates eorum. Alii terram ejus, Ecclesiam interpretantur; quapropter Dei volun- tates mirabiles evadunt. Voluntates porro Dei, sunt virtutes singulæ que ipso astante opitulanteque @ coluntur, juxta illud : Inveni David flium Jesse, virum secundum cor meum, qui faciet omnes volun- tales meas", scilicet voluntates ejus, qua rationę superius explicata sunt. Et sane Deus mirabilia facit in sanctis suis, quia in ipso virtutis exercitio, qui secundum Deum sapientes sunt, aliis præstanţ hominibus. Non eadem quippe in martyribus veri- tatis, in apostolis et prophetis fortitudo est, atque in cæteris qui sese strenue gesserunt : neque vero Josephi ac Susannæ temperantia continentiaque aliorum continentiæ similis est. Eadem prorsus ratione reliquas sanctorum virtutes Deus mirabiles eficit, ita ut incomparabili præcellentia in quaque re inter cæteros virtutis studiosos homines emi- neant. Cum igitur adeo mirabiles sint Dei in san- D etis suis voluntates, multiplicantur sanctorum in- firmitates, cum videant se divinæ virtuti ac ma- gnitudini multum impares esse. Altamen etiamsi memoratæ eorum infirmitates multiplicentur, non hærent diu, neque manent in ipsis, sed confestim abscedunt. Nam vixdum eas adverterint, cum continuo evanescant : quia multum illi valent, Christo ipsis vires præstante, secundum illud : In Deo faciemus virtutem 38. Arbitror item his significari priorem illam vete- rem idololatrarum conditionem, qua cum athei I Reg. THI, ; Act. III, 22, se. Psal. * Matth. s Joan. xx, 17. Cor. x11, 27. LIX, 14. (1) Lectio viliala,

Ἐπὶ ταύτην τὴν πέτραν τὴν ἑαυτοῦ οἰκίαν οἰκοδομῶν ὁ Δαυὶ̈δ, ἀφωμοίωτο τῷ φρονίμῳ τῷ οἰκοδομήσαντι τὴν ἑαυτοῦ οἰκίαν ἐπὶ τὴν πέτραν. Διὸ καὶ πάντων κρείττων ἐγένετο, τῶν ὑετοῦ δίκην, πνευμάτων τε καὶ ποταμῶν προσβαλλόντων αὐτῷ πολεμίων. Ἀλλ’ οὐδὲ ἐπὶ δορυφόρους ἤλπιζεν ἢ στρατὸν, ἀλλ’ ἐπὶ Θεὸν, βοηθὸν αὐτὸν ἔχων, πανοπλίαν καὶ κέρας· ὥστ’ ἂν εἰπεῖν καὶ αὐτόν· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. Περιέσχον με ὠδῖνες θανάτου καὶ χείμαῤῥοι ἀνομίας ἐξετάραξάν με. Ὠδῖνες ᾅδου περιεκύκλωσάν με, προέφθασάν με παγίδες θανάτου. Καὶ ἐν τῷ θλίβεσθαί με ἐπεκαλεσάμην τὸν Κύριον, καὶ πρὸς τὸν Θεόν μου ἐκέκραξα. Ἤκουσεν ἐκ ναοῦ ἁγίου αὐτοῦ τὴν φωνήν μου, καὶ ἡ κραυγή μου ἐνώπιον αὐτοῦ εἰσελεύσεται εἰς τὰ ὦτα αὐτοῦ. Διδάσκει διὰ τούτων τίνα τρόπον, καὶ ὑπὸ τῶν χειμάῤῥων τῆς ἀνομίας ταρασσόμενος, καὶ τὰ λοιπὰ τὰ προειρημένα πάσχων, ᾔσθετο αὑτοῦ κινδυνεύοντος, ἐπὶ τὸν λιμένα τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας κατέφευγε. Διό φησιν· Ἐν τῷ θλίβεσθαι ἐπεκαλεσάμην τὸν Κύριον, καὶ πρὸς τὸν Θεόν μου ἐκέκραξα. Εἶτα διδάσκει, ὡς οὐκ ἠστόχησε τοῦ σκοποῦ τοιαῦτα πιστεύσας· ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Διὸ ἐπιφέρει·

Α εἴρηται ὁ ψαλμός· εἴρηται δὲ κατὰ τὸ ἀνθρώπειον, ὥσπερ αὐτοὶ αὐτὰ πολλὰ καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγε λίοις εὑρίσκομεν· τοιοῦτόν ἐστι τό· Πάτερ, εἰ δυ νατόν, παρελθέτω τὸ ποτήριον τοῦτο ἀπ' ἐμοῦ. Πλὴν οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ' ὡς σύ· καὶ, Πορεύο μαι πρὸς τὸν Πατέρα μου καὶ Πατέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν. Οὕτως εὑρίσκομεν αὐτὸν εὐχόμενον συνεχῶς, καὶ τὰ γόνατα κάμπτοντα. Οὕτω τοίνυν καὶ ἐν τούτῳ τῷ ψαλμῷ αἰτεῖ φυλαχθῆναι, καὶ ὑφ' ἑαυτοῦ φυλάττεται. Αἰτεῖ μὲν γὰρ ὡς ἄνθρωπος, δίδωσι δὲ τὴν αἴτησιν ὡς Θεός· εὐδοκοῦντος δηλονότι καὶ συνεργοῦντος τοῦ οἰκείου Πατρός. Ὅτι τῶν ἀγα θῶν μου οὐ χρείαν ἔχεις. Τοῦτο ὁ Σύμμαχος ἑτέρως ἡρμήνευσεν Αγαθόν μοι οὐκ ἔστιν ἄνευ σοῦ. Πᾶσα, φησί, τῶν ἀγαθῶν ἡ φορὰ διὰ τῆς σῆς ὑπάρχει μα χάριτος. Αμφότερα δὲ τῆς εὐσεβείας ἔχεται. Καὶ ἡμεῖς γὰρ παρὰ τοῦ Θεοῦ τῶν ἀγαθῶν ἀπολαύομεν, καὶ αὐτὸς τῆς ἡμετέρας δικαιοπραγίας οὐ χρήζει χάριν μέντοι τῆς ἡμετέρας ὠφελείας ταύτην νομο θετεῖ. - Τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε πάντα τὰ θελήματα αὐτοῦ ἐν αὐτοῖς. — Ὑμεῖς δέ ἐστε σῶμα Χριστοῦ, καὶ μέλη ἐκ μέλους. Δύναται, ιδιοποιούμενος τὰ πάθη τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ, τὰ προκείμενα ἐξ αὐτῆς λέγειν τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε πάντα τὰ θελήματα αυτ τοῦ ἐν αὐτοῖς. Ἐπληθύνθησαν αἱ ἀσθένειαι απ τῶν. Ετεροι δὲ γῆν αὐτοῦ τὴν Ἐκκλησίαν φασίν ὅθεν καὶ θαυμάσια γίνονται τὰ τοῦ Θεοῦ θελήματα Θελήματα δὲ Θεοῦ αἱ κατ᾽ εἶδος ἀρεταὶ παριστα μένου τούτου· ἐκ τοῦ· Εὗρον Δαυΐδ τὸν τοῦ Ἰεσ σαι, ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου, ὃς ποιήσει πάντα τὰ θελήματά μου, τὰ οὕτως ἡρμηνευμένα θελήματα Θεοῦ. Θαυμαστοί δὲ Θεὸς ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ, πλέον τι ἐχόντων τῶν κατὰ Θεὸν σοφῶν τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἐν τῷ κατὰ ἀρετὴν ἐνεργεῖν. Οὐ γὰρ ἀνδρεία ἡ αὐτὴ τῶν μαρτύρων τῆς ἀληθείας, προφητῶν προφητῶν τε καὶ ἀποστόλων, τῇ τῶν ἄλλως ἀνδριζο- μένων; ἀλλ᾽ οὐδὲ, ἡ σωφροσύνη τῶν τηρούντων ἣν ἔσχεν Ἰωσὴφ καὶ Σουσάννα, τῇ τῶν ἄλλων σωφρο- σύνῃ. Οὕτω δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν, θαυμα στοῦντος Θεοῦ τὰς τῶν ἁγίων ἀρετὰς ὡς ἀσυγκρίτως ὑπερέχειν αὐτοὺς τῶν κατὰ ἀνθρώπους γενομένων σπουδαίων. Οὕτω θαυμασίων τῶν θελημάτων του Θεοῦ ἐν τοῖς ἁγίοις ὄντων, πληθύνονται αὐτῶν, τῶν ἁγίων λέγω, αἱ ἀσθένειαι, ὁρώντων ὡς πολὺ ἀπολεί πονται τῆς Θεοῦ ἰσχύος καὶ τοῦ μεγέθους αὐτοῦ, "Όμως, εἰ καὶ πληθύνονται αἱ προλεχθεῖσαι αὐτῶν ἀσθένειαι, οὐκ ἐμβραδύνουσιν, οὐ παραμένουσιν αὐτ τοῖς, παραχρῆμα απερχόμεναι. Μέχρι γὰρ τοῦ ἐννοή σαι αὐτὰς, ἔσχον αὐτὰς ταχυνούσας ἐν τῷ μηκέτ' εἶ ναι· διὰ τὸ ἰσχύειν ἐν τῷ ἐνδυναμοῦσθαι αὐτοὺς ὑπὸ Χριστοῦ (1) πρώτων, ἐν τῷ Θεῷ ποιήσομεν δύναμιν. Οἶμαι δὲ διὰ τούτων δηλοῦσθαι τῶν ἁπάντων τῶν πάλαι εἰδωλολατρῶν τὴν προτέραν κατάστασιν· ἐν ᾗ Σχνι, 39. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. sona pronuntiatum psalmum, idque secundum hu- manam naturam, cujusmodi bene multa in sacris Evangeliis deprehendimus; quale est illud : Pater, si fieri possit, transeat a me calix iste. Verumtamen non quod ego volo, sed quod tu "; el: Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum 5. Sic frequenter orantem, ac genua flectentem invenimus. Eadem prorsus ratione in hoc quoque psalmo conservari se precatur, dum tamen a se ipso conservatur. At enim ut homo rogat, ac utpote Deus postulata concedit; assen- tiente scilicet et cooperante Patre. Quoniam bo- norum meorum non eges. Hæc Symmachus alia ra- Lione interpretatus est : Non est mihi bonum sine te. Omnis copia bonorum, inquit, per tuam mihi gratiam confertur. Utraque porro lectio æque ad pietatem opportuna. Etenim a Deo concessis bonis nos perfruimur, neque is recte factis indiget no- stris verum ad utilitatem ipse nostram hæc ut aganus lege sancit. - B " VERS. 3, 4. Sanctis qui sunt in terra ejus miri- ficavit omnes voluntates suas in eis. Vos autem estis corpus Christi, et membra de membro 86. Eccle- siæ suæ ærumnas, sibi quasi proprias ascribens, ex persona ejus hæc potuit effari: Sanctis qui sunt in terra ejus mirificauit omnes voluntates suas in eis. Multiplicate sunt infirmitates eorum. Alii terram ejus, Ecclesiam interpretantur; quapropter Dei volun- tates mirabiles evadunt. Voluntates porro Dei, sunt virtutes singulæ que ipso astante opitulanteque @ coluntur, juxta illud : Inveni David flium Jesse, virum secundum cor meum, qui faciet omnes volun- tales meas", scilicet voluntates ejus, qua rationę superius explicata sunt. Et sane Deus mirabilia facit in sanctis suis, quia in ipso virtutis exercitio, qui secundum Deum sapientes sunt, aliis præstanţ hominibus. Non eadem quippe in martyribus veri- tatis, in apostolis et prophetis fortitudo est, atque in cæteris qui sese strenue gesserunt : neque vero Josephi ac Susannæ temperantia continentiaque aliorum continentiæ similis est. Eadem prorsus ratione reliquas sanctorum virtutes Deus mirabiles eficit, ita ut incomparabili præcellentia in quaque re inter cæteros virtutis studiosos homines emi- neant. Cum igitur adeo mirabiles sint Dei in san- D etis suis voluntates, multiplicantur sanctorum in- firmitates, cum videant se divinæ virtuti ac ma- gnitudini multum impares esse. Altamen etiamsi memoratæ eorum infirmitates multiplicentur, non hærent diu, neque manent in ipsis, sed confestim abscedunt. Nam vixdum eas adverterint, cum continuo evanescant : quia multum illi valent, Christo ipsis vires præstante, secundum illud : In Deo faciemus virtutem 38. Arbitror item his significari priorem illam vete- rem idololatrarum conditionem, qua cum athei I Reg. THI, ; Act. III, 22, se. Psal. * Matth. s Joan. xx, 17. Cor. x11, 27. LIX, 14. (1) Lectio viliala,

PG 23:169Ἤκουσεν ἐκ ναοῦ ἁγίου αὐτοῦ φωνῆς μου, καὶ ἡ κραυγή μου ἐνώπιον αὐτοῦ εἰσελεύσεται εἰς τὰ ὦτα αὐτοῦ. Ναὸν δὲ Θεοῦ ἐν τούτοις ποῖον χρὴ νοεῖν λέγεσθαι ὑπὸ τοῦ Δαυὶ̈δ, μήπω τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις οἴκου κατεσκευασμένου, ἢ πάντως που τὴν ἐπουράνιον πόλιν τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν ἄνω Ἱερουσαλὴμ, ἧς εἰκὼν ἐτύγχανεν ὁ ἐπὶ τῆς γῆς κατεσκευασμένος νεώς; Καὶ ἐσαλεύθη καὶ ἔντρομος ἐγενήθη ἡ γῆ, καὶ τὰ θεμέλια τῶν ὀρέων ἐταράχθησαν καὶ ἐσαλεύθησαν, ὅτι ὠργίσθη αὐτοῖς ὁ Θεός. Λευκότατα προφητεύων τὴν κατάβασιν τοῦ Κυρίου διὰ τὸν θάνατον καὶ τοὺς χειμάῤῥους τῆς ἀνομίας, διά τε τὰς ὠδῖνας τοῦ ᾅδου καὶ τὰς παγίδας τοῦ θανάτου, τὴν ἐξ οὐρανῶν κατάβασιν πεποιημένου. Ἐπὶ τῇ καταβάσει αὐτοῦ τίνα πέπρακται προδιηγεῖται λέγων· Καὶ ἐσαλεύθη καὶ ἔντρομος ἐγενήθη ἡ γῆ· ἀνθ’ οὗ Ἀκύλας φησί· Καὶ ἐκινήθη καὶ ἐσείσθη ἡ γῆ. Μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ τὸ ἔργον. Ὡς γὰρ ἐπεδήμει ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τῇ γῇ κατὰ τὴν ἔνσαρκον αὐτοῦ παρουσίαν, πάντες οἱ τὸ τῆς γῆς στοιχεῖον οἰκοῦντες ἐκινήθησαν καὶ ἐσείσθησαν· πᾶσά τε ἀκοὴ Ἑλληνική τε καὶ βάρβαρος ἐπληροῦτο τῆς περὶ αὐτοῦ φήμης.

Τὰ δὲ λεγόμενα τῶν ὀρέων θεμέλια ἐταράχθησαν καὶ ἐσαλεύθησαν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, περιετράπησαν, ὅτι ὠργίσθη αὐτοῖς. Ὄρη δὲ ἦν τὰ ὑψώματα τὰ ἐπαιρόμενα κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ, δυνάμεις τινὲς ἀντικείμεναι, αἱ τὸν μακρὸν αἰῶνα τοὺς ἐπὶ γῆς ἅπαντας ἀποπλανήσασαι διὰ τῆς πολυθέου δεισιδαιμονίας. Τούτων οὖν ὀρέων τὰ θεμέλια τουτέστι τὰ βάθη καὶ οἱ λογισμοὶ, τῆς τοῦ Κυρίου δυνάμεως αἰσθόμενα, ἐταράχθησαν, ὅτι ὠργίσθη αὐτοῖς. Τί οὖν ἐνεργεῖ ἡ ὀργὴ κατὰ τῶν ἀποδοθέντων ὁρέων, ἑξῆς διδάσκει λέγων· Ἀνέβη καπνὸς ἐν ὀργῇ αὐτοῦ. Ὥσπερ γὰρ δαλοῦ καιομένου ὑπὸ πυρὸς, κἄπειτα σβεννυμένου, καπνὸς ἀποδίδοται, τὸν αὐτὸν τρόπον αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις, πάλαι μὲν πρότερον πυρὶ παραβαλλόμεναι, τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχὰς κατέφλεγον καὶ ἐξέκαιον· ἐπεὶ δ’ ἐσβέννυτο αὐτῶν τὸ πῦρ ὑπὸ τῆς ὀργῆς τοῦ Κυρίου, τὰ σημεῖα τῆς σβέσεως αὐτῶν ἐδήλου ὁ ἐξ αὐτῶν ἀναπεμπόμενος καπνός. Εἶθ’ ἑξῆς εἴρηται· Καὶ πῦρ ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ καταφλεγήσεται· ἄνθρακες ἀνήφθησαν ἀπ’ αὐτοῦ. Ταῦτα γὰρ ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς ἐνήργει ἀφανῶς κατὰ τῶν ἀντικειμένων δυνάμεων, τὸ πῦρ αὐτὸν σβεννὺς ἑτέρῳ πυρὶ κρείττονι καὶ δυνατωτέρῳ.

PG 23:171Διὸ λέλεκται παρὰ Μωϋσεῖ· Ὁ Θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον ἐστί· καὶ ἐν Ψαλμοῖς· Πῦρ ἐναντίον αὐτοῦ προπορεύσεται, καὶ φλογιεῖ κύκλῳ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ· καὶ πάλιν· Ὁ Θεὸς ἐμφανῶς ἥξει, ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ οὐ παρασιωπηθήσεται· πῦρ ἐνώπιον αὐτοῦ καυθήσεται, καὶ κύκλῳ αὐτοῦ καταιγὶς σφόδρα. Τοῦτο δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἐδηλοῦτο πῦρ, λέγων· Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ τί θέλω, εἰ ἤδη ἀνήφθη; Ταῦτα πάντα ἐγίνετο, ἐπειδήπερ ἔκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη. Οὐχ ἕνα δὲ οὐρανὸν ἔκλινεν, ἀλλὰ τοὺς πάντας ὅσοι ποτέ εἰσιν. Ἡ γὰρ ταπείνωσις τοῦ ὕψους αὐτοῦ καὶ ἡ κένωσις τῆς θεότητος ἐδηλοῦτο διὰ τῶν εἰρημένων. Ἐμφατικώτατα γὰρ τὴν κατάβασιν αὐτοῦ, Ἔκλινεν οὐρανούς· σωματικώτερον τὴν κάθοδον αὐτοῦ σημαίνων. Καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ καὶ ἐπέβη ἐπὶ χεροὺβ, καὶ ἐπετάσθη, ἐπετάσθη ἐπὶ πτερύγων ἀνέμων. Τῇ μὲν οὖν ὁμίχλῃ καὶ τῷ γνόφῳ τὸ λεληθὸς καὶ ἀπόκρυφον παρίστησι τῆς κατὰ ἄνθρωπον αὐτοῦ οἰκονομίας· ἐπάνεισι δὲ λοιπὸν ὅθεν καὶ παρῆν· εἰς οὐρανούς τε ἀνῄει καὶ μετὰ τοῦ χερουβὶμ, καὶ ἐπετάσθη· καίτοι μὴ σὺν αὐτῷ καταβάς· δίχα γὰρ τοῦ χερουβὶμ ἔκλινεν οὐρανοὺς αὐτὸς καὶ κατέβη.

ἄθεοι ὄντες καὶ εἰδωλολάτραι, οὐκ ἐπὶ μίαν ἐξώκει- Α λαν πλάνην. Πλῆθος γὰρ ἦν αὐτῶν τῆς πολυθείας καὶ εἰδωλολατρείας καὶ ἀσθενείας. ᾿Αλλ' ἐπειδὴ ἐξ αὐτῶν ἐκείνων μεταβαλόντες διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος γε- γόνασιν ἅγιοι τοῦ Θεοῦ, διὰ τοῦτο λέλεκται· Τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε πάντα τὰ θελήματά μου ἐν αὐτοῖς· καὶ ἐπεὶ συνήπται τό Ἐπληθύνθησαν εἴδωλα αὐτῶν (1), ἢ τὰ διαπονήματα αὐτῶν, ἢ ἀσθένειαι αὐτῶν. Ταῦτα γὰρ πάντα προσῆν τοῖς ὕστερον ἁγίοις πρὸ τῆς ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω μεταβολῆς. Ἀλλὰ μετὰ ταῦτα ἐτάχυναν, οὐκ ἀμελήσαντες, οὐδὲ βραδύναντες, ἀλλὰ διὰ τάχους τὴν μετάνοιαν ἐνδειξάμενοι μετὰ τὴν εἰς αὐτοὺς γενομένην χάριν, δι' ἧς ἐθαυμαστώθη πάντα τοῦ Σωτήρος θελήματα ἐν αὐτοῖς. "Οθεν συγχώρησιν προτέρων ἁμαρτημάτων διδοὺς αὐτοῖς φησιν. Οὐ μὴ συναγάγω τὰς συναγωγὰς αὐτῶν ἐξ αἱμάτων ή κατὰ τὸν Ἀκύλαν· Οὐ μὴ σπείσω σπονδὰς αὐτῶν. ἐξ αἱμάτων. Πάλαι μὲν γὰρ, φησί, σπονδὰς ἐποίουν ἐξ αἱμάτων, Ἰουδαῖοι μὲν κατὰ νόμον τῷ Θεῷ θυσίας προσφέροντες, Ἕλληνες δὲ, ὅτε τοῖς δαίμοσιν ἐλά τρευον. Ἐγὼ δὲ καινὰς αὐτοῖς θυσίας παραδούς, οὐκ έτι δέξομαι σπονδὰς αὐτῶν ἐξ αἱμάτων· οὐδὲ ταύτας σπείσω ἅτε ἀρχιερεὺς ἐκ τῶν χειρῶν αὐτῶν ἀποδε- ξάμενος καὶ σπένδων· καινὰ δὲ μυστήρια παραδούς αὐτοῖς καὶ καινὰς θυσίας τὰς ἀναίμους καὶ ἀκάπνους, καὶ λογικὰς, ταύταις χρῆσθαι διδάξω αὐτούς· ἀλλ' οὐδὲ μνημονεύσω διὰ τῶν χειλέων μου τῶν παλαιῶν αὐτῶν ὀνομάτων. Πάλαι μὲν γὰρ ἐπαξίως τῶν πρά- ξεων ἐπήγοντο προσηγορίας οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, βέβη- λοι καὶ ἀκάθαρτοι, καὶ εἰδωλολάτραι, πολύθεοί τε καὶ ἄθεοι ονομαζόμενοι· νῦν δὲ ἐκείνων μὲν οὐκέτι μνη- σθήσομαι τῶν ὀνομάτων, ἕτερα δὲ αὐτοῖς ἀντ᾽ ἐκείνων χωρήσομαι· εὐσεβεῖς αὐτοὺς καὶ θεοσεβεῖς, καὶ ἁγίους, κλητούς τε καὶ ἐκλεκτούς, καὶ Χριστιανοὺς ὀνομά- ζων. Κύριος μερὶς τῆς κληρονομίας μου καὶ τοῦ που τηρίου μου, σὺ εἶ ὁ ἀποκαθιστῶν τὴν κληρονο μίαν μου ἐμοί. ᾿Αναμνησθῆναι προσήκει τῶν ἐν τῷ δευτέρῳ εἰρημένων ψαλμῷ. Καὶ γὰρ ἐκεῖ ἀνθρωπίνως πάλιν πρὸς αὐτὸν ἔλεγεν ὁ Πατήρ Αἴτησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. Καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις αὐτὸς πρὸς τὸν ἑαυτοῦ ἔφη Πατέρα περὶ τῶν ἱερῶν ἀποστόλων· Πάτερ, οὓς οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν ἀπώλετο εἰ μὴ ὁ υἱὸς τῆς ἀπ ωλείας. Αλλ' ὥσπερ ἐνταῦθα ἀνθρωπίνως διαλέγεται λαβεῖν παρακαλῶν, οὕτως ἑτέρωθι δείκνυσι, ὡς αὐτός ἐστι τῶν ἁπάντων δεσπότης· Τὰ πρόβατα γὰρ τὰ ἐμὰ τῆς φωνῆς μου ακούει· κἀγὼ γινώσκω αὐτὰ, καὶ ἀκολουθοῦσί μοι· κἀγὼ ζωὴν αἰώνιον δίδωμι αυ- τοῖς· καὶ πάλιν· Καὶ ἄλλα δὲ πρόβατα ἔχω, ἃ οὐκ ἔστιν ἐκ τῆς αὐλῆς ταύτης· κἀκεῖνά με δεῖ ἀγα γεῖν, καὶ τῆς φωνῆς μου ἀκούσουσι, καὶ γενήσεται μία ποίμνη, εἰς ποιμήν. Ἐν τῷ παρόντι μέντοι Ει ΕΠΕΙΣ 15% COMMENTARIA IN PSALMOS. idolorumque cultores essent, non in unum impe- B C D "Psal. 11, gerant erroris genus. Inerat quippe ipsis deorum turba, multiplesque simulacrorum et infirmitatis species. At quia salutari interveniente gratia resi- piscentes, sancti Dei effecti sunt, ideo dictum est: Sanctis qui sunt in terra ejus, mirificavit omnes voluntates meas in eis; ac deinde additum est, Multiplicata sunt idola eorum, sive labores ac in- firmitates ipsorum. Isthæc enim omnia, antequam a pessimis illis moribus ad meliores commutati essent, iis qui postmodum sancti evaserunt, ad- erant. Verum postea acceleraverunt, neque negli- gentia vel cunctatione usi, per illatam gratiam statim pœnitentiæ opera ediderunt: ac per eam- dem gratiam mirabiles factæ sunt Salvatoris volun- tales in ipsis. Quamobrem concessa illis pristino- rum scelerum venia, ait : Non congregabo conventi- cula eorum de sanguinibus; aut juxta Aquilam : Non libabo libamina eorum de sanguinibus. In more fuit olim, inquit, libamina ex sanguine facere ; nam cum Judæi hostias Deo secundum legem im- molabant; tum Græci idem præstabant, cum dæ- nonas colerent. At ego postquam novum attuli sacrificiorum genus, non ultra admittam sacrificia cum sanguine oblata; neque, utpote summus Sa- cerdos, eadem ex eorum manibus accipiam ad libandum, sed novis traditis mysteriis, novis item sacrificiis incruentis, fumo ac nidore carentibus et rationalibus. Sed iis utantur commonebo, neque per labia mea vetera illorum nomina memorabo. Olim siquidem digna gestis suis nomina gentiles ferebant ; atque profani, impuri, idololatræ, deorum multorum cultores et athei audiebant. Jam vero hujusmodi nominum nunquam recordabor; aliisque substitutis vocabulis, pios, religiosos, sanctos, vocatos, electos, Christianos compellabo. VERS. 5. Dominus pars hæreditatis meæ et calicis mei, tu es qui restituis hæreditatem meam mihi. Hic memoria repetenda sunt secundi psalmi verba. Nam illic humano item more sic eum Pater affatur: Postula a me, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ ". Atque in sa- cris Eyangeliis sic ille Patrem de sacris apostolis alloquitur : Pater, quos dedisti mihi lui erant, et mihi eos dedisti : et nemo ex iis periit, nisi filius perditionis . Sed quemadmodum hic humano lo- quitur modo, rogans it accipiat; sic alibi sese omnium dominum exhibet: Nam, oves meæ vocem meam audiunt : et ego cognosco eas, et sequuntur me, et vitam @ternam do eis 4; ac rursum : alias ores habeo quæ non sunt ex hoc ovili: et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile, et unus pastor ". In præsenti itaque psalmo humane sic loquitur: Dominus pars hære- ditatis meæ et calicis mei; hæreditatem vocans regnum in gentes; calicem vero, quam pro nobis in duobus codicibus Regiis effertur. Aquila autem; 2. ωκάς μοι σοὶ ἦσαν, καὶ ἐμοὶ αὐτοὺς δέδωκας καὶ 8. ** Joan. xvii, 6,12. "Joan. x,27,28. " ibid. 16. (1) Είδωλα αὐτῶν. Sic vertit Symmachus, ut τὰ διαπονήματα αὐτῶν. Hebraicum exemplar habet,

Ἐν δὲ τῇ ἐπανόδῳ λέλεκται· Καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, μεθ’ οὗ ἀνείληφεν σώματος. Καὶ ἐπειδὴ ἀναβαίνοντα οὕτως ἐθεώρουν αὐτὸν αἱ δυνάμεις αἱ θεῖαι, περὶ αὐτὸν γενόμεναι ἐδορυφόρουν αὐτοῦ τὴν ἄνοδον ἐπιβοῶσαι καὶ λέγουσαι· Ἄρατε τὰς πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Ἐπληροῦτο δὲ ταῦτα κατὰ τὸν καιρὸν, καθ’ ὅν φησιν ἡ Γραφὴ τῶν Πράξεων τῶν ἀποστόλων· Καὶ ταῦτα εἰπὼν, βλεπόντων αὐτῶν ἐπήρθη, καὶ νεφέλη ἀνέλαβεν αὐτὸν ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν. Καὶ ὡς ἀτενίζοντες ἦσαν εἰς τὸν οὐρανὸν πορευομένου αὐτοῦ. Τὴν ἀφανῆ καὶ λανθάνουσαν τοῦ Σωτῆρος διατριβὴν, ἣν σὺν ἀνθρώποις εἰσέτι καὶ νῦν ποιεῖται μετὰ τὴν ἀνάληψιν, διδάσκει λέγων· Καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, κύκλῳ αὐτοῦ ἡ σκηνὴ αὐτοῦ, σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις ἀέρων. Οὐ λανθάνει γὰρ τοὺς πάντας ὅπως σύνεστιν ἡμῖν κατὰ τὸ εἰρημένον ὑπ’ αὐτοῦ· Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ’ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. Σκηνὴν δὲ αὐτοῦ σημαίνει οὐχ ἑτέραν ἢ τὴν ἁγίαν Ἐκκλησίαν αὐτοῦ· ἐν ᾗ κατασκηνῶσαι ἐπηγγείλατο, εἰπών·

ἄθεοι ὄντες καὶ εἰδωλολάτραι, οὐκ ἐπὶ μίαν ἐξώκει- Α λαν πλάνην. Πλῆθος γὰρ ἦν αὐτῶν τῆς πολυθείας καὶ εἰδωλολατρείας καὶ ἀσθενείας. ᾿Αλλ' ἐπειδὴ ἐξ αὐτῶν ἐκείνων μεταβαλόντες διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος γε- γόνασιν ἅγιοι τοῦ Θεοῦ, διὰ τοῦτο λέλεκται· Τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε πάντα τὰ θελήματά μου ἐν αὐτοῖς· καὶ ἐπεὶ συνήπται τό Ἐπληθύνθησαν εἴδωλα αὐτῶν (1), ἢ τὰ διαπονήματα αὐτῶν, ἢ ἀσθένειαι αὐτῶν. Ταῦτα γὰρ πάντα προσῆν τοῖς ὕστερον ἁγίοις πρὸ τῆς ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω μεταβολῆς. Ἀλλὰ μετὰ ταῦτα ἐτάχυναν, οὐκ ἀμελήσαντες, οὐδὲ βραδύναντες, ἀλλὰ διὰ τάχους τὴν μετάνοιαν ἐνδειξάμενοι μετὰ τὴν εἰς αὐτοὺς γενομένην χάριν, δι' ἧς ἐθαυμαστώθη πάντα τοῦ Σωτήρος θελήματα ἐν αὐτοῖς. "Οθεν συγχώρησιν προτέρων ἁμαρτημάτων διδοὺς αὐτοῖς φησιν. Οὐ μὴ συναγάγω τὰς συναγωγὰς αὐτῶν ἐξ αἱμάτων ή κατὰ τὸν Ἀκύλαν· Οὐ μὴ σπείσω σπονδὰς αὐτῶν. ἐξ αἱμάτων. Πάλαι μὲν γὰρ, φησί, σπονδὰς ἐποίουν ἐξ αἱμάτων, Ἰουδαῖοι μὲν κατὰ νόμον τῷ Θεῷ θυσίας προσφέροντες, Ἕλληνες δὲ, ὅτε τοῖς δαίμοσιν ἐλά τρευον. Ἐγὼ δὲ καινὰς αὐτοῖς θυσίας παραδούς, οὐκ έτι δέξομαι σπονδὰς αὐτῶν ἐξ αἱμάτων· οὐδὲ ταύτας σπείσω ἅτε ἀρχιερεὺς ἐκ τῶν χειρῶν αὐτῶν ἀποδε- ξάμενος καὶ σπένδων· καινὰ δὲ μυστήρια παραδούς αὐτοῖς καὶ καινὰς θυσίας τὰς ἀναίμους καὶ ἀκάπνους, καὶ λογικὰς, ταύταις χρῆσθαι διδάξω αὐτούς· ἀλλ' οὐδὲ μνημονεύσω διὰ τῶν χειλέων μου τῶν παλαιῶν αὐτῶν ὀνομάτων. Πάλαι μὲν γὰρ ἐπαξίως τῶν πρά- ξεων ἐπήγοντο προσηγορίας οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, βέβη- λοι καὶ ἀκάθαρτοι, καὶ εἰδωλολάτραι, πολύθεοί τε καὶ ἄθεοι ονομαζόμενοι· νῦν δὲ ἐκείνων μὲν οὐκέτι μνη- σθήσομαι τῶν ὀνομάτων, ἕτερα δὲ αὐτοῖς ἀντ᾽ ἐκείνων χωρήσομαι· εὐσεβεῖς αὐτοὺς καὶ θεοσεβεῖς, καὶ ἁγίους, κλητούς τε καὶ ἐκλεκτούς, καὶ Χριστιανοὺς ὀνομά- ζων. Κύριος μερὶς τῆς κληρονομίας μου καὶ τοῦ που τηρίου μου, σὺ εἶ ὁ ἀποκαθιστῶν τὴν κληρονο μίαν μου ἐμοί. ᾿Αναμνησθῆναι προσήκει τῶν ἐν τῷ δευτέρῳ εἰρημένων ψαλμῷ. Καὶ γὰρ ἐκεῖ ἀνθρωπίνως πάλιν πρὸς αὐτὸν ἔλεγεν ὁ Πατήρ Αἴτησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. Καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις αὐτὸς πρὸς τὸν ἑαυτοῦ ἔφη Πατέρα περὶ τῶν ἱερῶν ἀποστόλων· Πάτερ, οὓς οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν ἀπώλετο εἰ μὴ ὁ υἱὸς τῆς ἀπ ωλείας. Αλλ' ὥσπερ ἐνταῦθα ἀνθρωπίνως διαλέγεται λαβεῖν παρακαλῶν, οὕτως ἑτέρωθι δείκνυσι, ὡς αὐτός ἐστι τῶν ἁπάντων δεσπότης· Τὰ πρόβατα γὰρ τὰ ἐμὰ τῆς φωνῆς μου ακούει· κἀγὼ γινώσκω αὐτὰ, καὶ ἀκολουθοῦσί μοι· κἀγὼ ζωὴν αἰώνιον δίδωμι αυ- τοῖς· καὶ πάλιν· Καὶ ἄλλα δὲ πρόβατα ἔχω, ἃ οὐκ ἔστιν ἐκ τῆς αὐλῆς ταύτης· κἀκεῖνά με δεῖ ἀγα γεῖν, καὶ τῆς φωνῆς μου ἀκούσουσι, καὶ γενήσεται μία ποίμνη, εἰς ποιμήν. Ἐν τῷ παρόντι μέντοι Ει ΕΠΕΙΣ 15% COMMENTARIA IN PSALMOS. idolorumque cultores essent, non in unum impe- B C D "Psal. 11, gerant erroris genus. Inerat quippe ipsis deorum turba, multiplesque simulacrorum et infirmitatis species. At quia salutari interveniente gratia resi- piscentes, sancti Dei effecti sunt, ideo dictum est: Sanctis qui sunt in terra ejus, mirificavit omnes voluntates meas in eis; ac deinde additum est, Multiplicata sunt idola eorum, sive labores ac in- firmitates ipsorum. Isthæc enim omnia, antequam a pessimis illis moribus ad meliores commutati essent, iis qui postmodum sancti evaserunt, ad- erant. Verum postea acceleraverunt, neque negli- gentia vel cunctatione usi, per illatam gratiam statim pœnitentiæ opera ediderunt: ac per eam- dem gratiam mirabiles factæ sunt Salvatoris volun- tales in ipsis. Quamobrem concessa illis pristino- rum scelerum venia, ait : Non congregabo conventi- cula eorum de sanguinibus; aut juxta Aquilam : Non libabo libamina eorum de sanguinibus. In more fuit olim, inquit, libamina ex sanguine facere ; nam cum Judæi hostias Deo secundum legem im- molabant; tum Græci idem præstabant, cum dæ- nonas colerent. At ego postquam novum attuli sacrificiorum genus, non ultra admittam sacrificia cum sanguine oblata; neque, utpote summus Sa- cerdos, eadem ex eorum manibus accipiam ad libandum, sed novis traditis mysteriis, novis item sacrificiis incruentis, fumo ac nidore carentibus et rationalibus. Sed iis utantur commonebo, neque per labia mea vetera illorum nomina memorabo. Olim siquidem digna gestis suis nomina gentiles ferebant ; atque profani, impuri, idololatræ, deorum multorum cultores et athei audiebant. Jam vero hujusmodi nominum nunquam recordabor; aliisque substitutis vocabulis, pios, religiosos, sanctos, vocatos, electos, Christianos compellabo. VERS. 5. Dominus pars hæreditatis meæ et calicis mei, tu es qui restituis hæreditatem meam mihi. Hic memoria repetenda sunt secundi psalmi verba. Nam illic humano item more sic eum Pater affatur: Postula a me, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ ". Atque in sa- cris Eyangeliis sic ille Patrem de sacris apostolis alloquitur : Pater, quos dedisti mihi lui erant, et mihi eos dedisti : et nemo ex iis periit, nisi filius perditionis . Sed quemadmodum hic humano lo- quitur modo, rogans it accipiat; sic alibi sese omnium dominum exhibet: Nam, oves meæ vocem meam audiunt : et ego cognosco eas, et sequuntur me, et vitam @ternam do eis 4; ac rursum : alias ores habeo quæ non sunt ex hoc ovili: et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile, et unus pastor ". In præsenti itaque psalmo humane sic loquitur: Dominus pars hære- ditatis meæ et calicis mei; hæreditatem vocans regnum in gentes; calicem vero, quam pro nobis in duobus codicibus Regiis effertur. Aquila autem; 2. ωκάς μοι σοὶ ἦσαν, καὶ ἐμοὶ αὐτοὺς δέδωκας καὶ 8. ** Joan. xvii, 6,12. "Joan. x,27,28. " ibid. 16. (1) Είδωλα αὐτῶν. Sic vertit Symmachus, ut τὰ διαπονήματα αὐτῶν. Hebraicum exemplar habet,

Ὅπου δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰσὶν εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, ἐκεῖ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν. Ἐπειδὴ δὲ καὶ αἱ περὶ αὐτοῦ προφητεῖαι σκοτεινῶς εἴρηνται καὶ ἐπικεκρυμμένως, εἰκότως ἑξῆς λέγεται· Σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις ἀέρων. Ἀπὸ τῆς τηλαυγήσεως ἐνώπιον αὐτοῦ αἱ νεφέλαι διῆλθον, χάλαζα καὶ ἄνθρακες πυρός. Ὅτι γὰρ νεφέλας τοὺς προφήτας, καὶ τὸν ἐξ αὐτῶν φερόμενον ὑετὸν, δηλαδὴ τοὺς προφητικοὺς λόγους, τὸ Πνεῦμα τὸ θεῖον εἴωθεν ὀνομάζειν, διδάξει Ἡσαί̈ας, ἀλληγορικῶς τὸν λαὸν ἀμπελῶνα προσειπὼν, καθὰ εἴρηται, καὶ νεφέλας μηκέτι εἰς αὐτὸν ὑετὸν φερούσας. Καὶ ἐβρόντησεν ἐξ οὐρανοῦ Κύριος, καὶ ὁ Ὕψιστος ἔδωκε φωνὴν αὐτοῦ. Διδάσκει ἐν τῷ παρόντι ὁ λόγος τὰ μετὰ τὴν ἀνάληψιν τοῦ Σωτῆρος διὰ τῆς αὐτοῦ δυνάμεως καταπραχθέντα, σαφῶς δὲ τὴν ἄνοδον αὐτοῦ παρέστησε διὰ τῶν προκειμένων εἰπών· Καὶ ἐβρόντησεν ἐξ οὐρανοῦ. Πῶς δὲ ἐβρόντησεν ὁ ἀνωτέρω κλίνας τοὺς οὐρανοὺς καὶ καταβὰς, εἰ μὴ πάντως ἀνεληλύθει; ὅπερ ἐδηλοῦτο διὰ τοῦ· Καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, ἐπετάσθη ἐπὶ πτερύγων ἀνέμων. Οὐκοῦν ἀποδέδεικται κατεληλυθὼς, εἶτα μετὰ τοῦ χερουβὶμ ἀνεληλυθώς·

ἄθεοι ὄντες καὶ εἰδωλολάτραι, οὐκ ἐπὶ μίαν ἐξώκει- Α λαν πλάνην. Πλῆθος γὰρ ἦν αὐτῶν τῆς πολυθείας καὶ εἰδωλολατρείας καὶ ἀσθενείας. ᾿Αλλ' ἐπειδὴ ἐξ αὐτῶν ἐκείνων μεταβαλόντες διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος γε- γόνασιν ἅγιοι τοῦ Θεοῦ, διὰ τοῦτο λέλεκται· Τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν τῇ γῇ αὐτοῦ ἐθαυμάστωσε πάντα τὰ θελήματά μου ἐν αὐτοῖς· καὶ ἐπεὶ συνήπται τό Ἐπληθύνθησαν εἴδωλα αὐτῶν (1), ἢ τὰ διαπονήματα αὐτῶν, ἢ ἀσθένειαι αὐτῶν. Ταῦτα γὰρ πάντα προσῆν τοῖς ὕστερον ἁγίοις πρὸ τῆς ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω μεταβολῆς. Ἀλλὰ μετὰ ταῦτα ἐτάχυναν, οὐκ ἀμελήσαντες, οὐδὲ βραδύναντες, ἀλλὰ διὰ τάχους τὴν μετάνοιαν ἐνδειξάμενοι μετὰ τὴν εἰς αὐτοὺς γενομένην χάριν, δι' ἧς ἐθαυμαστώθη πάντα τοῦ Σωτήρος θελήματα ἐν αὐτοῖς. "Οθεν συγχώρησιν προτέρων ἁμαρτημάτων διδοὺς αὐτοῖς φησιν. Οὐ μὴ συναγάγω τὰς συναγωγὰς αὐτῶν ἐξ αἱμάτων ή κατὰ τὸν Ἀκύλαν· Οὐ μὴ σπείσω σπονδὰς αὐτῶν. ἐξ αἱμάτων. Πάλαι μὲν γὰρ, φησί, σπονδὰς ἐποίουν ἐξ αἱμάτων, Ἰουδαῖοι μὲν κατὰ νόμον τῷ Θεῷ θυσίας προσφέροντες, Ἕλληνες δὲ, ὅτε τοῖς δαίμοσιν ἐλά τρευον. Ἐγὼ δὲ καινὰς αὐτοῖς θυσίας παραδούς, οὐκ έτι δέξομαι σπονδὰς αὐτῶν ἐξ αἱμάτων· οὐδὲ ταύτας σπείσω ἅτε ἀρχιερεὺς ἐκ τῶν χειρῶν αὐτῶν ἀποδε- ξάμενος καὶ σπένδων· καινὰ δὲ μυστήρια παραδούς αὐτοῖς καὶ καινὰς θυσίας τὰς ἀναίμους καὶ ἀκάπνους, καὶ λογικὰς, ταύταις χρῆσθαι διδάξω αὐτούς· ἀλλ' οὐδὲ μνημονεύσω διὰ τῶν χειλέων μου τῶν παλαιῶν αὐτῶν ὀνομάτων. Πάλαι μὲν γὰρ ἐπαξίως τῶν πρά- ξεων ἐπήγοντο προσηγορίας οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, βέβη- λοι καὶ ἀκάθαρτοι, καὶ εἰδωλολάτραι, πολύθεοί τε καὶ ἄθεοι ονομαζόμενοι· νῦν δὲ ἐκείνων μὲν οὐκέτι μνη- σθήσομαι τῶν ὀνομάτων, ἕτερα δὲ αὐτοῖς ἀντ᾽ ἐκείνων χωρήσομαι· εὐσεβεῖς αὐτοὺς καὶ θεοσεβεῖς, καὶ ἁγίους, κλητούς τε καὶ ἐκλεκτούς, καὶ Χριστιανοὺς ὀνομά- ζων. Κύριος μερὶς τῆς κληρονομίας μου καὶ τοῦ που τηρίου μου, σὺ εἶ ὁ ἀποκαθιστῶν τὴν κληρονο μίαν μου ἐμοί. ᾿Αναμνησθῆναι προσήκει τῶν ἐν τῷ δευτέρῳ εἰρημένων ψαλμῷ. Καὶ γὰρ ἐκεῖ ἀνθρωπίνως πάλιν πρὸς αὐτὸν ἔλεγεν ὁ Πατήρ Αἴτησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. Καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις αὐτὸς πρὸς τὸν ἑαυτοῦ ἔφη Πατέρα περὶ τῶν ἱερῶν ἀποστόλων· Πάτερ, οὓς οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν ἀπώλετο εἰ μὴ ὁ υἱὸς τῆς ἀπ ωλείας. Αλλ' ὥσπερ ἐνταῦθα ἀνθρωπίνως διαλέγεται λαβεῖν παρακαλῶν, οὕτως ἑτέρωθι δείκνυσι, ὡς αὐτός ἐστι τῶν ἁπάντων δεσπότης· Τὰ πρόβατα γὰρ τὰ ἐμὰ τῆς φωνῆς μου ακούει· κἀγὼ γινώσκω αὐτὰ, καὶ ἀκολουθοῦσί μοι· κἀγὼ ζωὴν αἰώνιον δίδωμι αυ- τοῖς· καὶ πάλιν· Καὶ ἄλλα δὲ πρόβατα ἔχω, ἃ οὐκ ἔστιν ἐκ τῆς αὐλῆς ταύτης· κἀκεῖνά με δεῖ ἀγα γεῖν, καὶ τῆς φωνῆς μου ἀκούσουσι, καὶ γενήσεται μία ποίμνη, εἰς ποιμήν. Ἐν τῷ παρόντι μέντοι Ει ΕΠΕΙΣ 15% COMMENTARIA IN PSALMOS. idolorumque cultores essent, non in unum impe- B C D "Psal. 11, gerant erroris genus. Inerat quippe ipsis deorum turba, multiplesque simulacrorum et infirmitatis species. At quia salutari interveniente gratia resi- piscentes, sancti Dei effecti sunt, ideo dictum est: Sanctis qui sunt in terra ejus, mirificavit omnes voluntates meas in eis; ac deinde additum est, Multiplicata sunt idola eorum, sive labores ac in- firmitates ipsorum. Isthæc enim omnia, antequam a pessimis illis moribus ad meliores commutati essent, iis qui postmodum sancti evaserunt, ad- erant. Verum postea acceleraverunt, neque negli- gentia vel cunctatione usi, per illatam gratiam statim pœnitentiæ opera ediderunt: ac per eam- dem gratiam mirabiles factæ sunt Salvatoris volun- tales in ipsis. Quamobrem concessa illis pristino- rum scelerum venia, ait : Non congregabo conventi- cula eorum de sanguinibus; aut juxta Aquilam : Non libabo libamina eorum de sanguinibus. In more fuit olim, inquit, libamina ex sanguine facere ; nam cum Judæi hostias Deo secundum legem im- molabant; tum Græci idem præstabant, cum dæ- nonas colerent. At ego postquam novum attuli sacrificiorum genus, non ultra admittam sacrificia cum sanguine oblata; neque, utpote summus Sa- cerdos, eadem ex eorum manibus accipiam ad libandum, sed novis traditis mysteriis, novis item sacrificiis incruentis, fumo ac nidore carentibus et rationalibus. Sed iis utantur commonebo, neque per labia mea vetera illorum nomina memorabo. Olim siquidem digna gestis suis nomina gentiles ferebant ; atque profani, impuri, idololatræ, deorum multorum cultores et athei audiebant. Jam vero hujusmodi nominum nunquam recordabor; aliisque substitutis vocabulis, pios, religiosos, sanctos, vocatos, electos, Christianos compellabo. VERS. 5. Dominus pars hæreditatis meæ et calicis mei, tu es qui restituis hæreditatem meam mihi. Hic memoria repetenda sunt secundi psalmi verba. Nam illic humano item more sic eum Pater affatur: Postula a me, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ ". Atque in sa- cris Eyangeliis sic ille Patrem de sacris apostolis alloquitur : Pater, quos dedisti mihi lui erant, et mihi eos dedisti : et nemo ex iis periit, nisi filius perditionis . Sed quemadmodum hic humano lo- quitur modo, rogans it accipiat; sic alibi sese omnium dominum exhibet: Nam, oves meæ vocem meam audiunt : et ego cognosco eas, et sequuntur me, et vitam @ternam do eis 4; ac rursum : alias ores habeo quæ non sunt ex hoc ovili: et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile, et unus pastor ". In præsenti itaque psalmo humane sic loquitur: Dominus pars hære- ditatis meæ et calicis mei; hæreditatem vocans regnum in gentes; calicem vero, quam pro nobis in duobus codicibus Regiis effertur. Aquila autem; 2. ωκάς μοι σοὶ ἦσαν, καὶ ἐμοὶ αὐτοὺς δέδωκας καὶ 8. ** Joan. xvii, 6,12. "Joan. x,27,28. " ibid. 16. (1) Είδωλα αὐτῶν. Sic vertit Symmachus, ut τὰ διαπονήματα αὐτῶν. Hebraicum exemplar habet,

PG 23:173εἶτ’ ἐξ οὐρανοῦ βροντῶν, καὶ ἑξῆς τὰ ἀναγεγραμμένα πράττων κατὰ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ. Πρῶτον μὲν ἀπὸ τῆς τηλαυγήσεως αὐτοῦ ἐνώπιον αὐτοῦ αἱ νεφέλαι αὐτοῦ διῆλθον, χάλαζα καὶ ἄνθρακες πυρός. Ὡς γὰρ ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου κατὰ τὴν ἑβδόμην πληγὴν εἴρηται· Κύριος δὲ ἔδωκε φωνὴν καὶ χάλαζαν, καὶ διέτρεχε, φησὶ, τὸ πῦρ ἐπὶ τῆς γῆς· καὶ ἔβρεξεν Κύριος ἐπὶ γῆν Αἰγύπτου. Ἦν δὲ ἡ χάλαζα καὶ τὸ πῦρ φλογίζον ἐν τῇ χαλάζῃ. Ἐπάταξε δὲ ἡ χάλαζα ἐν πάσῃ γῇ Αἰγύπτου· καὶ ταῦτα πάντα ἐγένετο ἵνα ὁ λαὸς τοῦ Θεοῦ ἐλευθερίας τῆς ὑπ’ Αἰγυπτίοις δουλείας τυχεῖν δυνηθῇ. Τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐνταῦθα τὰς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας καὶ τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχὰς τῆς ὑπὸ τὴν ἄθεον εἰδωλολατρείαν καὶ τοὺς πονηροὺς δαίμονας ὑποταγῆς ἐλευθερῶν, κατὰ τῶν νοητῶν Αἰγυπτίων ἠφίει χάλαζαν καὶ ἄνθρακας πυρὸς ὁ ἐπὶ τοῦ χερουβὶμ ἀναπτὰς Κύριος. Οἶμαι δὲ τὰς κατὰ τῶν ἀσεβῶν τιμωρητικὰς δυνάμεις χάλαζαν καὶ ἄνθρακας πυρὸς ὀνομάζεσθαι. Δυνάμεις τοίνυν τιμωροὶ καὶ κολαστικαὶ, τῷ βουλήματι τοῦ Κυρίου ἀφανῶς ἐξυπηρετούμεναι κατὰ τῶν δαιμόνων τῶν τὴν πολύθεον πλάνην ἐνεργούντων, πάντας αὐτοὺς ἤλαυνον.

Διὸ σχεδὸν πάντα αὐτῶν ἐκλέλοιπε τὰ χρηστήρια, καὶ αἱ μαντεῖαι κατελύθησαν· ἔρημοί τε αὐτῶν κατέστησαν οἱ ναοί· σεσύληται τὰ ἀφιερώματα ἀοράτῳ καὶ ἀφανεῖ δυνάμει· τοῦ Κυρίου ταῦτα πάντα μετὰ τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον διαπραξαμένου. Καὶ ἐξαπέστειλε βέλη καὶ ἐσκόρπισεν αὐτοὺς, καὶ ἀστραπὰς ἐπλήθυνε καὶ συνετάραξεν αὐτούς. Καὶ ὤφθησαν αἱ πηγαὶ τῶν ὑδάτων, καὶ ἀπεκαλύφθη τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης· ἀπὸ ἐπιτιμήσεώς σου, Κύριε, ἀπὸ ἐμπνεύσεως πνεύματος ὀργῆς σου. Θεμέλια οἰκουμένης νοήσεις τὰς τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ δυνάμεις, δι’ ὧν καὶ πάλαι ἡ σύμπασα κτίσις τεθεμελίωτο, καὶ μετὰ ταῦτα ἐστερεώθη ἡ οἰκουμένη, ἥτις οὐ σαλευθήσεται. Εἰ δὲ καὶ τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ τὴν οἰκουμένην ἐθέλοις νοεῖν· θεμέλιον δὲ αὐτῆς πρῶτον μὲν τὴν ἀῤῥαγῆ καὶ στερεὰν πέτραν, ἐφ’ ᾗ ᾠκοδόμηται κατὰ τό· Ἐπὶ τὴν πέτραν οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. Ἡ πέτρα δὲ ἦν ὁ Χριστός· ἢ κατὰ τὸν Ἀπόστολον, περὶ οὗ διδάσκει αὐτὸς λέγων· Θεμέλιον γὰρ ἄλλον οὐδεὶς δύναται θεῖναι παρὰ τὸν κείμενον, ὅς ἐστιν Ἰησοῦς Χριστός·

PG 23:175εἶτα μετ’ αὐτὸν θεμέλιοι τῆς Ἐκκλησίας προφητικοὶ καὶ ἀποστολικοὶ λόγοι κατὰ τὸν Ἀπόστολον φήσαντα· Ἐποικοδομηθέντες ἐπὶ τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογωνιαίου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ· οὐκ ἂν ἐκτὸς βάλοις τῆς ἀληθείας. Ταῦτ’ οὖν τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἀνεκαλύφθησαν· τῶν ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ τῶν πάλαι ἐπισκοτούντων τὰ τῆς ψυχῆς ἡμῶν ὄμματα πρὸς τὸ μὴ τὰ θεῖα βλέπειν ἐκ ποδῶν μεταστάντων, καὶ τοῖς ἀποδοθεῖσι τοῦ Κυρίου βέλεσι διασκορπισθέντων, πεφευγότων τε ἀπὸ ἐπιτιμήσεως Κυρίου, καὶ ἀπὸ ἐμπνεύσεως πνεύματος ὀργῆς αὐτοῦ. Εἰκότως οὖν ἐλευθερωθέντες τούτων ἡμεῖς καὶ ἀναβλέψαντες, τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων ἐθεασάμεθα, καὶ τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἐπωπτεύσαμεν. Καὶ τοῦτο ἐφ’ ἡμῶν ἐν πολλοῖς γεγένηται κλίμασιν. Ἐξαπέστειλεν ἐξ ὕψους, καὶ ἔλαβέ με, προςελάβετό με ἐξ ὑδάτων πολλῶν. Καταποθέντα γὰρ αὐτὸν καὶ ληφθέντα ὥσπερ αἰχμάλωτον ὁ τῶν ὅλων Θεὸς καὶ Πατὴρ, ἐξαποστείλας τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν, ἔλαβε. Πόθεν δὲ αὐτὸν ἔλαβεν, ἑξῆς διδάσκει λέγων, ἐξ ὑδάτων πολλῶν. Φησὶ γοῦν καὶ ἐν ἑξηκοστῷ ὀγδόῳ ψαλμῷ· Σῶσόν με, ὁ Θεὸς, ὅτι εἰσήλθοσαν ὕδατα ἕως ψυχῆς μου·

καιοσύνης, εἰσάκουσον, ἐλέγετο, ἐπὶ δὲ τῆς δεήσεως, πρόσχες· ἐπὶ δὲ τῆς διὰ χειλέων προφερομένης φω νῆς, ἐνώτισαι. Τρία γοῦν ᾐτήσατο διὰ τῶν προκει- μένων, προτάξας τῶν δύο τὸ κρεῖττον. Ἐδοκίμασας τὴν καρδίαν μου, ἐπεσκέψω τυ κτός· ἐπύρωσάς με, καὶ οὐχ εὑρέθη ἐν ἐμοὶ ἀδι κία. Ως τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν ὑπερβαίνει ἡ τῶν προκειμένων διάνοια ! Τις γὰρ καυχήσεται ἁγνὴν ἔχειν καρδίαν ; καὶ τίς παῤῥησιάζεται λέγων καθαρὸς εἶναι ἀπὸ ἁμαρτιῶν ; Μόνῳ τοιγαροῦν ἀρμόζοι αὐτῷ Χριστῷ λέγειν τὰ προκείμενα. Μήποτε δὲ τὴν εἰς τὸν ᾅδην κάθοδον, καὶ τὸν ἐν τῷ θανάτῳ χῶρον, νύκτα κέκληκεν ἐπὶ τοῦ πάροντος; Εἰ γὰρ καὶ ἐν νυκτὶ γέγονεν ἐν τῷ καιρῷ τῶν πειρατηρίων καὶ ἐν τῷ σκοτεινῷ καὶ ἀφεγγεῖ τόπῳ τοῦ θανάτου· ἀλλὰ δοκιμασθείς, ἐπισκοπῆς τῆς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἠξίωται διὰ τῆς ἀναστάσεως, καὶ ταύτης τετύχηκεν. Επειδήπερ, οἷα χρυσὸς ἐν πυρὶ βληθείς, λαμπρὸς καὶ καθαρὸς διαμεμένηκεν. Ἐπει δὴ μόνος τῶν ἐξ αἰῶνος ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος, κατὰ τὸν Ἡσαΐαν, ἐν τῷ στό ματι αὐτοῦ. Ὅπως ἂν μὴ λαλήσῃ τὸ στόμα μου τὰ ἔργα τῶν ἀνθρώπων, διὰ τοὺς λόγους των χειλέων σου ἐγὼ ἐφύλαξα ὁδοὺς σκληράς. Ὁ δὲ Σύμμαχος είν πών· Ἐγὼ ἐφυλαξάμην ὁδοὺς παραβάτου, ἑτέραν παρέστησε διάνοιαν· ὡς τοῦ τὴν εὐχὴν διαπέμποντος πάντα ἄνθρωπον παραβάτην φεύγοντος, καὶ πάσας τὰς τῶν τοιούτων ὁδοὺς, διὰ τὸ χαλεπὰς εἶναι καὶ ἐπισκλήρους πάσας τὰς κατὰ κακίαν πράξεις. Κατάρτισαι τὰ διαβήματά μου ἐν ταῖς τρίβοις σου, ἵνα μὴ σαλευθῶσι τὰ διαβήματά μου. Υπο- γραμμὸν ἡμῖν καὶ διὰ τούτων παρέσχεν ὁ Σωτὴρ, παιδεύων μήποτε ἐπιτρίβεσθαι, μηδὲ μέγα ἐφ' ἑαυ τοῖς φρονεῖν. Εὖ δὲ καὶ ἀκριβῶς πεπεῖσθαι, ὡς πάν τοτε τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ δεόμεθα βοηθείας, ἵνα μὴ τα λευθῇ ἡμῶν τὰ διαβήματα, καὶ εἰς τὸ ἐφαρμόσαι ταῖς ἑαυτοῦ τρίβοις τοὺς ἡμετέρους πόδας. Β Θαυμάστωσον τὰ ἐλέη σου ὁ σώζων τοὺς ἐλπι- ζοντας ἐπὶ σέ. Σώζων δὲ εἴρηται τοὺς ἐλπίζοντας εἰς αὐτὸν, οὐ τοὺς ἐκ σπέρματος Ἰσραήλ, οὐδὲ τοὺς κατὰ τὸν νόμον Μωϋσέως βιοῦντας· ἀλλ' ὥσπερ και νὴν ὁδὸν εὐράμενος, σώζων ανεφάνη τοὺς εἰς αὐτὸν Αλπικότας. Μένει γάρ, φησὶν ὁ ᾿Απόστολος, πίστις, ἐλπὶς, ἀγάπη· τὰ τρία ταῦτα συμπέπλεκται, ὥσπερ ὑφ' ἑνὶ δεσμῷ κατεσφιγμένα. Διὸ τὴν πίστιν τῇ ἐλ- πίδι συνάπτει λέγων· Εστι δὲ πίστις ελπιζομένων ὑπόστασις πραγμάτων, ἔλεγχος οὐ βλεπομένων ταῦτα δ' ἐξ ἀγάπης τῆς πρὸς τὸν Θεὸν φύεται· καὶ δι' αὐτῶν πάλιν ἡ εἰς Θεὸν ἀγάπη κρατύνεται. Ἐκ τῶν ἀνθεστηκότων τῇ δεξιᾷ σου φύλαξόν με, Κύριε, ὡς κόρην ὀφθαλμοῦ. Ἐν σκέπῃ τῶν πτερύγων σου σκεπάσεις με ἀπὸ προσώπου ἀσεβῶν τῶν ταλαιπωρησάντων με. Καὶ πᾶς μὲν δίκαιος προσευχόμενος δείσθω τοῦ Θεοῦ, τῆς παρ' αὐτοῦ καταξιοῦσθαι φυλακῆς· ὁμολογῶν μὴ ἱκανὸς εἶναι φύλαξ αὐτὸς ἑαυτοῦ γίνεσθαι διὰ τὸ πλῆθος τῶν * COMMENTARIA IN PSALMOS. A exaudi, inquit; cum de deprecatione, intende ; cum C D Iga. Li, 19; Petr. 11, 22. "I Cor. xm, 13. de voce labiis prolata, auribus percipe. Tria itaque dictis hujusmodi postulat, et quod præstantius erat duobus aliis præmisit. VERS. 3. Probasti cor meum et visitasti nocte, igne me examinasti, et non est inventa in me ini- quitas. Quantum humanam infirmitatem exsuperat hujusmodi verborum sententia ! Quis enim de ca- stitate cordis gloriabitur ? Quis confidenter dicat : Purus sum a peccatis? Hæc sane unus Christus vere ac congruenter dicere valeat. Annon suum ad inferos descensum, atque locum illum in regione mortis, noctem in praesenti vocavit ? Quamvis enim in nocte fuerit ac in tempore tentationum, inque tenebrosis caliginosisque mortis regionibus, at- tamen probatus, paterna visitatione dignus habitus est per resurrectionem quam obtinuit. Quoniam ceu aurum igni traditum, splendidus purusque per- mansit. Solus enim ex iis qui a sæculo fuerunt pec- catum non fecit, neque, secundum Isaiam, inven- tus est dolus in ore ejus 48. VERS. 4. Ut non loquatur os meum opera homi- num, propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras. Symmachus cum ait: Ego observavi vias prævaricatoris, aliam præfert sententiam, quasi scilicet is qui orationem emittit, ab omni homine prævaricatore declinet; atque omnes ta- lium virorum semitas, pravaque opera, utpote dura et aspera aversetur. VER3. 5. Perfice gressus meos in semitis tuis, ut ron moveantur vestigia mea. Exemplar nobis hisce verbis admovet Salvator; admonetque, cum ut ne animo frangamur, tum ne magnum de nobis ipsis sapiamus, planeque compertum ac persuasum ha- beamus, nos divino semper egere auxilio, ut non moveantur vestigia nostra, utque pedes nostros in semitis ejus recte componamus. VERS. 7. Mirifica misericordias tuas, qui salvos facis sperantes in te. Qui salvos facit, inquit, spe- rantes in se, non eos qui ex semine Israelis sunt, neque eos qui secundum Moysis legem vitam agunt, sed, quasi nova reperta via, salutem sperantibus in se conferre compertus est. Manent enim, inquit Apostolus, fides, spes, charitas " : tria hæc ceu vin- culo eodem astricta connectuntur. Quapropter fi- dem spei copulat, dum ait : Est autem fides speran- darum substantia rerum, argumentum non apparen- tium . Hæc porro ex una erga Deum charitate oriuntur; iisque vicissim charitas erga Deum ro- boratur. VERS. 8, 9. A resistentibus dexteræ tuæ custodi me, Domine, ut pupillam oculi. Sub umbra alarum tuarum proleges me, a facie impiorum qui me af- flixerunt. Justus quilibet, cum precatur, a Deo ob- nixe postulet uti se custodia sua dignetur; fatea- turque se, præ adversariorum multitudine, ad cu- stodiam sui minime idoneum esse: roget item uti Hebr. xi, 1.

ἐνεπάγην εἰς ὕλην βυθοῦ, καὶ οὐκ ἔστιν ὑπόστασις. Τούτοις τοιγαροῦν ἀκολούθως καὶ ἐν τοῖς προκειμένοις εὐχαριστῶν, φησί· Προσελάβετό με ἐξ ὑδάτων πολλῶν. Τίνα δὲ τὰ ὕδατα, ἐπιφέρει σαφέστερον εἰπών· Ἐξ ἐχθρῶν μου δυνατῶν καὶ ἐκ τῶν μισούντων με, ὅτι ἐστερεώθησαν ὑπὲρ ἐμέ. Προέφθασάν με ἐν ἡμέρᾳ κακώσεώς μου. Καὶ ταῦτα δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εὐαγγελίζεται αὐτὸν ἀναλαβεῖν ἐκ τῶν πολλῶν ὑδάτων, ἐλευθερίαν δὲ τὴν ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν τῶν πάλαι κατακεκρατηκότων αὐτοῦ γενέσθαι. Καὶ ἐγένετο Κύριος ἀντιστήριγμά μου. Καὶ ἐξήγαγέ με εἰς πλατυσμὸν, ῥύσεταί με, ὅτι ἠθέλησέ με. Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου. Ἤδη μὲν, φησὶ, τῆς ἐξομολογήσεώς μου καὶ τῶν προσευχῶν καὶ τῶν ἱκετηρίων ἐπακούσας ὁ Κύριος, γέγονέ μοι ἀντιστήριγμα. Μέλλοντα γάρ με περιτρέπεσθαι, καὶ μέγα πτῶμα ὑπομένειν, εἰ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν εἰς παντελῆ ἐξέπιπτον ἀποστασίαν, αὐτὸς παραστὰς ἔρεισμά μοι καὶ ἀντιστήριγμα γέγονεν, ὁπηνίκα, τὸν αὑτοῦ προφήτην Ναθὰν πέμψας, ἔλεγχόν μοι ἐπήγαγε τῆς ἁμαρτίας, καὶ ἀνώρθωσεν. Ἀλλὰ καὶ ἐξήγαγέν με εἰς πλατυσμὸν, καὶ εἰς εὐρυχωρίαν, κατὰ τὸν Σύμμαχον.

καιοσύνης, εἰσάκουσον, ἐλέγετο, ἐπὶ δὲ τῆς δεήσεως, πρόσχες· ἐπὶ δὲ τῆς διὰ χειλέων προφερομένης φω νῆς, ἐνώτισαι. Τρία γοῦν ᾐτήσατο διὰ τῶν προκει- μένων, προτάξας τῶν δύο τὸ κρεῖττον. Ἐδοκίμασας τὴν καρδίαν μου, ἐπεσκέψω τυ κτός· ἐπύρωσάς με, καὶ οὐχ εὑρέθη ἐν ἐμοὶ ἀδι κία. Ως τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν ὑπερβαίνει ἡ τῶν προκειμένων διάνοια ! Τις γὰρ καυχήσεται ἁγνὴν ἔχειν καρδίαν ; καὶ τίς παῤῥησιάζεται λέγων καθαρὸς εἶναι ἀπὸ ἁμαρτιῶν ; Μόνῳ τοιγαροῦν ἀρμόζοι αὐτῷ Χριστῷ λέγειν τὰ προκείμενα. Μήποτε δὲ τὴν εἰς τὸν ᾅδην κάθοδον, καὶ τὸν ἐν τῷ θανάτῳ χῶρον, νύκτα κέκληκεν ἐπὶ τοῦ πάροντος; Εἰ γὰρ καὶ ἐν νυκτὶ γέγονεν ἐν τῷ καιρῷ τῶν πειρατηρίων καὶ ἐν τῷ σκοτεινῷ καὶ ἀφεγγεῖ τόπῳ τοῦ θανάτου· ἀλλὰ δοκιμασθείς, ἐπισκοπῆς τῆς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἠξίωται διὰ τῆς ἀναστάσεως, καὶ ταύτης τετύχηκεν. Επειδήπερ, οἷα χρυσὸς ἐν πυρὶ βληθείς, λαμπρὸς καὶ καθαρὸς διαμεμένηκεν. Ἐπει δὴ μόνος τῶν ἐξ αἰῶνος ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος, κατὰ τὸν Ἡσαΐαν, ἐν τῷ στό ματι αὐτοῦ. Ὅπως ἂν μὴ λαλήσῃ τὸ στόμα μου τὰ ἔργα τῶν ἀνθρώπων, διὰ τοὺς λόγους των χειλέων σου ἐγὼ ἐφύλαξα ὁδοὺς σκληράς. Ὁ δὲ Σύμμαχος είν πών· Ἐγὼ ἐφυλαξάμην ὁδοὺς παραβάτου, ἑτέραν παρέστησε διάνοιαν· ὡς τοῦ τὴν εὐχὴν διαπέμποντος πάντα ἄνθρωπον παραβάτην φεύγοντος, καὶ πάσας τὰς τῶν τοιούτων ὁδοὺς, διὰ τὸ χαλεπὰς εἶναι καὶ ἐπισκλήρους πάσας τὰς κατὰ κακίαν πράξεις. Κατάρτισαι τὰ διαβήματά μου ἐν ταῖς τρίβοις σου, ἵνα μὴ σαλευθῶσι τὰ διαβήματά μου. Υπο- γραμμὸν ἡμῖν καὶ διὰ τούτων παρέσχεν ὁ Σωτὴρ, παιδεύων μήποτε ἐπιτρίβεσθαι, μηδὲ μέγα ἐφ' ἑαυ τοῖς φρονεῖν. Εὖ δὲ καὶ ἀκριβῶς πεπεῖσθαι, ὡς πάν τοτε τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ δεόμεθα βοηθείας, ἵνα μὴ τα λευθῇ ἡμῶν τὰ διαβήματα, καὶ εἰς τὸ ἐφαρμόσαι ταῖς ἑαυτοῦ τρίβοις τοὺς ἡμετέρους πόδας. Β Θαυμάστωσον τὰ ἐλέη σου ὁ σώζων τοὺς ἐλπι- ζοντας ἐπὶ σέ. Σώζων δὲ εἴρηται τοὺς ἐλπίζοντας εἰς αὐτὸν, οὐ τοὺς ἐκ σπέρματος Ἰσραήλ, οὐδὲ τοὺς κατὰ τὸν νόμον Μωϋσέως βιοῦντας· ἀλλ' ὥσπερ και νὴν ὁδὸν εὐράμενος, σώζων ανεφάνη τοὺς εἰς αὐτὸν Αλπικότας. Μένει γάρ, φησὶν ὁ ᾿Απόστολος, πίστις, ἐλπὶς, ἀγάπη· τὰ τρία ταῦτα συμπέπλεκται, ὥσπερ ὑφ' ἑνὶ δεσμῷ κατεσφιγμένα. Διὸ τὴν πίστιν τῇ ἐλ- πίδι συνάπτει λέγων· Εστι δὲ πίστις ελπιζομένων ὑπόστασις πραγμάτων, ἔλεγχος οὐ βλεπομένων ταῦτα δ' ἐξ ἀγάπης τῆς πρὸς τὸν Θεὸν φύεται· καὶ δι' αὐτῶν πάλιν ἡ εἰς Θεὸν ἀγάπη κρατύνεται. Ἐκ τῶν ἀνθεστηκότων τῇ δεξιᾷ σου φύλαξόν με, Κύριε, ὡς κόρην ὀφθαλμοῦ. Ἐν σκέπῃ τῶν πτερύγων σου σκεπάσεις με ἀπὸ προσώπου ἀσεβῶν τῶν ταλαιπωρησάντων με. Καὶ πᾶς μὲν δίκαιος προσευχόμενος δείσθω τοῦ Θεοῦ, τῆς παρ' αὐτοῦ καταξιοῦσθαι φυλακῆς· ὁμολογῶν μὴ ἱκανὸς εἶναι φύλαξ αὐτὸς ἑαυτοῦ γίνεσθαι διὰ τὸ πλῆθος τῶν * COMMENTARIA IN PSALMOS. A exaudi, inquit; cum de deprecatione, intende ; cum C D Iga. Li, 19; Petr. 11, 22. "I Cor. xm, 13. de voce labiis prolata, auribus percipe. Tria itaque dictis hujusmodi postulat, et quod præstantius erat duobus aliis præmisit. VERS. 3. Probasti cor meum et visitasti nocte, igne me examinasti, et non est inventa in me ini- quitas. Quantum humanam infirmitatem exsuperat hujusmodi verborum sententia ! Quis enim de ca- stitate cordis gloriabitur ? Quis confidenter dicat : Purus sum a peccatis? Hæc sane unus Christus vere ac congruenter dicere valeat. Annon suum ad inferos descensum, atque locum illum in regione mortis, noctem in praesenti vocavit ? Quamvis enim in nocte fuerit ac in tempore tentationum, inque tenebrosis caliginosisque mortis regionibus, at- tamen probatus, paterna visitatione dignus habitus est per resurrectionem quam obtinuit. Quoniam ceu aurum igni traditum, splendidus purusque per- mansit. Solus enim ex iis qui a sæculo fuerunt pec- catum non fecit, neque, secundum Isaiam, inven- tus est dolus in ore ejus 48. VERS. 4. Ut non loquatur os meum opera homi- num, propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras. Symmachus cum ait: Ego observavi vias prævaricatoris, aliam præfert sententiam, quasi scilicet is qui orationem emittit, ab omni homine prævaricatore declinet; atque omnes ta- lium virorum semitas, pravaque opera, utpote dura et aspera aversetur. VER3. 5. Perfice gressus meos in semitis tuis, ut ron moveantur vestigia mea. Exemplar nobis hisce verbis admovet Salvator; admonetque, cum ut ne animo frangamur, tum ne magnum de nobis ipsis sapiamus, planeque compertum ac persuasum ha- beamus, nos divino semper egere auxilio, ut non moveantur vestigia nostra, utque pedes nostros in semitis ejus recte componamus. VERS. 7. Mirifica misericordias tuas, qui salvos facis sperantes in te. Qui salvos facit, inquit, spe- rantes in se, non eos qui ex semine Israelis sunt, neque eos qui secundum Moysis legem vitam agunt, sed, quasi nova reperta via, salutem sperantibus in se conferre compertus est. Manent enim, inquit Apostolus, fides, spes, charitas " : tria hæc ceu vin- culo eodem astricta connectuntur. Quapropter fi- dem spei copulat, dum ait : Est autem fides speran- darum substantia rerum, argumentum non apparen- tium . Hæc porro ex una erga Deum charitate oriuntur; iisque vicissim charitas erga Deum ro- boratur. VERS. 8, 9. A resistentibus dexteræ tuæ custodi me, Domine, ut pupillam oculi. Sub umbra alarum tuarum proleges me, a facie impiorum qui me af- flixerunt. Justus quilibet, cum precatur, a Deo ob- nixe postulet uti se custodia sua dignetur; fatea- turque se, præ adversariorum multitudine, ad cu- stodiam sui minime idoneum esse: roget item uti Hebr. xi, 1.

Στενοχωρηθέντα γάρ με, καὶ μικροῦ δεῖν ἀπογνόντα ἑαυτοῦ τὴν σωτηρίαν, ἐῤῥύσατο καὶ εἰς πλατυσμὸν ἐξήγαγεν, ὡς κατὰ πλάτος δυνηθῆναι ἐμαυτὸν ἀναλαβεῖν, καὶ τῆς ἐμαυτοῦ θεραπείας ἐπιμέλειαν ποιήσασθαι. Πλὴν ἀλλὰ καὶ παντελῶς ῥύσεταί με, φησὶν, διδοὺς ἄφεσιν τῆς ἁμαρτίας κατὰ τὸν προφητευόμενον καιρὸν τῆς αὑτοῦ παρουσίας. Καὶ τοῦτο ποιήσει εὐεργετῶν με ὁ Κύριος, ὅτι ἠθέλησέ με· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν, ὅτι ἐβουλήθη ἐν ἐμοί· οὐ γὰρ ἂν ἐπεστράφην, οὐδ’ ἂν τὸν ἔλεγχόν μοι προσήγαγεν, οὐδ’ ἂν τὸν προφήτην ἑαυτοῦ πρὸς ἐμὲ ἀπεστάλκει, εἰ μὴ σῶσαί με ἤθελεν. Εὖ δὲ οἶδα καὶ ἀκριβῶς πέπεισμαι, ὅτι κατὰ τὸν καιρὸν τῆς δικαιοκρισίας αὐτοῦ, οὐ μνημονεύσας μου τῆς ἁμαρτίας καὶ τῶν τολμηθέντων μοι ἐν ἡμέρᾳ ταλαιπωρίας μου, κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου ἀποδώσει μοι. Τὰς γὰρ ἄλλας μου πράξεις τὰς ἐν ἀρετῇ καὶ δικαιοσύνῃ, ὥσπερ ἐν τρυτάνῃ καὶ ζυγῷ ἀντιπαραλαβὼν, καὶ ἀντιστήσας τῷ ἁμαρτήματί μου, κατὰ πολὺ πλεοναζούσας εὑρήσει τοῦ γενομένου ἁμαρτήματος.

καιοσύνης, εἰσάκουσον, ἐλέγετο, ἐπὶ δὲ τῆς δεήσεως, πρόσχες· ἐπὶ δὲ τῆς διὰ χειλέων προφερομένης φω νῆς, ἐνώτισαι. Τρία γοῦν ᾐτήσατο διὰ τῶν προκει- μένων, προτάξας τῶν δύο τὸ κρεῖττον. Ἐδοκίμασας τὴν καρδίαν μου, ἐπεσκέψω τυ κτός· ἐπύρωσάς με, καὶ οὐχ εὑρέθη ἐν ἐμοὶ ἀδι κία. Ως τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν ὑπερβαίνει ἡ τῶν προκειμένων διάνοια ! Τις γὰρ καυχήσεται ἁγνὴν ἔχειν καρδίαν ; καὶ τίς παῤῥησιάζεται λέγων καθαρὸς εἶναι ἀπὸ ἁμαρτιῶν ; Μόνῳ τοιγαροῦν ἀρμόζοι αὐτῷ Χριστῷ λέγειν τὰ προκείμενα. Μήποτε δὲ τὴν εἰς τὸν ᾅδην κάθοδον, καὶ τὸν ἐν τῷ θανάτῳ χῶρον, νύκτα κέκληκεν ἐπὶ τοῦ πάροντος; Εἰ γὰρ καὶ ἐν νυκτὶ γέγονεν ἐν τῷ καιρῷ τῶν πειρατηρίων καὶ ἐν τῷ σκοτεινῷ καὶ ἀφεγγεῖ τόπῳ τοῦ θανάτου· ἀλλὰ δοκιμασθείς, ἐπισκοπῆς τῆς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἠξίωται διὰ τῆς ἀναστάσεως, καὶ ταύτης τετύχηκεν. Επειδήπερ, οἷα χρυσὸς ἐν πυρὶ βληθείς, λαμπρὸς καὶ καθαρὸς διαμεμένηκεν. Ἐπει δὴ μόνος τῶν ἐξ αἰῶνος ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος, κατὰ τὸν Ἡσαΐαν, ἐν τῷ στό ματι αὐτοῦ. Ὅπως ἂν μὴ λαλήσῃ τὸ στόμα μου τὰ ἔργα τῶν ἀνθρώπων, διὰ τοὺς λόγους των χειλέων σου ἐγὼ ἐφύλαξα ὁδοὺς σκληράς. Ὁ δὲ Σύμμαχος είν πών· Ἐγὼ ἐφυλαξάμην ὁδοὺς παραβάτου, ἑτέραν παρέστησε διάνοιαν· ὡς τοῦ τὴν εὐχὴν διαπέμποντος πάντα ἄνθρωπον παραβάτην φεύγοντος, καὶ πάσας τὰς τῶν τοιούτων ὁδοὺς, διὰ τὸ χαλεπὰς εἶναι καὶ ἐπισκλήρους πάσας τὰς κατὰ κακίαν πράξεις. Κατάρτισαι τὰ διαβήματά μου ἐν ταῖς τρίβοις σου, ἵνα μὴ σαλευθῶσι τὰ διαβήματά μου. Υπο- γραμμὸν ἡμῖν καὶ διὰ τούτων παρέσχεν ὁ Σωτὴρ, παιδεύων μήποτε ἐπιτρίβεσθαι, μηδὲ μέγα ἐφ' ἑαυ τοῖς φρονεῖν. Εὖ δὲ καὶ ἀκριβῶς πεπεῖσθαι, ὡς πάν τοτε τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ δεόμεθα βοηθείας, ἵνα μὴ τα λευθῇ ἡμῶν τὰ διαβήματα, καὶ εἰς τὸ ἐφαρμόσαι ταῖς ἑαυτοῦ τρίβοις τοὺς ἡμετέρους πόδας. Β Θαυμάστωσον τὰ ἐλέη σου ὁ σώζων τοὺς ἐλπι- ζοντας ἐπὶ σέ. Σώζων δὲ εἴρηται τοὺς ἐλπίζοντας εἰς αὐτὸν, οὐ τοὺς ἐκ σπέρματος Ἰσραήλ, οὐδὲ τοὺς κατὰ τὸν νόμον Μωϋσέως βιοῦντας· ἀλλ' ὥσπερ και νὴν ὁδὸν εὐράμενος, σώζων ανεφάνη τοὺς εἰς αὐτὸν Αλπικότας. Μένει γάρ, φησὶν ὁ ᾿Απόστολος, πίστις, ἐλπὶς, ἀγάπη· τὰ τρία ταῦτα συμπέπλεκται, ὥσπερ ὑφ' ἑνὶ δεσμῷ κατεσφιγμένα. Διὸ τὴν πίστιν τῇ ἐλ- πίδι συνάπτει λέγων· Εστι δὲ πίστις ελπιζομένων ὑπόστασις πραγμάτων, ἔλεγχος οὐ βλεπομένων ταῦτα δ' ἐξ ἀγάπης τῆς πρὸς τὸν Θεὸν φύεται· καὶ δι' αὐτῶν πάλιν ἡ εἰς Θεὸν ἀγάπη κρατύνεται. Ἐκ τῶν ἀνθεστηκότων τῇ δεξιᾷ σου φύλαξόν με, Κύριε, ὡς κόρην ὀφθαλμοῦ. Ἐν σκέπῃ τῶν πτερύγων σου σκεπάσεις με ἀπὸ προσώπου ἀσεβῶν τῶν ταλαιπωρησάντων με. Καὶ πᾶς μὲν δίκαιος προσευχόμενος δείσθω τοῦ Θεοῦ, τῆς παρ' αὐτοῦ καταξιοῦσθαι φυλακῆς· ὁμολογῶν μὴ ἱκανὸς εἶναι φύλαξ αὐτὸς ἑαυτοῦ γίνεσθαι διὰ τὸ πλῆθος τῶν * COMMENTARIA IN PSALMOS. A exaudi, inquit; cum de deprecatione, intende ; cum C D Iga. Li, 19; Petr. 11, 22. "I Cor. xm, 13. de voce labiis prolata, auribus percipe. Tria itaque dictis hujusmodi postulat, et quod præstantius erat duobus aliis præmisit. VERS. 3. Probasti cor meum et visitasti nocte, igne me examinasti, et non est inventa in me ini- quitas. Quantum humanam infirmitatem exsuperat hujusmodi verborum sententia ! Quis enim de ca- stitate cordis gloriabitur ? Quis confidenter dicat : Purus sum a peccatis? Hæc sane unus Christus vere ac congruenter dicere valeat. Annon suum ad inferos descensum, atque locum illum in regione mortis, noctem in praesenti vocavit ? Quamvis enim in nocte fuerit ac in tempore tentationum, inque tenebrosis caliginosisque mortis regionibus, at- tamen probatus, paterna visitatione dignus habitus est per resurrectionem quam obtinuit. Quoniam ceu aurum igni traditum, splendidus purusque per- mansit. Solus enim ex iis qui a sæculo fuerunt pec- catum non fecit, neque, secundum Isaiam, inven- tus est dolus in ore ejus 48. VERS. 4. Ut non loquatur os meum opera homi- num, propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras. Symmachus cum ait: Ego observavi vias prævaricatoris, aliam præfert sententiam, quasi scilicet is qui orationem emittit, ab omni homine prævaricatore declinet; atque omnes ta- lium virorum semitas, pravaque opera, utpote dura et aspera aversetur. VER3. 5. Perfice gressus meos in semitis tuis, ut ron moveantur vestigia mea. Exemplar nobis hisce verbis admovet Salvator; admonetque, cum ut ne animo frangamur, tum ne magnum de nobis ipsis sapiamus, planeque compertum ac persuasum ha- beamus, nos divino semper egere auxilio, ut non moveantur vestigia nostra, utque pedes nostros in semitis ejus recte componamus. VERS. 7. Mirifica misericordias tuas, qui salvos facis sperantes in te. Qui salvos facit, inquit, spe- rantes in se, non eos qui ex semine Israelis sunt, neque eos qui secundum Moysis legem vitam agunt, sed, quasi nova reperta via, salutem sperantibus in se conferre compertus est. Manent enim, inquit Apostolus, fides, spes, charitas " : tria hæc ceu vin- culo eodem astricta connectuntur. Quapropter fi- dem spei copulat, dum ait : Est autem fides speran- darum substantia rerum, argumentum non apparen- tium . Hæc porro ex una erga Deum charitate oriuntur; iisque vicissim charitas erga Deum ro- boratur. VERS. 8, 9. A resistentibus dexteræ tuæ custodi me, Domine, ut pupillam oculi. Sub umbra alarum tuarum proleges me, a facie impiorum qui me af- flixerunt. Justus quilibet, cum precatur, a Deo ob- nixe postulet uti se custodia sua dignetur; fatea- turque se, præ adversariorum multitudine, ad cu- stodiam sui minime idoneum esse: roget item uti Hebr. xi, 1.

PG 23:177Διὸ ἀνταποδώσει μοι οὐ καθ’ ὃ ἥμαρτον [ϟἤδη γὰρ ἀνταπέδωκε, μετελθών με κατὰ τὸν παρόντα βίον διὰ τῶν καταλαβουσῶν με συμφορῶν]ϟ, κατὰ δὲ τὰς λοιπὰς πράξεις, τὰς ἐν δικαιοσύνῃ, ἀποδώσει μοι ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς αὑτοῦ δικαιοκρισίας, καὶ τῶν χειρῶν μου κατὰ τὴν καθαριότητα τὴν ἀμοιβὴν ποιήσεται· ἀπέπλυνα γὰρ τὸν πρότερον αὐταῖς ἐγγενόμενον ῥύπον· Καὶ ἔσομαι ἄμωμος μετ’ αὐτοῦ, καὶ φυλάξομαι ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου. Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου, καὶ κατὰ τὴν καθαριότητα τῶν χειρῶν μου ἀνταποδώσει μοι. Διεξέρχεται ἑξῆς καταλέγων τίς ἦν ἡ δικαιοσύνη αὐτοῦ, καὶ ὅπως ἀπεκάθηρεν ἑαυτοῦ τὰς χεῖρας. Ὅτι ἐφύλαξα τὰς ὁδοὺς Κυρίου, καὶ οὐκ ἠσέβησα ἀπὸ τοῦ Θεοῦ μου. Ὅτι πάντα τὰ κρίματα αὐτοῦ ἐνώπιόν μου, καὶ τὰ δικαιώματα αὐτοῦ οὐκ ἀπέστησεν ἀπ’ ἐμοῦ. Καὶ ἔσομαι ἄμωμος μετ’ αὐτοῦ, καὶ φυλάξομαι ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου. Ἐπεὶ τοίνυν ταῦτα ἐπορισάμην ἐμαυτῷ, φησὶ, μετὰ τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τοσαύτας συνήγαγον ἐμαυτῷ θεραπείας, εἰκότως πάλιν ἐπαναλαβὼν τὸν αὐτὸν ἐν δευτέρῳ λόγον φημί·

Α ἀνθεστηκότων αὐτῷ· φυλαχθῆναι τε ἑαυτὸν, ὥσπερ η τινὰ κόρην ὀφθαλμοῦ παρακαλείτω· ὁρῶν τοὺς ἀνθ εστηκότας τῇ δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ ἐχθρούς τινας, καὶ πο λεμίους τῷ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ ὀφθαλμῷ ἐπιβουλεύον τας, καὶ τυφλῶσαι αὐτὸν θέλοντας. ᾿Αλλὰ καὶ πολ- λῶν ὄντων ἀσεβῶν τῶν ταλαιπωριζόντων αὐτὸν (1), τουτέστι ταλαίπωρον αὐτὸν ἀποφαινόντων, βέλη τε κατ' αὐτοῦ πεμπόντων, ὑπὸ τὰς πτέρυγας καταφεύ γων τοῦ Θεοῦ, σκέπης τῆς ὑπ' αὐτῷ τυχεῖν ἀξιούτω. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Σωτὴρ ὑπὲρ τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας, ἥτις ἐστὶν αὐτοῦ σῶμα, ταύτας ἀνέπεμπε πρὸς τὸν Πατέρα τὰς φωνάς: Πτέρυγας δὲ νοήσεις τὰς τῆς προνοίας αὐτοῦ δυνάμεις. Οἱ ἐχθροί μου τὴν ψυχήν μου περιέσχον, τὸ στέαρ αὐτῶν συνέκλεισαν, τὸ στόμα αὐτῶν ἐλάλησεν ὑπερηφανίαν. Εκβάλλοντες με νυνί περιεκύκλωσαν με· τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἔθεντο ἐκκλῖναι ἐν τῇ γῇ. Υπέλαβόν με ὡσεὶ λέων ἔτοι- μος εἰς θήραν, καὶ ὡσεὶ σκύμνος οἰκῶν ἐν ἀπο κρύφοις. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Εκβάλλοντές με περιεκύ κλωσάν με, ὁ Σύμμαχος οὕτως ἡρμήνευσε· Μακα ρίζοντες με παραχρῆμα περιεκύκλουν με, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς δὲ αὐτῶν, φησίν, ἔθεντο κατ᾿ ἐμοῦ τοῦ παρακλίναί με. Παρασαλεῦσαι γάρ με καὶ ἀποκι νῆσαι τῆς στάσεως καὶ τῆς κατὰ Θεὸν προκοπῆς ἐσπούδαζον· μιμούμενοι τὸν ἀντίδικον ἡμῶν διάβο- λον, ὃς ὡς λέων ωρυόμενος περιπατεῖ ζητῶν τίνα καταπίῃ. Υπέλαβόν με καὶ αὐτὸν ὡς λέων ἕτοι μος εἰς θήραν, καὶ ὡς σκύμνος οἰκῶν ἐν ἀποκρύ φοις. Οὐδὲ γὰρ ἐκ τοῦ προφανοῦς ἐποιοῦντο τὴν κατ' Ο ἐμοῦ συσκευὴν, ἀλλὰ λαθραίως ἐνεδρεύοντες. ᾿Ανάστηθι, Κύριε, πρόφθασον αὐτοὺς καὶ ὑπο σκέλισον αὐτούς· ῥῦσαι τὴν ψυχήν μου ἀπὸ ἀσε θοῦς, ῥομφαίαν σου ἀπὸ ἐχθρῶν τῆς χειρός σου. Κύριε, ἀπὸ ὀλίγων ἀπὸ γῆς διαμέρισον αὐτοὺς ἐν τῇ ζωῇ αὐτῶν, καὶ τῶν κεκρυμμένων σου ἐπλήσθη ἡ γαστὴρ αὐτῶν. Ἐχορτάσθησαν υἱῶν, καὶ ἀφῆκαν τὰ κατάλοιπα τοῖς νηπίοις αὐτῶν. Καὶ κατὰ τοῦτο ὠφεληθείην· ἀλλὰ καὶ τὴν ῥομφαίας σου, φησί, οῦσαι ἀπὸ τῆς χειρὸς τῶν ἐχθρῶν· δέος γὰρ μήποτε τὴν σὴν ῥομφαίαν, ή πεποιθὼς ἐγὼ κέ χρημαι κατ' αὐτῶν, τῆς ἐμῆς χειρὸς ἁρπάσαντες οι πολέμιοι, καὶ ἀφελόμενοι μου αὐτὴν, χρήσωνται αὐτῇ κατ' ἐμοῦ. Εἴη δ᾽ ἂν ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος ὁ ἐνερ γῆς καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον, ὁ τῇ ψυχῇ δεδομένος ἀντὶ ῥομφαίας πρὸς ἄμυναν τῶν ἐχθρῶν· ὅπερ συμβαίνει πολλάκις, ἐπειδὰν οἱ ἐχθροί τοῦ Θεοῦ, τὰς ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν λέξεις καὶ τὰ ἀναγνώσματα ἀποβαλόντες καὶ ἀνατρέψαντες, ἐξ αὐτ τῶν καὶ δι' αὐτῶν τὰς ἀκεραίους καταπαλαίωσι ψυ χάς. Διὸ εὔχεται ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ ῥυσθῆναι τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ, καὶ ἀπὸ ὀλίγων ἀπὸ γῆς ἀνθ' οὗ ὁ μὲν 'Ακύλας ἐξέδωκεν· ἀπὸ τεθνηκότων (*) ταλαιπω ρησάντων, ταλαιπωριζόντων. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. Deus se custodiat quasi pupillam oculi, cum scili- cet videat inimicos dexteræ Dei obsistentes, item- que adversarios animæ suæ oculo insidias struen- tes, sibique cæcitatem inferre cupientes. Verum quia impiorum bene multi calamitatem ipsi in- ferre ac in ærumnas ipsum conjicere student, tela- que in ipsum emittunt; sub alas Dei confugiat, postuletque ejus se protectione muniri. Sed etiam ipse Salvator pro Ecclesia sua, quæ suum corpus est, easdem ad Patrem suum emittebat voces. Per àlas autem virtutes providentire illius intelligas. VERS. 10-12. Inimici miei animam meam cir- cumdederunt, adipem suum concluserunt, os eorum locutum est superbiam. Projicientes me nunc circum- dederunt me: oculos suos statuerunt declinare in ter- ram. Susceperunt me sicut leo paralus ad prædam, él sicut catulus leonis habitans in abditis. Hujus au- tem loco, Projicientes me circumdederunt me, ita Symmachus interpretatur: Beatum prædicantes me, statim circundederunt me, et oculos, inquit, suos posuerunt contra me, ut declinare me facerent. Nam id satagebant, ut me a statu illo et a profectu secundum Deum avellerent et amoverent, adversa- rium nostrum diabolum æmulati, qui tanquam leo rugiens circuit quærens quem devoret *1. Et me ipsum susceperunt sicut leo paratus ad prædam, et sicut catulus leonis habitans in abditis. Neque enim hæc inachinamenta palam adversum me conflabant : sed occultas insidias parabant. B VERS. 15, 14. Exsurge, Domine, præveni eos et supplanta eos: eripe animam meam ab impio, fra- meam tuam ab inimicis manus tuæ. Domine, a pau- cis de terra divide eos in vita eorum; de absconditis tuis adimpletus est venter eorum. Saturati sunt filiis, et dimiserunt reliquias suas parvulis suis. In ea quoque re aliquid capiam utilitatis. Sed frameam tuam, inquit, eripias de manu inimicorum ; nam metuendum alias esset, ne frameam illam tuam, cui ego confisùs adversarios oppugno, e manu eri- piant mea, meque sic exarmatum eadem ipsa fra- mea adoriantur. Fuerit autem illa sermo Dei effi- cax et penetrabilior omni gladio ancipiti ", qui anim me, frameæ loco, ad propulsandos inimicos tradi- tus est. Quod sæpe contingit, quando inimici Dei D Civinarum Scripturarum dictà, detorta atque in pravam sententiam conversa, simplicioribus animis objiciunt, eosque ita debellant. Hæc causa est quod ipse precetur, ut framea Dei eripiatur ab nimicis Dei, et a paucis de terra, cujus loco Aquila edidit, a mortuis ex immersione, Symmachus vero, a mortuis ab iis qui occiderunt. Nam liberari se Petr. v, 8. Hebr. IV, 12. Hac Latine exprimi nequeunt; in textu Græco, necnon in omnibus mss. Bibliorum, legitur non

ὅτι, διὰ τὰ προλεχθέντα, Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου, καὶ κατὰ τὴν καθαριότητα τῶν χειρῶν μου ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ· ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, ὁ Σύμμαχος, τὴν ἀντικρὺ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, ἐξέδωκεν. Οὐ γὰρ ἀνθρώπων ὀφθαλμοῖς ἐσπούδαζον τὴν ἐμαυτοῦ καθαριότητα δεικνύναι, οὐδὲ ὥστε ἀρέσκειν τοῖς πολλοῖς, ἀλλ’ ἀντικρὺ τῶν αὐτοῦ τοῦ κριτοῦ ὀφθαλμῶν πᾶσαν ἐποιούμην σπουδὴν τῆς ἐμαυτοῦ καθαρότητος. Μετὰ ὁσίου ὅσιος ἔσῃ, καὶ μετὰ ἀνδρὸς ἀθώου ἀθῶος ἔσῃ· καὶ μετὰ ἐκλεκτοῦ ἐκλεκτὸς ἔσῃ, καὶ μετὰ στρεβλοῦ διαστρέψεις. Ὅτι σὺ λαὸν ταπεινὸν σώσεις, καὶ ὀφθαλμοὺς ὑπερηφάνων ταπεινώσεις. Μήποτε προφητικῶς λαὸν μὲν ταπεινὸν, ἢ, κατὰ τὸν Ἀκύλαν, πένητα, ἢ, κατὰ τὸν Σύμμαχον, πρᾶον τὸν χορὸν αἰνίττεται τὸν ἀποστολικόν· ὑπερηφάνους δὲ τοὺς πάλαι ἐπηρμένους, τοὺς ἀρχιερέας καὶ διδασκάλους καὶ ἄρχοντας τοῦ ἐκ περιτομῆς λαοῦ; οὓς πάλαι ὀφθαλμοῖς ὑπερηφάνοις κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν κεχρημένους ἐταπείνωσεν ὁ Θεὸς, ἐν πᾶσι σώσας τὸν αὑτοῦ ταπεινὸν καὶ πένητα καὶ πρᾶον, τὸν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀποστόλων τε καὶ μαθητῶν λαόν.

Α ἀνθεστηκότων αὐτῷ· φυλαχθῆναι τε ἑαυτὸν, ὥσπερ η τινὰ κόρην ὀφθαλμοῦ παρακαλείτω· ὁρῶν τοὺς ἀνθ εστηκότας τῇ δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ ἐχθρούς τινας, καὶ πο λεμίους τῷ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ ὀφθαλμῷ ἐπιβουλεύον τας, καὶ τυφλῶσαι αὐτὸν θέλοντας. ᾿Αλλὰ καὶ πολ- λῶν ὄντων ἀσεβῶν τῶν ταλαιπωριζόντων αὐτὸν (1), τουτέστι ταλαίπωρον αὐτὸν ἀποφαινόντων, βέλη τε κατ' αὐτοῦ πεμπόντων, ὑπὸ τὰς πτέρυγας καταφεύ γων τοῦ Θεοῦ, σκέπης τῆς ὑπ' αὐτῷ τυχεῖν ἀξιούτω. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Σωτὴρ ὑπὲρ τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας, ἥτις ἐστὶν αὐτοῦ σῶμα, ταύτας ἀνέπεμπε πρὸς τὸν Πατέρα τὰς φωνάς: Πτέρυγας δὲ νοήσεις τὰς τῆς προνοίας αὐτοῦ δυνάμεις. Οἱ ἐχθροί μου τὴν ψυχήν μου περιέσχον, τὸ στέαρ αὐτῶν συνέκλεισαν, τὸ στόμα αὐτῶν ἐλάλησεν ὑπερηφανίαν. Εκβάλλοντες με νυνί περιεκύκλωσαν με· τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἔθεντο ἐκκλῖναι ἐν τῇ γῇ. Υπέλαβόν με ὡσεὶ λέων ἔτοι- μος εἰς θήραν, καὶ ὡσεὶ σκύμνος οἰκῶν ἐν ἀπο κρύφοις. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Εκβάλλοντές με περιεκύ κλωσάν με, ὁ Σύμμαχος οὕτως ἡρμήνευσε· Μακα ρίζοντες με παραχρῆμα περιεκύκλουν με, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς δὲ αὐτῶν, φησίν, ἔθεντο κατ᾿ ἐμοῦ τοῦ παρακλίναί με. Παρασαλεῦσαι γάρ με καὶ ἀποκι νῆσαι τῆς στάσεως καὶ τῆς κατὰ Θεὸν προκοπῆς ἐσπούδαζον· μιμούμενοι τὸν ἀντίδικον ἡμῶν διάβο- λον, ὃς ὡς λέων ωρυόμενος περιπατεῖ ζητῶν τίνα καταπίῃ. Υπέλαβόν με καὶ αὐτὸν ὡς λέων ἕτοι μος εἰς θήραν, καὶ ὡς σκύμνος οἰκῶν ἐν ἀποκρύ φοις. Οὐδὲ γὰρ ἐκ τοῦ προφανοῦς ἐποιοῦντο τὴν κατ' Ο ἐμοῦ συσκευὴν, ἀλλὰ λαθραίως ἐνεδρεύοντες. ᾿Ανάστηθι, Κύριε, πρόφθασον αὐτοὺς καὶ ὑπο σκέλισον αὐτούς· ῥῦσαι τὴν ψυχήν μου ἀπὸ ἀσε θοῦς, ῥομφαίαν σου ἀπὸ ἐχθρῶν τῆς χειρός σου. Κύριε, ἀπὸ ὀλίγων ἀπὸ γῆς διαμέρισον αὐτοὺς ἐν τῇ ζωῇ αὐτῶν, καὶ τῶν κεκρυμμένων σου ἐπλήσθη ἡ γαστὴρ αὐτῶν. Ἐχορτάσθησαν υἱῶν, καὶ ἀφῆκαν τὰ κατάλοιπα τοῖς νηπίοις αὐτῶν. Καὶ κατὰ τοῦτο ὠφεληθείην· ἀλλὰ καὶ τὴν ῥομφαίας σου, φησί, οῦσαι ἀπὸ τῆς χειρὸς τῶν ἐχθρῶν· δέος γὰρ μήποτε τὴν σὴν ῥομφαίαν, ή πεποιθὼς ἐγὼ κέ χρημαι κατ' αὐτῶν, τῆς ἐμῆς χειρὸς ἁρπάσαντες οι πολέμιοι, καὶ ἀφελόμενοι μου αὐτὴν, χρήσωνται αὐτῇ κατ' ἐμοῦ. Εἴη δ᾽ ἂν ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος ὁ ἐνερ γῆς καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον, ὁ τῇ ψυχῇ δεδομένος ἀντὶ ῥομφαίας πρὸς ἄμυναν τῶν ἐχθρῶν· ὅπερ συμβαίνει πολλάκις, ἐπειδὰν οἱ ἐχθροί τοῦ Θεοῦ, τὰς ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν λέξεις καὶ τὰ ἀναγνώσματα ἀποβαλόντες καὶ ἀνατρέψαντες, ἐξ αὐτ τῶν καὶ δι' αὐτῶν τὰς ἀκεραίους καταπαλαίωσι ψυ χάς. Διὸ εὔχεται ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ ῥυσθῆναι τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ, καὶ ἀπὸ ὀλίγων ἀπὸ γῆς ἀνθ' οὗ ὁ μὲν 'Ακύλας ἐξέδωκεν· ἀπὸ τεθνηκότων (*) ταλαιπω ρησάντων, ταλαιπωριζόντων. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. Deus se custodiat quasi pupillam oculi, cum scili- cet videat inimicos dexteræ Dei obsistentes, item- que adversarios animæ suæ oculo insidias struen- tes, sibique cæcitatem inferre cupientes. Verum quia impiorum bene multi calamitatem ipsi in- ferre ac in ærumnas ipsum conjicere student, tela- que in ipsum emittunt; sub alas Dei confugiat, postuletque ejus se protectione muniri. Sed etiam ipse Salvator pro Ecclesia sua, quæ suum corpus est, easdem ad Patrem suum emittebat voces. Per àlas autem virtutes providentire illius intelligas. VERS. 10-12. Inimici miei animam meam cir- cumdederunt, adipem suum concluserunt, os eorum locutum est superbiam. Projicientes me nunc circum- dederunt me: oculos suos statuerunt declinare in ter- ram. Susceperunt me sicut leo paralus ad prædam, él sicut catulus leonis habitans in abditis. Hujus au- tem loco, Projicientes me circumdederunt me, ita Symmachus interpretatur: Beatum prædicantes me, statim circundederunt me, et oculos, inquit, suos posuerunt contra me, ut declinare me facerent. Nam id satagebant, ut me a statu illo et a profectu secundum Deum avellerent et amoverent, adversa- rium nostrum diabolum æmulati, qui tanquam leo rugiens circuit quærens quem devoret *1. Et me ipsum susceperunt sicut leo paratus ad prædam, et sicut catulus leonis habitans in abditis. Neque enim hæc inachinamenta palam adversum me conflabant : sed occultas insidias parabant. B VERS. 15, 14. Exsurge, Domine, præveni eos et supplanta eos: eripe animam meam ab impio, fra- meam tuam ab inimicis manus tuæ. Domine, a pau- cis de terra divide eos in vita eorum; de absconditis tuis adimpletus est venter eorum. Saturati sunt filiis, et dimiserunt reliquias suas parvulis suis. In ea quoque re aliquid capiam utilitatis. Sed frameam tuam, inquit, eripias de manu inimicorum ; nam metuendum alias esset, ne frameam illam tuam, cui ego confisùs adversarios oppugno, e manu eri- piant mea, meque sic exarmatum eadem ipsa fra- mea adoriantur. Fuerit autem illa sermo Dei effi- cax et penetrabilior omni gladio ancipiti ", qui anim me, frameæ loco, ad propulsandos inimicos tradi- tus est. Quod sæpe contingit, quando inimici Dei D Civinarum Scripturarum dictà, detorta atque in pravam sententiam conversa, simplicioribus animis objiciunt, eosque ita debellant. Hæc causa est quod ipse precetur, ut framea Dei eripiatur ab nimicis Dei, et a paucis de terra, cujus loco Aquila edidit, a mortuis ex immersione, Symmachus vero, a mortuis ab iis qui occiderunt. Nam liberari se Petr. v, 8. Hebr. IV, 12. Hac Latine exprimi nequeunt; in textu Græco, necnon in omnibus mss. Bibliorum, legitur non

PG 23:179Ὅτι σὺ φωτιεῖς τὸν λύχνον μου, Κύριε, ὁ Θεός μου, φωτιεῖς τὸ σκότος μου. Ὅτι ἐν σοὶ ῥυσθήσομαι ἀπὸ τοῦ πειρατηρίου, καὶ ἐν τῷ Θεῷ μου ὑπερβήσομαι τεῖχος. Ζητῶν δὲ τὸν λύχνον τοῦ Δαυὶ̈δ εὗρον ἐν ρλα ψαλμῷ φερόμενον τὸ, Ἐκεῖ ἐξανατελῶ κέρας τῷ Δαυί̈δ· ἡτοίμασα λύχνον τῷ Χριστῷ μου. Λύχνος δὲ ἑτοιμαζόμενος τῷ Χριστῷ ἐκ σπέρματος Δαυὶ̈δ τίς ἂν γένοιτο ἢ τὸ γέννημα τὸ κατὰ σάρκα γενόμενον ἐκ διαδοχῆς Δαυὶ̈δ, ᾧ κέχρηται ὁ Χριστὸς ἐν αὐτῷ γενόμενος, καὶ τὰς τῆς δυνάμεως αὐτοῦ μαρμαρυγὰς καὶ τοῦ φωτὸς τὰς ἀνατολὰς πᾶσιν ἐξέλαμψεν ἀνθρώποις; Διὸ καὶ ἐν τοῖς προκειμένοις προφητικῶς φησιν ὁ Δαυί̈δ· Ὅτι σὺ φωτιεῖς λύχνον μου, Κύριε. Σὺ γὰρ αὐτὸς, φησὶν, ὁ Κύριος, τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν τυγχάνων, ἑνωθείς ποτε ἀποῤῥήτως τῷ ἐξ ἐμοῦ γενησομένῳ λύχνῳ, φωτιεῖς αὐτόν· ἀλλὰ καὶ τὸ ἐγγενόμενόν μοί ποτε σκότος τότε παντελῶς περιελεῖς, ὡς μηδὲ μνήμην αὐτοῦ ἀνιέναι ἐπὶ τὴν ἐμὴν διάνοιαν. Εὖ δὲ οἶδα, ὅτι, καὶ τῆς παρὰ σοῦ δυνάμεως καὶ ἰσχύος καταξιωθεὶς, ἐπιβήσομαι τοῦ ἐν οὐρανοῖς τείχους· ἐν ἀσφαλεῖ τε γενόμενος, τότε τῆς παρὰ σοὶ τεύξομαι σωτηρίας. Ἤ·

ἐκ καταδύσεως· ὁ δὲ Σύμμαχος (1) Απὸ νεκρῶν ἀπὸ ἐνδεδυκότων. Ρυσθῆναι γὰρ εἴχεται καὶ ἀπὸ τῶν ἐν νεκροῖς ἤδη λελογισμένων διὰ τὸ πάμπαν ἐστερῆσθαι τῆς κατὰ Θεὸν ζωῆς. Ἀντὶ δὲ τοῦ, δια μέρισον αὐτοὺς, ὁ μὲν ᾿Ακύλας ήρμήνευσεν, μέρος αὐτῶν ἐν ζωῇ· ὁ δὲ Σύμμαχος, ἡ μερὶς αὐτῶν ἐν ζωσιν. Διδάσκει δὲ διὰ τούτων, ὡς τῶν μὲν ἀσεβῶν καὶ τῶν πολλάκις ώνομασμένων ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ ἡ μερὶς, καὶ ὁ κλῆρος, καὶ πᾶσα ἡ περιουσία ἐν τῇ πα- ρούσῃ ζωή τυγχάνει καὶ ἐν τῷ θνητῷ βίῳ· ἐν ᾧ καὶ ἐπλήσθη ἡ γαστήρ αὐτῶν πάσης τροφῆς, καὶ πάσης ἀπολαύσεως, καὶ τρυφῆς. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν κεκρυμ- μένων σου φησίν· ἀνθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχος ήρμήνευσεν, καὶ τῶν ἀποθέτων. "Οσα γάρ ἐστιν ἐν τῷ θνητῷ βίῳ καὶ τῇ θνητῇ ζωῇ τίμια, τῶν νομιζομένων ἀπο- θέτων καὶ ἀποκρύφων, ἐσχήκασιν. Αὐτοὶ γοῦν καὶ χρυσὸν καὶ ἄργυρον καὶ πάντα γῆς μέταλλα περιειργάσαντο, λίθους τε παντοίους τιμίους καὶ πολυτελεῖς ἐξηρεύνησαν, καὶ τούτω, ἁπάντων ἐπλήσθησαν· τέκνων δὲ καὶ υἱῶν, καὶ θυγα τέρων ενεφορήθησαν. Διὸ ἐπιλέγει· Ἐχορτάσθησαν υἱῶν. Καὶ οὐ μόνον γε αὐτοὶ τούτων έχορτάσθησαν, ἀλλ' ἐμπλησθέντες αὐτοί τε πρότεροι, κλήρους καὶ διαδοχὰς τοῖς μετ' αὐτοὺς ἐγγόνοις καταλελοίπασιν. *Αλλος φησίν· Εἰ καὶ τῷ θανάτῳ τούτους παραπέμ- ψαι σοὶ ῥᾴδιον, ὦ Δέσποτα· ἀλλ᾽ οὖν ἱκετεύω ζῶντας αὐτοὺς σκεδασθῆναι, καὶ τὴν κακὴν αὐτῶν συμφων νίαν διαλυθῆναι, καὶ τῶν ἀποκειμένων σοι τιμωριών μετασχεῖν. Οὕτω γὰρ ἐν τῇ μεγάλη ᾠδή τοῦ Μωϋ- σέως αὐτὸς ὁ Θεός φησιν· Οὐκ ἰδοὺ ταῦτα πάντα συνῆκται παρ' ἐμοὶ, καὶ ἐσφράγισται ἐν τοῖς θη- σαυροῖς μου· ἐν ἡμέρᾳ ἐκδικήσεως ἀνταποδώσω, ἐν καιρῷ ὅταν σφαλῇ ὁ ποὺς αὐτῶν. Καὶ τοῦτο δὲ ὁ Σύμμαχος οὕτως ἡρμήνευσε· Χορτασθήσονται νἱοὶ, καὶ ἀρήσουσι τὰ λείψανα αὐτῶν τοῖς νη πίοις αὐτῶν. Οἶδα, φησίν, ὅτι τὴν δικαίαν σου τι μωρίαν οὐ μόνον αὐτοῖς ἐπάξεις, ἀλλὰ καὶ τοῖς υἱέσι καὶ τοῖς ἐγγόνοις τῶν προγόνων πονηρίαν μιμησα μένοις. Τὸ δὲ, χορτασθήσονται, ἀντὶ τοῦ, εἰς κόρον μεθέξουσι τῶν κακῶν. Ἐγὼ δὲ ἐν δικαιοσύνῃ ὀφθήσομαι τῷ προ- σώπῳ σου χορτασθήσομαι ἐν τῷ ὀφθῆναι μοι τὴν δόξαν σου. Ἐκεῖνοι μὲν τοιαύτας δώσουσι δίο κας· ἐγὼ δὲ τοῖς παρὰ τῆς δικαίας προνοίας ἀγαθοῖς ἐντρυφήσω, πεῖραν μεγίστην τῆς σῆς εὐεργεσίας δεν ξάμενος. Ἐγὼ δὲ τῇ πορισθείσῃ μοι δικαιοσύνῃ τε καὶ ἀρετῇ θαῤῥῶν πεπαρρησιασμένως ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ σου. Καὶ αὕτη μοί ἐστιν ἐλπὶς, καὶ οὗτος μέγας κλῆρος· οὗ ποτε πληρωθήσομαι, καὶ χορτασθήσομαι πάσης τρυφῆς, ἐν τῷ ὀφθῆναι τὴν δόξαν σου ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ, ΨΑΛΜΟΣ ΙΖ'. Εἰς τὸ τέλος τῷ παιδὶ Κυρίου τῷ Δαυΐδ, ἃ ἐλά- λησε τῷ Κυρίῳ τοὺς λόγους τῆς ᾠδῆς ταύτης, Κύριε ἀπὸ τῶν ἐνδεδοκότων ἡ μερὶς ἐν ζωῇ. COMMENTARIA IN PSALMOS. putantur, quia vita illa, quæ secunduni Deum est, penitus privantur. Illud autem, divide eos, Aquila, pars eorum in vita, interpretatur; Symmachus au- tem, pars eorum in viventibus. His porro docet, in- piorum et inimicorum Dei, qui in his plerumque memorantur, portionem; sortem omnesque faculta- tes in hac præsenti et mortali vita sitas esse, ubi venter eorum omni ciborum genere, omni felicitate ac voluptate repletur. Imo etiam de absconditis tuis ; cujus loco Symmachus interpretatur, et re- positis tuis. Siquidem eorum omnium quæ in hac mortali vita occurrunt pretiosorum, quæ inter re- condita et abdita computantur, politi sunt. A precatur etiam ab iis qui jam inter mortuos com- B C Deut. XXXII, 34. D : Illi itaque aurum, argentum, omniaque terræ metalla sumina cura perquisiverunt, lapides pre- tiosos vel rarissimos cujusvis generis pervestiga- runt, iisque omnibus adimpleti sunt : Gliis mascu- lis feminisve saturati sunt. Quamobrem subjungit, saturati sunt filiis. Neque illi tantum iis saturati sunt; sed postquam ipsi priores ad satietatem us- que iis sunt usi, hæreditatem successionemque ne- potibus transmisere suis. Alius sic interpretatur : Eliamsi, inquit, perfacile tibi sit, Domine, ipsos morte afficere at, quæso te, homines dum hac vita fruuntur disjungas, imprǝbamque illam concordiam dissipes, ut a te repositas sceleribus suis pœnas luant. Ita enim in magno Moysis cantico Deus ipse loquitur : Annon ecce hac omnia congregala sunt apud me, et signata in thesauris meis in die ultio- nis retribuam, quo tempore labetur pes eorum ³³. Hæc ita Symmachus interpretatur, saturabuntur fi- liis, et dimittent reliquias suas parvulis suis. Novi, inquit, te non modo debitum iis supplicium illatu- rum, sed etiam fliis ac nepotibus eorum, si qui- dem avorum nequitiam imitentur. Illud autem, sa- turabuntur, id est, ad satictatem et fastidium usque malis sese dedent. VERS: 15. Ego autem in justitia apparebo conspe- ctui tuo, satiabor cum apparuerit mihi gloria tua. Illi quidem hujusmodi pœnas dabunt. Ego autem paratis a justa providentia tua fruar bonis, maxi- mumque beneficentiæ tuæ sumam experimentum. Ego sane justitiæ atque virtuti, cujus auctor mihi fuisti, configus, tuta conscientia apparebo conspectui tuo. llac in spe versor: hæc mihi magna hæredi- tas, qua replebor, et ad satietatem usque omni voluptate fruar, cum in regno cœlorum apparuerit gloria tua. PSALMUS XVII. quæ VERS. 1. In finem puero domini David, locutus est Domino verba cantici hujus, in die qua eripuit fertur apud Drusium et alios ; sed Symmachi versio vitiata occurrit ibidem, At lectio nostra sincerior, quæ in omnibus mss. similiter efertur. (1) Hæc sunt Hebraica verba, uma binos. Aquilæ interpretatio huic prorsus similis

Ὑπερβήσομαι καὶ ὑπερπηδήσω πάντα τὰ τῶν ἐχθρῶν ὀχυρώματα καὶ τοὺς φραγμοὺς καὶ τὸ τεῖχος, ὃ περιβάλλειν μοι εἰς τὸ ἀποκλεῖσαι σπεύδονται. Ὁ Θεός μου, ἄμωμος ἡ ὁδὸς αὐτοῦ· τὰ λόγια Κυρίου πεπυρωμένα, ὑπερασπιστής ἐστι πάντων τῶν ἐλπιζόντων ἐπ’ αὐτόν. Ὅτι τίς Θεὸς πλὴν τοῦ Κυρίου; ἢ τίς Θεὸς πλὴν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν; Ἄμωμον εἶναι ἀποφαίνεται, τουτέστιν ἀνεπίληπτον τὴν διοίκησιν αὐτοῦ, καὶ τὴν τῆς προνοίας οἰκονομίαν. Ἀλλὰ καὶ τὰ λόγια αὐτοῦ πεπυρωμένα, τουτέστι βεβασανισμένα καὶ δεδοκιμασμένα· οὐκ ἔστι τε αὐτοῖς ἐπισκέψαι· οὐδὲ ἀλλοτρίας ὕλης παρεμβεβλημένον τι ἐν αὐτοῖς εὑρεῖν, ὁποῖα τὰ παρὰ τοῖς σοφοῖς τοῦ αἰῶνος τούτου τυγχάνει· μετέχοντα μέν τινος ἔσθ’ ὅτε φαντασίας, πάσης δὲ ἀθεότητος καὶ δυςσεβείας πεπληρωμένα. Τί οὖν τὰ πεπυρωμένα λόγια τοῦ Κυρίου διδάσκει; ὡς ὑπερασπιστής ἐστι πάντων τῶν ἐλπιζόντων ἐπ’ αὐτόν· καὶ ὅτι οὐκ ἔστιν ἄλλος Θεὸς ἢ μόνος ὁ ἡμέτερος Κύριος, οὐδ’ ἔστιν κραταιὸς ἄλλος ἢ ὁ Θεὸς ἡμῶν· καὶ διὰ τοῦτο εἰκότως ὑπερασπιστής ἐστι πάντων τῶν ἐλπιζόντων ἐπ’ αὐτὸν, μηδενὸς ἑτέρου εὑρισκομένου τοῦ δυναμένου στῆναι πρὸς τοσοῦτον καὶ τοιοῦτον.

ἐκ καταδύσεως· ὁ δὲ Σύμμαχος (1) Απὸ νεκρῶν ἀπὸ ἐνδεδυκότων. Ρυσθῆναι γὰρ εἴχεται καὶ ἀπὸ τῶν ἐν νεκροῖς ἤδη λελογισμένων διὰ τὸ πάμπαν ἐστερῆσθαι τῆς κατὰ Θεὸν ζωῆς. Ἀντὶ δὲ τοῦ, δια μέρισον αὐτοὺς, ὁ μὲν ᾿Ακύλας ήρμήνευσεν, μέρος αὐτῶν ἐν ζωῇ· ὁ δὲ Σύμμαχος, ἡ μερὶς αὐτῶν ἐν ζωσιν. Διδάσκει δὲ διὰ τούτων, ὡς τῶν μὲν ἀσεβῶν καὶ τῶν πολλάκις ώνομασμένων ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ ἡ μερὶς, καὶ ὁ κλῆρος, καὶ πᾶσα ἡ περιουσία ἐν τῇ πα- ρούσῃ ζωή τυγχάνει καὶ ἐν τῷ θνητῷ βίῳ· ἐν ᾧ καὶ ἐπλήσθη ἡ γαστήρ αὐτῶν πάσης τροφῆς, καὶ πάσης ἀπολαύσεως, καὶ τρυφῆς. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν κεκρυμ- μένων σου φησίν· ἀνθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχος ήρμήνευσεν, καὶ τῶν ἀποθέτων. "Οσα γάρ ἐστιν ἐν τῷ θνητῷ βίῳ καὶ τῇ θνητῇ ζωῇ τίμια, τῶν νομιζομένων ἀπο- θέτων καὶ ἀποκρύφων, ἐσχήκασιν. Αὐτοὶ γοῦν καὶ χρυσὸν καὶ ἄργυρον καὶ πάντα γῆς μέταλλα περιειργάσαντο, λίθους τε παντοίους τιμίους καὶ πολυτελεῖς ἐξηρεύνησαν, καὶ τούτω, ἁπάντων ἐπλήσθησαν· τέκνων δὲ καὶ υἱῶν, καὶ θυγα τέρων ενεφορήθησαν. Διὸ ἐπιλέγει· Ἐχορτάσθησαν υἱῶν. Καὶ οὐ μόνον γε αὐτοὶ τούτων έχορτάσθησαν, ἀλλ' ἐμπλησθέντες αὐτοί τε πρότεροι, κλήρους καὶ διαδοχὰς τοῖς μετ' αὐτοὺς ἐγγόνοις καταλελοίπασιν. *Αλλος φησίν· Εἰ καὶ τῷ θανάτῳ τούτους παραπέμ- ψαι σοὶ ῥᾴδιον, ὦ Δέσποτα· ἀλλ᾽ οὖν ἱκετεύω ζῶντας αὐτοὺς σκεδασθῆναι, καὶ τὴν κακὴν αὐτῶν συμφων νίαν διαλυθῆναι, καὶ τῶν ἀποκειμένων σοι τιμωριών μετασχεῖν. Οὕτω γὰρ ἐν τῇ μεγάλη ᾠδή τοῦ Μωϋ- σέως αὐτὸς ὁ Θεός φησιν· Οὐκ ἰδοὺ ταῦτα πάντα συνῆκται παρ' ἐμοὶ, καὶ ἐσφράγισται ἐν τοῖς θη- σαυροῖς μου· ἐν ἡμέρᾳ ἐκδικήσεως ἀνταποδώσω, ἐν καιρῷ ὅταν σφαλῇ ὁ ποὺς αὐτῶν. Καὶ τοῦτο δὲ ὁ Σύμμαχος οὕτως ἡρμήνευσε· Χορτασθήσονται νἱοὶ, καὶ ἀρήσουσι τὰ λείψανα αὐτῶν τοῖς νη πίοις αὐτῶν. Οἶδα, φησίν, ὅτι τὴν δικαίαν σου τι μωρίαν οὐ μόνον αὐτοῖς ἐπάξεις, ἀλλὰ καὶ τοῖς υἱέσι καὶ τοῖς ἐγγόνοις τῶν προγόνων πονηρίαν μιμησα μένοις. Τὸ δὲ, χορτασθήσονται, ἀντὶ τοῦ, εἰς κόρον μεθέξουσι τῶν κακῶν. Ἐγὼ δὲ ἐν δικαιοσύνῃ ὀφθήσομαι τῷ προ- σώπῳ σου χορτασθήσομαι ἐν τῷ ὀφθῆναι μοι τὴν δόξαν σου. Ἐκεῖνοι μὲν τοιαύτας δώσουσι δίο κας· ἐγὼ δὲ τοῖς παρὰ τῆς δικαίας προνοίας ἀγαθοῖς ἐντρυφήσω, πεῖραν μεγίστην τῆς σῆς εὐεργεσίας δεν ξάμενος. Ἐγὼ δὲ τῇ πορισθείσῃ μοι δικαιοσύνῃ τε καὶ ἀρετῇ θαῤῥῶν πεπαρρησιασμένως ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ σου. Καὶ αὕτη μοί ἐστιν ἐλπὶς, καὶ οὗτος μέγας κλῆρος· οὗ ποτε πληρωθήσομαι, καὶ χορτασθήσομαι πάσης τρυφῆς, ἐν τῷ ὀφθῆναι τὴν δόξαν σου ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ, ΨΑΛΜΟΣ ΙΖ'. Εἰς τὸ τέλος τῷ παιδὶ Κυρίου τῷ Δαυΐδ, ἃ ἐλά- λησε τῷ Κυρίῳ τοὺς λόγους τῆς ᾠδῆς ταύτης, Κύριε ἀπὸ τῶν ἐνδεδοκότων ἡ μερὶς ἐν ζωῇ. COMMENTARIA IN PSALMOS. putantur, quia vita illa, quæ secunduni Deum est, penitus privantur. Illud autem, divide eos, Aquila, pars eorum in vita, interpretatur; Symmachus au- tem, pars eorum in viventibus. His porro docet, in- piorum et inimicorum Dei, qui in his plerumque memorantur, portionem; sortem omnesque faculta- tes in hac præsenti et mortali vita sitas esse, ubi venter eorum omni ciborum genere, omni felicitate ac voluptate repletur. Imo etiam de absconditis tuis ; cujus loco Symmachus interpretatur, et re- positis tuis. Siquidem eorum omnium quæ in hac mortali vita occurrunt pretiosorum, quæ inter re- condita et abdita computantur, politi sunt. A precatur etiam ab iis qui jam inter mortuos com- B C Deut. XXXII, 34. D : Illi itaque aurum, argentum, omniaque terræ metalla sumina cura perquisiverunt, lapides pre- tiosos vel rarissimos cujusvis generis pervestiga- runt, iisque omnibus adimpleti sunt : Gliis mascu- lis feminisve saturati sunt. Quamobrem subjungit, saturati sunt filiis. Neque illi tantum iis saturati sunt; sed postquam ipsi priores ad satietatem us- que iis sunt usi, hæreditatem successionemque ne- potibus transmisere suis. Alius sic interpretatur : Eliamsi, inquit, perfacile tibi sit, Domine, ipsos morte afficere at, quæso te, homines dum hac vita fruuntur disjungas, imprǝbamque illam concordiam dissipes, ut a te repositas sceleribus suis pœnas luant. Ita enim in magno Moysis cantico Deus ipse loquitur : Annon ecce hac omnia congregala sunt apud me, et signata in thesauris meis in die ultio- nis retribuam, quo tempore labetur pes eorum ³³. Hæc ita Symmachus interpretatur, saturabuntur fi- liis, et dimittent reliquias suas parvulis suis. Novi, inquit, te non modo debitum iis supplicium illatu- rum, sed etiam fliis ac nepotibus eorum, si qui- dem avorum nequitiam imitentur. Illud autem, sa- turabuntur, id est, ad satictatem et fastidium usque malis sese dedent. VERS: 15. Ego autem in justitia apparebo conspe- ctui tuo, satiabor cum apparuerit mihi gloria tua. Illi quidem hujusmodi pœnas dabunt. Ego autem paratis a justa providentia tua fruar bonis, maxi- mumque beneficentiæ tuæ sumam experimentum. Ego sane justitiæ atque virtuti, cujus auctor mihi fuisti, configus, tuta conscientia apparebo conspectui tuo. llac in spe versor: hæc mihi magna hæredi- tas, qua replebor, et ad satietatem usque omni voluptate fruar, cum in regno cœlorum apparuerit gloria tua. PSALMUS XVII. quæ VERS. 1. In finem puero domini David, locutus est Domino verba cantici hujus, in die qua eripuit fertur apud Drusium et alios ; sed Symmachi versio vitiata occurrit ibidem, At lectio nostra sincerior, quæ in omnibus mss. similiter efertur. (1) Hæc sunt Hebraica verba, uma binos. Aquilæ interpretatio huic prorsus similis

Ὁ Θεὸς ὁ περιζωννύων με δύναμιν, καὶ ἔθετο ἄμωμον τὴν ὁδόν μου· καταρτιζόμενος τοὺς πόδας μου ὡσεὶ ἐλάφων, καὶ ἐπὶ τὰ ὕψη μου ἱστῶν με. Οὐκ ἀπρακτῶν, φησὶ, καὶ ἀργῶν προί̈σταται καὶ ὑπερασπίζει· ἀλλὰ καὶ αὐτῶν συμβαλλομένων τῇ αὑτῶν σωτηρίᾳ διὰ τοῦ ἀγωνίζεσθαι καὶ τοὺς ἐχθροὺς καταπολεμεῖν. Οὕτω γοῦν καὶ ἐμὲ ὁπλίζων ταῖς ἑαυτοῦ δυνάμεσι, τὴν θνητὴν καὶ ἀνθρωπίνην μου ἰσχὺν τῇ αὑτοῦ χάριτι δυναμοῖ· ἵν’ ὥσπερ ἀνὴρ τὴν ὀσφὺν περιεζωσμένος τὴν ἐξ αὐτοῦ χορηγουμένην μοι δύναμιν στῶ πρὸς τοὺς πολεμίους. Ἀλλὰ καὶ ὥσπερ εἴρηται· Ὁ Θεὸς, ἄμωμος ἡ ὁδὸς αὐτοῦ· οὕτως κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν αὐτοῦ καὶ ἐμὲ βουλόμενος εἶναι, καὶ τὴν ἐμὴν ὁδὸν ἔθετο ἄμωμον, διδασκαλίαις καὶ παραινέσεσιν καὶ παντοίοις μαθήμασι τὴν ὁδόν μου, τουτέστι τὴν ζωὴν καὶ τὸν βίον ἄμωμον καταρτιζόμενος. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἄμωμον, Ἀκύλας, τέλειον, ἐκδέδωκεν. Ἔτι δὲ πρὸς τούτοις, καὶ τοὺς πόδας μου ὡσεὶ ἐλάφων κατηρτίσατο· περὶ ὧν ἐλάφων πολὺς ἐν τοῖς ἱεροῖς πράγμασι [γράμμασι] φέρεται λόγος.

ἐκ καταδύσεως· ὁ δὲ Σύμμαχος (1) Απὸ νεκρῶν ἀπὸ ἐνδεδυκότων. Ρυσθῆναι γὰρ εἴχεται καὶ ἀπὸ τῶν ἐν νεκροῖς ἤδη λελογισμένων διὰ τὸ πάμπαν ἐστερῆσθαι τῆς κατὰ Θεὸν ζωῆς. Ἀντὶ δὲ τοῦ, δια μέρισον αὐτοὺς, ὁ μὲν ᾿Ακύλας ήρμήνευσεν, μέρος αὐτῶν ἐν ζωῇ· ὁ δὲ Σύμμαχος, ἡ μερὶς αὐτῶν ἐν ζωσιν. Διδάσκει δὲ διὰ τούτων, ὡς τῶν μὲν ἀσεβῶν καὶ τῶν πολλάκις ώνομασμένων ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ ἡ μερὶς, καὶ ὁ κλῆρος, καὶ πᾶσα ἡ περιουσία ἐν τῇ πα- ρούσῃ ζωή τυγχάνει καὶ ἐν τῷ θνητῷ βίῳ· ἐν ᾧ καὶ ἐπλήσθη ἡ γαστήρ αὐτῶν πάσης τροφῆς, καὶ πάσης ἀπολαύσεως, καὶ τρυφῆς. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν κεκρυμ- μένων σου φησίν· ἀνθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχος ήρμήνευσεν, καὶ τῶν ἀποθέτων. "Οσα γάρ ἐστιν ἐν τῷ θνητῷ βίῳ καὶ τῇ θνητῇ ζωῇ τίμια, τῶν νομιζομένων ἀπο- θέτων καὶ ἀποκρύφων, ἐσχήκασιν. Αὐτοὶ γοῦν καὶ χρυσὸν καὶ ἄργυρον καὶ πάντα γῆς μέταλλα περιειργάσαντο, λίθους τε παντοίους τιμίους καὶ πολυτελεῖς ἐξηρεύνησαν, καὶ τούτω, ἁπάντων ἐπλήσθησαν· τέκνων δὲ καὶ υἱῶν, καὶ θυγα τέρων ενεφορήθησαν. Διὸ ἐπιλέγει· Ἐχορτάσθησαν υἱῶν. Καὶ οὐ μόνον γε αὐτοὶ τούτων έχορτάσθησαν, ἀλλ' ἐμπλησθέντες αὐτοί τε πρότεροι, κλήρους καὶ διαδοχὰς τοῖς μετ' αὐτοὺς ἐγγόνοις καταλελοίπασιν. *Αλλος φησίν· Εἰ καὶ τῷ θανάτῳ τούτους παραπέμ- ψαι σοὶ ῥᾴδιον, ὦ Δέσποτα· ἀλλ᾽ οὖν ἱκετεύω ζῶντας αὐτοὺς σκεδασθῆναι, καὶ τὴν κακὴν αὐτῶν συμφων νίαν διαλυθῆναι, καὶ τῶν ἀποκειμένων σοι τιμωριών μετασχεῖν. Οὕτω γὰρ ἐν τῇ μεγάλη ᾠδή τοῦ Μωϋ- σέως αὐτὸς ὁ Θεός φησιν· Οὐκ ἰδοὺ ταῦτα πάντα συνῆκται παρ' ἐμοὶ, καὶ ἐσφράγισται ἐν τοῖς θη- σαυροῖς μου· ἐν ἡμέρᾳ ἐκδικήσεως ἀνταποδώσω, ἐν καιρῷ ὅταν σφαλῇ ὁ ποὺς αὐτῶν. Καὶ τοῦτο δὲ ὁ Σύμμαχος οὕτως ἡρμήνευσε· Χορτασθήσονται νἱοὶ, καὶ ἀρήσουσι τὰ λείψανα αὐτῶν τοῖς νη πίοις αὐτῶν. Οἶδα, φησίν, ὅτι τὴν δικαίαν σου τι μωρίαν οὐ μόνον αὐτοῖς ἐπάξεις, ἀλλὰ καὶ τοῖς υἱέσι καὶ τοῖς ἐγγόνοις τῶν προγόνων πονηρίαν μιμησα μένοις. Τὸ δὲ, χορτασθήσονται, ἀντὶ τοῦ, εἰς κόρον μεθέξουσι τῶν κακῶν. Ἐγὼ δὲ ἐν δικαιοσύνῃ ὀφθήσομαι τῷ προ- σώπῳ σου χορτασθήσομαι ἐν τῷ ὀφθῆναι μοι τὴν δόξαν σου. Ἐκεῖνοι μὲν τοιαύτας δώσουσι δίο κας· ἐγὼ δὲ τοῖς παρὰ τῆς δικαίας προνοίας ἀγαθοῖς ἐντρυφήσω, πεῖραν μεγίστην τῆς σῆς εὐεργεσίας δεν ξάμενος. Ἐγὼ δὲ τῇ πορισθείσῃ μοι δικαιοσύνῃ τε καὶ ἀρετῇ θαῤῥῶν πεπαρρησιασμένως ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ σου. Καὶ αὕτη μοί ἐστιν ἐλπὶς, καὶ οὗτος μέγας κλῆρος· οὗ ποτε πληρωθήσομαι, καὶ χορτασθήσομαι πάσης τρυφῆς, ἐν τῷ ὀφθῆναι τὴν δόξαν σου ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ, ΨΑΛΜΟΣ ΙΖ'. Εἰς τὸ τέλος τῷ παιδὶ Κυρίου τῷ Δαυΐδ, ἃ ἐλά- λησε τῷ Κυρίῳ τοὺς λόγους τῆς ᾠδῆς ταύτης, Κύριε ἀπὸ τῶν ἐνδεδοκότων ἡ μερὶς ἐν ζωῇ. COMMENTARIA IN PSALMOS. putantur, quia vita illa, quæ secunduni Deum est, penitus privantur. Illud autem, divide eos, Aquila, pars eorum in vita, interpretatur; Symmachus au- tem, pars eorum in viventibus. His porro docet, in- piorum et inimicorum Dei, qui in his plerumque memorantur, portionem; sortem omnesque faculta- tes in hac præsenti et mortali vita sitas esse, ubi venter eorum omni ciborum genere, omni felicitate ac voluptate repletur. Imo etiam de absconditis tuis ; cujus loco Symmachus interpretatur, et re- positis tuis. Siquidem eorum omnium quæ in hac mortali vita occurrunt pretiosorum, quæ inter re- condita et abdita computantur, politi sunt. A precatur etiam ab iis qui jam inter mortuos com- B C Deut. XXXII, 34. D : Illi itaque aurum, argentum, omniaque terræ metalla sumina cura perquisiverunt, lapides pre- tiosos vel rarissimos cujusvis generis pervestiga- runt, iisque omnibus adimpleti sunt : Gliis mascu- lis feminisve saturati sunt. Quamobrem subjungit, saturati sunt filiis. Neque illi tantum iis saturati sunt; sed postquam ipsi priores ad satietatem us- que iis sunt usi, hæreditatem successionemque ne- potibus transmisere suis. Alius sic interpretatur : Eliamsi, inquit, perfacile tibi sit, Domine, ipsos morte afficere at, quæso te, homines dum hac vita fruuntur disjungas, imprǝbamque illam concordiam dissipes, ut a te repositas sceleribus suis pœnas luant. Ita enim in magno Moysis cantico Deus ipse loquitur : Annon ecce hac omnia congregala sunt apud me, et signata in thesauris meis in die ultio- nis retribuam, quo tempore labetur pes eorum ³³. Hæc ita Symmachus interpretatur, saturabuntur fi- liis, et dimittent reliquias suas parvulis suis. Novi, inquit, te non modo debitum iis supplicium illatu- rum, sed etiam fliis ac nepotibus eorum, si qui- dem avorum nequitiam imitentur. Illud autem, sa- turabuntur, id est, ad satictatem et fastidium usque malis sese dedent. VERS: 15. Ego autem in justitia apparebo conspe- ctui tuo, satiabor cum apparuerit mihi gloria tua. Illi quidem hujusmodi pœnas dabunt. Ego autem paratis a justa providentia tua fruar bonis, maxi- mumque beneficentiæ tuæ sumam experimentum. Ego sane justitiæ atque virtuti, cujus auctor mihi fuisti, configus, tuta conscientia apparebo conspectui tuo. llac in spe versor: hæc mihi magna hæredi- tas, qua replebor, et ad satietatem usque omni voluptate fruar, cum in regno cœlorum apparuerit gloria tua. PSALMUS XVII. quæ VERS. 1. In finem puero domini David, locutus est Domino verba cantici hujus, in die qua eripuit fertur apud Drusium et alios ; sed Symmachi versio vitiata occurrit ibidem, At lectio nostra sincerior, quæ in omnibus mss. similiter efertur. (1) Hæc sunt Hebraica verba, uma binos. Aquilæ interpretatio huic prorsus similis

PG 23:181Ἐπὶ σχολῆς δ’ ἄν τις τῶν προτεθέντων ἐξετάσας, εὕροι ἂν αὐτῶν τὸν νοῦν ἀναφερόμενον ἐπὶ τοὺς ἁγίους τοῦ Θεοῦ ἄνδρας, τοὺς ἀναιρετικοὺς παντὸς ἑρπυστικοῦ καὶ ἰοβόλου ζώου. Ἐπεὶ καὶ τῆς ἐλάφου τοιαύτη πέφυκεν ἡ φύσις, ὀφιοκτόνος οὖσα καὶ ἀναιρετικὴ παντὸς ἑρπετοῦ. Ὀρεινοβατὲς δὲ τὸ ζῶον καὶ δρομικὸν, ὡς καὶ οἱ ἅγιοι τοῦ Θεοῦ τὰ ἄνω σκοποῦντες, καὶ μὴ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ τὰ ὑψηλὰ διώκοντες, πόθῳ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας. Τὴν πρὸς τοὺς ἁγίους τοίνυν ὁμοιότητα ἑαυτοῦ καὶ ὁ Δαυὶ̈δ τῇ τοῦ Θεοῦ χάριτι ἀνατίθησι, λέγων ἑξῆς· Καὶ ἐπὶ τὰ ὕψη μου ἱστῶν με. Εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα ἕτεροι καθέλκειν ἡμᾶς καὶ καταβιβάζειν ἐπὶ τὰ βάθη καὶ τὰς κοιλάδας τῆς κακίας πειρῶνται· ἀλλ’ ὁ Θεὸς ἡμῶν, οἷά τις ἀγωνοθέτης διδάσκων ἡμᾶς ἀγαθοὺς εἶναι δρομεῖς, ἐπὶ τὰ κατάλληλα ἡμῖν ὕψη παρορμᾷ· αὐτοῦ τε ἡ χάρις. Οὐ γὰρ ἡμετέρα δύναμις ἵστησιν ἐν τοῖς ἡμετέροις ὕψεσι· φύσει γὰρ ἀνθρώπου ψυχῇ τὸ οὐράνιόν ἐστιν οἰκητήριον· καὶ τὰ ἐκεῖ ὕψη οὐκ ἀλλότρια, ἀλλ’ οἰκεῖα· διὸ, Ἐπὶ τὰ ὕψη μου, φησὶν, ἱστῶν με. Διδάσκων χεῖράς μου εἰς πόλεμον, καὶ ἔθου τόξον χαλκοῦν τοὺς βραχίονας μου.

ἐν ἡμέρᾳ ᾗ ἐῤῥύσατο αὐτὸν Κύριος ἐκ χειρὸς πάντων τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, καὶ ἐκ χειρὸς Σαούλ, καὶ εἶπε. Σύμμαχος· Ἐπινίκιον τοῦ δούλου Κυ- ρίου τοῦ Δαυΐδ. νικοποιός, Β Εδει γὰρ ἡμᾶς ἀναγκαίως ἀπὸ τοῦ ψαλμοῦ γνώσ ναι, ὅτι ἐπὶ ταῖς νίκαις ταῖς κατὰ τῶν ἐχθρῶν καὶ πολεμίων τὸν προκείμενον ὕμνον ἐπινίκιον τῷ πάσης νίκης αἰτίῳ, τῷ καὶ νικητὰς ἀπεργαζο μένῳ, καὶ διὰ τοῦτο νικοποιῷ κεκλημένῳ, ἀνέθηκεν ὁ Δαυΐδ· καὶ ὅτι ἐπινίκιος οὗτος ὁ ὕμνος ἢ ἡ ᾠδὴ εἴρηται τοῦ Δαυΐδ. Εἰς τὸ τέλος δὲ, ἤτοι διὰ τὸ ἀμφὶ τοὺς τελευταίους τῆς ζωῆς αὐτοῦ χρόνους, καὶ μετὰ πάσας αὐτοῦ τὰς πράξεις τὰς φερομένας ἐν τῇ ἱστο ρία λελέχθαι· ἢ διὰ τὸ προφητείας περιέχειν τῶν μελλόντων ἔσεσθαι ἐπὶ συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος· ἢ τρίτον, διὰ τὸ ἐπὶ τὰ τέλη τῶν ἐμφερομένων λόγων τοῦ προκειμένου ὕμνου τὸν ἐντυγχάνοντα παραπέμ πειν· ἐν οἷς τέλεσιν ἡ κλῆσις τῶν ἐθνῶν καὶ ἡ περί τοῦ Χριστοῦ προφητεία. Τοῦτον θεσπίζει τὸν τρό που, συμπαραλαμβανομένου τοῖς πᾶσι καὶ τοῦ Σαούλ. Καὶ ἄλλως δὲ αὐτὸν ἐκ χειρὸς Σαούλ ἐῤῥύσατο, τῆς χειρὸς πολλάκις ἀντὶ πράξεως παραλαμβανομένης. Εἰκότως οὖν ὁ φυσάμενος Δαυτὸ ἐκ πάντων τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, μειζόνως αὐτὸν εὐεργετῶν, καὶ ταύ της τῆς χειρὸς τοῦ Σαούλ, τουτέστι τῆς πράξεως αὐτοῦ, ἐῤῥύσατο, ὡς μὴ τὰ ὅμοια παθεῖν ἐκείνῳ. Αγαπήσω σε, Κύριε, ισχύς μου· Κύριος στε ρέωμά μου καὶ καταφυγή μου, καὶ ῥύστης μου. ῾Ο Θεός μου, βοηθός μου, καὶ ἐλπιῶ ἐπ' αὐτόν ὑπερασπιστής μου, καὶ κέρας τῆς σωτηρίας μου, καὶ ἀντιλήπτωρ μου : Καὶ ἄλλως δὲ ἰσχὺν καλεῖ τὸν Θεὸν, ὁμολογῶν τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν, καὶ ὡς οὐδὲν ἂν ἴσχυσεν ἄνευ Θεοῦ· καὶ Παῦλος γὰρ ἔφη· Πάντα ισχύω ἐν τῷ ἐνδυνα μοῦντί με Χριστῷ. Ακύλας δὲ καὶ Σύμμαχος ἀντὶ τοῦ, στερέωμα, πέτραν ἡρμήνευσαν· ἔφη δὲ καὶ ὁ μέγας Απόστολος· Ἡ πέτρα δὲ ἦν ὁ Χριστός. Ἐπὶ ταύ- την τὴν πέτραν τὴν ἑαυτοῦ οἰκίαν οἰκοδομῶν ὁ Δαυΐδ, ἀφωμοίωτο τῷ φρονίμῳ τῷ οἰκοδομήσαντι τὴν ἑαυτοῦ οἰκίαν ἐπὶ τὴν πέτραν. Διὸ καὶ πάντων κρείττων ἐγένετο, τῶν ὑετοῦ δίκην, πνευμάτων το καὶ ποταμῶν προσβαλλόντων αὐτῷ πολεμίων. Αλλ' οὐδὲ ἐπὶ δορυφόρους ἤλπιζεν ἢ στρατόν, ἀλλ' ἐπὶ Θεόν, βοηθὸν αὐτὸν ἔχων, πανοπλίαν καὶ κέρας· ὥστ' ἂν εἰπεῖν καὶ αὐτόν· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. Περιέσχον με ὠδῖνες θανάτου καὶ χείμαρροι ἀνομίας ἐξετάραξαν με. Ωδίνες ᾅδου περιεκύκλω σάν με, προέφθασαν με παγίδες θανάτου. Καὶ ἐν τῷ θλίβεσθαί με επεκαλεσάμην τὸν Κύριον, καὶ πρὸς τὸν Θεόν μου ἐκέκραξα. "Ηκουσεν ἐκ ναοῦ ἁγίου αὐτοῦ τὴν φωνήν μου, καὶ ἡ κραυγή μου ἐνώπιον αὐτοῦ εἰσελεύσεται εἰς τὰ ὦτα αὐτοῦ. Διδάσκει διὰ τούτων τίνα τρόπον, καὶ ὑπὸ τῶν χει μάρων τῆς ἀνομίας ταρασσόμενος, καὶ τὰ λοιπὰ τὰ προειρημένα πάσχων, ᾔσθετο αὐτοῦ κινδυνεύοντος, ἐπὶ τὸν λιμένα τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας κατέφευγε. Διό EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. eum Dominus de manu omnium inimicorum ejus, et de À manu Saul, et dixit. Symmachus : Canticum victo- riæ servi Domini David. Par enim fuit nos ex ipso psalmo ediscere, Da- videm, occasione victoriæ de inimicis et hostibus parta, omnis victoriæ auctori, qui ideo id est victoriæ effector, dicitur, quod victores effi- ciat, triumphalem hunc hymnum consecrasse. Quia item hic hymnus sive canticum triumphale, Davi- dis dicitur esse. Atque in finem inscribitur : quo- niam scilicet postremis vitæ ejus annis, ac post omnia quæ in historia feruntur ejus opera, pronun- tiatus est; aut quia prophetiam eorum quæ in fine sæculi obventura sunt enuntiat; sive tertio quia ad ea quæ in postrema bujus hymni parte feruntur, lector remittitur. In quo [triplici] fine, vocatio gen- tium et prophetia de Christo. Hoc autem modo va- ticinatur, ut Saulem cum aliis omnibus una com- plectatur. Alia quoque ratione ipsum de manu Saul liberavit frequenter enim per manum intelli- gitur opus. Igitur qui liberavit Davidem ex omni- bus inimicis suis, jure ac consequenter ipsum ma- joribus beneficiis devinciens, ex hac Saulis manu, sive opere, pariter eripuit, ut non paria cum illo pateretur. VERS. 2, Diligam te, Domine, fortitudo mea : Dominus firmamentum meum et refugium meum; et liberator meus. Deus meus adjutor meus, et sperabo in eum : protector meus et cornu salutis meæ et su3- ceptor meus Alia quoque sententia Deum vocat fortitudinem, humanam confitens infir- mitatem, quæ sine Deo nihil agere valeat; quare sic ait Paulus: Omnia possum in Christo qui me confortat r. Aquila porro et Symmachus, vice il- lius, fortitudo, petram interpretati sunt : aitque magnus Apostolus: Petra autem erat Christus *. Cum supra petram hanc, domum suam David fun- dasset, similis erat viro sapienti, qui adifcavit do- mum suam supra petram 36. Quapropter omnibus inimicis suis, qui pluviæ, ventorum et fluminum instar impingebant, superior effectus est. Veru neque satellitibus ac exercitui confisus est, sed Deo quem habuit opitulatorem, omni genere armo- ruin instructum et cornu salutis, ita ut diceret : In te inimicos nostros ventilabimus cornu 57. C D Psal. XLIII, 6. VERS. 5-7. Circumdederunt me dolores mor- tis, el torrentes iniquitatis conturbaverunt me. Dolo- res inferni circumdederunt me, præoccupaverunt me Laquei mortis. In tribulatione mea invocavi Domi- num, et ad Deum meum clamavi. Et exaudivit de templo sancto suc vocem meam, et clamor meus in conspectu ejus introibit in aures ejus. His docet quo pacto a torrentibus iniquitatis turbatus, et reliquis quæ supra memorantur malis circumventus, cum se in periculo constitutum esse sentiret, ad salutis suæ portum confugit. Quamobrem ait : In tribula- os Matth. jvu, 24. * Philipp. iv, 13. * Cor. x, 1.

Καὶ ἔδωκάς μοι ὑπερασπισμὸν σωτηρίας, καὶ ἡ δεξιά σου ἀντελάβετό μου. Πρὸς τούτοις ἅπασιν ὑπερασπισμὸν σωτηρίας μοι δέδωκας, τὸν σὸν Υἱὸν καταπέμψας τῇ ἰδίᾳ ἀσπίδι ὑπὲρ ἐμοῦ μαχησόμενον. Ἀκριβῶς γὰρ ἐπιστήσεις τί ποτέ ἐστι τὸ διὰ πάσης Γραφῆς προφητευόμενον σωτήριον τοῦ Θεοῦ περὶ οὗ καὶ Συμεὼν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ἔλεγεν· Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, κατὰ τὸ ῥῆμά σου ἐν εἰρήνῃ· ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί μου τὸ σωτήριόν σου. Καὶ ἡ δεξιά σου ἀντελάβετό μου. Τάχα δεξιὰ τοῦ Θεοῦ εἶναι δύναται ἐν ᾗ ἐστερέωσε τὸν οὐρανὸν, μονογενὴς Λόγος. Καὶ ἡ παιδεία σου ἀνώρθωσέ με εἰς τέλος, καὶ ἡ παιδεία σου αὐτή με διδάξει. Σύμμαχος δὲ ἐξέδωκε· Καὶ τὸ ὑπακούειν με αὐξήσει με. Ὁ δὲ Ἀκύλας· Καὶ πραότητός σου ἐπλήθυνέ με. Ἐπλάτυνας τὰ διαβήματά μου ὑποκάτω μου. Τὰ διαβήματα, καθ’ ἃ ἐκ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἐξ αἰσθητῶν ἐπὶ νοητὰ, καὶ ἀπὸ τοῦ παρόντος εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα διαβαίνω, ἐπλάτυνας ὑποκάτω μου· κατ’ ἀρχὰς γὰρ στενὰ καὶ ἐπίπονα φαινόμενα τῷ τὴν τεθλιμμένην ὁδεύειν ὁδόν· ὑπεράνω αὐτῶν τῇ προκοπῇ γεγενημένος, πλατυνθέντα αὐτὰ ἐθεασάμην.

ἐν ἡμέρᾳ ᾗ ἐῤῥύσατο αὐτὸν Κύριος ἐκ χειρὸς πάντων τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, καὶ ἐκ χειρὸς Σαούλ, καὶ εἶπε. Σύμμαχος· Ἐπινίκιον τοῦ δούλου Κυ- ρίου τοῦ Δαυΐδ. νικοποιός, Β Εδει γὰρ ἡμᾶς ἀναγκαίως ἀπὸ τοῦ ψαλμοῦ γνώσ ναι, ὅτι ἐπὶ ταῖς νίκαις ταῖς κατὰ τῶν ἐχθρῶν καὶ πολεμίων τὸν προκείμενον ὕμνον ἐπινίκιον τῷ πάσης νίκης αἰτίῳ, τῷ καὶ νικητὰς ἀπεργαζο μένῳ, καὶ διὰ τοῦτο νικοποιῷ κεκλημένῳ, ἀνέθηκεν ὁ Δαυΐδ· καὶ ὅτι ἐπινίκιος οὗτος ὁ ὕμνος ἢ ἡ ᾠδὴ εἴρηται τοῦ Δαυΐδ. Εἰς τὸ τέλος δὲ, ἤτοι διὰ τὸ ἀμφὶ τοὺς τελευταίους τῆς ζωῆς αὐτοῦ χρόνους, καὶ μετὰ πάσας αὐτοῦ τὰς πράξεις τὰς φερομένας ἐν τῇ ἱστο ρία λελέχθαι· ἢ διὰ τὸ προφητείας περιέχειν τῶν μελλόντων ἔσεσθαι ἐπὶ συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος· ἢ τρίτον, διὰ τὸ ἐπὶ τὰ τέλη τῶν ἐμφερομένων λόγων τοῦ προκειμένου ὕμνου τὸν ἐντυγχάνοντα παραπέμ πειν· ἐν οἷς τέλεσιν ἡ κλῆσις τῶν ἐθνῶν καὶ ἡ περί τοῦ Χριστοῦ προφητεία. Τοῦτον θεσπίζει τὸν τρό που, συμπαραλαμβανομένου τοῖς πᾶσι καὶ τοῦ Σαούλ. Καὶ ἄλλως δὲ αὐτὸν ἐκ χειρὸς Σαούλ ἐῤῥύσατο, τῆς χειρὸς πολλάκις ἀντὶ πράξεως παραλαμβανομένης. Εἰκότως οὖν ὁ φυσάμενος Δαυτὸ ἐκ πάντων τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, μειζόνως αὐτὸν εὐεργετῶν, καὶ ταύ της τῆς χειρὸς τοῦ Σαούλ, τουτέστι τῆς πράξεως αὐτοῦ, ἐῤῥύσατο, ὡς μὴ τὰ ὅμοια παθεῖν ἐκείνῳ. Αγαπήσω σε, Κύριε, ισχύς μου· Κύριος στε ρέωμά μου καὶ καταφυγή μου, καὶ ῥύστης μου. ῾Ο Θεός μου, βοηθός μου, καὶ ἐλπιῶ ἐπ' αὐτόν ὑπερασπιστής μου, καὶ κέρας τῆς σωτηρίας μου, καὶ ἀντιλήπτωρ μου : Καὶ ἄλλως δὲ ἰσχὺν καλεῖ τὸν Θεὸν, ὁμολογῶν τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν, καὶ ὡς οὐδὲν ἂν ἴσχυσεν ἄνευ Θεοῦ· καὶ Παῦλος γὰρ ἔφη· Πάντα ισχύω ἐν τῷ ἐνδυνα μοῦντί με Χριστῷ. Ακύλας δὲ καὶ Σύμμαχος ἀντὶ τοῦ, στερέωμα, πέτραν ἡρμήνευσαν· ἔφη δὲ καὶ ὁ μέγας Απόστολος· Ἡ πέτρα δὲ ἦν ὁ Χριστός. Ἐπὶ ταύ- την τὴν πέτραν τὴν ἑαυτοῦ οἰκίαν οἰκοδομῶν ὁ Δαυΐδ, ἀφωμοίωτο τῷ φρονίμῳ τῷ οἰκοδομήσαντι τὴν ἑαυτοῦ οἰκίαν ἐπὶ τὴν πέτραν. Διὸ καὶ πάντων κρείττων ἐγένετο, τῶν ὑετοῦ δίκην, πνευμάτων το καὶ ποταμῶν προσβαλλόντων αὐτῷ πολεμίων. Αλλ' οὐδὲ ἐπὶ δορυφόρους ἤλπιζεν ἢ στρατόν, ἀλλ' ἐπὶ Θεόν, βοηθὸν αὐτὸν ἔχων, πανοπλίαν καὶ κέρας· ὥστ' ἂν εἰπεῖν καὶ αὐτόν· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. Περιέσχον με ὠδῖνες θανάτου καὶ χείμαρροι ἀνομίας ἐξετάραξαν με. Ωδίνες ᾅδου περιεκύκλω σάν με, προέφθασαν με παγίδες θανάτου. Καὶ ἐν τῷ θλίβεσθαί με επεκαλεσάμην τὸν Κύριον, καὶ πρὸς τὸν Θεόν μου ἐκέκραξα. "Ηκουσεν ἐκ ναοῦ ἁγίου αὐτοῦ τὴν φωνήν μου, καὶ ἡ κραυγή μου ἐνώπιον αὐτοῦ εἰσελεύσεται εἰς τὰ ὦτα αὐτοῦ. Διδάσκει διὰ τούτων τίνα τρόπον, καὶ ὑπὸ τῶν χει μάρων τῆς ἀνομίας ταρασσόμενος, καὶ τὰ λοιπὰ τὰ προειρημένα πάσχων, ᾔσθετο αὐτοῦ κινδυνεύοντος, ἐπὶ τὸν λιμένα τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας κατέφευγε. Διό EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. eum Dominus de manu omnium inimicorum ejus, et de À manu Saul, et dixit. Symmachus : Canticum victo- riæ servi Domini David. Par enim fuit nos ex ipso psalmo ediscere, Da- videm, occasione victoriæ de inimicis et hostibus parta, omnis victoriæ auctori, qui ideo id est victoriæ effector, dicitur, quod victores effi- ciat, triumphalem hunc hymnum consecrasse. Quia item hic hymnus sive canticum triumphale, Davi- dis dicitur esse. Atque in finem inscribitur : quo- niam scilicet postremis vitæ ejus annis, ac post omnia quæ in historia feruntur ejus opera, pronun- tiatus est; aut quia prophetiam eorum quæ in fine sæculi obventura sunt enuntiat; sive tertio quia ad ea quæ in postrema bujus hymni parte feruntur, lector remittitur. In quo [triplici] fine, vocatio gen- tium et prophetia de Christo. Hoc autem modo va- ticinatur, ut Saulem cum aliis omnibus una com- plectatur. Alia quoque ratione ipsum de manu Saul liberavit frequenter enim per manum intelli- gitur opus. Igitur qui liberavit Davidem ex omni- bus inimicis suis, jure ac consequenter ipsum ma- joribus beneficiis devinciens, ex hac Saulis manu, sive opere, pariter eripuit, ut non paria cum illo pateretur. VERS. 2, Diligam te, Domine, fortitudo mea : Dominus firmamentum meum et refugium meum; et liberator meus. Deus meus adjutor meus, et sperabo in eum : protector meus et cornu salutis meæ et su3- ceptor meus Alia quoque sententia Deum vocat fortitudinem, humanam confitens infir- mitatem, quæ sine Deo nihil agere valeat; quare sic ait Paulus: Omnia possum in Christo qui me confortat r. Aquila porro et Symmachus, vice il- lius, fortitudo, petram interpretati sunt : aitque magnus Apostolus: Petra autem erat Christus *. Cum supra petram hanc, domum suam David fun- dasset, similis erat viro sapienti, qui adifcavit do- mum suam supra petram 36. Quapropter omnibus inimicis suis, qui pluviæ, ventorum et fluminum instar impingebant, superior effectus est. Veru neque satellitibus ac exercitui confisus est, sed Deo quem habuit opitulatorem, omni genere armo- ruin instructum et cornu salutis, ita ut diceret : In te inimicos nostros ventilabimus cornu 57. C D Psal. XLIII, 6. VERS. 5-7. Circumdederunt me dolores mor- tis, el torrentes iniquitatis conturbaverunt me. Dolo- res inferni circumdederunt me, præoccupaverunt me Laquei mortis. In tribulatione mea invocavi Domi- num, et ad Deum meum clamavi. Et exaudivit de templo sancto suc vocem meam, et clamor meus in conspectu ejus introibit in aures ejus. His docet quo pacto a torrentibus iniquitatis turbatus, et reliquis quæ supra memorantur malis circumventus, cum se in periculo constitutum esse sentiret, ad salutis suæ portum confugit. Quamobrem ait : In tribula- os Matth. jvu, 24. * Philipp. iv, 13. * Cor. x, 1.

PG 23:183Ὁ γὰρ ἀνωτέρω τῶν προκοπῶν γεγενημένος, τῷ ἐπὶ τέλος ἐφθακέναι, οὐκέτι αἴσθεται τῆς στενότητος, τῶν πόνων καὶ ἱδρώτων τῶν ἐπὶ ταῖς προκοπαῖς, ἐν εὐρυχωρίᾳ γεγενημένος. Καὶ οὐκ ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου. Εἰ διηνεκῶς ἐν τῷ πονεῖν ἐτέλουν, κἂν ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου, τουτέστι τοῦ ἔσω ἀνθρώπου τὰ σκέλη· ἐπειδὴ μετὰ τοὺς ὑπὲρ ἀρετῆς καμάτους ἀνάπαυλα διαδέχεται, οὐκ ἀσθενεῖ, ἀλλ’ ἰσχυροποιεῖται τὰ ἴχνη μου, ὥστ’ ἂν εἰπεῖν· Καὶ ἔστησας ἐν εὐρυχώρῳ τοὺς πόδας μου. Ἀλλὰ καὶ ὁ Ἰησοῦ ἑπόμενος ἐπακολουθεῖ τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ· ἐξ αὐτοῦ τοῦ πατεῖν τὴν τετριμμένην ὑπὸ Ἰησοῦ ὁδὸν ἰσχυρὰ κτᾶται τὰ ἴδια ἴχνη, ὡς ἔργῳ φάναι· Οὐκ ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου ἐν τῇ στενοχωρίᾳ τῆς θλίψεως. Καταδιώξω τοὺς ἐχθρούς μου καὶ καταλήψομαι αὐτοὺς, καὶ οὐκ ἀποστραφήσομαι ἕως ἂν ἐκλείπωσιν. Ἐκθλίψω αὐτοὺς καὶ οὐ μὴ δύνωνται στῆναι, πεσοῦνται ὑπὸ τοὺς πόδας μου. Καὶ ὅσων ἐχθρῶν καὶ πολεμίων περιγέγονε διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ βοηθείας Καὶ τοῦτο δέ μοι, φησὶν, παρὰ τῆς σῆς χάριτος ὑπῆρξε, τὸ μὴ στενοχωρηθῆναί μου τοὺς πόδας, καὶ τὸ μὴ δικτύοις τῶν ἐχθρῶν, καὶ τοῖς σκανδάλοις τοῖς ὑπ’ αὐτῶν προβεβλημένοις περιπαρῆναι.

φησιν· Ἐν τῷ θλίβεσθαι ἐπεκαλεσάμην τον Κύ- Α ριον, καὶ πρὸς τὸν Θεόν μου ἐκέκραξα. Εἶτα διδάσκει, ὡς οὐκ ἠστόχησε τοῦ σκοποῦ τοιαῦτα πιστεύσας· ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Διὸ ἐπιφέ- ρει· Ηκουσεν ἐκ ναοῦ ἁγίου αὐτοῦ φωνῆς μου, καὶ ἡ κραυγή μου ενώπιον αὐτοῦ εἰσελεύσεται εἰς τὰ ὦτα αὐτοῦ. Ναὸν δὲ Θεοῦ ἐν τούτοις ποῖον χρὴ νοεῖν λέγεσθαι ὑπὸ τοῦ Δαυΐδ, μήπω τοῦ ἐν Ίε- ροσολύμοις οἴκου κατεσκευασμένου, ἢ πάντως που τὴν ἐπουράνιον πόλιν τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν ἄνω Ἱg- ρουσαλήμ, ἧς εἰκὼν ἐτύγχανεν ὁ ἐπὶ τῆς γῆς κατο εσκευασμένος νεώς ; Καὶ ἐσαλεύθη καὶ ἔντρομος ἐγενήθη ἡ γῆ, καὶ τὰ θεμέλια τῶν ἐρέων ἐταράχθησαν καὶ ἐσαλεύ θησαν, ότι ώργίσθη αὐτοῖς ὁ Θεός. Λευκότατα προφητεύων τὴν κατάβασιν τοῦ Κυρίου διὰ τὸν θά νατον καὶ τοὺς χειμάρρους τῆς ἀνομίας, διά τε τὰς ὠδῖνας τοῦ ᾅδου καὶ τὰς παγίδας τοῦ θανάτου, τὴν ἐξ οὐρανῶν κατάβασιν πεποιημένου. Ἐπὶ τῇ κατα- βάσει αὐτοῦ τίνα πέπρακται προδιηγεῖται λέγων· Καὶ ἐσαλεύθη καὶ ἔντρομος ἐγενήθη ἡ γῆ· ἀνθ' οὗ Ακύλας φησί. Καὶ ἐκινήθη καὶ ἐσείσθη ἡ γῆ. Μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ τὸ ἔργον. Ως γὰρ ἐπεδήμει ἡ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τῇ γῇ κατὰ τὴν ἔνσαρκον αὐτοῦ πα ρουσίαν, πάντες οἱ τὸ τῆς γῆς στοιχεῖον οἰκοῦντες ἐκινήθησαν καὶ ἐπείσθησαν· πασά τε ἀκοὴ Ἑλληνική τε καὶ βάρβαρος ἐπληροῦτο τῆς περὶ αὐτοῦ φήμης. Τὰ δὲ λεγόμενα τῶν ὀρέων θεμέλια ἐταράχθησαν καὶ ἐσαλεύθησαν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, περιετράπη- σαν, ὅτι ὠργίσθη αὐτοῖς. Ορη δὲ ἦν τὰ ὑψώματα τὰ ἐπαιρόμενα κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ, δυνάμεις τινὲς ἀντικείμενα:, αἱ τὸν μακρὸν αἰῶνα τοὺς ἐπὶ γῆς ἅπαντας ἀποπλανήσασαι διὰ τῆς πολυθέου δεισι- δαιμονίας. Τούτων οὖν ὀρέων τὰ θεμέλια τουτέστι τὰ βάθη καὶ οἱ λογισμοί, τῆς τοῦ Κυρίου δυνάμεως αι- σθόμενα, ἐταράχθησαν, ὅτι ὠργίσθη αὐτοῖς. Τί οὖν ἐνεργεῖ ἡ ὀργὴ κατὰ τῶν ἀποδοθέντων ὀρέων, ἑξῆς διδάσκει λέγων· Ἀνέβη καπνὸς ἐν ὀργῇ αὐτοῦ. Ὥσπερ γὰρ δαλοῦ καιομένου ὑπὸ πυρός, κάπειτα σβεννυμένου, καπνὸς ἀποδίδοται, τὸν αὐτὸν τρόπον αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις, πάλαι μὲν πρότερον πυρὶ παραβαλλόμεναι, τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχὰς κατέφλε- τον καὶ ἐξέκαιον· ἐπεὶ δ᾽ ἐσβέννυτο αὐτῶν τὸ πῦρ ἀπὸ τῆς ὀργῆς τοῦ Κυρίου, τὰ σημεῖα τῆς σβέσεως αὐτῶν ἐδήλου ὁ ἐξ αὐτῶν ἀναπεμπόμενος καπνός, Είθ' ἑξῆς εἴρηται· Καὶ πῦρ ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ καταφλεγήσεται· ἄνθρακες ἀνήφθησαν ἀπ' αὐτοῦ. Ταῦτα γὰρ ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς ἐνήργει ἀφανῶς κατὰ τῶν ἀντικειμένων δυνάμεων, τὸ πῦρ αὐτὸν σβεννὺς ἑτέρῳ πυρὶ κρείττονι καὶ δυνατωτέρῳ. Διὰ λέλεκται παρὰ Μωϋσεῖ· Ὁ Θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον ἐστί· καὶ ἐν Ψαλμοῖς· Πῦρ ἐναντίον αὐτοῦ προπο- ψεύσεται, καὶ φλογιεῖ κύκλῳ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ· καὶ πάλιν· ῾Ο Θεὸς ἐμφανῶς ἤξει, ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ οὐ παρασιωπηθήσεται· πῦρ ἐνώπιον αὐτοῦ : ■ ει σε COMMENTARIA IN PSALMOS. tione mea invocavi Dominum, et ad Deum meum B C D Rom. v, 5. * Deut. 17, 24. ** Psal. xcvi, 3. PATROL. GR. XXIII. clamavi. Exinde docet se a scopo minime aber- rasse, cum tali fiducia plenus esset ; nam spes non confundit s. Ideoque subjungit : Exaudivit de ten- plo sancto suo vocem meam, et clamor meus in con- spectu ejus introibit in aures ejus. Templum Dei quodnam a Davide memorari hic intelligendum, cum Hierosolymitana domus nondum excitata es- set; nisi cœlestem Dei civitatem, supernam illam Jerusalem, cujus imago fuit templum in terra con- structum ? VERS. 8. Commota est et contremuit terra, funda- menta montium conturbata sunt et commota sunt, quoniam iratus est eis Deus. Istis manifestissime vaticinatur futurum Domini descensum propter morten, necnon propter torrentes iniquitatis, do- lores inferni, et laqueos mortis; quæ in causa fuere cur ex cœlis descenderet. In descensu autem ejus quænam gesta sint, prius enarravit bis verbis: Commola est et contremuit terra: pro quo Aquila, mota est et concussa est terra, interpretatur. Et sane dicti illius veritatem res ipsa gesta testificatur: cum enim Filius Dei in terra, tempore adventus sui car- nalis, peregrinabatur; quotquot terrenum elemen- tum incolunt, commoti ac concussi sunt, ac per Græcorum barbarorumque aures ubique fama ejus percrebuit : ea vero quæ fundamenta montium vo- cantur, conturbata sunt et commota sunt, vel juxta Symmachum, circumversa sunt, quoniam iratus est eis. Montes autem erant sublimitates omnes quæ ad- versus cogitationem Dei erigebantur, scilicet adver- sariæ quædam potestates, quæ per longa sæculo- rum spatia terrigenas omnes in multiplicium deo- rum superstitionem atque errorem abduxerant. Horum igitur montium fundamenta, id est altiora consilia et cogitationes, Domini virtutem cum per- sentiscerent, conturbata sunt, quoniam iratus est eis. VERS. 9, 10. Quid itaque operetur ira adversus montes illos sibi traditos, deinde aperit bisce ver- bis: Ascendit ſumus in ira ejus. Sicut enim torris ignitus si exstinguatur, tunc fumus emittitur, pari modo adversariæ potestates jam pridem conjectæ in ignem, hominum animas incendebant combure- bantque ; igne autem ab ira Domini exstincto, emis- sus inde fumus exstinctionis signa edidit. Deinde pergit dicere, et ignis a facie ejus exardescet, car- bones succensi sunt ab eo. Hæc omnia enim Dei Fi- lius contra adversarias potestates clam operabatur, qui eorum ignem altero igne potentiori ac arden- tiori exstinxerat. Quare apud Moysem dicitur : Deus noster ignis consumens est ", et in psalmis : Ignis ante ipsum præcedet, et inflammabit in circuitu inimicos ejus ; ac rursum : Deus manifeste veniet, Deus noster, et non silebit: ignis in conspectu ejus exardescet, et in circuitu ejus tempestas valida Hunc etiam ignem Salvator indicavit : Ignem veni 3. Psal. XLIS, •

Ταῦτα γὰρ πάντα περιελὼν σὺ αὐτὸς ὁ Θεός μου, ὁμαλὴν κατηρτίσω μου τὴν πορείαν. Τὸ δὲ, Πεσοῦνται ὑπὸ τοὺς πόδας μου, νοήσεις ἐπαξίως τοῦ προφητικοῦ πνεύματος, τῆς τοῦ Σωτῆρος πρὸς τοὺς ἀποστόλους ἐπαγγελίας μνησθεὶς δι’ ἧς πρὸς αὐτοὺς ἔλεγεν· Ἰδοὺ δίδωμι ὑμῖν ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Καὶ περιέζωσάς με δύναμιν εἰς πόλεμον, συνεπόδισας πάντας τοὺς ἐπανισταμένους ἐπ’ ἐμὲ ὑποκάτω μου. Ἐμοὶ μὲν, φησὶν, ἀνδρείαν ἐδωρήσω καὶ ῥώμην. Εἰπὼν ἀνωτέρω· Ὁ Θεὸς ὁ περιζωννύων με δύναμιν, ἐνταῦθα καὶ τοῦ ἔργου τὸ ἀποτέλεσμα διδάσκει λέγων· Καὶ περιέζωσάς με δύναμιν εἰς πόλεμον· καὶ τοὺς ἐχθρούς μου ἔδωκάς μοι νῶτον· οἱ ἐκ μετανοίας ἄρτι τῆς ἔχθρας ἀπαλλαττόμενοι, διὰ τὸ μηδέπω τὴν ἐπ’ ἀρετῇ παῤῥησίαν ἔχειν, τεθεῖεν τοῦ Ἰησοῦ νῶτος ὑπὸ τοῦ Πατρός· οὕτω γὰρ καὶ ἀκολουθῆσαι αὐτῷ ὀπίσω γενόμενοι δυνήσονται. Τάχα δὲ καὶ τοῦτο ῥηθείη· Ὁ σπουδαῖος, παῤῥησίαν πρὸς τὸν Θεὸν κεκτημένος, ἐνώπιον Κυρίου παρίσταται· ὁ δὲ φαῦλος, ὀπίσω ἐκβαλλόμενος διὰ τὴν ἰδίαν κακίαν, νῶτος τεθήσεται τοῦ Κυρίου.

φησιν· Ἐν τῷ θλίβεσθαι ἐπεκαλεσάμην τον Κύ- Α ριον, καὶ πρὸς τὸν Θεόν μου ἐκέκραξα. Εἶτα διδάσκει, ὡς οὐκ ἠστόχησε τοῦ σκοποῦ τοιαῦτα πιστεύσας· ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Διὸ ἐπιφέ- ρει· Ηκουσεν ἐκ ναοῦ ἁγίου αὐτοῦ φωνῆς μου, καὶ ἡ κραυγή μου ενώπιον αὐτοῦ εἰσελεύσεται εἰς τὰ ὦτα αὐτοῦ. Ναὸν δὲ Θεοῦ ἐν τούτοις ποῖον χρὴ νοεῖν λέγεσθαι ὑπὸ τοῦ Δαυΐδ, μήπω τοῦ ἐν Ίε- ροσολύμοις οἴκου κατεσκευασμένου, ἢ πάντως που τὴν ἐπουράνιον πόλιν τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν ἄνω Ἱg- ρουσαλήμ, ἧς εἰκὼν ἐτύγχανεν ὁ ἐπὶ τῆς γῆς κατο εσκευασμένος νεώς ; Καὶ ἐσαλεύθη καὶ ἔντρομος ἐγενήθη ἡ γῆ, καὶ τὰ θεμέλια τῶν ἐρέων ἐταράχθησαν καὶ ἐσαλεύ θησαν, ότι ώργίσθη αὐτοῖς ὁ Θεός. Λευκότατα προφητεύων τὴν κατάβασιν τοῦ Κυρίου διὰ τὸν θά νατον καὶ τοὺς χειμάρρους τῆς ἀνομίας, διά τε τὰς ὠδῖνας τοῦ ᾅδου καὶ τὰς παγίδας τοῦ θανάτου, τὴν ἐξ οὐρανῶν κατάβασιν πεποιημένου. Ἐπὶ τῇ κατα- βάσει αὐτοῦ τίνα πέπρακται προδιηγεῖται λέγων· Καὶ ἐσαλεύθη καὶ ἔντρομος ἐγενήθη ἡ γῆ· ἀνθ' οὗ Ακύλας φησί. Καὶ ἐκινήθη καὶ ἐσείσθη ἡ γῆ. Μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ τὸ ἔργον. Ως γὰρ ἐπεδήμει ἡ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τῇ γῇ κατὰ τὴν ἔνσαρκον αὐτοῦ πα ρουσίαν, πάντες οἱ τὸ τῆς γῆς στοιχεῖον οἰκοῦντες ἐκινήθησαν καὶ ἐπείσθησαν· πασά τε ἀκοὴ Ἑλληνική τε καὶ βάρβαρος ἐπληροῦτο τῆς περὶ αὐτοῦ φήμης. Τὰ δὲ λεγόμενα τῶν ὀρέων θεμέλια ἐταράχθησαν καὶ ἐσαλεύθησαν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, περιετράπη- σαν, ὅτι ὠργίσθη αὐτοῖς. Ορη δὲ ἦν τὰ ὑψώματα τὰ ἐπαιρόμενα κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ, δυνάμεις τινὲς ἀντικείμενα:, αἱ τὸν μακρὸν αἰῶνα τοὺς ἐπὶ γῆς ἅπαντας ἀποπλανήσασαι διὰ τῆς πολυθέου δεισι- δαιμονίας. Τούτων οὖν ὀρέων τὰ θεμέλια τουτέστι τὰ βάθη καὶ οἱ λογισμοί, τῆς τοῦ Κυρίου δυνάμεως αι- σθόμενα, ἐταράχθησαν, ὅτι ὠργίσθη αὐτοῖς. Τί οὖν ἐνεργεῖ ἡ ὀργὴ κατὰ τῶν ἀποδοθέντων ὀρέων, ἑξῆς διδάσκει λέγων· Ἀνέβη καπνὸς ἐν ὀργῇ αὐτοῦ. Ὥσπερ γὰρ δαλοῦ καιομένου ὑπὸ πυρός, κάπειτα σβεννυμένου, καπνὸς ἀποδίδοται, τὸν αὐτὸν τρόπον αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις, πάλαι μὲν πρότερον πυρὶ παραβαλλόμεναι, τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχὰς κατέφλε- τον καὶ ἐξέκαιον· ἐπεὶ δ᾽ ἐσβέννυτο αὐτῶν τὸ πῦρ ἀπὸ τῆς ὀργῆς τοῦ Κυρίου, τὰ σημεῖα τῆς σβέσεως αὐτῶν ἐδήλου ὁ ἐξ αὐτῶν ἀναπεμπόμενος καπνός, Είθ' ἑξῆς εἴρηται· Καὶ πῦρ ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ καταφλεγήσεται· ἄνθρακες ἀνήφθησαν ἀπ' αὐτοῦ. Ταῦτα γὰρ ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς ἐνήργει ἀφανῶς κατὰ τῶν ἀντικειμένων δυνάμεων, τὸ πῦρ αὐτὸν σβεννὺς ἑτέρῳ πυρὶ κρείττονι καὶ δυνατωτέρῳ. Διὰ λέλεκται παρὰ Μωϋσεῖ· Ὁ Θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον ἐστί· καὶ ἐν Ψαλμοῖς· Πῦρ ἐναντίον αὐτοῦ προπο- ψεύσεται, καὶ φλογιεῖ κύκλῳ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ· καὶ πάλιν· ῾Ο Θεὸς ἐμφανῶς ἤξει, ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ οὐ παρασιωπηθήσεται· πῦρ ἐνώπιον αὐτοῦ : ■ ει σε COMMENTARIA IN PSALMOS. tione mea invocavi Dominum, et ad Deum meum B C D Rom. v, 5. * Deut. 17, 24. ** Psal. xcvi, 3. PATROL. GR. XXIII. clamavi. Exinde docet se a scopo minime aber- rasse, cum tali fiducia plenus esset ; nam spes non confundit s. Ideoque subjungit : Exaudivit de ten- plo sancto suo vocem meam, et clamor meus in con- spectu ejus introibit in aures ejus. Templum Dei quodnam a Davide memorari hic intelligendum, cum Hierosolymitana domus nondum excitata es- set; nisi cœlestem Dei civitatem, supernam illam Jerusalem, cujus imago fuit templum in terra con- structum ? VERS. 8. Commota est et contremuit terra, funda- menta montium conturbata sunt et commota sunt, quoniam iratus est eis Deus. Istis manifestissime vaticinatur futurum Domini descensum propter morten, necnon propter torrentes iniquitatis, do- lores inferni, et laqueos mortis; quæ in causa fuere cur ex cœlis descenderet. In descensu autem ejus quænam gesta sint, prius enarravit bis verbis: Commola est et contremuit terra: pro quo Aquila, mota est et concussa est terra, interpretatur. Et sane dicti illius veritatem res ipsa gesta testificatur: cum enim Filius Dei in terra, tempore adventus sui car- nalis, peregrinabatur; quotquot terrenum elemen- tum incolunt, commoti ac concussi sunt, ac per Græcorum barbarorumque aures ubique fama ejus percrebuit : ea vero quæ fundamenta montium vo- cantur, conturbata sunt et commota sunt, vel juxta Symmachum, circumversa sunt, quoniam iratus est eis. Montes autem erant sublimitates omnes quæ ad- versus cogitationem Dei erigebantur, scilicet adver- sariæ quædam potestates, quæ per longa sæculo- rum spatia terrigenas omnes in multiplicium deo- rum superstitionem atque errorem abduxerant. Horum igitur montium fundamenta, id est altiora consilia et cogitationes, Domini virtutem cum per- sentiscerent, conturbata sunt, quoniam iratus est eis. VERS. 9, 10. Quid itaque operetur ira adversus montes illos sibi traditos, deinde aperit bisce ver- bis: Ascendit ſumus in ira ejus. Sicut enim torris ignitus si exstinguatur, tunc fumus emittitur, pari modo adversariæ potestates jam pridem conjectæ in ignem, hominum animas incendebant combure- bantque ; igne autem ab ira Domini exstincto, emis- sus inde fumus exstinctionis signa edidit. Deinde pergit dicere, et ignis a facie ejus exardescet, car- bones succensi sunt ab eo. Hæc omnia enim Dei Fi- lius contra adversarias potestates clam operabatur, qui eorum ignem altero igne potentiori ac arden- tiori exstinxerat. Quare apud Moysem dicitur : Deus noster ignis consumens est ", et in psalmis : Ignis ante ipsum præcedet, et inflammabit in circuitu inimicos ejus ; ac rursum : Deus manifeste veniet, Deus noster, et non silebit: ignis in conspectu ejus exardescet, et in circuitu ejus tempestas valida Hunc etiam ignem Salvator indicavit : Ignem veni 3. Psal. XLIS, •

Ἐπεὶ γὰρ πρότεροι αὐτοὶ οἱ φαῦλοι ἔστρεψαν πρὸς αὐτὸν νῶτα, καὶ οὐχὶ πρόσωπα αὐτῶν, καὶ αὐτὸς, ἀποστραφεὶς αὐτοὺς, νῶτος αὐτοὺς ἕξει. Εἰ δὲ καὶ πᾶς δίκαιος ταῦτα λέγοι, ἐρεῖς, ὅτι αἱ μοχθηραὶ δυνάμεις, εἰς πρόςωπον ἐρχόμεναι, βλάπτουσι τοὺς ὁρῶντας διὰ παντὸς ὄντες εἰδεχθεῖς· εἰς νῶτον δὲ ῥιφέντες, οὐδὲν δυνήσονται ἐπὶ τούτου τεκταίνεσθαι, κατὰ τό· Ἐπὶ τοῦ νώτου μου ἐτέκταινον οἱ ἁμαρτωλοί. Ζῇ Κύριος, καὶ εὐλογητὸς ὁ Θεός μου, καὶ ὑψωθήτω ὁ Θεὸς τῆς σωτηρίας μου. Ὁ Θεὸς ὁ διδοὺς ἐκδικήσεις ἐμοὶ, καὶ ὑποτάξας λαοὺς ὑπ’ ἐμὲ, ὁ ῥύστης μου ἐξ ἐχθρῶν ὀργίλων. Εἰ γὰρ καὶ ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν, κλίνας οὐρανοὺς καὶ καταβὰς, ἀλλ’ ὑψηλός ἐστι, κατὰ τό· Ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσεν καὶ ἐχαρίσατο αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα. Ὁ Θεὸς ὁ διδοὺς ἐκδικήσεις ἐμοὶ, καὶ ὑποτάσσων λαοὺς ὑπ’ ἐμὲ, ὁ ῥύστης μου ἐξ ἐχθρῶν μου ὀργίλων, ἀπὸ τῶν ἐπανισταμένων ἐπ’ ἐμὲ ὑψώσεις με, καὶ ἀπὸ ἀνδρὸς ἀδίκου ῥῦσαί με. Τῷ μὲν γὰρ ἀπειθοῦντι λαῷ καὶ ἀντιλέγοντι ἐπάξειν τὰς ἐκδικήσεις καὶ τὰς τιμωρίας εἴρηται· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Ὁ Θεὸς ὁ παρασχὼν τιμωρίας ἐμοί· τῷ δ’ ἑτέρῳ τάγματι περὶ οὗ ἀνωτέρω εἴρηται·

φησιν· Ἐν τῷ θλίβεσθαι ἐπεκαλεσάμην τον Κύ- Α ριον, καὶ πρὸς τὸν Θεόν μου ἐκέκραξα. Εἶτα διδάσκει, ὡς οὐκ ἠστόχησε τοῦ σκοποῦ τοιαῦτα πιστεύσας· ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Διὸ ἐπιφέ- ρει· Ηκουσεν ἐκ ναοῦ ἁγίου αὐτοῦ φωνῆς μου, καὶ ἡ κραυγή μου ενώπιον αὐτοῦ εἰσελεύσεται εἰς τὰ ὦτα αὐτοῦ. Ναὸν δὲ Θεοῦ ἐν τούτοις ποῖον χρὴ νοεῖν λέγεσθαι ὑπὸ τοῦ Δαυΐδ, μήπω τοῦ ἐν Ίε- ροσολύμοις οἴκου κατεσκευασμένου, ἢ πάντως που τὴν ἐπουράνιον πόλιν τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν ἄνω Ἱg- ρουσαλήμ, ἧς εἰκὼν ἐτύγχανεν ὁ ἐπὶ τῆς γῆς κατο εσκευασμένος νεώς ; Καὶ ἐσαλεύθη καὶ ἔντρομος ἐγενήθη ἡ γῆ, καὶ τὰ θεμέλια τῶν ἐρέων ἐταράχθησαν καὶ ἐσαλεύ θησαν, ότι ώργίσθη αὐτοῖς ὁ Θεός. Λευκότατα προφητεύων τὴν κατάβασιν τοῦ Κυρίου διὰ τὸν θά νατον καὶ τοὺς χειμάρρους τῆς ἀνομίας, διά τε τὰς ὠδῖνας τοῦ ᾅδου καὶ τὰς παγίδας τοῦ θανάτου, τὴν ἐξ οὐρανῶν κατάβασιν πεποιημένου. Ἐπὶ τῇ κατα- βάσει αὐτοῦ τίνα πέπρακται προδιηγεῖται λέγων· Καὶ ἐσαλεύθη καὶ ἔντρομος ἐγενήθη ἡ γῆ· ἀνθ' οὗ Ακύλας φησί. Καὶ ἐκινήθη καὶ ἐσείσθη ἡ γῆ. Μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ τὸ ἔργον. Ως γὰρ ἐπεδήμει ἡ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τῇ γῇ κατὰ τὴν ἔνσαρκον αὐτοῦ πα ρουσίαν, πάντες οἱ τὸ τῆς γῆς στοιχεῖον οἰκοῦντες ἐκινήθησαν καὶ ἐπείσθησαν· πασά τε ἀκοὴ Ἑλληνική τε καὶ βάρβαρος ἐπληροῦτο τῆς περὶ αὐτοῦ φήμης. Τὰ δὲ λεγόμενα τῶν ὀρέων θεμέλια ἐταράχθησαν καὶ ἐσαλεύθησαν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, περιετράπη- σαν, ὅτι ὠργίσθη αὐτοῖς. Ορη δὲ ἦν τὰ ὑψώματα τὰ ἐπαιρόμενα κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ, δυνάμεις τινὲς ἀντικείμενα:, αἱ τὸν μακρὸν αἰῶνα τοὺς ἐπὶ γῆς ἅπαντας ἀποπλανήσασαι διὰ τῆς πολυθέου δεισι- δαιμονίας. Τούτων οὖν ὀρέων τὰ θεμέλια τουτέστι τὰ βάθη καὶ οἱ λογισμοί, τῆς τοῦ Κυρίου δυνάμεως αι- σθόμενα, ἐταράχθησαν, ὅτι ὠργίσθη αὐτοῖς. Τί οὖν ἐνεργεῖ ἡ ὀργὴ κατὰ τῶν ἀποδοθέντων ὀρέων, ἑξῆς διδάσκει λέγων· Ἀνέβη καπνὸς ἐν ὀργῇ αὐτοῦ. Ὥσπερ γὰρ δαλοῦ καιομένου ὑπὸ πυρός, κάπειτα σβεννυμένου, καπνὸς ἀποδίδοται, τὸν αὐτὸν τρόπον αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις, πάλαι μὲν πρότερον πυρὶ παραβαλλόμεναι, τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχὰς κατέφλε- τον καὶ ἐξέκαιον· ἐπεὶ δ᾽ ἐσβέννυτο αὐτῶν τὸ πῦρ ἀπὸ τῆς ὀργῆς τοῦ Κυρίου, τὰ σημεῖα τῆς σβέσεως αὐτῶν ἐδήλου ὁ ἐξ αὐτῶν ἀναπεμπόμενος καπνός, Είθ' ἑξῆς εἴρηται· Καὶ πῦρ ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ καταφλεγήσεται· ἄνθρακες ἀνήφθησαν ἀπ' αὐτοῦ. Ταῦτα γὰρ ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς ἐνήργει ἀφανῶς κατὰ τῶν ἀντικειμένων δυνάμεων, τὸ πῦρ αὐτὸν σβεννὺς ἑτέρῳ πυρὶ κρείττονι καὶ δυνατωτέρῳ. Διὰ λέλεκται παρὰ Μωϋσεῖ· Ὁ Θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον ἐστί· καὶ ἐν Ψαλμοῖς· Πῦρ ἐναντίον αὐτοῦ προπο- ψεύσεται, καὶ φλογιεῖ κύκλῳ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ· καὶ πάλιν· ῾Ο Θεὸς ἐμφανῶς ἤξει, ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ οὐ παρασιωπηθήσεται· πῦρ ἐνώπιον αὐτοῦ : ■ ει σε COMMENTARIA IN PSALMOS. tione mea invocavi Dominum, et ad Deum meum B C D Rom. v, 5. * Deut. 17, 24. ** Psal. xcvi, 3. PATROL. GR. XXIII. clamavi. Exinde docet se a scopo minime aber- rasse, cum tali fiducia plenus esset ; nam spes non confundit s. Ideoque subjungit : Exaudivit de ten- plo sancto suo vocem meam, et clamor meus in con- spectu ejus introibit in aures ejus. Templum Dei quodnam a Davide memorari hic intelligendum, cum Hierosolymitana domus nondum excitata es- set; nisi cœlestem Dei civitatem, supernam illam Jerusalem, cujus imago fuit templum in terra con- structum ? VERS. 8. Commota est et contremuit terra, funda- menta montium conturbata sunt et commota sunt, quoniam iratus est eis Deus. Istis manifestissime vaticinatur futurum Domini descensum propter morten, necnon propter torrentes iniquitatis, do- lores inferni, et laqueos mortis; quæ in causa fuere cur ex cœlis descenderet. In descensu autem ejus quænam gesta sint, prius enarravit bis verbis: Commola est et contremuit terra: pro quo Aquila, mota est et concussa est terra, interpretatur. Et sane dicti illius veritatem res ipsa gesta testificatur: cum enim Filius Dei in terra, tempore adventus sui car- nalis, peregrinabatur; quotquot terrenum elemen- tum incolunt, commoti ac concussi sunt, ac per Græcorum barbarorumque aures ubique fama ejus percrebuit : ea vero quæ fundamenta montium vo- cantur, conturbata sunt et commota sunt, vel juxta Symmachum, circumversa sunt, quoniam iratus est eis. Montes autem erant sublimitates omnes quæ ad- versus cogitationem Dei erigebantur, scilicet adver- sariæ quædam potestates, quæ per longa sæculo- rum spatia terrigenas omnes in multiplicium deo- rum superstitionem atque errorem abduxerant. Horum igitur montium fundamenta, id est altiora consilia et cogitationes, Domini virtutem cum per- sentiscerent, conturbata sunt, quoniam iratus est eis. VERS. 9, 10. Quid itaque operetur ira adversus montes illos sibi traditos, deinde aperit bisce ver- bis: Ascendit ſumus in ira ejus. Sicut enim torris ignitus si exstinguatur, tunc fumus emittitur, pari modo adversariæ potestates jam pridem conjectæ in ignem, hominum animas incendebant combure- bantque ; igne autem ab ira Domini exstincto, emis- sus inde fumus exstinctionis signa edidit. Deinde pergit dicere, et ignis a facie ejus exardescet, car- bones succensi sunt ab eo. Hæc omnia enim Dei Fi- lius contra adversarias potestates clam operabatur, qui eorum ignem altero igne potentiori ac arden- tiori exstinxerat. Quare apud Moysem dicitur : Deus noster ignis consumens est ", et in psalmis : Ignis ante ipsum præcedet, et inflammabit in circuitu inimicos ejus ; ac rursum : Deus manifeste veniet, Deus noster, et non silebit: ignis in conspectu ejus exardescet, et in circuitu ejus tempestas valida Hunc etiam ignem Salvator indicavit : Ignem veni 3. Psal. XLIS, •

PG 23:185Καταστήσεις με εἰς κεφαλὴν ἐθνῶν. Λαὸς ὃν οὐκ ἔγνων ἐδούλευσέ μοι· τούτῳ τὴν ὑποταγὴν τὴν ὑπ’ αὐτὸν χαρίζεται. Διὸ ἐπιλέγει κατὰ τὸν Σύμμαχον· Καὶ ὑποτάσσων λαοὺς ἐπ’ ἐμέ. Οὗτος καὶ ῥύστης μου, φησὶ, γέγονεν ἐξ ἐχθρῶν μου ὀργίλων, καὶ ἐκ τῶν ἐπανισταμένων ἐπ’ ἐμὲ ὕψωσέ με, ὁ δ’ αὐτὸς καὶ ἀπὸ ἀνδρὸς ἀδίκου ἐῤῥύσατό με. Δι’ ὧν σαφῶς παρίστησιν ἐχθρούς τινας αὑτοῦ καὶ ἀνθεστηκότας· καὶ παρὰ τούτους ἕτερόν τινα ἄνδρα, μεστὸν ὡς ἀληθῶς πάσης ἀδικίας. Σημαίνει δὲ ὁ λόγος διὰ τούτων προφητικῶς τοὺς ἄρχοντας τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους καὶ τὸν προδότην Ἰούδαν, παντὸς ἀδίκου χείρονα γενόμενον, ὅτι δὴ, τοιούτων ἀξιωθεὶς παρὰ τοῦ Σωτῆρος, τοῖς ἐναντίοις αὐτὸν ἠμείψατο. Διὰ τοῦτο ἐξομολογήσομαί σοι ἐν ἔθνεσι, Κύριε, καὶ τῷ ὀνόματί σου ψαλῶ. Μεγαλύνων τὰς σωτηρίας τοῦ βασιλέως αὐτοῦ, καὶ ποιῶν ἔλεος τῷ χριστῷ αὐτοῦ Δαυὶ̈δ, καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ, ἕως αἰῶνος. Ἐπὶ τὸ ἕτερον μεταβαίνει, ὡς ἂν εἴποι τις τὸ δεξιὸν τάγμα, καὶ ἔστιν ἔργοις αὐτοῖς καὶ ὀφθαλμοῖς παραλαβεῖν·

Α καυθήσεται, καὶ κύκλῳ αὐτοῦ καταιγὶς σφόδρα. Τοῦτο δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἐδηλοῦτο πῦρ, λέγων· Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ τί θέλω, εἰ ἤδη ἀνήφθη; Ταῦτα πάντα ἐγίνετο, επειδή περ ἔκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη. Οὐχ ἕνα δὲ οὐρανὸν ἔκλινεν, ἀλλὰ τοὺς πάντας ὅσοι ποτέ εἰσιν. Ἡ γὰρ ταπείνωσις τοῦ ὕψους αὐτοῦ καὶ ἡ κένωσις τῆς θεό τητος ἐδηλοῦτο διὰ τῶν εἰρημένων. Εμφατικώτατα γὰρ τὴν κατάβασιν αὐτοῦ, Ἔκλινεν οὐρανούς σωματικώτερον τὴν κάθοδον αὐτοῦ σημαίνων. Εt Β Καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβ (1), καὶ ἐπετάσθη, ἐπετάσθη ἐπὶ πτε- ρύγων ἀνέμων. Τῇ μὲν οὖν ὁμίχλῃ καὶ τῷ γνόφῳ τὸ λεληθὸς καὶ ἀπόκρυφον παρίστησι τῆς κατὰ ἄν- θρωπον αὐτοῦ οἰκονομίας· ἐπάνεισι δὲ λοιπὸν ὅθεν καὶ παρῆν· εἰς οὐρανούς τε ἀνῄει καὶ μετὰ τοῦ χε- ρουβὶμ, καὶ ἐπετάσθη· καίτοι μὴ σὺν αὐτῷ καταβάς· δίχα γὰρ τοῦ χερουβὶμ ἔκλινεν οὐρανοὺς αὐτὸς καὶ κατέβη. Ἐν δὲ τῇ ἐπανόδῳ λέλεκται· Καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, μεθ' οὗ ἀνείληφεν σώ ματος. Καὶ ἐπειδὴ ἀναβαίνοντα οὕτως ἐθεώρουν αὐτὸν αἱ δυνάμεις αἱ θεῖαι, περὶ αὐτὸν γενόμεναι δορυφό ρουν αὐτοῦ τὴν ἄνοδον ἐπιβοῶσαι καὶ λέγουσαι· Αρατε τὰς πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρο θητε, πύλαι αιώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Ἐπληροῦτο δὲ ταῦτα κατὰ τὸν καιρὸν, καθ᾽ ὅν φησιν ἡ Γραφὴ τῶν Πράξεων τῶν ἀποστό λων· Καὶ ταῦτα εἰπὼν, βλεπόντων αὐτῶν ἐπήρθη, καὶ νεφέλη ἀνέλαβεν αὐτὸν ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν. Καὶ ὡς ἀτενίζοντες ἦσαν εἰς τὸν οὐρανὸν πορευομένου αὐτοῦ. Τὴν ἀφανῆ καὶ λανθάνουσαν τοῦ Σωτῆρος διατρι βὴν, ἣν σὺν ἀνθρώποις εἰσέτι καὶ νῦν ποιεῖται μετὰ τὴν ἀνάληψιν, διδάσκει λέγων· Καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, κύκλῳ αὐτοῦ ἡ σκηνὴ αὐτοῦ, σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις ἀέρων. Οὐ λανθάνει γὰρ τοὺς πάντας ὅπως σύνεστιν ἡμῖν κατὰ τὸ εἰρη- μένον ὑπ' αὐτοῦ· Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. Σκη νὴν δὲ αὐτοῦ σημαίνει οὐχ ἑτέραν ἢ τὴν ἁγίαν Ἐπ κλησίαν αὐτοῦ· ἐν ᾗ κατασκηνῶσαι ἐπηγγείλατο, εἰ- πών· Ὅπου δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰσὶν εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, ἐκεῖ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν. Ἐπειδὴ δὲ καὶ αἱ περὶ αὐτοῦ προφητείαι σκοτεινῶς εἰρηνται καὶ ἐπικεκρυμμένως, εἰκότως ἑξῆς λέγεται· Σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις ἀέρων. ᾿Απὸ τῆς τηλαυγήσεως ἐνώπιον αὐτοῦ αἱ νεφέλαι διῆλθον, χάλαζα καὶ ἄνθρακες πυρός. "Οτι γὰρ νεφέλας τους προφήτας, καὶ τὸν ἐξ αὐτῶν φερόμενον ύετόν, δηλαδή τους προ φητικούς λόγους, τὸ Πνεῦμα τὸ θεῖον εἴωθεν ὀνομά · ζειν, διδάξει Ησαΐας, ἀλληγορικῶς τὸν λαὸν ἀμπε λῶνα προσειπών, καθὰ εἴρηται, καὶ νεφέλας μηκέτι εἰς αὐτὸν ὑετὸν φερούσας. Καὶ ἐβρόντησεν ἐξ οὐρανοῦ Κύριος, καὶ ὁ "Υψιστος ἔδωκε φωνὴν αὐτοῦ. Διδάσκει ἐν τῷ πα 10. σε EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - millere in terram, et quid volo si jam accensus sit ? Hæc porro omnia facta sunt, quoniam inclinavit cœlos el descendit. Neque unum solummodo cœlum inclinavit; sed omnes quotquot sunt coelos. Nam humiliatio celsitudinis ejus et exinanitio divinitatis ejus, supradictis verbis indicantur. Cum maxima enim emphasi descensum ejus significat his verbis : Inclinavit cœlos; eumdemque descensum corporeo prorsus more exprimit. VERS. 11-15. El caligo sub pedibus ejus. ascendit super cherubim et volavit, volavit super pen- nas ventorum. Per caliginem et tenebras illas, clam et arcana ratione suam secundum hominem œcono- miam adumbrat. Demumque eodem revertitur unde profectus erat : ac in coelos ascendit cum cheru- bino et volavit; tametsi non cum ipso cherubino descenderat : sine cherubino quippe inclinavit ipse colos et descendit. In reditu autem dicitur : Et ascendit super cherubim et volavit, cum corpore scilicet quod assumpserat. Illæ porro divinæ virtu- tes ipsum sic ascendentem conspicatæ, circum- astantes satellitum more, Dominum stipabant, ejus ascensum celebrantes sicque vociferantes: Attol- Vite portas, principes, vestras, et elevamini, porta æternales, et introibit Rex gloriæ ". Impleta autem isthæc sunt eo tempore, quo in apostolorum Acti- bus narratur Et cum hæc dixisset, videntibus illis elevatus est, et nubes suscepit eum ex oculis eorum. Cumque intuerentur eum euntem in cœlum **. Latentem illam et occultan Salvatoris cum ho- minibus, ab ascensu suo ad hoc usque tempus, conversationem his verbis indicat: Et posuit tene- bras latibulum suum, in circuitu ejus tabernaculum ejus, tenebrosa aqua in nubibus aeris. Nemini quippe latet quo pacto nobiscum versetur, secundum illud ab eo dictum: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem sæculi 6. Taber- naculum porro ipsius non aliud significat, quam sanctam Ecelesiam ejus, in qua se tabernaculum positurum pollicitus est cum dixit : Ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, illic sum in medio . Quandoquidem vero prophetiæ ipsum spectantes caliginoso et obscuro more prolatæ sunt, jure adjicitur Tenebrosa aqua in nubibus aeris. Præ fulgore in conspectu ejus nubes transierunt, grando et carbones ignis. Quod autem nubes, pro- phetas, ac pluviam ex nubibus delapsam, prophe- ticos sermones Spiritus sanetus soleat appellare docebit Isaias qui, quemadmodum dictum est, po- pulum vineam compellat, aitque nubes non ultra pluviam ipsi subministrare 67. eorum VERS. 14. Et intonuit de cœlo Dominus, et Altissim mus dedit vocem suam. In præsenti docemur ea quæ * Luc. xi. 49. 6³ Psal. xx:11, 7, 9. Isa. v, 1, 6. « Act. 1, C D 9, Matth. xxv, 20. Matth. XVIII, 20. (1) Mrs..ad marg. χερουβίμ.

ὥσπερ ὁ Δαυὶ̈δ μετὰ τὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν παρουσίαν, ὥσπερ εἰσέτι καὶ νῦν ζῶν καὶ σὺν ἀνθρώποις πολιτευόμενος, διὰ τῶν ἑαυτοῦ γραφῶν ᾠδῶν τε καὶ ὕμνων ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι ψάλλει τῷ Θεῷ τῶν ὅλων· καὶ ὁ ἐκ σπέρματος δι’ αὐτοῦ γεγονὼς, οὗ εἰς πρόσωπον ἀναφέρεται τὰ προκείμενα, ὁμοίως κρείττων γενόμενος τῶν ἐπιβεβουλευκότων αὐτῷ, εἴποι ἄν· Καὶ ἀπὸ τῶν ἐπανισταμένων ἐπ’ ἐμὲ ὑψώσεις με. Ἐκείνους μὲν οὖν καταλείπει· τὴν δὲ χάριν τὴν ἐξ αὐτοῦ καὶ τὴν ἀλήθειαν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν μεταδίδωσιν· εἰσέτι τε καὶ νῦν πανταχοῦ γῆς αὐτὸς παρὼν, καὶ μέσος τῶν εἰς αὐτὸν ἠλπικότων ἑστὼς, τῷ Πατρὶ διὰ τῆς ἑαυτοῦ Ἐκκλησίας ἐξομολογεῖται· διό φησι· Διὰ τοῦτο ἐξομολογήσομαί σοι ἐν ἔθνεσι, Κύριε, καὶ τῷ ὀνόματί σου ψαλῶ.

Α καυθήσεται, καὶ κύκλῳ αὐτοῦ καταιγὶς σφόδρα. Τοῦτο δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἐδηλοῦτο πῦρ, λέγων· Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ τί θέλω, εἰ ἤδη ἀνήφθη; Ταῦτα πάντα ἐγίνετο, επειδή περ ἔκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη. Οὐχ ἕνα δὲ οὐρανὸν ἔκλινεν, ἀλλὰ τοὺς πάντας ὅσοι ποτέ εἰσιν. Ἡ γὰρ ταπείνωσις τοῦ ὕψους αὐτοῦ καὶ ἡ κένωσις τῆς θεό τητος ἐδηλοῦτο διὰ τῶν εἰρημένων. Εμφατικώτατα γὰρ τὴν κατάβασιν αὐτοῦ, Ἔκλινεν οὐρανούς σωματικώτερον τὴν κάθοδον αὐτοῦ σημαίνων. Εt Β Καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβ (1), καὶ ἐπετάσθη, ἐπετάσθη ἐπὶ πτε- ρύγων ἀνέμων. Τῇ μὲν οὖν ὁμίχλῃ καὶ τῷ γνόφῳ τὸ λεληθὸς καὶ ἀπόκρυφον παρίστησι τῆς κατὰ ἄν- θρωπον αὐτοῦ οἰκονομίας· ἐπάνεισι δὲ λοιπὸν ὅθεν καὶ παρῆν· εἰς οὐρανούς τε ἀνῄει καὶ μετὰ τοῦ χε- ρουβὶμ, καὶ ἐπετάσθη· καίτοι μὴ σὺν αὐτῷ καταβάς· δίχα γὰρ τοῦ χερουβὶμ ἔκλινεν οὐρανοὺς αὐτὸς καὶ κατέβη. Ἐν δὲ τῇ ἐπανόδῳ λέλεκται· Καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, μεθ' οὗ ἀνείληφεν σώ ματος. Καὶ ἐπειδὴ ἀναβαίνοντα οὕτως ἐθεώρουν αὐτὸν αἱ δυνάμεις αἱ θεῖαι, περὶ αὐτὸν γενόμεναι δορυφό ρουν αὐτοῦ τὴν ἄνοδον ἐπιβοῶσαι καὶ λέγουσαι· Αρατε τὰς πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρο θητε, πύλαι αιώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Ἐπληροῦτο δὲ ταῦτα κατὰ τὸν καιρὸν, καθ᾽ ὅν φησιν ἡ Γραφὴ τῶν Πράξεων τῶν ἀποστό λων· Καὶ ταῦτα εἰπὼν, βλεπόντων αὐτῶν ἐπήρθη, καὶ νεφέλη ἀνέλαβεν αὐτὸν ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν. Καὶ ὡς ἀτενίζοντες ἦσαν εἰς τὸν οὐρανὸν πορευομένου αὐτοῦ. Τὴν ἀφανῆ καὶ λανθάνουσαν τοῦ Σωτῆρος διατρι βὴν, ἣν σὺν ἀνθρώποις εἰσέτι καὶ νῦν ποιεῖται μετὰ τὴν ἀνάληψιν, διδάσκει λέγων· Καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, κύκλῳ αὐτοῦ ἡ σκηνὴ αὐτοῦ, σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις ἀέρων. Οὐ λανθάνει γὰρ τοὺς πάντας ὅπως σύνεστιν ἡμῖν κατὰ τὸ εἰρη- μένον ὑπ' αὐτοῦ· Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. Σκη νὴν δὲ αὐτοῦ σημαίνει οὐχ ἑτέραν ἢ τὴν ἁγίαν Ἐπ κλησίαν αὐτοῦ· ἐν ᾗ κατασκηνῶσαι ἐπηγγείλατο, εἰ- πών· Ὅπου δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰσὶν εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, ἐκεῖ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν. Ἐπειδὴ δὲ καὶ αἱ περὶ αὐτοῦ προφητείαι σκοτεινῶς εἰρηνται καὶ ἐπικεκρυμμένως, εἰκότως ἑξῆς λέγεται· Σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις ἀέρων. ᾿Απὸ τῆς τηλαυγήσεως ἐνώπιον αὐτοῦ αἱ νεφέλαι διῆλθον, χάλαζα καὶ ἄνθρακες πυρός. "Οτι γὰρ νεφέλας τους προφήτας, καὶ τὸν ἐξ αὐτῶν φερόμενον ύετόν, δηλαδή τους προ φητικούς λόγους, τὸ Πνεῦμα τὸ θεῖον εἴωθεν ὀνομά · ζειν, διδάξει Ησαΐας, ἀλληγορικῶς τὸν λαὸν ἀμπε λῶνα προσειπών, καθὰ εἴρηται, καὶ νεφέλας μηκέτι εἰς αὐτὸν ὑετὸν φερούσας. Καὶ ἐβρόντησεν ἐξ οὐρανοῦ Κύριος, καὶ ὁ "Υψιστος ἔδωκε φωνὴν αὐτοῦ. Διδάσκει ἐν τῷ πα 10. σε EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - millere in terram, et quid volo si jam accensus sit ? Hæc porro omnia facta sunt, quoniam inclinavit cœlos el descendit. Neque unum solummodo cœlum inclinavit; sed omnes quotquot sunt coelos. Nam humiliatio celsitudinis ejus et exinanitio divinitatis ejus, supradictis verbis indicantur. Cum maxima enim emphasi descensum ejus significat his verbis : Inclinavit cœlos; eumdemque descensum corporeo prorsus more exprimit. VERS. 11-15. El caligo sub pedibus ejus. ascendit super cherubim et volavit, volavit super pen- nas ventorum. Per caliginem et tenebras illas, clam et arcana ratione suam secundum hominem œcono- miam adumbrat. Demumque eodem revertitur unde profectus erat : ac in coelos ascendit cum cheru- bino et volavit; tametsi non cum ipso cherubino descenderat : sine cherubino quippe inclinavit ipse colos et descendit. In reditu autem dicitur : Et ascendit super cherubim et volavit, cum corpore scilicet quod assumpserat. Illæ porro divinæ virtu- tes ipsum sic ascendentem conspicatæ, circum- astantes satellitum more, Dominum stipabant, ejus ascensum celebrantes sicque vociferantes: Attol- Vite portas, principes, vestras, et elevamini, porta æternales, et introibit Rex gloriæ ". Impleta autem isthæc sunt eo tempore, quo in apostolorum Acti- bus narratur Et cum hæc dixisset, videntibus illis elevatus est, et nubes suscepit eum ex oculis eorum. Cumque intuerentur eum euntem in cœlum **. Latentem illam et occultan Salvatoris cum ho- minibus, ab ascensu suo ad hoc usque tempus, conversationem his verbis indicat: Et posuit tene- bras latibulum suum, in circuitu ejus tabernaculum ejus, tenebrosa aqua in nubibus aeris. Nemini quippe latet quo pacto nobiscum versetur, secundum illud ab eo dictum: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem sæculi 6. Taber- naculum porro ipsius non aliud significat, quam sanctam Ecelesiam ejus, in qua se tabernaculum positurum pollicitus est cum dixit : Ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, illic sum in medio . Quandoquidem vero prophetiæ ipsum spectantes caliginoso et obscuro more prolatæ sunt, jure adjicitur Tenebrosa aqua in nubibus aeris. Præ fulgore in conspectu ejus nubes transierunt, grando et carbones ignis. Quod autem nubes, pro- phetas, ac pluviam ex nubibus delapsam, prophe- ticos sermones Spiritus sanetus soleat appellare docebit Isaias qui, quemadmodum dictum est, po- pulum vineam compellat, aitque nubes non ultra pluviam ipsi subministrare 67. eorum VERS. 14. Et intonuit de cœlo Dominus, et Altissim mus dedit vocem suam. In præsenti docemur ea quæ * Luc. xi. 49. 6³ Psal. xx:11, 7, 9. Isa. v, 1, 6. « Act. 1, C D 9, Matth. xxv, 20. Matth. XVIII, 20. (1) Mrs..ad marg. χερουβίμ.

On theΕΙΣ ΤΟ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΗ. Καὶ ὁ παρὼν ψαλμὸς τῶν εἰς ἀγαθὸν τέλος παραπεμπόντων τυγχάνει· ἀλλὰ καὶ εὐχαριστήριος ἀναγράφῃ ᾠδὴ τοῖς τοὺς ἐχθροὺς καταγωνισαμένοις ἐπινίκιος εἰρημένη. Διὸ κατὰ τὸν Σύμμαχον εἴρηται· Ἐπινίκιος ᾠδὴ τοῦ Δαυί̈δ. Ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ ἀνακεῖσθαι τῷ τὰς νίκας δωρουμένῳ Θεῷ, κατὰ τὸν Ἀκύλαν, Τῷ νικοποιῷ μελῴδημα, λέλεκται.

Α καυθήσεται, καὶ κύκλῳ αὐτοῦ καταιγὶς σφόδρα. Τοῦτο δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἐδηλοῦτο πῦρ, λέγων· Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ τί θέλω, εἰ ἤδη ἀνήφθη; Ταῦτα πάντα ἐγίνετο, επειδή περ ἔκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη. Οὐχ ἕνα δὲ οὐρανὸν ἔκλινεν, ἀλλὰ τοὺς πάντας ὅσοι ποτέ εἰσιν. Ἡ γὰρ ταπείνωσις τοῦ ὕψους αὐτοῦ καὶ ἡ κένωσις τῆς θεό τητος ἐδηλοῦτο διὰ τῶν εἰρημένων. Εμφατικώτατα γὰρ τὴν κατάβασιν αὐτοῦ, Ἔκλινεν οὐρανούς σωματικώτερον τὴν κάθοδον αὐτοῦ σημαίνων. Εt Β Καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβ (1), καὶ ἐπετάσθη, ἐπετάσθη ἐπὶ πτε- ρύγων ἀνέμων. Τῇ μὲν οὖν ὁμίχλῃ καὶ τῷ γνόφῳ τὸ λεληθὸς καὶ ἀπόκρυφον παρίστησι τῆς κατὰ ἄν- θρωπον αὐτοῦ οἰκονομίας· ἐπάνεισι δὲ λοιπὸν ὅθεν καὶ παρῆν· εἰς οὐρανούς τε ἀνῄει καὶ μετὰ τοῦ χε- ρουβὶμ, καὶ ἐπετάσθη· καίτοι μὴ σὺν αὐτῷ καταβάς· δίχα γὰρ τοῦ χερουβὶμ ἔκλινεν οὐρανοὺς αὐτὸς καὶ κατέβη. Ἐν δὲ τῇ ἐπανόδῳ λέλεκται· Καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, μεθ' οὗ ἀνείληφεν σώ ματος. Καὶ ἐπειδὴ ἀναβαίνοντα οὕτως ἐθεώρουν αὐτὸν αἱ δυνάμεις αἱ θεῖαι, περὶ αὐτὸν γενόμεναι δορυφό ρουν αὐτοῦ τὴν ἄνοδον ἐπιβοῶσαι καὶ λέγουσαι· Αρατε τὰς πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρο θητε, πύλαι αιώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Ἐπληροῦτο δὲ ταῦτα κατὰ τὸν καιρὸν, καθ᾽ ὅν φησιν ἡ Γραφὴ τῶν Πράξεων τῶν ἀποστό λων· Καὶ ταῦτα εἰπὼν, βλεπόντων αὐτῶν ἐπήρθη, καὶ νεφέλη ἀνέλαβεν αὐτὸν ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτῶν. Καὶ ὡς ἀτενίζοντες ἦσαν εἰς τὸν οὐρανὸν πορευομένου αὐτοῦ. Τὴν ἀφανῆ καὶ λανθάνουσαν τοῦ Σωτῆρος διατρι βὴν, ἣν σὺν ἀνθρώποις εἰσέτι καὶ νῦν ποιεῖται μετὰ τὴν ἀνάληψιν, διδάσκει λέγων· Καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, κύκλῳ αὐτοῦ ἡ σκηνὴ αὐτοῦ, σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις ἀέρων. Οὐ λανθάνει γὰρ τοὺς πάντας ὅπως σύνεστιν ἡμῖν κατὰ τὸ εἰρη- μένον ὑπ' αὐτοῦ· Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος. Σκη νὴν δὲ αὐτοῦ σημαίνει οὐχ ἑτέραν ἢ τὴν ἁγίαν Ἐπ κλησίαν αὐτοῦ· ἐν ᾗ κατασκηνῶσαι ἐπηγγείλατο, εἰ- πών· Ὅπου δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰσὶν εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, ἐκεῖ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν. Ἐπειδὴ δὲ καὶ αἱ περὶ αὐτοῦ προφητείαι σκοτεινῶς εἰρηνται καὶ ἐπικεκρυμμένως, εἰκότως ἑξῆς λέγεται· Σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις ἀέρων. ᾿Απὸ τῆς τηλαυγήσεως ἐνώπιον αὐτοῦ αἱ νεφέλαι διῆλθον, χάλαζα καὶ ἄνθρακες πυρός. "Οτι γὰρ νεφέλας τους προφήτας, καὶ τὸν ἐξ αὐτῶν φερόμενον ύετόν, δηλαδή τους προ φητικούς λόγους, τὸ Πνεῦμα τὸ θεῖον εἴωθεν ὀνομά · ζειν, διδάξει Ησαΐας, ἀλληγορικῶς τὸν λαὸν ἀμπε λῶνα προσειπών, καθὰ εἴρηται, καὶ νεφέλας μηκέτι εἰς αὐτὸν ὑετὸν φερούσας. Καὶ ἐβρόντησεν ἐξ οὐρανοῦ Κύριος, καὶ ὁ "Υψιστος ἔδωκε φωνὴν αὐτοῦ. Διδάσκει ἐν τῷ πα 10. σε EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - millere in terram, et quid volo si jam accensus sit ? Hæc porro omnia facta sunt, quoniam inclinavit cœlos el descendit. Neque unum solummodo cœlum inclinavit; sed omnes quotquot sunt coelos. Nam humiliatio celsitudinis ejus et exinanitio divinitatis ejus, supradictis verbis indicantur. Cum maxima enim emphasi descensum ejus significat his verbis : Inclinavit cœlos; eumdemque descensum corporeo prorsus more exprimit. VERS. 11-15. El caligo sub pedibus ejus. ascendit super cherubim et volavit, volavit super pen- nas ventorum. Per caliginem et tenebras illas, clam et arcana ratione suam secundum hominem œcono- miam adumbrat. Demumque eodem revertitur unde profectus erat : ac in coelos ascendit cum cheru- bino et volavit; tametsi non cum ipso cherubino descenderat : sine cherubino quippe inclinavit ipse colos et descendit. In reditu autem dicitur : Et ascendit super cherubim et volavit, cum corpore scilicet quod assumpserat. Illæ porro divinæ virtu- tes ipsum sic ascendentem conspicatæ, circum- astantes satellitum more, Dominum stipabant, ejus ascensum celebrantes sicque vociferantes: Attol- Vite portas, principes, vestras, et elevamini, porta æternales, et introibit Rex gloriæ ". Impleta autem isthæc sunt eo tempore, quo in apostolorum Acti- bus narratur Et cum hæc dixisset, videntibus illis elevatus est, et nubes suscepit eum ex oculis eorum. Cumque intuerentur eum euntem in cœlum **. Latentem illam et occultan Salvatoris cum ho- minibus, ab ascensu suo ad hoc usque tempus, conversationem his verbis indicat: Et posuit tene- bras latibulum suum, in circuitu ejus tabernaculum ejus, tenebrosa aqua in nubibus aeris. Nemini quippe latet quo pacto nobiscum versetur, secundum illud ab eo dictum: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem sæculi 6. Taber- naculum porro ipsius non aliud significat, quam sanctam Ecelesiam ejus, in qua se tabernaculum positurum pollicitus est cum dixit : Ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, illic sum in medio . Quandoquidem vero prophetiæ ipsum spectantes caliginoso et obscuro more prolatæ sunt, jure adjicitur Tenebrosa aqua in nubibus aeris. Præ fulgore in conspectu ejus nubes transierunt, grando et carbones ignis. Quod autem nubes, pro- phetas, ac pluviam ex nubibus delapsam, prophe- ticos sermones Spiritus sanetus soleat appellare docebit Isaias qui, quemadmodum dictum est, po- pulum vineam compellat, aitque nubes non ultra pluviam ipsi subministrare 67. eorum VERS. 14. Et intonuit de cœlo Dominus, et Altissim mus dedit vocem suam. In præsenti docemur ea quæ * Luc. xi. 49. 6³ Psal. xx:11, 7, 9. Isa. v, 1, 6. « Act. 1, C D 9, Matth. xxv, 20. Matth. XVIII, 20. (1) Mrs..ad marg. χερουβίμ.

PG 23:187Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ, ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα. Διδασκαλίαν περιέχει τῆς τοῦ Θεοῦ μεγαλουργίας παραστατικήν. Ἐπειδὴ γὰρ τὸ ἀφανὲς καὶ ἀόρατον τῆς ἀσωμάτου καὶ ἀγενήτου καὶ θεϊκῆς οὐσίας, διὰ τὸ μὴ σαρκὸς ὀφθαλμοῖς καταλαμβάνεσθαι, οἱ τὰ ὄμματα τῆς ψυχῆς πεπηρωμένοι τῆς τῶν ὄντων ὑπάρξεως ἐκβεβλήκασιν, ἀθέοις στόμασιν ἀποφηνάμενοι μὴ εἶναι Θεὸν, μηδὲ ὑπάρχειν τι κρεῖττον τῶν ἐν σώμασιν ὁρωμένων· αὐτομάτῳ δὲ καὶ ἀλόγῳ συντυχίᾳ, εἰκῆ καὶ μάτην ἐξ οὐδεμιᾶς αἰτίας ὑποστῆναι τὸν πάντα κόσμον· ἀναγκαίως ὁ παρὼν λόγος διὰ τῆς ψαλμῳδίας ἀποδεικτικῶς καὶ μετὰ δημιουργικῆς τῶν ὅλων δυνάμεως τὴν θεολογίαν παρίστησι, τοιοῦτόν τινα λογισμὸν διεξιών. Θνητῶν μὲν φύσις μικρὰ τυγχάνει καὶ ἀσθενής· λογισμοί τε ἀνθρώπων δειλοὶ, καὶ ἐπισφαλεῖς αἱ ἐπίνοιαι ἡμῶν· διὸ πλεῖστον ὅσον ἀποδέομεν τῆς κατ’ ἀξίαν τοῦ Θεοῦ δοξολογίας. Οὐδὲ γὰρ ἀνθρώπων φωναῖς, οὐδὲ γλώττῃ σαρκὸς καὶ χείλεσιν δύνασθαί ποτε νομίζειν ἐπάξιον περὶ Θεοῦ λόγον ἀποδίδοσθαι.

ρόντι ὁ λόγος τὰ μετὰ τὴν ἀνάληψιν τοῦ Σωτῆρος διὰ τῆς αὐτοῦ δυνάμεως καταπραχθέντα, σαφῶς δὲ τὴν ἄνοδον αὐτοῦ παρέστησε διὰ τῶν προκειμένων εἰπών· Καὶ ἐβρόντησεν ἐξ οὐρανοῦ. Πῶς δὲ ἐβρόντησεν ὁ ἀνωτέρω κλίνας τοὺς οὐρανοὺς καὶ καταβὰς, εἰ μὴ πάντως ἀνεληλύθει; ὅπερ ἐδηλοῦτο διὰ τοῦ Καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, ἐπετάσθη ἐπὶ πτερύγων ανέμων. Οὐκοῦν ἀποδέδεικται κατεληλυ θὼς, εἶτα μετὰ τοῦ χερουβὶμ ἀνεληλυθώς· εἶτ᾽ ἐξ οὐρανοῦ βροντῶν, καὶ ἑξῆς τὰ ἀναγεγραμμένα πράτ των κατὰ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ. Πρῶτον μὲν ἀπὸ τῆς τηλαυγήσεως αὐτοῦ ἐνώπιον αὐτοῦ αἱ νεφέλαι αὐτοῦ διῆλθον, χάλαζα καὶ ἄνθρακες πυρός. Ως γὰρ ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου κατὰ τὴν ἑβδόμην πληγὴν εἴσ ρηται· Κύριος δὲ ἔδωκε φωνὴν καὶ χάλαζαν, καὶ διέτρεχε, φησί, τὸ πῦρ ἐπὶ τῆς γῆς· καὶ ἔβρεξεν Κύριος ἐπὶ γῆν Αἰγύπτου. 'Ην δὲ ἡ χάλαζα καὶ τὸ πῦρ φλογίζον ἐν τῇ χαλάζῃ. Επάταξε δὲ ἡ χάλαζα ἐν πάσῃ γῇ Αἰγύπτου· καὶ ταῦτα πάντα ἐγένετο ἵνα ὁ λαὸς τοῦ Θεοῦ ἐλευθερίας τῆς ὑπ' Αι- γυπτίοις δουλείας τυχεῖν δυνηθῇ. Τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐνταῦθα τὰς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας καὶ τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχὰς τῆς ὑπὸ τὴν ἄθεον εἰδωλολατρείαν καὶ τοὺς πονηροὺς δαίμονας ὑποταγῆς ἐλευθερῶν, κατὰ τῶν νοητῶν Αἰγυπτίων ἠφίες χάλαζαν καὶ ἄν θρακας πυρὸς ὁ ἐπὶ τοῦ χερουβὶμ ἀναπτὰς Κύριος. Οἶμαι δὲ τὰς κατὰ τῶν ἀσεβῶν τιμωρητικὰς δυνά- μεις χάλαζαν καὶ ἄνθρακας πυρὸς ὀνομάζεσθαι. Δυ νάμεις τοίνυν τιμωροὶ καὶ κολαστικαί, τῷ βουλήματι τοῦ Κυρίου ἀφανῶς ἐξυπηρετούμεναι κατὰ τῶν δαι- μόνων τῶν τὴν πολύθεον πλάνην ενεργούντων, πάνω τας αὐτοὺς ἤλαυνον. Διὸ σχεδόν πάντα αὐτῶν ἐκλέ- λειπε τὰ χρηστήρια, καὶ αἱ μαντείαι κατελύθησαν· ἔρημοί τε αὐτῶν κατέστησαν οἱ ναοί· σεσύληται τὰ ἀφιερώματα ἀοράτῳ καὶ ἀφανεῖ δυνάμει τοῦ Κυρίου ταῦτα πάντα μετὰ τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον διαπραξα- μένου. Καὶ ἐξαπέστειλε βέλη καὶ ἐσκόρπισεν αὐτοὺς, καὶ ἀστραπὰς ἐπλήθυνε καὶ συνετάραξεν αὐ τούς. Καὶ ὤφθησαν αἱ πηγαὶ τῶν ὑδάτων, καὶ ἀπεκαλύφθη τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἀπὸ ἐπιτιμήσεώς σου, Κύριε, ἀπὸ ἐμπνεύσεως πνεύ ματος ὀργῆς σου. Θεμέλια οἰκουμένης νοήσεις τὰς τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ δυνάμεις, δι' ὧν καὶ πάλαι ἡ σύμ πασα κτίσις τεθεμελίωτο, καὶ μετὰ ταῦτα ἐστερεώθη ἡ οἰκουμένη, ἥτις οὐ σαλευθήσεται. Εἰ δὲ καὶ τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ τὴν οἰκουμένην ἐθέλοις νοεῖν· θεμέλιον δὲ αὐτῆς πρῶτον μὲν τὴν ἀῤῥαγῆ καὶ στε μεὰν πέτραν, ἐφ' ᾗ ᾠκοδόμηται κατὰ τό· Ἐπὶ τὴν πέτραν οικοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. Ἡ πέτρα δὲ ἦν ὁ Χριστός· ἢ κατὰ τὸν Ἀπόστολον, περὶ οὗ διδάσκει αὐτὸς λέγων· Θεμέλιον γὰρ ἄλλον οὐδεὶς δύναται θεῖναι παρὰ τὸν κείμενον, ὅς ἐστιν Ἰησοῦς Χριστός· εἶτα μετ᾿ αὐτὸν θεμέλιοι τῆς Ἐκκλησίας προφητικοὶ καὶ ἀποστολικοὶ λόγοι κατὰ τὸν Ἀπόστολον φήσαντα· Εποικοδομηθέντες ἐπὶ Β Εt το COMMENTARIA IN PSALMOS. A post Salvatoris ascensum per ejus virtutes gesta sunt; dilucideque ascensum ejus his significavit C verbis: Et intonuit de cœlo. Quomodo intonuerit qui superius cœlos inclinasse ac descendisse fertur, nisi prorsus ascendisset ? quod utique hisce dictis comprobantur: Et ascendit super cherubim et vola- vit, volavit super pennas ventorum. Commonstratum ergo fuit ipsum descendisse, deinde cum cherubino ascendisse, post ex coelo intonuisse; demum ea contra inimicos suos designasse quæ in sequenti- bus describuntur. Primo quidem præ fulgore ejus in conspectu ejus nubes transierunt, grando et car- bones ignis. Sicut enim de Ægypto in septima plaga narratur, Dominus autem dedit vocem et grandinem et discurrebat, inquit, ignis super terram : pluitque Dominus super terram Ægypti. Eratque grando, ignisque ardens in grandine. Et percussit grando in omni terra Ægypti 68. Hæc porro omnia facta sunt ut populus Dei ab Ægyptiorum servitute eximere- tur. Eodem prorsus modo jam cum Ecclesias ex gentibus coactas, hominumque animas a servitute impiæ idololatriæ et malignorum dæmonum liberaret; adversus intelligibiles Ægyptios Dominus ille qui super cherubi volavit, grandinem et carbones ignis emittebat. Arbitror autem ultrices illas ad- versus impios paratas virtutes, grandinem et car- bones ignis vocari. Virtutes igitur illæ supplicio et ultioni destinatæ, voluntatis Dei occulto more ad- ministræ adversus dæmonas qui multiplicium deo- rum superstitionem advexerant, ipsos omnes dæ- monas abigebant Quare universa eorum oracula desierunt, vaticinia abrogata sunt, templa eorum deserta, sacraria invisibili ac latente virtute expi- lata fuerunt, Domino post suum in cœlos ascen- sum hæc omnia operante. D VERS. 15, 16. misit sagittas suas, et dissipavit eos; fulgura multiplicavit, et conturbavit eos. Et ap- paruerunt fontes aquarum, et revelata suht funda- menta orbis terrarum : ab increpatione tua, Domine, ab inspiratione spiritus iræ tuæ. Per fundamenta orbis terrarum intelligas sapientiæ Dei virtutes, quibus olim universa rerum natura fundata esi, et postea confirmatus est orbis, qui non commovebi- tur. Quod si per orbem terrarum, Ecclesiam Dei accipi velis, ac si fundamentum ejus cogites esso, primo quidem infractam illam et solidam petram, in qua fundata est, secundum illud : Supra petram ædificabo Ecclesiam meam, et portæ inſeri non præ- valebunt adversus eam 6. Petra autem erat Chri stus ; aut ut Apostolus indicat his verbis: Fun- damentum enim aliud nemo potest ponere, præter id quod positum est, quod est Christus Jesus : ac post ipsum Salvatorem fundamenta Ecclesiæ existimes esse propheticos et apostolicos sermones, secundum Apostoli dictum : Superædificati super fundamentum Exod. II, 25, 24. * Matth. xvi, 18. Cor. x, 4, . * Cor. 111, 11,

Εἰ δὲ χρὴ διδασκαλίας ἐνεργοῦς καὶ μεγίστης αὐτῷ τε πρεπούσης τῷ Θεῷ ἐπακούειν, εἴ τις ἔῤῥωται τῆς ψυχῆς τὰ αἰσθητήρια, συντεινάτω ἑαυτὸν καὶ διεγειράτω πρὸς ἀκρόασιν ἐπαξίως ἀναφωνουμένην τῆς ἀπειρομεγέθους δυνάμεως τοῦ Θεοῦ· ἣν αὐτοὶ προφέρονται οἱ τὸν σύμπαντα περιέχοντες οὐρανοὶ, τὸν ἑαυτῶν κτίστην καὶ ποιητὴν τῶν ὅλων Θεὸν ᾠδαῖς καὶ δοξολογίαις ἀνυμνοῦντες. Αὐτοὶ γὰρ οἱ ἀνωτάτω πάντων, καὶ τοῦ ὑποβεβηκότος στερεώματος ὑπερκείμενοι οὐρανοὶ, οἱ σύμπασαν περιειληφότες τὴν αἰσθητὴν καὶ πνευματικὴν κτίσιν, τὴν δόξαν Θεοῦ οὐκ Ἑλληνικῇ φωνῇ φθεγγόμενοι, οὐδ’ ἑτέρᾳ τινὶ διαλέκτῳ χρώμενοι, αὐτῷ δὲ ἔργῳ διὰ τοῦ ἑαυτῶν κόσμου καὶ τῆς εὐρύθμου καὶ ἐναρμονίου καὶ πανσόφου στάσεως, τοῦ αἰτίου αὐτοῖς τῆς τοιᾶσδε κινήσεως τὴν ἀπειρομεγέθη δύναμιν ἐκδιδάσκουσιν. Ἐκ γὰρ μεγέθους καὶ καλλονῆς κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργὸς αὐτῶν θεωρεῖται· καὶ, Τὰ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται· ἥ τε ἀί̈διος αὐτοῦ δύναμις καὶ θεότης.

ρόντι ὁ λόγος τὰ μετὰ τὴν ἀνάληψιν τοῦ Σωτῆρος διὰ τῆς αὐτοῦ δυνάμεως καταπραχθέντα, σαφῶς δὲ τὴν ἄνοδον αὐτοῦ παρέστησε διὰ τῶν προκειμένων εἰπών· Καὶ ἐβρόντησεν ἐξ οὐρανοῦ. Πῶς δὲ ἐβρόντησεν ὁ ἀνωτέρω κλίνας τοὺς οὐρανοὺς καὶ καταβὰς, εἰ μὴ πάντως ἀνεληλύθει; ὅπερ ἐδηλοῦτο διὰ τοῦ Καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, ἐπετάσθη ἐπὶ πτερύγων ανέμων. Οὐκοῦν ἀποδέδεικται κατεληλυ θὼς, εἶτα μετὰ τοῦ χερουβὶμ ἀνεληλυθώς· εἶτ᾽ ἐξ οὐρανοῦ βροντῶν, καὶ ἑξῆς τὰ ἀναγεγραμμένα πράτ των κατὰ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ. Πρῶτον μὲν ἀπὸ τῆς τηλαυγήσεως αὐτοῦ ἐνώπιον αὐτοῦ αἱ νεφέλαι αὐτοῦ διῆλθον, χάλαζα καὶ ἄνθρακες πυρός. Ως γὰρ ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου κατὰ τὴν ἑβδόμην πληγὴν εἴσ ρηται· Κύριος δὲ ἔδωκε φωνὴν καὶ χάλαζαν, καὶ διέτρεχε, φησί, τὸ πῦρ ἐπὶ τῆς γῆς· καὶ ἔβρεξεν Κύριος ἐπὶ γῆν Αἰγύπτου. 'Ην δὲ ἡ χάλαζα καὶ τὸ πῦρ φλογίζον ἐν τῇ χαλάζῃ. Επάταξε δὲ ἡ χάλαζα ἐν πάσῃ γῇ Αἰγύπτου· καὶ ταῦτα πάντα ἐγένετο ἵνα ὁ λαὸς τοῦ Θεοῦ ἐλευθερίας τῆς ὑπ' Αι- γυπτίοις δουλείας τυχεῖν δυνηθῇ. Τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐνταῦθα τὰς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας καὶ τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχὰς τῆς ὑπὸ τὴν ἄθεον εἰδωλολατρείαν καὶ τοὺς πονηροὺς δαίμονας ὑποταγῆς ἐλευθερῶν, κατὰ τῶν νοητῶν Αἰγυπτίων ἠφίες χάλαζαν καὶ ἄν θρακας πυρὸς ὁ ἐπὶ τοῦ χερουβὶμ ἀναπτὰς Κύριος. Οἶμαι δὲ τὰς κατὰ τῶν ἀσεβῶν τιμωρητικὰς δυνά- μεις χάλαζαν καὶ ἄνθρακας πυρὸς ὀνομάζεσθαι. Δυ νάμεις τοίνυν τιμωροὶ καὶ κολαστικαί, τῷ βουλήματι τοῦ Κυρίου ἀφανῶς ἐξυπηρετούμεναι κατὰ τῶν δαι- μόνων τῶν τὴν πολύθεον πλάνην ενεργούντων, πάνω τας αὐτοὺς ἤλαυνον. Διὸ σχεδόν πάντα αὐτῶν ἐκλέ- λειπε τὰ χρηστήρια, καὶ αἱ μαντείαι κατελύθησαν· ἔρημοί τε αὐτῶν κατέστησαν οἱ ναοί· σεσύληται τὰ ἀφιερώματα ἀοράτῳ καὶ ἀφανεῖ δυνάμει τοῦ Κυρίου ταῦτα πάντα μετὰ τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον διαπραξα- μένου. Καὶ ἐξαπέστειλε βέλη καὶ ἐσκόρπισεν αὐτοὺς, καὶ ἀστραπὰς ἐπλήθυνε καὶ συνετάραξεν αὐ τούς. Καὶ ὤφθησαν αἱ πηγαὶ τῶν ὑδάτων, καὶ ἀπεκαλύφθη τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἀπὸ ἐπιτιμήσεώς σου, Κύριε, ἀπὸ ἐμπνεύσεως πνεύ ματος ὀργῆς σου. Θεμέλια οἰκουμένης νοήσεις τὰς τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ δυνάμεις, δι' ὧν καὶ πάλαι ἡ σύμ πασα κτίσις τεθεμελίωτο, καὶ μετὰ ταῦτα ἐστερεώθη ἡ οἰκουμένη, ἥτις οὐ σαλευθήσεται. Εἰ δὲ καὶ τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ τὴν οἰκουμένην ἐθέλοις νοεῖν· θεμέλιον δὲ αὐτῆς πρῶτον μὲν τὴν ἀῤῥαγῆ καὶ στε μεὰν πέτραν, ἐφ' ᾗ ᾠκοδόμηται κατὰ τό· Ἐπὶ τὴν πέτραν οικοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. Ἡ πέτρα δὲ ἦν ὁ Χριστός· ἢ κατὰ τὸν Ἀπόστολον, περὶ οὗ διδάσκει αὐτὸς λέγων· Θεμέλιον γὰρ ἄλλον οὐδεὶς δύναται θεῖναι παρὰ τὸν κείμενον, ὅς ἐστιν Ἰησοῦς Χριστός· εἶτα μετ᾿ αὐτὸν θεμέλιοι τῆς Ἐκκλησίας προφητικοὶ καὶ ἀποστολικοὶ λόγοι κατὰ τὸν Ἀπόστολον φήσαντα· Εποικοδομηθέντες ἐπὶ Β Εt το COMMENTARIA IN PSALMOS. A post Salvatoris ascensum per ejus virtutes gesta sunt; dilucideque ascensum ejus his significavit C verbis: Et intonuit de cœlo. Quomodo intonuerit qui superius cœlos inclinasse ac descendisse fertur, nisi prorsus ascendisset ? quod utique hisce dictis comprobantur: Et ascendit super cherubim et vola- vit, volavit super pennas ventorum. Commonstratum ergo fuit ipsum descendisse, deinde cum cherubino ascendisse, post ex coelo intonuisse; demum ea contra inimicos suos designasse quæ in sequenti- bus describuntur. Primo quidem præ fulgore ejus in conspectu ejus nubes transierunt, grando et car- bones ignis. Sicut enim de Ægypto in septima plaga narratur, Dominus autem dedit vocem et grandinem et discurrebat, inquit, ignis super terram : pluitque Dominus super terram Ægypti. Eratque grando, ignisque ardens in grandine. Et percussit grando in omni terra Ægypti 68. Hæc porro omnia facta sunt ut populus Dei ab Ægyptiorum servitute eximere- tur. Eodem prorsus modo jam cum Ecclesias ex gentibus coactas, hominumque animas a servitute impiæ idololatriæ et malignorum dæmonum liberaret; adversus intelligibiles Ægyptios Dominus ille qui super cherubi volavit, grandinem et carbones ignis emittebat. Arbitror autem ultrices illas ad- versus impios paratas virtutes, grandinem et car- bones ignis vocari. Virtutes igitur illæ supplicio et ultioni destinatæ, voluntatis Dei occulto more ad- ministræ adversus dæmonas qui multiplicium deo- rum superstitionem advexerant, ipsos omnes dæ- monas abigebant Quare universa eorum oracula desierunt, vaticinia abrogata sunt, templa eorum deserta, sacraria invisibili ac latente virtute expi- lata fuerunt, Domino post suum in cœlos ascen- sum hæc omnia operante. D VERS. 15, 16. misit sagittas suas, et dissipavit eos; fulgura multiplicavit, et conturbavit eos. Et ap- paruerunt fontes aquarum, et revelata suht funda- menta orbis terrarum : ab increpatione tua, Domine, ab inspiratione spiritus iræ tuæ. Per fundamenta orbis terrarum intelligas sapientiæ Dei virtutes, quibus olim universa rerum natura fundata esi, et postea confirmatus est orbis, qui non commovebi- tur. Quod si per orbem terrarum, Ecclesiam Dei accipi velis, ac si fundamentum ejus cogites esso, primo quidem infractam illam et solidam petram, in qua fundata est, secundum illud : Supra petram ædificabo Ecclesiam meam, et portæ inſeri non præ- valebunt adversus eam 6. Petra autem erat Chri stus ; aut ut Apostolus indicat his verbis: Fun- damentum enim aliud nemo potest ponere, præter id quod positum est, quod est Christus Jesus : ac post ipsum Salvatorem fundamenta Ecclesiæ existimes esse propheticos et apostolicos sermones, secundum Apostoli dictum : Superædificati super fundamentum Exod. II, 25, 24. * Matth. xvi, 18. Cor. x, 4, . * Cor. 111, 11,

Ὁ οὖν τοὺς οὐρανοὺς νομίζων δίχα τινὸς δημιουργικοῦ λόγου καὶ θείας ἄνευ δυνάμεως ἑαυτοὺς ὑποστήσασθαι, καὶ τοῦ τοσοῦδε μεγέθους καὶ τοῦ τοιοῦδε σχήματος, τῆς τε εὐσταθοῦς καὶ εὐτάκτου κινήσεως τὴν αἰτίαν τοῖς σώμασιν αὐτῶν προσγράφων, ἄφρων καὶ ἀσεβής. Διὸ τοὺς ἔμφρονα νοῦν κεκτημένους προσήκει συνομολογεῖν μονονουχὶ φωνῆς ἀκούειν ἔργῳ βοώσης αὐτῶν τῶν οὐρανῶν, τὴν πρέπουσαν δόξαν ἀναπεμπόντων τῷ ἑαυτῶν ποιητῇ καὶ δημιουργῷ Θεῷ. Οὕτω δὲ καὶ τὸ στερέωμα, ὃ δὴ Μωϋσῆς κατὰ τὴν δευτέραν ἡμέραν τῆς κοσμοποιίας γεγονέναι παρίστη· καὶ τοῦτο τοιγαροῦν τὸ στερέωμα, ἕτερον ὂν παρὰ τοὺς προωνομασμένους οὐρανοὺς, κηρύττει τοῖς πᾶσι καὶ κέκραγε διδάσκων, ὅτι μὴ ἐξ αὐτομάτου τοιόνδε ὑπέστη· ἔργον δέ ἐστι καὶ αὐτὸ τοῦ τῶν ὅλων ποιητοῦ Θεοῦ· διὸ εἴρηται· Ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα. Οἶδε δὲ Μωϋσῆς πρὸ τῆς τοῦ στερεώματος συστάσεως οὐρανὸν πρότερον τῆς ἡμέρας γεγενημένον, λέγων· Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν.

ρόντι ὁ λόγος τὰ μετὰ τὴν ἀνάληψιν τοῦ Σωτῆρος διὰ τῆς αὐτοῦ δυνάμεως καταπραχθέντα, σαφῶς δὲ τὴν ἄνοδον αὐτοῦ παρέστησε διὰ τῶν προκειμένων εἰπών· Καὶ ἐβρόντησεν ἐξ οὐρανοῦ. Πῶς δὲ ἐβρόντησεν ὁ ἀνωτέρω κλίνας τοὺς οὐρανοὺς καὶ καταβὰς, εἰ μὴ πάντως ἀνεληλύθει; ὅπερ ἐδηλοῦτο διὰ τοῦ Καὶ ἐπέβη ἐπὶ χερουβὶμ καὶ ἐπετάσθη, ἐπετάσθη ἐπὶ πτερύγων ανέμων. Οὐκοῦν ἀποδέδεικται κατεληλυ θὼς, εἶτα μετὰ τοῦ χερουβὶμ ἀνεληλυθώς· εἶτ᾽ ἐξ οὐρανοῦ βροντῶν, καὶ ἑξῆς τὰ ἀναγεγραμμένα πράτ των κατὰ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ. Πρῶτον μὲν ἀπὸ τῆς τηλαυγήσεως αὐτοῦ ἐνώπιον αὐτοῦ αἱ νεφέλαι αὐτοῦ διῆλθον, χάλαζα καὶ ἄνθρακες πυρός. Ως γὰρ ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου κατὰ τὴν ἑβδόμην πληγὴν εἴσ ρηται· Κύριος δὲ ἔδωκε φωνὴν καὶ χάλαζαν, καὶ διέτρεχε, φησί, τὸ πῦρ ἐπὶ τῆς γῆς· καὶ ἔβρεξεν Κύριος ἐπὶ γῆν Αἰγύπτου. 'Ην δὲ ἡ χάλαζα καὶ τὸ πῦρ φλογίζον ἐν τῇ χαλάζῃ. Επάταξε δὲ ἡ χάλαζα ἐν πάσῃ γῇ Αἰγύπτου· καὶ ταῦτα πάντα ἐγένετο ἵνα ὁ λαὸς τοῦ Θεοῦ ἐλευθερίας τῆς ὑπ' Αι- γυπτίοις δουλείας τυχεῖν δυνηθῇ. Τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐνταῦθα τὰς ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίας καὶ τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχὰς τῆς ὑπὸ τὴν ἄθεον εἰδωλολατρείαν καὶ τοὺς πονηροὺς δαίμονας ὑποταγῆς ἐλευθερῶν, κατὰ τῶν νοητῶν Αἰγυπτίων ἠφίες χάλαζαν καὶ ἄν θρακας πυρὸς ὁ ἐπὶ τοῦ χερουβὶμ ἀναπτὰς Κύριος. Οἶμαι δὲ τὰς κατὰ τῶν ἀσεβῶν τιμωρητικὰς δυνά- μεις χάλαζαν καὶ ἄνθρακας πυρὸς ὀνομάζεσθαι. Δυ νάμεις τοίνυν τιμωροὶ καὶ κολαστικαί, τῷ βουλήματι τοῦ Κυρίου ἀφανῶς ἐξυπηρετούμεναι κατὰ τῶν δαι- μόνων τῶν τὴν πολύθεον πλάνην ενεργούντων, πάνω τας αὐτοὺς ἤλαυνον. Διὸ σχεδόν πάντα αὐτῶν ἐκλέ- λειπε τὰ χρηστήρια, καὶ αἱ μαντείαι κατελύθησαν· ἔρημοί τε αὐτῶν κατέστησαν οἱ ναοί· σεσύληται τὰ ἀφιερώματα ἀοράτῳ καὶ ἀφανεῖ δυνάμει τοῦ Κυρίου ταῦτα πάντα μετὰ τὴν εἰς οὐρανοὺς ἄνοδον διαπραξα- μένου. Καὶ ἐξαπέστειλε βέλη καὶ ἐσκόρπισεν αὐτοὺς, καὶ ἀστραπὰς ἐπλήθυνε καὶ συνετάραξεν αὐ τούς. Καὶ ὤφθησαν αἱ πηγαὶ τῶν ὑδάτων, καὶ ἀπεκαλύφθη τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἀπὸ ἐπιτιμήσεώς σου, Κύριε, ἀπὸ ἐμπνεύσεως πνεύ ματος ὀργῆς σου. Θεμέλια οἰκουμένης νοήσεις τὰς τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ δυνάμεις, δι' ὧν καὶ πάλαι ἡ σύμ πασα κτίσις τεθεμελίωτο, καὶ μετὰ ταῦτα ἐστερεώθη ἡ οἰκουμένη, ἥτις οὐ σαλευθήσεται. Εἰ δὲ καὶ τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ τὴν οἰκουμένην ἐθέλοις νοεῖν· θεμέλιον δὲ αὐτῆς πρῶτον μὲν τὴν ἀῤῥαγῆ καὶ στε μεὰν πέτραν, ἐφ' ᾗ ᾠκοδόμηται κατὰ τό· Ἐπὶ τὴν πέτραν οικοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. Ἡ πέτρα δὲ ἦν ὁ Χριστός· ἢ κατὰ τὸν Ἀπόστολον, περὶ οὗ διδάσκει αὐτὸς λέγων· Θεμέλιον γὰρ ἄλλον οὐδεὶς δύναται θεῖναι παρὰ τὸν κείμενον, ὅς ἐστιν Ἰησοῦς Χριστός· εἶτα μετ᾿ αὐτὸν θεμέλιοι τῆς Ἐκκλησίας προφητικοὶ καὶ ἀποστολικοὶ λόγοι κατὰ τὸν Ἀπόστολον φήσαντα· Εποικοδομηθέντες ἐπὶ Β Εt το COMMENTARIA IN PSALMOS. A post Salvatoris ascensum per ejus virtutes gesta sunt; dilucideque ascensum ejus his significavit C verbis: Et intonuit de cœlo. Quomodo intonuerit qui superius cœlos inclinasse ac descendisse fertur, nisi prorsus ascendisset ? quod utique hisce dictis comprobantur: Et ascendit super cherubim et vola- vit, volavit super pennas ventorum. Commonstratum ergo fuit ipsum descendisse, deinde cum cherubino ascendisse, post ex coelo intonuisse; demum ea contra inimicos suos designasse quæ in sequenti- bus describuntur. Primo quidem præ fulgore ejus in conspectu ejus nubes transierunt, grando et car- bones ignis. Sicut enim de Ægypto in septima plaga narratur, Dominus autem dedit vocem et grandinem et discurrebat, inquit, ignis super terram : pluitque Dominus super terram Ægypti. Eratque grando, ignisque ardens in grandine. Et percussit grando in omni terra Ægypti 68. Hæc porro omnia facta sunt ut populus Dei ab Ægyptiorum servitute eximere- tur. Eodem prorsus modo jam cum Ecclesias ex gentibus coactas, hominumque animas a servitute impiæ idololatriæ et malignorum dæmonum liberaret; adversus intelligibiles Ægyptios Dominus ille qui super cherubi volavit, grandinem et carbones ignis emittebat. Arbitror autem ultrices illas ad- versus impios paratas virtutes, grandinem et car- bones ignis vocari. Virtutes igitur illæ supplicio et ultioni destinatæ, voluntatis Dei occulto more ad- ministræ adversus dæmonas qui multiplicium deo- rum superstitionem advexerant, ipsos omnes dæ- monas abigebant Quare universa eorum oracula desierunt, vaticinia abrogata sunt, templa eorum deserta, sacraria invisibili ac latente virtute expi- lata fuerunt, Domino post suum in cœlos ascen- sum hæc omnia operante. D VERS. 15, 16. misit sagittas suas, et dissipavit eos; fulgura multiplicavit, et conturbavit eos. Et ap- paruerunt fontes aquarum, et revelata suht funda- menta orbis terrarum : ab increpatione tua, Domine, ab inspiratione spiritus iræ tuæ. Per fundamenta orbis terrarum intelligas sapientiæ Dei virtutes, quibus olim universa rerum natura fundata esi, et postea confirmatus est orbis, qui non commovebi- tur. Quod si per orbem terrarum, Ecclesiam Dei accipi velis, ac si fundamentum ejus cogites esso, primo quidem infractam illam et solidam petram, in qua fundata est, secundum illud : Supra petram ædificabo Ecclesiam meam, et portæ inſeri non præ- valebunt adversus eam 6. Petra autem erat Chri stus ; aut ut Apostolus indicat his verbis: Fun- damentum enim aliud nemo potest ponere, præter id quod positum est, quod est Christus Jesus : ac post ipsum Salvatorem fundamenta Ecclesiæ existimes esse propheticos et apostolicos sermones, secundum Apostoli dictum : Superædificati super fundamentum Exod. II, 25, 24. * Matth. xvi, 18. Cor. x, 4, . * Cor. 111, 11,

PG 23:189Ἑξῆς δ’ οὖν μετὰ τὴν ποίησιν τοῦ πρώτου οὐρανοῦ φωτὸς εἰσάγει δύναμιν καὶ γένεσιν, ἡμέραν τε διδάσκει τὸ φῶς κεκλῆσθαι, γεγονέναι τε πρωί̈αν φησὶ καὶ ἑσπέραν, ἡμέραν μίαν. Εἶτα δευτέρας ἡμέρας ἀρχόμενος, τὴν τοῦ στερεώματος εἰσάγει ποίησιν. Οἶδε δὲ ἡ Γραφὴ καὶ πλείους οὐρανούς· διό φησιν· Αἰνεῖτε τὸν Κύριον ἐκ τῶν οὐρανῶν· καὶ πάλιν· Αἰνεῖτε αὐτὸν οἱ οὐρανοὶ τῶν οὐρανῶν, καὶ τὸ ὕδωρ τὸ ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν· καὶ ἀλλαχοῦ εἴρηται· Ὁ οὐρανὸς τοῦ οὐρανοῦ τῷ Κυρίῳ. Καὶ τὸ στερέωμα κέκληται οὐρανὸς, καὶ ὁ Σωτὴρ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ἐπαγγέλλεται, καὶ ἐν τῇ εὐχῇ διδάσκει εἰπεῖν· Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, καὶ, Αἱ δυνάμεις τῶν οὐρανῶν σαλευθήσονται. Ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα, καὶ νὺξ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνῶσιν. Διδάσκει ἡμέρα καὶ διδάσκει νὺξ τοὺς ἐθέλοντας παιδεύεσθαι, ὅση τίς ἐστιν ἡ σοφία ἡ ἄῤῥητος καὶ ἀπερίληπτος δύναμις τοῦ τὰ διαστήματα τῶν χρόνων καταμετρήσαντος αὐτοῖς Θεοῦ. Εἰ μὲν γὰρ μηδεὶς ἦν ὁ καὶ ταύταις ὥραις καὶ χρόνους καὶ καιροὺς διαταξάμενος, ἀπρονοήτῳ δὲ καὶ ἀλόγῳ κινήσει κατά τι σύμβαμα τυχιμαῖον ὑφεστῶτα ἦν·

Α τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὅντος Β ἀκρογωνιαίου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ· οὐκ ἂν ἐκτὸς βάλοις τῆς ἀληθείας. Ταῦτ᾽ οὖν τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἀνεκαλύφθησαν· τῶν ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ τῶν πάλαι ἐπισκοπούντων τὰ τῆς ψυχῆς ἡμῶν ὅμο ματα πρὸς τὸ μὴ τὰ θεῖα βλέπειν ἐκ ποδῶν μετα- στάντων, καὶ τοῖς ἀποδοθεῖσι τοῦ Κυρίου βέλεσι διασκορπισθέντων, πεφευγότων τε ἀπὸ ἐπιτιμήσεως Κυρίου, καὶ ἀπὸ ἐμπνεύσεως πνεύματος ὀργῆς αὐτ τοῦ. Εἰκότως οὖν ἐλευθερωθέντες τούτων ἡμεῖς καὶ ἀναβλέψαντες, τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων ἐθεασάμεθα, καὶ τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἐπωπτεύσαμεν. Καὶ τοῦτο ἐφ' ἡμῶν ἐν πολλοῖς γεγένηται κλίμασιν. Εξαπέστειλεν ἐξ ὕψους, καὶ ἔλαβέ με, προσ- ελάβετό με ἐξ ὑδάτων πολλῶν. Καταποθέντα γὰρ αὐτὸν καὶ ληφθέντα ὥσπερ αἰχμάλωτον ὁ τῶν ὅλων Θεὸς καὶ Πατὴρ, ἐξαποστείλας τὸν ἑαυτοῦ Υἱόν, ἔλαβε. Πόθεν δὲ αὐτὸν ἔλαβεν, ἑξῆς διδάσκει λέγων, ἐξ ὑδάτων πολλῶν. Φησὶ γοῦν καὶ ἐν ἑξηκοστῷ ὀγδόῳ ψαλμῷ· Σωσόν με, ὁ Θεὸς, ὅτι εἰσήλθοσαν ὕδατα ἕως ψυχῆς μου· ἐνεπάγην εἰς ὕλην βυθοῦ, καὶ οὐκ ἔστιν ὑπόστασις. Τούτοις τοιγαροῦν ἀκολού θως καὶ ἐν τοῖς προκειμένοις εὐχαριστῶν, φησί Προσελάβετό με ἐξ ὑδάτων πολλῶν. Τίνα δὲ τὰ ὕδατα, ἐπιφέρει σαφέστερον εἰπών· Ἐξ ἐχθρῶν μου δυνατῶν καὶ ἐκ τῶν μισούντων με, ὅτι ἐστερεώ θησαν ὑπὲρ ἐμέ. Προέφθασαν με ἐν ἡμέρᾳ κακώ σεώς μου. Καὶ ταῦτα δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εὐαγ γελίζεται αὐτὸν ἀναλαβεῖν ἐκ τῶν πολλῶν ὑδάτων, ἐλευθερίαν δὲ τὴν ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν τῶν πάλαι κατα- κεκρατηκότων αὐτοῦ γενέσθαι. Καὶ ἐγένετο Κύριος ἀντιστήριγμά μου. Και εξήγαγέ με εἰς πλατυσμόν, ῥύσεταί με, ὅτι ἠθέ λησέ με. Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου. Ηδη μέν, φησί, τῆς ἐξομολογή σεώς μου καὶ τῶν προσευχῶν καὶ τῶν ἱκετηρίων ἐπε ακούσας ὁ Κύριος, γέγονέ μοι ἀντιστήριγμα. Μέλο λοντα γάρ με περιτρέπεσθαι, καὶ μέγα πτῶμα ὑπο μένειν, εἰ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν εἰς παντελῆ ἐξέπιπτον ἀποστασίαν, αὐτὸς παραστὰς ἔρεισμά μοι καὶ ἀντι- στήριγμα γέγονεν, ἐπηνίκα, τὸν αὐτοῦ προφήτην Ναθαν πέμψας, ἔλεγχόν μοι ἐπήγαγε τῆς ἁμαρτίας, καὶ ἀνώρθωσεν. ᾿Αλλὰ καὶ ἐξήγαγέν με εἰς πλα- τυσμὸν, καὶ εἰς εὐρυχωρίαν, κατὰ τὸν Σύμμαχον. Στενοχωρηθέντα γάρ με, καὶ μικροῦ δεῖν ἀπογνόντα ἑαυτοῦ τὴν σωτηρίαν, ἐῤῥύσατο καὶ εἰς πλατυσμόν εξήγαγεν, ὡς κατὰ πλάτος δυνηθῆναι ἐμαυτὸν ἀνα- λαβεῖν, καὶ τῆς ἐμαυτοῦ θεραπείας ἐπιμέλειαν ποιή σασθαι. Πλὴν ἀλλὰ καὶ παντελῶς ρύσεται με, φησίν, διδοὺς ἄφεσιν τῆς ἁμαρτίας κατὰ τὸν προφητευόμε νον καιρὸν τῆς αὐτοῦ παρουσίας. Καὶ τοῦτο ποιήσει εὐεργετών με ὁ Κύριος, ὅτι ἠθέλησέ με ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, ὅτι ἐβουλήθη ἐν ἐμοί· οὐ γὰρ ἂν ἐπεστράφην, οὐδ᾽ ἂν τὸν ἔλεγχόν μοι προσήγα- γεν, οὐδ᾽ ἂν τὸν προφήτην ἑαυτοῦ πρὸς ἐμὲ ἀπο εστάλκει, εἰ μὴ σῶσαι με ἤθελεν. Εὖ δὲ οἶδα καὶ ἀκριβῶς πέπεισμαι, ὅτι κατὰ τὸν καιρὸν τῆς δεν EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. apostolorum et prophetarum ipso summo angularita- pide Christo Jesu "; nequaquam a veritatis scopo aberraveris. Hæc igitur orbis fundamenta revelata sunt inimicis Dei, qui olim mentis nostræ oculos obtenebrabant, ut ne divina intueri possent, elimi- natis et fugatis, ac per emissas a Deo sagittas dissi- patis, fugatisque ab increpatione Domini et ab in- spiratione spiritus iræ ejus. Merito igitur ac conse- quenter, ab iis erepti ac recepto oculorum usu, fon- tes aquarum vidimus, fundamenta orbis terrarum suspeximus. Quod ætate nostra in plurimis terræ partibus evenit. VERS. 17-19. Hisil de summo et accepit me, assumpsit me de aquis multis. Demersum namque ipsum, et quasi captivum abductum, universorum Deus et Pater, per Filium suum abs se missum excepit. Unde autem exceperit, subinde significat lis verbis, de aquis multis. Ait igitur etiam in sexa- gesimo octavo psalmo : Salvum me fac, Deus, quo- niam intraverunt aquæ usque ad animam meam : in- fixus sum in limo profundi, et non est substantia 18. Ad hæc consequenter sane in præsenti gratias agens sic ait : Assumpsit me de aquis multis. Quænam au- tem sint aquæ illæ, mos apertius indicat sic lo- quens : De inimicis meis fortissimis, et ab iis qui oderunt me, quoniam conformati sunt super me. Præ- venerunt me in die aflictionis meæ. Hæc ipsa Spiritus sanctus annuntiat, dum ait eum assumptum esse de aquis multis, libertatemque nactum ex inimicis qui ipsum olim imperio subactum suo detinuerant. C VERS. 20, 21. Et factus est Dominus protector meus. Et eduxit me in latitudinem, salvum me faciet quoniam voluit me. Et retribuet mihi Dominus secun- dum justitiam meam. Cum confessionem, inquit, preces et supplicationes meas jam exaudisset Deus, factus est protector meus. Me quippe subversioni et ruinæ ingenti proximum, si quidem post pecca- tum in, defectionem penitus prolapsus essem, astans ipse, ceu fulcrum et adminiculum, retinuit, quando misso ad me Nathan propheta, de admisso peccato me coarguit, et erexit. Imo etiam deduxit me in latitudinem; sive, juxta Symmachum, in la- tum spatium. Ad angustias quippe redactumn me, ac prope de salute mea desperantem, eripuit ac in D latitudinem eduxit, ut in latius spatium deducto, recipiendi mei ac vulnera sollicite curandi copia fuerit. Cæterum is me prorsus liberabit, ac delicti veniam concedet, tempore adventus sui, qui in vali- cinio fertur. Iisque me beneficiis devinciet Dominus, quoniam voluit me : aut secundum Aquilam, quo- niam voluit in me; neque enim convertendus eram, neque coarguendus de peccato, neque mittendus ad me propheta, nisi me salvum facere voluisset. At enim novi, ac persuasum plane habeo, ipsum tempore justi judicii sui, peccati mei et facinorum, quæ in die miseria meæ perpetravi, mentionem Ephes. 11, 20. ” Psal. lxviii, 2, ễ,

ἐχρῆν δήπου μὴ τὰ ἴσα διαστήματα τῶν ἡμερῶν διὰ παντὸς τοῦ αἰῶνος ὑφεστάναι, ἢ συγκεχυμένους αὐτῶν εἶναι τοὺς καιροὺς, καὶ τὰς νύκτας δὲ ὡσαύτως εἰκῆ καὶ ὡς ἔτυχεν φέρεσθαι. Ἀλογίας γὰρ ἀδελφὴ ἀταξία, καὶ τῷ τυχιμαίῳ ἕπεται σύγχυσις· ὡς ἔμπαλιν πάσης εὐταξίας ἡγεῖται λόγος, ἁρμονίας τε καὶ συμφωνίας ἡγεῖται σοφία. Αἱ τοίνυν τούτων πρὸς ἀλλήλας ἀμοιβαὶ καὶ ὑποχωρήσεις, ποτὲ μὲν ἡμερῶν μηκυνομένων, ὑποχωρουσῶν δὲ αὐτῶν νυκτῶν, ποτὲ δὲ τῶν νυκτῶν τὸ προδεδανεισμένον χρέος κατὰ τὴν τῶν ὡρῶν αὔξησιν ἀπολαμβανουσῶν, μονονουχὶ φθέγγονται καὶ λαλοῦσι μεγάλῃ φωνῇ τῇ πανσόφῳ διατάξει τοῦ τῶν ὅλων μαρτυροῦσαι Θεοῦ, καὶ κηρύττουσιν ἀνθρώποις τὴν τοῦ Θεοῦ γνῶσιν· οὕτω δὲ κεκραγόσιν αὐτοῖς ἔργοις αἱ τῶν ἡμερῶν καὶ τῶν νυκτῶν φωναὶ τοῖς ἐπαί̈ειν αὐτῶν δυναμένοις, ὡς μηδεμίαν ἀκοὴν λανθάνειν τὴν διδασκαλίαν αὐτῶν. Πεπλήρωται γοῦν ἡ σύμπασα τῶν ἀνθρώπων οἰκουμένη τῆς εὐρύθμου καὶ ἀμοιβαίας αὐτῶν χορείας· δι’ ἃ λέλεκται· Οὐκ εἰσὶ λαλιαὶ οὐδὲ λόγοι ὧν οὐχὶ ἀκούονται αἱ φωναὶ αὐτῶν. Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν·

Α τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὅντος Β ἀκρογωνιαίου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ· οὐκ ἂν ἐκτὸς βάλοις τῆς ἀληθείας. Ταῦτ᾽ οὖν τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἀνεκαλύφθησαν· τῶν ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ τῶν πάλαι ἐπισκοπούντων τὰ τῆς ψυχῆς ἡμῶν ὅμο ματα πρὸς τὸ μὴ τὰ θεῖα βλέπειν ἐκ ποδῶν μετα- στάντων, καὶ τοῖς ἀποδοθεῖσι τοῦ Κυρίου βέλεσι διασκορπισθέντων, πεφευγότων τε ἀπὸ ἐπιτιμήσεως Κυρίου, καὶ ἀπὸ ἐμπνεύσεως πνεύματος ὀργῆς αὐτ τοῦ. Εἰκότως οὖν ἐλευθερωθέντες τούτων ἡμεῖς καὶ ἀναβλέψαντες, τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων ἐθεασάμεθα, καὶ τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἐπωπτεύσαμεν. Καὶ τοῦτο ἐφ' ἡμῶν ἐν πολλοῖς γεγένηται κλίμασιν. Εξαπέστειλεν ἐξ ὕψους, καὶ ἔλαβέ με, προσ- ελάβετό με ἐξ ὑδάτων πολλῶν. Καταποθέντα γὰρ αὐτὸν καὶ ληφθέντα ὥσπερ αἰχμάλωτον ὁ τῶν ὅλων Θεὸς καὶ Πατὴρ, ἐξαποστείλας τὸν ἑαυτοῦ Υἱόν, ἔλαβε. Πόθεν δὲ αὐτὸν ἔλαβεν, ἑξῆς διδάσκει λέγων, ἐξ ὑδάτων πολλῶν. Φησὶ γοῦν καὶ ἐν ἑξηκοστῷ ὀγδόῳ ψαλμῷ· Σωσόν με, ὁ Θεὸς, ὅτι εἰσήλθοσαν ὕδατα ἕως ψυχῆς μου· ἐνεπάγην εἰς ὕλην βυθοῦ, καὶ οὐκ ἔστιν ὑπόστασις. Τούτοις τοιγαροῦν ἀκολού θως καὶ ἐν τοῖς προκειμένοις εὐχαριστῶν, φησί Προσελάβετό με ἐξ ὑδάτων πολλῶν. Τίνα δὲ τὰ ὕδατα, ἐπιφέρει σαφέστερον εἰπών· Ἐξ ἐχθρῶν μου δυνατῶν καὶ ἐκ τῶν μισούντων με, ὅτι ἐστερεώ θησαν ὑπὲρ ἐμέ. Προέφθασαν με ἐν ἡμέρᾳ κακώ σεώς μου. Καὶ ταῦτα δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εὐαγ γελίζεται αὐτὸν ἀναλαβεῖν ἐκ τῶν πολλῶν ὑδάτων, ἐλευθερίαν δὲ τὴν ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν τῶν πάλαι κατα- κεκρατηκότων αὐτοῦ γενέσθαι. Καὶ ἐγένετο Κύριος ἀντιστήριγμά μου. Και εξήγαγέ με εἰς πλατυσμόν, ῥύσεταί με, ὅτι ἠθέ λησέ με. Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου. Ηδη μέν, φησί, τῆς ἐξομολογή σεώς μου καὶ τῶν προσευχῶν καὶ τῶν ἱκετηρίων ἐπε ακούσας ὁ Κύριος, γέγονέ μοι ἀντιστήριγμα. Μέλο λοντα γάρ με περιτρέπεσθαι, καὶ μέγα πτῶμα ὑπο μένειν, εἰ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν εἰς παντελῆ ἐξέπιπτον ἀποστασίαν, αὐτὸς παραστὰς ἔρεισμά μοι καὶ ἀντι- στήριγμα γέγονεν, ἐπηνίκα, τὸν αὐτοῦ προφήτην Ναθαν πέμψας, ἔλεγχόν μοι ἐπήγαγε τῆς ἁμαρτίας, καὶ ἀνώρθωσεν. ᾿Αλλὰ καὶ ἐξήγαγέν με εἰς πλα- τυσμὸν, καὶ εἰς εὐρυχωρίαν, κατὰ τὸν Σύμμαχον. Στενοχωρηθέντα γάρ με, καὶ μικροῦ δεῖν ἀπογνόντα ἑαυτοῦ τὴν σωτηρίαν, ἐῤῥύσατο καὶ εἰς πλατυσμόν εξήγαγεν, ὡς κατὰ πλάτος δυνηθῆναι ἐμαυτὸν ἀνα- λαβεῖν, καὶ τῆς ἐμαυτοῦ θεραπείας ἐπιμέλειαν ποιή σασθαι. Πλὴν ἀλλὰ καὶ παντελῶς ρύσεται με, φησίν, διδοὺς ἄφεσιν τῆς ἁμαρτίας κατὰ τὸν προφητευόμε νον καιρὸν τῆς αὐτοῦ παρουσίας. Καὶ τοῦτο ποιήσει εὐεργετών με ὁ Κύριος, ὅτι ἠθέλησέ με ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, ὅτι ἐβουλήθη ἐν ἐμοί· οὐ γὰρ ἂν ἐπεστράφην, οὐδ᾽ ἂν τὸν ἔλεγχόν μοι προσήγα- γεν, οὐδ᾽ ἂν τὸν προφήτην ἑαυτοῦ πρὸς ἐμὲ ἀπο εστάλκει, εἰ μὴ σῶσαι με ἤθελεν. Εὖ δὲ οἶδα καὶ ἀκριβῶς πέπεισμαι, ὅτι κατὰ τὸν καιρὸν τῆς δεν EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. apostolorum et prophetarum ipso summo angularita- pide Christo Jesu "; nequaquam a veritatis scopo aberraveris. Hæc igitur orbis fundamenta revelata sunt inimicis Dei, qui olim mentis nostræ oculos obtenebrabant, ut ne divina intueri possent, elimi- natis et fugatis, ac per emissas a Deo sagittas dissi- patis, fugatisque ab increpatione Domini et ab in- spiratione spiritus iræ ejus. Merito igitur ac conse- quenter, ab iis erepti ac recepto oculorum usu, fon- tes aquarum vidimus, fundamenta orbis terrarum suspeximus. Quod ætate nostra in plurimis terræ partibus evenit. VERS. 17-19. Hisil de summo et accepit me, assumpsit me de aquis multis. Demersum namque ipsum, et quasi captivum abductum, universorum Deus et Pater, per Filium suum abs se missum excepit. Unde autem exceperit, subinde significat lis verbis, de aquis multis. Ait igitur etiam in sexa- gesimo octavo psalmo : Salvum me fac, Deus, quo- niam intraverunt aquæ usque ad animam meam : in- fixus sum in limo profundi, et non est substantia 18. Ad hæc consequenter sane in præsenti gratias agens sic ait : Assumpsit me de aquis multis. Quænam au- tem sint aquæ illæ, mos apertius indicat sic lo- quens : De inimicis meis fortissimis, et ab iis qui oderunt me, quoniam conformati sunt super me. Præ- venerunt me in die aflictionis meæ. Hæc ipsa Spiritus sanctus annuntiat, dum ait eum assumptum esse de aquis multis, libertatemque nactum ex inimicis qui ipsum olim imperio subactum suo detinuerant. C VERS. 20, 21. Et factus est Dominus protector meus. Et eduxit me in latitudinem, salvum me faciet quoniam voluit me. Et retribuet mihi Dominus secun- dum justitiam meam. Cum confessionem, inquit, preces et supplicationes meas jam exaudisset Deus, factus est protector meus. Me quippe subversioni et ruinæ ingenti proximum, si quidem post pecca- tum in, defectionem penitus prolapsus essem, astans ipse, ceu fulcrum et adminiculum, retinuit, quando misso ad me Nathan propheta, de admisso peccato me coarguit, et erexit. Imo etiam deduxit me in latitudinem; sive, juxta Symmachum, in la- tum spatium. Ad angustias quippe redactumn me, ac prope de salute mea desperantem, eripuit ac in D latitudinem eduxit, ut in latius spatium deducto, recipiendi mei ac vulnera sollicite curandi copia fuerit. Cæterum is me prorsus liberabit, ac delicti veniam concedet, tempore adventus sui, qui in vali- cinio fertur. Iisque me beneficiis devinciet Dominus, quoniam voluit me : aut secundum Aquilam, quo- niam voluit in me; neque enim convertendus eram, neque coarguendus de peccato, neque mittendus ad me propheta, nisi me salvum facere voluisset. At enim novi, ac persuasum plane habeo, ipsum tempore justi judicii sui, peccati mei et facinorum, quæ in die miseria meæ perpetravi, mentionem Ephes. 11, 20. ” Psal. lxviii, 2, ễ,

δῆλον δὲ, ὅτι τῶν ἡμερῶν καὶ τῶν νυκτῶν, τῶν τε διηγουμένων τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν οὐρανῶν, καὶ τοῦ τὴν ποίησιν τῶν χειρῶν αὐτοῦ ἐξαγγέλλοντος στερεώματος. Ἔνθα δὲ γενομένῳ μοι θαυμάζειν ἔπεισιν, ὅπως ὁ ἱερὸς ἀπόστολος τό· Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν, ἐπὶ τοὺς μαθητὰς καὶ εὐαγγελιστὰς καὶ ἀποστόλους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀνήνεγκεν ἐν τῇ πρὸς Ῥωμαίους Ἐπιστολῇ. Ἐπιστήσας δὲ τὸν νοῦν τῇ ἀποστολικῇ λέξει, σφόδρα ἀκριβῶς εὗρον αὐτὸν καταχρηστικῷ τρόπῳ εὐκαίρως τὴν παράθεσιν πεποιημένον· οὐ γὰρ ὥσπερ ποτὲ μὲν ἔφη· Ἡσαί̈ας δὲ κράζει ὑπὲρ τοῦ Ἰσραὴλ, ποτὲ δὲ, καθὼς προείρηκεν Ἡσαί̈ας· καὶ πάλιν· Καθὼς γέγραπται· καὶ αὖθις· Λέγει γὰρ ἡ Γραφή· οὐχ οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ· Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, εἴρηκε μετὰ προσθήκης ὁμοίας τοῖς προεκτεθεῖσιν. Εἰ γάρ τι τοιοῦτον προφήσας εἶπε, τάχ’ ἄν τις ἐλάβετο ὡς βεβιασμένως ἐκδεξαμένου τὴν ἐν τῷ ψαλμῷ ῥῆσιν· νυνὶ δὲ ἁπλῇ φράσει φαίνεται συγχρησάμενος τῇ ἀπὸ τοῦ ψαλμοῦ παραθέσει· διὸ εἴποι τις αὐτὸν κατακεχρῆσθαι εὐκαίρως καὶ ὠφελίμως καὶ εὐρύθμως τῇ μαρτυρίᾳ.

Α τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὅντος Β ἀκρογωνιαίου αὐτοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ· οὐκ ἂν ἐκτὸς βάλοις τῆς ἀληθείας. Ταῦτ᾽ οὖν τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἀνεκαλύφθησαν· τῶν ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ τῶν πάλαι ἐπισκοπούντων τὰ τῆς ψυχῆς ἡμῶν ὅμο ματα πρὸς τὸ μὴ τὰ θεῖα βλέπειν ἐκ ποδῶν μετα- στάντων, καὶ τοῖς ἀποδοθεῖσι τοῦ Κυρίου βέλεσι διασκορπισθέντων, πεφευγότων τε ἀπὸ ἐπιτιμήσεως Κυρίου, καὶ ἀπὸ ἐμπνεύσεως πνεύματος ὀργῆς αὐτ τοῦ. Εἰκότως οὖν ἐλευθερωθέντες τούτων ἡμεῖς καὶ ἀναβλέψαντες, τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων ἐθεασάμεθα, καὶ τὰ θεμέλια τῆς οἰκουμένης ἐπωπτεύσαμεν. Καὶ τοῦτο ἐφ' ἡμῶν ἐν πολλοῖς γεγένηται κλίμασιν. Εξαπέστειλεν ἐξ ὕψους, καὶ ἔλαβέ με, προσ- ελάβετό με ἐξ ὑδάτων πολλῶν. Καταποθέντα γὰρ αὐτὸν καὶ ληφθέντα ὥσπερ αἰχμάλωτον ὁ τῶν ὅλων Θεὸς καὶ Πατὴρ, ἐξαποστείλας τὸν ἑαυτοῦ Υἱόν, ἔλαβε. Πόθεν δὲ αὐτὸν ἔλαβεν, ἑξῆς διδάσκει λέγων, ἐξ ὑδάτων πολλῶν. Φησὶ γοῦν καὶ ἐν ἑξηκοστῷ ὀγδόῳ ψαλμῷ· Σωσόν με, ὁ Θεὸς, ὅτι εἰσήλθοσαν ὕδατα ἕως ψυχῆς μου· ἐνεπάγην εἰς ὕλην βυθοῦ, καὶ οὐκ ἔστιν ὑπόστασις. Τούτοις τοιγαροῦν ἀκολού θως καὶ ἐν τοῖς προκειμένοις εὐχαριστῶν, φησί Προσελάβετό με ἐξ ὑδάτων πολλῶν. Τίνα δὲ τὰ ὕδατα, ἐπιφέρει σαφέστερον εἰπών· Ἐξ ἐχθρῶν μου δυνατῶν καὶ ἐκ τῶν μισούντων με, ὅτι ἐστερεώ θησαν ὑπὲρ ἐμέ. Προέφθασαν με ἐν ἡμέρᾳ κακώ σεώς μου. Καὶ ταῦτα δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εὐαγ γελίζεται αὐτὸν ἀναλαβεῖν ἐκ τῶν πολλῶν ὑδάτων, ἐλευθερίαν δὲ τὴν ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν τῶν πάλαι κατα- κεκρατηκότων αὐτοῦ γενέσθαι. Καὶ ἐγένετο Κύριος ἀντιστήριγμά μου. Και εξήγαγέ με εἰς πλατυσμόν, ῥύσεταί με, ὅτι ἠθέ λησέ με. Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου. Ηδη μέν, φησί, τῆς ἐξομολογή σεώς μου καὶ τῶν προσευχῶν καὶ τῶν ἱκετηρίων ἐπε ακούσας ὁ Κύριος, γέγονέ μοι ἀντιστήριγμα. Μέλο λοντα γάρ με περιτρέπεσθαι, καὶ μέγα πτῶμα ὑπο μένειν, εἰ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν εἰς παντελῆ ἐξέπιπτον ἀποστασίαν, αὐτὸς παραστὰς ἔρεισμά μοι καὶ ἀντι- στήριγμα γέγονεν, ἐπηνίκα, τὸν αὐτοῦ προφήτην Ναθαν πέμψας, ἔλεγχόν μοι ἐπήγαγε τῆς ἁμαρτίας, καὶ ἀνώρθωσεν. ᾿Αλλὰ καὶ ἐξήγαγέν με εἰς πλα- τυσμὸν, καὶ εἰς εὐρυχωρίαν, κατὰ τὸν Σύμμαχον. Στενοχωρηθέντα γάρ με, καὶ μικροῦ δεῖν ἀπογνόντα ἑαυτοῦ τὴν σωτηρίαν, ἐῤῥύσατο καὶ εἰς πλατυσμόν εξήγαγεν, ὡς κατὰ πλάτος δυνηθῆναι ἐμαυτὸν ἀνα- λαβεῖν, καὶ τῆς ἐμαυτοῦ θεραπείας ἐπιμέλειαν ποιή σασθαι. Πλὴν ἀλλὰ καὶ παντελῶς ρύσεται με, φησίν, διδοὺς ἄφεσιν τῆς ἁμαρτίας κατὰ τὸν προφητευόμε νον καιρὸν τῆς αὐτοῦ παρουσίας. Καὶ τοῦτο ποιήσει εὐεργετών με ὁ Κύριος, ὅτι ἠθέλησέ με ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, ὅτι ἐβουλήθη ἐν ἐμοί· οὐ γὰρ ἂν ἐπεστράφην, οὐδ᾽ ἂν τὸν ἔλεγχόν μοι προσήγα- γεν, οὐδ᾽ ἂν τὸν προφήτην ἑαυτοῦ πρὸς ἐμὲ ἀπο εστάλκει, εἰ μὴ σῶσαι με ἤθελεν. Εὖ δὲ οἶδα καὶ ἀκριβῶς πέπεισμαι, ὅτι κατὰ τὸν καιρὸν τῆς δεν EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. apostolorum et prophetarum ipso summo angularita- pide Christo Jesu "; nequaquam a veritatis scopo aberraveris. Hæc igitur orbis fundamenta revelata sunt inimicis Dei, qui olim mentis nostræ oculos obtenebrabant, ut ne divina intueri possent, elimi- natis et fugatis, ac per emissas a Deo sagittas dissi- patis, fugatisque ab increpatione Domini et ab in- spiratione spiritus iræ ejus. Merito igitur ac conse- quenter, ab iis erepti ac recepto oculorum usu, fon- tes aquarum vidimus, fundamenta orbis terrarum suspeximus. Quod ætate nostra in plurimis terræ partibus evenit. VERS. 17-19. Hisil de summo et accepit me, assumpsit me de aquis multis. Demersum namque ipsum, et quasi captivum abductum, universorum Deus et Pater, per Filium suum abs se missum excepit. Unde autem exceperit, subinde significat lis verbis, de aquis multis. Ait igitur etiam in sexa- gesimo octavo psalmo : Salvum me fac, Deus, quo- niam intraverunt aquæ usque ad animam meam : in- fixus sum in limo profundi, et non est substantia 18. Ad hæc consequenter sane in præsenti gratias agens sic ait : Assumpsit me de aquis multis. Quænam au- tem sint aquæ illæ, mos apertius indicat sic lo- quens : De inimicis meis fortissimis, et ab iis qui oderunt me, quoniam conformati sunt super me. Præ- venerunt me in die aflictionis meæ. Hæc ipsa Spiritus sanctus annuntiat, dum ait eum assumptum esse de aquis multis, libertatemque nactum ex inimicis qui ipsum olim imperio subactum suo detinuerant. C VERS. 20, 21. Et factus est Dominus protector meus. Et eduxit me in latitudinem, salvum me faciet quoniam voluit me. Et retribuet mihi Dominus secun- dum justitiam meam. Cum confessionem, inquit, preces et supplicationes meas jam exaudisset Deus, factus est protector meus. Me quippe subversioni et ruinæ ingenti proximum, si quidem post pecca- tum in, defectionem penitus prolapsus essem, astans ipse, ceu fulcrum et adminiculum, retinuit, quando misso ad me Nathan propheta, de admisso peccato me coarguit, et erexit. Imo etiam deduxit me in latitudinem; sive, juxta Symmachum, in la- tum spatium. Ad angustias quippe redactumn me, ac prope de salute mea desperantem, eripuit ac in D latitudinem eduxit, ut in latius spatium deducto, recipiendi mei ac vulnera sollicite curandi copia fuerit. Cæterum is me prorsus liberabit, ac delicti veniam concedet, tempore adventus sui, qui in vali- cinio fertur. Iisque me beneficiis devinciet Dominus, quoniam voluit me : aut secundum Aquilam, quo- niam voluit in me; neque enim convertendus eram, neque coarguendus de peccato, neque mittendus ad me propheta, nisi me salvum facere voluisset. At enim novi, ac persuasum plane habeo, ipsum tempore justi judicii sui, peccati mei et facinorum, quæ in die miseria meæ perpetravi, mentionem Ephes. 11, 20. ” Psal. lxviii, 2, ễ,

PG 23:191Ἐν τῷ ἡλίῳ ἔθετο τὸ σκήνωμα αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς ὡς νυμφίος ἐκπορευόμενος ἐκ παστοῦ αὐτοῦ. Ἀγαλλιάσεται ὡς γίγας δραμεῖν ὁδὸν αὐτοῦ· ἀπ’ ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ἡ ἔξοδος αὐτοῦ, καὶ τὸ κατάντημα αὐτοῦ ἕως ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ· καὶ οὐκ ἔστιν ὃς ἀποκρυβήσεται τὴν θέρμην αὐτοῦ. Πρὸς τοῖς εἰρημένοις τῆς τοῦ Θεοῦ δοξολογίας διδάσκαλος καθέστηκεν ὁ ἥλιος, οἷα δεσπότου καὶ μεγάλου βασιλέως νόμον ἀπαράβατον τηρῶν. Οὐ γάρ ποτε ἄλλην τρέπεσθαι παρὰ τὴν ὁρισθεῖσαν αὐτῷ πορείαν τολμᾷ οὐδ’ ὑπερβαίνει τοὺς ὅρους τῆς κατ’ οὐρανὸν διατάξεως· ἀλλ’ ἐκπορεύεται μὲν ὄρθριος, ὥσπερ ἐξ ἀδύτου καὶ ἀβάτου νυμφῶνος προϊὼν, ὡραϊσμένος δὲ οἷα νυμφίος καὶ τῷ τοῦ φωτὸς ἠγλαϊσμένος ἄνθει· ἐπειδὰν τὸν ὁρίζοντα τὸν ἀνατολικὸν ὑπερβῇ, τὸν σύμπαντα διιππεύει κόσμον, ἀκοπιάστως τὸν οἰκεῖον ἐξανύων δρόμον. Κυκλοῖ δὲ κυκλῶν οἷά τις γίγας ἰσχυρὸς τὴν ἀλκὴν καὶ ἄμαχος, ὥσπερ ἐκ νύσσης ἀρξάμενος ἀπ’ ἄκρου κέντρου τοῦ κατὰ ἀνατολὰς ὁρίζοντος, διατρέχων νυχθημέρῳ ἑνὶ τὸν σύμπαντα κόσμον, ὡς μηδένα ἀνεπαίσθητον εἶναι θέρμης. Ταῦτα δὲ ἐνεργεῖ δουλεύων τῷ τοῦ πεποιηκότος αὐτὸν νεύματι, καὶ τεθεικότος ἐν τῷ στερεώματι.

Διὸ εἴρηται· Ἐν τῷ ἡλίῳ ἔθετο τὸ σκήνωμα αὐτοῦ. Ὅπερ σαφῶς εἰρημένον, λευκότερον ἡρμήνευσαν οἱ λοιποί· ὁ μὲν Ἀκύλας εἰπών· Τῷ ἡλίῳ ἔθετο σκήνωμα ἐν αὐτοῖς· ὁ δὲ Σύμμαχος· Τῷ ἡλίῳ ἔταξε σκηνὴν ἐν αὐτοῖς· ὁ δὲ Θεοδοτίων, Τῷ ἡλίῳ ἔθετο σκήνωμα ἐν αὐτοῖς· ὁμοίως δὲ καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις ἐξέδωκεν. Ἐν γὰρ τοῖς προλεχθεῖσιν οὐρανοῖς καὶ ἐν τῷ ἀποδοθέντι στερεώματι τὸ τοῦ ἡλίου σκήνωμα καὶ τὸ οἰκητήριον τέθειται ὁ Θεὸς, κατὰ τὸ λελεγμένον παρὰ Μωϋσεῖ· Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τοὺς δύο φωστῆρας τοὺς μεγάλους· τὸν φωστῆρα τὸν μέγαν εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας, καὶ τὸν φωστῆρα τὸν ἐλάσσω εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτὸς, καὶ τοὺς ἀστέρας. Καὶ ἔθετο αὐτοὺς ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, ὥστε φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς· Διὰ τούτων δεικνὺς ὁ ἥλιος καὶ μονονουχὶ βοῶν· μὴ αὐτὸς εἶναι ἑαυτοῦ κύριος, μηδ’ ἐλεύθερος τυγχάνειν, γνωρίζειν δὲ τὸν καὶ ἑαυτοῦ καὶ πάντων Δεσπότην. Ὁ νόμος Κυρίου ἄμωμος ἐπιστρέφων ψυχάς· ἡ μαρτυρία Κυρίου πιστὴ σοφίζουσα νήπια. Τὰ δικαιώματα Κυρίου εὐθέα εὐφραίνοντα καρδίαν· ἡ ἐντολὴ Κυρίου τηλαυγὴς φωτίζουσα ὀφθαλμούς. Ὁ φόβος Κυρίου ἁγνὸς διαμένων εἰς αἰῶνα αἰῶνος·

PG 23:193τὰ κρίματα Κυρίου ἀληθινὰ δεδικαιωμένα ἐπὶ τὸ αὐτό· ἐπιθυμητὰ ὑπὲρ χρυσίον καὶ λίθον τίμιον πολὺν, καὶ γλυκύτερα ὑπὲρ μέλι καὶ κηρίον. Καὶ γὰρ ὁ δοῦλός σου φυλάσσει αὐτὰ, ἐν τῷ φυλάσσειν αὐτὰ ἀνταπόδοσις πολλή. Ταῦτα δὲ πάντα περιείληφεν ὁ τοῦ Θεοῦ νόμος ὑπὲρ ἐπιστροφῆς τῆς ψυχῆς. Μαρτυρίας γὰρ πρῶτον περιέχει καὶ δικαιώματα καὶ ἐντολάς. Ἔπειτα τούτοις ἅπασιν ἐπήρτησεν, ὥσπερ βακτηρίαν ἐπιστρεπτικὴν, τὸν φόβον, καὶ ἐπὶ πᾶσιν ὥσπερ κορωνίδα τὰ κρίματα ἐπέθηκε τοῦ Θεοῦ. Ἑκάστῳ δὲ τῶν εἰρημένων ἰδίωμα συνῆψε· τῷ μὲν κατὰ πάντα γενικῷ ὠνομασμένῳ νόμῳ τὴν τῆς ψυχῆς ἐπιστροφήν· ὅπως δὲ ἐπιστρέφει ψυχὴ, διὰ τῶν ἑξῆς παρίστησι, μαρτυρίαν πιστὴν εἰπὼν δι’ ἧς σοφίζεται ὁ ἐν Χριστῷ νήπιος· ἔπειτα δικαιώματα Κυρίου, καὶ τούτων ἰδίωμα προσθεὶς τὸ εἶναι αὐτὰ εὐθέα, καρπόν τε τοῖς μεταλαμβάνουσι παρέχοντα τὴν εὐφροσύνην. Καὶ ἐπὶ τούτοις ἐντολὴν Κυρίου, ἧς καὶ αὐτῆς τὸ ἰδίωμα παρέστησεν, τηλαυγῆ φήσας αὐτὴν καὶ τῶν ὀφθαλμῶν τῆς ψυχῆς φωτιστικήν. Τῷ δὲ φόβῳ τοῦ Κυρίου συνῆψεν τὴν ἁγνείαν, καὶ τῇ ἁγνείᾳ τὴν διαρκῆ καὶ αἰώνιον ζωήν.

καιοκρισίας αὐτοῦ, οὐ μνημονεύσας μου τῆς ἁμαρ- Λ τίας καὶ τῶν τολμηθέντων μοι ἐν ἡμέρᾳ ταλαιπωρίας μου, κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου ἀποδώσει μοι. Τὰς γὰρ ἄλλας μου πράξεις τὰς ἐν ἀρετῇ καὶ δικαιο- σύνῃ, ὥσπερ ἐν τρυτάνῃ καὶ ζυγῷ ἀντιπαραλαβών, καὶ ἀντιστήσας τῷ ἁμαρτήματί μου, κατὰ πολὺ πλεο- ναζούσας εὑρήσει τοῦ γενομένου ἁμαρτήματος. Διὸ ἀνταποδώσει μοι οὐ καθ᾽ ὅ ἥμαρτον (ἤδη γὰρ ἀντα πέδωκε, μετελθών με κατὰ τὸν παρόντα βίον διὰ τῶν καταλαβουσών με συμφορῶν), κατὰ δὲ τὰς λοι- πὰς πράξεις, τὰς ἐν δικαιοσύνῃ, ἀποδώσει μοι ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς αὐτοῦ δικαιοκρισίας, καὶ τῶν χειρῶν μου κατὰ τὴν καθαριότητα τὴν ἀμοιβὴν ποιήσεται· ἀπέ- πλυνα γὰρ τὸν πρότερον αὐταῖς ἐγγενόμενον ύπον· Καὶ ἔσομαι άμωμος μετ' αὐτοῦ, καὶ φυλάξομαι ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου. Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος ριότητα τῶν χειρῶν μου ἀνταποδώσει μοι. Διεξέρχεται ἑξῆς καταλέγων τίς ἦν ἡ δικαιοσύνη Β αὐτοῦ, καὶ ὅπως ἀπεκάθηρεν ἑαυτοῦ τὰς χεῖρας. Ὅτι ἐφύλαξατὰς ὁδοὺς Κυρίου, καὶ οὐκ ἠσέβησα ἀπὸ τοῦ Θεοῦ μου. Ὅτι πάντα τὰ κρίματα αὐτοῦ ἐνώπιόν μου, καὶ τὰ δικαιώματα αὐτοῦ οὐκ ἀπὸ έστησεν ἀπ' ἐμοῦ. Καὶ ἔσομαι ἄμωμος μετ' αὐτοῦ, καὶ φυλάξομαι ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου. Ἐπεὶ τοίνυν ταῦτα ἐπορισάμην ἐμαυτῷ, φησί, μετὰ τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τοσαύτας συνήγαγον ἐμαυτῷ θεραπείας, εἰκότως πάλιν ἐπαναλαβὼν τὸν αὐτὸν ἐν δευτέρω λόγον φημί · ἔτι, διὰ τὰ προλεχθέντα, Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου, καὶ κατὰ τὴν καθαριότητα τῶν χειρῶν μου ἐνώπιον τῶν ὀφθαλ μῶν αὐτοῦ· ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, ὁ Σύμμαχος, τὴν ἀντικρὺ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, ἐξέδωκεν. Οὐ γὰρ ἀνθρώπων ὀφθαλμοῖς ἐσπού- δαξον τὴν ἐμαυτοῦ καθαριότητα δεικνύναι, οὐδὲ ὥστε ἀρέσκειν τοῖς πολλοῖς, ἀλλ᾽ ἀντικρὺ τῶν αὐτοῦ τοῦ κριτοῦ ὀφθαλμῶν πᾶσαν ἐποιούμην σπουδὴν τῆς ἐμαυτοῦ καθαρότητος. Μετὰ ὁσίου ὅσιος ἔσῃ, καὶ μετὰ ἀνδρὸς ἀθώου ἀθῶος ἔσῃ· καὶ μετὰ ἐκλεκτοῦ ἔκλεκτὸς ἔσῃ, καὶ μετὰ στρεβλοῦ διαστρέψεις. "Οτι σὺ λαὸν ταπει νὸν σώσεις, καὶ ὀφθαλμοὺς ὑπερηφάνων ταπει νώσεις. Μήποτε προφητικῶς λαὸν μὲν ταπεινὸν (1), ἢ, κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, πένητα, ή, κατὰ τὸν Σύμμαχον, πράον τὸν χορὸν αἰνίττεται τὸν ἀποστολικόν· ὑπε ρηφάνους δὲ τοὺς πάλαι επηρμένους, τοὺς ἀρχιερέας . κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου, καὶ κατὰ τὴν καθα- καὶ διδασκάλους καὶ ἄρχοντας τοῦ ἐκ περιτομῆς λαοῦ; οὓς πάλαι ὀφθαλμοῖς ὑπερηφάνοις κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἡ ἡμῶν κεχρημένους ἑταπείνωσεν ὁ Θεός, ἐν πᾶσι σώσας τὸν αὐτοῦ ταπεινὸν καὶ πένητα καὶ πρᾶον, τὸν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀποστόλων τε καὶ μαθητῶν λαόν. *Οτι σὺ φωτιεῖς τὸν λύχνον μου, Κύριε, ὁ Θεός μου, φωτιεῖς τὸ σκότος μου. Οτι ἐν σοὶ ῥυ σθήσομαι ἀπὸ τοῦ πειρατηρίου, καὶ ἐν τῷ Θεῷ μου ὑπερβήσομαι τεῖχος. Ζητῶν δὲ τὸν λύχνον τοῦ Δαυΐδ εὗρον ἐν ρλα' ψαλμῷ φερόμενον τὸ, Ἐκεῖ ἐξ. ανατελώ κέρας τῷ Δαυΐδ· ἡτοίμασα λύχνον τῷ COMMENTARIA IN PSALMOS. nullam facturum esse; sed secundum justitiam G meam retribuet mihi. Nam si alia mea, cum virtute ac justitia designata, opera quasi ad trutinam et bilancem una cum peccato meo appenderit, ea multo delictum excedere comperiet. Quapropter non secundum peccatum meum retribuet mihi; jam quippe retribuit, cum me multis in prasens vita calamitatibus affecit; sed secundum reliqua probe ac juste perpetrata opera in die justi judicii sui retribuet mihi, et manus meas ob puritatem præmio donabit : ipsas quippe a pristinis sordibus ablui Et ero immaculatus cum eo, et observabo me ab iniquitate mea. Et retribuet mihi Dominus secun- dum justitiam meam et secundum puritatem manuum mearum retribuet mihi. : Subinde vero narrat quæ fuerit justitia ejus, et quo pacto manus ipse suas abluerit. VERS. 22-25. Quia custodivi vias Domini, nec im- pie gessi a Deo meo. Quoniam omnia judicia ejus in conspectu meo, et justitias ejus non repulit a me. Et ero immaculatus cum eo, et observabo me ab iniquitale mea. Quia ergo post admissum scelus iis me moribus composui, et tantam mihi adhibui medelam ; resum- pla priori sententia, idipsum secundo repetam, die camque iterum : Et retribuet mihi Dominus secun- dum justitiam meam, et secundum puritatem ma- nuum mearum in conspectu oculorum ejus: cujus dicti loco, in conspectu oculorum ejus sic habet Symmachus, ex opposito oculorum ejus. Non enim hominum oculis puritatem ostentavi meam, neque ut multis placerem id egi ; sed in conspectu oculo- rum ipsius judicis, mei purgandi curam et sollici- tadinem babui. et VERS. 26-28. Cum sancto sanctus eris, cum viro innocente innocens eris ; et cum electo elc- cius eras, et cum perverso perverteris. Quoniam iu populum humilem salvum facies, et oculos superbo- rum humiliabis. Annon prophetico more per popu- lum humilem, aut secundum Aquilam, pauperem, aut, ut Symmachus, mansuetum, chorum apostoli- cum adumbrat, superbos autem vocat eos, qui olim altos spiritus assumebant, principes sacerdo- tum, doctores ac magistratus populi ex circumci- D sione? Quos olim superbis oculis in Salvatorem nostrum insurgentes humiliavit Deus, ac humilem illum, pauperem et mansuetum salvum fecit, vide- licet illum Salvatoris nostri, apostolorum ac disci- pulorum populum. VERS. 29, 30. Quoniam tu illuminabis lucernam meam, Domine Deus meus, illuminabis tenebras meas. Quoniam in te eripiar a tentatione, et in Deo meo transgrediar murum. Cum autem illam Davidis lucernam perquirerem, in cxxxi psalmo deprehen- di: lllic producam cornu David, paravi lucernam (4) In Hebraico legitur 'y, id est pauper, abjectus.

Καὶ ἐπὶ πᾶσι καὶ μετὰ πάντα προςέθηκεν τὴν τοῦ Θεοῦ κρίσιν, συνῆψέ τε αὐτῇ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν δικαιοσύνην. Παραπτώματα τίς συνήσει; ἐκ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με, καὶ ἀπὸ ἀλλοτρίων φεῖσαι τῷ δούλῳ σου. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἀπὸ ἀλλοτρίων φεῖσαι τῷ δούλῳ σου, ὁ Ἀκύλας ἐξέδωκε· Καί γε ἀπὸ ὑπερηφάνων συντήρησον τὸν δοῦλόν σου. Σφόδρα ἀναγκαίως καὶ ταύτην ἐκπέμπων τὴν εὐχὴν, ὡς ἂν ῥυσθείη ἀπὸ ὑπερηφανίας. Ἐπειδὴ γὰρ τοῖς κατορθοῦσι παρέπεταί τις λογισμὸς πολλάκις ὑπερήφανος, ἐπαιρομένης καὶ χαυνουμένης τῆς ψυχῆς ἐφ’ οἷς ἑαυτῇ συνοῖδεν ἀγαθοῖς· εἶτα τῷ τῆς ὑπερηφανίας περιπεσοῦσα κακῷ, ἄλλῳ τρόπῳ τραχηλίζεται καὶ καταπίπτει· ὡς διὰ τοῦτο φάσκειν τὸν Ἀπόστολον· Ἵνα μὴ τυφωθεὶς εἰς κρῖμα ἐμπέσῃ τοῦ διαβόλου· ἀναγκαίως προειπών· Καὶ γὰρ ὁ δοῦλός σου φυλάσσει αὐτὰ, καὶ φύλακα τῶν τοῦ Θεοῦ ἐντολῶν ἑαυτὸν εἰπὼν, ἱκετεύει ῥυσθῆναι ἀπὸ ὑπερηφανίας, καὶ ἐπιλέγει· Ἐὰν μή μου κατακυριεύσωσι, τότε ἄμωμος ἔσομαι, καὶ τότε καθαρισθήσομαι ἀπὸ ἁμαρτίας μεγάλης.

καιοκρισίας αὐτοῦ, οὐ μνημονεύσας μου τῆς ἁμαρ- Λ τίας καὶ τῶν τολμηθέντων μοι ἐν ἡμέρᾳ ταλαιπωρίας μου, κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου ἀποδώσει μοι. Τὰς γὰρ ἄλλας μου πράξεις τὰς ἐν ἀρετῇ καὶ δικαιο- σύνῃ, ὥσπερ ἐν τρυτάνῃ καὶ ζυγῷ ἀντιπαραλαβών, καὶ ἀντιστήσας τῷ ἁμαρτήματί μου, κατὰ πολὺ πλεο- ναζούσας εὑρήσει τοῦ γενομένου ἁμαρτήματος. Διὸ ἀνταποδώσει μοι οὐ καθ᾽ ὅ ἥμαρτον (ἤδη γὰρ ἀντα πέδωκε, μετελθών με κατὰ τὸν παρόντα βίον διὰ τῶν καταλαβουσών με συμφορῶν), κατὰ δὲ τὰς λοι- πὰς πράξεις, τὰς ἐν δικαιοσύνῃ, ἀποδώσει μοι ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς αὐτοῦ δικαιοκρισίας, καὶ τῶν χειρῶν μου κατὰ τὴν καθαριότητα τὴν ἀμοιβὴν ποιήσεται· ἀπέ- πλυνα γὰρ τὸν πρότερον αὐταῖς ἐγγενόμενον ύπον· Καὶ ἔσομαι άμωμος μετ' αὐτοῦ, καὶ φυλάξομαι ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου. Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος ριότητα τῶν χειρῶν μου ἀνταποδώσει μοι. Διεξέρχεται ἑξῆς καταλέγων τίς ἦν ἡ δικαιοσύνη Β αὐτοῦ, καὶ ὅπως ἀπεκάθηρεν ἑαυτοῦ τὰς χεῖρας. Ὅτι ἐφύλαξατὰς ὁδοὺς Κυρίου, καὶ οὐκ ἠσέβησα ἀπὸ τοῦ Θεοῦ μου. Ὅτι πάντα τὰ κρίματα αὐτοῦ ἐνώπιόν μου, καὶ τὰ δικαιώματα αὐτοῦ οὐκ ἀπὸ έστησεν ἀπ' ἐμοῦ. Καὶ ἔσομαι ἄμωμος μετ' αὐτοῦ, καὶ φυλάξομαι ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου. Ἐπεὶ τοίνυν ταῦτα ἐπορισάμην ἐμαυτῷ, φησί, μετὰ τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τοσαύτας συνήγαγον ἐμαυτῷ θεραπείας, εἰκότως πάλιν ἐπαναλαβὼν τὸν αὐτὸν ἐν δευτέρω λόγον φημί · ἔτι, διὰ τὰ προλεχθέντα, Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου, καὶ κατὰ τὴν καθαριότητα τῶν χειρῶν μου ἐνώπιον τῶν ὀφθαλ μῶν αὐτοῦ· ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, ὁ Σύμμαχος, τὴν ἀντικρὺ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, ἐξέδωκεν. Οὐ γὰρ ἀνθρώπων ὀφθαλμοῖς ἐσπού- δαξον τὴν ἐμαυτοῦ καθαριότητα δεικνύναι, οὐδὲ ὥστε ἀρέσκειν τοῖς πολλοῖς, ἀλλ᾽ ἀντικρὺ τῶν αὐτοῦ τοῦ κριτοῦ ὀφθαλμῶν πᾶσαν ἐποιούμην σπουδὴν τῆς ἐμαυτοῦ καθαρότητος. Μετὰ ὁσίου ὅσιος ἔσῃ, καὶ μετὰ ἀνδρὸς ἀθώου ἀθῶος ἔσῃ· καὶ μετὰ ἐκλεκτοῦ ἔκλεκτὸς ἔσῃ, καὶ μετὰ στρεβλοῦ διαστρέψεις. "Οτι σὺ λαὸν ταπει νὸν σώσεις, καὶ ὀφθαλμοὺς ὑπερηφάνων ταπει νώσεις. Μήποτε προφητικῶς λαὸν μὲν ταπεινὸν (1), ἢ, κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, πένητα, ή, κατὰ τὸν Σύμμαχον, πράον τὸν χορὸν αἰνίττεται τὸν ἀποστολικόν· ὑπε ρηφάνους δὲ τοὺς πάλαι επηρμένους, τοὺς ἀρχιερέας . κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου, καὶ κατὰ τὴν καθα- καὶ διδασκάλους καὶ ἄρχοντας τοῦ ἐκ περιτομῆς λαοῦ; οὓς πάλαι ὀφθαλμοῖς ὑπερηφάνοις κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἡ ἡμῶν κεχρημένους ἑταπείνωσεν ὁ Θεός, ἐν πᾶσι σώσας τὸν αὐτοῦ ταπεινὸν καὶ πένητα καὶ πρᾶον, τὸν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀποστόλων τε καὶ μαθητῶν λαόν. *Οτι σὺ φωτιεῖς τὸν λύχνον μου, Κύριε, ὁ Θεός μου, φωτιεῖς τὸ σκότος μου. Οτι ἐν σοὶ ῥυ σθήσομαι ἀπὸ τοῦ πειρατηρίου, καὶ ἐν τῷ Θεῷ μου ὑπερβήσομαι τεῖχος. Ζητῶν δὲ τὸν λύχνον τοῦ Δαυΐδ εὗρον ἐν ρλα' ψαλμῷ φερόμενον τὸ, Ἐκεῖ ἐξ. ανατελώ κέρας τῷ Δαυΐδ· ἡτοίμασα λύχνον τῷ COMMENTARIA IN PSALMOS. nullam facturum esse; sed secundum justitiam G meam retribuet mihi. Nam si alia mea, cum virtute ac justitia designata, opera quasi ad trutinam et bilancem una cum peccato meo appenderit, ea multo delictum excedere comperiet. Quapropter non secundum peccatum meum retribuet mihi; jam quippe retribuit, cum me multis in prasens vita calamitatibus affecit; sed secundum reliqua probe ac juste perpetrata opera in die justi judicii sui retribuet mihi, et manus meas ob puritatem præmio donabit : ipsas quippe a pristinis sordibus ablui Et ero immaculatus cum eo, et observabo me ab iniquitate mea. Et retribuet mihi Dominus secun- dum justitiam meam et secundum puritatem manuum mearum retribuet mihi. : Subinde vero narrat quæ fuerit justitia ejus, et quo pacto manus ipse suas abluerit. VERS. 22-25. Quia custodivi vias Domini, nec im- pie gessi a Deo meo. Quoniam omnia judicia ejus in conspectu meo, et justitias ejus non repulit a me. Et ero immaculatus cum eo, et observabo me ab iniquitale mea. Quia ergo post admissum scelus iis me moribus composui, et tantam mihi adhibui medelam ; resum- pla priori sententia, idipsum secundo repetam, die camque iterum : Et retribuet mihi Dominus secun- dum justitiam meam, et secundum puritatem ma- nuum mearum in conspectu oculorum ejus: cujus dicti loco, in conspectu oculorum ejus sic habet Symmachus, ex opposito oculorum ejus. Non enim hominum oculis puritatem ostentavi meam, neque ut multis placerem id egi ; sed in conspectu oculo- rum ipsius judicis, mei purgandi curam et sollici- tadinem babui. et VERS. 26-28. Cum sancto sanctus eris, cum viro innocente innocens eris ; et cum electo elc- cius eras, et cum perverso perverteris. Quoniam iu populum humilem salvum facies, et oculos superbo- rum humiliabis. Annon prophetico more per popu- lum humilem, aut secundum Aquilam, pauperem, aut, ut Symmachus, mansuetum, chorum apostoli- cum adumbrat, superbos autem vocat eos, qui olim altos spiritus assumebant, principes sacerdo- tum, doctores ac magistratus populi ex circumci- D sione? Quos olim superbis oculis in Salvatorem nostrum insurgentes humiliavit Deus, ac humilem illum, pauperem et mansuetum salvum fecit, vide- licet illum Salvatoris nostri, apostolorum ac disci- pulorum populum. VERS. 29, 30. Quoniam tu illuminabis lucernam meam, Domine Deus meus, illuminabis tenebras meas. Quoniam in te eripiar a tentatione, et in Deo meo transgrediar murum. Cum autem illam Davidis lucernam perquirerem, in cxxxi psalmo deprehen- di: lllic producam cornu David, paravi lucernam (4) In Hebraico legitur 'y, id est pauper, abjectus.

Τέως μὲν γὰρ ἐπὶ τοῦ παρόντος εἰ καὶ φύλακα ἐμαυτὸν εἴρηκα τῶν τοῦ Θεοῦ παραγγελμάτων, ἀλλ’ ἐπεὶ οὐδέπω συνοῖδα ἐμαυτῷ κεκαθαρισμένῳ ἐκ τῶν κρυφίων μου, ἔτι δ’ ἀγωνιῶ καὶ πεφρόντικα ὡς ἂν ῥυσθείην ἀπὸ ὑπερηφανίας, εἰκότως φημὶ, ἅτε μηδέπω τὸ τέλειον καθορθώσας. Τότε ἀκριβῶς γνώσομαι ἐμαυτὸν ἄμωμον, καὶ τότε ἀπὸ μεγάλης καθαρισθήσομαι ἁμαρτίας, ἐπειδὰν μήτε τὰ κρύφιά μου κατακυριεύσωσι, μήτε λογισμὸς ὑπερήφανος καταδουλώσει με, ἢ πονηροὶ δαίμονες. Μεγάλην δὲ ἁμαρτίαν τὴν ἀποτελεσματικήν φησιν. Εἰ γὰρ μὴ ἀπὸ τῶν κρυφίων μου καθαρισθείην, ἐπιμένοντα ταῦτα τὰ παραπτώματα εἰς πρᾶξιν φαύλην μεταφέρει, καὶ γίνομαι ὑπεύθυνος ἁμαρτίᾳ μεγάλῃ. Καὶ ἔσονται εἰς εὐδοκίαν τὰ λόγια τοῦ στόματός μου. Ὅταν ταῦτά μοι ὑπαρχθῇ παρὰ σοῦ, τὰ λόγια τοῦ στόματός μου ἃ προήνεγκα εὐχόμενός σοι, ὑμνῶν σε, εὐχαριστῶν σοι, εἰς εὐδοκίαν ἔσται. Εἰς εὐδοκίαν δέ ἐστιν τὰ λόγια τὰ ἀποδοχῆς ἄξια. Καὶ ἡ μελέτη τῆς καρδίας μου ἐνώπιόν σου ἐστὶ διὰ παντός. Ἡ μελέτη τοῦ διανοητικοῦ μου, γινομένη ἐν λογισμοῖς καὶ νοήσεσιν, ἐκτὸς οὖσα παντὸς μώμου, ἐνώπιόν σου τυγχάνει διὰ παντός.

καιοκρισίας αὐτοῦ, οὐ μνημονεύσας μου τῆς ἁμαρ- Λ τίας καὶ τῶν τολμηθέντων μοι ἐν ἡμέρᾳ ταλαιπωρίας μου, κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου ἀποδώσει μοι. Τὰς γὰρ ἄλλας μου πράξεις τὰς ἐν ἀρετῇ καὶ δικαιο- σύνῃ, ὥσπερ ἐν τρυτάνῃ καὶ ζυγῷ ἀντιπαραλαβών, καὶ ἀντιστήσας τῷ ἁμαρτήματί μου, κατὰ πολὺ πλεο- ναζούσας εὑρήσει τοῦ γενομένου ἁμαρτήματος. Διὸ ἀνταποδώσει μοι οὐ καθ᾽ ὅ ἥμαρτον (ἤδη γὰρ ἀντα πέδωκε, μετελθών με κατὰ τὸν παρόντα βίον διὰ τῶν καταλαβουσών με συμφορῶν), κατὰ δὲ τὰς λοι- πὰς πράξεις, τὰς ἐν δικαιοσύνῃ, ἀποδώσει μοι ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς αὐτοῦ δικαιοκρισίας, καὶ τῶν χειρῶν μου κατὰ τὴν καθαριότητα τὴν ἀμοιβὴν ποιήσεται· ἀπέ- πλυνα γὰρ τὸν πρότερον αὐταῖς ἐγγενόμενον ύπον· Καὶ ἔσομαι άμωμος μετ' αὐτοῦ, καὶ φυλάξομαι ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου. Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος ριότητα τῶν χειρῶν μου ἀνταποδώσει μοι. Διεξέρχεται ἑξῆς καταλέγων τίς ἦν ἡ δικαιοσύνη Β αὐτοῦ, καὶ ὅπως ἀπεκάθηρεν ἑαυτοῦ τὰς χεῖρας. Ὅτι ἐφύλαξατὰς ὁδοὺς Κυρίου, καὶ οὐκ ἠσέβησα ἀπὸ τοῦ Θεοῦ μου. Ὅτι πάντα τὰ κρίματα αὐτοῦ ἐνώπιόν μου, καὶ τὰ δικαιώματα αὐτοῦ οὐκ ἀπὸ έστησεν ἀπ' ἐμοῦ. Καὶ ἔσομαι ἄμωμος μετ' αὐτοῦ, καὶ φυλάξομαι ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου. Ἐπεὶ τοίνυν ταῦτα ἐπορισάμην ἐμαυτῷ, φησί, μετὰ τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τοσαύτας συνήγαγον ἐμαυτῷ θεραπείας, εἰκότως πάλιν ἐπαναλαβὼν τὸν αὐτὸν ἐν δευτέρω λόγον φημί · ἔτι, διὰ τὰ προλεχθέντα, Καὶ ἀνταποδώσει μοι Κύριος κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου, καὶ κατὰ τὴν καθαριότητα τῶν χειρῶν μου ἐνώπιον τῶν ὀφθαλ μῶν αὐτοῦ· ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐνώπιον τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, ὁ Σύμμαχος, τὴν ἀντικρὺ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, ἐξέδωκεν. Οὐ γὰρ ἀνθρώπων ὀφθαλμοῖς ἐσπού- δαξον τὴν ἐμαυτοῦ καθαριότητα δεικνύναι, οὐδὲ ὥστε ἀρέσκειν τοῖς πολλοῖς, ἀλλ᾽ ἀντικρὺ τῶν αὐτοῦ τοῦ κριτοῦ ὀφθαλμῶν πᾶσαν ἐποιούμην σπουδὴν τῆς ἐμαυτοῦ καθαρότητος. Μετὰ ὁσίου ὅσιος ἔσῃ, καὶ μετὰ ἀνδρὸς ἀθώου ἀθῶος ἔσῃ· καὶ μετὰ ἐκλεκτοῦ ἔκλεκτὸς ἔσῃ, καὶ μετὰ στρεβλοῦ διαστρέψεις. "Οτι σὺ λαὸν ταπει νὸν σώσεις, καὶ ὀφθαλμοὺς ὑπερηφάνων ταπει νώσεις. Μήποτε προφητικῶς λαὸν μὲν ταπεινὸν (1), ἢ, κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, πένητα, ή, κατὰ τὸν Σύμμαχον, πράον τὸν χορὸν αἰνίττεται τὸν ἀποστολικόν· ὑπε ρηφάνους δὲ τοὺς πάλαι επηρμένους, τοὺς ἀρχιερέας . κατὰ τὴν δικαιοσύνην μου, καὶ κατὰ τὴν καθα- καὶ διδασκάλους καὶ ἄρχοντας τοῦ ἐκ περιτομῆς λαοῦ; οὓς πάλαι ὀφθαλμοῖς ὑπερηφάνοις κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἡ ἡμῶν κεχρημένους ἑταπείνωσεν ὁ Θεός, ἐν πᾶσι σώσας τὸν αὐτοῦ ταπεινὸν καὶ πένητα καὶ πρᾶον, τὸν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀποστόλων τε καὶ μαθητῶν λαόν. *Οτι σὺ φωτιεῖς τὸν λύχνον μου, Κύριε, ὁ Θεός μου, φωτιεῖς τὸ σκότος μου. Οτι ἐν σοὶ ῥυ σθήσομαι ἀπὸ τοῦ πειρατηρίου, καὶ ἐν τῷ Θεῷ μου ὑπερβήσομαι τεῖχος. Ζητῶν δὲ τὸν λύχνον τοῦ Δαυΐδ εὗρον ἐν ρλα' ψαλμῷ φερόμενον τὸ, Ἐκεῖ ἐξ. ανατελώ κέρας τῷ Δαυΐδ· ἡτοίμασα λύχνον τῷ COMMENTARIA IN PSALMOS. nullam facturum esse; sed secundum justitiam G meam retribuet mihi. Nam si alia mea, cum virtute ac justitia designata, opera quasi ad trutinam et bilancem una cum peccato meo appenderit, ea multo delictum excedere comperiet. Quapropter non secundum peccatum meum retribuet mihi; jam quippe retribuit, cum me multis in prasens vita calamitatibus affecit; sed secundum reliqua probe ac juste perpetrata opera in die justi judicii sui retribuet mihi, et manus meas ob puritatem præmio donabit : ipsas quippe a pristinis sordibus ablui Et ero immaculatus cum eo, et observabo me ab iniquitate mea. Et retribuet mihi Dominus secun- dum justitiam meam et secundum puritatem manuum mearum retribuet mihi. : Subinde vero narrat quæ fuerit justitia ejus, et quo pacto manus ipse suas abluerit. VERS. 22-25. Quia custodivi vias Domini, nec im- pie gessi a Deo meo. Quoniam omnia judicia ejus in conspectu meo, et justitias ejus non repulit a me. Et ero immaculatus cum eo, et observabo me ab iniquitale mea. Quia ergo post admissum scelus iis me moribus composui, et tantam mihi adhibui medelam ; resum- pla priori sententia, idipsum secundo repetam, die camque iterum : Et retribuet mihi Dominus secun- dum justitiam meam, et secundum puritatem ma- nuum mearum in conspectu oculorum ejus: cujus dicti loco, in conspectu oculorum ejus sic habet Symmachus, ex opposito oculorum ejus. Non enim hominum oculis puritatem ostentavi meam, neque ut multis placerem id egi ; sed in conspectu oculo- rum ipsius judicis, mei purgandi curam et sollici- tadinem babui. et VERS. 26-28. Cum sancto sanctus eris, cum viro innocente innocens eris ; et cum electo elc- cius eras, et cum perverso perverteris. Quoniam iu populum humilem salvum facies, et oculos superbo- rum humiliabis. Annon prophetico more per popu- lum humilem, aut secundum Aquilam, pauperem, aut, ut Symmachus, mansuetum, chorum apostoli- cum adumbrat, superbos autem vocat eos, qui olim altos spiritus assumebant, principes sacerdo- tum, doctores ac magistratus populi ex circumci- D sione? Quos olim superbis oculis in Salvatorem nostrum insurgentes humiliavit Deus, ac humilem illum, pauperem et mansuetum salvum fecit, vide- licet illum Salvatoris nostri, apostolorum ac disci- pulorum populum. VERS. 29, 30. Quoniam tu illuminabis lucernam meam, Domine Deus meus, illuminabis tenebras meas. Quoniam in te eripiar a tentatione, et in Deo meo transgrediar murum. Cum autem illam Davidis lucernam perquirerem, in cxxxi psalmo deprehen- di: lllic producam cornu David, paravi lucernam (4) In Hebraico legitur 'y, id est pauper, abjectus.

PG 23:195Τὸ μέντοι τῆς μελέτης ἄμεμπτον οὐκ ἄλλοθεν ἢ ἐκ σοῦ ὑπῆρκται, καθαρίσαντός με ἀπὸ τῶν κρυφίων μου. Κύριε, βοηθέ μου καὶ λυτρωτά μου. Σοῦ βοηθοῦντος, ὦ δέσποτα, οὐδενὶ ὑποπίπτω τῶν πνευματικῶς προσπολεμούντων. Εἰ δὲ καὶ παρ’ ἐμὴν ἀπροσεξίαν ἁλῶναι τοῖς ἐναντίοις συμβῇ, σύ με ἐκ τῶν κρατησάντων λυτροῦσαι, ἅμα βοηθὸς καὶ λυτρωτὴς εὑρισκόμενος.

πρὸς τούτοις, καὶ τοὺς πόδας μου ὡσεὶ ἐλάφων κατηρτίσατο· περὶ ὧν ἐλάφων πολὺς ἐν τοῖς ἱεροῖς πράγμασι [γράμμασι] φέρεται λόγος. Ἐπὶ σχολῆς δ' ἄν τις τῶν προτεθέντων ἐξετάσας, εὕροι ἂν αὐτῶν τὸν νοῦν ἀναφερόμενον ἐπὶ τοὺς ἁγίους τοῦ Θεοῦ ἄνδρας, τοὺς ἀναιρετικοὺς παντὸς ἑρπυστικοῦ καὶ ιοβόλου ζώου. Ἐπεὶ καὶ τῆς ἐλάφου τοιαύτη πέφυκεν ἡ φύσις, ὀφιοκτόνος οὖσα καὶ ἀναιρετικὴ παντὸς ἑρπετοῦ. Ορεινοβατὲς δὲ τὸ ζῶον καὶ δρομικόν, ὡς καὶ οἱ ἅγιοι τοῦ Θεοῦ τὰ ἄνω σκοποῦντες, καὶ μὴ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ τὰ ὑψηλὰ διώκοντες, πόθῳ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας. Τὴν πρὸς τοὺς ἁγίους τοίνυν ὁμοιότητα ἑαυτοῦ καὶ ὁ Δαυΐδ τῇ τοῦ Θεοῦ χάριτι ἀνατίθησι, λέγων ἑξῆς· Καὶ ἐπὶ τὰ ὕψη μου ἱστῶν με. Εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα ἕτεροι καθέλκειν ἡμᾶς καὶ καταβιβάζειν ἐπὶ τὰ βάθη καὶ τὰς κοιλάδας τῆς κακίας πειρῶνται· ἀλλ' ὁ Θεὸς ἡμῶν, οἷά τις άγωνο- θέτης διδάσκων ἡμᾶς ἀγαθοὺς εἶναι δρομεῖς, ἐπὶ τὰ κατάλληλα ἡμῖν ὕψη παρορμᾷ αὐτοῦ τε ἡ χάρις. Οὐ γὰρ ἡμετέρα δύναμις ἔστησιν ἐν τοῖς ἡμετέροις ὕψε σε φύσει γὰρ ἀνθρώπου ψυχῇ τὸ οὐράνιόν ἐστιν οἰκητήριον· καὶ τὰ ἐκεῖ ὕψη οὐκ ἀλλότρια, ἀλλ᾽ οι κεῖα· διὸ, Ἐπὶ τὰ ὕψη μου, φησὶν, ἱστῶν με. Διδάσκων χεῖρας μου εἰς πόλεμον, καὶ ἔθου τόξων χαλκοῦν τοὺς βραχίονας μου . Καὶ ἔδωκάς μοι ὑπερασπισμόν σωτηρίας, καὶ ἡ δεξιά σου ἀντ- ελάβετό μου. Πρὸς τούτοις ἅπασιν ὑπερασπισμόν σωτηρίας μοι δέδωκας, τὸν σὸν Υἱὸν καταπέμψας τῇ ἰδίᾳ ἀσπίδι ὑπὲρ ἐμοῦ μαχησόμενον. ᾿Ακριβῶς γὰρ ἐπιστήσεις τί ποτέ ἐστι τὸ διὰ πάσης Γραφῆς προφη- τευόμενον σωτήριον τοῦ Θεοῦ περὶ οὗ καὶ Συμεὼν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ἔλεγεν· Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, κατὰ τὸ ῥῆμά σου ἐν εἰρήνῃ· ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί μου τὸ σωτήριόν σου.- - Καὶ ἡ δεξιά σου ἀντελάβετό μου. Τάχα δεξιὰ τοῦ Θεοῦ εἶναι δύναται ἐν ᾗ ἐστερέωσε τὸν οὐρανὸν, μονογε νης Λόγος. Καὶ ἡ παιδεία σου ανώρθωσέ με εἰς τέλος, καὶ ἡ παιδεία σου αυτή με διδάξει. Σύμμαχος δὲ ἐξέδωκε· Καὶ τὸ ὑπακούειν με αυξήσει με. Ὁ δὲ Ακύλας· Καὶ πραότητός σου επλήθυνε με (1). Επλάτυνας τὰ διαβήματά μου υποκάτω μου. Τὰ διαβήματα, καθ' & ἐκ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἐξ αἰσθητῶν ἐπὶ νοητά, καὶ ἀπὸ τοῦ παρόντος εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα διαβαίνω, ἐπλάτυνας ὑποκάτω μου· κατ᾿ ἀρχὰς γὰρ στενὰ καὶ ἐπίπονα φαινόμενα τῷ την τεθλιμμένην ὁδεύειν ὁδόν· ὑπεράνω αὐτῶν τῇ προκοπῇ γεγενημένος, πλατυνθέντα αὐτὰ ἐθεασά μην. ῾Ο γὰρ ἀνωτέρω τῶν προκοπῶν γεγενημένος, τῷ ἐπὶ τέλος ἐφθακέναι, οὐκέτι αἴσθεται τῆς στενό τητος, τῶν πόνων καὶ ἱδρώτων τῶν ἐπὶ ταῖς προκο παῖς, ἐν εὐρυχωρία γεγενημένος. Καὶ οὐκ ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου. Εἰ διηνεκῶς ἐν τῷ πονεῖν ἐτέλουν, κἂν ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου, τουτέστι τοῦ ἔσω ἀνθρω του τὰ σκέλη· ἐπειδὴ μετὰ τοὺς ὑπὲρ ἀρετῆς και COMMENTARIA IN PSALMOS. quis vero per otium propositum argumentum exeu- tiat, ad sanctos Dei viros sermonem spectare com periet, qui serpentes omnes venenataque animalia de medio tollunt. Nam talis est cervorum natura, ut serpentes omneque venenatorum genus interſi- ciant. Montanum item animal est ac cursu velox : A cervis multa in divinis instrumentis feruntur. St Luc. 11, 29, 30. B C quales sunt quoque sancti Dei, qui superna spe- ctant, non terrena, sublimia vero quæritant; idque ex uno regni cœlestis amore. Eam sui ipsius cum sanctis similitudinem sibi David, gratia Dei fultus, ascribit, dum hæc subjungit, et super excelsa mea statuens me. Etsi namque alii sint, qui nos in ne- quitiæ valles detrahere ac abducere satagant; at Deus noster, ceu quidam certaminum præfectus, cum nos instituit ut boni cursores simus, ad con- gruentia nobis excelsa concilat : idipsum præstat ejus gratia. Neque enim virtute nostra in excelsis nostris constituimur : hominis quippe animæ ex natura sua cœleşte domicilium est : atque excelsa illa, non aliena, sed propria ipsi sunt; quamobrein ait Super excelsa mea statuens me. VERS. 35, 36. Qui docet manus meas ad prælium, et posuisti ut arcum æreum brachia mea. Et dedisti mihi protectionem salutis, et dextera tua suscepit me. Ad hæc certe omnia protectionem salutis largitus mihi es, cum Filium tuum misisti proprio cum scu- to pro salute mea pugnaturum. Accurate etenim animo perpendas velim, quodnam illud salutare Dei sit, in totius Scripturæ vaticiniis prædicatum, de quo Simeon in Evangelio ait : Nunc dimittis ser- vum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace : Et dex- quia viderunt oculi mei salutare tuum ". tera lua suscepit me. Dextera Dei ea fortasse fuerit, qua firmavit cœlum, scilicet unigenitum Verbum. - -- VERS. 37. Et disciplina tua correxit me in finem, et disciplina tua ipsa me docebit. Symmachus edidit, et quod exaudiat me accrescere me faciet; Aquila Dilatasti vero, et mansuetudine tua replevit me. gressus meos subtus me. Gressus scilicet, queis ex nequitia ad virtutem, ex sensibilibus ad intelligibi- dio lia, a præsenti ad futurum sæculum transmigro, D latasti suhtus me : qui mihi ab initio angusti et ar- dui visi sunt, quod in arcta incederem via; sed in progressu superior illis effectus, dilatatos animad- verti. Nam qui omni profectu superior evasit, et fi- nem attigit, in lato spatio deductus, angustiam il- lam, labores, sudores, quos in profectu expertus erat, non ultra sentit. Et non sunt infirmata vestir gia mea. Etsi in diuturno labore versatus, vestigia mea, id est, crura interioris hominis, infirmata es- sent; quia tamen labores virtutis causa susceptos quies excipit, non infirmantur, sed confirmantur multiplicavit me. (1) In Hebraico exemplari legitur ; quod est ut probe Hieronymus, Εt mansuetudo tuA

On 2ΕΙΣ ΤΟ 2

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΘ. Ἐπακούσαι σου Κύριος ἐν ἡμέρᾳ θλίψεως, ὑπερασπίσαι σου τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Ἐξαποστείλαι σοι βοήθειαν ἐξ ἁγίου, καὶ ἐκ Σιὼν ἀντιλάβοιτό σου. Μνησθείη πάσης θυσίας σου, καὶ τὸ ὁλοκαύτωμά σου πιανάτω. Διάψαλμα. Ἔστι μὲν τῷ Δαυὶ̈δ ἀνακείμενος ὁ ψαλμὸς, κατὰ τὴν προγραφήν. Ἐπίστησον δὲ μήποτε ὡς πρὸς τὴν ἱστορίαν εὐχή τις ἦν αὐτὴ συνεργὸς ταῖς τοῦ Δαυὶ̈δ ἱκετηρίαις, δεομένου τε καὶ ἀντιβολοῦντος διὰ προσευχῆς τυχεῖν Θεοῦ Σωτῆρος πρὸς ἐχθροὺς καὶ πολεμίους παραταττομένου. Εἰκὸς γὰρ ἦν αὐτῷ ταῦτα πράττοντι χορὸν ἁγίων ἀγγέλων ἢ καὶ θεοφιλῶν ἀνδρῶν, αὐτῶν δὴ τῶν ἱερῶν καὶ λειτουργῶν τοῦ Θεοῦ τὰ προκείμενα πάντα συνεύχεσθαι αὐτῷ καὶ λέγειν· Ἐπακούσαι σου Κύριος ἐν ἡμέρᾳ θλίψεως, καὶ τὰ ἑξῆς·

πρὸς τούτοις, καὶ τοὺς πόδας μου ὡσεὶ ἐλάφων κατηρτίσατο· περὶ ὧν ἐλάφων πολὺς ἐν τοῖς ἱεροῖς πράγμασι [γράμμασι] φέρεται λόγος. Ἐπὶ σχολῆς δ' ἄν τις τῶν προτεθέντων ἐξετάσας, εὕροι ἂν αὐτῶν τὸν νοῦν ἀναφερόμενον ἐπὶ τοὺς ἁγίους τοῦ Θεοῦ ἄνδρας, τοὺς ἀναιρετικοὺς παντὸς ἑρπυστικοῦ καὶ ιοβόλου ζώου. Ἐπεὶ καὶ τῆς ἐλάφου τοιαύτη πέφυκεν ἡ φύσις, ὀφιοκτόνος οὖσα καὶ ἀναιρετικὴ παντὸς ἑρπετοῦ. Ορεινοβατὲς δὲ τὸ ζῶον καὶ δρομικόν, ὡς καὶ οἱ ἅγιοι τοῦ Θεοῦ τὰ ἄνω σκοποῦντες, καὶ μὴ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ τὰ ὑψηλὰ διώκοντες, πόθῳ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας. Τὴν πρὸς τοὺς ἁγίους τοίνυν ὁμοιότητα ἑαυτοῦ καὶ ὁ Δαυΐδ τῇ τοῦ Θεοῦ χάριτι ἀνατίθησι, λέγων ἑξῆς· Καὶ ἐπὶ τὰ ὕψη μου ἱστῶν με. Εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα ἕτεροι καθέλκειν ἡμᾶς καὶ καταβιβάζειν ἐπὶ τὰ βάθη καὶ τὰς κοιλάδας τῆς κακίας πειρῶνται· ἀλλ' ὁ Θεὸς ἡμῶν, οἷά τις άγωνο- θέτης διδάσκων ἡμᾶς ἀγαθοὺς εἶναι δρομεῖς, ἐπὶ τὰ κατάλληλα ἡμῖν ὕψη παρορμᾷ αὐτοῦ τε ἡ χάρις. Οὐ γὰρ ἡμετέρα δύναμις ἔστησιν ἐν τοῖς ἡμετέροις ὕψε σε φύσει γὰρ ἀνθρώπου ψυχῇ τὸ οὐράνιόν ἐστιν οἰκητήριον· καὶ τὰ ἐκεῖ ὕψη οὐκ ἀλλότρια, ἀλλ᾽ οι κεῖα· διὸ, Ἐπὶ τὰ ὕψη μου, φησὶν, ἱστῶν με. Διδάσκων χεῖρας μου εἰς πόλεμον, καὶ ἔθου τόξων χαλκοῦν τοὺς βραχίονας μου . Καὶ ἔδωκάς μοι ὑπερασπισμόν σωτηρίας, καὶ ἡ δεξιά σου ἀντ- ελάβετό μου. Πρὸς τούτοις ἅπασιν ὑπερασπισμόν σωτηρίας μοι δέδωκας, τὸν σὸν Υἱὸν καταπέμψας τῇ ἰδίᾳ ἀσπίδι ὑπὲρ ἐμοῦ μαχησόμενον. ᾿Ακριβῶς γὰρ ἐπιστήσεις τί ποτέ ἐστι τὸ διὰ πάσης Γραφῆς προφη- τευόμενον σωτήριον τοῦ Θεοῦ περὶ οὗ καὶ Συμεὼν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ἔλεγεν· Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, κατὰ τὸ ῥῆμά σου ἐν εἰρήνῃ· ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί μου τὸ σωτήριόν σου.- - Καὶ ἡ δεξιά σου ἀντελάβετό μου. Τάχα δεξιὰ τοῦ Θεοῦ εἶναι δύναται ἐν ᾗ ἐστερέωσε τὸν οὐρανὸν, μονογε νης Λόγος. Καὶ ἡ παιδεία σου ανώρθωσέ με εἰς τέλος, καὶ ἡ παιδεία σου αυτή με διδάξει. Σύμμαχος δὲ ἐξέδωκε· Καὶ τὸ ὑπακούειν με αυξήσει με. Ὁ δὲ Ακύλας· Καὶ πραότητός σου επλήθυνε με (1). Επλάτυνας τὰ διαβήματά μου υποκάτω μου. Τὰ διαβήματα, καθ' & ἐκ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἐξ αἰσθητῶν ἐπὶ νοητά, καὶ ἀπὸ τοῦ παρόντος εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα διαβαίνω, ἐπλάτυνας ὑποκάτω μου· κατ᾿ ἀρχὰς γὰρ στενὰ καὶ ἐπίπονα φαινόμενα τῷ την τεθλιμμένην ὁδεύειν ὁδόν· ὑπεράνω αὐτῶν τῇ προκοπῇ γεγενημένος, πλατυνθέντα αὐτὰ ἐθεασά μην. ῾Ο γὰρ ἀνωτέρω τῶν προκοπῶν γεγενημένος, τῷ ἐπὶ τέλος ἐφθακέναι, οὐκέτι αἴσθεται τῆς στενό τητος, τῶν πόνων καὶ ἱδρώτων τῶν ἐπὶ ταῖς προκο παῖς, ἐν εὐρυχωρία γεγενημένος. Καὶ οὐκ ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου. Εἰ διηνεκῶς ἐν τῷ πονεῖν ἐτέλουν, κἂν ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου, τουτέστι τοῦ ἔσω ἀνθρω του τὰ σκέλη· ἐπειδὴ μετὰ τοὺς ὑπὲρ ἀρετῆς και COMMENTARIA IN PSALMOS. quis vero per otium propositum argumentum exeu- tiat, ad sanctos Dei viros sermonem spectare com periet, qui serpentes omnes venenataque animalia de medio tollunt. Nam talis est cervorum natura, ut serpentes omneque venenatorum genus interſi- ciant. Montanum item animal est ac cursu velox : A cervis multa in divinis instrumentis feruntur. St Luc. 11, 29, 30. B C quales sunt quoque sancti Dei, qui superna spe- ctant, non terrena, sublimia vero quæritant; idque ex uno regni cœlestis amore. Eam sui ipsius cum sanctis similitudinem sibi David, gratia Dei fultus, ascribit, dum hæc subjungit, et super excelsa mea statuens me. Etsi namque alii sint, qui nos in ne- quitiæ valles detrahere ac abducere satagant; at Deus noster, ceu quidam certaminum præfectus, cum nos instituit ut boni cursores simus, ad con- gruentia nobis excelsa concilat : idipsum præstat ejus gratia. Neque enim virtute nostra in excelsis nostris constituimur : hominis quippe animæ ex natura sua cœleşte domicilium est : atque excelsa illa, non aliena, sed propria ipsi sunt; quamobrein ait Super excelsa mea statuens me. VERS. 35, 36. Qui docet manus meas ad prælium, et posuisti ut arcum æreum brachia mea. Et dedisti mihi protectionem salutis, et dextera tua suscepit me. Ad hæc certe omnia protectionem salutis largitus mihi es, cum Filium tuum misisti proprio cum scu- to pro salute mea pugnaturum. Accurate etenim animo perpendas velim, quodnam illud salutare Dei sit, in totius Scripturæ vaticiniis prædicatum, de quo Simeon in Evangelio ait : Nunc dimittis ser- vum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace : Et dex- quia viderunt oculi mei salutare tuum ". tera lua suscepit me. Dextera Dei ea fortasse fuerit, qua firmavit cœlum, scilicet unigenitum Verbum. - -- VERS. 37. Et disciplina tua correxit me in finem, et disciplina tua ipsa me docebit. Symmachus edidit, et quod exaudiat me accrescere me faciet; Aquila Dilatasti vero, et mansuetudine tua replevit me. gressus meos subtus me. Gressus scilicet, queis ex nequitia ad virtutem, ex sensibilibus ad intelligibi- dio lia, a præsenti ad futurum sæculum transmigro, D latasti suhtus me : qui mihi ab initio angusti et ar- dui visi sunt, quod in arcta incederem via; sed in progressu superior illis effectus, dilatatos animad- verti. Nam qui omni profectu superior evasit, et fi- nem attigit, in lato spatio deductus, angustiam il- lam, labores, sudores, quos in profectu expertus erat, non ultra sentit. Et non sunt infirmata vestir gia mea. Etsi in diuturno labore versatus, vestigia mea, id est, crura interioris hominis, infirmata es- sent; quia tamen labores virtutis causa susceptos quies excipit, non infirmantur, sed confirmantur multiplicavit me. (1) In Hebraico exemplari legitur ; quod est ut probe Hieronymus, Εt mansuetudo tuA

τό τε δὲ, Καὶ παρασταίη σοι τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Ἀπαρκεῖ γὰρ αὐτὴ ἡ ἐπίκλησις καὶ ἡ προσηγορία πρὸς ἄμυναν παντὸς ἐναντίου. Ταῦτα δὲ οὐ μόνῳ τῷ Δαυὶ̈δ, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ καθ’ ὁμοίωσιν ἐκείνου τὰς δι’ εὐχῶν ἀναπέμποντι τῷ Θεῷ νοερὰς καὶ καθαρὰς θυσίας, δυνάμεις ἁγίας, καὶ ἀγγέλων ἱερῶν χοροὺς, εἰκὸς ἂν εἴη συνεύχεσθαι καὶ ἐπεύχεσθαι. Δῴη σοι Κύριος κατὰ τὴν καρδίαν σου, καὶ πᾶσαν τὴν βουλήν σου πληρώσαι. Ἀγαλλιασόμεθα ἐν τῷ σωτηρίῳ σου, καὶ ἐν τῷ ὀνόματι Θεοῦ ἡμῶν μεγαλυνθησόμεθα. Πληρώσαι Κύριος πάντα τὰ αἰτήματά σου· νῦν ἔγνων, ὅτι ἔσωσε Κύριος τὸν Χριστὸν αὐτοῦ. Ἀπὸ τοῦ διαψάλματος οἱ εὐξάμενοι προφητεύουσιν, αὐτῷ τὸν Θεὸν δώσειν, ᾧ τὰς λογικὰς θυσίας προσήνεγκεν, ὅσα κατὰ διάνοιαν ᾔτησε, καὶ πλήρωσιν τῇ βουλῇ, ἢ ὅτι μὴ ἀλλότρια Θεοῦ τὰ βεβουλευμένα. Συναπολαύσομεν δέ σοι, φασὶ, τῶν ἀγαθῶν, ἀγαλλιώμενοι τῷ σωτηρίῳ τῷ σῷ· ἔγνωμεν γὰρ ἐξ ἁγίου Πνεύματος τὸ ἐκ σοῦ γενησόμενον γέννημα πάντων ἀνθρώπων σωτήριον· ἐφ’ ᾧ καὶ ἡμεῖς μεγαλυνθησόμεθα ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Ἔστω δέ σου καὶ τὰ αἰτήματα καὶ γὰρ ἄξια ταῦτα Θεοῦ.

πρὸς τούτοις, καὶ τοὺς πόδας μου ὡσεὶ ἐλάφων κατηρτίσατο· περὶ ὧν ἐλάφων πολὺς ἐν τοῖς ἱεροῖς πράγμασι [γράμμασι] φέρεται λόγος. Ἐπὶ σχολῆς δ' ἄν τις τῶν προτεθέντων ἐξετάσας, εὕροι ἂν αὐτῶν τὸν νοῦν ἀναφερόμενον ἐπὶ τοὺς ἁγίους τοῦ Θεοῦ ἄνδρας, τοὺς ἀναιρετικοὺς παντὸς ἑρπυστικοῦ καὶ ιοβόλου ζώου. Ἐπεὶ καὶ τῆς ἐλάφου τοιαύτη πέφυκεν ἡ φύσις, ὀφιοκτόνος οὖσα καὶ ἀναιρετικὴ παντὸς ἑρπετοῦ. Ορεινοβατὲς δὲ τὸ ζῶον καὶ δρομικόν, ὡς καὶ οἱ ἅγιοι τοῦ Θεοῦ τὰ ἄνω σκοποῦντες, καὶ μὴ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ τὰ ὑψηλὰ διώκοντες, πόθῳ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας. Τὴν πρὸς τοὺς ἁγίους τοίνυν ὁμοιότητα ἑαυτοῦ καὶ ὁ Δαυΐδ τῇ τοῦ Θεοῦ χάριτι ἀνατίθησι, λέγων ἑξῆς· Καὶ ἐπὶ τὰ ὕψη μου ἱστῶν με. Εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα ἕτεροι καθέλκειν ἡμᾶς καὶ καταβιβάζειν ἐπὶ τὰ βάθη καὶ τὰς κοιλάδας τῆς κακίας πειρῶνται· ἀλλ' ὁ Θεὸς ἡμῶν, οἷά τις άγωνο- θέτης διδάσκων ἡμᾶς ἀγαθοὺς εἶναι δρομεῖς, ἐπὶ τὰ κατάλληλα ἡμῖν ὕψη παρορμᾷ αὐτοῦ τε ἡ χάρις. Οὐ γὰρ ἡμετέρα δύναμις ἔστησιν ἐν τοῖς ἡμετέροις ὕψε σε φύσει γὰρ ἀνθρώπου ψυχῇ τὸ οὐράνιόν ἐστιν οἰκητήριον· καὶ τὰ ἐκεῖ ὕψη οὐκ ἀλλότρια, ἀλλ᾽ οι κεῖα· διὸ, Ἐπὶ τὰ ὕψη μου, φησὶν, ἱστῶν με. Διδάσκων χεῖρας μου εἰς πόλεμον, καὶ ἔθου τόξων χαλκοῦν τοὺς βραχίονας μου . Καὶ ἔδωκάς μοι ὑπερασπισμόν σωτηρίας, καὶ ἡ δεξιά σου ἀντ- ελάβετό μου. Πρὸς τούτοις ἅπασιν ὑπερασπισμόν σωτηρίας μοι δέδωκας, τὸν σὸν Υἱὸν καταπέμψας τῇ ἰδίᾳ ἀσπίδι ὑπὲρ ἐμοῦ μαχησόμενον. ᾿Ακριβῶς γὰρ ἐπιστήσεις τί ποτέ ἐστι τὸ διὰ πάσης Γραφῆς προφη- τευόμενον σωτήριον τοῦ Θεοῦ περὶ οὗ καὶ Συμεὼν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ἔλεγεν· Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, κατὰ τὸ ῥῆμά σου ἐν εἰρήνῃ· ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί μου τὸ σωτήριόν σου.- - Καὶ ἡ δεξιά σου ἀντελάβετό μου. Τάχα δεξιὰ τοῦ Θεοῦ εἶναι δύναται ἐν ᾗ ἐστερέωσε τὸν οὐρανὸν, μονογε νης Λόγος. Καὶ ἡ παιδεία σου ανώρθωσέ με εἰς τέλος, καὶ ἡ παιδεία σου αυτή με διδάξει. Σύμμαχος δὲ ἐξέδωκε· Καὶ τὸ ὑπακούειν με αυξήσει με. Ὁ δὲ Ακύλας· Καὶ πραότητός σου επλήθυνε με (1). Επλάτυνας τὰ διαβήματά μου υποκάτω μου. Τὰ διαβήματα, καθ' & ἐκ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἐξ αἰσθητῶν ἐπὶ νοητά, καὶ ἀπὸ τοῦ παρόντος εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα διαβαίνω, ἐπλάτυνας ὑποκάτω μου· κατ᾿ ἀρχὰς γὰρ στενὰ καὶ ἐπίπονα φαινόμενα τῷ την τεθλιμμένην ὁδεύειν ὁδόν· ὑπεράνω αὐτῶν τῇ προκοπῇ γεγενημένος, πλατυνθέντα αὐτὰ ἐθεασά μην. ῾Ο γὰρ ἀνωτέρω τῶν προκοπῶν γεγενημένος, τῷ ἐπὶ τέλος ἐφθακέναι, οὐκέτι αἴσθεται τῆς στενό τητος, τῶν πόνων καὶ ἱδρώτων τῶν ἐπὶ ταῖς προκο παῖς, ἐν εὐρυχωρία γεγενημένος. Καὶ οὐκ ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου. Εἰ διηνεκῶς ἐν τῷ πονεῖν ἐτέλουν, κἂν ἠσθένησε τὰ ἴχνη μου, τουτέστι τοῦ ἔσω ἀνθρω του τὰ σκέλη· ἐπειδὴ μετὰ τοὺς ὑπὲρ ἀρετῆς και COMMENTARIA IN PSALMOS. quis vero per otium propositum argumentum exeu- tiat, ad sanctos Dei viros sermonem spectare com periet, qui serpentes omnes venenataque animalia de medio tollunt. Nam talis est cervorum natura, ut serpentes omneque venenatorum genus interſi- ciant. Montanum item animal est ac cursu velox : A cervis multa in divinis instrumentis feruntur. St Luc. 11, 29, 30. B C quales sunt quoque sancti Dei, qui superna spe- ctant, non terrena, sublimia vero quæritant; idque ex uno regni cœlestis amore. Eam sui ipsius cum sanctis similitudinem sibi David, gratia Dei fultus, ascribit, dum hæc subjungit, et super excelsa mea statuens me. Etsi namque alii sint, qui nos in ne- quitiæ valles detrahere ac abducere satagant; at Deus noster, ceu quidam certaminum præfectus, cum nos instituit ut boni cursores simus, ad con- gruentia nobis excelsa concilat : idipsum præstat ejus gratia. Neque enim virtute nostra in excelsis nostris constituimur : hominis quippe animæ ex natura sua cœleşte domicilium est : atque excelsa illa, non aliena, sed propria ipsi sunt; quamobrein ait Super excelsa mea statuens me. VERS. 35, 36. Qui docet manus meas ad prælium, et posuisti ut arcum æreum brachia mea. Et dedisti mihi protectionem salutis, et dextera tua suscepit me. Ad hæc certe omnia protectionem salutis largitus mihi es, cum Filium tuum misisti proprio cum scu- to pro salute mea pugnaturum. Accurate etenim animo perpendas velim, quodnam illud salutare Dei sit, in totius Scripturæ vaticiniis prædicatum, de quo Simeon in Evangelio ait : Nunc dimittis ser- vum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace : Et dex- quia viderunt oculi mei salutare tuum ". tera lua suscepit me. Dextera Dei ea fortasse fuerit, qua firmavit cœlum, scilicet unigenitum Verbum. - -- VERS. 37. Et disciplina tua correxit me in finem, et disciplina tua ipsa me docebit. Symmachus edidit, et quod exaudiat me accrescere me faciet; Aquila Dilatasti vero, et mansuetudine tua replevit me. gressus meos subtus me. Gressus scilicet, queis ex nequitia ad virtutem, ex sensibilibus ad intelligibi- dio lia, a præsenti ad futurum sæculum transmigro, D latasti suhtus me : qui mihi ab initio angusti et ar- dui visi sunt, quod in arcta incederem via; sed in progressu superior illis effectus, dilatatos animad- verti. Nam qui omni profectu superior evasit, et fi- nem attigit, in lato spatio deductus, angustiam il- lam, labores, sudores, quos in profectu expertus erat, non ultra sentit. Et non sunt infirmata vestir gia mea. Etsi in diuturno labore versatus, vestigia mea, id est, crura interioris hominis, infirmata es- sent; quia tamen labores virtutis causa susceptos quies excipit, non infirmantur, sed confirmantur multiplicavit me. (1) In Hebraico exemplari legitur ; quod est ut probe Hieronymus, Εt mansuetudo tuA

PG 23:197Ἐπακούσεται αὐτοῦ ἐξ οὐρανοῦ ἁγίου αὐτοῦ, ἐν δυναστείαις σωτηρία τῆς δεξιᾶς αὐτοῦ. Δεξιὰ δὲ χεὶρ, καὶ πᾶσαι αἱ σωτήριοι καὶ δεξιαὶ πράξεις ἐν δυναστείαις. Δυνάμεσι γὰρ καὶ σημείοις καὶ τέρασι τὰς εἰς ἀνθρώπους ποιήσεται εὐεργεσίας. Οὗτοι ἐν ἅρμασιν καὶ οὗτοι ἐν ἵπποις, ἡμεῖς δὲ ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ ἡμῶν ἐπικαλεσόμεθα. Αὐτοὶ συνεποδίσθησαν καὶ ἔπεσαν· ἡμεῖς δὲ ἀνέστημεν καὶ ἀνωρθώθημεν. Σῶσον, Κύριε, τὸν βασιλέα, καὶ ἐπάκουσον ἡμῶν ἐν ᾗ ἂν ἡμέρᾳ ἐπικαλεσόμεθά σε. Ἀλλὰ γὰρ ἡ πεῖρα τῶν πραγμάτων γένοιτ’ ἂν ἔλεγχος τοῦ κρείττονος. Οἱ μὲν γὰρ σοὶ ἐχθροὶ ἐφ’ ἵπποις καὶ ἅρμασι πεποιθότες, συμποδισθέντες πεσοῦνται ὁμοίως τῷ Φαραὼ ἐπὶ τῆς Ἐρυθρᾶς θαλάττης καταποντωθέντι· ἡμεῖς δὲ οἱ τῷ ὀνόματι Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ὡπλισμένοι, καὶ σοὶ τῷ τὰς θυσίας ἀναπέμποντι ταῖς εὐχαῖς συναγωνιζόμενοι, ἀναστησόμεθα, καὶ ἀνορθωθησόμεθα, σοῦ τὰς κατὰ τῶν ἐχθρῶν νίκας ἀραμένου. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἔσται, φασὶ, καὶ νῦν κατὰ τὸν καιρὸν τῆς τοῦ ἀποδοθέντος σωτηρίου ἐπιφανείας.

Τότε γὰρ μάλιστα πᾶσαι αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις, καὶ οἱ ἀφανεῖς καὶ ἀόρατοι τοῦ Θεοῦ πολέμιοι, δι’ αὐτοῦ τοῦ σωτηρίου τροπούμενοι, πεσοῦνται. Πάντες δὲ οἱ τὸ σωτήριον παραδεξάμενοι, τοῦ πάλαι αὐτῶν πτώματος διαναστήσονται. Διὸ περὶ αὐτοῦ Συμεὼν ἔλεγεν· Ἰδοὺ οὗτος κεῖται εἰς πτῶσιν καὶ ἀνάστασιν πολλῶν· πτῶσιν μὲν δηλαδὴ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ καὶ τῶν πολεμίων· ἀνάστασιν δὲ τῶν πάλαι πεπτωκότων, δι’ αὐτοῦ δὲ ἐγηγερμένων. Καὶ ταῦτα μὲν τότε γενήσεται· νῦν δὲ, Κύριε, σῶζε ἡμῖν τὸν βασιλέα Δαυὶ̈δ, καὶ ἐν παντὶ τῷ ὄντι καιρῷ, καὶ ἐν ᾗ ἂν ἡμέρᾳ ἐπικαλεσώμεθά σε. Ἁρμόζει δὲ ταῦτα, ὡς ἄλλος φησὶ, καὶ ἐπὶ Ἐζεκίᾳ. Νοήσεις δὲ ταῦτα καὶ κατὰ τὸν τῆς ἀναγωγῆς νόμον.

On 3ΕΙΣ ΤΟ 3

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Κ. Εἰς αἴσιον γὰρ ἀναπέμπεται τὰ λεγόμενα τέλος, καὶ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ σημαίνει τὸν ὄλεθρον. Διὸ κατὰ μὲν Σύμμαχον, Ἐπινίκιός ἐστιν ᾠδή· κατὰ δὲ τὸν Ἀκύλαν, Τῷ νικοποιῷ μελῴδημα. Κύριε, ἐν τῇ δυνάμει σου εὐφρανθήσεται ὁ βασιλεύς. Οἶμαι καὶ ταῦτα λέγεσθαι τὰ προκείμενα ἐκ τῶν καὶ τὰ πρὸ τούτου τῷ Δαυὶ̈δ ἐπευξαμένων.

Μαθὼν γοῦν νῦν ὁ Δαυὶ̈δ ἀπὸ τῶν πρὸς αὐτὸν γενομένων χρησμῶν τὰ περὶ τοῦ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελευσομένου σωτηρίου, καὶ τῆς ἐν τῷ σωτηρίῳ δυνάμεως, ἐπὶ τούτοις εὐφρανθήσεται καὶ ἀγαλλιάσεται σφόδρα. Καὶ τούτοις γε θαρσῶν, τῶν τε ἐχθρῶν διὰ τούτων περιγενόμενος, σοὶ τῷ νικοποιῷ Θεῷ τὰ βραβεῖα τῆς νίκης ἀνατίθησι. Χαίρει τε καὶ ὑπερβαλλόντως ἀγάλλεται, τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς ὑπὸ σοῦ διασωζόμενος· καὶ οὐχ οὕτως ἐπὶ τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίᾳ ἀγαλλιᾷ, ὅσον ὅτι παρὰ σοῦ τὸ σωτήριον αὐτοῦ προσγίνεται. Καὶ γὰρ ἐπιθυμήσας τὸ παρὰ σοῦ σωτήριον, καὶ περὶ τούτου τοῖς χείλεσιν ἑαυτοῦ ἐν ταῖς πρὸς τὸν Θεὸν εὐχαῖς ἱκετηρίαν ἀναπέμψας, οὐκ ἐκπεσεῖται τῆς ἐλπίδος, οὐδὲ στερηθήσεται τοῦ αἰτήματος, ἀλλὰ κατ’ [καὶ] εὐχὰς παρέξει τευξόμενος τῆς ἐπιθυμίας. Καὶ ἐπὶ τῷ σωτηρίῳ σου ἀγαλλιάσεται σφόδρα. Εὐφραίνει γὰρ αὐτὸν, φησὶν, ὁ Θεὸς ἐν χαρᾷ, ἐπειδὰν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον τῆς αὐτοῦ δόξης ἐπόπτην αὐτὸν καταστήσηται. Διό φησιν ὁ Σύμμαχος· Χαροποιήσεις αὐτὸν ἐν εὐφροσύνῃ παρὰ τοῦ προσώπου σου.

PG 23:199Τῷ γὰρ καιρῷ τοῦ δικαιωτηρίου, ἐπειδὰν τὸ πρόσωπον τοῦ μεγάλου βασιλέως μέσος ἑστὼς ὁ Δαυὶ̈δ τῶν σωζομένων θεάσοιτο, καὶ τῷ τιμίῳ λίθῳ τὴν κεφαλὴν ἐστεμμένος, δόξῃ τε καὶ μεγαλοπρεπείᾳ κεκοσμημένος, ἐνθέου χαρᾶς καὶ οὐρανίου εὐφροσύνης πληρωθήσεται. Τὴν ἐπιθυμίαν τῆς καρδίας αὐτοῦ ἔδωκας αὐτῷ, καὶ τὴν δέησιν τῶν χειλέων αὐτοῦ οὐκ ἐστέρησας αὐτόν. Διάψαλμα. Ὅτι προέφθασας αὐτὸν ἐν εὐλογίαις χρηστότητος, ἔθηκας ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ στέφανον ἐκ λίθου τιμίου. Ζωὴν ᾐτήσατό σε, καὶ ἔδωκας αὐτῷ μακρότητα ἡμερῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Μεγάλη ἡ δόξα αὐτοῦ ἐν τῷ σωτηρίῳ σου δόξαν καὶ μεγαλοπρέπειαν ἐπιθήσεις ἐπ’ αὐτόν. Ὅτι δώσεις αὐτῷ εὐλογίαν. Τὰς προλεχθείσας ἐπαγγελίας θεσπίσας ὁ λόγος τῷ Δαυὶ̈δ, ἀκολούθως τὴν αἰτίαν διδάσκει δι’ ἣν τῶν τοσούτων τεύξεται. Τίς δὲ ἦν ἡ αἰτία ἀλλ’ ἐλπὶς ἡ ἐπὶ τὸν Κύριον, δι’ ἣν ἐλέου τυχὼν, τῆς παρὰ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου ἐλπίδος οὐκ ἀποπεσεῖται, οὐδὲ σαλευθήσεται τῆς ἐῤῥωμένης ταύτης στάσεως; Ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Εὑρεθείη ἡ χείρ σου πᾶσι τοῖς ἐχθροῖς σου, ἡ δεξιά σου εὕροι πάντας τοὺς μισοῦντάς σε.

Εt Α μάτους ἀνάπαυλα διαδέχεται, οὐκ ἀσθενεῖ, ἀλλ᾿ ἰσχυ ροποιεῖται τὰ ἴχνη μου, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν· Καὶ ἔστη σας ἐν εὐρυχώρω τους πόδας μου. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Ἰησοῦ ἑπόμενος ἐπακολουθεῖ τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ· ἐξ αὐτοῦ τοῦ πατεῖν τὴν τετριμμένην ὑπὸ Ἰησοῦ ὁδὸν ἰσχυρὰ κτᾶται τὰ ἴδια ίχνη, ὡς ἔργῳ φάναι · Οὐκ ἠσθέ νησε τὰ ἴχνη μου ἐν τῇ στενοχωρίᾳ τῆς θλίψεως. Καταδιώξω τοὺς ἐχθρούς μου και καταλήψο μαι αὐτοὺς, καὶ οὐκ ἀποστραφήσομαι ἕως ἂν ἐκλείπωσιν. Εκθλίψω αὐτοὺς καὶ οὐ μὴ δύνων ται στῆναι, πεσοῦνται ὑπὸ τοὺς πόδας μου. Καὶ ὅσων ἐχθρῶν καὶ πολεμίων περιγέγονε διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ βοηθείας ! Καὶ τοῦτο δέ μοι, φησίν, παρὰ τῆς σῆς χάριτος ὑπῆρξε, τὸ μὴ στενοχωρηθῆναι μου τοὺς πόδας, καὶ τὸ μὴ δικτύοις τῶν ἐχθρῶν, καὶ τοῖς Β σκανδάλοις τοῖς ὑπ' αὐτῶν προβεβλημένοις περιπα- ρῆναι. Ταῦτα γὰρ πάντα περιελών σὺ αὐτὸς ὁ Θεός μου, ὁμαλὴν κατηρτίσω μου την πορείαν. Τὸ δὲ, Πεσοῦνται ὑπὸ τοὺς πόδας μου, νοήσεις επαξίως τοῦ προφητικοῦ πνεύματος, τῆς τοῦ Σωτῆρος πρὸς τοὺς ἀποστόλους ἐπαγγελίας μνησθεὶς δι' ἧς πρὸς αὐτοὺς ἔλεγεν· Ἰδοὺ δίδωμι ὑμῖν ἐξουσίαν πατεῖν τοῦ ἐχθροῦ. Καὶ περιέζωσάς με δύναμιν εἰς πόλεμον, συν επόδισας πάντας τοὺς ἐπανισταμένους ἐπ' ἐμὲ ὑποκάτω μου. Ἐμοὶ μὲν, φησὶν, ἀνδρείαν ἐδωρήσω καὶ ῥώμην. Εἰπὼν ἀνωτέρω· Ο Θεὺς ὁ περίζων - νύων με δύναμιν, ἐνταῦθα καὶ τοῦ ἔργου τὸ ἀποτέ λεσμα διδάσκει λέγων· Καὶ περιέζωσάς με δύναμιν εἰς πόλεμον· καὶ τοὺς ἐχθρούς μου ἔδωκάς μοι νῶτον· οἱ ἐκ μετανοίας ἄρτι τῆς ἔχθρας ἀπαλλαττό μενοι, διὰ τὸ μηδέπω τὴν ἐπ' ἀρετῇ παρρησίαν ἔχειν, τεθείεν τοῦ Ἰησοῦ νῶτος ὑπὸ τοῦ Πατρός· οὕτω γὰρ καὶ ἀκολουθῆσαι αὐτῷ ὀπίσω γενόμενοι δυνήσονται. Τάχα δὲ καὶ τοῦτο ῥηθείη· Ο σπουδαῖος, παρρησίαν πρὸς τὸν Θεὸν κεκτημένος, ἐνώπιον Κυρίου παρίστα ται· ὁ δὲ φαῦλος, ὀπίσω ἐκβαλλόμενος διὰ τὴν ἰδίαν κακίαν, νῶτος τεθήσεται τοῦ Κυρίου. Ἐπεὶ γὰρ πρόσ τεροι αὐτοὶ οἱ φαῦλοι ἔστρεψαν πρὸς αὐτὸν νῶτα, καὶ οὐχὶ πρόσωπα αὐτῶν, καὶ αὐτὸς, ἀποστραφεὶς αὐτοὺς, νῶτος αὐτοὺς (1) ἕξει. Εἰ δὲ καὶ πᾶς δίκαιος ταῦτα λέγοι, ἐρεῖς, ὅτι αἱ μοχθηραὶ δυνάμεις, εἰς πρόσω ωπον ερχόμεναι, βλάπτουσι τοὺς ὁρῶντας διὰ παντὸς ἐπάνω ὄψεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν δύναμιν Ει ὄντες εἰδεχθεῖς· εἰς νῶτον δὲ ῥιφέντες, οὐδὲν δυνή σονται ἐπὶ τούτου τεκταίνεσθαι, κατὰ τό· Ἐπὶ τοῦ νώτου μου ἐτέκταινον οἱ ἁμαρτωλοί. Ζῇ Κύριος, καὶ εὐλογητὸς ὁ Θεός μου, καὶ ὑψωθήτω ὁ Θεὸς τῆς σωτηρίας μου. Ο Θεός δ διδοὺς ἐκδικήσεις ἐμοὶ, καὶ ὑποτάξας λαοὺς ὑπ' ἐμὲ, ὁ ῥύστης μου ἐξ ἐχθρῶν ἐργίλων. Εἰ γὰρ καὶ ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν, κλίνας οὐρανοὺς καὶ κατα- σὰς, ἀλλ' ὑψηλός ἐστι, κατὰ τό· Ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερ ύψωσεν καὶ ἐχαρίσατο αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα. Ο Θεὸς ὁ διδοὺς ἐκδικήσεις ἐμοὶ, καὶ ὑποτάσσων λαοὺς ὑπ' ἐμὲ, ὁ ῥύστης μου ἐξ ἐ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - vestigia mea, ita ut dicere liceat : statuisti in loco spatioso pedes meos". Imo vero qui Jesum sequitur, vestigiis ejus insistit: quoniam in via a Jesu Christo trita et frequentata progreditur, firma imprimit vestigia, ita ut vel ipso opere hæc vocife- retur : In angustia ærumnarum non sunt infrmata vestigia mea. VERS. 38. Persequar inimicos meos et comprehen- dam illos, et non convertar donec deficiant. Confrin- gam illos, nec poterunt stare, cadent subtus pedes meos. Quot quantosque inimicos, opitulante Deo, superavit! Et hoc mihi, inquit, boni per gratiam tuam concessum est, ut pedes mei non coarctaren- tur, neque retibus inimicorum, vel offendiculis quæ objecerant interciperer. His quippe omnibus per te, Deus meus, amotis, liberam planamque mihi mu- niisti viam. Illud autem, Cadent subtus pedes meos, consona prophetico spiritui interpretatione dona- bis, si memineris illam Salvatoris ad apostolos fa- ctam promissionem, qua dicit illis : Ecce do vobis potestatem calcandi supra serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici ". C VERS. 40. pracinxisti me virtute ad bellum, im- pedivisti omnes insurgentes in me, subtus me. Me quidem, ait, virtute ac fortitudine roborasti. Qui superius dixerat, Deus qui præcingit me virtute, bic absolutum opus esse indicat his verbis, et præcin- aisti me virtute ad bellum, et inimicos meos dedisti @ mihi dorsum, ii scilicet pœnitentia ducti inimicitiam deposuerunt ; qui cum illa, quæ ex virtute oritur, fiducia expertes essent, a Patre in dorsum Jesu po- siti sunt; sic enim retro constituti, ipsum sequi valebunt. Fortassis autem hæc dicti hujusmodi sententia fuerit : Vir strenuus et probus, qui Gida- cia erga Deum instructus est, in conspectu Domini consistit : at improbus retrorsum malitiæ suæ cau- sa ejectus, pone Dominum a dorso ponetur. Quan- doquidem enim ipsi improbi, priores illi terga ver- tere, non vultum suumn; ipse quoque homines aversatus, a tergo habebit. Quod si justus quilibet hæc proferat, jure dicas, improbas potestates, si quidem in conspectum veniant, intuentes se ob de- formitatem lædere, sin a tergo projiciantur, nihil D possunt mali adversus illos machinari, secundum illud : Supra dorsum meum fabricaverunt pecca- tores 78. "Philipp. 11, 9. VERS. 47-49. Vivil Dominus, et benedictus Deus meus, et exaltetur Deus salutis meæ. Deus qui das rindictas mihi, et subdis populos sub me, liberator meus de inimicis meis iracundis. Quamvis enim sese humiliaverit cum inclinavit cœlos et dlescendit; at excelsus tamen est secundum illud : Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen quod est super omne nomen". Deus qui das vindictas mihi et subdis populos sub me, liberator meus de inimi- ." Peal, xxx, 9. Luc. x, 19. ” Psal. cxxvi, 3. (4) Νῶτος... ἕξει. Forte legendum νῶτον pro νῶτος. Επιτ.

Θήσεις αὐτοὺς ὡς κλίβανον πυρὸς εἰς καιρὸν τοῦ προσώπου σου. Κύριος ἐν ὀργῇ αὐτοῦ συνταράξει αὐτοὺς, καὶ καταφάγεται αὐτοὺς ὁ πῦρ. Λέγεται ταῦτα πρὸς τὸν Θεὸν ὑπὸ τῶν τὴν εὐχὴν ἀναπεμπόντων, οἳ καὶ φασίν· εἰ καὶ τὰ μάλιστα οἱ ἑαυτοὺς ἐχθροὺς σοὶ τῷ Θεῷ καταστήσαντες, τὰς ἀνακειμένας σοι ψυχὰς καὶ τοὺς ἁγίους πάντας τούς σοι προσῳκειωμένους ἐκπολεμοῦντες οὐ παύονται· ἀλλ’ οὐ διαφεύξονται τὴν ἄφυκτόν σου χεῖρα καὶ τὴν ἀήττητόν σου δύναμιν. Τέως μὲν γὰρ εἰς ὅσον γυμνάζειν τοὺς σοὺς οἰκείους ὥσπερ ἀθλητὰς ἐπετράπησαν οἱ ἐχθροί σου, ἐπαίρονται· πλὴν πρὸς ὀλίγον ἐπαρθέντας αὐτοὺς οὐκ εἰς μακρὰν ἡ σὴ χεὶρ καταλήψεται, καὶ ἡ σὴ δεξιὰ φεύγοντας θηρεύσει. Τί δὲ ποιήσει καταλαβοῦσα; Θήσεις αὐτοὺς ὡς κλίβανον πυρὸς εἰς καιρὸν τοῦ προσώπου σου. Ἐν τῷ καιρῷ γὰρ τῆς ἐπιλάμψεως τοῦ προσώπου σου, ἐν ᾧ τὴν σαυτοῦ δείξεις βασιλείαν, αὐτοὺς ἑαυτοῖς τὸ τῆς κακίας πῦρ συνάξαντας, τὴν καθ’ ἑαυτῶν κόλασιν ἐξάψαι ποιήσεις· ὅπως αὐτοὶ ἑαυτοῖς κλίβανος πυρὸς γένοιντο. Ὁποῖα πάσχουσιν οἱ ἐν ταῖς νόσοις τὸ σῶμα πυρέττοντες· μηδενὸς γὰρ ἔξωθεν ὑποκαίοντος, ἔνδον τὸ πῦρ ἐξ ἑαυτῶν ἐπάγονται.

Εt Α μάτους ἀνάπαυλα διαδέχεται, οὐκ ἀσθενεῖ, ἀλλ᾿ ἰσχυ ροποιεῖται τὰ ἴχνη μου, ὥστ᾽ ἂν εἰπεῖν· Καὶ ἔστη σας ἐν εὐρυχώρω τους πόδας μου. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Ἰησοῦ ἑπόμενος ἐπακολουθεῖ τοῖς ἴχνεσιν αὐτοῦ· ἐξ αὐτοῦ τοῦ πατεῖν τὴν τετριμμένην ὑπὸ Ἰησοῦ ὁδὸν ἰσχυρὰ κτᾶται τὰ ἴδια ίχνη, ὡς ἔργῳ φάναι · Οὐκ ἠσθέ νησε τὰ ἴχνη μου ἐν τῇ στενοχωρίᾳ τῆς θλίψεως. Καταδιώξω τοὺς ἐχθρούς μου και καταλήψο μαι αὐτοὺς, καὶ οὐκ ἀποστραφήσομαι ἕως ἂν ἐκλείπωσιν. Εκθλίψω αὐτοὺς καὶ οὐ μὴ δύνων ται στῆναι, πεσοῦνται ὑπὸ τοὺς πόδας μου. Καὶ ὅσων ἐχθρῶν καὶ πολεμίων περιγέγονε διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ βοηθείας ! Καὶ τοῦτο δέ μοι, φησίν, παρὰ τῆς σῆς χάριτος ὑπῆρξε, τὸ μὴ στενοχωρηθῆναι μου τοὺς πόδας, καὶ τὸ μὴ δικτύοις τῶν ἐχθρῶν, καὶ τοῖς Β σκανδάλοις τοῖς ὑπ' αὐτῶν προβεβλημένοις περιπα- ρῆναι. Ταῦτα γὰρ πάντα περιελών σὺ αὐτὸς ὁ Θεός μου, ὁμαλὴν κατηρτίσω μου την πορείαν. Τὸ δὲ, Πεσοῦνται ὑπὸ τοὺς πόδας μου, νοήσεις επαξίως τοῦ προφητικοῦ πνεύματος, τῆς τοῦ Σωτῆρος πρὸς τοὺς ἀποστόλους ἐπαγγελίας μνησθεὶς δι' ἧς πρὸς αὐτοὺς ἔλεγεν· Ἰδοὺ δίδωμι ὑμῖν ἐξουσίαν πατεῖν τοῦ ἐχθροῦ. Καὶ περιέζωσάς με δύναμιν εἰς πόλεμον, συν επόδισας πάντας τοὺς ἐπανισταμένους ἐπ' ἐμὲ ὑποκάτω μου. Ἐμοὶ μὲν, φησὶν, ἀνδρείαν ἐδωρήσω καὶ ῥώμην. Εἰπὼν ἀνωτέρω· Ο Θεὺς ὁ περίζων - νύων με δύναμιν, ἐνταῦθα καὶ τοῦ ἔργου τὸ ἀποτέ λεσμα διδάσκει λέγων· Καὶ περιέζωσάς με δύναμιν εἰς πόλεμον· καὶ τοὺς ἐχθρούς μου ἔδωκάς μοι νῶτον· οἱ ἐκ μετανοίας ἄρτι τῆς ἔχθρας ἀπαλλαττό μενοι, διὰ τὸ μηδέπω τὴν ἐπ' ἀρετῇ παρρησίαν ἔχειν, τεθείεν τοῦ Ἰησοῦ νῶτος ὑπὸ τοῦ Πατρός· οὕτω γὰρ καὶ ἀκολουθῆσαι αὐτῷ ὀπίσω γενόμενοι δυνήσονται. Τάχα δὲ καὶ τοῦτο ῥηθείη· Ο σπουδαῖος, παρρησίαν πρὸς τὸν Θεὸν κεκτημένος, ἐνώπιον Κυρίου παρίστα ται· ὁ δὲ φαῦλος, ὀπίσω ἐκβαλλόμενος διὰ τὴν ἰδίαν κακίαν, νῶτος τεθήσεται τοῦ Κυρίου. Ἐπεὶ γὰρ πρόσ τεροι αὐτοὶ οἱ φαῦλοι ἔστρεψαν πρὸς αὐτὸν νῶτα, καὶ οὐχὶ πρόσωπα αὐτῶν, καὶ αὐτὸς, ἀποστραφεὶς αὐτοὺς, νῶτος αὐτοὺς (1) ἕξει. Εἰ δὲ καὶ πᾶς δίκαιος ταῦτα λέγοι, ἐρεῖς, ὅτι αἱ μοχθηραὶ δυνάμεις, εἰς πρόσω ωπον ερχόμεναι, βλάπτουσι τοὺς ὁρῶντας διὰ παντὸς ἐπάνω ὄψεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν δύναμιν Ει ὄντες εἰδεχθεῖς· εἰς νῶτον δὲ ῥιφέντες, οὐδὲν δυνή σονται ἐπὶ τούτου τεκταίνεσθαι, κατὰ τό· Ἐπὶ τοῦ νώτου μου ἐτέκταινον οἱ ἁμαρτωλοί. Ζῇ Κύριος, καὶ εὐλογητὸς ὁ Θεός μου, καὶ ὑψωθήτω ὁ Θεὸς τῆς σωτηρίας μου. Ο Θεός δ διδοὺς ἐκδικήσεις ἐμοὶ, καὶ ὑποτάξας λαοὺς ὑπ' ἐμὲ, ὁ ῥύστης μου ἐξ ἐχθρῶν ἐργίλων. Εἰ γὰρ καὶ ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν, κλίνας οὐρανοὺς καὶ κατα- σὰς, ἀλλ' ὑψηλός ἐστι, κατὰ τό· Ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερ ύψωσεν καὶ ἐχαρίσατο αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα. Ο Θεὸς ὁ διδοὺς ἐκδικήσεις ἐμοὶ, καὶ ὑποτάσσων λαοὺς ὑπ' ἐμὲ, ὁ ῥύστης μου ἐξ ἐ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - vestigia mea, ita ut dicere liceat : statuisti in loco spatioso pedes meos". Imo vero qui Jesum sequitur, vestigiis ejus insistit: quoniam in via a Jesu Christo trita et frequentata progreditur, firma imprimit vestigia, ita ut vel ipso opere hæc vocife- retur : In angustia ærumnarum non sunt infrmata vestigia mea. VERS. 38. Persequar inimicos meos et comprehen- dam illos, et non convertar donec deficiant. Confrin- gam illos, nec poterunt stare, cadent subtus pedes meos. Quot quantosque inimicos, opitulante Deo, superavit! Et hoc mihi, inquit, boni per gratiam tuam concessum est, ut pedes mei non coarctaren- tur, neque retibus inimicorum, vel offendiculis quæ objecerant interciperer. His quippe omnibus per te, Deus meus, amotis, liberam planamque mihi mu- niisti viam. Illud autem, Cadent subtus pedes meos, consona prophetico spiritui interpretatione dona- bis, si memineris illam Salvatoris ad apostolos fa- ctam promissionem, qua dicit illis : Ecce do vobis potestatem calcandi supra serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici ". C VERS. 40. pracinxisti me virtute ad bellum, im- pedivisti omnes insurgentes in me, subtus me. Me quidem, ait, virtute ac fortitudine roborasti. Qui superius dixerat, Deus qui præcingit me virtute, bic absolutum opus esse indicat his verbis, et præcin- aisti me virtute ad bellum, et inimicos meos dedisti @ mihi dorsum, ii scilicet pœnitentia ducti inimicitiam deposuerunt ; qui cum illa, quæ ex virtute oritur, fiducia expertes essent, a Patre in dorsum Jesu po- siti sunt; sic enim retro constituti, ipsum sequi valebunt. Fortassis autem hæc dicti hujusmodi sententia fuerit : Vir strenuus et probus, qui Gida- cia erga Deum instructus est, in conspectu Domini consistit : at improbus retrorsum malitiæ suæ cau- sa ejectus, pone Dominum a dorso ponetur. Quan- doquidem enim ipsi improbi, priores illi terga ver- tere, non vultum suumn; ipse quoque homines aversatus, a tergo habebit. Quod si justus quilibet hæc proferat, jure dicas, improbas potestates, si quidem in conspectum veniant, intuentes se ob de- formitatem lædere, sin a tergo projiciantur, nihil D possunt mali adversus illos machinari, secundum illud : Supra dorsum meum fabricaverunt pecca- tores 78. "Philipp. 11, 9. VERS. 47-49. Vivil Dominus, et benedictus Deus meus, et exaltetur Deus salutis meæ. Deus qui das rindictas mihi, et subdis populos sub me, liberator meus de inimicis meis iracundis. Quamvis enim sese humiliaverit cum inclinavit cœlos et dlescendit; at excelsus tamen est secundum illud : Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen quod est super omne nomen". Deus qui das vindictas mihi et subdis populos sub me, liberator meus de inimi- ." Peal, xxx, 9. Luc. x, 19. ” Psal. cxxvi, 3. (4) Νῶτος... ἕξει. Forte legendum νῶτον pro νῶτος. Επιτ.

PG 23:201Οὕτως οὖν καὶ τοὺς ἐχθρούς σου καὶ τοὺς μισοῦντάς σε, φησὶ, θήσεις ὡς κλίβανον πυρός. Διὸ λεχθήσεται πρὸς αὐτούς· Πορεύεσθε τῷ φωτὶ τοῦ πυρὸς ὑμῶν, καὶ τῇ φλογὶ ᾗ ἐξεκαύσατε. Τὸν καρπὸν αὐτὸν ἀπὸ γῆς ἀπολεῖς, καὶ σπέρμα αὐτῶν ἀπὸ υἱῶν ἀνθρώπων. Διαδοχαὶ γὰρ γεγόνασι μυρίων ἀσεβῶν καὶ ἀθέων ἀνδρῶν· πολλάκις δὲ καὶ πονηρῶν πατέρων υἱοὶ θεοσεβεῖς καὶ θεοφιλεῖς ἀπεφάνθησαν. Σπέρμα δὲ τῶν ἀθέων καὶ καρπὸς τῶν ἀσεβῶν, οἱ λόγοι αὐτῶν καὶ αἱ διδασκαλίαι καὶ τὰ ἄθεα δόγματα, μετὰ τὴν τελευτὴν αὐτῶν ἐν ἀνθρώποις ἀποφανθέντα, τυγχάνει. Ἃ δὴ ὡς ἀγαθὸς ὁ Θεὸς ἀπωλείᾳ καὶ ἀφανισμῷ παραδίδωσιν· ἵνα μήτε καρπὸς τῶν ἀσεβῶν μήτε σπέρμα αὐτῶν περιλείπηται. Ὅτι ἔκλιναν εἰς σὲ κακὰ, διελογίσαντο βουλὰς, ἃς οὐ μὴ δύνωνται στῆσαι. Ὅτι θήσεις αὐτοὺς νῶτον, ἐν τοῖς περιλοίποις σου ἑτοιμάσεις τὸ πρόςωπον αὐτῶν. Πάλιν παρατίθησι τὴν αἰτίαν δι’ ἣν ταῦτα πείσονται, λέγων· Ὅτι ἔκλιναν εἰς σὲ κακά. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἔκλιναν, ὁ Σύμμαχος· Ὅτι συνέφραξαν κατὰ σοῦ εἰς κακόν.

Β Λ ὁρωμένων· αὐτομάτῳ δὲ καὶ ἀλόγῳ συντυχίᾳ, εἰκῆ καὶ μάτην ἐξ οὐδεμιᾶς αἰτίας ὑποστῆναι τὸν πάντα κόσμον· ἀναγκαίως ὁ παρών λόγος διὰ τῆς ψαλμῳδίας ἀποδεικτικῶς καὶ μετὰ δημιουργικῆς τῶν ὅλων δυνά μεως τὴν θεολογίαν παρίστησι, τοιοῦτόν τινα λογι σμὸν διεξιών. θνητῶν μὲν φύσις μικρὰ τυγχάνει καὶ ἀσθενής· λογισμοί τε ἀνθρώπων δειλοί, καὶ ἐπισφα λεῖς αἱ ἐπίνοιαι ἡμῶν· διὸ πλεῖστον ὅσον ἀποδέομεν τῆς κατ' αξίαν τοῦ Θεοῦ δοξολογίας. Οὐδὲ γὰρ ἀνθρώ πων φωναῖς, οὐδὲ γλώττη σαρκὸς καὶ χείλεσιν δύνα- σθαί ποτε νομίζειν ἐπάξιον περὶ Θεοῦ λόγον ἀποδί δοσθαι. Εἰ δὲ χρὴ διδασκαλίας ἐνεργοῦς καὶ μεγίστης αὐτῷ τε πρεπούσης τῷ Θεῷ ἐπακούειν, εἴ τις Εῤῥω ται τῆς ψυχῆς τὰ αἰσθητήρια, συντεινάτω ἑαυτὸν καὶ διεγειράτω πρὸς ἀκρόασιν επαξίως ἀναφωνουμένην τῆς ἀπειρομεγέθους δυνάμεως τοῦ Θεοῦ· ἦν αὐτοὶ προφέρονται οἱ τὸν σύμπαντα περιέχοντες οὐρανοι, τὸν ἑαυτῶν κτίστην καὶ ποιητὴν τῶν ὅλων Θεὸν ᾠδαῖς καὶ δοξολογίαις ἀνυμνοῦντες. Αὐτοὶ γὰρ οἱ ἀνωτάτω πάντων, καὶ τοῦ ὑποβεβηκότος στερεώματος ὑπερ κείμενοι οὐρανοὶ, οἱ σύμπασαν περιειληφότες τὴν αἰσθητὴν καὶ πνευματικὴν κτίσιν, τὴν δόξαν Θεοῦ οὐκ Ἑλληνικῇ φωνῇ φθεγγόμενοι, οὐδ᾽ ἑτέρᾳ τινὶ διαλέκτῳ χρώμενοι, αὐτῷ δὲ ἔργῳ διὰ τοῦ ἑαυτῶν κόσμου καὶ τῆς εὐρύθμου καὶ ἐναρμονίου καὶ πανσόφου στάσεως, τοῦ αἰτίου αὐτοῖς τῆς τοιᾶσδε κινήσεως τὴν ἀπειρομεγέθη δύναμιν ἐκδιδάσκουσιν. Ἐκ γὰρ μεγέθους καὶ καλ λονῆς κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργὸς αὐ τῶν θεωρεῖται· καὶ, Τὰ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται· ἥ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θεότης. Ο οὖν τοὺς οὐ- ρανοὺς νομίζων δίχα τινὸς δημιουργικοῦ λόγου καὶ θείας ἄνευ δυνάμεως ἑαυτοὺς ὑποστήσασθαι, καὶ τοῦ τοσοῦδε μεγέθους καὶ τοῦ τοιοῦδε σχήματος, τῆς τε εὐσταθοῦς καὶ εὐτάκτου κινήσεως τὴν αἰτίαν τοῖς σώμασιν αὐτῶν προσγράφων, ἄφρων καὶ ἀσεβής. Διδ τοὺς ἔμφρονα νοῦν κεκτημένους προσήκει συνομολο- γεῖν μονονουχί φωνῆς ἀκούειν ἔργῳ βοώσης αὐτῶν τῶν οὐρανῶν, τὴν πρέπουσαν δόξαν ἀναπεμπόντων τῷ ἑαυτῶν ποιητῇ καὶ δημιουργῷ Θεῷ. 80. Οὕτω δὲ καὶ τὸ στερέωμα, ὃ δὴ Μωϋσῆς κατὰ τὴν η δευτέραν ἡμέραν τῆς κοσμοποιίας γεγονέναι παρίστη καὶ τοῦτο τοιγαροῦν τὸ στερέωμα, ἕτερον ἂν παρὰ τοὺς προωνομασμένους οὐρανοὺς, κηρύττει τοῖς πᾶσι καὶ κέκραγε διδάσκων, ὅτι μὴ ἐξ αὐτομάτου τοιόνδε ὑπέστη · ἔργον δέ ἐστι καὶ αὐτὸ τοῦ τῶν ὅλων ποιη- τοῦ Θεοῦ· διὸ εἴρηται· Ποίησιν δὲ χαρῶν αὐτοῦ αναγγέλλει τὸ στερέωμα. Οἶδε δὲ Μωϋσῆς πρὸ τῆς τοῦ στερεώματος συστάσεως οὐρανὸν πρότερον τῆς ἡμέρας γεγενημένον, λέγων· Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὺς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Ἐξῆς δ' οὖν μετά τὴν ποίησιν τοῦ πρώτου οὐρανοῦ φωτὸς εἰσάγει δύνα- μιν καὶ γένεσιν, ἡμέραν τε διδάσκει τὸ φῶς κεκλῆσθαι, γεγονέναι τε πρωΐαν φησὶ καὶ ἑσπέραν, ἡμέραν μίαν. Εἶτα δευτέρας ἡμέρας ἀρχόμενος, τὴν τοῦ στερεώματος EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. B - poreis rebus sub aspectum cadentibus praestantius exsistere pronuntiabant; sed spontaneo quodam ac temerario concursu et partium congressu, casu ac nulla exsistente causa, universum mundum coa- luisse, necessarium ſuit ut præsenti sermone, psal- lendi more, per dilucidam demonstrationem, vim illam rerum creatricem ac Dei scientiam compro- baret, hoc ratiocinio usus. Mortalium natura exi- gua debilisque est, hominum cogitationes ignavæ, nostræque cognitiones incertæ sunt. Quare divinæ gloriæ pro merito enarrandæ multum impares su- mus. Non enim humanis vocibus, non lingua car- nali, non labiis possunt digna ac probe excogitata de Deo verba enuntiari. Quod si cui libuerit, elli- cacem illam, maximam et Deo dignam doctrinam audire, cui scilicet mentis sensus prævalidi fue- rint, is animo intendat, seseque concitet ad ea auscultanda quæ hic de immensa illa Dei virtute feruntur: quæque ipsi coli, totum in se comple- ctentes, Creatorem suum universorumque opificem hymnis et canticis celebrantes, proferunt. Ipsi namque cœli qui supremi omnium sunt, et sibi supposito firmamento eminent, qui universam cum sensibilem tum intellectu præditam naturam am- biunt, gloriam Dei non Græca lingua, non alia dialecto prædicant; sed ipsis operibus, per suum videlicet ornatum, per concinnam, harmonicam et sapientissimam constitutionem, auctorem illius ita recte ordinati motus, ejusque immensam vir- tutem edocent. Ex magnitudine enim et pulchritu- - dine creaturarum proportione quadam creator earum spectatur 8º; et : Invisibilia ipsius, a creatura mundi, per ea qua facta sunt intellecta conspiciuntur ; sem- piterna quoque ejus virtus et divinitas 8¹. Quisquis ergo, absque ulla creatrice ratione, sine divina aliqua virtute, cœlos suam condidisse substantiam, tantain illam magnitudinem talemque formam adornasse putat, ac ita concinuum ordinatumque motum corporibus ipsis ascripsit, is sane stultus et impius est. Quamobrem eos qui sana mente C sunt par est una confiteri, se tantum non audire cœlorum vocem, vel ipso opere clamantem, con- gruentemque Deo, factori et opifici suo, gloriam emittentem. Pari quoque modo firmamentum, quod secunda creationis die Moyses factum declaravit; hoc in- quam firmamentum, quod aliud est a jam memo- ralis. coelis, omnibus prædicat, et similiter clamat, indicatque, se non spontanea coalitione in talem formam deductum; sed opus esse omnium rerum conditoris Dei. Quamobrem dictum est: Et opera manuum ejus annuntiat firmamentum. Noverat au- tem Moyses, ante firmamenti constructionem cœ- lum, vel priusquam dies fieret, conditum fuisse ; nam dicit: In principio fecit Deus cœlum et ter- ram . Ac deinceps post primum coelum condi- tum, lucis vim ac creationem affert, docetque luci diei nomen inditum, factumque fuisse mane et vespere diem primum. Postea ubi secundam ordi- so Sap. x, 5. Rom. 1, 20. Genes. 1, 1.

Εἰ γὰρ καὶ ἀνθρώπους ἐδόκουν πολεμεῖν, ἀλλ’ ἐπεὶ μὴ δι’ εὔλογον αἰτίαν, μηδὲ διά τινα πρᾶξιν ἄτοπον ἐκείνοις ἐπεβούλευον, διὰ δὲ μόνην τὴν εἰς σὲ εὐσέβειαν· εἰκότως εἴποι ἄν τις αὐτοὺς σοὶ τῷ Θεῷ ἐπιβεβουλευκέναι, καὶ πάσας τὰς μηχανὰς ἃς ἐβουλεύσαντο κατὰ τῶν σῶν ὁσίων κατὰ σοῦ τοῦ Θεοῦ μεμηχανῆσθαι. Διὸ δὴ τὰ προλεχθέντα αὐτοὺς καταλήψεται· οὐδὲ τὰς σὰς διαδράναι δυνήσονται χεῖρας. Οἱ μὲν γὰρ ἐμηχανῶντο καὶ πάντα ἔπραττον ἀθέῳ φρονήματι κατὰ σοῦ τοῦ Θεοῦ βουλευόμενοι· σὺ δὲ αὐτοὺς ἐπιστρόφους ἐποίεις καὶ φυγάδας, ὡς τὰ νῶτα παραχωρεῖν ἐλαυνομένους ὑπὸ τῆς σῆς ὀργῆς.

Β Λ ὁρωμένων· αὐτομάτῳ δὲ καὶ ἀλόγῳ συντυχίᾳ, εἰκῆ καὶ μάτην ἐξ οὐδεμιᾶς αἰτίας ὑποστῆναι τὸν πάντα κόσμον· ἀναγκαίως ὁ παρών λόγος διὰ τῆς ψαλμῳδίας ἀποδεικτικῶς καὶ μετὰ δημιουργικῆς τῶν ὅλων δυνά μεως τὴν θεολογίαν παρίστησι, τοιοῦτόν τινα λογι σμὸν διεξιών. θνητῶν μὲν φύσις μικρὰ τυγχάνει καὶ ἀσθενής· λογισμοί τε ἀνθρώπων δειλοί, καὶ ἐπισφα λεῖς αἱ ἐπίνοιαι ἡμῶν· διὸ πλεῖστον ὅσον ἀποδέομεν τῆς κατ' αξίαν τοῦ Θεοῦ δοξολογίας. Οὐδὲ γὰρ ἀνθρώ πων φωναῖς, οὐδὲ γλώττη σαρκὸς καὶ χείλεσιν δύνα- σθαί ποτε νομίζειν ἐπάξιον περὶ Θεοῦ λόγον ἀποδί δοσθαι. Εἰ δὲ χρὴ διδασκαλίας ἐνεργοῦς καὶ μεγίστης αὐτῷ τε πρεπούσης τῷ Θεῷ ἐπακούειν, εἴ τις Εῤῥω ται τῆς ψυχῆς τὰ αἰσθητήρια, συντεινάτω ἑαυτὸν καὶ διεγειράτω πρὸς ἀκρόασιν επαξίως ἀναφωνουμένην τῆς ἀπειρομεγέθους δυνάμεως τοῦ Θεοῦ· ἦν αὐτοὶ προφέρονται οἱ τὸν σύμπαντα περιέχοντες οὐρανοι, τὸν ἑαυτῶν κτίστην καὶ ποιητὴν τῶν ὅλων Θεὸν ᾠδαῖς καὶ δοξολογίαις ἀνυμνοῦντες. Αὐτοὶ γὰρ οἱ ἀνωτάτω πάντων, καὶ τοῦ ὑποβεβηκότος στερεώματος ὑπερ κείμενοι οὐρανοὶ, οἱ σύμπασαν περιειληφότες τὴν αἰσθητὴν καὶ πνευματικὴν κτίσιν, τὴν δόξαν Θεοῦ οὐκ Ἑλληνικῇ φωνῇ φθεγγόμενοι, οὐδ᾽ ἑτέρᾳ τινὶ διαλέκτῳ χρώμενοι, αὐτῷ δὲ ἔργῳ διὰ τοῦ ἑαυτῶν κόσμου καὶ τῆς εὐρύθμου καὶ ἐναρμονίου καὶ πανσόφου στάσεως, τοῦ αἰτίου αὐτοῖς τῆς τοιᾶσδε κινήσεως τὴν ἀπειρομεγέθη δύναμιν ἐκδιδάσκουσιν. Ἐκ γὰρ μεγέθους καὶ καλ λονῆς κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργὸς αὐ τῶν θεωρεῖται· καὶ, Τὰ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται· ἥ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θεότης. Ο οὖν τοὺς οὐ- ρανοὺς νομίζων δίχα τινὸς δημιουργικοῦ λόγου καὶ θείας ἄνευ δυνάμεως ἑαυτοὺς ὑποστήσασθαι, καὶ τοῦ τοσοῦδε μεγέθους καὶ τοῦ τοιοῦδε σχήματος, τῆς τε εὐσταθοῦς καὶ εὐτάκτου κινήσεως τὴν αἰτίαν τοῖς σώμασιν αὐτῶν προσγράφων, ἄφρων καὶ ἀσεβής. Διδ τοὺς ἔμφρονα νοῦν κεκτημένους προσήκει συνομολο- γεῖν μονονουχί φωνῆς ἀκούειν ἔργῳ βοώσης αὐτῶν τῶν οὐρανῶν, τὴν πρέπουσαν δόξαν ἀναπεμπόντων τῷ ἑαυτῶν ποιητῇ καὶ δημιουργῷ Θεῷ. 80. Οὕτω δὲ καὶ τὸ στερέωμα, ὃ δὴ Μωϋσῆς κατὰ τὴν η δευτέραν ἡμέραν τῆς κοσμοποιίας γεγονέναι παρίστη καὶ τοῦτο τοιγαροῦν τὸ στερέωμα, ἕτερον ἂν παρὰ τοὺς προωνομασμένους οὐρανοὺς, κηρύττει τοῖς πᾶσι καὶ κέκραγε διδάσκων, ὅτι μὴ ἐξ αὐτομάτου τοιόνδε ὑπέστη · ἔργον δέ ἐστι καὶ αὐτὸ τοῦ τῶν ὅλων ποιη- τοῦ Θεοῦ· διὸ εἴρηται· Ποίησιν δὲ χαρῶν αὐτοῦ αναγγέλλει τὸ στερέωμα. Οἶδε δὲ Μωϋσῆς πρὸ τῆς τοῦ στερεώματος συστάσεως οὐρανὸν πρότερον τῆς ἡμέρας γεγενημένον, λέγων· Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὺς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Ἐξῆς δ' οὖν μετά τὴν ποίησιν τοῦ πρώτου οὐρανοῦ φωτὸς εἰσάγει δύνα- μιν καὶ γένεσιν, ἡμέραν τε διδάσκει τὸ φῶς κεκλῆσθαι, γεγονέναι τε πρωΐαν φησὶ καὶ ἑσπέραν, ἡμέραν μίαν. Εἶτα δευτέρας ἡμέρας ἀρχόμενος, τὴν τοῦ στερεώματος EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. B - poreis rebus sub aspectum cadentibus praestantius exsistere pronuntiabant; sed spontaneo quodam ac temerario concursu et partium congressu, casu ac nulla exsistente causa, universum mundum coa- luisse, necessarium ſuit ut præsenti sermone, psal- lendi more, per dilucidam demonstrationem, vim illam rerum creatricem ac Dei scientiam compro- baret, hoc ratiocinio usus. Mortalium natura exi- gua debilisque est, hominum cogitationes ignavæ, nostræque cognitiones incertæ sunt. Quare divinæ gloriæ pro merito enarrandæ multum impares su- mus. Non enim humanis vocibus, non lingua car- nali, non labiis possunt digna ac probe excogitata de Deo verba enuntiari. Quod si cui libuerit, elli- cacem illam, maximam et Deo dignam doctrinam audire, cui scilicet mentis sensus prævalidi fue- rint, is animo intendat, seseque concitet ad ea auscultanda quæ hic de immensa illa Dei virtute feruntur: quæque ipsi coli, totum in se comple- ctentes, Creatorem suum universorumque opificem hymnis et canticis celebrantes, proferunt. Ipsi namque cœli qui supremi omnium sunt, et sibi supposito firmamento eminent, qui universam cum sensibilem tum intellectu præditam naturam am- biunt, gloriam Dei non Græca lingua, non alia dialecto prædicant; sed ipsis operibus, per suum videlicet ornatum, per concinnam, harmonicam et sapientissimam constitutionem, auctorem illius ita recte ordinati motus, ejusque immensam vir- tutem edocent. Ex magnitudine enim et pulchritu- - dine creaturarum proportione quadam creator earum spectatur 8º; et : Invisibilia ipsius, a creatura mundi, per ea qua facta sunt intellecta conspiciuntur ; sem- piterna quoque ejus virtus et divinitas 8¹. Quisquis ergo, absque ulla creatrice ratione, sine divina aliqua virtute, cœlos suam condidisse substantiam, tantain illam magnitudinem talemque formam adornasse putat, ac ita concinuum ordinatumque motum corporibus ipsis ascripsit, is sane stultus et impius est. Quamobrem eos qui sana mente C sunt par est una confiteri, se tantum non audire cœlorum vocem, vel ipso opere clamantem, con- gruentemque Deo, factori et opifici suo, gloriam emittentem. Pari quoque modo firmamentum, quod secunda creationis die Moyses factum declaravit; hoc in- quam firmamentum, quod aliud est a jam memo- ralis. coelis, omnibus prædicat, et similiter clamat, indicatque, se non spontanea coalitione in talem formam deductum; sed opus esse omnium rerum conditoris Dei. Quamobrem dictum est: Et opera manuum ejus annuntiat firmamentum. Noverat au- tem Moyses, ante firmamenti constructionem cœ- lum, vel priusquam dies fieret, conditum fuisse ; nam dicit: In principio fecit Deus cœlum et ter- ram . Ac deinceps post primum coelum condi- tum, lucis vim ac creationem affert, docetque luci diei nomen inditum, factumque fuisse mane et vespere diem primum. Postea ubi secundam ordi- so Sap. x, 5. Rom. 1, 20. Genes. 1, 1.

To the End, Concerning the Help ofΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ ΤΗΣ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ ΤΗΣ ΕΩΘΙΝΗΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΑ. Ἡ τοῦ ψαλμοῦ προγραφὴ πᾶσαν τὴν ὑπόθεσιν τῶν ἐν αὐτῷ φερομένων ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀνατίθησι. Διὸ ἐπιγράφει, Περὶ τῆς ἀντιλήψεως τῆς ἑωθινῆς. Ὁποῖα δὲ ἦν τὰ τῆς ἑωθινῆς ἀντιλήψεως, αὖθις οἱ εὐαγγελισταὶ παραστήσουσιν· ὁ μὲν Λουκᾶς ὧδε γράφων· Τῇ δὲ μιᾷ τῶν σαββάτων ὄρθρου βαθέος ἐπὶ τὸ μνῆμα ἦλθον γυναῖκες, φέρουσαι ἃ ἡτοίμασαν ἀρώματα. Εὗρον δὲ τὸν λίθον ἀποκεκυλισμένον ἀπὸ τοῦ μνημείου.

Β Λ ὁρωμένων· αὐτομάτῳ δὲ καὶ ἀλόγῳ συντυχίᾳ, εἰκῆ καὶ μάτην ἐξ οὐδεμιᾶς αἰτίας ὑποστῆναι τὸν πάντα κόσμον· ἀναγκαίως ὁ παρών λόγος διὰ τῆς ψαλμῳδίας ἀποδεικτικῶς καὶ μετὰ δημιουργικῆς τῶν ὅλων δυνά μεως τὴν θεολογίαν παρίστησι, τοιοῦτόν τινα λογι σμὸν διεξιών. θνητῶν μὲν φύσις μικρὰ τυγχάνει καὶ ἀσθενής· λογισμοί τε ἀνθρώπων δειλοί, καὶ ἐπισφα λεῖς αἱ ἐπίνοιαι ἡμῶν· διὸ πλεῖστον ὅσον ἀποδέομεν τῆς κατ' αξίαν τοῦ Θεοῦ δοξολογίας. Οὐδὲ γὰρ ἀνθρώ πων φωναῖς, οὐδὲ γλώττη σαρκὸς καὶ χείλεσιν δύνα- σθαί ποτε νομίζειν ἐπάξιον περὶ Θεοῦ λόγον ἀποδί δοσθαι. Εἰ δὲ χρὴ διδασκαλίας ἐνεργοῦς καὶ μεγίστης αὐτῷ τε πρεπούσης τῷ Θεῷ ἐπακούειν, εἴ τις Εῤῥω ται τῆς ψυχῆς τὰ αἰσθητήρια, συντεινάτω ἑαυτὸν καὶ διεγειράτω πρὸς ἀκρόασιν επαξίως ἀναφωνουμένην τῆς ἀπειρομεγέθους δυνάμεως τοῦ Θεοῦ· ἦν αὐτοὶ προφέρονται οἱ τὸν σύμπαντα περιέχοντες οὐρανοι, τὸν ἑαυτῶν κτίστην καὶ ποιητὴν τῶν ὅλων Θεὸν ᾠδαῖς καὶ δοξολογίαις ἀνυμνοῦντες. Αὐτοὶ γὰρ οἱ ἀνωτάτω πάντων, καὶ τοῦ ὑποβεβηκότος στερεώματος ὑπερ κείμενοι οὐρανοὶ, οἱ σύμπασαν περιειληφότες τὴν αἰσθητὴν καὶ πνευματικὴν κτίσιν, τὴν δόξαν Θεοῦ οὐκ Ἑλληνικῇ φωνῇ φθεγγόμενοι, οὐδ᾽ ἑτέρᾳ τινὶ διαλέκτῳ χρώμενοι, αὐτῷ δὲ ἔργῳ διὰ τοῦ ἑαυτῶν κόσμου καὶ τῆς εὐρύθμου καὶ ἐναρμονίου καὶ πανσόφου στάσεως, τοῦ αἰτίου αὐτοῖς τῆς τοιᾶσδε κινήσεως τὴν ἀπειρομεγέθη δύναμιν ἐκδιδάσκουσιν. Ἐκ γὰρ μεγέθους καὶ καλ λονῆς κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργὸς αὐ τῶν θεωρεῖται· καὶ, Τὰ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται· ἥ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θεότης. Ο οὖν τοὺς οὐ- ρανοὺς νομίζων δίχα τινὸς δημιουργικοῦ λόγου καὶ θείας ἄνευ δυνάμεως ἑαυτοὺς ὑποστήσασθαι, καὶ τοῦ τοσοῦδε μεγέθους καὶ τοῦ τοιοῦδε σχήματος, τῆς τε εὐσταθοῦς καὶ εὐτάκτου κινήσεως τὴν αἰτίαν τοῖς σώμασιν αὐτῶν προσγράφων, ἄφρων καὶ ἀσεβής. Διδ τοὺς ἔμφρονα νοῦν κεκτημένους προσήκει συνομολο- γεῖν μονονουχί φωνῆς ἀκούειν ἔργῳ βοώσης αὐτῶν τῶν οὐρανῶν, τὴν πρέπουσαν δόξαν ἀναπεμπόντων τῷ ἑαυτῶν ποιητῇ καὶ δημιουργῷ Θεῷ. 80. Οὕτω δὲ καὶ τὸ στερέωμα, ὃ δὴ Μωϋσῆς κατὰ τὴν η δευτέραν ἡμέραν τῆς κοσμοποιίας γεγονέναι παρίστη καὶ τοῦτο τοιγαροῦν τὸ στερέωμα, ἕτερον ἂν παρὰ τοὺς προωνομασμένους οὐρανοὺς, κηρύττει τοῖς πᾶσι καὶ κέκραγε διδάσκων, ὅτι μὴ ἐξ αὐτομάτου τοιόνδε ὑπέστη · ἔργον δέ ἐστι καὶ αὐτὸ τοῦ τῶν ὅλων ποιη- τοῦ Θεοῦ· διὸ εἴρηται· Ποίησιν δὲ χαρῶν αὐτοῦ αναγγέλλει τὸ στερέωμα. Οἶδε δὲ Μωϋσῆς πρὸ τῆς τοῦ στερεώματος συστάσεως οὐρανὸν πρότερον τῆς ἡμέρας γεγενημένον, λέγων· Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὺς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Ἐξῆς δ' οὖν μετά τὴν ποίησιν τοῦ πρώτου οὐρανοῦ φωτὸς εἰσάγει δύνα- μιν καὶ γένεσιν, ἡμέραν τε διδάσκει τὸ φῶς κεκλῆσθαι, γεγονέναι τε πρωΐαν φησὶ καὶ ἑσπέραν, ἡμέραν μίαν. Εἶτα δευτέρας ἡμέρας ἀρχόμενος, τὴν τοῦ στερεώματος EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. B - poreis rebus sub aspectum cadentibus praestantius exsistere pronuntiabant; sed spontaneo quodam ac temerario concursu et partium congressu, casu ac nulla exsistente causa, universum mundum coa- luisse, necessarium ſuit ut præsenti sermone, psal- lendi more, per dilucidam demonstrationem, vim illam rerum creatricem ac Dei scientiam compro- baret, hoc ratiocinio usus. Mortalium natura exi- gua debilisque est, hominum cogitationes ignavæ, nostræque cognitiones incertæ sunt. Quare divinæ gloriæ pro merito enarrandæ multum impares su- mus. Non enim humanis vocibus, non lingua car- nali, non labiis possunt digna ac probe excogitata de Deo verba enuntiari. Quod si cui libuerit, elli- cacem illam, maximam et Deo dignam doctrinam audire, cui scilicet mentis sensus prævalidi fue- rint, is animo intendat, seseque concitet ad ea auscultanda quæ hic de immensa illa Dei virtute feruntur: quæque ipsi coli, totum in se comple- ctentes, Creatorem suum universorumque opificem hymnis et canticis celebrantes, proferunt. Ipsi namque cœli qui supremi omnium sunt, et sibi supposito firmamento eminent, qui universam cum sensibilem tum intellectu præditam naturam am- biunt, gloriam Dei non Græca lingua, non alia dialecto prædicant; sed ipsis operibus, per suum videlicet ornatum, per concinnam, harmonicam et sapientissimam constitutionem, auctorem illius ita recte ordinati motus, ejusque immensam vir- tutem edocent. Ex magnitudine enim et pulchritu- - dine creaturarum proportione quadam creator earum spectatur 8º; et : Invisibilia ipsius, a creatura mundi, per ea qua facta sunt intellecta conspiciuntur ; sem- piterna quoque ejus virtus et divinitas 8¹. Quisquis ergo, absque ulla creatrice ratione, sine divina aliqua virtute, cœlos suam condidisse substantiam, tantain illam magnitudinem talemque formam adornasse putat, ac ita concinuum ordinatumque motum corporibus ipsis ascripsit, is sane stultus et impius est. Quamobrem eos qui sana mente C sunt par est una confiteri, se tantum non audire cœlorum vocem, vel ipso opere clamantem, con- gruentemque Deo, factori et opifici suo, gloriam emittentem. Pari quoque modo firmamentum, quod secunda creationis die Moyses factum declaravit; hoc in- quam firmamentum, quod aliud est a jam memo- ralis. coelis, omnibus prædicat, et similiter clamat, indicatque, se non spontanea coalitione in talem formam deductum; sed opus esse omnium rerum conditoris Dei. Quamobrem dictum est: Et opera manuum ejus annuntiat firmamentum. Noverat au- tem Moyses, ante firmamenti constructionem cœ- lum, vel priusquam dies fieret, conditum fuisse ; nam dicit: In principio fecit Deus cœlum et ter- ram . Ac deinceps post primum coelum condi- tum, lucis vim ac creationem affert, docetque luci diei nomen inditum, factumque fuisse mane et vespere diem primum. Postea ubi secundam ordi- so Sap. x, 5. Rom. 1, 20. Genes. 1, 1.

Εἰσελθοῦσαι δὲ οὐχ εὗρον τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ. Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ διαπορεῖσθαι αὐτὰς περὶ τούτου, καὶ ἰδοὺ ἄνδρες δύο ἐπέστησαν αὐταῖς ἐν ἐσθῆτι ἀστραπτούσῃ, οἳ καὶ εἶπον· Τί ζητεῖτε τὸν ζῶντα μετὰ τῶν νεκρῶν; Οὐκ ἔστιν ὧδε, ἀλλ’ ἠγέρθη· μνήσθητε, ὡς ἐλάλησεν ὑμῖν, ἔτι ὢν ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ· ὁμοίως δὲ καὶ οἱ λοιποὶ εὐαγγελισταὶ εἰρήκασιν. Ὁρᾷς ὅπως τὰ τῆς ἑωθινῆς ἀντιλήψεως κατὰ τὸν καιρὸν τῆς ἀναστάσεως τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπληροῦτο; Διὸ τὴν πᾶσαν οἰκονομίαν τοῦ σωτηρίου πάθους τῇ ἀναστάσει αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀνατίθησι, καὶ εἰς αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ τέλος τὴν προφητείαν ἀναπέμπει διὰ τῆς λεγούσης προγραφῆς· Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῆς ἀντιλήψεως τῆς ἑωθινῆς, ψαλμὸς τῷ Δαυί̈δ. Καὶ πῶς γὰρ οὐκ ἔμελλεν ψαλμὸς ἔσεσθαι ἡ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν περιέχουσα προφητεία, καὶ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ τὴν σύστασιν, καὶ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων τὴν κλῆσιν τῆς τε γενεᾶς καὶ τοῦ τεχθησομένου λαοῦ τὴν πρόγνωσιν; Ἐπὶ τούτοις γὰρ ὡς ἐπὶ μεγάλοις ἀγαθοῖς συγχαῖρον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴν ψαλμῳδίαν ποιεῖται. Ὁ Θεὸς ὁ Θεός μου, πρόσχες μοι· ἵνα τί ἐγκατέλιπές με;

Β Λ ὁρωμένων· αὐτομάτῳ δὲ καὶ ἀλόγῳ συντυχίᾳ, εἰκῆ καὶ μάτην ἐξ οὐδεμιᾶς αἰτίας ὑποστῆναι τὸν πάντα κόσμον· ἀναγκαίως ὁ παρών λόγος διὰ τῆς ψαλμῳδίας ἀποδεικτικῶς καὶ μετὰ δημιουργικῆς τῶν ὅλων δυνά μεως τὴν θεολογίαν παρίστησι, τοιοῦτόν τινα λογι σμὸν διεξιών. θνητῶν μὲν φύσις μικρὰ τυγχάνει καὶ ἀσθενής· λογισμοί τε ἀνθρώπων δειλοί, καὶ ἐπισφα λεῖς αἱ ἐπίνοιαι ἡμῶν· διὸ πλεῖστον ὅσον ἀποδέομεν τῆς κατ' αξίαν τοῦ Θεοῦ δοξολογίας. Οὐδὲ γὰρ ἀνθρώ πων φωναῖς, οὐδὲ γλώττη σαρκὸς καὶ χείλεσιν δύνα- σθαί ποτε νομίζειν ἐπάξιον περὶ Θεοῦ λόγον ἀποδί δοσθαι. Εἰ δὲ χρὴ διδασκαλίας ἐνεργοῦς καὶ μεγίστης αὐτῷ τε πρεπούσης τῷ Θεῷ ἐπακούειν, εἴ τις Εῤῥω ται τῆς ψυχῆς τὰ αἰσθητήρια, συντεινάτω ἑαυτὸν καὶ διεγειράτω πρὸς ἀκρόασιν επαξίως ἀναφωνουμένην τῆς ἀπειρομεγέθους δυνάμεως τοῦ Θεοῦ· ἦν αὐτοὶ προφέρονται οἱ τὸν σύμπαντα περιέχοντες οὐρανοι, τὸν ἑαυτῶν κτίστην καὶ ποιητὴν τῶν ὅλων Θεὸν ᾠδαῖς καὶ δοξολογίαις ἀνυμνοῦντες. Αὐτοὶ γὰρ οἱ ἀνωτάτω πάντων, καὶ τοῦ ὑποβεβηκότος στερεώματος ὑπερ κείμενοι οὐρανοὶ, οἱ σύμπασαν περιειληφότες τὴν αἰσθητὴν καὶ πνευματικὴν κτίσιν, τὴν δόξαν Θεοῦ οὐκ Ἑλληνικῇ φωνῇ φθεγγόμενοι, οὐδ᾽ ἑτέρᾳ τινὶ διαλέκτῳ χρώμενοι, αὐτῷ δὲ ἔργῳ διὰ τοῦ ἑαυτῶν κόσμου καὶ τῆς εὐρύθμου καὶ ἐναρμονίου καὶ πανσόφου στάσεως, τοῦ αἰτίου αὐτοῖς τῆς τοιᾶσδε κινήσεως τὴν ἀπειρομεγέθη δύναμιν ἐκδιδάσκουσιν. Ἐκ γὰρ μεγέθους καὶ καλ λονῆς κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργὸς αὐ τῶν θεωρεῖται· καὶ, Τὰ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται· ἥ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θεότης. Ο οὖν τοὺς οὐ- ρανοὺς νομίζων δίχα τινὸς δημιουργικοῦ λόγου καὶ θείας ἄνευ δυνάμεως ἑαυτοὺς ὑποστήσασθαι, καὶ τοῦ τοσοῦδε μεγέθους καὶ τοῦ τοιοῦδε σχήματος, τῆς τε εὐσταθοῦς καὶ εὐτάκτου κινήσεως τὴν αἰτίαν τοῖς σώμασιν αὐτῶν προσγράφων, ἄφρων καὶ ἀσεβής. Διδ τοὺς ἔμφρονα νοῦν κεκτημένους προσήκει συνομολο- γεῖν μονονουχί φωνῆς ἀκούειν ἔργῳ βοώσης αὐτῶν τῶν οὐρανῶν, τὴν πρέπουσαν δόξαν ἀναπεμπόντων τῷ ἑαυτῶν ποιητῇ καὶ δημιουργῷ Θεῷ. 80. Οὕτω δὲ καὶ τὸ στερέωμα, ὃ δὴ Μωϋσῆς κατὰ τὴν η δευτέραν ἡμέραν τῆς κοσμοποιίας γεγονέναι παρίστη καὶ τοῦτο τοιγαροῦν τὸ στερέωμα, ἕτερον ἂν παρὰ τοὺς προωνομασμένους οὐρανοὺς, κηρύττει τοῖς πᾶσι καὶ κέκραγε διδάσκων, ὅτι μὴ ἐξ αὐτομάτου τοιόνδε ὑπέστη · ἔργον δέ ἐστι καὶ αὐτὸ τοῦ τῶν ὅλων ποιη- τοῦ Θεοῦ· διὸ εἴρηται· Ποίησιν δὲ χαρῶν αὐτοῦ αναγγέλλει τὸ στερέωμα. Οἶδε δὲ Μωϋσῆς πρὸ τῆς τοῦ στερεώματος συστάσεως οὐρανὸν πρότερον τῆς ἡμέρας γεγενημένον, λέγων· Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὺς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Ἐξῆς δ' οὖν μετά τὴν ποίησιν τοῦ πρώτου οὐρανοῦ φωτὸς εἰσάγει δύνα- μιν καὶ γένεσιν, ἡμέραν τε διδάσκει τὸ φῶς κεκλῆσθαι, γεγονέναι τε πρωΐαν φησὶ καὶ ἑσπέραν, ἡμέραν μίαν. Εἶτα δευτέρας ἡμέρας ἀρχόμενος, τὴν τοῦ στερεώματος EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. B - poreis rebus sub aspectum cadentibus praestantius exsistere pronuntiabant; sed spontaneo quodam ac temerario concursu et partium congressu, casu ac nulla exsistente causa, universum mundum coa- luisse, necessarium ſuit ut præsenti sermone, psal- lendi more, per dilucidam demonstrationem, vim illam rerum creatricem ac Dei scientiam compro- baret, hoc ratiocinio usus. Mortalium natura exi- gua debilisque est, hominum cogitationes ignavæ, nostræque cognitiones incertæ sunt. Quare divinæ gloriæ pro merito enarrandæ multum impares su- mus. Non enim humanis vocibus, non lingua car- nali, non labiis possunt digna ac probe excogitata de Deo verba enuntiari. Quod si cui libuerit, elli- cacem illam, maximam et Deo dignam doctrinam audire, cui scilicet mentis sensus prævalidi fue- rint, is animo intendat, seseque concitet ad ea auscultanda quæ hic de immensa illa Dei virtute feruntur: quæque ipsi coli, totum in se comple- ctentes, Creatorem suum universorumque opificem hymnis et canticis celebrantes, proferunt. Ipsi namque cœli qui supremi omnium sunt, et sibi supposito firmamento eminent, qui universam cum sensibilem tum intellectu præditam naturam am- biunt, gloriam Dei non Græca lingua, non alia dialecto prædicant; sed ipsis operibus, per suum videlicet ornatum, per concinnam, harmonicam et sapientissimam constitutionem, auctorem illius ita recte ordinati motus, ejusque immensam vir- tutem edocent. Ex magnitudine enim et pulchritu- - dine creaturarum proportione quadam creator earum spectatur 8º; et : Invisibilia ipsius, a creatura mundi, per ea qua facta sunt intellecta conspiciuntur ; sem- piterna quoque ejus virtus et divinitas 8¹. Quisquis ergo, absque ulla creatrice ratione, sine divina aliqua virtute, cœlos suam condidisse substantiam, tantain illam magnitudinem talemque formam adornasse putat, ac ita concinuum ordinatumque motum corporibus ipsis ascripsit, is sane stultus et impius est. Quamobrem eos qui sana mente C sunt par est una confiteri, se tantum non audire cœlorum vocem, vel ipso opere clamantem, con- gruentemque Deo, factori et opifici suo, gloriam emittentem. Pari quoque modo firmamentum, quod secunda creationis die Moyses factum declaravit; hoc in- quam firmamentum, quod aliud est a jam memo- ralis. coelis, omnibus prædicat, et similiter clamat, indicatque, se non spontanea coalitione in talem formam deductum; sed opus esse omnium rerum conditoris Dei. Quamobrem dictum est: Et opera manuum ejus annuntiat firmamentum. Noverat au- tem Moyses, ante firmamenti constructionem cœ- lum, vel priusquam dies fieret, conditum fuisse ; nam dicit: In principio fecit Deus cœlum et ter- ram . Ac deinceps post primum coelum condi- tum, lucis vim ac creationem affert, docetque luci diei nomen inditum, factumque fuisse mane et vespere diem primum. Postea ubi secundam ordi- so Sap. x, 5. Rom. 1, 20. Genes. 1, 1.

PG 23:203μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λόγοι τῶν παραπτωμάτων μου. Μὴ προκειμένου δὲ ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ τοῦ, πρόσχες μοι, ὃ δὴ κατὰ μόνους τοὺς Ἑβδομήκοντα προσέκειτο τῷ πρώτῳ στίχῳ, ἀκριβῶς καὶ ὑπὸ τῆς φωνῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν παραλέλειπται. Καὶ θέα τίνα τρόπον ἐν πᾶσι τούτοις οὐδαμοῦ παραπτωμάτων ἐμνημόνευσαν οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταί· οὐδὲ γὰρ ἥρμοζε παραπτώματα ἐφαρμόζειν τῷ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν προσώπῳ, ὃς ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ. Ὑπὲρ δὲ τῶν κλαυθμῶν καὶ θρήνων ἄξια πραττόντων ἐν τῷ λαῷ, ὑπὲρ δὲ τοῦ ἀποστόλου αὐτοῦ Ἰούδα, τοῦ ἐξολισθήσαντος καὶ τῆς οἰκείας ἀξίας ἀποπεσόντος, ὀδυρόμενος διετέλει βοῶν· Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λόγοι τῶν ὀδυρμῶν μου. Οἱ γὰρ λόγοι, φησὶ, τῶν ἐμῶν, τῶν ὑπὲρ τοῦ λαοῦ πάντοτε γινομένων, τῆς ἐμῆς σωτηρίας μακρὰν γεγόνασιν, οὐδὲν ὠφεληθέντος τοῦ λαοῦ ἀπὸ τῆς ἐξ ἐμοῦ προξενηθείσης αὐτοῖς σωτηρίας. Ἵνα δὲ μὴ δόξωμεν, τοῖς ἄλλοις ἑρμηνευταῖς ἐνταῦθα κεχρημένοι ἐκ περινοίας, τοὺς ἑτέρως τὸν ψαλμὸν ἡρμηνευκότας ἐλέγχειν, τῇ τῶν Ἑβδομήκοντα ἑρμηνείᾳ χρησόμεθα·

ταύτῃ γὰρ κἀκεῖνοι τηρήσει προσεσχηκότες, οὐκ ἔφασαν ἁρμόττειν τὸν ψαλμὸν τῷ Κυρίῳ. Ἀκουσάτωσαν τοίνυν Ἰωάννου βοῶντος· Ἴδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· τοῦ δὲ θεσπεσίου Παύλου λέγοντος· Τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν, ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐποίησεν, ἵνα ἡμεῖς γενώμεθα Θεοῦ δικαιοσύνη ἐν αὐτῷ· καὶ πάλιν· Χριστὸς ἡμᾶς ἠγόρασεν ἐκ τῆς κατάρας τοῦ νόμου, γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα. Τοιγαροῦν ὥσπερ δικαιοσύνης ὑπάρχων πηγὴ, τὴν ἡμετέραν ἁμαρτίαν ἀνέλαβε, καὶ εὐλογίας ὢν πέλαγος, τὴν ἐπικειμένην ἡμῖν ἐδέξατο κατάραν, καὶ σταυρὸν ὑπέμεινεν αἰσχύνης καταφρονήσας· οὕτω καὶ τοὺς ὑπὲρ ἡμῶν ἐποιήσατο λόγους. Εἰ γὰρ τὴν ὡρισμένην ἡμῖν παιδείαν ὑπῆλθεν ἑκὼν, παιδεία γὰρ εἰρήνης ἡμῶν ἐπ’ αὐτὸν, ᾗ φησὶν ὁ προφήτης· πολλῷ μᾶλλον τοῖς ὑπὲρ ἡμῶν ἀνθ’ ἡμῶν ἐχρήσατο λόγοις, καὶ βοᾷ· Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λόγοι τῶν παραπτωμάτων μου. Μὴ ἀποβλέψῃς, φησὶν, εἰς. τὰ τῆς φύσεως πλημμελήματα. Ὁ Θεός μου, κεκράξομαι ἡμέρας πρὸς σὲ, καὶ οὐκ εἰσακούσῃ· καὶ νυκτὸς, καὶ οὐκ εἰς ἄνοιαν ἐμοί. Ταῦτα δὲ περὶ ἡμῶν ἐξομολογούμενος, ὁ Σωτὴρ λέγει· Οὕτω δέ μου βοῶντος, οἶδα, ὅτι εἰσακούσῃ·

PG 23:205μεθ’ ὑποστιγμῆς γὰρ ἀναγνωστέον. Καὶ νυκτὸς δὲ κεκράξομαι, οὐκ ἀνοίας μοι λογιζομένης· ὅτε τὰ περιεστηκότα ἐστὶ σκυθρωπά. Τῶν πολλῶν ἐν ταῖς περιστάσεσι σκοτιζομένων, ὡς καὶ αὐτὸ τοῦτο τί δεῖ κράζοντα πρὸς Θεὸν λέγειν ἀγνοεῖν· ἐπίσταμαι γὰρ ἐγὼ τίνος ἕνεκα περὶ ἐμὲ νυκτερινὴ κατάστασίς ἐστι. Σὺ δὲ ἐν ἁγίῳ κατοικεῖς, ὁ ἔπαινος τοῦ Ἰσραήλ. Καὶ μὴν ἐν πᾶσι τοῖς ἁγίοις σου ἐνοικεῖς ἀεὶ συνὼν αὐτοῖς, καὶ πάντοτε αὐτῶν εἰσακούων. Ἐν τούτῳ γοῦν καὶ ἔπαινος γίνεσθαι εἴωθας τοῦ Ἰσραὴλ, τουτέστι παντὸς ἁγίου. Εἰ δὲ ἐν πᾶσι τοῖς ἁγίοις κατοικεῖ ὁ Θεὸς, πολλῷ μᾶλλον ἐν τῷ αὐτοῦ Μονογενεῖ, καὶ μειζόνως αὐτοῦ εἰσακούσεται. Ἐπὶ σοὶ ἤλπισαν οἱ πατέρες ἡμῶν, ἤλπισαν καὶ ἐῤῥύσω αὐτούς. Πρὸς σὲ ἐκέκραξαν, καὶ ἐσώθησαν· ἐπὶ σοὶ ἤλπισαν, καὶ οὐ κατῃσχύνθησαν. Ὧδε καίτοι, φησὶν, οἶδα σαφῶς ὡς ἅπαντες ἡμῶν οἱ πατέρες, τῇ σῇ βοηθείᾳ θαῤῥήσαντες, οὐκ ἐψεύσθησαν τῆς ἐλπίδος, καὶ εἰς ἐπικουρίαν σε καλέσαντες, τῆς σῆς προνοίας ἀπέλαυσαν· Ἐγὼ δέ εἰμι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος, ὄνειδος ἀνθρώπου καὶ ἐξουθένημα λαοῦ. Τὸν σκώληκα παντὸς μὲν ζώου εὐτελέστατον εἶναι συμβαίνει, ὑφίστασθαι δὲ ἀπὸ φθορᾶς σωμάτων·

εἰσάγει ποίησιν. Ο δε δὲ ἡ Γραφὴ καὶ πλείους οὐρα- Α νούς· διό φησιν· Αἰνεῖτε τὸν Κύριον ἐκ τῶν θύρα- τῶν καὶ πάλιν· Αἰνεῖτε αὐτὸν οἱ οὐρανοὶ τῶν οὐρανῶν, καὶ τὸ ὕδωρ τὸ ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν· καὶ ἀλλαχοῦ εἴρηται· Ο οὐρανὸς τοῦ οὐρανοῦ τῷ Κυρίῳ. Καὶ τὸ στερέωμα κέκληται οὐρανὸς, καὶ ὁ Σωτὴρ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ἐπαγγέλλεται, καὶ ἐν τῇ εὐχῇ διδάσκει εἰπεῖν· Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, καὶ, Αἱ δυνάμεις τῶν οὐρανῶν σαλευθήσονται. Ημέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα, καὶ νὺξ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνώσιν. Διδάσκει ἡμέρα καὶ διδάσκει νὺξ τοὺς ἐθέλοντας παιδεύεσθαι, ὅση τίς ἐστιν ἡ σου φία ἡ ἄῤῥητος καὶ ἀπερίληπτος δύναμις τοῦ τὰ δια στήματα τῶν χρόνων καταμετρήσαντος αὐτοῖς Θεοῦ. Εἰ μὲν γὰρ μηδεὶς ἦν ὁ καὶ ταύταις ὥραις καὶ χρό- νους καὶ καιροὺς διαταξάμενος, ἀπρονοήτῳ δὲ καὶ ἀλόγῳ κινήσει κατά τι σύμβαμα τυχιμαῖον ὑφεστῶτα ἦν· ἐχρῆν δήπου μὴ τὰ ἴσα διαστήματα τῶν ἡμερῶν διὰ παντὸς τοῦ αἰῶνος ὑφεστάναι, ἢ συγκεχυμένους αὐτῶν εἶναι τοὺς καιρούς, καὶ τὰς νύκτας δὲ ὡσαύ τως εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν φέρεσθαι. 'Αλογίας γὰρ ἀδελφὴ ἀταξία, καὶ τῷ τυχιμαίῳ ἔπεται σύγχυσις· ὡς ἔμπα- λιν πάσης ευταξίας ἡγεῖται λόγος, ἁρμονίας τε καὶ συμφωνίας ἡγεῖται σοφία. Αἱ τοίνυν τούτων πρὸς ἀλ- λήλας ἀμοιβαὶ καὶ ὑποχωρήσεις, ποτὲ μὲν ἡμερῶν μηκυνομένων, υποχωρουσῶν δὲ αὐτῶν νυκτῶν, ποτὲ δὲ τῶν νυκτῶν τὸ προδεδανεισμένον χρέος κατὰ τὴν τῶν ὡρῶν αύξησιν ἀπολαμβανουσῶν, μονονουχι φθέγ- γονται καὶ λαλοῦσι μεγάλη φωνῇ τῇ πανσόφῳ δια τάξει τοῦ τῶν ὅλων μαρτυροῦσαι Θεοῦ, καὶ κηρύτ τουσιν ἀνθρώποις τὴν τοῦ Θεοῦ γνῶσιν· οὕτω δὲ κε- κραγόσιν αὐτοῖς ἔργοις αἱ τῶν ἡμερῶν καὶ τῶν νυκτῶν φωναὶ τοῖς ἐπαίειν αὐτῶν δυναμένοις, ὡς μηδεμίαν ἀκοὴν λανθάνειν τὴν διδασκαλίαν αὐτῶν. Β Πεπλήρωται γοῦν ἡ σύμπασα τῶν ἀνθρώπων οἰκου μένη τῆς εὐρύθμου καὶ ἀμοιβαίας αὐτῶν χορείας· δι' & λέλεκται· Οὐκ εἰσὶ λαλαὶ οὐδὲ λόγοι ὧν οὐχὶ ἀκούονται αἱ φωναὶ αὐτῶν. Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν· δῆλον δὲ, ὅτι τῶν ἡμερῶν καὶ τῶν νυκτῶν, τῶν τε διηγουμένων τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν οὐρανῶν, καὶ τοῦ τὴν ποίησιν τῶν χειρῶν αὐτοῦ ἐξαγγέλλοντος στερεώματος. Ενθα δὲ γενομένῳ μοι θαυμάζειν ἔπεισιν, ὅπως ὁ ἱερὸς ἀπόστολος τό· Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγ γος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν, ἐπὶ τοὺς μαθητὰς καὶ εὐαγγελιστάς καὶ ἀποστόλους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀνήνεγκεν ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους Επιστολῇ. Ἐπιστήσας δὲ τὸν νοῦν τῇ ἀποστολικῇ λέξει, σφόδρα ἀκριβῶς εὗρον αὐτὸν και ταχρηστικῷ τρόπῳ εὐκαίρως τὴν παράθεσιν πεποιημέ- νον· οὐ γὰρ ὥσπερ ποτὲ μὲν ἔφη· Ησαΐας δὲ κράζει ὑπὲρ τοῦ Ἰσραὴλ, ποτὲ δὲ, καθώς προείρηκεν Ἡσαΐας· καὶ πάλιν· Καθώς γέγραπται· καὶ αὖθις· $89 COMMENTARIA IN PSALMOS. tur diem, firmamenti creationem inducit. Scriptura vero complures cœlos novit admittitque; quocirca dicit: Laudate Dominum de cœlis ** ; ac rursum : Laudate eum, cœli cælorum, et aqua omnis quæ super cœlos est **. Alibi quoque dictum occurrit: Cælum cœli Domino 85. Firmamentum item cœ- lum vocatur, et Salvator regnum cœlorum pollice- tur, ac ita precandum esse instituit: Pater noster, qui es in cœlis ; et : Virtutes calorum movebun- lur 87. • VERS. 3. Dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scientiam. Docet dies, docet itemque nox eos qui institui peroplant, quam ineffabilis sapien- tia, quam incomprehensibilis virtus sit Dei, qui ipsis temporum intervalla dimensus est. Si nam- que nullus esset qui his tempestatibus spatia et interstitia destinasset, sed temerario et inconside- rato motu atque casu quopiam næc exsisterent; oporteret sane non æqualibus spatiis dies a sæculo ordinatas fuisse, aut confusa erum, similiterque noctium tempora, casu ac fortuito revolvi. Etenim temerario casui finitimus est inconditus rerum status, et fortuitam rem sequitur confusio; ut vice versa rectum ordinem ratio dirigit, concen- tumque ac concordiam rerum sapientia admini- strat. Mutuæ sane illorum vicissitudines et con- cessiones ; nam modo dies, concedente nocte, pro- lixiores sunt, modo noctes debitum ac mutuo da- tum spatium aucta hieme ac tempestate repetunt; haec, inquam, tantum non vociferantur, ac ceu C edito clamore sapientissimum illum ab universo- rum Deo constitutum ordinem deprædicant, ho- niinibusque Dei notitiam annuntiant. Sic vel ipsis gestis operibus dierum noctiumque voces iis qui auditu valent inclamant, ut per omnium aures doctrina eorum pervadat. D p ns ibid. 4. * Psal. cxull, 16. o ibid. 29. Cor. 1, 31. Psal. cxLvil, 1. * Rom. 1X, 27. Universus itaque orbis, qui ab hominibus inco- litur, concinnis hujusmodi ac mutuis choreis re- pletum est; quare dicitur: Vers. 4, 5. Non sunt loquela, neque sermones, quorum non audiantur voces eorum. In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum, videlicet dierum ac noctium, nec non colorum, qui enar- rant gloriam Dei, et firmamenti, quod opera ma- nuum ejus annuntiat. Hic porro mihi hæc contem planti mirari subit, quo pacto sanctus Apostolus illud In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum, ad discipulos, evan- gelistas et apostolos Salvatoris nostri in sua ad Romanos Epistola referat 88. Dum autem aposto- licum dictum animo perpenderem, deprehendi ipsum apposite admodum et opportune hujusmodi accommodationem advexisse: non enim ut aliis in locis modo sic effatur, Isaias autem clamat de Israele ; modo sic, ut prædixit Isaias ; rursus vero, Quemadmodum scriptum est "; iterumque, Di- ss Matth. vi, 9. Luc. xxi, 26. Rom. x, 13,

ἀφανιστικὸν δὲ εἶναι καὶ φθαρτικὸν οὗ δ’ ἂν ἐφάψηται. Μέμνηται δὲ τούτου Ἡσαί̈ας ὁ προφήτης λέγων· Μὴ φόβου, σκώληξ Ἰακὼβ, ὀλιγοστὸς Ἰσραήλ· ἐγὼ ἐβοήθησά σοι, λέγει ὁ Θεὸς ὁ λυτρούμενός σε, ὁ ἅγιος Ἰσραήλ. Ἰδοὺ ἐποίησά σε ὡς τροχοὺς ἁμάξης ἀλοῶντας, καινούς, πριστηροειδεῖς· καὶ ἀλοήσεις ὄρη, καὶ λεπτυνεῖς βουνοὺς, καὶ ὡς χοῦν θήσεις· καὶ λικμήσεις, καὶ ἄνεμος λήψεται αὐτοὺς, καὶ καταιγὶς διασπερεῖ αὐτούς. Σὺ δὲ εὐφρανθήσῃ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ. Δι’ ὧν ἡ προφητεία, σκώληκα ὀνομάσασα, καὶ ὀλιγοστὸν εἰποῦσα διὰ τὸ εὐτελὲς καὶ σμικρὸν τοῦ ζώου, δύναμιν αὐτῷ μεγάλην συνῆψεν· Ἀλοήσεις ὄρη, φήσασα, καὶ λεπτυνεῖς βουνοὺς, καὶ ὡς χοῦν θήσεις, καὶ λικμήσεις. Καὶ διὰ τῶν προκειμένων τοίνυν λέγων ὁ Σωτήρ· Ἐγὼ δέ εἰμι σκώληξ, καὶ οὐκ ἄνθρωπος, τὸ εὐτελὲς καὶ ἀσθενὲς καὶ ἀπόβλητον καὶ ἀπεῤῥιμμένον τοῦ πάθους ἑαυτοῦ παρίστησι, τό τε τῶν ἐναντίων δυνάμεων ἀφανιστικόν. Ἤμελλεν γὰρ, ὑποδὺς τὸν θάνατον, καὶ ἐν αὐτῷ γενόμενος τῷ τῶν νεκρῶν χωρίῳ, σκώληκος δίκην τὰς δυνάμεις τὰς ἀντικειμένας φθορᾷ παραδιδόναι.

εἰσάγει ποίησιν. Ο δε δὲ ἡ Γραφὴ καὶ πλείους οὐρα- Α νούς· διό φησιν· Αἰνεῖτε τὸν Κύριον ἐκ τῶν θύρα- τῶν καὶ πάλιν· Αἰνεῖτε αὐτὸν οἱ οὐρανοὶ τῶν οὐρανῶν, καὶ τὸ ὕδωρ τὸ ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν· καὶ ἀλλαχοῦ εἴρηται· Ο οὐρανὸς τοῦ οὐρανοῦ τῷ Κυρίῳ. Καὶ τὸ στερέωμα κέκληται οὐρανὸς, καὶ ὁ Σωτὴρ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ἐπαγγέλλεται, καὶ ἐν τῇ εὐχῇ διδάσκει εἰπεῖν· Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, καὶ, Αἱ δυνάμεις τῶν οὐρανῶν σαλευθήσονται. Ημέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα, καὶ νὺξ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνώσιν. Διδάσκει ἡμέρα καὶ διδάσκει νὺξ τοὺς ἐθέλοντας παιδεύεσθαι, ὅση τίς ἐστιν ἡ σου φία ἡ ἄῤῥητος καὶ ἀπερίληπτος δύναμις τοῦ τὰ δια στήματα τῶν χρόνων καταμετρήσαντος αὐτοῖς Θεοῦ. Εἰ μὲν γὰρ μηδεὶς ἦν ὁ καὶ ταύταις ὥραις καὶ χρό- νους καὶ καιροὺς διαταξάμενος, ἀπρονοήτῳ δὲ καὶ ἀλόγῳ κινήσει κατά τι σύμβαμα τυχιμαῖον ὑφεστῶτα ἦν· ἐχρῆν δήπου μὴ τὰ ἴσα διαστήματα τῶν ἡμερῶν διὰ παντὸς τοῦ αἰῶνος ὑφεστάναι, ἢ συγκεχυμένους αὐτῶν εἶναι τοὺς καιρούς, καὶ τὰς νύκτας δὲ ὡσαύ τως εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν φέρεσθαι. 'Αλογίας γὰρ ἀδελφὴ ἀταξία, καὶ τῷ τυχιμαίῳ ἔπεται σύγχυσις· ὡς ἔμπα- λιν πάσης ευταξίας ἡγεῖται λόγος, ἁρμονίας τε καὶ συμφωνίας ἡγεῖται σοφία. Αἱ τοίνυν τούτων πρὸς ἀλ- λήλας ἀμοιβαὶ καὶ ὑποχωρήσεις, ποτὲ μὲν ἡμερῶν μηκυνομένων, υποχωρουσῶν δὲ αὐτῶν νυκτῶν, ποτὲ δὲ τῶν νυκτῶν τὸ προδεδανεισμένον χρέος κατὰ τὴν τῶν ὡρῶν αύξησιν ἀπολαμβανουσῶν, μονονουχι φθέγ- γονται καὶ λαλοῦσι μεγάλη φωνῇ τῇ πανσόφῳ δια τάξει τοῦ τῶν ὅλων μαρτυροῦσαι Θεοῦ, καὶ κηρύτ τουσιν ἀνθρώποις τὴν τοῦ Θεοῦ γνῶσιν· οὕτω δὲ κε- κραγόσιν αὐτοῖς ἔργοις αἱ τῶν ἡμερῶν καὶ τῶν νυκτῶν φωναὶ τοῖς ἐπαίειν αὐτῶν δυναμένοις, ὡς μηδεμίαν ἀκοὴν λανθάνειν τὴν διδασκαλίαν αὐτῶν. Β Πεπλήρωται γοῦν ἡ σύμπασα τῶν ἀνθρώπων οἰκου μένη τῆς εὐρύθμου καὶ ἀμοιβαίας αὐτῶν χορείας· δι' & λέλεκται· Οὐκ εἰσὶ λαλαὶ οὐδὲ λόγοι ὧν οὐχὶ ἀκούονται αἱ φωναὶ αὐτῶν. Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν· δῆλον δὲ, ὅτι τῶν ἡμερῶν καὶ τῶν νυκτῶν, τῶν τε διηγουμένων τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν οὐρανῶν, καὶ τοῦ τὴν ποίησιν τῶν χειρῶν αὐτοῦ ἐξαγγέλλοντος στερεώματος. Ενθα δὲ γενομένῳ μοι θαυμάζειν ἔπεισιν, ὅπως ὁ ἱερὸς ἀπόστολος τό· Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγ γος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν, ἐπὶ τοὺς μαθητὰς καὶ εὐαγγελιστάς καὶ ἀποστόλους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀνήνεγκεν ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους Επιστολῇ. Ἐπιστήσας δὲ τὸν νοῦν τῇ ἀποστολικῇ λέξει, σφόδρα ἀκριβῶς εὗρον αὐτὸν και ταχρηστικῷ τρόπῳ εὐκαίρως τὴν παράθεσιν πεποιημέ- νον· οὐ γὰρ ὥσπερ ποτὲ μὲν ἔφη· Ησαΐας δὲ κράζει ὑπὲρ τοῦ Ἰσραὴλ, ποτὲ δὲ, καθώς προείρηκεν Ἡσαΐας· καὶ πάλιν· Καθώς γέγραπται· καὶ αὖθις· $89 COMMENTARIA IN PSALMOS. tur diem, firmamenti creationem inducit. Scriptura vero complures cœlos novit admittitque; quocirca dicit: Laudate Dominum de cœlis ** ; ac rursum : Laudate eum, cœli cælorum, et aqua omnis quæ super cœlos est **. Alibi quoque dictum occurrit: Cælum cœli Domino 85. Firmamentum item cœ- lum vocatur, et Salvator regnum cœlorum pollice- tur, ac ita precandum esse instituit: Pater noster, qui es in cœlis ; et : Virtutes calorum movebun- lur 87. • VERS. 3. Dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scientiam. Docet dies, docet itemque nox eos qui institui peroplant, quam ineffabilis sapien- tia, quam incomprehensibilis virtus sit Dei, qui ipsis temporum intervalla dimensus est. Si nam- que nullus esset qui his tempestatibus spatia et interstitia destinasset, sed temerario et inconside- rato motu atque casu quopiam næc exsisterent; oporteret sane non æqualibus spatiis dies a sæculo ordinatas fuisse, aut confusa erum, similiterque noctium tempora, casu ac fortuito revolvi. Etenim temerario casui finitimus est inconditus rerum status, et fortuitam rem sequitur confusio; ut vice versa rectum ordinem ratio dirigit, concen- tumque ac concordiam rerum sapientia admini- strat. Mutuæ sane illorum vicissitudines et con- cessiones ; nam modo dies, concedente nocte, pro- lixiores sunt, modo noctes debitum ac mutuo da- tum spatium aucta hieme ac tempestate repetunt; haec, inquam, tantum non vociferantur, ac ceu C edito clamore sapientissimum illum ab universo- rum Deo constitutum ordinem deprædicant, ho- niinibusque Dei notitiam annuntiant. Sic vel ipsis gestis operibus dierum noctiumque voces iis qui auditu valent inclamant, ut per omnium aures doctrina eorum pervadat. D p ns ibid. 4. * Psal. cxull, 16. o ibid. 29. Cor. 1, 31. Psal. cxLvil, 1. * Rom. 1X, 27. Universus itaque orbis, qui ab hominibus inco- litur, concinnis hujusmodi ac mutuis choreis re- pletum est; quare dicitur: Vers. 4, 5. Non sunt loquela, neque sermones, quorum non audiantur voces eorum. In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum, videlicet dierum ac noctium, nec non colorum, qui enar- rant gloriam Dei, et firmamenti, quod opera ma- nuum ejus annuntiat. Hic porro mihi hæc contem planti mirari subit, quo pacto sanctus Apostolus illud In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum, ad discipulos, evan- gelistas et apostolos Salvatoris nostri in sua ad Romanos Epistola referat 88. Dum autem aposto- licum dictum animo perpenderem, deprehendi ipsum apposite admodum et opportune hujusmodi accommodationem advexisse: non enim ut aliis in locis modo sic effatur, Isaias autem clamat de Israele ; modo sic, ut prædixit Isaias ; rursus vero, Quemadmodum scriptum est "; iterumque, Di- ss Matth. vi, 9. Luc. xxi, 26. Rom. x, 13,

Καὶ ἄλλως δ’ ἂν εἴποις σκώληκα αὐτὸν ὠνομάσθαι, καὶ οὐκ ἄνθρωπον, διὰ τὸ μὴ ὁμοίως ἀνθρώποις ἐκ συνουσίας ἄῤῥενος καὶ θηλείας τὴν τῆς σαρκὸς γένεσιν ἐσχηκέναι. Κατὰ τρίτον δὲ τρόπον, τὸν θάνατον ἑαυτοῦ σημαίνει, καὶ τὸν ἄψυχον νεκρόν· διὸ ἐπιλέγει· Ἐγὼ δέ εἰμι σκώληξ, καὶ οὐκ ἄνθρωπος· ὄνειδος ἀνθρώπων καὶ ἐξουδένημα λαοῦ. Ὁ γὰρ νεκρὸς οὐκ ἄνθρωπος. Ἀλλ’ εἰ μὲν ἦν πάντη νεκρὸς, ἀπήρκει φάναι· Ἐγὼ δέ εἰμι οὐκ ἄνθρωπος· ἀλλ’ ἐπεὶ δυνάμεώς τινος ἀφανιστικῆς τοῦ θανάτου μετεῖχεν, εἰκότως σκώληκα αὑτὸν καὶ οὐκ ἄνθρωπον ὠνόμασεν. Γέγονε δὲ ἀληθῶς ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν πάντων ὄνειδος, τὸν ἐπονείδιστον σταυρὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀναδεδεγμένος. Διὸ καὶ ἑτέρα προφητεία ἐξ αὐτοῦ προσώπου φησίν· Οἱ ὀνειδισμοὶ τῶν ὀνειδιζόντων σε ἐπέπεσαν ἐπ’ ἐμέ. Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι ἄνθρωποι ἐπονείδιστον αὐτὸν ἔσχον κατὰ τὸν τοῦ πάθους καιρόν. Ἕτερον δὲ τάγμα παρὰ τούτοις ἐξουδένωμα αὐτὸν ἐκτήσαντο. Ποῖον δὲ τοῦτο ἢ ὁ ἐκ περιτομῆς λαός; Διὸ ἐπιλέγει ἑξῆς, καὶ ἐξουδένωμα λαοῦ. Διαπαίζοντες γὰρ αὐτὸν οὗτοι καὶ χλευάζοντες, ἔλεγον· Οὐά, ὁ καταλύων τὸν ναὸν, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις οἰκοδομῶν αὐτόν.

εἰσάγει ποίησιν. Ο δε δὲ ἡ Γραφὴ καὶ πλείους οὐρα- Α νούς· διό φησιν· Αἰνεῖτε τὸν Κύριον ἐκ τῶν θύρα- τῶν καὶ πάλιν· Αἰνεῖτε αὐτὸν οἱ οὐρανοὶ τῶν οὐρανῶν, καὶ τὸ ὕδωρ τὸ ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν· καὶ ἀλλαχοῦ εἴρηται· Ο οὐρανὸς τοῦ οὐρανοῦ τῷ Κυρίῳ. Καὶ τὸ στερέωμα κέκληται οὐρανὸς, καὶ ὁ Σωτὴρ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ἐπαγγέλλεται, καὶ ἐν τῇ εὐχῇ διδάσκει εἰπεῖν· Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, καὶ, Αἱ δυνάμεις τῶν οὐρανῶν σαλευθήσονται. Ημέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐρεύγεται ῥῆμα, καὶ νὺξ νυκτὶ ἀναγγέλλει γνώσιν. Διδάσκει ἡμέρα καὶ διδάσκει νὺξ τοὺς ἐθέλοντας παιδεύεσθαι, ὅση τίς ἐστιν ἡ σου φία ἡ ἄῤῥητος καὶ ἀπερίληπτος δύναμις τοῦ τὰ δια στήματα τῶν χρόνων καταμετρήσαντος αὐτοῖς Θεοῦ. Εἰ μὲν γὰρ μηδεὶς ἦν ὁ καὶ ταύταις ὥραις καὶ χρό- νους καὶ καιροὺς διαταξάμενος, ἀπρονοήτῳ δὲ καὶ ἀλόγῳ κινήσει κατά τι σύμβαμα τυχιμαῖον ὑφεστῶτα ἦν· ἐχρῆν δήπου μὴ τὰ ἴσα διαστήματα τῶν ἡμερῶν διὰ παντὸς τοῦ αἰῶνος ὑφεστάναι, ἢ συγκεχυμένους αὐτῶν εἶναι τοὺς καιρούς, καὶ τὰς νύκτας δὲ ὡσαύ τως εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν φέρεσθαι. 'Αλογίας γὰρ ἀδελφὴ ἀταξία, καὶ τῷ τυχιμαίῳ ἔπεται σύγχυσις· ὡς ἔμπα- λιν πάσης ευταξίας ἡγεῖται λόγος, ἁρμονίας τε καὶ συμφωνίας ἡγεῖται σοφία. Αἱ τοίνυν τούτων πρὸς ἀλ- λήλας ἀμοιβαὶ καὶ ὑποχωρήσεις, ποτὲ μὲν ἡμερῶν μηκυνομένων, υποχωρουσῶν δὲ αὐτῶν νυκτῶν, ποτὲ δὲ τῶν νυκτῶν τὸ προδεδανεισμένον χρέος κατὰ τὴν τῶν ὡρῶν αύξησιν ἀπολαμβανουσῶν, μονονουχι φθέγ- γονται καὶ λαλοῦσι μεγάλη φωνῇ τῇ πανσόφῳ δια τάξει τοῦ τῶν ὅλων μαρτυροῦσαι Θεοῦ, καὶ κηρύτ τουσιν ἀνθρώποις τὴν τοῦ Θεοῦ γνῶσιν· οὕτω δὲ κε- κραγόσιν αὐτοῖς ἔργοις αἱ τῶν ἡμερῶν καὶ τῶν νυκτῶν φωναὶ τοῖς ἐπαίειν αὐτῶν δυναμένοις, ὡς μηδεμίαν ἀκοὴν λανθάνειν τὴν διδασκαλίαν αὐτῶν. Β Πεπλήρωται γοῦν ἡ σύμπασα τῶν ἀνθρώπων οἰκου μένη τῆς εὐρύθμου καὶ ἀμοιβαίας αὐτῶν χορείας· δι' & λέλεκται· Οὐκ εἰσὶ λαλαὶ οὐδὲ λόγοι ὧν οὐχὶ ἀκούονται αἱ φωναὶ αὐτῶν. Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν· δῆλον δὲ, ὅτι τῶν ἡμερῶν καὶ τῶν νυκτῶν, τῶν τε διηγουμένων τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν οὐρανῶν, καὶ τοῦ τὴν ποίησιν τῶν χειρῶν αὐτοῦ ἐξαγγέλλοντος στερεώματος. Ενθα δὲ γενομένῳ μοι θαυμάζειν ἔπεισιν, ὅπως ὁ ἱερὸς ἀπόστολος τό· Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγ γος αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν, ἐπὶ τοὺς μαθητὰς καὶ εὐαγγελιστάς καὶ ἀποστόλους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀνήνεγκεν ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους Επιστολῇ. Ἐπιστήσας δὲ τὸν νοῦν τῇ ἀποστολικῇ λέξει, σφόδρα ἀκριβῶς εὗρον αὐτὸν και ταχρηστικῷ τρόπῳ εὐκαίρως τὴν παράθεσιν πεποιημέ- νον· οὐ γὰρ ὥσπερ ποτὲ μὲν ἔφη· Ησαΐας δὲ κράζει ὑπὲρ τοῦ Ἰσραὴλ, ποτὲ δὲ, καθώς προείρηκεν Ἡσαΐας· καὶ πάλιν· Καθώς γέγραπται· καὶ αὖθις· $89 COMMENTARIA IN PSALMOS. tur diem, firmamenti creationem inducit. Scriptura vero complures cœlos novit admittitque; quocirca dicit: Laudate Dominum de cœlis ** ; ac rursum : Laudate eum, cœli cælorum, et aqua omnis quæ super cœlos est **. Alibi quoque dictum occurrit: Cælum cœli Domino 85. Firmamentum item cœ- lum vocatur, et Salvator regnum cœlorum pollice- tur, ac ita precandum esse instituit: Pater noster, qui es in cœlis ; et : Virtutes calorum movebun- lur 87. • VERS. 3. Dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scientiam. Docet dies, docet itemque nox eos qui institui peroplant, quam ineffabilis sapien- tia, quam incomprehensibilis virtus sit Dei, qui ipsis temporum intervalla dimensus est. Si nam- que nullus esset qui his tempestatibus spatia et interstitia destinasset, sed temerario et inconside- rato motu atque casu quopiam næc exsisterent; oporteret sane non æqualibus spatiis dies a sæculo ordinatas fuisse, aut confusa erum, similiterque noctium tempora, casu ac fortuito revolvi. Etenim temerario casui finitimus est inconditus rerum status, et fortuitam rem sequitur confusio; ut vice versa rectum ordinem ratio dirigit, concen- tumque ac concordiam rerum sapientia admini- strat. Mutuæ sane illorum vicissitudines et con- cessiones ; nam modo dies, concedente nocte, pro- lixiores sunt, modo noctes debitum ac mutuo da- tum spatium aucta hieme ac tempestate repetunt; haec, inquam, tantum non vociferantur, ac ceu C edito clamore sapientissimum illum ab universo- rum Deo constitutum ordinem deprædicant, ho- niinibusque Dei notitiam annuntiant. Sic vel ipsis gestis operibus dierum noctiumque voces iis qui auditu valent inclamant, ut per omnium aures doctrina eorum pervadat. D p ns ibid. 4. * Psal. cxull, 16. o ibid. 29. Cor. 1, 31. Psal. cxLvil, 1. * Rom. 1X, 27. Universus itaque orbis, qui ab hominibus inco- litur, concinnis hujusmodi ac mutuis choreis re- pletum est; quare dicitur: Vers. 4, 5. Non sunt loquela, neque sermones, quorum non audiantur voces eorum. In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum, videlicet dierum ac noctium, nec non colorum, qui enar- rant gloriam Dei, et firmamenti, quod opera ma- nuum ejus annuntiat. Hic porro mihi hæc contem planti mirari subit, quo pacto sanctus Apostolus illud In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terræ verba eorum, ad discipulos, evan- gelistas et apostolos Salvatoris nostri in sua ad Romanos Epistola referat 88. Dum autem aposto- licum dictum animo perpenderem, deprehendi ipsum apposite admodum et opportune hujusmodi accommodationem advexisse: non enim ut aliis in locis modo sic effatur, Isaias autem clamat de Israele ; modo sic, ut prædixit Isaias ; rursus vero, Quemadmodum scriptum est "; iterumque, Di- ss Matth. vi, 9. Luc. xxi, 26. Rom. x, 13,

PG 23:207Ἄλλους ἔσωσε, σωσάτω ἑαυτόν. Εἰ βασιλεὺς τοῦ Ἰσραήλ ἐστιν, καταβάτω νῦν ἀπὸ τοῦ σταυροῦ, καὶ πιστεύσομεν αὐτῷ. Περὶ τῶν αὐτῶν καὶ τὰ ἑξῆς ἐπιφέρει λέγων· Πάντες οἱ θεωροῦντές με ἐξεμυκτήρισάν με· ἐλάλησαν ἐν χείλεσιν, ἐκίνησαν κεφαλήν. Ἤλπισεν ἐπὶ Κυρίῳ, ῥυσάσθω αὐτόν· σωσάτω αὐτὸν, ὅτι θέλει αὐτόν. Καὶ ταῦτα ἐπληροῦτο κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ σωτηρίου πάθους, καθ’ ὃν ἱστορεῖ λέγων ὁ Ματθαῖος· Οἱ δὲ παραπορευόμενοι ἐβλασφήμουν αὐτὸν κινοῦντες τὰς κεφαλὰς αὐτῶν καὶ λέγοντες· Οὐὰ, ὁ καταλύων τὸν ναὸν, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις οἰκοδομῶν αὐτόν· σῶσον ἑαυτόν. Εἰ Υἱὸς εἶ τοῦ Θεοῦ, κατάβηθι νῦν ἀπὸ τοῦ σταυροῦ. Ὁμοίως καὶ οἱ ἀρχιερεῖς παίζοντες μετὰ τῶν Φαρισαίων καὶ τῶν γραμματέων ἔλεγον· Ἄλλους ἔσωσεν, ἑαυτὸν οὐ δύναται σῶσαι. Εἰ βασιλεὺς Ἰσραήλ ἐστι, καταβάτω νῦν ἀπὸ τοῦ σταυροῦ, καὶ πιστεύσομεν αὐτῷ. Πέποιθεν ἐπὶ τῷ Θεῷ, ῥυσάσθω αὐτὸν, εἰ θέλει αὐτόν· εἶπε γὰρ, ὅτι τοῦ Θεοῦ εἰμι ὁ Υἱός. Ὅτι σὺ εἶ ὁ ἐκσπάσας με ἐκ γαστρὸς, ἡ ἐλπίς μου ἀπὸ μαστῶν τῆς μητρός μου. Ἐπὶ σὲ ἐῤῥίφην ἐκ μήτρας, ἐκ κοιλίας μητρός μου Θεός μου εἶ σὺ, μὴ ἀποστῇς ἀπ’ ἐμοῦ.

Α Λέγει γὰρ ἡ Γραφή· οὐχ οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ· Εἰς Β Εt πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, είρηκε μετά προσθήκης ὁμοίας τοῖς προεκτεθείσιν. Εἰ γάρ τι τοιοῦτον προφήσας εἶπε, τάχ᾽ ἄν τις ελάβετο ὡς βεβιασμένως έκδεξαμένου τὴν ἐν τῷ ψαλμῷ ῥῆσιν· νυνὶ δὲ ἁπλῇ φράσει φαίνεται συγχρησάμενος τῇ ἀπὸ τοῦ ψαλμοῦ παραθέσει· διὸ εἴποι τις αὐτὸν και τακεχρῆσθαι εὐκαίρως καὶ ὠφελίμως καὶ εὐρύθμως τῇ μαρτυρία. Ἐν τῷ ἡλίῳ ἔθετο τὸ σκήνωμα αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς ὡς νυμφίος έκπορευόμενος ἐκ παστοῦ αὐτοῦ. ᾿Αγαλλιάσεται ὡς γίγας δραμεῖν ὁδὸν αὐτοῦ· ἀπ' ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ἡ ἔξοδος αὐτοῦ, καὶ τὸ κατάν- τημα αὐτοῦ ἕως ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ· καὶ οὐκ ἔστιν ὃς ἀποκρυβήσεται τὴν θέρμην αὐτοῦ. Πρὸς τοῖς εἰρημένοις τῆς τοῦ Θεοῦ δοξολογίας διδάσκαλος καθέστηκεν ὁ ἥλιος, οἷα δεσπότου καὶ μεγάλου βασι- λέως νόμον ἀπαράβατον τηρῶν. Οὐ γάρ ποτε ἄλλην τρέπεσθαι παρὰ τὴν ὁρισθεῖσαν αὐτῷ πορείαν τολμᾷ οὐδ᾽ ὑπερβαίνει τοὺς ὅρους τῆς κατ' οὐρανὸν διατά ξεως· ἀλλ' ἐκπορεύεται μὲν ὄρθριος, ὥσπερ ἐξ ἀδύου καὶ ἀβάτου νυμφῶνος προϊών, ώραϊσμένος δὲ οἷα νυμφίος καὶ τῷ τοῦ φωτὸς ἡγλαϊσμένος ἄνθει· ἐπει δὰν τὸν ὁρίζοντα τὸν ἀνατολικὸν ὑπερβῇ, τὸν σύμ παντα διιππεύει κόσμον, ἀκοπιάστως τὸν οἰκεῖον ἐξ- ανύων δρόμον. Κυκλοῖ δὲ κυκλῶν οἷά τις γίγας ίσχυ ρὸς τὴν ἀλκὴν καὶ ἅμαχος, ὥσπερ ἐκ νύσσης ἀρξάμε νος ἀπ' ἄκρου κέντρου τοῦ κατὰ ἀνατολὰς ὁρίζοντος, διατρέχων νυχθημέρῳ ἑνὶ τὸν σύμπαντα κόσμον, ὡς μηδένα ἀνεπαίσθητον είναι θέρμης. Ταῦτα δὲ ἐνερ γεῖ δουλεύων τῷ τοῦ πεποιηκότος αὐτὸν νεύματι, καὶ τεθεικότος ἐν τῷ στερεώματι. Διὸ εἴρηται· Ἐν τῷ ηλίῳ ἔθετο τὸ σκήνωμα αὐτοῦ. Ὅπερ σαφῶς εἰς ρημένον, λευκότερον ἡρμήνευσαν οἱ λοιποί· ὁ μὲν Ακύλας εἰπών· Τῷ ἡλίῳ ἔθετο σκήνωμα ἐν αὐ τοῖς (1)· ὁ δὲ Σύμμαχος· Τῷ ἡλίῳ ἔταξε σκηνὴν ἐν αὐτοῖς· ὁ δὲ Θεοδοτίων, Τῷ ἡλίῳ ἔθετο σκή νωμα ἐν αὐτοῖς· ὁμοίως δὲ καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις ἐξέδωκεν. Ἐν γὰρ τοῖς προλεχθεῖσιν οὐρανοῖς καὶ ἐν τῷ ἀποδοθέντι στερεώματι τὸ τοῦ ἡλίου σκήνωμα καὶ τὸ οἰκητήριον τέθειται ὁ Θεὸς, κατὰ τὰ λελεγμέ- νον παρὰ Μωϋσεῖ· Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τοὺς δύο φωστῆρας τοὺς μεγάλους· τὸν φωστῆρα τὸν μέσ γαν εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας, καὶ τὸν φωστῆρα τὸν ἐλάσσω εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτὸς, καὶ τοὺς ἀστές ρας. Καὶ ἔθετο αὐτοὺς ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐ ρανοῦ, ὥστε φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς· Διὰ τούτων δεν κνὺς ὁ ἥλιος καὶ μονονουχὶ βοῶν· μὴ αὐτὸς εἶναι ἑαυτοῦ κύριος, μηδ' ἐλεύθερος τυγχάνειν, γνωρίζειν δὲ τὸν καὶ ἑαυτοῦ καὶ πάντων Δεσπότην. Ο νόμος Κυρίου ἄμωμος ἐπιστρέφων ψυχάς· ἡ μαρτυρία Κυρίου πιστὴ σοφίζουσα νήπια. Τὰ διο καιώματα Κυρίου εὐθέα εὐφραίνοντα καρδίαν· ἡ ἐντολὴ Κυρίου τηλαυγής φωτίζουσα ὀφθαλμούς. Ο φόβος Κυρίου ἁγνὸς διαμένων εἰς αἰῶνα αιών νος· τὰ κρίματα Κυρίου ἀληθινά δεδικαιωμέν EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS II, - EXEGETICA. cit enim Scriptura "; non sic, inquam, illud, In omnem terram exivit sonus eorum, cum simili ad- ditamento protulit. Nam si quidpiam hujusmodi præmisisset, esset fortasse qui putaret ipsum huic psalmi dicto vim intulisse. At hic simplici modo psalmi sententia usus videtur; ita ut jure dici pos. sit ipsum opportuna utilique ratione, atque appo- site hoc testimonium adhibuisse. VERS. 6,7. In sole posuit tabernaculum suum, et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo. Exsul- tabit ut gigas ad currendam viam suam, a summo culo egressio ejus, et occursus ejus usque ad sum.. mum cæli, nec est qui se abscondat a calore ejus. Præter supra dicta, sol quoque Deo referendæ glo- riæe magister inducitur; utpote qui Domini ac ma- gni regis inviolatam observet legem. Nunquam enim alium præter statutum sibi cursum inire au- det, nunquam definitos in coelesti constitutione terminos transgreditur. Sed mane quasi ex remoto inaccessoque thalamo, speciosus tanquam sponsus, ac lucis Bore decoratus egreditur: ac postquam horizontem orientalem transcendit, totum mundum permeat, nunquam defessus, proprium statumque sibi curriculum conficit. Circuit porro quasi gigas robore prævalidus atque invictus, orsus a summo centro horizontis orientalis, ceu a repagulo, atque uno diei noctisque spatio totum percurrit orbem, ut nemo caloris ejus expers fuerit. Illud autem per- agit, ut nului opificis sui, qui ipsum in firmamento, constituit, obsequatur. Ideo dictum est: In sole posuit tabernaculum suum. Quod tametsi dilucide prolatum, apertius tamen a reliquis interpretibus explicatum est : nam Aquila sic habet, Soli posuit tabernaculum in ipsis; Symmachus vero, Soli ordi- navit tabernaculum in ipsis; Theodotio, Soli posuit tabernaculum in ipsis; pari quoque modo quinta editio exposuit. Nam in supra memoratis cœlis, et in firmamento, tabernaculum et domicilium Deus soli reposuit, secundum illud a Moyse dictum : Fecitque Deus duo luminaria magna : luminare ma- jus, ut præesset diei; et luminare minus, ut præes- set nocti, et stellas. posuit eas in frmanento eceli, ut lucerent super terram, ". Ilis autem declarat C sol, et tantum non clamat, se nequaquam sui do- D minum ac liberum esse; sed et sui et omnium Do- mini notitiam præbere. VERS. 8-12. Lex Domini immaculata, con- vertens animas; testimonim Domini fidele, sa- pientiam præstans parvulis. Justificationes Domini rectæ, lætificantes corda; præceptum Domini luci- dum, illuminans oculos. Timor Domini castus, per. manens in sæculum sæculi: judicia Domini vera, es Rom. 11. * Gen. 1, 16, 17. (1) In Hebraico legitur, SNOW wow, soli posuit tabernaculum in ipsis.

Παρίστησιν, ὅτι οὐ κατὰ φύσιν, οὐδὲ ὁμοίως τοῖς λοιποῖς ἅπασιν ἀνθρώποις, οὐδὲ τοῖς λοιποῖς ζώοις παραπλησίως, τοῖς ἐξ ἄῤῥενος καὶ θηλείας, συνιστάμενος, καὶ τὰ τῆς αὐτοῦ γενέσεως συνετελεῖτο· εἶχε δέ τι πλείω παρὰ τὴν κοινὴν φύσιν. Ὅτι θλίψις ἐγγὺς, ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ βοηθῶν. Περιεκύκλωσάν με μόσχοι πολλοὶ, ταῦροι πίονες περιέσχον με. Οὐκ ἂν ἁμάρτοις τοὺς ἄρχοντας τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους ταύρους πίονας, ἀρχιερέας καὶ γραμματεῖς καὶ πρεσβυτέρους, διὰ τούτων δηλοῦσθαι φήσας. Μέμνηται δὲ αὐτῶν ὁ λόγος ἐν ἑξηκοστῷ ἑβδόμῳ ψαλμῷ λέγων· Ἐπιτίμησον τοῖς θηρίοις τοῦ καλάμου· ἡ συναγωγὴ τῶν ταύρων ἐν ταῖς δαμάλεσι τῶν λαῶν. Ἀλλ’ ἐνταῦθα τοὺς μὲν λαοὺς δαμάλεις ὠνόμασε, τοὺς δὲ τῶν λαῶν ἡγουμένους ταύρους. Καὶ ἐν τῷ παρόντι δὲ ψαλμῷ, ἀντὶ τοῦ· Περιεκύκλωσάν με μόσχοι πολλοὶ, ὁ Ἀκύλας· Δαμάλαιοι ταῦροι πίονες οἱ σιτιστοὶ περιέσχον με, φησὶ, καὶ περιεστοιχίσαντό με· κατὰ δὲ τὸν Ἀκύλαν· Δυνάσται Βασὰν διεδειγματίσαντό με, εἴρηται, τοῦ λόγου αἰνιττομένου τὴν τοῦ Πιλάτου στρατιωτικὴν τάξιν, ἣν Βασὰν ὠνόμασεν, οἳ στέφανον ἐξ ἀκανθῶν πλέξαντες, ἀντὶ διαδήματος ἐπέθηκαν αὐτῷ.

Α Λέγει γὰρ ἡ Γραφή· οὐχ οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ· Εἰς Β Εt πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτῶν, είρηκε μετά προσθήκης ὁμοίας τοῖς προεκτεθείσιν. Εἰ γάρ τι τοιοῦτον προφήσας εἶπε, τάχ᾽ ἄν τις ελάβετο ὡς βεβιασμένως έκδεξαμένου τὴν ἐν τῷ ψαλμῷ ῥῆσιν· νυνὶ δὲ ἁπλῇ φράσει φαίνεται συγχρησάμενος τῇ ἀπὸ τοῦ ψαλμοῦ παραθέσει· διὸ εἴποι τις αὐτὸν και τακεχρῆσθαι εὐκαίρως καὶ ὠφελίμως καὶ εὐρύθμως τῇ μαρτυρία. Ἐν τῷ ἡλίῳ ἔθετο τὸ σκήνωμα αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς ὡς νυμφίος έκπορευόμενος ἐκ παστοῦ αὐτοῦ. ᾿Αγαλλιάσεται ὡς γίγας δραμεῖν ὁδὸν αὐτοῦ· ἀπ' ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ ἡ ἔξοδος αὐτοῦ, καὶ τὸ κατάν- τημα αὐτοῦ ἕως ἄκρου τοῦ οὐρανοῦ· καὶ οὐκ ἔστιν ὃς ἀποκρυβήσεται τὴν θέρμην αὐτοῦ. Πρὸς τοῖς εἰρημένοις τῆς τοῦ Θεοῦ δοξολογίας διδάσκαλος καθέστηκεν ὁ ἥλιος, οἷα δεσπότου καὶ μεγάλου βασι- λέως νόμον ἀπαράβατον τηρῶν. Οὐ γάρ ποτε ἄλλην τρέπεσθαι παρὰ τὴν ὁρισθεῖσαν αὐτῷ πορείαν τολμᾷ οὐδ᾽ ὑπερβαίνει τοὺς ὅρους τῆς κατ' οὐρανὸν διατά ξεως· ἀλλ' ἐκπορεύεται μὲν ὄρθριος, ὥσπερ ἐξ ἀδύου καὶ ἀβάτου νυμφῶνος προϊών, ώραϊσμένος δὲ οἷα νυμφίος καὶ τῷ τοῦ φωτὸς ἡγλαϊσμένος ἄνθει· ἐπει δὰν τὸν ὁρίζοντα τὸν ἀνατολικὸν ὑπερβῇ, τὸν σύμ παντα διιππεύει κόσμον, ἀκοπιάστως τὸν οἰκεῖον ἐξ- ανύων δρόμον. Κυκλοῖ δὲ κυκλῶν οἷά τις γίγας ίσχυ ρὸς τὴν ἀλκὴν καὶ ἅμαχος, ὥσπερ ἐκ νύσσης ἀρξάμε νος ἀπ' ἄκρου κέντρου τοῦ κατὰ ἀνατολὰς ὁρίζοντος, διατρέχων νυχθημέρῳ ἑνὶ τὸν σύμπαντα κόσμον, ὡς μηδένα ἀνεπαίσθητον είναι θέρμης. Ταῦτα δὲ ἐνερ γεῖ δουλεύων τῷ τοῦ πεποιηκότος αὐτὸν νεύματι, καὶ τεθεικότος ἐν τῷ στερεώματι. Διὸ εἴρηται· Ἐν τῷ ηλίῳ ἔθετο τὸ σκήνωμα αὐτοῦ. Ὅπερ σαφῶς εἰς ρημένον, λευκότερον ἡρμήνευσαν οἱ λοιποί· ὁ μὲν Ακύλας εἰπών· Τῷ ἡλίῳ ἔθετο σκήνωμα ἐν αὐ τοῖς (1)· ὁ δὲ Σύμμαχος· Τῷ ἡλίῳ ἔταξε σκηνὴν ἐν αὐτοῖς· ὁ δὲ Θεοδοτίων, Τῷ ἡλίῳ ἔθετο σκή νωμα ἐν αὐτοῖς· ὁμοίως δὲ καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις ἐξέδωκεν. Ἐν γὰρ τοῖς προλεχθεῖσιν οὐρανοῖς καὶ ἐν τῷ ἀποδοθέντι στερεώματι τὸ τοῦ ἡλίου σκήνωμα καὶ τὸ οἰκητήριον τέθειται ὁ Θεὸς, κατὰ τὰ λελεγμέ- νον παρὰ Μωϋσεῖ· Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τοὺς δύο φωστῆρας τοὺς μεγάλους· τὸν φωστῆρα τὸν μέσ γαν εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας, καὶ τὸν φωστῆρα τὸν ἐλάσσω εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτὸς, καὶ τοὺς ἀστές ρας. Καὶ ἔθετο αὐτοὺς ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐ ρανοῦ, ὥστε φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς· Διὰ τούτων δεν κνὺς ὁ ἥλιος καὶ μονονουχὶ βοῶν· μὴ αὐτὸς εἶναι ἑαυτοῦ κύριος, μηδ' ἐλεύθερος τυγχάνειν, γνωρίζειν δὲ τὸν καὶ ἑαυτοῦ καὶ πάντων Δεσπότην. Ο νόμος Κυρίου ἄμωμος ἐπιστρέφων ψυχάς· ἡ μαρτυρία Κυρίου πιστὴ σοφίζουσα νήπια. Τὰ διο καιώματα Κυρίου εὐθέα εὐφραίνοντα καρδίαν· ἡ ἐντολὴ Κυρίου τηλαυγής φωτίζουσα ὀφθαλμούς. Ο φόβος Κυρίου ἁγνὸς διαμένων εἰς αἰῶνα αιών νος· τὰ κρίματα Κυρίου ἀληθινά δεδικαιωμέν EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS II, - EXEGETICA. cit enim Scriptura "; non sic, inquam, illud, In omnem terram exivit sonus eorum, cum simili ad- ditamento protulit. Nam si quidpiam hujusmodi præmisisset, esset fortasse qui putaret ipsum huic psalmi dicto vim intulisse. At hic simplici modo psalmi sententia usus videtur; ita ut jure dici pos. sit ipsum opportuna utilique ratione, atque appo- site hoc testimonium adhibuisse. VERS. 6,7. In sole posuit tabernaculum suum, et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo. Exsul- tabit ut gigas ad currendam viam suam, a summo culo egressio ejus, et occursus ejus usque ad sum.. mum cæli, nec est qui se abscondat a calore ejus. Præter supra dicta, sol quoque Deo referendæ glo- riæe magister inducitur; utpote qui Domini ac ma- gni regis inviolatam observet legem. Nunquam enim alium præter statutum sibi cursum inire au- det, nunquam definitos in coelesti constitutione terminos transgreditur. Sed mane quasi ex remoto inaccessoque thalamo, speciosus tanquam sponsus, ac lucis Bore decoratus egreditur: ac postquam horizontem orientalem transcendit, totum mundum permeat, nunquam defessus, proprium statumque sibi curriculum conficit. Circuit porro quasi gigas robore prævalidus atque invictus, orsus a summo centro horizontis orientalis, ceu a repagulo, atque uno diei noctisque spatio totum percurrit orbem, ut nemo caloris ejus expers fuerit. Illud autem per- agit, ut nului opificis sui, qui ipsum in firmamento, constituit, obsequatur. Ideo dictum est: In sole posuit tabernaculum suum. Quod tametsi dilucide prolatum, apertius tamen a reliquis interpretibus explicatum est : nam Aquila sic habet, Soli posuit tabernaculum in ipsis; Symmachus vero, Soli ordi- navit tabernaculum in ipsis; Theodotio, Soli posuit tabernaculum in ipsis; pari quoque modo quinta editio exposuit. Nam in supra memoratis cœlis, et in firmamento, tabernaculum et domicilium Deus soli reposuit, secundum illud a Moyse dictum : Fecitque Deus duo luminaria magna : luminare ma- jus, ut præesset diei; et luminare minus, ut præes- set nocti, et stellas. posuit eas in frmanento eceli, ut lucerent super terram, ". Ilis autem declarat C sol, et tantum non clamat, se nequaquam sui do- D minum ac liberum esse; sed et sui et omnium Do- mini notitiam præbere. VERS. 8-12. Lex Domini immaculata, con- vertens animas; testimonim Domini fidele, sa- pientiam præstans parvulis. Justificationes Domini rectæ, lætificantes corda; præceptum Domini luci- dum, illuminans oculos. Timor Domini castus, per. manens in sæculum sæculi: judicia Domini vera, es Rom. 11. * Gen. 1, 16, 17. (1) In Hebraico legitur, SNOW wow, soli posuit tabernaculum in ipsis.

PG 23:209Ἠνοίξαντ’ ἐπ’ αὐτῷ τὸ στόμα αὐτῶν, ὡς λέων ἁρπάζων καὶ ὠρυόμενος, βοῶντες· Αἶρε, αἶρε, σταύρωσον αὐτόν. Τὸ αἷμα αὐτοῦ ἐφ’ ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν. Ἀκύλας δέ· Ὡς λέων, φησὶν, ἁλίσκων καὶ βρυχώμενος· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ὡς λέων θηρεύων βρυχώμενος. Οἱ γὰρ αἵματος διψῶντες, καὶ τοῖς ἑαυτῶν τέκνοις ἐπισπώμενοι τὸ τοῦ Σωτῆρος αἷμα, βρυχωμένου λέοντος οὐδὲν διέφερον. Ὅτι ἐκύκλωσάν με κύνες πολλοὶ, συναγωγὴ πονηρευομένων περιέσχον με. Μετὰ τοὺς Ἰουδαίους τῶν ἐξ ἐθνῶν μνημονεύει στρατιωτῶν. Τούτοις γὰρ ἐκεῖνοι παρέδοσαν. Διὸ καὶ τὴν τάξιν ἡ προφητεία τῶν πραγμάτων ἐφύλαξεν. Εἰκότως δὲ ταύρους μὲν ἐκείνους, κύνας δὲ τούτους ὠνόμασεν· οἱ μὲν γὰρ ὑπὸ τὸν τοῦ νόμου ἦσαν ζυγὸν, εἰ καὶ προφανῶς τὸν νόμον παρέβαινον· οἱ δὲ κατὰ νόμον ἦσαν ἀκάθαρτοι. Οὕτω δὲ καὶ ὁ Κύριος τὴν Χαναναίαν ὠνόμασεν. Οὐκ ἔστι γὰρ, φησὶ, λαβεῖν τὸν ἄρτον τῶν τέκνων, καὶ δοῦναι τοῖς κυναρίοις. Ἀλλ’ ὅμως μετὰ τὸ πάθος οἱ πάλαι· κύνες διὰ τῆς πίστεως εἰς τὴν υἱῶν μεταβεβήκασι τάξιν·

ἐπὶ τὸ αὐτό· ἐπιθυμητὰ ὑπὲρ χρυσίον καὶ λίθον τίμιον πολύν, καὶ γλυκύτερα ὑπὲρ μέλι καὶ κη- ρίον. Καὶ γὰρ ὁ δοῦλός σου φυλάσσει αὐτὰ, ἐν τῷ φυλάσσειν αὐτὰ ἀνταπόδοσις πολλή. Ταῦτα δὲ πάντα περιείλησεν ὁ τοῦ Θεοῦ νόμος ὑπὲρ ἐπι- στροφῆς τῆς ψυχῆς. Μαρτυρίας γὰρ πρῶτον περι έχει και δικαιώματα καὶ ἐντολάς. Έπειτα τούτοις ἅπασιν ἐπήρτησεν, ὥσπερ βακτηρίαν ἐπιστρεπτικήν, τὸν φόβον, καὶ ἐπὶ πᾶσιν ὥσπερ κορωνίδα τὰ κρί- ματα ἐπέθηκε τοῦ Θεοῦ. Ἑκάστῳ δὲ τῶν εἰρημένων Ιδίωμα συνῆς· τῷ μὲν κατὰ πάντα γενικῷ ὠνομα- σμένῳ νόμῳ τὴν τῆς ψυχῆς ἐπιστροφήν· ὅπως δὲ επιστρέφει ψυχή, διὰ τῶν ἑξῆς παρίστησι, μαρτυ- ρίαν πιστὴν εἰπὼν δι᾿ ἧς σοφίζεται ὁ ἐν Χριστῷ νήσ πιος· ἔπειτα δικαιώματα Κυρίου, καὶ τούτων ιδίωμα προσθεὶς τὸ εἶναι αὐτὰ εὐθέα, καρπόν τε τοῖς μετα λαμβάνουσι παρέχοντα τὴν εὐφροσύνην. Καὶ ἐπὶ τούτοις ἐντολὴν Κυρίου, ἧς καὶ αὐτῆς τὸ ἰδίωμα παρ έστησεν, τηλαυγή φήσας αὐτὴν καὶ τῶν ὀφθαλμῶν τῆς ψυχῆς φωτιστικήν. Τῷ δὲ φόβῳ τοῦ Κυρίου συν ἥψεν τὴν ἁγνείαν, καὶ τῇ ἁγνείς τὴν διαρκὴ καὶ αἰώνιον ζωήν. Καὶ ἐπὶ πᾶσι καὶ μετὰ πάντα προσ- έθηκεν τὴν τοῦ Θεοῦ κρίσιν, συνῆψέ τε αὐτῇ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν δικαιοσύνην. Παραπτώματα τίς συνήσει; ἐκ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με, καὶ ἀπὸ ἀλλοτρίων φεῖσαι τῷ δούλῳ σου. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἀπὸ ἀλλοτρίων φεῖσαι τῷ δούλῳ σου, ὁ ᾿Ακύλας ἐξέδωκε· Καί γε ἀπὸ ὑπερη άνων συντήρησον τὸν δοῦλόν σου. Σφό- δρα ἀναγκαίως καὶ ταύτην ἐκπέμπων τὴν εὐχὴν, ὡς ἂν ῥυσθείη ἀπὸ ὑπερηφανίας. Ἐπειδὴ γὰρ τοῖς κατορ θοῦσι παρέπεται τις λογισμός πολλάκις υπερήφανος, επαιρομένης καὶ χαυνουμένης τῆς ψυχῆς ἐφ' οἷς ἑαυτῇ συνοἶδεν ἀγαθοῖς· εἶτα τῷ τῆς ὑπερηφανίας περιπεσούσα κακῷ, ἄλλῳ τρόπῳ τραχηλίζεται καὶ καταπίπτει· ὡς διὰ τοῦτο φάσκειν τὸν Ἀπόστολον· ἵνα μὴ τυπωθεὶς εἰς κρῖμα ἐμπέσῃ τοῦ διαβόλου ἀναγκαίως προειπών· Καὶ γὰρ ὁ δοῦλός σου φυ λάσσει αὐτὰ, καὶ φύλακα τῶν τοῦ Θεοῦ ἐντολῶν ἑαυτὸν εἰπὼν, ἱκετεύει ῥυσθῆναι ἀπὸ ὑπερηφανίας, καὶ ἐπιλέγει· Ἐὰν μή μου κατακυριεύσωσι, τότε ἄμωμος ἔσομαι, καὶ τότε καθαρισθήσομαι ἀπὸ ἁμαρτίας μεγάλης. Τέως μὲν γὰρ ἐπὶ τοῦ παρόντος εἰ καὶ φύλακα ἐμαυτὸν εἴρηκα τῶν τοῦ Θεοῦ παραγ γελμάτων, ἀλλ᾽ ἐπεὶ οὐδέπω συνοῖδα ἐμαυτῷ κεκαθα- ρισμένῳ ἐκ τῶν κρυφίων μου, ἔτι δ' ἀγωνιῷ καὶ περ φρόντικα ὡς ἂν ῥυσθείην ἀπὸ ὑπερηφανίας, εἰκότως φημί, ἅτε μηδέπω τὸ τέλειον καθορθώσας. Τότε ακρι (ως γνώσομαι ἐμαυτὸν ἄμωμον, καὶ τότε ἀπὸ μεγάλης καθαρισθήσομαι ἁμαρτίας, ἐπειδὰν μήτε τα κρύφια μου κατακυριεύσωσι, μήτε λογισμός ὑπερήφανος και ταδουλώσει με, ἢ πονηροί δαίμονες. Μεγάλην δὲ ή ἁμαρτίαν τὴν ἀποτελεσματικήν (1) φησιν. Εἰ γὰρ μὴ ἀπὸ τῶν κρυφίων μου καθαρισθείην, ἐπιμένοντα • Να COMMENTARIA IN PSALMOS. !01 A justificata in semetipsa, desiderabilia super abrum Τim. 111, 6. B C D et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et farum. Etenim servus tuus custodit ea, in custo- diendis illis retributio multa. Haec autem omnia complectitur lex Dei pro conversione animæ data. Nam primo testimonia, justificationes et præcepta continet. His deinde omnibus timorem appendit, quasi baculum ad convertendum opportunun : om- nibusque judicia Dei ceu coronidem adjunxit. Sin- gulis autem supradictorum suam addidit proprieta- tem, id est, legi quæ hic generatim effertur, con- versionem animæ. Quo pacto autem convertatur anima, in sequentibus aperit, quando testimonium fidele memorat, quo quivis infans in Christo, sa- piens efficitur. Deinde vero justificationes Domini, quibus item suam proprietatem adjicit, nimirum quod rectæ sint, ac sui participibus lætitiæ fru- ctum pariant. Ad hæc, præceptum Domini, cujus quoque proprietatem declaravit, dum lucidum di- cit esse, animæque oculos illuminare. Timori Do- mini subjunxit castitatem, et castitati perpetuam æternamque vitam. Demum supra omnia et post omnia judicium Dei addidit, cui veritatem et justi- tiam annectit. VERS. 13, 14. Delicta quis intelliget? ab occultis meis munda me, et ab alienis parce servo tuo. Illius loco, ab alienis parce servo tuo, Aquila edidit, et a super- bis custodi servum tuum. Admodum necesse fuit ut hanc emitteret orationem, quo a superbia liberare- tur. Quandoquidem eos, qui sese probe ac strenue gerunt, quædam plerumque superba cogitatio se- quitur; dum anima bonorum operum sibi conscia, extollitur ac magnifice de se sentit ; deinde vero in superbiæ malum delapsa, alia quoque ratione pro- sternitur ac decidit; ideoque ait Apostolus " : in superbiam elatus, in judicium incidat diaboli: ne- cessario sane postquam dixerat, etenim servus luus custodit ea, ac sese Dei præceptorum cultorem pro- fessus erat, eripi se rogat a superbia, atque sub- infert: Si mei non fuerint dominali, tunc imma- culatus ero, et tunc emundavor a delicto maximo. Etsi hactenus me atque in præsenti præceptorum Dei cultorem dixi; at cum me ab occultis meia purgatum nondum sciam, adhuc in certamine posi- tus, ac sollicitus ut a superbia cripiar, jure ac merito sic loquor, utpote qui nondum ad metam et ad perfectionem pertigerim. Tunc me plane imma- culatum noscam, tunc emundabor a delicto masi- mo, cum occulta mei non dominabuntur, cum su- perba cogitatio ac maligni demones me subditum non detinebunt. Maximum porro delictum vocat, apotelesmaticen, sive astrologiam judiciariam. Nan si ab occultis meis emundatus non fuerim, isthæc delicta in me permanentia in pravum quoddam fa- inferius excidisse. (1) Quæ hic de apotelesmatica dicuntur, cum sequentibus non congruunt. Quare subodoramur aliqua

οἱ δὲ πάλαι τὴν τῶν υἱῶν ἐσχηκότες κηδεμονίαν, τὴν κυνῶν προσηγορίαν ἐδέξαντο, ἅτε δὴ κυνῶν δίκην κατὰ τοῦ Δεσπότου λυττήσαντες. Περὶ τούτων ὁ μακάριος Παῦλος βοᾷ· Βλέπε τοὺς κύνας· βλέπετε τοὺς κακοὺς ἐργάτας· βλέπετε τὴν κατατομήν. Ὁ μέντοι προφητικὸς λόγος κύνας προςαγορεύσας ἔφη· Συναγωγὴ πονηρευομένων περιέσχον με· ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου, ἐξηρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου. Καὶ τοῦτο δὲ δῆλόν ἐστι καὶ σαφὲς καὶ τοῖς λίαν φιλονεικοῦσιν· ἀκούομεν γὰρ ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις αὑτοῦ τοῦ Κυρίου πρὸς τοὺς ἁγίους αὑτοῦ λέγοντος μαθητάς· Βλέπετε τὰς χεῖράς μου, καὶ τοὺς πόδας, ὅτι αὐτὸς ἐγώ εἰμι. Καὶ μέντοι καὶ τῷ Θωμᾷ τῶν ἥλων τοὺς τύπους ὑπέδειξε, καὶ τὴν ἀπὸ τῆς λόγχης πληγήν· τότε δὲ ἐξηρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου· τουτέστιν, οὕτω διέτειναν προσηλοῦντες, ὥστε ῥᾴδιον εἶναι τῷ βουλομένῳ καὶ τὸν τῶν ὀστῶν ἀριθμὸν διαγνῶναι. Αὐτοὶ δὲ κατενόησαν καὶ ἐπεῖδόν με· ἀντὶ τοῦ ἐπιτωθάζοντες καὶ γελῶντες· Διεμέρισαν τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμὸν ἔβαλον κλῆρον· καὶ τοῦτο δὲ σαφέστερον ἡ τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων ἱστορία διδάσκει.

ἐπὶ τὸ αὐτό· ἐπιθυμητὰ ὑπὲρ χρυσίον καὶ λίθον τίμιον πολύν, καὶ γλυκύτερα ὑπὲρ μέλι καὶ κη- ρίον. Καὶ γὰρ ὁ δοῦλός σου φυλάσσει αὐτὰ, ἐν τῷ φυλάσσειν αὐτὰ ἀνταπόδοσις πολλή. Ταῦτα δὲ πάντα περιείλησεν ὁ τοῦ Θεοῦ νόμος ὑπὲρ ἐπι- στροφῆς τῆς ψυχῆς. Μαρτυρίας γὰρ πρῶτον περι έχει και δικαιώματα καὶ ἐντολάς. Έπειτα τούτοις ἅπασιν ἐπήρτησεν, ὥσπερ βακτηρίαν ἐπιστρεπτικήν, τὸν φόβον, καὶ ἐπὶ πᾶσιν ὥσπερ κορωνίδα τὰ κρί- ματα ἐπέθηκε τοῦ Θεοῦ. Ἑκάστῳ δὲ τῶν εἰρημένων Ιδίωμα συνῆς· τῷ μὲν κατὰ πάντα γενικῷ ὠνομα- σμένῳ νόμῳ τὴν τῆς ψυχῆς ἐπιστροφήν· ὅπως δὲ επιστρέφει ψυχή, διὰ τῶν ἑξῆς παρίστησι, μαρτυ- ρίαν πιστὴν εἰπὼν δι᾿ ἧς σοφίζεται ὁ ἐν Χριστῷ νήσ πιος· ἔπειτα δικαιώματα Κυρίου, καὶ τούτων ιδίωμα προσθεὶς τὸ εἶναι αὐτὰ εὐθέα, καρπόν τε τοῖς μετα λαμβάνουσι παρέχοντα τὴν εὐφροσύνην. Καὶ ἐπὶ τούτοις ἐντολὴν Κυρίου, ἧς καὶ αὐτῆς τὸ ἰδίωμα παρ έστησεν, τηλαυγή φήσας αὐτὴν καὶ τῶν ὀφθαλμῶν τῆς ψυχῆς φωτιστικήν. Τῷ δὲ φόβῳ τοῦ Κυρίου συν ἥψεν τὴν ἁγνείαν, καὶ τῇ ἁγνείς τὴν διαρκὴ καὶ αἰώνιον ζωήν. Καὶ ἐπὶ πᾶσι καὶ μετὰ πάντα προσ- έθηκεν τὴν τοῦ Θεοῦ κρίσιν, συνῆψέ τε αὐτῇ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν δικαιοσύνην. Παραπτώματα τίς συνήσει; ἐκ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με, καὶ ἀπὸ ἀλλοτρίων φεῖσαι τῷ δούλῳ σου. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἀπὸ ἀλλοτρίων φεῖσαι τῷ δούλῳ σου, ὁ ᾿Ακύλας ἐξέδωκε· Καί γε ἀπὸ ὑπερη άνων συντήρησον τὸν δοῦλόν σου. Σφό- δρα ἀναγκαίως καὶ ταύτην ἐκπέμπων τὴν εὐχὴν, ὡς ἂν ῥυσθείη ἀπὸ ὑπερηφανίας. Ἐπειδὴ γὰρ τοῖς κατορ θοῦσι παρέπεται τις λογισμός πολλάκις υπερήφανος, επαιρομένης καὶ χαυνουμένης τῆς ψυχῆς ἐφ' οἷς ἑαυτῇ συνοἶδεν ἀγαθοῖς· εἶτα τῷ τῆς ὑπερηφανίας περιπεσούσα κακῷ, ἄλλῳ τρόπῳ τραχηλίζεται καὶ καταπίπτει· ὡς διὰ τοῦτο φάσκειν τὸν Ἀπόστολον· ἵνα μὴ τυπωθεὶς εἰς κρῖμα ἐμπέσῃ τοῦ διαβόλου ἀναγκαίως προειπών· Καὶ γὰρ ὁ δοῦλός σου φυ λάσσει αὐτὰ, καὶ φύλακα τῶν τοῦ Θεοῦ ἐντολῶν ἑαυτὸν εἰπὼν, ἱκετεύει ῥυσθῆναι ἀπὸ ὑπερηφανίας, καὶ ἐπιλέγει· Ἐὰν μή μου κατακυριεύσωσι, τότε ἄμωμος ἔσομαι, καὶ τότε καθαρισθήσομαι ἀπὸ ἁμαρτίας μεγάλης. Τέως μὲν γὰρ ἐπὶ τοῦ παρόντος εἰ καὶ φύλακα ἐμαυτὸν εἴρηκα τῶν τοῦ Θεοῦ παραγ γελμάτων, ἀλλ᾽ ἐπεὶ οὐδέπω συνοῖδα ἐμαυτῷ κεκαθα- ρισμένῳ ἐκ τῶν κρυφίων μου, ἔτι δ' ἀγωνιῷ καὶ περ φρόντικα ὡς ἂν ῥυσθείην ἀπὸ ὑπερηφανίας, εἰκότως φημί, ἅτε μηδέπω τὸ τέλειον καθορθώσας. Τότε ακρι (ως γνώσομαι ἐμαυτὸν ἄμωμον, καὶ τότε ἀπὸ μεγάλης καθαρισθήσομαι ἁμαρτίας, ἐπειδὰν μήτε τα κρύφια μου κατακυριεύσωσι, μήτε λογισμός ὑπερήφανος και ταδουλώσει με, ἢ πονηροί δαίμονες. Μεγάλην δὲ ή ἁμαρτίαν τὴν ἀποτελεσματικήν (1) φησιν. Εἰ γὰρ μὴ ἀπὸ τῶν κρυφίων μου καθαρισθείην, ἐπιμένοντα • Να COMMENTARIA IN PSALMOS. !01 A justificata in semetipsa, desiderabilia super abrum Τim. 111, 6. B C D et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et farum. Etenim servus tuus custodit ea, in custo- diendis illis retributio multa. Haec autem omnia complectitur lex Dei pro conversione animæ data. Nam primo testimonia, justificationes et præcepta continet. His deinde omnibus timorem appendit, quasi baculum ad convertendum opportunun : om- nibusque judicia Dei ceu coronidem adjunxit. Sin- gulis autem supradictorum suam addidit proprieta- tem, id est, legi quæ hic generatim effertur, con- versionem animæ. Quo pacto autem convertatur anima, in sequentibus aperit, quando testimonium fidele memorat, quo quivis infans in Christo, sa- piens efficitur. Deinde vero justificationes Domini, quibus item suam proprietatem adjicit, nimirum quod rectæ sint, ac sui participibus lætitiæ fru- ctum pariant. Ad hæc, præceptum Domini, cujus quoque proprietatem declaravit, dum lucidum di- cit esse, animæque oculos illuminare. Timori Do- mini subjunxit castitatem, et castitati perpetuam æternamque vitam. Demum supra omnia et post omnia judicium Dei addidit, cui veritatem et justi- tiam annectit. VERS. 13, 14. Delicta quis intelliget? ab occultis meis munda me, et ab alienis parce servo tuo. Illius loco, ab alienis parce servo tuo, Aquila edidit, et a super- bis custodi servum tuum. Admodum necesse fuit ut hanc emitteret orationem, quo a superbia liberare- tur. Quandoquidem eos, qui sese probe ac strenue gerunt, quædam plerumque superba cogitatio se- quitur; dum anima bonorum operum sibi conscia, extollitur ac magnifice de se sentit ; deinde vero in superbiæ malum delapsa, alia quoque ratione pro- sternitur ac decidit; ideoque ait Apostolus " : in superbiam elatus, in judicium incidat diaboli: ne- cessario sane postquam dixerat, etenim servus luus custodit ea, ac sese Dei præceptorum cultorem pro- fessus erat, eripi se rogat a superbia, atque sub- infert: Si mei non fuerint dominali, tunc imma- culatus ero, et tunc emundavor a delicto maximo. Etsi hactenus me atque in præsenti præceptorum Dei cultorem dixi; at cum me ab occultis meia purgatum nondum sciam, adhuc in certamine posi- tus, ac sollicitus ut a superbia cripiar, jure ac merito sic loquor, utpote qui nondum ad metam et ad perfectionem pertigerim. Tunc me plane imma- culatum noscam, tunc emundabor a delicto masi- mo, cum occulta mei non dominabuntur, cum su- perba cogitatio ac maligni demones me subditum non detinebunt. Maximum porro delictum vocat, apotelesmaticen, sive astrologiam judiciariam. Nan si ab occultis meis emundatus non fuerim, isthæc delicta in me permanentia in pravum quoddam fa- inferius excidisse. (1) Quæ hic de apotelesmatica dicuntur, cum sequentibus non congruunt. Quare subodoramur aliqua

Οἱ φοβούμενοι τὸν Θεὸν, αἰνέσατε αὐτόν· ἅπαν τὸ σπέρμα Ἰακὼβ, δοξάσατε αὐτόν· φοβηθήτωσαν αὐτὸν ἅπαν τὸ σπέρμα Ἰσραήλ. Τοῦ παντὸς Ἰουδαίων ἔθνους εἰς τρία τάγματα διῃρημένου, πρῶτον μὲν εἰς τὸ κοινὸν πλῆθος τοῦ ἔθνους, ὅπερ ἐκαλεῖτο Ἰσραήλ· ἔπειτα εἰς τὸ ἱερατικὸν, ὅπερ ἦν οἶκος Ἀαρὼν, καὶ τρίτον εἰς τὸ τῶν ἱερέων ὑπηρετικὸν, ὅπερ ἦν οἶκος Λευί̈. Τὰ τρία καταριθμησάμενος ἕτερος ψαλμὸς, ἕτερον τάγμα τέταρτον παρὰ τὰ προειρημένα εἰσάγει, τὸ τῶν φοβουμένων τὸν Κύριον. Τοῦτο δὲ ἦν τὸ ἐξ ἐθνῶν ἐπὶ τὸν Θεὸν ἐπιστρεφόντων. Ἔφη γάρ· Οἶκος Ἰσραὴλ, εὐλογήσατε τὸν Κύριον· ὁμοίως δὲ καὶ οἶκος Ἀαρὼν, καὶ οἶκος Λευί̈· ἐπὶ τέλει δὲ οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον. Ἀλλ’ ἐν τούτῳ μὲν προετάττοντο τῶν φοβουμένων τὸν Κύριον οἱ ἐκ τοῦ Ἰσραήλ· ἐνταῦθα δὲ μετὰ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σωτῆρος προτάττονται τοῦ Ἰσραὴλ οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον. Ἔδει γὰρ, εἰρηκότος αὐτοῦ· Διηγήσομαι τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ἐν μέσῳ Ἐκκλησίας ὑμνήσω σε· τὸν ὕμνον πρώτοις παραδοθῆναι τοῖς τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ. Οὗτοι δὲ ἦσαν οἱ ἐξ ἐθνῶν δι’ αὐτὸν σεσωσμένοι· οὓς δὴ σημαίνει λέγων·

ἐπὶ τὸ αὐτό· ἐπιθυμητὰ ὑπὲρ χρυσίον καὶ λίθον τίμιον πολύν, καὶ γλυκύτερα ὑπὲρ μέλι καὶ κη- ρίον. Καὶ γὰρ ὁ δοῦλός σου φυλάσσει αὐτὰ, ἐν τῷ φυλάσσειν αὐτὰ ἀνταπόδοσις πολλή. Ταῦτα δὲ πάντα περιείλησεν ὁ τοῦ Θεοῦ νόμος ὑπὲρ ἐπι- στροφῆς τῆς ψυχῆς. Μαρτυρίας γὰρ πρῶτον περι έχει και δικαιώματα καὶ ἐντολάς. Έπειτα τούτοις ἅπασιν ἐπήρτησεν, ὥσπερ βακτηρίαν ἐπιστρεπτικήν, τὸν φόβον, καὶ ἐπὶ πᾶσιν ὥσπερ κορωνίδα τὰ κρί- ματα ἐπέθηκε τοῦ Θεοῦ. Ἑκάστῳ δὲ τῶν εἰρημένων Ιδίωμα συνῆς· τῷ μὲν κατὰ πάντα γενικῷ ὠνομα- σμένῳ νόμῳ τὴν τῆς ψυχῆς ἐπιστροφήν· ὅπως δὲ επιστρέφει ψυχή, διὰ τῶν ἑξῆς παρίστησι, μαρτυ- ρίαν πιστὴν εἰπὼν δι᾿ ἧς σοφίζεται ὁ ἐν Χριστῷ νήσ πιος· ἔπειτα δικαιώματα Κυρίου, καὶ τούτων ιδίωμα προσθεὶς τὸ εἶναι αὐτὰ εὐθέα, καρπόν τε τοῖς μετα λαμβάνουσι παρέχοντα τὴν εὐφροσύνην. Καὶ ἐπὶ τούτοις ἐντολὴν Κυρίου, ἧς καὶ αὐτῆς τὸ ἰδίωμα παρ έστησεν, τηλαυγή φήσας αὐτὴν καὶ τῶν ὀφθαλμῶν τῆς ψυχῆς φωτιστικήν. Τῷ δὲ φόβῳ τοῦ Κυρίου συν ἥψεν τὴν ἁγνείαν, καὶ τῇ ἁγνείς τὴν διαρκὴ καὶ αἰώνιον ζωήν. Καὶ ἐπὶ πᾶσι καὶ μετὰ πάντα προσ- έθηκεν τὴν τοῦ Θεοῦ κρίσιν, συνῆψέ τε αὐτῇ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν δικαιοσύνην. Παραπτώματα τίς συνήσει; ἐκ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με, καὶ ἀπὸ ἀλλοτρίων φεῖσαι τῷ δούλῳ σου. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἀπὸ ἀλλοτρίων φεῖσαι τῷ δούλῳ σου, ὁ ᾿Ακύλας ἐξέδωκε· Καί γε ἀπὸ ὑπερη άνων συντήρησον τὸν δοῦλόν σου. Σφό- δρα ἀναγκαίως καὶ ταύτην ἐκπέμπων τὴν εὐχὴν, ὡς ἂν ῥυσθείη ἀπὸ ὑπερηφανίας. Ἐπειδὴ γὰρ τοῖς κατορ θοῦσι παρέπεται τις λογισμός πολλάκις υπερήφανος, επαιρομένης καὶ χαυνουμένης τῆς ψυχῆς ἐφ' οἷς ἑαυτῇ συνοἶδεν ἀγαθοῖς· εἶτα τῷ τῆς ὑπερηφανίας περιπεσούσα κακῷ, ἄλλῳ τρόπῳ τραχηλίζεται καὶ καταπίπτει· ὡς διὰ τοῦτο φάσκειν τὸν Ἀπόστολον· ἵνα μὴ τυπωθεὶς εἰς κρῖμα ἐμπέσῃ τοῦ διαβόλου ἀναγκαίως προειπών· Καὶ γὰρ ὁ δοῦλός σου φυ λάσσει αὐτὰ, καὶ φύλακα τῶν τοῦ Θεοῦ ἐντολῶν ἑαυτὸν εἰπὼν, ἱκετεύει ῥυσθῆναι ἀπὸ ὑπερηφανίας, καὶ ἐπιλέγει· Ἐὰν μή μου κατακυριεύσωσι, τότε ἄμωμος ἔσομαι, καὶ τότε καθαρισθήσομαι ἀπὸ ἁμαρτίας μεγάλης. Τέως μὲν γὰρ ἐπὶ τοῦ παρόντος εἰ καὶ φύλακα ἐμαυτὸν εἴρηκα τῶν τοῦ Θεοῦ παραγ γελμάτων, ἀλλ᾽ ἐπεὶ οὐδέπω συνοῖδα ἐμαυτῷ κεκαθα- ρισμένῳ ἐκ τῶν κρυφίων μου, ἔτι δ' ἀγωνιῷ καὶ περ φρόντικα ὡς ἂν ῥυσθείην ἀπὸ ὑπερηφανίας, εἰκότως φημί, ἅτε μηδέπω τὸ τέλειον καθορθώσας. Τότε ακρι (ως γνώσομαι ἐμαυτὸν ἄμωμον, καὶ τότε ἀπὸ μεγάλης καθαρισθήσομαι ἁμαρτίας, ἐπειδὰν μήτε τα κρύφια μου κατακυριεύσωσι, μήτε λογισμός ὑπερήφανος και ταδουλώσει με, ἢ πονηροί δαίμονες. Μεγάλην δὲ ή ἁμαρτίαν τὴν ἀποτελεσματικήν (1) φησιν. Εἰ γὰρ μὴ ἀπὸ τῶν κρυφίων μου καθαρισθείην, ἐπιμένοντα • Να COMMENTARIA IN PSALMOS. !01 A justificata in semetipsa, desiderabilia super abrum Τim. 111, 6. B C D et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et farum. Etenim servus tuus custodit ea, in custo- diendis illis retributio multa. Haec autem omnia complectitur lex Dei pro conversione animæ data. Nam primo testimonia, justificationes et præcepta continet. His deinde omnibus timorem appendit, quasi baculum ad convertendum opportunun : om- nibusque judicia Dei ceu coronidem adjunxit. Sin- gulis autem supradictorum suam addidit proprieta- tem, id est, legi quæ hic generatim effertur, con- versionem animæ. Quo pacto autem convertatur anima, in sequentibus aperit, quando testimonium fidele memorat, quo quivis infans in Christo, sa- piens efficitur. Deinde vero justificationes Domini, quibus item suam proprietatem adjicit, nimirum quod rectæ sint, ac sui participibus lætitiæ fru- ctum pariant. Ad hæc, præceptum Domini, cujus quoque proprietatem declaravit, dum lucidum di- cit esse, animæque oculos illuminare. Timori Do- mini subjunxit castitatem, et castitati perpetuam æternamque vitam. Demum supra omnia et post omnia judicium Dei addidit, cui veritatem et justi- tiam annectit. VERS. 13, 14. Delicta quis intelliget? ab occultis meis munda me, et ab alienis parce servo tuo. Illius loco, ab alienis parce servo tuo, Aquila edidit, et a super- bis custodi servum tuum. Admodum necesse fuit ut hanc emitteret orationem, quo a superbia liberare- tur. Quandoquidem eos, qui sese probe ac strenue gerunt, quædam plerumque superba cogitatio se- quitur; dum anima bonorum operum sibi conscia, extollitur ac magnifice de se sentit ; deinde vero in superbiæ malum delapsa, alia quoque ratione pro- sternitur ac decidit; ideoque ait Apostolus " : in superbiam elatus, in judicium incidat diaboli: ne- cessario sane postquam dixerat, etenim servus luus custodit ea, ac sese Dei præceptorum cultorem pro- fessus erat, eripi se rogat a superbia, atque sub- infert: Si mei non fuerint dominali, tunc imma- culatus ero, et tunc emundavor a delicto maximo. Etsi hactenus me atque in præsenti præceptorum Dei cultorem dixi; at cum me ab occultis meia purgatum nondum sciam, adhuc in certamine posi- tus, ac sollicitus ut a superbia cripiar, jure ac merito sic loquor, utpote qui nondum ad metam et ad perfectionem pertigerim. Tunc me plane imma- culatum noscam, tunc emundabor a delicto masi- mo, cum occulta mei non dominabuntur, cum su- perba cogitatio ac maligni demones me subditum non detinebunt. Maximum porro delictum vocat, apotelesmaticen, sive astrologiam judiciariam. Nan si ab occultis meis emundatus non fuerim, isthæc delicta in me permanentia in pravum quoddam fa- inferius excidisse. (1) Quæ hic de apotelesmatica dicuntur, cum sequentibus non congruunt. Quare subodoramur aliqua

PG 23:211Οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον, αἰνέσατε αὐτόν. Σφόδρα ἀκριβῶς τοῖς μὲν ἑαυτοῦ ἀδελφοῖς καὶ μαθηταῖς τὸ ὄνομα διηγεῖσθαι τὸ πατρικὸν, ὡς ἂν κρείττοσι καὶ δυνατωτέροις, ἐπαγγέλλεται· ἐπὶ δὲ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ καὶ τοῦ πλήθους τοῦ λαοῦ οὐκέτι τὸ πατρικὸν ὄνομα παραδίδωσιν· οὐ γὰρ ἐχώρουν οὗτοι· ὕμνον δὲ αὐτοὺς διδάσκει· ἔπειτα τῷ σπέρματι Ἰακὼβ προςτάττει δοξάζειν αὐτὸν, δεύτερον τάγμα τιθεὶς τὸ Ἰουδαϊκὸν, μετὰ τὸν ἐξ ἐθνῶν λαόν· οὓς καὶ ὀνομάζει οὐκ Ἰακὼβ, ἀλλὰ σπέρμα Ἰακὼβ καὶ Ἰσραὴλ, σφόδρα ἀκριβῶς διὰ τὴν ἐκ τοῦ πατριάρχου γένεσιν. Οὐ γὰρ διὰ τὸν ζῆλον τὸν πατρικὸν, οὐδὲ διὰ τὴν πρὸς τὸν πατέρα ὁμοίωσιν ἄξιοι ἦσαν κεκλῆσθαι Ἰακὼβ, ἀλλὰ τοῦ σπέρματος ἕνεκεν τοῦτον ἐχρημάτιζον τὸν τρόπον· Ὅτι οὐκ ἐξουδένωσεν οὐδὲ προσώχθισε τῇ δεήσει τοῦ πτωχοῦ· οὐδὲ ἀπέστρεψε τὸ πρόςωπον αὐτοῦ ἀπ’ ἐμοῦ, καὶ ἐν τῷ κεκραγέναι με πρὸς αὐτὸν εἰσήκουσέ μου. Φάγονται πένητες καὶ ἐμπλησθήσονται, καὶ αἰνέσουσι Κύριον οἱ ἐκζητοῦντες αὐτὸν, ζήσονται αἱ καρδίαι αὐτῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Ἐνταῦθα μέν φησι φάγονται· ὑποκαταβὰς δὲ, ἔφαγον, καὶ προσεκύνησαν πάντες οἱ πίονες τῆς γῆς.

Α ταῦτα τὰ παραπτώματα εἰς πρᾶξιν φαύλην μετα- φέρει, καὶ γίνομαι ὑπεύθυνος ἁμαρτία μεγάλη. Καὶ ἔσονται εἰς εὐδοκίαν τὰ λόγια τοῦ στόμα τός μου. Οταν ταῦτά μοι ὑπαρχθῇ παρὰ σοῦ, τὰ λόγια τοῦ στόματός μου & προήνεγκα εὐχόμενός σοι, ὑμνῶν σε, εὐχαριστῶν σοι, εἰς εὐδοκίαν ἔσται. Εἰς εὐδοκίαν δέ ἐστιν τὰ λόγια τὰ ἀποδοχῆς ἄξια. Καὶ ἡ μελέτη τῆς καρδίας μου ἐνώπιόν σου ἐστὶ διὰ παντός. Η μελέτη τοῦ διανοητικοῦ μου, γινομένη ἐν λογισμοῖς καὶ νοήσεσιν, ἐκτὸς οὖσα παντὸς μώμου, ἐνώπιόν σου τυγχάνει διὰ παντός. Τὸ μέντοι τῆς μετ λέτης ἄμεμπτον οὐκ ἄλλοθεν ἢ ἐκ σοῦ ὑπῆρχται, καθαρίσαντός με ἀπὸ τῶν κρυφίων μου. Κύριε, βοηθέ μου καὶ λυτρωτά μου. Σοῦ βοηθοῦν- τος, ὦ δέσποτα, οὐδενὶ ὑποπίπτω τῶν πνευματικῶς Β προσπολεμούντων. Εἰ δὲ καὶ παρ' ἐμὴν ἀπροσεξίαν ἁλῶναι τοῖς ἐναντίοις συμβῇ, σύ με ἐκ τῶν κρατησάν των λυτροῦσαι, ἅμα βοηθὸς καὶ λυτρωτής ευρισκό μένος. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΘ'. Ἐπακούσαι σου Κύριος ἐν ἡμέρᾳ θλίψεως, ὑπερασπίσαι σου τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Ἐξ- ἀποστείλαι σοι βοήθειαν ἐξ ἁγίου, καὶ ἐκ Σιὼν ἀντιλάβοιτό σου. Μνησθείη πάσης θυσίας σου, καὶ τὸ ὁλοκαύτωμά σου πιανάτω. Διάψαλμα. Ἔστι μὲν τῷ Δαυΐδ ἀνακείμενος ὁ ψαλμός, κατὰ τὴν προ- γραφήν. Ἐπίστησον δὲ μήποτε ὡς πρὸς τὴν ἱστορία εὐχή τις ἦν αὐτὴ συνεργὸς ταῖς τοῦ Δαυΐδ ἱκετηρίαις. δεομένου τε καὶ ἀντιβολοῦντος διὰ προσευχῆς τυχεῖ Θεοῦ Σωτῆρος πρὸς ἐχθροὺς καὶ πολεμίους παρατατ τομένου. Εἰκὸς γὰρ ἦν αὐτῷ ταῦτα πράττοντι χορὸν ἁγίων ἀγγέλων ἢ καὶ θεοφιλῶν ἀνδρῶν, αὐτῶν δὴ τῶν ἱερῶν καὶ λειτουργῶν τοῦ Θεοῦ τὰ προκείμενα πάντα συνεύχεσθαι αὐτῷ καὶ λέγειν· Ἐπακούσαι σου Κύριος ἐν ἡμέρᾳ θλίψεως, καὶ τὰ ἑξῆς· τό τε δὲ, Καὶ παρασταίη σοι τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ ᾿Ιακώβ. Ἀπαρκεῖ γὰρ αὐτὴ ἡ ἐπίκλησις καὶ ἡ προσηγορία πρὸς ἄμυναν παντὸς ἐναντίου. Ταῦτα δὲ οὐ μόνῳ τῷ Δαυΐδ, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ καθ᾿ ὁμοίωσιν ἐκείνου τὰς δι' εὐχῶν ἀναπέμποντι τῷ Θεῷ νοερὰς καὶ καθαρὰς θυσίας, δυνάμεις ἁγίας, καὶ ἀγγέλων ἱερῶν χορούς, εἰκὸς ἂν εἴη συνεύχεσθαι καὶ ἐπεύχεσθαι. καὶ Δώη σοι Κύριος κατὰ τὴν καρδίαν σου, πᾶσαν τὴν βουλήν σου πληρώσαι. Αγαλλιασό- μεθα ἐν τῷ σωτηρίῳ σου, καὶ ἐν τῷ ὀνόματι Θεοῦ ἡμῶν μεγαλυνθησόμεθα. Πληρώσαι Κύριος πάντα τὰ αἰτήματά σου· νῦν ἔγνων, ὅτι ἔσωσε Κύριος τὸν Χριστὸν αὐτοῦ. Ἀπὸ τοῦ διαψάλματος οἱ εὐ ξάμενοι προφητεύουσιν, αὐτῷ τὸν Θεὸν δώσειν, ᾧ τὰς λογικὰς θυσίας προσήνεγκεν, ὅσα κατὰ διάνοιαν ᾔτησε, καὶ πλήρωσιν τῇ βουλῇ, ἢ ὅτι μὴ ἀλλότρια Θεοῦ τὰ βεβουλευμένα. Συναπολαύσομεν δέ σοι, φασί, τῶν ἀγαθῶν, ἀγαλλιώμενοι τῷ σωτηρίῳ τῷ σῷ· ἔγνωμεν γὰρ ἐξ ἁγίου Πνεύματος τὸ ἐκ σοῦ γενησό μενον γέννημα πάντων ἀνθρώπων σωτήριον· ἐφ᾽ ᾧ καὶ ἡμεῖς μεγαλυνθησόμεθα ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Ἔστω δέ σου καὶ τὰ αἰτήματα· καὶ γὰρ ἄξια ταῦτα Θεοῦ. EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. cinus me conjicient, eroque magno peccato obno- xius. VERS. 15. El erunt in beneplacitum eloquia oris mei. Cum hæc mihi abs te collata fuerint, tunc elu- quia oris inei, quæ precando, te hymnis celebran- do, gratias tibi agendo obtuli, placita tibi erunt. Ea vero placita eloquia sunt, quæ approbatione et laude digna. Et meditatio cordis mei in conspectu tuo est semper. Meditatio mentis meæ, quæ in cogita- tionibus et animi sensibus perficitur, cum sit omni culpa immunis, in conspectu tuo est semper. Me- ditatio sane non aliunde quam abs te inculpata esse valet, qui me ab occultis meis emundasti. Te opi- Domine, adjutor meus et redemptor meus. tulante, Domine, a nemine adversum me spirita- liter bellante prosternar. Quod si casu eveniar ut inconsideratione mea ab adversariis intercipiat, tu me e manibus eorum redimas, qui una adjutor ac redemptor esse deprehenderis. VERS. - 4. Exaudiat te Dominus in die tribu- lationis, protegat te nomen Dei Jacob. Mittat tibi auxilium de sancto, et de Sion tueatur te. Memor sit omnis sacrificii tui, et holocaustum tuum pingue fiat. Diapsalma. Psalmus quidem, ut inscriptione fer- tur, Davidi attribuitur: animo autem reputes, num si historia spectetur, alia sit cujuspiam oratio, quæ Davidis supplicationum adjutrix sit. Qui David ro- gat obsecratque, ut Deus sibi servator assistat, ac contra inimicos secum decertet. Verisimile quippe est, ei his incumbenti chorum sanctorum angelo- rum, religiosorum hominum, sacrorumque Dei mi- nistrorum adesse, una cum illo precari, et hæc omnia simul proferre: Exaudiat te Dominus in die tribulationis, et caetera; atque illud item : Et adsit tibi nomen Dei Jacob. Est enim talis invocatio et com- pellatio ad propulsandos omnes inimicos satis. Hæc non soli Davidi competunt; sed etiam cuilibet alteri, qui in simili casu per orationem spiritualia et pura Deo sacrificia emittit; cui, ut par est, sacræ illæ virtutes, et sanctorum angelorum chori una adsunt, orationum ac deprecationum socii et adjutores. VERS. 5-7. Tribuat tibi Dominus secundum cor tuum, et omne consilium tuum confirmet. Læta- bimur in salutari tuo, et in nomine Domini Dei no- stri magnificabimur. Impleat Dominus omnes petitio- nes tuas : nunc cognovi quoniam salvum fecit Domi- nus Christum suum. A diapsalmate orsi qui precan- tur, prophetiam emittunt; quod ei qui rationabilia illa sacrificia obtulit, ea omnia largiturus sit Deus quæ mente et animo postulavit ; et consilium ejus perfecturus, si quidem non fuerit ipsis Dei consiliis alienum. lis, inquiunt, tecum bonis fruemur, lata- bimurque in salutari tuo: gnari quippe sumus, Spiritu sancto revelante, prolem illam ex te pro- dituram, universorum hominum salutare futuram. Qua in re nos quoque in nomine Domini Dei nostri magnificabimur. Impleantur etiam petitiones tuæ : ipsæ quippe Deo dignæ sunt. C D 1. IN FINEM, PSALMUS DAVID XIX.

Ἀλλ’ ὅτε μὲν ἔφαγον, πίονες ἐγένοντο· πρὸ δὲ τοῦ φαγεῖν πένητες ὠνομάζοντο· οὓς ἐπαγγέλλεται βρώσει χρήσασθαι τῇ ὑπ’ αὐτοῦ χορηγηθησομένῃ. Φάγονται γὰρ, φησὶ, πένητες. Οὗτοι δὲ ἦσαν οὓς καὶ ἐν τοῖς μακαρισμοῖς προτάττει τῶν λοιπῶν φάσκων· Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν· οἷς καὶ τὰ ἑξῆς ἐπηγγείλατο λέγων· Μακάριοι οἱ πεινῶντες καὶ διψῶντες τὴν δικαιοσύνην, ὅτι αὐτοὶ χορτασθήσονται. Ἐπειδὰν δὲ φάγωσι, φησὶν, οἱ πένητες, καὶ φαγόντες ἐμπλησθῶσιν, ἢ κορεσθῶσιν, κατὰ τὸν Σύμμαχον, τότε αἰνέσουσι Κύριον ἐκζητοῦντες αὐτόν· φαγόντες δὲ τὴν ὑπ’ αὐτοῦ δοθεῖσαν αὐτοῖς βρῶσιν, καὶ ζητήσαντες αὐτὸν, μέγαν ἕξουσι καρπὸν τὸν ἑξῆς δηλούμενον· Ζήσονται γὰρ αἱ καρδίαι αὐτῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Ὁ γὰρ ἄρτος ζωῆς, ὁ ὑπ’ αὐτοῦ χορηγηθεὶς αὐτοῖς, αἴτιος αὐτοῖς ἔσται ἀθανασίας καὶ ζωῆς αἰωνίου, καθὼς ἐδίδαξεν αὐτὸς εἰπών· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ζωῆς ὁ καταβαίνων ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ διδοὺς ζωὴν τῷ κόσμῳ· καὶ πάλιν· Ἐάν τις φάγῃ ἐκ τοῦ ἐμοῦ ἄρτου, ζήσεται εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ τὰ ἑξῆς. Ὁρᾷς ὅπως συνᾴδει ταῦτα τῷ φάσκοντι ψαλμῷ· Φάγονται πένητες καὶ ἐμπλησθήσονται·

Α ταῦτα τὰ παραπτώματα εἰς πρᾶξιν φαύλην μετα- φέρει, καὶ γίνομαι ὑπεύθυνος ἁμαρτία μεγάλη. Καὶ ἔσονται εἰς εὐδοκίαν τὰ λόγια τοῦ στόμα τός μου. Οταν ταῦτά μοι ὑπαρχθῇ παρὰ σοῦ, τὰ λόγια τοῦ στόματός μου & προήνεγκα εὐχόμενός σοι, ὑμνῶν σε, εὐχαριστῶν σοι, εἰς εὐδοκίαν ἔσται. Εἰς εὐδοκίαν δέ ἐστιν τὰ λόγια τὰ ἀποδοχῆς ἄξια. Καὶ ἡ μελέτη τῆς καρδίας μου ἐνώπιόν σου ἐστὶ διὰ παντός. Η μελέτη τοῦ διανοητικοῦ μου, γινομένη ἐν λογισμοῖς καὶ νοήσεσιν, ἐκτὸς οὖσα παντὸς μώμου, ἐνώπιόν σου τυγχάνει διὰ παντός. Τὸ μέντοι τῆς μετ λέτης ἄμεμπτον οὐκ ἄλλοθεν ἢ ἐκ σοῦ ὑπῆρχται, καθαρίσαντός με ἀπὸ τῶν κρυφίων μου. Κύριε, βοηθέ μου καὶ λυτρωτά μου. Σοῦ βοηθοῦν- τος, ὦ δέσποτα, οὐδενὶ ὑποπίπτω τῶν πνευματικῶς Β προσπολεμούντων. Εἰ δὲ καὶ παρ' ἐμὴν ἀπροσεξίαν ἁλῶναι τοῖς ἐναντίοις συμβῇ, σύ με ἐκ τῶν κρατησάν των λυτροῦσαι, ἅμα βοηθὸς καὶ λυτρωτής ευρισκό μένος. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΘ'. Ἐπακούσαι σου Κύριος ἐν ἡμέρᾳ θλίψεως, ὑπερασπίσαι σου τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Ἐξ- ἀποστείλαι σοι βοήθειαν ἐξ ἁγίου, καὶ ἐκ Σιὼν ἀντιλάβοιτό σου. Μνησθείη πάσης θυσίας σου, καὶ τὸ ὁλοκαύτωμά σου πιανάτω. Διάψαλμα. Ἔστι μὲν τῷ Δαυΐδ ἀνακείμενος ὁ ψαλμός, κατὰ τὴν προ- γραφήν. Ἐπίστησον δὲ μήποτε ὡς πρὸς τὴν ἱστορία εὐχή τις ἦν αὐτὴ συνεργὸς ταῖς τοῦ Δαυΐδ ἱκετηρίαις. δεομένου τε καὶ ἀντιβολοῦντος διὰ προσευχῆς τυχεῖ Θεοῦ Σωτῆρος πρὸς ἐχθροὺς καὶ πολεμίους παρατατ τομένου. Εἰκὸς γὰρ ἦν αὐτῷ ταῦτα πράττοντι χορὸν ἁγίων ἀγγέλων ἢ καὶ θεοφιλῶν ἀνδρῶν, αὐτῶν δὴ τῶν ἱερῶν καὶ λειτουργῶν τοῦ Θεοῦ τὰ προκείμενα πάντα συνεύχεσθαι αὐτῷ καὶ λέγειν· Ἐπακούσαι σου Κύριος ἐν ἡμέρᾳ θλίψεως, καὶ τὰ ἑξῆς· τό τε δὲ, Καὶ παρασταίη σοι τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ ᾿Ιακώβ. Ἀπαρκεῖ γὰρ αὐτὴ ἡ ἐπίκλησις καὶ ἡ προσηγορία πρὸς ἄμυναν παντὸς ἐναντίου. Ταῦτα δὲ οὐ μόνῳ τῷ Δαυΐδ, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ καθ᾿ ὁμοίωσιν ἐκείνου τὰς δι' εὐχῶν ἀναπέμποντι τῷ Θεῷ νοερὰς καὶ καθαρὰς θυσίας, δυνάμεις ἁγίας, καὶ ἀγγέλων ἱερῶν χορούς, εἰκὸς ἂν εἴη συνεύχεσθαι καὶ ἐπεύχεσθαι. καὶ Δώη σοι Κύριος κατὰ τὴν καρδίαν σου, πᾶσαν τὴν βουλήν σου πληρώσαι. Αγαλλιασό- μεθα ἐν τῷ σωτηρίῳ σου, καὶ ἐν τῷ ὀνόματι Θεοῦ ἡμῶν μεγαλυνθησόμεθα. Πληρώσαι Κύριος πάντα τὰ αἰτήματά σου· νῦν ἔγνων, ὅτι ἔσωσε Κύριος τὸν Χριστὸν αὐτοῦ. Ἀπὸ τοῦ διαψάλματος οἱ εὐ ξάμενοι προφητεύουσιν, αὐτῷ τὸν Θεὸν δώσειν, ᾧ τὰς λογικὰς θυσίας προσήνεγκεν, ὅσα κατὰ διάνοιαν ᾔτησε, καὶ πλήρωσιν τῇ βουλῇ, ἢ ὅτι μὴ ἀλλότρια Θεοῦ τὰ βεβουλευμένα. Συναπολαύσομεν δέ σοι, φασί, τῶν ἀγαθῶν, ἀγαλλιώμενοι τῷ σωτηρίῳ τῷ σῷ· ἔγνωμεν γὰρ ἐξ ἁγίου Πνεύματος τὸ ἐκ σοῦ γενησό μενον γέννημα πάντων ἀνθρώπων σωτήριον· ἐφ᾽ ᾧ καὶ ἡμεῖς μεγαλυνθησόμεθα ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Ἔστω δέ σου καὶ τὰ αἰτήματα· καὶ γὰρ ἄξια ταῦτα Θεοῦ. EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. cinus me conjicient, eroque magno peccato obno- xius. VERS. 15. El erunt in beneplacitum eloquia oris mei. Cum hæc mihi abs te collata fuerint, tunc elu- quia oris inei, quæ precando, te hymnis celebran- do, gratias tibi agendo obtuli, placita tibi erunt. Ea vero placita eloquia sunt, quæ approbatione et laude digna. Et meditatio cordis mei in conspectu tuo est semper. Meditatio mentis meæ, quæ in cogita- tionibus et animi sensibus perficitur, cum sit omni culpa immunis, in conspectu tuo est semper. Me- ditatio sane non aliunde quam abs te inculpata esse valet, qui me ab occultis meis emundasti. Te opi- Domine, adjutor meus et redemptor meus. tulante, Domine, a nemine adversum me spirita- liter bellante prosternar. Quod si casu eveniar ut inconsideratione mea ab adversariis intercipiat, tu me e manibus eorum redimas, qui una adjutor ac redemptor esse deprehenderis. VERS. - 4. Exaudiat te Dominus in die tribu- lationis, protegat te nomen Dei Jacob. Mittat tibi auxilium de sancto, et de Sion tueatur te. Memor sit omnis sacrificii tui, et holocaustum tuum pingue fiat. Diapsalma. Psalmus quidem, ut inscriptione fer- tur, Davidi attribuitur: animo autem reputes, num si historia spectetur, alia sit cujuspiam oratio, quæ Davidis supplicationum adjutrix sit. Qui David ro- gat obsecratque, ut Deus sibi servator assistat, ac contra inimicos secum decertet. Verisimile quippe est, ei his incumbenti chorum sanctorum angelo- rum, religiosorum hominum, sacrorumque Dei mi- nistrorum adesse, una cum illo precari, et hæc omnia simul proferre: Exaudiat te Dominus in die tribulationis, et caetera; atque illud item : Et adsit tibi nomen Dei Jacob. Est enim talis invocatio et com- pellatio ad propulsandos omnes inimicos satis. Hæc non soli Davidi competunt; sed etiam cuilibet alteri, qui in simili casu per orationem spiritualia et pura Deo sacrificia emittit; cui, ut par est, sacræ illæ virtutes, et sanctorum angelorum chori una adsunt, orationum ac deprecationum socii et adjutores. VERS. 5-7. Tribuat tibi Dominus secundum cor tuum, et omne consilium tuum confirmet. Læta- bimur in salutari tuo, et in nomine Domini Dei no- stri magnificabimur. Impleat Dominus omnes petitio- nes tuas : nunc cognovi quoniam salvum fecit Domi- nus Christum suum. A diapsalmate orsi qui precan- tur, prophetiam emittunt; quod ei qui rationabilia illa sacrificia obtulit, ea omnia largiturus sit Deus quæ mente et animo postulavit ; et consilium ejus perfecturus, si quidem non fuerit ipsis Dei consiliis alienum. lis, inquiunt, tecum bonis fruemur, lata- bimurque in salutari tuo: gnari quippe sumus, Spiritu sancto revelante, prolem illam ex te pro- dituram, universorum hominum salutare futuram. Qua in re nos quoque in nomine Domini Dei nostri magnificabimur. Impleantur etiam petitiones tuæ : ipsæ quippe Deo dignæ sunt. C D 1. IN FINEM, PSALMUS DAVID XIX.

PG 23:213καὶ, ζήσονται αἱ καρδίαι αὐτῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος; Μνησθήσονται καὶ ἐπιστραφήσονται πρὸς Κύριον πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς, καὶ προσκυνήσουσιν ἐνώπιον αὐτοῦ πᾶσαι αἱ πατριαὶ τῶν ἐθνῶν. Ὅτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Τοῦ γὰρ σωτηρίου φωτὸς αὐτοῖς ἐπιλάμψαντος, ἀναμνησθήσονται, ὡς ἄρα ἦν τις αὐτοῖς Κύριος, ὅ γε ἀληθῶς τῶν ὅλων δεσπότης· οἱ γὰρ νενομισμένοι αὐτοῖς ἦσαν Κυρίου· εἰς ἀνάμνησιν δὲ ἐλθόντες τοῦ σφῶν δεσπότου, ἐπ’ αὐτὸν καταφεύξονται· καὶ ὃν πάλαι ἀπεστράφησαν, κατά τινα ἐχθρῶν ἐπιβουλὴν, τοῦτον Κύριον αὐτῶν ὄντα ἐπιγνώσονται, καὶ ἐπιστραφήσονται πρὸς αὐτόν. Ἀλλ’ ἵνα μή τις νομίσειε ταῦτα λέγεσθαι περὶ τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους, ἀκριβῶς ὁ λόγος προστίθησιν, ὡς ἄρα ταῦτα πληρωθήσεται ἐπὶ πάντα τὰ καθ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης ἔθνη· εἶτ’ ἐπιστραφέντες τί ποιήσουσιν ἐνώπιον αὐτοῦ πᾶσαι αἱ πατριαὶ τῶν ἐθνῶν· ἀνθ’ οὗ Σύμμαχος καὶ Ἀκύλας, πᾶσαι αἱ συγγένειαι τῶν ἐθνῶν, εἰρήκασι σφόδρα ἀκριβῶς. Ποῖον γὰρ ἔθνος οὐχὶ συγγενείας ἔχει ἐπιστραφείσας πρὸς τὸν τῶν ὅλων Θεόν;

Ἐπακούσεται αὐτοῦ ἐξ οὐρανοῦ ἁγίου αὐτοῦ, Α ἐν δυναστείαις σωτηρία τῆς δεξιᾶς αὐτοῦ. Δεξιά δὲ χεὶρ, καὶ πᾶσαι αἱ σωτήριοι καὶ δεξιαὶ πράξεις ἐν δυναστείαις. Δυνάμεσι γὰρ καὶ σημείοις καὶ τέρασι τὰς εἰς ἀνθρώπους ποιήσεται εὐεργεσίας. Οὗτοι ἐν ἅρμασιν καὶ οὗτοι ἐν ἵπποις, ἡμεῖς δὲ ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ ἡμῶν ἐπικαλεσόμεθα. Αὐτοὶ συνεποδίσθησαν καὶ ἔπεσαν· ἡμεῖς δὲ ἀνέστημεν καὶ ἀνωρθώθημεν. Σῶσον, Κύριε, τὸν βασιλέα, καὶ ἐπάκουσον ἡμῶν ἐν ᾗ ἂν ἡμέρᾳ ἐπι- καλεσόμεθά σε. ᾿Αλλὰ γὰρ ἡ πεῖρα τῶν πραγμά- των γένοιτ' ἂν ἔλεγχος τοῦ κρείττονος. Οἱ μὲν γὰρ απ' ἐχθροὶ ἐφ᾽ ἵπποις καὶ ἅρμασι πεποιθότες, συμπο δισθέντες πεσοῦνται ὁμοίως τῷ Φαραὼ ἐπὶ τῆς Ἐρυ- θράς θαλάττης καταποντωθέντι· ἡμεῖς δὲ οἱ τῷ ὀνό ματι Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ὑπλισμένοι, καὶ σοὶ τῷ τὰς θυσίας ἀναπέμποντι ταῖς εὐχαῖς συναγωνιζόμε- νοι, ἀναστησόμεθα, καὶ ἀνορθωθησόμεθα, σοῦ τὰς κατὰ τῶν ἐχθρῶν νίκας ἀραμένου. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἔσται, φασὶ, καὶ νῦν κατὰ τὸν καιρὸν τῆς τοῦ ἀποδοθέν τος σωτηρίου Επιφανείας. Τότε γὰρ μάλιστα πᾶσαι αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις, καὶ οἱ ἀφανεῖς καὶ ἀόρατοι τοῦ Θεοῦ πολέμιοι, δι' αὐτοῦ τοῦ σωτηρίου τροπούμε- να, πεσοῦνται. Πάντες δὲ οἱ τὸ σωτήριον παραδεξά μενοι, τοῦ πάλαι αὐτῶν πτώματος διαναστήσονται. Διὸ περὶ αὐτοῦ Συμεὼν ἔλεγεν· Ἰδοὺ οὗτος κείται εἰς πτῶσιν καὶ ἀνάστασιν πολλῶν· πτῶσιν μὲν δηλαδὴ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ καὶ τῶν πολεμίων· ἀνά στασιν δὲ τῶν πάλαι πεπτωκότων, δι' αὐτοῦ δὲ ἐγη- γερμένων. Καὶ ταῦτα μὲν τότε γενήσεται· νῦν δὲ, Κύριε, σώζε ἡμῖν τὸν βασιλέα Δαυΐδ, καὶ ἐν παντὶ τῷ ὄντι καιρῷ, καὶ ἐν ᾗ ἂν ἡμέρᾳ ἐπικαλεσώμεθά σε. Αρμόζει δὲ ταῦτα, ὡς ἄλλος φησὶ, καὶ ἐπὶ Ἐζε- κίᾳ. Νοήσεις δὲ ταῦτα καὶ κατὰ τὸν τῆς ἀναγωγῆς νόμον. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Κ. Εἰς αἴτιον γὰρ ἀναπέμπεται τὰ λεγόμενα τέλος, καὶ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ σημαίνει τὸν ὄλεθρον. Διὸ κατὰ μὲν Σύμμαχον, Επινικιός ἐστιν ᾠδή· κατὰ δὲ τὸν Ακύλαν, Τῷ νικοποιῷ μελώδημα. Κύριε, ἐν τῇ δυνάμει σου εὐφρανθήσεται ὁ βασι λεύς. Οἶμαι καὶ ταῦτα λέγεσθαι τὰ προκείμενα ἐκ τῶν καὶ τὰ πρὸ τούτου τῷ Δαυΐδ ἐπευξαμένων. Μαθὼν γοῦν νῦν ὁ Δαυΐδ ἀπὸ τῶν πρὸς αὐτὸν γενομένων χρησμῶν τὰ περὶ τοῦ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελευσομένου σω τηρίου, καὶ τῆς ἐν τῷ σωτηρίῳ δυνάμεως, ἐπὶ τού- τοις εὐφρανθήσεται καὶ ἀγαλλιάσεται σφόδρα. Καὶ τούτοις γε θαρσῶν, τῶν τε ἐχθρῶν διὰ τούτων περι γενόμενος, σοὶ τῷ νικοποιῷ Θεῷ τὰ βραβεῖα τῆς νίκης ἀνατίθησι. Χαίρει τε καὶ ὑπερβαλλόντως ἀγάλλεται, τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς ὑπὸ σοῦ διασωζόμενος· καὶ οὐχ οὕτως ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ σωτηρίᾳ ἀγαλλιᾷ, ὅσον ὅτι παρὰ σοῦ τὸ σωτήριον αὐτοῦ προσγίνεται. Καὶ γὰρ ἐπιθυμήσας τὸ παρὰ σοῦ σωτήριον, καὶ περὶ τούτου τοῖς χείλεσιν ἑαυτοῦ ἐν ταῖς πρὸς τὸν Θεὸν εὐχαῖς ἱκετηρίαν αναπέμψας, οὐκ ἐκπεσεῖται τῆς ἐλπίδος, COMMENTARIA IN PSALMOS. "Luc. 11, 34. B C Exaudiet illum de cœlo sancto suo, in potestatibus salus dexteræ ejus. Dextera manus, omnesque dex- teræ et salutares actiones in potestatibus sunt. Virtutibus namque, signis et prodigiis, beneficia sua hominibus dispensabit. VERS. 8-10. Hi in curribus et hi in equis, nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus. Ipsi impediti sunt et ceciderunt, nos autem surrexi- mus et erecti sumus. Domine, salvum fac regem, et exaudi nos in die qua invocaverimus te. Ipsa rerum experientia, argumentum sane fuerit quid in rebus præstantius sit. At enim inimici tui, equis et curri bus confidentes, præpediti corruent perinde atque Pharao, qui in mari Rubro demersus est. Nos au- tem nomine Domini Dei nostri instructi et armati, ac tecum qui sacrificia iminolas precibus nostris concertantes, resurgemus atque erigemur, cum tu de inimicis victoriam retuleris. Sed hæc, inquiunt, evenient tempore Salutaris illius adventus. Tunc enim maxime omnes adversariæ potestates ac la- tentes illi et occulti Dei inimici, ab ipso Salutari in fugam versi, prosternentur. Omnes porro qui Salutare hujusmodi receperint, a pristino lapsu re- surgent. Idcirco ita Simeon de ipso loquitur: Ecce positus est hic in ruinam et resurrectionem multo- rum ruinam videlicet inimicorum et hostium ejus; resurrectionem vero eorum qui olim lapsi ab ipso suscitati sunt. Hæc quidem tunc eventura sunt ; jam vero, tu Domine, salvum fac nobis regem Davidem, et in omni prorsus tempore, et in die qua invocaverimus te : quæ item, ut alius inquit, etiam Ezechiæ regi congruunt. Hæc porro anagogico, sive reductitio, more accipias. Quæ hic dicuntur, ad faustum referenda finem: nam inimicorum Dei exitium significant. Quare se- cundum Symmachum, Triumphale canticum ; se- cundum Aquilam vero, Victoriæ auctori modulatio, inscribitur. VERS. 2. Domine, in virtute tua lætabitur rex. Arbitror ab iisdem, qui superius Davidi bene pre- cati fuerant, hæc etiam prolata fuisse. Cum ab D oraculis sibi editis edidicisset David ea quæ sa- lutare illud ex semine suo proditurum, necnon salutaris ejusdem virtutem spectabant, de iis, ait, lætabitur et exsultabit vehementer. Iisque confisus, inimicisque eorum ope devictis, tibi Deo victoriæ auctori, ejusdem victoriæ brabia attribuit. Gau- detque admodum et exsultat, inimicorum abs te ereptus insidiis, neque tantum de salute sua læ- tatur, quantum de misso abs te salutari suo. Cum enim idem salutare tuum summis votis expetierit, atque labiis ipse suis, emissa frequenter oratione, pro salutaris ejusdem adventu tibi supplicaverit, nequaquam spe labetur, neque irrita postulatio ejus 1. IN FINEM, PSALMUS DAVID XX.

Ποία δὲ πόλις, ἢ ποία χώρα, ἢ ποῖος οἶκος οὐκ ἔχει τινὰς ἀφωρισμένους καὶ ἐξειλεγμένους τῷ Θεῷ; Πῶς δ’ ἔμελλον ἀποτίθεσθαι μὲν τὴν ἑαυτῶν λήθην, ἀνάμνησιν δὲ ποιεῖσθαι τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ αἱ συγγένειαι τῶν ἐθνῶν· πῶς δὲ ἐπιστρέφειν πρὸς αὐτὸν πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς, ἐπιλέγει ἑξῆς· Ὅτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Οἱ γὰρ πάλαι κρατήσαντες δαίμονες καὶ διάβολος κατελύθησαν, καὶ μόνη ἡ τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ βασιλεία ἐπεκράτησε. Τάξει οὖν ὁ λόγος καὶ ἀκολουθίᾳ κέχρηται, πρῶτον φήσας· Μνησθήσονται, εἶτα δεύτερον, ἐπιστραφήσονται, καὶ τρίτον, προσκυνήσουσι. Ταῦτα δὲ πάντα ἔσται, Ὅτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Ἔφαγον καὶ προσεκύνησαν πάντες οἱ πίονες τῆς γῆς· ἐνώπιον αὐτοῦ προσπεσοῦνται πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς τὴν γῆν. Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ, καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ.

Ἐπακούσεται αὐτοῦ ἐξ οὐρανοῦ ἁγίου αὐτοῦ, Α ἐν δυναστείαις σωτηρία τῆς δεξιᾶς αὐτοῦ. Δεξιά δὲ χεὶρ, καὶ πᾶσαι αἱ σωτήριοι καὶ δεξιαὶ πράξεις ἐν δυναστείαις. Δυνάμεσι γὰρ καὶ σημείοις καὶ τέρασι τὰς εἰς ἀνθρώπους ποιήσεται εὐεργεσίας. Οὗτοι ἐν ἅρμασιν καὶ οὗτοι ἐν ἵπποις, ἡμεῖς δὲ ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ ἡμῶν ἐπικαλεσόμεθα. Αὐτοὶ συνεποδίσθησαν καὶ ἔπεσαν· ἡμεῖς δὲ ἀνέστημεν καὶ ἀνωρθώθημεν. Σῶσον, Κύριε, τὸν βασιλέα, καὶ ἐπάκουσον ἡμῶν ἐν ᾗ ἂν ἡμέρᾳ ἐπι- καλεσόμεθά σε. ᾿Αλλὰ γὰρ ἡ πεῖρα τῶν πραγμά- των γένοιτ' ἂν ἔλεγχος τοῦ κρείττονος. Οἱ μὲν γὰρ απ' ἐχθροὶ ἐφ᾽ ἵπποις καὶ ἅρμασι πεποιθότες, συμπο δισθέντες πεσοῦνται ὁμοίως τῷ Φαραὼ ἐπὶ τῆς Ἐρυ- θράς θαλάττης καταποντωθέντι· ἡμεῖς δὲ οἱ τῷ ὀνό ματι Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ὑπλισμένοι, καὶ σοὶ τῷ τὰς θυσίας ἀναπέμποντι ταῖς εὐχαῖς συναγωνιζόμε- νοι, ἀναστησόμεθα, καὶ ἀνορθωθησόμεθα, σοῦ τὰς κατὰ τῶν ἐχθρῶν νίκας ἀραμένου. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἔσται, φασὶ, καὶ νῦν κατὰ τὸν καιρὸν τῆς τοῦ ἀποδοθέν τος σωτηρίου Επιφανείας. Τότε γὰρ μάλιστα πᾶσαι αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις, καὶ οἱ ἀφανεῖς καὶ ἀόρατοι τοῦ Θεοῦ πολέμιοι, δι' αὐτοῦ τοῦ σωτηρίου τροπούμε- να, πεσοῦνται. Πάντες δὲ οἱ τὸ σωτήριον παραδεξά μενοι, τοῦ πάλαι αὐτῶν πτώματος διαναστήσονται. Διὸ περὶ αὐτοῦ Συμεὼν ἔλεγεν· Ἰδοὺ οὗτος κείται εἰς πτῶσιν καὶ ἀνάστασιν πολλῶν· πτῶσιν μὲν δηλαδὴ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ καὶ τῶν πολεμίων· ἀνά στασιν δὲ τῶν πάλαι πεπτωκότων, δι' αὐτοῦ δὲ ἐγη- γερμένων. Καὶ ταῦτα μὲν τότε γενήσεται· νῦν δὲ, Κύριε, σώζε ἡμῖν τὸν βασιλέα Δαυΐδ, καὶ ἐν παντὶ τῷ ὄντι καιρῷ, καὶ ἐν ᾗ ἂν ἡμέρᾳ ἐπικαλεσώμεθά σε. Αρμόζει δὲ ταῦτα, ὡς ἄλλος φησὶ, καὶ ἐπὶ Ἐζε- κίᾳ. Νοήσεις δὲ ταῦτα καὶ κατὰ τὸν τῆς ἀναγωγῆς νόμον. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Κ. Εἰς αἴτιον γὰρ ἀναπέμπεται τὰ λεγόμενα τέλος, καὶ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ σημαίνει τὸν ὄλεθρον. Διὸ κατὰ μὲν Σύμμαχον, Επινικιός ἐστιν ᾠδή· κατὰ δὲ τὸν Ακύλαν, Τῷ νικοποιῷ μελώδημα. Κύριε, ἐν τῇ δυνάμει σου εὐφρανθήσεται ὁ βασι λεύς. Οἶμαι καὶ ταῦτα λέγεσθαι τὰ προκείμενα ἐκ τῶν καὶ τὰ πρὸ τούτου τῷ Δαυΐδ ἐπευξαμένων. Μαθὼν γοῦν νῦν ὁ Δαυΐδ ἀπὸ τῶν πρὸς αὐτὸν γενομένων χρησμῶν τὰ περὶ τοῦ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελευσομένου σω τηρίου, καὶ τῆς ἐν τῷ σωτηρίῳ δυνάμεως, ἐπὶ τού- τοις εὐφρανθήσεται καὶ ἀγαλλιάσεται σφόδρα. Καὶ τούτοις γε θαρσῶν, τῶν τε ἐχθρῶν διὰ τούτων περι γενόμενος, σοὶ τῷ νικοποιῷ Θεῷ τὰ βραβεῖα τῆς νίκης ἀνατίθησι. Χαίρει τε καὶ ὑπερβαλλόντως ἀγάλλεται, τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς ὑπὸ σοῦ διασωζόμενος· καὶ οὐχ οὕτως ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ σωτηρίᾳ ἀγαλλιᾷ, ὅσον ὅτι παρὰ σοῦ τὸ σωτήριον αὐτοῦ προσγίνεται. Καὶ γὰρ ἐπιθυμήσας τὸ παρὰ σοῦ σωτήριον, καὶ περὶ τούτου τοῖς χείλεσιν ἑαυτοῦ ἐν ταῖς πρὸς τὸν Θεὸν εὐχαῖς ἱκετηρίαν αναπέμψας, οὐκ ἐκπεσεῖται τῆς ἐλπίδος, COMMENTARIA IN PSALMOS. "Luc. 11, 34. B C Exaudiet illum de cœlo sancto suo, in potestatibus salus dexteræ ejus. Dextera manus, omnesque dex- teræ et salutares actiones in potestatibus sunt. Virtutibus namque, signis et prodigiis, beneficia sua hominibus dispensabit. VERS. 8-10. Hi in curribus et hi in equis, nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus. Ipsi impediti sunt et ceciderunt, nos autem surrexi- mus et erecti sumus. Domine, salvum fac regem, et exaudi nos in die qua invocaverimus te. Ipsa rerum experientia, argumentum sane fuerit quid in rebus præstantius sit. At enim inimici tui, equis et curri bus confidentes, præpediti corruent perinde atque Pharao, qui in mari Rubro demersus est. Nos au- tem nomine Domini Dei nostri instructi et armati, ac tecum qui sacrificia iminolas precibus nostris concertantes, resurgemus atque erigemur, cum tu de inimicis victoriam retuleris. Sed hæc, inquiunt, evenient tempore Salutaris illius adventus. Tunc enim maxime omnes adversariæ potestates ac la- tentes illi et occulti Dei inimici, ab ipso Salutari in fugam versi, prosternentur. Omnes porro qui Salutare hujusmodi receperint, a pristino lapsu re- surgent. Idcirco ita Simeon de ipso loquitur: Ecce positus est hic in ruinam et resurrectionem multo- rum ruinam videlicet inimicorum et hostium ejus; resurrectionem vero eorum qui olim lapsi ab ipso suscitati sunt. Hæc quidem tunc eventura sunt ; jam vero, tu Domine, salvum fac nobis regem Davidem, et in omni prorsus tempore, et in die qua invocaverimus te : quæ item, ut alius inquit, etiam Ezechiæ regi congruunt. Hæc porro anagogico, sive reductitio, more accipias. Quæ hic dicuntur, ad faustum referenda finem: nam inimicorum Dei exitium significant. Quare se- cundum Symmachum, Triumphale canticum ; se- cundum Aquilam vero, Victoriæ auctori modulatio, inscribitur. VERS. 2. Domine, in virtute tua lætabitur rex. Arbitror ab iisdem, qui superius Davidi bene pre- cati fuerant, hæc etiam prolata fuisse. Cum ab D oraculis sibi editis edidicisset David ea quæ sa- lutare illud ex semine suo proditurum, necnon salutaris ejusdem virtutem spectabant, de iis, ait, lætabitur et exsultabit vehementer. Iisque confisus, inimicisque eorum ope devictis, tibi Deo victoriæ auctori, ejusdem victoriæ brabia attribuit. Gau- detque admodum et exsultat, inimicorum abs te ereptus insidiis, neque tantum de salute sua læ- tatur, quantum de misso abs te salutari suo. Cum enim idem salutare tuum summis votis expetierit, atque labiis ipse suis, emissa frequenter oratione, pro salutaris ejusdem adventu tibi supplicaverit, nequaquam spe labetur, neque irrita postulatio ejus 1. IN FINEM, PSALMUS DAVID XX.

Ἔστι δὲ καθ’ ἑκάστην ἀναστάσιμον ἡμέραν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, τὴν καλουμένην κυριακὴν, ὄψει παραλαβεῖν τοὺς τῆς τροφῆς τῆς ἁγίας καὶ τοῦ σώματος τοῦ σωτηρίου μεταλαμβάνοντας, καὶ μετὰ τὸ φαγεῖν προσκυνοῦντας τὸν δοτῆρα καὶ χορηγὸν τῆς ζωοποιοῦ τροφῆς, θαυμάσαι τε τῶν λόγων τὸ ἀποτέλεσμα, καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν πρόχειρον λέξιν δι’ ἔργων πληρούμενον. Ἀντὶ δὲ τοῦ· οἱ πίονες τῆς γῆς, ἡρμήνευσεν ὁ Σύμμαχος, οἱ λιπαροὶ τῆς γῆς. Σημαίνονται δὲ διὰ τούτων οἱ ἐκ τῆς οὐρανίου τροφῆς τὰς ψυχὰς εὐτραφεῖς καὶ ῥωμαλέοι. Ἀλλ’ οὗτοι μὲν ἔφαγον καὶ προσεκύνησαν. Ἐπειδὴ δὲ δεῖ αὐτῷ πᾶν γόνυ κάμψαι ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων, εἰκότως ἑξῆς ἐπισυνάπτει λέγων· Ἐνώπιον αὐτοῦ προσπεσοῦνται πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς γῆν· ἀνθ’ οὗ ὁ μὲν Ἀκύλας· Εἰς πρόσωπον αὐτοῦ κάμψουσι πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς χοῦν, ἐκδέδωκε. Σαφῶς δὲ διὰ τούτων καὶ τὸ σχῆμα τῶν γόνυ κλινόντων ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ παρίσταται, ἐν ᾗ γόνατα κλίναντες, καὶ τὰ μέτωπα εἰς γῆν ἐρείσαντες, τοῦτον προσκυνεῖν εἰώθασι τὸν τρόπον. Εἶθ’ ἑξῆς εἴρηται· Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ· καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ.

Ἐπακούσεται αὐτοῦ ἐξ οὐρανοῦ ἁγίου αὐτοῦ, Α ἐν δυναστείαις σωτηρία τῆς δεξιᾶς αὐτοῦ. Δεξιά δὲ χεὶρ, καὶ πᾶσαι αἱ σωτήριοι καὶ δεξιαὶ πράξεις ἐν δυναστείαις. Δυνάμεσι γὰρ καὶ σημείοις καὶ τέρασι τὰς εἰς ἀνθρώπους ποιήσεται εὐεργεσίας. Οὗτοι ἐν ἅρμασιν καὶ οὗτοι ἐν ἵπποις, ἡμεῖς δὲ ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ ἡμῶν ἐπικαλεσόμεθα. Αὐτοὶ συνεποδίσθησαν καὶ ἔπεσαν· ἡμεῖς δὲ ἀνέστημεν καὶ ἀνωρθώθημεν. Σῶσον, Κύριε, τὸν βασιλέα, καὶ ἐπάκουσον ἡμῶν ἐν ᾗ ἂν ἡμέρᾳ ἐπι- καλεσόμεθά σε. ᾿Αλλὰ γὰρ ἡ πεῖρα τῶν πραγμά- των γένοιτ' ἂν ἔλεγχος τοῦ κρείττονος. Οἱ μὲν γὰρ απ' ἐχθροὶ ἐφ᾽ ἵπποις καὶ ἅρμασι πεποιθότες, συμπο δισθέντες πεσοῦνται ὁμοίως τῷ Φαραὼ ἐπὶ τῆς Ἐρυ- θράς θαλάττης καταποντωθέντι· ἡμεῖς δὲ οἱ τῷ ὀνό ματι Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ὑπλισμένοι, καὶ σοὶ τῷ τὰς θυσίας ἀναπέμποντι ταῖς εὐχαῖς συναγωνιζόμε- νοι, ἀναστησόμεθα, καὶ ἀνορθωθησόμεθα, σοῦ τὰς κατὰ τῶν ἐχθρῶν νίκας ἀραμένου. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἔσται, φασὶ, καὶ νῦν κατὰ τὸν καιρὸν τῆς τοῦ ἀποδοθέν τος σωτηρίου Επιφανείας. Τότε γὰρ μάλιστα πᾶσαι αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις, καὶ οἱ ἀφανεῖς καὶ ἀόρατοι τοῦ Θεοῦ πολέμιοι, δι' αὐτοῦ τοῦ σωτηρίου τροπούμε- να, πεσοῦνται. Πάντες δὲ οἱ τὸ σωτήριον παραδεξά μενοι, τοῦ πάλαι αὐτῶν πτώματος διαναστήσονται. Διὸ περὶ αὐτοῦ Συμεὼν ἔλεγεν· Ἰδοὺ οὗτος κείται εἰς πτῶσιν καὶ ἀνάστασιν πολλῶν· πτῶσιν μὲν δηλαδὴ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ καὶ τῶν πολεμίων· ἀνά στασιν δὲ τῶν πάλαι πεπτωκότων, δι' αὐτοῦ δὲ ἐγη- γερμένων. Καὶ ταῦτα μὲν τότε γενήσεται· νῦν δὲ, Κύριε, σώζε ἡμῖν τὸν βασιλέα Δαυΐδ, καὶ ἐν παντὶ τῷ ὄντι καιρῷ, καὶ ἐν ᾗ ἂν ἡμέρᾳ ἐπικαλεσώμεθά σε. Αρμόζει δὲ ταῦτα, ὡς ἄλλος φησὶ, καὶ ἐπὶ Ἐζε- κίᾳ. Νοήσεις δὲ ταῦτα καὶ κατὰ τὸν τῆς ἀναγωγῆς νόμον. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Κ. Εἰς αἴτιον γὰρ ἀναπέμπεται τὰ λεγόμενα τέλος, καὶ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Θεοῦ σημαίνει τὸν ὄλεθρον. Διὸ κατὰ μὲν Σύμμαχον, Επινικιός ἐστιν ᾠδή· κατὰ δὲ τὸν Ακύλαν, Τῷ νικοποιῷ μελώδημα. Κύριε, ἐν τῇ δυνάμει σου εὐφρανθήσεται ὁ βασι λεύς. Οἶμαι καὶ ταῦτα λέγεσθαι τὰ προκείμενα ἐκ τῶν καὶ τὰ πρὸ τούτου τῷ Δαυΐδ ἐπευξαμένων. Μαθὼν γοῦν νῦν ὁ Δαυΐδ ἀπὸ τῶν πρὸς αὐτὸν γενομένων χρησμῶν τὰ περὶ τοῦ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελευσομένου σω τηρίου, καὶ τῆς ἐν τῷ σωτηρίῳ δυνάμεως, ἐπὶ τού- τοις εὐφρανθήσεται καὶ ἀγαλλιάσεται σφόδρα. Καὶ τούτοις γε θαρσῶν, τῶν τε ἐχθρῶν διὰ τούτων περι γενόμενος, σοὶ τῷ νικοποιῷ Θεῷ τὰ βραβεῖα τῆς νίκης ἀνατίθησι. Χαίρει τε καὶ ὑπερβαλλόντως ἀγάλλεται, τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς ὑπὸ σοῦ διασωζόμενος· καὶ οὐχ οὕτως ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ σωτηρίᾳ ἀγαλλιᾷ, ὅσον ὅτι παρὰ σοῦ τὸ σωτήριον αὐτοῦ προσγίνεται. Καὶ γὰρ ἐπιθυμήσας τὸ παρὰ σοῦ σωτήριον, καὶ περὶ τούτου τοῖς χείλεσιν ἑαυτοῦ ἐν ταῖς πρὸς τὸν Θεὸν εὐχαῖς ἱκετηρίαν αναπέμψας, οὐκ ἐκπεσεῖται τῆς ἐλπίδος, COMMENTARIA IN PSALMOS. "Luc. 11, 34. B C Exaudiet illum de cœlo sancto suo, in potestatibus salus dexteræ ejus. Dextera manus, omnesque dex- teræ et salutares actiones in potestatibus sunt. Virtutibus namque, signis et prodigiis, beneficia sua hominibus dispensabit. VERS. 8-10. Hi in curribus et hi in equis, nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus. Ipsi impediti sunt et ceciderunt, nos autem surrexi- mus et erecti sumus. Domine, salvum fac regem, et exaudi nos in die qua invocaverimus te. Ipsa rerum experientia, argumentum sane fuerit quid in rebus præstantius sit. At enim inimici tui, equis et curri bus confidentes, præpediti corruent perinde atque Pharao, qui in mari Rubro demersus est. Nos au- tem nomine Domini Dei nostri instructi et armati, ac tecum qui sacrificia iminolas precibus nostris concertantes, resurgemus atque erigemur, cum tu de inimicis victoriam retuleris. Sed hæc, inquiunt, evenient tempore Salutaris illius adventus. Tunc enim maxime omnes adversariæ potestates ac la- tentes illi et occulti Dei inimici, ab ipso Salutari in fugam versi, prosternentur. Omnes porro qui Salutare hujusmodi receperint, a pristino lapsu re- surgent. Idcirco ita Simeon de ipso loquitur: Ecce positus est hic in ruinam et resurrectionem multo- rum ruinam videlicet inimicorum et hostium ejus; resurrectionem vero eorum qui olim lapsi ab ipso suscitati sunt. Hæc quidem tunc eventura sunt ; jam vero, tu Domine, salvum fac nobis regem Davidem, et in omni prorsus tempore, et in die qua invocaverimus te : quæ item, ut alius inquit, etiam Ezechiæ regi congruunt. Hæc porro anagogico, sive reductitio, more accipias. Quæ hic dicuntur, ad faustum referenda finem: nam inimicorum Dei exitium significant. Quare se- cundum Symmachum, Triumphale canticum ; se- cundum Aquilam vero, Victoriæ auctori modulatio, inscribitur. VERS. 2. Domine, in virtute tua lætabitur rex. Arbitror ab iisdem, qui superius Davidi bene pre- cati fuerant, hæc etiam prolata fuisse. Cum ab D oraculis sibi editis edidicisset David ea quæ sa- lutare illud ex semine suo proditurum, necnon salutaris ejusdem virtutem spectabant, de iis, ait, lætabitur et exsultabit vehementer. Iisque confisus, inimicisque eorum ope devictis, tibi Deo victoriæ auctori, ejusdem victoriæ brabia attribuit. Gau- detque admodum et exsultat, inimicorum abs te ereptus insidiis, neque tantum de salute sua læ- tatur, quantum de misso abs te salutari suo. Cum enim idem salutare tuum summis votis expetierit, atque labiis ipse suis, emissa frequenter oratione, pro salutaris ejusdem adventu tibi supplicaverit, nequaquam spe labetur, neque irrita postulatio ejus 1. IN FINEM, PSALMUS DAVID XX.

PG 23:215Ὃ δὴ σαφέστερον ἡρμήνευσεν ὁ Σύμμαχος συνάψας καὶ εἰπών· Ἔμπροσθεν αὐτοῦ ὀκλάσουσιν ἅπαντες οἱ καταβαίνοντες εἰς κόνιν· οὗ ἡ ψυχὴ ζήσει, σπέρμα δὲ λατρεύσει αὐτῷ. Πάντες γὰρ αὐτοὶ, φησὶν, ὀκλάσαντες, καὶ γόνυ κλίναντες προσκυνήσουσιν· ὧν ἐλπὶς ζήσεσθαι τὴν ψυχὴν, καὶ ὧν τὸ σπέρμα λατρεύσει αὐτῷ. Εἰ δὲ ἐκ προσώπου τοῦ λέγοντος Σωτῆρος βούλοιτό τις ἀκοῦσαι τό· Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ, κατὰ τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα ἑρμηνείαν· καὶ, Τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ· εἴποι ἂν ταῦτα λέγεσθαι ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος, τοῦτον πάντα τὸν ψαλμὸν διεξιόντος περὶ πάσης ψυχῆς αὐτῷ ἀνακειμένης, καὶ περὶ τοῦ αὐτοῦ σπέρματος. Σπέρμα δὲ αὐτοῦ τί ἂν εἴποις ἢ τοὺς διὰ γεννήσεως ἁγίου Πνεύματος γεννωμένους αὐτῷ υἱοὺς, οἳ καὶ δουλεύσαντες τῷ αὐτοῦ Πατρὶ τῆς αἰωνίου καὶ μακαρίας ζωῆς μεθέξουσιν; Ἀναγγελήσεται τῷ Κυρίῳ γενεὰ ἡ ἐρχομένη, καὶ ἀναγγελοῦσι τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ λαῷ τῷ τεχθησομένῳ, ὃν ἐποίησεν ὁ Κύριος. Προονομάσας σπέρμα αὐτοῦ ὁ Σωτὴρ ἐν τῷ· Καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ· τί ποτε εἴη τοῦτο τὸ σπέρμα διασαφεῖ, γενεὰν ἐρχομένην ὀνομάζων καὶ λαὸν τεχθησόμενον.

Α οὐδὲ στερηθήσεται τοῦ αἰτήματος, ἀλλὰ κατ' [και] εὐχὰς παρέξει τευξόμενος τῆς ἐπιθυμίας. Β Καὶ ἐπὶ τῷ σωτηρίῳ σου ἀγαλλιάσεται σφόδρα. Εὐφραίνει γὰρ αὐτὸν, φησίν, ὁ Θεὸς ἐν χαρᾷ, ἐπειδὰν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον τῆς αὐτοῦ δόξης επόπτην αὐτὸν καταστήσηται. Διό φησιν ὁ Σύμμαχος· Χαρο ποιήσεις αὐτὸν ἐν εὐφροσύνῃ παρὰ τοῦ προσώ που σου. Τῷ γὰρ καιρῷ τοῦ δικαιωτηρίου, ἐπει- δὰν τὸ πρόσωπον τοῦ μεγάλου βασιλέως μέσος ἑστὼς ὁ Δαυΐδ τῶν σωζομένων θεάσοιτο, καὶ τῷ τιμίῳ λίθων τὴν κεφαλὴν ἐστεμμένος, δόξῃ τε καὶ μεγαλοπρεπείς κεκοσμημένος, ἐνθέου χαρᾶς καὶ οὐρανίου εὐφροσύ νης πληρωθήσεται. Τὴν ἐπιθυμίαν τῆς καρδίας αὐτοῦ ἔδωκας αὐτῷ, καὶ τὴν δέησιν τῶν χειλέων αὐτοῦ οὐκ ἐστέρησας αὐτόν. Διάψαλμα. "Οτι προέφθασας αὐτὸν ἐν εὐλ γίαις χρηστότητος, ἔθηκας ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτ τοῦ στέφανον ἐκ λίθου τιμίου. Ζωὴν ᾐτήσατό σε, καὶ ἔδωκας αὐτῷ μακρότητα ἡμερῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Μεγάλη ἡ δόξα αὐτοῦ ἐν τῷ σωτηρίῳ σου, δόξαν καὶ μεγαλοπρέπειαν ἐπιθήσεις ἐπ' αὐτόν. Ὅτι δώσεις αὐτῷ εὐλογίαν. Τὰς προλεχθείσας ἐπαγγελίας θεσπίσας ὁ λόγος τῷ Δαυΐδ, ἀκολούθως τὴν αἰτίαν διδάσκει δι᾽ ἣν τῶν τοσούτων τεύξεται. Τίς δὲ ἦν ἡ αἰτία ἀλλ᾽ ἐλπὶς ἡ ἐπὶ τὸν Κύριον, δι' ἣν ἐλέου τυχών, τῆς παρὰ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου ἐλπίδος οὐκ ἀποπεσεῖται, οὐδὲ σαλευθήσεται τῆς ἐῤῥωμένης ταύτης στάσεως; Ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Εὑρεθείη ἡ χείρ σου πᾶσι τοῖς ἐχθροῖς σου, ἡ δεξιά σου εὕροι πάντας τοὺς μισοῦντάς σε. Θή σεις αὐτοὺς ὡς κλίβανον πυρὸς εἰς καιρὸν τοῦ προσώπου σου. Κύριος ἐν ὀργῇ αὐτοῦ συνταράξει αὐτοὺς, καὶ καταφάγεται αὐτοὺς ὁ πῦρ. Λέγεται ταῦτα πρὸς τὸν Θεὸν ὑπὸ τῶν τὴν εὐχὴν ἀναπεμπόν- των, οἳ καὶ φασίν· εἰ καὶ τὰ μάλιστα οἱ ἑαυτοὺς ἐχθροὺς σοὶ τῷ Θεῷ καταστήσαντες, τὰς ἀνακειμένας σοι ψυχὰς καὶ τοὺς ἁγίους πάντας τους σοι προσῳκειωμένους ἐκπολεμοῦντες οὐ παύονται· ἀλλ᾽ οὐ διαφεύξονται τὴν ἄφυκτόν σου χεῖρα καὶ τὴν ἀήττητόν σου δύναμιν. Τέως μὲν γὰρ εἰς ὅσον γυμνάζειν τοὺς τοὺς οἰκείους ὥσπερ ἀθλητὰς ἐπετράπησαν οἱ ἐχθροί σου, ἐπαίρον ται· πλὴν πρὸς ὀλίγον ἐπαρθέντας αὐτοὺς οὐκ εἰς μακρὰν ἡ σὴ χεὶρ καταλήψεται, καὶ ἡ σὴ δεξιὰ φεύ- γοντας θηρεύσει. Τί δὲ ποιήσει καταλαβοῦσα ; Θήσεις αὐτοὺς ὡς κλίβανον πυρὸς εἰς καιρὸν τοῦ προσώ- που σου. Ἐν τῷ καιρῷ γὰρ τῆς ἐπιλάμψεως τοῦ προσώπου σου, ἐν ᾧ τὴν σαυτοῦ δείξεις βασιλείαν, αὐτοὺς ἑαυτοῖς τὸ τῆς κακίας πῦρ συνάξαντας, τὴν καθ᾿ ἑαυτῶν κόλασιν ἐξάψαι ποιήσεις· ὅπως αὐτοὶ ἑαυτοῖς κλίβανος πυρὸς γένοιντο. Ὁποῖα πάσχουσιν οἱ ἐν ταῖς νόσοις τὸ σῶμα πυρέττοντες· μηδενὸς γὰρ ἔξωθεν ὑποκαίοντος, ἔνδον τὸ πῦρ ἐξ ἑαυτῶν ἐπάγον ται. Οὕτως οὖν καὶ τοὺς ἐχθρούς σου καὶ τοὺς μισοῦν· τάς σε, φησί, θήσεις ὡς κλίβανον πυρός. Διὸ λεχ θήσεται πρὸς αὐτούς· Πορεύεσθε τῷ φωτὶ τοῦ πυρὸς ὑμῶν, καὶ τῇ φλογί ᾗ ἐξεκαύσατε. Τὸν καρπὸν αὐτὸν ἀπὸ τῆς ἀπολεῖς, καὶ σπέρ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - erit ; imo etiam optata consecutus, orationem ite- rum emittet. Et super salutare tuum exsultabit vehementer. Illum quippe Deus summo gaudio replebit, quando facie ad faciem gloriam ejus contemplari conces- scrit. Quamobrem ait Symmachus: Lætificabis eum in gaudio a vultu tuo. Nam in tempore justifica- tionis, quando David inter eos qui salutem nacti sunt medius consistens, magni Regis vultum in- tuebitur, et corona de lapide pretioso caput ejus ornabitur; gloria magnificentiaque decoratus, di- vino gaudio et cœlesti lætitia replebitur. VERS. 3-7. Desiderium cordis ejus tribuisti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. Diapsal- ma. Quoniam prævenisti eum in benedictionibus dul- cedinis, posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. Vitam petiit a te, et tribuisti ei longitudi- nem dierum in saculum saculi. Magna est gloria ejus in salutari tuo, gloriam et magnum decorem impones super eum. Quoniam dabis eum in benedi- ctionem, etc. Præmissas Davidi pollicitationes va- Licinatus, consequenter causam affert cur hæc con- secuturus sit. Ecquenam illa causa, nisi spes in Dominum, qua misericordiam nactus, spe illa sua a Deo altissimo data non decidet, neque in firmo illo ac solido statu fluctuabit? Nam spes non con- fundit s C VERS. 9, 10. Inveniatur manus tua omnibus ini- micis tuis, dextera tua inveniat omnes qui te ode- runt. Pones eos ut clibanum ignis, in tempore vultus tui: Dominus in ira sua conturbabit eos, et devora- tit eos ignis. Sic Deum alloquuntur qui preces ef- fundunt, ac si dicerent: Etiamsi ii qui sese tibi Deo inimicos constituerunt, animas tibi addictas, necnon sanctos omnes in familia tua ascriptos oppugnandi finem non faciunt; at inevitabilem manum et invictam virtutem tuam non efugient. Hactenus enim dum permittuntur inimici illi tui athletas tuos exercitare, altos assumunt spiritus. Caterum cum ii ad breve tempus superbierint, non diu postea manus tua deprehendet eos, ac fue gientes dextera tua intercipiet. Quid porro aget cum apprehenderit ? Pones eos ut clibanum ignis in tempore vulius tui. Etenim quo tempore resplende- D bit vultus ille tuus, quo scilicet regnum tuum ma- nifestabis, eusdem qui sibi ipsis nequitiæ ignem advexerunt, meritum sibi supplicium succendere facies, ita ut libanus ignis sibimetipsis efficiantur. Qualia item patiuntur qui in ægritudine, corporea febri laborant: nemine quippe extrinsecus ignem admovente, in se ipsis ignem fovent. Eodem pror- sus modo inimicos tuos, inquit, atque eos qui te oderunt, pones ut clibanum ignis. Quamobrem i¡s dicetur : Procedile ad lumen ignis vestri, et ad flammam quam succendistis º. . VERS. 11. Fructum eorum de terra perdes, et se- * of Rom. v, 5. Isa. L, 11.

Ὥσπερ γὰρ τὰ γεννώμενα, ἀπὸ σπερμάτων τὴν ἀρχὴν τῆς ὑποστάσεως λαμβάνει, τὸν αὐτὸν τρόπον τὸν τεχθησόμενον λαὸν καὶ τὴν ἐλευσομένην γενεὰν, νέαν οὖσαν καὶ καινὴν, οὐδαμόθεν ἕξειν τὴν ἀρχὴν παρίστησιν ἀλλ’ ἢ ἐκ τῶν αὐτοῦ λογικῶν σπερμάτων, ὧν ἐπὶ γῆς παρὼν κατεβάλλετο διὰ τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ, τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Ἀναγγελήσεται τῷ Κυρίῳ γενεὰ ἡ ἐρχομένη, σφόδρα θαυμαστῶς ὁ Σύμμαχος· Ἀναγραφήσεται ἐν βιβλίῳ τῷ Κυρίῳ. Ἤμελλεν ἀναγγέλλεσθαι ἡ γενεὰ ἡ ἐρχομένη· ἀλλ’ ἀνατεθήσεσθαι τῷ Κυρίῳ βίβλος προφητείας περὶ τῆς γενεᾶς τῆς ἐρχομένης, καὶ τοῦ τεχθησομένου λαοῦ.

Α οὐδὲ στερηθήσεται τοῦ αἰτήματος, ἀλλὰ κατ' [και] εὐχὰς παρέξει τευξόμενος τῆς ἐπιθυμίας. Β Καὶ ἐπὶ τῷ σωτηρίῳ σου ἀγαλλιάσεται σφόδρα. Εὐφραίνει γὰρ αὐτὸν, φησίν, ὁ Θεὸς ἐν χαρᾷ, ἐπειδὰν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον τῆς αὐτοῦ δόξης επόπτην αὐτὸν καταστήσηται. Διό φησιν ὁ Σύμμαχος· Χαρο ποιήσεις αὐτὸν ἐν εὐφροσύνῃ παρὰ τοῦ προσώ που σου. Τῷ γὰρ καιρῷ τοῦ δικαιωτηρίου, ἐπει- δὰν τὸ πρόσωπον τοῦ μεγάλου βασιλέως μέσος ἑστὼς ὁ Δαυΐδ τῶν σωζομένων θεάσοιτο, καὶ τῷ τιμίῳ λίθων τὴν κεφαλὴν ἐστεμμένος, δόξῃ τε καὶ μεγαλοπρεπείς κεκοσμημένος, ἐνθέου χαρᾶς καὶ οὐρανίου εὐφροσύ νης πληρωθήσεται. Τὴν ἐπιθυμίαν τῆς καρδίας αὐτοῦ ἔδωκας αὐτῷ, καὶ τὴν δέησιν τῶν χειλέων αὐτοῦ οὐκ ἐστέρησας αὐτόν. Διάψαλμα. "Οτι προέφθασας αὐτὸν ἐν εὐλ γίαις χρηστότητος, ἔθηκας ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτ τοῦ στέφανον ἐκ λίθου τιμίου. Ζωὴν ᾐτήσατό σε, καὶ ἔδωκας αὐτῷ μακρότητα ἡμερῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Μεγάλη ἡ δόξα αὐτοῦ ἐν τῷ σωτηρίῳ σου, δόξαν καὶ μεγαλοπρέπειαν ἐπιθήσεις ἐπ' αὐτόν. Ὅτι δώσεις αὐτῷ εὐλογίαν. Τὰς προλεχθείσας ἐπαγγελίας θεσπίσας ὁ λόγος τῷ Δαυΐδ, ἀκολούθως τὴν αἰτίαν διδάσκει δι᾽ ἣν τῶν τοσούτων τεύξεται. Τίς δὲ ἦν ἡ αἰτία ἀλλ᾽ ἐλπὶς ἡ ἐπὶ τὸν Κύριον, δι' ἣν ἐλέου τυχών, τῆς παρὰ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου ἐλπίδος οὐκ ἀποπεσεῖται, οὐδὲ σαλευθήσεται τῆς ἐῤῥωμένης ταύτης στάσεως; Ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Εὑρεθείη ἡ χείρ σου πᾶσι τοῖς ἐχθροῖς σου, ἡ δεξιά σου εὕροι πάντας τοὺς μισοῦντάς σε. Θή σεις αὐτοὺς ὡς κλίβανον πυρὸς εἰς καιρὸν τοῦ προσώπου σου. Κύριος ἐν ὀργῇ αὐτοῦ συνταράξει αὐτοὺς, καὶ καταφάγεται αὐτοὺς ὁ πῦρ. Λέγεται ταῦτα πρὸς τὸν Θεὸν ὑπὸ τῶν τὴν εὐχὴν ἀναπεμπόν- των, οἳ καὶ φασίν· εἰ καὶ τὰ μάλιστα οἱ ἑαυτοὺς ἐχθροὺς σοὶ τῷ Θεῷ καταστήσαντες, τὰς ἀνακειμένας σοι ψυχὰς καὶ τοὺς ἁγίους πάντας τους σοι προσῳκειωμένους ἐκπολεμοῦντες οὐ παύονται· ἀλλ᾽ οὐ διαφεύξονται τὴν ἄφυκτόν σου χεῖρα καὶ τὴν ἀήττητόν σου δύναμιν. Τέως μὲν γὰρ εἰς ὅσον γυμνάζειν τοὺς τοὺς οἰκείους ὥσπερ ἀθλητὰς ἐπετράπησαν οἱ ἐχθροί σου, ἐπαίρον ται· πλὴν πρὸς ὀλίγον ἐπαρθέντας αὐτοὺς οὐκ εἰς μακρὰν ἡ σὴ χεὶρ καταλήψεται, καὶ ἡ σὴ δεξιὰ φεύ- γοντας θηρεύσει. Τί δὲ ποιήσει καταλαβοῦσα ; Θήσεις αὐτοὺς ὡς κλίβανον πυρὸς εἰς καιρὸν τοῦ προσώ- που σου. Ἐν τῷ καιρῷ γὰρ τῆς ἐπιλάμψεως τοῦ προσώπου σου, ἐν ᾧ τὴν σαυτοῦ δείξεις βασιλείαν, αὐτοὺς ἑαυτοῖς τὸ τῆς κακίας πῦρ συνάξαντας, τὴν καθ᾿ ἑαυτῶν κόλασιν ἐξάψαι ποιήσεις· ὅπως αὐτοὶ ἑαυτοῖς κλίβανος πυρὸς γένοιντο. Ὁποῖα πάσχουσιν οἱ ἐν ταῖς νόσοις τὸ σῶμα πυρέττοντες· μηδενὸς γὰρ ἔξωθεν ὑποκαίοντος, ἔνδον τὸ πῦρ ἐξ ἑαυτῶν ἐπάγον ται. Οὕτως οὖν καὶ τοὺς ἐχθρούς σου καὶ τοὺς μισοῦν· τάς σε, φησί, θήσεις ὡς κλίβανον πυρός. Διὸ λεχ θήσεται πρὸς αὐτούς· Πορεύεσθε τῷ φωτὶ τοῦ πυρὸς ὑμῶν, καὶ τῇ φλογί ᾗ ἐξεκαύσατε. Τὸν καρπὸν αὐτὸν ἀπὸ τῆς ἀπολεῖς, καὶ σπέρ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - erit ; imo etiam optata consecutus, orationem ite- rum emittet. Et super salutare tuum exsultabit vehementer. Illum quippe Deus summo gaudio replebit, quando facie ad faciem gloriam ejus contemplari conces- scrit. Quamobrem ait Symmachus: Lætificabis eum in gaudio a vultu tuo. Nam in tempore justifica- tionis, quando David inter eos qui salutem nacti sunt medius consistens, magni Regis vultum in- tuebitur, et corona de lapide pretioso caput ejus ornabitur; gloria magnificentiaque decoratus, di- vino gaudio et cœlesti lætitia replebitur. VERS. 3-7. Desiderium cordis ejus tribuisti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. Diapsal- ma. Quoniam prævenisti eum in benedictionibus dul- cedinis, posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. Vitam petiit a te, et tribuisti ei longitudi- nem dierum in saculum saculi. Magna est gloria ejus in salutari tuo, gloriam et magnum decorem impones super eum. Quoniam dabis eum in benedi- ctionem, etc. Præmissas Davidi pollicitationes va- Licinatus, consequenter causam affert cur hæc con- secuturus sit. Ecquenam illa causa, nisi spes in Dominum, qua misericordiam nactus, spe illa sua a Deo altissimo data non decidet, neque in firmo illo ac solido statu fluctuabit? Nam spes non con- fundit s C VERS. 9, 10. Inveniatur manus tua omnibus ini- micis tuis, dextera tua inveniat omnes qui te ode- runt. Pones eos ut clibanum ignis, in tempore vultus tui: Dominus in ira sua conturbabit eos, et devora- tit eos ignis. Sic Deum alloquuntur qui preces ef- fundunt, ac si dicerent: Etiamsi ii qui sese tibi Deo inimicos constituerunt, animas tibi addictas, necnon sanctos omnes in familia tua ascriptos oppugnandi finem non faciunt; at inevitabilem manum et invictam virtutem tuam non efugient. Hactenus enim dum permittuntur inimici illi tui athletas tuos exercitare, altos assumunt spiritus. Caterum cum ii ad breve tempus superbierint, non diu postea manus tua deprehendet eos, ac fue gientes dextera tua intercipiet. Quid porro aget cum apprehenderit ? Pones eos ut clibanum ignis in tempore vulius tui. Etenim quo tempore resplende- D bit vultus ille tuus, quo scilicet regnum tuum ma- nifestabis, eusdem qui sibi ipsis nequitiæ ignem advexerunt, meritum sibi supplicium succendere facies, ita ut libanus ignis sibimetipsis efficiantur. Qualia item patiuntur qui in ægritudine, corporea febri laborant: nemine quippe extrinsecus ignem admovente, in se ipsis ignem fovent. Eodem pror- sus modo inimicos tuos, inquit, atque eos qui te oderunt, pones ut clibanum ignis. Quamobrem i¡s dicetur : Procedile ad lumen ignis vestri, et ad flammam quam succendistis º. . VERS. 11. Fructum eorum de terra perdes, et se- * of Rom. v, 5. Isa. L, 11.

Psalm of David 22ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΒ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΒ. Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει· εἰς τόπον χλόης ἐκεῖ με κατεσκήνωσεν· ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέθρεψέ με· τὴν ψυχήν μου ἐπέστρεψεν. Ὡδήγησέ με. Μέση τυγχάνει κατάστασις ἡ τῶν προβάτων τῆς τε τῶν τελείων προκοπῆς καὶ τῶν ἐν βυθῷ κακίας καλινδουμένων, καὶ διὰ τοῦτο ἑρπετοῖς καὶ θηρίοις ἀγρίοις παραβαλλομένων. Ὁ μὲν γὰρ τέλειος γένοιτ’ ἂν ὁ κατὰ τὴν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ὁμοίωσιν αὐτοῦ τὴν ψυχὴν τοῖς κατ’ ἀρετὴν τρόποις κεχαρακτηρισμένοις·

Α οὐδὲ στερηθήσεται τοῦ αἰτήματος, ἀλλὰ κατ' [και] εὐχὰς παρέξει τευξόμενος τῆς ἐπιθυμίας. Β Καὶ ἐπὶ τῷ σωτηρίῳ σου ἀγαλλιάσεται σφόδρα. Εὐφραίνει γὰρ αὐτὸν, φησίν, ὁ Θεὸς ἐν χαρᾷ, ἐπειδὰν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον τῆς αὐτοῦ δόξης επόπτην αὐτὸν καταστήσηται. Διό φησιν ὁ Σύμμαχος· Χαρο ποιήσεις αὐτὸν ἐν εὐφροσύνῃ παρὰ τοῦ προσώ που σου. Τῷ γὰρ καιρῷ τοῦ δικαιωτηρίου, ἐπει- δὰν τὸ πρόσωπον τοῦ μεγάλου βασιλέως μέσος ἑστὼς ὁ Δαυΐδ τῶν σωζομένων θεάσοιτο, καὶ τῷ τιμίῳ λίθων τὴν κεφαλὴν ἐστεμμένος, δόξῃ τε καὶ μεγαλοπρεπείς κεκοσμημένος, ἐνθέου χαρᾶς καὶ οὐρανίου εὐφροσύ νης πληρωθήσεται. Τὴν ἐπιθυμίαν τῆς καρδίας αὐτοῦ ἔδωκας αὐτῷ, καὶ τὴν δέησιν τῶν χειλέων αὐτοῦ οὐκ ἐστέρησας αὐτόν. Διάψαλμα. "Οτι προέφθασας αὐτὸν ἐν εὐλ γίαις χρηστότητος, ἔθηκας ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτ τοῦ στέφανον ἐκ λίθου τιμίου. Ζωὴν ᾐτήσατό σε, καὶ ἔδωκας αὐτῷ μακρότητα ἡμερῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Μεγάλη ἡ δόξα αὐτοῦ ἐν τῷ σωτηρίῳ σου, δόξαν καὶ μεγαλοπρέπειαν ἐπιθήσεις ἐπ' αὐτόν. Ὅτι δώσεις αὐτῷ εὐλογίαν. Τὰς προλεχθείσας ἐπαγγελίας θεσπίσας ὁ λόγος τῷ Δαυΐδ, ἀκολούθως τὴν αἰτίαν διδάσκει δι᾽ ἣν τῶν τοσούτων τεύξεται. Τίς δὲ ἦν ἡ αἰτία ἀλλ᾽ ἐλπὶς ἡ ἐπὶ τὸν Κύριον, δι' ἣν ἐλέου τυχών, τῆς παρὰ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου ἐλπίδος οὐκ ἀποπεσεῖται, οὐδὲ σαλευθήσεται τῆς ἐῤῥωμένης ταύτης στάσεως; Ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Εὑρεθείη ἡ χείρ σου πᾶσι τοῖς ἐχθροῖς σου, ἡ δεξιά σου εὕροι πάντας τοὺς μισοῦντάς σε. Θή σεις αὐτοὺς ὡς κλίβανον πυρὸς εἰς καιρὸν τοῦ προσώπου σου. Κύριος ἐν ὀργῇ αὐτοῦ συνταράξει αὐτοὺς, καὶ καταφάγεται αὐτοὺς ὁ πῦρ. Λέγεται ταῦτα πρὸς τὸν Θεὸν ὑπὸ τῶν τὴν εὐχὴν ἀναπεμπόν- των, οἳ καὶ φασίν· εἰ καὶ τὰ μάλιστα οἱ ἑαυτοὺς ἐχθροὺς σοὶ τῷ Θεῷ καταστήσαντες, τὰς ἀνακειμένας σοι ψυχὰς καὶ τοὺς ἁγίους πάντας τους σοι προσῳκειωμένους ἐκπολεμοῦντες οὐ παύονται· ἀλλ᾽ οὐ διαφεύξονται τὴν ἄφυκτόν σου χεῖρα καὶ τὴν ἀήττητόν σου δύναμιν. Τέως μὲν γὰρ εἰς ὅσον γυμνάζειν τοὺς τοὺς οἰκείους ὥσπερ ἀθλητὰς ἐπετράπησαν οἱ ἐχθροί σου, ἐπαίρον ται· πλὴν πρὸς ὀλίγον ἐπαρθέντας αὐτοὺς οὐκ εἰς μακρὰν ἡ σὴ χεὶρ καταλήψεται, καὶ ἡ σὴ δεξιὰ φεύ- γοντας θηρεύσει. Τί δὲ ποιήσει καταλαβοῦσα ; Θήσεις αὐτοὺς ὡς κλίβανον πυρὸς εἰς καιρὸν τοῦ προσώ- που σου. Ἐν τῷ καιρῷ γὰρ τῆς ἐπιλάμψεως τοῦ προσώπου σου, ἐν ᾧ τὴν σαυτοῦ δείξεις βασιλείαν, αὐτοὺς ἑαυτοῖς τὸ τῆς κακίας πῦρ συνάξαντας, τὴν καθ᾿ ἑαυτῶν κόλασιν ἐξάψαι ποιήσεις· ὅπως αὐτοὶ ἑαυτοῖς κλίβανος πυρὸς γένοιντο. Ὁποῖα πάσχουσιν οἱ ἐν ταῖς νόσοις τὸ σῶμα πυρέττοντες· μηδενὸς γὰρ ἔξωθεν ὑποκαίοντος, ἔνδον τὸ πῦρ ἐξ ἑαυτῶν ἐπάγον ται. Οὕτως οὖν καὶ τοὺς ἐχθρούς σου καὶ τοὺς μισοῦν· τάς σε, φησί, θήσεις ὡς κλίβανον πυρός. Διὸ λεχ θήσεται πρὸς αὐτούς· Πορεύεσθε τῷ φωτὶ τοῦ πυρὸς ὑμῶν, καὶ τῇ φλογί ᾗ ἐξεκαύσατε. Τὸν καρπὸν αὐτὸν ἀπὸ τῆς ἀπολεῖς, καὶ σπέρ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - erit ; imo etiam optata consecutus, orationem ite- rum emittet. Et super salutare tuum exsultabit vehementer. Illum quippe Deus summo gaudio replebit, quando facie ad faciem gloriam ejus contemplari conces- scrit. Quamobrem ait Symmachus: Lætificabis eum in gaudio a vultu tuo. Nam in tempore justifica- tionis, quando David inter eos qui salutem nacti sunt medius consistens, magni Regis vultum in- tuebitur, et corona de lapide pretioso caput ejus ornabitur; gloria magnificentiaque decoratus, di- vino gaudio et cœlesti lætitia replebitur. VERS. 3-7. Desiderium cordis ejus tribuisti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. Diapsal- ma. Quoniam prævenisti eum in benedictionibus dul- cedinis, posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. Vitam petiit a te, et tribuisti ei longitudi- nem dierum in saculum saculi. Magna est gloria ejus in salutari tuo, gloriam et magnum decorem impones super eum. Quoniam dabis eum in benedi- ctionem, etc. Præmissas Davidi pollicitationes va- Licinatus, consequenter causam affert cur hæc con- secuturus sit. Ecquenam illa causa, nisi spes in Dominum, qua misericordiam nactus, spe illa sua a Deo altissimo data non decidet, neque in firmo illo ac solido statu fluctuabit? Nam spes non con- fundit s C VERS. 9, 10. Inveniatur manus tua omnibus ini- micis tuis, dextera tua inveniat omnes qui te ode- runt. Pones eos ut clibanum ignis, in tempore vultus tui: Dominus in ira sua conturbabit eos, et devora- tit eos ignis. Sic Deum alloquuntur qui preces ef- fundunt, ac si dicerent: Etiamsi ii qui sese tibi Deo inimicos constituerunt, animas tibi addictas, necnon sanctos omnes in familia tua ascriptos oppugnandi finem non faciunt; at inevitabilem manum et invictam virtutem tuam non efugient. Hactenus enim dum permittuntur inimici illi tui athletas tuos exercitare, altos assumunt spiritus. Caterum cum ii ad breve tempus superbierint, non diu postea manus tua deprehendet eos, ac fue gientes dextera tua intercipiet. Quid porro aget cum apprehenderit ? Pones eos ut clibanum ignis in tempore vulius tui. Etenim quo tempore resplende- D bit vultus ille tuus, quo scilicet regnum tuum ma- nifestabis, eusdem qui sibi ipsis nequitiæ ignem advexerunt, meritum sibi supplicium succendere facies, ita ut libanus ignis sibimetipsis efficiantur. Qualia item patiuntur qui in ægritudine, corporea febri laborant: nemine quippe extrinsecus ignem admovente, in se ipsis ignem fovent. Eodem pror- sus modo inimicos tuos, inquit, atque eos qui te oderunt, pones ut clibanum ignis. Quamobrem i¡s dicetur : Procedile ad lumen ignis vestri, et ad flammam quam succendistis º. . VERS. 11. Fructum eorum de terra perdes, et se- * of Rom. v, 5. Isa. L, 11.

ὁ καὶ βασιλέα τὸν Κύριον, ἀλλ’ οὐ ποιμένα ἐπιγραφόμενος· ὁ δὲ ἐκπεσὼν ταύτης, ἐξ αὐτοπροαιρέτου δὲ διαστροφῆς ἐπὶ τὴν θηριώδη μεταβεβληκὼς ἕξιν, ἵππος θηλυμανὴς χρηματίσοι ἂν, καὶ λύκος ἁρπακτικός. Ὄφεις δὲ, καὶ γεννήματα ἐχιδνῶν, καὶ χοίρους, καὶ κύνας, καὶ ἀλώπεκας τοὺς τοιούτους εἴωθεν ὀνομάζειν ἡ Γραφή. Οἱ δὲ ἐκ τῆς τοιαύτης καταπτώσεως μεταβάλλοντες ἐπὶ τὴν κρείττονα κατάστασιν, τέως μὲν ὥσπερ ἐν εἰσαγωγαῖς καὶ προθύροις γιγνόμενοι τῆς κατὰ Θεὸν γνώσεως, πρόβατα ἂν εἰκότως κληθεῖεν Θεοῦ· προκόψαντες δὲ ἐπὶ τὸ τελειότερον, ἄνθρωποι χρηματίζουσιν. Ὅτε γε μὴν πρόβατα τυγχάνουσιν, ὑπὸ ποιμένι τῷ διὰ Ἰεζεκιὴλ δηλωθέντι Δαυὶ̈δ, τουτέστι τῷ ἐκ σπέρματος Δαυὶ̈δ Σωτῆρι ἡμῶν καὶ Χριστῷ, ἀγόμενοι, διδάσκονται λέγειν· Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει. Οἱ δὲ αὐτοὶ τῆς νοερᾶς καὶ καινῆς τροφῆς καὶ πόας ἀντιλαμβανόμενοι τῆς ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις ἐροῦσιν· Εἰς τόπον χλόης ἐκεῖ με κατεσκήνωσεν.

Α οὐδὲ στερηθήσεται τοῦ αἰτήματος, ἀλλὰ κατ' [και] εὐχὰς παρέξει τευξόμενος τῆς ἐπιθυμίας. Β Καὶ ἐπὶ τῷ σωτηρίῳ σου ἀγαλλιάσεται σφόδρα. Εὐφραίνει γὰρ αὐτὸν, φησίν, ὁ Θεὸς ἐν χαρᾷ, ἐπειδὰν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον τῆς αὐτοῦ δόξης επόπτην αὐτὸν καταστήσηται. Διό φησιν ὁ Σύμμαχος· Χαρο ποιήσεις αὐτὸν ἐν εὐφροσύνῃ παρὰ τοῦ προσώ που σου. Τῷ γὰρ καιρῷ τοῦ δικαιωτηρίου, ἐπει- δὰν τὸ πρόσωπον τοῦ μεγάλου βασιλέως μέσος ἑστὼς ὁ Δαυΐδ τῶν σωζομένων θεάσοιτο, καὶ τῷ τιμίῳ λίθων τὴν κεφαλὴν ἐστεμμένος, δόξῃ τε καὶ μεγαλοπρεπείς κεκοσμημένος, ἐνθέου χαρᾶς καὶ οὐρανίου εὐφροσύ νης πληρωθήσεται. Τὴν ἐπιθυμίαν τῆς καρδίας αὐτοῦ ἔδωκας αὐτῷ, καὶ τὴν δέησιν τῶν χειλέων αὐτοῦ οὐκ ἐστέρησας αὐτόν. Διάψαλμα. "Οτι προέφθασας αὐτὸν ἐν εὐλ γίαις χρηστότητος, ἔθηκας ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτ τοῦ στέφανον ἐκ λίθου τιμίου. Ζωὴν ᾐτήσατό σε, καὶ ἔδωκας αὐτῷ μακρότητα ἡμερῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Μεγάλη ἡ δόξα αὐτοῦ ἐν τῷ σωτηρίῳ σου, δόξαν καὶ μεγαλοπρέπειαν ἐπιθήσεις ἐπ' αὐτόν. Ὅτι δώσεις αὐτῷ εὐλογίαν. Τὰς προλεχθείσας ἐπαγγελίας θεσπίσας ὁ λόγος τῷ Δαυΐδ, ἀκολούθως τὴν αἰτίαν διδάσκει δι᾽ ἣν τῶν τοσούτων τεύξεται. Τίς δὲ ἦν ἡ αἰτία ἀλλ᾽ ἐλπὶς ἡ ἐπὶ τὸν Κύριον, δι' ἣν ἐλέου τυχών, τῆς παρὰ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου ἐλπίδος οὐκ ἀποπεσεῖται, οὐδὲ σαλευθήσεται τῆς ἐῤῥωμένης ταύτης στάσεως; Ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Εὑρεθείη ἡ χείρ σου πᾶσι τοῖς ἐχθροῖς σου, ἡ δεξιά σου εὕροι πάντας τοὺς μισοῦντάς σε. Θή σεις αὐτοὺς ὡς κλίβανον πυρὸς εἰς καιρὸν τοῦ προσώπου σου. Κύριος ἐν ὀργῇ αὐτοῦ συνταράξει αὐτοὺς, καὶ καταφάγεται αὐτοὺς ὁ πῦρ. Λέγεται ταῦτα πρὸς τὸν Θεὸν ὑπὸ τῶν τὴν εὐχὴν ἀναπεμπόν- των, οἳ καὶ φασίν· εἰ καὶ τὰ μάλιστα οἱ ἑαυτοὺς ἐχθροὺς σοὶ τῷ Θεῷ καταστήσαντες, τὰς ἀνακειμένας σοι ψυχὰς καὶ τοὺς ἁγίους πάντας τους σοι προσῳκειωμένους ἐκπολεμοῦντες οὐ παύονται· ἀλλ᾽ οὐ διαφεύξονται τὴν ἄφυκτόν σου χεῖρα καὶ τὴν ἀήττητόν σου δύναμιν. Τέως μὲν γὰρ εἰς ὅσον γυμνάζειν τοὺς τοὺς οἰκείους ὥσπερ ἀθλητὰς ἐπετράπησαν οἱ ἐχθροί σου, ἐπαίρον ται· πλὴν πρὸς ὀλίγον ἐπαρθέντας αὐτοὺς οὐκ εἰς μακρὰν ἡ σὴ χεὶρ καταλήψεται, καὶ ἡ σὴ δεξιὰ φεύ- γοντας θηρεύσει. Τί δὲ ποιήσει καταλαβοῦσα ; Θήσεις αὐτοὺς ὡς κλίβανον πυρὸς εἰς καιρὸν τοῦ προσώ- που σου. Ἐν τῷ καιρῷ γὰρ τῆς ἐπιλάμψεως τοῦ προσώπου σου, ἐν ᾧ τὴν σαυτοῦ δείξεις βασιλείαν, αὐτοὺς ἑαυτοῖς τὸ τῆς κακίας πῦρ συνάξαντας, τὴν καθ᾿ ἑαυτῶν κόλασιν ἐξάψαι ποιήσεις· ὅπως αὐτοὶ ἑαυτοῖς κλίβανος πυρὸς γένοιντο. Ὁποῖα πάσχουσιν οἱ ἐν ταῖς νόσοις τὸ σῶμα πυρέττοντες· μηδενὸς γὰρ ἔξωθεν ὑποκαίοντος, ἔνδον τὸ πῦρ ἐξ ἑαυτῶν ἐπάγον ται. Οὕτως οὖν καὶ τοὺς ἐχθρούς σου καὶ τοὺς μισοῦν· τάς σε, φησί, θήσεις ὡς κλίβανον πυρός. Διὸ λεχ θήσεται πρὸς αὐτούς· Πορεύεσθε τῷ φωτὶ τοῦ πυρὸς ὑμῶν, καὶ τῇ φλογί ᾗ ἐξεκαύσατε. Τὸν καρπὸν αὐτὸν ἀπὸ τῆς ἀπολεῖς, καὶ σπέρ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - erit ; imo etiam optata consecutus, orationem ite- rum emittet. Et super salutare tuum exsultabit vehementer. Illum quippe Deus summo gaudio replebit, quando facie ad faciem gloriam ejus contemplari conces- scrit. Quamobrem ait Symmachus: Lætificabis eum in gaudio a vultu tuo. Nam in tempore justifica- tionis, quando David inter eos qui salutem nacti sunt medius consistens, magni Regis vultum in- tuebitur, et corona de lapide pretioso caput ejus ornabitur; gloria magnificentiaque decoratus, di- vino gaudio et cœlesti lætitia replebitur. VERS. 3-7. Desiderium cordis ejus tribuisti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. Diapsal- ma. Quoniam prævenisti eum in benedictionibus dul- cedinis, posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso. Vitam petiit a te, et tribuisti ei longitudi- nem dierum in saculum saculi. Magna est gloria ejus in salutari tuo, gloriam et magnum decorem impones super eum. Quoniam dabis eum in benedi- ctionem, etc. Præmissas Davidi pollicitationes va- Licinatus, consequenter causam affert cur hæc con- secuturus sit. Ecquenam illa causa, nisi spes in Dominum, qua misericordiam nactus, spe illa sua a Deo altissimo data non decidet, neque in firmo illo ac solido statu fluctuabit? Nam spes non con- fundit s C VERS. 9, 10. Inveniatur manus tua omnibus ini- micis tuis, dextera tua inveniat omnes qui te ode- runt. Pones eos ut clibanum ignis, in tempore vultus tui: Dominus in ira sua conturbabit eos, et devora- tit eos ignis. Sic Deum alloquuntur qui preces ef- fundunt, ac si dicerent: Etiamsi ii qui sese tibi Deo inimicos constituerunt, animas tibi addictas, necnon sanctos omnes in familia tua ascriptos oppugnandi finem non faciunt; at inevitabilem manum et invictam virtutem tuam non efugient. Hactenus enim dum permittuntur inimici illi tui athletas tuos exercitare, altos assumunt spiritus. Caterum cum ii ad breve tempus superbierint, non diu postea manus tua deprehendet eos, ac fue gientes dextera tua intercipiet. Quid porro aget cum apprehenderit ? Pones eos ut clibanum ignis in tempore vulius tui. Etenim quo tempore resplende- D bit vultus ille tuus, quo scilicet regnum tuum ma- nifestabis, eusdem qui sibi ipsis nequitiæ ignem advexerunt, meritum sibi supplicium succendere facies, ita ut libanus ignis sibimetipsis efficiantur. Qualia item patiuntur qui in ægritudine, corporea febri laborant: nemine quippe extrinsecus ignem admovente, in se ipsis ignem fovent. Eodem pror- sus modo inimicos tuos, inquit, atque eos qui te oderunt, pones ut clibanum ignis. Quamobrem i¡s dicetur : Procedile ad lumen ignis vestri, et ad flammam quam succendistis º. . VERS. 11. Fructum eorum de terra perdes, et se- * of Rom. v, 5. Isa. L, 11.

PG 23:217Πίνων δὲ τοῦ ὕδατος ὁ εἰσαγόμενος ἐν Χριστῷ, οὔπω δὲ τοῦ οἴνου τοῦ τῆς ἀληθινῆς ἀμπέλου οἷός τε ὢν μεταλαμβάνειν, διὰ τὸ ἔτι πρόβατον εἶναι, τέως δὲ τῷ σωτηρίῳ τρεφόμενος ὕδατι, περὶ οὗ ἐβόα ὁ Σωτὴρ λέγων· Εἴ τις διψᾷ, ἐρχέσθω πρός με καὶ πινέτω· καὶ πάλιν· Ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος· καὶ αὖθις· Ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, οὐ μὴ διψήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα· εἴποι ἄν· Ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέθρεψέ με. Ἀλλὰ καὶ πᾶν ἄχθος ἀποθέμενος τῶν παλαιῶν ἁμαρτημάτων διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας καὶ ἀνακαινώσεως Πνεύματος ἁγίου, εἴποι ἄν· Ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέθρεψέ με. Ἀναπαύσεως γὰρ ὡς ἀληθῶς ἐκεῖνο τὸ ὕδωρ, δι’ οὗ τὸ βαρὺ καὶ ἐπίμοχθον φορτίον τῶν ἁμαρτιῶν τὸ πιεζοῦν τὴν ψυχὴν ἀποῤῥίψας τις, καὶ πάντα ῥύπον καὶ σπίλον καὶ κηλίδα σμηξάμενος, δεσμῶν τε ἀνεθεὶς πολυπλόκων, συνῃσθημένος τούτων ἁπάντων ἐρεῖ· Ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέθρεψέ με. Εἶθ’ ὥσπερ ἐκλείπων πάλαι τὴν ψυχὴν, ἔπειτα διὰ τῆς ἀποδοθείσης χλόης καὶ τοῦ σωτηρίου ὕδατος ἀναλαβὼν ἑαυτὸν, καὶ ὥσπερ ἐκ θανάτου παλινδρομήσας, φήσει· Τὴν ψυχήν μου ἐπέστρεψε.

μα αὐτῶν ἀπὸ υἱῶν ἀνθρώπων. Διαδοχαὶ γὰρ γεγό- νασι μυρίων ἀσεβῶν καὶ ἀθέων ἀνδρῶν· πολλάκις δὲ καὶ πονηρῶν πατέρων υἱοὶ θεοσεβεῖς καὶ θεοφιλεῖς ἀπεφάνθησαν. Σπέρμα δὲ τῶν ἀθέων καὶ καρπὸς τῶν ἀσεβῶν, οἱ λόγοι αὐτῶν καὶ αἱ διδασκαλίαι καὶ τὰ ἄθεα δόγματα, μετὰ τὴν τελευτὴν αὐτῶν ἐν ἀνθρώποις ἀποφανθέντα, τυγχάνει. "Α δὴ ὡς ἀγαθὸς ὁ Θεὸς ἀπω λείᾳ καὶ ἀφανισμῷ παραδίδωσιν· ἵνα μήτε καρπὸς τῶν ἀσεβῶν μήτε σπέρμα αὐτῶν περιλείπηται. *Οτι ἔκλιναν εἰς σὲ κακὰ ; διελογίσαντο βουλὰς, ἂς οὐ μὴ δύνωνται στῆσαι. "Οτι θήσεις αὐτοὺς νώτον, ἐν τοῖς περιλοίποις σου ἑτοιμάσεις τὸ πρόσ. ωπον αὐτῶν. Πάλιν παρατίθησι τὴν αἰτίαν δι᾿ ἣν ταῦτα πείσονται, λέγων· Οτι ἔκλιναν εἰς σὲ κακά. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Εκλιναν, ὁ Σύμμαχος· "Οτι συνέγρα ξαν κατὰ σοῦ εἰς κακόν. Εἰ γὰρ καὶ ἀνθρώπους εδό- Β χουν πολεμεῖν, ἀλλ' ἐπεὶ μὴ δι' εύλογον αἰτίαν, μηδέ διά τινα πράξιν ἄτοπον ἐκείνοις ἐπεβούλευον, διὰ δὲ μόνην τὴν εἰς σὲ εὐσέβειαν· εἰκότως εἴποι ἄν τις αὐτ τοὺς σοὶ τῷ Θεῷ ἐπιβεβουλευκέναι, καὶ πάσας τὰς μηχανὰς ἃς ἐβουλεύσαντο κατὰ τῶν σῶν ὁσίων κατὰ τοῦ τοῦ Θεοῦ μεμηχανῆσθαι. Διὰ δὴ τὰ προλεχθέντα αὐτοὺς καταλήψεται· οὐδὲ τὰς σὰς διαδράναι δυνήσον και χεῖρας. Οἱ μὲν γὰρ ἐμηχανῶντο καὶ πάντα ἔπρατ- τον ἀθέῳ φρονήματι κατὰ σοῦ τοῦ Θεοῦ βουλευόμενοι· σὺ δὲ αὐτοὺς ἐπιστρόφους ἐποίεις καὶ φυγάδας, ὡς τὰ νῶτα παραχωρεῖν ἐλαυνομένους ὑπὸ τῆς σῆς ὀργῆς. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ ΤΗΣ ΕΩΘΙΝΗΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΑ'. Ἡ τοῦ ψαλμοῦ προγραφὴ πᾶσαν τὴν ὑπόθεσιν τῶν ἐν αὐτῷ φερομένων ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀνα- στάσεως τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀνατίθησι. Διὸ ἐπιγρά φει, Περὶ τῆς ἀντιλήψεως τῆς ἑωθινῆς. Ὁποῖα δὲ ἦν τὰ τῆς ἑωθινῆς ἀντιλήψεως, αὖθις οἱ εὐαγγελισταί παραστήσουσιν· ὁ μὲν Λουκᾶς ὧδε γράφων· Τῇ δὲ μιᾷ τῶν σαββάτων ὄρθρου βαθέος ἐπὶ τὸ μνῆμα ἦλθον γυναῖκες, φέρουσαι ἃ ἡτοίμασαν ἀρώματα. Εὗρον δὲ τὸν λίθον ἀποκεκυλισμένον ἀπὸ τοῦ μνημείου. Εισελθοῦσαι δὲ οὐχ εὗρον τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ. Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ διαπορεῖσθαι αὐτὰς περὶ τούτου, καὶ ἰδοὺ ἄνδρες δύο ἐπέστη- σαν αὐταῖς ἐν ἐσθῆτι ἀστραπτούσῃ, οἳ καὶ εἶπον· Τι ζητείτε τον ζωντα μετὰ τῶν νεκρῶν; Οὐκ ἔστιν ὧδε, ἀλλ' ἀγέρθη· μνήσθητε, ὡς ἐλάλησεν ὑμῖν, ἔτι ὧν ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ· ὁμοίως δὲ καὶ οἱ λοιποὶ εὐαγγελισταί εἰρήκασιν. Ορᾷς ὅπως τὰ τῆς ἑωθινῆς ἀντιλήψεως κατὰ τὸν καιρὸν τῆς ἀναστάσεως τοῦ Σω- τῆρος ἡμῶν ἐπληροῦτο; Διὸ τὴν πᾶσαν οἰκονομίαν τοῦ σωτηρίου πάθους τῇ ἀναστάσει αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀνατίθησι, καὶ εἰς αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ τέλος την προφητείαν ἀναπέμπει διὰ τῆς λεγούσης προγραφῆς· Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῆς ἀντιλήψεως τῆς ἑωθινῆς, Ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ. Καὶ πῶς γὰρ οὐκ ἔμελλεν ψαλμός ἔσεσθαι ἡ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν περιέ- χουσα προφητεία, καὶ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ τὴν σύ COMMENTARIA IN PSALMOS: A men eorum a fliis hominum. Impiorum atheorum- que hominum innumeræ successiones fuere : ac plerumque evenit, ut ex improbis patribus pii ac religiosi filii exorirentur. Sed semen atheorum, ac fructus impiorum sunt verba, doctrinæ, et impia documenta eorumdem, quæ post ipsorum obitum per homines disseminantur. Quæque scilicet Deus, utpote bonus, de medio tollit ac dissipat ; ut neque fructus, neque semen impiorum residuum sit. VERS. 12, 13. Quoniam declinaverunt in te mala, Quoniam pones eos dorsum, in reliquiis tuis pra- cogitaverunt consilia quæ non poterunt stabilire. parabis vulum eorum. Rursus causam cur hæc perpessuri sint affert, his verbis : Quoniam decli- naverunt in te mala. Cujus loco Symmachus : Quo- niam communierunt se contra te in malum. Etiamsi cta : at tu illos aversos constituisti et fugasti, ita ut, ira tua instante et propellente, terga vertant. PSALMUS DAVID XXI. C enim viderentur homines impugnare, at quia non rationabili de causa, neque ob patratum quodpiam facinus insidias ipsis parabant, sed propter unam eorum erga te pietatem; jure dicantur contra te ipsum Deum insidias struxisse, ac conspirationes eorum omnes adversus sanctos tuos conflatas, contra te Deum versas fuisse. Quare prædictis illi intercipientur malis, neque tuis se subducere ma- nibus valebunt. Illi quidem machinas omnes et molimina intenderunt, atque impia mente nihil non egerunt, conjuratione adversum te Deum fa- tempore resurrectionis Salvatoris nostri impleta fuerit? Quare totam œconomiam passionis Salva- toris nostri, resurrectioni ejus Spiritus sanctus ascribit, atque ad ipsum finem prophetiam refert per inscriptionem supra allatam: In finem pro Sus- ceptione matutina psalmus David. Et qua, quæso, ratione prophetia Servatoris nostri resurrectionem, itidem Ecclesiæ ipsius constitutionem, omnium gen- tium vocationem, generationis venturæ ac futuri Ipsa psalmi inscriptio totum rerum quæ de tem- pore resurrectionis Salvatoris nostri ex mortuis in eo feruntur argumentum præfert. Quare sic titulus habet : De susceptione matutina. Qualia autem illa fuerint quæ ad susceptionem matutinam pertine- bant, rursum aperient evangelistæ: sic enim Lucas habet: Una autem Sabbati valde diluculo venerunt mulieres ad monumentum, portantes quæ para- verant aromata: et invenerunt lapidem revolutum a monumento. Et ingressæ non invenerunt corpus Domini Jesu. Et factum est, dum mente consternal essent de isto, ecce duo viri steterunt secus illas in D veste fulgenti, qui et dixerunt : Quid quæritis viven- tem cum mortuis? Non est hic, sed surrexit. Recor- damini qualiter loculus est vobis, cum adhuc in Ga· lilæa esset 98. Simili modo alii quoque evangelistæ * Luc. xxιν, 1-0. PATROL. GR. XXII. loquuntur. Viden' quomodo matutina suscepti 1. IN FINEM PRO SUSCEPTIONE MATUTINA,

Ταῦτα πάντα ὑπάρξει τῷ διὰ τοῦ δηλωθέντος Δαυὶ̈δ ὑπὸ τοῦ Κυρίου ποιμαινομένῳ. Ὡδήγησέ με ἐπὶ τρίβους δικαιοσύνης ἕνεκεν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. Ταῦτα, φησὶ, πράττει, ὡς ἂν μὴ βλασφημῆται αὐτοῦ τὸ ὄνομα, τῶν αὐτοῦ προβάτων ἀπολλυμένων, ἢ κακῶς ἀγομένων. Ἐὰν γὰρ καὶ πορευθῶ ἐν μέσῳ σκιᾶς θανάτου, οὐ φοβηθήσομαι κακὰ, ὅτι σὺ μετ’ ἐμοῦ εἶ. Μακρὰν γὰρ ἡ ἁμαρτία παντὸς συνόντος Θεῷ. Σκιὰν θανάτου τὸν κοινόν φησι θάνατον, καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος λύσιν, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ θανάτου τῆς ψυχῆς, καθ’ ὃ εἴρηται· Ψυχὴ ἁμαρτάνουσα, αὕτη ἀποθανεῖται· καὶ, Ἔστιν ἁμαρτία πρὸς θάνατον. Οὐκ ἔστι γὰρ σκιὰ θανάτου· ἀλλ’ ἀληθινὸς θάνατος ἡ τῆς ψυχῆς ἀπώλεια τυγχάνει. Ἐπεὶ οὖν μεμαθήκασιν, ὡς ἄρα ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ οὐ μὴ ἀποθάνῃ εἰς τὸν αἰῶνα, μεταβέβηκε δὲ ἀπὸ τοῦ θανάτου εἰς τὴν ζωὴν, σφόδρα ἀκριβῶς οὐ φασὶ θάνατον ἐπιέναι αὐτοῖς ἀλλ’ ἢ ἄρα σκιὰν θανάτου· ταύτῃ δηλοῦντες τοὺς κατὰ ἄνθρωπον κινδύνους καὶ τὸν σωματικὸν θάνατον οὐδὲν ἕτερον ὄντα ἢ χωρισμὸν ψυχῆς ἀπὸ σώματος. Ἡ ῥάβδος σου καὶ ἡ βακτηρία σου, αὗταί με παρεκάλεσαν.

μα αὐτῶν ἀπὸ υἱῶν ἀνθρώπων. Διαδοχαὶ γὰρ γεγό- νασι μυρίων ἀσεβῶν καὶ ἀθέων ἀνδρῶν· πολλάκις δὲ καὶ πονηρῶν πατέρων υἱοὶ θεοσεβεῖς καὶ θεοφιλεῖς ἀπεφάνθησαν. Σπέρμα δὲ τῶν ἀθέων καὶ καρπὸς τῶν ἀσεβῶν, οἱ λόγοι αὐτῶν καὶ αἱ διδασκαλίαι καὶ τὰ ἄθεα δόγματα, μετὰ τὴν τελευτὴν αὐτῶν ἐν ἀνθρώποις ἀποφανθέντα, τυγχάνει. "Α δὴ ὡς ἀγαθὸς ὁ Θεὸς ἀπω λείᾳ καὶ ἀφανισμῷ παραδίδωσιν· ἵνα μήτε καρπὸς τῶν ἀσεβῶν μήτε σπέρμα αὐτῶν περιλείπηται. *Οτι ἔκλιναν εἰς σὲ κακὰ ; διελογίσαντο βουλὰς, ἂς οὐ μὴ δύνωνται στῆσαι. "Οτι θήσεις αὐτοὺς νώτον, ἐν τοῖς περιλοίποις σου ἑτοιμάσεις τὸ πρόσ. ωπον αὐτῶν. Πάλιν παρατίθησι τὴν αἰτίαν δι᾿ ἣν ταῦτα πείσονται, λέγων· Οτι ἔκλιναν εἰς σὲ κακά. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Εκλιναν, ὁ Σύμμαχος· "Οτι συνέγρα ξαν κατὰ σοῦ εἰς κακόν. Εἰ γὰρ καὶ ἀνθρώπους εδό- Β χουν πολεμεῖν, ἀλλ' ἐπεὶ μὴ δι' εύλογον αἰτίαν, μηδέ διά τινα πράξιν ἄτοπον ἐκείνοις ἐπεβούλευον, διὰ δὲ μόνην τὴν εἰς σὲ εὐσέβειαν· εἰκότως εἴποι ἄν τις αὐτ τοὺς σοὶ τῷ Θεῷ ἐπιβεβουλευκέναι, καὶ πάσας τὰς μηχανὰς ἃς ἐβουλεύσαντο κατὰ τῶν σῶν ὁσίων κατὰ τοῦ τοῦ Θεοῦ μεμηχανῆσθαι. Διὰ δὴ τὰ προλεχθέντα αὐτοὺς καταλήψεται· οὐδὲ τὰς σὰς διαδράναι δυνήσον και χεῖρας. Οἱ μὲν γὰρ ἐμηχανῶντο καὶ πάντα ἔπρατ- τον ἀθέῳ φρονήματι κατὰ σοῦ τοῦ Θεοῦ βουλευόμενοι· σὺ δὲ αὐτοὺς ἐπιστρόφους ἐποίεις καὶ φυγάδας, ὡς τὰ νῶτα παραχωρεῖν ἐλαυνομένους ὑπὸ τῆς σῆς ὀργῆς. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ ΤΗΣ ΕΩΘΙΝΗΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΑ'. Ἡ τοῦ ψαλμοῦ προγραφὴ πᾶσαν τὴν ὑπόθεσιν τῶν ἐν αὐτῷ φερομένων ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀνα- στάσεως τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀνατίθησι. Διὸ ἐπιγρά φει, Περὶ τῆς ἀντιλήψεως τῆς ἑωθινῆς. Ὁποῖα δὲ ἦν τὰ τῆς ἑωθινῆς ἀντιλήψεως, αὖθις οἱ εὐαγγελισταί παραστήσουσιν· ὁ μὲν Λουκᾶς ὧδε γράφων· Τῇ δὲ μιᾷ τῶν σαββάτων ὄρθρου βαθέος ἐπὶ τὸ μνῆμα ἦλθον γυναῖκες, φέρουσαι ἃ ἡτοίμασαν ἀρώματα. Εὗρον δὲ τὸν λίθον ἀποκεκυλισμένον ἀπὸ τοῦ μνημείου. Εισελθοῦσαι δὲ οὐχ εὗρον τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ. Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ διαπορεῖσθαι αὐτὰς περὶ τούτου, καὶ ἰδοὺ ἄνδρες δύο ἐπέστη- σαν αὐταῖς ἐν ἐσθῆτι ἀστραπτούσῃ, οἳ καὶ εἶπον· Τι ζητείτε τον ζωντα μετὰ τῶν νεκρῶν; Οὐκ ἔστιν ὧδε, ἀλλ' ἀγέρθη· μνήσθητε, ὡς ἐλάλησεν ὑμῖν, ἔτι ὧν ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ· ὁμοίως δὲ καὶ οἱ λοιποὶ εὐαγγελισταί εἰρήκασιν. Ορᾷς ὅπως τὰ τῆς ἑωθινῆς ἀντιλήψεως κατὰ τὸν καιρὸν τῆς ἀναστάσεως τοῦ Σω- τῆρος ἡμῶν ἐπληροῦτο; Διὸ τὴν πᾶσαν οἰκονομίαν τοῦ σωτηρίου πάθους τῇ ἀναστάσει αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀνατίθησι, καὶ εἰς αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ τέλος την προφητείαν ἀναπέμπει διὰ τῆς λεγούσης προγραφῆς· Εἰς τὸ τέλος ὑπὲρ τῆς ἀντιλήψεως τῆς ἑωθινῆς, Ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ. Καὶ πῶς γὰρ οὐκ ἔμελλεν ψαλμός ἔσεσθαι ἡ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν περιέ- χουσα προφητεία, καὶ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ τὴν σύ COMMENTARIA IN PSALMOS: A men eorum a fliis hominum. Impiorum atheorum- que hominum innumeræ successiones fuere : ac plerumque evenit, ut ex improbis patribus pii ac religiosi filii exorirentur. Sed semen atheorum, ac fructus impiorum sunt verba, doctrinæ, et impia documenta eorumdem, quæ post ipsorum obitum per homines disseminantur. Quæque scilicet Deus, utpote bonus, de medio tollit ac dissipat ; ut neque fructus, neque semen impiorum residuum sit. VERS. 12, 13. Quoniam declinaverunt in te mala, Quoniam pones eos dorsum, in reliquiis tuis pra- cogitaverunt consilia quæ non poterunt stabilire. parabis vulum eorum. Rursus causam cur hæc perpessuri sint affert, his verbis : Quoniam decli- naverunt in te mala. Cujus loco Symmachus : Quo- niam communierunt se contra te in malum. Etiamsi cta : at tu illos aversos constituisti et fugasti, ita ut, ira tua instante et propellente, terga vertant. PSALMUS DAVID XXI. C enim viderentur homines impugnare, at quia non rationabili de causa, neque ob patratum quodpiam facinus insidias ipsis parabant, sed propter unam eorum erga te pietatem; jure dicantur contra te ipsum Deum insidias struxisse, ac conspirationes eorum omnes adversus sanctos tuos conflatas, contra te Deum versas fuisse. Quare prædictis illi intercipientur malis, neque tuis se subducere ma- nibus valebunt. Illi quidem machinas omnes et molimina intenderunt, atque impia mente nihil non egerunt, conjuratione adversum te Deum fa- tempore resurrectionis Salvatoris nostri impleta fuerit? Quare totam œconomiam passionis Salva- toris nostri, resurrectioni ejus Spiritus sanctus ascribit, atque ad ipsum finem prophetiam refert per inscriptionem supra allatam: In finem pro Sus- ceptione matutina psalmus David. Et qua, quæso, ratione prophetia Servatoris nostri resurrectionem, itidem Ecclesiæ ipsius constitutionem, omnium gen- tium vocationem, generationis venturæ ac futuri Ipsa psalmi inscriptio totum rerum quæ de tem- pore resurrectionis Salvatoris nostri ex mortuis in eo feruntur argumentum præfert. Quare sic titulus habet : De susceptione matutina. Qualia autem illa fuerint quæ ad susceptionem matutinam pertine- bant, rursum aperient evangelistæ: sic enim Lucas habet: Una autem Sabbati valde diluculo venerunt mulieres ad monumentum, portantes quæ para- verant aromata: et invenerunt lapidem revolutum a monumento. Et ingressæ non invenerunt corpus Domini Jesu. Et factum est, dum mente consternal essent de isto, ecce duo viri steterunt secus illas in D veste fulgenti, qui et dixerunt : Quid quæritis viven- tem cum mortuis? Non est hic, sed surrexit. Recor- damini qualiter loculus est vobis, cum adhuc in Ga· lilæa esset 98. Simili modo alii quoque evangelistæ * Luc. xxιν, 1-0. PATROL. GR. XXII. loquuntur. Viden' quomodo matutina suscepti 1. IN FINEM PRO SUSCEPTIONE MATUTINA,

PG 23:219Ταῦτα οὖν παρακαλεῖ τὸν τυπτόμενον καὶ τὸν κολαζόμενον, πεπεισμένον, ὅτι μαστιγοῖ ὁ Θεὸς πάντα υἱὸν ὃν παραδέχεται. Ἡτοίμασας ἐνώπιόν μου τράπεζαν ἐξεναντίας τῶν θλιβόντων με. Ἐλίπανας ἐν ἐλαίῳ τὴν κεφαλήν μου, καὶ τὸ ποτήριόν σου μεθύσκον ὡς κράτιστον Ἴσασι γὰρ καὶ τὸ πνευματικὸν ἔλαιον, ὃ τὴν κεφαλὴν ἐπιάνθησαν, καὶ τὴν κρατύνουσαν, ἀλλ’ οὐ διαλύουσαν μέθην· καὶ τὴν μυστικὴν τροφὴν, ἣν προτίθησιν ἡμῖν ὁ πρὸς τὸ ποιμαίνειν καὶ νυμφίος γενόμενος. Τούτοις δὲ, φησὶν, ἐντρυφῶμεν τοῖς ἀγαθοῖς, τῶν δυσμενῶν ἀνιωμένων καὶ τρυχομένων· ὅτι οἱ πάλαι, φησὶ, δουλεύοντες τοσαύτης μεταβολῆς τετυχήκασιν, ἐλίπανας ἐν ἐλαίῳ τὴν κεφαλήν μου. Καὶ τὸ ἔλεός σου καταδιώξεταί με πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου, καὶ τὸ κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου εἰς μακρότητα ἡμερῶν. Πεποιθὼς τῷ σῷ ἐλέει, καὶ τῇ σῇ χάριτι, οἶδ’ ὅτι οὐκ ἐκπεσοῦμαι τῆς παρὰ σοὶ ἐλπίδος παιδαγωγούμενος πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου ὑπὸ τοῦ σοῦ ἐλέους. Τοῦτο γοῦν τὸ σὸν ἔλεος καὶ αὐτή σου ἡ χάρις κατηξίωσέ με οἰκητήριον κτήσασθαι τὸν σὸν οἶκον καὶ τὴν σὴν Ἐκκλησίαν·

στασιν, καὶ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων τὴν κλῆσιν τῆς τε τῶν παραπτωμάτων μου. Μὴ ἀποβλέψῃς, φησὶν, εἰς γενεᾶς καὶ τοῦ τεχθησομένου λαοῦ τὴν πρόγνωσιν ; Ἐπὶ τούτοις γὰρ ὡς ἐπὶ μεγάλοις ἀγαθοῖς συγχαί ρον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴν ψαλμῳδίαν ποιεῖται. Ο Θεός ὁ Θεός μου, πρόσχες μοι· ἵνα τί έγκα τέλιπές με ; μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λό- γοι τῶν παραπτωμάτων μου. Μὴ προκειμένου δὲ ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ τοῦ, πρόσχες μοι, ὃ δὴ κατὰ μόνους τοὺς Ἑβδομήκοντα προσέκειτο τῷ πρώτῳ στίχῳ, ἀκριβῶς καὶ ὑπὸ τῆς φωνῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν πα ραλέλειπται. Καὶ θέα τίνα τρόπον ἐν πᾶσι τούτοις οὐδαμοῦ πατ ραπτωμάτων έμνημόνευσαν οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταί· οὐδὲ γὰρ ἤρμοζε παραπτώματα εφαρμόζειν τῷ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν προσώπῳ, ὃς ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίη σεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ. Ὑπὲρ δὲ τῶν κλαυθμῶν καὶ θρήνων ἄξια πραττόντων ἐν τῷ λαῷ, ὑπὲρ δὲ τοῦ ἀποστόλου αὐτοῦ Ἰούδα, τοῦ ἐξολισθήσαντος καὶ τῆς οἰκείας ἀξίας ἀποπεσόντος, ὀδυρόμενος διετέλει βοῶν· Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτη ρίας μου οι λόγοι τῶν ὀδυρμῶν μου. Οἱ γὰρ λόγοι, φησί, τῶν ἐμῶν, τῶν ὑπὲρ τοῦ λαοῦ πάντοτε γινο- μένων, τῆς ἐμῆς σωτηρίας μακράν γεγόνασιν, οὐδὲν ὠφεληθέντος τοῦ λαοῦ ἀπὸ τῆς ἐξ ἐμοῦ προξενηθεί σης αὐτοῖς σωτηρίας. Ινα δὲ μὴ δόξωμεν, τοῖς ἄλλοις ἑρμηνευταῖς ἐνταῦθα κεχρημένοι ἐκ περινοίας, τοὺς ἑτέρως τὸν ψαλμὸν ἡρμηνευκότας ἐλέγχειν, τῇ τῶν Εβδομήκοντα ἑρμηνείᾳ χρησόμεθα· ταύτῃ γὰρ κατ κεῖνοι τηρήσει προσεσχηκότες, οὐκ ἔφασαν ἁρμόττειν τὸν ψαλμόν τῷ Κυρίῳ. Ακουσάτωσαν τοίνυν Ἰωάννου βοῶντος· Ἴδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρ τίαν τοῦ κόσμου· τοῦ δὲ θεσπεσίου Παύλου λέγοντος· Τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν, ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐποίησεν, ἵνα ἡμεῖς γενώμεθα Θεοῦ δικαιοσύνη ἐν αὐτῷ· καὶ πάλιν· Χριστὸς ἡμᾶς ἡγόρασεν ἐκ τῆς κατάρας τοῦ νόμου, γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα. Τοιγαροῦν ὥσπερ δικαιοσύνης υπάρχων πηγή, τὴν ἡμετέραν ἁμαρτίαν ἀνέλαβε, καὶ εὐλογίας ὢν πέλα- γος, τὴν ἐπικειμένην ἡμῖν ἐδέξατο κατάραν, καὶ σταυρὸν ὑπέμεινεν αἰσχύνης καταφρονήσας· οὕτω καὶ τοὺς ὑπὲρ ἡμῶν ἐποιήσατο λόγους. Εἰ γὰρ τὴν ὡρι σμένην ἡμῖν παιδείαν ὑπῆλθεν ἑκὼν, παιδεία γὰρ εἰρήνης ἡμῶν ἐπ' αὐτὸν, ᾗ φησὶν ὁ προφήτης· πολ λῷ μᾶλλον τοῖς ὑπὲρ ἡμῶν ἀνθ' ἡμῶν ἐχρήσατο λόγοις, καὶ βοᾷ· Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λόγοι τὰ τῆς φύσεως πλημμελήματα. Ο Θεός μου, κεκράξομαι ἡμέρας πρὸς σέ, καὶ οὐκ εισακούσῃ· καὶ νυκτὸς, καὶ οὐκ εἰς ἄνοιαν ἐμοί. Ταῦτα δὲ περὶ ἡμῶν ἐξομολογούμενος, ὁ Σωτὴρ λέγει· Οὕτω δέ μου βοῶντος, οἶδα, ὅτι εἰσακούσῃ· μεθ᾽ ὑποστιγμῆς γὰρ ἀναγνωστέον. Καὶ νυκτὸς δὲ κεκράξομαι, οὐκ ἀνοίας μοι λογιζομένης· ὅτε τὰ περιεστηκότα ἐστὶ σκυθρωπά. Τῶν πολλῶν ἐν ταῖς περιστάσεσι σκοτιζομένων, ὡς καὶ αὐτὸ τοῦτο τί δεῖ κράζοντα πρὸς Θεὸν λέγειν ἀγνοεῖν· ἐπίσταμαι γὰρ ἐγὼ τίνος ένεκα περὶ ἐμὲ νυκτερινὴ κατάστασίς ἐστι. ³ EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. populi praescientiam complectens, non psalmus A inscribatur? De iis quippe, utpote de ingentibus bonis, gaudens Spiritus sanctus psalmodiam aggre- ditur. VERS.2. Deus Deus meus, respice in me : quare me dereliquisti? longe a salute mea verba delictorum meorum. Cum in Hebraico exemplari illud, respice in me, non compareat sed in solis Septuaginta Interpretibus primo versui inseratur; jure a Salva- tore nostro hæc vociferante prætermissum est. Ac mihi, quæso, perpendas quo pacto reliqui omnes interpretes delictorum non meminerint : ne- que enim consentaneum erat personæ Salvatoris nostri delicta ascribere, qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus ". Is vero pro iis e populo qui lacrymis ac fletu digna admittebant, pro apostolo suo Juda, lapso et a propria dignitate depulso, lugens hæc assidue clamabat: Longe a salute mea verba gemituum meorum. Voces, inquit, et verba rerum a me semper pro populo gestarum, a salute mea longe remota sunt, cum nihil utilitatis populo accesserit ex ea quam ipsis procuravi sa- lute. At ne videamur ex curiosa aliqua indagatione reliquos interpretes secuti, eos qui alia ratione psalmum interpretantur coarguere, Septuaginta vi- rorum interpretatione utemur. Nam illi quoque hanc lectionem observantes et animadvertentes, hunc psalmum Christo non congruere dixerunt. Audiant itaque Joannem sic clamantem : Ecce Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi'; et divinum Paulum ita loquentem : Qui peccatum non noverat, pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso*; et rursum : Christus nos redemit de maledicio legis, factus pro nobis maledictum. Igitur quemadmodum fons justitiæ cum sit, peccata ipse nostra suscepit; et cum sit benedictionis pelagus, ingruentem nobis maledictionem accepit, atque contemptis opprobriis crucem sustinuit: sic pro nobis rationem reddidit. St enim statutam nobis disciplinam lubens ipse subiit; nam disciplina pacis nostræ super eum, ut .ait propheta*: multo magis rationes ipse nostras pro nobis retulit, atque clamat: Longe a salute mea rationes delictorum meorum. Ne, inquit, naturæ peccata respicias. VERS. 3. Deus meus, clamabo ad te per diem, et non exaudies; et nocte, et non ad insipientiam mihi. Hæc de nobis confessus Salvator, ait: Sic clamante ne, exauditurum te novi : nam cum interpunctione legendum. Et nocte quoque clamabo, neque id mihi ad insipientiam reputetur; quandoquidem tristia circum me posita sunt. Multi sane in perplexo re- rum statu caligine obvolvuntur, ut etiam quid cla- manti dicendum Deo sit ignorent : ac ego probe novi qua de causa nocturnæ illæ calamitates nie circumveniant. | Petr. II, 22. B • D c Joan. 1, 36. * Cor. v, 21. . Gal. 111, 13. ' Isa. LIII, 5.

ἔνθα τὰς διατριβὰς ποιούμενος ὡς ἐν οἴκῳ Θεοῦ, ἱερῷ καὶ ἁγίῳ ναῷ, μακρότητος τῶν παρὰ σοὶ ἡμερῶν καὶ ζωῆς αἰωνίου τεύξομαι. Τὸ γὰρ κατοικεῖν με ἐν τῷ σῷ οἴκῳ, καὶ μηδέποτε αὐτοῦ ἐξίστασθαι μηδὲ ἀπονεύειν, ἀεὶ δὲ εἴσω περιβόλων ἱερῶν τὰς διατριβὰς ποιεῖσθαι, ταῦτά μοι αἴτια γενήσεσθαι πιστεύω μακρότητος ἡμερῶν τῶν ἐκ τοῦ σοῦ φωτὸς ὑφισταμένων. Ἀντὶ δὲ τοῦ, εἰς μακρότητα ἡμερῶν, εἰς μῆκος χρόνου ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσε, τῆς κατὰ τὸν Θεὸν ζωῆς τὸ ἄπειρον καὶ ἀθάνατον σημήνας.

στασιν, καὶ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων τὴν κλῆσιν τῆς τε τῶν παραπτωμάτων μου. Μὴ ἀποβλέψῃς, φησὶν, εἰς γενεᾶς καὶ τοῦ τεχθησομένου λαοῦ τὴν πρόγνωσιν ; Ἐπὶ τούτοις γὰρ ὡς ἐπὶ μεγάλοις ἀγαθοῖς συγχαί ρον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴν ψαλμῳδίαν ποιεῖται. Ο Θεός ὁ Θεός μου, πρόσχες μοι· ἵνα τί έγκα τέλιπές με ; μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λό- γοι τῶν παραπτωμάτων μου. Μὴ προκειμένου δὲ ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ τοῦ, πρόσχες μοι, ὃ δὴ κατὰ μόνους τοὺς Ἑβδομήκοντα προσέκειτο τῷ πρώτῳ στίχῳ, ἀκριβῶς καὶ ὑπὸ τῆς φωνῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν πα ραλέλειπται. Καὶ θέα τίνα τρόπον ἐν πᾶσι τούτοις οὐδαμοῦ πατ ραπτωμάτων έμνημόνευσαν οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταί· οὐδὲ γὰρ ἤρμοζε παραπτώματα εφαρμόζειν τῷ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν προσώπῳ, ὃς ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίη σεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ. Ὑπὲρ δὲ τῶν κλαυθμῶν καὶ θρήνων ἄξια πραττόντων ἐν τῷ λαῷ, ὑπὲρ δὲ τοῦ ἀποστόλου αὐτοῦ Ἰούδα, τοῦ ἐξολισθήσαντος καὶ τῆς οἰκείας ἀξίας ἀποπεσόντος, ὀδυρόμενος διετέλει βοῶν· Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτη ρίας μου οι λόγοι τῶν ὀδυρμῶν μου. Οἱ γὰρ λόγοι, φησί, τῶν ἐμῶν, τῶν ὑπὲρ τοῦ λαοῦ πάντοτε γινο- μένων, τῆς ἐμῆς σωτηρίας μακράν γεγόνασιν, οὐδὲν ὠφεληθέντος τοῦ λαοῦ ἀπὸ τῆς ἐξ ἐμοῦ προξενηθεί σης αὐτοῖς σωτηρίας. Ινα δὲ μὴ δόξωμεν, τοῖς ἄλλοις ἑρμηνευταῖς ἐνταῦθα κεχρημένοι ἐκ περινοίας, τοὺς ἑτέρως τὸν ψαλμὸν ἡρμηνευκότας ἐλέγχειν, τῇ τῶν Εβδομήκοντα ἑρμηνείᾳ χρησόμεθα· ταύτῃ γὰρ κατ κεῖνοι τηρήσει προσεσχηκότες, οὐκ ἔφασαν ἁρμόττειν τὸν ψαλμόν τῷ Κυρίῳ. Ακουσάτωσαν τοίνυν Ἰωάννου βοῶντος· Ἴδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρ τίαν τοῦ κόσμου· τοῦ δὲ θεσπεσίου Παύλου λέγοντος· Τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν, ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐποίησεν, ἵνα ἡμεῖς γενώμεθα Θεοῦ δικαιοσύνη ἐν αὐτῷ· καὶ πάλιν· Χριστὸς ἡμᾶς ἡγόρασεν ἐκ τῆς κατάρας τοῦ νόμου, γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα. Τοιγαροῦν ὥσπερ δικαιοσύνης υπάρχων πηγή, τὴν ἡμετέραν ἁμαρτίαν ἀνέλαβε, καὶ εὐλογίας ὢν πέλα- γος, τὴν ἐπικειμένην ἡμῖν ἐδέξατο κατάραν, καὶ σταυρὸν ὑπέμεινεν αἰσχύνης καταφρονήσας· οὕτω καὶ τοὺς ὑπὲρ ἡμῶν ἐποιήσατο λόγους. Εἰ γὰρ τὴν ὡρι σμένην ἡμῖν παιδείαν ὑπῆλθεν ἑκὼν, παιδεία γὰρ εἰρήνης ἡμῶν ἐπ' αὐτὸν, ᾗ φησὶν ὁ προφήτης· πολ λῷ μᾶλλον τοῖς ὑπὲρ ἡμῶν ἀνθ' ἡμῶν ἐχρήσατο λόγοις, καὶ βοᾷ· Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λόγοι τὰ τῆς φύσεως πλημμελήματα. Ο Θεός μου, κεκράξομαι ἡμέρας πρὸς σέ, καὶ οὐκ εισακούσῃ· καὶ νυκτὸς, καὶ οὐκ εἰς ἄνοιαν ἐμοί. Ταῦτα δὲ περὶ ἡμῶν ἐξομολογούμενος, ὁ Σωτὴρ λέγει· Οὕτω δέ μου βοῶντος, οἶδα, ὅτι εἰσακούσῃ· μεθ᾽ ὑποστιγμῆς γὰρ ἀναγνωστέον. Καὶ νυκτὸς δὲ κεκράξομαι, οὐκ ἀνοίας μοι λογιζομένης· ὅτε τὰ περιεστηκότα ἐστὶ σκυθρωπά. Τῶν πολλῶν ἐν ταῖς περιστάσεσι σκοτιζομένων, ὡς καὶ αὐτὸ τοῦτο τί δεῖ κράζοντα πρὸς Θεὸν λέγειν ἀγνοεῖν· ἐπίσταμαι γὰρ ἐγὼ τίνος ένεκα περὶ ἐμὲ νυκτερινὴ κατάστασίς ἐστι. ³ EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. populi praescientiam complectens, non psalmus A inscribatur? De iis quippe, utpote de ingentibus bonis, gaudens Spiritus sanctus psalmodiam aggre- ditur. VERS.2. Deus Deus meus, respice in me : quare me dereliquisti? longe a salute mea verba delictorum meorum. Cum in Hebraico exemplari illud, respice in me, non compareat sed in solis Septuaginta Interpretibus primo versui inseratur; jure a Salva- tore nostro hæc vociferante prætermissum est. Ac mihi, quæso, perpendas quo pacto reliqui omnes interpretes delictorum non meminerint : ne- que enim consentaneum erat personæ Salvatoris nostri delicta ascribere, qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus ". Is vero pro iis e populo qui lacrymis ac fletu digna admittebant, pro apostolo suo Juda, lapso et a propria dignitate depulso, lugens hæc assidue clamabat: Longe a salute mea verba gemituum meorum. Voces, inquit, et verba rerum a me semper pro populo gestarum, a salute mea longe remota sunt, cum nihil utilitatis populo accesserit ex ea quam ipsis procuravi sa- lute. At ne videamur ex curiosa aliqua indagatione reliquos interpretes secuti, eos qui alia ratione psalmum interpretantur coarguere, Septuaginta vi- rorum interpretatione utemur. Nam illi quoque hanc lectionem observantes et animadvertentes, hunc psalmum Christo non congruere dixerunt. Audiant itaque Joannem sic clamantem : Ecce Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi'; et divinum Paulum ita loquentem : Qui peccatum non noverat, pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso*; et rursum : Christus nos redemit de maledicio legis, factus pro nobis maledictum. Igitur quemadmodum fons justitiæ cum sit, peccata ipse nostra suscepit; et cum sit benedictionis pelagus, ingruentem nobis maledictionem accepit, atque contemptis opprobriis crucem sustinuit: sic pro nobis rationem reddidit. St enim statutam nobis disciplinam lubens ipse subiit; nam disciplina pacis nostræ super eum, ut .ait propheta*: multo magis rationes ipse nostras pro nobis retulit, atque clamat: Longe a salute mea rationes delictorum meorum. Ne, inquit, naturæ peccata respicias. VERS. 3. Deus meus, clamabo ad te per diem, et non exaudies; et nocte, et non ad insipientiam mihi. Hæc de nobis confessus Salvator, ait: Sic clamante ne, exauditurum te novi : nam cum interpunctione legendum. Et nocte quoque clamabo, neque id mihi ad insipientiam reputetur; quandoquidem tristia circum me posita sunt. Multi sane in perplexo re- rum statu caligine obvolvuntur, ut etiam quid cla- manti dicendum Deo sit ignorent : ac ego probe novi qua de causa nocturnæ illæ calamitates nie circumveniant. | Petr. II, 22. B • D c Joan. 1, 36. * Cor. v, 21. . Gal. 111, 13. ' Isa. LIII, 5.

Psalm of David 23ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΓ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΓ. Ἐν ἐνίοις ἀντιγράφοις εὗρον· «Τῆς μιᾶς τῶν Σαββάτων.» Τοῦ Κυρίου ἡ γῆ καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς, ἡ οἰκουμένη καὶ πάντες οἱ κατοικοῦντες ἐν αὐτῇ. Αὐτὸς ἐπὶ θαλασσῶν ἐθεμελίωσεν αὐτὴν, καὶ ἐπὶ ποταμῶν ἡτοίμασεν αὐτήν. Εἰ μὴ γὰρ Λόγος αὐτῆς, φησὶν, ἐπεστάτει θεῖος, καὶ εἰ μὴ σοφία Θεοῦ τοῦτον αὐτὴν τεθεμελιώκει τὸν τρόπον, πάλαι ἂν φυσικῷ βάρει κάτω που φερομένη κατὰ βυθῶν κεχωρήκει.

στασιν, καὶ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων τὴν κλῆσιν τῆς τε τῶν παραπτωμάτων μου. Μὴ ἀποβλέψῃς, φησὶν, εἰς γενεᾶς καὶ τοῦ τεχθησομένου λαοῦ τὴν πρόγνωσιν ; Ἐπὶ τούτοις γὰρ ὡς ἐπὶ μεγάλοις ἀγαθοῖς συγχαί ρον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴν ψαλμῳδίαν ποιεῖται. Ο Θεός ὁ Θεός μου, πρόσχες μοι· ἵνα τί έγκα τέλιπές με ; μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λό- γοι τῶν παραπτωμάτων μου. Μὴ προκειμένου δὲ ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ τοῦ, πρόσχες μοι, ὃ δὴ κατὰ μόνους τοὺς Ἑβδομήκοντα προσέκειτο τῷ πρώτῳ στίχῳ, ἀκριβῶς καὶ ὑπὸ τῆς φωνῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν πα ραλέλειπται. Καὶ θέα τίνα τρόπον ἐν πᾶσι τούτοις οὐδαμοῦ πατ ραπτωμάτων έμνημόνευσαν οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταί· οὐδὲ γὰρ ἤρμοζε παραπτώματα εφαρμόζειν τῷ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν προσώπῳ, ὃς ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίη σεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ. Ὑπὲρ δὲ τῶν κλαυθμῶν καὶ θρήνων ἄξια πραττόντων ἐν τῷ λαῷ, ὑπὲρ δὲ τοῦ ἀποστόλου αὐτοῦ Ἰούδα, τοῦ ἐξολισθήσαντος καὶ τῆς οἰκείας ἀξίας ἀποπεσόντος, ὀδυρόμενος διετέλει βοῶν· Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτη ρίας μου οι λόγοι τῶν ὀδυρμῶν μου. Οἱ γὰρ λόγοι, φησί, τῶν ἐμῶν, τῶν ὑπὲρ τοῦ λαοῦ πάντοτε γινο- μένων, τῆς ἐμῆς σωτηρίας μακράν γεγόνασιν, οὐδὲν ὠφεληθέντος τοῦ λαοῦ ἀπὸ τῆς ἐξ ἐμοῦ προξενηθεί σης αὐτοῖς σωτηρίας. Ινα δὲ μὴ δόξωμεν, τοῖς ἄλλοις ἑρμηνευταῖς ἐνταῦθα κεχρημένοι ἐκ περινοίας, τοὺς ἑτέρως τὸν ψαλμὸν ἡρμηνευκότας ἐλέγχειν, τῇ τῶν Εβδομήκοντα ἑρμηνείᾳ χρησόμεθα· ταύτῃ γὰρ κατ κεῖνοι τηρήσει προσεσχηκότες, οὐκ ἔφασαν ἁρμόττειν τὸν ψαλμόν τῷ Κυρίῳ. Ακουσάτωσαν τοίνυν Ἰωάννου βοῶντος· Ἴδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρ τίαν τοῦ κόσμου· τοῦ δὲ θεσπεσίου Παύλου λέγοντος· Τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν, ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐποίησεν, ἵνα ἡμεῖς γενώμεθα Θεοῦ δικαιοσύνη ἐν αὐτῷ· καὶ πάλιν· Χριστὸς ἡμᾶς ἡγόρασεν ἐκ τῆς κατάρας τοῦ νόμου, γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα. Τοιγαροῦν ὥσπερ δικαιοσύνης υπάρχων πηγή, τὴν ἡμετέραν ἁμαρτίαν ἀνέλαβε, καὶ εὐλογίας ὢν πέλα- γος, τὴν ἐπικειμένην ἡμῖν ἐδέξατο κατάραν, καὶ σταυρὸν ὑπέμεινεν αἰσχύνης καταφρονήσας· οὕτω καὶ τοὺς ὑπὲρ ἡμῶν ἐποιήσατο λόγους. Εἰ γὰρ τὴν ὡρι σμένην ἡμῖν παιδείαν ὑπῆλθεν ἑκὼν, παιδεία γὰρ εἰρήνης ἡμῶν ἐπ' αὐτὸν, ᾗ φησὶν ὁ προφήτης· πολ λῷ μᾶλλον τοῖς ὑπὲρ ἡμῶν ἀνθ' ἡμῶν ἐχρήσατο λόγοις, καὶ βοᾷ· Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λόγοι τὰ τῆς φύσεως πλημμελήματα. Ο Θεός μου, κεκράξομαι ἡμέρας πρὸς σέ, καὶ οὐκ εισακούσῃ· καὶ νυκτὸς, καὶ οὐκ εἰς ἄνοιαν ἐμοί. Ταῦτα δὲ περὶ ἡμῶν ἐξομολογούμενος, ὁ Σωτὴρ λέγει· Οὕτω δέ μου βοῶντος, οἶδα, ὅτι εἰσακούσῃ· μεθ᾽ ὑποστιγμῆς γὰρ ἀναγνωστέον. Καὶ νυκτὸς δὲ κεκράξομαι, οὐκ ἀνοίας μοι λογιζομένης· ὅτε τὰ περιεστηκότα ἐστὶ σκυθρωπά. Τῶν πολλῶν ἐν ταῖς περιστάσεσι σκοτιζομένων, ὡς καὶ αὐτὸ τοῦτο τί δεῖ κράζοντα πρὸς Θεὸν λέγειν ἀγνοεῖν· ἐπίσταμαι γὰρ ἐγὼ τίνος ένεκα περὶ ἐμὲ νυκτερινὴ κατάστασίς ἐστι. ³ EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. populi praescientiam complectens, non psalmus A inscribatur? De iis quippe, utpote de ingentibus bonis, gaudens Spiritus sanctus psalmodiam aggre- ditur. VERS.2. Deus Deus meus, respice in me : quare me dereliquisti? longe a salute mea verba delictorum meorum. Cum in Hebraico exemplari illud, respice in me, non compareat sed in solis Septuaginta Interpretibus primo versui inseratur; jure a Salva- tore nostro hæc vociferante prætermissum est. Ac mihi, quæso, perpendas quo pacto reliqui omnes interpretes delictorum non meminerint : ne- que enim consentaneum erat personæ Salvatoris nostri delicta ascribere, qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus ". Is vero pro iis e populo qui lacrymis ac fletu digna admittebant, pro apostolo suo Juda, lapso et a propria dignitate depulso, lugens hæc assidue clamabat: Longe a salute mea verba gemituum meorum. Voces, inquit, et verba rerum a me semper pro populo gestarum, a salute mea longe remota sunt, cum nihil utilitatis populo accesserit ex ea quam ipsis procuravi sa- lute. At ne videamur ex curiosa aliqua indagatione reliquos interpretes secuti, eos qui alia ratione psalmum interpretantur coarguere, Septuaginta vi- rorum interpretatione utemur. Nam illi quoque hanc lectionem observantes et animadvertentes, hunc psalmum Christo non congruere dixerunt. Audiant itaque Joannem sic clamantem : Ecce Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi'; et divinum Paulum ita loquentem : Qui peccatum non noverat, pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso*; et rursum : Christus nos redemit de maledicio legis, factus pro nobis maledictum. Igitur quemadmodum fons justitiæ cum sit, peccata ipse nostra suscepit; et cum sit benedictionis pelagus, ingruentem nobis maledictionem accepit, atque contemptis opprobriis crucem sustinuit: sic pro nobis rationem reddidit. St enim statutam nobis disciplinam lubens ipse subiit; nam disciplina pacis nostræ super eum, ut .ait propheta*: multo magis rationes ipse nostras pro nobis retulit, atque clamat: Longe a salute mea rationes delictorum meorum. Ne, inquit, naturæ peccata respicias. VERS. 3. Deus meus, clamabo ad te per diem, et non exaudies; et nocte, et non ad insipientiam mihi. Hæc de nobis confessus Salvator, ait: Sic clamante ne, exauditurum te novi : nam cum interpunctione legendum. Et nocte quoque clamabo, neque id mihi ad insipientiam reputetur; quandoquidem tristia circum me posita sunt. Multi sane in perplexo re- rum statu caligine obvolvuntur, ut etiam quid cla- manti dicendum Deo sit ignorent : ac ego probe novi qua de causa nocturnæ illæ calamitates nie circumveniant. | Petr. II, 22. B • D c Joan. 1, 36. * Cor. v, 21. . Gal. 111, 13. ' Isa. LIII, 5.

Ἀλλ’ ἦν ἄρα κρείττων αὐτῆς ἡ θαυματουργὸς καὶ παραδοξοποιὸς τοῦ τῶν ὅλων Κυρίου δύναμις, ἢ τὸν τοσοῦτον ὄγκον καὶ τὸ τοσοῦτον τῆς γῆς πλήρωμα, ὅλην τε τὴν οἰκουμένην καὶ τοὺς κατοικοῦντας αὐτὴν ἄνω φέρεσθαι μετέωρον ὑπὲρ τὰ νῶτα τῶν ὑδάτων βεβούληται. Διὸ, αὐτὸς ἐπὶ θαλασσῶν ἐθεμελίωσεν αὐτὴν, εἴρηται. Οὐ γὰρ αὐτὴ ἑαυτὴν ἡ βαρεῖα καὶ ἄψυχος γῆ ἐπὶ τῶν βυθῶν ἐστήριξεν, ἀλλ’ ὁ πάντων δημιουργὸς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ὃς τὸ στερέμνιον καὶ βαρὺ τῆς γῆς στοιχεῖον θεϊκῇ δημιουργίᾳ ὑπὲρ νώτων ὀχεῖσθαι θαλάσσης καὶ ὑπεράνω τῆς ὑγρᾶς φύσεως ἑστάναι βουληθεὶς, καὶ τοῦτον αὐτὴν θεμελιώσας τὸν τρόπον. Καὶ καθ’ ἕτερον δὲ λογισμὸν παρίστησι τὸ μὴ αὐτόματον ὑποστῆναι τὴν γῆν, μηδὲ ὡς ἔτυχεν, εἰκῆ καὶ ἀλόγως, τὸ τοιοῦτον αὐτῇ περιβεβλῆσθαι σχῆμα· διὸ ἐπιλέγει· Καὶ ἐπὶ ποταμῶν ἡτοίμασεν αὐτήν. Εἰ μὲν γὰρ ὅλη δι’ ὅλου λεία καὶ ὁμαλὴ κατὰ τὴν σφαῖραν τῶν Ἑλλήνων ὑπῆρχεν, οὐκ ἄν ποτε τῆς τῶν ποταμῶν συστάσεως δεκτικὴ ἐγεγόνει· οὐδ’ ἂν εἰς γεωργίαν ἐπιτηδεία, ἐκρεόντων ἁπανταχόθεν τῶν εἰς αὐτὴν φερομένων ὄμβρων·

στασιν, καὶ τῶν ἐθνῶν ἁπάντων τὴν κλῆσιν τῆς τε τῶν παραπτωμάτων μου. Μὴ ἀποβλέψῃς, φησὶν, εἰς γενεᾶς καὶ τοῦ τεχθησομένου λαοῦ τὴν πρόγνωσιν ; Ἐπὶ τούτοις γὰρ ὡς ἐπὶ μεγάλοις ἀγαθοῖς συγχαί ρον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴν ψαλμῳδίαν ποιεῖται. Ο Θεός ὁ Θεός μου, πρόσχες μοι· ἵνα τί έγκα τέλιπές με ; μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λό- γοι τῶν παραπτωμάτων μου. Μὴ προκειμένου δὲ ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ τοῦ, πρόσχες μοι, ὃ δὴ κατὰ μόνους τοὺς Ἑβδομήκοντα προσέκειτο τῷ πρώτῳ στίχῳ, ἀκριβῶς καὶ ὑπὸ τῆς φωνῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν πα ραλέλειπται. Καὶ θέα τίνα τρόπον ἐν πᾶσι τούτοις οὐδαμοῦ πατ ραπτωμάτων έμνημόνευσαν οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταί· οὐδὲ γὰρ ἤρμοζε παραπτώματα εφαρμόζειν τῷ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν προσώπῳ, ὃς ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίη σεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ. Ὑπὲρ δὲ τῶν κλαυθμῶν καὶ θρήνων ἄξια πραττόντων ἐν τῷ λαῷ, ὑπὲρ δὲ τοῦ ἀποστόλου αὐτοῦ Ἰούδα, τοῦ ἐξολισθήσαντος καὶ τῆς οἰκείας ἀξίας ἀποπεσόντος, ὀδυρόμενος διετέλει βοῶν· Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτη ρίας μου οι λόγοι τῶν ὀδυρμῶν μου. Οἱ γὰρ λόγοι, φησί, τῶν ἐμῶν, τῶν ὑπὲρ τοῦ λαοῦ πάντοτε γινο- μένων, τῆς ἐμῆς σωτηρίας μακράν γεγόνασιν, οὐδὲν ὠφεληθέντος τοῦ λαοῦ ἀπὸ τῆς ἐξ ἐμοῦ προξενηθεί σης αὐτοῖς σωτηρίας. Ινα δὲ μὴ δόξωμεν, τοῖς ἄλλοις ἑρμηνευταῖς ἐνταῦθα κεχρημένοι ἐκ περινοίας, τοὺς ἑτέρως τὸν ψαλμὸν ἡρμηνευκότας ἐλέγχειν, τῇ τῶν Εβδομήκοντα ἑρμηνείᾳ χρησόμεθα· ταύτῃ γὰρ κατ κεῖνοι τηρήσει προσεσχηκότες, οὐκ ἔφασαν ἁρμόττειν τὸν ψαλμόν τῷ Κυρίῳ. Ακουσάτωσαν τοίνυν Ἰωάννου βοῶντος· Ἴδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρ τίαν τοῦ κόσμου· τοῦ δὲ θεσπεσίου Παύλου λέγοντος· Τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν, ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐποίησεν, ἵνα ἡμεῖς γενώμεθα Θεοῦ δικαιοσύνη ἐν αὐτῷ· καὶ πάλιν· Χριστὸς ἡμᾶς ἡγόρασεν ἐκ τῆς κατάρας τοῦ νόμου, γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα. Τοιγαροῦν ὥσπερ δικαιοσύνης υπάρχων πηγή, τὴν ἡμετέραν ἁμαρτίαν ἀνέλαβε, καὶ εὐλογίας ὢν πέλα- γος, τὴν ἐπικειμένην ἡμῖν ἐδέξατο κατάραν, καὶ σταυρὸν ὑπέμεινεν αἰσχύνης καταφρονήσας· οὕτω καὶ τοὺς ὑπὲρ ἡμῶν ἐποιήσατο λόγους. Εἰ γὰρ τὴν ὡρι σμένην ἡμῖν παιδείαν ὑπῆλθεν ἑκὼν, παιδεία γὰρ εἰρήνης ἡμῶν ἐπ' αὐτὸν, ᾗ φησὶν ὁ προφήτης· πολ λῷ μᾶλλον τοῖς ὑπὲρ ἡμῶν ἀνθ' ἡμῶν ἐχρήσατο λόγοις, καὶ βοᾷ· Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λόγοι τὰ τῆς φύσεως πλημμελήματα. Ο Θεός μου, κεκράξομαι ἡμέρας πρὸς σέ, καὶ οὐκ εισακούσῃ· καὶ νυκτὸς, καὶ οὐκ εἰς ἄνοιαν ἐμοί. Ταῦτα δὲ περὶ ἡμῶν ἐξομολογούμενος, ὁ Σωτὴρ λέγει· Οὕτω δέ μου βοῶντος, οἶδα, ὅτι εἰσακούσῃ· μεθ᾽ ὑποστιγμῆς γὰρ ἀναγνωστέον. Καὶ νυκτὸς δὲ κεκράξομαι, οὐκ ἀνοίας μοι λογιζομένης· ὅτε τὰ περιεστηκότα ἐστὶ σκυθρωπά. Τῶν πολλῶν ἐν ταῖς περιστάσεσι σκοτιζομένων, ὡς καὶ αὐτὸ τοῦτο τί δεῖ κράζοντα πρὸς Θεὸν λέγειν ἀγνοεῖν· ἐπίσταμαι γὰρ ἐγὼ τίνος ένεκα περὶ ἐμὲ νυκτερινὴ κατάστασίς ἐστι. ³ EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. populi praescientiam complectens, non psalmus A inscribatur? De iis quippe, utpote de ingentibus bonis, gaudens Spiritus sanctus psalmodiam aggre- ditur. VERS.2. Deus Deus meus, respice in me : quare me dereliquisti? longe a salute mea verba delictorum meorum. Cum in Hebraico exemplari illud, respice in me, non compareat sed in solis Septuaginta Interpretibus primo versui inseratur; jure a Salva- tore nostro hæc vociferante prætermissum est. Ac mihi, quæso, perpendas quo pacto reliqui omnes interpretes delictorum non meminerint : ne- que enim consentaneum erat personæ Salvatoris nostri delicta ascribere, qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus ". Is vero pro iis e populo qui lacrymis ac fletu digna admittebant, pro apostolo suo Juda, lapso et a propria dignitate depulso, lugens hæc assidue clamabat: Longe a salute mea verba gemituum meorum. Voces, inquit, et verba rerum a me semper pro populo gestarum, a salute mea longe remota sunt, cum nihil utilitatis populo accesserit ex ea quam ipsis procuravi sa- lute. At ne videamur ex curiosa aliqua indagatione reliquos interpretes secuti, eos qui alia ratione psalmum interpretantur coarguere, Septuaginta vi- rorum interpretatione utemur. Nam illi quoque hanc lectionem observantes et animadvertentes, hunc psalmum Christo non congruere dixerunt. Audiant itaque Joannem sic clamantem : Ecce Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi'; et divinum Paulum ita loquentem : Qui peccatum non noverat, pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso*; et rursum : Christus nos redemit de maledicio legis, factus pro nobis maledictum. Igitur quemadmodum fons justitiæ cum sit, peccata ipse nostra suscepit; et cum sit benedictionis pelagus, ingruentem nobis maledictionem accepit, atque contemptis opprobriis crucem sustinuit: sic pro nobis rationem reddidit. St enim statutam nobis disciplinam lubens ipse subiit; nam disciplina pacis nostræ super eum, ut .ait propheta*: multo magis rationes ipse nostras pro nobis retulit, atque clamat: Longe a salute mea rationes delictorum meorum. Ne, inquit, naturæ peccata respicias. VERS. 3. Deus meus, clamabo ad te per diem, et non exaudies; et nocte, et non ad insipientiam mihi. Hæc de nobis confessus Salvator, ait: Sic clamante ne, exauditurum te novi : nam cum interpunctione legendum. Et nocte quoque clamabo, neque id mihi ad insipientiam reputetur; quandoquidem tristia circum me posita sunt. Multi sane in perplexo re- rum statu caligine obvolvuntur, ut etiam quid cla- manti dicendum Deo sit ignorent : ac ego probe novi qua de causa nocturnæ illæ calamitates nie circumveniant. | Petr. II, 22. B • D c Joan. 1, 36. * Cor. v, 21. . Gal. 111, 13. ' Isa. LIII, 5.

PG 23:221ὡς αὖ πάλιν ἐκ τοῦ ἐναντίου, εἰ πλὰξ ἦν μία ἡπλωμένη καὶ ἀνειμένη εἰς πεδιάδας χώρας, οὐδ’ οὕτως συνέστησαν ἐν αὐτῇ ποταμοί· οἵ τ’ ἐξ ἀεννάων πηγῶν φερόμενοι, οἵ τε ἐκ τῶν χειμερινῶν ὄμβρων συνιστάμενοι· πάλαι δ’ ἂν ἐπικλύσαντες πᾶσαν, οὔτε σπέρμασιν, οὔτε φυτοῖς, οὔτε γεωργίαις ἐπιτηδείαν αὐτὴν παρεῖχον· ἀλλ’ οὐδὲ αὐτοῖς τοῖς οἰκήτορσιν γεγόνει ἂν χρήσιμος, πάντων ἐπικλυζομένων καὶ κατασυρομένων ὑπὸ τῆς τῶν ὑδάτων πλημμύρας. Ταῦτα μὲν οὖν ἦν, εἰ μὴ λόγος τις δημιουργικὸς καὶ Θεοῦ σοφία τεχνικῶς αὐτῇ τοιόνδε σχῆμα περιβεβλήκει· νυνὶ δὲ οὕτως κατεσκευάσθη, ὡς εἰς ὄρη καὶ νάπας, βουνούς τε καὶ φάραγγας ἐσχηματίσθαι· ὡς καὶ ποταμοὺς τὰς ἑαυτῶν διεξόδους ἀκωλύτως ποιεῖσθαι· ὄρη τε καὶ ἄλση καὶ φυτὰ ζώοις ἀπονέμεσθαι· χώρας τε καὶ πεδιάδας εἰς οἰκήσεις καὶ γεωργίας ἀνθρώποις ἀφωρίσθαι. Τίς τοίνυν οὐκ ἂν ὁμολογήσειεν ἀληθῶς σοφῆς εἶναι προμηθείας ταῦτα; ἣ, προλαβοῦσα τὸ μέλλον πρὸ τοῦ πληρώματος τῆς γῆς, καὶ πρὸ τοῦ συστῆναι τὰ ἐν αὐτῇ, τοιάνδε αὐτὴν ἐσχημάτισε, καταλλήλῳ διαπλάττουσα τύπῳ, ὡς ἂν τοῖς πᾶσι γένοιτο ἐπιτηδεία. Μυστικώτερον δὲ τοῦ Κυρίου γέγονεν ἡ γῆ.

Τὶς ἀναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου; ἢ τίς στήσεται ἐν τόπῳ ἁγίῳ αὐτοῦ; τὸ τελικὸν ἀγαθὸν καὶ τὸν Θεὸν Λόγον λεκτέον, ἐφ’ ὃ ἀναβαίνει ὁ διὰ προκοπῆς ἐπὶ τὴν ἀκρώρειαν αὐτοῦ φθάσαι γλιχόμενος. Σπάνιος δὲ ὁ τοιοῦτος· διὸ εἴρηται· Τίς ἀναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου; ἢ τίς στήσεται ἐν τόπῳ ἁγίῳ αὐτοῦ; Ἀθῶος χερσὶ καὶ καθαρὸς τῇ καρδίᾳ, ὃς οὐκ ἔλαβεν ἐπὶ ματαίῳ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, καὶ οὐκ ὤμοσεν ἐπὶ δόλῳ τῷ πλησίον αὐτοῦ. Οὗτος λήψεται εὐλογίαν παρὰ Κυρίου, καὶ ἐλεημοσύνην παρὰ Θεοῦ σωτῆρος αὐτοῦ. Αὕτη ἡ γενεὰ ζητούντων αὐτὸν, ζητούντων τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Διάψαλμα. Ἄρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης; Κύριος κραταιὸς καὶ δυνατὸς, Κύριος δυνατὸς ἐν πολέμῳ. Ἴσως δὲ διὰ τῆς πεύσεως καὶ ἀποκρίσεως διδάσκουσι πάντας ἀνθρώπους τὴν δεσποτείαν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· εἴ γε τίς δ’ οἴῃ ταύτας μὴ ἀγνοεῖν. Τινὲς δὲ τὴν δευτέραν πεῦσιν καὶ ἀπόκρισιν, οὐ ταῖς ἔτι ἀνωτέρω δυνάμεσιν εἰρῆσθαι φασὶν, ἀλλὰ ταῖς αὐταῖς. Τό τε διάψαλμα πρὸ τοῦ·

PG 23:223Ἄρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, κείμενον, τῆς μελῳδίας ἔοικε μεταβολὴν πεποιῆσθαι· ἐπεὶ καὶ τῆς διανοίας αὐτῆς. Ἐν δὲ τῷ λέγειν εἰσελεύσεσθαι αὐτὸν, λεληθότως καὶ ἔξοδον αὐτοῦ ᾐνίξατο. Εἶτ’ ἐπεὶ μὴ μόνος ἤμελλεν εἰσιέναι εἰς τὴν αὐτοῦ βασιλείαν, πάσας ἀναπετασθῆναι τὰς πύλας ὁ λόγος παρακελεύεται διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν σὺν τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. Πολλὰς γὰρ ἀνέῳξε καὶ διαφόρους πύλας τῆς εἰς τοὺς οὐρανοὺς εἰσόδου· ἐπεὶ καὶ πολλαὶ μοναὶ παρὰ τῷ Πατρί. Ὅρα δὲ εἰ μὴ ἐν τούτοις λυθείη ἂν τὸ ζητούμενον ἐν τῷ φάσκοντι ψαλμῷ· Ἀνέβη ὁ Θεὸς ἐν ἀλαλαγμῷ, Κύριος ἐν φωνῇ σάλπιγγος. Ἐνταῦθα γὰρ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ τὸν ἀλαλαγμὸν καὶ τὴν φωνὴν τῆς σάλπιγγος ἀποδίδωσιν. Ἐν γὰρ τῇ εἰς οὐρανοὺς ἀναβάσει τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, τοὺς διακονησαμένους αὐτῷ ἀγγέλους τὴν εἰς ἀνθρώπους οἰκονομίαν προτρέχειν αὐτῷ εἰκὸς, καὶ τὰς οὐρανίους πύλας αὐτῷ παρασκευάζειν, φωνάς τε ἀφιέναι καὶ βοὰς ἀγγελικὰς, τὰς ἐν τῷ ψαλμῷ φερομένας· ἃς δὴ ἀλαλαγμὸν καὶ φωνὴν σάλπιγγος ὠνόμασε φήσας· Ἀνέβη ὁ Θεὸς ἐν ἀλαλαγμῷ, Κύριος ἐν φωνῇ σάλπιγγος.

Σὺ δὲ ἐν ἁγίῳ κατοικεῖς, ὁ ἔπαινος τοῦ Ἰσραήλ. Α Καὶ μὴν ἐν πᾶσι τοῖς ἁγίοις σου ἐνοικεῖς ἀεὶ συνὼν αὐτοῖς, καὶ πάντοτε αὐτῶν εἰσακούων. Ἐν τούτῳ γοῦν καὶ ἔπαινος γίνεσθαι είωθας τοῦ Ἰσραὴλ, τουτέστι παντὸς ἁγίου. Εἰ δὲ ἐν πᾶσι τοῖς ἁγίοις κατοικεῖ ὁ Θεός (1), πολλῷ μᾶλλον ἐν τῷ αὐτοῦ Μονογενεῖ, καὶ μειζόνως αὐτοῦ εἰσακούσεται. Επὶ σοὶ ἤλπισαν οἱ πατέρες ἡμῶν, ἤλπισαν καὶ ἐῤῥύσω αὐτούς. Πρὸς σὲ ἐκέκραξαν, καὶ ἐσώ θησαν· ἐπὶ σοὶ ἤλπισαν, καὶ οὐ κατησχύνθησαν. δε καίτοι, φησίν, οἶδα σαφῶς ὡς ἅπαντες ἡμῶν οἱ πατέρες, τῇ σῇ βοηθείᾳ θαῤῥήσαντες, οὐκ ἐψεύσθη σαν τῆς ἐλπίδος, καὶ εἰς ἐπικουρίαν σε καλέσαντες, τῆς σῆς προνοίας ἀπέλαυσαν· Ἐγὼ δέ εἰμι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος, όνειδος ἀνθρώπου καὶ ἐξουθέ νημα λαοῦ. Τὸν σκώληκα παντὸς μὲν ζώου εὐτελέ- Β στατον εἶναι συμβαίνει, ὑφίστασθαι δὲ ἀπὸ φθοράς σωμάτων· ἀφανιστικὸν δὲ εἶναι καὶ φθαρτικὸν οὗ δ' ἂν ἐφάψηται. Μέμνηται δὲ τούτου Ησαΐας ὁ προφή της λέγων· Μὴ φόβου, σκώληξ Ιακώβ, ὀλιγοστός Ἰσραήλ· ἐγὼ ἐβοήθησά σοι, λέγει ὁ Θεὸς ὁ λυ τρούμενός σε, ὁ ἅγιος Ἰσραήλ. Ἰδοὺ ἐποίησά σε ὡς τροχούς αμάξης ἀλοῶντας, και ο ς, πριστη ροειδεῖς· καὶ ἀλοήσεις ὄρη, καὶ λεπτυνεῖς βου νούς, καὶ ὡς χοῦν θήσεις· καὶ λικμήσεις, καὶ ἄνεμος λήψεται αὐτοὺς, καὶ καταιγὶς διασπερεί αὐτούς. Σὺ δὲ εὐφρανθήσῃ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ. Δι' ὧν ἡ προφητεία, σκώληκα ονομάσασα, καὶ ὀλιγοστὸν εἰ ποῦσα διὰ τὸ εὐτελὲς καὶ σμικρὸν τοῦ ζώου, δύναμιν αὐτῷ μεγάλην συνήψεν· Ἀλοήσεις ὄρη, φήσασα, καὶ λεπτυνεῖς βουνούς, καὶ ὡς χοῦν θήσεις, καὶ λικμήσεις. Καὶ διὰ τῶν προκειμένων τοίνυν λέγων ὁ Σωτήρ· Ἐγὼ δέ εἰμι σκώληξ, καὶ οὐκ ἄνθρωπος, τὸ εὐτελὲς καὶ ἀσθενὲς καὶ ἀπόβλητον καὶ ἀπεῤῥιμ- μένον τοῦ πάθους ἑαυτοῦ παρίστησι, τό τε τῶν ἐναν- τίων δυνάμεων ἀφανιστικόν. Ἤμελλεν γὰρ, ὑποδὺς τὸν θάνατον, καὶ ἐν αὐτῷ γενόμενος τῷ τῶν νεκρῶν χωρίῳ, σκώληκος δίκην τὰς δυνάμεις τὰς ἀντικειμέ νας φθορά παραδιδόναι. Καὶ ἄλλως δ' ἂν εἴποις σκώ ληκα αὐτὸν ὠνομάσθαι, καὶ οὐκ ἄνθρωπον, διὰ τὸ μὴ ὁμοίως ἀνθρώποις ἐκ συνουσίας ἄῤῥενος καὶ θηλείας τὴν τῆς σαρκὸς γένεσιν ἐσχηκέναι. Κατὰ τρίτον δὲ τρόπον, τὸν θάνατον ἑαυτοῦ σημαίνει, καὶ τὸν ἄψυ χον νεκρόν· διὸ ἐπιλέγει· Ἐγὼ δὲ εἰμι σκώληξ, και οὐκ ἄνθρωπος· ὄνειδος ἀνθρώπων καὶ ἐξουδένης μα λαοῦ. Ὁ γὰρ νεκρὸς οὐκ ἄνθρωπος. Αλλ' εἰ μὲν ἦν πάντη νεκρός, ἀπήρκει φάναι· Ἐγὼ δέ εἰμι οὐκ ἄνθρωπος· ἀλλ᾽ ἐπεὶ δυνάμεώς τινος ἀφανιστικῆς τοῦ θανάτου μετεῖχεν, εἰκότως σκώληκα αὑτὸν καὶ οὐκ ἄνθρωπον ὠνόμασεν. Γέγονε δὲ ἀληθῶς ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν πάντων ὄνειδος, τὸν ἐπονείδιστον σταυ ρὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀναδεδεγμένος. Διὸ καὶ ἑτέρα τροφη- τεία ἐξ αὐτοῦ προσώπου φησίν· Οἱ ὀνειδισμοὶ τῶν ὀνειδιζόντων σε ἐπέπεσαν ἐπ' ἐμέ. Οἱ μὲν οὖν ἄλ λοι ἄνθρωποι έπονείδιστον αὐτὸν ἔσχον κατὰ τὸν τοῦ • ἐν γὰρ θέλημα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ: ἀλλὰ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, COMMENTARIA IN PSALMOS. C Isa. ILI, 14-16. • Psal. Lxvill, 10. D VERS. 4. Tu autem in sancto habitas, taus Israel. Et vero tu in omnibus sanctis habitas, ac semper cum illis versans, exaudis eos. In hac igitur re laus Israelis, videlicet cujusque sancti, esse consuevisti. Quod si in omnibus sanctis Deus habitet, multo certe magis in Unigenito suo, quem sane libentius exau- diturus est. VERS. 5-7. In te speraverunt patres nostri, spe- raverunt, et liberasti eos. Ad te clamaverunt, et salvi facti sunt; in te speraverunt, et non sunt confusi. Etsi, inquit, bene noverim omnes tuo auxillo fi- dentes patres nostros nequaquam spe lapsos esse, et cum te in adjutorium evocaverunt, providentia tua potitos esse: Ego sane sum vermis et non home, opprobrium hominis et abjectio plebis. Vermis om- nium animalium vilissimum censetur, atque a cor - ruptione corporum exsistentiam habet; si quid Hujus meminit Isaias dicens : Noli timere, vermis vero tetigerit, id in corruptionem et exitium ducit. Jacob, et quam minimus Israel : ego auxiliatus sum tibi, dicit Dominus et redemptor tuus, sanctus Israel. Ecce feci te quasi rotas currus triturantes, novas, ad modum serræ adornatas. Et triturabis montes et com- minues colles, et quasi pulverem pones. Et ventila- bis, et ventus tollet eos, et turbo disperget eos. Tu vero exsultabis in Domino *. Quibus verbis prophe- tia, dum vermem vocavit, et propter vilitatem ac parvitatem animalis quam minimum dixit, virtu- tem ejus magnam adjunxit : Trilurabis, inquit, montes, et comminues colles, et quasi pulverem pones, et ventilabis. Cum igitur Salvator memorata pro- fert verba : Ego autem sum vermis, et non homo, vilitatem, infirmitatem, abjectam passionis sua conditionem declarat, atque adversariarum potesta- tum exitium ab se iis inferendum. Futurum quippe erat, ut postquam mortem subiisset, atque in ipso mortuorum loco consisteret, adversarias potestates vermis instar corruptioni traderet. Alio quoqne modo dixeris, ideo vermem ipsum et non hominem vocatum, quod non hominum ritu, ex masculi ot feminæ congressu, carnis ortum habuerit. Tertio item modo, mortem indicat suam, et exanimatum cadaver. Quamobrem infert : Ego autem sum vermis, et non homo, opprobrium hominum et abjectio plebis. Qui mortuus enim est, non ultra homo. Verum si omnino mortuus fuisset, satis erat dixisse : Ego au- tem sum non homo: sed quia quadam vi morti exitiosa instructus erat, jure vermem et non ho- minem sese vocavit. Revera Salvator et Dominus noster omnium opprobrium fuit, qui contumelio- sam pro nobis crucem admisit. Quare alia prophe- tia ex ejusdem persona sic loquitur : Opprobria ex- probrantium tibi ceciderunt super me •. Alii itaque homines contumeliose ipsum tempore passionis ha- quod scholion textui postea insertum est. Vide in praefatione. (1) Hæc ad marginem legebantur Τοῦτο δὲ οὐ κατὰ σύγκρισιν νοητέον, καθ' & οὗτός φησιν ὁ ᾿Αρειανός·

To David 24ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΔ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:239ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΔ.

τοιοῦτον αὐτῇ περιβεβλήσθαι σχῆμα· διὸ ἐπιλέγει· Δ Καὶ ἐπὶ ποταμῶν ἡτοίμασεν αὐτήν. Εἰ μὲν γὰρ όλη δι' όλου λεία καὶ ὁμαλὴ κατὰ τὴν σφαίραν τῶν Ελλήνων ὑπῆρχεν, οὐκ ἄν ποτε τῆς τῶν ποταμῶν συστάσεως δεκτικὴ ἐγεγόνει· οὐδ᾽ ἂν εἰς γεωργίαν ἐπιτηδείᾳ, ἐκρεόντων ἀπανταχόθεν τῶν εἰς αὐτὴν φερομένων όμβρων ὡς αὖ πάλιν ἐκ τοῦ ἐναντίου, εἰ πλὰξ ἦν μία ήπλωμένη καὶ ἀνειμένη εἰς πεδιάδας χώρας, οὐδ' οὕτως συνέστησαν ἐν αὐτῇ ποταμοί· οἱ τ' ἐξ ἀεννάων πηγών φερόμενοι, οἵ τε ἐκ τῶν χειμε ρινῶν ὄμβρων συνιστάμενοι· πάλαι δ' ἂν ἐπικλύσαν τες πᾶσαν, οὔτε σπέρμασιν, ούτε φυτοίς, οὔτε γεωρ γίαις ἐπιτηδείαν αὐτὴν παρεῖχον· ἀλλ᾽ οὐδὲ αὐτοῖς τοῖς οἰκήτορσιν γεγόνει ἂν χρήσιμος, πάντων ἐπι- κλυζομένων καὶ κατασυρομένων ὑπὸ τῆς τῶν ὑδά των πλημμύρας. Ταῦτα μὲν οὖν ἦν, εἰ μὴ λόγος τις δημιουργικὸς καὶ Θεοῦ σοφία τεχνικῶς αὐτῇ τοιόνδε σχῆμα περιβεβλήκει· νυνὶ δὲ οὕτως κατεσκευάσθη, ὡς εἰς ὄρη καὶ νάπας, βουνούς τε καὶ φάραγγας ἐσχηματίσθαι· ὡς καὶ ποταμοὺς τὰς ἑαυτῶν διεξόδους ἀκωλύτως ποιεῖσθαι· ὄρη τε καὶ ἄλση καὶ φυτὰ ζώοις ἀπονέμεσθαι· χώρας τε καὶ πεδιάδας εἰς οἰκήσεις καὶ γεωργίας ἀνθρώποις ἀφωρίσθαι. Τίς τοίνυν οὐκ ἂν ὁμολογήσειεν ἀληθῶς σοφῆς εἶναι προμηθείας ταῦτα ; *, προλαβοῦσα τὸ μέλλον πρὸ τοῦ πληρώματος τῆς γῆς, καὶ πρὸ τοῦ συστῆναι τὰ ἐν αὐτῇ, τοιάνδε αὐ- τὴν ἐσχημάτισε, καταλλήλω διαπλάττουσα τύπῳ, ὡς ἂν τοῖς πᾶσι γένοιτο ἐπιτηδεία. Μυστικώτερον δὲ τοῦ Κυρίου γέγονεν ἡ γῆ. Τίς αναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου; ἢ τίς στήσεται ἐν τόπῳ ἁγίῳ αὐτοῦ; τὸ τελικὸν ἀγαθὸν καὶ τὸν Θεὸν Λόγον λεκτέον, ἐφ᾿ ὃ ἀναβαίνει ὁ διὰ προκοπῆς ἐπὶ τὴν ἀκρώρειαν αὐτοῦ φθάσαι γλιχόμενος. Σπάνιος δὲ ὁ τοιοῦτος· διὸ εἴρηται· Τις ἀναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου ; ἢ τίς στήσε- ται ἐν τόπῳ ἁγίῳ αὐτοῦ; Αθώος χερσὶ καὶ καθαρὸς τῇ καρδίᾳ, ὃς οὐκ ἔλαβεν ἐπὶ ματαίῳ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, καὶ οὐκ ὤμοσεν ἐπὶ δόλῳ τῷ πλησίον αὐτοῦ. Οὗτος λή- ψεται εὐλογίαν παρὰ Κυρίου, καὶ ἐλεημοσύνην παρὰ Θεοῦ σωτῆρος αὐτοῦ. Αὕτη ἡ γενεά ζη- τούντων αὐτὸν, ζητούντων τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Διάψαλμα. "Αρατε πύλας, οἱ ἄρ χοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης; Κύριος κραταιὸς καὶ δυνατὸς, Κύριος δυνατὸς ἐν πολέμῳ. Ἴσως δὲ διὰ τῆς πεύσεως καὶ ἀποκρίσεως διδάσκουσι πάν- της ἀνθρώπους τὴν δεσποτείαν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· εἴ γε τίς δ' οἴῃ ταύτας μὴ ἀγνοεῖν. Τινὲς δὲ τὴν δευτέραν πεῦσιν καὶ ἀπόκρισιν, οὗ ταῖς ἔτι ἀνωτέρω δυνάμεσιν εἰρῆσθαι φασίν, ἀλλὰ ταῖς αὐταῖς. Τό τε διάψαλμα πρὸ τοῦ· Άρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, κείμενον, τῆς μελωδίας ἔοικε με ταβολὴν πεποιῆσθαι· ἐπεὶ καὶ τῆς διανοίας αὐτῆς. Ἐν δὲ τῷ λέγειν εἰσελεύσεσθαι αὐτὸν, λεληθότως καὶ ἔξοδον αὐτοῦ ηνίξατο. Εἶτ᾽ ἐπεὶ μὴ μόνος ήμελλεν εἰσιέναι εἰς τὴν αὐτοῦ βασιλείαν, πάσας ἀναπετα- σθῆναι τὰς πύλας ὁ λόγος παρακελεύεται διὰ τοὺς COMMENTARIA IN PSALMOS. que tota et in omnibus sui partibus, lævi æquabi- B C lique superficie, secundum illam Græcorum sphæ- ram, fuisset, nunquam fluminum congregationem admisisset; neque agriculturæ apla foret, diffluen- tibus undequaque pluviis: ut e converso iterum, si plana esset, unaque superficies, extensa in pla- nities et agros; nequaquam flumina ex perenni- bus fontibus manantia illic exsisterent; neque fluvii qui ex hibernis imbribus coalescunt; sed jam- diu totam terram inundassent, ita ut neque sationi, neque plantis et arboribus, neque agriculturæ ido- neam præberent. Neque ipsa incolis suis apta utilisque fuisset, cum aquarum colluvie omnia inundarentur ac diffluerent. Hæc sane accidissent, nisi verbum quodpiam opifex rerum, ac Dei sa- pientia, artificio magno talem ipsi undique formam indidisset. Jam vero sic composita est, ut in mon- tes et clivos, colles et valles distribuatur, utque fumina, nullo obice, suos sibi exitus parent ; mon- tes, silva et arbores animalibus deputentur ; agri et planities hominibus ad domicilium et agricultu- ram destinata sint. Quis ergo non confiteatur hæc a sapienti quadam providentia proficisci ? Quæ futura prospiciens antequam plenitudo terræ et quæ in ea sunt consisterent, tali eam fomma exor- navit, congruentibus mutuisque illam modis effor- mans, ut omnibus commoda evaderet. Mystico autem more hæc terra Domini fuerit [ea nimirum quæ mox indicatur]. VERS. 3. Quis ascendet in montem Domini? aut quis stabit in loco sancto ejus? Id de perfecto bono ac de Deo Verbo explicandum, ad quod ascendit quisquis progressus cacumen ejus attingere expe- tit. Sed rari hujusmodi sunt; quare dicitur: Quis ascendet in montem Domini? aut quis stabit in loco sancto ejus? VERS. 4-8. Innocent manibus et mundo cor- de, qui non accepit in vano animam suam, nec jura- vit in dolo proximo suo. Hic accipiet benedictio- nem a Domino, et misericordiam a Deo salutari suo. Hac est generalio quarentium eum, quaren- tium faciem Dei Jacob. Diapsalma. Autollite por- tas, principes, vestras ; et elevamini, portæ æter- nales, et introibit Rex gloriæ. Quis est iste D Rex gloriæ ? Dominus fortis et potens, Domi- nus polens in prælio. Fortasse ii per interroga- tionem et responsionem omnes homines de do- minatu Domini nostri Jesu Christi instituunt: si putetur tamen eas ipsas [coelestes potestates] id non ignorare. Sunt qui arbitrentur secundam interrogationem et responsionem non sublimiori- bus potestatibus factam, sed iisdem atque priorem. Diapsalma vero ante illud, Autollite portas, princi- pes, vestras, positum, videtur melodiæ solum im- mutationem inducere, quia eadem in sequentibus sententia. Cum autem introiturum ipsum ait, ex- itum etiam ejus latenter adumbravit. Deinde vero quia non ipse solus intraturus in regnum suum erat, portas omnes pandi et aperiri jubetur, eorum

PG 23:223Ἐπεὶ μήτε ψαλμὸς ἐπιγέγραπται, μήτε ᾠδὴ, μήτε τι τῶν παραπλησίων, ἀλλ’ οὐδ’ εἰς τὸ τέλος ἀναπέμπεται τὰ προκείμενα· λόγοι δέ εἰσιν ἐν ἁγίῳ Πνεύματι τῷ Δαυὶ̈δ συγγεγραμμένοι· διὸ παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς τοῦ Δαυὶ̈δ προγέγραπται· εἰκότως φήσομεν διδασκαλίαν περιέχειν τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἐξομολογήσεως, ᾗ πρῶτος μὲν αὐτὸς ὁ Δαυὶ̈δ ἐχρήσατο, ἔπειτα δὲ καὶ ἡμῖν παραδέδωκε, παιδεύων ὅπως χρὴ νοσήσαντα τὴν ἑαυτῶν θεραπεύειν ψυχὴν δι’ ἐξομολογήσεως. Πρὸς σὲ, Κύριε, ᾖρα τὴν ψυχήν μου· ὁ Θεός μου, ἐπὶ σοὶ πέποιθα, μὴ κατασχυνθείην· μηδὲ καταγελασάτωσάν με οἱ ἐχθροί μου· καὶ γὰρ πάντες οἱ ὑπομένοντές σε οὐ μὴ καταισχυνθῶσι. Ταῦτά φησιν, ὡσανεὶ ἐπάρας εἰς ὕψος μεταθείς τε καὶ μετεωρίσας τῶν τῇδε πραγμάτων τὴν ἑαυτοῦ ψυχήν· ἄνω τε πλησίον αὐτὴν τοῦ Θεοῦ τῇ διαθέσει καταστήσας δι’ ἀποστροφῆς μὲν τῶν θνητῶν καὶ ἀνθρωπίνων, ἐπιστροφῆς δὲ γνησίας τῆς πρὸς αὐτόν. Ἔπειτά φησι· Τοῦτο πεποίηκα, οὐκ ἐμαυτῷ θαῤῥῶν, ἀλλ’ ἐπὶ σοὶ τῷ Θεῷ μου πεποιθὼς, πολλῇ παῤῥησίᾳ χρώμενος.

Σὺ δὲ ἐν ἁγίῳ κατοικεῖς, ὁ ἔπαινος τοῦ Ἰσραήλ. Α Καὶ μὴν ἐν πᾶσι τοῖς ἁγίοις σου ἐνοικεῖς ἀεὶ συνὼν αὐτοῖς, καὶ πάντοτε αὐτῶν εἰσακούων. Ἐν τούτῳ γοῦν καὶ ἔπαινος γίνεσθαι είωθας τοῦ Ἰσραὴλ, τουτέστι παντὸς ἁγίου. Εἰ δὲ ἐν πᾶσι τοῖς ἁγίοις κατοικεῖ ὁ Θεός (1), πολλῷ μᾶλλον ἐν τῷ αὐτοῦ Μονογενεῖ, καὶ μειζόνως αὐτοῦ εἰσακούσεται. Επὶ σοὶ ἤλπισαν οἱ πατέρες ἡμῶν, ἤλπισαν καὶ ἐῤῥύσω αὐτούς. Πρὸς σὲ ἐκέκραξαν, καὶ ἐσώ θησαν· ἐπὶ σοὶ ἤλπισαν, καὶ οὐ κατησχύνθησαν. δε καίτοι, φησίν, οἶδα σαφῶς ὡς ἅπαντες ἡμῶν οἱ πατέρες, τῇ σῇ βοηθείᾳ θαῤῥήσαντες, οὐκ ἐψεύσθη σαν τῆς ἐλπίδος, καὶ εἰς ἐπικουρίαν σε καλέσαντες, τῆς σῆς προνοίας ἀπέλαυσαν· Ἐγὼ δέ εἰμι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος, όνειδος ἀνθρώπου καὶ ἐξουθέ νημα λαοῦ. Τὸν σκώληκα παντὸς μὲν ζώου εὐτελέ- Β στατον εἶναι συμβαίνει, ὑφίστασθαι δὲ ἀπὸ φθοράς σωμάτων· ἀφανιστικὸν δὲ εἶναι καὶ φθαρτικὸν οὗ δ' ἂν ἐφάψηται. Μέμνηται δὲ τούτου Ησαΐας ὁ προφή της λέγων· Μὴ φόβου, σκώληξ Ιακώβ, ὀλιγοστός Ἰσραήλ· ἐγὼ ἐβοήθησά σοι, λέγει ὁ Θεὸς ὁ λυ τρούμενός σε, ὁ ἅγιος Ἰσραήλ. Ἰδοὺ ἐποίησά σε ὡς τροχούς αμάξης ἀλοῶντας, και ο ς, πριστη ροειδεῖς· καὶ ἀλοήσεις ὄρη, καὶ λεπτυνεῖς βου νούς, καὶ ὡς χοῦν θήσεις· καὶ λικμήσεις, καὶ ἄνεμος λήψεται αὐτοὺς, καὶ καταιγὶς διασπερεί αὐτούς. Σὺ δὲ εὐφρανθήσῃ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ. Δι' ὧν ἡ προφητεία, σκώληκα ονομάσασα, καὶ ὀλιγοστὸν εἰ ποῦσα διὰ τὸ εὐτελὲς καὶ σμικρὸν τοῦ ζώου, δύναμιν αὐτῷ μεγάλην συνήψεν· Ἀλοήσεις ὄρη, φήσασα, καὶ λεπτυνεῖς βουνούς, καὶ ὡς χοῦν θήσεις, καὶ λικμήσεις. Καὶ διὰ τῶν προκειμένων τοίνυν λέγων ὁ Σωτήρ· Ἐγὼ δέ εἰμι σκώληξ, καὶ οὐκ ἄνθρωπος, τὸ εὐτελὲς καὶ ἀσθενὲς καὶ ἀπόβλητον καὶ ἀπεῤῥιμ- μένον τοῦ πάθους ἑαυτοῦ παρίστησι, τό τε τῶν ἐναν- τίων δυνάμεων ἀφανιστικόν. Ἤμελλεν γὰρ, ὑποδὺς τὸν θάνατον, καὶ ἐν αὐτῷ γενόμενος τῷ τῶν νεκρῶν χωρίῳ, σκώληκος δίκην τὰς δυνάμεις τὰς ἀντικειμέ νας φθορά παραδιδόναι. Καὶ ἄλλως δ' ἂν εἴποις σκώ ληκα αὐτὸν ὠνομάσθαι, καὶ οὐκ ἄνθρωπον, διὰ τὸ μὴ ὁμοίως ἀνθρώποις ἐκ συνουσίας ἄῤῥενος καὶ θηλείας τὴν τῆς σαρκὸς γένεσιν ἐσχηκέναι. Κατὰ τρίτον δὲ τρόπον, τὸν θάνατον ἑαυτοῦ σημαίνει, καὶ τὸν ἄψυ χον νεκρόν· διὸ ἐπιλέγει· Ἐγὼ δὲ εἰμι σκώληξ, και οὐκ ἄνθρωπος· ὄνειδος ἀνθρώπων καὶ ἐξουδένης μα λαοῦ. Ὁ γὰρ νεκρὸς οὐκ ἄνθρωπος. Αλλ' εἰ μὲν ἦν πάντη νεκρός, ἀπήρκει φάναι· Ἐγὼ δέ εἰμι οὐκ ἄνθρωπος· ἀλλ᾽ ἐπεὶ δυνάμεώς τινος ἀφανιστικῆς τοῦ θανάτου μετεῖχεν, εἰκότως σκώληκα αὑτὸν καὶ οὐκ ἄνθρωπον ὠνόμασεν. Γέγονε δὲ ἀληθῶς ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν πάντων ὄνειδος, τὸν ἐπονείδιστον σταυ ρὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀναδεδεγμένος. Διὸ καὶ ἑτέρα τροφη- τεία ἐξ αὐτοῦ προσώπου φησίν· Οἱ ὀνειδισμοὶ τῶν ὀνειδιζόντων σε ἐπέπεσαν ἐπ' ἐμέ. Οἱ μὲν οὖν ἄλ λοι ἄνθρωποι έπονείδιστον αὐτὸν ἔσχον κατὰ τὸν τοῦ • ἐν γὰρ θέλημα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ: ἀλλὰ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, COMMENTARIA IN PSALMOS. C Isa. ILI, 14-16. • Psal. Lxvill, 10. D VERS. 4. Tu autem in sancto habitas, taus Israel. Et vero tu in omnibus sanctis habitas, ac semper cum illis versans, exaudis eos. In hac igitur re laus Israelis, videlicet cujusque sancti, esse consuevisti. Quod si in omnibus sanctis Deus habitet, multo certe magis in Unigenito suo, quem sane libentius exau- diturus est. VERS. 5-7. In te speraverunt patres nostri, spe- raverunt, et liberasti eos. Ad te clamaverunt, et salvi facti sunt; in te speraverunt, et non sunt confusi. Etsi, inquit, bene noverim omnes tuo auxillo fi- dentes patres nostros nequaquam spe lapsos esse, et cum te in adjutorium evocaverunt, providentia tua potitos esse: Ego sane sum vermis et non home, opprobrium hominis et abjectio plebis. Vermis om- nium animalium vilissimum censetur, atque a cor - ruptione corporum exsistentiam habet; si quid Hujus meminit Isaias dicens : Noli timere, vermis vero tetigerit, id in corruptionem et exitium ducit. Jacob, et quam minimus Israel : ego auxiliatus sum tibi, dicit Dominus et redemptor tuus, sanctus Israel. Ecce feci te quasi rotas currus triturantes, novas, ad modum serræ adornatas. Et triturabis montes et com- minues colles, et quasi pulverem pones. Et ventila- bis, et ventus tollet eos, et turbo disperget eos. Tu vero exsultabis in Domino *. Quibus verbis prophe- tia, dum vermem vocavit, et propter vilitatem ac parvitatem animalis quam minimum dixit, virtu- tem ejus magnam adjunxit : Trilurabis, inquit, montes, et comminues colles, et quasi pulverem pones, et ventilabis. Cum igitur Salvator memorata pro- fert verba : Ego autem sum vermis, et non homo, vilitatem, infirmitatem, abjectam passionis sua conditionem declarat, atque adversariarum potesta- tum exitium ab se iis inferendum. Futurum quippe erat, ut postquam mortem subiisset, atque in ipso mortuorum loco consisteret, adversarias potestates vermis instar corruptioni traderet. Alio quoqne modo dixeris, ideo vermem ipsum et non hominem vocatum, quod non hominum ritu, ex masculi ot feminæ congressu, carnis ortum habuerit. Tertio item modo, mortem indicat suam, et exanimatum cadaver. Quamobrem infert : Ego autem sum vermis, et non homo, opprobrium hominum et abjectio plebis. Qui mortuus enim est, non ultra homo. Verum si omnino mortuus fuisset, satis erat dixisse : Ego au- tem sum non homo: sed quia quadam vi morti exitiosa instructus erat, jure vermem et non ho- minem sese vocavit. Revera Salvator et Dominus noster omnium opprobrium fuit, qui contumelio- sam pro nobis crucem admisit. Quare alia prophe- tia ex ejusdem persona sic loquitur : Opprobria ex- probrantium tibi ceciderunt super me •. Alii itaque homines contumeliose ipsum tempore passionis ha- quod scholion textui postea insertum est. Vide in praefatione. (1) Hæc ad marginem legebantur Τοῦτο δὲ οὐ κατὰ σύγκρισιν νοητέον, καθ' & οὗτός φησιν ὁ ᾿Αρειανός·

Ὁ πάντων μὲν τῶν αἰσθητῶν καὶ ὁρωμένων καταφρονήσας, ἐπὶ δὲ τὸν ἀσώματον καὶ ἀόρατον Θεὸν τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἐπάρας, ὡς ἂν ἴδιον ἑαυτοῦ κτῆμα γενόμενον τὸν Θεὸν ἐπικαλεῖσθαι θαῤῥεῖ· διὸ λέγει· Ὁ Θεός μου, ἐπὶ σοὶ πέποιθα. Καὶ τὰ παρ’ ἐμοῦ μὲν, φησὶ, ταῦτα. Λοιπὸν δὲ εὐχῆς μοι δεῖ, καὶ τῆς παρὰ σοῦ τοῦ Θεοῦ συνεργείας, πρὸς τὸ μὴ ἐκπεσεῖν τοῦ σκοποῦ, μηδ’ ὥσπερ ἀφ’ ὑψηλῆς ἀκρωρείας πεσόντα ἀποῤῥαγῆναι. Διὸ δέομαι καὶ ἱκετεύω μὴ καταισχυνθῆναι, μηδὲ καταγελασθῆναι ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν μου· ταῦτα δέ μοι ἔσται ἐκ τῆς σῆς τοῦ Θεοῦ μου βοηθείας. Τὰ μὲν γὰρ πρῶτα ἐξ ἐμῆς ἦν προαιρέσεως, τὸ ἄγειν καὶ φέρειν τὴν ἐμαυτοῦ ψυχὴν ὅπη καὶ βούλομαι· τὰ δὲ δεύτερα τῆς σῆς ἀντιλήψεως καὶ συνεργείας δεῖται. Αἰσχυνθήτωσαν οἱ ἀνομοῦντες διακενῆς. Μόνον ὑπομένειν τῇ προθέσει, μηδὲ μεταβάλλειν, καὶ μεθίστασθαι τῆς πίστεως. Οἱ γὰρ εὐρίπιστοι καὶ παντὶ ἀνέμῳ περιφερόμενοι πάθοιεν ἄν ποτε τὰ τῆς αἰσχύνης· οὐ μὴν καὶ οἱ λέγειν μεμαθηκότες· Ὑπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἀνομοῦντες, οἱ λοιποὶ καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις, οἱ ἀποστατοῦντες ἡρμηνεύκασιν·

Σὺ δὲ ἐν ἁγίῳ κατοικεῖς, ὁ ἔπαινος τοῦ Ἰσραήλ. Α Καὶ μὴν ἐν πᾶσι τοῖς ἁγίοις σου ἐνοικεῖς ἀεὶ συνὼν αὐτοῖς, καὶ πάντοτε αὐτῶν εἰσακούων. Ἐν τούτῳ γοῦν καὶ ἔπαινος γίνεσθαι είωθας τοῦ Ἰσραὴλ, τουτέστι παντὸς ἁγίου. Εἰ δὲ ἐν πᾶσι τοῖς ἁγίοις κατοικεῖ ὁ Θεός (1), πολλῷ μᾶλλον ἐν τῷ αὐτοῦ Μονογενεῖ, καὶ μειζόνως αὐτοῦ εἰσακούσεται. Επὶ σοὶ ἤλπισαν οἱ πατέρες ἡμῶν, ἤλπισαν καὶ ἐῤῥύσω αὐτούς. Πρὸς σὲ ἐκέκραξαν, καὶ ἐσώ θησαν· ἐπὶ σοὶ ἤλπισαν, καὶ οὐ κατησχύνθησαν. δε καίτοι, φησίν, οἶδα σαφῶς ὡς ἅπαντες ἡμῶν οἱ πατέρες, τῇ σῇ βοηθείᾳ θαῤῥήσαντες, οὐκ ἐψεύσθη σαν τῆς ἐλπίδος, καὶ εἰς ἐπικουρίαν σε καλέσαντες, τῆς σῆς προνοίας ἀπέλαυσαν· Ἐγὼ δέ εἰμι σκώληξ καὶ οὐκ ἄνθρωπος, όνειδος ἀνθρώπου καὶ ἐξουθέ νημα λαοῦ. Τὸν σκώληκα παντὸς μὲν ζώου εὐτελέ- Β στατον εἶναι συμβαίνει, ὑφίστασθαι δὲ ἀπὸ φθοράς σωμάτων· ἀφανιστικὸν δὲ εἶναι καὶ φθαρτικὸν οὗ δ' ἂν ἐφάψηται. Μέμνηται δὲ τούτου Ησαΐας ὁ προφή της λέγων· Μὴ φόβου, σκώληξ Ιακώβ, ὀλιγοστός Ἰσραήλ· ἐγὼ ἐβοήθησά σοι, λέγει ὁ Θεὸς ὁ λυ τρούμενός σε, ὁ ἅγιος Ἰσραήλ. Ἰδοὺ ἐποίησά σε ὡς τροχούς αμάξης ἀλοῶντας, και ο ς, πριστη ροειδεῖς· καὶ ἀλοήσεις ὄρη, καὶ λεπτυνεῖς βου νούς, καὶ ὡς χοῦν θήσεις· καὶ λικμήσεις, καὶ ἄνεμος λήψεται αὐτοὺς, καὶ καταιγὶς διασπερεί αὐτούς. Σὺ δὲ εὐφρανθήσῃ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ. Δι' ὧν ἡ προφητεία, σκώληκα ονομάσασα, καὶ ὀλιγοστὸν εἰ ποῦσα διὰ τὸ εὐτελὲς καὶ σμικρὸν τοῦ ζώου, δύναμιν αὐτῷ μεγάλην συνήψεν· Ἀλοήσεις ὄρη, φήσασα, καὶ λεπτυνεῖς βουνούς, καὶ ὡς χοῦν θήσεις, καὶ λικμήσεις. Καὶ διὰ τῶν προκειμένων τοίνυν λέγων ὁ Σωτήρ· Ἐγὼ δέ εἰμι σκώληξ, καὶ οὐκ ἄνθρωπος, τὸ εὐτελὲς καὶ ἀσθενὲς καὶ ἀπόβλητον καὶ ἀπεῤῥιμ- μένον τοῦ πάθους ἑαυτοῦ παρίστησι, τό τε τῶν ἐναν- τίων δυνάμεων ἀφανιστικόν. Ἤμελλεν γὰρ, ὑποδὺς τὸν θάνατον, καὶ ἐν αὐτῷ γενόμενος τῷ τῶν νεκρῶν χωρίῳ, σκώληκος δίκην τὰς δυνάμεις τὰς ἀντικειμέ νας φθορά παραδιδόναι. Καὶ ἄλλως δ' ἂν εἴποις σκώ ληκα αὐτὸν ὠνομάσθαι, καὶ οὐκ ἄνθρωπον, διὰ τὸ μὴ ὁμοίως ἀνθρώποις ἐκ συνουσίας ἄῤῥενος καὶ θηλείας τὴν τῆς σαρκὸς γένεσιν ἐσχηκέναι. Κατὰ τρίτον δὲ τρόπον, τὸν θάνατον ἑαυτοῦ σημαίνει, καὶ τὸν ἄψυ χον νεκρόν· διὸ ἐπιλέγει· Ἐγὼ δὲ εἰμι σκώληξ, και οὐκ ἄνθρωπος· ὄνειδος ἀνθρώπων καὶ ἐξουδένης μα λαοῦ. Ὁ γὰρ νεκρὸς οὐκ ἄνθρωπος. Αλλ' εἰ μὲν ἦν πάντη νεκρός, ἀπήρκει φάναι· Ἐγὼ δέ εἰμι οὐκ ἄνθρωπος· ἀλλ᾽ ἐπεὶ δυνάμεώς τινος ἀφανιστικῆς τοῦ θανάτου μετεῖχεν, εἰκότως σκώληκα αὑτὸν καὶ οὐκ ἄνθρωπον ὠνόμασεν. Γέγονε δὲ ἀληθῶς ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν πάντων ὄνειδος, τὸν ἐπονείδιστον σταυ ρὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀναδεδεγμένος. Διὸ καὶ ἑτέρα τροφη- τεία ἐξ αὐτοῦ προσώπου φησίν· Οἱ ὀνειδισμοὶ τῶν ὀνειδιζόντων σε ἐπέπεσαν ἐπ' ἐμέ. Οἱ μὲν οὖν ἄλ λοι ἄνθρωποι έπονείδιστον αὐτὸν ἔσχον κατὰ τὸν τοῦ • ἐν γὰρ θέλημα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ: ἀλλὰ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, COMMENTARIA IN PSALMOS. C Isa. ILI, 14-16. • Psal. Lxvill, 10. D VERS. 4. Tu autem in sancto habitas, taus Israel. Et vero tu in omnibus sanctis habitas, ac semper cum illis versans, exaudis eos. In hac igitur re laus Israelis, videlicet cujusque sancti, esse consuevisti. Quod si in omnibus sanctis Deus habitet, multo certe magis in Unigenito suo, quem sane libentius exau- diturus est. VERS. 5-7. In te speraverunt patres nostri, spe- raverunt, et liberasti eos. Ad te clamaverunt, et salvi facti sunt; in te speraverunt, et non sunt confusi. Etsi, inquit, bene noverim omnes tuo auxillo fi- dentes patres nostros nequaquam spe lapsos esse, et cum te in adjutorium evocaverunt, providentia tua potitos esse: Ego sane sum vermis et non home, opprobrium hominis et abjectio plebis. Vermis om- nium animalium vilissimum censetur, atque a cor - ruptione corporum exsistentiam habet; si quid Hujus meminit Isaias dicens : Noli timere, vermis vero tetigerit, id in corruptionem et exitium ducit. Jacob, et quam minimus Israel : ego auxiliatus sum tibi, dicit Dominus et redemptor tuus, sanctus Israel. Ecce feci te quasi rotas currus triturantes, novas, ad modum serræ adornatas. Et triturabis montes et com- minues colles, et quasi pulverem pones. Et ventila- bis, et ventus tollet eos, et turbo disperget eos. Tu vero exsultabis in Domino *. Quibus verbis prophe- tia, dum vermem vocavit, et propter vilitatem ac parvitatem animalis quam minimum dixit, virtu- tem ejus magnam adjunxit : Trilurabis, inquit, montes, et comminues colles, et quasi pulverem pones, et ventilabis. Cum igitur Salvator memorata pro- fert verba : Ego autem sum vermis, et non homo, vilitatem, infirmitatem, abjectam passionis sua conditionem declarat, atque adversariarum potesta- tum exitium ab se iis inferendum. Futurum quippe erat, ut postquam mortem subiisset, atque in ipso mortuorum loco consisteret, adversarias potestates vermis instar corruptioni traderet. Alio quoqne modo dixeris, ideo vermem ipsum et non hominem vocatum, quod non hominum ritu, ex masculi ot feminæ congressu, carnis ortum habuerit. Tertio item modo, mortem indicat suam, et exanimatum cadaver. Quamobrem infert : Ego autem sum vermis, et non homo, opprobrium hominum et abjectio plebis. Qui mortuus enim est, non ultra homo. Verum si omnino mortuus fuisset, satis erat dixisse : Ego au- tem sum non homo: sed quia quadam vi morti exitiosa instructus erat, jure vermem et non ho- minem sese vocavit. Revera Salvator et Dominus noster omnium opprobrium fuit, qui contumelio- sam pro nobis crucem admisit. Quare alia prophe- tia ex ejusdem persona sic loquitur : Opprobria ex- probrantium tibi ceciderunt super me •. Alii itaque homines contumeliose ipsum tempore passionis ha- quod scholion textui postea insertum est. Vide in praefatione. (1) Hæc ad marginem legebantur Τοῦτο δὲ οὐ κατὰ σύγκρισιν νοητέον, καθ' & οὗτός φησιν ὁ ᾿Αρειανός·

PG 23:225σαφῶς τοὺς παραβάτας, καὶ μὴ τῷ προτέρῳ ἑαυτῶν σκοπῷ ἐμμένοντας καταισχυνθήσεσθαι ἀποφηνάμενοι. Τῆς γὰρ ἀποστασίας ἑαυτῶν καρπὸν ὑπόκενον εὑρόντες, ὡς ἂν διακενῆς ἀποστατήσαντες τοῦ Θεοῦ, καταισχυνθήσονται. Τὰς ὁδούς σου, Κύριε, γνώρισόν μοι, καὶ τὰς τρίβους σου δίδαξόν με. Ὁδήγησόν με ἐπὶ τὴν ἀλήθειάν σου καὶ δίδαξόν με, ὅτι σὺ εἶ ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου, καὶ σὲ ὑπέμεινα ὅλην τὴν ἡμέραν. Εἰσὶ δὲ ὁδοὶ τοῦ Κυρίου αἱ τῆς προνοίας αὐτοῦ διοικήσεις, καθ’ ἃς τὰ σύμπαντα διακυβερνᾷ· περὶ ὧν ὁ θεῖος Ἀπόστολος διδάσκων ἔλεγεν· Ὢ βάθος πλούτου καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ· ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ. Οὕτω δὲ καὶ τρίβοι αὐτοῦ εἶεν αἱ κατὰ μέρος διοικήσεις τῶν ὅλων, καθ’ ἃς ὥσπερ ἐπιπορευόμενος τά τε κατ’ οὐρανὸν καὶ τὰ ἐπὶ γῆς τῇ προνοητικῇ δυνάμει, τρίβους ἑαυτοῦ καὶ πορείας τοῖς νοεῖν δυναμένοις δείκνυσι· διὸ κατὰ τὸν Σύμμαχον, εἴρηται, καὶ τὰς πορείας σου δίδαξόν με.

Ταῦτα δέ με διδάσκων, ἐπίστησόν με τῇ ἀληθείᾳ σου, πρὸς τὸ μὴ σφάλλεσθαι ψευδοδοξοῦντα, καὶ ἕτερα ἀνθ’ ἑτέρων ἐν τῇ τῶν φυσικῶν θεωρίᾳ δοξάζειν, ὁποῖα πεπόνθασιν οἱ σοῦ τοῦ Θεοῦ μὴ τυχόντες διδασκάλου, λογισμοῖς δὲ θνητοῖς καὶ ἀνθρωπίνοις καταστοχασάμενοι τῶν πραγμάτων, καὶ μακρὰν τῆς ἀληθείας ἐξακοντισθέντες. Διδαχθεὶς δὲ παρὰ σοῦ, ὅτι μὴ μόνον κτίστης καὶ δημιουργὸς καὶ Θεός μου τυγχάνεις, ἀλλὰ καὶ Σωτήρ μου, εἰκότως σὲ ὑπέμεινα ὅλην τὴν ἡμέραν, τουτέστι πᾶσαν τὴν ζωήν μου, μεμαθηκὼς, ὅτι πάντες οἱ ὑπομένοντές σε οὐ μὴ καταισχυνθῶσιν. Μνήσθητι τῶν οἰκτιρμῶν σου, Κύριε, καὶ τὰ ἐλέη σου, ὅτι ἀπὸ τοῦ αἰῶνός εἰσιν. Ἁμαρτίας νεότητός μου, καὶ ἀγνοίας μου μὴ μνησθῇς. Οὐχ ἡγοῦμαι ταῦτα τῷ Δαυὶ̈δ τοσοῦτον ἁρμόζειν, ὅσον τοῖς ἐξομολογεῖσθαι ἐπὶ τοῖς πρότερον ἁμαρτήμασιν ἑαυτῶν διδασκομένοις. Οὐ γὰρ εὑρίσκομεν τὸν Δαυὶ̈δ ἐν τῇ νεότητι αὐτοῦ ἡμαρτηκότα, οὐδ’ ἐν τῇ παιδικῇ ἡλικίᾳ· ἀλλ’ οὐδ’ ἐν ἀγνοίᾳ γεγενημένον.

PG 23:227Μήποτ’ οὖν ἡ διδασκαλία ὡς παρὰ ἰατροῦ τοῖς νενοσηκόσι, καὶ ἐν τῇ τῆς ἡλικίας ἀκμῇ ἐντὸς γενομένοις Θεοῦ γνώσεως, νεωτερικοῖς ἁμαρτήμασιν ἐγκαλινδηθεῖσιν, δίκην φαρμάκου παραδέδοται; ὡς ἂν μαθόντες ἐξομολογοῖντο τὰ ἐν ἀγνοίᾳ αὐτοῖς πεπλημμελημένα, ἀνακαλύπτοντες τῷ Θεῷ, καὶ ὥσπερ παλαιὰ τραύματα τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἀπογυμνοῦντες αὐτῷ, δεόμενοί τε ἰάσεως καὶ θεραπείας τυχεῖν διὰ τοῦ ἐλέους αὐτοῦ, ἕνεκεν τῆς χρηστότητός σου, Κύριε. Χρηστὸς καὶ εὐθὺς ὁ Κύριος, διὰ τοῦτο νομοθετήσει ἁμαρτάνοντας ἐν ὁδῷ. Ὁδηγήσει πραεῖς ἐν κρίσει, διδάξει πραεῖς τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ. Χρηστός ἐστιν καὶ εὐθὲς, φησὶν, ὁ Κύριος, εὖ διατιθέμενος τὰ πάντα, καὶ τὴν εὐθεῖαν ὁδὸν ἀγαπῶν, τά τε σκολιὰ εἰς εὐθεῖαν ἄγων. Διὰ τοῦτο οὐκ ἀποστρέφεται, οὐδὲ παρορᾷ καταλιμπάνων αὐτοὺς φθείρεσθαι ταῖς ἑαυτῶν ἁμαρτίαις· ἀλλ’ οἷα φιλάνθρωπος καὶ ἀγαθὸς Σωτὴρ νοσούντων μᾶλλον ἢ ὑγιαινόντων τὴν φροντίδα ποιεῖται· καὶ τούτοις νομοθετεῖ, μετανοίας ὁδοὺς ὑποδεικνὺς αὐτοῖς, καὶ νόμους τοὺς ἁρμόζοντας αὐτοῖς πρὸς σωτηρίαν παρατιθέμενος.

αίμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν. Α Ακύλας δέ· Ὡς λέων, φησὶν, ἁλίσκων και βρυ- χώμενος· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ὡς λέων θηρεύων βρυχώμενος. Οἱ γὰρ αἵματος διψῶντες, καὶ τοῖς ἑαυ τῶν τέκνοις ἐπισπώμενοι τὸ τοῦ Σωτῆρος αἷμα, βρυ- χωμένου λέοντος οὐδὲν διέφερον. Ὅτι ἐκύκλωσάν με κύνες πολλοί, συναγωγή πονηρευομένων περιέσχον με. Μετὰ τοὺς Ἰουδαίους τῶν ἐξ ἐθνῶν μνημονεύει στρατιωτῶν. Τούτοις γὰρ ἐκεῖνοι παρέδοσαν. Διὸ καὶ τὴν τάξιν ἡ προφητεία τῶν πραγμάτων ἐφύλαξεν. Εἰκότως δὲ ταύρους μὲν ἐκείνους, κύνας δὲ τούτους ὠνόμασεν· οἱ μὲν γὰρ ὑπὸ τὸν τοῦ νόμου ἦσαν ζυγὸν, εἰ καὶ προφανῶς τὸν νό μου παρέβαινον· οἱ δὲ κατὰ νόμον ἦσαν ἀκάθαρτοι. Οὕτω δὲ καὶ ὁ Κύριος την Χαναναίαν ὠνόμασεν. Οὐκ ἔστι γάρ, φησί, λαβεῖν τὸν ἄρτον τῶν τέκνων, καὶ δοῦναι τοῖς κυναρίοις. 'Αλλ' ὅμως μετὰ τὸ πάθος οἱ πάλαι κύνες διὰ τῆς πίστεως εἰς τὴν υἱῶν μεταβεβή- κασι τάξιν· οἱ δὲ πάλαι τὴν τῶν υἱῶν ἐσχηκότες κη- δεμονίαν, τὴν κυνῶν προσηγορίαν ἐδέξαντο, ἅτε δὴ κυνῶν δίκην κατὰ τοῦ Δεσπότου λυττήσαντες. Περί τούτων ὁ μακάριος Παῦλος βοᾷ. Βλέπε τοὺς κύνας· βλέπετε τοὺς κακοὺς ἐργάτας βλέπετε την και τατομήν. Ὁ μέντοι προφητικός λόγος κύνας προσ αγορεύσας ἔφη· Συναγωγὴ πονηρευομένων περι- έσχον με· ώρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου, ἐξη- ρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου. Καὶ τοῦτο δὲ δῆλόν ἐστι καὶ σαφὲς καὶ τοῖς λίαν φιλονεικοῦσιν· ἀκούομεν γὰρ ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις αὐτοῦ τοῦ Κυρίου πρὸς τοὺς ἁγίους αὐτοῦ λέγοντος μαθητάς· Βλέπετε τὰς χειράς μου, καὶ τοὺς πόδας, ὅτι αὐτὸς ἐγώ εἰμι. Καὶ μέντοι καὶ τῷ Θωμᾷ τῶν ἤλων τοὺς τύπους ὑπ ἔδειξε, καὶ τὴν ἀπὸ τῆς λόγχης πληγήν τότε δὲ ἐξη- ρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου· τουτέστιν, οὕτω διέτειναν προσηλοῦντες, ὥστε ῥᾴδιον εἶναι τῷ βουλο μένῳ καὶ τὸν τῶν ὀστῶν ἀριθμὸν διαγνῶναι. Αὐτοὶ δὲ κατενόησαν καὶ ἐπεῖδόν με· ἀντὶ τοῦ ἐπιτωθά- ζοντες καὶ γελῶντες· Διεμέρισαν τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμὸν ἔβαλον κλήρον καὶ τοῦτο δὲ σαφέστερον ἡ τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων Ιστορία διδάσκει. Οι φοβούμενοι τὸν Θεόν, αινέσατε αὐτόν· ἅπαν τὸ σπέρμα Ἰακώβ, δοξάσατε αὐτόν· φοβηθήτω σαν αὐτὸν ἅπαν τὸ σπέρμα Ισραήλ. Τοῦ παντὸς Ἰουδαίων ἔθνους εἰς τρία τάγματα διῃρημένου, πρώ τον μὲν εἰς τὸ κοινὸν πλῆθος τοῦ ἔθνους, ὅπερ έκα- λεῖτο Ισραήλ· ἔπειτα εἰς τὸ ἱερατικόν, ὅπερ ἦν οἷ κος Ααρών, καὶ τρίτον εἰς τὸ τῶν ἱερέων ὑπηρετι- κὸν, ὅπερ ἦν οἶκος Λευΐ. Τα τρία καταριθμησάμενος ἕτερος ψαλμός, ἕτερον τάγμα τέταρτον παρὰ τὰ προ- ειρημένα εἰσάγει, τὸ τῶν φοβουμένων τὸν Κύριον. Τοῦτο δὲ ἦν τὸ ἐξ ἐθνῶν ἐπὶ τὸν Θεὸν ἐπιστρεφόν- των. Εφη γάρο Οἶκος Ἰσραὴλ, ευλογήσατε τὸν Κύ ριον· ὁμοίως δὲ καὶ οἶκος Ααρών, καὶ οἶκος Λευΐ· ἐπὶ τέλει δὲ οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον. Αλλ' ἐν τούτῳ μὲν προετάττοντο τῶν φοβουμένων τὸν Κύριον οἱ ἐκ τοῦ Ἰσραήλ· ἐνταῦθα δὲ μετὰ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σω xτιν, 39. COMMENTARIA IN PSALMOS. per liberos nostros ". Aquila vero, Sicnt leo, inquit, capiens et rugiens; Symmachus, Sicut leo venans rugiensque. Nam qui sanguinem sitiebant, suosque liberos Salvatoris sanguine reos esse procurabant, a leone rugiente nibil differebant. VERS. 17-19. Quoniam circumdederunt me ca- nes multi, concilium malignantium obsedit me. Post Judæos, gentilium milites commemorat. Ipsis enim Judæi Christum tradiderunt. Quare rerum ordinem prophetia servavit. Jure autem tauros illos, hosce canes vocavit; illi namque sub jugo legis erant, etiamsi manifeste legem transgrede- rentur; bi vero secundum legem impuri erant. Sic ipse Dominus Chananæam appellavit. Non licet B enim, inquit, accipere panem filiorum, et dare cani- bus ''. Attamen post passionem, qui olim canes fuerant, per fidem in filiorum conditionem translati sunt : ac qui olim filiorum loco probe educti fue- rant, canum nomen adepti sunt, utpote qui, canum instar, contra Dominum rabidi fuerint. De iis ita clamat Paulus : Vide canes, videle malos operarios, videte concisionem 13. Propheticus itaque sermo postquam canes vocavit, ita loquitur, Synagoya ma- lignantium obsedit me: foderunt manus meas ei pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea. Quo! quidem clarum et apertum vel contentiosioribus fuerit. Nam in sacris Evangeliis ipsum Dominum audimus sanctos discipulos suos sic alloquentem: Videte manus meas el pedes meos, quia ego ipse sunt 1. Atenim ipsi Thomæ clavorum vestigia os- tendit, necnon inflictum a lancea vulnus. Tunc porro, dinumeraverunt omnia ossa mea, videlicet, ita extenderunt, dum me clavis afligerent, ut cuilibet volenti ossium numerum computare liceret. Ipsi vero consideraverunt et inspexerunt me, id est, serunt atque irriserunt; diviserunt sibi vestimenta meu, et super vestem meam miserunt sortem, quod apertius enarrat sacrorum Evangeliorum histo- ria. G Matth. XXVII, 26. is Matth. xv, 25. : illu- VERS. 24, 25. Qui timetis Dominum, laudate eum: universum semen Jacob, glorificate eum: timeat eum omne semen Israel. Cum Judæorum natio tres in ordines distributa sit, primo scilicet in infimam D gentis plebem, quæ vocabatur Israel; secundo in sacerdotalem ordinem', quæ erat domus Aaron; tertio in sacerdotum ministros, quæ erat domus Levi postquam tria illa genera alius psalmus enu- meravit, alium hic prædictis quartum ordiner adjecit, videlicet timentium Dominum. Eratque ille ex gentilibus ad Deum conversis constitutus. Ait quippe : Domus Israel, benedicite Dominum ; similiterque, domus Aaron et domus Levi: in fine tandem timentes Dominum annectit. Sed in illo quidem psalmo, qui ex domo Israelis sunt, timen- tibus Dominum præmittuntur; hic contra, post Philipp. 11, 2. * Luc. Psal. CXXX]V, 19.

Ἔστι γάρ τις καὶ ὁδὸς τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἐπιδεδειγμένη σωτηρίας, ἡ τῆς ἐπιστροφῆς καὶ μετανοίας καὶ ἐξομολογήσεως, ὡς ἑτέρα οὖσα παρὰ τὴν τοῖς τελείοις δεδομένην. Νομοθετῶν γὰρ ὁ Θεὸς, ἄλλην μὲν ἁμαρτάνουσιν ὁδὸν δείκνυσιν, ἑτέραν δὲ τοῖς ἐπιστρέφουσιν ἐξ ἁμαρτίας, καὶ ἄλλην πάλιν τοῖς ἐν ἀρετῇ προκόπτουσι, καὶ ἑτέραν τοῖς τελειοτέροις. Διὸ τοῖς μὲν ἁμαρτάνουσιν ὑποδείκνυσιν ὁδόν· τοὺς δὲ πραεῖς ὁδηγήσει ἐν κρίσει κεκριμένως, καὶ αὐτῶν πρόνοιαν ποιούμενος ὡς βελτιόνων· διὸ καὶ μακαρισμῶν αὐτοὺς ἀξιοῖ, κατὰ τὸ, Μακάριοι οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν. Τούτους δὲ καὶ διδάσκει ὁδοὺς αὐτοῦ. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ὁδοὺς αὐτοῦ, ὁ Ἀκύλας καὶ ὁ Σύμμαχος, ὁδὸν ἑαυτοῦ, ἔφησεν. Ταύτην γὰρ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ὥδευσε τὴν ὁδὸν κατὰ τὸ λελεγμένον· Μάθετε ἀπ’ ἐμοῦ ὅτι πρᾶός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ. Κατὰ ταύτην οὖν ἄγων αὐτοὺς, ὁδηγὸς αὐτῶν καὶ χειραγωγὸς γίνεται· διόπερ ὡς σοφὸς νομοθέτης, ἄλλην μὲν ὁδὸν ἐπιδείκνυσι τοῖς ἁμαρτάνουσιν, ἑτέραν δὲ τοῖς πράοις. Πᾶσαι αἱ ὁδοὶ Κυρίου ἔλεος καὶ ἀλήθεια τοῖς ἐκζητοῦσι τὴν Διαθήκην αὐτοῦ καὶ τὰ μαρτύρια αὐτοῦ.

αίμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν. Α Ακύλας δέ· Ὡς λέων, φησὶν, ἁλίσκων και βρυ- χώμενος· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ὡς λέων θηρεύων βρυχώμενος. Οἱ γὰρ αἵματος διψῶντες, καὶ τοῖς ἑαυ τῶν τέκνοις ἐπισπώμενοι τὸ τοῦ Σωτῆρος αἷμα, βρυ- χωμένου λέοντος οὐδὲν διέφερον. Ὅτι ἐκύκλωσάν με κύνες πολλοί, συναγωγή πονηρευομένων περιέσχον με. Μετὰ τοὺς Ἰουδαίους τῶν ἐξ ἐθνῶν μνημονεύει στρατιωτῶν. Τούτοις γὰρ ἐκεῖνοι παρέδοσαν. Διὸ καὶ τὴν τάξιν ἡ προφητεία τῶν πραγμάτων ἐφύλαξεν. Εἰκότως δὲ ταύρους μὲν ἐκείνους, κύνας δὲ τούτους ὠνόμασεν· οἱ μὲν γὰρ ὑπὸ τὸν τοῦ νόμου ἦσαν ζυγὸν, εἰ καὶ προφανῶς τὸν νό μου παρέβαινον· οἱ δὲ κατὰ νόμον ἦσαν ἀκάθαρτοι. Οὕτω δὲ καὶ ὁ Κύριος την Χαναναίαν ὠνόμασεν. Οὐκ ἔστι γάρ, φησί, λαβεῖν τὸν ἄρτον τῶν τέκνων, καὶ δοῦναι τοῖς κυναρίοις. 'Αλλ' ὅμως μετὰ τὸ πάθος οἱ πάλαι κύνες διὰ τῆς πίστεως εἰς τὴν υἱῶν μεταβεβή- κασι τάξιν· οἱ δὲ πάλαι τὴν τῶν υἱῶν ἐσχηκότες κη- δεμονίαν, τὴν κυνῶν προσηγορίαν ἐδέξαντο, ἅτε δὴ κυνῶν δίκην κατὰ τοῦ Δεσπότου λυττήσαντες. Περί τούτων ὁ μακάριος Παῦλος βοᾷ. Βλέπε τοὺς κύνας· βλέπετε τοὺς κακοὺς ἐργάτας βλέπετε την και τατομήν. Ὁ μέντοι προφητικός λόγος κύνας προσ αγορεύσας ἔφη· Συναγωγὴ πονηρευομένων περι- έσχον με· ώρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου, ἐξη- ρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου. Καὶ τοῦτο δὲ δῆλόν ἐστι καὶ σαφὲς καὶ τοῖς λίαν φιλονεικοῦσιν· ἀκούομεν γὰρ ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις αὐτοῦ τοῦ Κυρίου πρὸς τοὺς ἁγίους αὐτοῦ λέγοντος μαθητάς· Βλέπετε τὰς χειράς μου, καὶ τοὺς πόδας, ὅτι αὐτὸς ἐγώ εἰμι. Καὶ μέντοι καὶ τῷ Θωμᾷ τῶν ἤλων τοὺς τύπους ὑπ ἔδειξε, καὶ τὴν ἀπὸ τῆς λόγχης πληγήν τότε δὲ ἐξη- ρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου· τουτέστιν, οὕτω διέτειναν προσηλοῦντες, ὥστε ῥᾴδιον εἶναι τῷ βουλο μένῳ καὶ τὸν τῶν ὀστῶν ἀριθμὸν διαγνῶναι. Αὐτοὶ δὲ κατενόησαν καὶ ἐπεῖδόν με· ἀντὶ τοῦ ἐπιτωθά- ζοντες καὶ γελῶντες· Διεμέρισαν τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμὸν ἔβαλον κλήρον καὶ τοῦτο δὲ σαφέστερον ἡ τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων Ιστορία διδάσκει. Οι φοβούμενοι τὸν Θεόν, αινέσατε αὐτόν· ἅπαν τὸ σπέρμα Ἰακώβ, δοξάσατε αὐτόν· φοβηθήτω σαν αὐτὸν ἅπαν τὸ σπέρμα Ισραήλ. Τοῦ παντὸς Ἰουδαίων ἔθνους εἰς τρία τάγματα διῃρημένου, πρώ τον μὲν εἰς τὸ κοινὸν πλῆθος τοῦ ἔθνους, ὅπερ έκα- λεῖτο Ισραήλ· ἔπειτα εἰς τὸ ἱερατικόν, ὅπερ ἦν οἷ κος Ααρών, καὶ τρίτον εἰς τὸ τῶν ἱερέων ὑπηρετι- κὸν, ὅπερ ἦν οἶκος Λευΐ. Τα τρία καταριθμησάμενος ἕτερος ψαλμός, ἕτερον τάγμα τέταρτον παρὰ τὰ προ- ειρημένα εἰσάγει, τὸ τῶν φοβουμένων τὸν Κύριον. Τοῦτο δὲ ἦν τὸ ἐξ ἐθνῶν ἐπὶ τὸν Θεὸν ἐπιστρεφόν- των. Εφη γάρο Οἶκος Ἰσραὴλ, ευλογήσατε τὸν Κύ ριον· ὁμοίως δὲ καὶ οἶκος Ααρών, καὶ οἶκος Λευΐ· ἐπὶ τέλει δὲ οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον. Αλλ' ἐν τούτῳ μὲν προετάττοντο τῶν φοβουμένων τὸν Κύριον οἱ ἐκ τοῦ Ἰσραήλ· ἐνταῦθα δὲ μετὰ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σω xτιν, 39. COMMENTARIA IN PSALMOS. per liberos nostros ". Aquila vero, Sicnt leo, inquit, capiens et rugiens; Symmachus, Sicut leo venans rugiensque. Nam qui sanguinem sitiebant, suosque liberos Salvatoris sanguine reos esse procurabant, a leone rugiente nibil differebant. VERS. 17-19. Quoniam circumdederunt me ca- nes multi, concilium malignantium obsedit me. Post Judæos, gentilium milites commemorat. Ipsis enim Judæi Christum tradiderunt. Quare rerum ordinem prophetia servavit. Jure autem tauros illos, hosce canes vocavit; illi namque sub jugo legis erant, etiamsi manifeste legem transgrede- rentur; bi vero secundum legem impuri erant. Sic ipse Dominus Chananæam appellavit. Non licet B enim, inquit, accipere panem filiorum, et dare cani- bus ''. Attamen post passionem, qui olim canes fuerant, per fidem in filiorum conditionem translati sunt : ac qui olim filiorum loco probe educti fue- rant, canum nomen adepti sunt, utpote qui, canum instar, contra Dominum rabidi fuerint. De iis ita clamat Paulus : Vide canes, videle malos operarios, videte concisionem 13. Propheticus itaque sermo postquam canes vocavit, ita loquitur, Synagoya ma- lignantium obsedit me: foderunt manus meas ei pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea. Quo! quidem clarum et apertum vel contentiosioribus fuerit. Nam in sacris Evangeliis ipsum Dominum audimus sanctos discipulos suos sic alloquentem: Videte manus meas el pedes meos, quia ego ipse sunt 1. Atenim ipsi Thomæ clavorum vestigia os- tendit, necnon inflictum a lancea vulnus. Tunc porro, dinumeraverunt omnia ossa mea, videlicet, ita extenderunt, dum me clavis afligerent, ut cuilibet volenti ossium numerum computare liceret. Ipsi vero consideraverunt et inspexerunt me, id est, serunt atque irriserunt; diviserunt sibi vestimenta meu, et super vestem meam miserunt sortem, quod apertius enarrat sacrorum Evangeliorum histo- ria. G Matth. XXVII, 26. is Matth. xv, 25. : illu- VERS. 24, 25. Qui timetis Dominum, laudate eum: universum semen Jacob, glorificate eum: timeat eum omne semen Israel. Cum Judæorum natio tres in ordines distributa sit, primo scilicet in infimam D gentis plebem, quæ vocabatur Israel; secundo in sacerdotalem ordinem', quæ erat domus Aaron; tertio in sacerdotum ministros, quæ erat domus Levi postquam tria illa genera alius psalmus enu- meravit, alium hic prædictis quartum ordiner adjecit, videlicet timentium Dominum. Eratque ille ex gentilibus ad Deum conversis constitutus. Ait quippe : Domus Israel, benedicite Dominum ; similiterque, domus Aaron et domus Levi: in fine tandem timentes Dominum annectit. Sed in illo quidem psalmo, qui ex domo Israelis sunt, timen- tibus Dominum præmittuntur; hic contra, post Philipp. 11, 2. * Luc. Psal. CXXX]V, 19.

Πολλαὶ μὲν, φησὶν, αἱ ὁδοὶ τοῦ Κυρίου, πλὴν ἀλλ’ ἐν πάσαις τὸ ἔλεος αὐτοῦ προτρέχει· τῷ τε ἐλέει συμπαρορμᾷ ἡ ἀλήθεια· ἐλεεῖ γὰρ τὰ ὄντα καὶ οὐδὲν βδελύσσεται ὧν ἐποίησεν· οὐδὲ γὰρ μισῶν τι κατεσκεύασε. Καθ’ ἑκάστην τοίνυν ὁδὸν τῆς τοῦ Θεοῦ διοικήσεώς τε καὶ προνοίας τὸ ἔλεος αὐτοῦ προτρέχει, ἕπεται δὲ τῷ ἐλέῳ ἡ ἀλήθεια. Τοῖς δ’ ἐκζητοῦσιν, ἀσχολουμένοις, ὁ εἰπών· Ζητεῖτε, καὶ εὑρήσετε, κρούετε, καὶ ἀνοιγήσεται ὑμῖν, τὴν περὶ τῶν ζητουμένων ἀλήθειαν παραδίδωσιν. Διαθήκη δὲ αὐτοῦ γενικῶς καὶ καθ’ ὅλου ὠνόμασται πᾶσα ἡ ἀνθρώποις παραδοθεῖσα θεόπνευστος Γραφή. Μαρτύρια δὲ αὐτοῦ τυγχάνει ἤτοι τὰ προφητικῶς περὶ αὐτοῦ ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ μεμαρτυρημένα, ἢ τὰ κατὰ διαμαρτυρίαν ὑπ’ αὐτοῦ τοῖς τὰ θεῖα παιδευομένοις παρηγγελμένα. Τίς ἐστιν ἄνθρωπος ὁ φοβούμενος τὸν Κύριον; νομοθετήσει αὐτῷ ἐν ὁδῷ, ᾗ ᾑρετίσατο. Ἡ ψυχὴ αὐτοῦ ἐν ἀγαθοῖς αὐλισθήσεται, καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ κληρονομήσει γῆν. Ἀκουέτω, φησὶ, πᾶς ὁ φοβούμενος τὸν Κύριον, μίαν τε ὁδὸν ἣν ἂν ἕλοιτο διαπορευόμενος, τί αὐτὸν περιμένει. Νῦν μὲν κακοπαθήσει, οἷα εἰκὸς, ἐγγυμναζόμενος τοῖς τῆς θεοσεβείας ἄθλοις·

αίμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν. Α Ακύλας δέ· Ὡς λέων, φησὶν, ἁλίσκων και βρυ- χώμενος· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ὡς λέων θηρεύων βρυχώμενος. Οἱ γὰρ αἵματος διψῶντες, καὶ τοῖς ἑαυ τῶν τέκνοις ἐπισπώμενοι τὸ τοῦ Σωτῆρος αἷμα, βρυ- χωμένου λέοντος οὐδὲν διέφερον. Ὅτι ἐκύκλωσάν με κύνες πολλοί, συναγωγή πονηρευομένων περιέσχον με. Μετὰ τοὺς Ἰουδαίους τῶν ἐξ ἐθνῶν μνημονεύει στρατιωτῶν. Τούτοις γὰρ ἐκεῖνοι παρέδοσαν. Διὸ καὶ τὴν τάξιν ἡ προφητεία τῶν πραγμάτων ἐφύλαξεν. Εἰκότως δὲ ταύρους μὲν ἐκείνους, κύνας δὲ τούτους ὠνόμασεν· οἱ μὲν γὰρ ὑπὸ τὸν τοῦ νόμου ἦσαν ζυγὸν, εἰ καὶ προφανῶς τὸν νό μου παρέβαινον· οἱ δὲ κατὰ νόμον ἦσαν ἀκάθαρτοι. Οὕτω δὲ καὶ ὁ Κύριος την Χαναναίαν ὠνόμασεν. Οὐκ ἔστι γάρ, φησί, λαβεῖν τὸν ἄρτον τῶν τέκνων, καὶ δοῦναι τοῖς κυναρίοις. 'Αλλ' ὅμως μετὰ τὸ πάθος οἱ πάλαι κύνες διὰ τῆς πίστεως εἰς τὴν υἱῶν μεταβεβή- κασι τάξιν· οἱ δὲ πάλαι τὴν τῶν υἱῶν ἐσχηκότες κη- δεμονίαν, τὴν κυνῶν προσηγορίαν ἐδέξαντο, ἅτε δὴ κυνῶν δίκην κατὰ τοῦ Δεσπότου λυττήσαντες. Περί τούτων ὁ μακάριος Παῦλος βοᾷ. Βλέπε τοὺς κύνας· βλέπετε τοὺς κακοὺς ἐργάτας βλέπετε την και τατομήν. Ὁ μέντοι προφητικός λόγος κύνας προσ αγορεύσας ἔφη· Συναγωγὴ πονηρευομένων περι- έσχον με· ώρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου, ἐξη- ρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου. Καὶ τοῦτο δὲ δῆλόν ἐστι καὶ σαφὲς καὶ τοῖς λίαν φιλονεικοῦσιν· ἀκούομεν γὰρ ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις αὐτοῦ τοῦ Κυρίου πρὸς τοὺς ἁγίους αὐτοῦ λέγοντος μαθητάς· Βλέπετε τὰς χειράς μου, καὶ τοὺς πόδας, ὅτι αὐτὸς ἐγώ εἰμι. Καὶ μέντοι καὶ τῷ Θωμᾷ τῶν ἤλων τοὺς τύπους ὑπ ἔδειξε, καὶ τὴν ἀπὸ τῆς λόγχης πληγήν τότε δὲ ἐξη- ρίθμησαν πάντα τὰ ὀστᾶ μου· τουτέστιν, οὕτω διέτειναν προσηλοῦντες, ὥστε ῥᾴδιον εἶναι τῷ βουλο μένῳ καὶ τὸν τῶν ὀστῶν ἀριθμὸν διαγνῶναι. Αὐτοὶ δὲ κατενόησαν καὶ ἐπεῖδόν με· ἀντὶ τοῦ ἐπιτωθά- ζοντες καὶ γελῶντες· Διεμέρισαν τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμὸν ἔβαλον κλήρον καὶ τοῦτο δὲ σαφέστερον ἡ τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων Ιστορία διδάσκει. Οι φοβούμενοι τὸν Θεόν, αινέσατε αὐτόν· ἅπαν τὸ σπέρμα Ἰακώβ, δοξάσατε αὐτόν· φοβηθήτω σαν αὐτὸν ἅπαν τὸ σπέρμα Ισραήλ. Τοῦ παντὸς Ἰουδαίων ἔθνους εἰς τρία τάγματα διῃρημένου, πρώ τον μὲν εἰς τὸ κοινὸν πλῆθος τοῦ ἔθνους, ὅπερ έκα- λεῖτο Ισραήλ· ἔπειτα εἰς τὸ ἱερατικόν, ὅπερ ἦν οἷ κος Ααρών, καὶ τρίτον εἰς τὸ τῶν ἱερέων ὑπηρετι- κὸν, ὅπερ ἦν οἶκος Λευΐ. Τα τρία καταριθμησάμενος ἕτερος ψαλμός, ἕτερον τάγμα τέταρτον παρὰ τὰ προ- ειρημένα εἰσάγει, τὸ τῶν φοβουμένων τὸν Κύριον. Τοῦτο δὲ ἦν τὸ ἐξ ἐθνῶν ἐπὶ τὸν Θεὸν ἐπιστρεφόν- των. Εφη γάρο Οἶκος Ἰσραὴλ, ευλογήσατε τὸν Κύ ριον· ὁμοίως δὲ καὶ οἶκος Ααρών, καὶ οἶκος Λευΐ· ἐπὶ τέλει δὲ οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον. Αλλ' ἐν τούτῳ μὲν προετάττοντο τῶν φοβουμένων τὸν Κύριον οἱ ἐκ τοῦ Ἰσραήλ· ἐνταῦθα δὲ μετὰ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σω xτιν, 39. COMMENTARIA IN PSALMOS. per liberos nostros ". Aquila vero, Sicnt leo, inquit, capiens et rugiens; Symmachus, Sicut leo venans rugiensque. Nam qui sanguinem sitiebant, suosque liberos Salvatoris sanguine reos esse procurabant, a leone rugiente nibil differebant. VERS. 17-19. Quoniam circumdederunt me ca- nes multi, concilium malignantium obsedit me. Post Judæos, gentilium milites commemorat. Ipsis enim Judæi Christum tradiderunt. Quare rerum ordinem prophetia servavit. Jure autem tauros illos, hosce canes vocavit; illi namque sub jugo legis erant, etiamsi manifeste legem transgrede- rentur; bi vero secundum legem impuri erant. Sic ipse Dominus Chananæam appellavit. Non licet B enim, inquit, accipere panem filiorum, et dare cani- bus ''. Attamen post passionem, qui olim canes fuerant, per fidem in filiorum conditionem translati sunt : ac qui olim filiorum loco probe educti fue- rant, canum nomen adepti sunt, utpote qui, canum instar, contra Dominum rabidi fuerint. De iis ita clamat Paulus : Vide canes, videle malos operarios, videte concisionem 13. Propheticus itaque sermo postquam canes vocavit, ita loquitur, Synagoya ma- lignantium obsedit me: foderunt manus meas ei pedes meos, dinumeraverunt omnia ossa mea. Quo! quidem clarum et apertum vel contentiosioribus fuerit. Nam in sacris Evangeliis ipsum Dominum audimus sanctos discipulos suos sic alloquentem: Videte manus meas el pedes meos, quia ego ipse sunt 1. Atenim ipsi Thomæ clavorum vestigia os- tendit, necnon inflictum a lancea vulnus. Tunc porro, dinumeraverunt omnia ossa mea, videlicet, ita extenderunt, dum me clavis afligerent, ut cuilibet volenti ossium numerum computare liceret. Ipsi vero consideraverunt et inspexerunt me, id est, serunt atque irriserunt; diviserunt sibi vestimenta meu, et super vestem meam miserunt sortem, quod apertius enarrat sacrorum Evangeliorum histo- ria. G Matth. XXVII, 26. is Matth. xv, 25. : illu- VERS. 24, 25. Qui timetis Dominum, laudate eum: universum semen Jacob, glorificate eum: timeat eum omne semen Israel. Cum Judæorum natio tres in ordines distributa sit, primo scilicet in infimam D gentis plebem, quæ vocabatur Israel; secundo in sacerdotalem ordinem', quæ erat domus Aaron; tertio in sacerdotum ministros, quæ erat domus Levi postquam tria illa genera alius psalmus enu- meravit, alium hic prædictis quartum ordiner adjecit, videlicet timentium Dominum. Eratque ille ex gentilibus ad Deum conversis constitutus. Ait quippe : Domus Israel, benedicite Dominum ; similiterque, domus Aaron et domus Levi: in fine tandem timentes Dominum annectit. Sed in illo quidem psalmo, qui ex domo Israelis sunt, timen- tibus Dominum præmittuntur; hic contra, post Philipp. 11, 2. * Luc. Psal. CXXX]V, 19.

PG 23:229ἔσται δὲ καιρὸς ὁπηνίκα ἡ ψυχὴ αὐτοῦ ἐν ἀγαθοῖς αὐλισθήσεται· ποίοις δὲ ἀγαθοῖς ἢ περὶ ὧν εἴρηται· Ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ τὰ ἑξῆς; Τό γε μὲν σπέρμα, ὅπερ κατεβάλετο ἐν τῇ γῇ καθ’ ὃν ἐπολιτεύετο ἐπὶ γῆς χρόνον, πολλοὺς κληρονομήσει, σωτηρίας αἴτιον γινόμενον πολλοῖς. Σπέρμα δὲ τί ἂν εἴποις ἢ τὴν διδασκαλίαν καὶ τοὺς λόγους καὶ τὰ συγγράμματα, ἢ τοὺς κατὰ Θεὸν αὐτῷ γεννηθέντας καὶ μαθητευθέντας ἄνδρας; δι’ ὧν καὶ μετὰ τὴν ἐν ἀγαθοῖς ἀνάπαυσιν αὐτοῦ μυρίοι τῆς παρὰ τῷ Θεῷ κληρονομίας τεύξονται, ἅτε ἀγαθῶν σπερμάτων τυχόντες καὶ ὠφελημένοι τὴν ἔνθεον καρποφορίαν. Κραταίωμα Κύριος τῶν φοβουμένων αὐτὸν, καὶ ἡ Διαθήκη αὐτοῦ τοῦ δηλῶσαι αὐτοῖς. Ὁ μὲν Ἀκύλας, ἀπόῤῥητον Κυρίου ἐξέδωκεν· ὁ δὲ Σύμμαχος, ὁμιλία Κυρίου· ὁ δὲ Θεοδοτίων καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις, μυστήριον Κυρίου. Ἐντεῦθεν γὰρ εἰς τοςαύτην ἤλασε μακαριότητα ὁ ἀνωτέρω προλεχθεὶς φοβούμενος Κύριον ἐκ τοῦ ὁμιλίαν τοῦ Κυρίου, καὶ ἀπόῤῥητον αὐτοῦ, καὶ τὸ μυστήριον αὐτοῦ γνωστὸν αὐτῷ γεγονέναι, καὶ τὰ ἐν τῇ Διαθήκῃ αὐτοῦ, τοῦτ’ ἔστιν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ, περιεχόμενα μυστήρια.

Α τῆρος προτάττονται τοῦ Ἰσραὴλ οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον. Έδει γὰρ, εἰρηκότος αὐτοῦ· Διηγήσομαι τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ἐν μέσῳ Ἐκκλη σίας υμνήσω σε· τὸν ὕμνον πρώτοις παραδοθῆναι τοῖς τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ. Οὗτοι δὲ ἦσαν οἱ ἐξ ἐθνῶν δι' αὐτὸν σεσωσμένοι· οὓς δὴ σημαίνει λέγων· Οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον, αἰνέσατε αὐτόν. Σφόδρα ἀκριβῶς τοῖς μὲν ἑαυτοῦ ἀδελφοῖς καὶ μαθηταῖς τὸ ὄνομα διηγεῖσθαι τὸ πατρικόν, ὡς ἂν κρείττοσι καὶ δυνατωτέροις, ἐπαγγέλλεται· ἐπὶ δὲ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ καὶ τοῦ πλήθους τοῦ λαοῦ οὐκέτι τὸ πατρικὸν όνομα παραδίδωσιν· οὐ γὰρ ἐχώρουν οὗτοι· ὕμνον δὲ αὐτοὺς διδάσκει· ἔπειτα τῷ σπέρματι Ἰακώβ πρ σε τάττει δοξάζειν αὐτὸν, δεύτερον τάγμα τιθεὶς τὸ Ἰουδαϊκὸν, μετὰ τὸν ἐξ ἐθνῶν λαόν· οὓς καὶ ὀνομά ζει οὐκ Ἰακώβ, ἀλλὰ σπέρμα Ἰακὼβ καὶ Ἰσραὴλ, σφόδρα ἀκριβῶς διὰ τὴν ἐκ τοῦ πατριάρχου γένεσιν. Οὐ γὰρ διὰ τὸν ζῆλον τὸν πατρικὸν, οὐδὲ διὰ τὴν πρὸς τὸν πατέρα ὁμοίωσιν ἄξιοι ἦσαν κεκλῆσθαι Ἰακώβ, ἀλλὰ τοῦ σπέρματος ἕνεκεν τοῦτον ἐχρημάτιζον τὸν τρόπον· Ὅτι οὐκ ἐξουδένωσεν οὐδὲ προσώχθισε τῇ δεήσει τοῦ πτωχοῦ· οὐδὲ ἀπέστρεψε τὸ πρόσο ωπον αὐτοῦ ἀπ' ἐμοῦ, καὶ ἐν τῷ κεκραγέναι με πρὸς αὐτὸν εἰσήκουσέ μου. Φάγονται πένητες καὶ ἐμπλησθήσονται, καὶ αινέσουσι Κύριον οἱ ἐκζητοῦντες αὐτὸν, ζήσον. ται αἱ καρδίαι αὐτῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Ἐνταῦθα μέν φησι φάγονται· ὑποκαταβὰς δὲ, ἔφαγον, καὶ προσεκύνησαν πάντες οἱ πίονες τῆς γῆς. Ἀλλ᾽ ὅτε μὲν ἔφαγον, πίονες ἐγένοντο πρὸ δὲ τοῦ φαγεῖν πέ νητες ὠνομάζοντο· οὓς ἐπαγγέλλεται βρώσει χρήσα σθαι τῇ ὑπ' αὐτοῦ χορηγηθησομένῃ. Φάγονται γὰρ, φησί, πένητες. Οὗτοι δὲ ἦσαν οὓς καὶ ἐν τοῖς μακα ρισμοῖς προτάττει τῶν λοιπῶν φάσκων· Μακάριοι οι πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν· οἷς καὶ τὰ ἑξῆς ἐπηγγείλατο λέγων· Μακάριοι οἱ πεινῶντες καὶ διψῶντες τὴν δικαιο- σύνην, ὅτι αὐτοὶ χορτασθήσονται. Ἐπειδὰν δὲ φά γωσι, φησίν, οἱ πένητες, καὶ φαγόντες ἐμπλησθῶσιν, ἢ κορεσθῶσιν, κατὰ τὸν Σύμμαχον, τότε αινέσουσι Κύριον ἐκζητοῦντες αὐτόν· φαγόντες δὲ τὴν ὑπ' αὐτοῦ δοθεῖσαν αὐτοῖς βρῶσιν, καὶ ζητήσαντες αὐτὸν, μέγαν έξουσι καρπὸν τὸν ἑξῆς δηλούμενον· Ζήσον- ται γὰρ αἱ καρδίαι αὐτῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Ὁ γὰρ ἄρτος ζωῆς, ὁ ὑπ' αὐτοῦ χορηγηθεὶς αὐτοῖς, αἴτιος αὐτοῖς ἔσται ἀθανασίας καὶ ζωῆς αἰωνίου, καθώς ἐδίδαξεν αὐτὸς εἰπών· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ζωῆς ὁ κατα- βαίνων ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ διδοὺς ζωὴν τῷ κόσμῳ καὶ πάλιν· Ἐάν τις φάγῃ ἐκ τοῦ ἐμοῦ ἄρτου, ζή- σεται εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ τὰ ἑξῆς. Ορᾷς ὅπως συν ᾄδει ταῦτα τῷ φάσκοντι ψαλμῷ· Φάγονται πένητες καὶ ἐμπλησθήσονται· καὶ ζήσονται αἱ καρδίαι αὐ τῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος ; Μνησθήσονται καὶ ἐπιστραφήσονται πρὸς Κύ- ριον πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς, καὶ προσκυνή σουσιν ἐνώπιον αὐτοῦ πᾶσαι αἱ πατριαὶ τῶν EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS III. — EXEGETICA. - Salvatoris resurrectionem, Israeli anteponuntur ii qui timent Dominum. Nam quia ipse dixerat (vers. 23): Narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio Ecclesiæ laudabo te, 'oportuit primo Ecclesiæ suæ populis hymnum attribui : bique erant gentiles ipsius ope salutem nacti. Quos his verbis adnotat, Qui timetis Dominum, laudate eum. Atque apposite admodum fratribus ac discipulis suis, utpote præ- stantioribus ac virtute majore præditis, paternum nomen enarraturum se pollicetur; at Ecclesiæ suæ populique multitudini nequaquam paternum illud nomen tradit non enim illi recipiendo pares erant sed hymnum edocet illos; deinde semen Jacob jubet Dei gloriam prædicare ; secundumque ordinem illum Judaicum constituit, nimirum post gentilem populum. Quos quidem Judæos non Jacob appellat; sed semen Jacobi et Israelis: idque e re et accurate, propter eorum ex patriarcha originem. Non enim ob paternum illud studium, neque ob aliquam cum patre suo similitudinem, digni erant qui Jacob nuncuparentur, sed seminis causa id nominis sortiebantur: Quoniam non sprevit neque despexit deprecationem pauperis: nec avertit faciem suam a me, et cum clamarem ad eum exaudivit mie. B Vers. 26, 27. Edent pauperes et saturabuntur, et laudabunt Dominum qui requirunt eum, vivent cor- da eorum in sæculum sæculi. Hic dicit, edent; in sequentibus vero, manducaverunt et adoraverunt omnes pingues terra. Sed ii postquam manducave- C runt, pingues effecti sunt, qui antequam ederent, pauperes vocabantur, quos pollicetur cibo ab se subministrato usuros esse. Edent, inquit, pau- peres. Hi porro erant quos in beatitudinibus cæte- ris præponit dicens: Beati pauperes spiritu, quo- niam ipsorum est regnum cœlorum “ : quibus etiɔm ea promittit quæ mox adjiciuntur: Beati qui esu- riunt el sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabun- tur 1. Postquam autem, ait, comederint pauperes, ac cibo repleti, sive, ut ait Symmachus, saturati fuerint, tunc laudabunt Dominum qui requirunt eum : ac cibum sibi ab ipso subministratum come- dentes et requirentes ipsum, magno illo, qui dein- ceps declaratur, fructu potientur: nam, vivent corda eorum in sæculum sæculi. Siquidem panis ille vitæ, ab ipso traditus, immortalitatis æternæ- que vitæ auctor ipsis futurus est; quemadmodum ipse docuit his verbis: Ego sum panis vitæ, qui descendit de cœlo, et qui dat vitam mundo 18: et ite- rum: Si quis manducaverit ex pare meo, vivet in æternum et cætera. Viden' quo pacto hæc con- cinant cum his psalmi verbis, Edent pauperes et saturabuntur; et, vivent corda eorum in sæculum saculi ? ' VERS. 28, 29. Reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terræ, et adorabunt in con- spectu ejus universæ familiæ gentium. Quoniam Do- Matth. v, 3. ibid. 6. Joan. ▼I, 33. D ibid. 59.

Οἱ ὀφθαλμοί μου διὰ παντὸς πρὸς τὸν Κύριον, ὅτι αὐτὸς ἐκσπάσει ἐκ παγίδος τοὺς πόδας μου. Ἐπίβλεψον ἐπ’ ἐμὲ καὶ ἐλέησόν με, ὅτι μονογενὴς καὶ πτωχός εἰμι ἐγώ. Αἱ θλίψεις τῆς καρδίας μου ἐπληθύνθησαν, ἐκ τῶν ἀναγκῶν μου ἐξάγαγέ με. Οὐ διὰ τὰ κατορθώματα ὥσπερ ὀφειλομένην τὴν σωτηρίαν αὐτῷ· οἶδα γὰρ, ὅτι, πάντα ποιήσας τὰ παρ’ ἐμαυτοῦ, ἔτι τοῦ σοῦ ἐλέους δέομαι. Διὸ ἐπίβλεψον ἐπ’ ἐμὲ, καὶ ἐλέησόν με. Σύνοιδα γὰρ ἐμαυτῷ πτωχῷ καὶ ἀβοηθήτῳ καὶ μὴ ἐπαρκοῦντι πρὸς σωτηρίαν. Ἴδιόν τέ ἐστι πάντων τῶν θεοφιλῶν τὸ ἑαυτοὺς κακοῦν ἐν θλίψεσιν, ἐν ἀνάγκαις, ἐν στενοχωρίαις, καὶ διωγμοῖς· ἀλλ’ οὐ καὶ ἀγνοοῦσι τὸ τούτων τέλος· διὸ τυχεῖν αὐτοῦ παρὰ τοῦ Θεοῦ ἱκετεύουσι λέγοντες· Ἐκ τῶν ἀναγκῶν μου ἐξάγαγέ με· ὡς ἂν διελθόντες τὰς τοῦ βίου ἀνάγκας, τὰς δὲ συμφορὰς καὶ τὰς περιστάσεις, εἰπεῖν ποτε δυνηθεῖεν· Διήλθομεν διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος, καὶ ἐξήγαγες ἡμᾶς εἰς ἀναψυχήν. Ἴδε τὴν ταπείνωσίν μου καὶ τὸν κόπον μου, καὶ ἄφες πάσας τὰς ἁμαρτίας μου. Ἴδε τοὺς ἐχθρούς μου, ὅτι ἐπληθύνθησαν, καὶ μῖσος ἄδικον ἐμίσησάν με. Φύλαξον τὴν ψυχήν μου καὶ ῥῦσαί με· μὴ καταισχυνθείην, ὅτι ἤλπισα ἐπὶ σέ.

Α τῆρος προτάττονται τοῦ Ἰσραὴλ οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον. Έδει γὰρ, εἰρηκότος αὐτοῦ· Διηγήσομαι τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ἐν μέσῳ Ἐκκλη σίας υμνήσω σε· τὸν ὕμνον πρώτοις παραδοθῆναι τοῖς τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ. Οὗτοι δὲ ἦσαν οἱ ἐξ ἐθνῶν δι' αὐτὸν σεσωσμένοι· οὓς δὴ σημαίνει λέγων· Οἱ φοβούμενοι τὸν Κύριον, αἰνέσατε αὐτόν. Σφόδρα ἀκριβῶς τοῖς μὲν ἑαυτοῦ ἀδελφοῖς καὶ μαθηταῖς τὸ ὄνομα διηγεῖσθαι τὸ πατρικόν, ὡς ἂν κρείττοσι καὶ δυνατωτέροις, ἐπαγγέλλεται· ἐπὶ δὲ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ καὶ τοῦ πλήθους τοῦ λαοῦ οὐκέτι τὸ πατρικὸν όνομα παραδίδωσιν· οὐ γὰρ ἐχώρουν οὗτοι· ὕμνον δὲ αὐτοὺς διδάσκει· ἔπειτα τῷ σπέρματι Ἰακώβ πρ σε τάττει δοξάζειν αὐτὸν, δεύτερον τάγμα τιθεὶς τὸ Ἰουδαϊκὸν, μετὰ τὸν ἐξ ἐθνῶν λαόν· οὓς καὶ ὀνομά ζει οὐκ Ἰακώβ, ἀλλὰ σπέρμα Ἰακὼβ καὶ Ἰσραὴλ, σφόδρα ἀκριβῶς διὰ τὴν ἐκ τοῦ πατριάρχου γένεσιν. Οὐ γὰρ διὰ τὸν ζῆλον τὸν πατρικὸν, οὐδὲ διὰ τὴν πρὸς τὸν πατέρα ὁμοίωσιν ἄξιοι ἦσαν κεκλῆσθαι Ἰακώβ, ἀλλὰ τοῦ σπέρματος ἕνεκεν τοῦτον ἐχρημάτιζον τὸν τρόπον· Ὅτι οὐκ ἐξουδένωσεν οὐδὲ προσώχθισε τῇ δεήσει τοῦ πτωχοῦ· οὐδὲ ἀπέστρεψε τὸ πρόσο ωπον αὐτοῦ ἀπ' ἐμοῦ, καὶ ἐν τῷ κεκραγέναι με πρὸς αὐτὸν εἰσήκουσέ μου. Φάγονται πένητες καὶ ἐμπλησθήσονται, καὶ αινέσουσι Κύριον οἱ ἐκζητοῦντες αὐτὸν, ζήσον. ται αἱ καρδίαι αὐτῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Ἐνταῦθα μέν φησι φάγονται· ὑποκαταβὰς δὲ, ἔφαγον, καὶ προσεκύνησαν πάντες οἱ πίονες τῆς γῆς. Ἀλλ᾽ ὅτε μὲν ἔφαγον, πίονες ἐγένοντο πρὸ δὲ τοῦ φαγεῖν πέ νητες ὠνομάζοντο· οὓς ἐπαγγέλλεται βρώσει χρήσα σθαι τῇ ὑπ' αὐτοῦ χορηγηθησομένῃ. Φάγονται γὰρ, φησί, πένητες. Οὗτοι δὲ ἦσαν οὓς καὶ ἐν τοῖς μακα ρισμοῖς προτάττει τῶν λοιπῶν φάσκων· Μακάριοι οι πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν· οἷς καὶ τὰ ἑξῆς ἐπηγγείλατο λέγων· Μακάριοι οἱ πεινῶντες καὶ διψῶντες τὴν δικαιο- σύνην, ὅτι αὐτοὶ χορτασθήσονται. Ἐπειδὰν δὲ φά γωσι, φησίν, οἱ πένητες, καὶ φαγόντες ἐμπλησθῶσιν, ἢ κορεσθῶσιν, κατὰ τὸν Σύμμαχον, τότε αινέσουσι Κύριον ἐκζητοῦντες αὐτόν· φαγόντες δὲ τὴν ὑπ' αὐτοῦ δοθεῖσαν αὐτοῖς βρῶσιν, καὶ ζητήσαντες αὐτὸν, μέγαν έξουσι καρπὸν τὸν ἑξῆς δηλούμενον· Ζήσον- ται γὰρ αἱ καρδίαι αὐτῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Ὁ γὰρ ἄρτος ζωῆς, ὁ ὑπ' αὐτοῦ χορηγηθεὶς αὐτοῖς, αἴτιος αὐτοῖς ἔσται ἀθανασίας καὶ ζωῆς αἰωνίου, καθώς ἐδίδαξεν αὐτὸς εἰπών· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ζωῆς ὁ κατα- βαίνων ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ διδοὺς ζωὴν τῷ κόσμῳ καὶ πάλιν· Ἐάν τις φάγῃ ἐκ τοῦ ἐμοῦ ἄρτου, ζή- σεται εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ τὰ ἑξῆς. Ορᾷς ὅπως συν ᾄδει ταῦτα τῷ φάσκοντι ψαλμῷ· Φάγονται πένητες καὶ ἐμπλησθήσονται· καὶ ζήσονται αἱ καρδίαι αὐ τῶν εἰς αἰῶνα αἰῶνος ; Μνησθήσονται καὶ ἐπιστραφήσονται πρὸς Κύ- ριον πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς, καὶ προσκυνή σουσιν ἐνώπιον αὐτοῦ πᾶσαι αἱ πατριαὶ τῶν EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS III. — EXEGETICA. - Salvatoris resurrectionem, Israeli anteponuntur ii qui timent Dominum. Nam quia ipse dixerat (vers. 23): Narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio Ecclesiæ laudabo te, 'oportuit primo Ecclesiæ suæ populis hymnum attribui : bique erant gentiles ipsius ope salutem nacti. Quos his verbis adnotat, Qui timetis Dominum, laudate eum. Atque apposite admodum fratribus ac discipulis suis, utpote præ- stantioribus ac virtute majore præditis, paternum nomen enarraturum se pollicetur; at Ecclesiæ suæ populique multitudini nequaquam paternum illud nomen tradit non enim illi recipiendo pares erant sed hymnum edocet illos; deinde semen Jacob jubet Dei gloriam prædicare ; secundumque ordinem illum Judaicum constituit, nimirum post gentilem populum. Quos quidem Judæos non Jacob appellat; sed semen Jacobi et Israelis: idque e re et accurate, propter eorum ex patriarcha originem. Non enim ob paternum illud studium, neque ob aliquam cum patre suo similitudinem, digni erant qui Jacob nuncuparentur, sed seminis causa id nominis sortiebantur: Quoniam non sprevit neque despexit deprecationem pauperis: nec avertit faciem suam a me, et cum clamarem ad eum exaudivit mie. B Vers. 26, 27. Edent pauperes et saturabuntur, et laudabunt Dominum qui requirunt eum, vivent cor- da eorum in sæculum sæculi. Hic dicit, edent; in sequentibus vero, manducaverunt et adoraverunt omnes pingues terra. Sed ii postquam manducave- C runt, pingues effecti sunt, qui antequam ederent, pauperes vocabantur, quos pollicetur cibo ab se subministrato usuros esse. Edent, inquit, pau- peres. Hi porro erant quos in beatitudinibus cæte- ris præponit dicens: Beati pauperes spiritu, quo- niam ipsorum est regnum cœlorum “ : quibus etiɔm ea promittit quæ mox adjiciuntur: Beati qui esu- riunt el sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabun- tur 1. Postquam autem, ait, comederint pauperes, ac cibo repleti, sive, ut ait Symmachus, saturati fuerint, tunc laudabunt Dominum qui requirunt eum : ac cibum sibi ab ipso subministratum come- dentes et requirentes ipsum, magno illo, qui dein- ceps declaratur, fructu potientur: nam, vivent corda eorum in sæculum sæculi. Siquidem panis ille vitæ, ab ipso traditus, immortalitatis æternæ- que vitæ auctor ipsis futurus est; quemadmodum ipse docuit his verbis: Ego sum panis vitæ, qui descendit de cœlo, et qui dat vitam mundo 18: et ite- rum: Si quis manducaverit ex pare meo, vivet in æternum et cætera. Viden' quo pacto hæc con- cinant cum his psalmi verbis, Edent pauperes et saturabuntur; et, vivent corda eorum in sæculum saculi ? ' VERS. 28, 29. Reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terræ, et adorabunt in con- spectu ejus universæ familiæ gentium. Quoniam Do- Matth. v, 3. ibid. 6. Joan. ▼I, 33. D ibid. 59.

PG 23:231Τὰ μὲν παρ’ ἐμοῦ σπουδάζεται, τὰ δὲ παρὰ σοῦ τυχεῖν ἀξιῶ. Ἐγὼ μὲν οὖν ἐμαυτὸν κολάζω, καὶ ὥσπερ δίκην εἰσπραττόμενος ὧν πρότερον ἐπλημμέλησα, ἐμαυτὸν τιμωροῦμαι, ταπεινῶν ἐμαυτὸν ἐν κόποις καὶ πόνοις· σὺ δὲ, ὁ Θεὸς, οἷά τις ἀγωνοθέτης, τὸν ἐμὸν ἀγῶνα θεωρῶν καὶ τοὺς ἐμοὺς καμάτους, δίδου τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτημάτων, καὶ συγχώρει ὅσα πώποτε διεπραξάμην ἐν ἁμαρτίαις. Ἀλλὰ καὶ θεασάμενος τοὺς ἐμοὺς ἐχθροὺς ὁπόσοι ὄντες ἐπεβούλευον, καὶ ὡς μῖσος ἄδικον ἐμίσησάν με, φύλαξ γενοῦ τῆς ἐμῆς ψυχῆς, καὶ ῥῦσαί με τῆς τῶν πολεμίων ἐπιβουλῆς. Τοσαῦτα δὲ πράξας καὶ τοσαῦτα δεηθεὶς, μὴ καταισχυνθῆναι ἀξιῶ. Σὲ γὰρ ἐλπίδα ἐμαυτοῦ θέμενος, ἀκριβῶς οἶδα καὶ πέπεισμαι, ὅτι ἡ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Ἄκακοι καὶ εὐθεῖς ἐκολλῶντό μοι, ὅτι ὑπέμεινά σε. Λύτρωσαι, ὁ Θεὸς, τὸν Ἰσραὴλ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ. Καὶ τοῦτό μοι πρὸς τοῖς ἄλλοις κατορθώμασι μέγα ὑπῆρξε, καὶ σοὶ τῷ Θεῷ φίλον· πολλοῖς γὰρ ἐγινόμην ὑπογραμμὸς καρτερίας, βίου τε σεμνοῦ καὶ μετανοίας καὶ ἐξομολογήσεως·

ἐθνῶν. "Οτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Τοῦ γὰρ σωτηρίου φωτὸς αὐτ τοῖς ἐπιλάμψαντος, ἀναμνησθήσονται, ὡς ἄρα ἦν τις αὐτοῖς Κύριος, ὅ γε ἀληθῶς τῶν ὅλων δεσπότης· οἱ γὰρ νενομισμένοι αὐτοῖς ἦσαν Κυρίου· εἰς ἀνάμνησιν δὲ ἐλθόντες τοῦ σφῶν δεσπότου, ἐπ' αὐτὸν καταφεύ- ξονται· καὶ ἦν πάλαι ἀπεστράφησαν, κατά τινα ἐχθρῶν ἐπιβουλὴν, τοῦτον Κύριον αὐτῶν ὄντα ἐπισ γνώσονται, καὶ ἐπιστραφήσονται πρὸς αὐτόν. ᾿Αλλ' ἵνα μή τις νομίσειε ταῦτα λέγεσθαι περὶ τοῦ Ἰου- δαίων ἔθνους, ἀκριβῶς ὁ λόγος προστίθησιν, ὡς ἄρα ταῦτα πληρωθήσεται ἐπὶ πάντα τὰ καθ᾽ ὅλης τῆς οἰκουμένης ἔθνη· εἶτ᾽ ἐπιστραφέντες τί ποιήσουσιν ἐνώπιον αὐτοῦ πᾶσαι αἱ πατριαὶ τῶν ἐθνῶν· ἀνθ᾿ οὗ Σύμμαχος καὶ Ἀκύλας, πᾶσαι αἱ συγγένειαι τῶν ἐθνῶν, εἰρήκασι σφόδρα ἀκριβῶς. Ποῖον γὰρ ἔθνος Β οὐχὶ συγγενείας ἔχει ἐπιστραφείσας πρὸς τὸν τῶν ὅλων Θεόν ; Ποία δὲ πόλις, ἢ ποια χώρα, ἢ ποῖος οἶκος οὐκ ἔχει τινὰς ἀφωρισμένους καὶ ἐξειλεγμένους τῷ Θεῷ ; Πῶς δ᾽ ἔμελλον ἀποτίθεσθαι μὲν τὴν ἑαυ τῶν λήθην, ἀνάμνησιν δὲ ποιεῖσθαι τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ αἱ συγγένειαι τῶν ἐθνῶν· πῶς δὲ ἐπιστρέφειν πρὸς αὐτὸν πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς, ἐπιλέγει ἑξῆς· "Οτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Οἱ γὰρ πάλαι κρατήσαντες δαίμονες καὶ διάβολος κατελύθησαν, καὶ μόνη ἡ τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ βασιλεία ἐπεκράτησε. Τάξει οὖν ὁ λόγος καὶ ἀκολουθία κέχρηται, πρῶτον φήσας· Μνησθήσον- ται, εἶτα δεύτερον, ἐπιστραφήσονται, καὶ τρίτον, προσκυνήσουσι. Ταῦτα δὲ πάντα ἔσται, "Οτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Ἔφαγον καὶ προσεκύνησαν πάντες οἱ πίονες τῆς γῆς· ἐνώπιον αὐτοῦ προσπεσοῦνται πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς τὴν γῆν. Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ, καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ. Ἔστι δὲ καθ᾿ ἑκάστην ἀναστάσιμον ἡμέραν τοῦ Σω τῆρος ἡμῶν, τὴν καλουμένην κυριακὴν, ὄψει παρα- λαβεῖν τοὺς τῆς τροφῆς τῆς ἁγίας καὶ τοῦ σώματος τοῦ σωτηρίου μεταλαμβάνοντας, καὶ μετὰ τὸ φαγεῖν προσκυνοῦντας τὸν δοτῆρα καὶ χορηγὸν τῆς ζωοποιοῦ τροφῆς, θαυμάσαι τε τῶν λόγων τὸ ἀποτέλεσμα, καὶ κατ' αὐτὴν τὴν πρόχειρον λέξιν δι' ἔργων πληρού- μενον. Ἀντὶ δὲ τοῦ· οἱ πίονες τῆς γῆς, ἡρμήνευσεν ὁ Σύμμαχος, οἱ λιπαροὶ τῆς γῆς. Σημαίνονται δὲ διὰ τούτων οἱ ἐκ τῆς οὐρανίου τροφῆς τὰς ψυχὰς εὐτραφεῖς καὶ ρωμαλέοι. Αλλ' οὗτοι μὲν ἔφαγον καὶ προσεκύνησαν. Ἐπειδὴ δὲ δεῖ αὐτῷ πᾶν γόνυ κάμψαι ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθο νίων, εἰκότως ἑξῆς ἐπισυνάπτει λέγων· Ἐνώπιον αὐτοῦ προσπεσοῦνται πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς γῆν· ἀνθ' οὗ ὁ μὲν Ἀκύλας· Εἰς πρόσωπον αὐτοῦ κάμψουσι πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς˙ χοῦν, ἐκδέδωκε. Σαφῶς δὲ διὰ τούτων καὶ τὸ σχῆμα τῶν γόνυ κλινόντων ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ παρ- ίσταται, ἐν ᾗ γόνατα κλίναντες, καὶ τὰ μέτωπα εἰς γῆν ἐρείσαντες, τοῦτον προσκυνεῖν εἰώθασι τὸν τρό- η COMMENTARIA IN PSALMOS. A mini est regnum, et ipse dominatur gentium. Nam salutari lumine ipsos collustrante, reminiscentur sibi Dominum esse, universorum revera dominato- rem : cui etiam subjecti erant ii qui ab ipsis do- mini reputabantur. Cum porro Domini sui memine- rint, ad ipsum confugient : ac quem olim, inimico- rum insidiis circumventi, aversati sunt, ipsum agnoscent esse sibi Dominum, atque ad ipsum con- vertentur. At ne quis arbitretur id de Judaico po- pulo dictum, apposite adjicitur hæc apud universi orbis nationes implenda esse. Ac deinde enuntia- tur, quid in conspectu ejus facturæ sint post con- versionem universæ familiæ gentium: pro quo Symmachus et Aquila, universæ cognationes gentium, ediderunt, et quidem admodum accurate. Quæ etenim natio non aliquas cognationes habeat ad Deum universorum conversas? Quæ civitas, quis locus, quæ domus non quospiam saltem habent Deo segregatos et electos? Quo pacto autem illæ cognationes gentium oblivionem illam suam deposi- turæ sint, et recordatura Deum universorum; quo- modo item convertendi ad eum sint universi Gnes terræ; sub hæc explicat his verbis : quoniam De- mini est regnum, et ipse dominatur gentium. Nam qui olim dominium obtinebant dæmones atque dia- bolus, jam abrogati sunt; ac solum omnium De- mini Dei regnum viget. Ordine igitur ac consequen- tia sermo constat; nam cum primo dixisset, remi niscentur; secundo, convertentur; tertio demum adjicit, adorabunt. Haec porro omnia evenient, quo C niam Domini est regnum, et ipse dominatur gentium. Philipp. 11, 10. D VERS. 30, 31. Manducaverunt et adoraverunt om- nes pingues terra; in conspectu ejus cadent omnes qui descendunt in terram. Et anima mea illi vivit, et semen meum serviet ipsi. Singulis resurrectionis Salvatoris nostri diebus, quæ Dominicæ vocantur, ipsis oculis cernere est eos qui sacrum cibum et salutare corpus accipiunt, post ipsum esum, vivifci alimenti largitorem et promum adorare, atque mi- rari verborum hujusmodi eventum, et re gesta, quoad planiorem dicti sententiam, impletum vaticinium. Ejus autem loco, pingues terra, Symmachus,sagina- tos terra, interpretatus est. Hisque indicantur ii qui ex coelesti cibo, opima mentis habitudine ac viri- bus valent. Sed hi quidem manducaverunt et adora- verunt. Quoniam vero opus est ut ipsi omne genu fectatur celestium, terrestrium et infernorum 3, jure postea additur, in conspectu ejus cadent omnes qui descendunt in terram pro quo Aquila, in vultum ejus flectent se omnes qui descendunt in pulverem. Queis manifeste eorum qui in Ecclesia Dei genua flectunt morem declarat : ibi enim genua lecten- tes, atque frontibus suis terræ incumbentes, hunc adorandi ritum servant. Deinde adjicitur, et anima meu illi vivit, et semen meum serviet ipsi. Quæ cla- rius Symmachus hæc una copulans interpreta • d by Google Digitized by

διὸ ἄκακοι ἄνδρες καὶ εὐθεῖς συνήπτοντό μοι κολλώμενοι, καὶ συμβιοῦν ἀξιοῦντες, δι’ οὐδὲν ἕτερον ἢ ὅτι ὑπέμενον καρτερῶν, καὶ πάντα ὑπέφερον, σὲ τὴν ἐμαυτοῦ ἐλπίδα προβεβλημένος. Τούτοις ἅπασιν ἐπιλέγει· Λύτρωσαι, ὁ Θεὸς, τὸν Ἰσραὴλ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ· ἤτοι αὐτὸς ἑαυτὸν ἐξομολογούμενος Ἰσραὴλ ὀνομάζων διὰ τὰ προλεχθέντα αὐτοῦ κατορθώματα· τοιοῦτος γάρ ἐστιν ὁ κατὰ ψυχὴν Ἰσραήλ. Ἢ ἄλλως, διδασκόμενος μὴ ἑαυτὸν μόνον φυλάττειν, μηδὲ αὐτῷ μόνῳ σπουδάζειν, καὶ περὶ μόνου ἑαυτοῦ τὸν Θεὸν ἱκετεύειν· μετὰ δὲ τὸ κατορθῶσαι καὶ εὖ τὰ καθ’ ἑαυτὸν διαθέσθαι, ὑπὲρ τοῦ παντὸς λαοῦ τοῦ Θεοῦ τὰς παρακλήσεις ἀναπέμπει· ἱκετεύει τε, ἵν’ ὥσπερ ἀνωτέρω ἑαυτὸν ἠξίου ῥυσθῆναι ἀπὸ τῶν ἑαυτοῦ θλίψεων, οὕτω καὶ πάντα τὸν τοῦ Θεοῦ λαὸν κατὰ διάνοιαν Ἰσραὴλ ὀνομαζόμενον.

ἐθνῶν. "Οτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Τοῦ γὰρ σωτηρίου φωτὸς αὐτ τοῖς ἐπιλάμψαντος, ἀναμνησθήσονται, ὡς ἄρα ἦν τις αὐτοῖς Κύριος, ὅ γε ἀληθῶς τῶν ὅλων δεσπότης· οἱ γὰρ νενομισμένοι αὐτοῖς ἦσαν Κυρίου· εἰς ἀνάμνησιν δὲ ἐλθόντες τοῦ σφῶν δεσπότου, ἐπ' αὐτὸν καταφεύ- ξονται· καὶ ἦν πάλαι ἀπεστράφησαν, κατά τινα ἐχθρῶν ἐπιβουλὴν, τοῦτον Κύριον αὐτῶν ὄντα ἐπισ γνώσονται, καὶ ἐπιστραφήσονται πρὸς αὐτόν. ᾿Αλλ' ἵνα μή τις νομίσειε ταῦτα λέγεσθαι περὶ τοῦ Ἰου- δαίων ἔθνους, ἀκριβῶς ὁ λόγος προστίθησιν, ὡς ἄρα ταῦτα πληρωθήσεται ἐπὶ πάντα τὰ καθ᾽ ὅλης τῆς οἰκουμένης ἔθνη· εἶτ᾽ ἐπιστραφέντες τί ποιήσουσιν ἐνώπιον αὐτοῦ πᾶσαι αἱ πατριαὶ τῶν ἐθνῶν· ἀνθ᾿ οὗ Σύμμαχος καὶ Ἀκύλας, πᾶσαι αἱ συγγένειαι τῶν ἐθνῶν, εἰρήκασι σφόδρα ἀκριβῶς. Ποῖον γὰρ ἔθνος Β οὐχὶ συγγενείας ἔχει ἐπιστραφείσας πρὸς τὸν τῶν ὅλων Θεόν ; Ποία δὲ πόλις, ἢ ποια χώρα, ἢ ποῖος οἶκος οὐκ ἔχει τινὰς ἀφωρισμένους καὶ ἐξειλεγμένους τῷ Θεῷ ; Πῶς δ᾽ ἔμελλον ἀποτίθεσθαι μὲν τὴν ἑαυ τῶν λήθην, ἀνάμνησιν δὲ ποιεῖσθαι τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ αἱ συγγένειαι τῶν ἐθνῶν· πῶς δὲ ἐπιστρέφειν πρὸς αὐτὸν πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς, ἐπιλέγει ἑξῆς· "Οτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Οἱ γὰρ πάλαι κρατήσαντες δαίμονες καὶ διάβολος κατελύθησαν, καὶ μόνη ἡ τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ βασιλεία ἐπεκράτησε. Τάξει οὖν ὁ λόγος καὶ ἀκολουθία κέχρηται, πρῶτον φήσας· Μνησθήσον- ται, εἶτα δεύτερον, ἐπιστραφήσονται, καὶ τρίτον, προσκυνήσουσι. Ταῦτα δὲ πάντα ἔσται, "Οτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Ἔφαγον καὶ προσεκύνησαν πάντες οἱ πίονες τῆς γῆς· ἐνώπιον αὐτοῦ προσπεσοῦνται πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς τὴν γῆν. Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ, καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ. Ἔστι δὲ καθ᾿ ἑκάστην ἀναστάσιμον ἡμέραν τοῦ Σω τῆρος ἡμῶν, τὴν καλουμένην κυριακὴν, ὄψει παρα- λαβεῖν τοὺς τῆς τροφῆς τῆς ἁγίας καὶ τοῦ σώματος τοῦ σωτηρίου μεταλαμβάνοντας, καὶ μετὰ τὸ φαγεῖν προσκυνοῦντας τὸν δοτῆρα καὶ χορηγὸν τῆς ζωοποιοῦ τροφῆς, θαυμάσαι τε τῶν λόγων τὸ ἀποτέλεσμα, καὶ κατ' αὐτὴν τὴν πρόχειρον λέξιν δι' ἔργων πληρού- μενον. Ἀντὶ δὲ τοῦ· οἱ πίονες τῆς γῆς, ἡρμήνευσεν ὁ Σύμμαχος, οἱ λιπαροὶ τῆς γῆς. Σημαίνονται δὲ διὰ τούτων οἱ ἐκ τῆς οὐρανίου τροφῆς τὰς ψυχὰς εὐτραφεῖς καὶ ρωμαλέοι. Αλλ' οὗτοι μὲν ἔφαγον καὶ προσεκύνησαν. Ἐπειδὴ δὲ δεῖ αὐτῷ πᾶν γόνυ κάμψαι ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθο νίων, εἰκότως ἑξῆς ἐπισυνάπτει λέγων· Ἐνώπιον αὐτοῦ προσπεσοῦνται πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς γῆν· ἀνθ' οὗ ὁ μὲν Ἀκύλας· Εἰς πρόσωπον αὐτοῦ κάμψουσι πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς˙ χοῦν, ἐκδέδωκε. Σαφῶς δὲ διὰ τούτων καὶ τὸ σχῆμα τῶν γόνυ κλινόντων ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ παρ- ίσταται, ἐν ᾗ γόνατα κλίναντες, καὶ τὰ μέτωπα εἰς γῆν ἐρείσαντες, τοῦτον προσκυνεῖν εἰώθασι τὸν τρό- η COMMENTARIA IN PSALMOS. A mini est regnum, et ipse dominatur gentium. Nam salutari lumine ipsos collustrante, reminiscentur sibi Dominum esse, universorum revera dominato- rem : cui etiam subjecti erant ii qui ab ipsis do- mini reputabantur. Cum porro Domini sui memine- rint, ad ipsum confugient : ac quem olim, inimico- rum insidiis circumventi, aversati sunt, ipsum agnoscent esse sibi Dominum, atque ad ipsum con- vertentur. At ne quis arbitretur id de Judaico po- pulo dictum, apposite adjicitur hæc apud universi orbis nationes implenda esse. Ac deinde enuntia- tur, quid in conspectu ejus facturæ sint post con- versionem universæ familiæ gentium: pro quo Symmachus et Aquila, universæ cognationes gentium, ediderunt, et quidem admodum accurate. Quæ etenim natio non aliquas cognationes habeat ad Deum universorum conversas? Quæ civitas, quis locus, quæ domus non quospiam saltem habent Deo segregatos et electos? Quo pacto autem illæ cognationes gentium oblivionem illam suam deposi- turæ sint, et recordatura Deum universorum; quo- modo item convertendi ad eum sint universi Gnes terræ; sub hæc explicat his verbis : quoniam De- mini est regnum, et ipse dominatur gentium. Nam qui olim dominium obtinebant dæmones atque dia- bolus, jam abrogati sunt; ac solum omnium De- mini Dei regnum viget. Ordine igitur ac consequen- tia sermo constat; nam cum primo dixisset, remi niscentur; secundo, convertentur; tertio demum adjicit, adorabunt. Haec porro omnia evenient, quo C niam Domini est regnum, et ipse dominatur gentium. Philipp. 11, 10. D VERS. 30, 31. Manducaverunt et adoraverunt om- nes pingues terra; in conspectu ejus cadent omnes qui descendunt in terram. Et anima mea illi vivit, et semen meum serviet ipsi. Singulis resurrectionis Salvatoris nostri diebus, quæ Dominicæ vocantur, ipsis oculis cernere est eos qui sacrum cibum et salutare corpus accipiunt, post ipsum esum, vivifci alimenti largitorem et promum adorare, atque mi- rari verborum hujusmodi eventum, et re gesta, quoad planiorem dicti sententiam, impletum vaticinium. Ejus autem loco, pingues terra, Symmachus,sagina- tos terra, interpretatus est. Hisque indicantur ii qui ex coelesti cibo, opima mentis habitudine ac viri- bus valent. Sed hi quidem manducaverunt et adora- verunt. Quoniam vero opus est ut ipsi omne genu fectatur celestium, terrestrium et infernorum 3, jure postea additur, in conspectu ejus cadent omnes qui descendunt in terram pro quo Aquila, in vultum ejus flectent se omnes qui descendunt in pulverem. Queis manifeste eorum qui in Ecclesia Dei genua flectunt morem declarat : ibi enim genua lecten- tes, atque frontibus suis terræ incumbentes, hunc adorandi ritum servant. Deinde adjicitur, et anima meu illi vivit, et semen meum serviet ipsi. Quæ cla- rius Symmachus hæc una copulans interpreta • d by Google Digitized by

Psalm of David 25ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΕ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΕ. Κρῖνόν με, Κύριε, ὅτι ἐγὼ ἐν ἀκακίᾳ μου ἐπορεύθην, καὶ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ ἐλπίζων οὐ μὴ σαλευθῶ. Ἰδίως ἄν τις ἐπὶ τὸν Δαυὶ̈δ ἀναφέρων τοὺς προκειμένους λόγους, εἴποι ἂν ἐντυχίαν αὐτὸν ποιεῖσθαι πρὸς τὸν Θεὸν περὶ τοῦ ἰδίου βίου. Τοῦ γὰρ ἱεροῦ Ἀποστόλου φήσαντος·

ἐθνῶν. "Οτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Τοῦ γὰρ σωτηρίου φωτὸς αὐτ τοῖς ἐπιλάμψαντος, ἀναμνησθήσονται, ὡς ἄρα ἦν τις αὐτοῖς Κύριος, ὅ γε ἀληθῶς τῶν ὅλων δεσπότης· οἱ γὰρ νενομισμένοι αὐτοῖς ἦσαν Κυρίου· εἰς ἀνάμνησιν δὲ ἐλθόντες τοῦ σφῶν δεσπότου, ἐπ' αὐτὸν καταφεύ- ξονται· καὶ ἦν πάλαι ἀπεστράφησαν, κατά τινα ἐχθρῶν ἐπιβουλὴν, τοῦτον Κύριον αὐτῶν ὄντα ἐπισ γνώσονται, καὶ ἐπιστραφήσονται πρὸς αὐτόν. ᾿Αλλ' ἵνα μή τις νομίσειε ταῦτα λέγεσθαι περὶ τοῦ Ἰου- δαίων ἔθνους, ἀκριβῶς ὁ λόγος προστίθησιν, ὡς ἄρα ταῦτα πληρωθήσεται ἐπὶ πάντα τὰ καθ᾽ ὅλης τῆς οἰκουμένης ἔθνη· εἶτ᾽ ἐπιστραφέντες τί ποιήσουσιν ἐνώπιον αὐτοῦ πᾶσαι αἱ πατριαὶ τῶν ἐθνῶν· ἀνθ᾿ οὗ Σύμμαχος καὶ Ἀκύλας, πᾶσαι αἱ συγγένειαι τῶν ἐθνῶν, εἰρήκασι σφόδρα ἀκριβῶς. Ποῖον γὰρ ἔθνος Β οὐχὶ συγγενείας ἔχει ἐπιστραφείσας πρὸς τὸν τῶν ὅλων Θεόν ; Ποία δὲ πόλις, ἢ ποια χώρα, ἢ ποῖος οἶκος οὐκ ἔχει τινὰς ἀφωρισμένους καὶ ἐξειλεγμένους τῷ Θεῷ ; Πῶς δ᾽ ἔμελλον ἀποτίθεσθαι μὲν τὴν ἑαυ τῶν λήθην, ἀνάμνησιν δὲ ποιεῖσθαι τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ αἱ συγγένειαι τῶν ἐθνῶν· πῶς δὲ ἐπιστρέφειν πρὸς αὐτὸν πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς, ἐπιλέγει ἑξῆς· "Οτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Οἱ γὰρ πάλαι κρατήσαντες δαίμονες καὶ διάβολος κατελύθησαν, καὶ μόνη ἡ τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ βασιλεία ἐπεκράτησε. Τάξει οὖν ὁ λόγος καὶ ἀκολουθία κέχρηται, πρῶτον φήσας· Μνησθήσον- ται, εἶτα δεύτερον, ἐπιστραφήσονται, καὶ τρίτον, προσκυνήσουσι. Ταῦτα δὲ πάντα ἔσται, "Οτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Ἔφαγον καὶ προσεκύνησαν πάντες οἱ πίονες τῆς γῆς· ἐνώπιον αὐτοῦ προσπεσοῦνται πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς τὴν γῆν. Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ, καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ. Ἔστι δὲ καθ᾿ ἑκάστην ἀναστάσιμον ἡμέραν τοῦ Σω τῆρος ἡμῶν, τὴν καλουμένην κυριακὴν, ὄψει παρα- λαβεῖν τοὺς τῆς τροφῆς τῆς ἁγίας καὶ τοῦ σώματος τοῦ σωτηρίου μεταλαμβάνοντας, καὶ μετὰ τὸ φαγεῖν προσκυνοῦντας τὸν δοτῆρα καὶ χορηγὸν τῆς ζωοποιοῦ τροφῆς, θαυμάσαι τε τῶν λόγων τὸ ἀποτέλεσμα, καὶ κατ' αὐτὴν τὴν πρόχειρον λέξιν δι' ἔργων πληρού- μενον. Ἀντὶ δὲ τοῦ· οἱ πίονες τῆς γῆς, ἡρμήνευσεν ὁ Σύμμαχος, οἱ λιπαροὶ τῆς γῆς. Σημαίνονται δὲ διὰ τούτων οἱ ἐκ τῆς οὐρανίου τροφῆς τὰς ψυχὰς εὐτραφεῖς καὶ ρωμαλέοι. Αλλ' οὗτοι μὲν ἔφαγον καὶ προσεκύνησαν. Ἐπειδὴ δὲ δεῖ αὐτῷ πᾶν γόνυ κάμψαι ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθο νίων, εἰκότως ἑξῆς ἐπισυνάπτει λέγων· Ἐνώπιον αὐτοῦ προσπεσοῦνται πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς γῆν· ἀνθ' οὗ ὁ μὲν Ἀκύλας· Εἰς πρόσωπον αὐτοῦ κάμψουσι πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς˙ χοῦν, ἐκδέδωκε. Σαφῶς δὲ διὰ τούτων καὶ τὸ σχῆμα τῶν γόνυ κλινόντων ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ παρ- ίσταται, ἐν ᾗ γόνατα κλίναντες, καὶ τὰ μέτωπα εἰς γῆν ἐρείσαντες, τοῦτον προσκυνεῖν εἰώθασι τὸν τρό- η COMMENTARIA IN PSALMOS. A mini est regnum, et ipse dominatur gentium. Nam salutari lumine ipsos collustrante, reminiscentur sibi Dominum esse, universorum revera dominato- rem : cui etiam subjecti erant ii qui ab ipsis do- mini reputabantur. Cum porro Domini sui memine- rint, ad ipsum confugient : ac quem olim, inimico- rum insidiis circumventi, aversati sunt, ipsum agnoscent esse sibi Dominum, atque ad ipsum con- vertentur. At ne quis arbitretur id de Judaico po- pulo dictum, apposite adjicitur hæc apud universi orbis nationes implenda esse. Ac deinde enuntia- tur, quid in conspectu ejus facturæ sint post con- versionem universæ familiæ gentium: pro quo Symmachus et Aquila, universæ cognationes gentium, ediderunt, et quidem admodum accurate. Quæ etenim natio non aliquas cognationes habeat ad Deum universorum conversas? Quæ civitas, quis locus, quæ domus non quospiam saltem habent Deo segregatos et electos? Quo pacto autem illæ cognationes gentium oblivionem illam suam deposi- turæ sint, et recordatura Deum universorum; quo- modo item convertendi ad eum sint universi Gnes terræ; sub hæc explicat his verbis : quoniam De- mini est regnum, et ipse dominatur gentium. Nam qui olim dominium obtinebant dæmones atque dia- bolus, jam abrogati sunt; ac solum omnium De- mini Dei regnum viget. Ordine igitur ac consequen- tia sermo constat; nam cum primo dixisset, remi niscentur; secundo, convertentur; tertio demum adjicit, adorabunt. Haec porro omnia evenient, quo C niam Domini est regnum, et ipse dominatur gentium. Philipp. 11, 10. D VERS. 30, 31. Manducaverunt et adoraverunt om- nes pingues terra; in conspectu ejus cadent omnes qui descendunt in terram. Et anima mea illi vivit, et semen meum serviet ipsi. Singulis resurrectionis Salvatoris nostri diebus, quæ Dominicæ vocantur, ipsis oculis cernere est eos qui sacrum cibum et salutare corpus accipiunt, post ipsum esum, vivifci alimenti largitorem et promum adorare, atque mi- rari verborum hujusmodi eventum, et re gesta, quoad planiorem dicti sententiam, impletum vaticinium. Ejus autem loco, pingues terra, Symmachus,sagina- tos terra, interpretatus est. Hisque indicantur ii qui ex coelesti cibo, opima mentis habitudine ac viri- bus valent. Sed hi quidem manducaverunt et adora- verunt. Quoniam vero opus est ut ipsi omne genu fectatur celestium, terrestrium et infernorum 3, jure postea additur, in conspectu ejus cadent omnes qui descendunt in terram pro quo Aquila, in vultum ejus flectent se omnes qui descendunt in pulverem. Queis manifeste eorum qui in Ecclesia Dei genua flectunt morem declarat : ibi enim genua lecten- tes, atque frontibus suis terræ incumbentes, hunc adorandi ritum servant. Deinde adjicitur, et anima meu illi vivit, et semen meum serviet ipsi. Quæ cla- rius Symmachus hæc una copulans interpreta • d by Google Digitized by

Πρῶτον πάντων δεῖ ποιεῖσθαι δεήσεις, προσευχὰς, ἐντεύξεις, εὐχαριστίας· καὶ διελόντος τὰ προλεχθέντα εἰς εἴδη τέσσαρα, ἡμᾶς προσήκει τὴν διάνοιαν τοῖς ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Ψαλμῶν ἐμφερομένοις ἐφιστᾷν τὸν νοῦν, ἐπισημαινομένους τίνες μὲν αὐτῶν περιέχουσι δεήσεις, καὶ τίνες προςευχὰς, καὶ τίνες ἐντεύξεις, καὶ ἐπὶ πᾶσι τίνες εὐχαριστίας· τί τε διαφέρει θάτερον θατέρου, ἀναλέγεσθαί τε ἀπὸ πάσης τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν τὰ ἰδιώματα τῶν εἰρημένων· οἷον τὰς μὲν δεήσεις ἀπὸ τῶν περιεχόντων παρακλήσεις, καὶ ἱκετηρίας, ἐν αἷς δὲ καὶ ἐξομολογήσεις φέρονται· ὁποῖός ἐστιν ὁ εἰκοστὸς τέταρτος ψαλμὸς, οὔτε ᾠδὴ, οὔτε ψαλμὸς, οὔτε ὕμνος, οὔτε τι τοιοῦτον· ἀλλ’ ἁπλῶς τῷ Δαυὶ̈δ ἐπιγεγραμμένος. Προσευχαὶ δέ εἰσιν, ὅσοι ἐν τῇ προγραφῇ προσευχῶν ἐπιγράφουσιν· οἷον ὁ ἓξ καὶ δέκατος, καὶ ὁ ὀγδοηκοστὸς πέμπτος, καὶ ὀγδοηκοστὸς ἔννατος, καὶ ἑκατοστὸς πρῶτος, καὶ ἑκατοστὸς τεςσαρακοστὸς πρῶτος. Εὐχαριστίαι δέ εἰσιν οἱ ὁμοίως ἔχοντες τῷ ἑκατοστῷ δευτέρῳ, ἐν ᾧ εἴρηται· Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ μὴ ἐπιλανθάνου πάσας τὰς ἀνταποδόσεις αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς.

ἐθνῶν. "Οτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Τοῦ γὰρ σωτηρίου φωτὸς αὐτ τοῖς ἐπιλάμψαντος, ἀναμνησθήσονται, ὡς ἄρα ἦν τις αὐτοῖς Κύριος, ὅ γε ἀληθῶς τῶν ὅλων δεσπότης· οἱ γὰρ νενομισμένοι αὐτοῖς ἦσαν Κυρίου· εἰς ἀνάμνησιν δὲ ἐλθόντες τοῦ σφῶν δεσπότου, ἐπ' αὐτὸν καταφεύ- ξονται· καὶ ἦν πάλαι ἀπεστράφησαν, κατά τινα ἐχθρῶν ἐπιβουλὴν, τοῦτον Κύριον αὐτῶν ὄντα ἐπισ γνώσονται, καὶ ἐπιστραφήσονται πρὸς αὐτόν. ᾿Αλλ' ἵνα μή τις νομίσειε ταῦτα λέγεσθαι περὶ τοῦ Ἰου- δαίων ἔθνους, ἀκριβῶς ὁ λόγος προστίθησιν, ὡς ἄρα ταῦτα πληρωθήσεται ἐπὶ πάντα τὰ καθ᾽ ὅλης τῆς οἰκουμένης ἔθνη· εἶτ᾽ ἐπιστραφέντες τί ποιήσουσιν ἐνώπιον αὐτοῦ πᾶσαι αἱ πατριαὶ τῶν ἐθνῶν· ἀνθ᾿ οὗ Σύμμαχος καὶ Ἀκύλας, πᾶσαι αἱ συγγένειαι τῶν ἐθνῶν, εἰρήκασι σφόδρα ἀκριβῶς. Ποῖον γὰρ ἔθνος Β οὐχὶ συγγενείας ἔχει ἐπιστραφείσας πρὸς τὸν τῶν ὅλων Θεόν ; Ποία δὲ πόλις, ἢ ποια χώρα, ἢ ποῖος οἶκος οὐκ ἔχει τινὰς ἀφωρισμένους καὶ ἐξειλεγμένους τῷ Θεῷ ; Πῶς δ᾽ ἔμελλον ἀποτίθεσθαι μὲν τὴν ἑαυ τῶν λήθην, ἀνάμνησιν δὲ ποιεῖσθαι τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ αἱ συγγένειαι τῶν ἐθνῶν· πῶς δὲ ἐπιστρέφειν πρὸς αὐτὸν πάντα τὰ πέρατα τῆς γῆς, ἐπιλέγει ἑξῆς· "Οτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Οἱ γὰρ πάλαι κρατήσαντες δαίμονες καὶ διάβολος κατελύθησαν, καὶ μόνη ἡ τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ βασιλεία ἐπεκράτησε. Τάξει οὖν ὁ λόγος καὶ ἀκολουθία κέχρηται, πρῶτον φήσας· Μνησθήσον- ται, εἶτα δεύτερον, ἐπιστραφήσονται, καὶ τρίτον, προσκυνήσουσι. Ταῦτα δὲ πάντα ἔσται, "Οτι τοῦ Κυρίου ἡ βασιλεία, καὶ αὐτὸς δεσπόζει τῶν ἐθνῶν. Ἔφαγον καὶ προσεκύνησαν πάντες οἱ πίονες τῆς γῆς· ἐνώπιον αὐτοῦ προσπεσοῦνται πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς τὴν γῆν. Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ, καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ. Ἔστι δὲ καθ᾿ ἑκάστην ἀναστάσιμον ἡμέραν τοῦ Σω τῆρος ἡμῶν, τὴν καλουμένην κυριακὴν, ὄψει παρα- λαβεῖν τοὺς τῆς τροφῆς τῆς ἁγίας καὶ τοῦ σώματος τοῦ σωτηρίου μεταλαμβάνοντας, καὶ μετὰ τὸ φαγεῖν προσκυνοῦντας τὸν δοτῆρα καὶ χορηγὸν τῆς ζωοποιοῦ τροφῆς, θαυμάσαι τε τῶν λόγων τὸ ἀποτέλεσμα, καὶ κατ' αὐτὴν τὴν πρόχειρον λέξιν δι' ἔργων πληρού- μενον. Ἀντὶ δὲ τοῦ· οἱ πίονες τῆς γῆς, ἡρμήνευσεν ὁ Σύμμαχος, οἱ λιπαροὶ τῆς γῆς. Σημαίνονται δὲ διὰ τούτων οἱ ἐκ τῆς οὐρανίου τροφῆς τὰς ψυχὰς εὐτραφεῖς καὶ ρωμαλέοι. Αλλ' οὗτοι μὲν ἔφαγον καὶ προσεκύνησαν. Ἐπειδὴ δὲ δεῖ αὐτῷ πᾶν γόνυ κάμψαι ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθο νίων, εἰκότως ἑξῆς ἐπισυνάπτει λέγων· Ἐνώπιον αὐτοῦ προσπεσοῦνται πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς γῆν· ἀνθ' οὗ ὁ μὲν Ἀκύλας· Εἰς πρόσωπον αὐτοῦ κάμψουσι πάντες οἱ καταβαίνοντες εἰς˙ χοῦν, ἐκδέδωκε. Σαφῶς δὲ διὰ τούτων καὶ τὸ σχῆμα τῶν γόνυ κλινόντων ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ παρ- ίσταται, ἐν ᾗ γόνατα κλίναντες, καὶ τὰ μέτωπα εἰς γῆν ἐρείσαντες, τοῦτον προσκυνεῖν εἰώθασι τὸν τρό- η COMMENTARIA IN PSALMOS. A mini est regnum, et ipse dominatur gentium. Nam salutari lumine ipsos collustrante, reminiscentur sibi Dominum esse, universorum revera dominato- rem : cui etiam subjecti erant ii qui ab ipsis do- mini reputabantur. Cum porro Domini sui memine- rint, ad ipsum confugient : ac quem olim, inimico- rum insidiis circumventi, aversati sunt, ipsum agnoscent esse sibi Dominum, atque ad ipsum con- vertentur. At ne quis arbitretur id de Judaico po- pulo dictum, apposite adjicitur hæc apud universi orbis nationes implenda esse. Ac deinde enuntia- tur, quid in conspectu ejus facturæ sint post con- versionem universæ familiæ gentium: pro quo Symmachus et Aquila, universæ cognationes gentium, ediderunt, et quidem admodum accurate. Quæ etenim natio non aliquas cognationes habeat ad Deum universorum conversas? Quæ civitas, quis locus, quæ domus non quospiam saltem habent Deo segregatos et electos? Quo pacto autem illæ cognationes gentium oblivionem illam suam deposi- turæ sint, et recordatura Deum universorum; quo- modo item convertendi ad eum sint universi Gnes terræ; sub hæc explicat his verbis : quoniam De- mini est regnum, et ipse dominatur gentium. Nam qui olim dominium obtinebant dæmones atque dia- bolus, jam abrogati sunt; ac solum omnium De- mini Dei regnum viget. Ordine igitur ac consequen- tia sermo constat; nam cum primo dixisset, remi niscentur; secundo, convertentur; tertio demum adjicit, adorabunt. Haec porro omnia evenient, quo C niam Domini est regnum, et ipse dominatur gentium. Philipp. 11, 10. D VERS. 30, 31. Manducaverunt et adoraverunt om- nes pingues terra; in conspectu ejus cadent omnes qui descendunt in terram. Et anima mea illi vivit, et semen meum serviet ipsi. Singulis resurrectionis Salvatoris nostri diebus, quæ Dominicæ vocantur, ipsis oculis cernere est eos qui sacrum cibum et salutare corpus accipiunt, post ipsum esum, vivifci alimenti largitorem et promum adorare, atque mi- rari verborum hujusmodi eventum, et re gesta, quoad planiorem dicti sententiam, impletum vaticinium. Ejus autem loco, pingues terra, Symmachus,sagina- tos terra, interpretatus est. Hisque indicantur ii qui ex coelesti cibo, opima mentis habitudine ac viri- bus valent. Sed hi quidem manducaverunt et adora- verunt. Quoniam vero opus est ut ipsi omne genu fectatur celestium, terrestrium et infernorum 3, jure postea additur, in conspectu ejus cadent omnes qui descendunt in terram pro quo Aquila, in vultum ejus flectent se omnes qui descendunt in pulverem. Queis manifeste eorum qui in Ecclesia Dei genua flectunt morem declarat : ibi enim genua lecten- tes, atque frontibus suis terræ incumbentes, hunc adorandi ritum servant. Deinde adjicitur, et anima meu illi vivit, et semen meum serviet ipsi. Quæ cla- rius Symmachus hæc una copulans interpreta • d by Google Digitized by

PG 23:233Ἔντευξιν δὲ περιέχει ὁ μετὰ χεῖρας, ἐν ᾧ γέγραπται· Κρῖνόν με, Κύριε, ὅτι ἐγὼ ἐν ἀκακίᾳ μου ἐπορεύθην, καὶ τὰ ἑξῆς. Ἐρεῖς οὖν, ἐπειδὴ ὄντως ἤρξατο ὁ Δαυὶ̈δ, ὡς οἱ θεοφιλεῖς ἄνδρες ἐν τοῖς ἑαυτῶν τοῦ βίου κατορθώμασιν εἶχόν τινα πλεονεκτήματα ἐξαίρετα, ἐν οἷς ἕκαστος αὐτῶν ἰδίως διαπρεπὴς γέγονεν· οἶον ὡς ἐπὶ παραδείγματος, Ἰωσὴφ ἐν σωφροσύνῃ, Ἰὼβ τῇ τῶν δεινῶν ὑπομονῇ, Σολομὼν ἐν σοφίᾳ καὶ φρονήσει· Ἀβραὰμ διὰ τῆς πίστεως δεδικαιῶσθαι λέγεται· καὶ ἄλλος πάλιν ἐν ἄλλῳ ἀρετῆς ἀγῶνι μεμαρτύρηται διαλάμψας. Τούτοις οὖν ὁμοίως καὶ ὁ Δαυὶ̈δ ἐξαίρετον ἀρετὴν κτησάμενος ἀναγέγραπται τὴν ἀνεξικακίαν· δι’ ἣν καὶ τὸν Σαοὺλ ἤνεγκε, μυρία κατ’ αὐτοῦ δεδρακότα, ἅπερ πράως καὶ ἀνεξικάκως ὑπομείνας ἀναγέγραπται. Ἐπεὶ τοίνυν ἐξαίρετος ἦν αὕτη τοῦ Δαυὶ̈δ ἀρετὴ, λέγω δὲ ἡ τῆς πραότητος καὶ ταπεινοφροσύνης καὶ ἀνεξικακίας, ταῦτα πάντα ὁμοῦ περιλαβὼν ἀκακίαν αὐτὰ ὠνόμασε· καὶ ὡς ἐν τούτῳ μάλιστα τῷ μέρει κατορθώσας, ἐν τῇ πρὸς τὸν Θεὸν ἐντεύξει φησί· Κρῖνόν με, Κύριε, ὅτι ἐγὼ ἐν ἀκακίᾳ μου ἐπορεύθην.

πον. Εἶθ' ἑξῆς εἴρηται· Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ· καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ. Ο δὴ σαφέ στερον ἡρμήνευσεν ὁ Σύμμαχος συνάψας καὶ εἰπών· *Εμπροσθεν αὐτοῦ ὀκλάσουσιν ἅπαντες οἱ κατα βαίνοντες εἰς κόνιν· οὗ ἡ ψυχὴ ζήσει, σπέρμα δὲ λατρεύσει αὐτῷ. Πάντες γὰρ αὐτοί, φησίν, ὀκλά σαντες, καὶ γόνυ κλίναντες προσκυνήσουσιν· ὧν ἐλπὶς ζήσεσθαι τὴν ψυχὴν, καὶ ὧν τὸ σπέρμα λατρεύ σει αὐτῷ. Εἰ δὲ ἐκ προσώπου τοῦ λέγοντος Σωτήρος βούλοιτό τις ἀκοῦσαι τό· Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ, κατὰ τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα ἑρμηνείαν· καὶ, Το σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ· εἴποι ἂν ταῦτα λέ- γεσθαι ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος, τοῦτον πάντα τὸν ψαλμὸν διεξιόντος περὶ πάσης ψυχῆς αὐτῷ ἀνακειμένης, καὶ περὶ τοῦ αὐτοῦ σπέρματος. Σπέρμα δὲ αὐτοῦ τί ἂν εἴποις ἢ τοὺς διὰ γεννήσεως ἁγίου Πνεύματος γεννωμένους αὐτῷ υἱοὺς, οἳ καὶ δουλεύσαντες τῷ αὐτοῦ Πατρὶ τῆς αἰωνίου καὶ μακαρίας ζωῆς μεθέξουσιν ; Αναγγελήσεται τῷ Κυρίῳ γενεὰ ἡ ἐρχομένη, καὶ ἀναγγελοῦσι τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ λαῷ τῷ τεχθησομένῳ, ὃν ἐποίησεν ὁ Κύριος. Προονομάσας σπέρμα αὐτοῦ ὁ Σωτὴρ ἐν τῷ· Καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ· τί ποτε εἴη τοῦτο τὸ σπέρμα δια σαφεῖ, γενεὰν ἐρχομένην ὀνομάζων καὶ λαὸν τεχθη- σόμενον. Ὥσπερ γὰρ τὰ γεννώμενα, ἀπὸ σπερμάτων τὴν ἀρχὴν τῆς ὑποστάσεως λαμβάνει, τὸν αὐτὸν τρό πον τὸν τεχθησόμενον λαὸν καὶ τὴν ἐλευσομένην γε- νεὰν, νέαν οὖσαν καὶ καινὴν, οὐδαμόθεν ἕξειν τὴν ἀρχὴν παρίστησιν ἀλλ᾽ ἢ ἐκ τῶν αὐτοῦ λογικῶν σπερ μάτων, ὧν ἐπὶ γῆς παρὼν κατεβάλλετο διὰ τῶν ἀπο στόλων αὐτοῦ, τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Αναγγελήσεται τῷ Κυρίῳ γενεὰ ἡ ἐρχομένη, σφό δρα θαυμαστῶς ὁ Σύμμαχος· Ἀναγραφήσεται ἐν βιβλίῳ τῷ Κυρίῳ (1). Ημελλεν αναγγέλλεσθαι ἡ γενεὰ ἡ ἐρχομένη· ἀλλ᾽ ἀνατεθήσεσθαι τῷ Κυρίῳ βίβλος προφητείας περὶ τῆς γενεᾶς τῆς ἐρχομένης, καὶ τοῦ τεχθησομένου λαοῦ. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΒ'. Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει εἰς τόπον χλόης ἐκεῖ με κατεσκήνωσεν; ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέθρεψε με την ψυχήν μου ἐπέστρεψεν. Οδήγησέ με. Μέση τυγχάνει κατά στασις ἡ τῶν προβάτων τῆς τε τῶν τελείων προκοπῆς καὶ τῶν ἐν βυθῷ κακίας καλινδουμένων, καὶ διὰ τοῦτο ἑρπετοῖς καὶ θηρίοις ἀγρίοις παραβαλλομένων. Ο μὲν γὰρ τέλειος γένοιτ' ἂν ὁ κατὰ τὴν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ὁμοίωσιν αὐτοῦ τὴν ψυχὴν τοῖς κατ' ἀρετὴν τρόποις κεχαρακτηρισμένοις· ὁ καὶ βασιλέα τὸν Κύριον, ἀλλ' οὐ ποιμένα ἐπιγραφόμενος· ὁ δὲ ἐκπεσὼν ταύτης, ἐξ αὐτοπροαιρέτου δὲ διαστροφῆς ἐπὶ τὴν θη ριώδη μεταβεβληκώς ἕξιν, ἵππος θηλυμανης χρηματί σοι ἂν, καὶ λύκος ἁρπακτικός. Οφεις δὲ, καὶ γεννήμα- τα ἐχιδνῶν, καὶ χοίρους, καὶ κύνας, καὶ ἀλώπεκας τοὺς τοιούτους εἴωθεν ὀνομάζειν ἡ Γραφή. Οἱ δὲ ἐκ τῆς τοι- αύτης καταπτώσεως μεταβάλλοντες ἐπὶ τὴν κρείττονα κατάστασιν, τέως μὲν ὥσπερ ἐν εἰσαγωγαῖς καὶ προ θύροις γιγνόμενοι τῆς κατὰ Θεὸν γνώσεως, πρόβατα ἂν εἰκότως κληθεῖεν Θεοῦ· προκόψαντες δὲ ἐπὶ τὸ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS I. EXEGETICA. - +216 tur, ante ipsum genua pectent omnes qui descendunt A in terram cujus anima vivet, semen autem colet ipsum. Illi omnes, inquit, procumbentes et genua flectentes adorabunt, quibus spes est ut anima vi- vat, et quorum semen colet ipsum. Quod si quis ex persona Salvatoris hæc dicta velit excipere, et anima mea illi vivit, secundum versionem Septua- ginta Interpretum; et illud, semen meum serviet ipsi; is dicat hæc a Salvatore pronuntiari, qui to- tum hunc psalmum de qualibet anima sibi addicta, necnon de semine suo, protulerit. Semen autem ejus quodnam esse dixeris, nisi eos qui ipsi per genera- tionem Spiritus sancti filii orti sunt; qui cum Pa- trem ejus coluerint, æternam ac beatam vitam consequentur. VERS. 32. Annuntiabitur Domino generatio ven- tura, et annuntiabunt cali justitiam ejus populo qui nascetur, quem fecit Dominus. Postquam Servator semen suum memoravit his verbis, et semen meum serviet ipsi, quodnam illud semen sit probe aperit, cum generationem venturam, et populum qui na- scetur commemorat. Quemadmodum enim quæ gi- gnuntur ex semine initium exsistendi ducunt, eo- dem prorsus modo nasciturum populum et genera- tionem venturam, nov.m scilicet ac recentem, ex nullo initium accepturam declarat, nisi ex radio- nali semine suo, quod ipse præsens per apostolos in terra disseminabat, videlicet sniri.am adoptio- nis. Loco illius, annuntiabitur Domino generatio ventura, mirum in modum Symmachus, describeður in libro Domino. Futurum erat ut annuntiaretur generatio ventura; quin etiam Domino consecrare- tur liber prophetiæ de generatione ventura ac de populo nascituro. PSALMUS DAVID XXII. C VERS. 1, 2. Dominus pascit me, et nihil mihi de- crit, in loco pascuæ ibi me collocavit. Super aquam refectionis educavit me, animam meam convertit. Deduxit me. Ovium conditio ceu medius status est inter perfectorum progressum, et corum statum qui cum in profundo nequitiæ provolvantur, ideo reptilibus ferisque agrestibus comparantur. Perfe- clus namque vir is fuerit, cujus anima ad ima- ginem et similitudinem Dei facta, moribus ad vir- tutem concinnatis insignita est : qui Dominum, D regen sibi, non pastorem, inscribit. Qui vero ex hujusmodi statu delapsus, et qui proprio ac libero voluntatis arbitrio in ferinos mores commutatus est, is merito equus eſſeminatus vocetur, sive lupus rapax. Istiusmodi autem homines, serpentes, geni- mina viperarum, porcos, canes, vulpes Scriptura solet appellare. Qui vero ex hac misera conditione in meliorem se frugem recipiunt, tum quasi ad ingressum ac vestibulum divinæ cognitionis pro- gressi, oves Dei jure nuncupentur: ad perfectiora (1) ln Hebraico legitur,

Ἐπεὶ δὲ μέγα περὶ ἑαυτοῦ ἀπεφήνατο, ὥσπερ ἐγκαυχησάμενος τῷ ἐξαιρέτῳ ἑαυτοῦ κατορθώματι τῆς ἀκακίας ἢ τῆς ἁπλότητος, ἐπιλαμβάνεται αὐτὸς ἑαυτοῦ καὶ ἐπιλέγει ἀναγκαίως ἑξῆς· Καὶ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ ἐλπίζων οὐ μὴ ἀσθενήσω. Ἀναγκαίως οὖν συνέπλεξεν ἑαυτὸν τῇ ἐπὶ τὸν Κύριον ἐλπίδι, καὶ ἑαυτοῦ κατηγορεῖ, ὡς δυναμένου σαλευθῆναι καὶ ἐκτραπῆναι καὶ ἐξασθενῆσαι. Πλὴν οὐδὲν πείσεσθαι διὰ τὴν εἰς Θεὸν ἐλπίδα θαῤῥῶν διεβεβαιοῦτο· ᾔδει γὰρ, ὅτι ἡ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει, κατὰ τὸν Ἀπόστολον Δοκίμασόν με, Κύριε, καὶ πείρασόν με· πύρωσον τοὺς νεφρούς μου καὶ τὴν καρδίαν μου. Ὅτι τὸ ἔλεός σου κατέναντι τῶν ὀφθαλμῶν μου ἐστὶ, καὶ εὐηρέστησα ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου. Οὐχ ὡς ἀλαζονευόμενος, οὐδ’ ἐπαιρόμενος ἔλεγε τό· Δοκίμασόν με, Κύριε, καὶ πείρασόν με· πύρωσον τοὺς νεφρούς μου καὶ τὴν καρδίαν μου· ἀλλ’ ὡς ἐν εὐχῇ παρακαλῶν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ καθαρθῆναι διὰ τῆς πυρώσεως, εἰ δέοιτο καθάρσεως. Παρακαλεῖ τοίνυν δοκιμασθῆναι καὶ πειρασθῆναι τὴν προλεχθεῖσαν αὑτοῦ ἀρετὴν, καθ’ ἢν διαπρέψας ἀποδέδεικται, οὐκ ἐφ’ ἑαυτῷ πεποιθὼς, ἀλλ’ ἐπὶ τῷ τοῦ Θεοῦ ἐλέῳ.

πον. Εἶθ' ἑξῆς εἴρηται· Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ· καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ. Ο δὴ σαφέ στερον ἡρμήνευσεν ὁ Σύμμαχος συνάψας καὶ εἰπών· *Εμπροσθεν αὐτοῦ ὀκλάσουσιν ἅπαντες οἱ κατα βαίνοντες εἰς κόνιν· οὗ ἡ ψυχὴ ζήσει, σπέρμα δὲ λατρεύσει αὐτῷ. Πάντες γὰρ αὐτοί, φησίν, ὀκλά σαντες, καὶ γόνυ κλίναντες προσκυνήσουσιν· ὧν ἐλπὶς ζήσεσθαι τὴν ψυχὴν, καὶ ὧν τὸ σπέρμα λατρεύ σει αὐτῷ. Εἰ δὲ ἐκ προσώπου τοῦ λέγοντος Σωτήρος βούλοιτό τις ἀκοῦσαι τό· Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ, κατὰ τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα ἑρμηνείαν· καὶ, Το σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ· εἴποι ἂν ταῦτα λέ- γεσθαι ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος, τοῦτον πάντα τὸν ψαλμὸν διεξιόντος περὶ πάσης ψυχῆς αὐτῷ ἀνακειμένης, καὶ περὶ τοῦ αὐτοῦ σπέρματος. Σπέρμα δὲ αὐτοῦ τί ἂν εἴποις ἢ τοὺς διὰ γεννήσεως ἁγίου Πνεύματος γεννωμένους αὐτῷ υἱοὺς, οἳ καὶ δουλεύσαντες τῷ αὐτοῦ Πατρὶ τῆς αἰωνίου καὶ μακαρίας ζωῆς μεθέξουσιν ; Αναγγελήσεται τῷ Κυρίῳ γενεὰ ἡ ἐρχομένη, καὶ ἀναγγελοῦσι τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ λαῷ τῷ τεχθησομένῳ, ὃν ἐποίησεν ὁ Κύριος. Προονομάσας σπέρμα αὐτοῦ ὁ Σωτὴρ ἐν τῷ· Καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ· τί ποτε εἴη τοῦτο τὸ σπέρμα δια σαφεῖ, γενεὰν ἐρχομένην ὀνομάζων καὶ λαὸν τεχθη- σόμενον. Ὥσπερ γὰρ τὰ γεννώμενα, ἀπὸ σπερμάτων τὴν ἀρχὴν τῆς ὑποστάσεως λαμβάνει, τὸν αὐτὸν τρό πον τὸν τεχθησόμενον λαὸν καὶ τὴν ἐλευσομένην γε- νεὰν, νέαν οὖσαν καὶ καινὴν, οὐδαμόθεν ἕξειν τὴν ἀρχὴν παρίστησιν ἀλλ᾽ ἢ ἐκ τῶν αὐτοῦ λογικῶν σπερ μάτων, ὧν ἐπὶ γῆς παρὼν κατεβάλλετο διὰ τῶν ἀπο στόλων αὐτοῦ, τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Αναγγελήσεται τῷ Κυρίῳ γενεὰ ἡ ἐρχομένη, σφό δρα θαυμαστῶς ὁ Σύμμαχος· Ἀναγραφήσεται ἐν βιβλίῳ τῷ Κυρίῳ (1). Ημελλεν αναγγέλλεσθαι ἡ γενεὰ ἡ ἐρχομένη· ἀλλ᾽ ἀνατεθήσεσθαι τῷ Κυρίῳ βίβλος προφητείας περὶ τῆς γενεᾶς τῆς ἐρχομένης, καὶ τοῦ τεχθησομένου λαοῦ. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΒ'. Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει εἰς τόπον χλόης ἐκεῖ με κατεσκήνωσεν; ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέθρεψε με την ψυχήν μου ἐπέστρεψεν. Οδήγησέ με. Μέση τυγχάνει κατά στασις ἡ τῶν προβάτων τῆς τε τῶν τελείων προκοπῆς καὶ τῶν ἐν βυθῷ κακίας καλινδουμένων, καὶ διὰ τοῦτο ἑρπετοῖς καὶ θηρίοις ἀγρίοις παραβαλλομένων. Ο μὲν γὰρ τέλειος γένοιτ' ἂν ὁ κατὰ τὴν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ὁμοίωσιν αὐτοῦ τὴν ψυχὴν τοῖς κατ' ἀρετὴν τρόποις κεχαρακτηρισμένοις· ὁ καὶ βασιλέα τὸν Κύριον, ἀλλ' οὐ ποιμένα ἐπιγραφόμενος· ὁ δὲ ἐκπεσὼν ταύτης, ἐξ αὐτοπροαιρέτου δὲ διαστροφῆς ἐπὶ τὴν θη ριώδη μεταβεβληκώς ἕξιν, ἵππος θηλυμανης χρηματί σοι ἂν, καὶ λύκος ἁρπακτικός. Οφεις δὲ, καὶ γεννήμα- τα ἐχιδνῶν, καὶ χοίρους, καὶ κύνας, καὶ ἀλώπεκας τοὺς τοιούτους εἴωθεν ὀνομάζειν ἡ Γραφή. Οἱ δὲ ἐκ τῆς τοι- αύτης καταπτώσεως μεταβάλλοντες ἐπὶ τὴν κρείττονα κατάστασιν, τέως μὲν ὥσπερ ἐν εἰσαγωγαῖς καὶ προ θύροις γιγνόμενοι τῆς κατὰ Θεὸν γνώσεως, πρόβατα ἂν εἰκότως κληθεῖεν Θεοῦ· προκόψαντες δὲ ἐπὶ τὸ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS I. EXEGETICA. - +216 tur, ante ipsum genua pectent omnes qui descendunt A in terram cujus anima vivet, semen autem colet ipsum. Illi omnes, inquit, procumbentes et genua flectentes adorabunt, quibus spes est ut anima vi- vat, et quorum semen colet ipsum. Quod si quis ex persona Salvatoris hæc dicta velit excipere, et anima mea illi vivit, secundum versionem Septua- ginta Interpretum; et illud, semen meum serviet ipsi; is dicat hæc a Salvatore pronuntiari, qui to- tum hunc psalmum de qualibet anima sibi addicta, necnon de semine suo, protulerit. Semen autem ejus quodnam esse dixeris, nisi eos qui ipsi per genera- tionem Spiritus sancti filii orti sunt; qui cum Pa- trem ejus coluerint, æternam ac beatam vitam consequentur. VERS. 32. Annuntiabitur Domino generatio ven- tura, et annuntiabunt cali justitiam ejus populo qui nascetur, quem fecit Dominus. Postquam Servator semen suum memoravit his verbis, et semen meum serviet ipsi, quodnam illud semen sit probe aperit, cum generationem venturam, et populum qui na- scetur commemorat. Quemadmodum enim quæ gi- gnuntur ex semine initium exsistendi ducunt, eo- dem prorsus modo nasciturum populum et genera- tionem venturam, nov.m scilicet ac recentem, ex nullo initium accepturam declarat, nisi ex radio- nali semine suo, quod ipse præsens per apostolos in terra disseminabat, videlicet sniri.am adoptio- nis. Loco illius, annuntiabitur Domino generatio ventura, mirum in modum Symmachus, describeður in libro Domino. Futurum erat ut annuntiaretur generatio ventura; quin etiam Domino consecrare- tur liber prophetiæ de generatione ventura ac de populo nascituro. PSALMUS DAVID XXII. C VERS. 1, 2. Dominus pascit me, et nihil mihi de- crit, in loco pascuæ ibi me collocavit. Super aquam refectionis educavit me, animam meam convertit. Deduxit me. Ovium conditio ceu medius status est inter perfectorum progressum, et corum statum qui cum in profundo nequitiæ provolvantur, ideo reptilibus ferisque agrestibus comparantur. Perfe- clus namque vir is fuerit, cujus anima ad ima- ginem et similitudinem Dei facta, moribus ad vir- tutem concinnatis insignita est : qui Dominum, D regen sibi, non pastorem, inscribit. Qui vero ex hujusmodi statu delapsus, et qui proprio ac libero voluntatis arbitrio in ferinos mores commutatus est, is merito equus eſſeminatus vocetur, sive lupus rapax. Istiusmodi autem homines, serpentes, geni- mina viperarum, porcos, canes, vulpes Scriptura solet appellare. Qui vero ex hac misera conditione in meliorem se frugem recipiunt, tum quasi ad ingressum ac vestibulum divinæ cognitionis pro- gressi, oves Dei jure nuncupentur: ad perfectiora (1) ln Hebraico legitur,

Οὕτω γοῦν, φησὶ, διὰ παντὸς σὲ τὸν Θεὸν καὶ τὸν σὸν ἔλεον πρὸ ὀφθαλμῶν ἔχων, πάντα τὸν ἐμαυτοῦ βίον καὶ πάσας μου τὰς πράξεις ἐπαιδαγώγουν, ὡς εὐαρεστῆσαι ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου. Οὐ γὰρ μεθ’ ὑποκρίσεως, ἀλλ’ ἐν ἀληθείᾳ περιεπάτησα καὶ ἀνεστράφην, μόνῳ τῷ Θεῷ εὐαρεστῆσαι σπουδάζων. Οὐκ ἐκάθισα μετὰ συνεδρίου ματαιότητος, καὶ μετὰ παρανομούντων οὐ μὴ εἰσέλθω. Ἐμίσησα ἐκκλησίαν πονηρευομένων, καὶ μετὰ ἀσεβῶν οὐ μὴ καθίσω. Εἴ που τοίνυν συνήρχοντο κατὰ τὸ αὐτὸ ἄνδρες οὐ σπουδαῖοι, οὐδ’ ἐπὶ σπουδαίοις πράγμασι συνεδρεύοντες, ἐπὶ ματαίοις δὲ καὶ οὐκ ἀναγκαίοις ποιούμενοι τὴν σύνοδον· τούτους, φησὶν, ἔφυγον, ὥστε μὴ συμπεριπλέκεσθαι αὐτῶν τῇ ματαιότητι, ὡς καὶ παρὰ τὸν θεῖον νόμον τολμᾷν τινὰ δρᾷν· καὶ τούτους ἔτι μᾶλλον ἔφυγον, παραιτούμενος τὴν ἅμα αὐτοῖς εἰς τὴν πλάνην εἴσοδον. Καὶ εἴ ποτε δὲ ἑώρων ἐκκλησιάζοντάς τινας, καὶ οὐκ ἐπὶ ματαιότητος συνερχομένους, ἀλλ’ οὐδ’ ἐπὶ παρανόμοις ἔργοις, ἀλλ’ ἐπὶ πονηροῖς καὶ ἀσεβέσι δόγμασιν, ἐν ἐκκλησίᾳ δῆθεν συγκροτουμένους, τούτους δὴ μάλιστα παρὰ τοὺς προλεχθέντας μίσους ἀξίους ἡγούμην.

πον. Εἶθ' ἑξῆς εἴρηται· Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ· καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ. Ο δὴ σαφέ στερον ἡρμήνευσεν ὁ Σύμμαχος συνάψας καὶ εἰπών· *Εμπροσθεν αὐτοῦ ὀκλάσουσιν ἅπαντες οἱ κατα βαίνοντες εἰς κόνιν· οὗ ἡ ψυχὴ ζήσει, σπέρμα δὲ λατρεύσει αὐτῷ. Πάντες γὰρ αὐτοί, φησίν, ὀκλά σαντες, καὶ γόνυ κλίναντες προσκυνήσουσιν· ὧν ἐλπὶς ζήσεσθαι τὴν ψυχὴν, καὶ ὧν τὸ σπέρμα λατρεύ σει αὐτῷ. Εἰ δὲ ἐκ προσώπου τοῦ λέγοντος Σωτήρος βούλοιτό τις ἀκοῦσαι τό· Καὶ ἡ ψυχή μου αὐτῷ ζῇ, κατὰ τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα ἑρμηνείαν· καὶ, Το σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ· εἴποι ἂν ταῦτα λέ- γεσθαι ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος, τοῦτον πάντα τὸν ψαλμὸν διεξιόντος περὶ πάσης ψυχῆς αὐτῷ ἀνακειμένης, καὶ περὶ τοῦ αὐτοῦ σπέρματος. Σπέρμα δὲ αὐτοῦ τί ἂν εἴποις ἢ τοὺς διὰ γεννήσεως ἁγίου Πνεύματος γεννωμένους αὐτῷ υἱοὺς, οἳ καὶ δουλεύσαντες τῷ αὐτοῦ Πατρὶ τῆς αἰωνίου καὶ μακαρίας ζωῆς μεθέξουσιν ; Αναγγελήσεται τῷ Κυρίῳ γενεὰ ἡ ἐρχομένη, καὶ ἀναγγελοῦσι τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ λαῷ τῷ τεχθησομένῳ, ὃν ἐποίησεν ὁ Κύριος. Προονομάσας σπέρμα αὐτοῦ ὁ Σωτὴρ ἐν τῷ· Καὶ τὸ σπέρμα μου δουλεύσει αὐτῷ· τί ποτε εἴη τοῦτο τὸ σπέρμα δια σαφεῖ, γενεὰν ἐρχομένην ὀνομάζων καὶ λαὸν τεχθη- σόμενον. Ὥσπερ γὰρ τὰ γεννώμενα, ἀπὸ σπερμάτων τὴν ἀρχὴν τῆς ὑποστάσεως λαμβάνει, τὸν αὐτὸν τρό πον τὸν τεχθησόμενον λαὸν καὶ τὴν ἐλευσομένην γε- νεὰν, νέαν οὖσαν καὶ καινὴν, οὐδαμόθεν ἕξειν τὴν ἀρχὴν παρίστησιν ἀλλ᾽ ἢ ἐκ τῶν αὐτοῦ λογικῶν σπερ μάτων, ὧν ἐπὶ γῆς παρὼν κατεβάλλετο διὰ τῶν ἀπο στόλων αὐτοῦ, τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Αναγγελήσεται τῷ Κυρίῳ γενεὰ ἡ ἐρχομένη, σφό δρα θαυμαστῶς ὁ Σύμμαχος· Ἀναγραφήσεται ἐν βιβλίῳ τῷ Κυρίῳ (1). Ημελλεν αναγγέλλεσθαι ἡ γενεὰ ἡ ἐρχομένη· ἀλλ᾽ ἀνατεθήσεσθαι τῷ Κυρίῳ βίβλος προφητείας περὶ τῆς γενεᾶς τῆς ἐρχομένης, καὶ τοῦ τεχθησομένου λαοῦ. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΒ'. Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει εἰς τόπον χλόης ἐκεῖ με κατεσκήνωσεν; ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέθρεψε με την ψυχήν μου ἐπέστρεψεν. Οδήγησέ με. Μέση τυγχάνει κατά στασις ἡ τῶν προβάτων τῆς τε τῶν τελείων προκοπῆς καὶ τῶν ἐν βυθῷ κακίας καλινδουμένων, καὶ διὰ τοῦτο ἑρπετοῖς καὶ θηρίοις ἀγρίοις παραβαλλομένων. Ο μὲν γὰρ τέλειος γένοιτ' ἂν ὁ κατὰ τὴν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ὁμοίωσιν αὐτοῦ τὴν ψυχὴν τοῖς κατ' ἀρετὴν τρόποις κεχαρακτηρισμένοις· ὁ καὶ βασιλέα τὸν Κύριον, ἀλλ' οὐ ποιμένα ἐπιγραφόμενος· ὁ δὲ ἐκπεσὼν ταύτης, ἐξ αὐτοπροαιρέτου δὲ διαστροφῆς ἐπὶ τὴν θη ριώδη μεταβεβληκώς ἕξιν, ἵππος θηλυμανης χρηματί σοι ἂν, καὶ λύκος ἁρπακτικός. Οφεις δὲ, καὶ γεννήμα- τα ἐχιδνῶν, καὶ χοίρους, καὶ κύνας, καὶ ἀλώπεκας τοὺς τοιούτους εἴωθεν ὀνομάζειν ἡ Γραφή. Οἱ δὲ ἐκ τῆς τοι- αύτης καταπτώσεως μεταβάλλοντες ἐπὶ τὴν κρείττονα κατάστασιν, τέως μὲν ὥσπερ ἐν εἰσαγωγαῖς καὶ προ θύροις γιγνόμενοι τῆς κατὰ Θεὸν γνώσεως, πρόβατα ἂν εἰκότως κληθεῖεν Θεοῦ· προκόψαντες δὲ ἐπὶ τὸ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS I. EXEGETICA. - +216 tur, ante ipsum genua pectent omnes qui descendunt A in terram cujus anima vivet, semen autem colet ipsum. Illi omnes, inquit, procumbentes et genua flectentes adorabunt, quibus spes est ut anima vi- vat, et quorum semen colet ipsum. Quod si quis ex persona Salvatoris hæc dicta velit excipere, et anima mea illi vivit, secundum versionem Septua- ginta Interpretum; et illud, semen meum serviet ipsi; is dicat hæc a Salvatore pronuntiari, qui to- tum hunc psalmum de qualibet anima sibi addicta, necnon de semine suo, protulerit. Semen autem ejus quodnam esse dixeris, nisi eos qui ipsi per genera- tionem Spiritus sancti filii orti sunt; qui cum Pa- trem ejus coluerint, æternam ac beatam vitam consequentur. VERS. 32. Annuntiabitur Domino generatio ven- tura, et annuntiabunt cali justitiam ejus populo qui nascetur, quem fecit Dominus. Postquam Servator semen suum memoravit his verbis, et semen meum serviet ipsi, quodnam illud semen sit probe aperit, cum generationem venturam, et populum qui na- scetur commemorat. Quemadmodum enim quæ gi- gnuntur ex semine initium exsistendi ducunt, eo- dem prorsus modo nasciturum populum et genera- tionem venturam, nov.m scilicet ac recentem, ex nullo initium accepturam declarat, nisi ex radio- nali semine suo, quod ipse præsens per apostolos in terra disseminabat, videlicet sniri.am adoptio- nis. Loco illius, annuntiabitur Domino generatio ventura, mirum in modum Symmachus, describeður in libro Domino. Futurum erat ut annuntiaretur generatio ventura; quin etiam Domino consecrare- tur liber prophetiæ de generatione ventura ac de populo nascituro. PSALMUS DAVID XXII. C VERS. 1, 2. Dominus pascit me, et nihil mihi de- crit, in loco pascuæ ibi me collocavit. Super aquam refectionis educavit me, animam meam convertit. Deduxit me. Ovium conditio ceu medius status est inter perfectorum progressum, et corum statum qui cum in profundo nequitiæ provolvantur, ideo reptilibus ferisque agrestibus comparantur. Perfe- clus namque vir is fuerit, cujus anima ad ima- ginem et similitudinem Dei facta, moribus ad vir- tutem concinnatis insignita est : qui Dominum, D regen sibi, non pastorem, inscribit. Qui vero ex hujusmodi statu delapsus, et qui proprio ac libero voluntatis arbitrio in ferinos mores commutatus est, is merito equus eſſeminatus vocetur, sive lupus rapax. Istiusmodi autem homines, serpentes, geni- mina viperarum, porcos, canes, vulpes Scriptura solet appellare. Qui vero ex hac misera conditione in meliorem se frugem recipiunt, tum quasi ad ingressum ac vestibulum divinæ cognitionis pro- gressi, oves Dei jure nuncupentur: ad perfectiora (1) ln Hebraico legitur,

PG 23:235Καὶ ἕτερον δὲ τάγμα παρὰ τὰ προλελεγμένα εἰδὼς, τὸ τῶν ἀσεβῶν, τῶν τὸν Θεὸν μὴ εἰδότων, εἰδωλολατρείαις καὶ πλάνῃ καλινδουμένων, ἀνεχώρουν αὐτῶν, ὡς μηδὲ βούλεσθαι αὐτοῖς συγκαθέζεσθαι, μηδ’ ἐπὶ πολὺ συγχρονίζειν, μὴ ἄρα τις ἐξ αὐτῶν γένοιτό μοι μετάδοσις ἀσεβείας· διὸ φημί· Καὶ μετὰ ἀσεβῶν οὐ μὴ καθίσω. Νίψομαι ἐν ἀθώοις τὰς χεῖράς μου, καὶ κυκλώσω τὸ θυσιαστήριόν σου, Κύριε, τοῦ ἀκοῦσαι φωνῆς αἰνέσεως, καὶ διηγήσασθαι πάντα τὰ θαυμάσιά σου. Κύριε, ἠγάπησα εὐπρέπειαν οἴκου σου, καὶ τόπον σκηνώματος δόξης σου. Κυκλῶν σου τὸ θυσιαστήριον, ὕμνους ἀνέπεμπον ἀντὶ θυσίας, καὶ τὴν ἐμὴν φωνὴν ἀκουστὴν ἐποίουν τοῖς πλησιάζουσιν, ὥστε πάντας ἀκούειν τῆς ἐμῆς φωνῆς αἰνούσης σε τὸν Θεὸν καὶ διηγουμένης πάντα τὰ θαυμάσιά σου. Ἐν γὰρ τοῖς εἰς σὲ ὕμνοις συμπαρελάμβανον τὰς θαυμασίας σου πράξεις, ἃς ἐνεδείξω τοῖς ἡμετέροις προπάτορσιν. Οὐ μόνον δὲ τὸ θυσιαστήριόν σου ἐκύκλουν, ἀλλὰ καὶ πάντα τὸν οἶκόν σου ἠγάπησα, Κύριε· καὶ τούτου μάλιστα τὴν εὐπρέπειαν θεωρουμένην ἐν εὐσεβέσι δόγμασι καὶ λόγοις, ἔν τε τοῖς θεοπνεύστοις ἀναγνώσμασιν.

τελειότερον, ἄνθρωποι χρηματίζουσιν. Ὅτε γε μὴν Α πρόβατα τυγχάνουσιν, ὑπὸ ποιμένι τῷ διὰ Ἰεζεκιήλ δηλωθέντι Δαυΐδ, τουτέστι τῷ ἐκ σπέρματος Δαυΐδ, Σωτῆρι ἡμῶν καὶ Χριστῷ, ἀγόμενοι, διδάσκονται λέγειν - Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ύστε ρήσει. Οἱ δὲ αὐτοὶ τῆς νοερᾶς καὶ καινῆς τροφῆς καὶ πόας ἀντιλαμβανόμενοι τῆς ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγε- λίοις ἐροῦσιν· Εἰς τόπον χλόης ἐκεῖ με κατεσκή- νωσεν. Πίνων δὲ τοῦ ὕδατος ὁ εἰσαγόμενος ἐν Χριστῷ, οὔπω δὲ τοῦ οἴνου τοῦ τῆς ἀληθινῆς ἀμπέλου οἷός τε ὢν μεταλαμβάνειν, διὰ τὸ ἔτι πρόβατον εἶναι, τέως δὲ τῷ σωτηρίῳ τρεφόμενος ὕδατι, περὶ οὗ ἐβόα ὁ Σωτὴρ λέγων· Εἴ τις διψᾷ, ἐρχέσθω προς με καὶ πινέτω· καὶ πάλιν· Ο πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ δεύσουσιν ὕδατος ζῶντος· καὶ αὖθις· Ο πίνων ἐκ Β τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, οὐ μὴ διψήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα· εἴποι ἄν· Ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύ σεως ἐξέθρεψέ με. ᾿Αλλὰ καὶ πᾶν ἄχθος ἀποθέμενος τῶν παλαιῶν ἁμαρτημάτων διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας καὶ ἀνακαινώσεως Πνεύματος ἁγίου, εἴποι ἄν· Ἐπὶ ὕδατος αναπαύσεως ἐξέθρεψέ με. 'Αναπαύσεως γὰρ ὡς ἀληθῶς ἐκεῖνο τὸ ὕδωρ, δι' οὗ τὸ βαρύ καὶ ἐπίμοχθον φορτίον τῶν ἁμαρτιῶν τὸ πιεζοῦν τὴν ψυχὴν ἀποῤῥίψας τις, καὶ πάντα ῥύπον καὶ σπίλον καὶ κηλίδα σμηξάμενος, δεσμῶν τε ἀνεθεὶς πολυπλό κων, συνησθημένος τούτων ἁπάντων ἐρεῖ· Ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέθρεψέ με. Εἶθ' ὥσπερ έχε λείπων πάλαι τὴν ψυχὴν, ἔπειτα διὰ τῆς ἀποδοθείσης χλόης καὶ τοῦ σωτηρίου ὕδατος ἀναλαβὼν ἑαυτὸν, καὶ ὥσπερ ἐκ θανάτου παλινδρομήσας, φήσει· Τὴν ψυ- χήν μου ἐπέστρεψε. Ταῦτα πάντα ὑπάρξει τῷ διὰ τοῦ δηλωθέντος Δαυΐδ ὑπὸ τοῦ Κυρίου ποιμαινα. μένῳ. οδήγησέ με ἐπὶ τρίβους δικαιοσύνης ἕνεκεν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. Ταῦτα, φησί, πράττει, ὡς ἂν μὴ βλασφημῆται αὐτοῦ τὸ ὄνομα, τῶν αὐτοῦ προ δάτων ἀπολλυμένων, ἢ κακῶς ἀγομένων. Ἐὰν γὰρ καὶ πορευθῶ ἐν μέσῳ σκιᾶς θανάτου, οὐ φοβη- θήσομαι κακὰ, ὅτι σὺ μετ᾿ ἐμοῦ εἶ. Μακρὰν γὰρ ἡ ἁμαρτία παντός συνόντος Θεῷ. Σκιὰν θανάτου τὸν κοινόν φησι θάνατον, καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος λύσιν, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ θανάτου τῆς ψυχῆς, καθ' ὅ εἴρηται· Ψυχὴ ἁμαρτάνουσα, αὕτη ἀποθανεῖται· καὶ, Ἔστιν ἁμαρτία πρὸς θάνατον. Οὐκ ἔστι γὰρ σκιὰ θανάτου· ἀλλ᾽ ἀληθινὸς θάνατος ἡ τῆς ψυχῆς ἀπώλεια τυγχάνει. Ἐπεὶ οὖν μεμαθήκασιν, ὡς ἄρα ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ οὐ μὴ ἀποθάνῃ εἰς τὸν αἰῶνα, μεταβέβηκε δὲ ἀπὸ τοῦ θα- νάτου εἰς τὴν ζωήν, σφόδρα ἀκριβῶς οὐ φασὶ θάνα τον ἐπιέναι αὐτοῖς ἀλλ᾽ ἢ ἄρα σκιὰν θανάτου· ταύτῃ δηλοῦντες τοὺς κατὰ ἄνθρωπον κινδύνους καὶ τὸν σωματικὸν θάνατον οὐδὲν ἕτερον ὄντα ἢ χωρισμόν ψυχῆς ἀπὸ σώματος. Ἡ ῥάβδος σου καὶ ἡ βακτηρία σου, αὗται με παρεκάλεσαν. Ταῦτα οὖν παρακαλεῖ τὸν τυπτόμενον καὶ τὸν κολαζόμενον, πεπεισμένον, ὅτι μαστιγοῖ ὁ Θεὸς πάντα υἱὸν ἂν παραδέχεται. COMMENTARIA IN PSALMOS. autem provecti, homines vocantur. Ili porro quando oves sunt, a pastore quem Ezechiel Davi- dis nomine indicat ", id est a Salvatore nostro Christo ducti, ad hæc dicenda instituuntur, Domi- nus pascit me, et nihil mihi deerit. lili vero ipsi in- telligibili ac novo alimento atque pascuis sacrorum Evangeliorum enutriti, dicent, in loco pascua ibi me collocarit. Qui autem in Christo initiatur, qui- . que aquam potat, quod nondum valeat vinum veræ vitis bibere, quia adhuc in ovium numero com- putatur, sed tamen salutari illa aqua recreatur, de qua Salvator bæc clamat: Si quis sitit, veniat ad me et bibat " '; et iterum : Qui biberit aquam quam ego dabo ei, flumina de ventre ejus fluent aqua vium ; ac rursum: Qui biberit ex aqua quam ego dabo ei, non siliet in aternum ; is jure dixe- ril, super aquam requizi educavit me. Sed etiam posita per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti veterum peccatorum sarcina, ap. posite dicat, super aquam requiei educavit me. Requiei etenim vere est aqua hujusmodi, qua quis, abjecto peccatorum gravi onerosoque pondere animam opprimente, omni macula et labe abstersa, solutisque vinculis illis complicatis, latitia hujusce rerum successus affectus dicet, super aquam requiei educavit me. Deinde vero, utpote qui cum olim animo deficeret, per gratiam sibi datam ac per salutarem aquam in meliorem sese statum rece- perit, quasi a morte revocalus sit dicet, animam meam convertit. Hæc omnia evenient homini qui C per memoratum Davidem a Domino pascitur. VERS. 3, 4. Deduxit me super semitas justitiæ propter nomen suum. Hæc, inquit, ideo agit, ut ne, amissis ac perditis, aut male deductis ovibus, nomen suum blasphemetur. Nam et si ambulavero in medio umbræ niortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es. Procul enim peccatum est ab eo qui Dei consortio fruitur. Umbram mortis vocat mor- tem illam communem, atque separationem animæ a corpore, ad differentiam mortis animæ, de qua dicitur : Anima quæ peccaverit, ipsa morietur 36; et : Est peccatum ad mortem 36. Siquidemn non umbra mortis, sed vera mors est, illa animæ pernicies. Quandoquidem igitur didicerunt, cre- dentem in Filium Dei non moriturum esse in D æternum, sed translatum esse de morte ad vitam Ezech. XXXIV, 23. Joan. VII, Joan. v, 17. , admodum congruenter non mortem, sed umbram mortis sibi accidisse memorant; quo declarantur pericula quæ secundum hominem contingunt, et indicatur corpoream mortem nihil aliud esse, quam separationem animæ a corpore. Virga tua et baculus tuus, ipsa me consolata sunt. Hæc igitur consolantur eum qui verberibus et ca- stigationibus allicitur, utpote qui gnarus sit Deum verberare filium quem cooptaverit. Joan. 1, 13. Ezech. XVIII, 4. d by Google Digitized by 37. ss ibid. 39.

Εὐπρέπεια δὲ εἴη τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ καὶ ὁ τῶν συνερχομένων κόσμος, ὅ τε βίος ὁ ἀνεπίληπτος καὶ τὸ κόσμιον τοῦ πλήθους, καὶ ἡ ὁμοφροσύνη τῶν συνερχομένων. Ἀλλ’ ἐπεὶ καὶ αὐτὸ ἔδαφος δι’ ὑπερβολὴν τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης ἀγαπητὸν τυγχάνει ταῖς φιλοθέοις ψυχαῖς, ἕτερον ὂν παρὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν ἡμῖν εὐπρέπειαν τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, εἰκότως ἐπιλέγει· Καὶ τόπον σκηνώματος δόξης σου. Ἐγὼ δὲ ἐν ἀκακίᾳ μου ἐπορεύθην· λύτρωσαί με, Κύριε, καὶ ἐλέησόν με. Ὁ ποῦς μου ἔστη ἐν εὐθύτητι, ἐν ἐκκλησίαις εὐλογήσω σε, Κύριε. Ἐπεὶ τοίνυν ᾧ μέτρῳ μετροῦμεν ἀντιμετρηθήσεται ἡμῖν, καὶ ἐν ᾧ κρίματι κρίνομεν, κριθησόμεθα, διὰ τοῦτο συνεχῶς τὴν ἀκακίαν προβάλλεται, τουτέστι τὴν ἀμνηστίαν κακῶν, καὶ τὴν πρὸς τοὺς εἰς αὐτὸν ἡμαρτηκότας ἀνεξικακίαν· ὡς ἂν καὶ αὐτὸς τῆς ἴσης παρὰ τοῦ Θεοῦ τύχοι ἀμνηστίας ἐπὶ τῷ συμβεβηκότι αὐτῷ σφάλματι. Καὶ ταῦτα ἱκετεύσας ἐπιθειάζει τῷ ἁγίῳ καὶ προφητικῷ Πνεύματι λέγων ἑξῆς· Ὁ ποῦς μου ἔστη ἐν εὐθύτητι, ἐν ἐκκλησίαις εὐλογήσω σε, Κύριε. Προφητεύει γὰρ, ὅτι, εἰ καί ποτε γέγονεν ἐν τοῖς ποσὶν αὐτοῦ σάλος καὶ κλόνος καὶ κίνησις·

τελειότερον, ἄνθρωποι χρηματίζουσιν. Ὅτε γε μὴν Α πρόβατα τυγχάνουσιν, ὑπὸ ποιμένι τῷ διὰ Ἰεζεκιήλ δηλωθέντι Δαυΐδ, τουτέστι τῷ ἐκ σπέρματος Δαυΐδ, Σωτῆρι ἡμῶν καὶ Χριστῷ, ἀγόμενοι, διδάσκονται λέγειν - Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ύστε ρήσει. Οἱ δὲ αὐτοὶ τῆς νοερᾶς καὶ καινῆς τροφῆς καὶ πόας ἀντιλαμβανόμενοι τῆς ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγε- λίοις ἐροῦσιν· Εἰς τόπον χλόης ἐκεῖ με κατεσκή- νωσεν. Πίνων δὲ τοῦ ὕδατος ὁ εἰσαγόμενος ἐν Χριστῷ, οὔπω δὲ τοῦ οἴνου τοῦ τῆς ἀληθινῆς ἀμπέλου οἷός τε ὢν μεταλαμβάνειν, διὰ τὸ ἔτι πρόβατον εἶναι, τέως δὲ τῷ σωτηρίῳ τρεφόμενος ὕδατι, περὶ οὗ ἐβόα ὁ Σωτὴρ λέγων· Εἴ τις διψᾷ, ἐρχέσθω προς με καὶ πινέτω· καὶ πάλιν· Ο πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ δεύσουσιν ὕδατος ζῶντος· καὶ αὖθις· Ο πίνων ἐκ Β τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, οὐ μὴ διψήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα· εἴποι ἄν· Ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύ σεως ἐξέθρεψέ με. ᾿Αλλὰ καὶ πᾶν ἄχθος ἀποθέμενος τῶν παλαιῶν ἁμαρτημάτων διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας καὶ ἀνακαινώσεως Πνεύματος ἁγίου, εἴποι ἄν· Ἐπὶ ὕδατος αναπαύσεως ἐξέθρεψέ με. 'Αναπαύσεως γὰρ ὡς ἀληθῶς ἐκεῖνο τὸ ὕδωρ, δι' οὗ τὸ βαρύ καὶ ἐπίμοχθον φορτίον τῶν ἁμαρτιῶν τὸ πιεζοῦν τὴν ψυχὴν ἀποῤῥίψας τις, καὶ πάντα ῥύπον καὶ σπίλον καὶ κηλίδα σμηξάμενος, δεσμῶν τε ἀνεθεὶς πολυπλό κων, συνησθημένος τούτων ἁπάντων ἐρεῖ· Ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέθρεψέ με. Εἶθ' ὥσπερ έχε λείπων πάλαι τὴν ψυχὴν, ἔπειτα διὰ τῆς ἀποδοθείσης χλόης καὶ τοῦ σωτηρίου ὕδατος ἀναλαβὼν ἑαυτὸν, καὶ ὥσπερ ἐκ θανάτου παλινδρομήσας, φήσει· Τὴν ψυ- χήν μου ἐπέστρεψε. Ταῦτα πάντα ὑπάρξει τῷ διὰ τοῦ δηλωθέντος Δαυΐδ ὑπὸ τοῦ Κυρίου ποιμαινα. μένῳ. οδήγησέ με ἐπὶ τρίβους δικαιοσύνης ἕνεκεν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. Ταῦτα, φησί, πράττει, ὡς ἂν μὴ βλασφημῆται αὐτοῦ τὸ ὄνομα, τῶν αὐτοῦ προ δάτων ἀπολλυμένων, ἢ κακῶς ἀγομένων. Ἐὰν γὰρ καὶ πορευθῶ ἐν μέσῳ σκιᾶς θανάτου, οὐ φοβη- θήσομαι κακὰ, ὅτι σὺ μετ᾿ ἐμοῦ εἶ. Μακρὰν γὰρ ἡ ἁμαρτία παντός συνόντος Θεῷ. Σκιὰν θανάτου τὸν κοινόν φησι θάνατον, καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος λύσιν, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ θανάτου τῆς ψυχῆς, καθ' ὅ εἴρηται· Ψυχὴ ἁμαρτάνουσα, αὕτη ἀποθανεῖται· καὶ, Ἔστιν ἁμαρτία πρὸς θάνατον. Οὐκ ἔστι γὰρ σκιὰ θανάτου· ἀλλ᾽ ἀληθινὸς θάνατος ἡ τῆς ψυχῆς ἀπώλεια τυγχάνει. Ἐπεὶ οὖν μεμαθήκασιν, ὡς ἄρα ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ οὐ μὴ ἀποθάνῃ εἰς τὸν αἰῶνα, μεταβέβηκε δὲ ἀπὸ τοῦ θα- νάτου εἰς τὴν ζωήν, σφόδρα ἀκριβῶς οὐ φασὶ θάνα τον ἐπιέναι αὐτοῖς ἀλλ᾽ ἢ ἄρα σκιὰν θανάτου· ταύτῃ δηλοῦντες τοὺς κατὰ ἄνθρωπον κινδύνους καὶ τὸν σωματικὸν θάνατον οὐδὲν ἕτερον ὄντα ἢ χωρισμόν ψυχῆς ἀπὸ σώματος. Ἡ ῥάβδος σου καὶ ἡ βακτηρία σου, αὗται με παρεκάλεσαν. Ταῦτα οὖν παρακαλεῖ τὸν τυπτόμενον καὶ τὸν κολαζόμενον, πεπεισμένον, ὅτι μαστιγοῖ ὁ Θεὸς πάντα υἱὸν ἂν παραδέχεται. COMMENTARIA IN PSALMOS. autem provecti, homines vocantur. Ili porro quando oves sunt, a pastore quem Ezechiel Davi- dis nomine indicat ", id est a Salvatore nostro Christo ducti, ad hæc dicenda instituuntur, Domi- nus pascit me, et nihil mihi deerit. lili vero ipsi in- telligibili ac novo alimento atque pascuis sacrorum Evangeliorum enutriti, dicent, in loco pascua ibi me collocarit. Qui autem in Christo initiatur, qui- . que aquam potat, quod nondum valeat vinum veræ vitis bibere, quia adhuc in ovium numero com- putatur, sed tamen salutari illa aqua recreatur, de qua Salvator bæc clamat: Si quis sitit, veniat ad me et bibat " '; et iterum : Qui biberit aquam quam ego dabo ei, flumina de ventre ejus fluent aqua vium ; ac rursum: Qui biberit ex aqua quam ego dabo ei, non siliet in aternum ; is jure dixe- ril, super aquam requizi educavit me. Sed etiam posita per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti veterum peccatorum sarcina, ap. posite dicat, super aquam requiei educavit me. Requiei etenim vere est aqua hujusmodi, qua quis, abjecto peccatorum gravi onerosoque pondere animam opprimente, omni macula et labe abstersa, solutisque vinculis illis complicatis, latitia hujusce rerum successus affectus dicet, super aquam requiei educavit me. Deinde vero, utpote qui cum olim animo deficeret, per gratiam sibi datam ac per salutarem aquam in meliorem sese statum rece- perit, quasi a morte revocalus sit dicet, animam meam convertit. Hæc omnia evenient homini qui C per memoratum Davidem a Domino pascitur. VERS. 3, 4. Deduxit me super semitas justitiæ propter nomen suum. Hæc, inquit, ideo agit, ut ne, amissis ac perditis, aut male deductis ovibus, nomen suum blasphemetur. Nam et si ambulavero in medio umbræ niortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es. Procul enim peccatum est ab eo qui Dei consortio fruitur. Umbram mortis vocat mor- tem illam communem, atque separationem animæ a corpore, ad differentiam mortis animæ, de qua dicitur : Anima quæ peccaverit, ipsa morietur 36; et : Est peccatum ad mortem 36. Siquidemn non umbra mortis, sed vera mors est, illa animæ pernicies. Quandoquidem igitur didicerunt, cre- dentem in Filium Dei non moriturum esse in D æternum, sed translatum esse de morte ad vitam Ezech. XXXIV, 23. Joan. VII, Joan. v, 17. , admodum congruenter non mortem, sed umbram mortis sibi accidisse memorant; quo declarantur pericula quæ secundum hominem contingunt, et indicatur corpoream mortem nihil aliud esse, quam separationem animæ a corpore. Virga tua et baculus tuus, ipsa me consolata sunt. Hæc igitur consolantur eum qui verberibus et ca- stigationibus allicitur, utpote qui gnarus sit Deum verberare filium quem cooptaverit. Joan. 1, 13. Ezech. XVIII, 4. d by Google Digitized by 37. ss ibid. 39.

ἀλλ’ οὐ πεσεῖται ἐπὶ τούτοις, στήσεται δὲ ἐν εὐθύτητι, μέλλων ἐν ἐκκλησίαις εὐλογεῖν τὸν Θεὸν, τὴν διὰ πασῶν τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ μνήμην ἑαυτοῦ προαναφωνήσας· εἰς ἔτι γοῦν καὶ σήμερον καθ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης ἐν ταῖς Χριστοῦ ἐκκλησίαις ὁ Δαυὶδ εὐλογεῖ τὸν Κύριον.

τελειότερον, ἄνθρωποι χρηματίζουσιν. Ὅτε γε μὴν Α πρόβατα τυγχάνουσιν, ὑπὸ ποιμένι τῷ διὰ Ἰεζεκιήλ δηλωθέντι Δαυΐδ, τουτέστι τῷ ἐκ σπέρματος Δαυΐδ, Σωτῆρι ἡμῶν καὶ Χριστῷ, ἀγόμενοι, διδάσκονται λέγειν - Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ύστε ρήσει. Οἱ δὲ αὐτοὶ τῆς νοερᾶς καὶ καινῆς τροφῆς καὶ πόας ἀντιλαμβανόμενοι τῆς ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγε- λίοις ἐροῦσιν· Εἰς τόπον χλόης ἐκεῖ με κατεσκή- νωσεν. Πίνων δὲ τοῦ ὕδατος ὁ εἰσαγόμενος ἐν Χριστῷ, οὔπω δὲ τοῦ οἴνου τοῦ τῆς ἀληθινῆς ἀμπέλου οἷός τε ὢν μεταλαμβάνειν, διὰ τὸ ἔτι πρόβατον εἶναι, τέως δὲ τῷ σωτηρίῳ τρεφόμενος ὕδατι, περὶ οὗ ἐβόα ὁ Σωτὴρ λέγων· Εἴ τις διψᾷ, ἐρχέσθω προς με καὶ πινέτω· καὶ πάλιν· Ο πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ δεύσουσιν ὕδατος ζῶντος· καὶ αὖθις· Ο πίνων ἐκ Β τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, οὐ μὴ διψήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα· εἴποι ἄν· Ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύ σεως ἐξέθρεψέ με. ᾿Αλλὰ καὶ πᾶν ἄχθος ἀποθέμενος τῶν παλαιῶν ἁμαρτημάτων διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας καὶ ἀνακαινώσεως Πνεύματος ἁγίου, εἴποι ἄν· Ἐπὶ ὕδατος αναπαύσεως ἐξέθρεψέ με. 'Αναπαύσεως γὰρ ὡς ἀληθῶς ἐκεῖνο τὸ ὕδωρ, δι' οὗ τὸ βαρύ καὶ ἐπίμοχθον φορτίον τῶν ἁμαρτιῶν τὸ πιεζοῦν τὴν ψυχὴν ἀποῤῥίψας τις, καὶ πάντα ῥύπον καὶ σπίλον καὶ κηλίδα σμηξάμενος, δεσμῶν τε ἀνεθεὶς πολυπλό κων, συνησθημένος τούτων ἁπάντων ἐρεῖ· Ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐξέθρεψέ με. Εἶθ' ὥσπερ έχε λείπων πάλαι τὴν ψυχὴν, ἔπειτα διὰ τῆς ἀποδοθείσης χλόης καὶ τοῦ σωτηρίου ὕδατος ἀναλαβὼν ἑαυτὸν, καὶ ὥσπερ ἐκ θανάτου παλινδρομήσας, φήσει· Τὴν ψυ- χήν μου ἐπέστρεψε. Ταῦτα πάντα ὑπάρξει τῷ διὰ τοῦ δηλωθέντος Δαυΐδ ὑπὸ τοῦ Κυρίου ποιμαινα. μένῳ. οδήγησέ με ἐπὶ τρίβους δικαιοσύνης ἕνεκεν τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. Ταῦτα, φησί, πράττει, ὡς ἂν μὴ βλασφημῆται αὐτοῦ τὸ ὄνομα, τῶν αὐτοῦ προ δάτων ἀπολλυμένων, ἢ κακῶς ἀγομένων. Ἐὰν γὰρ καὶ πορευθῶ ἐν μέσῳ σκιᾶς θανάτου, οὐ φοβη- θήσομαι κακὰ, ὅτι σὺ μετ᾿ ἐμοῦ εἶ. Μακρὰν γὰρ ἡ ἁμαρτία παντός συνόντος Θεῷ. Σκιὰν θανάτου τὸν κοινόν φησι θάνατον, καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος λύσιν, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ θανάτου τῆς ψυχῆς, καθ' ὅ εἴρηται· Ψυχὴ ἁμαρτάνουσα, αὕτη ἀποθανεῖται· καὶ, Ἔστιν ἁμαρτία πρὸς θάνατον. Οὐκ ἔστι γὰρ σκιὰ θανάτου· ἀλλ᾽ ἀληθινὸς θάνατος ἡ τῆς ψυχῆς ἀπώλεια τυγχάνει. Ἐπεὶ οὖν μεμαθήκασιν, ὡς ἄρα ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ οὐ μὴ ἀποθάνῃ εἰς τὸν αἰῶνα, μεταβέβηκε δὲ ἀπὸ τοῦ θα- νάτου εἰς τὴν ζωήν, σφόδρα ἀκριβῶς οὐ φασὶ θάνα τον ἐπιέναι αὐτοῖς ἀλλ᾽ ἢ ἄρα σκιὰν θανάτου· ταύτῃ δηλοῦντες τοὺς κατὰ ἄνθρωπον κινδύνους καὶ τὸν σωματικὸν θάνατον οὐδὲν ἕτερον ὄντα ἢ χωρισμόν ψυχῆς ἀπὸ σώματος. Ἡ ῥάβδος σου καὶ ἡ βακτηρία σου, αὗται με παρεκάλεσαν. Ταῦτα οὖν παρακαλεῖ τὸν τυπτόμενον καὶ τὸν κολαζόμενον, πεπεισμένον, ὅτι μαστιγοῖ ὁ Θεὸς πάντα υἱὸν ἂν παραδέχεται. COMMENTARIA IN PSALMOS. autem provecti, homines vocantur. Ili porro quando oves sunt, a pastore quem Ezechiel Davi- dis nomine indicat ", id est a Salvatore nostro Christo ducti, ad hæc dicenda instituuntur, Domi- nus pascit me, et nihil mihi deerit. lili vero ipsi in- telligibili ac novo alimento atque pascuis sacrorum Evangeliorum enutriti, dicent, in loco pascua ibi me collocarit. Qui autem in Christo initiatur, qui- . que aquam potat, quod nondum valeat vinum veræ vitis bibere, quia adhuc in ovium numero com- putatur, sed tamen salutari illa aqua recreatur, de qua Salvator bæc clamat: Si quis sitit, veniat ad me et bibat " '; et iterum : Qui biberit aquam quam ego dabo ei, flumina de ventre ejus fluent aqua vium ; ac rursum: Qui biberit ex aqua quam ego dabo ei, non siliet in aternum ; is jure dixe- ril, super aquam requizi educavit me. Sed etiam posita per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti veterum peccatorum sarcina, ap. posite dicat, super aquam requiei educavit me. Requiei etenim vere est aqua hujusmodi, qua quis, abjecto peccatorum gravi onerosoque pondere animam opprimente, omni macula et labe abstersa, solutisque vinculis illis complicatis, latitia hujusce rerum successus affectus dicet, super aquam requiei educavit me. Deinde vero, utpote qui cum olim animo deficeret, per gratiam sibi datam ac per salutarem aquam in meliorem sese statum rece- perit, quasi a morte revocalus sit dicet, animam meam convertit. Hæc omnia evenient homini qui C per memoratum Davidem a Domino pascitur. VERS. 3, 4. Deduxit me super semitas justitiæ propter nomen suum. Hæc, inquit, ideo agit, ut ne, amissis ac perditis, aut male deductis ovibus, nomen suum blasphemetur. Nam et si ambulavero in medio umbræ niortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es. Procul enim peccatum est ab eo qui Dei consortio fruitur. Umbram mortis vocat mor- tem illam communem, atque separationem animæ a corpore, ad differentiam mortis animæ, de qua dicitur : Anima quæ peccaverit, ipsa morietur 36; et : Est peccatum ad mortem 36. Siquidemn non umbra mortis, sed vera mors est, illa animæ pernicies. Quandoquidem igitur didicerunt, cre- dentem in Filium Dei non moriturum esse in D æternum, sed translatum esse de morte ad vitam Ezech. XXXIV, 23. Joan. VII, Joan. v, 17. , admodum congruenter non mortem, sed umbram mortis sibi accidisse memorant; quo declarantur pericula quæ secundum hominem contingunt, et indicatur corpoream mortem nihil aliud esse, quam separationem animæ a corpore. Virga tua et baculus tuus, ipsa me consolata sunt. Hæc igitur consolantur eum qui verberibus et ca- stigationibus allicitur, utpote qui gnarus sit Deum verberare filium quem cooptaverit. Joan. 1, 13. Ezech. XVIII, 4. d by Google Digitized by 37. ss ibid. 39.

To David 20ΤΩ ΔΑΥΙΔ Κ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:237ΤΩ ΔΑΥΙΔ Κϛ. Κύριος φωτισμός μου, καὶ σωτήρ μου, τίνα φοβηθήσομαι; Κύριος ὑπερασπιστὴς τῆς ζωῆς μου, ἀπὸ τίνος δειλιάσω; Καὶ διὰ τοῦτο τί διδάσκει τὸ Πνεῦμα τὸ προφητικόν; Ὅπως προσήκει τὸν τῷ Θεῷ ἀνακείμενον εὐχαριστεῖν αὐτῷ, καὶ ὁποῖα παρὰ τοῦ Θεοῦ αἰτεῖν. Περιέχει δὲ ὁ λόγος εὐχαριστίαν. Εἰκότως τοίνυν οὔτε ψαλμὸς, οὔτε ᾠδὴ, οὔτε τι τῶν παραπλησίων ἐπιγέγραπται· Κύριος φωτισμός μου καὶ σωτήρ μου, τίνα φοβηθήσομαι; Ὁ μὲν τὴν ψυχὴν ἐν νυκτὶ καὶ σκότῳ καλινδούμενος, οὐκ εἰδὼς ὅποι φέρεται καὶ ὅπως προσκόπτει, μυρία κακὰ φοβηθήσεται, ὡς ἂν παντελῶς ἐπισπώμενος· ὅθεν πάντα φόβον ὑπιδόμενος καταπτήσσει, καὶ τῆς εἰς τὸν Θεὸν ὁμολογίας ἔξαρνος γίνεται. Ὁ δὲ τῆς ψυχῆς τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑπὸ τῆς Κυρίου ἐλλάμψεως φωτισθεὶς πρῶτον μὲν ἁπάντων αὐτὸν τὸν αὐτοῦ πρόμαχον καὶ σωτῆρα ὁπόσος τίς ἐστι θεωρεῖ·

Ἡτοίμασας ἐνώπιόν μου τράπεζαν ἐξεναντίας τῶν θλιβόντων με. Ελίπανας ἐν ἐλαίῳ τὴν κε- φαλήν μου, καὶ τὸ ποτήριόν σου μεθύσκον ὡς κράτιστον ! Ισασι γὰρ καὶ τὸ πνευματικὸν ἔλαιον, τὴν κεφαλὴν ἐπιάνθησαν, καὶ τὴν κρατύνουσαν, ἀλλ᾽ οὐ διαλύουσαν μέθην· καὶ τὴν μυστικὴν τροφὴν, ἣν προτίθησιν ἡμῖν ὁ πρὸς τὸ ποιμαίνειν καὶ νυμφίος γενόμενος. Τούτοις δέ, φησίν, ἐντρυφῶμεν τοῖς ἀγαθοῖς, τῶν δυσμενῶν ἀνιωμένων καὶ τρυχομένων· ὅτι οἱ πά λαι, φησί, δουλεύοντες τοσαύτης μεταβολής τετυχήκα- σιν, ἐλίπανας ἐν ἐλαίῳ τὴν κεφαλήν μου. Β Καὶ τὸ ἔλεός σου καταδιώξεται με πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου, καὶ τὸ κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου εἰς μακρότητα ἡμερῶν. Πεποιθὼς τῷ σῷ ἐλέει, καὶ τῇ σῇ χάριτι, οἶδ' ὅτι οὐκ ἐκπεσοῦμαι τῆς παρὰ σοὶ ἐλπίδος παιδαγωγούμενος πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου ὑπὸ τοῦ σοῦ ἐλέους. Τοῦτο γοῦν τὸ σὸν ἔλεος καὶ αὐτή σου ἡ χάρις κατηξίωσε με οικητήριον κτήσασθαι τὸν σὸν οἶκον καὶ τὴν σὴν Ἐκκλησίαν· ἔνθα τὰς διατριβάς ποιούμενος ὡς ἐν οἴκῳ Θεοῦ, ἱερῷ καὶ ἁγίῳ ναῷ, μακρότητας τῶν παρὰ σοὶ ἡμερῶν καὶ ζωῆς αἰωνίου τεύξομαι. Τὸ γὰρ κατ οικεῖν μὲ ἐν τῷ σῷ οἴκῳ, καὶ μηδέποτε αὐτοῦ ἐξ- ίστασθαι μηδὲ ἀπονεύειν, ἀεὶ δὲ εἴσω περιβόλων ἱερῶν τὰς διατριβὰς ποιεῖσθαι, ταῦτά μοι αἴτια γενήσεσθαι πιστεύω μακρότητας ἡμερῶν τῶν ἐκ τοῦ σοῦ φωτὸς ὑφισταμένων. Ἀντὶ δὲ τοῦ, εἰς μακρότητα ἡμερῶν, εἰς μῆκος χρόνου ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσε, τῆς κατὰ τὸν Θεὸν ζωῆς τὸ ἄπειρον καὶ ἀθάνατον σημή νας. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΚΓ'. Ἐν ἐνίοις ἀντιγράφοις εὗρον· « Τῆς μιᾶς τῶν Σαββάτων (1)., Τοῦ Κυρίου ἡ γῆ καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς, ἡ οἰκουμένη καὶ πάντες οἱ κατοικοῦντες ἐν αὐτῇ. Αὐτὸς ἐπὶ θαλασσῶν ἐθεμελίωσεν αὐτὴν, καὶ ἐπὶ ποταμῶν ἡτοίμασεν αὐτήν. Εἰ μὴ γὰρ Λόγος αὐτῆς. φησὶν, ἐπεστάτει θεῖος, καὶ εἰ μὴ σοφία Θεοῦ του τον αὐτὴν τεθεμελιώκει τὸν τρόπον, πάλαι ἂν φυ- σικῷ βάρει κάτω που φερομένη κατὰ βυθῶν κεχω ρήκει. ᾿Αλλ' ἦν ἄρα κρείττων αὐτῆς ἡ θαυματουργός καὶ παραδοξοποιὸς τοῦ τῶν ὅλων Κυρίου δύναμις, ή τὸν τοσοῦτον ὄγκον καὶ τὸ τοσοῦτον τῆς γῆς πλή- ρωμα, ὅλην τε τὴν οἰκουμένην καὶ τοὺς κατοικοῦντας αὐτὴν ἄνω φέρεσθαι μετέωρον ὑπὲρ τὰ νῶτα τῶν ὑδάτων βεβούληται. Διό, αὐτὸς ἐπὶ θαλασσῶν ἐθεμελίωσεν αὐτὴν, εἴρηται. Οὐ γὰρ αὐτὴ ἑαυτὴν ἡ βαρεῖα καὶ ἄψυχος γῆ ἐπὶ τῶν βυθῶν ἐστήριξεν, ἀλλ' ὁ πάντων δημιουργὸς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ὃς τὸ στερέμνιον καὶ βαρὺ τῆς γῆς στοιχεῖον θεϊκή δη μιουργία (2) ὑπὲρ νώτων ὀχεῖσθαι θαλάσσης καὶ ὑπεράνω τῆς ὑγρᾶς φύσεως εστάναι βουληθείς, καὶ τοῦτον αὐτὴν θεμελιώσας τὸν τρόπον. Καὶ καθ᾽ ἔτε- ρον δὲ λογισμὸν παρίστησι τὸ μὴ αὐτόματον ὑποστή ναι τὴν γῆν, μηδὲ ὡς ἔτυχεν, εἰκὴ καὶ ἀλόγως, τὸ - EXEGETICA. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. VERS. 5. Parasti in conspectu meo mensam, ad- A versus eos qui tribulant me. Impinguasti in oleo caput meum, et calix tuus inebrians quam pracla- rus est! Norunt enim oleum spirituale, quo caput suum impinguatur, atque ebrietatem illam quæ roborat non resolvit, necnon spiritalem illum ci- bum quem apponit nobis ille qui ad pastoris niu- nus sponsi conditionem adjicit. Ilis, inquit, frua- mur bonis, et gaudeamus, dum interim inimici nostri dolent ac macerantur, quia ii qui olim servi erant, mutationem tantam experti sunt, impingua- sti in oleo caput meum. VERS. 6. Et misericordia tua subsequetur me emnibus diebus vitæ meæ, et ut inhabitem in domo Domini, in longitudinem dierum. Misericordiæ, et gratiæ confisus tuæ, novi sane me, institutum a misericordia tua omnibus diebus vitæ meæ, spe illa in te posita nunquam lapsurum. Hæc itaque misericordia, hæc gratia tua mihi id boni contu- lere, ut domum et Ecclesiam tuam in domicilium possiderem; ubi commoratus, utpote in sacris Dei ædibus et in sancto templo, longitudinem dierum apud te et vitam æternam consequar. Nam quod domum tuam incolam, nunquam inde egrediens, neque declinans aliorsum, hoc mihi in causa fore arbitror ut longitudinem dierum, ipso lumine tuo lucente, nanciscar. Pro illo autem, in longitudinem dierum, Symmachus, in diuturnitatem temporis, interpretatus est, vitæ illius secundum Deum in- terminabile spatium atque inimortalitatem de- notans. PSALMUS DAVID XXIII. In quibusdam exemplaribus inveni: Una Sabba- torum. » C VERS. 1, 2. Donini est terra et plenitudo ejus, orbis terrarum et universi qui habitant in eo. Ipse super ma- ria ſundavit eum, et super flumina præparavit eum. Nisi enim, inquit, divinum Verbum ipsi præfuis- set, ac nisi Sapientia Dei ipsum hoc fundasset modo, jam olim, vel naturali deprimente pondere, in profundum demersus fuisset. Verum multo præstantior illo erat virtus illa Domini miraculo- rum ac prodigiorum effectrix, quæ tantam molem tantamque terræ plenitudinem, ac orbem cum ba- bilatoribus ejus, sublimem agi, et aquarum dorso D imponi decreverat. Quapropter ipse, inquit, super maria fundavit eum. Neque enim ipsa terra gravis et inanimata, sese supra abyssos consolidavit; sed omnium opifex Dei Filius, qui solidum graveque terræ elementum, divina creatione, supra maris dorsa ferri voluit, ac supra humidam naturam constitui, atque ipsam hoc modo fundavit. Alio- que ratiocinandi ritu, terram non sua sponte sub- stitisse docet, neque sorte quadam temeraria ac irrationabili, tali undique forma instructam. Quare subjicit, et super flumina præparavit eum. Si nam- (1) Idipsum monet Theodoretus. In Hebraico exemplari nihil de Sabbato. (2) Alius, μεγαλουργία.

εἶτ’ ἔργῳ παραλαβὼν, ὡς ὁ τῶν ἁπάντων δεσπότης καὶ Κύριος, θυρεὸς αὐτοῦ καὶ ὅπλον ἄμαχον καὶ ὑπερασπιστὴς καθέστηκεν, ἀτρεμὴς γίνεται, καὶ ἅτε τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς ψυχῆς ἀτρεμεῖς ἔχων, καὶ πεφωτισμένους, πάντας τοὺς ἑαυτοῦ ἐχθροὺς, εἴτε τοὺς τὸν Θεὸν ἀγνοοῦντας ἀνθρώπους, εἴτε τὰς ἀοράτους καὶ πονηρὰς δυνάμεις, ἐρήμους ὁρᾷ τοῦ τοσούτου σωτῆρος καὶ βοηθοῦ, καὶ ὡς ἤδη πεπτωκότας θεωρεῖ· διὸ πάσης αὐτῶν τῆς ἐπιβουλῆς καταγελᾷ θαρσῶν τῷ ἑαυτοῦ ὑπερμάχῳ· διό φησιν· Εἰ μὲν μή μοι ὁ τοσοῦτος παρῆν βοηθὸς, φωτίζων μου τὴν ψυχὴν καὶ ὑπερασπίζων μου τῆς ζωῆς, εἰκότως ἐφοβήθην ἂν τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἐξουσίας καὶ τοὺς κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τούτου, καὶ τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας, τούς τε ὑπὸ τούτων ἐνεργουμένους, καὶ κατὰ τῶν τοῦ Θεοῦ ἀθλητῶν ἐπανισταμένους. Ἱκανοὶ γὰρ ἦσαν οὗτοι θορυβῆσαι τὴν ψυχήν μου μὴ πεφωτισμένην· ἐπεὶ δὲ αὐτὸς ὁ τῶν ὅλων δεσπότης, ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, φωτισμὸς τυγχάνει, ὁ αὐτὸς δὲ καὶ σωτήρ μου ἐστὶν, εἰκότως φήσαιμ’ ἄν, Τίνα φοβηθήσομαι; Οὐδένα γὰρ ἐπιστραφήσομαι τῶν τοσούτων ἐχθρῶν, οὐδὲ ἀπό τινος τούτων δειλιάσω, θαρσῶν τῷ ὑπερασπιστῇ τῆς ζωῆς μου.

Ἡτοίμασας ἐνώπιόν μου τράπεζαν ἐξεναντίας τῶν θλιβόντων με. Ελίπανας ἐν ἐλαίῳ τὴν κε- φαλήν μου, καὶ τὸ ποτήριόν σου μεθύσκον ὡς κράτιστον ! Ισασι γὰρ καὶ τὸ πνευματικὸν ἔλαιον, τὴν κεφαλὴν ἐπιάνθησαν, καὶ τὴν κρατύνουσαν, ἀλλ᾽ οὐ διαλύουσαν μέθην· καὶ τὴν μυστικὴν τροφὴν, ἣν προτίθησιν ἡμῖν ὁ πρὸς τὸ ποιμαίνειν καὶ νυμφίος γενόμενος. Τούτοις δέ, φησίν, ἐντρυφῶμεν τοῖς ἀγαθοῖς, τῶν δυσμενῶν ἀνιωμένων καὶ τρυχομένων· ὅτι οἱ πά λαι, φησί, δουλεύοντες τοσαύτης μεταβολής τετυχήκα- σιν, ἐλίπανας ἐν ἐλαίῳ τὴν κεφαλήν μου. Β Καὶ τὸ ἔλεός σου καταδιώξεται με πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου, καὶ τὸ κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου εἰς μακρότητα ἡμερῶν. Πεποιθὼς τῷ σῷ ἐλέει, καὶ τῇ σῇ χάριτι, οἶδ' ὅτι οὐκ ἐκπεσοῦμαι τῆς παρὰ σοὶ ἐλπίδος παιδαγωγούμενος πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου ὑπὸ τοῦ σοῦ ἐλέους. Τοῦτο γοῦν τὸ σὸν ἔλεος καὶ αὐτή σου ἡ χάρις κατηξίωσε με οικητήριον κτήσασθαι τὸν σὸν οἶκον καὶ τὴν σὴν Ἐκκλησίαν· ἔνθα τὰς διατριβάς ποιούμενος ὡς ἐν οἴκῳ Θεοῦ, ἱερῷ καὶ ἁγίῳ ναῷ, μακρότητας τῶν παρὰ σοὶ ἡμερῶν καὶ ζωῆς αἰωνίου τεύξομαι. Τὸ γὰρ κατ οικεῖν μὲ ἐν τῷ σῷ οἴκῳ, καὶ μηδέποτε αὐτοῦ ἐξ- ίστασθαι μηδὲ ἀπονεύειν, ἀεὶ δὲ εἴσω περιβόλων ἱερῶν τὰς διατριβὰς ποιεῖσθαι, ταῦτά μοι αἴτια γενήσεσθαι πιστεύω μακρότητας ἡμερῶν τῶν ἐκ τοῦ σοῦ φωτὸς ὑφισταμένων. Ἀντὶ δὲ τοῦ, εἰς μακρότητα ἡμερῶν, εἰς μῆκος χρόνου ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσε, τῆς κατὰ τὸν Θεὸν ζωῆς τὸ ἄπειρον καὶ ἀθάνατον σημή νας. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΚΓ'. Ἐν ἐνίοις ἀντιγράφοις εὗρον· « Τῆς μιᾶς τῶν Σαββάτων (1)., Τοῦ Κυρίου ἡ γῆ καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς, ἡ οἰκουμένη καὶ πάντες οἱ κατοικοῦντες ἐν αὐτῇ. Αὐτὸς ἐπὶ θαλασσῶν ἐθεμελίωσεν αὐτὴν, καὶ ἐπὶ ποταμῶν ἡτοίμασεν αὐτήν. Εἰ μὴ γὰρ Λόγος αὐτῆς. φησὶν, ἐπεστάτει θεῖος, καὶ εἰ μὴ σοφία Θεοῦ του τον αὐτὴν τεθεμελιώκει τὸν τρόπον, πάλαι ἂν φυ- σικῷ βάρει κάτω που φερομένη κατὰ βυθῶν κεχω ρήκει. ᾿Αλλ' ἦν ἄρα κρείττων αὐτῆς ἡ θαυματουργός καὶ παραδοξοποιὸς τοῦ τῶν ὅλων Κυρίου δύναμις, ή τὸν τοσοῦτον ὄγκον καὶ τὸ τοσοῦτον τῆς γῆς πλή- ρωμα, ὅλην τε τὴν οἰκουμένην καὶ τοὺς κατοικοῦντας αὐτὴν ἄνω φέρεσθαι μετέωρον ὑπὲρ τὰ νῶτα τῶν ὑδάτων βεβούληται. Διό, αὐτὸς ἐπὶ θαλασσῶν ἐθεμελίωσεν αὐτὴν, εἴρηται. Οὐ γὰρ αὐτὴ ἑαυτὴν ἡ βαρεῖα καὶ ἄψυχος γῆ ἐπὶ τῶν βυθῶν ἐστήριξεν, ἀλλ' ὁ πάντων δημιουργὸς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ὃς τὸ στερέμνιον καὶ βαρὺ τῆς γῆς στοιχεῖον θεϊκή δη μιουργία (2) ὑπὲρ νώτων ὀχεῖσθαι θαλάσσης καὶ ὑπεράνω τῆς ὑγρᾶς φύσεως εστάναι βουληθείς, καὶ τοῦτον αὐτὴν θεμελιώσας τὸν τρόπον. Καὶ καθ᾽ ἔτε- ρον δὲ λογισμὸν παρίστησι τὸ μὴ αὐτόματον ὑποστή ναι τὴν γῆν, μηδὲ ὡς ἔτυχεν, εἰκὴ καὶ ἀλόγως, τὸ - EXEGETICA. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. VERS. 5. Parasti in conspectu meo mensam, ad- A versus eos qui tribulant me. Impinguasti in oleo caput meum, et calix tuus inebrians quam pracla- rus est! Norunt enim oleum spirituale, quo caput suum impinguatur, atque ebrietatem illam quæ roborat non resolvit, necnon spiritalem illum ci- bum quem apponit nobis ille qui ad pastoris niu- nus sponsi conditionem adjicit. Ilis, inquit, frua- mur bonis, et gaudeamus, dum interim inimici nostri dolent ac macerantur, quia ii qui olim servi erant, mutationem tantam experti sunt, impingua- sti in oleo caput meum. VERS. 6. Et misericordia tua subsequetur me emnibus diebus vitæ meæ, et ut inhabitem in domo Domini, in longitudinem dierum. Misericordiæ, et gratiæ confisus tuæ, novi sane me, institutum a misericordia tua omnibus diebus vitæ meæ, spe illa in te posita nunquam lapsurum. Hæc itaque misericordia, hæc gratia tua mihi id boni contu- lere, ut domum et Ecclesiam tuam in domicilium possiderem; ubi commoratus, utpote in sacris Dei ædibus et in sancto templo, longitudinem dierum apud te et vitam æternam consequar. Nam quod domum tuam incolam, nunquam inde egrediens, neque declinans aliorsum, hoc mihi in causa fore arbitror ut longitudinem dierum, ipso lumine tuo lucente, nanciscar. Pro illo autem, in longitudinem dierum, Symmachus, in diuturnitatem temporis, interpretatus est, vitæ illius secundum Deum in- terminabile spatium atque inimortalitatem de- notans. PSALMUS DAVID XXIII. In quibusdam exemplaribus inveni: Una Sabba- torum. » C VERS. 1, 2. Donini est terra et plenitudo ejus, orbis terrarum et universi qui habitant in eo. Ipse super ma- ria ſundavit eum, et super flumina præparavit eum. Nisi enim, inquit, divinum Verbum ipsi præfuis- set, ac nisi Sapientia Dei ipsum hoc fundasset modo, jam olim, vel naturali deprimente pondere, in profundum demersus fuisset. Verum multo præstantior illo erat virtus illa Domini miraculo- rum ac prodigiorum effectrix, quæ tantam molem tantamque terræ plenitudinem, ac orbem cum ba- bilatoribus ejus, sublimem agi, et aquarum dorso D imponi decreverat. Quapropter ipse, inquit, super maria fundavit eum. Neque enim ipsa terra gravis et inanimata, sese supra abyssos consolidavit; sed omnium opifex Dei Filius, qui solidum graveque terræ elementum, divina creatione, supra maris dorsa ferri voluit, ac supra humidam naturam constitui, atque ipsam hoc modo fundavit. Alio- que ratiocinandi ritu, terram non sua sponte sub- stitisse docet, neque sorte quadam temeraria ac irrationabili, tali undique forma instructam. Quare subjicit, et super flumina præparavit eum. Si nam- (1) Idipsum monet Theodoretus. In Hebraico exemplari nihil de Sabbato. (2) Alius, μεγαλουργία.

Πάλιν δ’ ἐνταῦθα τηρήσεις, ὡς τὸ, Σωτήρ μου, ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ, τὸ ὄνομα τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ αὐτοῖς χαρακτῆρσιν Ἑβραϊκοῖς περιέχει, ἐν οἷς ἄν τις τὸν Ἰησοῦν γράψειεν. Ὁ δὲ ταῦτα λέγων διδάσκει ὁποίου πειραθεὶς τοῦ ἑαυτοῦ σωτῆρος, τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς κατεγέλασε· διό φησιν· Ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ’ ἐμὲ κακοῦντας, τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου, οἱ θλίβοντες καὶ οἱ ἐχθροί μου, αὐτοὶ ἠσθένησαν καὶ ἔπεσαν. Οἱ μὲν ἐπίεσάν μοι θηρίων ἀτιθάσσων δίκην, μονονουχὶ καταπιεῖν με βουλόμενοι καὶ αὐτάς μου καταμασήσασθαι τὰς σάρκας. Διὸ λέλεκται παρὰ τῷ Συμμάχῳ· Ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ’ ἐμὲ κακούργους εἰς τὸ καταφαγεῖν τὰς σάρκας μου. Ἀλλ’ οἱ ταῦτα κατ’ ἐμοῦ διανοηθέντες, καὶ ἤδη πλησίον γενόμενοι τῶν ἐμῶν σαρκῶν, οὐκ οἶδ’ ὅπως ἅπερ πρᾶξαι κατ’ ἐμοῦ διανενόηντο, ταῦτα πεπόνθασιν· Αὐτοὶ γὰρ, φησὶν, ἠσθένησαν, καὶ ἔπεσαν, οὐδὲν ἐμοῦ κατ’ αὐτῶν ἐνηργηκότος·

Ἡτοίμασας ἐνώπιόν μου τράπεζαν ἐξεναντίας τῶν θλιβόντων με. Ελίπανας ἐν ἐλαίῳ τὴν κε- φαλήν μου, καὶ τὸ ποτήριόν σου μεθύσκον ὡς κράτιστον ! Ισασι γὰρ καὶ τὸ πνευματικὸν ἔλαιον, τὴν κεφαλὴν ἐπιάνθησαν, καὶ τὴν κρατύνουσαν, ἀλλ᾽ οὐ διαλύουσαν μέθην· καὶ τὴν μυστικὴν τροφὴν, ἣν προτίθησιν ἡμῖν ὁ πρὸς τὸ ποιμαίνειν καὶ νυμφίος γενόμενος. Τούτοις δέ, φησίν, ἐντρυφῶμεν τοῖς ἀγαθοῖς, τῶν δυσμενῶν ἀνιωμένων καὶ τρυχομένων· ὅτι οἱ πά λαι, φησί, δουλεύοντες τοσαύτης μεταβολής τετυχήκα- σιν, ἐλίπανας ἐν ἐλαίῳ τὴν κεφαλήν μου. Β Καὶ τὸ ἔλεός σου καταδιώξεται με πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου, καὶ τὸ κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου εἰς μακρότητα ἡμερῶν. Πεποιθὼς τῷ σῷ ἐλέει, καὶ τῇ σῇ χάριτι, οἶδ' ὅτι οὐκ ἐκπεσοῦμαι τῆς παρὰ σοὶ ἐλπίδος παιδαγωγούμενος πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου ὑπὸ τοῦ σοῦ ἐλέους. Τοῦτο γοῦν τὸ σὸν ἔλεος καὶ αὐτή σου ἡ χάρις κατηξίωσε με οικητήριον κτήσασθαι τὸν σὸν οἶκον καὶ τὴν σὴν Ἐκκλησίαν· ἔνθα τὰς διατριβάς ποιούμενος ὡς ἐν οἴκῳ Θεοῦ, ἱερῷ καὶ ἁγίῳ ναῷ, μακρότητας τῶν παρὰ σοὶ ἡμερῶν καὶ ζωῆς αἰωνίου τεύξομαι. Τὸ γὰρ κατ οικεῖν μὲ ἐν τῷ σῷ οἴκῳ, καὶ μηδέποτε αὐτοῦ ἐξ- ίστασθαι μηδὲ ἀπονεύειν, ἀεὶ δὲ εἴσω περιβόλων ἱερῶν τὰς διατριβὰς ποιεῖσθαι, ταῦτά μοι αἴτια γενήσεσθαι πιστεύω μακρότητας ἡμερῶν τῶν ἐκ τοῦ σοῦ φωτὸς ὑφισταμένων. Ἀντὶ δὲ τοῦ, εἰς μακρότητα ἡμερῶν, εἰς μῆκος χρόνου ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσε, τῆς κατὰ τὸν Θεὸν ζωῆς τὸ ἄπειρον καὶ ἀθάνατον σημή νας. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΚΓ'. Ἐν ἐνίοις ἀντιγράφοις εὗρον· « Τῆς μιᾶς τῶν Σαββάτων (1)., Τοῦ Κυρίου ἡ γῆ καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς, ἡ οἰκουμένη καὶ πάντες οἱ κατοικοῦντες ἐν αὐτῇ. Αὐτὸς ἐπὶ θαλασσῶν ἐθεμελίωσεν αὐτὴν, καὶ ἐπὶ ποταμῶν ἡτοίμασεν αὐτήν. Εἰ μὴ γὰρ Λόγος αὐτῆς. φησὶν, ἐπεστάτει θεῖος, καὶ εἰ μὴ σοφία Θεοῦ του τον αὐτὴν τεθεμελιώκει τὸν τρόπον, πάλαι ἂν φυ- σικῷ βάρει κάτω που φερομένη κατὰ βυθῶν κεχω ρήκει. ᾿Αλλ' ἦν ἄρα κρείττων αὐτῆς ἡ θαυματουργός καὶ παραδοξοποιὸς τοῦ τῶν ὅλων Κυρίου δύναμις, ή τὸν τοσοῦτον ὄγκον καὶ τὸ τοσοῦτον τῆς γῆς πλή- ρωμα, ὅλην τε τὴν οἰκουμένην καὶ τοὺς κατοικοῦντας αὐτὴν ἄνω φέρεσθαι μετέωρον ὑπὲρ τὰ νῶτα τῶν ὑδάτων βεβούληται. Διό, αὐτὸς ἐπὶ θαλασσῶν ἐθεμελίωσεν αὐτὴν, εἴρηται. Οὐ γὰρ αὐτὴ ἑαυτὴν ἡ βαρεῖα καὶ ἄψυχος γῆ ἐπὶ τῶν βυθῶν ἐστήριξεν, ἀλλ' ὁ πάντων δημιουργὸς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ὃς τὸ στερέμνιον καὶ βαρὺ τῆς γῆς στοιχεῖον θεϊκή δη μιουργία (2) ὑπὲρ νώτων ὀχεῖσθαι θαλάσσης καὶ ὑπεράνω τῆς ὑγρᾶς φύσεως εστάναι βουληθείς, καὶ τοῦτον αὐτὴν θεμελιώσας τὸν τρόπον. Καὶ καθ᾽ ἔτε- ρον δὲ λογισμὸν παρίστησι τὸ μὴ αὐτόματον ὑποστή ναι τὴν γῆν, μηδὲ ὡς ἔτυχεν, εἰκὴ καὶ ἀλόγως, τὸ - EXEGETICA. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. VERS. 5. Parasti in conspectu meo mensam, ad- A versus eos qui tribulant me. Impinguasti in oleo caput meum, et calix tuus inebrians quam pracla- rus est! Norunt enim oleum spirituale, quo caput suum impinguatur, atque ebrietatem illam quæ roborat non resolvit, necnon spiritalem illum ci- bum quem apponit nobis ille qui ad pastoris niu- nus sponsi conditionem adjicit. Ilis, inquit, frua- mur bonis, et gaudeamus, dum interim inimici nostri dolent ac macerantur, quia ii qui olim servi erant, mutationem tantam experti sunt, impingua- sti in oleo caput meum. VERS. 6. Et misericordia tua subsequetur me emnibus diebus vitæ meæ, et ut inhabitem in domo Domini, in longitudinem dierum. Misericordiæ, et gratiæ confisus tuæ, novi sane me, institutum a misericordia tua omnibus diebus vitæ meæ, spe illa in te posita nunquam lapsurum. Hæc itaque misericordia, hæc gratia tua mihi id boni contu- lere, ut domum et Ecclesiam tuam in domicilium possiderem; ubi commoratus, utpote in sacris Dei ædibus et in sancto templo, longitudinem dierum apud te et vitam æternam consequar. Nam quod domum tuam incolam, nunquam inde egrediens, neque declinans aliorsum, hoc mihi in causa fore arbitror ut longitudinem dierum, ipso lumine tuo lucente, nanciscar. Pro illo autem, in longitudinem dierum, Symmachus, in diuturnitatem temporis, interpretatus est, vitæ illius secundum Deum in- terminabile spatium atque inimortalitatem de- notans. PSALMUS DAVID XXIII. In quibusdam exemplaribus inveni: Una Sabba- torum. » C VERS. 1, 2. Donini est terra et plenitudo ejus, orbis terrarum et universi qui habitant in eo. Ipse super ma- ria ſundavit eum, et super flumina præparavit eum. Nisi enim, inquit, divinum Verbum ipsi præfuis- set, ac nisi Sapientia Dei ipsum hoc fundasset modo, jam olim, vel naturali deprimente pondere, in profundum demersus fuisset. Verum multo præstantior illo erat virtus illa Domini miraculo- rum ac prodigiorum effectrix, quæ tantam molem tantamque terræ plenitudinem, ac orbem cum ba- bilatoribus ejus, sublimem agi, et aquarum dorso D imponi decreverat. Quapropter ipse, inquit, super maria fundavit eum. Neque enim ipsa terra gravis et inanimata, sese supra abyssos consolidavit; sed omnium opifex Dei Filius, qui solidum graveque terræ elementum, divina creatione, supra maris dorsa ferri voluit, ac supra humidam naturam constitui, atque ipsam hoc modo fundavit. Alio- que ratiocinandi ritu, terram non sua sponte sub- stitisse docet, neque sorte quadam temeraria ac irrationabili, tali undique forma instructam. Quare subjicit, et super flumina præparavit eum. Si nam- (1) Idipsum monet Theodoretus. In Hebraico exemplari nihil de Sabbato. (2) Alius, μεγαλουργία.

PG 23:239ἀλλὰ δηλαδὴ τοῦ ἐμοῦ φωτὸς καὶ τοῦ ἐμοῦ σωτῆρος ἀποῤῥήτῳ καὶ θεϊκῇ δυνάμει κατ’ αὐτῶν στρατευσαμένου καὶ καταβαλόντος αὐτοὺς, ἵν’ ἐγώ τε ῥυσθείην τῆς αὐτῶν ἐπιβουλῆς, καὶ μηδὲν βλαβείην, αὐτοί τε ὠφεληθεῖεν, τῆς ἑαυτῶν κακίας ἐξασθενήσαντες, κερδάναντες τῷ μὴ τὴν ἑαυτῶν αὐξῆσαι μοχθηρίαν διὰ τῆς κατ’ ἐμοῦ βλάβης. Ἔν τισιν ἐπιγέγραπται, Ψαλμὸς τοῦ Δαυὶ̈δ πρὸ τοῦ χρισθῆναι. Μίαν ᾐτησάμην παρὰ Κυρίου, ταύτην ἐκζητήσω· τοῦ κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου, τοῦ θεωρεῖν με τὴν τερπνότητα Κυρίου, καὶ ἐπισκέπτεσθαι τὸν ναὸν αὐτοῦ. Κάλλος Κυρίου καὶ εὐπρέπεια καὶ τερπνότης ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ θεωρεῖται, δηλαδὴ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ αὐτοῦ, διὰ τῶν θεοπνεύστων καὶ ἱερῶν μαθημάτων, ἐν οἷς τὸ ἀληθινὸν τοῦ λόγου κάλλος, καὶ ἡ ἀληθὴς εὐπρέπεια, ᾗ καὶ αὐτὸς ἐπιτέρπεται ὁ Θεὸς καὶ ἐμπολιτεύεται. Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοις εὐπρέπειαν λέγων καὶ τὸν σώφρονα καὶ σεμνὸν βίον καὶ πᾶσαν τὴν ἐνάρετον πολιτείαν τῶν ἐν θεοσεβείᾳ διαπρεπόντων. Ὅτι ἔκρυψέ με ἐν σκηνῇ· ἐν ἡμέρᾳ κακῶν ἐσκέπασέ με ἐν ἀποκρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ. Ἐν πέτρᾳ ὕψωσέ με.

τοιοῦτον αὐτῇ περιβεβλήσθαι σχῆμα· διὸ ἐπιλέγει· Δ Καὶ ἐπὶ ποταμῶν ἡτοίμασεν αὐτήν. Εἰ μὲν γὰρ όλη δι' όλου λεία καὶ ὁμαλὴ κατὰ τὴν σφαίραν τῶν Ελλήνων ὑπῆρχεν, οὐκ ἄν ποτε τῆς τῶν ποταμῶν συστάσεως δεκτικὴ ἐγεγόνει· οὐδ᾽ ἂν εἰς γεωργίαν ἐπιτηδείᾳ, ἐκρεόντων ἀπανταχόθεν τῶν εἰς αὐτὴν φερομένων όμβρων ὡς αὖ πάλιν ἐκ τοῦ ἐναντίου, εἰ πλὰξ ἦν μία ήπλωμένη καὶ ἀνειμένη εἰς πεδιάδας χώρας, οὐδ' οὕτως συνέστησαν ἐν αὐτῇ ποταμοί· οἱ τ' ἐξ ἀεννάων πηγών φερόμενοι, οἵ τε ἐκ τῶν χειμε ρινῶν ὄμβρων συνιστάμενοι· πάλαι δ' ἂν ἐπικλύσαν τες πᾶσαν, οὔτε σπέρμασιν, ούτε φυτοίς, οὔτε γεωρ γίαις ἐπιτηδείαν αὐτὴν παρεῖχον· ἀλλ᾽ οὐδὲ αὐτοῖς τοῖς οἰκήτορσιν γεγόνει ἂν χρήσιμος, πάντων ἐπι- κλυζομένων καὶ κατασυρομένων ὑπὸ τῆς τῶν ὑδά των πλημμύρας. Ταῦτα μὲν οὖν ἦν, εἰ μὴ λόγος τις δημιουργικὸς καὶ Θεοῦ σοφία τεχνικῶς αὐτῇ τοιόνδε σχῆμα περιβεβλήκει· νυνὶ δὲ οὕτως κατεσκευάσθη, ὡς εἰς ὄρη καὶ νάπας, βουνούς τε καὶ φάραγγας ἐσχηματίσθαι· ὡς καὶ ποταμοὺς τὰς ἑαυτῶν διεξόδους ἀκωλύτως ποιεῖσθαι· ὄρη τε καὶ ἄλση καὶ φυτὰ ζώοις ἀπονέμεσθαι· χώρας τε καὶ πεδιάδας εἰς οἰκήσεις καὶ γεωργίας ἀνθρώποις ἀφωρίσθαι. Τίς τοίνυν οὐκ ἂν ὁμολογήσειεν ἀληθῶς σοφῆς εἶναι προμηθείας ταῦτα ; *, προλαβοῦσα τὸ μέλλον πρὸ τοῦ πληρώματος τῆς γῆς, καὶ πρὸ τοῦ συστῆναι τὰ ἐν αὐτῇ, τοιάνδε αὐ- τὴν ἐσχημάτισε, καταλλήλω διαπλάττουσα τύπῳ, ὡς ἂν τοῖς πᾶσι γένοιτο ἐπιτηδεία. Μυστικώτερον δὲ τοῦ Κυρίου γέγονεν ἡ γῆ. Τίς αναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου; ἢ τίς στήσεται ἐν τόπῳ ἁγίῳ αὐτοῦ; τὸ τελικὸν ἀγαθὸν καὶ τὸν Θεὸν Λόγον λεκτέον, ἐφ᾿ ὃ ἀναβαίνει ὁ διὰ προκοπῆς ἐπὶ τὴν ἀκρώρειαν αὐτοῦ φθάσαι γλιχόμενος. Σπάνιος δὲ ὁ τοιοῦτος· διὸ εἴρηται· Τις ἀναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου ; ἢ τίς στήσε- ται ἐν τόπῳ ἁγίῳ αὐτοῦ; Αθώος χερσὶ καὶ καθαρὸς τῇ καρδίᾳ, ὃς οὐκ ἔλαβεν ἐπὶ ματαίῳ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, καὶ οὐκ ὤμοσεν ἐπὶ δόλῳ τῷ πλησίον αὐτοῦ. Οὗτος λή- ψεται εὐλογίαν παρὰ Κυρίου, καὶ ἐλεημοσύνην παρὰ Θεοῦ σωτῆρος αὐτοῦ. Αὕτη ἡ γενεά ζη- τούντων αὐτὸν, ζητούντων τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Διάψαλμα. "Αρατε πύλας, οἱ ἄρ χοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης; Κύριος κραταιὸς καὶ δυνατὸς, Κύριος δυνατὸς ἐν πολέμῳ. Ἴσως δὲ διὰ τῆς πεύσεως καὶ ἀποκρίσεως διδάσκουσι πάν- της ἀνθρώπους τὴν δεσποτείαν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· εἴ γε τίς δ' οἴῃ ταύτας μὴ ἀγνοεῖν. Τινὲς δὲ τὴν δευτέραν πεῦσιν καὶ ἀπόκρισιν, οὗ ταῖς ἔτι ἀνωτέρω δυνάμεσιν εἰρῆσθαι φασίν, ἀλλὰ ταῖς αὐταῖς. Τό τε διάψαλμα πρὸ τοῦ· Άρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, κείμενον, τῆς μελωδίας ἔοικε με ταβολὴν πεποιῆσθαι· ἐπεὶ καὶ τῆς διανοίας αὐτῆς. Ἐν δὲ τῷ λέγειν εἰσελεύσεσθαι αὐτὸν, λεληθότως καὶ ἔξοδον αὐτοῦ ηνίξατο. Εἶτ᾽ ἐπεὶ μὴ μόνος ήμελλεν εἰσιέναι εἰς τὴν αὐτοῦ βασιλείαν, πάσας ἀναπετα- σθῆναι τὰς πύλας ὁ λόγος παρακελεύεται διὰ τοὺς COMMENTARIA IN PSALMOS. que tota et in omnibus sui partibus, lævi æquabi- B C lique superficie, secundum illam Græcorum sphæ- ram, fuisset, nunquam fluminum congregationem admisisset; neque agriculturæ apla foret, diffluen- tibus undequaque pluviis: ut e converso iterum, si plana esset, unaque superficies, extensa in pla- nities et agros; nequaquam flumina ex perenni- bus fontibus manantia illic exsisterent; neque fluvii qui ex hibernis imbribus coalescunt; sed jam- diu totam terram inundassent, ita ut neque sationi, neque plantis et arboribus, neque agriculturæ ido- neam præberent. Neque ipsa incolis suis apta utilisque fuisset, cum aquarum colluvie omnia inundarentur ac diffluerent. Hæc sane accidissent, nisi verbum quodpiam opifex rerum, ac Dei sa- pientia, artificio magno talem ipsi undique formam indidisset. Jam vero sic composita est, ut in mon- tes et clivos, colles et valles distribuatur, utque fumina, nullo obice, suos sibi exitus parent ; mon- tes, silva et arbores animalibus deputentur ; agri et planities hominibus ad domicilium et agricultu- ram destinata sint. Quis ergo non confiteatur hæc a sapienti quadam providentia proficisci ? Quæ futura prospiciens antequam plenitudo terræ et quæ in ea sunt consisterent, tali eam fomma exor- navit, congruentibus mutuisque illam modis effor- mans, ut omnibus commoda evaderet. Mystico autem more hæc terra Domini fuerit [ea nimirum quæ mox indicatur]. VERS. 3. Quis ascendet in montem Domini? aut quis stabit in loco sancto ejus? Id de perfecto bono ac de Deo Verbo explicandum, ad quod ascendit quisquis progressus cacumen ejus attingere expe- tit. Sed rari hujusmodi sunt; quare dicitur: Quis ascendet in montem Domini? aut quis stabit in loco sancto ejus? VERS. 4-8. Innocent manibus et mundo cor- de, qui non accepit in vano animam suam, nec jura- vit in dolo proximo suo. Hic accipiet benedictio- nem a Domino, et misericordiam a Deo salutari suo. Hac est generalio quarentium eum, quaren- tium faciem Dei Jacob. Diapsalma. Autollite por- tas, principes, vestras ; et elevamini, portæ æter- nales, et introibit Rex gloriæ. Quis est iste D Rex gloriæ ? Dominus fortis et potens, Domi- nus polens in prælio. Fortasse ii per interroga- tionem et responsionem omnes homines de do- minatu Domini nostri Jesu Christi instituunt: si putetur tamen eas ipsas [coelestes potestates] id non ignorare. Sunt qui arbitrentur secundam interrogationem et responsionem non sublimiori- bus potestatibus factam, sed iisdem atque priorem. Diapsalma vero ante illud, Autollite portas, princi- pes, vestras, positum, videtur melodiæ solum im- mutationem inducere, quia eadem in sequentibus sententia. Cum autem introiturum ipsum ait, ex- itum etiam ejus latenter adumbravit. Deinde vero quia non ipse solus intraturus in regnum suum erat, portas omnes pandi et aperiri jubetur, eorum

Ταῦτά μοι πάντα παρέσχεν ὁ Σωτήρ μου ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ’ ἐμὲ κακοῦντας, τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου. Οἱ μὲν γὰρ ἠσθένουν καὶ ἔπιπτον· ἐγὼ δὲ ὑπὸ τῆς αὐτοῦ δεξιᾶς ἐκρυπτόμην ἐν σκηνῇ κατοικῶν, διὰ τὸ ἐν ἐρημίαις τὰς διατριβὰς ποιεῖσθαι, καὶ μὴ ἔχειν τότε τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ, μηδὲ τὸν ναὸν αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἐσκέπασέ με ἐν τῇ τῶν κακῶν ἡμέρᾳ, τουτέστιν ἐν καιρῷ τῶν διωγμῶν καὶ τῶν πειρατηρίων· οὐκ ἀλλαχοῦ που, ἀλλ’ ἐν τῷ ἀποκρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ. Νοήσεις δὲ τὸ λελεγμένον ἀπὸ τῶν παρὰ Μωϋσεῖ περὶ τῆς σκηνῆς ἀναγεγραμμένων, καὶ περὶ τῶν ἐσωτάτω τῆς σκηνῆς τῶν τοῖς πᾶσιν ἀβάτων, ἅπερ ἐκάλουν Ἅγια ἁγίων. Ταῦτα γὰρ ἦν τὰ ἀπόκρυφα τῆς σκηνῆς. Οὕτω τοίνυν καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῶν πειρατηρίων αὐτὸς ἐμὸς Κύριος καὶ Σωτὴρ ἐσκέπασε καὶ ἀπέκρυψέ με ἐν τῷ ἐσωτάτῳ τῆς αὑτοῦ σκηνῆς· οὐ πάντως ἐν τόπῳ τοίῳ δὴ καταστήσας, ἀλλ’ ἐν ψυχῆς καταστάσει ἡγιασμένῃ καὶ τῆς τῶν πολλῶν κοινότητος ἀποκεχωρισμένῃ. Καὶ ταῦτα, φησὶ, περὶ ἐμὲ ἐγίνετο, μέχρι καιροῦ τῆς τῶν κακῶν ἡμέρας, κατὰ τὸ λελεγμένον ἐν ἑτέροις·

τοιοῦτον αὐτῇ περιβεβλήσθαι σχῆμα· διὸ ἐπιλέγει· Δ Καὶ ἐπὶ ποταμῶν ἡτοίμασεν αὐτήν. Εἰ μὲν γὰρ όλη δι' όλου λεία καὶ ὁμαλὴ κατὰ τὴν σφαίραν τῶν Ελλήνων ὑπῆρχεν, οὐκ ἄν ποτε τῆς τῶν ποταμῶν συστάσεως δεκτικὴ ἐγεγόνει· οὐδ᾽ ἂν εἰς γεωργίαν ἐπιτηδείᾳ, ἐκρεόντων ἀπανταχόθεν τῶν εἰς αὐτὴν φερομένων όμβρων ὡς αὖ πάλιν ἐκ τοῦ ἐναντίου, εἰ πλὰξ ἦν μία ήπλωμένη καὶ ἀνειμένη εἰς πεδιάδας χώρας, οὐδ' οὕτως συνέστησαν ἐν αὐτῇ ποταμοί· οἱ τ' ἐξ ἀεννάων πηγών φερόμενοι, οἵ τε ἐκ τῶν χειμε ρινῶν ὄμβρων συνιστάμενοι· πάλαι δ' ἂν ἐπικλύσαν τες πᾶσαν, οὔτε σπέρμασιν, ούτε φυτοίς, οὔτε γεωρ γίαις ἐπιτηδείαν αὐτὴν παρεῖχον· ἀλλ᾽ οὐδὲ αὐτοῖς τοῖς οἰκήτορσιν γεγόνει ἂν χρήσιμος, πάντων ἐπι- κλυζομένων καὶ κατασυρομένων ὑπὸ τῆς τῶν ὑδά των πλημμύρας. Ταῦτα μὲν οὖν ἦν, εἰ μὴ λόγος τις δημιουργικὸς καὶ Θεοῦ σοφία τεχνικῶς αὐτῇ τοιόνδε σχῆμα περιβεβλήκει· νυνὶ δὲ οὕτως κατεσκευάσθη, ὡς εἰς ὄρη καὶ νάπας, βουνούς τε καὶ φάραγγας ἐσχηματίσθαι· ὡς καὶ ποταμοὺς τὰς ἑαυτῶν διεξόδους ἀκωλύτως ποιεῖσθαι· ὄρη τε καὶ ἄλση καὶ φυτὰ ζώοις ἀπονέμεσθαι· χώρας τε καὶ πεδιάδας εἰς οἰκήσεις καὶ γεωργίας ἀνθρώποις ἀφωρίσθαι. Τίς τοίνυν οὐκ ἂν ὁμολογήσειεν ἀληθῶς σοφῆς εἶναι προμηθείας ταῦτα ; *, προλαβοῦσα τὸ μέλλον πρὸ τοῦ πληρώματος τῆς γῆς, καὶ πρὸ τοῦ συστῆναι τὰ ἐν αὐτῇ, τοιάνδε αὐ- τὴν ἐσχημάτισε, καταλλήλω διαπλάττουσα τύπῳ, ὡς ἂν τοῖς πᾶσι γένοιτο ἐπιτηδεία. Μυστικώτερον δὲ τοῦ Κυρίου γέγονεν ἡ γῆ. Τίς αναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου; ἢ τίς στήσεται ἐν τόπῳ ἁγίῳ αὐτοῦ; τὸ τελικὸν ἀγαθὸν καὶ τὸν Θεὸν Λόγον λεκτέον, ἐφ᾿ ὃ ἀναβαίνει ὁ διὰ προκοπῆς ἐπὶ τὴν ἀκρώρειαν αὐτοῦ φθάσαι γλιχόμενος. Σπάνιος δὲ ὁ τοιοῦτος· διὸ εἴρηται· Τις ἀναβήσεται εἰς τὸ ὄρος τοῦ Κυρίου ; ἢ τίς στήσε- ται ἐν τόπῳ ἁγίῳ αὐτοῦ; Αθώος χερσὶ καὶ καθαρὸς τῇ καρδίᾳ, ὃς οὐκ ἔλαβεν ἐπὶ ματαίῳ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, καὶ οὐκ ὤμοσεν ἐπὶ δόλῳ τῷ πλησίον αὐτοῦ. Οὗτος λή- ψεται εὐλογίαν παρὰ Κυρίου, καὶ ἐλεημοσύνην παρὰ Θεοῦ σωτῆρος αὐτοῦ. Αὕτη ἡ γενεά ζη- τούντων αὐτὸν, ζητούντων τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Διάψαλμα. "Αρατε πύλας, οἱ ἄρ χοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης; Κύριος κραταιὸς καὶ δυνατὸς, Κύριος δυνατὸς ἐν πολέμῳ. Ἴσως δὲ διὰ τῆς πεύσεως καὶ ἀποκρίσεως διδάσκουσι πάν- της ἀνθρώπους τὴν δεσποτείαν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· εἴ γε τίς δ' οἴῃ ταύτας μὴ ἀγνοεῖν. Τινὲς δὲ τὴν δευτέραν πεῦσιν καὶ ἀπόκρισιν, οὗ ταῖς ἔτι ἀνωτέρω δυνάμεσιν εἰρῆσθαι φασίν, ἀλλὰ ταῖς αὐταῖς. Τό τε διάψαλμα πρὸ τοῦ· Άρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, κείμενον, τῆς μελωδίας ἔοικε με ταβολὴν πεποιῆσθαι· ἐπεὶ καὶ τῆς διανοίας αὐτῆς. Ἐν δὲ τῷ λέγειν εἰσελεύσεσθαι αὐτὸν, λεληθότως καὶ ἔξοδον αὐτοῦ ηνίξατο. Εἶτ᾽ ἐπεὶ μὴ μόνος ήμελλεν εἰσιέναι εἰς τὴν αὐτοῦ βασιλείαν, πάσας ἀναπετα- σθῆναι τὰς πύλας ὁ λόγος παρακελεύεται διὰ τοὺς COMMENTARIA IN PSALMOS. que tota et in omnibus sui partibus, lævi æquabi- B C lique superficie, secundum illam Græcorum sphæ- ram, fuisset, nunquam fluminum congregationem admisisset; neque agriculturæ apla foret, diffluen- tibus undequaque pluviis: ut e converso iterum, si plana esset, unaque superficies, extensa in pla- nities et agros; nequaquam flumina ex perenni- bus fontibus manantia illic exsisterent; neque fluvii qui ex hibernis imbribus coalescunt; sed jam- diu totam terram inundassent, ita ut neque sationi, neque plantis et arboribus, neque agriculturæ ido- neam præberent. Neque ipsa incolis suis apta utilisque fuisset, cum aquarum colluvie omnia inundarentur ac diffluerent. Hæc sane accidissent, nisi verbum quodpiam opifex rerum, ac Dei sa- pientia, artificio magno talem ipsi undique formam indidisset. Jam vero sic composita est, ut in mon- tes et clivos, colles et valles distribuatur, utque fumina, nullo obice, suos sibi exitus parent ; mon- tes, silva et arbores animalibus deputentur ; agri et planities hominibus ad domicilium et agricultu- ram destinata sint. Quis ergo non confiteatur hæc a sapienti quadam providentia proficisci ? Quæ futura prospiciens antequam plenitudo terræ et quæ in ea sunt consisterent, tali eam fomma exor- navit, congruentibus mutuisque illam modis effor- mans, ut omnibus commoda evaderet. Mystico autem more hæc terra Domini fuerit [ea nimirum quæ mox indicatur]. VERS. 3. Quis ascendet in montem Domini? aut quis stabit in loco sancto ejus? Id de perfecto bono ac de Deo Verbo explicandum, ad quod ascendit quisquis progressus cacumen ejus attingere expe- tit. Sed rari hujusmodi sunt; quare dicitur: Quis ascendet in montem Domini? aut quis stabit in loco sancto ejus? VERS. 4-8. Innocent manibus et mundo cor- de, qui non accepit in vano animam suam, nec jura- vit in dolo proximo suo. Hic accipiet benedictio- nem a Domino, et misericordiam a Deo salutari suo. Hac est generalio quarentium eum, quaren- tium faciem Dei Jacob. Diapsalma. Autollite por- tas, principes, vestras ; et elevamini, portæ æter- nales, et introibit Rex gloriæ. Quis est iste D Rex gloriæ ? Dominus fortis et potens, Domi- nus polens in prælio. Fortasse ii per interroga- tionem et responsionem omnes homines de do- minatu Domini nostri Jesu Christi instituunt: si putetur tamen eas ipsas [coelestes potestates] id non ignorare. Sunt qui arbitrentur secundam interrogationem et responsionem non sublimiori- bus potestatibus factam, sed iisdem atque priorem. Diapsalma vero ante illud, Autollite portas, princi- pes, vestras, positum, videtur melodiæ solum im- mutationem inducere, quia eadem in sequentibus sententia. Cum autem introiturum ipsum ait, ex- itum etiam ejus latenter adumbravit. Deinde vero quia non ipse solus intraturus in regnum suum erat, portas omnes pandi et aperiri jubetur, eorum

PG 23:241Βάδιζε, ὁ λαός μου, εἴσελθε εἰς τὰ ταμεῖά σου, ἀπόκλεισον τὴν θύραν σου, ἀποκρύβηθι μικρὸν ὅσον, ἕως ἂν παρέλθῃ ἡ ὀργὴ Κυρίου. Ἀλλ’ οὐκ εἰς τὸ παντελὲς κρύπτεσθαί με βουληθεὶς, οὐδ’ ἐν τῷ ἀποκρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ λανθάνειν, καὶ μόνον ὠφελεῖσθαι, χρήσιμον δὲ καὶ ἕτερον καταστῆναι κρίνας, ἐπὶ τέλει τῆς τῶν κακῶν ἡμέρας ἐν πέτρᾳ ὕψωσέ με. Ἡ πέτρα δὲ ἦν, φησὶν ὁ Ἀπόστολος, ὁ Χριστός. Ἐν γὰρ τῷ αὑτοῦ λόγῳ, καὶ τῇ αὑτοῦ σοφίᾳ, καὶ τῇ δυνάμει τῇ σωτηρίῳ ὕψωσέ με ὁ πάλαι ἀποκρύψας ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ, καὶ σκεπάσας ἐν ἀποκρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ ἐν ἡμέρᾳ κακῶν. Παραγαγὼν γὰρ τὰ κακὰ καὶ τὸν καιρὸν τῶν ἐχθρῶν καὶ τῶν θλιβόντων με πολεμίων, εἰς εὔδιον καὶ εἰρηναῖον λιμένα κατέστησεν, ἀγαγών τε εἰς τὸ ἐμφανὲς τὸν πάλαι κρυπταζόμενον, μετέωρον ἐπῆρε καὶ ὑψηλὸν ἔστησεν, ὡς πᾶσιν ὁρᾶσθαι καὶ παρὰ τοῖς πᾶσι δοξάζεσθαι, ἡδρασμένον καὶ τεθεμελιωμένον ἐν τῇ ἀῤῥαγεῖ καὶ ἀσφαλεστάτῃ αὐτοῦ πέτρᾳ. Καὶ νῦν ὕψωσε κεφαλήν μου ἐπ’ ἐχθρούς μου. Νοήσεις ἐπιστήσας ὅπως εἴρηται παρὰ τῷ Ἀποστόλῳ τό· Ἕως οὗ τὸ σήμερον καλεῖται. Οὕτω γὰρ ἐρεῖς καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸ διαρκὲς τοῦ χρόνου σημαίνεσθαι.

Α μέλλοντας κληρονομεῖν τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν σὺν τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. Πολλὰς γὰρ ἀνέωξε καὶ διαφό ρους πύλας τῆς εἰς τοὺς οὐρανοὺς εἰσόδου· ἐπεὶ καὶ πολλαὶ μοναὶ παρὰ τῷ Πατρί. Ορα δὲ εἰ μὴ ἐν τού τοις λυθείη ἂν τὸ ζητούμενον ἐν τῷ φάσκοντι ψαλμῷ· Ἀνέβη ὁ Θεὸς ἐν ἀλαλαγμῷ, Κύριος ἐν φωνῇ σάλπιγγος. Ένταῦθα γὰρ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ τὸν ἀλαλαγμὸν καὶ τὴν φωνὴν τῆς σάλπιγγος ἀποδί δωσιν. Ἐν γὰρ τῇ εἰς οὐρανοὺς ἀναβάσει τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, τοὺς διακονησαμένους αὐτῷ ἀγγέλους τὴν εἰς ἀνθρώπους οἰκονομίαν προτρέχειν αὐτῷ εἰκὸς, καὶ τὰς οὐρανίους πύλας αὐτῷ παρασκευάζειν, φω νάς τε ἀφιέναι καὶ βοὰς ἀγγελικὰς, τὰς ἐν τῷ ψαλμῷ φερομένας· ἃς δὴ ἀλαλαγμὸν καὶ φωνὴν σάλπιγγος ὠνόμασε φήσας· Ἀνέβη ὁ Θεὸς ἐν ἀλαλαγμῷ, Κύ Β ριος ἐν φωνῇ σάλπιγγος, ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΚΑ'. Ἐπεὶ μήτε ψαλμὸς ἐπιγέγραπται, μήτε ᾠδή, μήτε τι τῶν παραπλησίων, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ εἰς τὸ τέλος ἀνα- πέμπεται τὰ προκείμενα· λόγοι δέ εἰσιν ἐν ἁγίῳ Πνεύ ματι τῷ Δαυΐδ συγγεγραμμένοι· διὸ παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς τοῦ Δαυΐδ προγέγραπται· εἰκότως φή σομεν διδασκαλίαν περιέχειν τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἐξου μολογήσεως, ᾗ πρῶτος μὲν αὐτὸς ὁ Δαυΐδ ἐχρήσατο, ἔπειτα δὲ καὶ ἡμῖν παραδέδωκε, παιδεύων ὅπως χρὴ νοσήσαντα τὴν ἑαυτῶν θεραπεύειν ψυχὴν δι' ἐξο μολογήσεως. Πρὸς σέ, Κύριε, ἦρα τὴν ψυχήν μου· ὁ Θεός μου, ἐπὶ σοὶ πέποιθα, μὴ κατασχυνθείην· μηδὲ καταγελασάτωσάν με οἱ ἐχθροί μου· καὶ γὰρ πάν- τες οἱ ὑπομένοντές σε οὐ μὴ καταισχυνθώσι. Ταῦτά φησιν, ὡσανεὶ ἐπάρας εἰς ὕψος μεταθείς τε καὶ μετεωρίσας τῶν τῇδε πραγμάτων τὴν ἑαυτοῦ ψυ- χήν· ἄνω τε πλησίον αὐτὴν τοῦ Θεοῦ τῇ διαθέσει και ταστήσας δι' ἀποστροφῆς μὲν τῶν θνητῶν καὶ ἀν θρωπίνων, ἐπιστροφῆς δὲ γνησίας τῆς πρὸς αὐτόν. Επειτά φησι· Τοῦτο πεποίηκα, οὐκ ἐμαυτῷ θαῤῥῶν, ἀλλ' ἐπὶ σοὶ τῷ Θεῷ μου πεποιθὼς, πολλῇ παρρησίᾳ χρώμενος. Ὁ πάντων μὲν τῶν αἰσθητῶν καὶ ὁρω· μένων καταφρονήσας, ἐπὶ δὲ τὸν ἀσώματον καὶ ἀόρα τον Θεὸν τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἐπάρας, ὡς ἂν ἴδιον ἑαυ τοῦ κτῆμα γενόμενον τὸν Θεὸν ἐπικαλεῖσθαι θαῤῥεῖ· διὰ λέγει· 'Ο Θεός μου, ἐπὶ σοὶ πέποιθα. Καὶ τὰ παρ' ἐμοῦ μὲν, φησί, ταῦτα. Λοιπὸν δὲ εὐχῆς μοι δεῖ, καὶ τῆς παρὰ σοῦ τοῦ Θεοῦ συνεργείας, πρὸς τὸ μὴ ἐκπεσεῖν τοῦ σκοποῦ, μηδ' ὥσπερ ἀφ' ὑψηλῆς ἀκρυ ρείας πεσόντα ἀποῤῥαγῆναι. Διὸ δέομαι καὶ ἱκετεύω μὴ καταισχυνθῆναι, μηδὲ καταγελασθῆναι ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν μου· ταῦτα δέ μοι ἔσται ἐκ τῆς σῆς τοῦ Θεοῦ μου βοηθείας. Τὰ μὲν γὰρ πρῶτα ἐξ ἐμῆς ἦν προαι- ρέσεως, τὸ ἄγειν καὶ φέρειν τὴν ἐμαυτοῦ ψυχὴν ὅπη καὶ βούλομαι· τὰ δὲ δεύτερα τῆς σῆς ἀντιλήψεως καὶ συνεργείας δεῖται. Αἰσχυνθήτωσαν οἱ ἀνομοῦντες διακενής. Μόνον ὑπομένειν τῇ προθέσει, μηδὲ μεταβάλλειν, καὶ μεθί- στασθαι τῆς πίστεως. Οἱ γὰρ εὐρίπιστοι καὶ παντὶ ἀνέμῳ περιφερόμενοι πάθοιεν ἄν ποτε τὰ τῆς αἰσχύ EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. scilicet causa qui cum Dei Filio regnum colorum consecuturi erant. Multas quippe ac diversas ad regni cœlorum aditum portas aperuit: nam apud Patrem mansiones multa sunt ”7. Ac perpende, quæso, num hic solvatur quæstio psalmi, qui sic babet: Ascendit Deus in jubilatione, Domi- nus in voce tube 3. Hic Spiritus sanctus jubila- tionem ac vocem tubæ dedit. Nam in ascensu Filii Dei in cœlos, par fuit ipsi obviam isse ange- los, suæ pro hominibus economiæ administros, atque cœlestium portarum fores ipsi aperuisse, voces angelicosque clamores, qui in psalmo ferun- tur, emisisse quos jubilationem et vocem tubæ nuncupat dicens : Ascendit Deus in jubilatione, Do- minus in voce tubæ. DAVIDI XXIV. Cum neque psalmus, neque canticum, neque quid simile inscribatur, neque in finem hæc referantur; ac quidam sermones sint in Spiritu sancto a Davide conscripti, ideo a reliquis interpretibus Davidis in- scribitur. Jure dicamus ipsum doctrinam complecti confessionis Deo emissæ; qua prior quidem David usus sit, deinde nobis eamdem ipsam tradiderit, ut doceret quo pacto infirmum quemque animam cu- rare suam per confessionem oporteat. VERS. 2, 5. Ad te, Domine, levavi animam meam; Deus meus, in te confido, non erubescam : neque irri- deant me inimici mei, etenim universi qui sustinent te non confundentur. Hæc ait, quasi in altum erectus et translatus; ut qui animam suam ab infimis re- bus abstractam sublimem egerit, atque affectu eam sursum ac Deo vicinam constituerit, et mortalia humanaque aversatus, ad Deum se sincero corde converterit. Deindeque ait : Non mili, sed tibi Deo meo confisus, multaque usus fiducia, talem rem ag- gressus sum. Qui omnia quæ sub aspectum et sen- sum cadunt contempsit, et ad incorporeum invisi- bilemque Deum animam erexit, Deum, ut posses- sum abs se bonum, fidenter invocat; quapropter dicit : Deus meus, in te confdo. Quæ ad me alli- nent, inquit, ita se habent. Cæterum precibus mihi divinoque tue auxilio opus est, ut ne a scopo aber- rem, neve ceu a præalto cacumine lapsus atterar. Quare obsecro rogoque, ne ab inimicis meis pudore suffundar et irridear: quod sane tuo Dei mei auxi- lio obtinebo. Nam pristina quidem ex proprio vo- luntatis delectu proficiscebantur, ut scilicet animam meam arbitratu meo sus deque agerem: secunda patrocinio et subsidio egent tuo. VERS. 4. Confundantur iniqua agentes supervacue. Proposito insistere solum convenit, neque mutare sententiam, vel a fide deficere. Nam qui instabiles mobilesque sunt, ac omni vento circumferuntur, ii Joan. xiv, 2. " Psal. xLv, 6. C D

Ὁ γὰρ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος, τὰ νικητήρια κατὰ τῶν ἐχθρῶν εἰληφὼς, ἀεὶ τῆς τῶν ἐχθρῶν κεφαλῆς ἀνώτερος γίνεται· οὕτως καὶ αὐτὸς ὁ Δαυὶ̈δ μέχρι τοῦ παρόντος χρόνου ἐπαίρεται καὶ ὑψοῦται, καθ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης ᾀδόμενος καὶ βοώμενος παρὰ πᾶσι τοῖς ἔθνεσι, καὶ ὕψωταί γε ἀληθῶς ἡ κεφαλὴ αὐτοῦ ἐπὶ τοὺς πάλαι γενομένους αὐτοῦ ἐχθροὺς, τὰς ἀοράτους δυνάμεις. Ὁ δὲ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος, τοῦτον ὑψωθεὶς τὸν τρόπον, οὐκ ἀργίᾳ ἑαυτὸν δίδωσιν, οὐδὲ ἀπραξίᾳ, πλείονα δὲ σπουδὴν περὶ τὴν τοῦ Θεοῦ λατρείαν εἰσφέρει. Διὸ ἐπιλέγει· Ἐκύκλωσα καὶ ἔθυσα ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ. Αὗται δὲ ἦσαν αἱ διὰ φωνῆς καὶ θεολογίας ὕμνων τε καὶ εὐχαριστίας ἀναπεμπόμεναι. Ἐν μὲν οὖν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ μελλητικῶς ἐδιδάσκετο λέγειν ὁ τὰ θεῖα παιδευόμενος· Νίψομαι ἐν ἀθώοις τὰς χεῖράς μου, καὶ κυκλώσω τὸ θυσιαστήριόν σου, Κύριε· ἐνταῦθα δὲ ὡς ἤδη προκύψας καὶ τυχὼν τῆς εὐχῆς τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐπαγγελίας, ἐπάγει λέγων· Ἐκύκλωσα καὶ ἔθυσα ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ· καὶ ἐν μὲν τοῖς ἔμπροσθεν ἐλέγετο· Τοῦ ἀκοῦσαι φωνὴν αἰνέσεως· ἐνταῦθα δέ· Ἄσω καὶ ψαλῶ τῷ Κυρίῳ.

Α μέλλοντας κληρονομεῖν τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν σὺν τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. Πολλὰς γὰρ ἀνέωξε καὶ διαφό ρους πύλας τῆς εἰς τοὺς οὐρανοὺς εἰσόδου· ἐπεὶ καὶ πολλαὶ μοναὶ παρὰ τῷ Πατρί. Ορα δὲ εἰ μὴ ἐν τού τοις λυθείη ἂν τὸ ζητούμενον ἐν τῷ φάσκοντι ψαλμῷ· Ἀνέβη ὁ Θεὸς ἐν ἀλαλαγμῷ, Κύριος ἐν φωνῇ σάλπιγγος. Ένταῦθα γὰρ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ τὸν ἀλαλαγμὸν καὶ τὴν φωνὴν τῆς σάλπιγγος ἀποδί δωσιν. Ἐν γὰρ τῇ εἰς οὐρανοὺς ἀναβάσει τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, τοὺς διακονησαμένους αὐτῷ ἀγγέλους τὴν εἰς ἀνθρώπους οἰκονομίαν προτρέχειν αὐτῷ εἰκὸς, καὶ τὰς οὐρανίους πύλας αὐτῷ παρασκευάζειν, φω νάς τε ἀφιέναι καὶ βοὰς ἀγγελικὰς, τὰς ἐν τῷ ψαλμῷ φερομένας· ἃς δὴ ἀλαλαγμὸν καὶ φωνὴν σάλπιγγος ὠνόμασε φήσας· Ἀνέβη ὁ Θεὸς ἐν ἀλαλαγμῷ, Κύ Β ριος ἐν φωνῇ σάλπιγγος, ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΚΑ'. Ἐπεὶ μήτε ψαλμὸς ἐπιγέγραπται, μήτε ᾠδή, μήτε τι τῶν παραπλησίων, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ εἰς τὸ τέλος ἀνα- πέμπεται τὰ προκείμενα· λόγοι δέ εἰσιν ἐν ἁγίῳ Πνεύ ματι τῷ Δαυΐδ συγγεγραμμένοι· διὸ παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς τοῦ Δαυΐδ προγέγραπται· εἰκότως φή σομεν διδασκαλίαν περιέχειν τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἐξου μολογήσεως, ᾗ πρῶτος μὲν αὐτὸς ὁ Δαυΐδ ἐχρήσατο, ἔπειτα δὲ καὶ ἡμῖν παραδέδωκε, παιδεύων ὅπως χρὴ νοσήσαντα τὴν ἑαυτῶν θεραπεύειν ψυχὴν δι' ἐξο μολογήσεως. Πρὸς σέ, Κύριε, ἦρα τὴν ψυχήν μου· ὁ Θεός μου, ἐπὶ σοὶ πέποιθα, μὴ κατασχυνθείην· μηδὲ καταγελασάτωσάν με οἱ ἐχθροί μου· καὶ γὰρ πάν- τες οἱ ὑπομένοντές σε οὐ μὴ καταισχυνθώσι. Ταῦτά φησιν, ὡσανεὶ ἐπάρας εἰς ὕψος μεταθείς τε καὶ μετεωρίσας τῶν τῇδε πραγμάτων τὴν ἑαυτοῦ ψυ- χήν· ἄνω τε πλησίον αὐτὴν τοῦ Θεοῦ τῇ διαθέσει και ταστήσας δι' ἀποστροφῆς μὲν τῶν θνητῶν καὶ ἀν θρωπίνων, ἐπιστροφῆς δὲ γνησίας τῆς πρὸς αὐτόν. Επειτά φησι· Τοῦτο πεποίηκα, οὐκ ἐμαυτῷ θαῤῥῶν, ἀλλ' ἐπὶ σοὶ τῷ Θεῷ μου πεποιθὼς, πολλῇ παρρησίᾳ χρώμενος. Ὁ πάντων μὲν τῶν αἰσθητῶν καὶ ὁρω· μένων καταφρονήσας, ἐπὶ δὲ τὸν ἀσώματον καὶ ἀόρα τον Θεὸν τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἐπάρας, ὡς ἂν ἴδιον ἑαυ τοῦ κτῆμα γενόμενον τὸν Θεὸν ἐπικαλεῖσθαι θαῤῥεῖ· διὰ λέγει· 'Ο Θεός μου, ἐπὶ σοὶ πέποιθα. Καὶ τὰ παρ' ἐμοῦ μὲν, φησί, ταῦτα. Λοιπὸν δὲ εὐχῆς μοι δεῖ, καὶ τῆς παρὰ σοῦ τοῦ Θεοῦ συνεργείας, πρὸς τὸ μὴ ἐκπεσεῖν τοῦ σκοποῦ, μηδ' ὥσπερ ἀφ' ὑψηλῆς ἀκρυ ρείας πεσόντα ἀποῤῥαγῆναι. Διὸ δέομαι καὶ ἱκετεύω μὴ καταισχυνθῆναι, μηδὲ καταγελασθῆναι ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν μου· ταῦτα δέ μοι ἔσται ἐκ τῆς σῆς τοῦ Θεοῦ μου βοηθείας. Τὰ μὲν γὰρ πρῶτα ἐξ ἐμῆς ἦν προαι- ρέσεως, τὸ ἄγειν καὶ φέρειν τὴν ἐμαυτοῦ ψυχὴν ὅπη καὶ βούλομαι· τὰ δὲ δεύτερα τῆς σῆς ἀντιλήψεως καὶ συνεργείας δεῖται. Αἰσχυνθήτωσαν οἱ ἀνομοῦντες διακενής. Μόνον ὑπομένειν τῇ προθέσει, μηδὲ μεταβάλλειν, καὶ μεθί- στασθαι τῆς πίστεως. Οἱ γὰρ εὐρίπιστοι καὶ παντὶ ἀνέμῳ περιφερόμενοι πάθοιεν ἄν ποτε τὰ τῆς αἰσχύ EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. scilicet causa qui cum Dei Filio regnum colorum consecuturi erant. Multas quippe ac diversas ad regni cœlorum aditum portas aperuit: nam apud Patrem mansiones multa sunt ”7. Ac perpende, quæso, num hic solvatur quæstio psalmi, qui sic babet: Ascendit Deus in jubilatione, Domi- nus in voce tube 3. Hic Spiritus sanctus jubila- tionem ac vocem tubæ dedit. Nam in ascensu Filii Dei in cœlos, par fuit ipsi obviam isse ange- los, suæ pro hominibus economiæ administros, atque cœlestium portarum fores ipsi aperuisse, voces angelicosque clamores, qui in psalmo ferun- tur, emisisse quos jubilationem et vocem tubæ nuncupat dicens : Ascendit Deus in jubilatione, Do- minus in voce tubæ. DAVIDI XXIV. Cum neque psalmus, neque canticum, neque quid simile inscribatur, neque in finem hæc referantur; ac quidam sermones sint in Spiritu sancto a Davide conscripti, ideo a reliquis interpretibus Davidis in- scribitur. Jure dicamus ipsum doctrinam complecti confessionis Deo emissæ; qua prior quidem David usus sit, deinde nobis eamdem ipsam tradiderit, ut doceret quo pacto infirmum quemque animam cu- rare suam per confessionem oporteat. VERS. 2, 5. Ad te, Domine, levavi animam meam; Deus meus, in te confido, non erubescam : neque irri- deant me inimici mei, etenim universi qui sustinent te non confundentur. Hæc ait, quasi in altum erectus et translatus; ut qui animam suam ab infimis re- bus abstractam sublimem egerit, atque affectu eam sursum ac Deo vicinam constituerit, et mortalia humanaque aversatus, ad Deum se sincero corde converterit. Deindeque ait : Non mili, sed tibi Deo meo confisus, multaque usus fiducia, talem rem ag- gressus sum. Qui omnia quæ sub aspectum et sen- sum cadunt contempsit, et ad incorporeum invisi- bilemque Deum animam erexit, Deum, ut posses- sum abs se bonum, fidenter invocat; quapropter dicit : Deus meus, in te confdo. Quæ ad me alli- nent, inquit, ita se habent. Cæterum precibus mihi divinoque tue auxilio opus est, ut ne a scopo aber- rem, neve ceu a præalto cacumine lapsus atterar. Quare obsecro rogoque, ne ab inimicis meis pudore suffundar et irridear: quod sane tuo Dei mei auxi- lio obtinebo. Nam pristina quidem ex proprio vo- luntatis delectu proficiscebantur, ut scilicet animam meam arbitratu meo sus deque agerem: secunda patrocinio et subsidio egent tuo. VERS. 4. Confundantur iniqua agentes supervacue. Proposito insistere solum convenit, neque mutare sententiam, vel a fide deficere. Nam qui instabiles mobilesque sunt, ac omni vento circumferuntur, ii Joan. xiv, 2. " Psal. xLv, 6. C D

Εἰσάκουσον, Κύριε, τῆς φωνῆς μου, ἧς ἐκέκραξα· Ἐλέησόν με καὶ εἰσάκουσόν μου. Σοὶ εἶπεν ἡ καρδία μου· Ἐζήτησέ σε τὸ πρόσωπόν μου· τὸ πρόσωπόν σου, Κύριε, ζητήσω. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Σοὶ εἶπεν ἡ καρδία μου, Ἐζήτησέ σε τὸ πρόσωπόν μου, ὁ Σύμμαχος σαφέστερον ἐξέδωκεν εἰπών· Σοὶ προσελάλει ἡ καρδία μου· σὲ ἐζήτει τὸ πρόσωπόν μου. Τὸ γὰρ τῆς ψυχῆς πρόσωπον τὴν ἁρμόττουσαν θέαν ἐπόθει. Τούτου δὲ καὶ Μωϋσῆς ποτε τυχεῖν ἠξίου λέγων τῷ Θεῷ· Ἰδοὺ εὕρηκα χάριν ἐνώπιόν σου· ἐμφάνισόν μοι σεαυτόν· γνωστῶς ἴδω σε· ὅπως ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατοπτρίζοιτο. Διό φησι· Τὸ πρόσωπόν σου, Κύριε, ζητήσω· μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσωπόν σου ἀπ’ ἐμοῦ. Εἰ γὰρ εἰς ἄκρον τελειότης, καὶ ἡ κατὰ Θεὸν ὑστάτη προκοπὴ αὕτη ἂν γένοιτο, ἡ ἐπὶ τὸ πρόσωπον ἄγουσα τοῦ Θεοῦ, ὡς παρεστάναι αὐτῷ καὶ τῶν μαρμαρυγῶν τῆς αὐτοῦ θεότητος ἀπολαύειν. Εἰδὼς δὲ, ὅτι πολλάκις ὁ Θεὸς ἀπὸ τῶν μὴ χωρούντων τὸ αὐτοῦ πρόσωπον μηδὲ ἐξιὼν αὐτοῦ ὄντων, ἀποστρέφει ἑαυτὸν, τὰ νῶτα ἑαυτοῦ δεικνὺς, ὥσπερ οὖν τῷ Μωϋσεῖ ἔλεγεν· Ὄψει τὰ ὀπίσω μου, τὸ δὲ πρόσωπόν μου οὐκ ὀφθήσεταί σοι·

Α μέλλοντας κληρονομεῖν τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν σὺν τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. Πολλὰς γὰρ ἀνέωξε καὶ διαφό ρους πύλας τῆς εἰς τοὺς οὐρανοὺς εἰσόδου· ἐπεὶ καὶ πολλαὶ μοναὶ παρὰ τῷ Πατρί. Ορα δὲ εἰ μὴ ἐν τού τοις λυθείη ἂν τὸ ζητούμενον ἐν τῷ φάσκοντι ψαλμῷ· Ἀνέβη ὁ Θεὸς ἐν ἀλαλαγμῷ, Κύριος ἐν φωνῇ σάλπιγγος. Ένταῦθα γὰρ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ τὸν ἀλαλαγμὸν καὶ τὴν φωνὴν τῆς σάλπιγγος ἀποδί δωσιν. Ἐν γὰρ τῇ εἰς οὐρανοὺς ἀναβάσει τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, τοὺς διακονησαμένους αὐτῷ ἀγγέλους τὴν εἰς ἀνθρώπους οἰκονομίαν προτρέχειν αὐτῷ εἰκὸς, καὶ τὰς οὐρανίους πύλας αὐτῷ παρασκευάζειν, φω νάς τε ἀφιέναι καὶ βοὰς ἀγγελικὰς, τὰς ἐν τῷ ψαλμῷ φερομένας· ἃς δὴ ἀλαλαγμὸν καὶ φωνὴν σάλπιγγος ὠνόμασε φήσας· Ἀνέβη ὁ Θεὸς ἐν ἀλαλαγμῷ, Κύ Β ριος ἐν φωνῇ σάλπιγγος, ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΚΑ'. Ἐπεὶ μήτε ψαλμὸς ἐπιγέγραπται, μήτε ᾠδή, μήτε τι τῶν παραπλησίων, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ εἰς τὸ τέλος ἀνα- πέμπεται τὰ προκείμενα· λόγοι δέ εἰσιν ἐν ἁγίῳ Πνεύ ματι τῷ Δαυΐδ συγγεγραμμένοι· διὸ παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς τοῦ Δαυΐδ προγέγραπται· εἰκότως φή σομεν διδασκαλίαν περιέχειν τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἐξου μολογήσεως, ᾗ πρῶτος μὲν αὐτὸς ὁ Δαυΐδ ἐχρήσατο, ἔπειτα δὲ καὶ ἡμῖν παραδέδωκε, παιδεύων ὅπως χρὴ νοσήσαντα τὴν ἑαυτῶν θεραπεύειν ψυχὴν δι' ἐξο μολογήσεως. Πρὸς σέ, Κύριε, ἦρα τὴν ψυχήν μου· ὁ Θεός μου, ἐπὶ σοὶ πέποιθα, μὴ κατασχυνθείην· μηδὲ καταγελασάτωσάν με οἱ ἐχθροί μου· καὶ γὰρ πάν- τες οἱ ὑπομένοντές σε οὐ μὴ καταισχυνθώσι. Ταῦτά φησιν, ὡσανεὶ ἐπάρας εἰς ὕψος μεταθείς τε καὶ μετεωρίσας τῶν τῇδε πραγμάτων τὴν ἑαυτοῦ ψυ- χήν· ἄνω τε πλησίον αὐτὴν τοῦ Θεοῦ τῇ διαθέσει και ταστήσας δι' ἀποστροφῆς μὲν τῶν θνητῶν καὶ ἀν θρωπίνων, ἐπιστροφῆς δὲ γνησίας τῆς πρὸς αὐτόν. Επειτά φησι· Τοῦτο πεποίηκα, οὐκ ἐμαυτῷ θαῤῥῶν, ἀλλ' ἐπὶ σοὶ τῷ Θεῷ μου πεποιθὼς, πολλῇ παρρησίᾳ χρώμενος. Ὁ πάντων μὲν τῶν αἰσθητῶν καὶ ὁρω· μένων καταφρονήσας, ἐπὶ δὲ τὸν ἀσώματον καὶ ἀόρα τον Θεὸν τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν ἐπάρας, ὡς ἂν ἴδιον ἑαυ τοῦ κτῆμα γενόμενον τὸν Θεὸν ἐπικαλεῖσθαι θαῤῥεῖ· διὰ λέγει· 'Ο Θεός μου, ἐπὶ σοὶ πέποιθα. Καὶ τὰ παρ' ἐμοῦ μὲν, φησί, ταῦτα. Λοιπὸν δὲ εὐχῆς μοι δεῖ, καὶ τῆς παρὰ σοῦ τοῦ Θεοῦ συνεργείας, πρὸς τὸ μὴ ἐκπεσεῖν τοῦ σκοποῦ, μηδ' ὥσπερ ἀφ' ὑψηλῆς ἀκρυ ρείας πεσόντα ἀποῤῥαγῆναι. Διὸ δέομαι καὶ ἱκετεύω μὴ καταισχυνθῆναι, μηδὲ καταγελασθῆναι ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν μου· ταῦτα δέ μοι ἔσται ἐκ τῆς σῆς τοῦ Θεοῦ μου βοηθείας. Τὰ μὲν γὰρ πρῶτα ἐξ ἐμῆς ἦν προαι- ρέσεως, τὸ ἄγειν καὶ φέρειν τὴν ἐμαυτοῦ ψυχὴν ὅπη καὶ βούλομαι· τὰ δὲ δεύτερα τῆς σῆς ἀντιλήψεως καὶ συνεργείας δεῖται. Αἰσχυνθήτωσαν οἱ ἀνομοῦντες διακενής. Μόνον ὑπομένειν τῇ προθέσει, μηδὲ μεταβάλλειν, καὶ μεθί- στασθαι τῆς πίστεως. Οἱ γὰρ εὐρίπιστοι καὶ παντὶ ἀνέμῳ περιφερόμενοι πάθοιεν ἄν ποτε τὰ τῆς αἰσχύ EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. scilicet causa qui cum Dei Filio regnum colorum consecuturi erant. Multas quippe ac diversas ad regni cœlorum aditum portas aperuit: nam apud Patrem mansiones multa sunt ”7. Ac perpende, quæso, num hic solvatur quæstio psalmi, qui sic babet: Ascendit Deus in jubilatione, Domi- nus in voce tube 3. Hic Spiritus sanctus jubila- tionem ac vocem tubæ dedit. Nam in ascensu Filii Dei in cœlos, par fuit ipsi obviam isse ange- los, suæ pro hominibus economiæ administros, atque cœlestium portarum fores ipsi aperuisse, voces angelicosque clamores, qui in psalmo ferun- tur, emisisse quos jubilationem et vocem tubæ nuncupat dicens : Ascendit Deus in jubilatione, Do- minus in voce tubæ. DAVIDI XXIV. Cum neque psalmus, neque canticum, neque quid simile inscribatur, neque in finem hæc referantur; ac quidam sermones sint in Spiritu sancto a Davide conscripti, ideo a reliquis interpretibus Davidis in- scribitur. Jure dicamus ipsum doctrinam complecti confessionis Deo emissæ; qua prior quidem David usus sit, deinde nobis eamdem ipsam tradiderit, ut doceret quo pacto infirmum quemque animam cu- rare suam per confessionem oporteat. VERS. 2, 5. Ad te, Domine, levavi animam meam; Deus meus, in te confido, non erubescam : neque irri- deant me inimici mei, etenim universi qui sustinent te non confundentur. Hæc ait, quasi in altum erectus et translatus; ut qui animam suam ab infimis re- bus abstractam sublimem egerit, atque affectu eam sursum ac Deo vicinam constituerit, et mortalia humanaque aversatus, ad Deum se sincero corde converterit. Deindeque ait : Non mili, sed tibi Deo meo confisus, multaque usus fiducia, talem rem ag- gressus sum. Qui omnia quæ sub aspectum et sen- sum cadunt contempsit, et ad incorporeum invisi- bilemque Deum animam erexit, Deum, ut posses- sum abs se bonum, fidenter invocat; quapropter dicit : Deus meus, in te confdo. Quæ ad me alli- nent, inquit, ita se habent. Cæterum precibus mihi divinoque tue auxilio opus est, ut ne a scopo aber- rem, neve ceu a præalto cacumine lapsus atterar. Quare obsecro rogoque, ne ab inimicis meis pudore suffundar et irridear: quod sane tuo Dei mei auxi- lio obtinebo. Nam pristina quidem ex proprio vo- luntatis delectu proficiscebantur, ut scilicet animam meam arbitratu meo sus deque agerem: secunda patrocinio et subsidio egent tuo. VERS. 4. Confundantur iniqua agentes supervacue. Proposito insistere solum convenit, neque mutare sententiam, vel a fide deficere. Nam qui instabiles mobilesque sunt, ac omni vento circumferuntur, ii Joan. xiv, 2. " Psal. xLv, 6. C D

PG 23:243ἵν’ οὖν μὴ τοῦτο πάθοι ὁ διὰ τῶν προκειμένων δηλούμενος, ἱκετεύει καὶ δέεται λέγων· Μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσωπόν σου ἀπ’ ἐμοῦ· μὴ ἐκκλίνῃς ἐν ὀργῇ ἀπὸ τοῦ δούλου σου. Βοηθός μου γενοῦ, μὴ ἀποσκορακίσῃς με, καὶ μὴ ἐγκαταλίπῃς με, ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου. Ὅτι ὁ πατήρ μου καὶ ἡ μήτηρ μου ἐγκατέλιπέ με· ὁ δὲ Κύριος προσελάβετό μου. Μὴ, ὅτι τοιαῦτα τετόλμηκα, ἀποστράφῃς με τὸν δοῦλόν σου. Οὐ γὰρ ἐφεῖται ἀνθρώπῳ σάρκα περιβεβλημένῳ τῶν τοιούτων ἀξιοῦσθαι· διὸ ἔλεγες τῷ Μωϋσεῖ· Οὐδεὶς ὄψεται τὸ πρόσωπόν μου, καὶ ζήσεται. Ἀδυνατεῖ γὰρ ἡ θνητὴ ζωὴ πρὸς τὴν θέαν τοῦ προςώπου σου· διὸ μᾶλλον βοηθός μου γενοῦ πρὸς τὸ τυχεῖν τῶν ᾐτημένων. Μὴ ἀποσκορακίσῃς με· ἀνθ’ οὗ ὁ Σύμμαχος, Μὴ ἀποῤῥίψῃς με, ἐξέδωκεν· ὁ δὲ Ἀκύλας· Μὴ ἐάσῃς με. Εἶτ’ ἐπιλέγει· Καὶ μὴ ἐγκαταλείπῃς με, ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου. Σοῦ γὰρ ἀντιλαμβανομένου, καὶ δεξιὰν ὀρέγοντος, πάντων ἐλπὶς τυχεῖν τῶν ἀγαθῶν. Ἐπεὶ μηδεὶς ἕτερός μοι πάρεστι βοηθός· τῶν γὰρ ἐν ἀνθρώποις ἀναγκῶν οὐδεὶς ἂν γένοιτο πατρὸς καὶ μητρὸς μᾶλλον προσφιλής· οὗτοι δὲ αὐτοὶ καταλελοίπασί με διὰ τὸ πάντων αὐτῶν ἀνακεχωρηκέναι, καὶ σοὶ μόνῳ σχολάζειν τῷ Θεῷ.

Ὅθεν καὶ χάριν ὁμολογῶ, ὅτι πάντων ἔρημος καὶ καταλειφθεὶς ὑπὸ σοῦ προσελήφθην. Νομοθέτησόν με ἐν τῇ ὁδῷ σου, καὶ ὁδήγησόν με ἐν τρίβῳ εὐθείᾳ ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν μου. Μὴ παραδῷς με εἰς ψυχὰς θλιβόντων με, ὅτι ἐπανέστησάν μοι μάρτυρες ἄδικοι, καὶ ἐψεύσατο ἡ ἀδικία ἑαυτῇ. Πολλάκις περὶ ἑαυτοῦ ὁ θεῖος Ἀπόστολος διδάξας καὶ εἰπών· Οὐδὲν γὰρ ὑστέρηκα τῶν ὑπὲρ λίαν ἀποστόλων· τούτοις ἐπῆγε λέγων· Οὐχ ὅτι ἤδη ἔλαβον ἢ ἤδη τετελείωμαι· διώκω δὲ εἰ καὶ καταλάβω· καὶ πάλιν ἀλλαχοῦ· Ὑπωπιάζω μου τὸ σῶμα, καὶ δουλαγωγῶ· μήπως, ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένωμαι. Ὅσον μὲν γὰρ ὡς πρὸς ἀνθρώπων σύγκρισιν, συνῄδει ἑαυτῷ προκεκοφότι, καὶ τὴν ἐν ἀνθρώποις τελειότητα ἀνειληφότι· ὅσον δὲ ἐπὶ τῷ ἀληθεῖ, ἐν πολλοῖς ἑαυτῶν ὑστερεῖν ἐγίνωσκεν, ἀτελῆ τε εἶναι ἑαυτὸν διὰ τοῦθ’ ὡμολόγει. Ταύτῃ μοι δοκεῖ τῇ διανοίᾳ καὶ ὁ τὰ προκείμενα διεξελθὼν περὶ μὲν τῶν παρῳχηκότων τὴν πρέπουσαν εὐχαριστίαν ἀποδεδωκέναι τῷ Θεῷ, οἷα δὲ ἄνθρωπος τὸν ὄλισθον τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας ὑφορᾶσθαι. Διὸ περὶ τοῦ μέλλοντος χρόνου παρεκάλει τὸν Θεὸν, ὅπως αὐτὸς αὐτῷ γένοιτο νομοθέτης.

PG 23:245Οὐ γὰρ ἀπαρκεῖ μοι, φησὶ, τὰ παρὰ Μωϋσεῖ νόμιμα· δικαίοις γὰρ ὁ νόμος ἐκεῖνος οὐ νενομοθέτητο, ἀλλ’ ἀνόμοις καὶ ἀνυποτάκτοις, ἀσεβέσι καὶ ἁμαρτωλοῖς καὶ τοῖς παραπλησίοις. Τούτοις γὰρ ὁ Μωϋσῆς ἐνομοθέτει, κατὰ τὴν σκληροκαρδίαν αὐτῶν διαταττόμενος. Ἐγὼ δὲ, φησὶν, οὐ τῇ Μωϋσέως νομοθεσίᾳ ὑποβέβληκα ἐμαυτόν. Διὸ οὐδὲ τὴν διὰ ζώων σφαγῆς θυσίαν ἐπηγγειλάμην, ἀλλὰ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ, καινότερον τρόπον ἢ κατὰ τὰ Μωϋσέως νόμιμα. Διόπερ ἀξιῶ καινῆς νομοθεσίας παρὰ σοῦ τυχεῖν. Αὐτὸς οὖν τὴν σὴν ὁδὸν ἐπίδειξόν μοι· ἢ φώτισον, κατὰ τὸν Ἀκύλαν. Μὴ μόνον δὲ ὑποδείξῃς μηδὲ νομοθετήσῃς μοι, ὦ Κύριε, ἀλλὰ καὶ ὁδήγησόν με ἐν τρίβῳ εὐθείᾳ, πρὸς τὸ μὴ προσκόψαι πρὸς λίθον τὸν πόδα μου, ἕνεκεν τῶν ἐχθρῶν μου. Μὴ παραδῷς με εἰς ψυχὰς θλιβόντων με. Δι’ ὁμαλῆς γὰρ ὁδοῦ καὶ εἰρηνικῆς ὅπως διαγάγῃς με ἀξιῶ τὸν τῆς ζωῆς μου χρόνον. Οὐ γὰρ μόνον πολέμιοι τυγχάνουσιν, ἀλλὰ καὶ συκοφάνται ἄδικοι καὶ ψευδομάρτυρες, καὶ πάντα τὰ ἐχθρῶν πράττοντες. Τότε δὲ ἀληθῶς ἑαυτῇ ψεύδεται ἡ ἀδικία, ὅταν μὴ κατὰ πραγμάτων φέρηται, μηδὲ κατισχύῃ τῶν ψευδομαρτυρουμένων. Πιστεύω τοῦ ἰδεῖν τὰ ἀγαθὰ Κυρίου ἐν γῇ ζώντων.

νης· οὐ μὴν καὶ οἱ λέγειν μεμαθηκότες· Υπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον. Αντὶ δὲ τοῦ, ἀνομοῦντες, οἱ λοιποὶ καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις, οἱ ἀποστατοῦντες ἡρμηνεύκασιν· σαφῶς τοὺς παραβάτας, καὶ μὴ τῷ προτέρῳ ἑαυτῶν σκοπῷ ἐμμένοντας καταισχυνθήσε- σθαι ἀποφηνάμενοι. Τῆς γὰρ ἀποστασίας ἑαυτῶν καρπὸν ὑπόκενον ευρόντες, ὡς ἂν διακενῆς ἀποστα τήσαντες τοῦ Θεοῦ, καταισχυνθήσονται. Τὰς ὁδούς σου, Κύριε, γνώρισόν μοι, καὶ τὰς τρίβους σου δίδαξόν με. Οδήγησόν με ἐπὶ τὴν αλήθειάν σου καὶ διδαξόν με, ὅτι σὺ εἶ ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου, καὶ σὲ ὑπέμεινα ὅλην τὴν ἡμέ ραν. Εἰσὶ δὲ ὁδοὶ τοῦ Κυρίου αἱ τῆς προνοίας αὐτοῦ διοικήσεις, καθ᾽ ἂς τὰ σύμπαντα διακυβερνά περὶ ὧν ὁ θεῖος ᾿Απόστολος διδάσκων ἔλεγεν· "Ο βάθος πλούτου καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ· ὡς ἀνεξ- ερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ. Οὕτω δὲ καὶ τρίβοι αὐτοῦ εἶεν αἱ κατά μέρος διοικήσεις τῶν ὅλων, καθ᾽ ἂς ὥσπερ ἐπιπορευόμενος τά τε κατ᾽ οὐρανὸν καὶ τὰ ἐπὶ γῆς τῇ προνοητικῇ δυνάμει, τρίβους ἑαυτοῦ καὶ πορείας τοῖς νοεῖν δυναμένοις δείκνυσι· διὸ κατὰ τὸν Σύμ μαχον, εἴρηται, καὶ τὰς πορείας σου δίδαξόν με. Ταῦτα δέ με διδάσκων, ἐπίστησον με τῇ ἀληθείᾳ σου, πρὸς τὸ μὴ σφάλλεσθαι ψευδοδοξοῦντα, καὶ ἕτερα ἀνθ᾿ ἑτέρων ἐν τῇ τῶν φυσικῶν θεωρίᾳ δοξάζειν, ὁποῖα πεπόνθασιν οἱ σοῦ τοῦ Θεοῦ μὴ τυχόντες διδα- σκάλου, λογισμοῖς δὲ θνητοῖς καὶ ἀνθρωπίνοις κατα- στοχασάμενοι τῶν πραγμάτων, καὶ μακρὰν τῆς ἀληθείας ἐξακοντισθέντες. Διδαχθεὶς δὲ παρὰ σοῦ, ὅτι μὴ μόνον κτίστης και δημιουργὸς καὶ Θεός μου τυγχάνεις, ἀλλὰ καὶ Σωτήρ μου, εἰκότως σὲ ὑπο έμεινα ὅλην τὴν ἡμέραν, τουτέστι πᾶσαν τὴν ζωήν μου, μεμαθηκώς, ὅτι πάντες οἱ ὑπομένοντές σε οὐ μὴ καταισχυνθώσιν. Μνήσθητι τῶν οἰκτιρμῶν σου, Κύριε, καὶ τὰ ἐλέη σου, ὅτι ἀπὸ τοῦ αἰωνὸς εἰσιν. "Αμαρτίας νεότητός μου, καὶ ἀγνοίας μου μὴ μνησθῇς. Οὐχ ἡγοῦμαι ταῦτα τῷ Δαυΐδ τοσοῦτον ἁρμόζειν, ὅσον τοῖς ἐξομολογεῖσθαι ἐπὶ τοῖς πρότερον ἁμαρτήμασιν ἑαυτῶν διδασκομένοις. Οὐ γὰρ εὑρίσκομεν τὸν Δαυΐδ ἐν τῇ νεότητι αὐτοῦ ἡμαρτηκότα, οὐδ᾽ ἐν τῇ παιδικῇ ἡλικίᾳ· ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἐν ἀγνοίᾳ γεγενημένον. Μήποτ' οὖν ἡ διδασκαλία ὡς παρὰ ἰατροῦ τοῖς νενοσηκόσι, καὶ ἐν τῇ τῆς ἡλικίας ἀκμῇ ἐντὸς γενομένοις Θεοῦ γνώ σεως, νεωτερικοῖς ἁμαρτήμασιν ἐγκαλινδηθεῖσιν, δί- στην φαρμάκου παραδέδοται, ὡς ἂν μαθόντες ἐξομο- λογοῦντο τὰ ἐν ἀγνοίᾳ αὐτοῖς πεπλημμελημένα, ανα- καλύπτοντες τῷ Θεῷ, καὶ ὥσπερ παλαιὰ τραύματα τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἀπογυμνοῦντες αὐτῷ, δεόμενοί τε Ιάσεως καὶ θεραπείας τυχεῖν διὰ τοῦ ἐλέους αὐτοῦ, ἕνεκεν τῆς χρηστότητός σου, Κύριε. Χρηστὸς καὶ εὐθὺς ὁ Κύριος, διὰ τοῦτο νομο θετήσει ἁμαρτάνοντας ἐν ὁδῷ. Ὁδηγήσει πραείς ἐν κρίσει, διδάξει πραεῖς τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ. Χρη- » ΧΧΧΙΣ, 2. COMMENTARIA IN PSALMOS. A certe in confusionem et opprobrium delabentur : sed non perinde ii qui hæc effari didicerunt, Exspe- clans exspectavi Dominum ". Hujus autem loco, iniqua agentes, reliqui interpretes ac Quinta editio deficientes interpretati sunt : quo prævaricatores, necnon eos qui in pristino scopo ac consilio non perseverarunt, pudore afficiendos esse aperte decla- rant. Postquam enim vanum irritumque defectionis suæ fructum deprehenderint, utpote qui frustra a Deo desciverint, in pudorem ac turpitudinem dela- bentur. B C VERS. 5. Vias tuas, Domine, demonstra mihi, et semitas tuas edoce me. Dirige me in veritate tua et doce me, quia tu es Deus Salvator meus, et te susti- nui tota die. Sunt porro viæ Domini, providentia ipsius administrationes, queis omnia gubernat : quas nos divinus edocet Apostolus his verbis: altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus et investigabiles via ejus s! Eadem vero ratione semite ejus, sin- gulæ universorum administrationes fuerint, quibus cœlestia terrenaque ceu percurrens, hominibus in- telligentia præditis semitas progressusque demon- stral suos; quamobrem, secundum Symmachum, dicitur, et progressus tuos edoce me. Hac autem me doctrina instituens, veritate tua confirina me; ne labar falsis opinionibus, neu in naturalium rerum speculatione alia æstimem pro aliis, qualia iis acci- derunt qui te Deo magistro non sunt usi, sed mor- talibus humanisque ratiociniis a rerum notitia aberrarunt, et procul a veritate disjecti sunt. Abs te sic edoctus, te non creatorem modo, opificem Deum, sed etiam Servatorem essa meum, jure te sustinui tota die, id est, per totum vitæ tempus, gnarus scilicet illius, universi qui sustinent te, non confundentur. VERS. 6, 7. Reminiscere miserationum tuan1438, Domine, et misericordiarum tuarum quæ a saecula sunt. Delicta juventutis meæ et ignorantias meas ne memineris. Hæc non tam Davidi congruere arbitror, quam iis qui didicerunt pristina peccata confiteri sua. Non enim reperimus Davidem in adolescentia sua neque in juvenili ætate peccasse; sed neque per D ignorantiam deliquisse. Num igitur doctrina isthæc Psal. Rom. x1, 53. ceu a medico ægris, et iis qui in ætatis flore Dei notitia imbuti sunt, atque in juvenilibus peccati volutati, quasi medicina tradita est? ut eruditi, peccata sua per ignorantiam admissa confiteantur, ipsaque Deo revelent, ac tanquam vetera anima suæ vulnera ipsi detegant, medicinam et incolumi- tatem rogantes per misericordiam ejus, propter bo- nitatem luam, Domine. VERS. 8, 9. Dulcis et rectus Dominus, propter hoc legem dabit delinquentibus in via. Diriget mansuetos in judicio, docebit miles vias suas. Dulcis, inquit,

Μήποτε δὲ καὶ ἐπὶ τὴν ἀνωτέρω αἴτησιν ἀναπέμπει· ἀγαθὰ Κυρίου λέγων τὸ ἀνωτέρω εἰρημένον πρόσωπον αὐτοῦ, περὶ οὗ ἔφασκε· Τὸ πρόσωπόν σου, Κύριε, ζητήσω. Μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσωπόν σου ἀπ’ ἐμοῦ. Διὸ κατὰ τὸν Ἀκύλαν εἴρηται· Ἐπίστευσα τοῦ ἰδεῖν ἐν ἀγαθῷ Κυρίου· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἐπίστευον ἰδεῖν τὴν ἀγαθοσύνην Κυρίου. Ἀλλ’ ὄψεταί γε τοῦ Κυρίου τὸ πρόσωπον καὶ τὰ ἀγαθὰ Κυρίου, οὐκ ἐν τῷ περιγείῳ τόπῳ, ἀλλ’ οὐδὲ ἐν τῷ τῶν θνητῶν χωρίῳ, ἀλλ’ ἐν γῇ ζώντων, ἣν καὶ ὁ Σωτὴρ ἐπηγγείλατο λέγων· Μακάριοι οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν.

νης· οὐ μὴν καὶ οἱ λέγειν μεμαθηκότες· Υπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον. Αντὶ δὲ τοῦ, ἀνομοῦντες, οἱ λοιποὶ καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις, οἱ ἀποστατοῦντες ἡρμηνεύκασιν· σαφῶς τοὺς παραβάτας, καὶ μὴ τῷ προτέρῳ ἑαυτῶν σκοπῷ ἐμμένοντας καταισχυνθήσε- σθαι ἀποφηνάμενοι. Τῆς γὰρ ἀποστασίας ἑαυτῶν καρπὸν ὑπόκενον ευρόντες, ὡς ἂν διακενῆς ἀποστα τήσαντες τοῦ Θεοῦ, καταισχυνθήσονται. Τὰς ὁδούς σου, Κύριε, γνώρισόν μοι, καὶ τὰς τρίβους σου δίδαξόν με. Οδήγησόν με ἐπὶ τὴν αλήθειάν σου καὶ διδαξόν με, ὅτι σὺ εἶ ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου, καὶ σὲ ὑπέμεινα ὅλην τὴν ἡμέ ραν. Εἰσὶ δὲ ὁδοὶ τοῦ Κυρίου αἱ τῆς προνοίας αὐτοῦ διοικήσεις, καθ᾽ ἂς τὰ σύμπαντα διακυβερνά περὶ ὧν ὁ θεῖος ᾿Απόστολος διδάσκων ἔλεγεν· "Ο βάθος πλούτου καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ· ὡς ἀνεξ- ερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ. Οὕτω δὲ καὶ τρίβοι αὐτοῦ εἶεν αἱ κατά μέρος διοικήσεις τῶν ὅλων, καθ᾽ ἂς ὥσπερ ἐπιπορευόμενος τά τε κατ᾽ οὐρανὸν καὶ τὰ ἐπὶ γῆς τῇ προνοητικῇ δυνάμει, τρίβους ἑαυτοῦ καὶ πορείας τοῖς νοεῖν δυναμένοις δείκνυσι· διὸ κατὰ τὸν Σύμ μαχον, εἴρηται, καὶ τὰς πορείας σου δίδαξόν με. Ταῦτα δέ με διδάσκων, ἐπίστησον με τῇ ἀληθείᾳ σου, πρὸς τὸ μὴ σφάλλεσθαι ψευδοδοξοῦντα, καὶ ἕτερα ἀνθ᾿ ἑτέρων ἐν τῇ τῶν φυσικῶν θεωρίᾳ δοξάζειν, ὁποῖα πεπόνθασιν οἱ σοῦ τοῦ Θεοῦ μὴ τυχόντες διδα- σκάλου, λογισμοῖς δὲ θνητοῖς καὶ ἀνθρωπίνοις κατα- στοχασάμενοι τῶν πραγμάτων, καὶ μακρὰν τῆς ἀληθείας ἐξακοντισθέντες. Διδαχθεὶς δὲ παρὰ σοῦ, ὅτι μὴ μόνον κτίστης και δημιουργὸς καὶ Θεός μου τυγχάνεις, ἀλλὰ καὶ Σωτήρ μου, εἰκότως σὲ ὑπο έμεινα ὅλην τὴν ἡμέραν, τουτέστι πᾶσαν τὴν ζωήν μου, μεμαθηκώς, ὅτι πάντες οἱ ὑπομένοντές σε οὐ μὴ καταισχυνθώσιν. Μνήσθητι τῶν οἰκτιρμῶν σου, Κύριε, καὶ τὰ ἐλέη σου, ὅτι ἀπὸ τοῦ αἰωνὸς εἰσιν. "Αμαρτίας νεότητός μου, καὶ ἀγνοίας μου μὴ μνησθῇς. Οὐχ ἡγοῦμαι ταῦτα τῷ Δαυΐδ τοσοῦτον ἁρμόζειν, ὅσον τοῖς ἐξομολογεῖσθαι ἐπὶ τοῖς πρότερον ἁμαρτήμασιν ἑαυτῶν διδασκομένοις. Οὐ γὰρ εὑρίσκομεν τὸν Δαυΐδ ἐν τῇ νεότητι αὐτοῦ ἡμαρτηκότα, οὐδ᾽ ἐν τῇ παιδικῇ ἡλικίᾳ· ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἐν ἀγνοίᾳ γεγενημένον. Μήποτ' οὖν ἡ διδασκαλία ὡς παρὰ ἰατροῦ τοῖς νενοσηκόσι, καὶ ἐν τῇ τῆς ἡλικίας ἀκμῇ ἐντὸς γενομένοις Θεοῦ γνώ σεως, νεωτερικοῖς ἁμαρτήμασιν ἐγκαλινδηθεῖσιν, δί- στην φαρμάκου παραδέδοται, ὡς ἂν μαθόντες ἐξομο- λογοῦντο τὰ ἐν ἀγνοίᾳ αὐτοῖς πεπλημμελημένα, ανα- καλύπτοντες τῷ Θεῷ, καὶ ὥσπερ παλαιὰ τραύματα τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἀπογυμνοῦντες αὐτῷ, δεόμενοί τε Ιάσεως καὶ θεραπείας τυχεῖν διὰ τοῦ ἐλέους αὐτοῦ, ἕνεκεν τῆς χρηστότητός σου, Κύριε. Χρηστὸς καὶ εὐθὺς ὁ Κύριος, διὰ τοῦτο νομο θετήσει ἁμαρτάνοντας ἐν ὁδῷ. Ὁδηγήσει πραείς ἐν κρίσει, διδάξει πραεῖς τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ. Χρη- » ΧΧΧΙΣ, 2. COMMENTARIA IN PSALMOS. A certe in confusionem et opprobrium delabentur : sed non perinde ii qui hæc effari didicerunt, Exspe- clans exspectavi Dominum ". Hujus autem loco, iniqua agentes, reliqui interpretes ac Quinta editio deficientes interpretati sunt : quo prævaricatores, necnon eos qui in pristino scopo ac consilio non perseverarunt, pudore afficiendos esse aperte decla- rant. Postquam enim vanum irritumque defectionis suæ fructum deprehenderint, utpote qui frustra a Deo desciverint, in pudorem ac turpitudinem dela- bentur. B C VERS. 5. Vias tuas, Domine, demonstra mihi, et semitas tuas edoce me. Dirige me in veritate tua et doce me, quia tu es Deus Salvator meus, et te susti- nui tota die. Sunt porro viæ Domini, providentia ipsius administrationes, queis omnia gubernat : quas nos divinus edocet Apostolus his verbis: altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus et investigabiles via ejus s! Eadem vero ratione semite ejus, sin- gulæ universorum administrationes fuerint, quibus cœlestia terrenaque ceu percurrens, hominibus in- telligentia præditis semitas progressusque demon- stral suos; quamobrem, secundum Symmachum, dicitur, et progressus tuos edoce me. Hac autem me doctrina instituens, veritate tua confirina me; ne labar falsis opinionibus, neu in naturalium rerum speculatione alia æstimem pro aliis, qualia iis acci- derunt qui te Deo magistro non sunt usi, sed mor- talibus humanisque ratiociniis a rerum notitia aberrarunt, et procul a veritate disjecti sunt. Abs te sic edoctus, te non creatorem modo, opificem Deum, sed etiam Servatorem essa meum, jure te sustinui tota die, id est, per totum vitæ tempus, gnarus scilicet illius, universi qui sustinent te, non confundentur. VERS. 6, 7. Reminiscere miserationum tuan1438, Domine, et misericordiarum tuarum quæ a saecula sunt. Delicta juventutis meæ et ignorantias meas ne memineris. Hæc non tam Davidi congruere arbitror, quam iis qui didicerunt pristina peccata confiteri sua. Non enim reperimus Davidem in adolescentia sua neque in juvenili ætate peccasse; sed neque per D ignorantiam deliquisse. Num igitur doctrina isthæc Psal. Rom. x1, 53. ceu a medico ægris, et iis qui in ætatis flore Dei notitia imbuti sunt, atque in juvenilibus peccati volutati, quasi medicina tradita est? ut eruditi, peccata sua per ignorantiam admissa confiteantur, ipsaque Deo revelent, ac tanquam vetera anima suæ vulnera ipsi detegant, medicinam et incolumi- tatem rogantes per misericordiam ejus, propter bo- nitatem luam, Domine. VERS. 8, 9. Dulcis et rectus Dominus, propter hoc legem dabit delinquentibus in via. Diriget mansuetos in judicio, docebit miles vias suas. Dulcis, inquit,

To David 27ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΖ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΖ. Πρὸς σὲ, Κύριε, κεκράξομαι, ὁ Θεός μου, μὴ παρασιωπήσῃς ἀπ’ ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσῃς ἐπ’ ἐμοὶ, καὶ ὁμοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Οὐκ ἐπιλελησμένοι τῶν ἔμπροσθεν ἡμῖν λελεγμένων περὶ τῶν ἄνευ τινὸς προσθήκης ἐπιγεγραμμένων τῷ Δαυὶ̈δ, ἢ τοῦ Δαυὶ̈δ, προσθήσομεν ἐκείνοις ἐπὶ τοῦ παρόντος τὴν εἰς ἡμᾶς ἐλθοῦσαν παράδοσιν.

νης· οὐ μὴν καὶ οἱ λέγειν μεμαθηκότες· Υπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον. Αντὶ δὲ τοῦ, ἀνομοῦντες, οἱ λοιποὶ καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις, οἱ ἀποστατοῦντες ἡρμηνεύκασιν· σαφῶς τοὺς παραβάτας, καὶ μὴ τῷ προτέρῳ ἑαυτῶν σκοπῷ ἐμμένοντας καταισχυνθήσε- σθαι ἀποφηνάμενοι. Τῆς γὰρ ἀποστασίας ἑαυτῶν καρπὸν ὑπόκενον ευρόντες, ὡς ἂν διακενῆς ἀποστα τήσαντες τοῦ Θεοῦ, καταισχυνθήσονται. Τὰς ὁδούς σου, Κύριε, γνώρισόν μοι, καὶ τὰς τρίβους σου δίδαξόν με. Οδήγησόν με ἐπὶ τὴν αλήθειάν σου καὶ διδαξόν με, ὅτι σὺ εἶ ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου, καὶ σὲ ὑπέμεινα ὅλην τὴν ἡμέ ραν. Εἰσὶ δὲ ὁδοὶ τοῦ Κυρίου αἱ τῆς προνοίας αὐτοῦ διοικήσεις, καθ᾽ ἂς τὰ σύμπαντα διακυβερνά περὶ ὧν ὁ θεῖος ᾿Απόστολος διδάσκων ἔλεγεν· "Ο βάθος πλούτου καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ· ὡς ἀνεξ- ερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ. Οὕτω δὲ καὶ τρίβοι αὐτοῦ εἶεν αἱ κατά μέρος διοικήσεις τῶν ὅλων, καθ᾽ ἂς ὥσπερ ἐπιπορευόμενος τά τε κατ᾽ οὐρανὸν καὶ τὰ ἐπὶ γῆς τῇ προνοητικῇ δυνάμει, τρίβους ἑαυτοῦ καὶ πορείας τοῖς νοεῖν δυναμένοις δείκνυσι· διὸ κατὰ τὸν Σύμ μαχον, εἴρηται, καὶ τὰς πορείας σου δίδαξόν με. Ταῦτα δέ με διδάσκων, ἐπίστησον με τῇ ἀληθείᾳ σου, πρὸς τὸ μὴ σφάλλεσθαι ψευδοδοξοῦντα, καὶ ἕτερα ἀνθ᾿ ἑτέρων ἐν τῇ τῶν φυσικῶν θεωρίᾳ δοξάζειν, ὁποῖα πεπόνθασιν οἱ σοῦ τοῦ Θεοῦ μὴ τυχόντες διδα- σκάλου, λογισμοῖς δὲ θνητοῖς καὶ ἀνθρωπίνοις κατα- στοχασάμενοι τῶν πραγμάτων, καὶ μακρὰν τῆς ἀληθείας ἐξακοντισθέντες. Διδαχθεὶς δὲ παρὰ σοῦ, ὅτι μὴ μόνον κτίστης και δημιουργὸς καὶ Θεός μου τυγχάνεις, ἀλλὰ καὶ Σωτήρ μου, εἰκότως σὲ ὑπο έμεινα ὅλην τὴν ἡμέραν, τουτέστι πᾶσαν τὴν ζωήν μου, μεμαθηκώς, ὅτι πάντες οἱ ὑπομένοντές σε οὐ μὴ καταισχυνθώσιν. Μνήσθητι τῶν οἰκτιρμῶν σου, Κύριε, καὶ τὰ ἐλέη σου, ὅτι ἀπὸ τοῦ αἰωνὸς εἰσιν. "Αμαρτίας νεότητός μου, καὶ ἀγνοίας μου μὴ μνησθῇς. Οὐχ ἡγοῦμαι ταῦτα τῷ Δαυΐδ τοσοῦτον ἁρμόζειν, ὅσον τοῖς ἐξομολογεῖσθαι ἐπὶ τοῖς πρότερον ἁμαρτήμασιν ἑαυτῶν διδασκομένοις. Οὐ γὰρ εὑρίσκομεν τὸν Δαυΐδ ἐν τῇ νεότητι αὐτοῦ ἡμαρτηκότα, οὐδ᾽ ἐν τῇ παιδικῇ ἡλικίᾳ· ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἐν ἀγνοίᾳ γεγενημένον. Μήποτ' οὖν ἡ διδασκαλία ὡς παρὰ ἰατροῦ τοῖς νενοσηκόσι, καὶ ἐν τῇ τῆς ἡλικίας ἀκμῇ ἐντὸς γενομένοις Θεοῦ γνώ σεως, νεωτερικοῖς ἁμαρτήμασιν ἐγκαλινδηθεῖσιν, δί- στην φαρμάκου παραδέδοται, ὡς ἂν μαθόντες ἐξομο- λογοῦντο τὰ ἐν ἀγνοίᾳ αὐτοῖς πεπλημμελημένα, ανα- καλύπτοντες τῷ Θεῷ, καὶ ὥσπερ παλαιὰ τραύματα τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἀπογυμνοῦντες αὐτῷ, δεόμενοί τε Ιάσεως καὶ θεραπείας τυχεῖν διὰ τοῦ ἐλέους αὐτοῦ, ἕνεκεν τῆς χρηστότητός σου, Κύριε. Χρηστὸς καὶ εὐθὺς ὁ Κύριος, διὰ τοῦτο νομο θετήσει ἁμαρτάνοντας ἐν ὁδῷ. Ὁδηγήσει πραείς ἐν κρίσει, διδάξει πραεῖς τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ. Χρη- » ΧΧΧΙΣ, 2. COMMENTARIA IN PSALMOS. A certe in confusionem et opprobrium delabentur : sed non perinde ii qui hæc effari didicerunt, Exspe- clans exspectavi Dominum ". Hujus autem loco, iniqua agentes, reliqui interpretes ac Quinta editio deficientes interpretati sunt : quo prævaricatores, necnon eos qui in pristino scopo ac consilio non perseverarunt, pudore afficiendos esse aperte decla- rant. Postquam enim vanum irritumque defectionis suæ fructum deprehenderint, utpote qui frustra a Deo desciverint, in pudorem ac turpitudinem dela- bentur. B C VERS. 5. Vias tuas, Domine, demonstra mihi, et semitas tuas edoce me. Dirige me in veritate tua et doce me, quia tu es Deus Salvator meus, et te susti- nui tota die. Sunt porro viæ Domini, providentia ipsius administrationes, queis omnia gubernat : quas nos divinus edocet Apostolus his verbis: altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus et investigabiles via ejus s! Eadem vero ratione semite ejus, sin- gulæ universorum administrationes fuerint, quibus cœlestia terrenaque ceu percurrens, hominibus in- telligentia præditis semitas progressusque demon- stral suos; quamobrem, secundum Symmachum, dicitur, et progressus tuos edoce me. Hac autem me doctrina instituens, veritate tua confirina me; ne labar falsis opinionibus, neu in naturalium rerum speculatione alia æstimem pro aliis, qualia iis acci- derunt qui te Deo magistro non sunt usi, sed mor- talibus humanisque ratiociniis a rerum notitia aberrarunt, et procul a veritate disjecti sunt. Abs te sic edoctus, te non creatorem modo, opificem Deum, sed etiam Servatorem essa meum, jure te sustinui tota die, id est, per totum vitæ tempus, gnarus scilicet illius, universi qui sustinent te, non confundentur. VERS. 6, 7. Reminiscere miserationum tuan1438, Domine, et misericordiarum tuarum quæ a saecula sunt. Delicta juventutis meæ et ignorantias meas ne memineris. Hæc non tam Davidi congruere arbitror, quam iis qui didicerunt pristina peccata confiteri sua. Non enim reperimus Davidem in adolescentia sua neque in juvenili ætate peccasse; sed neque per D ignorantiam deliquisse. Num igitur doctrina isthæc Psal. Rom. x1, 53. ceu a medico ægris, et iis qui in ætatis flore Dei notitia imbuti sunt, atque in juvenilibus peccati volutati, quasi medicina tradita est? ut eruditi, peccata sua per ignorantiam admissa confiteantur, ipsaque Deo revelent, ac tanquam vetera anima suæ vulnera ipsi detegant, medicinam et incolumi- tatem rogantes per misericordiam ejus, propter bo- nitatem luam, Domine. VERS. 8, 9. Dulcis et rectus Dominus, propter hoc legem dabit delinquentibus in via. Diriget mansuetos in judicio, docebit miles vias suas. Dulcis, inquit,

Φασὶ τοίνυν Ἑβραίων παῖδες ἐπὶ τῶν τοιαύτην ἐχόντων γραφὴν, δεῖν ἀνατρέχειν ἐπὶ τοὺς ἀνωτέρω, καὶ σκοπεῖν ὁποῖος ἦν ὁ ἐν ἀρχῇ προτεταγμένος ψαλμὸς τῶν μετὰ ταῦτα, ἤτοι παντελῶς ἀνεπιγράφων, ἢ τῷ Δαυὶ̈δ ἐπιγεγραμμένων· καὶ μαθόντες ἐξ ἐκείνου τὴν προγραφὴν, ἐφαρμόζειν αὐτῇ καὶ τῶν μετὰ ταῦτα συνημμένων τὴν διάνοιαν. Ὁ μὲν οὖν μετὰ χεῖρας, κζ ὢν, ταύτην ἔχει τὴν προγραφὴν, καὶ ὁ κϛ καὶ ὁ κε καὶ ὁ κδ· ἀλλ’ ὁ κγ ψαλμὸς ἦν τῷ Δαυὶ̈δ, ὁμοίως δὲ καὶ ὁ κβ. Οὐκοῦν ἀκόλουθόν ἐστι, κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν παράδοσιν, καὶ τοὺς ἐφεξῆς πάντας ψαλμοὺς εἶναι ὑπολαμβάνειν, ὡς, κατὰ τοῦτον τὸν λόγον, καὶ τὸν μετὰ χεῖρας ἡγεῖσθαι εἶναι ψαλμὸν, περιέχοντα δέησιν. Τοῦτο γὰρ παρίστησιν αὐτὸς προϊὼν καὶ λέγων· Εἰσάκουσον τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου ἐν τῷ δέεσθαί με πρὸς σέ. Τίνα δὲ διάνοιαν περιέχει ὁ τῆς δεήσεως λόγος, φέρε κατανοήσωμεν. Βοᾷν φησὶ πρὸς Κύριον, ἐπικαλεῖσθαί τε αὐτὸν ὡς ἴδιον αὐτοῦ Θεόν. Σὺ γὰρ, φησὶν, ὁ καταξιώσας ἐμὸς χρηματίσαι Θεὸς, καθ’ ἣν περιποιῆσαι πρὸς τοὺς ἁγίους ἐπαγγελίαν εἰπών· Καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός. Παράδεξαί μου τὴν δέησιν.

νης· οὐ μὴν καὶ οἱ λέγειν μεμαθηκότες· Υπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον. Αντὶ δὲ τοῦ, ἀνομοῦντες, οἱ λοιποὶ καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις, οἱ ἀποστατοῦντες ἡρμηνεύκασιν· σαφῶς τοὺς παραβάτας, καὶ μὴ τῷ προτέρῳ ἑαυτῶν σκοπῷ ἐμμένοντας καταισχυνθήσε- σθαι ἀποφηνάμενοι. Τῆς γὰρ ἀποστασίας ἑαυτῶν καρπὸν ὑπόκενον ευρόντες, ὡς ἂν διακενῆς ἀποστα τήσαντες τοῦ Θεοῦ, καταισχυνθήσονται. Τὰς ὁδούς σου, Κύριε, γνώρισόν μοι, καὶ τὰς τρίβους σου δίδαξόν με. Οδήγησόν με ἐπὶ τὴν αλήθειάν σου καὶ διδαξόν με, ὅτι σὺ εἶ ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου, καὶ σὲ ὑπέμεινα ὅλην τὴν ἡμέ ραν. Εἰσὶ δὲ ὁδοὶ τοῦ Κυρίου αἱ τῆς προνοίας αὐτοῦ διοικήσεις, καθ᾽ ἂς τὰ σύμπαντα διακυβερνά περὶ ὧν ὁ θεῖος ᾿Απόστολος διδάσκων ἔλεγεν· "Ο βάθος πλούτου καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ· ὡς ἀνεξ- ερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ. Οὕτω δὲ καὶ τρίβοι αὐτοῦ εἶεν αἱ κατά μέρος διοικήσεις τῶν ὅλων, καθ᾽ ἂς ὥσπερ ἐπιπορευόμενος τά τε κατ᾽ οὐρανὸν καὶ τὰ ἐπὶ γῆς τῇ προνοητικῇ δυνάμει, τρίβους ἑαυτοῦ καὶ πορείας τοῖς νοεῖν δυναμένοις δείκνυσι· διὸ κατὰ τὸν Σύμ μαχον, εἴρηται, καὶ τὰς πορείας σου δίδαξόν με. Ταῦτα δέ με διδάσκων, ἐπίστησον με τῇ ἀληθείᾳ σου, πρὸς τὸ μὴ σφάλλεσθαι ψευδοδοξοῦντα, καὶ ἕτερα ἀνθ᾿ ἑτέρων ἐν τῇ τῶν φυσικῶν θεωρίᾳ δοξάζειν, ὁποῖα πεπόνθασιν οἱ σοῦ τοῦ Θεοῦ μὴ τυχόντες διδα- σκάλου, λογισμοῖς δὲ θνητοῖς καὶ ἀνθρωπίνοις κατα- στοχασάμενοι τῶν πραγμάτων, καὶ μακρὰν τῆς ἀληθείας ἐξακοντισθέντες. Διδαχθεὶς δὲ παρὰ σοῦ, ὅτι μὴ μόνον κτίστης και δημιουργὸς καὶ Θεός μου τυγχάνεις, ἀλλὰ καὶ Σωτήρ μου, εἰκότως σὲ ὑπο έμεινα ὅλην τὴν ἡμέραν, τουτέστι πᾶσαν τὴν ζωήν μου, μεμαθηκώς, ὅτι πάντες οἱ ὑπομένοντές σε οὐ μὴ καταισχυνθώσιν. Μνήσθητι τῶν οἰκτιρμῶν σου, Κύριε, καὶ τὰ ἐλέη σου, ὅτι ἀπὸ τοῦ αἰωνὸς εἰσιν. "Αμαρτίας νεότητός μου, καὶ ἀγνοίας μου μὴ μνησθῇς. Οὐχ ἡγοῦμαι ταῦτα τῷ Δαυΐδ τοσοῦτον ἁρμόζειν, ὅσον τοῖς ἐξομολογεῖσθαι ἐπὶ τοῖς πρότερον ἁμαρτήμασιν ἑαυτῶν διδασκομένοις. Οὐ γὰρ εὑρίσκομεν τὸν Δαυΐδ ἐν τῇ νεότητι αὐτοῦ ἡμαρτηκότα, οὐδ᾽ ἐν τῇ παιδικῇ ἡλικίᾳ· ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἐν ἀγνοίᾳ γεγενημένον. Μήποτ' οὖν ἡ διδασκαλία ὡς παρὰ ἰατροῦ τοῖς νενοσηκόσι, καὶ ἐν τῇ τῆς ἡλικίας ἀκμῇ ἐντὸς γενομένοις Θεοῦ γνώ σεως, νεωτερικοῖς ἁμαρτήμασιν ἐγκαλινδηθεῖσιν, δί- στην φαρμάκου παραδέδοται, ὡς ἂν μαθόντες ἐξομο- λογοῦντο τὰ ἐν ἀγνοίᾳ αὐτοῖς πεπλημμελημένα, ανα- καλύπτοντες τῷ Θεῷ, καὶ ὥσπερ παλαιὰ τραύματα τῆς ἑαυτῶν ψυχῆς ἀπογυμνοῦντες αὐτῷ, δεόμενοί τε Ιάσεως καὶ θεραπείας τυχεῖν διὰ τοῦ ἐλέους αὐτοῦ, ἕνεκεν τῆς χρηστότητός σου, Κύριε. Χρηστὸς καὶ εὐθὺς ὁ Κύριος, διὰ τοῦτο νομο θετήσει ἁμαρτάνοντας ἐν ὁδῷ. Ὁδηγήσει πραείς ἐν κρίσει, διδάξει πραεῖς τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ. Χρη- » ΧΧΧΙΣ, 2. COMMENTARIA IN PSALMOS. A certe in confusionem et opprobrium delabentur : sed non perinde ii qui hæc effari didicerunt, Exspe- clans exspectavi Dominum ". Hujus autem loco, iniqua agentes, reliqui interpretes ac Quinta editio deficientes interpretati sunt : quo prævaricatores, necnon eos qui in pristino scopo ac consilio non perseverarunt, pudore afficiendos esse aperte decla- rant. Postquam enim vanum irritumque defectionis suæ fructum deprehenderint, utpote qui frustra a Deo desciverint, in pudorem ac turpitudinem dela- bentur. B C VERS. 5. Vias tuas, Domine, demonstra mihi, et semitas tuas edoce me. Dirige me in veritate tua et doce me, quia tu es Deus Salvator meus, et te susti- nui tota die. Sunt porro viæ Domini, providentia ipsius administrationes, queis omnia gubernat : quas nos divinus edocet Apostolus his verbis: altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Dei! quam incomprehensibilia sunt judicia ejus et investigabiles via ejus s! Eadem vero ratione semite ejus, sin- gulæ universorum administrationes fuerint, quibus cœlestia terrenaque ceu percurrens, hominibus in- telligentia præditis semitas progressusque demon- stral suos; quamobrem, secundum Symmachum, dicitur, et progressus tuos edoce me. Hac autem me doctrina instituens, veritate tua confirina me; ne labar falsis opinionibus, neu in naturalium rerum speculatione alia æstimem pro aliis, qualia iis acci- derunt qui te Deo magistro non sunt usi, sed mor- talibus humanisque ratiociniis a rerum notitia aberrarunt, et procul a veritate disjecti sunt. Abs te sic edoctus, te non creatorem modo, opificem Deum, sed etiam Servatorem essa meum, jure te sustinui tota die, id est, per totum vitæ tempus, gnarus scilicet illius, universi qui sustinent te, non confundentur. VERS. 6, 7. Reminiscere miserationum tuan1438, Domine, et misericordiarum tuarum quæ a saecula sunt. Delicta juventutis meæ et ignorantias meas ne memineris. Hæc non tam Davidi congruere arbitror, quam iis qui didicerunt pristina peccata confiteri sua. Non enim reperimus Davidem in adolescentia sua neque in juvenili ætate peccasse; sed neque per D ignorantiam deliquisse. Num igitur doctrina isthæc Psal. Rom. x1, 53. ceu a medico ægris, et iis qui in ætatis flore Dei notitia imbuti sunt, atque in juvenilibus peccati volutati, quasi medicina tradita est? ut eruditi, peccata sua per ignorantiam admissa confiteantur, ipsaque Deo revelent, ac tanquam vetera anima suæ vulnera ipsi detegant, medicinam et incolumi- tatem rogantes per misericordiam ejus, propter bo- nitatem luam, Domine. VERS. 8, 9. Dulcis et rectus Dominus, propter hoc legem dabit delinquentibus in via. Diriget mansuetos in judicio, docebit miles vias suas. Dulcis, inquit,

PG 23:247Καὶ μὴ παρασιωπήσῃς ἀπ’ ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσῃς ἀπ’ ἐμοῦ, καὶ ὁμοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Ταῦτα δ’ ἔφασκεν ἐν ἀγωνίᾳ καθεστώς· μή πη ἄρα τοῖς μετὰ τὴν ἀνάλυσιν τοῦ θνητοῦ βίου καταβαίνουσιν εἰς τὸν τοῦ θανάτου λάκκον παρομοιωθείη. Εἰ γὰρ τὰ μάλιστα ἐν τῷ πρὸ τούτου ἔλεγε ψαλμῷ· Πιστεύω τοῦ ἰδεῖν τὰ ἀγαθὰ Κυρίου ἐν γῇ ζώντων· ἀλλ’ ὅμως ὡς ἄνθρωπος, ἔτι σάρκα περικείμενος, ἠγωνία διὰ τὸ σαθρὸν καὶ εὐμετάβολον τοῦ βίου. Ἐπεὶ καὶ ὁ Ἀπόστολος ἠγωνία, μήπως, ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένηται. Λάκκον δὲ εἰώθασιν οἱ θεῖοι λόγοι ὀνομάζειν τὸ τῶν ψυχῶν οἰκητήριον τὸ ἐν τῷ καλουμένῳ ᾅδῃ· ὃ δὴ παρίστησιν αὐτὸς ὁ Δαυὶ̈δ οὐκ εἰς μακρὰν ἐν τῷ κθ ψαλμῷ λέγων· Κύριε ὁ Θεός μου, ἐκέκραξα πρὸς σὲ, καὶ ἰάσω με· Κύριε, ἀνήγαγες ἐξ ᾅδου τὴν ψυχήν μου· ἔσωσάς με ἀπὸ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον. Ὁρᾷς ὅπως τὸν ᾅδην καὶ τὸν λάκκον ἐν ταὐτῷ διὰ τούτων συνῆψεν; Ἀλλ’ ἐν μὲν τῷ μετὰ χεῖρας βοὰς πρὸς τὸν Θεὸν ἀφίησιν, παρακαλῶν μὴ ὁμοιωθῆναι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον· ἐν δὲ τῷ ἐννάτῳ καὶ εἰκοστῷ κατωρθῶσθαι αὑτῷ τὰ τῆς εὐχῆς διδάσκει λέγων·

Τό γε μὲν σπέρμα, ὅπερ κατεβάλετο ἐν τῇ γῇ καθ' Α ὃν ἐπολιτεύετο ἐπὶ γῆς χρόνον, πολλοὺς κληρονομή σει, σωτηρίας αἴτιον γινόμενον πολλοῖς. Σπέρμα δὲ τί ἂν εἴποις ἢ τὴν διδασκαλίαν καὶ τοὺς λόγους καὶ τὰ συγγράμματα, ἢ τοὺς κατὰ Θεὸν αὐτῷ γεννη θέντας καὶ μαθητευθέντας ἄνδρας ; δι' ὧν καὶ μετὰ τὴν ἐν ἀγαθοῖς ἀνάπαυσιν αὐτοῦ μυρίοι τῆς παρὰ τῷ Θεῷ κληρονομίας τεύξονται, ἅτε ἀγαθῶν σπερ μάτων τυχόντες καὶ ὠφελημένοι τὴν ἔνθεον καρπο φορίαν. Κραταίωμα Κύριος τῶν φοβουμένων αὐτὸν, καὶ ἡ Διαθήκη αὐτοῦ τοῦ δηλῶσαι αὐτοῖς. Ὁ μὲν ᾿Ακύλας, ἀπόῤῥητον Κυρίου (1) ἐξέδωκεν· ὁ δὲ Σύμ- μαχος, ὁμιλία Κυρίου· ὁ δὲ Θεοδοτίων καὶ ἡ πέμπτη έκδοσις, μυστήριον Κυρίου. Εντεῦθεν γὰρ εἰς τοσ- αύτην ήλασε μακαριότητα ὁ ἀνωτέρω προλεχθεὶς Β φοβούμενος Κύριον ἐκ τοῦ ὁμιλίαν τοῦ Κυρίου, καὶ ἀπόῤῥητον αὐτοῦ, καὶ τὸ μυστήριον αὐτοῦ γνωστὸν αὐτῷ γεγονέναι, καὶ τὰ ἐν τῇ Διαθήκη αὐτοῦ, τοῦτ' ἔστιν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ, περιεχόμενα μυστήρια. Οἱ ὀφθαλμοί μου διὰ παντὸς πρὸς τὸν Κύριον, ὅτι αὐτὸς ἐκσπάσει ἐκ παγίδος τους πόδας μου. Ἐπίβλεψον ἐπ' ἐμὲ καὶ ἐλέησόν με, ὅτι μονογ νὴς καὶ πτωχός εἰμι ἐγώ. Αἱ θλίψεις τῆς καρδίας μου ἐπληθύνθησαν, ἐκ τῶν ἀναγκῶν μου ἐξαγαγέ με. Οὐ διὰ τὰ κατορθώματα ὥσπερ ὀφειλομένην τὴν σωτηρίαν αὐτῷ· οἶδα γὰρ, ὅτι, πάντα ποιήσας τὰ παρ' ἐμαυτοῦ, ἔτι τοῦ σοῦ ἐλέους δέομαι. Διὸ ἐπί βλεψον ἐπ' ἐμὲ, καὶ ἐλέησόν με. Σύνοιδα γὰρ ἐμαυτῷ πτωχῷ καὶ ἀβοηθήτῳ καὶ μὴ ἐπαρχοῦντι προς σωτηρίαν. Ιδιόν τέ έστι πάντων τῶν θεοφιλῶν τὸ ἑαυτοὺς κακοῦν ἐν θλίψεσιν, ἐν ἀνάγκαις, ἐν στε- νοχωρίαις, καὶ διωγμοῖς· ἀλλ' οὐ καὶ ἀγνοοῦσι τὸ τού- των τέλος· διὸ τυχεῖν αὐτοῦ παρὰ τοῦ Θεοῦ ἱκε τεύουσι λέγοντες· Ἐκ τῶν ἀναγκῶν μου ἐξαγαγέ με· ὡς ἂν διελθόντες τὰς τοῦ βίου ἀνάγκας, τὰς δὲ συμφορὰς καὶ τὰς περιστάσεις, εἰπεῖν ποτε δυνη- θεῖεν· Διήλθομεν διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος, καὶ ἐξή- γαγες ἡμᾶς εἰς ἀναψυχήν. Ιδε τὴν ταπείνωσίν μου καὶ τὸν κόπον μου, καὶ ἄφερ πάσας τὰς ἁμαρτίας μου. Ιδε τοὺς ἐχθρούς μου, ὅτι ἐπληθύνθησαν, καὶ μῖσος ἄδικον ἐμίσησάν με. Φύλαξον τὴν ψυχήν μου καὶ ῥι- σαί με· μὴ καταισχυνθείην, ὅτι ἤλπισα ἐπὶ σέ. Τὰ μὲν παρ' ἐμοῦ σπουδάζεται, τὰ δὲ παρὰ σοῦ τυ- γεῖν ἀξιῶ. Ἐγὼ μὲν οὖν ἐμαυτὸν κολάζω, καὶ ὥσπερ δίκην εἰσπραττόμενος ὧν πρότερον ἐπλημμέλησα, ἐμαυτὸν τιμωροῦμαι, ταπεινῶν ἐμαυτὸν ἐν κόποις καὶ πόνοις· σὺ δὲ, ὁ Θεὸς, οἷά τις ἀγωνοθέτης, τὸν ἐμὸν ἀγῶνα θεωρῶν καὶ τοὺς ἐμοὺς καμάτους, δίδου τὴν ἄφε σιν τῶν ἁμαρτημάτων, καὶ συγχώρει όσα πώποτε διε πραξάμην ἐν ἁμαρτίαις. ᾿Αλλὰ καὶ θεασάμενος τοὺς ἐμοὺς ἐχθροὺς ὁπόσοι ὄντες ἐπεβούλευον, καὶ ὡς μετ σος ἄδικον ἐμίσησάν με, φύλαξ γενοῦ τῆς ἐμῆς ψυχῆς, μυστήριον Κυ ρίου. COMMENTARIA IN PSALMOS. cætera? Semen porro ejus, quod in terram jecit dum in ea versaretur, multos hæreditate accipiet, quibus causa salutis evadet. Semen vero quodnam esse dixeris, nisi doctrinam, sermones, scripta et homines qui secundum Deum ipsi nati atque ab eo instituti sunt? Qui numero pæne infiniti, post ipsius it bonis adeptam requiem, utpote ex bono orti semine, ac divina illa utilique sibi prosapia progeniti, hæreditatem a Deo consequentur. VERS. 14. Firmamentum est Dominus timentibus eum, et testamentum ipsius ut manifestètur illis. Aquila, secretum Domini, edidit ; Symmachus, collo- quium Domini; Theodotio et Quinta editio, myste rium Domini: inde enim ille superius memoratus qui timet Dominum, ad tantam felicitatem pervenit, B quia colloquium Domini, secretum ac mysterium ejus, notum ipsi erat, nota item ea quæ in Testa- mento ejus, id est, in divinis Scripturis continentur mysteria. Psal. LXV, 12. tem lectio Symmachi sic affertur, Quæ pariter Theodotionis esse ibidem fertur. C VERS. 15-17. Οculi mei semper ad Dominum, quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos. Respice in me et miserere mei, quia unicus et pauper sum ego. Tribulationes cordis mei multiplicata sunt, de necessitalibus meis erue me. Non ob recte facta opera quasi debitam salutem mihi postulo; novi enim me, quamvis omnia pro facultate' egerim, tuo tamen egere auxilio. Quamobrem respice in me, et miserere mei. Nam me pauperem, nulla fultum ope, ac saluti mihi procurandæ imparem scio. Proprium au- tom omnibus piis ac Deo amicis viris est, sese ærumnis affligere, in necessitatibus, in angustiis, in persecutionibus versari; sed qui sit eorum finis non ignorant : quare illius assequendi ergo Deo supplicant his verbis, de necessitatibus meis erue me ; ut, superatis vitæ necessitatibus, calamitatibus, erumnis, dicere aliquando possint : Transivimus per ignem et aquam, et eduxisti nos in refrige. rium 30. VERS. 18-20. Vide humilitatem meam et la- borem meum, et dimitte universa delicta mea. Respice inimicos meos quoniam multiplicati sunt, et odio iniquo oderunt me. Custodi animam meam et erue me: non erubescam quoniam speravi in te. Quod ad D me spectat, sollicitudinem mei gero; sed opem imploro tuam. Ego quidem memetipsum castigo, et quasi supplicium de pristinis delictis sumeus, ulciscor meipsum, me abjectum laboribus atque ærumnis constituo. Tu vero, Deus, ceu quis certa- minum præfectus, et pugnam et labores meos con- templatus, veniam quæso, scelerum concedito, et quæcunque in peccatis edidi remittito. Sed etiam inimicos meos conspicatus, quot videlicet numero insidias mihi parent, et quod me odio iniquo per Nos saniorem lectionem ex mss. omnibus, uno ex- cepto, mutuamur. (1) Hebraica sunt TT TID, a Theodoreto au-

Κύριε, ἐκέκραξα πρὸς σὲ, καὶ ἰάσω με· ἔσωσάς με ἀπὸ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον. Προσφυῶς δὲ λάκκος ὠνόμασται τὸ ἐν τῷ ᾅδῃ τῶν ψυχῶν οἰκητήριον. Ὡς γὰρ ὁ λάκκος δοχεῖόν ἐστι τῶν ἄνωθεν καὶ ἐξ ὕψους εἰς αὐτὸν καταφερομένων ὑδάτων· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ τοῦ θανάτου χῶρος, ὁ καλούμενος ᾅδης τὰς ἄνωθεν ἀπὸ τοῦ τῶν ἀνθρώπων βίου εἰς αὐτὸν καταφερομένας ψυχὰς ὑποδεχόμενος, προσφυῶς λάκκος ὠνόμασται. Παρακαλεῖ τοίνυν μὴ συνελκυσθῆναι εἰς τὸν δεδηλωμένον λάκκον. Τοῦτο δὲ, φησὶν, ἔσται, εἰ ὅμοιος γενοίμην τοῖς λοιποῖς ἀνθρώποις τοῖς μὴ εἰσακουομένοις ὑπὸ σοῦ· ὃ δὴ σημεῖον τυγχάνει τῆς σῆς ἀποστροφῆς. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Μὴ παρασιωπήσῃς ἀπ’ ἐμοῦ, ὁ Σύμμαχος, μὴ σιγήσῃς ἐξ ἐμοῦ, φησί· μήποτε, ἡσυχάσαντός σου ἄποθέν μου, ὁμοιωθῶ τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Ὅτι οὐ συνῆκαν εἰς τὰ ἔργα Κυρίου, καὶ εἰς τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ, καθελεῖς αὐτοὺς, καὶ οὐ μὴ οἰκοδομήσεις αὐτούς. Ἔργα δὲ Κυρίου εἴποις ἂν τὴν τῶν γενητῶν πάντων ὑπόστασιν, καθ’ ἣν ἐξ οὐκ ὄντων εἰς τὸ εἶναι τὰ πάντα παρήγαγεν ὁ τῶν πάντων ποιητὴς Θεός·

Τό γε μὲν σπέρμα, ὅπερ κατεβάλετο ἐν τῇ γῇ καθ' Α ὃν ἐπολιτεύετο ἐπὶ γῆς χρόνον, πολλοὺς κληρονομή σει, σωτηρίας αἴτιον γινόμενον πολλοῖς. Σπέρμα δὲ τί ἂν εἴποις ἢ τὴν διδασκαλίαν καὶ τοὺς λόγους καὶ τὰ συγγράμματα, ἢ τοὺς κατὰ Θεὸν αὐτῷ γεννη θέντας καὶ μαθητευθέντας ἄνδρας ; δι' ὧν καὶ μετὰ τὴν ἐν ἀγαθοῖς ἀνάπαυσιν αὐτοῦ μυρίοι τῆς παρὰ τῷ Θεῷ κληρονομίας τεύξονται, ἅτε ἀγαθῶν σπερ μάτων τυχόντες καὶ ὠφελημένοι τὴν ἔνθεον καρπο φορίαν. Κραταίωμα Κύριος τῶν φοβουμένων αὐτὸν, καὶ ἡ Διαθήκη αὐτοῦ τοῦ δηλῶσαι αὐτοῖς. Ὁ μὲν ᾿Ακύλας, ἀπόῤῥητον Κυρίου (1) ἐξέδωκεν· ὁ δὲ Σύμ- μαχος, ὁμιλία Κυρίου· ὁ δὲ Θεοδοτίων καὶ ἡ πέμπτη έκδοσις, μυστήριον Κυρίου. Εντεῦθεν γὰρ εἰς τοσ- αύτην ήλασε μακαριότητα ὁ ἀνωτέρω προλεχθεὶς Β φοβούμενος Κύριον ἐκ τοῦ ὁμιλίαν τοῦ Κυρίου, καὶ ἀπόῤῥητον αὐτοῦ, καὶ τὸ μυστήριον αὐτοῦ γνωστὸν αὐτῷ γεγονέναι, καὶ τὰ ἐν τῇ Διαθήκη αὐτοῦ, τοῦτ' ἔστιν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ, περιεχόμενα μυστήρια. Οἱ ὀφθαλμοί μου διὰ παντὸς πρὸς τὸν Κύριον, ὅτι αὐτὸς ἐκσπάσει ἐκ παγίδος τους πόδας μου. Ἐπίβλεψον ἐπ' ἐμὲ καὶ ἐλέησόν με, ὅτι μονογ νὴς καὶ πτωχός εἰμι ἐγώ. Αἱ θλίψεις τῆς καρδίας μου ἐπληθύνθησαν, ἐκ τῶν ἀναγκῶν μου ἐξαγαγέ με. Οὐ διὰ τὰ κατορθώματα ὥσπερ ὀφειλομένην τὴν σωτηρίαν αὐτῷ· οἶδα γὰρ, ὅτι, πάντα ποιήσας τὰ παρ' ἐμαυτοῦ, ἔτι τοῦ σοῦ ἐλέους δέομαι. Διὸ ἐπί βλεψον ἐπ' ἐμὲ, καὶ ἐλέησόν με. Σύνοιδα γὰρ ἐμαυτῷ πτωχῷ καὶ ἀβοηθήτῳ καὶ μὴ ἐπαρχοῦντι προς σωτηρίαν. Ιδιόν τέ έστι πάντων τῶν θεοφιλῶν τὸ ἑαυτοὺς κακοῦν ἐν θλίψεσιν, ἐν ἀνάγκαις, ἐν στε- νοχωρίαις, καὶ διωγμοῖς· ἀλλ' οὐ καὶ ἀγνοοῦσι τὸ τού- των τέλος· διὸ τυχεῖν αὐτοῦ παρὰ τοῦ Θεοῦ ἱκε τεύουσι λέγοντες· Ἐκ τῶν ἀναγκῶν μου ἐξαγαγέ με· ὡς ἂν διελθόντες τὰς τοῦ βίου ἀνάγκας, τὰς δὲ συμφορὰς καὶ τὰς περιστάσεις, εἰπεῖν ποτε δυνη- θεῖεν· Διήλθομεν διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος, καὶ ἐξή- γαγες ἡμᾶς εἰς ἀναψυχήν. Ιδε τὴν ταπείνωσίν μου καὶ τὸν κόπον μου, καὶ ἄφερ πάσας τὰς ἁμαρτίας μου. Ιδε τοὺς ἐχθρούς μου, ὅτι ἐπληθύνθησαν, καὶ μῖσος ἄδικον ἐμίσησάν με. Φύλαξον τὴν ψυχήν μου καὶ ῥι- σαί με· μὴ καταισχυνθείην, ὅτι ἤλπισα ἐπὶ σέ. Τὰ μὲν παρ' ἐμοῦ σπουδάζεται, τὰ δὲ παρὰ σοῦ τυ- γεῖν ἀξιῶ. Ἐγὼ μὲν οὖν ἐμαυτὸν κολάζω, καὶ ὥσπερ δίκην εἰσπραττόμενος ὧν πρότερον ἐπλημμέλησα, ἐμαυτὸν τιμωροῦμαι, ταπεινῶν ἐμαυτὸν ἐν κόποις καὶ πόνοις· σὺ δὲ, ὁ Θεὸς, οἷά τις ἀγωνοθέτης, τὸν ἐμὸν ἀγῶνα θεωρῶν καὶ τοὺς ἐμοὺς καμάτους, δίδου τὴν ἄφε σιν τῶν ἁμαρτημάτων, καὶ συγχώρει όσα πώποτε διε πραξάμην ἐν ἁμαρτίαις. ᾿Αλλὰ καὶ θεασάμενος τοὺς ἐμοὺς ἐχθροὺς ὁπόσοι ὄντες ἐπεβούλευον, καὶ ὡς μετ σος ἄδικον ἐμίσησάν με, φύλαξ γενοῦ τῆς ἐμῆς ψυχῆς, μυστήριον Κυ ρίου. COMMENTARIA IN PSALMOS. cætera? Semen porro ejus, quod in terram jecit dum in ea versaretur, multos hæreditate accipiet, quibus causa salutis evadet. Semen vero quodnam esse dixeris, nisi doctrinam, sermones, scripta et homines qui secundum Deum ipsi nati atque ab eo instituti sunt? Qui numero pæne infiniti, post ipsius it bonis adeptam requiem, utpote ex bono orti semine, ac divina illa utilique sibi prosapia progeniti, hæreditatem a Deo consequentur. VERS. 14. Firmamentum est Dominus timentibus eum, et testamentum ipsius ut manifestètur illis. Aquila, secretum Domini, edidit ; Symmachus, collo- quium Domini; Theodotio et Quinta editio, myste rium Domini: inde enim ille superius memoratus qui timet Dominum, ad tantam felicitatem pervenit, B quia colloquium Domini, secretum ac mysterium ejus, notum ipsi erat, nota item ea quæ in Testa- mento ejus, id est, in divinis Scripturis continentur mysteria. Psal. LXV, 12. tem lectio Symmachi sic affertur, Quæ pariter Theodotionis esse ibidem fertur. C VERS. 15-17. Οculi mei semper ad Dominum, quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos. Respice in me et miserere mei, quia unicus et pauper sum ego. Tribulationes cordis mei multiplicata sunt, de necessitalibus meis erue me. Non ob recte facta opera quasi debitam salutem mihi postulo; novi enim me, quamvis omnia pro facultate' egerim, tuo tamen egere auxilio. Quamobrem respice in me, et miserere mei. Nam me pauperem, nulla fultum ope, ac saluti mihi procurandæ imparem scio. Proprium au- tom omnibus piis ac Deo amicis viris est, sese ærumnis affligere, in necessitatibus, in angustiis, in persecutionibus versari; sed qui sit eorum finis non ignorant : quare illius assequendi ergo Deo supplicant his verbis, de necessitatibus meis erue me ; ut, superatis vitæ necessitatibus, calamitatibus, erumnis, dicere aliquando possint : Transivimus per ignem et aquam, et eduxisti nos in refrige. rium 30. VERS. 18-20. Vide humilitatem meam et la- borem meum, et dimitte universa delicta mea. Respice inimicos meos quoniam multiplicati sunt, et odio iniquo oderunt me. Custodi animam meam et erue me: non erubescam quoniam speravi in te. Quod ad D me spectat, sollicitudinem mei gero; sed opem imploro tuam. Ego quidem memetipsum castigo, et quasi supplicium de pristinis delictis sumeus, ulciscor meipsum, me abjectum laboribus atque ærumnis constituo. Tu vero, Deus, ceu quis certa- minum præfectus, et pugnam et labores meos con- templatus, veniam quæso, scelerum concedito, et quæcunque in peccatis edidi remittito. Sed etiam inimicos meos conspicatus, quot videlicet numero insidias mihi parent, et quod me odio iniquo per Nos saniorem lectionem ex mss. omnibus, uno ex- cepto, mutuamur. (1) Hebraica sunt TT TID, a Theodoreto au-

PG 23:249ἔργα δὲ χειρῶν αὐτοῦ τὴν τῶν γενομένων διοίκησιν, καθ’ ἣν προνοεῖ καὶ διέπει ὡσπερεὶ χερσὶ ταῖς ἑαυτοῦ προνοητικαῖς δυνάμεσι διακυβερνῶν τὰ πάντα. Εὐλογητὸς ὁ Θεὸς, ὅτι εἰσήκουσε τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου. Κύριος βοηθός μου καὶ ὑπερασπιστής μου· ἐπ’ αὐτῷ ἤλπισεν ἡ καρδία μοι καὶ ἐβοηθήθην. Καὶ ἀνέθαλεν ἡ σάρξ μου, καὶ ἐκ θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ. Ὁ ἀψευδὴς Θεὸς, πιστούμενος ἑαυτοῦ τὰς ὑποσχέσεις, δι’ ὧν ἐπήγγελται λέγων· Ἔτι λαλοῦντός σου ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι· ὡς ἐγγὺς ἑστὼς τῶν καθαρῶς αὐτὸν ἐπικαλουμένων, καὶ ὡς οὐ πόῤῥω τυγχάνων τοῦ τὰ πραχθέντα [προλεχθέντα] δεηθέντος, ἐπήκοον ἑαυτὸν παρέσχε ταῖς προλεχθείσαις ἱκετηρίαις. Εἶθ’ ὥσπερ σημεῖον δίδωσι διὰ τοῦ προφητικοῦ πνεύματος τῇ τοῦ δεηθέντος ψυχῇ, περὶ τοῦ εἰσηκοῦσθαι αὐτήν. Ἡ δὲ, συναισθομένη, μεταβάλλει μὲν τὰς ἱκετηρίους φωνὰς εἰς εὐχαριστίαν, ἐγνωκέναι δὲ ὁμολογεῖ τὴν γενομένην αὐτῇ εὐεργεσίαν· διό φησιν· Εὐλογητὸς Κύριος, ὅτι εἰσήκουσε τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου· Κύριος βοηθός μου καὶ ὑπασπιστής μου, ἐπ’ αὐτῷ ἤλπισεν ἡ καρδία μου, καὶ ἐβοηθήθην.

Συνῄσθετο γὰρ τῆς δεξιᾶς τοῦ Θεοῦ ἐκταθείσης μέχρις αὐτῆς καὶ ἀντιλαμβανομένης αὐτῆς πρὸς τὸ μὴ καθελκυσθῆναι εἰς τὸν δηλωθέντα λάκκον. Ἐξ ὑπερβαλλούσης δὲ χαρᾶς ὁ προφήτης οὐ τὴν ψυχὴν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν σάρκα αὐτοῦ φησὶ γεγηθέναι καὶ ἀνανεῶσθαι διὰ τὴν καὶ αὐτῷ σώματι ἐπηγγελμένην ἀγαθὴν ἐλπίδα κατὰ τὴν τῶν νεκρῶν ἀνάστασιν· διὸ ἐπιλέγει· Καὶ ἀνέθαλεν ἡ σάρξ μου· οἷς ἐπισυνάπτει· Καὶ ἐκ θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ· ὅπερ ὅμοιον εἶναί μοι δοκεῖ τῷ· Ἑκουσίως θύσω σοι. Ἀντὶ δὲ τοῦ, καὶ ἀνέθαλεν ἡ σάρξ μου, ὁ μὲν Σύμμαχος, ἄνθησαι, φησὶν, ἡ καρδία μου· ὁ δὲ Ἀκύλας, ἐγαυριάσατο ἡ καρδία μου· ὁ δὲ Θεοδοτίων, καὶ ἀνέθαλεν ἡ καρδία μου· ἡ δὲ πέμπτη ἔκδοσις, ἐκρατύνθη ἡ καρδία μου. Καὶ πάλιν ἀντὶ τοῦ, ἐκ θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ, ὁ μὲν Σύμμαχος· Καὶ ἐν ᾠδαῖς μου ὑμνήσω αὐτὸν, ἐξέδωκεν· ὁ δὲ Ἀκύλας, καὶ ἀπὸ ᾄσματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ. Κύριος κραταίωμα τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, καὶ ὑπερασπιστὴς τῶν σωτηρίων τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ ἐστι. Σαφῶς οὖν ἐν τούτοις τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν ὑπ’ αὐτοῦ σωζομένων ἐμνημόνευσεν ἡ προφητεία, εὐκαίρως ἐξ ἑνὸς τοῦ Δαυὶ̈δ τοὺς πάντας χαρακτηρίσασα.

Ὥσπερ γὰρ, φησὶν, ἐκεῖνον δεηθέντα ἔσωσεν, οὕτως, φησὶν, καὶ παντὸς τοῦ ἰδίου λαοῦ κραταίωμα ἔσται. Σῶσον τὸν λαόν σου, καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου, καὶ ποίμανον αὐτοὺς καὶ ἔπαρον αὐτοὺς ἕως τοῦ αἰῶνος. Ποία δὲ τοῦ Χριστοῦ ἡ κληρονομία δείκνυται ἐν τῷ δευτέρῳ ψαλμῷ· Αἴτησαι γὰρ, φησὶν, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοις καὶ τοὺς ἐν τῷ προτέρῳ λαῷ θεοφιλεῖς καὶ προφήτας καὶ δικαίους ἄνδρας τῆς τοῦ Χριστοῦ γεγονέναι κληρονομίας εἰπὼν, καὶ τῶν σωτηρίων αὐτοῦ μετεσχηκέναι. Οὐδὲ γὰρ τὰ πλήθη καὶ τοὺς ἀναξίως παραβαλόντας τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ προσήκει λαὸν ἀποφαίνειν αὐτοῦ, ἀλλ’ ἢ μόνως τοὺς ἀρεσκόντως αὐτῷ βιοῦντας, περὶ ὧν εἴποι ἄν· Καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός. Καὶ ποίμανον αὐτοὺς, καὶ ἔπαρον ἕως τοῦ αἰῶνος. Ποιμαίνει δὲ αὐτοὺς ἐνταῦθα, τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τιθεὶς ὑπὲρ αὐτῶν, ὥς φησιν ἐν Εὐαγγελίοις· Ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὑτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων· καὶ πάλιν· Τὰ ἐμὰ πρόβατα τῆς φωνῆς μου ἀκούει· καὶ πάλιν· Ἔσομαι μεθ’ ὑμῶν ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος·

PG 23:251καιρῷ δὲ ἐπιτηδείῳ ἐπάρας αὐτοὺς εἰς ὕψος, τῆς οὐρανίου βασιλείας καταξιώσει.

δὲ πράξας καὶ τοσαῦτα δεηθεὶς, μὴ καταισχυνθῆνα: ἀξιῶ. Σὲ γὰρ ἐλπίδα ἐμαυτοῦ θέμενος, ἀκριβῶς οἶδα καὶ πέπεισμαι, ὅτι ἡ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Α καὶ ῥῦσαί με τῆς τῶν πολεμίων ἐπιβουλῆς. Τοσαῦτα Β Ακακοι καὶ εὐθεῖς ἑκολλῶντό μοι, ὅτι ὑπέμεινά σε. Λύτρωσαι, ὁ Θεὸς, τὸν Ἰσραὴλ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ. Καὶ τοῦτό μοι πρὸς τοῖς ἄλλοις κατορθώμασι μέγα ὑπῆρξε, καὶ σοὶ τῷ Θεῷ φίλον· πολλοῖς γὰρ ἐγινόμην ὑπογραμμὸς καρτερίας, βίου τε σεμνοῦ καὶ μετανοίας καὶ ἐξομολογήσεως· διὸ ἄκακοι ἄνδρες καὶ εὐθεῖς συνήπτοντό μας κολλώμενοι, καὶ συμβιοῦν ἀξιοῦντες, δι' οὐδὲν ἕτερον ἢ ὅτι ὑπέμε νον καρτερῶν, καὶ πάντα ὑπέφερον, σὲ τὴν ἐμαυτοῦ ἐλπίδα προβεβλημένος. Τούτοις ἅπασιν ἐπιλέγει· Λύτρωσαι, ὁ Θεὸς, τὸν Ἰσραὴλ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ· ἤτοι αὐτὸς ἑαυτὸν ἐξομολογούμενος Ἰσραὴλ ὀνομάζων διὰ τὰ προλεχθέντα αὐτοῦ κατορ- θώματα· τοιοῦτος γάρ ἐστιν ὁ κατὰ ψυχὴν Ἰσραήλ. "Η άλλως, διδασκόμενος μὴ ἑαυτὸν μόνον φυλάττειν, μηδὲ αὐτῷ μόνῳ σπουδάζειν, καὶ περὶ μόνου ἑαυτοῦ τὸν Θεὸν ἱκετεύειν· μετὰ δὲ τὸ κατορθῶσαι καὶ εὖ τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν διαθέσθαι, ὑπὲρ τοῦ παντὸς λαοῦ τοῦ Θεοῦ τὰς παρακλήσεις ἀναπέμπει· ἱκετεύει τε, ἵν' ὥσπερ ἀνωτέρω ἑαυτὸν ἠξίου ῥυσθῆναι ἀπὸ τῶν ἑαυ τοῦ θλίψεων, οὕτω καὶ πάντα τὸν τοῦ Θεοῦ λαὸν κατὰ διάνοιαν Ἰσραὴλ ὀνομαζόμενον. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΕ'. κρινόν με, Κύριε, ὅτι ἐγὼ ἐν ἀκακίᾳ μου ἐπο- ρεύθην, καὶ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ ἐλπίζων οὐ μὴ σαλευθῶ. Ἰδίως ἄν τις ἐπὶ τὸν Δαυΐδ ἀναφέρων τοὺς προκει μένους λόγους, εἴποι ἂν ἐντυχίαν αὐτὸν ποιεῖσθαι πρὸς τὸν Θεὸν περὶ τοῦ ἰδίου βίου. Τοῦ γὰρ ἱεροῦ ᾿Αποστό λου φήσαντος· Πρῶτον πάντων δεῖ ποιεῖσθαι δεή- σεις, προσευχὰς, ἐντεύξεις, εὐχαριστίας· καὶ διελόντος τὰ προλεχθέντα εἰς εἴδη τέσσαρα, ἡμᾶς προσήκει τὴν διάνοιαν τοῖς ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Ψαλμών ἐμφερομένοις ἐφιστῶν τὸν νοῦν, ἐπισημαινομένους τίνες μὲν αὐτῶν περιέχουσι δεήσεις, καὶ τίνες προσ- ευχάς, καὶ τίνες ἐντεύξεις, καὶ ἐπὶ πᾶσι τίνες εὐ χαριστίας· τί τε διαφέρει θάτερον θατέρου, ἀναλέ- γεσθαί τε ἀπὸ πάσης τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν τὰ Ιδιώματα τῶν εἰρημένων· οἷον τὰς μὲν δεήσεις ἀπὸ τῶν περιεχόντων παρακλήσεις, καὶ ἱκετηρίας, ἐν αἷς δὲ καὶ ἐξομολογήσεις φέρονται· ὁποῖος ἐστιν ὁ εἰκο στὸς τέταρτος ψαλμός, οὔτε ᾠδὴ, οὔτε ψαλμός, οὔτε ὕμνος, οὔτε τι τοιοῦτον· ἀλλ᾽ ἁπλῶς τῷ Δαυΐδ ἐπι- γεγραμμένος. Προσευχαὶ δέ εἰσιν, ὅσοι ἐν τῇ προ- γραφῇ προσευχῶν ἐπιγράφουσιν· οἷον ὁ ἓξ καὶ δέ- κατος, καὶ ὁ ὀγδοηκοστός πέμπτος, καὶ ὀγδοηκοστός ἔννατος, καὶ ἑκατοστὸς πρῶτος, καὶ ἑκατοστὸς τεσ- σαρακοστός πρῶτος. Εὐχαριστίαι δέ εἰσιν οἱ ὁμοίως ἔχοντες τῷ ἑκατοστῷ δευτέρῳ, ἐν ᾧ εἴρηται· Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ μὴ ἐπιλανθάνου πάσας τὰς ἀνταποδόσεις αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III.- EXEGETICA. - sequantur, custos esto animæ meæ, et ab inimi- corum insidiis erue me. His porro gestis, tali- busque precibus emissis, ne confundar efflagito. Cum enim te spein meam constituerim, probe scio ac persuasum habeo, quod spes non confundat. VERS. 21, 22. Innocentes et recli adhaserunt mihi, quia sustinui te. Libera, Deus, Israel ex om- nibus tribulationibus suis. lloc a me gestum opus, cum cateris collatum, permagnum fuit, tibique Deo acceptum ; multis enimn exemplum tolerantiæ, vitæ probæ, pœnitentiæ et confessionis exstiti : quapropter innocentes et recti viri mihi ceu glu- tine conjuncti adhæserunt, meumque consortium expetiverunt; nulla sane alia de causa, quam quia perseverando sustinui, et nibil non perpessus sum, quod te spem meam constituerim. His hæc subne- clit, Libera, Deus, Israel ex omnibus tribulationibus suis sese scilicet Israelem ob superius memorata gesta nuncupat. Talis enim est quisquis ab animæ sue conditione Israelis nomen obtinet. Aut alia ratione, cum ita institutus sit, ut non sui solius custodiam gerat, aut sui tantum sollicitus, pro se solo Deum precetur; post rem bene gestam, post- quam sua recte composuit, pro universo populo Dei supplicationes emittit, rogatque, ut, quemad- modum se antehac ex ærumnis et angustiis eri- pere dignatus est, id ipsum agat erga totum Dei populum, qui intelligendi quadam ratione Israel nuncupatur. PSALMUS DAVID XXV. Vens. 1. Judica me, Domine, quoniam ego in in- c C nocentia mea progressus sum, et in Domino sperans non commovebor. Fortasse quispiam hæc dicta Davidi referens apposite dixerit, ipsum supplices Deo pre- crus effundere pro vita sua. Nam cum sanctus Apo- stolus dicat: Oportet primum omnium fieri obsecra- tiones, orationes, postulationes, gratiarum actiones ac prædicta in quatuor species distribuerit, par est nos ea quæ in psalmorum libro feruntur mente perpendere, atque indicare quinam eorum obse- crationes, qui orationes, qui postulationes, maxi- meque qui gratiarum actiones præferant : quidve aliud ab alio differat, atque ex toto psalmorum li- bro supra dictorum proprietates seligere; ut, verbi causa, obsecrationes, ex iis psalmis qui invocatio- nes et supplicationes complectuntur, in quibus exstant etiam confessiones; qualis est vigesimus quartus psalmus, qui neque canticum, neque psal- mus, neque hymnus, neque simile quidpiam, sed Davidi solum inscribitur. Orationes sunt, quotquot psalmi in titulo orationes dicuntur; cujusmodi est decimus sextus, octogesimus quintus, octogesimus nonus, centesimus primus, centesimus quadrage- simus primus. Gratiarum actiones sunt, qui pari ratione ac centesimus secundus conscripti sunt, in quo sic legitur: Benedic, anima mea, Domino, et noli oblivisci omnes retributiones ejus, et cætera. 5. s Tim. 11. 1. Vide supra psalm. vii, 4, D

Psalm of David 28ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΗ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΗ. Ἐξοδίου σκηνῆς. Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ, υἱοὶ Θεοῦ, ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ υἱοὺς κριῶν. Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν καὶ τιμήν· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν ὀνόματι αὐτοῦ. Προσκυνήσατε τῷ Κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ. Τούτοις ἰσοδυναμεῖν ἡγοῦμαι κατὰ τὴν διάνοιαν τὰ ἐν πέμπτῳ καὶ ἐνενηκοστῷ ψαλμῷ περὶ τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως τοῦτον λελεγμένα τὸν τρόπον· Ἄσατε τῷ Κυρίῳ ᾆσμα καινόν· ᾄσατε τῷ Κυρίῳ, πᾶσα ἡ γῆ. Ἄσατε τῷ Κυρίῳ, εὐλογήσατε ὄνομα αὐτοῦ, εὐαγγελίσασθε ἡμέραν ἐξ ἡμέρας τὸ σωτήριον αὐτοῦ. Ἀναγγείλατε ἐν τοῖς ἔθνεσι τὴν δόξαν αὐτοῦ, ἐν πᾶσι τοῖς λαοῖς τὰ θαυμάσια αὐτοῦ. Ὅτι μέγας Κύριος καὶ αἰνετὸς σφόδρα, φοβερός ἐστιν ἐπὶ πάντας τοὺς θεούς· οἷς ἑξῆς ἐπιλέγεται· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν ὀνόματι αὐτοῦ. Ἄρατε θυσίας καὶ εἰσπορεύεσθε εἰς τὰς αὐλὰς αὐτοῦ. Προσκυνήσατε τῷ Κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ.

δὲ πράξας καὶ τοσαῦτα δεηθεὶς, μὴ καταισχυνθῆνα: ἀξιῶ. Σὲ γὰρ ἐλπίδα ἐμαυτοῦ θέμενος, ἀκριβῶς οἶδα καὶ πέπεισμαι, ὅτι ἡ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Α καὶ ῥῦσαί με τῆς τῶν πολεμίων ἐπιβουλῆς. Τοσαῦτα Β Ακακοι καὶ εὐθεῖς ἑκολλῶντό μοι, ὅτι ὑπέμεινά σε. Λύτρωσαι, ὁ Θεὸς, τὸν Ἰσραὴλ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ. Καὶ τοῦτό μοι πρὸς τοῖς ἄλλοις κατορθώμασι μέγα ὑπῆρξε, καὶ σοὶ τῷ Θεῷ φίλον· πολλοῖς γὰρ ἐγινόμην ὑπογραμμὸς καρτερίας, βίου τε σεμνοῦ καὶ μετανοίας καὶ ἐξομολογήσεως· διὸ ἄκακοι ἄνδρες καὶ εὐθεῖς συνήπτοντό μας κολλώμενοι, καὶ συμβιοῦν ἀξιοῦντες, δι' οὐδὲν ἕτερον ἢ ὅτι ὑπέμε νον καρτερῶν, καὶ πάντα ὑπέφερον, σὲ τὴν ἐμαυτοῦ ἐλπίδα προβεβλημένος. Τούτοις ἅπασιν ἐπιλέγει· Λύτρωσαι, ὁ Θεὸς, τὸν Ἰσραὴλ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ· ἤτοι αὐτὸς ἑαυτὸν ἐξομολογούμενος Ἰσραὴλ ὀνομάζων διὰ τὰ προλεχθέντα αὐτοῦ κατορ- θώματα· τοιοῦτος γάρ ἐστιν ὁ κατὰ ψυχὴν Ἰσραήλ. "Η άλλως, διδασκόμενος μὴ ἑαυτὸν μόνον φυλάττειν, μηδὲ αὐτῷ μόνῳ σπουδάζειν, καὶ περὶ μόνου ἑαυτοῦ τὸν Θεὸν ἱκετεύειν· μετὰ δὲ τὸ κατορθῶσαι καὶ εὖ τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν διαθέσθαι, ὑπὲρ τοῦ παντὸς λαοῦ τοῦ Θεοῦ τὰς παρακλήσεις ἀναπέμπει· ἱκετεύει τε, ἵν' ὥσπερ ἀνωτέρω ἑαυτὸν ἠξίου ῥυσθῆναι ἀπὸ τῶν ἑαυ τοῦ θλίψεων, οὕτω καὶ πάντα τὸν τοῦ Θεοῦ λαὸν κατὰ διάνοιαν Ἰσραὴλ ὀνομαζόμενον. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΕ'. κρινόν με, Κύριε, ὅτι ἐγὼ ἐν ἀκακίᾳ μου ἐπο- ρεύθην, καὶ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ ἐλπίζων οὐ μὴ σαλευθῶ. Ἰδίως ἄν τις ἐπὶ τὸν Δαυΐδ ἀναφέρων τοὺς προκει μένους λόγους, εἴποι ἂν ἐντυχίαν αὐτὸν ποιεῖσθαι πρὸς τὸν Θεὸν περὶ τοῦ ἰδίου βίου. Τοῦ γὰρ ἱεροῦ ᾿Αποστό λου φήσαντος· Πρῶτον πάντων δεῖ ποιεῖσθαι δεή- σεις, προσευχὰς, ἐντεύξεις, εὐχαριστίας· καὶ διελόντος τὰ προλεχθέντα εἰς εἴδη τέσσαρα, ἡμᾶς προσήκει τὴν διάνοιαν τοῖς ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Ψαλμών ἐμφερομένοις ἐφιστῶν τὸν νοῦν, ἐπισημαινομένους τίνες μὲν αὐτῶν περιέχουσι δεήσεις, καὶ τίνες προσ- ευχάς, καὶ τίνες ἐντεύξεις, καὶ ἐπὶ πᾶσι τίνες εὐ χαριστίας· τί τε διαφέρει θάτερον θατέρου, ἀναλέ- γεσθαί τε ἀπὸ πάσης τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν τὰ Ιδιώματα τῶν εἰρημένων· οἷον τὰς μὲν δεήσεις ἀπὸ τῶν περιεχόντων παρακλήσεις, καὶ ἱκετηρίας, ἐν αἷς δὲ καὶ ἐξομολογήσεις φέρονται· ὁποῖος ἐστιν ὁ εἰκο στὸς τέταρτος ψαλμός, οὔτε ᾠδὴ, οὔτε ψαλμός, οὔτε ὕμνος, οὔτε τι τοιοῦτον· ἀλλ᾽ ἁπλῶς τῷ Δαυΐδ ἐπι- γεγραμμένος. Προσευχαὶ δέ εἰσιν, ὅσοι ἐν τῇ προ- γραφῇ προσευχῶν ἐπιγράφουσιν· οἷον ὁ ἓξ καὶ δέ- κατος, καὶ ὁ ὀγδοηκοστός πέμπτος, καὶ ὀγδοηκοστός ἔννατος, καὶ ἑκατοστὸς πρῶτος, καὶ ἑκατοστὸς τεσ- σαρακοστός πρῶτος. Εὐχαριστίαι δέ εἰσιν οἱ ὁμοίως ἔχοντες τῷ ἑκατοστῷ δευτέρῳ, ἐν ᾧ εἴρηται· Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ μὴ ἐπιλανθάνου πάσας τὰς ἀνταποδόσεις αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III.- EXEGETICA. - sequantur, custos esto animæ meæ, et ab inimi- corum insidiis erue me. His porro gestis, tali- busque precibus emissis, ne confundar efflagito. Cum enim te spein meam constituerim, probe scio ac persuasum habeo, quod spes non confundat. VERS. 21, 22. Innocentes et recli adhaserunt mihi, quia sustinui te. Libera, Deus, Israel ex om- nibus tribulationibus suis. lloc a me gestum opus, cum cateris collatum, permagnum fuit, tibique Deo acceptum ; multis enimn exemplum tolerantiæ, vitæ probæ, pœnitentiæ et confessionis exstiti : quapropter innocentes et recti viri mihi ceu glu- tine conjuncti adhæserunt, meumque consortium expetiverunt; nulla sane alia de causa, quam quia perseverando sustinui, et nibil non perpessus sum, quod te spem meam constituerim. His hæc subne- clit, Libera, Deus, Israel ex omnibus tribulationibus suis sese scilicet Israelem ob superius memorata gesta nuncupat. Talis enim est quisquis ab animæ sue conditione Israelis nomen obtinet. Aut alia ratione, cum ita institutus sit, ut non sui solius custodiam gerat, aut sui tantum sollicitus, pro se solo Deum precetur; post rem bene gestam, post- quam sua recte composuit, pro universo populo Dei supplicationes emittit, rogatque, ut, quemad- modum se antehac ex ærumnis et angustiis eri- pere dignatus est, id ipsum agat erga totum Dei populum, qui intelligendi quadam ratione Israel nuncupatur. PSALMUS DAVID XXV. Vens. 1. Judica me, Domine, quoniam ego in in- c C nocentia mea progressus sum, et in Domino sperans non commovebor. Fortasse quispiam hæc dicta Davidi referens apposite dixerit, ipsum supplices Deo pre- crus effundere pro vita sua. Nam cum sanctus Apo- stolus dicat: Oportet primum omnium fieri obsecra- tiones, orationes, postulationes, gratiarum actiones ac prædicta in quatuor species distribuerit, par est nos ea quæ in psalmorum libro feruntur mente perpendere, atque indicare quinam eorum obse- crationes, qui orationes, qui postulationes, maxi- meque qui gratiarum actiones præferant : quidve aliud ab alio differat, atque ex toto psalmorum li- bro supra dictorum proprietates seligere; ut, verbi causa, obsecrationes, ex iis psalmis qui invocatio- nes et supplicationes complectuntur, in quibus exstant etiam confessiones; qualis est vigesimus quartus psalmus, qui neque canticum, neque psal- mus, neque hymnus, neque simile quidpiam, sed Davidi solum inscribitur. Orationes sunt, quotquot psalmi in titulo orationes dicuntur; cujusmodi est decimus sextus, octogesimus quintus, octogesimus nonus, centesimus primus, centesimus quadrage- simus primus. Gratiarum actiones sunt, qui pari ratione ac centesimus secundus conscripti sunt, in quo sic legitur: Benedic, anima mea, Domino, et noli oblivisci omnes retributiones ejus, et cætera. 5. s Tim. 11. 1. Vide supra psalm. vii, 4, D

Ἐν οἷς ὁ λόγος, τὴν εὐαγγελικὴν χάριν τὴν εἰς πάντα χυθεῖσαν τὰ καθ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης ἔθνη προευαγγελισάμενος, καὶ τοῦ καινοῦ ᾄσματος, δηλαδὴ τῆς καινῆς Διαθήκης μνημονεύσας, ἑξῆς προστάττει κομίζειν τῷ Κυρίῳ δόξαν καὶ τιμὴν, καὶ τὰ ἑξῆς. Ταῦτά τε κομίζειν παρακελεύεται οὐκ Ἰουδαίοις, ἀλλὰ ταῖς πατριαῖς τῶν ἐθνῶν, ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς, καὶ κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν ἀκρίβειαν, ταῖς συγγενείαις τῶν λαῶν. Ταῦτα μὲν οὖν σαφῶς ἐν τῷ πέμπτῳ καὶ ἐνενηκοστῷ ψαλμῷ περὶ τῶν ἐθνῶν ἐθεσπίζετο· ἐν δὲ τῷ μετὰ χεῖρας ὁ λόγος τὰ αὐτὰ τῷ Κυρίῳ προσφέρειν τοῖς υἱοῖς τῶν κριῶν κελεύει· οὓς νομίζω μηδὲν διαφέρειν τῶν πατριῶν τῶν ἐθνῶν, ἢ τῶν συγγενειῶν τῶν λαῶν. Οὐ γὰρ αὐτοὶ οἱ κριοὶ προςτάττονται προσφέρειν τὰ κεκελευσμένα, ἀλλ’ οἱ υἱοὶ τῶν κριῶν. Καὶ ταῦτά φημι κατὰ τὴν Ἑβραίων ἀνάμνησιν, καθ’ ἣν οὐκ ἐκφέρεται τό· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ, υἱοὶ Θεοῦ. Διὸ καὶ ὠβέλισται παρὰ τοῖς Ἑβδομήκοντα, ὡς μὴ κείμενον μήτε ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ μήτε παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς.

δὲ πράξας καὶ τοσαῦτα δεηθεὶς, μὴ καταισχυνθῆνα: ἀξιῶ. Σὲ γὰρ ἐλπίδα ἐμαυτοῦ θέμενος, ἀκριβῶς οἶδα καὶ πέπεισμαι, ὅτι ἡ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Α καὶ ῥῦσαί με τῆς τῶν πολεμίων ἐπιβουλῆς. Τοσαῦτα Β Ακακοι καὶ εὐθεῖς ἑκολλῶντό μοι, ὅτι ὑπέμεινά σε. Λύτρωσαι, ὁ Θεὸς, τὸν Ἰσραὴλ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ. Καὶ τοῦτό μοι πρὸς τοῖς ἄλλοις κατορθώμασι μέγα ὑπῆρξε, καὶ σοὶ τῷ Θεῷ φίλον· πολλοῖς γὰρ ἐγινόμην ὑπογραμμὸς καρτερίας, βίου τε σεμνοῦ καὶ μετανοίας καὶ ἐξομολογήσεως· διὸ ἄκακοι ἄνδρες καὶ εὐθεῖς συνήπτοντό μας κολλώμενοι, καὶ συμβιοῦν ἀξιοῦντες, δι' οὐδὲν ἕτερον ἢ ὅτι ὑπέμε νον καρτερῶν, καὶ πάντα ὑπέφερον, σὲ τὴν ἐμαυτοῦ ἐλπίδα προβεβλημένος. Τούτοις ἅπασιν ἐπιλέγει· Λύτρωσαι, ὁ Θεὸς, τὸν Ἰσραὴλ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ· ἤτοι αὐτὸς ἑαυτὸν ἐξομολογούμενος Ἰσραὴλ ὀνομάζων διὰ τὰ προλεχθέντα αὐτοῦ κατορ- θώματα· τοιοῦτος γάρ ἐστιν ὁ κατὰ ψυχὴν Ἰσραήλ. "Η άλλως, διδασκόμενος μὴ ἑαυτὸν μόνον φυλάττειν, μηδὲ αὐτῷ μόνῳ σπουδάζειν, καὶ περὶ μόνου ἑαυτοῦ τὸν Θεὸν ἱκετεύειν· μετὰ δὲ τὸ κατορθῶσαι καὶ εὖ τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν διαθέσθαι, ὑπὲρ τοῦ παντὸς λαοῦ τοῦ Θεοῦ τὰς παρακλήσεις ἀναπέμπει· ἱκετεύει τε, ἵν' ὥσπερ ἀνωτέρω ἑαυτὸν ἠξίου ῥυσθῆναι ἀπὸ τῶν ἑαυ τοῦ θλίψεων, οὕτω καὶ πάντα τὸν τοῦ Θεοῦ λαὸν κατὰ διάνοιαν Ἰσραὴλ ὀνομαζόμενον. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΕ'. κρινόν με, Κύριε, ὅτι ἐγὼ ἐν ἀκακίᾳ μου ἐπο- ρεύθην, καὶ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ ἐλπίζων οὐ μὴ σαλευθῶ. Ἰδίως ἄν τις ἐπὶ τὸν Δαυΐδ ἀναφέρων τοὺς προκει μένους λόγους, εἴποι ἂν ἐντυχίαν αὐτὸν ποιεῖσθαι πρὸς τὸν Θεὸν περὶ τοῦ ἰδίου βίου. Τοῦ γὰρ ἱεροῦ ᾿Αποστό λου φήσαντος· Πρῶτον πάντων δεῖ ποιεῖσθαι δεή- σεις, προσευχὰς, ἐντεύξεις, εὐχαριστίας· καὶ διελόντος τὰ προλεχθέντα εἰς εἴδη τέσσαρα, ἡμᾶς προσήκει τὴν διάνοιαν τοῖς ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Ψαλμών ἐμφερομένοις ἐφιστῶν τὸν νοῦν, ἐπισημαινομένους τίνες μὲν αὐτῶν περιέχουσι δεήσεις, καὶ τίνες προσ- ευχάς, καὶ τίνες ἐντεύξεις, καὶ ἐπὶ πᾶσι τίνες εὐ χαριστίας· τί τε διαφέρει θάτερον θατέρου, ἀναλέ- γεσθαί τε ἀπὸ πάσης τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν τὰ Ιδιώματα τῶν εἰρημένων· οἷον τὰς μὲν δεήσεις ἀπὸ τῶν περιεχόντων παρακλήσεις, καὶ ἱκετηρίας, ἐν αἷς δὲ καὶ ἐξομολογήσεις φέρονται· ὁποῖος ἐστιν ὁ εἰκο στὸς τέταρτος ψαλμός, οὔτε ᾠδὴ, οὔτε ψαλμός, οὔτε ὕμνος, οὔτε τι τοιοῦτον· ἀλλ᾽ ἁπλῶς τῷ Δαυΐδ ἐπι- γεγραμμένος. Προσευχαὶ δέ εἰσιν, ὅσοι ἐν τῇ προ- γραφῇ προσευχῶν ἐπιγράφουσιν· οἷον ὁ ἓξ καὶ δέ- κατος, καὶ ὁ ὀγδοηκοστός πέμπτος, καὶ ὀγδοηκοστός ἔννατος, καὶ ἑκατοστὸς πρῶτος, καὶ ἑκατοστὸς τεσ- σαρακοστός πρῶτος. Εὐχαριστίαι δέ εἰσιν οἱ ὁμοίως ἔχοντες τῷ ἑκατοστῷ δευτέρῳ, ἐν ᾧ εἴρηται· Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ μὴ ἐπιλανθάνου πάσας τὰς ἀνταποδόσεις αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III.- EXEGETICA. - sequantur, custos esto animæ meæ, et ab inimi- corum insidiis erue me. His porro gestis, tali- busque precibus emissis, ne confundar efflagito. Cum enim te spein meam constituerim, probe scio ac persuasum habeo, quod spes non confundat. VERS. 21, 22. Innocentes et recli adhaserunt mihi, quia sustinui te. Libera, Deus, Israel ex om- nibus tribulationibus suis. lloc a me gestum opus, cum cateris collatum, permagnum fuit, tibique Deo acceptum ; multis enimn exemplum tolerantiæ, vitæ probæ, pœnitentiæ et confessionis exstiti : quapropter innocentes et recti viri mihi ceu glu- tine conjuncti adhæserunt, meumque consortium expetiverunt; nulla sane alia de causa, quam quia perseverando sustinui, et nibil non perpessus sum, quod te spem meam constituerim. His hæc subne- clit, Libera, Deus, Israel ex omnibus tribulationibus suis sese scilicet Israelem ob superius memorata gesta nuncupat. Talis enim est quisquis ab animæ sue conditione Israelis nomen obtinet. Aut alia ratione, cum ita institutus sit, ut non sui solius custodiam gerat, aut sui tantum sollicitus, pro se solo Deum precetur; post rem bene gestam, post- quam sua recte composuit, pro universo populo Dei supplicationes emittit, rogatque, ut, quemad- modum se antehac ex ærumnis et angustiis eri- pere dignatus est, id ipsum agat erga totum Dei populum, qui intelligendi quadam ratione Israel nuncupatur. PSALMUS DAVID XXV. Vens. 1. Judica me, Domine, quoniam ego in in- c C nocentia mea progressus sum, et in Domino sperans non commovebor. Fortasse quispiam hæc dicta Davidi referens apposite dixerit, ipsum supplices Deo pre- crus effundere pro vita sua. Nam cum sanctus Apo- stolus dicat: Oportet primum omnium fieri obsecra- tiones, orationes, postulationes, gratiarum actiones ac prædicta in quatuor species distribuerit, par est nos ea quæ in psalmorum libro feruntur mente perpendere, atque indicare quinam eorum obse- crationes, qui orationes, qui postulationes, maxi- meque qui gratiarum actiones præferant : quidve aliud ab alio differat, atque ex toto psalmorum li- bro supra dictorum proprietates seligere; ut, verbi causa, obsecrationes, ex iis psalmis qui invocatio- nes et supplicationes complectuntur, in quibus exstant etiam confessiones; qualis est vigesimus quartus psalmus, qui neque canticum, neque psal- mus, neque hymnus, neque simile quidpiam, sed Davidi solum inscribitur. Orationes sunt, quotquot psalmi in titulo orationes dicuntur; cujusmodi est decimus sextus, octogesimus quintus, octogesimus nonus, centesimus primus, centesimus quadrage- simus primus. Gratiarum actiones sunt, qui pari ratione ac centesimus secundus conscripti sunt, in quo sic legitur: Benedic, anima mea, Domino, et noli oblivisci omnes retributiones ejus, et cætera. 5. s Tim. 11. 1. Vide supra psalm. vii, 4, D

Εἰ δὲ χρὴ καὶ εἰς τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα θεωρῆσαι ἔκδοσιν, φημὶ τὸν λόγον προστάττειν τοῖς υἱοῖς τοῦ φέρειν τῷ Κυρίῳ οὐ κριοὺς, ἀλλὰ υἱοὺς κριῶν· καὶ δόξαν καὶ τιμὴν καὶ τὰ ἑξῆς ἐπιλεγόμενα· ἃ δὴ ἀπὸ τῆς παραθέσεως τοῦ πέμπτου καὶ ἐνενηκοστοῦ ψαλμοῦ περὶ τῆς τῶν ἐθνῶν ἐπιστροφῆς εἴποιμι ἂν προφητεύεσθαι. Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοιμεν τοὺς ἐνταῦθα υἱοὺς Θεοῦ λεγομένους τοὺς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν μαθητὰς καὶ ἀποστόλους καὶ εὐαγγελιστὰς εἶναι ἀποφηνάμενοι, δι’ ὧν ἡ κλῆσις τῶν ἐθνῶν φαίνεται κατωρθωμένη· οἷς ὁ μετὰ χεῖρας λόγος προστάττει φέρειν τῷ Κυρίῳ πρῶτον μὲν ἁπάντων υἱοὺς κριῶν, ἀλλ’ οὐ κριούς· ἐπειδήπερ πρὸς τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν ἐλέγετο ἐν τῷ τεσσαρακοστῷ τετάρτῳ ψαλμῷ· Ἀντὶ τῶν πατέρων σου ἐγενήθησαν υἱοί σου. Τῶν δὲ πατέρων λήθην ποιήσασθαι παρεκελεύσατο αὐτῇ ὁ λόγος εἰπών· Ἄκουσον, θύγατερ, καὶ ἴδε, καὶ κλῖνον τὸ οὖς σου, καὶ ἐπιλάθου τοῦ λαοῦ σου, καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός σου· καὶ ἐπιθυμήσει ὁ βασιλεὺς τοῦ κάλλους σου· ὅτι αὐτός ἐστι Κύριός σου. Ταῦτα γὰρ οὐδὲ πρὸς ἄλλην ἢ πρὸς μόνην τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Χριστοῦ ἐλέγετο·

δὲ πράξας καὶ τοσαῦτα δεηθεὶς, μὴ καταισχυνθῆνα: ἀξιῶ. Σὲ γὰρ ἐλπίδα ἐμαυτοῦ θέμενος, ἀκριβῶς οἶδα καὶ πέπεισμαι, ὅτι ἡ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Α καὶ ῥῦσαί με τῆς τῶν πολεμίων ἐπιβουλῆς. Τοσαῦτα Β Ακακοι καὶ εὐθεῖς ἑκολλῶντό μοι, ὅτι ὑπέμεινά σε. Λύτρωσαι, ὁ Θεὸς, τὸν Ἰσραὴλ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ. Καὶ τοῦτό μοι πρὸς τοῖς ἄλλοις κατορθώμασι μέγα ὑπῆρξε, καὶ σοὶ τῷ Θεῷ φίλον· πολλοῖς γὰρ ἐγινόμην ὑπογραμμὸς καρτερίας, βίου τε σεμνοῦ καὶ μετανοίας καὶ ἐξομολογήσεως· διὸ ἄκακοι ἄνδρες καὶ εὐθεῖς συνήπτοντό μας κολλώμενοι, καὶ συμβιοῦν ἀξιοῦντες, δι' οὐδὲν ἕτερον ἢ ὅτι ὑπέμε νον καρτερῶν, καὶ πάντα ὑπέφερον, σὲ τὴν ἐμαυτοῦ ἐλπίδα προβεβλημένος. Τούτοις ἅπασιν ἐπιλέγει· Λύτρωσαι, ὁ Θεὸς, τὸν Ἰσραὴλ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ· ἤτοι αὐτὸς ἑαυτὸν ἐξομολογούμενος Ἰσραὴλ ὀνομάζων διὰ τὰ προλεχθέντα αὐτοῦ κατορ- θώματα· τοιοῦτος γάρ ἐστιν ὁ κατὰ ψυχὴν Ἰσραήλ. "Η άλλως, διδασκόμενος μὴ ἑαυτὸν μόνον φυλάττειν, μηδὲ αὐτῷ μόνῳ σπουδάζειν, καὶ περὶ μόνου ἑαυτοῦ τὸν Θεὸν ἱκετεύειν· μετὰ δὲ τὸ κατορθῶσαι καὶ εὖ τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν διαθέσθαι, ὑπὲρ τοῦ παντὸς λαοῦ τοῦ Θεοῦ τὰς παρακλήσεις ἀναπέμπει· ἱκετεύει τε, ἵν' ὥσπερ ἀνωτέρω ἑαυτὸν ἠξίου ῥυσθῆναι ἀπὸ τῶν ἑαυ τοῦ θλίψεων, οὕτω καὶ πάντα τὸν τοῦ Θεοῦ λαὸν κατὰ διάνοιαν Ἰσραὴλ ὀνομαζόμενον. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΕ'. κρινόν με, Κύριε, ὅτι ἐγὼ ἐν ἀκακίᾳ μου ἐπο- ρεύθην, καὶ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ ἐλπίζων οὐ μὴ σαλευθῶ. Ἰδίως ἄν τις ἐπὶ τὸν Δαυΐδ ἀναφέρων τοὺς προκει μένους λόγους, εἴποι ἂν ἐντυχίαν αὐτὸν ποιεῖσθαι πρὸς τὸν Θεὸν περὶ τοῦ ἰδίου βίου. Τοῦ γὰρ ἱεροῦ ᾿Αποστό λου φήσαντος· Πρῶτον πάντων δεῖ ποιεῖσθαι δεή- σεις, προσευχὰς, ἐντεύξεις, εὐχαριστίας· καὶ διελόντος τὰ προλεχθέντα εἰς εἴδη τέσσαρα, ἡμᾶς προσήκει τὴν διάνοιαν τοῖς ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Ψαλμών ἐμφερομένοις ἐφιστῶν τὸν νοῦν, ἐπισημαινομένους τίνες μὲν αὐτῶν περιέχουσι δεήσεις, καὶ τίνες προσ- ευχάς, καὶ τίνες ἐντεύξεις, καὶ ἐπὶ πᾶσι τίνες εὐ χαριστίας· τί τε διαφέρει θάτερον θατέρου, ἀναλέ- γεσθαί τε ἀπὸ πάσης τῆς βίβλου τῶν Ψαλμῶν τὰ Ιδιώματα τῶν εἰρημένων· οἷον τὰς μὲν δεήσεις ἀπὸ τῶν περιεχόντων παρακλήσεις, καὶ ἱκετηρίας, ἐν αἷς δὲ καὶ ἐξομολογήσεις φέρονται· ὁποῖος ἐστιν ὁ εἰκο στὸς τέταρτος ψαλμός, οὔτε ᾠδὴ, οὔτε ψαλμός, οὔτε ὕμνος, οὔτε τι τοιοῦτον· ἀλλ᾽ ἁπλῶς τῷ Δαυΐδ ἐπι- γεγραμμένος. Προσευχαὶ δέ εἰσιν, ὅσοι ἐν τῇ προ- γραφῇ προσευχῶν ἐπιγράφουσιν· οἷον ὁ ἓξ καὶ δέ- κατος, καὶ ὁ ὀγδοηκοστός πέμπτος, καὶ ὀγδοηκοστός ἔννατος, καὶ ἑκατοστὸς πρῶτος, καὶ ἑκατοστὸς τεσ- σαρακοστός πρῶτος. Εὐχαριστίαι δέ εἰσιν οἱ ὁμοίως ἔχοντες τῷ ἑκατοστῷ δευτέρῳ, ἐν ᾧ εἴρηται· Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ μὴ ἐπιλανθάνου πάσας τὰς ἀνταποδόσεις αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III.- EXEGETICA. - sequantur, custos esto animæ meæ, et ab inimi- corum insidiis erue me. His porro gestis, tali- busque precibus emissis, ne confundar efflagito. Cum enim te spein meam constituerim, probe scio ac persuasum habeo, quod spes non confundat. VERS. 21, 22. Innocentes et recli adhaserunt mihi, quia sustinui te. Libera, Deus, Israel ex om- nibus tribulationibus suis. lloc a me gestum opus, cum cateris collatum, permagnum fuit, tibique Deo acceptum ; multis enimn exemplum tolerantiæ, vitæ probæ, pœnitentiæ et confessionis exstiti : quapropter innocentes et recti viri mihi ceu glu- tine conjuncti adhæserunt, meumque consortium expetiverunt; nulla sane alia de causa, quam quia perseverando sustinui, et nibil non perpessus sum, quod te spem meam constituerim. His hæc subne- clit, Libera, Deus, Israel ex omnibus tribulationibus suis sese scilicet Israelem ob superius memorata gesta nuncupat. Talis enim est quisquis ab animæ sue conditione Israelis nomen obtinet. Aut alia ratione, cum ita institutus sit, ut non sui solius custodiam gerat, aut sui tantum sollicitus, pro se solo Deum precetur; post rem bene gestam, post- quam sua recte composuit, pro universo populo Dei supplicationes emittit, rogatque, ut, quemad- modum se antehac ex ærumnis et angustiis eri- pere dignatus est, id ipsum agat erga totum Dei populum, qui intelligendi quadam ratione Israel nuncupatur. PSALMUS DAVID XXV. Vens. 1. Judica me, Domine, quoniam ego in in- c C nocentia mea progressus sum, et in Domino sperans non commovebor. Fortasse quispiam hæc dicta Davidi referens apposite dixerit, ipsum supplices Deo pre- crus effundere pro vita sua. Nam cum sanctus Apo- stolus dicat: Oportet primum omnium fieri obsecra- tiones, orationes, postulationes, gratiarum actiones ac prædicta in quatuor species distribuerit, par est nos ea quæ in psalmorum libro feruntur mente perpendere, atque indicare quinam eorum obse- crationes, qui orationes, qui postulationes, maxi- meque qui gratiarum actiones præferant : quidve aliud ab alio differat, atque ex toto psalmorum li- bro supra dictorum proprietates seligere; ut, verbi causa, obsecrationes, ex iis psalmis qui invocatio- nes et supplicationes complectuntur, in quibus exstant etiam confessiones; qualis est vigesimus quartus psalmus, qui neque canticum, neque psal- mus, neque hymnus, neque simile quidpiam, sed Davidi solum inscribitur. Orationes sunt, quotquot psalmi in titulo orationes dicuntur; cujusmodi est decimus sextus, octogesimus quintus, octogesimus nonus, centesimus primus, centesimus quadrage- simus primus. Gratiarum actiones sunt, qui pari ratione ac centesimus secundus conscripti sunt, in quo sic legitur: Benedic, anima mea, Domino, et noli oblivisci omnes retributiones ejus, et cætera. 5. s Tim. 11. 1. Vide supra psalm. vii, 4, D

PG 23:253παραινοῦντος αὐτῇ τοῦ θείου Πνεύματος λήθην ποιήσασθαι τοῦ προτέρου αὐτῆς λαοῦ, καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς αὐτῆς διὰ τὴν πολύθεον πλάνην, καὶ τὴν τῶν πατέρων αὐτῆς δεισιδαιμονίαν. Εἶτ’ ἐπειδὴ τῶν πατέρων ἐπιλαθέσθαι αὐτῇ παρεκελεύσατο, ἀναγκαίως ἐπάγει λέγων· Ἀντὶ τῶν πατέρων σου ἐγενήθησαν οἱ υἱοί σου. Τούτους υἱοὺς κριῶν διὰ τὸ ἄλογον ἀποκαλεῖ. Εἶτ’ ἐπιλέγει· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν καὶ τιμήν· ὃ δὴ νοήσεις ἀπὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν πρὸς τοὺς μαθητὰς παρακελεύσεως, δι’ ἧς παραινεῖ λέγων αὐτοῖς· Λαμψάτω τὰ ἔργα ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὅπως, βλέποντες τὰ καλὰ ὑμῶν ἔργα, δοξάσωσι τὸν Πατέρα ὑμῶν τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Καὶ τρίτον ἔτι πρὸς τούτοις, φέρειν τῷ Κυρίῳ προστάττει συμφώνως ὁ μετὰ χεῖρας ψαλμὸς, καὶ ὁ ἐνενηκοστὸς πέμπτος, δόξαν ὀνόματι αὐτοῦ. Αὐτῷ μὲν γὰρ προσφέρομεν δόξαν διὰ δογμάτων ἐῤῥωμένων· ἀλλὰ καὶ τιμὴν αὐτῷ προσφέρομεν, πειθαρχοῦντες προστάγματι λέγοντι· Τίμα τὸν Κύριον ἀπὸ σῶν δικαίων πόνων, καὶ ἀπάρχου αὐτῷ ἀπὸ σῶν καρπῶν δικαιοσύνης. Τῷ δὲ ὀνόματι αὐτοῦ δόξαν περιάπτομεν, ἐπειδὰν λάμπῃ ἡμῶν τὰ ἔργα ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων·

ὥστε ὁρῶντας αὐτοὺς δοξάζειν τὸν Πατέρα ἡμῶν τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Ὅπως δὲ παρὰ τοῖς ἔθνεσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ δοξάζεται, καὶ ὁ διὰ τοῦ προφήτου παρίστησι λόγος πρὸς τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ἀποτεινόμενος καὶ λέγων· Οὐκ ἔστι μου θέλημα ἐν ὑμῖν, λέγει Κύριος παντοκράτωρ, καὶ θυσίαν οὐ προσδέξομαι ἐκ τῶν χειρῶν ὑμῶν· διότι ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου μέχρι δυσμῶν δεδόξασται τὸ ὄνομά μου ἐν τοῖς ἔθνεσι· καὶ ἐν παντὶ τόπῳ θυμίαμα προσφέρεται τῷ ὀνόματί μου καὶ θυσία καθαρά· διότι μέγα τὸ ὄνομά μου ἐν τοῖς ἔθνεσιν· ὑμεῖς δὲ βεβηλοῦντες αὐτό. Πρὸς τούτοις ἅπασιν οἱ δηλωθέντες υἱοὶ τοῦ Θεοῦ, ἢ υἱοὶ τῶν κριῶν κελεύονται προσκυνεῖν τῷ Κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ. Οὐ γὰρ ἔξω τῆς αὐλῆς βούλεται, οὐδὲ ἀνακεχωρημένως ἰδιάζοντας προσκυνεῖν αὐτῷ, ἀλλ’ ἀπαντῶντας εἰς τὴν Ἐκκλησίαν αὐτοῦ. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ, ὁ μὲν Ἀκύλας, ἐν διαπρεπείᾳ ἡγιασμένῃ, ἐξέδωκεν· ὁ δὲ Σύμμαχος, ἐν διαπρεπείᾳ ἁγίᾳ. Βούλεται γὰρ ἡμᾶς ὁ λόγος μετὰ τοῦ πρέποντος κόσμου, καὶ τῆς τῷ Θεῷ προσφιλοῦς δικαιοσύνης τὴν προσκύνησιν ποιεῖσθαι, ὅλους αὐτοὺς ἐν ἁγιασμῷ γενομένους καὶ ἐν εὐπρεπείᾳ.

PG 23:255Φωνὴ Κυρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων, ὁ Θεὸς τῆς δόξης ἐβρόντησε· Κύριος ἐπὶ ὑδάτων πολλῶν. Ὅτι, αἰθρίας οὔσης ἐπὶ τὴν κορυφὴν τοῦ Καρμήλου, ἤκουε φωνὴν ὑδάτων πολλῶν. Καὶ ὅλως, συναγαγών τις τὰ ἐν τῇ Παλαιᾷ περὶ ὑδάτων ἀναγεγραμμένα, καὶ ὡς τὸ, Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος· καὶ τό· Ἐξαγαγέτω τὰ ὕδατα ἑρπετὰ ψυχῶν ζωσῶν καὶ πετεινὰ πετόμενα· τά τε ἐν τῷ κατακλυσμῷ, ὡς, ἁπάντων ὑποβρυχίων γινομένων, μόνος ὁ Νῶε καὶ οἱ σὺν αὐτῷ διεσώζοντο ἐν τῇ κιβωτῷ· καὶ τὰ ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου, καὶ τὰ ἐν τῇ Ἐρυθρᾷ θαλάσσῃ, καὶ τὰ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, ὅπως ἀβρόχῳ ποδὶ διεβίβασαν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ, ὄψεται. Φωνὴ Κυρίου ἐν ἰσχύϊ. Ὁ γὰρ πάντα ἰσχύων ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντι αὐτὸν Χριστῷ, οὗτος ἀκούει τῶν ἐντολῶν Κυρίου, καὶ ποιεῖ. Φωνὴ οὖν Κυρίου οὐκ ἐν τῇ ἀσθενεῖ καὶ λελυμένῃ ψυχῇ, ἀλλ’ ἐν τῇ εὐτόνῳ ἰσχυρῶς κατεργαζομένῃ τὸ ἀγαθόν. Φωνὴ Κυρίου ἐν μεγαλοπρεπείᾳ. Οὐ διὰ μόνων, φησὶ, τῶν εἰρημένων ἡμῖν περὶ ὑδάτων ἡ φωνὴ παρίσταται τοῦ Κυρίου·

καὶ παρὰ τὸν θεῖον νόμον τολμαν τινὰ ὁρᾷν· καὶ τού τους ἔτι μᾶλλον ἔφυγον, παραιτούμενος τὴν ἅμα αὐτοῖς εἰς τὴν πλάνην εἴσοδον. Καὶ εἴ ποτε δὲ ἑώ- ρων ἐκκλησιάζοντάς τινας, καὶ οὐκ ἐπὶ ματαιό τητος συνερχομένους, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἐπὶ παρανόμοις ἔρα γοις, ἀλλ' ἐπὶ πονηροῖς καὶ ἀσεβέσι δόγμασιν, ἐν ἐκκλησίᾳ δῆθεν συγκροτουμένους, τούτους δὴ μάτ λιστα παρὰ τοὺς προλεχθέντας μίσους ἀξίους ἡγού- μην. Καὶ ἕτερον δὲ τάγμα παρὰ τὰ προλελεγμένα εἰδὼς, τὸ τῶν ἀσεβῶν, τῶν τὸν Θεὸν μὴ εἰδότων, εἰδωλολατρείαις καὶ πλάνῃ καλινδουμένων, ἀνεχώρουν αὐτῶν, ὡς μηδὲ βούλεσθαι αὐτοῖς συγκαθέζεσθαι, μηδ' ἐπὶ πολὺ συγχρονίζειν, μὴ ἄρα τις ἐξ αὐτῶν γένοιτό μοι μετάδοσις ἀσεβείας· διὸ φημί· Καὶ μετὰ ἀσεβῶν οὐ μὴ καθίσω. Νίψομαι ἐν ἀθώοις τὰς χεῖράς μου, καὶ κυ κλώσω τὸ θυσιαστήριόν σου, Κύριε, τοῦ ἀκοῦσαι φωνῆς αἰνέσεως, καὶ διηγήσασθαι πάντα τὰ θαυ μάσιά σου. Κύριε, ἠγάπησα εὐπρέπειαν οἴκου σου, καὶ τόπον σκηνώματος δόξης σου. Κυκλῶν σου τὸ θυσιαστήριον, ὕμνους ἀνέπεμπον ἀντὶ θυσίας, καὶ τὴν ἐμὴν φωνὴν ἀκουστὴν ἐποίουν τοῖς πλησιάζου σιν, ὥστε πάντας ἀκούειν τῆς ἐμῆς φωνῆς αἰνούσης σε τὸν Θεὸν καὶ διηγουμένης πάντα τὰ θαυμάσιά σου. Ἐν γὰρ τοῖς εἰς σὲ ὕμνοις συμπαρελάμβανον τὰς θαυμασίας σου πράξεις, ἃς ἐνεδείξω τοῖς ἡμετέ ροις προπάτορσιν. Οὐ μόνον δὲ τὸ θυσιαστήριόν σου ἐκύκλουν, ἀλλὰ καὶ πάντα τὸν οἶκόν σου ἠγάπησα, Κύριε· καὶ τούτου μάλιστα τὴν εὐπρέπειαν θεωρού μένην ἐν εὐσεβέσι δόγμασι καὶ λόγοις, ἔν τε τοῖς θεο πνεύστοις ἀναγνώσμασιν. Εὐπρέπεια δὲ εἴη τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ καὶ ὁ τῶν συνερχομένων κόσμος, ὅ τε βίος ὁ ἀνεπίληπτος καὶ τὸ κόσμιον τοῦ πλήθους, καὶ ἡ ὁμο φροσύνη τῶν συνερχομένων. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ καὶ αὐτὸ ἔδαφος δι' ὑπερβολὴν τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης ἀγαπη τὸν τυγχάνει ταῖς φιλοθέοις ψυχαῖς, ἕτερον ὃν παρὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν ἡμῖν εὐπρέπειαν τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, εἰκότως ἐπιλέγει· Καὶ τόπον σκηνώματος δόξης σου. ⋅ Ἐγὼ δὲ ἐν ἀκακίᾳ μου ἐπορεύθην λύτρωσαί με, Κύριε, καὶ ἐλέησόν με. Ὁ ποῦς μου ἔστη ἐν εὐθύτητι, ἐν ἐκκλησίαις εὐλογήσω σε, Κύριε. Ἐπεὶ τοίνυν ᾧ μέτρῳ μετροῦμεν ἀντιμετρηθήσεται ἡμῖν, καὶ ἐν ᾧ κρίματι κρίνομεν, κριθησόμεθα, διὰ τοῦτο συνεχῶς τὴν ἀκακίαν προβάλλεται, τουτέστι τὴν ἀμνηστίαν κακῶν, καὶ τὴν πρὸς τοὺς εἰς αὐτὸν ἡμαρτηκότας ἀνεξικακίαν· ὡς ἂν καὶ αὐτὸς τῆς ἴσης παρὰ τοῦ Θεοῦ τύχοι ἀμνηστίας ἐπὶ τῷ συμβεβηκότι αὐτῷ σφάλματι. Καὶ ταῦτα ἐκετεύσας ἐπιθειάζει τῷ ἁγίῳ καὶ προφητικῷ Πνεύματι λέγων ἑξῆς· Ὁ πους μου ἔστη ἐν εὐθύτητι, ἐν ἐκκλησίαις εὐλογήσω σε, Κύριε. Προφητεύει γὰρ, ὅτι, εἰ καί ποτε γέγο νεν ἐν τοῖς ποσὶν αὐτοῦ σάλος καὶ κλόνος καὶ κίνησ σις· ἀλλ᾽ οὐ πεσεῖται ἐπὶ τούτοις, στήσεται δὲ ἐν εὐθύτητι, μέλλων ἐν ἐκκλησίαις εὐλογεῖν τὸν Θεὸν, τὴν διὰ πασῶν τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ μνήμην ἑαυ τοῦ προαναφωνήσας· εἰς ἔτι γοῦν καὶ σήμερον καθ' EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS I.- - auderent, multo magis ab iis declinabam, erroris A una cum iis adeundi viam refugiens. Quod si quan- do viderem aliquos cœtum agentes, qui non pro va- nitate nec pro improbis operibus convenirent, sed pro pravis et impiis dogmatibus in ecclesia congre- garentur, hos plusquam supra dictos odio dignos rebar. Aliud vero a supra memoratis hominum ge- nus conspicatus, impiorum videlicet, et qui Deum non nossent, ac qui in errore et idololatria voluta- rentur, ab iis secedebam; ita ut ne sedere quidem cum iis vellem, nec diu cum iis morari, ne qua mihi ex eorum congressu impietatis contagio hæ- reret. Quare dico : et cum impiis non sedebo. • VERS. 6-8. Lavabo inter innocentes manus meas, et circumdabo altare tuum, Domine : ut au- diam vocem laudis, et enarrem universa mirabilia tua. Domine, dileri decorem domus tuæ, et locum habitationis gloriæ tuæ. In circuitu tabernaculi tui obambulando, hymnos emittebam pro sacrificiis, ut ab hominibus e vicino positis audirentur, ita ut omnes vocem meam te celebrantem, ac erar- rantem universa mirabilia tua auscultarent. Nam in hymnis ad tui laudem concinnatis, admiranda gesta tua una complectebar, quæ proavis nostris exhibuisti. Neque duntaxat altare tuum circuibam, sed totam quoque domum tuam dilexi, Domine, maximeque decorem ejus, qui in piis dogmatibus et sermonibus, necnon in divinitus traditis lectio- nibus spectatur. Decor autem domus Dei fuerit, convenientium ornatus, inculpata vila, multitudi- nis honestas, concentus et concordia concurren- tium. Sed quoniam vel ipsæ domus sedes, ob amo- ris erga Deum præstantiam, religiosis animis ama- biles sunt, etiamsi diversæ sint a tradito domus Dei decore, merito adjecit, et lɔcum habitationis gloriæ tuæ. VERS. 11, 12. Ego autem in innocentia mea in- gressus sum : redime me, Domine, et miserere mei. Pes meus stetit in directo, in ecclesiis benedicam te, Domine. Quandoquidem igitur qua mensura meti- mur, remetietur nobis, et in quo judicio judicamus, in eodem judicabimur ; ideo frequenter innocen- tiam proponit, id est, malorum oblivionen, et tole rantiam mansuetudinemque erga eos qui in sei- psum peccaverant, ut parem et ipse pro admisso errato indulgentiam Dei nanciscatur. Sic preca- tus, divino sancti et prophetici Spiritus numine allatus, ita pergit, pes meus stetit in directo : in ecclesiis benedicam te, Domine. Vaticinatur enim se, elsi pedibus nonnunquam vacillaverit, ac motus succussusque fuerit, nunquam tamen in his lapsu- rum, sed constiturum in directo, atque futurum esse ut in ecclesiis benedicat Domino; his prænun- tians futuram sui in ecclesiis Dei memoriam : Matth. VII, 2. B C D

ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ἰσχύος αὐτοῦ καὶ τῆς μεγαλοπρεπείας, ἣν ἔστιν ὀφθαλμοῖς κατανοῆσαι ἀθρόως τὸν σύμπαντα κόσμον ἀπείρατα, ἰδίως τε τὰ τούτου μέρη θεασάμενον, τά τε μεγέθη τὰ ἀνεκδιήγητα καὶ τὰ ἀνέκφραστα κάλλη, τήν τε ἐν αὐτοῖς ὁρωμένην πολυποίκιλον σοφίαν· ἃ δὴ τυγχάνει παραστατικὰ τῆς τοῦ συστησαμένου τὰ πάντα δυνάμεώς τε καὶ ἰσχύος. Ἔνθεν οἱ προφητικοὶ λόγοι τὴν θεολογίαν ἀπὸ τῆς μεγαλουργίας αὐτοῦ παρελάμβανον. Διὸ εἴρηται παρὰ τῷ Ἱερεμίᾳ· Κύριος ὁ ποιήσας τὴν γῆν ἐν τῇ ἰσχύϊ αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Φωνὴ Κυρίου συντρίβοντος κέδρους· συντρίψει Κύριος τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου· καὶ λεπτυνεῖ αὐτὰς ὡς τὸν μόσχον τοῦ Λιβάνου καὶ ὁ ἠγαπημένος ὡς υἱὸς μονοκερώτων. Ἢ καὶ οὕτως· Μόσχον ἔοικε Λιβάνου, τὸν υἱὸν μονοκερώτων, τὴν Ἱερουσαλὴμ λέγειν, καὶ τὸν πάλαι ἠγαπημένον υἱὸν μονοκερώτων. Ἐπεὶ πατέρων γεγόνασιν ἁγίων, οἵτινες ἐλέγοντο μονοκέρωτες, διὰ τὸ μόνῳ Θεῷ κέρατι κεχρῆσθαι, ὡς ἐπ’ αὐτῷ σεμνύνεσθαι καὶ λέγειν· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν.

καὶ παρὰ τὸν θεῖον νόμον τολμαν τινὰ ὁρᾷν· καὶ τού τους ἔτι μᾶλλον ἔφυγον, παραιτούμενος τὴν ἅμα αὐτοῖς εἰς τὴν πλάνην εἴσοδον. Καὶ εἴ ποτε δὲ ἑώ- ρων ἐκκλησιάζοντάς τινας, καὶ οὐκ ἐπὶ ματαιό τητος συνερχομένους, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἐπὶ παρανόμοις ἔρα γοις, ἀλλ' ἐπὶ πονηροῖς καὶ ἀσεβέσι δόγμασιν, ἐν ἐκκλησίᾳ δῆθεν συγκροτουμένους, τούτους δὴ μάτ λιστα παρὰ τοὺς προλεχθέντας μίσους ἀξίους ἡγού- μην. Καὶ ἕτερον δὲ τάγμα παρὰ τὰ προλελεγμένα εἰδὼς, τὸ τῶν ἀσεβῶν, τῶν τὸν Θεὸν μὴ εἰδότων, εἰδωλολατρείαις καὶ πλάνῃ καλινδουμένων, ἀνεχώρουν αὐτῶν, ὡς μηδὲ βούλεσθαι αὐτοῖς συγκαθέζεσθαι, μηδ' ἐπὶ πολὺ συγχρονίζειν, μὴ ἄρα τις ἐξ αὐτῶν γένοιτό μοι μετάδοσις ἀσεβείας· διὸ φημί· Καὶ μετὰ ἀσεβῶν οὐ μὴ καθίσω. Νίψομαι ἐν ἀθώοις τὰς χεῖράς μου, καὶ κυ κλώσω τὸ θυσιαστήριόν σου, Κύριε, τοῦ ἀκοῦσαι φωνῆς αἰνέσεως, καὶ διηγήσασθαι πάντα τὰ θαυ μάσιά σου. Κύριε, ἠγάπησα εὐπρέπειαν οἴκου σου, καὶ τόπον σκηνώματος δόξης σου. Κυκλῶν σου τὸ θυσιαστήριον, ὕμνους ἀνέπεμπον ἀντὶ θυσίας, καὶ τὴν ἐμὴν φωνὴν ἀκουστὴν ἐποίουν τοῖς πλησιάζου σιν, ὥστε πάντας ἀκούειν τῆς ἐμῆς φωνῆς αἰνούσης σε τὸν Θεὸν καὶ διηγουμένης πάντα τὰ θαυμάσιά σου. Ἐν γὰρ τοῖς εἰς σὲ ὕμνοις συμπαρελάμβανον τὰς θαυμασίας σου πράξεις, ἃς ἐνεδείξω τοῖς ἡμετέ ροις προπάτορσιν. Οὐ μόνον δὲ τὸ θυσιαστήριόν σου ἐκύκλουν, ἀλλὰ καὶ πάντα τὸν οἶκόν σου ἠγάπησα, Κύριε· καὶ τούτου μάλιστα τὴν εὐπρέπειαν θεωρού μένην ἐν εὐσεβέσι δόγμασι καὶ λόγοις, ἔν τε τοῖς θεο πνεύστοις ἀναγνώσμασιν. Εὐπρέπεια δὲ εἴη τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ καὶ ὁ τῶν συνερχομένων κόσμος, ὅ τε βίος ὁ ἀνεπίληπτος καὶ τὸ κόσμιον τοῦ πλήθους, καὶ ἡ ὁμο φροσύνη τῶν συνερχομένων. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ καὶ αὐτὸ ἔδαφος δι' ὑπερβολὴν τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης ἀγαπη τὸν τυγχάνει ταῖς φιλοθέοις ψυχαῖς, ἕτερον ὃν παρὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν ἡμῖν εὐπρέπειαν τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, εἰκότως ἐπιλέγει· Καὶ τόπον σκηνώματος δόξης σου. ⋅ Ἐγὼ δὲ ἐν ἀκακίᾳ μου ἐπορεύθην λύτρωσαί με, Κύριε, καὶ ἐλέησόν με. Ὁ ποῦς μου ἔστη ἐν εὐθύτητι, ἐν ἐκκλησίαις εὐλογήσω σε, Κύριε. Ἐπεὶ τοίνυν ᾧ μέτρῳ μετροῦμεν ἀντιμετρηθήσεται ἡμῖν, καὶ ἐν ᾧ κρίματι κρίνομεν, κριθησόμεθα, διὰ τοῦτο συνεχῶς τὴν ἀκακίαν προβάλλεται, τουτέστι τὴν ἀμνηστίαν κακῶν, καὶ τὴν πρὸς τοὺς εἰς αὐτὸν ἡμαρτηκότας ἀνεξικακίαν· ὡς ἂν καὶ αὐτὸς τῆς ἴσης παρὰ τοῦ Θεοῦ τύχοι ἀμνηστίας ἐπὶ τῷ συμβεβηκότι αὐτῷ σφάλματι. Καὶ ταῦτα ἐκετεύσας ἐπιθειάζει τῷ ἁγίῳ καὶ προφητικῷ Πνεύματι λέγων ἑξῆς· Ὁ πους μου ἔστη ἐν εὐθύτητι, ἐν ἐκκλησίαις εὐλογήσω σε, Κύριε. Προφητεύει γὰρ, ὅτι, εἰ καί ποτε γέγο νεν ἐν τοῖς ποσὶν αὐτοῦ σάλος καὶ κλόνος καὶ κίνησ σις· ἀλλ᾽ οὐ πεσεῖται ἐπὶ τούτοις, στήσεται δὲ ἐν εὐθύτητι, μέλλων ἐν ἐκκλησίαις εὐλογεῖν τὸν Θεὸν, τὴν διὰ πασῶν τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ μνήμην ἑαυ τοῦ προαναφωνήσας· εἰς ἔτι γοῦν καὶ σήμερον καθ' EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS I.- - auderent, multo magis ab iis declinabam, erroris A una cum iis adeundi viam refugiens. Quod si quan- do viderem aliquos cœtum agentes, qui non pro va- nitate nec pro improbis operibus convenirent, sed pro pravis et impiis dogmatibus in ecclesia congre- garentur, hos plusquam supra dictos odio dignos rebar. Aliud vero a supra memoratis hominum ge- nus conspicatus, impiorum videlicet, et qui Deum non nossent, ac qui in errore et idololatria voluta- rentur, ab iis secedebam; ita ut ne sedere quidem cum iis vellem, nec diu cum iis morari, ne qua mihi ex eorum congressu impietatis contagio hæ- reret. Quare dico : et cum impiis non sedebo. • VERS. 6-8. Lavabo inter innocentes manus meas, et circumdabo altare tuum, Domine : ut au- diam vocem laudis, et enarrem universa mirabilia tua. Domine, dileri decorem domus tuæ, et locum habitationis gloriæ tuæ. In circuitu tabernaculi tui obambulando, hymnos emittebam pro sacrificiis, ut ab hominibus e vicino positis audirentur, ita ut omnes vocem meam te celebrantem, ac erar- rantem universa mirabilia tua auscultarent. Nam in hymnis ad tui laudem concinnatis, admiranda gesta tua una complectebar, quæ proavis nostris exhibuisti. Neque duntaxat altare tuum circuibam, sed totam quoque domum tuam dilexi, Domine, maximeque decorem ejus, qui in piis dogmatibus et sermonibus, necnon in divinitus traditis lectio- nibus spectatur. Decor autem domus Dei fuerit, convenientium ornatus, inculpata vila, multitudi- nis honestas, concentus et concordia concurren- tium. Sed quoniam vel ipsæ domus sedes, ob amo- ris erga Deum præstantiam, religiosis animis ama- biles sunt, etiamsi diversæ sint a tradito domus Dei decore, merito adjecit, et lɔcum habitationis gloriæ tuæ. VERS. 11, 12. Ego autem in innocentia mea in- gressus sum : redime me, Domine, et miserere mei. Pes meus stetit in directo, in ecclesiis benedicam te, Domine. Quandoquidem igitur qua mensura meti- mur, remetietur nobis, et in quo judicio judicamus, in eodem judicabimur ; ideo frequenter innocen- tiam proponit, id est, malorum oblivionen, et tole rantiam mansuetudinemque erga eos qui in sei- psum peccaverant, ut parem et ipse pro admisso errato indulgentiam Dei nanciscatur. Sic preca- tus, divino sancti et prophetici Spiritus numine allatus, ita pergit, pes meus stetit in directo : in ecclesiis benedicam te, Domine. Vaticinatur enim se, elsi pedibus nonnunquam vacillaverit, ac motus succussusque fuerit, nunquam tamen in his lapsu- rum, sed constiturum in directo, atque futurum esse ut in ecclesiis benedicat Domino; his prænun- tians futuram sui in ecclesiis Dei memoriam : Matth. VII, 2. B C D

Ὧν υἱοὶ γεγόνασιν οἱ ἡγούμενοι τῶν ἐκ περιτομῆς Σαρίων ἐνταῦθα κεκλημένοι κατὰ τὰς ἄλλας ἐκδόσεις, ὃ ἑρμηνεύεται ἄρχοντες, οὓς ἀπειλῇ συνέτριψε μετὰ τῆς Ἱερουσαλὴμ, ἣν μόσχον ἔφη καὶ Λίβανον. Σαφῶς γὰρ Ἰεζεκιὴλ ὁ προφήτης τοῦτο παρέστησε φήσας· Τάδε λέγει· Ὁ ἀετὸς ὁ μέγας ὁ μεγαλοπτέρυγος, ὁ μακρὸς τῇ ἐκτάσει, πλήρης ὀνύχων ὃς ἔχει τὸ ἥγημα εἰσελθεῖν εἰς τὸν Λίβανον, καὶ ἔλαβε τὰ ἐπίλεκτα τῆς κέδρου, τὰ ἄκρα τῆς ἁπαλότητος, καὶ ἤνεγκεν αὐτὰ εἰς γῆν Χαλδαίων· ἃ καὶ διὰ τῶν ἑξῆς ἡρμήνευσε λέγων· Ὅταν ἔλθῃ βασιλεὺς Βαβυλῶνος ἐπὶ Ἱερουσαλὴμ, καὶ λήψεται τὸν βασιλέα αὐτῆς καὶ τὸν ἄρχοντα αὐτῆς. Τούτους γὰρ ἐπίλεκτα καὶ ἄκρα κέκληκεν ἁπαλότητος. Μόσχον δὲ αὐτῆς φησι τὸ θυσιαστήριον, ἐν ᾧ μόσχους καὶ θυσίας ἀνέφερον· ἃ δὴ πάντα συντέτριπται μετὰ Σαρίων, ὅ ἐστιν ἀρχόντων. Οὕτως οὖν φησι συντρίψει καὶ τοὺς ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσιν ἀσεβεῖς, τοὺς ἐπαιρομένους ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου. Φωνὴ Κυρίου συσσείοντος ἔρημον, συσσείσει Κύριος τὴν ἔρημον Κάδης.

καὶ παρὰ τὸν θεῖον νόμον τολμαν τινὰ ὁρᾷν· καὶ τού τους ἔτι μᾶλλον ἔφυγον, παραιτούμενος τὴν ἅμα αὐτοῖς εἰς τὴν πλάνην εἴσοδον. Καὶ εἴ ποτε δὲ ἑώ- ρων ἐκκλησιάζοντάς τινας, καὶ οὐκ ἐπὶ ματαιό τητος συνερχομένους, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἐπὶ παρανόμοις ἔρα γοις, ἀλλ' ἐπὶ πονηροῖς καὶ ἀσεβέσι δόγμασιν, ἐν ἐκκλησίᾳ δῆθεν συγκροτουμένους, τούτους δὴ μάτ λιστα παρὰ τοὺς προλεχθέντας μίσους ἀξίους ἡγού- μην. Καὶ ἕτερον δὲ τάγμα παρὰ τὰ προλελεγμένα εἰδὼς, τὸ τῶν ἀσεβῶν, τῶν τὸν Θεὸν μὴ εἰδότων, εἰδωλολατρείαις καὶ πλάνῃ καλινδουμένων, ἀνεχώρουν αὐτῶν, ὡς μηδὲ βούλεσθαι αὐτοῖς συγκαθέζεσθαι, μηδ' ἐπὶ πολὺ συγχρονίζειν, μὴ ἄρα τις ἐξ αὐτῶν γένοιτό μοι μετάδοσις ἀσεβείας· διὸ φημί· Καὶ μετὰ ἀσεβῶν οὐ μὴ καθίσω. Νίψομαι ἐν ἀθώοις τὰς χεῖράς μου, καὶ κυ κλώσω τὸ θυσιαστήριόν σου, Κύριε, τοῦ ἀκοῦσαι φωνῆς αἰνέσεως, καὶ διηγήσασθαι πάντα τὰ θαυ μάσιά σου. Κύριε, ἠγάπησα εὐπρέπειαν οἴκου σου, καὶ τόπον σκηνώματος δόξης σου. Κυκλῶν σου τὸ θυσιαστήριον, ὕμνους ἀνέπεμπον ἀντὶ θυσίας, καὶ τὴν ἐμὴν φωνὴν ἀκουστὴν ἐποίουν τοῖς πλησιάζου σιν, ὥστε πάντας ἀκούειν τῆς ἐμῆς φωνῆς αἰνούσης σε τὸν Θεὸν καὶ διηγουμένης πάντα τὰ θαυμάσιά σου. Ἐν γὰρ τοῖς εἰς σὲ ὕμνοις συμπαρελάμβανον τὰς θαυμασίας σου πράξεις, ἃς ἐνεδείξω τοῖς ἡμετέ ροις προπάτορσιν. Οὐ μόνον δὲ τὸ θυσιαστήριόν σου ἐκύκλουν, ἀλλὰ καὶ πάντα τὸν οἶκόν σου ἠγάπησα, Κύριε· καὶ τούτου μάλιστα τὴν εὐπρέπειαν θεωρού μένην ἐν εὐσεβέσι δόγμασι καὶ λόγοις, ἔν τε τοῖς θεο πνεύστοις ἀναγνώσμασιν. Εὐπρέπεια δὲ εἴη τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ καὶ ὁ τῶν συνερχομένων κόσμος, ὅ τε βίος ὁ ἀνεπίληπτος καὶ τὸ κόσμιον τοῦ πλήθους, καὶ ἡ ὁμο φροσύνη τῶν συνερχομένων. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ καὶ αὐτὸ ἔδαφος δι' ὑπερβολὴν τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης ἀγαπη τὸν τυγχάνει ταῖς φιλοθέοις ψυχαῖς, ἕτερον ὃν παρὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν ἡμῖν εὐπρέπειαν τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, εἰκότως ἐπιλέγει· Καὶ τόπον σκηνώματος δόξης σου. ⋅ Ἐγὼ δὲ ἐν ἀκακίᾳ μου ἐπορεύθην λύτρωσαί με, Κύριε, καὶ ἐλέησόν με. Ὁ ποῦς μου ἔστη ἐν εὐθύτητι, ἐν ἐκκλησίαις εὐλογήσω σε, Κύριε. Ἐπεὶ τοίνυν ᾧ μέτρῳ μετροῦμεν ἀντιμετρηθήσεται ἡμῖν, καὶ ἐν ᾧ κρίματι κρίνομεν, κριθησόμεθα, διὰ τοῦτο συνεχῶς τὴν ἀκακίαν προβάλλεται, τουτέστι τὴν ἀμνηστίαν κακῶν, καὶ τὴν πρὸς τοὺς εἰς αὐτὸν ἡμαρτηκότας ἀνεξικακίαν· ὡς ἂν καὶ αὐτὸς τῆς ἴσης παρὰ τοῦ Θεοῦ τύχοι ἀμνηστίας ἐπὶ τῷ συμβεβηκότι αὐτῷ σφάλματι. Καὶ ταῦτα ἐκετεύσας ἐπιθειάζει τῷ ἁγίῳ καὶ προφητικῷ Πνεύματι λέγων ἑξῆς· Ὁ πους μου ἔστη ἐν εὐθύτητι, ἐν ἐκκλησίαις εὐλογήσω σε, Κύριε. Προφητεύει γὰρ, ὅτι, εἰ καί ποτε γέγο νεν ἐν τοῖς ποσὶν αὐτοῦ σάλος καὶ κλόνος καὶ κίνησ σις· ἀλλ᾽ οὐ πεσεῖται ἐπὶ τούτοις, στήσεται δὲ ἐν εὐθύτητι, μέλλων ἐν ἐκκλησίαις εὐλογεῖν τὸν Θεὸν, τὴν διὰ πασῶν τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ μνήμην ἑαυ τοῦ προαναφωνήσας· εἰς ἔτι γοῦν καὶ σήμερον καθ' EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS I.- - auderent, multo magis ab iis declinabam, erroris A una cum iis adeundi viam refugiens. Quod si quan- do viderem aliquos cœtum agentes, qui non pro va- nitate nec pro improbis operibus convenirent, sed pro pravis et impiis dogmatibus in ecclesia congre- garentur, hos plusquam supra dictos odio dignos rebar. Aliud vero a supra memoratis hominum ge- nus conspicatus, impiorum videlicet, et qui Deum non nossent, ac qui in errore et idololatria voluta- rentur, ab iis secedebam; ita ut ne sedere quidem cum iis vellem, nec diu cum iis morari, ne qua mihi ex eorum congressu impietatis contagio hæ- reret. Quare dico : et cum impiis non sedebo. • VERS. 6-8. Lavabo inter innocentes manus meas, et circumdabo altare tuum, Domine : ut au- diam vocem laudis, et enarrem universa mirabilia tua. Domine, dileri decorem domus tuæ, et locum habitationis gloriæ tuæ. In circuitu tabernaculi tui obambulando, hymnos emittebam pro sacrificiis, ut ab hominibus e vicino positis audirentur, ita ut omnes vocem meam te celebrantem, ac erar- rantem universa mirabilia tua auscultarent. Nam in hymnis ad tui laudem concinnatis, admiranda gesta tua una complectebar, quæ proavis nostris exhibuisti. Neque duntaxat altare tuum circuibam, sed totam quoque domum tuam dilexi, Domine, maximeque decorem ejus, qui in piis dogmatibus et sermonibus, necnon in divinitus traditis lectio- nibus spectatur. Decor autem domus Dei fuerit, convenientium ornatus, inculpata vila, multitudi- nis honestas, concentus et concordia concurren- tium. Sed quoniam vel ipsæ domus sedes, ob amo- ris erga Deum præstantiam, religiosis animis ama- biles sunt, etiamsi diversæ sint a tradito domus Dei decore, merito adjecit, et lɔcum habitationis gloriæ tuæ. VERS. 11, 12. Ego autem in innocentia mea in- gressus sum : redime me, Domine, et miserere mei. Pes meus stetit in directo, in ecclesiis benedicam te, Domine. Quandoquidem igitur qua mensura meti- mur, remetietur nobis, et in quo judicio judicamus, in eodem judicabimur ; ideo frequenter innocen- tiam proponit, id est, malorum oblivionen, et tole rantiam mansuetudinemque erga eos qui in sei- psum peccaverant, ut parem et ipse pro admisso errato indulgentiam Dei nanciscatur. Sic preca- tus, divino sancti et prophetici Spiritus numine allatus, ita pergit, pes meus stetit in directo : in ecclesiis benedicam te, Domine. Vaticinatur enim se, elsi pedibus nonnunquam vacillaverit, ac motus succussusque fuerit, nunquam tamen in his lapsu- rum, sed constiturum in directo, atque futurum esse ut in ecclesiis benedicat Domino; his prænun- tians futuram sui in ecclesiis Dei memoriam : Matth. VII, 2. B C D

PG 23:257Ἀληθῶς γὰρ ἡ σύμπασα τῶν ἀνθρώπων οἰκουμένη, ἔρημος οὖσα πρότερον Θεοῦ γνώσεως καὶ εὐσεβείας, συνεσείσθη διὰ τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος, ὡς μεταβαλεῖν αὐτὴν ἀπὸ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἀπὸ ἀγνοίας εἰς ἐπιστήμην θείαν. Γέγονεν οὖν ἐξ ἐρήμου οἰκουμένη. Φωνὴ Κυρίου καταρτιζομένου ἐλάφους, καὶ ἀποκαλύψει δρυμοὺς, καὶ ἐν τῷ ναῷ αὐτοῦ πᾶς τις λέγει δόξαν. Ἐλάφους γὰρ, φησὶν, ὁ Κύριος καταρτισάμενος· ζῶον φιλέρημον ὀφιοκτόνον τε καὶ κερασφόρον, καὶ κατὰ τὸν νόμον καθαρὸν, ὃν ἐξέπεμψεν εἰς τὴν προδηλωθεῖσαν ἔρημον. Οἱ δὲ ταύτην διαδραμόντες τοὺς ἐν αὐτῇ ὄφεις τοῖς ἑαυτῶν κατεπάτησαν ποσὶ, πάντα τε τὰ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἰοβόλα θηρία μακρὰν ἀπήλασαν· ὧν ἐλαθέντων, ἀπεκαλύφθησαν οἱ δρυμοί· Καὶ ἐν τῷ ναῷ πᾶς τις λέγει δόξαν. Σφόδρα ἀκριβῶς εἴρηται· Καὶ ἐν τῷ ναῷ αὐτοῦ πᾶς τις λέγει δόξαν· οὐκέτι γὰρ Ἰουδαῖοι, οὐδὲ ὁ ἐκ περιτομῆς λαὸς, ἀλλὰ πᾶς τις ὁ ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν ἐπιστραφείς. Κύριος ἰσχὺν τῷ λαῷ αὐτοῦ δώσει· Κύριος εὐλογήσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἐν εἰρήνῃ.

ὅλης τῆς οἰκουμένης ἐν ταῖς Χριστοῦ ἐκκλησίαις ὁ Δαυΐδ εὐλογεῖ τὸν Κύριον. ΤΟ ΔΑΥΙΔ Κα. Κύριος φωτισμός μου, καὶ σωτήρ μου, τίνα σοβηθήσομαι; Κύριος υπερασπιστής τῆς ζωῆς μου, ἀπὸ τίνος δειλιάσω; Καὶ διὰ τοῦτο τί διδά- σκει τὸ Πνεῦμα τὸ προφητικόν ; Όπως προσήκει τὸν τῷ Θεῷ ἀνακείμενον εὐχαριστεῖν αὐτῷ, καὶ ὁποῖα παρὰ τοῦ Θεοῦ αἰτεῖν. Περιέχει δὲ ὁ λόγος εὐχαρι στίαν. Εἰκότως τοίνυν οὔτε ψαλμός, οὔτε ᾠδή, οὔτε τι τῶν παραπλησίων ἐπιγέγραπται· Κύριος φωτι σμός μου καὶ σωτήρ μου, τίνα φοβηθήσομαι; Ο μὲν τὴν ψυχὴν ἐν νυκτὶ καὶ σκότῳ καλινδούμενος, οὐκ εἰδὼς ὅποι φέρεται καὶ ὅπως προσκόπτει, μυρία κακὰ φοβηθήσεται, ὡς ἂν παντελῶς ἐπισπώμενος· ” ὅθεν πάντα φόβον ὑπιδόμενος καταπτήσσει, καὶ τῆς εἰς τὸν Θεὸν ὁμολογίας έξαρνος γίνεται. Ὁ δὲ τῆς ψυ χῆς τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑπὸ τῆς Κυρίου ἐλλάμψεως φω- τισθεὶς πρῶτον μὲν ἁπάντων αὐτὸν τὸν αὐτοῦ πρό- μαχον καὶ σωτῆρα ὁπόσος τίς ἐστι θεωρεῖ· εἶτ᾽ ἔργῳ παραλαβών, ὡς ὁ τῶν ἁπάντων δεσπότης καὶ Κύριος, θυρεὸς αὐτοῦ καὶ ὅπλον ἄμαχον καὶ ὑπερασπιστής καθέστηκεν, ἀτρεμής γίνεται, καὶ ἅτε τοὺς ὀφθαλ- μοὺς τῆς ψυχῆς ἀτρεμεῖς ἔχων, καὶ πεφωτισμένους, πάντας τοὺς ἑαυτοῦ ἐχθροὺς, εἴτε τοὺς τὸν Θεὸν ἀγνο- οὖντας ἀνθρώπους, εἴτε τὰς ἀοράτους καὶ πονηρὰς δυνάμεις, ἐρήμους ὁρᾷ τοῦ τοσούτου σωτῆρος καὶ βοηθοῦ, καὶ ὡς ἤδη πεπτωκότας θεωρεῖ· διὸ πάσης ' αὐτῶν τῆς ἐπιβουλῆς καταγελᾷ θαρσῶν τῷ ἑαυτοῦ ὑπερμάχῳ· διό φησιν· Εἰ μὲν μή μοι ὁ τοσοῦτος παρῆν βοηθός, φωτίζων μου τὴν ψυχὴν καὶ ὑπερ- ασπίζων μου τῆς ζωῆς, εἰκότως ἐφοβήθην ἂν τὰς ἀρ χὰς καὶ τὰς ἐξουσίας καὶ τοὺς κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τούτου, καὶ τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας, τούς τε ὑπὸ τούτων ενεργουμένους, καὶ κατὰ τῶν τοῦ Θεοῦ ἀθλητῶν ἐπανισταμένους. Ικανοὶ γὰρ ἦσαν οὗτοι θορυβῆσαι τὴν ψυχήν μου μὴ πεφυ- τισμένην· ἐπεὶ δὲ αὐτὸς ὁ τῶν ὅλων δεσπότης, ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, φωτισμὸς τυγχάνει, ὁ αὐτὸς δὲ καὶ σωτήρ μου ἐστὶν, εἰκότως φήσαιμ' ἄν, Τίνα φοβηθήσομαι; Οὐδένα γὰρ ἐπιστραφήσομαι τῶν τοσούτων ἐχθρῶν, οὐδὲ ἀπό τινος τούτων δειλιάσω, θαρσῶν τῷ ὑπερ- ασπιστῇ τῆς ζωῆς μου. Πάλιν δ' ἐνταῦθα τηρήσεις, ὡς τὸ, Σωτήρ μου, ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ, τὸ ὄνομα τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ αὐτοῖς χαρακτήρ- σιν Εβραϊκος περιέχει, ἐν οἷς ἄν τις τὸν Ἰησοῦν γράψειεν. Ὁ δὲ ταῦτα λέγων διδάσκει ὁποίου πειραθεὶς τοῦ ἑαυτοῦ σωτῆρος, τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς κατεγέ- λασε· διό φησιν· Ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ' ἐμὲ κακοῦν- τας, τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου, οἱ θλίβοντες καὶ οἱ ἐχθροί μου, αὐτοὶ ἠσθένησαν καὶ ἔπεσαν. Οἱ μὲν ἐπίεσαν μοι θηρίων ἀτιθάσσων δίκην, μονον · οὐχὶ καταπιεῖν με βουλόμενοι καὶ αὐτάς μου κατα- μασήσασθαι τὰς σάρκας. Διὸ λέλεκται παρὰ τῷ Συμ- μάχῳ· Ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ' ἐμὲ κακούργους εἰς COMMENTARIA IN PSALMOS. A nam ad hodiernum usque diem per universam terram in ecclesiis Christi David benedic:: Da mino. DAVID XXVI. VERS. 1, 2. Dominus illuminatio mea, et salvator meus, quem timebo? Dominus Frotector vitæ meæ, a quo trepidabo? His porro quid Spiritus propheticus docet? Quomodo oporteat hominem Deo addictum ipsi gratias agere, et qualia par sit ab ipso postu- lare. Hic sane sermo gratiarum actionem continet. Quare jure ac merito neque psalmus, neque canti- cum, neque quidpiam simile inscribitur: Dominus illuminatio mea et salvator meus, quem timebo? Qui in nocte ac tenebris animo volutatur, nescius quo feratur, et in quod impingat, sexcenta mala B pertimescit, utpote qui huc illuc penitus trahatur; quare nullum non formidinis genus suspicatus, exhorrescit, atque confessionem Deo abnegat. At qui mentis oculis a Domini splendore illuminatur, primo quidem ac præ omnibus propugnatorem ac Servatorem suum, quantus videlicet sit, conten- platur; deinde vero postquam vel ex ipsis gestis rebus edidicit, universorum Dominum et patro- num, clypeum sibi, armaturam inexpugnabilem ac protectorem esse; tunc formidinis expers, ac ut- pote mentis oculos intrepidos illuminatosque ha bens, omnes inimicos suos, sive homines Deum ignorantes, sive invisibiles malignasque potestates, hujusmodi servatore adjutoreque vacuos, aspicit, fisus suo quaslibet ipsorum deridet insidias, ideo- que ait : Nisi mihi talis adjutor adesset, illumina- tor animæ, ac protector vitæ, merito reformidarem principatus et potestates et mundi rectores tenebra rum harum, et spiritualia nequitiæ ** necnon eos qui hisce interius agitantur, et contra Dei athletas insurgunt. Nam ii tales erant qui animam meam conturbare possent, si non illuminata fuisset; at quoniam ipse universorum Dominus Dei Filius illu- minatio mea est, ipseque Servator meus, jure dixe- rin, Quem timebo? Ex tot quippe inimicis ne unum quidem pertimescan, neque aliquem eorum refor midabo, protectori vitæ meæ confisus. Hic iterum observes velim, illud, Salvator meus, in Hebraico c et quasi jam lapsos intuetur; quare defensori con- D exemplari, Salvatoris nostri Jesu Christi nomen, Ephes. vi, 12. ipsissimis caracteribus Hebraicis exprimere, queis nomen Jesus describitur. Qui hæc loquitur, enarrat qualem servatorem expertus inimicorum insidias deriserit, quamobrem ait: Dum appropiant super me nocentes, ut edant carnes meas ; qui tribulant me inimici mei, ipsi in- firmati sunt et ceciderunt. Illi quidem instar fera- rum intractabilium me adorati sunt, tantum non aggressi ut devorarent et ipsas carnes comederent. Quare apud Symmachum dicitur: Dum appropin- quant mihi facinorosi, ut devorent carnes meas,

Ode for the Dedication of the House of DavidΨΑΛΜΟΣ ΩΔΗΣ ΤΟΥ ΕΓΚΑΙΝΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ…

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΨΑΛΜΟΣ ΩΔΗΣ ΤΟΥ ΕΓΚΑΙΝΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ ΚΘ.

ὅλης τῆς οἰκουμένης ἐν ταῖς Χριστοῦ ἐκκλησίαις ὁ Δαυΐδ εὐλογεῖ τὸν Κύριον. ΤΟ ΔΑΥΙΔ Κα. Κύριος φωτισμός μου, καὶ σωτήρ μου, τίνα σοβηθήσομαι; Κύριος υπερασπιστής τῆς ζωῆς μου, ἀπὸ τίνος δειλιάσω; Καὶ διὰ τοῦτο τί διδά- σκει τὸ Πνεῦμα τὸ προφητικόν ; Όπως προσήκει τὸν τῷ Θεῷ ἀνακείμενον εὐχαριστεῖν αὐτῷ, καὶ ὁποῖα παρὰ τοῦ Θεοῦ αἰτεῖν. Περιέχει δὲ ὁ λόγος εὐχαρι στίαν. Εἰκότως τοίνυν οὔτε ψαλμός, οὔτε ᾠδή, οὔτε τι τῶν παραπλησίων ἐπιγέγραπται· Κύριος φωτι σμός μου καὶ σωτήρ μου, τίνα φοβηθήσομαι; Ο μὲν τὴν ψυχὴν ἐν νυκτὶ καὶ σκότῳ καλινδούμενος, οὐκ εἰδὼς ὅποι φέρεται καὶ ὅπως προσκόπτει, μυρία κακὰ φοβηθήσεται, ὡς ἂν παντελῶς ἐπισπώμενος· ” ὅθεν πάντα φόβον ὑπιδόμενος καταπτήσσει, καὶ τῆς εἰς τὸν Θεὸν ὁμολογίας έξαρνος γίνεται. Ὁ δὲ τῆς ψυ χῆς τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑπὸ τῆς Κυρίου ἐλλάμψεως φω- τισθεὶς πρῶτον μὲν ἁπάντων αὐτὸν τὸν αὐτοῦ πρό- μαχον καὶ σωτῆρα ὁπόσος τίς ἐστι θεωρεῖ· εἶτ᾽ ἔργῳ παραλαβών, ὡς ὁ τῶν ἁπάντων δεσπότης καὶ Κύριος, θυρεὸς αὐτοῦ καὶ ὅπλον ἄμαχον καὶ ὑπερασπιστής καθέστηκεν, ἀτρεμής γίνεται, καὶ ἅτε τοὺς ὀφθαλ- μοὺς τῆς ψυχῆς ἀτρεμεῖς ἔχων, καὶ πεφωτισμένους, πάντας τοὺς ἑαυτοῦ ἐχθροὺς, εἴτε τοὺς τὸν Θεὸν ἀγνο- οὖντας ἀνθρώπους, εἴτε τὰς ἀοράτους καὶ πονηρὰς δυνάμεις, ἐρήμους ὁρᾷ τοῦ τοσούτου σωτῆρος καὶ βοηθοῦ, καὶ ὡς ἤδη πεπτωκότας θεωρεῖ· διὸ πάσης ' αὐτῶν τῆς ἐπιβουλῆς καταγελᾷ θαρσῶν τῷ ἑαυτοῦ ὑπερμάχῳ· διό φησιν· Εἰ μὲν μή μοι ὁ τοσοῦτος παρῆν βοηθός, φωτίζων μου τὴν ψυχὴν καὶ ὑπερ- ασπίζων μου τῆς ζωῆς, εἰκότως ἐφοβήθην ἂν τὰς ἀρ χὰς καὶ τὰς ἐξουσίας καὶ τοὺς κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τούτου, καὶ τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας, τούς τε ὑπὸ τούτων ενεργουμένους, καὶ κατὰ τῶν τοῦ Θεοῦ ἀθλητῶν ἐπανισταμένους. Ικανοὶ γὰρ ἦσαν οὗτοι θορυβῆσαι τὴν ψυχήν μου μὴ πεφυ- τισμένην· ἐπεὶ δὲ αὐτὸς ὁ τῶν ὅλων δεσπότης, ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, φωτισμὸς τυγχάνει, ὁ αὐτὸς δὲ καὶ σωτήρ μου ἐστὶν, εἰκότως φήσαιμ' ἄν, Τίνα φοβηθήσομαι; Οὐδένα γὰρ ἐπιστραφήσομαι τῶν τοσούτων ἐχθρῶν, οὐδὲ ἀπό τινος τούτων δειλιάσω, θαρσῶν τῷ ὑπερ- ασπιστῇ τῆς ζωῆς μου. Πάλιν δ' ἐνταῦθα τηρήσεις, ὡς τὸ, Σωτήρ μου, ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ, τὸ ὄνομα τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ αὐτοῖς χαρακτήρ- σιν Εβραϊκος περιέχει, ἐν οἷς ἄν τις τὸν Ἰησοῦν γράψειεν. Ὁ δὲ ταῦτα λέγων διδάσκει ὁποίου πειραθεὶς τοῦ ἑαυτοῦ σωτῆρος, τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς κατεγέ- λασε· διό φησιν· Ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ' ἐμὲ κακοῦν- τας, τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου, οἱ θλίβοντες καὶ οἱ ἐχθροί μου, αὐτοὶ ἠσθένησαν καὶ ἔπεσαν. Οἱ μὲν ἐπίεσαν μοι θηρίων ἀτιθάσσων δίκην, μονον · οὐχὶ καταπιεῖν με βουλόμενοι καὶ αὐτάς μου κατα- μασήσασθαι τὰς σάρκας. Διὸ λέλεκται παρὰ τῷ Συμ- μάχῳ· Ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ' ἐμὲ κακούργους εἰς COMMENTARIA IN PSALMOS. A nam ad hodiernum usque diem per universam terram in ecclesiis Christi David benedic:: Da mino. DAVID XXVI. VERS. 1, 2. Dominus illuminatio mea, et salvator meus, quem timebo? Dominus Frotector vitæ meæ, a quo trepidabo? His porro quid Spiritus propheticus docet? Quomodo oporteat hominem Deo addictum ipsi gratias agere, et qualia par sit ab ipso postu- lare. Hic sane sermo gratiarum actionem continet. Quare jure ac merito neque psalmus, neque canti- cum, neque quidpiam simile inscribitur: Dominus illuminatio mea et salvator meus, quem timebo? Qui in nocte ac tenebris animo volutatur, nescius quo feratur, et in quod impingat, sexcenta mala B pertimescit, utpote qui huc illuc penitus trahatur; quare nullum non formidinis genus suspicatus, exhorrescit, atque confessionem Deo abnegat. At qui mentis oculis a Domini splendore illuminatur, primo quidem ac præ omnibus propugnatorem ac Servatorem suum, quantus videlicet sit, conten- platur; deinde vero postquam vel ex ipsis gestis rebus edidicit, universorum Dominum et patro- num, clypeum sibi, armaturam inexpugnabilem ac protectorem esse; tunc formidinis expers, ac ut- pote mentis oculos intrepidos illuminatosque ha bens, omnes inimicos suos, sive homines Deum ignorantes, sive invisibiles malignasque potestates, hujusmodi servatore adjutoreque vacuos, aspicit, fisus suo quaslibet ipsorum deridet insidias, ideo- que ait : Nisi mihi talis adjutor adesset, illumina- tor animæ, ac protector vitæ, merito reformidarem principatus et potestates et mundi rectores tenebra rum harum, et spiritualia nequitiæ ** necnon eos qui hisce interius agitantur, et contra Dei athletas insurgunt. Nam ii tales erant qui animam meam conturbare possent, si non illuminata fuisset; at quoniam ipse universorum Dominus Dei Filius illu- minatio mea est, ipseque Servator meus, jure dixe- rin, Quem timebo? Ex tot quippe inimicis ne unum quidem pertimescan, neque aliquem eorum refor midabo, protectori vitæ meæ confisus. Hic iterum observes velim, illud, Salvator meus, in Hebraico c et quasi jam lapsos intuetur; quare defensori con- D exemplari, Salvatoris nostri Jesu Christi nomen, Ephes. vi, 12. ipsissimis caracteribus Hebraicis exprimere, queis nomen Jesus describitur. Qui hæc loquitur, enarrat qualem servatorem expertus inimicorum insidias deriserit, quamobrem ait: Dum appropiant super me nocentes, ut edant carnes meas ; qui tribulant me inimici mei, ipsi in- firmati sunt et ceciderunt. Illi quidem instar fera- rum intractabilium me adorati sunt, tantum non aggressi ut devorarent et ipsas carnes comederent. Quare apud Symmachum dicitur: Dum appropin- quant mihi facinorosi, ut devorent carnes meas,

Ἀλλ’ εἴποι τίς ἂν πρὸς τοῦτο, ὡς οὐδεμίαν οἰκοδομῆς οἴκου ἢ ναοῦ ποιεῖται μνήμην· οὐδέ τις λόγος ἐστὶν ἐν τῷ ψαλμῷ δυνάμενος ἁρμόζειν ἐγκαινίοις οἴκου, ὡς νομίσαι τινὰ ἐπὶ ἐγκαινισμῷ τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις νεὼ τὸν προκείμενον ψαλμὸν εἰρῆσθαι. Ἀλλ’ ἐπεὶ προγέγραπται, Ὠδῆς ἐγκαινισμοῦ τοῦ οἴκου· σκόπει μήποτε οἶκον ἐνταῦθα τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν αἰνίττεται· ἐν ᾗ τὸ θεῖον Πνεῦμα, ὡς ἐν ναῷ οἰκῆσάν ποτε, καιρῷ τινι ἔρημον αὐτὴν καταλέλοιπεν, ἀναχωρῆσαν διὰ τὴν πλημμεληθεῖσαν αὐτῷ κατὰ τὸν Οὐρίαν καὶ τὴν τούτου γυναῖκα πρᾶξιν· δι’ ἣν καὶ μέχρι τοῦ θανάτου κατελήλυθε, τὰ πρὸ θάνατον ἁμαρτήσας· δυνάμει δὲ τότε καὶ εἰς τὸν λάκκον, καὶ εἰς τὸν ᾅδην κατηνέχθη, κατέβη τε ἀληθῶς εἰς διαφθοράν· ὡς διὰ ταῦτα θρήνοις αὐτὸν σχολάσαι, σάκκον τε ἀντὶ τῆς βασιλικῆς ἐσθῆτος περιβαλέσθαι. Ἀλλ’ ἐπειδὴ ἀξιόλογον ἐνδειξάμενος μετάνοιαν, ἑαυτόν τε κολάσας καὶ τιμωρησάμενος, ἱκανῶς τε ἐγκαρτερήσας ταῖς ἐξομολογήσεσιν, ἐπαγγελίαν ἀφέσεως τῆς ἁμαρτίας εἴληφε, διὰ τοῦ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελευσομένου Χριστοῦ, μέλλοντος καὶ μέχρις ᾅδου καταβήσεσθαι·

ὅλης τῆς οἰκουμένης ἐν ταῖς Χριστοῦ ἐκκλησίαις ὁ Δαυΐδ εὐλογεῖ τὸν Κύριον. ΤΟ ΔΑΥΙΔ Κα. Κύριος φωτισμός μου, καὶ σωτήρ μου, τίνα σοβηθήσομαι; Κύριος υπερασπιστής τῆς ζωῆς μου, ἀπὸ τίνος δειλιάσω; Καὶ διὰ τοῦτο τί διδά- σκει τὸ Πνεῦμα τὸ προφητικόν ; Όπως προσήκει τὸν τῷ Θεῷ ἀνακείμενον εὐχαριστεῖν αὐτῷ, καὶ ὁποῖα παρὰ τοῦ Θεοῦ αἰτεῖν. Περιέχει δὲ ὁ λόγος εὐχαρι στίαν. Εἰκότως τοίνυν οὔτε ψαλμός, οὔτε ᾠδή, οὔτε τι τῶν παραπλησίων ἐπιγέγραπται· Κύριος φωτι σμός μου καὶ σωτήρ μου, τίνα φοβηθήσομαι; Ο μὲν τὴν ψυχὴν ἐν νυκτὶ καὶ σκότῳ καλινδούμενος, οὐκ εἰδὼς ὅποι φέρεται καὶ ὅπως προσκόπτει, μυρία κακὰ φοβηθήσεται, ὡς ἂν παντελῶς ἐπισπώμενος· ” ὅθεν πάντα φόβον ὑπιδόμενος καταπτήσσει, καὶ τῆς εἰς τὸν Θεὸν ὁμολογίας έξαρνος γίνεται. Ὁ δὲ τῆς ψυ χῆς τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑπὸ τῆς Κυρίου ἐλλάμψεως φω- τισθεὶς πρῶτον μὲν ἁπάντων αὐτὸν τὸν αὐτοῦ πρό- μαχον καὶ σωτῆρα ὁπόσος τίς ἐστι θεωρεῖ· εἶτ᾽ ἔργῳ παραλαβών, ὡς ὁ τῶν ἁπάντων δεσπότης καὶ Κύριος, θυρεὸς αὐτοῦ καὶ ὅπλον ἄμαχον καὶ ὑπερασπιστής καθέστηκεν, ἀτρεμής γίνεται, καὶ ἅτε τοὺς ὀφθαλ- μοὺς τῆς ψυχῆς ἀτρεμεῖς ἔχων, καὶ πεφωτισμένους, πάντας τοὺς ἑαυτοῦ ἐχθροὺς, εἴτε τοὺς τὸν Θεὸν ἀγνο- οὖντας ἀνθρώπους, εἴτε τὰς ἀοράτους καὶ πονηρὰς δυνάμεις, ἐρήμους ὁρᾷ τοῦ τοσούτου σωτῆρος καὶ βοηθοῦ, καὶ ὡς ἤδη πεπτωκότας θεωρεῖ· διὸ πάσης ' αὐτῶν τῆς ἐπιβουλῆς καταγελᾷ θαρσῶν τῷ ἑαυτοῦ ὑπερμάχῳ· διό φησιν· Εἰ μὲν μή μοι ὁ τοσοῦτος παρῆν βοηθός, φωτίζων μου τὴν ψυχὴν καὶ ὑπερ- ασπίζων μου τῆς ζωῆς, εἰκότως ἐφοβήθην ἂν τὰς ἀρ χὰς καὶ τὰς ἐξουσίας καὶ τοὺς κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τούτου, καὶ τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας, τούς τε ὑπὸ τούτων ενεργουμένους, καὶ κατὰ τῶν τοῦ Θεοῦ ἀθλητῶν ἐπανισταμένους. Ικανοὶ γὰρ ἦσαν οὗτοι θορυβῆσαι τὴν ψυχήν μου μὴ πεφυ- τισμένην· ἐπεὶ δὲ αὐτὸς ὁ τῶν ὅλων δεσπότης, ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, φωτισμὸς τυγχάνει, ὁ αὐτὸς δὲ καὶ σωτήρ μου ἐστὶν, εἰκότως φήσαιμ' ἄν, Τίνα φοβηθήσομαι; Οὐδένα γὰρ ἐπιστραφήσομαι τῶν τοσούτων ἐχθρῶν, οὐδὲ ἀπό τινος τούτων δειλιάσω, θαρσῶν τῷ ὑπερ- ασπιστῇ τῆς ζωῆς μου. Πάλιν δ' ἐνταῦθα τηρήσεις, ὡς τὸ, Σωτήρ μου, ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ, τὸ ὄνομα τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ αὐτοῖς χαρακτήρ- σιν Εβραϊκος περιέχει, ἐν οἷς ἄν τις τὸν Ἰησοῦν γράψειεν. Ὁ δὲ ταῦτα λέγων διδάσκει ὁποίου πειραθεὶς τοῦ ἑαυτοῦ σωτῆρος, τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς κατεγέ- λασε· διό φησιν· Ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ' ἐμὲ κακοῦν- τας, τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου, οἱ θλίβοντες καὶ οἱ ἐχθροί μου, αὐτοὶ ἠσθένησαν καὶ ἔπεσαν. Οἱ μὲν ἐπίεσαν μοι θηρίων ἀτιθάσσων δίκην, μονον · οὐχὶ καταπιεῖν με βουλόμενοι καὶ αὐτάς μου κατα- μασήσασθαι τὰς σάρκας. Διὸ λέλεκται παρὰ τῷ Συμ- μάχῳ· Ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ' ἐμὲ κακούργους εἰς COMMENTARIA IN PSALMOS. A nam ad hodiernum usque diem per universam terram in ecclesiis Christi David benedic:: Da mino. DAVID XXVI. VERS. 1, 2. Dominus illuminatio mea, et salvator meus, quem timebo? Dominus Frotector vitæ meæ, a quo trepidabo? His porro quid Spiritus propheticus docet? Quomodo oporteat hominem Deo addictum ipsi gratias agere, et qualia par sit ab ipso postu- lare. Hic sane sermo gratiarum actionem continet. Quare jure ac merito neque psalmus, neque canti- cum, neque quidpiam simile inscribitur: Dominus illuminatio mea et salvator meus, quem timebo? Qui in nocte ac tenebris animo volutatur, nescius quo feratur, et in quod impingat, sexcenta mala B pertimescit, utpote qui huc illuc penitus trahatur; quare nullum non formidinis genus suspicatus, exhorrescit, atque confessionem Deo abnegat. At qui mentis oculis a Domini splendore illuminatur, primo quidem ac præ omnibus propugnatorem ac Servatorem suum, quantus videlicet sit, conten- platur; deinde vero postquam vel ex ipsis gestis rebus edidicit, universorum Dominum et patro- num, clypeum sibi, armaturam inexpugnabilem ac protectorem esse; tunc formidinis expers, ac ut- pote mentis oculos intrepidos illuminatosque ha bens, omnes inimicos suos, sive homines Deum ignorantes, sive invisibiles malignasque potestates, hujusmodi servatore adjutoreque vacuos, aspicit, fisus suo quaslibet ipsorum deridet insidias, ideo- que ait : Nisi mihi talis adjutor adesset, illumina- tor animæ, ac protector vitæ, merito reformidarem principatus et potestates et mundi rectores tenebra rum harum, et spiritualia nequitiæ ** necnon eos qui hisce interius agitantur, et contra Dei athletas insurgunt. Nam ii tales erant qui animam meam conturbare possent, si non illuminata fuisset; at quoniam ipse universorum Dominus Dei Filius illu- minatio mea est, ipseque Servator meus, jure dixe- rin, Quem timebo? Ex tot quippe inimicis ne unum quidem pertimescan, neque aliquem eorum refor midabo, protectori vitæ meæ confisus. Hic iterum observes velim, illud, Salvator meus, in Hebraico c et quasi jam lapsos intuetur; quare defensori con- D exemplari, Salvatoris nostri Jesu Christi nomen, Ephes. vi, 12. ipsissimis caracteribus Hebraicis exprimere, queis nomen Jesus describitur. Qui hæc loquitur, enarrat qualem servatorem expertus inimicorum insidias deriserit, quamobrem ait: Dum appropiant super me nocentes, ut edant carnes meas ; qui tribulant me inimici mei, ipsi in- firmati sunt et ceciderunt. Illi quidem instar fera- rum intractabilium me adorati sunt, tantum non aggressi ut devorarent et ipsas carnes comederent. Quare apud Symmachum dicitur: Dum appropin- quant mihi facinorosi, ut devorent carnes meas,

PG 23:259εἰκότως τῆς κατηφείας μεταβαλὼν, καὶ τῆς ἐφ’ οἷς ἐτόλμησεν ἐξομολογήσεως, εὐχαριστίαν ἀναπέμπει τῷ Θεῷ λέγων· Κύριε, ἀνήγαγες ἐξ ᾅδου τὴν ψυχήν μου, ἔσωσάς με ἀπὸ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον, μεταβεβλῆσθαί τε αὐτῷ τὰ τοῦ πένθους εἰς εὐφροσύνην σημαίνει καὶ δι’ ὧν φησίν· Ἔστρεψας τὸν κοπετὸν εἰς χαρὰν ἐμοί· διέῤῥηξας τὸν σάκκον μου, καὶ περιέζωσάς με εὐφροσύνην. Δεδειγμένου τοίνυν τοῦ οἴκου τῆς τοῦ Δαυὶ̈δ ψυχῆς, ἄρα τῷ ἐγκαινισμῷ τοῦ τοιούτου οἴκου ἐφαρμόζειν τὰ προκείμενα. Ὑψώσω σε, Κύριε, ὅτι ὑπέλαβές με, καὶ οὐκ ηὔφρανας τοὺς ἐχθρούς μου ἐπ’ ἐμοί. Κύριε ὁ Θεός μου, ἐκέκραξα πρὸς σὲ, καὶ ἰάσω μοι. Κύριε, ἀνήγαγες ἐξ ᾅδου τὴν ψυχήν μου, ἔσωσάς με ἀπὸ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον. Ταῦτα μὲν ὁ Δαυὶ̈δ διὰ τοῦ μετὰ χεῖρας ψαλμοῦ λέγει· ἐν δὲ τῷ εἰκοστῷ ἑβδόμῳ ψαλμῷ ὁ αὐτὸς ἐβόα λέγων· Πρὸς σὲ, Κύριε, κεκράξομαι, ὁ Θεός μου, μὴ παρασιωπήσῃς ἀπ’ ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσῃς ἀπ’ ἐμοῦ, καὶ ὁμοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Ἀλλ’ ἐπεὶ μὲν ταῦτα ηὔχετο·

Α τό καταραγεῖν τὰς σάρκας μου. 'Αλλ' οἱ ταῦτα κατ᾿ ἐμοῦ διανοηθέντες, καὶ ἤδη πλησίον γενόμενοι τῶν ἐμῶν σαρχῶν, οὐκ οἶδ' ὅπως ἅπερ πρᾶξαι κατ' ἐμοῦ διανενόηντο, ταῦτα πεπόνθασιν· Αὐτοὶ γὰρ, φησὶν, ἠσθένησαν, καὶ ἔπεσαν, οὐδὲν ἐμοῦ κατ' αὐτῶν ἐνηργηκότος· ἀλλὰ δηλαδή τοῦ ἐμοῦ φωτὸς καὶ τοῦ ἐμοῦ σωτῆρος ἀποῤῥήτῳ καὶ θεϊκῇ δυνάμει κατ' αὐτῶν στρατευσαμένου καὶ καταβαλόντος αὐ τοὺς, ἵν᾽ ἐγώ τε ῥυσθείην τῆς αὐτῶν ἐπιβουλῆς, καὶ μηδὲν βλαβείην, αὐτοί τε ὠφεληθεῖεν, τῆς ἑαυτῶν κακίας ἐξασθενήσαντες, κερδάναντες τῷ μὴ τὴν ἑαυ τῶν αὐξῆσαι μοχθηρίαν διὰ τῆς κατ᾿ ἐμοῦ βλάβης. Εν τισιν ἐπιγέγραπται, Ψαλμὸς τοῦ Δαυΐδ πρὸ τοῦ χρισθῆναι. Β τήσω του κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου πάσας Μίαν ᾐτησάμην παρὰ Κυρίου, ταύτην έκτη τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου, τοῦ θεωρεῖν μὲ τὴν τερπνότητα Κυρίου, καὶ ἐπισκέπτεσθαι τὸν ναὸν αὐτοῦ. Κάλλος Κυρίου καὶ εὐπρέπεια καὶ τερπνότης ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ θεωρεῖται, δηλαδὴ ἐν τῇ Ἐκ κλησίᾳ αὐτοῦ, διὰ τῶν θεοπνεύστων καὶ ἱερῶν μα θημάτων, ἐν οἷς τὸ ἀληθινὸν τοῦ λόγου κάλλος, καὶ ἡ ἀληθῆς εὐπρέπεια; ᾗ καὶ αὐτὸς ἐπιτέρπεται ὁ Θεὸς καὶ ἐμπολιτεύεται. Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοις εὐπρέ πειαν λέγων καὶ τὸν σώφρονα καὶ σεμνὸν βίον καὶ πᾶσαν τὴν ἐνάρετον πολιτείαν τῶν ἐν θεοσεβείς δια πρεπόντων. Ότι έκρυψε με ἐν σκηνῇ· ἐν ἡμέρᾳ κακών ἐσκέπασέ με ἐν ἀποκρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ. Ἐν πέτρα ὕψωσέ με. Ταῦτά μοι πάντα παρέσχεν Σωτήρ μου ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ' ἐμὲ κακοῦντας, τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου. Οἱ μὲν γὰρ ἦσθένουν καλ ἔπιπτον· ἐγὼ δὲ ὑπὸ τῆς αὐτοῦ δεξιᾶς ἐκρυπτόμην ἐν σκηνῇ κατοικῶν, διὰ τὸ ἐν ἐρημίαις τας διατριβάς ποιεῖσθαι, καὶ μὴ ἔχειν τότε τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ, μηδὲ τὸν ναὸν αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἑσκέπασέ με ἐν τῇ τῶν κακῶν ἡμέρᾳ, τουτέστιν ἐν καιρῷ τῶν διωγμῶν καὶ τῶν πειρατηρίων· οὐκ ἀλλαχοῦ που, ἀλλ' ἐν τῷ ἀπο- κρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ. Νοήσεις δὲ τὸ λελεγμένου ἀπὸ τῶν παρὰ Μωϋσεῖ περὶ τῆς σκηνῆς ἀναγεγραμ- μένων, καὶ περὶ τῶν ἐσωτάτω τῆς σκηνῆς τῶν τοῖς πᾶσιν ἀβάτων, ἅπερ εκάλουν Αγια ἁγίων. Ταῦτα γὰρ ἦν τὰ ἀπόκρυφα τῆς σκηνῆς. Οὕτω τοίνυν καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῶν πειρατηρίων αὐτὸς ἐμὸς Κύριος καὶ Σωτὴρ ἐσκέπασε καὶ ἀπέκρυψε με ἐν τῷ ἐσωτάτῳ τῆς αὐτοῦ σκηνῆς· οὐ πάντως ἐν τόπῳ τοίῳ δὴ και ταστήσας, ἀλλ' ἐν ψυχῆς καταστάσει ἡγιασμένῃ καὶ τῆς τῶν πολλῶν κοινότητος ἀποκεχωρισμένῃ. Καὶ ταῦτα, φησὶ, περὶ ἐμὲ ἐγίνετο, μέχρι καιροῦ τῆς τῶν κακῶν ἡμέρας, κατὰ τὸ λελεγμένον ἐν ἑτέροις· Βά- διζε, ὁ λαός μου, εἴσελθε εἰς τὰ ταμεῖα σου, από κλεισον τὴν θύραν σου, ἀποκρύβηθι μικρὸν ὅσον, ἕως ἂν παρέλθῃ ἡ ὀργὴ Κυρίου. Αλλ' οὐκ εἰς τὸ παντελὲς κρύπτεσθαί με βουληθεὶς, οὐδ᾽ ἐν τῷ ἀπο κρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ λανθάνειν, καὶ μόνον ὠφε λεῖσθαι, χρήσιμον δὲ καὶ ἕτερον καταστῆναι κρίνας, ἐπὶ τέλει τῆς τῶν κακῶν ἡμέρας ἐν πέτρα ὕψωσε EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. ea - EXEGETICA. Verum qui talia contra me machinati sunt, cum jam proximi carnibus meis instarent, nescio quo pacto quæ in me perpetrare meditati fuerant, ipsa perpessi sunt. Nam me, inquit, contra eos ni- hil aggrediente, ipsi infirmati sunt, et ceciderunt. Enimvero, ut aperte liquet, lucis meæ servatoris- que mei arcana divinaque virtute debellati et de- pulsi sunt, ut una ego ab insidiis eorum eriperer; nihilque damni acciperem, et illis quoque utilitatis quidpiam obveniret; ac debilitata eorumdem nequi- tia, id saltem lucri perciperent, ut ne ob illatum mihi detrimentum, eorum improbitas accresce- ret. In quibusdam exemplaribus inscribitur : Psal- mus Davidis priusquam liniretur. VERS. 4. Unam petii a Domino, hanc requiram : ut inhabilem in domo Domini omnibus diebus vitæ meæ, ut videam voluptatem Domini, et visitem templum ejus. Domini pulchritudo, ac decor volu- ptasque, in domo Dei conspicitur, videlicet in Ecclesia ejus; idque propter divinitus traditas sa- crasque disciplinas, quibus vera inest sermonis pulchritudo, verus decor, in quo vel ipse Deus de- lectatur ac versatur. Neque a vero aberraveris, si decorem illum dixeris esse temperatam probamque vitam, ac sanctum institutum hominum qui reli- gione ac pietate exornantur. B C VERS. 5, 6. Quoniam abscondit me in taberna- culo in die malorum protexit me in abscondito ta- bernaculi sui. In petra exaltavit me. Hæc omnia mihi Salvator meus largitus est, dum appropiant – super me nocentes, ut edant carnes meas. Ipsi nam- que infirmati sunt et ceciderunt: ego autein in ta- bernaculo habitans dextera ejus contegebar, quia scilicet in desertis locis tunc temporis versabar, quod nondum excitata domus Domini esset, neque templum ejus exstaret. Sed ipse protexit me in die malorum, id est, tempore persecutionum et tenta- tionum; non alio in loco, quam in abscondito ta- bernaculi sui. Hujusce porro dicti interpretationem mutuaberis ex iis quæ Moyses de tabernaculo conscripsit, necnon de tabernaculi intimis par- tibus, quæ omnibus inaccessæ, Sancta sanctorum vocabantur. Hæc erant abscondita tabernaculi. Sic itaque in tempore tentationum, ipse Do- D minus et Servator meus protexit me et abs- condit in intimis tabernaculi sui : non quod revera ibi me collocaverit, sed in animæ statu sanctificato, et a turbæ frequentia segregato. Et bac, inquit, mihi obvenere, usquedum dies malo - rum perseverarent, secundum illud alio in loco di- ctum: Vade, populus meus, intra in cubicula tua, claude januam tuam, absconde modicum ad momen- tum, donec pertranseal ira Domini 4. Sed cum me non semper occultari, neque in abscondito taber- naculi sui latitare vellet, ac solum me utilitatem capere; cumque decrevisset me aliis quoque fru- * Isa. xxv1, 20.

ἐνταῦθα δὲ εὐχαριστεῖ ὡς κατενεχθεὶς πρότερον καὶ καταπεσὼν εἰς τὸν λάκκον, ἀνενεχθεὶς δὲ πάλιν καὶ ἀνασωθεὶς ἐξ αὐτοῦ, καὶ μὴ ταῦτα παθὼν τοῖς καταβεβηκόσιν μὲν εἰς αὐτὸν, μὴ ἀναβεβηκόσι δέ· προηγουμένως γὰρ μακάριον τὸ μὴ ἁμαρτεῖν· ἐπειδὴ ἡ ἀσθένεια τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τούτοις ὑπόκειται, δεύτερος, ὡς ἂν εἴποι τις, πλοῦς τὸ ἀναπαλέσαι καλὸν, καὶ τὸ ἀναλαβεῖν ταὐτὸν μετὰ τὴν νόσον, καὶ τὴν κατὰ φύσιν ἀπολαβεῖν ὑγείαν. Ψάλατε τῷ Κυρίῳ οἱ ὅσιοι αὐτοῦ, καὶ ἐξομολογεῖσθε τῇ μνήμῃ τῆς ἁγιωσύνης αὐτοῦ. Ὅτι ὀργὴ ἐν τῷ θυμῷ αὐτοῦ, καὶ ζωὴ ἐν τῷ θελήματι αὐτοῦ. Συγχαίρειν αὐτῷ μετανοήσαντι, καὶ ἐξομολογεῖσθαι, τουτέστιν εὐχαριστεῖν τῇ μνήμῃ τῆς ἁγιωσύνης αὐτοῦ· ἀντὶ τοῦ, τὴν μνήμην ἀναζωπυροῦντες, μηδ’ ἐπιλανθανόμενοι τῶν παρὰ τοῦ Κυρίου χορηγουμένων ἀνθρώποις ἀγαθῶν. Μάλιστα δὲ προςήκει τὴν εὐχαριστίαν ἐπιτείνειν, μεμνημένους τῆς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας, ἥτις τοσαύτη τυγχάνει, ὡς μηδέποτε βούλεσθαί τι κακὸν ἀνθρώποις. Εἰ δὲ καί ποτέ τις διὰ τὴν οἰκείαν μοχθηρίαν ἐπιστροφῆς δεηθείη, αὐτὸς μὲν ἑαυτῷ κατασκευάζει θυμὸν ὀργῆς·

Α τό καταραγεῖν τὰς σάρκας μου. 'Αλλ' οἱ ταῦτα κατ᾿ ἐμοῦ διανοηθέντες, καὶ ἤδη πλησίον γενόμενοι τῶν ἐμῶν σαρχῶν, οὐκ οἶδ' ὅπως ἅπερ πρᾶξαι κατ' ἐμοῦ διανενόηντο, ταῦτα πεπόνθασιν· Αὐτοὶ γὰρ, φησὶν, ἠσθένησαν, καὶ ἔπεσαν, οὐδὲν ἐμοῦ κατ' αὐτῶν ἐνηργηκότος· ἀλλὰ δηλαδή τοῦ ἐμοῦ φωτὸς καὶ τοῦ ἐμοῦ σωτῆρος ἀποῤῥήτῳ καὶ θεϊκῇ δυνάμει κατ' αὐτῶν στρατευσαμένου καὶ καταβαλόντος αὐ τοὺς, ἵν᾽ ἐγώ τε ῥυσθείην τῆς αὐτῶν ἐπιβουλῆς, καὶ μηδὲν βλαβείην, αὐτοί τε ὠφεληθεῖεν, τῆς ἑαυτῶν κακίας ἐξασθενήσαντες, κερδάναντες τῷ μὴ τὴν ἑαυ τῶν αὐξῆσαι μοχθηρίαν διὰ τῆς κατ᾿ ἐμοῦ βλάβης. Εν τισιν ἐπιγέγραπται, Ψαλμὸς τοῦ Δαυΐδ πρὸ τοῦ χρισθῆναι. Β τήσω του κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου πάσας Μίαν ᾐτησάμην παρὰ Κυρίου, ταύτην έκτη τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου, τοῦ θεωρεῖν μὲ τὴν τερπνότητα Κυρίου, καὶ ἐπισκέπτεσθαι τὸν ναὸν αὐτοῦ. Κάλλος Κυρίου καὶ εὐπρέπεια καὶ τερπνότης ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ θεωρεῖται, δηλαδὴ ἐν τῇ Ἐκ κλησίᾳ αὐτοῦ, διὰ τῶν θεοπνεύστων καὶ ἱερῶν μα θημάτων, ἐν οἷς τὸ ἀληθινὸν τοῦ λόγου κάλλος, καὶ ἡ ἀληθῆς εὐπρέπεια; ᾗ καὶ αὐτὸς ἐπιτέρπεται ὁ Θεὸς καὶ ἐμπολιτεύεται. Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοις εὐπρέ πειαν λέγων καὶ τὸν σώφρονα καὶ σεμνὸν βίον καὶ πᾶσαν τὴν ἐνάρετον πολιτείαν τῶν ἐν θεοσεβείς δια πρεπόντων. Ότι έκρυψε με ἐν σκηνῇ· ἐν ἡμέρᾳ κακών ἐσκέπασέ με ἐν ἀποκρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ. Ἐν πέτρα ὕψωσέ με. Ταῦτά μοι πάντα παρέσχεν Σωτήρ μου ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ' ἐμὲ κακοῦντας, τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου. Οἱ μὲν γὰρ ἦσθένουν καλ ἔπιπτον· ἐγὼ δὲ ὑπὸ τῆς αὐτοῦ δεξιᾶς ἐκρυπτόμην ἐν σκηνῇ κατοικῶν, διὰ τὸ ἐν ἐρημίαις τας διατριβάς ποιεῖσθαι, καὶ μὴ ἔχειν τότε τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ, μηδὲ τὸν ναὸν αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἑσκέπασέ με ἐν τῇ τῶν κακῶν ἡμέρᾳ, τουτέστιν ἐν καιρῷ τῶν διωγμῶν καὶ τῶν πειρατηρίων· οὐκ ἀλλαχοῦ που, ἀλλ' ἐν τῷ ἀπο- κρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ. Νοήσεις δὲ τὸ λελεγμένου ἀπὸ τῶν παρὰ Μωϋσεῖ περὶ τῆς σκηνῆς ἀναγεγραμ- μένων, καὶ περὶ τῶν ἐσωτάτω τῆς σκηνῆς τῶν τοῖς πᾶσιν ἀβάτων, ἅπερ εκάλουν Αγια ἁγίων. Ταῦτα γὰρ ἦν τὰ ἀπόκρυφα τῆς σκηνῆς. Οὕτω τοίνυν καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῶν πειρατηρίων αὐτὸς ἐμὸς Κύριος καὶ Σωτὴρ ἐσκέπασε καὶ ἀπέκρυψε με ἐν τῷ ἐσωτάτῳ τῆς αὐτοῦ σκηνῆς· οὐ πάντως ἐν τόπῳ τοίῳ δὴ και ταστήσας, ἀλλ' ἐν ψυχῆς καταστάσει ἡγιασμένῃ καὶ τῆς τῶν πολλῶν κοινότητος ἀποκεχωρισμένῃ. Καὶ ταῦτα, φησὶ, περὶ ἐμὲ ἐγίνετο, μέχρι καιροῦ τῆς τῶν κακῶν ἡμέρας, κατὰ τὸ λελεγμένον ἐν ἑτέροις· Βά- διζε, ὁ λαός μου, εἴσελθε εἰς τὰ ταμεῖα σου, από κλεισον τὴν θύραν σου, ἀποκρύβηθι μικρὸν ὅσον, ἕως ἂν παρέλθῃ ἡ ὀργὴ Κυρίου. Αλλ' οὐκ εἰς τὸ παντελὲς κρύπτεσθαί με βουληθεὶς, οὐδ᾽ ἐν τῷ ἀπο κρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ λανθάνειν, καὶ μόνον ὠφε λεῖσθαι, χρήσιμον δὲ καὶ ἕτερον καταστῆναι κρίνας, ἐπὶ τέλει τῆς τῶν κακῶν ἡμέρας ἐν πέτρα ὕψωσε EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. ea - EXEGETICA. Verum qui talia contra me machinati sunt, cum jam proximi carnibus meis instarent, nescio quo pacto quæ in me perpetrare meditati fuerant, ipsa perpessi sunt. Nam me, inquit, contra eos ni- hil aggrediente, ipsi infirmati sunt, et ceciderunt. Enimvero, ut aperte liquet, lucis meæ servatoris- que mei arcana divinaque virtute debellati et de- pulsi sunt, ut una ego ab insidiis eorum eriperer; nihilque damni acciperem, et illis quoque utilitatis quidpiam obveniret; ac debilitata eorumdem nequi- tia, id saltem lucri perciperent, ut ne ob illatum mihi detrimentum, eorum improbitas accresce- ret. In quibusdam exemplaribus inscribitur : Psal- mus Davidis priusquam liniretur. VERS. 4. Unam petii a Domino, hanc requiram : ut inhabilem in domo Domini omnibus diebus vitæ meæ, ut videam voluptatem Domini, et visitem templum ejus. Domini pulchritudo, ac decor volu- ptasque, in domo Dei conspicitur, videlicet in Ecclesia ejus; idque propter divinitus traditas sa- crasque disciplinas, quibus vera inest sermonis pulchritudo, verus decor, in quo vel ipse Deus de- lectatur ac versatur. Neque a vero aberraveris, si decorem illum dixeris esse temperatam probamque vitam, ac sanctum institutum hominum qui reli- gione ac pietate exornantur. B C VERS. 5, 6. Quoniam abscondit me in taberna- culo in die malorum protexit me in abscondito ta- bernaculi sui. In petra exaltavit me. Hæc omnia mihi Salvator meus largitus est, dum appropiant – super me nocentes, ut edant carnes meas. Ipsi nam- que infirmati sunt et ceciderunt: ego autein in ta- bernaculo habitans dextera ejus contegebar, quia scilicet in desertis locis tunc temporis versabar, quod nondum excitata domus Domini esset, neque templum ejus exstaret. Sed ipse protexit me in die malorum, id est, tempore persecutionum et tenta- tionum; non alio in loco, quam in abscondito ta- bernaculi sui. Hujusce porro dicti interpretationem mutuaberis ex iis quæ Moyses de tabernaculo conscripsit, necnon de tabernaculi intimis par- tibus, quæ omnibus inaccessæ, Sancta sanctorum vocabantur. Hæc erant abscondita tabernaculi. Sic itaque in tempore tentationum, ipse Do- D minus et Servator meus protexit me et abs- condit in intimis tabernaculi sui : non quod revera ibi me collocaverit, sed in animæ statu sanctificato, et a turbæ frequentia segregato. Et bac, inquit, mihi obvenere, usquedum dies malo - rum perseverarent, secundum illud alio in loco di- ctum: Vade, populus meus, intra in cubicula tua, claude januam tuam, absconde modicum ad momen- tum, donec pertranseal ira Domini 4. Sed cum me non semper occultari, neque in abscondito taber- naculi sui latitare vellet, ac solum me utilitatem capere; cumque decrevisset me aliis quoque fru- * Isa. xxv1, 20.

τό γε μὴν θέλημα τοῦ Θεοῦ, μήποτε βούλεσθαι θάνατον ἀνθρώπῳ, ἀλλὰ ζωήν. Διὸ ἐν ἑτέροις λέγεται· Ζῶ ἐγὼ, λέγει Κύριος· οὐ βούλομαι τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ ὡς τὴν μετάνοιαν αὐτοῦ. Οὕτω γοῦν καὶ ἐνταῦθα λέλεκται· Ζωὴ ἐν τῷ θελήματι αὐτοῦ· οὐ γὰρ ὀργὴ ἐν τῷ θελήματι αὐτοῦ. Παρὰ προαίρεσιν δὲ Θεοῦ καὶ παρὰ τὸ βούλημα αὐτοῦ τοῖς ἁμαρτάνουσι κατασκευάζεται θυμὸς καὶ ὀργή· ὃ δὴ παρίστησιν ὁ Ἀπόστολος φήσας· Ἢ τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ, καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακροθυμίας καταφρονεῖς; ἀγνοῶν, ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ Θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε ἄγει. Κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν, θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως καὶ δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ, ὃς ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνίᾳ μου· Οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα. Δικαιοῖ τὴν κρίσιν τοῦ Κυρίου ὁμολογῶν πόθεν αὐτῷ συμβέβηκεν ἡ πτῶσις· δέον γὰρ ἑστῶτα ἐν τῇ παρὰ τῷ Θεῷ στάσει μεμνῆσθαι τοῦ φάσκοντος λόγου· Ὁ δοκῶν ἑστάναι, βλεπέτω μὴ πέσῃ, ὁμολογεῖν τε τῷ Θεῷ χάριν ὑπὲρ τῆς στάσεως. Ὁ δὲ, οὐκ ὀρθῶς λογισάμενος, παρὰ τὴν αὐτοῦ ἀρετὴν ἐν τοῖς καλλίστοις ἑστάναι ἐνόμιζεν·

Α τό καταραγεῖν τὰς σάρκας μου. 'Αλλ' οἱ ταῦτα κατ᾿ ἐμοῦ διανοηθέντες, καὶ ἤδη πλησίον γενόμενοι τῶν ἐμῶν σαρχῶν, οὐκ οἶδ' ὅπως ἅπερ πρᾶξαι κατ' ἐμοῦ διανενόηντο, ταῦτα πεπόνθασιν· Αὐτοὶ γὰρ, φησὶν, ἠσθένησαν, καὶ ἔπεσαν, οὐδὲν ἐμοῦ κατ' αὐτῶν ἐνηργηκότος· ἀλλὰ δηλαδή τοῦ ἐμοῦ φωτὸς καὶ τοῦ ἐμοῦ σωτῆρος ἀποῤῥήτῳ καὶ θεϊκῇ δυνάμει κατ' αὐτῶν στρατευσαμένου καὶ καταβαλόντος αὐ τοὺς, ἵν᾽ ἐγώ τε ῥυσθείην τῆς αὐτῶν ἐπιβουλῆς, καὶ μηδὲν βλαβείην, αὐτοί τε ὠφεληθεῖεν, τῆς ἑαυτῶν κακίας ἐξασθενήσαντες, κερδάναντες τῷ μὴ τὴν ἑαυ τῶν αὐξῆσαι μοχθηρίαν διὰ τῆς κατ᾿ ἐμοῦ βλάβης. Εν τισιν ἐπιγέγραπται, Ψαλμὸς τοῦ Δαυΐδ πρὸ τοῦ χρισθῆναι. Β τήσω του κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου πάσας Μίαν ᾐτησάμην παρὰ Κυρίου, ταύτην έκτη τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου, τοῦ θεωρεῖν μὲ τὴν τερπνότητα Κυρίου, καὶ ἐπισκέπτεσθαι τὸν ναὸν αὐτοῦ. Κάλλος Κυρίου καὶ εὐπρέπεια καὶ τερπνότης ἐν τῷ οἴκῳ τοῦ Θεοῦ θεωρεῖται, δηλαδὴ ἐν τῇ Ἐκ κλησίᾳ αὐτοῦ, διὰ τῶν θεοπνεύστων καὶ ἱερῶν μα θημάτων, ἐν οἷς τὸ ἀληθινὸν τοῦ λόγου κάλλος, καὶ ἡ ἀληθῆς εὐπρέπεια; ᾗ καὶ αὐτὸς ἐπιτέρπεται ὁ Θεὸς καὶ ἐμπολιτεύεται. Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοις εὐπρέ πειαν λέγων καὶ τὸν σώφρονα καὶ σεμνὸν βίον καὶ πᾶσαν τὴν ἐνάρετον πολιτείαν τῶν ἐν θεοσεβείς δια πρεπόντων. Ότι έκρυψε με ἐν σκηνῇ· ἐν ἡμέρᾳ κακών ἐσκέπασέ με ἐν ἀποκρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ. Ἐν πέτρα ὕψωσέ με. Ταῦτά μοι πάντα παρέσχεν Σωτήρ μου ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ' ἐμὲ κακοῦντας, τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου. Οἱ μὲν γὰρ ἦσθένουν καλ ἔπιπτον· ἐγὼ δὲ ὑπὸ τῆς αὐτοῦ δεξιᾶς ἐκρυπτόμην ἐν σκηνῇ κατοικῶν, διὰ τὸ ἐν ἐρημίαις τας διατριβάς ποιεῖσθαι, καὶ μὴ ἔχειν τότε τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ, μηδὲ τὸν ναὸν αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἑσκέπασέ με ἐν τῇ τῶν κακῶν ἡμέρᾳ, τουτέστιν ἐν καιρῷ τῶν διωγμῶν καὶ τῶν πειρατηρίων· οὐκ ἀλλαχοῦ που, ἀλλ' ἐν τῷ ἀπο- κρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ. Νοήσεις δὲ τὸ λελεγμένου ἀπὸ τῶν παρὰ Μωϋσεῖ περὶ τῆς σκηνῆς ἀναγεγραμ- μένων, καὶ περὶ τῶν ἐσωτάτω τῆς σκηνῆς τῶν τοῖς πᾶσιν ἀβάτων, ἅπερ εκάλουν Αγια ἁγίων. Ταῦτα γὰρ ἦν τὰ ἀπόκρυφα τῆς σκηνῆς. Οὕτω τοίνυν καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῶν πειρατηρίων αὐτὸς ἐμὸς Κύριος καὶ Σωτὴρ ἐσκέπασε καὶ ἀπέκρυψε με ἐν τῷ ἐσωτάτῳ τῆς αὐτοῦ σκηνῆς· οὐ πάντως ἐν τόπῳ τοίῳ δὴ και ταστήσας, ἀλλ' ἐν ψυχῆς καταστάσει ἡγιασμένῃ καὶ τῆς τῶν πολλῶν κοινότητος ἀποκεχωρισμένῃ. Καὶ ταῦτα, φησὶ, περὶ ἐμὲ ἐγίνετο, μέχρι καιροῦ τῆς τῶν κακῶν ἡμέρας, κατὰ τὸ λελεγμένον ἐν ἑτέροις· Βά- διζε, ὁ λαός μου, εἴσελθε εἰς τὰ ταμεῖα σου, από κλεισον τὴν θύραν σου, ἀποκρύβηθι μικρὸν ὅσον, ἕως ἂν παρέλθῃ ἡ ὀργὴ Κυρίου. Αλλ' οὐκ εἰς τὸ παντελὲς κρύπτεσθαί με βουληθεὶς, οὐδ᾽ ἐν τῷ ἀπο κρύφῳ τῆς σκηνῆς αὐτοῦ λανθάνειν, καὶ μόνον ὠφε λεῖσθαι, χρήσιμον δὲ καὶ ἕτερον καταστῆναι κρίνας, ἐπὶ τέλει τῆς τῶν κακῶν ἡμέρας ἐν πέτρα ὕψωσε EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. ea - EXEGETICA. Verum qui talia contra me machinati sunt, cum jam proximi carnibus meis instarent, nescio quo pacto quæ in me perpetrare meditati fuerant, ipsa perpessi sunt. Nam me, inquit, contra eos ni- hil aggrediente, ipsi infirmati sunt, et ceciderunt. Enimvero, ut aperte liquet, lucis meæ servatoris- que mei arcana divinaque virtute debellati et de- pulsi sunt, ut una ego ab insidiis eorum eriperer; nihilque damni acciperem, et illis quoque utilitatis quidpiam obveniret; ac debilitata eorumdem nequi- tia, id saltem lucri perciperent, ut ne ob illatum mihi detrimentum, eorum improbitas accresce- ret. In quibusdam exemplaribus inscribitur : Psal- mus Davidis priusquam liniretur. VERS. 4. Unam petii a Domino, hanc requiram : ut inhabilem in domo Domini omnibus diebus vitæ meæ, ut videam voluptatem Domini, et visitem templum ejus. Domini pulchritudo, ac decor volu- ptasque, in domo Dei conspicitur, videlicet in Ecclesia ejus; idque propter divinitus traditas sa- crasque disciplinas, quibus vera inest sermonis pulchritudo, verus decor, in quo vel ipse Deus de- lectatur ac versatur. Neque a vero aberraveris, si decorem illum dixeris esse temperatam probamque vitam, ac sanctum institutum hominum qui reli- gione ac pietate exornantur. B C VERS. 5, 6. Quoniam abscondit me in taberna- culo in die malorum protexit me in abscondito ta- bernaculi sui. In petra exaltavit me. Hæc omnia mihi Salvator meus largitus est, dum appropiant – super me nocentes, ut edant carnes meas. Ipsi nam- que infirmati sunt et ceciderunt: ego autein in ta- bernaculo habitans dextera ejus contegebar, quia scilicet in desertis locis tunc temporis versabar, quod nondum excitata domus Domini esset, neque templum ejus exstaret. Sed ipse protexit me in die malorum, id est, tempore persecutionum et tenta- tionum; non alio in loco, quam in abscondito ta- bernaculi sui. Hujusce porro dicti interpretationem mutuaberis ex iis quæ Moyses de tabernaculo conscripsit, necnon de tabernaculi intimis par- tibus, quæ omnibus inaccessæ, Sancta sanctorum vocabantur. Hæc erant abscondita tabernaculi. Sic itaque in tempore tentationum, ipse Do- D minus et Servator meus protexit me et abs- condit in intimis tabernaculi sui : non quod revera ibi me collocaverit, sed in animæ statu sanctificato, et a turbæ frequentia segregato. Et bac, inquit, mihi obvenere, usquedum dies malo - rum perseverarent, secundum illud alio in loco di- ctum: Vade, populus meus, intra in cubicula tua, claude januam tuam, absconde modicum ad momen- tum, donec pertranseal ira Domini 4. Sed cum me non semper occultari, neque in abscondito taber- naculi sui latitare vellet, ac solum me utilitatem capere; cumque decrevisset me aliis quoque fru- * Isa. xxv1, 20.

PG 23:261ἀπέφαινέ τε ἑαυτὸν καὶ ἄτρεπτον καὶ ἀμετάβλητον. Κύριε, ἐν τῷ θελήματί σου παρέσχου τῷ κάλλει μου δύναμιν. Ἐπεὶ ταῦτα τὰ προειρημένα οὐκ ὀρθῶς ἐλογίζετο, ἔγνω, ὅτι ἡ στάσις αὐτοῦ ἐκείνη, καὶ ἡ εὐθηνία καὶ τὸ προσὸν αὐτῷ τότε κάλλος οὐκ ἦν ἐξ αὐτοῦ, οὐδὲ παρὰ τὴν ἑαυτοῦ αἰτίαν ὑπῆρχεν αὐτῷ. Διὸ ἐξομολογούμενος ταῦτά φησιν ἔργῳ τὴν πεῖραν παραλαβὼν τῆς ἑαυτοῦ ἀσθενείας· Ἀπέστρεψας δέ σου τὸ πρόσωπον, καὶ ἐγενήθην τεταραγμένος. Σὺ μὲν γὰρ οὐδὲν πλέον ἔπραξας, οὔτε ὦσας, οὔτε κατέβαλες· αὐτὸ δὲ τοῦτο διὰ τὴν ἐμὴν μεγαλαυχίαν μεμονωμένον με εἴασας, καὶ τῆς παρὰ σοῦ βοηθείας ἔρημον. Ἀπέστρεψας τὸ πρόσωπόν σου· ἐγὼ δὲ παραχρῆμα ἠλεγχόμην, καὶ ἐγινόμην τεταραγμένος, ὑποπίπτων τοῖς ἐμοῖς ἁμαρτήμασι, καὶ τοῖς ἐμοῖς ἐχθροῖς. Πρὸς σὲ, Κύριε, κεκράξομαι, καὶ πρὸς τὸν Θεόν μου δεηθήσομαι. Τίς ὠφέλεια ἐν τῷ αἵματί μου, ἐν τῷ καταβῆναί με εἰς διαφθοράν; Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἐν τοῖς κακοῖς γενόμενος ἔλεγον· Πρὸς σὲ, Κύριε, βοήσω, καί σε τὸν δεσπότην μου ἱκετεύσω· τί κέρδος ἐν τῷ αἵματί μου, κατενεχθέντος μου εἰς διαφθοράν; Μὴ ἐξομολογήσεταί σοι κόνις, ἢ ἀπαγγελεῖ τὴν ἀλήθειάν σου;

με. Η πέτρα δὲ ἦν, φησὶν ὁ Ἀπόστολος, ὁ Χριστός. Ἐν γὰρ τῷ αὐτοῦ λόγῳ, καὶ τῇ αὐτοῦ σοφίᾳ, καὶ τῇ δυνάμει τῇ σωτηρίῳ ὕψωσέ με ὁ πάλαι ἀποκρύ μας ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ, καὶ σκεπάσας ἐν ἀποκρύφω τῆς σκηνῆς αὐτοῦ ἐν ἡμέρᾳ κακῶν. Παραγαγών γὰρ τὰ κακὰ καὶ τὸν καιρὸν τῶν ἐχθρῶν καὶ τῶν θάσ βόντων με πολεμίων, εἰς εὔδιον καὶ εἰρηναῖον λιμένα κατέστησεν, ἀγαγών τε εἰς τὸ ἐμφανὲς τὸν πάλαι κρυπταζόμενον, μετέωρον ἐπῆρε καὶ ὑψηλὸν ἔστησεν, ὡς πᾶσιν ὁρᾶσθαι καὶ παρὰ τοῖς πᾶσι δοξάζεσθαι, ἡδρασμένον καὶ τεθεμελιωμένον ἐν τῇ ἀῤῥαγεῖ καὶ ἀσφαλεστάτῃ αὐτοῦ πέτρα. Καὶ νῦν ὕψωσε κεφαλήν μου ἐπ' ἐχθρούς μου. Νοήσεις ἐπιστήσας ὅπως εἴρηται παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ τό· Εως οὗ τὸ σήμερον καλεῖται. Οὕτω γὰρ ἐρεῖς Β καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸ διαρκὲς τοῦ χρόνου σημαί- νεσθαι. Ὁ γὰρ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος, τὰ νικητήρια κατὰ τῶν ἐχθρῶν εἰληφώς, ἀεὶ τῆς τῶν ἐχθρῶν κε- φαλῆς ἀνώτερος γίνεται· οὕτως καὶ αὐτὸς ὁ Δαυίδ μέχρι τοῦ παρόντος χρόνου επαίρεται καὶ ὑψοῦται, καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης αδόμενος καὶ βοώμενος παρὰ πᾶσι τοῖς ἔθνεσι, καὶ ὕψωταί γε ἀληθῶς ἡ κει φαλὴ αὐτοῦ ἐπὶ τοὺς πάλαι γενομένους αὐτοῦ ἐχθρούς, τὰς ἀοράτους δυνάμεις. Ὁ δὲ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος, τοῦτον ὑψωθεὶς τὸν τρόπον, οὐκ ἀργίᾳ ἑαυτὸν δίδω σιν, οὐδὲ ἀπραξία, πλείονα δὲ σπουδὴν περὶ τὴν τοῦ Θεοῦ λατρείαν εἰσφέρει. Διὸ ἐπιλέγει· Ἐκύκλωσα καὶ ἔθυσα ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ. Αὗται δὲ ἦσαν αἱ διὰ φωνῆς καὶ θεολογίας ὕμνων τε καὶ εὐχαριστίας ἀναπεμπόμεναι. Ἐν μὲν οὖν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ μελλητικῶς ἐδιδάσκετο λέγειν ὁ τὰ θεῖα παιδευόμενος· Νίψομαι ἐν ἀθώοις τὰς χεῖράς μου, καὶ κυκλώσω τὸ θυσιαστήριόν σου, Κύριε ἐνταῦθα δὲ ὡς ἤδη προκύψας καὶ τυχὼν τῆς εὐχῆς τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐπαγγελίας, ἐπάγει λέγων· Ἐκύ- κλωσα καὶ ἔθυσα ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ· καὶ ἐν μὲν τοῖς ἔμπροσθεν ἐλέγετο Τοῦ ἀκοῦσαι φωνὴν αἰνέσεως· ἐνταῦθα δέ· Ασω καὶ ψαλῶ τῷ Κυρίῳ. Εἰσάκουσον, Κύριε, τῆς φωνῆς μου, ἧς ἐκέ- κραξα· Ἐλέησόν με καὶ εἰσάκουσόν μου. Σοὶ εἶ- πεν ἡ καρδία μου Εζήτησέ σε τὸ πρόσωπόν μου τὸ πρόσωπόν σου, Κύριε, ζητήσω. Ἀντὶ δὲ τοῦ Σοὶ εἶπεν ἡ καρδία μου, Εζήτησέ σε τὸ πρόσωπόν μου, ὁ Σύμμαχος σαφέστερον ἐξέδωκεν εἰπών· Σολ προσελάλει ἡ καρδία μου· σὲ ἐζήτει τὸ πρόσωπόν μου. Τὸ γὰρ τῆς ψυχῆς πρόσωπον τὴν ἁρμόττουσαν θέαν ἐπόθει. Τούτου δὲ καὶ Μωϋσῆς ποτε τυχεῖν ἠξίου λέγων τῷ Θεῷ· Ἰδοὺ εὔρηκα χάριν ἐνώπιόν σου ἐμφάνισίν μοι σεαυτόν γνωστῶς ἴδω σε· ὅπως ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατ οπτρίζοιτο. Διό φησι· Τὸ πρόσωπόν σου, Κύριε, ζη- τήσω· μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ. Εἰ γὰρ εἰς ἄκρον τελειότης, καὶ ἡ κατὰ Θεὸν ὑστάτη η xΙΣ!!!, 13, COMMENTARIA IN PSALMOS. A ctum allaturum esse, exacta die malorum, in petra C "I Cor. x, 1. exaltavil me. Petra autem, inquit Apostolus, erat Christus. Nam verbo suo, sapientia et salutari virtute sua exaltavit me, qui olim absconderat in tabernaculo suo, et qui in die malorum protexerat in abscondito tabernaculi sui. Cum enim amovisset mala, et ea quæ tempore inimicorum et hostium me molestantium acciderant, in tranquillo et pla- cido portu me constituit: meque olim latitantem, in conspicuum locum deductum, sublimem erexit, et excelsum statuit, ut omnium conspectui pate- rem, ab omnibus laudarer, utpote in firmissima et infracta ipsius petra positus et fundatus. Et nunc exaltavit caput meum super inimicos meos. Perpendas velim qua sententia ab Apostolo dicatur illud : Donec hodie cognominatur 43. Nam eaden prorsus ratione in præsenti temporis assiduitatem significari fateberis. Siquidem Dei homo qui victo- riæ de inimicis partæ præmia accepit, semper ini- micorum capiti superior eminet, sic et ipse David usque ad præsens tempus extollitur et exaltatur, μer universam terram decantatus omniumque gen- tium vocibus celebratus, et caput ejus revera exal- tatum est super omnes qui quondam inimici ejus fuerant, adversarias nimirum potestates. At homo Dei ea ratione exaltatus, non se ignaviæ aut segni- tiei tradit, sed majori studio divino cultui incumbit. Quare subjungit, Circuiri et immolavi in taberna- culo ejus hostiam jubilationis. Hæ sane erant ho- stiæ vocibus, divinis eloquiis, hymnis, gratiarum actionibus emissa. In præcedenti psalmo, vir divi- nis in rebus institutus hæc de futuro dicere edoce- batur: Lavabo inter innocentes manus meas, et circum- dabo altare tuum, Domine " : hic vero, ut qui jamn profecerit et precibus promissa consecutus sit, hæc loquitur: Circuivi et immolavi in tabernaculo ejus hostiam jubilationis : et in superiori etiam psalmo dictum est, Ut audiam vocem laudis *; hic autem dicitur, Cantabo et psalmum dicam Domino. VERS. 7-10. Exaudi, Domine, vocem meam, qua clamavi ad te miserere mei et exaudi me. Tibi dixit cor meum, Exquisivit te facies mea: faciem tuam, Domine, requiram. Ejus loco, tibi dixit cor meum, exquisivit te facies mea, apertius Symmachus sic interpretatur, tibi loquebatur cor meum, te quærebat vultus meus. Animæ quippe vultus congruentem sibi inspectio- nem desi lerabat. Hoc ipsum Moyses sic Deum al- loquens consequi postulabat : Ecce inveni gratia n in conspectu tuo : ostende mihi teipsum, te scienut videam **; ut revelata facie gloriam Domini intue retur. Quamobrem ait, faciem tuam, Domine, re- quiram; ne averias faciem tuam a me. Si enim ad supremum perfectio devenerit, sane ultimus seculi- dum Deum profectus ille fuerit, qui scilicet ad Dei Hebr. 11, 13. » Psal. xxv, 6. ibid. 7. Exod.

Ταῦτα καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια ἱκετεύω, κάτωθεν κραυγὰς ἀφιεὶς ἀπὸ τοῦ βαθυτάτου λάκκου, πυθόμενος ὡς παρὰ διδασκάλου μαθεῖν παρὰ σοῦ τοῦ Θεοῦ. Τίς ὠφέλεια γίνεται ἢ ἐμοὶ ἢ ἑτέροις ἐκ τοῦ ἐμοῦ αἵματος; Ἢ τί πλέον ἀνθρώποις ὑπάρξει ἐκ τοῦ ἐμὲ ἐλθεῖν εἰς διαφθοράν; Ἑτέρου μὲν γὰρ ἐν τῷ αἵματι ὑπάρξει πολλή τις καὶ μεγάλη ὠφέλεια τῷ παντὶ κόσμῳ· ἐπειδὰν ὁ σὸς ἀμνὸς ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἔλθοι, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείραντος ἄφωνος. Τούτου γὰρ τῷ αἵματι ἀπολύτρωσις καὶ κακῶν ἐλευθερία πᾶσι τοῖς δι’ αὐτοῦ σωθησομένοις γενήσεται. Ἀλλὰ καὶ ἡ κατάβασις ἐκείνου ἡ μέχρι τῶν διαφθαρέντων, καὶ ἐν θανάτῳ γενομένων, πολλοῖς αἰτία σωτηρίας ἔσται. Πολλὸς γὰρ χοῦς καὶ πολλὴ κόνις τῶν πάλαι καὶ σαρκίνων καὶ χοϊκῶν ἀνθρώπων ἐξομολογήσεταί σοι· οἳ καὶ ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβληθέντες, ἀπαγγελοῦσι τὴν ἀλήθειάν σου. Μήτι οὖν καὶ ἐν τῷ ἐμῷ αἵματι ἔσται τι τοιοῦτον ἀγαθὸν τῷ κόσμῳ; ἢ ὠφεληθήσεταί τις ἐμοῦ κατασυρέντος ὑπὸ τοῦ θανάτου;

με. Η πέτρα δὲ ἦν, φησὶν ὁ Ἀπόστολος, ὁ Χριστός. Ἐν γὰρ τῷ αὐτοῦ λόγῳ, καὶ τῇ αὐτοῦ σοφίᾳ, καὶ τῇ δυνάμει τῇ σωτηρίῳ ὕψωσέ με ὁ πάλαι ἀποκρύ μας ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ, καὶ σκεπάσας ἐν ἀποκρύφω τῆς σκηνῆς αὐτοῦ ἐν ἡμέρᾳ κακῶν. Παραγαγών γὰρ τὰ κακὰ καὶ τὸν καιρὸν τῶν ἐχθρῶν καὶ τῶν θάσ βόντων με πολεμίων, εἰς εὔδιον καὶ εἰρηναῖον λιμένα κατέστησεν, ἀγαγών τε εἰς τὸ ἐμφανὲς τὸν πάλαι κρυπταζόμενον, μετέωρον ἐπῆρε καὶ ὑψηλὸν ἔστησεν, ὡς πᾶσιν ὁρᾶσθαι καὶ παρὰ τοῖς πᾶσι δοξάζεσθαι, ἡδρασμένον καὶ τεθεμελιωμένον ἐν τῇ ἀῤῥαγεῖ καὶ ἀσφαλεστάτῃ αὐτοῦ πέτρα. Καὶ νῦν ὕψωσε κεφαλήν μου ἐπ' ἐχθρούς μου. Νοήσεις ἐπιστήσας ὅπως εἴρηται παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ τό· Εως οὗ τὸ σήμερον καλεῖται. Οὕτω γὰρ ἐρεῖς Β καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸ διαρκὲς τοῦ χρόνου σημαί- νεσθαι. Ὁ γὰρ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος, τὰ νικητήρια κατὰ τῶν ἐχθρῶν εἰληφώς, ἀεὶ τῆς τῶν ἐχθρῶν κε- φαλῆς ἀνώτερος γίνεται· οὕτως καὶ αὐτὸς ὁ Δαυίδ μέχρι τοῦ παρόντος χρόνου επαίρεται καὶ ὑψοῦται, καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης αδόμενος καὶ βοώμενος παρὰ πᾶσι τοῖς ἔθνεσι, καὶ ὕψωταί γε ἀληθῶς ἡ κει φαλὴ αὐτοῦ ἐπὶ τοὺς πάλαι γενομένους αὐτοῦ ἐχθρούς, τὰς ἀοράτους δυνάμεις. Ὁ δὲ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος, τοῦτον ὑψωθεὶς τὸν τρόπον, οὐκ ἀργίᾳ ἑαυτὸν δίδω σιν, οὐδὲ ἀπραξία, πλείονα δὲ σπουδὴν περὶ τὴν τοῦ Θεοῦ λατρείαν εἰσφέρει. Διὸ ἐπιλέγει· Ἐκύκλωσα καὶ ἔθυσα ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ. Αὗται δὲ ἦσαν αἱ διὰ φωνῆς καὶ θεολογίας ὕμνων τε καὶ εὐχαριστίας ἀναπεμπόμεναι. Ἐν μὲν οὖν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ μελλητικῶς ἐδιδάσκετο λέγειν ὁ τὰ θεῖα παιδευόμενος· Νίψομαι ἐν ἀθώοις τὰς χεῖράς μου, καὶ κυκλώσω τὸ θυσιαστήριόν σου, Κύριε ἐνταῦθα δὲ ὡς ἤδη προκύψας καὶ τυχὼν τῆς εὐχῆς τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐπαγγελίας, ἐπάγει λέγων· Ἐκύ- κλωσα καὶ ἔθυσα ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ· καὶ ἐν μὲν τοῖς ἔμπροσθεν ἐλέγετο Τοῦ ἀκοῦσαι φωνὴν αἰνέσεως· ἐνταῦθα δέ· Ασω καὶ ψαλῶ τῷ Κυρίῳ. Εἰσάκουσον, Κύριε, τῆς φωνῆς μου, ἧς ἐκέ- κραξα· Ἐλέησόν με καὶ εἰσάκουσόν μου. Σοὶ εἶ- πεν ἡ καρδία μου Εζήτησέ σε τὸ πρόσωπόν μου τὸ πρόσωπόν σου, Κύριε, ζητήσω. Ἀντὶ δὲ τοῦ Σοὶ εἶπεν ἡ καρδία μου, Εζήτησέ σε τὸ πρόσωπόν μου, ὁ Σύμμαχος σαφέστερον ἐξέδωκεν εἰπών· Σολ προσελάλει ἡ καρδία μου· σὲ ἐζήτει τὸ πρόσωπόν μου. Τὸ γὰρ τῆς ψυχῆς πρόσωπον τὴν ἁρμόττουσαν θέαν ἐπόθει. Τούτου δὲ καὶ Μωϋσῆς ποτε τυχεῖν ἠξίου λέγων τῷ Θεῷ· Ἰδοὺ εὔρηκα χάριν ἐνώπιόν σου ἐμφάνισίν μοι σεαυτόν γνωστῶς ἴδω σε· ὅπως ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατ οπτρίζοιτο. Διό φησι· Τὸ πρόσωπόν σου, Κύριε, ζη- τήσω· μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ. Εἰ γὰρ εἰς ἄκρον τελειότης, καὶ ἡ κατὰ Θεὸν ὑστάτη η xΙΣ!!!, 13, COMMENTARIA IN PSALMOS. A ctum allaturum esse, exacta die malorum, in petra C "I Cor. x, 1. exaltavil me. Petra autem, inquit Apostolus, erat Christus. Nam verbo suo, sapientia et salutari virtute sua exaltavit me, qui olim absconderat in tabernaculo suo, et qui in die malorum protexerat in abscondito tabernaculi sui. Cum enim amovisset mala, et ea quæ tempore inimicorum et hostium me molestantium acciderant, in tranquillo et pla- cido portu me constituit: meque olim latitantem, in conspicuum locum deductum, sublimem erexit, et excelsum statuit, ut omnium conspectui pate- rem, ab omnibus laudarer, utpote in firmissima et infracta ipsius petra positus et fundatus. Et nunc exaltavit caput meum super inimicos meos. Perpendas velim qua sententia ab Apostolo dicatur illud : Donec hodie cognominatur 43. Nam eaden prorsus ratione in præsenti temporis assiduitatem significari fateberis. Siquidem Dei homo qui victo- riæ de inimicis partæ præmia accepit, semper ini- micorum capiti superior eminet, sic et ipse David usque ad præsens tempus extollitur et exaltatur, μer universam terram decantatus omniumque gen- tium vocibus celebratus, et caput ejus revera exal- tatum est super omnes qui quondam inimici ejus fuerant, adversarias nimirum potestates. At homo Dei ea ratione exaltatus, non se ignaviæ aut segni- tiei tradit, sed majori studio divino cultui incumbit. Quare subjungit, Circuiri et immolavi in taberna- culo ejus hostiam jubilationis. Hæ sane erant ho- stiæ vocibus, divinis eloquiis, hymnis, gratiarum actionibus emissa. In præcedenti psalmo, vir divi- nis in rebus institutus hæc de futuro dicere edoce- batur: Lavabo inter innocentes manus meas, et circum- dabo altare tuum, Domine " : hic vero, ut qui jamn profecerit et precibus promissa consecutus sit, hæc loquitur: Circuivi et immolavi in tabernaculo ejus hostiam jubilationis : et in superiori etiam psalmo dictum est, Ut audiam vocem laudis *; hic autem dicitur, Cantabo et psalmum dicam Domino. VERS. 7-10. Exaudi, Domine, vocem meam, qua clamavi ad te miserere mei et exaudi me. Tibi dixit cor meum, Exquisivit te facies mea: faciem tuam, Domine, requiram. Ejus loco, tibi dixit cor meum, exquisivit te facies mea, apertius Symmachus sic interpretatur, tibi loquebatur cor meum, te quærebat vultus meus. Animæ quippe vultus congruentem sibi inspectio- nem desi lerabat. Hoc ipsum Moyses sic Deum al- loquens consequi postulabat : Ecce inveni gratia n in conspectu tuo : ostende mihi teipsum, te scienut videam **; ut revelata facie gloriam Domini intue retur. Quamobrem ait, faciem tuam, Domine, re- quiram; ne averias faciem tuam a me. Si enim ad supremum perfectio devenerit, sane ultimus seculi- dum Deum profectus ille fuerit, qui scilicet ad Dei Hebr. 11, 13. » Psal. xxv, 6. ibid. 7. Exod.

ἢ χοῦς καὶ ὁ ἀπὸ τοῦ χοῦ ληφθεὶς καὶ γεγονὼς ἄνθρωπος, μεταβληθεὶς ἀπὸ τοῦ χοϊκοῦ καὶ γενόμενος πνευματικὸς, ἀπαγγελεῖ τὴν ἀλήθειάν σου; Ἀλλὰ γὰρ οὐδὲν ἔσται ἐξ ἐμοῦ τοιοῦτον· διὸ ἱκετεύω μὴ ὁμοιωθῆναι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Ἤκουσε Κύριος, καὶ ἠλέησέ με· Κύριος ἐγενήθη βοηθός μου. Ἔστρεψας τὸν κοπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοὶ, διέῤῥηξας τὸν σάκκον μου, καὶ περιέζωσάς με εὐφροσύνην. Ταῦτα, φησὶ, δεηθέντος μου, ὁ μὴ μακρὰν ἀφεστὼς τῶν καθαρῶς καὶ πιστῶς ἐπικαλουμένων αὐτὸν Κύριος ἤκουσε, περὶ οὗ εἴρηται·

με. Η πέτρα δὲ ἦν, φησὶν ὁ Ἀπόστολος, ὁ Χριστός. Ἐν γὰρ τῷ αὐτοῦ λόγῳ, καὶ τῇ αὐτοῦ σοφίᾳ, καὶ τῇ δυνάμει τῇ σωτηρίῳ ὕψωσέ με ὁ πάλαι ἀποκρύ μας ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ, καὶ σκεπάσας ἐν ἀποκρύφω τῆς σκηνῆς αὐτοῦ ἐν ἡμέρᾳ κακῶν. Παραγαγών γὰρ τὰ κακὰ καὶ τὸν καιρὸν τῶν ἐχθρῶν καὶ τῶν θάσ βόντων με πολεμίων, εἰς εὔδιον καὶ εἰρηναῖον λιμένα κατέστησεν, ἀγαγών τε εἰς τὸ ἐμφανὲς τὸν πάλαι κρυπταζόμενον, μετέωρον ἐπῆρε καὶ ὑψηλὸν ἔστησεν, ὡς πᾶσιν ὁρᾶσθαι καὶ παρὰ τοῖς πᾶσι δοξάζεσθαι, ἡδρασμένον καὶ τεθεμελιωμένον ἐν τῇ ἀῤῥαγεῖ καὶ ἀσφαλεστάτῃ αὐτοῦ πέτρα. Καὶ νῦν ὕψωσε κεφαλήν μου ἐπ' ἐχθρούς μου. Νοήσεις ἐπιστήσας ὅπως εἴρηται παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ τό· Εως οὗ τὸ σήμερον καλεῖται. Οὕτω γὰρ ἐρεῖς Β καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸ διαρκὲς τοῦ χρόνου σημαί- νεσθαι. Ὁ γὰρ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος, τὰ νικητήρια κατὰ τῶν ἐχθρῶν εἰληφώς, ἀεὶ τῆς τῶν ἐχθρῶν κε- φαλῆς ἀνώτερος γίνεται· οὕτως καὶ αὐτὸς ὁ Δαυίδ μέχρι τοῦ παρόντος χρόνου επαίρεται καὶ ὑψοῦται, καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης αδόμενος καὶ βοώμενος παρὰ πᾶσι τοῖς ἔθνεσι, καὶ ὕψωταί γε ἀληθῶς ἡ κει φαλὴ αὐτοῦ ἐπὶ τοὺς πάλαι γενομένους αὐτοῦ ἐχθρούς, τὰς ἀοράτους δυνάμεις. Ὁ δὲ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος, τοῦτον ὑψωθεὶς τὸν τρόπον, οὐκ ἀργίᾳ ἑαυτὸν δίδω σιν, οὐδὲ ἀπραξία, πλείονα δὲ σπουδὴν περὶ τὴν τοῦ Θεοῦ λατρείαν εἰσφέρει. Διὸ ἐπιλέγει· Ἐκύκλωσα καὶ ἔθυσα ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ. Αὗται δὲ ἦσαν αἱ διὰ φωνῆς καὶ θεολογίας ὕμνων τε καὶ εὐχαριστίας ἀναπεμπόμεναι. Ἐν μὲν οὖν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ μελλητικῶς ἐδιδάσκετο λέγειν ὁ τὰ θεῖα παιδευόμενος· Νίψομαι ἐν ἀθώοις τὰς χεῖράς μου, καὶ κυκλώσω τὸ θυσιαστήριόν σου, Κύριε ἐνταῦθα δὲ ὡς ἤδη προκύψας καὶ τυχὼν τῆς εὐχῆς τὸ ἀποτέλεσμα τῆς ἐπαγγελίας, ἐπάγει λέγων· Ἐκύ- κλωσα καὶ ἔθυσα ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ· καὶ ἐν μὲν τοῖς ἔμπροσθεν ἐλέγετο Τοῦ ἀκοῦσαι φωνὴν αἰνέσεως· ἐνταῦθα δέ· Ασω καὶ ψαλῶ τῷ Κυρίῳ. Εἰσάκουσον, Κύριε, τῆς φωνῆς μου, ἧς ἐκέ- κραξα· Ἐλέησόν με καὶ εἰσάκουσόν μου. Σοὶ εἶ- πεν ἡ καρδία μου Εζήτησέ σε τὸ πρόσωπόν μου τὸ πρόσωπόν σου, Κύριε, ζητήσω. Ἀντὶ δὲ τοῦ Σοὶ εἶπεν ἡ καρδία μου, Εζήτησέ σε τὸ πρόσωπόν μου, ὁ Σύμμαχος σαφέστερον ἐξέδωκεν εἰπών· Σολ προσελάλει ἡ καρδία μου· σὲ ἐζήτει τὸ πρόσωπόν μου. Τὸ γὰρ τῆς ψυχῆς πρόσωπον τὴν ἁρμόττουσαν θέαν ἐπόθει. Τούτου δὲ καὶ Μωϋσῆς ποτε τυχεῖν ἠξίου λέγων τῷ Θεῷ· Ἰδοὺ εὔρηκα χάριν ἐνώπιόν σου ἐμφάνισίν μοι σεαυτόν γνωστῶς ἴδω σε· ὅπως ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατ οπτρίζοιτο. Διό φησι· Τὸ πρόσωπόν σου, Κύριε, ζη- τήσω· μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ. Εἰ γὰρ εἰς ἄκρον τελειότης, καὶ ἡ κατὰ Θεὸν ὑστάτη η xΙΣ!!!, 13, COMMENTARIA IN PSALMOS. A ctum allaturum esse, exacta die malorum, in petra C "I Cor. x, 1. exaltavil me. Petra autem, inquit Apostolus, erat Christus. Nam verbo suo, sapientia et salutari virtute sua exaltavit me, qui olim absconderat in tabernaculo suo, et qui in die malorum protexerat in abscondito tabernaculi sui. Cum enim amovisset mala, et ea quæ tempore inimicorum et hostium me molestantium acciderant, in tranquillo et pla- cido portu me constituit: meque olim latitantem, in conspicuum locum deductum, sublimem erexit, et excelsum statuit, ut omnium conspectui pate- rem, ab omnibus laudarer, utpote in firmissima et infracta ipsius petra positus et fundatus. Et nunc exaltavit caput meum super inimicos meos. Perpendas velim qua sententia ab Apostolo dicatur illud : Donec hodie cognominatur 43. Nam eaden prorsus ratione in præsenti temporis assiduitatem significari fateberis. Siquidem Dei homo qui victo- riæ de inimicis partæ præmia accepit, semper ini- micorum capiti superior eminet, sic et ipse David usque ad præsens tempus extollitur et exaltatur, μer universam terram decantatus omniumque gen- tium vocibus celebratus, et caput ejus revera exal- tatum est super omnes qui quondam inimici ejus fuerant, adversarias nimirum potestates. At homo Dei ea ratione exaltatus, non se ignaviæ aut segni- tiei tradit, sed majori studio divino cultui incumbit. Quare subjungit, Circuiri et immolavi in taberna- culo ejus hostiam jubilationis. Hæ sane erant ho- stiæ vocibus, divinis eloquiis, hymnis, gratiarum actionibus emissa. In præcedenti psalmo, vir divi- nis in rebus institutus hæc de futuro dicere edoce- batur: Lavabo inter innocentes manus meas, et circum- dabo altare tuum, Domine " : hic vero, ut qui jamn profecerit et precibus promissa consecutus sit, hæc loquitur: Circuivi et immolavi in tabernaculo ejus hostiam jubilationis : et in superiori etiam psalmo dictum est, Ut audiam vocem laudis *; hic autem dicitur, Cantabo et psalmum dicam Domino. VERS. 7-10. Exaudi, Domine, vocem meam, qua clamavi ad te miserere mei et exaudi me. Tibi dixit cor meum, Exquisivit te facies mea: faciem tuam, Domine, requiram. Ejus loco, tibi dixit cor meum, exquisivit te facies mea, apertius Symmachus sic interpretatur, tibi loquebatur cor meum, te quærebat vultus meus. Animæ quippe vultus congruentem sibi inspectio- nem desi lerabat. Hoc ipsum Moyses sic Deum al- loquens consequi postulabat : Ecce inveni gratia n in conspectu tuo : ostende mihi teipsum, te scienut videam **; ut revelata facie gloriam Domini intue retur. Quamobrem ait, faciem tuam, Domine, re- quiram; ne averias faciem tuam a me. Si enim ad supremum perfectio devenerit, sane ultimus seculi- dum Deum profectus ille fuerit, qui scilicet ad Dei Hebr. 11, 13. » Psal. xxv, 6. ibid. 7. Exod.

The Lord is near to all who call upon him in truthἘγγὺς Κύριος πᾶσι τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:263Ἐγγὺς Κύριος πᾶσι τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ· καὶ ἀκούσας ἠλέησέ με, καὶ ἔργον ἐπεδείξατο τοῦ εἰς ἐμὲ οἴκτου· ἐγενήθη γὰρ βοηθός μου. Ταῦτα ὡς πρὸς ἡμᾶς διαλεχθεὶς, καὶ τὰ συμβεβηκότα αὐτῷ διδάξας ἡμᾶς, ἀποστρέφει πάλιν τὴν εὐχαριστίαν ἐπ’ αὐτὸν Θεὸν, τὰς εἰς αὑτὸν εὐεργεσίας διεξιών. Ἠλέησας γάρ με σὺ, φησὶ, καὶ γέγονας βοηθός μου· οὕτω τε μετέβαλες τὰ παλαιά μου δάκρυα, καὶ τοὺς θρήνους καὶ τὸν κοπετὸν εἰς γέλωτα καὶ χαρὰν, καὶ ἀγαλλίασιν, ἐπαληθεύσας τὸν ὕστερόν ποτε λεχθέντα μακαρισμὸν περὶ τῶν κλαιόντων καὶ πενθούντων, κατὰ τό·

Α προκοπή αὕτη ἂν γένοιτο, ἡ ἐπὶ τὸ πρόσωπον ἄγουσα τοῦ Θεοῦ, ὡς παρεστάναι αὐτῷ καὶ τῶν μαρμαρυγών τῆς αὐτοῦ θεότητος ἀπολαύειν. Β Εἰδὼς δὲ, ὅτι πολλάκις ὁ Θεὸς ἀπὸ τῶν μὴ χωρούν των τὸ αὐτοῦ πρόσωπον μηδὲ ἐξιων [ἐξ υἱῶν] αὐτοῦ ὄντων, ἀποστρέφει ἑαυτόν, τὰ νῶτα ἑαυτοῦ δεικνύς, ὥσπερ οὖν τῷ Μωϋσεῖ ἔλεγεν Ὄψει τὰ ὀπίσω μου, τὸ δὲ πρόσωπόν μου οὐκ ὀφθήσεταί σοι· ἵν᾿ οὖν μὴ τοῦτο πάθοι ὁ διὰ τῶν προκειμένων δηλούμενος, ἱκετεύει καὶ δέεται λέγων· Μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ· μὴ ἐκκλίνῃς ἐν ὀργῇ ἀπὸ τοῦ δούλου σου. Βοηθός μου γενοῦ, μὴ ἀπο- σκορακίσης με, καὶ μὴ ἐγκαταλίπῃς με, ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου. Ὅτι ὁ πατήρ μου καὶ ἡ μήτηρ μου έγκατέλιπέ με· ὁ δὲ Κύριος προσελάβετό μου. Μή, ὅτι τοιαῦτα τετόλμηκα, ἀποστράφης με τὸν δοῦ λόν σου. Οὐ γὰρ ἐφεῖται ἀνθρώπῳ σάρκα περιβεβλη- μένῳ τῶν τοιούτων ἀξιοῦσθαι· διὸ ἔλεγες τῷ Μωϋσε Οὐδεὶς ὄψεται τὸ πρόσωπόν μου, καὶ ζήσεται. Αδυνατεῖ γὰρ ἡ θνητὴ ζωὴ πρὸς τὴν θέαν τοῦ προσ ώπου σου· διὸ μᾶλλον βοηθός μοι γενοῦ πρὸς τὸ το χεῖν τῶν ᾐτημένων. Μὴ ἀποσκορακίσης με· ἀνθ᾿ οὗ ὁ Σύμμαχος, Μὴ ἀπορρίψῃς με, ἐξέδωκεν· ὁ δὲ Ακύλας· Μὴ ἐάσῃς με. Εἶτ᾽ ἐπιλέγει· Καὶ μὴ ἐγκαταλείπῃς με, ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου. Σοῦ γὰρ ἀντιλαμβανομένου, καὶ δεξιὰν ὀρέγοντος, πάντων ἐλπὶς τυχεῖν τῶν ἀγαθῶν. Ἐπεὶ μηδεὶς ἕτερός μοι πάρεστι βοηθός· τῶν γὰρ ἐν ἀνθρώποις ἀναγκῶν οὐ- δεὶς ἂν γένοιτο πατρὸς καὶ μητρὸς μᾶλλον προσφιλής οὗτοι δὲ αὐτοὶ καταλελοίπασί με διὰ τὸ πάντων αὐτῶν ἀνακεχωρηκέναι, καὶ σοὶ μόνῳ σχολάζειν τῷ Θεῷ. Οθεν καὶ χάριν ὁμολογῶ, ὅτι πάντων ἔρημος καὶ και ταλειφθεὶς ὑπὸ σοῦ προσελήφθην. ΙΧΝΗ, 23. Νομοθέτησόν με ἐν τῇ δὲῷ σου, καὶ ὁδήγησόν με ἐν τρίβῳ εὐθείᾳ ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν μου. Μὴ παραδῷς με εἰς ψυχὰς θλιβόντων με, ὅτι ἐπανέ- στησάν μοι μάρτυρες ἄδικοι, καὶ ἐψεύσατο ἡ ἀδι κία ἑαυτῇ. Πολλάκις περὶ ἑαυτοῦ ὁ θεῖος Απόστολος διδάξας καὶ εἰπών· Οὐδὲν γὰρ ὑστέρηκα τῶν ὑπὲρ λίαν ἀποστόλων· τούτοις ἐπῆγε λέγων· Οὐχ ὅτι ἤδη ἔλαβον ἢ ἤδη τετελείωμαι· διώκω δὲ εἰ καὶ κατα- λάβω· καὶ πάλιν ἀλλαχοῦ· Ὑπωπιάζω μου τὸ σῶμα, καὶ δουλαγωγῶ· μήπως, ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένωμαι. "Οσον μὲν γὰρ ὡς πρὸς ἀνθρώπων σύγκρισιν, συνήδει ἑαυτῷ προκεκοφότι, καὶ τὴν ἐν ἀνθρώποις τελειότητα ανειληφότι· ὅσον δὲ ἐπὶ τῷ ἀληθεῖ, ἐν πολλοῖς ἑαυτῶν ὑστερεῖν ἐγίνωσκεν, ἀτελῆ τε εἶναι ἑαυτὸν διὰ τοῦθ᾽ ὡμολόγει. Ταύτῃ μοι δοκεί τῇ διανοίᾳ καὶ ὁ τὰ προκείμενα διεξελθὼν περὶ μὲν τῶν παρωχηκότων τὴν πρέπουσαν εὐχαριστίαν ἀπο- δεδωκέναι τῷ Θεῷ, οἷα δὲ ἄνθρωπος τὸν ὄλισθον τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας ὑφορᾶσθαι. Διὸ περὶ τοῦ μέλο λοντος χρόνου παρεκάλει τὸν Θεὸν, ὅπως αὐτὸς αὐτῷ γένοιτο νομοθέτης. Οὐ γὰρ ἀπαρκεί μοι, φησί, τὰ παρὰ Μωϋσεῖ νόμιμα δικαίοις γὰρ ὁ νόμος ἐκεῖνος οὐ νενομοθέτητο, ἀλλ' ἀνόμοις καὶ ἀνυποτάκτοις, ἀσε βέσι καὶ ἁμαρτωλοῖς καὶ τοῖς παραπλησίοις. Τούτοις * κι EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. vultum deducit, ita ut quis Deo præsens adsit, ejus- que deitatis radiis fruatur. Gnarus autem persæpe Deum ab iis qui vultum ejus sustinere non valent, neque in numero filiorum ejus computantur, avertere se, ac terga iis mon- strare, quemadmodum Moysi dixit : Videbis poste riora mea, vultum autem meum nequaquam inspi- cies ; ut ne in similem casum incidat is de quo "; jam sermo, his verbis supplicat obsecratque: Ne avertas faciem tuam a me: ne declines in ira a servo tuo. Adjutor meus esto, ne abjicias me, neque deseras me, Deus Salvator meus. Quoniam pater meus et mater mea dereliquerunt me, Dominus au- tem assumpsit me. Ne me servum tuum, quod ta- lia aggressus sim, averseris. Neque enim licet ho- mini carne induto hujusmodi dignationem attingere; quare Moysi dicebas: Nemo videbit vultum meum, et vivet **. Neque enim mortali vitæ id competere valet, ut vultum contempletur tuum. Quamobrem adjutor meus esto, ut postulata consequar. Ne ab- jicias me, pro quo Symmachus, Ne rejicias me; Aquila vero, Ne deseras me, edidit. Deinde adjicit : Neque deseras me, Deus Salvator meus. Te namque patrocinante ac dexteram porrigente, spes est me bona omnia consecuurum. Quia nullus alius mihi adjutor adest: neque enim aliqua arctior charior- que, quam patris et matris, necessitudo fuerit; ipsi vero dereliquerunt me, quia ab illis omnibus, ut tibi soli Deo vacarem, recessi. Quare tibi gra- Liam profiteor, quia ab omnibus desertus ac reli- ctus, abs te solo assumptus sum. (sic) C VERS. 11, 12. Legem pone mihi in via tua : et dirige me in semitam rectam propter inimicos meos. Ne tradideris me in animas tribulantium me, quoniam insurrexeṛunt in me Lesles iniqui, et mentita est iniquitas sibi. Cum multoties de se divinus Apostolus hæc declarasset ac di- xisset: Nihil enim minus fui ab iis qui sunt supra modum apostoli"; His hæc adjicit: Non quod jam acceperim, aut jam perfectus sim : sequor autem si quo modo comprehendan : ac rursum alibi: Ca- stigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis prædicaverim, ipse reprobus efficiar *1. Nam quantum ad hominum comparationem estimatio- D nemque pertinebat, se profecisse ac humanam per- fectionem attigisse sibi conscius erat; quantum autem ad rei veritatem, se in multis deficere scie- bat, ob idque sese imperfectum fatebatur. Eadem prorsus mente, is qui in præsenti loquitur, videtur mihi debitas Deo de præteritis bonis gratias retu- lisse, ac, utpote homo, infirmitatis humanæ lapsum suspicatus esse. Quapropter de futuro Deum roga- bat, ut ipse sibi legislator esset. Neque enim mihi, inquit, sunt legalia Moysis satis. Lex quippe illa, non justis, sed iniquis et inobsequentibus, impiis • Exod. w ibid. Cor. 311, 11. Philipp. 111, 12. Cor. ix, 27.

Μακάριοι οἱ κλαίοντες, ὅτι γελάσονται· καὶ μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρακληθήσονται. Τὰ σύμβολα γοῦν τοῦ πένθους ἀπέδυσάς με, τὸν σάκκον, ἐν ᾧ κακοπαθὼν ἐμαυτὸν ἐτιμωρούμην, καὶ ζώσματι εὐφροσύνης περιέζωσάς με. Καὶ ταῦτα πάντα μοι παρέσχου, ἵνα μὴ ἀπομείνω κόνις καὶ χοῦς ὁ μὴ ἐξομολογούμενός σοι, ἀλλ’ ἵνα ψάλλῃ σοι ἡ δόξα μου. Ἐν μὲν γὰρ τῷ καταβῆναί με εἰς διαφθορὰν οὐδεμία τις ἦν ὠφέλεια οὔτ’ ἐμοὶ οὔτε ἑτέροις. Ἐγώ τε γὰρ ἀπεστερούμην τῆς παρὰ σοῦ ζωῆς, ἄλλοι τε οὐδαμῶς ἐτύγχανον τῆς δι’ ἐμοῦ σωτηρίας. Ἐν δὲ τῷ μεταβάλλειν σε τὸν κοπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοὶ, καὶ ἐν τῷ διαῤῥῆξαί σε τὸν σάκκον μου καὶ περιζῶσαι εὐφροσύνην, οὐχ ἡ τυχοῦσα γεγένηται ὠφέλεια· ἀπολαβὼν γὰρ τὴν προτέραν ἐμαυτοῦ δόξαν, διὰ ταύτης σοι ψαλῶ, καὶ ψαλῶ σοι οὐ μετά τινος φαύλης συνειδήσεως, ἀλλὰ μετὰ πεπαῤῥησιασμένης καὶ καθαρᾶς διανοίας. Διό φησιν· Ὅπως ἂν ψάλλῃ σοι ἡ δόξα μου, καὶ οὐ μὴ κατανυγῶ. Οὕτω τε διατελέσω εἰς τὸν σύμπαντα αἰῶνα, ἐξομολογούμενός σοι, καὶ τὰς σὰς διὰ παντὸς εὐεργεσίας τὰς εἰς ἐμὲ διεξιών. Κύριος ἐγενήθη βοηθός μου.

Α προκοπή αὕτη ἂν γένοιτο, ἡ ἐπὶ τὸ πρόσωπον ἄγουσα τοῦ Θεοῦ, ὡς παρεστάναι αὐτῷ καὶ τῶν μαρμαρυγών τῆς αὐτοῦ θεότητος ἀπολαύειν. Β Εἰδὼς δὲ, ὅτι πολλάκις ὁ Θεὸς ἀπὸ τῶν μὴ χωρούν των τὸ αὐτοῦ πρόσωπον μηδὲ ἐξιων [ἐξ υἱῶν] αὐτοῦ ὄντων, ἀποστρέφει ἑαυτόν, τὰ νῶτα ἑαυτοῦ δεικνύς, ὥσπερ οὖν τῷ Μωϋσεῖ ἔλεγεν Ὄψει τὰ ὀπίσω μου, τὸ δὲ πρόσωπόν μου οὐκ ὀφθήσεταί σοι· ἵν᾿ οὖν μὴ τοῦτο πάθοι ὁ διὰ τῶν προκειμένων δηλούμενος, ἱκετεύει καὶ δέεται λέγων· Μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ· μὴ ἐκκλίνῃς ἐν ὀργῇ ἀπὸ τοῦ δούλου σου. Βοηθός μου γενοῦ, μὴ ἀπο- σκορακίσης με, καὶ μὴ ἐγκαταλίπῃς με, ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου. Ὅτι ὁ πατήρ μου καὶ ἡ μήτηρ μου έγκατέλιπέ με· ὁ δὲ Κύριος προσελάβετό μου. Μή, ὅτι τοιαῦτα τετόλμηκα, ἀποστράφης με τὸν δοῦ λόν σου. Οὐ γὰρ ἐφεῖται ἀνθρώπῳ σάρκα περιβεβλη- μένῳ τῶν τοιούτων ἀξιοῦσθαι· διὸ ἔλεγες τῷ Μωϋσε Οὐδεὶς ὄψεται τὸ πρόσωπόν μου, καὶ ζήσεται. Αδυνατεῖ γὰρ ἡ θνητὴ ζωὴ πρὸς τὴν θέαν τοῦ προσ ώπου σου· διὸ μᾶλλον βοηθός μοι γενοῦ πρὸς τὸ το χεῖν τῶν ᾐτημένων. Μὴ ἀποσκορακίσης με· ἀνθ᾿ οὗ ὁ Σύμμαχος, Μὴ ἀπορρίψῃς με, ἐξέδωκεν· ὁ δὲ Ακύλας· Μὴ ἐάσῃς με. Εἶτ᾽ ἐπιλέγει· Καὶ μὴ ἐγκαταλείπῃς με, ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου. Σοῦ γὰρ ἀντιλαμβανομένου, καὶ δεξιὰν ὀρέγοντος, πάντων ἐλπὶς τυχεῖν τῶν ἀγαθῶν. Ἐπεὶ μηδεὶς ἕτερός μοι πάρεστι βοηθός· τῶν γὰρ ἐν ἀνθρώποις ἀναγκῶν οὐ- δεὶς ἂν γένοιτο πατρὸς καὶ μητρὸς μᾶλλον προσφιλής οὗτοι δὲ αὐτοὶ καταλελοίπασί με διὰ τὸ πάντων αὐτῶν ἀνακεχωρηκέναι, καὶ σοὶ μόνῳ σχολάζειν τῷ Θεῷ. Οθεν καὶ χάριν ὁμολογῶ, ὅτι πάντων ἔρημος καὶ και ταλειφθεὶς ὑπὸ σοῦ προσελήφθην. ΙΧΝΗ, 23. Νομοθέτησόν με ἐν τῇ δὲῷ σου, καὶ ὁδήγησόν με ἐν τρίβῳ εὐθείᾳ ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν μου. Μὴ παραδῷς με εἰς ψυχὰς θλιβόντων με, ὅτι ἐπανέ- στησάν μοι μάρτυρες ἄδικοι, καὶ ἐψεύσατο ἡ ἀδι κία ἑαυτῇ. Πολλάκις περὶ ἑαυτοῦ ὁ θεῖος Απόστολος διδάξας καὶ εἰπών· Οὐδὲν γὰρ ὑστέρηκα τῶν ὑπὲρ λίαν ἀποστόλων· τούτοις ἐπῆγε λέγων· Οὐχ ὅτι ἤδη ἔλαβον ἢ ἤδη τετελείωμαι· διώκω δὲ εἰ καὶ κατα- λάβω· καὶ πάλιν ἀλλαχοῦ· Ὑπωπιάζω μου τὸ σῶμα, καὶ δουλαγωγῶ· μήπως, ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένωμαι. "Οσον μὲν γὰρ ὡς πρὸς ἀνθρώπων σύγκρισιν, συνήδει ἑαυτῷ προκεκοφότι, καὶ τὴν ἐν ἀνθρώποις τελειότητα ανειληφότι· ὅσον δὲ ἐπὶ τῷ ἀληθεῖ, ἐν πολλοῖς ἑαυτῶν ὑστερεῖν ἐγίνωσκεν, ἀτελῆ τε εἶναι ἑαυτὸν διὰ τοῦθ᾽ ὡμολόγει. Ταύτῃ μοι δοκεί τῇ διανοίᾳ καὶ ὁ τὰ προκείμενα διεξελθὼν περὶ μὲν τῶν παρωχηκότων τὴν πρέπουσαν εὐχαριστίαν ἀπο- δεδωκέναι τῷ Θεῷ, οἷα δὲ ἄνθρωπος τὸν ὄλισθον τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας ὑφορᾶσθαι. Διὸ περὶ τοῦ μέλο λοντος χρόνου παρεκάλει τὸν Θεὸν, ὅπως αὐτὸς αὐτῷ γένοιτο νομοθέτης. Οὐ γὰρ ἀπαρκεί μοι, φησί, τὰ παρὰ Μωϋσεῖ νόμιμα δικαίοις γὰρ ὁ νόμος ἐκεῖνος οὐ νενομοθέτητο, ἀλλ' ἀνόμοις καὶ ἀνυποτάκτοις, ἀσε βέσι καὶ ἁμαρτωλοῖς καὶ τοῖς παραπλησίοις. Τούτοις * κι EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. vultum deducit, ita ut quis Deo præsens adsit, ejus- que deitatis radiis fruatur. Gnarus autem persæpe Deum ab iis qui vultum ejus sustinere non valent, neque in numero filiorum ejus computantur, avertere se, ac terga iis mon- strare, quemadmodum Moysi dixit : Videbis poste riora mea, vultum autem meum nequaquam inspi- cies ; ut ne in similem casum incidat is de quo "; jam sermo, his verbis supplicat obsecratque: Ne avertas faciem tuam a me: ne declines in ira a servo tuo. Adjutor meus esto, ne abjicias me, neque deseras me, Deus Salvator meus. Quoniam pater meus et mater mea dereliquerunt me, Dominus au- tem assumpsit me. Ne me servum tuum, quod ta- lia aggressus sim, averseris. Neque enim licet ho- mini carne induto hujusmodi dignationem attingere; quare Moysi dicebas: Nemo videbit vultum meum, et vivet **. Neque enim mortali vitæ id competere valet, ut vultum contempletur tuum. Quamobrem adjutor meus esto, ut postulata consequar. Ne ab- jicias me, pro quo Symmachus, Ne rejicias me; Aquila vero, Ne deseras me, edidit. Deinde adjicit : Neque deseras me, Deus Salvator meus. Te namque patrocinante ac dexteram porrigente, spes est me bona omnia consecuurum. Quia nullus alius mihi adjutor adest: neque enim aliqua arctior charior- que, quam patris et matris, necessitudo fuerit; ipsi vero dereliquerunt me, quia ab illis omnibus, ut tibi soli Deo vacarem, recessi. Quare tibi gra- Liam profiteor, quia ab omnibus desertus ac reli- ctus, abs te solo assumptus sum. (sic) C VERS. 11, 12. Legem pone mihi in via tua : et dirige me in semitam rectam propter inimicos meos. Ne tradideris me in animas tribulantium me, quoniam insurrexeṛunt in me Lesles iniqui, et mentita est iniquitas sibi. Cum multoties de se divinus Apostolus hæc declarasset ac di- xisset: Nihil enim minus fui ab iis qui sunt supra modum apostoli"; His hæc adjicit: Non quod jam acceperim, aut jam perfectus sim : sequor autem si quo modo comprehendan : ac rursum alibi: Ca- stigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis prædicaverim, ipse reprobus efficiar *1. Nam quantum ad hominum comparationem estimatio- D nemque pertinebat, se profecisse ac humanam per- fectionem attigisse sibi conscius erat; quantum autem ad rei veritatem, se in multis deficere scie- bat, ob idque sese imperfectum fatebatur. Eadem prorsus mente, is qui in præsenti loquitur, videtur mihi debitas Deo de præteritis bonis gratias retu- lisse, ac, utpote homo, infirmitatis humanæ lapsum suspicatus esse. Quapropter de futuro Deum roga- bat, ut ipse sibi legislator esset. Neque enim mihi, inquit, sunt legalia Moysis satis. Lex quippe illa, non justis, sed iniquis et inobsequentibus, impiis • Exod. w ibid. Cor. 311, 11. Philipp. 111, 12. Cor. ix, 27.

Σημειωτέον, ὅτι τὸ, ἐγενήθη, οὐκ ἀεὶ οὐσίωσιν σημαίνει· ἀλλ’ ἔσθ’ ὅτε καὶ πρός τινα σχέσιν. Εἴ ποτε οὖν καὶ ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος τοιαύτη γένοιτο φωνὴ, σχέσιν πρός τι καὶ οὐχὶ οὐσίωσιν σημαίνει. Ἔστρεψας τὸν κοπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοί. Ἡ, κοπετὸς, φωνὴ, τὴν συναίσθησιν σημαίνει, ὡς καὶ αὐτὴ ἡ πρᾶξις παρίστησι, τῶν χειρῶν τὸ στῆθος κοπτουσῶν. Ὁ οὖν ἐν συναισθήσει ἰδίων ἁμαρτημάτων γεγονὼς, καὶ ἐνεργητικῶς διὰ χειρῶν πνευματικῶν τὴν αἴσθησιν αὐτοῦ διεγείρας, μεταβαλὼν ἀπὸ τοῦ ὀλοφύρεσθαι, χαρὰν τὸν καρπὸν τοῦ Πνεύματος ἀναλήψεται. Τὸ, ἔστρεψας, δηλοῖ τὴν ἐκ τοῦ κόπτεσθαι καὶ λυπεῖσθαι εἰς χαρὰν μεταβολήν· τὸ δὲ, οὐ μὴ κατανυγῶ, οὐ μὴ μεταγνῶ, φησί. Δόξα δὲ ψάλλουσα τοῦ ταῦτα λέγοντος τῷ Θεῷ, ὀρθὴ πολιτεία καὶ γνῶσίς ἐστιν εἰλικρινής. Κύριε ὁ Θεός μου, εἰς τὸν αἰῶνα ἐξομολογήσομαί σοι· ἀντὶ τοῦ, ἐπὶ πᾶσι τοῖς συμβαίνουσιν, οὐ προσηνέσι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ πόνοις, εὐχαριστῶ σοι, Δέσποτα.

Α προκοπή αὕτη ἂν γένοιτο, ἡ ἐπὶ τὸ πρόσωπον ἄγουσα τοῦ Θεοῦ, ὡς παρεστάναι αὐτῷ καὶ τῶν μαρμαρυγών τῆς αὐτοῦ θεότητος ἀπολαύειν. Β Εἰδὼς δὲ, ὅτι πολλάκις ὁ Θεὸς ἀπὸ τῶν μὴ χωρούν των τὸ αὐτοῦ πρόσωπον μηδὲ ἐξιων [ἐξ υἱῶν] αὐτοῦ ὄντων, ἀποστρέφει ἑαυτόν, τὰ νῶτα ἑαυτοῦ δεικνύς, ὥσπερ οὖν τῷ Μωϋσεῖ ἔλεγεν Ὄψει τὰ ὀπίσω μου, τὸ δὲ πρόσωπόν μου οὐκ ὀφθήσεταί σοι· ἵν᾿ οὖν μὴ τοῦτο πάθοι ὁ διὰ τῶν προκειμένων δηλούμενος, ἱκετεύει καὶ δέεται λέγων· Μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ· μὴ ἐκκλίνῃς ἐν ὀργῇ ἀπὸ τοῦ δούλου σου. Βοηθός μου γενοῦ, μὴ ἀπο- σκορακίσης με, καὶ μὴ ἐγκαταλίπῃς με, ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου. Ὅτι ὁ πατήρ μου καὶ ἡ μήτηρ μου έγκατέλιπέ με· ὁ δὲ Κύριος προσελάβετό μου. Μή, ὅτι τοιαῦτα τετόλμηκα, ἀποστράφης με τὸν δοῦ λόν σου. Οὐ γὰρ ἐφεῖται ἀνθρώπῳ σάρκα περιβεβλη- μένῳ τῶν τοιούτων ἀξιοῦσθαι· διὸ ἔλεγες τῷ Μωϋσε Οὐδεὶς ὄψεται τὸ πρόσωπόν μου, καὶ ζήσεται. Αδυνατεῖ γὰρ ἡ θνητὴ ζωὴ πρὸς τὴν θέαν τοῦ προσ ώπου σου· διὸ μᾶλλον βοηθός μοι γενοῦ πρὸς τὸ το χεῖν τῶν ᾐτημένων. Μὴ ἀποσκορακίσης με· ἀνθ᾿ οὗ ὁ Σύμμαχος, Μὴ ἀπορρίψῃς με, ἐξέδωκεν· ὁ δὲ Ακύλας· Μὴ ἐάσῃς με. Εἶτ᾽ ἐπιλέγει· Καὶ μὴ ἐγκαταλείπῃς με, ὁ Θεὸς ὁ Σωτήρ μου. Σοῦ γὰρ ἀντιλαμβανομένου, καὶ δεξιὰν ὀρέγοντος, πάντων ἐλπὶς τυχεῖν τῶν ἀγαθῶν. Ἐπεὶ μηδεὶς ἕτερός μοι πάρεστι βοηθός· τῶν γὰρ ἐν ἀνθρώποις ἀναγκῶν οὐ- δεὶς ἂν γένοιτο πατρὸς καὶ μητρὸς μᾶλλον προσφιλής οὗτοι δὲ αὐτοὶ καταλελοίπασί με διὰ τὸ πάντων αὐτῶν ἀνακεχωρηκέναι, καὶ σοὶ μόνῳ σχολάζειν τῷ Θεῷ. Οθεν καὶ χάριν ὁμολογῶ, ὅτι πάντων ἔρημος καὶ και ταλειφθεὶς ὑπὸ σοῦ προσελήφθην. ΙΧΝΗ, 23. Νομοθέτησόν με ἐν τῇ δὲῷ σου, καὶ ὁδήγησόν με ἐν τρίβῳ εὐθείᾳ ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν μου. Μὴ παραδῷς με εἰς ψυχὰς θλιβόντων με, ὅτι ἐπανέ- στησάν μοι μάρτυρες ἄδικοι, καὶ ἐψεύσατο ἡ ἀδι κία ἑαυτῇ. Πολλάκις περὶ ἑαυτοῦ ὁ θεῖος Απόστολος διδάξας καὶ εἰπών· Οὐδὲν γὰρ ὑστέρηκα τῶν ὑπὲρ λίαν ἀποστόλων· τούτοις ἐπῆγε λέγων· Οὐχ ὅτι ἤδη ἔλαβον ἢ ἤδη τετελείωμαι· διώκω δὲ εἰ καὶ κατα- λάβω· καὶ πάλιν ἀλλαχοῦ· Ὑπωπιάζω μου τὸ σῶμα, καὶ δουλαγωγῶ· μήπως, ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένωμαι. "Οσον μὲν γὰρ ὡς πρὸς ἀνθρώπων σύγκρισιν, συνήδει ἑαυτῷ προκεκοφότι, καὶ τὴν ἐν ἀνθρώποις τελειότητα ανειληφότι· ὅσον δὲ ἐπὶ τῷ ἀληθεῖ, ἐν πολλοῖς ἑαυτῶν ὑστερεῖν ἐγίνωσκεν, ἀτελῆ τε εἶναι ἑαυτὸν διὰ τοῦθ᾽ ὡμολόγει. Ταύτῃ μοι δοκεί τῇ διανοίᾳ καὶ ὁ τὰ προκείμενα διεξελθὼν περὶ μὲν τῶν παρωχηκότων τὴν πρέπουσαν εὐχαριστίαν ἀπο- δεδωκέναι τῷ Θεῷ, οἷα δὲ ἄνθρωπος τὸν ὄλισθον τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας ὑφορᾶσθαι. Διὸ περὶ τοῦ μέλο λοντος χρόνου παρεκάλει τὸν Θεὸν, ὅπως αὐτὸς αὐτῷ γένοιτο νομοθέτης. Οὐ γὰρ ἀπαρκεί μοι, φησί, τὰ παρὰ Μωϋσεῖ νόμιμα δικαίοις γὰρ ὁ νόμος ἐκεῖνος οὐ νενομοθέτητο, ἀλλ' ἀνόμοις καὶ ἀνυποτάκτοις, ἀσε βέσι καὶ ἁμαρτωλοῖς καὶ τοῖς παραπλησίοις. Τούτοις * κι EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. vultum deducit, ita ut quis Deo præsens adsit, ejus- que deitatis radiis fruatur. Gnarus autem persæpe Deum ab iis qui vultum ejus sustinere non valent, neque in numero filiorum ejus computantur, avertere se, ac terga iis mon- strare, quemadmodum Moysi dixit : Videbis poste riora mea, vultum autem meum nequaquam inspi- cies ; ut ne in similem casum incidat is de quo "; jam sermo, his verbis supplicat obsecratque: Ne avertas faciem tuam a me: ne declines in ira a servo tuo. Adjutor meus esto, ne abjicias me, neque deseras me, Deus Salvator meus. Quoniam pater meus et mater mea dereliquerunt me, Dominus au- tem assumpsit me. Ne me servum tuum, quod ta- lia aggressus sim, averseris. Neque enim licet ho- mini carne induto hujusmodi dignationem attingere; quare Moysi dicebas: Nemo videbit vultum meum, et vivet **. Neque enim mortali vitæ id competere valet, ut vultum contempletur tuum. Quamobrem adjutor meus esto, ut postulata consequar. Ne ab- jicias me, pro quo Symmachus, Ne rejicias me; Aquila vero, Ne deseras me, edidit. Deinde adjicit : Neque deseras me, Deus Salvator meus. Te namque patrocinante ac dexteram porrigente, spes est me bona omnia consecuurum. Quia nullus alius mihi adjutor adest: neque enim aliqua arctior charior- que, quam patris et matris, necessitudo fuerit; ipsi vero dereliquerunt me, quia ab illis omnibus, ut tibi soli Deo vacarem, recessi. Quare tibi gra- Liam profiteor, quia ab omnibus desertus ac reli- ctus, abs te solo assumptus sum. (sic) C VERS. 11, 12. Legem pone mihi in via tua : et dirige me in semitam rectam propter inimicos meos. Ne tradideris me in animas tribulantium me, quoniam insurrexeṛunt in me Lesles iniqui, et mentita est iniquitas sibi. Cum multoties de se divinus Apostolus hæc declarasset ac di- xisset: Nihil enim minus fui ab iis qui sunt supra modum apostoli"; His hæc adjicit: Non quod jam acceperim, aut jam perfectus sim : sequor autem si quo modo comprehendan : ac rursum alibi: Ca- stigo corpus meum, et in servitutem redigo, ne forte cum aliis prædicaverim, ipse reprobus efficiar *1. Nam quantum ad hominum comparationem estimatio- D nemque pertinebat, se profecisse ac humanam per- fectionem attigisse sibi conscius erat; quantum autem ad rei veritatem, se in multis deficere scie- bat, ob idque sese imperfectum fatebatur. Eadem prorsus mente, is qui in præsenti loquitur, videtur mihi debitas Deo de præteritis bonis gratias retu- lisse, ac, utpote homo, infirmitatis humanæ lapsum suspicatus esse. Quapropter de futuro Deum roga- bat, ut ipse sibi legislator esset. Neque enim mihi, inquit, sunt legalia Moysis satis. Lex quippe illa, non justis, sed iniquis et inobsequentibus, impiis • Exod. w ibid. Cor. 311, 11. Philipp. 111, 12. Cor. ix, 27.

To the End, A Psalm forΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:265ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ, ΕΚΣΤΑ- ΣΕΩΣ Λ. Οὔτε ἐν τῇ Ἑβραίων Γραφῇ, οὔτε παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς ἡ προγραφὴ περιέχει, ἐκστάσεως. Μήποτε δὲ διὰ τὸ ἐκφέρεσθαι τῷ ψαλμῷ·

γὰρ ὁ Μωϋσῆς ἐνομοθέτει, κατὰ τὴν σκληροκαρδίαν Α αὐτῶν διαταττόμενος. Ἐγὼ δὲ, φησίν, οὐ τῇ Μωϋ- σέως νομοθεσίᾳ ὑποβέβληκα ἐμαυτόν. Διὸ οὐδὲ τὴν διὰ ζώων σφαγῆς θυσίαν ἐπηγγειλάμην, ἀλλὰ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ, καινότερον τρόπον ἢ κατὰ τὰ Μωϋσέως νόμιμα. Διόπερ ἀξιῶ καινῆς νομοθεσίας παρὰ σοῦ τυχεῖν. Αὐτὸς οὖν τὴν σὴν ὁδὸν ἐπίδειξόν μοι· ἢ φώ τισον, κατὰ τὸν Ἀκύλαν. Μὴ μόνον δὲ ὑποδείξῃς μηδὲ νομοθετήσῃς μοι, ὦ Κύριε, ἀλλὰ καὶ ὁδήγησόν με ἐν τρίσῳ εὐθείᾳ, πρὸς τὸ μὴ προσκόψαι πρὸς λίθον τὸν πόδα μου, ἕνεκεν τῶν ἐχθρῶν μου. Μὴ παρα- δῷς με εἰς ψυχὰς θλιβόντων με. Δι' ὁμαλῆς γὰρ ὁδοῦ καὶ εἰρηνικῆς ὅπως διαγάγῃς με ἀξιῶ τὸν τῆς ζωής μου χρόνον. Οὐ γὰρ μόνον πολέμιοι τυγχάνου- σιν, ἀλλὰ καὶ συκοφάνται ἄδικοι καὶ ψευδομάρτυρες, καὶ πάντα τὰ ἐχθρῶν πράττοντες. Τότε δὲ ἀληθῶς Β ἑαυτῇ ψεύδεται ἡ ἀδικία, ὅταν μὴ κατὰ πραγμάτων φέρηται, μηδὲ κατισχύῃ τῶν ψευδομαρτυρουμένων. Πιστεύω τοῦ ἰδεῖν τὰ ἀγαθὰ Κυρίου ἐν γῇ ζών των. Μήποτε δὲ καὶ ἐπὶ τὴν ἀνωτέρω αἴτησιν ἀνα- πέμπει· ἀγαθὰ Κυρίου λέγων τὸ ἀνωτέρω εἰρημένον πρόσωπον αὐτοῦ, περὶ οὗ ἔφασκε· Τὸ πρόσωπόν σου, Κύριε, ζητήσω. Μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσω- πόν σου ἀπ' ἐμοῦ. Διὸ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν εἴρηται Επίστευσα τοῦ ἰδεῖν ἐν ἀγαθῷ Κυρίου· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἐπίστευον ἰδεῖν τὴν ἀγαθοσύνην Κυρίου. 'Αλλ' έψεταί γε τοῦ Κυρίου τὸ πρόσωπον καὶ τὰ ἀγαθὰ Κυρίου, οὐκ ἐν τῷ περιγείῳ τόπῳ, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐν τῷ τῶν θνητῶν χωρίῳ, ἀλλ' ἐν γῇ ζώντων, ἦν καὶ ὁ Σωτὴρ ἐπηγγείλατο λέγων Μακάριοι οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν. ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΚΖ'. Πρὸς σὲ, Κύριε, κεκράξομαι, ὁ Θεός μου, μὴ παρασιωπήσῃς ἀπ' ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσης ἐπ' ἐμοὶ, καὶ ὁμοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Οὐκ ἐπιλελησμένοι τῶν ἔμπροσθεν ἡμῖν λελεγμένων περὶ τῶν ἄνευ τινὸς προσθήκης ἐπιγε γραμμένων τῷ Δαυΐδ, ἢ τοῦ Δαυΐδ, προσθήσομεν ἐκείνοις ἐπὶ τοῦ παρόντος τὴν εἰς ἡμᾶς ἐλθοῦσαν παράδοσιν. Φασὶ τοίνυν Εβραίων παῖδες ἐπὶ τῶν τοιαύτην ἐχόντων γραφήν, δεῖν ἀνατρέχειν ἐπὶ τοὺς ἀνωτέρω, καὶ σκοπεῖν ὁποῖος ἦν ὁ ἐν ἀρχῇ προτε ταγμένος ψαλμὸς τῶν μετὰ ταῦτα, ἤτοι παντελῶς ἀνεπιγράφων, ἢ τῷ Δαυΐδ ἐπιγεγραμμένων· καὶ μα θόντες ἐξ ἐκείνου τὴν προγραφὴν, ἐφαρμόζειν αὐτῇ καὶ τῶν μετὰ ταῦτα συνημμένων τὴν διάνοιαν. Ὁ μὲν οὖν μετὰ χεῖρας, κζ' ὤν, ταύτην ἔχει τὴν προγραφήν, καὶ ὁ κς' καὶ ὁ κε' καὶ ὁ κδ' · ἀλλ' ὁ κγ' ψαλμὸς ἦν τῷ Δαυΐδ, ὁμοίως δὲ καὶ ὁ κβ'. Οὐκοῦν ἀκόλουθόν ἐστι, κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν παράδοσιν, καὶ τοὺς ἐφεξῆς πάντας ψαλμοὺς εἶναι ὑπολαμβάνειν, ὡς, κατὰ τοῦ- τον τὸν λόγον, καὶ τὸν μετὰ χεῖρας ἡγεῖσθαι εἶναι ψαλμόν, περιέχοντα δέησιν. : Τοῦτο γὰρ παρίστησιν αὐτὸς προϊὼν καὶ λέγων· Εἰσάκουσον τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου ἐν τῷ Νe COMMENTARIA IN PSALMOS. et peccatoribus iisque similibus data est. Istis quip- C ss Matth. V, 4. D pe Moyses legem ferebat, ad duritiem cordis eorum accommodatam. At ego, inquit, non me Moysis le- gibus subdidi. Quare non cruentum sacrificium, sed hostiam jubilationis pollicitus sum, novo ac longe diverso a Moysis legalibus ritu. Ideo novas abs te postulo leges. Tu ipse, quæro, viam osten- das mihi; aut illumina, secundum Aquilam. Neque solum ostendas ac legem ponas mihi, Domine, sed etiam dirige me in semita recta, ut ne offendam ad lapidem pede meo, propter inimicos meos : ne tradi- deris me in animas tribulantium me. Per planam ac pacifcam viam me tempore vitæ meæ deducas po- stulo. Non solum enim inimici, sed etiam iniqui sy- cophantæ et falsi testes instant, qui omnia hostili more mecum agunt. Tunc porro sibi vere mentitur iniquitas, quando res ipsi non bene cedunt, neque falsa testimonia prævalent. VERS. 13. Credo videre bona Domini in terra vi- ventium. Num ad superiorem postulationem remit - tit, ac bona Domini vocitat vultum Domini supra memoratum, de quo ait: Vultum tuum, Domine, requiram. avertas faciem tuam a me? Quare se- Ne cundum Aquilam dicitur: Credidi me visurum ir bono Domini; secundum vero Symmachum : Crede- bam videre bonitatem Domini. Sed videbit Domini vultum et bona Domini, non in terreno loco, sed neque in mortuorum regione, sed in terra viven- tium, quam pollicitus est Salvator his verbis : Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram **. IPSI DAVID XXVII. VERS. 1, 2. Ad te, Domine, clamabo, Deus meus, ne sileas a me, ne quando taceas a me, et assimilabor descendentibus in lacum. Eorum quæ superius dixi- mus de psalmis qui sine additamento Davidi, sive Davidis inscribuntur, non immemores, illis in præ senti traditionem, quæ ad nos usque pervenit; ad- jiciemus (1). Sic aiunt itaque Hebræi de psalmis qui talem præferunt inscriptionem, oportere ad su- periores recurrere, atque observare, quinam esset psalmus qui præiret aliis subsequentibus, sive nul- lam prorsus inscriptionem ferentibus, sive Davidi inscriptis, atque accepta ab illo psalmo inscriptione, sententiam subsequentium psalmorum ipsi accom- modari oportere. Præsens itaque psalmus qui xxVII est, istam habet inscriptionen, pariterque XXVI, xxv et XXIV: sed xx psalmus erat Davidi inscri- ptus, similiterque XXII, unde secundum Hebraicam traditionem consequens est, reliquos omnes pro psalmis ad eamdem rationem reputandos esse, ac præsentem similiter psalmum supplicationes com- plectentem. Illud per se declarat vel ipse psalmus, dum in sequentibus sic habet : Exaudi vocem deprecationis rum traditio affertur. (1) In opusculo Origenis a nobis propediem edendo, quod ab Hieronymo laudatur, hæc ipsa Hebræo-

Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ ἐκστάσει μου· Ἀπέῤῥιμμαι ἀπὸ προςώπου τῶν ὀφθαλμῶν σου, τὴν προσθήκην τις ἐποιήσατο ἐν τῇ προγραφῇ εἰς τὸν καιρὸν καθ’ ὃν ἐν ἐκστάσει γενόμενος εἶπεν· Ἀπέῤῥιμμαι ἀπὸ προσώπου τῶν ὀφθαλμῶν σου, ἀναπέμψας τὰ ἐμφερόμενα τῷ λόγω; Πλὴν ἀλλ’ εἰς τὸ τέλος τοὺς ἐντυγχάνοντας παραπέμπει καὶ ἡ παροῦσα προγραφὴ, ἤτοι διὰ τὰ τελευταῖα, ἐν οἷς παραίνεσιν ἀναγκαιοτάτην περιέχει ἡ λέγουσα· Ἀγαπήσατε τὸν Κύριον πάντες οἱ ὅσιοι αὐτοῦ, ὅτι ἀληθείας ἐκζητεῖται Κύριος, καὶ τὰ ἑξῆς· ἢ διὰ τὸ προφητεύειν τινὰ περὶ τῶν κατὰ τὸ πάθος τοῦ Σωτῆρος πεπραγμένων· ἃ δὴ γίγνεσθαι ἤμελλεν ἐπὶ συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος. Ἀλλ’ ἐπεὶ καὶ τοῦ Δαυὶ̈δ ἐλπίδας ὑπογράφει ἀγαθὰς ὁ λόγος, αἵτινες ἤμελλον αὐτῷ εἰς τὸν μέλλοντα χρόνον ἀποδίδοσθαι, εἰκότως εἰς τὸ τέλος ἀναπέμπει τὴν προγραφήν. Περιέχει δὲ ὁ πᾶς ἱκετηρίαν τοῦ Δαυί̈δ, ὅλον ἑαυτὸν ἀναρτήσαντος τοῦ Θεοῦ, καὶ παρακαλεῖ μὴ ἐκπεσεῖν τῆς ἐλπίδος. Ἐπὶ σοὶ, Κύριε, ἤλπισα, μὴ καταισχυνθείην εἰς τὸν αἰῶνα· ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου ῥῦσαί με καὶ ἐξελοῦ με. Κλῖνον πρὸς μὲ τὸ οὖς σου, τάχυνον τοῦ ἐξελέσθαι με.

γὰρ ὁ Μωϋσῆς ἐνομοθέτει, κατὰ τὴν σκληροκαρδίαν Α αὐτῶν διαταττόμενος. Ἐγὼ δὲ, φησίν, οὐ τῇ Μωϋ- σέως νομοθεσίᾳ ὑποβέβληκα ἐμαυτόν. Διὸ οὐδὲ τὴν διὰ ζώων σφαγῆς θυσίαν ἐπηγγειλάμην, ἀλλὰ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ, καινότερον τρόπον ἢ κατὰ τὰ Μωϋσέως νόμιμα. Διόπερ ἀξιῶ καινῆς νομοθεσίας παρὰ σοῦ τυχεῖν. Αὐτὸς οὖν τὴν σὴν ὁδὸν ἐπίδειξόν μοι· ἢ φώ τισον, κατὰ τὸν Ἀκύλαν. Μὴ μόνον δὲ ὑποδείξῃς μηδὲ νομοθετήσῃς μοι, ὦ Κύριε, ἀλλὰ καὶ ὁδήγησόν με ἐν τρίσῳ εὐθείᾳ, πρὸς τὸ μὴ προσκόψαι πρὸς λίθον τὸν πόδα μου, ἕνεκεν τῶν ἐχθρῶν μου. Μὴ παρα- δῷς με εἰς ψυχὰς θλιβόντων με. Δι' ὁμαλῆς γὰρ ὁδοῦ καὶ εἰρηνικῆς ὅπως διαγάγῃς με ἀξιῶ τὸν τῆς ζωής μου χρόνον. Οὐ γὰρ μόνον πολέμιοι τυγχάνου- σιν, ἀλλὰ καὶ συκοφάνται ἄδικοι καὶ ψευδομάρτυρες, καὶ πάντα τὰ ἐχθρῶν πράττοντες. Τότε δὲ ἀληθῶς Β ἑαυτῇ ψεύδεται ἡ ἀδικία, ὅταν μὴ κατὰ πραγμάτων φέρηται, μηδὲ κατισχύῃ τῶν ψευδομαρτυρουμένων. Πιστεύω τοῦ ἰδεῖν τὰ ἀγαθὰ Κυρίου ἐν γῇ ζών των. Μήποτε δὲ καὶ ἐπὶ τὴν ἀνωτέρω αἴτησιν ἀνα- πέμπει· ἀγαθὰ Κυρίου λέγων τὸ ἀνωτέρω εἰρημένον πρόσωπον αὐτοῦ, περὶ οὗ ἔφασκε· Τὸ πρόσωπόν σου, Κύριε, ζητήσω. Μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσω- πόν σου ἀπ' ἐμοῦ. Διὸ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν εἴρηται Επίστευσα τοῦ ἰδεῖν ἐν ἀγαθῷ Κυρίου· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἐπίστευον ἰδεῖν τὴν ἀγαθοσύνην Κυρίου. 'Αλλ' έψεταί γε τοῦ Κυρίου τὸ πρόσωπον καὶ τὰ ἀγαθὰ Κυρίου, οὐκ ἐν τῷ περιγείῳ τόπῳ, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐν τῷ τῶν θνητῶν χωρίῳ, ἀλλ' ἐν γῇ ζώντων, ἦν καὶ ὁ Σωτὴρ ἐπηγγείλατο λέγων Μακάριοι οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν. ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΚΖ'. Πρὸς σὲ, Κύριε, κεκράξομαι, ὁ Θεός μου, μὴ παρασιωπήσῃς ἀπ' ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσης ἐπ' ἐμοὶ, καὶ ὁμοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Οὐκ ἐπιλελησμένοι τῶν ἔμπροσθεν ἡμῖν λελεγμένων περὶ τῶν ἄνευ τινὸς προσθήκης ἐπιγε γραμμένων τῷ Δαυΐδ, ἢ τοῦ Δαυΐδ, προσθήσομεν ἐκείνοις ἐπὶ τοῦ παρόντος τὴν εἰς ἡμᾶς ἐλθοῦσαν παράδοσιν. Φασὶ τοίνυν Εβραίων παῖδες ἐπὶ τῶν τοιαύτην ἐχόντων γραφήν, δεῖν ἀνατρέχειν ἐπὶ τοὺς ἀνωτέρω, καὶ σκοπεῖν ὁποῖος ἦν ὁ ἐν ἀρχῇ προτε ταγμένος ψαλμὸς τῶν μετὰ ταῦτα, ἤτοι παντελῶς ἀνεπιγράφων, ἢ τῷ Δαυΐδ ἐπιγεγραμμένων· καὶ μα θόντες ἐξ ἐκείνου τὴν προγραφὴν, ἐφαρμόζειν αὐτῇ καὶ τῶν μετὰ ταῦτα συνημμένων τὴν διάνοιαν. Ὁ μὲν οὖν μετὰ χεῖρας, κζ' ὤν, ταύτην ἔχει τὴν προγραφήν, καὶ ὁ κς' καὶ ὁ κε' καὶ ὁ κδ' · ἀλλ' ὁ κγ' ψαλμὸς ἦν τῷ Δαυΐδ, ὁμοίως δὲ καὶ ὁ κβ'. Οὐκοῦν ἀκόλουθόν ἐστι, κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν παράδοσιν, καὶ τοὺς ἐφεξῆς πάντας ψαλμοὺς εἶναι ὑπολαμβάνειν, ὡς, κατὰ τοῦ- τον τὸν λόγον, καὶ τὸν μετὰ χεῖρας ἡγεῖσθαι εἶναι ψαλμόν, περιέχοντα δέησιν. : Τοῦτο γὰρ παρίστησιν αὐτὸς προϊὼν καὶ λέγων· Εἰσάκουσον τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου ἐν τῷ Νe COMMENTARIA IN PSALMOS. et peccatoribus iisque similibus data est. Istis quip- C ss Matth. V, 4. D pe Moyses legem ferebat, ad duritiem cordis eorum accommodatam. At ego, inquit, non me Moysis le- gibus subdidi. Quare non cruentum sacrificium, sed hostiam jubilationis pollicitus sum, novo ac longe diverso a Moysis legalibus ritu. Ideo novas abs te postulo leges. Tu ipse, quæro, viam osten- das mihi; aut illumina, secundum Aquilam. Neque solum ostendas ac legem ponas mihi, Domine, sed etiam dirige me in semita recta, ut ne offendam ad lapidem pede meo, propter inimicos meos : ne tradi- deris me in animas tribulantium me. Per planam ac pacifcam viam me tempore vitæ meæ deducas po- stulo. Non solum enim inimici, sed etiam iniqui sy- cophantæ et falsi testes instant, qui omnia hostili more mecum agunt. Tunc porro sibi vere mentitur iniquitas, quando res ipsi non bene cedunt, neque falsa testimonia prævalent. VERS. 13. Credo videre bona Domini in terra vi- ventium. Num ad superiorem postulationem remit - tit, ac bona Domini vocitat vultum Domini supra memoratum, de quo ait: Vultum tuum, Domine, requiram. avertas faciem tuam a me? Quare se- Ne cundum Aquilam dicitur: Credidi me visurum ir bono Domini; secundum vero Symmachum : Crede- bam videre bonitatem Domini. Sed videbit Domini vultum et bona Domini, non in terreno loco, sed neque in mortuorum regione, sed in terra viven- tium, quam pollicitus est Salvator his verbis : Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram **. IPSI DAVID XXVII. VERS. 1, 2. Ad te, Domine, clamabo, Deus meus, ne sileas a me, ne quando taceas a me, et assimilabor descendentibus in lacum. Eorum quæ superius dixi- mus de psalmis qui sine additamento Davidi, sive Davidis inscribuntur, non immemores, illis in præ senti traditionem, quæ ad nos usque pervenit; ad- jiciemus (1). Sic aiunt itaque Hebræi de psalmis qui talem præferunt inscriptionem, oportere ad su- periores recurrere, atque observare, quinam esset psalmus qui præiret aliis subsequentibus, sive nul- lam prorsus inscriptionem ferentibus, sive Davidi inscriptis, atque accepta ab illo psalmo inscriptione, sententiam subsequentium psalmorum ipsi accom- modari oportere. Præsens itaque psalmus qui xxVII est, istam habet inscriptionen, pariterque XXVI, xxv et XXIV: sed xx psalmus erat Davidi inscri- ptus, similiterque XXII, unde secundum Hebraicam traditionem consequens est, reliquos omnes pro psalmis ad eamdem rationem reputandos esse, ac præsentem similiter psalmum supplicationes com- plectentem. Illud per se declarat vel ipse psalmus, dum in sequentibus sic habet : Exaudi vocem deprecationis rum traditio affertur. (1) In opusculo Origenis a nobis propediem edendo, quod ab Hieronymo laudatur, hæc ipsa Hebræo-

Πολλῷ τε πλούτῳ περιῤῥεόμενος, εἰ καὶ νίκαις ταῖς κατ’ ἐχθρῶν ἐκόμα, ἀλλὰ τούτων οὐδὲν πρὸς ἀσφάλειαν συμβαλεῖσθαι αὐτῷ ἐπέπειστο, μόνην δὲ τὴν ἐπὶ Κύριον ἐλπίδα· διὸ ἱκέτευε ταύτης μήποτε ἐκπεσεῖν· ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς ἐδίδασκε τὰ ὅμοια αὐτῷ ζηλοῦντας καὶ φρονεῖν καὶ λέγειν. Ἀντὶ δὲ, ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου· ἐν τῇ ἐλεημοσύνῃ σου, ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκε. Γενοῦ μοι εἰς Θεὸν ὑπερασπιστὴν, καὶ εἰς οἶκον καταφυγῆς τοῦ σῶσαί με. Ὅτι κραταίωμά μου καὶ καταφυγή μου εἶ σὺ, καὶ ἕνεκεν τοῦ ὀνόματός σου ὁδηγήσεις με καὶ διαθρέψεις με. Ταῦτα καὶ ἐν τῷ ἑπτακαιδεκάτῳ εἶπε ψαλμῷ. Ἐξάξεις με ἐκ παγίδος ταύτης, ἧς ἔκρυψάν μοι, ὅτι σὺ εἶ ὁ ὑπερασπιστής μου, Κύριε. Εἰς χεῖράς σου παραθήσομαι τὸ πνεῦμά μου· ἐλυτρώσω με, Κύριε ὁ Θεὸς τῆς ἀληθείας. Ἐξ ὧν ἐπειράθην πάλαι πρότερον, πέπεισμαι, ὅτι καὶ νῦν ἐξάξεις με ἐκ πάσης παγίδος τῆς ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν μοι κατασκευαζομένης. Ἕως γὰρ ἐν τῷ βίῳ τῷ θνητῷ τυγχάνω, οἶδα πολεμούμενος· καὶ μέχρις ἐσχάτης ἀναπνοῆς ἐν ἀγωνίᾳ κατέστην καὶ διὰ τὰς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλάς. Ἀλλὰ πέπεισμαι, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἀναρτήσας τὴν ἐμαυτοῦ ἐλπίδα, οὐ καταισχυνθήσομαι εἰς τὸν αἰῶνα.

γὰρ ὁ Μωϋσῆς ἐνομοθέτει, κατὰ τὴν σκληροκαρδίαν Α αὐτῶν διαταττόμενος. Ἐγὼ δὲ, φησίν, οὐ τῇ Μωϋ- σέως νομοθεσίᾳ ὑποβέβληκα ἐμαυτόν. Διὸ οὐδὲ τὴν διὰ ζώων σφαγῆς θυσίαν ἐπηγγειλάμην, ἀλλὰ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ, καινότερον τρόπον ἢ κατὰ τὰ Μωϋσέως νόμιμα. Διόπερ ἀξιῶ καινῆς νομοθεσίας παρὰ σοῦ τυχεῖν. Αὐτὸς οὖν τὴν σὴν ὁδὸν ἐπίδειξόν μοι· ἢ φώ τισον, κατὰ τὸν Ἀκύλαν. Μὴ μόνον δὲ ὑποδείξῃς μηδὲ νομοθετήσῃς μοι, ὦ Κύριε, ἀλλὰ καὶ ὁδήγησόν με ἐν τρίσῳ εὐθείᾳ, πρὸς τὸ μὴ προσκόψαι πρὸς λίθον τὸν πόδα μου, ἕνεκεν τῶν ἐχθρῶν μου. Μὴ παρα- δῷς με εἰς ψυχὰς θλιβόντων με. Δι' ὁμαλῆς γὰρ ὁδοῦ καὶ εἰρηνικῆς ὅπως διαγάγῃς με ἀξιῶ τὸν τῆς ζωής μου χρόνον. Οὐ γὰρ μόνον πολέμιοι τυγχάνου- σιν, ἀλλὰ καὶ συκοφάνται ἄδικοι καὶ ψευδομάρτυρες, καὶ πάντα τὰ ἐχθρῶν πράττοντες. Τότε δὲ ἀληθῶς Β ἑαυτῇ ψεύδεται ἡ ἀδικία, ὅταν μὴ κατὰ πραγμάτων φέρηται, μηδὲ κατισχύῃ τῶν ψευδομαρτυρουμένων. Πιστεύω τοῦ ἰδεῖν τὰ ἀγαθὰ Κυρίου ἐν γῇ ζών των. Μήποτε δὲ καὶ ἐπὶ τὴν ἀνωτέρω αἴτησιν ἀνα- πέμπει· ἀγαθὰ Κυρίου λέγων τὸ ἀνωτέρω εἰρημένον πρόσωπον αὐτοῦ, περὶ οὗ ἔφασκε· Τὸ πρόσωπόν σου, Κύριε, ζητήσω. Μὴ ἀποστρέψῃς τὸ πρόσω- πόν σου ἀπ' ἐμοῦ. Διὸ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν εἴρηται Επίστευσα τοῦ ἰδεῖν ἐν ἀγαθῷ Κυρίου· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἐπίστευον ἰδεῖν τὴν ἀγαθοσύνην Κυρίου. 'Αλλ' έψεταί γε τοῦ Κυρίου τὸ πρόσωπον καὶ τὰ ἀγαθὰ Κυρίου, οὐκ ἐν τῷ περιγείῳ τόπῳ, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐν τῷ τῶν θνητῶν χωρίῳ, ἀλλ' ἐν γῇ ζώντων, ἦν καὶ ὁ Σωτὴρ ἐπηγγείλατο λέγων Μακάριοι οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν. ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΚΖ'. Πρὸς σὲ, Κύριε, κεκράξομαι, ὁ Θεός μου, μὴ παρασιωπήσῃς ἀπ' ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσης ἐπ' ἐμοὶ, καὶ ὁμοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Οὐκ ἐπιλελησμένοι τῶν ἔμπροσθεν ἡμῖν λελεγμένων περὶ τῶν ἄνευ τινὸς προσθήκης ἐπιγε γραμμένων τῷ Δαυΐδ, ἢ τοῦ Δαυΐδ, προσθήσομεν ἐκείνοις ἐπὶ τοῦ παρόντος τὴν εἰς ἡμᾶς ἐλθοῦσαν παράδοσιν. Φασὶ τοίνυν Εβραίων παῖδες ἐπὶ τῶν τοιαύτην ἐχόντων γραφήν, δεῖν ἀνατρέχειν ἐπὶ τοὺς ἀνωτέρω, καὶ σκοπεῖν ὁποῖος ἦν ὁ ἐν ἀρχῇ προτε ταγμένος ψαλμὸς τῶν μετὰ ταῦτα, ἤτοι παντελῶς ἀνεπιγράφων, ἢ τῷ Δαυΐδ ἐπιγεγραμμένων· καὶ μα θόντες ἐξ ἐκείνου τὴν προγραφὴν, ἐφαρμόζειν αὐτῇ καὶ τῶν μετὰ ταῦτα συνημμένων τὴν διάνοιαν. Ὁ μὲν οὖν μετὰ χεῖρας, κζ' ὤν, ταύτην ἔχει τὴν προγραφήν, καὶ ὁ κς' καὶ ὁ κε' καὶ ὁ κδ' · ἀλλ' ὁ κγ' ψαλμὸς ἦν τῷ Δαυΐδ, ὁμοίως δὲ καὶ ὁ κβ'. Οὐκοῦν ἀκόλουθόν ἐστι, κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν παράδοσιν, καὶ τοὺς ἐφεξῆς πάντας ψαλμοὺς εἶναι ὑπολαμβάνειν, ὡς, κατὰ τοῦ- τον τὸν λόγον, καὶ τὸν μετὰ χεῖρας ἡγεῖσθαι εἶναι ψαλμόν, περιέχοντα δέησιν. : Τοῦτο γὰρ παρίστησιν αὐτὸς προϊὼν καὶ λέγων· Εἰσάκουσον τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου ἐν τῷ Νe COMMENTARIA IN PSALMOS. et peccatoribus iisque similibus data est. Istis quip- C ss Matth. V, 4. D pe Moyses legem ferebat, ad duritiem cordis eorum accommodatam. At ego, inquit, non me Moysis le- gibus subdidi. Quare non cruentum sacrificium, sed hostiam jubilationis pollicitus sum, novo ac longe diverso a Moysis legalibus ritu. Ideo novas abs te postulo leges. Tu ipse, quæro, viam osten- das mihi; aut illumina, secundum Aquilam. Neque solum ostendas ac legem ponas mihi, Domine, sed etiam dirige me in semita recta, ut ne offendam ad lapidem pede meo, propter inimicos meos : ne tradi- deris me in animas tribulantium me. Per planam ac pacifcam viam me tempore vitæ meæ deducas po- stulo. Non solum enim inimici, sed etiam iniqui sy- cophantæ et falsi testes instant, qui omnia hostili more mecum agunt. Tunc porro sibi vere mentitur iniquitas, quando res ipsi non bene cedunt, neque falsa testimonia prævalent. VERS. 13. Credo videre bona Domini in terra vi- ventium. Num ad superiorem postulationem remit - tit, ac bona Domini vocitat vultum Domini supra memoratum, de quo ait: Vultum tuum, Domine, requiram. avertas faciem tuam a me? Quare se- Ne cundum Aquilam dicitur: Credidi me visurum ir bono Domini; secundum vero Symmachum : Crede- bam videre bonitatem Domini. Sed videbit Domini vultum et bona Domini, non in terreno loco, sed neque in mortuorum regione, sed in terra viven- tium, quam pollicitus est Salvator his verbis : Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram **. IPSI DAVID XXVII. VERS. 1, 2. Ad te, Domine, clamabo, Deus meus, ne sileas a me, ne quando taceas a me, et assimilabor descendentibus in lacum. Eorum quæ superius dixi- mus de psalmis qui sine additamento Davidi, sive Davidis inscribuntur, non immemores, illis in præ senti traditionem, quæ ad nos usque pervenit; ad- jiciemus (1). Sic aiunt itaque Hebræi de psalmis qui talem præferunt inscriptionem, oportere ad su- periores recurrere, atque observare, quinam esset psalmus qui præiret aliis subsequentibus, sive nul- lam prorsus inscriptionem ferentibus, sive Davidi inscriptis, atque accepta ab illo psalmo inscriptione, sententiam subsequentium psalmorum ipsi accom- modari oportere. Præsens itaque psalmus qui xxVII est, istam habet inscriptionen, pariterque XXVI, xxv et XXIV: sed xx psalmus erat Davidi inscri- ptus, similiterque XXII, unde secundum Hebraicam traditionem consequens est, reliquos omnes pro psalmis ad eamdem rationem reputandos esse, ac præsentem similiter psalmum supplicationes com- plectentem. Illud per se declarat vel ipse psalmus, dum in sequentibus sic habet : Exaudi vocem deprecationis rum traditio affertur. (1) In opusculo Origenis a nobis propediem edendo, quod ab Hieronymo laudatur, hæc ipsa Hebræo-

PG 23:267Θεὸν δὲ ἀληθείας εὐκαίρως καὶ καταλλήλως τοῖς λεγομένοις ὠνόμασεν· οὐ γὰρ ἔστι διαψευσθῆναι τὸν ἐπὶ σὲ ἠλπικότα, οὐδὲ τὸν ἐπὶ ταῖς σαῖς ἐπαγγελίαις πεπιστευκότα. Ἐμίσησας τοὺς διαφυλάσσοντας ματαιότητας διακενῆς. Ἐγὼ δὲ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ ἤλπισα· ἀγαλλιάσομαι καὶ εὐφρανθήσομαι ἐπὶ τῷ ἐλέει σου· Εἰκότως χαίρεις μὲν τοῖς τῆς ἀληθείας ἐρασταῖς, καὶ τούτους προσίεσαι· διὸ λέλεκται· Ἀληθείας ἐκζητεῖ Κύριος· τοὺς δὲ τὴν ματαιότητα περιέποντας εἰκότως ἀποτρέπῃ καὶ μισεῖς, ὡς ἂν τὸ ψεῦδος μεταδιώκοντας. Ματαιότης γὰρ τὸ ψεύδους γέμον· διὸ παραινεῖς λέγων· Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρδιοι; ἵνα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, καὶ ζητεῖσθε ψεῦδος; Ἐγὼ δὲ, ἀποστραφεὶς τὰ μάταια, ἐπὶ σὲ μόνον τὸν ἐμαυτοῦ Κύριον ἤλπισα· διὸ πέπεισμαι, οὐκ εἰκῇ σοι ἐμαυτὸν παρατεθεῖσθαι. Τὸ γὰρ τέλος τῆς εἰς σὲ ἐλπίδος χαρὰ καὶ εὐφροσύνη. Ὅτι ἐπεῖδες τὴν ταπείνωσίν μου, ἔσωσας ἐκ τῶν ἀναγκῶν τὴν ψυχήν μου. Καὶ οὐ συνέκλεισάς με εἰς χεῖρας ἐχθρῶν· ἔστησας ἐν εὐρυχώρῳ τοὺς πόδας μου. Ἤδη καὶ ἄλλοτε ἐπεῖδες τὴν ταπείνωσίν μου·

Α δέεσθαί με πρὸς σέ. Τίνα δὲ διάνοιαν περιέχει ὁ τῆς δεήσεως λόγος, φέρε κατανοήσωμεν. Βοᾷν φησὶ πρὸς Κύριον, ἐπικαλεῖσθαί τε αὐτὸν ὡς ἴδιον αὐτοῦ Θεόν. Σὺ γὰρ, φησὶν, ὁ καταξιώσας ἐμὸς χρηματίσαι Θεός, καθ᾽ ἦν περιποιῆσαι πρὸς τοὺς ἁγίους ἐπαγγελίαν εἰπών· Καὶ ἔσομαι αὐτῶν· Θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονται μοι λαός. Παράδεξαι μου τὴν δέησιν. Καὶ μὴ πα ρασιωπήσῃς ἀπ' ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσης ἀπ' ἐμοῦ, καὶ ὁμοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Ταῦτα δ' ἔφασκεν ἐν ἀγωνίᾳ καθεστώς· μή πη ἄρα τοῖς μετὰ τὴν ἀνάλυσιν τοῦ θνητοῦ βίου καταβαίνουσιν εἰς τὸν τοῦ θανάτου λάκκου παρομοιω θείη. Εἰ γὰρ τὰ μάλιστα ἐν τῷ πρὸ τούτου ἔλεγε ψαλμῷ· Πιστεύω τοῦ ἰδεῖν τὰ ἀγαθὰ Κυρίου ἐν γῇ ζώντων· ἀλλ' ὅμως ὡς ἄνθρωπος, ἔτι σάρκα περι κείμενος, ηγωνία διὰ τὸ σαθρὸν καὶ εὐμετάβολον τοῦ βίου. Ἐπεὶ καὶ ὁ ᾿Απόστολος ἡγωνία, μήπως, ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένηται. Λάκκον δὲ εἰώθα σιν οἱ θεῖοι λόγοι ὀνομάζειν τὸ τῶν ψυχῶν οἰκητήριον τὸ ἐν τῷ καλουμένῳ ᾅδῃ· ὁ δὴ παρίστησιν αὐτὸς ὁ Δαυΐδ οὐκ εἰς μακρὰν ἐν τῷ κθ' ψαλμῷ λέγων· Κύριε ὁ Θεός μου, ἐκέκραξα πρὸς σὲ, καὶ ἰάσω με Κύ ριε, ἀνήγαγες ἐξ ᾅδου τὴν ψυχήν μου· ἔσωσας με ἀπὸ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον. Ὁρᾷς ὅπως τὸν ᾅδην καὶ τὸν λάκκον ἐν ταὐτῷ διὰ τούτων συνή ψεν ; Αλλ' ἐν μὲν τῷ μετὰ χεῖρας βοὰς πρὸς τὸν Θεὸν ἀφίησιν, παρακαλῶν μὴ ὁμοιωθῆναι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον· ἐν δὲ τῷ ἐννάτῳ καὶ εἰκοστῷ κατωρθῶσθαι αὑτῷ τὰ τῆς εὐχῆς διδάσκει λέγων· Κύριε, ἐκέκραξα πρὸς σέ, καὶ ἰάσω με· ἔσωσας με ἀπὸ τῶν κατα- βαινόντων εἰς λάκκον. Προσφυῶς δὲ λάκκος ὠνε μασται τὸ ἐν τῷ ᾅδῃ τῶν ψυχῶν οἰκητήριον. Ως γὰρ ὁ λάκκος δοχεῖόν ἐστι τῶν ἄνωθεν καὶ ἐξ ὕψους εἰς αὐτὸν καταφερομένων ὑδάτων· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ τοῦ θανάτου χῶρος, ὁ καλούμενος ᾅδης τὰς ἄνωθεν ἀπὸ τοῦ τῶν ἀνθρώπων βίου εἰς αὐτὸν καταφερομέ νας ψυχὰς ὑποδεχόμενος, προσφυώς λάκκος ὠνόμα σται. Παρακαλεῖ τοίνυν μὴ συνελκυσθῆναι εἰς τὸν δεδηλωμένον λάκκον. Τοῦτο δέ, φησὶν, ἔσται, εἰ ὅμοιος γενοίμην τοῖς λοιποῖς ἀνθρώποις τοῖς μὴ εἰσακουομέ- νοις ὑπὸ σοῦ· ὃ δὴ σημεῖον τυγχάνει τῆς σῆς ἀποστρο φῆς. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Μὴ παρασιωπήσῃς ἀπ' ἐμοῦ, ὁ Σύμμαχος, μὴ σιγήσῃς ἐξ ἐμοῦ, φησί· μήποτε, ήσυ χάσαντός σου ἀποθέν μου, ὁμοιωθῶ τοῖς καταβαίνου σιν εἰς λάκκον. Ότι οὐ συνῆκαν εἰς τὰ ἔργα Κυρίου, καὶ εἰς τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ, καθελεῖς αὐτοὺς, καὶ οὐ μὴ οἰκοδομήσεις αὐτούς. Ἔργα δὲ Κυρίου εἴποις ἂν τὴν τῶν γενητῶν πάντων ὑπόστασιν, καθ᾽ ἣν ἐξ οὐκ ὄντων εἰς τὸ εἶναι τὰ πάντα παρήγαγεν ὁ τῶν πάντων ποιητὴς Θεός· ἔργα δὲ χειρῶν αὐτοῦ τὴν τῶν γενομένων διοίκησιν, καθ᾿ ἣν προνοεῖ καὶ διέπει ώσπερεί χερσὶ ταῖς ἑαυτοῦ προνοητικαῖς δυνάμεσ διακυβερνῶν τὰ πάντα. Εὐλογητὸς ὁ Θεός, ὅτι εἰσήκουσε τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου. Κύριος βοηθός μου καὶ ὑπερ- ασπιστής μου· ἐπ' αὐτῷ ἤλπισεν ή καρδία μοι EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. sneæ dum oro ad te. Quam vero mentem deprecatio- nis series præferat, age accurate perpendamus. Clam mare se dicit ad Dominum, atque illum ut propriumn sibi Deum invocare. Tu enim, ait, dignatus es nun- cupari Deus meus, ut promissionem illam sanctis viris datam assereres : Et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus ***. Excipe deprecationem meam, et ne sileas a me, nequando taceas a me, et assi- milabor descendentibus in lacum. Hæc dicebat in certamine constitutus : ne iis qui post mortalis hujusce vitæ exitum in mortis lacum descendunt, similis fieret. Etiamsi enim in superiori psalmo dixerit Credo videre bona Domini in terra viven- tium ; attamen ut homo adhuc carne circumdalus, ob vitæ debilitatem ac volubilitatem decertabat. Si- : quidem et ipse Apostolus decertabat, ne aliis prædi- cans ipse reprobus inveniretur". Lacum autem so- lent divini libri nuncupare animarum domicilium in inferno, ut vocare consueverunt. Quod etiam ipse David declarat, dum non longe hinc in xxix psal- mo talia fatur : Domine Deus meus, clamavi ad te, et sanasti me : Domine, eduxisti ex inferno animam meam; salvasti me a descendentibus in lacum. Vi- den' quomodo eodem in loco infernum et lacum una copulavit? Sed in præsenti quidem psalmo clamo- rem ad Deum emittit, rogans non assimilari descen- dentibus in lacum; at in nono et vigesimo oratio- mem sibi bene cessisse testificatur, sic aiens : Do- mine, clamavi ad te, et sanasti me; salvasti me a descendentibus in lacum 55. Opportune autem lacus dicitur animarum in inferno domicilium. Quemad- modum enim lacus receptaculum est aquarum de- super ac e sublimi istuc decidentium, sic et mortis regio, cui non en infernus, eas quæ a supernis ex humana vita istuc decidunt animas excipiens, jure lacus appellatur. Rogat itaque ut ne in memoratum lacum una cum aliis detrahatur. Et hoc sane mihi continget, ait, si reliquis hominibus similis evadam qui abs te non exaudiuntur, quod est aversionis et odii tui signum. Loco autem hujus, ne sileas a me, Symmachus, ne taceas ex me, habet; ne forte te procul me quiescente, similis sin descendentibus in lacum. C VERS. 5. Quoniam non intellexerunt opera Domi- D ni, et in opera manuum ejus, destrues illos, et non ædificabis eos. Opera Domini dixeris conditarum omnium rerum substantiam, quam ex non exstan- tibus ad exsistentiam deduxit universorum opifex Deus opera autem manuum ejus, rerum factarum administrationem, qua prospicit ac dispensat, Pro- videntiæ suæ virtutibus ceu manibus omnia guber- nans. VERS. 6, 7. Benedictus Deus, quoniam exaudivit vɔcem deprecationis meæ. Dominus adjutor meus et protector meus : in ipso speravit cor meunt, et adju- st Psal. XXIV, 4. 8. Jer. vil, 23. :Psal. xxvi, 15. ** I Cor. ix, 27.

πολλάκις τε περιπεσούσης τῆς ἐμῆς ψυχῆς ἀνάγκαις ταῖς ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν ἐπιτεθείσαις αὐτῇ, ἐμοῦ τε μηδὲν πλέον πράττοντος ἢ ταπεινοῦντος ἐμαυτὸν καὶ κακοῦντος διὰ τῶν πρὸς σὲ τὸν Θεὸν ἱκετηρίων, σὺ αὐτὸς ὁ ἐμὸς ὑπέρμαχος καὶ ὑπερασπιστὴς, μὴ ἀντιπαρελθών με, ἀποδεξάμενος δὲ τὴν ἐμὴν ταπείνωσιν, ἔσωσας ἐκ τῶν ἀναγκῶν τὴν ψυχήν μου, καὶ οὐ συνέκλεισάς με εἰς χεῖρας ἐχθρῶν· παραδόξως δέ με εἴσω δικτύων ἤδη γενόμενον, καὶ ταῖς χερσὶ τῶν ἐχθρῶν παραδεδομένον ἁρπάσας ἐλεύθερον ἀνῆκας, καὶ τοὺς πόδας μου ἐν πλατύτητι καὶ εὐρυχωρίᾳ κατέστησας, συγχωρήσας ἄφετόν με βαδίζειν ὅποι καὶ βούλομαι. Διδάσκει δὲ καὶ ἡ ἱστορία, ὅτι, πολλάκις καταληφθεὶς ὑπὸ τοῦ Σαοὺλ, καὶ μέντοι καὶ ἐν τῷ σπηλαίῳ καθειρχθεὶς, τὰς ἐκείνου χεῖρας διέφυγε, καὶ ἄλλοτε τοὺς Γετθαίους παραπληξίαν σχηματισάμενος. Ἐλέησόν με, Κύριε, ὅτι θλίβομαι· ἐταράχθη ἐν θυμῷ ὁ ὀφθαλμός μου, ἡ ψυχή μου, καὶ ἡ γαστήρ μου. Ἱκετεύω, φησὶ, καὶ δέομαι ἐλεηθῆναι, ὅτι θλίβομαι· ἀνθ’ οὗ ὁ Ἀκύλας φησίν· Ὅτι στενὸν ἐμοί. Τὴν γὰρ στενὴν καὶ τεθλιμμένην ὁδεύω διὰ σὲ, καὶ τὰς σὰς ἐπαγγελίας.

Α δέεσθαί με πρὸς σέ. Τίνα δὲ διάνοιαν περιέχει ὁ τῆς δεήσεως λόγος, φέρε κατανοήσωμεν. Βοᾷν φησὶ πρὸς Κύριον, ἐπικαλεῖσθαί τε αὐτὸν ὡς ἴδιον αὐτοῦ Θεόν. Σὺ γὰρ, φησὶν, ὁ καταξιώσας ἐμὸς χρηματίσαι Θεός, καθ᾽ ἦν περιποιῆσαι πρὸς τοὺς ἁγίους ἐπαγγελίαν εἰπών· Καὶ ἔσομαι αὐτῶν· Θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονται μοι λαός. Παράδεξαι μου τὴν δέησιν. Καὶ μὴ πα ρασιωπήσῃς ἀπ' ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσης ἀπ' ἐμοῦ, καὶ ὁμοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Ταῦτα δ' ἔφασκεν ἐν ἀγωνίᾳ καθεστώς· μή πη ἄρα τοῖς μετὰ τὴν ἀνάλυσιν τοῦ θνητοῦ βίου καταβαίνουσιν εἰς τὸν τοῦ θανάτου λάκκου παρομοιω θείη. Εἰ γὰρ τὰ μάλιστα ἐν τῷ πρὸ τούτου ἔλεγε ψαλμῷ· Πιστεύω τοῦ ἰδεῖν τὰ ἀγαθὰ Κυρίου ἐν γῇ ζώντων· ἀλλ' ὅμως ὡς ἄνθρωπος, ἔτι σάρκα περι κείμενος, ηγωνία διὰ τὸ σαθρὸν καὶ εὐμετάβολον τοῦ βίου. Ἐπεὶ καὶ ὁ ᾿Απόστολος ἡγωνία, μήπως, ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένηται. Λάκκον δὲ εἰώθα σιν οἱ θεῖοι λόγοι ὀνομάζειν τὸ τῶν ψυχῶν οἰκητήριον τὸ ἐν τῷ καλουμένῳ ᾅδῃ· ὁ δὴ παρίστησιν αὐτὸς ὁ Δαυΐδ οὐκ εἰς μακρὰν ἐν τῷ κθ' ψαλμῷ λέγων· Κύριε ὁ Θεός μου, ἐκέκραξα πρὸς σὲ, καὶ ἰάσω με Κύ ριε, ἀνήγαγες ἐξ ᾅδου τὴν ψυχήν μου· ἔσωσας με ἀπὸ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον. Ὁρᾷς ὅπως τὸν ᾅδην καὶ τὸν λάκκον ἐν ταὐτῷ διὰ τούτων συνή ψεν ; Αλλ' ἐν μὲν τῷ μετὰ χεῖρας βοὰς πρὸς τὸν Θεὸν ἀφίησιν, παρακαλῶν μὴ ὁμοιωθῆναι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον· ἐν δὲ τῷ ἐννάτῳ καὶ εἰκοστῷ κατωρθῶσθαι αὑτῷ τὰ τῆς εὐχῆς διδάσκει λέγων· Κύριε, ἐκέκραξα πρὸς σέ, καὶ ἰάσω με· ἔσωσας με ἀπὸ τῶν κατα- βαινόντων εἰς λάκκον. Προσφυῶς δὲ λάκκος ὠνε μασται τὸ ἐν τῷ ᾅδῃ τῶν ψυχῶν οἰκητήριον. Ως γὰρ ὁ λάκκος δοχεῖόν ἐστι τῶν ἄνωθεν καὶ ἐξ ὕψους εἰς αὐτὸν καταφερομένων ὑδάτων· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ τοῦ θανάτου χῶρος, ὁ καλούμενος ᾅδης τὰς ἄνωθεν ἀπὸ τοῦ τῶν ἀνθρώπων βίου εἰς αὐτὸν καταφερομέ νας ψυχὰς ὑποδεχόμενος, προσφυώς λάκκος ὠνόμα σται. Παρακαλεῖ τοίνυν μὴ συνελκυσθῆναι εἰς τὸν δεδηλωμένον λάκκον. Τοῦτο δέ, φησὶν, ἔσται, εἰ ὅμοιος γενοίμην τοῖς λοιποῖς ἀνθρώποις τοῖς μὴ εἰσακουομέ- νοις ὑπὸ σοῦ· ὃ δὴ σημεῖον τυγχάνει τῆς σῆς ἀποστρο φῆς. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Μὴ παρασιωπήσῃς ἀπ' ἐμοῦ, ὁ Σύμμαχος, μὴ σιγήσῃς ἐξ ἐμοῦ, φησί· μήποτε, ήσυ χάσαντός σου ἀποθέν μου, ὁμοιωθῶ τοῖς καταβαίνου σιν εἰς λάκκον. Ότι οὐ συνῆκαν εἰς τὰ ἔργα Κυρίου, καὶ εἰς τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ, καθελεῖς αὐτοὺς, καὶ οὐ μὴ οἰκοδομήσεις αὐτούς. Ἔργα δὲ Κυρίου εἴποις ἂν τὴν τῶν γενητῶν πάντων ὑπόστασιν, καθ᾽ ἣν ἐξ οὐκ ὄντων εἰς τὸ εἶναι τὰ πάντα παρήγαγεν ὁ τῶν πάντων ποιητὴς Θεός· ἔργα δὲ χειρῶν αὐτοῦ τὴν τῶν γενομένων διοίκησιν, καθ᾿ ἣν προνοεῖ καὶ διέπει ώσπερεί χερσὶ ταῖς ἑαυτοῦ προνοητικαῖς δυνάμεσ διακυβερνῶν τὰ πάντα. Εὐλογητὸς ὁ Θεός, ὅτι εἰσήκουσε τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου. Κύριος βοηθός μου καὶ ὑπερ- ασπιστής μου· ἐπ' αὐτῷ ἤλπισεν ή καρδία μοι EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. sneæ dum oro ad te. Quam vero mentem deprecatio- nis series præferat, age accurate perpendamus. Clam mare se dicit ad Dominum, atque illum ut propriumn sibi Deum invocare. Tu enim, ait, dignatus es nun- cupari Deus meus, ut promissionem illam sanctis viris datam assereres : Et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus ***. Excipe deprecationem meam, et ne sileas a me, nequando taceas a me, et assi- milabor descendentibus in lacum. Hæc dicebat in certamine constitutus : ne iis qui post mortalis hujusce vitæ exitum in mortis lacum descendunt, similis fieret. Etiamsi enim in superiori psalmo dixerit Credo videre bona Domini in terra viven- tium ; attamen ut homo adhuc carne circumdalus, ob vitæ debilitatem ac volubilitatem decertabat. Si- : quidem et ipse Apostolus decertabat, ne aliis prædi- cans ipse reprobus inveniretur". Lacum autem so- lent divini libri nuncupare animarum domicilium in inferno, ut vocare consueverunt. Quod etiam ipse David declarat, dum non longe hinc in xxix psal- mo talia fatur : Domine Deus meus, clamavi ad te, et sanasti me : Domine, eduxisti ex inferno animam meam; salvasti me a descendentibus in lacum. Vi- den' quomodo eodem in loco infernum et lacum una copulavit? Sed in præsenti quidem psalmo clamo- rem ad Deum emittit, rogans non assimilari descen- dentibus in lacum; at in nono et vigesimo oratio- mem sibi bene cessisse testificatur, sic aiens : Do- mine, clamavi ad te, et sanasti me; salvasti me a descendentibus in lacum 55. Opportune autem lacus dicitur animarum in inferno domicilium. Quemad- modum enim lacus receptaculum est aquarum de- super ac e sublimi istuc decidentium, sic et mortis regio, cui non en infernus, eas quæ a supernis ex humana vita istuc decidunt animas excipiens, jure lacus appellatur. Rogat itaque ut ne in memoratum lacum una cum aliis detrahatur. Et hoc sane mihi continget, ait, si reliquis hominibus similis evadam qui abs te non exaudiuntur, quod est aversionis et odii tui signum. Loco autem hujus, ne sileas a me, Symmachus, ne taceas ex me, habet; ne forte te procul me quiescente, similis sin descendentibus in lacum. C VERS. 5. Quoniam non intellexerunt opera Domi- D ni, et in opera manuum ejus, destrues illos, et non ædificabis eos. Opera Domini dixeris conditarum omnium rerum substantiam, quam ex non exstan- tibus ad exsistentiam deduxit universorum opifex Deus opera autem manuum ejus, rerum factarum administrationem, qua prospicit ac dispensat, Pro- videntiæ suæ virtutibus ceu manibus omnia guber- nans. VERS. 6, 7. Benedictus Deus, quoniam exaudivit vɔcem deprecationis meæ. Dominus adjutor meus et protector meus : in ipso speravit cor meunt, et adju- st Psal. XXIV, 4. 8. Jer. vil, 23. :Psal. xxvi, 15. ** I Cor. ix, 27.

Ἀλλὰ καὶ ὁ τῆς ψυχῆς μου ὀφθαλμὸς, αὐτὸς ὁ νοῦς καὶ τὸ ἐν ἐμοὶ λογιστικὸν, ἐταράχθη ἐν θυμῷ· ἀνθ’ οὗ ὁ μὲν Ἀκύλας φησίν· Ηὐχμώθη ἐν παροργισμῷ ὁ ὀφθαλμός μου· ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἐθολώθη διὰ παροργισμὸν ὀφθαλμός μου. Ὅτε γὰρ παρώργισα, φησὶ, καὶ θυμὸν ἐμαυτῷ ἐπήγειρα, τολμήσας διαπράξασθαι τὰ θυμοῦ καὶ ὀργῆς ἄξια, τὸ τηνικαῦτα σύγχυσις καὶ θόλωσις καὶ αὐχμὸς τὸ λογιστικὸν τῆς ἐμῆς ψυχῆς κατείληφεν. Ἀλλὰ καὶ ἡ ψυχή μου, φησὶ, καὶ ἡ γαστήρ μου, καὶ αὐτὴ ἐθολώθη καὶ ἐταράχθη κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ παροργισμοῦ μου. Ὥσπερ δὲ ὀφθαλμὸν ψυχῆς κατὰ μεταφορὰν τοῦ αἰσθητοῦ ὀφθαλμοῦ νενοήκαμεν, οὕτω καὶ τὴν γαστέρα αὐτῆς οὐκ ἂν ἁμάρτοις εἰπὼν τὴν δύναμιν τὴν μνημονικὴν, ἐν ᾗ ὥσπερ ἐν κοιλίᾳ καὶ γαστρὶ πάσας τὰς διὰ λόγων τροφὰς ἐναποτίθεσθαι εἴωθε. Διὸ λέλεκταί που· Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ πάντα τὰ ἐντός μου τὸ ὄνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ. Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ· Ὃς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος, ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Κἀνταῦθα τοίνυν τὴν μνημονικὴν δύναμιν, ἢ καὶ αὐτὸ τὸ ἡγεμονικὸν τῆς ψυχῆς, κοιλίαν ὠνόμασεν ὁ Σωτήρ.

Α δέεσθαί με πρὸς σέ. Τίνα δὲ διάνοιαν περιέχει ὁ τῆς δεήσεως λόγος, φέρε κατανοήσωμεν. Βοᾷν φησὶ πρὸς Κύριον, ἐπικαλεῖσθαί τε αὐτὸν ὡς ἴδιον αὐτοῦ Θεόν. Σὺ γὰρ, φησὶν, ὁ καταξιώσας ἐμὸς χρηματίσαι Θεός, καθ᾽ ἦν περιποιῆσαι πρὸς τοὺς ἁγίους ἐπαγγελίαν εἰπών· Καὶ ἔσομαι αὐτῶν· Θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονται μοι λαός. Παράδεξαι μου τὴν δέησιν. Καὶ μὴ πα ρασιωπήσῃς ἀπ' ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσης ἀπ' ἐμοῦ, καὶ ὁμοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Ταῦτα δ' ἔφασκεν ἐν ἀγωνίᾳ καθεστώς· μή πη ἄρα τοῖς μετὰ τὴν ἀνάλυσιν τοῦ θνητοῦ βίου καταβαίνουσιν εἰς τὸν τοῦ θανάτου λάκκου παρομοιω θείη. Εἰ γὰρ τὰ μάλιστα ἐν τῷ πρὸ τούτου ἔλεγε ψαλμῷ· Πιστεύω τοῦ ἰδεῖν τὰ ἀγαθὰ Κυρίου ἐν γῇ ζώντων· ἀλλ' ὅμως ὡς ἄνθρωπος, ἔτι σάρκα περι κείμενος, ηγωνία διὰ τὸ σαθρὸν καὶ εὐμετάβολον τοῦ βίου. Ἐπεὶ καὶ ὁ ᾿Απόστολος ἡγωνία, μήπως, ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένηται. Λάκκον δὲ εἰώθα σιν οἱ θεῖοι λόγοι ὀνομάζειν τὸ τῶν ψυχῶν οἰκητήριον τὸ ἐν τῷ καλουμένῳ ᾅδῃ· ὁ δὴ παρίστησιν αὐτὸς ὁ Δαυΐδ οὐκ εἰς μακρὰν ἐν τῷ κθ' ψαλμῷ λέγων· Κύριε ὁ Θεός μου, ἐκέκραξα πρὸς σὲ, καὶ ἰάσω με Κύ ριε, ἀνήγαγες ἐξ ᾅδου τὴν ψυχήν μου· ἔσωσας με ἀπὸ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον. Ὁρᾷς ὅπως τὸν ᾅδην καὶ τὸν λάκκον ἐν ταὐτῷ διὰ τούτων συνή ψεν ; Αλλ' ἐν μὲν τῷ μετὰ χεῖρας βοὰς πρὸς τὸν Θεὸν ἀφίησιν, παρακαλῶν μὴ ὁμοιωθῆναι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον· ἐν δὲ τῷ ἐννάτῳ καὶ εἰκοστῷ κατωρθῶσθαι αὑτῷ τὰ τῆς εὐχῆς διδάσκει λέγων· Κύριε, ἐκέκραξα πρὸς σέ, καὶ ἰάσω με· ἔσωσας με ἀπὸ τῶν κατα- βαινόντων εἰς λάκκον. Προσφυῶς δὲ λάκκος ὠνε μασται τὸ ἐν τῷ ᾅδῃ τῶν ψυχῶν οἰκητήριον. Ως γὰρ ὁ λάκκος δοχεῖόν ἐστι τῶν ἄνωθεν καὶ ἐξ ὕψους εἰς αὐτὸν καταφερομένων ὑδάτων· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ τοῦ θανάτου χῶρος, ὁ καλούμενος ᾅδης τὰς ἄνωθεν ἀπὸ τοῦ τῶν ἀνθρώπων βίου εἰς αὐτὸν καταφερομέ νας ψυχὰς ὑποδεχόμενος, προσφυώς λάκκος ὠνόμα σται. Παρακαλεῖ τοίνυν μὴ συνελκυσθῆναι εἰς τὸν δεδηλωμένον λάκκον. Τοῦτο δέ, φησὶν, ἔσται, εἰ ὅμοιος γενοίμην τοῖς λοιποῖς ἀνθρώποις τοῖς μὴ εἰσακουομέ- νοις ὑπὸ σοῦ· ὃ δὴ σημεῖον τυγχάνει τῆς σῆς ἀποστρο φῆς. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Μὴ παρασιωπήσῃς ἀπ' ἐμοῦ, ὁ Σύμμαχος, μὴ σιγήσῃς ἐξ ἐμοῦ, φησί· μήποτε, ήσυ χάσαντός σου ἀποθέν μου, ὁμοιωθῶ τοῖς καταβαίνου σιν εἰς λάκκον. Ότι οὐ συνῆκαν εἰς τὰ ἔργα Κυρίου, καὶ εἰς τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ, καθελεῖς αὐτοὺς, καὶ οὐ μὴ οἰκοδομήσεις αὐτούς. Ἔργα δὲ Κυρίου εἴποις ἂν τὴν τῶν γενητῶν πάντων ὑπόστασιν, καθ᾽ ἣν ἐξ οὐκ ὄντων εἰς τὸ εἶναι τὰ πάντα παρήγαγεν ὁ τῶν πάντων ποιητὴς Θεός· ἔργα δὲ χειρῶν αὐτοῦ τὴν τῶν γενομένων διοίκησιν, καθ᾿ ἣν προνοεῖ καὶ διέπει ώσπερεί χερσὶ ταῖς ἑαυτοῦ προνοητικαῖς δυνάμεσ διακυβερνῶν τὰ πάντα. Εὐλογητὸς ὁ Θεός, ὅτι εἰσήκουσε τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου. Κύριος βοηθός μου καὶ ὑπερ- ασπιστής μου· ἐπ' αὐτῷ ἤλπισεν ή καρδία μοι EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. sneæ dum oro ad te. Quam vero mentem deprecatio- nis series præferat, age accurate perpendamus. Clam mare se dicit ad Dominum, atque illum ut propriumn sibi Deum invocare. Tu enim, ait, dignatus es nun- cupari Deus meus, ut promissionem illam sanctis viris datam assereres : Et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus ***. Excipe deprecationem meam, et ne sileas a me, nequando taceas a me, et assi- milabor descendentibus in lacum. Hæc dicebat in certamine constitutus : ne iis qui post mortalis hujusce vitæ exitum in mortis lacum descendunt, similis fieret. Etiamsi enim in superiori psalmo dixerit Credo videre bona Domini in terra viven- tium ; attamen ut homo adhuc carne circumdalus, ob vitæ debilitatem ac volubilitatem decertabat. Si- : quidem et ipse Apostolus decertabat, ne aliis prædi- cans ipse reprobus inveniretur". Lacum autem so- lent divini libri nuncupare animarum domicilium in inferno, ut vocare consueverunt. Quod etiam ipse David declarat, dum non longe hinc in xxix psal- mo talia fatur : Domine Deus meus, clamavi ad te, et sanasti me : Domine, eduxisti ex inferno animam meam; salvasti me a descendentibus in lacum. Vi- den' quomodo eodem in loco infernum et lacum una copulavit? Sed in præsenti quidem psalmo clamo- rem ad Deum emittit, rogans non assimilari descen- dentibus in lacum; at in nono et vigesimo oratio- mem sibi bene cessisse testificatur, sic aiens : Do- mine, clamavi ad te, et sanasti me; salvasti me a descendentibus in lacum 55. Opportune autem lacus dicitur animarum in inferno domicilium. Quemad- modum enim lacus receptaculum est aquarum de- super ac e sublimi istuc decidentium, sic et mortis regio, cui non en infernus, eas quæ a supernis ex humana vita istuc decidunt animas excipiens, jure lacus appellatur. Rogat itaque ut ne in memoratum lacum una cum aliis detrahatur. Et hoc sane mihi continget, ait, si reliquis hominibus similis evadam qui abs te non exaudiuntur, quod est aversionis et odii tui signum. Loco autem hujus, ne sileas a me, Symmachus, ne taceas ex me, habet; ne forte te procul me quiescente, similis sin descendentibus in lacum. C VERS. 5. Quoniam non intellexerunt opera Domi- D ni, et in opera manuum ejus, destrues illos, et non ædificabis eos. Opera Domini dixeris conditarum omnium rerum substantiam, quam ex non exstan- tibus ad exsistentiam deduxit universorum opifex Deus opera autem manuum ejus, rerum factarum administrationem, qua prospicit ac dispensat, Pro- videntiæ suæ virtutibus ceu manibus omnia guber- nans. VERS. 6, 7. Benedictus Deus, quoniam exaudivit vɔcem deprecationis meæ. Dominus adjutor meus et protector meus : in ipso speravit cor meunt, et adju- st Psal. XXIV, 4. 8. Jer. vil, 23. :Psal. xxvi, 15. ** I Cor. ix, 27.

PG 23:269Θολωθεὶς τοίνυν τὸν ὀφθαλμὸν τῆς ψυχῆς, καὶ τὴν γαστέρα τὴν παραδεδομένην, ἰατρείᾳ καὶ θεραπείᾳ ἐμαυτὸν παρεῖχον, ὀδύνῃ καὶ στεναγμοῖς, καὶ πτωχείᾳ παραδιδοὺς τὸν ἐμαυτοῦ βίον, ὥσπερ διά τινων κύκλων ἰατρευόμενος. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἐν πτωχείᾳ ἡ ἰσχύς μου, καὶ τὰ ὀστᾶ μου ἐταράχθησαν· σαφέστερον ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσεν εἰπών· Διὰ τὴν κάκωσίν μου ἡ ἰσχύς μου καὶ τὰ ὀστᾶ μου ηὐρωτίασαν. Οὕτω γὰρ, φησὶν, ἐμαυτὸν ἐκάκουν, ὡς διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῆς κακώσεως ἐξατονῆσαί μου καὶ ἐξασθενῆσαι τὴν ἰσχὺν, καὶ αὐτὰ τὰ τῆς ψυχῆς μου ὀστέα, καὶ τὰς δυνάμεις ἐν αἷς πάλαι ἠνδριζόμην ηὐρωτίασαν· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν· Καὶ τὰ ὀστᾶ μου ηὐχμώθη. Ταῦτα δὲ ἀναγκαῖα πρὸς διδασκαλίαν καὶ ὑπογραμμὸν τῶν ἀφέσεως τυχεῖν βουλομένων τῶν οἰκείων πλημμελημάτων. Παρὰ πάντας τοὺς ἐχθρούς μου ἐγενήθην ὄνειδος, καὶ τοῖς γείτοσί μου σφόδρα, καὶ φόβος τοῖς γνωστοῖς μου. Οἱ θεωροῦντές με ἔξω ἔφυγον ἀπ’ ἐμοῦ· ἐπελήσθην ὡσεὶ νεκρὸς ἀπὸ καρδίας· ἐγενήθην ὡσεὶ σκεῦος ἀπολωλός.

καὶ ἐβοηθήθην. Καὶ ἀνέβαλεν ή σάρξ μου, καὶ ἐκ Θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ. ῾Ο ἀψευδής Θεός, πιστούμενος ἑαυτοῦ τὰς ὑποσχέσεις, δι' ὧν ἐπήγγελται λέγων· ἔτι λαλοῦντός σου ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι· ὡς ἐγγὺς ἑστὼς τῶν καθαρῶς αὐτὸν ἐπικα- λουμένων, καὶ ὡς οὐ πόρξω τυγχάνων τοῦ τὰ πρα χθέντα [προλεχθέντα] δεηθέντος, ἐπήκοον ἑαυτὸν παρέσχε ταῖς προλεχθείσαις ικετηρίαις. Εἶθ' ὥσπερ σημεῖον δίδωσι διὰ τοῦ προφητικοῦ πνεύματος τῇ τοῦ δεηθέντος ψυχῇ, περὶ τοῦ εἰσηκοῦσθαι αὐτήν. Η δὲ, συναισθομένη, μεταβάλλει μὲν τὰς ἱκετηρίους φωνὰς εἰς εὐχαριστίαν, εγνωκέναι δὲ ὁμολογεῖ τὴν γενομένην αὐτῇ εὐεργεσίαν· διό φησιν· Εὐλογητὸς Κύριος, ὅτι εἰσήκουσε τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου· Κύριος βοηθός μου καὶ ὑπασπιστής μου, ἐπ' αὐτῷ ἤλπισεν ἡ καρδία μου, καὶ ἐβοηθή- Β θην. Συνήσθετο γὰρ τῆς δεξιᾶς τοῦ Θεοῦ ἐκταθείσης μέχρις αὐτῆς καὶ ἀντιλαμβανομένης αὐτῆς πρὸς τὸ μὴ καθελκυσθῆναι εἰς τὸν δηλωθέντα λάκκον. Ἐξ ὑπερβαλλούσης δὲ χαρᾶς ὁ προφήτης οὐ τὴν ψυχὴν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν σάρκα αὐτοῦ φησὶ γεγηθέναι καὶ ἀνανεῶσθαι διὰ τὴν καὶ αὐτῷ σώματι ἐπηγγελμένην ἀγαθὴν ἐλπίδα κατὰ τὴν τῶν νεκρῶν ἀνάστασιν· διὸ ἐπιλέγει· Καὶ ἀνέβαλεν ἡ σάρξ μου· οἷς ἐπισυν άπτει· Καὶ ἐκ θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ· περ ὅμοιον εἶναί μοι δοκεῖ τῷ· Ἑκουσίως θύσω σοι. Ἀντὶ δὲ τοῦ, καὶ ἀνέθαλεν ἡ σάρξ μου, ὁ μὲν Σύμμαχος, άνθησαι, φησίν, ἡ καρδία μου· ὁ δὲ Ακύλας, ἐγαυριάσατο ἡ καρδία μου· ὁ δὲ Θεοδο των, καὶ ἀνέβαλεν ἡ καρδία μου· ἡ δὲ πέμπτη ἔκδοσις, ἐκρατύνθη ἡ καρδία μου. Καὶ πάλιν ἀντι τοῦ, ἐκ θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ, ὁ μὲν Σύμμαχος· Καὶ ἐν ᾠδαῖς μου ὑμνήσω αὐτὸν, ἱξέδωκεν· ὁ δὲ ᾿Ακύλας, καὶ ἀπὸ ᾄσματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ. Κύριος κραταίωμα τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, καὶ ὑπερ- ασπιστής τῶν σωτηρίων τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ ἐστι. Σαφῶς οὖν ἐν τούτοις τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν ὑπ' αὐτοῦ σωζομένων εμνημόνευσεν ἡ προφητεία, εὐκαίρως ἐξ ἑνὸς τοῦ Δαυΐδ τοὺς πάντας χαρακτηρίσασα. "Ωσπερ γὰρ, φησίν, ἐκεῖνον δεηθέντα ἔσωσεν, οὕτως, φησὶν, καὶ παντὸς τοῦ ἰδίου λαοῦ κραταίωμα ἔσται. Σῶσον τὸν λαόν σου, καὶ εὐλόγησον τὴν κλη ρονομίαν σου, καὶ ποίμανον αὐτοὺς καὶ ἔπαρον αὐτ τοὺς ἕως τοῦ αἰῶνος. Ποία δὲ τοῦ Χριστοῦ ἡ κληρονο- μία δείκνυται ἐν τῷ δευτέρῳ ψαλμῷ· Αἴτησαι γάρ, φησὶν, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου,καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοις καὶ τοὺς ἐν τῷ προτέρῳ λαῷ θεοφιλεῖς καὶ προφήτας καὶ δικαίους ἄνδρας τῆς τοῦ Χριστοῦ γε- γονέναι κληρονομίας εἰπὼν, καὶ τῶν σωτηρίων αὐτ τοῦ μετεσχηκέναι. Οὐδὲ γὰρ τὰ πλήθη καὶ τοὺς ἀνα- ξίως παραβαλόντας τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ προσήκει λαὸν ἀποφαίνειν αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἢ μόνως τοὺς ἀρεσκόν— τως αὐτῷ βιοῦντας, περὶ ὧν εἴποι ἄν· Καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός. Καὶ ποίμανον αὐτοὺς, καὶ ἔπαρον ἕως τοῦ αἰῶνος. Ποιμαίνει δὲ αὐτοὺς ἐνταῦθα, τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τιθεὶς ὑπὲρ αὐτῶν, ὥς φησιν ἐν Εὐαγγελίοις· Ὁ ποιμὴν ὁ - COMMENTARIA IN PSALMOS. conftebor ei. Deus mendacii expers, ut promissa sua confirmet his verbis expressa, Adhuc te loquente dicam: Ecce adsum 86, utpote qui prope sit omnibus qui se puro corde invocant, et non procul sit eo qui supra dicto ritu supplicat; præmissis deprecationi- bus se propitium exhibuit. Deinde vero per pro- pheticum spiritum supplicanti animæ ceu signumn dat, quo se exauditam fuisse noverit. Illa vero hac animadvertens, supplices voces in gratiarum actio- nem convertit, ac beneficium sibi collatum agno- scere se confitetur. Quamobrem ait, Benedictus Do- minus, quoniam exaudirit vocem deprecationis meæ. Dominus adjutor meus et protector meus: in ipso speravit cor meum, et adjutus sum. Sentiebat enim dexteram Dei porrectam sibi, patrocinio esse, ut ne in memoratum lacum detruderetur. Ex gaudii porro vehementia Propheta non animam tantum, sed etiam carnem suam gavisam et renovatam esse testifica- tur, ob spem illam bonam vel ipsi corpori in re- surrectione mortuorum factam ; quare subdit, et refloruit caro mica : quibus et adjunxit, et ex volun- tate mea confitebor ei. Quod mihi perquam simile videtur huic Voluntarie sacrificabo tibi". Loco autem dicti illius, et refloruit caro mea, Symma- chus, effloresce, inquit, cor meum, Aquila vero, glo- riatum est cor meum, Theodotio, et refloruit cor meum; quinta editio, roboratum est cor meum. Fur- sumque illius loco, ex voluntate mea confitebor ei, Symmachus, in canticis meis celebrabo ipsum, edi- A tus sum. Et refloruit caro mea, et ex voluntate mea G dit; Aquila vero, et a cantico meo conftetor ei. D "Isa. LVIII, 9. Psal. LIII, 8. Psal. 11, 8. : VERs. 8. Dominus fortitudo plebis suæ, et prote clor salvationum Christi sui est. Ilic aperte prophe- tia Christum et eos qui illius ope salutem obtinent memoravit, opportuneque per unum Davidem uni- versos exprimit. Sicut enim, inquit, deprecantem ipsum servavit, ita totius sibi proprii populi forti- tudo erit. VERS. 9. Salvum fac populum tuum, et benedic hæreditati tuæ, el pasce eos el extolle illos usque in æternum. Quænam sit Christi hæreditas in secundo psalmo declaratur; nam, Postula a me, inquit, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ 38. Neque a vero aberraveris, si religiosos illos in priori populo Viros, prophetas, et justos, ad Christi læreditatem pertinuisse dixe- ris, atque salvationum ejus participes fuisse. Neque multitudinem populi, ac eos qui indigne Ecclesiæ Dei accesserunt, populum ejus pronuntiare par fuit; sed solum eos qui ipsi probatam et placitam vilam duxerunt, de quibus ipse dixerit : Ero illo- rum Deus, et ipsi erunt mihi populus " .— Et pasce eos et extolle illos usque in æternum. Hic autem pascit illos, qui animam suam pro iis posuit, ut in Evan- geliis ait Bonus pastor animam suam ponit pro * Jerem. vii. 23.

Ταῦτα ἀναφέρομεν ἐπὶ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, ἁρμόζοι ἂν ὑπ’ αὐτοῦ λέγεσθαι, ὅτε οἱ ἐχθροὶ ἀνηρτημένον ὁρῶντες αὐτὸν ἐπετώθαζον ὀνειδίζοντες, κατὰ τὰ γεγραμμένα ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις· οἵ τε γνωστοὶ, καὶ οἱ μαθηταὶ, καὶ φίλοι, φόβῳ ὑποπεσόντες, ἀνεχώρουν καταλείποντες αὐτόν· ὅτε καὶ ὁ πρωτοστάτης τοῦ χοροῦ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν ἤρνηται αὐτὸν τρίτον. Τότε δὲ καὶ ἀπελήσθη ὡσεὶ νεκρὸς ἀπὸ καρδίας· ἀλλὰ καὶ ἐνομίσθη γεγονέναι ὡς σκεῦος ἀπολωλός. Πλὴν ἀλλὰ καὶ ταῦτα ἐπὶ τὸν ἐν τῷ ψαλμῷ ἐξομολογούμενον ἀναφερόμενα ὑπερβάλλουσαν αὐτοῦ παρίστησι κάκωσιν. Οὕτω γὰρ ἑαυτὸν ἐξέτηκεν, ὡς ἐκλείπειν μὲν αὐτοῦ ἐν ὀδύνῃ τὴν ζωὴν, καὶ ἔτη ἐν στεναγμοῖς, ἀσθενῆσαι δὲ ἐν πτωχείᾳ τὴν ἰσχὺν, καὶ τὰ ὀστέα τῆς ψυχῆς αὐτοῦ ταραχθῆναι· ἐφ’ οἷς καὶ ἐγελᾶτο ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν, ὡς εἰκῆ καὶ μάτην ἑαυτὸν κατακόπτων. Οὐ μόνον δὲ παρὰ τοῖς ἐχθροῖς ἐγίνετο ὄνειδος, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῖς γείτοσιν αὐτοῦ τοῖς μάλιστα αὐτὸν εἰδόσι, διὰ τὸ ἔγγιστα οἰκεῖν. Οὗτοι γὰρ, ὁρῶντες αὐτὸν κατατρύχοντα ἐν τῇ πρὸς τὸν Θεὸν ἐξομολογήσει, κατεγέλων αὐτοῦ καὶ ὠνείδιζον.

καὶ ἐβοηθήθην. Καὶ ἀνέβαλεν ή σάρξ μου, καὶ ἐκ Θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ. ῾Ο ἀψευδής Θεός, πιστούμενος ἑαυτοῦ τὰς ὑποσχέσεις, δι' ὧν ἐπήγγελται λέγων· ἔτι λαλοῦντός σου ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι· ὡς ἐγγὺς ἑστὼς τῶν καθαρῶς αὐτὸν ἐπικα- λουμένων, καὶ ὡς οὐ πόρξω τυγχάνων τοῦ τὰ πρα χθέντα [προλεχθέντα] δεηθέντος, ἐπήκοον ἑαυτὸν παρέσχε ταῖς προλεχθείσαις ικετηρίαις. Εἶθ' ὥσπερ σημεῖον δίδωσι διὰ τοῦ προφητικοῦ πνεύματος τῇ τοῦ δεηθέντος ψυχῇ, περὶ τοῦ εἰσηκοῦσθαι αὐτήν. Η δὲ, συναισθομένη, μεταβάλλει μὲν τὰς ἱκετηρίους φωνὰς εἰς εὐχαριστίαν, εγνωκέναι δὲ ὁμολογεῖ τὴν γενομένην αὐτῇ εὐεργεσίαν· διό φησιν· Εὐλογητὸς Κύριος, ὅτι εἰσήκουσε τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου· Κύριος βοηθός μου καὶ ὑπασπιστής μου, ἐπ' αὐτῷ ἤλπισεν ἡ καρδία μου, καὶ ἐβοηθή- Β θην. Συνήσθετο γὰρ τῆς δεξιᾶς τοῦ Θεοῦ ἐκταθείσης μέχρις αὐτῆς καὶ ἀντιλαμβανομένης αὐτῆς πρὸς τὸ μὴ καθελκυσθῆναι εἰς τὸν δηλωθέντα λάκκον. Ἐξ ὑπερβαλλούσης δὲ χαρᾶς ὁ προφήτης οὐ τὴν ψυχὴν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν σάρκα αὐτοῦ φησὶ γεγηθέναι καὶ ἀνανεῶσθαι διὰ τὴν καὶ αὐτῷ σώματι ἐπηγγελμένην ἀγαθὴν ἐλπίδα κατὰ τὴν τῶν νεκρῶν ἀνάστασιν· διὸ ἐπιλέγει· Καὶ ἀνέβαλεν ἡ σάρξ μου· οἷς ἐπισυν άπτει· Καὶ ἐκ θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ· περ ὅμοιον εἶναί μοι δοκεῖ τῷ· Ἑκουσίως θύσω σοι. Ἀντὶ δὲ τοῦ, καὶ ἀνέθαλεν ἡ σάρξ μου, ὁ μὲν Σύμμαχος, άνθησαι, φησίν, ἡ καρδία μου· ὁ δὲ Ακύλας, ἐγαυριάσατο ἡ καρδία μου· ὁ δὲ Θεοδο των, καὶ ἀνέβαλεν ἡ καρδία μου· ἡ δὲ πέμπτη ἔκδοσις, ἐκρατύνθη ἡ καρδία μου. Καὶ πάλιν ἀντι τοῦ, ἐκ θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ, ὁ μὲν Σύμμαχος· Καὶ ἐν ᾠδαῖς μου ὑμνήσω αὐτὸν, ἱξέδωκεν· ὁ δὲ ᾿Ακύλας, καὶ ἀπὸ ᾄσματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ. Κύριος κραταίωμα τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, καὶ ὑπερ- ασπιστής τῶν σωτηρίων τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ ἐστι. Σαφῶς οὖν ἐν τούτοις τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν ὑπ' αὐτοῦ σωζομένων εμνημόνευσεν ἡ προφητεία, εὐκαίρως ἐξ ἑνὸς τοῦ Δαυΐδ τοὺς πάντας χαρακτηρίσασα. "Ωσπερ γὰρ, φησίν, ἐκεῖνον δεηθέντα ἔσωσεν, οὕτως, φησὶν, καὶ παντὸς τοῦ ἰδίου λαοῦ κραταίωμα ἔσται. Σῶσον τὸν λαόν σου, καὶ εὐλόγησον τὴν κλη ρονομίαν σου, καὶ ποίμανον αὐτοὺς καὶ ἔπαρον αὐτ τοὺς ἕως τοῦ αἰῶνος. Ποία δὲ τοῦ Χριστοῦ ἡ κληρονο- μία δείκνυται ἐν τῷ δευτέρῳ ψαλμῷ· Αἴτησαι γάρ, φησὶν, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου,καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοις καὶ τοὺς ἐν τῷ προτέρῳ λαῷ θεοφιλεῖς καὶ προφήτας καὶ δικαίους ἄνδρας τῆς τοῦ Χριστοῦ γε- γονέναι κληρονομίας εἰπὼν, καὶ τῶν σωτηρίων αὐτ τοῦ μετεσχηκέναι. Οὐδὲ γὰρ τὰ πλήθη καὶ τοὺς ἀνα- ξίως παραβαλόντας τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ προσήκει λαὸν ἀποφαίνειν αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἢ μόνως τοὺς ἀρεσκόν— τως αὐτῷ βιοῦντας, περὶ ὧν εἴποι ἄν· Καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός. Καὶ ποίμανον αὐτοὺς, καὶ ἔπαρον ἕως τοῦ αἰῶνος. Ποιμαίνει δὲ αὐτοὺς ἐνταῦθα, τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τιθεὶς ὑπὲρ αὐτῶν, ὥς φησιν ἐν Εὐαγγελίοις· Ὁ ποιμὴν ὁ - COMMENTARIA IN PSALMOS. conftebor ei. Deus mendacii expers, ut promissa sua confirmet his verbis expressa, Adhuc te loquente dicam: Ecce adsum 86, utpote qui prope sit omnibus qui se puro corde invocant, et non procul sit eo qui supra dicto ritu supplicat; præmissis deprecationi- bus se propitium exhibuit. Deinde vero per pro- pheticum spiritum supplicanti animæ ceu signumn dat, quo se exauditam fuisse noverit. Illa vero hac animadvertens, supplices voces in gratiarum actio- nem convertit, ac beneficium sibi collatum agno- scere se confitetur. Quamobrem ait, Benedictus Do- minus, quoniam exaudirit vocem deprecationis meæ. Dominus adjutor meus et protector meus: in ipso speravit cor meum, et adjutus sum. Sentiebat enim dexteram Dei porrectam sibi, patrocinio esse, ut ne in memoratum lacum detruderetur. Ex gaudii porro vehementia Propheta non animam tantum, sed etiam carnem suam gavisam et renovatam esse testifica- tur, ob spem illam bonam vel ipsi corpori in re- surrectione mortuorum factam ; quare subdit, et refloruit caro mica : quibus et adjunxit, et ex volun- tate mea confitebor ei. Quod mihi perquam simile videtur huic Voluntarie sacrificabo tibi". Loco autem dicti illius, et refloruit caro mea, Symma- chus, effloresce, inquit, cor meum, Aquila vero, glo- riatum est cor meum, Theodotio, et refloruit cor meum; quinta editio, roboratum est cor meum. Fur- sumque illius loco, ex voluntate mea confitebor ei, Symmachus, in canticis meis celebrabo ipsum, edi- A tus sum. Et refloruit caro mea, et ex voluntate mea G dit; Aquila vero, et a cantico meo conftetor ei. D "Isa. LVIII, 9. Psal. LIII, 8. Psal. 11, 8. : VERs. 8. Dominus fortitudo plebis suæ, et prote clor salvationum Christi sui est. Ilic aperte prophe- tia Christum et eos qui illius ope salutem obtinent memoravit, opportuneque per unum Davidem uni- versos exprimit. Sicut enim, inquit, deprecantem ipsum servavit, ita totius sibi proprii populi forti- tudo erit. VERS. 9. Salvum fac populum tuum, et benedic hæreditati tuæ, el pasce eos el extolle illos usque in æternum. Quænam sit Christi hæreditas in secundo psalmo declaratur; nam, Postula a me, inquit, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ 38. Neque a vero aberraveris, si religiosos illos in priori populo Viros, prophetas, et justos, ad Christi læreditatem pertinuisse dixe- ris, atque salvationum ejus participes fuisse. Neque multitudinem populi, ac eos qui indigne Ecclesiæ Dei accesserunt, populum ejus pronuntiare par fuit; sed solum eos qui ipsi probatam et placitam vilam duxerunt, de quibus ipse dixerit : Ero illo- rum Deus, et ipsi erunt mihi populus " .— Et pasce eos et extolle illos usque in æternum. Hic autem pascit illos, qui animam suam pro iis posuit, ut in Evan- geliis ait Bonus pastor animam suam ponit pro * Jerem. vii. 23.

Οἱ δὲ προσήκοντες αὐτῷ συγγενεῖς καὶ φίλοι καὶ ἐφοβοῦντο, ὡς μεμηνότα καὶ τὰς φρένας ἐξεστηκότα· ὥστε ἀναχωρεῖν καὶ φεύγειν ἐξ αὐτοῦ, ἀπογινώσκοντας αὐτοῦ τὴν σωτηρίαν, λήθην τε αὐτοῦ ποιεῖσθαι ὡσεὶ καὶ νεκροῦ ἤδη γενομένου, καὶ ὡς περὶ σκεύους ἀπολωλότος διακεῖσθαι. Ταῦτα πάντα πεπονθέναι ἔφασκεν, ἑαυτὸν κακῶν ἐξομολογήσει καὶ μετανοίᾳ. Ἀλλ’ οἵδε μὲν, φησὶ, τοιοῦτοι γεγόνασι περὶ ἐμέ. Ἐγὼ δὲ οὐκ ἄνευ λόγου οὕτως ἐμαυτὸν ἦγον, ἀλλ’ ἐπειδήπερ ἤκουον ψόγον πολλῶν παροικούντων κυκλόθεν, οἱ τότε συναιρόμενοι ἐπὶ τὸ αὐτὸ λαβεῖν τὴν ψυχήν μου ἐνεθυμοῦντο· οἱ γὰρ ἀφανεῖς καὶ ἀόρατοι ἐχθροὶ, περιπεσόντος μου τῇ ἁμαρτίᾳ, συνετάσσοντο πρὸς ἀλλήλους, ὅπως διαρπάσωσι τὴν ἐμὴν ψυχήν. Διόπερ ἐγὼ, τῆς τούτων ἐπιβουλῆς συναισθόμενος, τῇ τοσαύτῃ ἐμαυτὸν ἐπεδίδουν τιμωρίᾳ, εἴ πως ἄρα ὁ Θεὸς διὰ τὴν τοσαύτην μου ταπείνωσιν ἐλεήσειέ με καὶ ῥύσαιτο τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς. Ἐγὼ δὲ ἐπὶ σοὶ ἤλπισα, Κύριε· εἶπα· Σὺ εἶ ὁ Θεός μου, ἐν ταῖς χερσί σου οἱ κλῆροί μου. Ταῦτα τῶν ἐχθρῶν μου, φησὶ, βουλευομένων κατ’ ἐμοῦ, ἐπὶ σὲ ἤλπισα, Κύριε· ἔλεγόν τέ σε μόνον βοηθόν μοι ἀπαρκεῖν·

καὶ ἐβοηθήθην. Καὶ ἀνέβαλεν ή σάρξ μου, καὶ ἐκ Θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ. ῾Ο ἀψευδής Θεός, πιστούμενος ἑαυτοῦ τὰς ὑποσχέσεις, δι' ὧν ἐπήγγελται λέγων· ἔτι λαλοῦντός σου ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι· ὡς ἐγγὺς ἑστὼς τῶν καθαρῶς αὐτὸν ἐπικα- λουμένων, καὶ ὡς οὐ πόρξω τυγχάνων τοῦ τὰ πρα χθέντα [προλεχθέντα] δεηθέντος, ἐπήκοον ἑαυτὸν παρέσχε ταῖς προλεχθείσαις ικετηρίαις. Εἶθ' ὥσπερ σημεῖον δίδωσι διὰ τοῦ προφητικοῦ πνεύματος τῇ τοῦ δεηθέντος ψυχῇ, περὶ τοῦ εἰσηκοῦσθαι αὐτήν. Η δὲ, συναισθομένη, μεταβάλλει μὲν τὰς ἱκετηρίους φωνὰς εἰς εὐχαριστίαν, εγνωκέναι δὲ ὁμολογεῖ τὴν γενομένην αὐτῇ εὐεργεσίαν· διό φησιν· Εὐλογητὸς Κύριος, ὅτι εἰσήκουσε τῆς φωνῆς τῆς δεήσεώς μου· Κύριος βοηθός μου καὶ ὑπασπιστής μου, ἐπ' αὐτῷ ἤλπισεν ἡ καρδία μου, καὶ ἐβοηθή- Β θην. Συνήσθετο γὰρ τῆς δεξιᾶς τοῦ Θεοῦ ἐκταθείσης μέχρις αὐτῆς καὶ ἀντιλαμβανομένης αὐτῆς πρὸς τὸ μὴ καθελκυσθῆναι εἰς τὸν δηλωθέντα λάκκον. Ἐξ ὑπερβαλλούσης δὲ χαρᾶς ὁ προφήτης οὐ τὴν ψυχὴν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν σάρκα αὐτοῦ φησὶ γεγηθέναι καὶ ἀνανεῶσθαι διὰ τὴν καὶ αὐτῷ σώματι ἐπηγγελμένην ἀγαθὴν ἐλπίδα κατὰ τὴν τῶν νεκρῶν ἀνάστασιν· διὸ ἐπιλέγει· Καὶ ἀνέβαλεν ἡ σάρξ μου· οἷς ἐπισυν άπτει· Καὶ ἐκ θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ· περ ὅμοιον εἶναί μοι δοκεῖ τῷ· Ἑκουσίως θύσω σοι. Ἀντὶ δὲ τοῦ, καὶ ἀνέθαλεν ἡ σάρξ μου, ὁ μὲν Σύμμαχος, άνθησαι, φησίν, ἡ καρδία μου· ὁ δὲ Ακύλας, ἐγαυριάσατο ἡ καρδία μου· ὁ δὲ Θεοδο των, καὶ ἀνέβαλεν ἡ καρδία μου· ἡ δὲ πέμπτη ἔκδοσις, ἐκρατύνθη ἡ καρδία μου. Καὶ πάλιν ἀντι τοῦ, ἐκ θελήματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ, ὁ μὲν Σύμμαχος· Καὶ ἐν ᾠδαῖς μου ὑμνήσω αὐτὸν, ἱξέδωκεν· ὁ δὲ ᾿Ακύλας, καὶ ἀπὸ ᾄσματός μου ἐξομολογήσομαι αὐτῷ. Κύριος κραταίωμα τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, καὶ ὑπερ- ασπιστής τῶν σωτηρίων τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ ἐστι. Σαφῶς οὖν ἐν τούτοις τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν ὑπ' αὐτοῦ σωζομένων εμνημόνευσεν ἡ προφητεία, εὐκαίρως ἐξ ἑνὸς τοῦ Δαυΐδ τοὺς πάντας χαρακτηρίσασα. "Ωσπερ γὰρ, φησίν, ἐκεῖνον δεηθέντα ἔσωσεν, οὕτως, φησὶν, καὶ παντὸς τοῦ ἰδίου λαοῦ κραταίωμα ἔσται. Σῶσον τὸν λαόν σου, καὶ εὐλόγησον τὴν κλη ρονομίαν σου, καὶ ποίμανον αὐτοὺς καὶ ἔπαρον αὐτ τοὺς ἕως τοῦ αἰῶνος. Ποία δὲ τοῦ Χριστοῦ ἡ κληρονο- μία δείκνυται ἐν τῷ δευτέρῳ ψαλμῷ· Αἴτησαι γάρ, φησὶν, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου,καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοις καὶ τοὺς ἐν τῷ προτέρῳ λαῷ θεοφιλεῖς καὶ προφήτας καὶ δικαίους ἄνδρας τῆς τοῦ Χριστοῦ γε- γονέναι κληρονομίας εἰπὼν, καὶ τῶν σωτηρίων αὐτ τοῦ μετεσχηκέναι. Οὐδὲ γὰρ τὰ πλήθη καὶ τοὺς ἀνα- ξίως παραβαλόντας τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ προσήκει λαὸν ἀποφαίνειν αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἢ μόνως τοὺς ἀρεσκόν— τως αὐτῷ βιοῦντας, περὶ ὧν εἴποι ἄν· Καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός. Καὶ ποίμανον αὐτοὺς, καὶ ἔπαρον ἕως τοῦ αἰῶνος. Ποιμαίνει δὲ αὐτοὺς ἐνταῦθα, τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τιθεὶς ὑπὲρ αὐτῶν, ὥς φησιν ἐν Εὐαγγελίοις· Ὁ ποιμὴν ὁ - COMMENTARIA IN PSALMOS. conftebor ei. Deus mendacii expers, ut promissa sua confirmet his verbis expressa, Adhuc te loquente dicam: Ecce adsum 86, utpote qui prope sit omnibus qui se puro corde invocant, et non procul sit eo qui supra dicto ritu supplicat; præmissis deprecationi- bus se propitium exhibuit. Deinde vero per pro- pheticum spiritum supplicanti animæ ceu signumn dat, quo se exauditam fuisse noverit. Illa vero hac animadvertens, supplices voces in gratiarum actio- nem convertit, ac beneficium sibi collatum agno- scere se confitetur. Quamobrem ait, Benedictus Do- minus, quoniam exaudirit vocem deprecationis meæ. Dominus adjutor meus et protector meus: in ipso speravit cor meum, et adjutus sum. Sentiebat enim dexteram Dei porrectam sibi, patrocinio esse, ut ne in memoratum lacum detruderetur. Ex gaudii porro vehementia Propheta non animam tantum, sed etiam carnem suam gavisam et renovatam esse testifica- tur, ob spem illam bonam vel ipsi corpori in re- surrectione mortuorum factam ; quare subdit, et refloruit caro mica : quibus et adjunxit, et ex volun- tate mea confitebor ei. Quod mihi perquam simile videtur huic Voluntarie sacrificabo tibi". Loco autem dicti illius, et refloruit caro mea, Symma- chus, effloresce, inquit, cor meum, Aquila vero, glo- riatum est cor meum, Theodotio, et refloruit cor meum; quinta editio, roboratum est cor meum. Fur- sumque illius loco, ex voluntate mea confitebor ei, Symmachus, in canticis meis celebrabo ipsum, edi- A tus sum. Et refloruit caro mea, et ex voluntate mea G dit; Aquila vero, et a cantico meo conftetor ei. D "Isa. LVIII, 9. Psal. LIII, 8. Psal. 11, 8. : VERs. 8. Dominus fortitudo plebis suæ, et prote clor salvationum Christi sui est. Ilic aperte prophe- tia Christum et eos qui illius ope salutem obtinent memoravit, opportuneque per unum Davidem uni- versos exprimit. Sicut enim, inquit, deprecantem ipsum servavit, ita totius sibi proprii populi forti- tudo erit. VERS. 9. Salvum fac populum tuum, et benedic hæreditati tuæ, el pasce eos el extolle illos usque in æternum. Quænam sit Christi hæreditas in secundo psalmo declaratur; nam, Postula a me, inquit, et dabo tibi gentes hæreditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ 38. Neque a vero aberraveris, si religiosos illos in priori populo Viros, prophetas, et justos, ad Christi læreditatem pertinuisse dixe- ris, atque salvationum ejus participes fuisse. Neque multitudinem populi, ac eos qui indigne Ecclesiæ Dei accesserunt, populum ejus pronuntiare par fuit; sed solum eos qui ipsi probatam et placitam vilam duxerunt, de quibus ipse dixerit : Ero illo- rum Deus, et ipsi erunt mihi populus " .— Et pasce eos et extolle illos usque in æternum. Hic autem pascit illos, qui animam suam pro iis posuit, ut in Evan- geliis ait Bonus pastor animam suam ponit pro * Jerem. vii. 23.

PG 23:271Θεὸς γάρ μου εἶ σὺ, ἐν ταῖς χερσί σου οἱ κλῆροί μου· ἀνθ’ οὗ, οἱ καιροί μου, ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις καὶ οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ ἐκδεδώκασιν. Εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα νῦν οἱ ἐχθροὶ κατισχύουσιν, ὥσπερ καιρὸν ἔχοντες κατ’ ἐμοῦ, ἀλλ’ οἱ ἐμοὶ καιροὶ πεφυλαγμένοι εἰσὶν ἐν ταῖς σαῖς χερσίν· ἐν οἷς καιροῖς καὶ τοὺς ἐμαυτοῦ κλήρους οἶδα παρὰ σοὶ φυλάττεσθαι. Διὸ εἰκότως ἱκετεύω καὶ δέομαι ἐπὶ τοῦ παρόντος ῥυσθῆναι ἐκ τῶν ἐχθρῶν μου καὶ ἐκ τῶν καταδιωκόντων με. Ἐπίφανον τὸ πρόσωπόν σου ἐπὶ τὸν δοῦλόν σου σῶσόν με ἐν ἐλέει σου· Κύριε, μὴ καταισχυνθείην, ὅτι ἐπεκαλεσάμην σε. Ὥσπερ ἡλίου ἀνατείλαντος λύεται τὸ σκότος· ὑπὸ γῆν δὲ γενομένου, νὺξ διαλαμβάνει τὸ πᾶν· προί̈ασί τε ἐκ τῶν οἰκείων καταδύσεων θῆρες ἄγριοι καὶ ἄνδρες κακουργίας ἐργάται· οὕτως, ἀποστρεφομένου μὲν τοῦ Θεοῦ, οἱ τῆς ψυχῆς ἐχθροὶ ἐπανίστανται καὶ κατατρέχουσιν αὐτῆς· ἐπιλάμψαντος δὲ αὐτοῦ τὸ φῶς τῆς αὐτοῦ θεότητος, ὅπερ πρόσωπον Θεοῦ ὀνομάζειν εἴωθεν ἡ Γραφὴ, ἀποτρέπονται μὲν καὶ ἀποφεύγουσι πάντες οἱ τὰ φίλα τοῦ σκότους ἔργα διαπραττόμενοι, διαλύεται δὲ πᾶν τὸ ἐναντίον τῷ Θεῷ.

Διὸ παρακαλεῖ ὁ τὰ πρῶτα ἐξομολογησάμενος φάσκων· Ἐπίφανον τὸ πρόςωπόν σου εἰς τὸν δοῦλόν σου· καὶ πάλιν· Οὐ διὰ τὰς ἐμὰς πράξεις, φησὶ, διὰ δὲ τὸ σὸν ἔλεος σωθῆναι ἀξιῶ· καὶ αὖθις· Ἐπεὶ δέ σε ἐπεκαλεσάμην, φησὶ, μὴ καταισχυνθείην, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἤλπισα. Τοῖς μὲν γὰρ ἀσεβέσι, τοῖς σὲ τὸν Θεὸν οὐκ ἐπισταμένοις, αἰσχύνη πρέπει· διό φησιν· Αἰσχυνθείησαν ἀσεβεῖς καὶ καταχθείησαν εἰς ᾅδου· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν καὶ τὸν Σύμμαχον· Σιωπάτωσαν εἰς ᾅδην. Νῦν μὲν γὰρ λαλοῦσι πολλὰ τολμῶντες· ἐπειδὰν δὲ καταχθῶσιν εἰς τὸ κατάλληλον αὐτοῖς χωρίον, τὸ τηνικαῦτα παύσονται τῆς μεγαλαυχίας· τότε δὲ καὶ ἄλαλα γενήσεται τὰ ἐπὶ τοῦ παρόντος πολλὰ κατὰ τοῦ δικαίου φθεγγόμενα χείλη μεθ’ ὑπερηφανίας· τότε δὲ καὶ ἐκδικηθήσεται πᾶσα ἡ κατὰ τῶν δικαίων ἐξουδένωσις. Ὡς πολὺ τὸ πλῆθος τῆς χρηστότητός σου, Κύριε, ἧς ἔκρυψας τοῖς φοβουμένοις σε Ἐξειργάσω τοῖς ἐλπίζουσιν ἐπὶ σὲ ἐναντίον τῶν υἱῶν τῶν ἀνθρώπων. Κατακρύψεις αὐτοὺς ἐν ἀποκρύφῳ τοῦ προσώπου σου ἀπὸ ταραχῆς ἀνθρώπων. Σκεπάσεις αὐτοὺς ἐν σκηνῇ. ἀπὸ ἀντιλογίας γλωσσῶν.

PG 23:273Ταῦτα, φησὶν, ἱκέτευσα, ἐπιφάναι τὸ πρόςωπόν σου ἐπὶ τὸν δοῦλόν σου, καὶ σωθῆναι τῷ ἐλέει σου μὴ καταισχῦναι, ὅτι ἐπεκαλεσάμην σε, πεπεισμένος, ὡς ἡ σὴ χρηστότης πολλή τις καὶ ἄφατος τυγχάνει, πλούτου δὲ γέμει πολλοῦ. Διὸ καὶ παρὰ τῷ Ἀποστόλῳ εἴρηται· Ἢ τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακροθυμίας καταφρονεῖς; Ἀλλὰ νῦν μὲν οὐ τοῖς πᾶσι φανερὰν ποιεῖς τὴν χρηστότητά σου· κρύπτεις δὲ αὐτὴν καὶ ταμιεύῃ φυλάττων τοῖς φοβουμένοις σε. Ἐπεὶ καὶ ἐξειργάσω αὐτὴν εἰς αὐτὸ τοῦτο· λέγω δὲ εἰς τὸ τοῖς ἐλπίζουσιν ἐπὶ σὲ παρασχεῖν αὐτὴν, καὶ παρέξεις γε αὐτὴν κατὰ καιρὸν πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν τῶν υἱῶν τῶν ἀνθρώπων, ὥστε πάντας ἰδεῖν τὴν σὴν χρηστότητα, καιρῷ τῆς τῶν ἀγαθῶν ἀμοιβῆς διδομένην τοῖς ἀξίοις·

Α καλὸς τὴν ψυχὴν αὑτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προ- Β καὶ τὰ ἑξῆς ἐπιλεγόμενα· ἃ δὴ ἀπὸ τῆς παραθέσεως ἐθνῶν ἐπιστροφῆς εἴποιμι ἂν προφητεύεσθαι. βάτων· καὶ πάλιν· Τὰ ἐμὰ πρόβατα τῆς φωνῆς μου ἀκούει· καὶ πάλιν· Εσομαι μεθ' ὑμῶν ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος· καιρῷ δὲ ἐπιτηδείῳ ἐπάρας αὐτοὺς εἰς ὕψος, τῆς οὐρανίου βασιλείας καταξιώσει. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΗ'. Ἐξοδίου σκηνῆς (1). Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ, υἱοὶ Θεοῦ, ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ υἱοὺς κριῶν. Ενέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν καὶ τιμήν· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν όνο ματι αὐτοῦ. Προσκυνήσατε τῷ Κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ. Τούτοις ἰσοδυναμεῖν ἡγοῦμαι κατὰ τὴν διάνοιαν τὰ ἐν πέμπτῳ καὶ ἐνενηκοστῷ ψαλμῷ περὶ τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως τοῦτον λελεγμένα τὸν τρόπον "Ασατε τῷ Κυρίῳ ᾆσμα καινόν· ᾄσατε τῷ Κυρίῳ, πᾶσα ἡ γῆ. "Ασατε τῷ Κυρίῳ, εὐλογήσατε όνομα αὐτοῦ, εὐαγγελίσασθε ἡμέραν ἐξ ἡμέρας τὸ σω- τήριον αὐτοῦ. Ἀναγγείλατε ἐν τοῖς ἔθνεσι τὴν δόξαν αὐτοῦ, ἐν πᾶσι τοῖς λαοῖς τὰ θαυμάσια αυτ τοῦ. "Οτι μέγας Κύριος καὶ αἰνετὸς σφόδρα, 0- βερός ἐστιν ἐπὶ πάντας τοὺς θεούς· οἷς ἑξῆς ἐπισ λέγεται· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν ὀνόματι αυ τοῦ. Αρατε θυσίας καὶ εἰσπορεύεσθε εἰς τὰς αὐ λὰς αὐτοῦ. Προσκυνήσατε τῷ Κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ. Ἐν οἷς ὁ λόγος, τὴν εὐαγγελικὴν χάριν τὴν εἰς πάντα χυθεῖσαν τὰ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης ἔθνη προευαγγελισάμενος, καὶ τοῦ καινοῦ ἄσματος, δηλαδὴ τῆς καινῆς Διαθήκης μνημονεύσας, ἑξῆς προστάττει κομίζειν τῷ Κυρίῳ δόξαν καὶ τιμὴν, καὶ τὰ ἑξῆς. Ταῦτά τε κομίζειν παρακελεύεται οὐκ Ίου- δαίοις, ἀλλὰ ταῖς πατριαῖς τῶν ἐθνῶν, ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς, καὶ κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν ἀκρί- βειαν, ταῖς συγγενείαις τῶν λαῶν. Ταῦτα μὲν οὖν τα φῶς ἐν τῷ πέμπτῳ καὶ ἐνενηκοστῷ ψαλμῷ περὶ τῶν ἐθνῶν ἐθεσπίζετο· ἐν δὲ τῷ μετὰ χεῖρας ὁ λόγος τὰ αὐτὰ τῷ Κυρίῳ προσφέρειν τοῖς υἱοῖς τῶν κριῶν κελεύει· οὓς νομίζω μηδὲν διαφέρειν τῶν πατριῶν τῶν ἐθνῶν, ἢ τῶν συγγενειῶν τῶν λαῶν. Οὐ γὰρ αὐτοὶ οἱ κριοὶ προσ- τάττονται προσφέρειν τὰ κεκελευσμένα, ἀλλ' οἱ υἱοὶ τῶν κριῶν. Καὶ ταῦτά (2) φημι κατὰ τὴν Εβραίων ἀνάμνησιν, καθ᾽ ἣν οὐκ ἐκφέρεται τό· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ, υἱοὶ Θεοῦ. Διὸ καὶ ὠβέλισται παρὰ τοῖς Εβδομήκοντα, ὡς μὴ κείμενον μήτε ἐν τῷ Εβραϊκ μήτε παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς. Εἰ δὲ χρὴ καὶ εἰς τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα θεωρῆσαι ἔκδοσιν, φημί τὸν λόγον προστάττειν τοῖς υἱοῖς τοῦ φέρειν τῷ Κυ ρίῳ οὐ κριούς, ἀλλὰ υἱοὺς κριῶν· καὶ δόξαν καὶ τιμὴν τοῦ πέμπτου καὶ ἐνενηκοστοῦ ψαλμοῦ περὶ τῆς τῶν Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοιμεν τοὺς ἐνταῦθα υἱοὺς Θεού λεγομένους τοὺς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν μαθητὰς καὶ ἀποστόλους καὶ εὐαγγελιστὰς εἶναι ἀποφηνάμενοι, ἐξόδου σκηνῆς, EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - ovibus ; ac rursum : Oves mea vocem meam au- diunt ; iterumque : Ero vobiscum usque ad con- summationem sæculi ". In tempore autem op- portuno ipsas in sublime elatas, cœlesti regno donabit, PSALMUS DAVID XXVIII. In exitu tabernaculi. VERS. 1, 2. Afferte Domino, filii Dei, afferte Do- mino filios arietum. Afferte Domino gloriam et ho- norem, afferte Domino gloriam nomini ejus, adorate Dominum in atrio sancto ejus. His prorsus similia quoad sententiam arbitror ea quæ in nonage- simo quinto psalmo de vocatione gentium feruntur, quæ hoc modo se habent: Cantate Domino canticum norum, cantate Domino omnis terra. Cantate Do- mino, benedicite nomini ejus, annuntiate de die in diem salutare ejus. Annuntiate in gentibus gloriam ejus, in omnibus populis mirabilia ejus. Quonium magnus Dominus et laudabilis valde, terribilis est super omnes deos 63. Deinceps ita subsumit : Afferte Domino gloriam nomini ejus. Tollite hostias et in- troite in atria ejus, adorate Dominum in aula sancta ejus. Quibus sane evangelicam gratiam, in omnes totius orbis nationes diffusam, prænuntians, post- quam canticum novum, videlicet novi Testamenti, anemnoravit, deinde præcipit ut aderant Domino glo- riam et honorem, et cætera. Hæc autem afferre jubet, non Judæos, sed familias gentium, aut se- cundum reliquos interpretes, ac Hebraicam verita- tem, cognationes populorum. Hæc itaque in quinto e nonagesimo psalmo de gentibus divinitus præ- nuntiata sunt. In praesenti vero ea ipsa jubentur Domino afferre filii arietum, quos æstimo nihil differre a familiis gentium, aut cognationibus popu- lorum. Neque enim ipsi arietes hæc Domino afferre jubentur, sed filii arietum. Id vero dico secundum Hebraicam sententiam, in qua neutiquam effertur illud : Aferte Domino, filii Dei. Quare hæc in Se- ptuaginta interpretibus obelo notantur, quod neque in Hebraico exemplari, nec apud reliquos inter- pretes compareant. Quod si omnino Septuaginta interpretum lectio spectanda sit, dico præcipi filiis [Dei] ut afferant Domino, non arietes, sed filios arietum, gloriam et honorem cateraque his adjune D cta. Quæ sane ex comparatione quinti et nonage- simi psalmi, de conversione gentium prænuntiari dixerim. C Neque a scopo deflectemus, si pronuntiaverimus hic per Filios Dei, Salvatoris nostri discipulos apo- stolosque significari,, a quibus liquet factam esse so Joan. x, 11. Joan. x, 27. Matth. xxvu, 20. exemplari, neque, Theodoreto teste, in Hexaplo fe- rebantur. In Chaldaico textu tamen legitur. Alii le- Psai. xcv, 1-4. gunt, quod idipsum significat. lectione. (1) Hc, ἐξοδίου σκηνῆς, non leguntur in Hebraico (2) Hæc pluribus explananda in lexaplorum col-

διόπερ καὶ ἐν τῷ βίῳ τάς σοι ἀνακειμένας ψυχὰς κατὰ τοὺς τῶν πειρατηρίων καιροὺς τῆς παρὰ σαυτοῦ σκέπης καταξιῶν ἀποκρύπτεις, ῥυόμενος αὐτοὺς ἀπὸ ταραχῆς ἀνθρώπων, καὶ ὥσπερ ἐν σκέπη ὑπὸ τὴν σαυτοῦ χεῖρα σκεπάζων αὐτοὺς ἀπὸ ἀντιλογίας γλωσσῶν, πρὸς τὸ μηδὲν καταβλάπτεσθαι μήτε ὑπὸ τῶν λόγοις αὐτοὺς καταπολεμούντων, μήτε ὑπὸ τῶν δι’ ἔργων τὰς κατ’ αὐτῶν μηχανὰς συσκευαζομένων. Εὐλογητὸς Κύριος, ὅτι ἐθαυμάστωσε τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐν πόλει περιοχῆς. Διὰ τοσούτων τὴν πρὸς τὸν Θεὸν ἔντευξιν πεποιημένος ὁ ἐξομολογούμενος, ἐπὶ χρηστὸν περιγράφει τέλος τὸν λόγον, εὐλογῶν τὸν Θεὸν, ὅτι ἐθαυμάστωσε τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐν πόλει περιοχῆς· ὅπερ ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσεν οὕτως· Εὐλογητὸς Κύριος ὁ παραδείξας τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐμοὶ, ὡς ἐν πόλει περιπεφραγμένῃ. Δι’ ἐμοῦ γὰρ, φησὶν, ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη, ὅτι, μυρίων ἐπ’ ἐμὲ πολεμίων συστάντων, καὶ δίκην μεγάλης πόλεως τὴν ἐμὴν ψυχὴν πολιορκεῖν πεπειραμένων, ὁ ἐμὸς φύλαξ, φραγμόν μοι περιβαλὼν, τὸ ἔλεος αὐτοῦ θαυμαστὸν ἔδειξεν, οὕτω με σώσας ὡσεὶ καὶ πόλιν τείχει περιβεβλημένην ὀχυρῷ.

Α καλὸς τὴν ψυχὴν αὑτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προ- Β καὶ τὰ ἑξῆς ἐπιλεγόμενα· ἃ δὴ ἀπὸ τῆς παραθέσεως ἐθνῶν ἐπιστροφῆς εἴποιμι ἂν προφητεύεσθαι. βάτων· καὶ πάλιν· Τὰ ἐμὰ πρόβατα τῆς φωνῆς μου ἀκούει· καὶ πάλιν· Εσομαι μεθ' ὑμῶν ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος· καιρῷ δὲ ἐπιτηδείῳ ἐπάρας αὐτοὺς εἰς ὕψος, τῆς οὐρανίου βασιλείας καταξιώσει. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΗ'. Ἐξοδίου σκηνῆς (1). Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ, υἱοὶ Θεοῦ, ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ υἱοὺς κριῶν. Ενέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν καὶ τιμήν· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν όνο ματι αὐτοῦ. Προσκυνήσατε τῷ Κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ. Τούτοις ἰσοδυναμεῖν ἡγοῦμαι κατὰ τὴν διάνοιαν τὰ ἐν πέμπτῳ καὶ ἐνενηκοστῷ ψαλμῷ περὶ τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως τοῦτον λελεγμένα τὸν τρόπον "Ασατε τῷ Κυρίῳ ᾆσμα καινόν· ᾄσατε τῷ Κυρίῳ, πᾶσα ἡ γῆ. "Ασατε τῷ Κυρίῳ, εὐλογήσατε όνομα αὐτοῦ, εὐαγγελίσασθε ἡμέραν ἐξ ἡμέρας τὸ σω- τήριον αὐτοῦ. Ἀναγγείλατε ἐν τοῖς ἔθνεσι τὴν δόξαν αὐτοῦ, ἐν πᾶσι τοῖς λαοῖς τὰ θαυμάσια αυτ τοῦ. "Οτι μέγας Κύριος καὶ αἰνετὸς σφόδρα, 0- βερός ἐστιν ἐπὶ πάντας τοὺς θεούς· οἷς ἑξῆς ἐπισ λέγεται· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν ὀνόματι αυ τοῦ. Αρατε θυσίας καὶ εἰσπορεύεσθε εἰς τὰς αὐ λὰς αὐτοῦ. Προσκυνήσατε τῷ Κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ. Ἐν οἷς ὁ λόγος, τὴν εὐαγγελικὴν χάριν τὴν εἰς πάντα χυθεῖσαν τὰ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης ἔθνη προευαγγελισάμενος, καὶ τοῦ καινοῦ ἄσματος, δηλαδὴ τῆς καινῆς Διαθήκης μνημονεύσας, ἑξῆς προστάττει κομίζειν τῷ Κυρίῳ δόξαν καὶ τιμὴν, καὶ τὰ ἑξῆς. Ταῦτά τε κομίζειν παρακελεύεται οὐκ Ίου- δαίοις, ἀλλὰ ταῖς πατριαῖς τῶν ἐθνῶν, ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς, καὶ κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν ἀκρί- βειαν, ταῖς συγγενείαις τῶν λαῶν. Ταῦτα μὲν οὖν τα φῶς ἐν τῷ πέμπτῳ καὶ ἐνενηκοστῷ ψαλμῷ περὶ τῶν ἐθνῶν ἐθεσπίζετο· ἐν δὲ τῷ μετὰ χεῖρας ὁ λόγος τὰ αὐτὰ τῷ Κυρίῳ προσφέρειν τοῖς υἱοῖς τῶν κριῶν κελεύει· οὓς νομίζω μηδὲν διαφέρειν τῶν πατριῶν τῶν ἐθνῶν, ἢ τῶν συγγενειῶν τῶν λαῶν. Οὐ γὰρ αὐτοὶ οἱ κριοὶ προσ- τάττονται προσφέρειν τὰ κεκελευσμένα, ἀλλ' οἱ υἱοὶ τῶν κριῶν. Καὶ ταῦτά (2) φημι κατὰ τὴν Εβραίων ἀνάμνησιν, καθ᾽ ἣν οὐκ ἐκφέρεται τό· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ, υἱοὶ Θεοῦ. Διὸ καὶ ὠβέλισται παρὰ τοῖς Εβδομήκοντα, ὡς μὴ κείμενον μήτε ἐν τῷ Εβραϊκ μήτε παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς. Εἰ δὲ χρὴ καὶ εἰς τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα θεωρῆσαι ἔκδοσιν, φημί τὸν λόγον προστάττειν τοῖς υἱοῖς τοῦ φέρειν τῷ Κυ ρίῳ οὐ κριούς, ἀλλὰ υἱοὺς κριῶν· καὶ δόξαν καὶ τιμὴν τοῦ πέμπτου καὶ ἐνενηκοστοῦ ψαλμοῦ περὶ τῆς τῶν Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοιμεν τοὺς ἐνταῦθα υἱοὺς Θεού λεγομένους τοὺς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν μαθητὰς καὶ ἀποστόλους καὶ εὐαγγελιστὰς εἶναι ἀποφηνάμενοι, ἐξόδου σκηνῆς, EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - ovibus ; ac rursum : Oves mea vocem meam au- diunt ; iterumque : Ero vobiscum usque ad con- summationem sæculi ". In tempore autem op- portuno ipsas in sublime elatas, cœlesti regno donabit, PSALMUS DAVID XXVIII. In exitu tabernaculi. VERS. 1, 2. Afferte Domino, filii Dei, afferte Do- mino filios arietum. Afferte Domino gloriam et ho- norem, afferte Domino gloriam nomini ejus, adorate Dominum in atrio sancto ejus. His prorsus similia quoad sententiam arbitror ea quæ in nonage- simo quinto psalmo de vocatione gentium feruntur, quæ hoc modo se habent: Cantate Domino canticum norum, cantate Domino omnis terra. Cantate Do- mino, benedicite nomini ejus, annuntiate de die in diem salutare ejus. Annuntiate in gentibus gloriam ejus, in omnibus populis mirabilia ejus. Quonium magnus Dominus et laudabilis valde, terribilis est super omnes deos 63. Deinceps ita subsumit : Afferte Domino gloriam nomini ejus. Tollite hostias et in- troite in atria ejus, adorate Dominum in aula sancta ejus. Quibus sane evangelicam gratiam, in omnes totius orbis nationes diffusam, prænuntians, post- quam canticum novum, videlicet novi Testamenti, anemnoravit, deinde præcipit ut aderant Domino glo- riam et honorem, et cætera. Hæc autem afferre jubet, non Judæos, sed familias gentium, aut se- cundum reliquos interpretes, ac Hebraicam verita- tem, cognationes populorum. Hæc itaque in quinto e nonagesimo psalmo de gentibus divinitus præ- nuntiata sunt. In praesenti vero ea ipsa jubentur Domino afferre filii arietum, quos æstimo nihil differre a familiis gentium, aut cognationibus popu- lorum. Neque enim ipsi arietes hæc Domino afferre jubentur, sed filii arietum. Id vero dico secundum Hebraicam sententiam, in qua neutiquam effertur illud : Aferte Domino, filii Dei. Quare hæc in Se- ptuaginta interpretibus obelo notantur, quod neque in Hebraico exemplari, nec apud reliquos inter- pretes compareant. Quod si omnino Septuaginta interpretum lectio spectanda sit, dico præcipi filiis [Dei] ut afferant Domino, non arietes, sed filios arietum, gloriam et honorem cateraque his adjune D cta. Quæ sane ex comparatione quinti et nonage- simi psalmi, de conversione gentium prænuntiari dixerim. C Neque a scopo deflectemus, si pronuntiaverimus hic per Filios Dei, Salvatoris nostri discipulos apo- stolosque significari,, a quibus liquet factam esse so Joan. x, 11. Joan. x, 27. Matth. xxvu, 20. exemplari, neque, Theodoreto teste, in Hexaplo fe- rebantur. In Chaldaico textu tamen legitur. Alii le- Psai. xcv, 1-4. gunt, quod idipsum significat. lectione. (1) Hc, ἐξοδίου σκηνῆς, non leguntur in Hebraico (2) Hæc pluribus explananda in lexaplorum col-

Τοιοῦτος δέ μοι γέγονας σὺ ὁ ἐμὸς Κύριος, ὁπηνίκα αὐτὸς ἐμαυτὸν ταπεινῶν ἐν τῇ γενομένῃ μοι ἐκστάσει, ἐν ᾗ ἐταράχθη ἐν θυμῷ ὁ ὀφθαλμός μου καὶ ἡ ψυχή μου, καὶ ἡ γαστήρ μου. Οὐκ ἐπετρίβην, ἀλλ’ ἐταπείνουν ἐμαυτὸν, ὡς ἀποῤῥιφεὶς ἀπὸ τῶν σῶν ὀφθαλμῶν διὰ τὴν ἐμὴν ἁμαρτίαν. Ἀλλὰ ταῦτα ἐγὼ μὲν ἔλεγον ἐξομολογούμενος· σὺ δὲ φιλάνθρωπος καὶ ἀγαθὸς Θεὸς, οὐκ ἀπέῤῥιψας τὸν σὸν οἰκέτην, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν τὴν φάσκουσαν· Ὅταν ἀποστραφεὶς στενάξῃς, τότε σωθήσῃ· ταῦτα ἐμοῦ λέγοντος εἰσήκουσας, καὶ διὰ τοῦτο ἐθαυμάστωσας τὸ ἔλεός σου ἐμοὶ ἐν πόλει περιοχῆς.

Α καλὸς τὴν ψυχὴν αὑτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προ- Β καὶ τὰ ἑξῆς ἐπιλεγόμενα· ἃ δὴ ἀπὸ τῆς παραθέσεως ἐθνῶν ἐπιστροφῆς εἴποιμι ἂν προφητεύεσθαι. βάτων· καὶ πάλιν· Τὰ ἐμὰ πρόβατα τῆς φωνῆς μου ἀκούει· καὶ πάλιν· Εσομαι μεθ' ὑμῶν ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος· καιρῷ δὲ ἐπιτηδείῳ ἐπάρας αὐτοὺς εἰς ὕψος, τῆς οὐρανίου βασιλείας καταξιώσει. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΗ'. Ἐξοδίου σκηνῆς (1). Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ, υἱοὶ Θεοῦ, ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ υἱοὺς κριῶν. Ενέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν καὶ τιμήν· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν όνο ματι αὐτοῦ. Προσκυνήσατε τῷ Κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ. Τούτοις ἰσοδυναμεῖν ἡγοῦμαι κατὰ τὴν διάνοιαν τὰ ἐν πέμπτῳ καὶ ἐνενηκοστῷ ψαλμῷ περὶ τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως τοῦτον λελεγμένα τὸν τρόπον "Ασατε τῷ Κυρίῳ ᾆσμα καινόν· ᾄσατε τῷ Κυρίῳ, πᾶσα ἡ γῆ. "Ασατε τῷ Κυρίῳ, εὐλογήσατε όνομα αὐτοῦ, εὐαγγελίσασθε ἡμέραν ἐξ ἡμέρας τὸ σω- τήριον αὐτοῦ. Ἀναγγείλατε ἐν τοῖς ἔθνεσι τὴν δόξαν αὐτοῦ, ἐν πᾶσι τοῖς λαοῖς τὰ θαυμάσια αυτ τοῦ. "Οτι μέγας Κύριος καὶ αἰνετὸς σφόδρα, 0- βερός ἐστιν ἐπὶ πάντας τοὺς θεούς· οἷς ἑξῆς ἐπισ λέγεται· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν ὀνόματι αυ τοῦ. Αρατε θυσίας καὶ εἰσπορεύεσθε εἰς τὰς αὐ λὰς αὐτοῦ. Προσκυνήσατε τῷ Κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ. Ἐν οἷς ὁ λόγος, τὴν εὐαγγελικὴν χάριν τὴν εἰς πάντα χυθεῖσαν τὰ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης ἔθνη προευαγγελισάμενος, καὶ τοῦ καινοῦ ἄσματος, δηλαδὴ τῆς καινῆς Διαθήκης μνημονεύσας, ἑξῆς προστάττει κομίζειν τῷ Κυρίῳ δόξαν καὶ τιμὴν, καὶ τὰ ἑξῆς. Ταῦτά τε κομίζειν παρακελεύεται οὐκ Ίου- δαίοις, ἀλλὰ ταῖς πατριαῖς τῶν ἐθνῶν, ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς, καὶ κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν ἀκρί- βειαν, ταῖς συγγενείαις τῶν λαῶν. Ταῦτα μὲν οὖν τα φῶς ἐν τῷ πέμπτῳ καὶ ἐνενηκοστῷ ψαλμῷ περὶ τῶν ἐθνῶν ἐθεσπίζετο· ἐν δὲ τῷ μετὰ χεῖρας ὁ λόγος τὰ αὐτὰ τῷ Κυρίῳ προσφέρειν τοῖς υἱοῖς τῶν κριῶν κελεύει· οὓς νομίζω μηδὲν διαφέρειν τῶν πατριῶν τῶν ἐθνῶν, ἢ τῶν συγγενειῶν τῶν λαῶν. Οὐ γὰρ αὐτοὶ οἱ κριοὶ προσ- τάττονται προσφέρειν τὰ κεκελευσμένα, ἀλλ' οἱ υἱοὶ τῶν κριῶν. Καὶ ταῦτά (2) φημι κατὰ τὴν Εβραίων ἀνάμνησιν, καθ᾽ ἣν οὐκ ἐκφέρεται τό· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ, υἱοὶ Θεοῦ. Διὸ καὶ ὠβέλισται παρὰ τοῖς Εβδομήκοντα, ὡς μὴ κείμενον μήτε ἐν τῷ Εβραϊκ μήτε παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς. Εἰ δὲ χρὴ καὶ εἰς τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα θεωρῆσαι ἔκδοσιν, φημί τὸν λόγον προστάττειν τοῖς υἱοῖς τοῦ φέρειν τῷ Κυ ρίῳ οὐ κριούς, ἀλλὰ υἱοὺς κριῶν· καὶ δόξαν καὶ τιμὴν τοῦ πέμπτου καὶ ἐνενηκοστοῦ ψαλμοῦ περὶ τῆς τῶν Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοιμεν τοὺς ἐνταῦθα υἱοὺς Θεού λεγομένους τοὺς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν μαθητὰς καὶ ἀποστόλους καὶ εὐαγγελιστὰς εἶναι ἀποφηνάμενοι, ἐξόδου σκηνῆς, EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - ovibus ; ac rursum : Oves mea vocem meam au- diunt ; iterumque : Ero vobiscum usque ad con- summationem sæculi ". In tempore autem op- portuno ipsas in sublime elatas, cœlesti regno donabit, PSALMUS DAVID XXVIII. In exitu tabernaculi. VERS. 1, 2. Afferte Domino, filii Dei, afferte Do- mino filios arietum. Afferte Domino gloriam et ho- norem, afferte Domino gloriam nomini ejus, adorate Dominum in atrio sancto ejus. His prorsus similia quoad sententiam arbitror ea quæ in nonage- simo quinto psalmo de vocatione gentium feruntur, quæ hoc modo se habent: Cantate Domino canticum norum, cantate Domino omnis terra. Cantate Do- mino, benedicite nomini ejus, annuntiate de die in diem salutare ejus. Annuntiate in gentibus gloriam ejus, in omnibus populis mirabilia ejus. Quonium magnus Dominus et laudabilis valde, terribilis est super omnes deos 63. Deinceps ita subsumit : Afferte Domino gloriam nomini ejus. Tollite hostias et in- troite in atria ejus, adorate Dominum in aula sancta ejus. Quibus sane evangelicam gratiam, in omnes totius orbis nationes diffusam, prænuntians, post- quam canticum novum, videlicet novi Testamenti, anemnoravit, deinde præcipit ut aderant Domino glo- riam et honorem, et cætera. Hæc autem afferre jubet, non Judæos, sed familias gentium, aut se- cundum reliquos interpretes, ac Hebraicam verita- tem, cognationes populorum. Hæc itaque in quinto e nonagesimo psalmo de gentibus divinitus præ- nuntiata sunt. In praesenti vero ea ipsa jubentur Domino afferre filii arietum, quos æstimo nihil differre a familiis gentium, aut cognationibus popu- lorum. Neque enim ipsi arietes hæc Domino afferre jubentur, sed filii arietum. Id vero dico secundum Hebraicam sententiam, in qua neutiquam effertur illud : Aferte Domino, filii Dei. Quare hæc in Se- ptuaginta interpretibus obelo notantur, quod neque in Hebraico exemplari, nec apud reliquos inter- pretes compareant. Quod si omnino Septuaginta interpretum lectio spectanda sit, dico præcipi filiis [Dei] ut afferant Domino, non arietes, sed filios arietum, gloriam et honorem cateraque his adjune D cta. Quæ sane ex comparatione quinti et nonage- simi psalmi, de conversione gentium prænuntiari dixerim. C Neque a scopo deflectemus, si pronuntiaverimus hic per Filios Dei, Salvatoris nostri discipulos apo- stolosque significari,, a quibus liquet factam esse so Joan. x, 11. Joan. x, 27. Matth. xxvu, 20. exemplari, neque, Theodoreto teste, in Hexaplo fe- rebantur. In Chaldaico textu tamen legitur. Alii le- Psai. xcv, 1-4. gunt, quod idipsum significat. lectione. (1) Hc, ἐξοδίου σκηνῆς, non leguntur in Hebraico (2) Hæc pluribus explananda in lexaplorum col-

To David: Of Understanding 31ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΣΥΝΕΣΕΩΣ ΛΑ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΣΥΝΕΣΕΩΣ ΛΑ. Μακάριοι ὧν ἀφέθησαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπεκαλύφθησαν αἱ ἁμαρτίαι. Πολλὰ κακώσας ἑαυτὸν ἐπὶ τῷ συμβεβηκότι πλημμελήματι ὁ Δαυί̈δ, καὶ τὰς διὰ τοῦ τριακοστοῦ φωνὰς προέμενος, φροντίζων καὶ ἀγωνιῶν τὴν τοῦ Θεοῦ κρίσιν, ἐφ’ οἷς αὐτὸς ἑαυτῷ συνεγνώκει·

Α καλὸς τὴν ψυχὴν αὑτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προ- Β καὶ τὰ ἑξῆς ἐπιλεγόμενα· ἃ δὴ ἀπὸ τῆς παραθέσεως ἐθνῶν ἐπιστροφῆς εἴποιμι ἂν προφητεύεσθαι. βάτων· καὶ πάλιν· Τὰ ἐμὰ πρόβατα τῆς φωνῆς μου ἀκούει· καὶ πάλιν· Εσομαι μεθ' ὑμῶν ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος· καιρῷ δὲ ἐπιτηδείῳ ἐπάρας αὐτοὺς εἰς ὕψος, τῆς οὐρανίου βασιλείας καταξιώσει. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΗ'. Ἐξοδίου σκηνῆς (1). Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ, υἱοὶ Θεοῦ, ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ υἱοὺς κριῶν. Ενέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν καὶ τιμήν· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν όνο ματι αὐτοῦ. Προσκυνήσατε τῷ Κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ. Τούτοις ἰσοδυναμεῖν ἡγοῦμαι κατὰ τὴν διάνοιαν τὰ ἐν πέμπτῳ καὶ ἐνενηκοστῷ ψαλμῷ περὶ τῆς τῶν ἐθνῶν κλήσεως τοῦτον λελεγμένα τὸν τρόπον "Ασατε τῷ Κυρίῳ ᾆσμα καινόν· ᾄσατε τῷ Κυρίῳ, πᾶσα ἡ γῆ. "Ασατε τῷ Κυρίῳ, εὐλογήσατε όνομα αὐτοῦ, εὐαγγελίσασθε ἡμέραν ἐξ ἡμέρας τὸ σω- τήριον αὐτοῦ. Ἀναγγείλατε ἐν τοῖς ἔθνεσι τὴν δόξαν αὐτοῦ, ἐν πᾶσι τοῖς λαοῖς τὰ θαυμάσια αυτ τοῦ. "Οτι μέγας Κύριος καὶ αἰνετὸς σφόδρα, 0- βερός ἐστιν ἐπὶ πάντας τοὺς θεούς· οἷς ἑξῆς ἐπισ λέγεται· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ δόξαν ὀνόματι αυ τοῦ. Αρατε θυσίας καὶ εἰσπορεύεσθε εἰς τὰς αὐ λὰς αὐτοῦ. Προσκυνήσατε τῷ Κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ. Ἐν οἷς ὁ λόγος, τὴν εὐαγγελικὴν χάριν τὴν εἰς πάντα χυθεῖσαν τὰ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης ἔθνη προευαγγελισάμενος, καὶ τοῦ καινοῦ ἄσματος, δηλαδὴ τῆς καινῆς Διαθήκης μνημονεύσας, ἑξῆς προστάττει κομίζειν τῷ Κυρίῳ δόξαν καὶ τιμὴν, καὶ τὰ ἑξῆς. Ταῦτά τε κομίζειν παρακελεύεται οὐκ Ίου- δαίοις, ἀλλὰ ταῖς πατριαῖς τῶν ἐθνῶν, ἢ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς, καὶ κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν ἀκρί- βειαν, ταῖς συγγενείαις τῶν λαῶν. Ταῦτα μὲν οὖν τα φῶς ἐν τῷ πέμπτῳ καὶ ἐνενηκοστῷ ψαλμῷ περὶ τῶν ἐθνῶν ἐθεσπίζετο· ἐν δὲ τῷ μετὰ χεῖρας ὁ λόγος τὰ αὐτὰ τῷ Κυρίῳ προσφέρειν τοῖς υἱοῖς τῶν κριῶν κελεύει· οὓς νομίζω μηδὲν διαφέρειν τῶν πατριῶν τῶν ἐθνῶν, ἢ τῶν συγγενειῶν τῶν λαῶν. Οὐ γὰρ αὐτοὶ οἱ κριοὶ προσ- τάττονται προσφέρειν τὰ κεκελευσμένα, ἀλλ' οἱ υἱοὶ τῶν κριῶν. Καὶ ταῦτά (2) φημι κατὰ τὴν Εβραίων ἀνάμνησιν, καθ᾽ ἣν οὐκ ἐκφέρεται τό· Ἐνέγκατε τῷ Κυρίῳ, υἱοὶ Θεοῦ. Διὸ καὶ ὠβέλισται παρὰ τοῖς Εβδομήκοντα, ὡς μὴ κείμενον μήτε ἐν τῷ Εβραϊκ μήτε παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς. Εἰ δὲ χρὴ καὶ εἰς τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα θεωρῆσαι ἔκδοσιν, φημί τὸν λόγον προστάττειν τοῖς υἱοῖς τοῦ φέρειν τῷ Κυ ρίῳ οὐ κριούς, ἀλλὰ υἱοὺς κριῶν· καὶ δόξαν καὶ τιμὴν τοῦ πέμπτου καὶ ἐνενηκοστοῦ ψαλμοῦ περὶ τῆς τῶν Οὐκ ἂν δὲ ἁμάρτοιμεν τοὺς ἐνταῦθα υἱοὺς Θεού λεγομένους τοὺς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν μαθητὰς καὶ ἀποστόλους καὶ εὐαγγελιστὰς εἶναι ἀποφηνάμενοι, ἐξόδου σκηνῆς, EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - ovibus ; ac rursum : Oves mea vocem meam au- diunt ; iterumque : Ero vobiscum usque ad con- summationem sæculi ". In tempore autem op- portuno ipsas in sublime elatas, cœlesti regno donabit, PSALMUS DAVID XXVIII. In exitu tabernaculi. VERS. 1, 2. Afferte Domino, filii Dei, afferte Do- mino filios arietum. Afferte Domino gloriam et ho- norem, afferte Domino gloriam nomini ejus, adorate Dominum in atrio sancto ejus. His prorsus similia quoad sententiam arbitror ea quæ in nonage- simo quinto psalmo de vocatione gentium feruntur, quæ hoc modo se habent: Cantate Domino canticum norum, cantate Domino omnis terra. Cantate Do- mino, benedicite nomini ejus, annuntiate de die in diem salutare ejus. Annuntiate in gentibus gloriam ejus, in omnibus populis mirabilia ejus. Quonium magnus Dominus et laudabilis valde, terribilis est super omnes deos 63. Deinceps ita subsumit : Afferte Domino gloriam nomini ejus. Tollite hostias et in- troite in atria ejus, adorate Dominum in aula sancta ejus. Quibus sane evangelicam gratiam, in omnes totius orbis nationes diffusam, prænuntians, post- quam canticum novum, videlicet novi Testamenti, anemnoravit, deinde præcipit ut aderant Domino glo- riam et honorem, et cætera. Hæc autem afferre jubet, non Judæos, sed familias gentium, aut se- cundum reliquos interpretes, ac Hebraicam verita- tem, cognationes populorum. Hæc itaque in quinto e nonagesimo psalmo de gentibus divinitus præ- nuntiata sunt. In praesenti vero ea ipsa jubentur Domino afferre filii arietum, quos æstimo nihil differre a familiis gentium, aut cognationibus popu- lorum. Neque enim ipsi arietes hæc Domino afferre jubentur, sed filii arietum. Id vero dico secundum Hebraicam sententiam, in qua neutiquam effertur illud : Aferte Domino, filii Dei. Quare hæc in Se- ptuaginta interpretibus obelo notantur, quod neque in Hebraico exemplari, nec apud reliquos inter- pretes compareant. Quod si omnino Septuaginta interpretum lectio spectanda sit, dico præcipi filiis [Dei] ut afferant Domino, non arietes, sed filios arietum, gloriam et honorem cateraque his adjune D cta. Quæ sane ex comparatione quinti et nonage- simi psalmi, de conversione gentium prænuntiari dixerim. C Neque a scopo deflectemus, si pronuntiaverimus hic per Filios Dei, Salvatoris nostri discipulos apo- stolosque significari,, a quibus liquet factam esse so Joan. x, 11. Joan. x, 27. Matth. xxvu, 20. exemplari, neque, Theodoreto teste, in Hexaplo fe- rebantur. In Chaldaico textu tamen legitur. Alii le- Psai. xcv, 1-4. gunt, quod idipsum significat. lectione. (1) Hc, ἐξοδίου σκηνῆς, non leguntur in Hebraico (2) Hæc pluribus explananda in lexaplorum col-

PG 23:275εἶτα τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ καὶ τῇ δυνάμει τῇ προφητικῇ τὴν διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος μέλλουσαν ἔσεσθαι πᾶσιν ἀνθρώποις συγχώρησιν τῶν ἁμαρτημάτων ἐπιγνοὺς, καὶ ὡς οἱ ἐξ ἐθνῶν εἰδωλολάτραι καὶ ἄθεοι, μυρίοις κακοῖς ἐμπεπαρμένοι, ἀθρόας ποτὲ τεύξονται ἀφέσεως ἁμαρτιῶν διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας, τρισμακαρίους τούτους ἀποφαίνει διὰ τῶν προκειμένων. Ὀδυρμοῖς, φησὶν, ἐγὼ καὶ δάκρυσι θαμινοῖς διὰ τὴν ἁμαρτίαν προστετηκὼς, καὶ παντοδαπαῖς συμφοραῖς ταύτης χάριν περιπεσὼν, ζηλωτοὺς ἐκείνους καὶ μακαρίους ἀποκαλῶ, τοὺς ἀταλαιπώρως τῇ τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίᾳ τῶν ἁμαρτημάτων δεξαμένους τὴν ἄφεσιν. Τοσαύτῃ γὰρ περὶ αὐτοὺς χρῆται φιλοτιμίᾳ, ὡς μὴ μόνον ἀφεῖναι, ἀλλὰ καὶ καλύψαι τὰς ἁμαρτίας, καὶ μηδὲ ἴχνη τούτων καταλείπειν. Μακάριος ἀνὴρ ᾧ οὐ μὴ λογίσηται Κύριος ἁμαρτίαν, οὐδέ ἐστιν ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος. Τὰ μὲν προλελεγμένα γενικῶς εἴρηται, καὶ καθόλου περὶ πάντων τῶν μελλόντων ἀφέσεως ἁμαρτιῶν διὰ τῆς χάριτος τυγχάνειν· τὰ δὲ προσκείμενα ὅπως ἡ ἄφεσις δίδοται παρίστησι διὰ τοῦ· Οὗ μὴ λογίσηται Κύριος ἁμαρτίαν.

ΙΙΙ. Φωνή Κυρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων, ὁ Θεὸς τῆς δό ξης ἐβρόντησε· Κύριος ἐπὶ ὑδάτων πολλών, "Οτι, αἰθρίας οὔσης ἐπὶ τὴν κορυφὴν τοῦ Καρμή λου, ἤκουε φωνὴν ὑδάτων πολλῶν. Καὶ ὅλως, συν αγαγών τις τὰ ἐν τῇ Παλαιᾷ περὶ ὑδάτων ἀναγεγραμ- μένα, καὶ ὡς τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος· καὶ τό· Ἐξαγαγέτω τὰ ὕδατα ἑρπετὰ ψυχῶν ζωσῶν καὶ πετεινὰ πετόμενα· τά τε ἐν τῷ κατακλυσμῷ, ὡς, ἁπάντων ὑποβρυχίων γι νομένων, μόνος ὁ Νῶς καὶ οἱ σὺν αὐτῷ διεσώζοντο ἐν τῇ κιβωτῷ· καὶ τὰ ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου, καὶ τὰ ἐν τῇ Ερυθρᾷ θαλάσσῃ, καὶ τὰ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, ὅπως ἀβρόχῳ ποδι διεβίβασαν οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ, δψεται. Φωνή Κυρίου ἐν ἰσχύν. Ο γὰρ πάντα ἰσχύων ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντι αὐτὸν Χριστῷ, οὗτος ἀκούει τῶν ἐντολῶν Κυρίου, καὶ ποιεῖ. Φωνή οὖν Κυρίου οὐκ ἐν τῇ ἀσθενεῖ καὶ λελυμένη ψυχῇ, ἀλλ' ἐν τῇ εὐτόνῳ Ισχυρῶς κατεργαζομένῃ τὸ ἀγαθόν. Φωνή Κυρίου ἐν μεγαλοπρεπείᾳ. Οὐ διὰ μόνων, φησί, τῶν εἰρη μένων ἡμῖν περὶ ὑδάτων ἡ φωνὴ παρίσταται τοῦ Κυ ρίου· ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ἰσχύος αὐτοῦ καὶ τῆς μεγα- λοπρεπείας, ἣν ἔστιν ὀφθαλμοῖς κατανοῆσαι ἀθρόως τὸν σύμπαντα κόσμον ἀπείρατα, ἰδίως τε τὰ τούτου μέρη θεασάμενον, τά τε μεγέθη τὰ ἀνεκδιήγητα καὶ τὰ ἀνέκφραστα κάλλη, τήν τε ἐν αὐτοῖς ὁρωμένη, πολυποίκιλον σοφίαν· & δὴ τυγχάνει παραστατικά τῆς τοῦ συστησαμένου τὰ πάντα δυνάμεώς τε καὶ ἰσχύος. Ενθεν οἱ προφητικοί λόγοι τὴν θεολογίαν ἀπὸ τῆς μεγαλουργίας αὐτοῦ παρελάμβανον. Διὸ εἴρηται παρὰ τῷ Ἱερεμίᾳ· Κύριος ὁ ποιήσας τὴν γῆν ἐν τῇ ἰσχύϊ αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Β Φωνή Κυρίου συντρίβοντος κέδρους· συντρί ψει Κύριος τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου· καὶ λε- πτυνεῖ αὐτὰς ὡς τὸν μόσχον τοῦ Λιβάνου καὶ ὁ ἠγαπημένος ὡς υἱὸς μονοκερώτων. Η καὶ οὕτως· Μόσχον ἔοικε Λιβάνου, τὸν υἱὸν μονοκερώ των, τὴν Ἱερουσαλὴμ λέγειν, καὶ τὸν πάλαι ἡγαπη μένον υἱὸν μονοκερώτων. Ἐπεὶ πατέρων γεγόνασιν ἁγίων, οἵτινες ἐλέγοντο μονοκέρωτες, διὰ τὸ μόνῳ Θεῷ κέρατι κεχρῆσθαι, ὡς ἐπ' αὐτῷ σεμνύνεσθαι καὶ λέγειν· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. Τῶν υἱοὶ γεγόνασιν οἱ ἡγούμενοι τῶν ἐκ περιτομής Σαρίων (1) ἐνταῦθα κεκλημένοι κατὰ τὰς ἄλλας ἐκδό- σεις, ὃ ἑρμηνεύεται ἄρχοντες, οὓς ἀπειλῇ συνέτριψε μετὰ τῆς Ἱερουσαλήμ, ἣν μόσχον ἔφη καὶ Λίβανο. Σαφῶς γὰρ Ἰεζεκιήλ ὁ προφήτης τοῦτο παρέστησε φήσας· Τάδε λέγει· Ὁ ἀετὸς ὁ μέγας ὁ μεγα λοπτέρυγος, ὁ μακρὸς τῇ ἐκτάσει, πλήρης ὀν χων ὃς ἔχει τὸ ἤγημα εἰσελθεῖν εἰς τὸν Λίβανον, καὶ ἔλαβε τὰ ἐπίλεκτα τῆς κέδρου, τὰ ἄκρα τῆς ἁπαλότητος, καὶ ἤνεγκεν αὐτὰ εἰς γῆν Χαλ δαίων· ἃ καὶ διὰ τῶν ἑξῆς ἡρμήνευσε λέγων· "Οταν ἔλθῃ βασιλεὺς Βαβυλῶνος ἐπὶ Ἱερουσαλήμ, καὶ ηγαπημένον, - EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS EXEGETICA. VERS. 3. Vox Domini super aquas, Deus maje. A statis intonuit; Dominus super aquas multas. Quia cum in vertice Carmeli aer serenus esset, audiebat vocem aquarum multarum. Ac si quis summatim omnia colligat quæ in Veteri Testamento de aquis feruntur, is sane videbit illud: Spiritus Dei fere- batur super aquam ; et illud: Educant aquæ repti- lia animarum viventium, et volatilia "; ea item de- prehendet quæ in diluvio gesta sunt, quomodo videlicet, cum omnia aquis submersa essent, solus Noe cum iis qui in arca erant salvus evaserit, ea eliam quæ in Agypto, et in mari Rubro, et quæ in Jordane, qua ratione filii Israel sicco pede trans- ierint. C VERS. 4. Vox Domini in virtute. Nam qui omnia potest in Christo qui se confortat, is præcepta Domini audit, et ea exsequitur. Vox ergo Domini non in debili ac soluta anima, sed in robusta quæ naviter bonum operatur. Vox Domini in magni- fcentia. Non per ea solum, inquit, quæ de aquis dicta nobis sunt, vox Domini declaratur, sed etiam per virtutem et magnificentiam ejus, quam oculis deprehendere potest, quisquis confertim mundum totum quaquaversum, et partes ejus sigillatim con- templatur, necnon inenarrabilem magnitudinem, ineffabilem pulchritudinem, ac multa varietate spe- ctabilem, quæ ipsis inest, sapientiam. Quæ nimirum potestatem virtutemque universorum opificis aperte commonstrant. Hinc est quod sermones prophetici Dei scientiam a magnitudine operum ejus mutuati sint. Quamobrem apud Jeremiam dictum est: Do- minus qui fecit terram in fortitudine sua '', et cæ- tera. VERS. 5, 6. Vox Domini confringentis cedros: et confringet Dominus cedros Libani, et comminuet eas tanquam vitulum Libani, et dilectus quemadmo- sum filius unicornium. Hoc item modo interpre- teris : per vitulum Libani, filium unicornium, vide- tur Hierosolymam indicare, atque illum pridem di- lectum filium unicornium. Nam ex sanctis patribus orti sunt, qui olim unicornes vocitabantur, quia uno Deo veluti cornu sunt usi : qua de re gloria- bantur his verbis: In te inimicos nostros ventila- bimus cornu 7. Quorum filii fuere, duces Surion ex circumcisione, sic enim in aliis editionibus vocan- tur, qua voce principes significantur. Eos commi- natione contrivit sua, una cum Hierosolyma quam vitulum et Libanum nuncupat. Id enim aperte Ezechiel propheta significavit his verbis: Hæc dicit: Aquila grandis magnarum alarum, longo membrorum ductu, plena unguibus, ductumque habet ut ingre- diatur in Libanum, et tulit selecta cedri, summitates frondium tenerarum, et detulit ea in terram Chal- dæorum [Chanaan] ". Quæ ipse in sequentibus interpretatur dicens: Cum venerit Rex Babylonis • Genes. 1, 2. 7o ibid. 20. Jerem. x, 12. D (sic) Psal. XLIII, 6. Ezech. XVII, 3. Interpretes dilectum, transtulere. (1) Vox Σαρίων, a reliquis interpretibus expressa, ex Hebraico Sirion confecta est ; Septuaginta vero

Ἅπαξ μὲν γὰρ γενομένην τὴν παραχθεῖσαν ἁμαρτίαν ἀγένητον μὴ δύνασθαι εἶναι δηλοῖ· τόν γε μὲν Κύριον τὸν ἐξουσίαν ἔχοντα ἐν τῷ λογοθεσίῳ λογίζεσθαι τῷ ἡμαρτηκότι, ἢ μὴ λογίζεσθαι τὸ πεπραγμένον, ἀλλὰ συγχωρεῖν ποιεῖσθαι τὴν ἄφεσιν. Καὶ ἐπειδήπερ ἕκαστος τῶν προσιόντων τῇ διὰ τοῦ βαπτίσματος δωρουμένῃ συγχωρήσει δι’ ὁμολογίας τῆς εἰς τὸν Σωτῆρα, τῆς γε εἰς τὸν τῶν ὅλων Θεὸν πίστεως, καὶ δι’ ἐξομολογήσεως εἰλικρινοῦς, τῆς ἀφέσεως τεύξεται· σφόδρα ἀκριβῶς ὁ λόγος προστίθησι τὴν φάσκουσαν προσθήκην· Οὐδ’ ἔστιν ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος, ἢ, ἐν τῷ πνεύματι αὐτοῦ δόλος· ἑκατέρως γὰρ φέρεται ἐν τῷ ἀναγνώσματι. Οὗτος γὰρ μακάριος, ὁ καθαρῷ πνεύματι τὴν ἐξομολόγησιν ποιούμενος, καὶ τὰς ἐν τῷ λουτρῷ τῆς παλιγγενεσίας φωνὰς προσφερόμενος. Εἰ δ’ εὑρεθείη ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος, ἢ ἐν τῷ πνεύματι καὶ τῇ ψυχῇ, ὡς ἀπατήσας ἑαυτὸν πρὸς τὸ μὴ τυχεῖν τῆς ἀφέσεως, ἔτι καὶ αὐξήσει τὰ ἑαυτοῦ κακὰ ἐπισωρεύσας καθ’ ἑαυτοῦ πλείονα ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς. Ὅτι ἐσίγησα, ἐπαλαιώθη τὰ ὀστᾶ μου, ἀπὸ τοῦ κράζειν με ὅλην τὴν ἡμέραν, κ.τ.λ. Ἐκεῖνοι μέν εἰσι μακάριοι, οὓς τῷ πνεύματι γνοὺς ἐμακάρισα·

ΙΙΙ. Φωνή Κυρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων, ὁ Θεὸς τῆς δό ξης ἐβρόντησε· Κύριος ἐπὶ ὑδάτων πολλών, "Οτι, αἰθρίας οὔσης ἐπὶ τὴν κορυφὴν τοῦ Καρμή λου, ἤκουε φωνὴν ὑδάτων πολλῶν. Καὶ ὅλως, συν αγαγών τις τὰ ἐν τῇ Παλαιᾷ περὶ ὑδάτων ἀναγεγραμ- μένα, καὶ ὡς τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος· καὶ τό· Ἐξαγαγέτω τὰ ὕδατα ἑρπετὰ ψυχῶν ζωσῶν καὶ πετεινὰ πετόμενα· τά τε ἐν τῷ κατακλυσμῷ, ὡς, ἁπάντων ὑποβρυχίων γι νομένων, μόνος ὁ Νῶς καὶ οἱ σὺν αὐτῷ διεσώζοντο ἐν τῇ κιβωτῷ· καὶ τὰ ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου, καὶ τὰ ἐν τῇ Ερυθρᾷ θαλάσσῃ, καὶ τὰ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, ὅπως ἀβρόχῳ ποδι διεβίβασαν οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ, δψεται. Φωνή Κυρίου ἐν ἰσχύν. Ο γὰρ πάντα ἰσχύων ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντι αὐτὸν Χριστῷ, οὗτος ἀκούει τῶν ἐντολῶν Κυρίου, καὶ ποιεῖ. Φωνή οὖν Κυρίου οὐκ ἐν τῇ ἀσθενεῖ καὶ λελυμένη ψυχῇ, ἀλλ' ἐν τῇ εὐτόνῳ Ισχυρῶς κατεργαζομένῃ τὸ ἀγαθόν. Φωνή Κυρίου ἐν μεγαλοπρεπείᾳ. Οὐ διὰ μόνων, φησί, τῶν εἰρη μένων ἡμῖν περὶ ὑδάτων ἡ φωνὴ παρίσταται τοῦ Κυ ρίου· ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ἰσχύος αὐτοῦ καὶ τῆς μεγα- λοπρεπείας, ἣν ἔστιν ὀφθαλμοῖς κατανοῆσαι ἀθρόως τὸν σύμπαντα κόσμον ἀπείρατα, ἰδίως τε τὰ τούτου μέρη θεασάμενον, τά τε μεγέθη τὰ ἀνεκδιήγητα καὶ τὰ ἀνέκφραστα κάλλη, τήν τε ἐν αὐτοῖς ὁρωμένη, πολυποίκιλον σοφίαν· & δὴ τυγχάνει παραστατικά τῆς τοῦ συστησαμένου τὰ πάντα δυνάμεώς τε καὶ ἰσχύος. Ενθεν οἱ προφητικοί λόγοι τὴν θεολογίαν ἀπὸ τῆς μεγαλουργίας αὐτοῦ παρελάμβανον. Διὸ εἴρηται παρὰ τῷ Ἱερεμίᾳ· Κύριος ὁ ποιήσας τὴν γῆν ἐν τῇ ἰσχύϊ αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Β Φωνή Κυρίου συντρίβοντος κέδρους· συντρί ψει Κύριος τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου· καὶ λε- πτυνεῖ αὐτὰς ὡς τὸν μόσχον τοῦ Λιβάνου καὶ ὁ ἠγαπημένος ὡς υἱὸς μονοκερώτων. Η καὶ οὕτως· Μόσχον ἔοικε Λιβάνου, τὸν υἱὸν μονοκερώ των, τὴν Ἱερουσαλὴμ λέγειν, καὶ τὸν πάλαι ἡγαπη μένον υἱὸν μονοκερώτων. Ἐπεὶ πατέρων γεγόνασιν ἁγίων, οἵτινες ἐλέγοντο μονοκέρωτες, διὰ τὸ μόνῳ Θεῷ κέρατι κεχρῆσθαι, ὡς ἐπ' αὐτῷ σεμνύνεσθαι καὶ λέγειν· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. Τῶν υἱοὶ γεγόνασιν οἱ ἡγούμενοι τῶν ἐκ περιτομής Σαρίων (1) ἐνταῦθα κεκλημένοι κατὰ τὰς ἄλλας ἐκδό- σεις, ὃ ἑρμηνεύεται ἄρχοντες, οὓς ἀπειλῇ συνέτριψε μετὰ τῆς Ἱερουσαλήμ, ἣν μόσχον ἔφη καὶ Λίβανο. Σαφῶς γὰρ Ἰεζεκιήλ ὁ προφήτης τοῦτο παρέστησε φήσας· Τάδε λέγει· Ὁ ἀετὸς ὁ μέγας ὁ μεγα λοπτέρυγος, ὁ μακρὸς τῇ ἐκτάσει, πλήρης ὀν χων ὃς ἔχει τὸ ἤγημα εἰσελθεῖν εἰς τὸν Λίβανον, καὶ ἔλαβε τὰ ἐπίλεκτα τῆς κέδρου, τὰ ἄκρα τῆς ἁπαλότητος, καὶ ἤνεγκεν αὐτὰ εἰς γῆν Χαλ δαίων· ἃ καὶ διὰ τῶν ἑξῆς ἡρμήνευσε λέγων· "Οταν ἔλθῃ βασιλεὺς Βαβυλῶνος ἐπὶ Ἱερουσαλήμ, καὶ ηγαπημένον, - EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS EXEGETICA. VERS. 3. Vox Domini super aquas, Deus maje. A statis intonuit; Dominus super aquas multas. Quia cum in vertice Carmeli aer serenus esset, audiebat vocem aquarum multarum. Ac si quis summatim omnia colligat quæ in Veteri Testamento de aquis feruntur, is sane videbit illud: Spiritus Dei fere- batur super aquam ; et illud: Educant aquæ repti- lia animarum viventium, et volatilia "; ea item de- prehendet quæ in diluvio gesta sunt, quomodo videlicet, cum omnia aquis submersa essent, solus Noe cum iis qui in arca erant salvus evaserit, ea eliam quæ in Agypto, et in mari Rubro, et quæ in Jordane, qua ratione filii Israel sicco pede trans- ierint. C VERS. 4. Vox Domini in virtute. Nam qui omnia potest in Christo qui se confortat, is præcepta Domini audit, et ea exsequitur. Vox ergo Domini non in debili ac soluta anima, sed in robusta quæ naviter bonum operatur. Vox Domini in magni- fcentia. Non per ea solum, inquit, quæ de aquis dicta nobis sunt, vox Domini declaratur, sed etiam per virtutem et magnificentiam ejus, quam oculis deprehendere potest, quisquis confertim mundum totum quaquaversum, et partes ejus sigillatim con- templatur, necnon inenarrabilem magnitudinem, ineffabilem pulchritudinem, ac multa varietate spe- ctabilem, quæ ipsis inest, sapientiam. Quæ nimirum potestatem virtutemque universorum opificis aperte commonstrant. Hinc est quod sermones prophetici Dei scientiam a magnitudine operum ejus mutuati sint. Quamobrem apud Jeremiam dictum est: Do- minus qui fecit terram in fortitudine sua '', et cæ- tera. VERS. 5, 6. Vox Domini confringentis cedros: et confringet Dominus cedros Libani, et comminuet eas tanquam vitulum Libani, et dilectus quemadmo- sum filius unicornium. Hoc item modo interpre- teris : per vitulum Libani, filium unicornium, vide- tur Hierosolymam indicare, atque illum pridem di- lectum filium unicornium. Nam ex sanctis patribus orti sunt, qui olim unicornes vocitabantur, quia uno Deo veluti cornu sunt usi : qua de re gloria- bantur his verbis: In te inimicos nostros ventila- bimus cornu 7. Quorum filii fuere, duces Surion ex circumcisione, sic enim in aliis editionibus vocan- tur, qua voce principes significantur. Eos commi- natione contrivit sua, una cum Hierosolyma quam vitulum et Libanum nuncupat. Id enim aperte Ezechiel propheta significavit his verbis: Hæc dicit: Aquila grandis magnarum alarum, longo membrorum ductu, plena unguibus, ductumque habet ut ingre- diatur in Libanum, et tulit selecta cedri, summitates frondium tenerarum, et detulit ea in terram Chal- dæorum [Chanaan] ". Quæ ipse in sequentibus interpretatur dicens: Cum venerit Rex Babylonis • Genes. 1, 2. 7o ibid. 20. Jerem. x, 12. D (sic) Psal. XLIII, 6. Ezech. XVII, 3. Interpretes dilectum, transtulere. (1) Vox Σαρίων, a reliquis interpretibus expressa, ex Hebraico Sirion confecta est ; Septuaginta vero

ἐγὼ δὲ πολλὰ κοπιάσας ἐν ταῖς πρὸς τὸν Θεὸν βοαῖς καὶ ἐξομολογήσεσιν, ἀπέκαμον καὶ ἐσίγησα· ἀνθ’ οὗ ὁ μὲν Σύμμαχος, Ὅτι ἀπεσίγησα· ὁ δὲ Θεοδοτίων, Ὅτι ἐκοπίασα, ἡρμήνευσαν. Ἀντὶ δὲ τοῦ ἀπὸ τοῦ κράζειν με, Ἀπὸ τοῦ ὀδύρεσθαί με πᾶσαν ἡμέραν, ἐκδέδωκεν ὁ Σύμμαχος, Ἐπαλαιώθη δὲ αὐτοῦ τὰ ὀστᾶ συντριβόμενα ἐκ τῆς πολλῆς κακώσεως τῆς κατὰ τὴν ἐξομολόγησιν αὐτῷ γεγενημένης· ἐν ᾗ καὶ τὰς δυνάμεις τῆς ψυχῆς ὀστέα ὀνομαζομένας κατεπόνει. Διὸ κατὰ τὸν Ἀκύλαν εἴρηται· Ὅτι ἐκώφευσα, κατετρίβη τὰ ὀστᾶ μου ἐν βρυχήματί μου· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, Ὅτι ἀπεσιώπησα, ἐπαλαιώθη τὰ ὀστᾶ μου, ἀπὸ τοῦ ὀδύρεσθαι πᾶσαν ἡμέραν. Οὐδὲ μέχρι μηνὸς, ἀλλὰ πάσας τὰς ἡμέρας κατέτρυχεν ἑαυτὸν καὶ κατεπόνει. Τὴν ἁμαρτίαν μου ἐγνώρισα, καὶ τὴν ἀνομίαν μου οὐκ ἐκάλυψα. Εἶπα· Ἐξαγορεύσω κατ’ ἐμοῦ τὴν ἀνομίαν μου τῷ Κυρίῳ, καὶ σὺ ἀφῆκας τὴν ἀσέβειαν τῆς καρδίας μου. Διάψαλμα. Ἄλλοι δὲ οὐ, τὴν ἀσέβειαν τῆς καρδίας, ἀλλὰ, τὴν ἀσέβειαν τῆς ἁμαρτίας μου, ἐξέθεντο. Ἀντὶ δὲ τούτου ἀκριβέστερον ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσεν εἰπών· Ἵνα σὺ ἀφέλῃς τὴν ἁμαρτίαν μου. Τάδε γὰρ, φησὶ, καὶ τάδε διεπραξάμην, ἵνα τάδε μοι γένωνται.

ΙΙΙ. Φωνή Κυρίου ἐπὶ τῶν ὑδάτων, ὁ Θεὸς τῆς δό ξης ἐβρόντησε· Κύριος ἐπὶ ὑδάτων πολλών, "Οτι, αἰθρίας οὔσης ἐπὶ τὴν κορυφὴν τοῦ Καρμή λου, ἤκουε φωνὴν ὑδάτων πολλῶν. Καὶ ὅλως, συν αγαγών τις τὰ ἐν τῇ Παλαιᾷ περὶ ὑδάτων ἀναγεγραμ- μένα, καὶ ὡς τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος· καὶ τό· Ἐξαγαγέτω τὰ ὕδατα ἑρπετὰ ψυχῶν ζωσῶν καὶ πετεινὰ πετόμενα· τά τε ἐν τῷ κατακλυσμῷ, ὡς, ἁπάντων ὑποβρυχίων γι νομένων, μόνος ὁ Νῶς καὶ οἱ σὺν αὐτῷ διεσώζοντο ἐν τῇ κιβωτῷ· καὶ τὰ ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου, καὶ τὰ ἐν τῇ Ερυθρᾷ θαλάσσῃ, καὶ τὰ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, ὅπως ἀβρόχῳ ποδι διεβίβασαν οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ, δψεται. Φωνή Κυρίου ἐν ἰσχύν. Ο γὰρ πάντα ἰσχύων ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντι αὐτὸν Χριστῷ, οὗτος ἀκούει τῶν ἐντολῶν Κυρίου, καὶ ποιεῖ. Φωνή οὖν Κυρίου οὐκ ἐν τῇ ἀσθενεῖ καὶ λελυμένη ψυχῇ, ἀλλ' ἐν τῇ εὐτόνῳ Ισχυρῶς κατεργαζομένῃ τὸ ἀγαθόν. Φωνή Κυρίου ἐν μεγαλοπρεπείᾳ. Οὐ διὰ μόνων, φησί, τῶν εἰρη μένων ἡμῖν περὶ ὑδάτων ἡ φωνὴ παρίσταται τοῦ Κυ ρίου· ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ἰσχύος αὐτοῦ καὶ τῆς μεγα- λοπρεπείας, ἣν ἔστιν ὀφθαλμοῖς κατανοῆσαι ἀθρόως τὸν σύμπαντα κόσμον ἀπείρατα, ἰδίως τε τὰ τούτου μέρη θεασάμενον, τά τε μεγέθη τὰ ἀνεκδιήγητα καὶ τὰ ἀνέκφραστα κάλλη, τήν τε ἐν αὐτοῖς ὁρωμένη, πολυποίκιλον σοφίαν· & δὴ τυγχάνει παραστατικά τῆς τοῦ συστησαμένου τὰ πάντα δυνάμεώς τε καὶ ἰσχύος. Ενθεν οἱ προφητικοί λόγοι τὴν θεολογίαν ἀπὸ τῆς μεγαλουργίας αὐτοῦ παρελάμβανον. Διὸ εἴρηται παρὰ τῷ Ἱερεμίᾳ· Κύριος ὁ ποιήσας τὴν γῆν ἐν τῇ ἰσχύϊ αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Β Φωνή Κυρίου συντρίβοντος κέδρους· συντρί ψει Κύριος τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου· καὶ λε- πτυνεῖ αὐτὰς ὡς τὸν μόσχον τοῦ Λιβάνου καὶ ὁ ἠγαπημένος ὡς υἱὸς μονοκερώτων. Η καὶ οὕτως· Μόσχον ἔοικε Λιβάνου, τὸν υἱὸν μονοκερώ των, τὴν Ἱερουσαλὴμ λέγειν, καὶ τὸν πάλαι ἡγαπη μένον υἱὸν μονοκερώτων. Ἐπεὶ πατέρων γεγόνασιν ἁγίων, οἵτινες ἐλέγοντο μονοκέρωτες, διὰ τὸ μόνῳ Θεῷ κέρατι κεχρῆσθαι, ὡς ἐπ' αὐτῷ σεμνύνεσθαι καὶ λέγειν· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. Τῶν υἱοὶ γεγόνασιν οἱ ἡγούμενοι τῶν ἐκ περιτομής Σαρίων (1) ἐνταῦθα κεκλημένοι κατὰ τὰς ἄλλας ἐκδό- σεις, ὃ ἑρμηνεύεται ἄρχοντες, οὓς ἀπειλῇ συνέτριψε μετὰ τῆς Ἱερουσαλήμ, ἣν μόσχον ἔφη καὶ Λίβανο. Σαφῶς γὰρ Ἰεζεκιήλ ὁ προφήτης τοῦτο παρέστησε φήσας· Τάδε λέγει· Ὁ ἀετὸς ὁ μέγας ὁ μεγα λοπτέρυγος, ὁ μακρὸς τῇ ἐκτάσει, πλήρης ὀν χων ὃς ἔχει τὸ ἤγημα εἰσελθεῖν εἰς τὸν Λίβανον, καὶ ἔλαβε τὰ ἐπίλεκτα τῆς κέδρου, τὰ ἄκρα τῆς ἁπαλότητος, καὶ ἤνεγκεν αὐτὰ εἰς γῆν Χαλ δαίων· ἃ καὶ διὰ τῶν ἑξῆς ἡρμήνευσε λέγων· "Οταν ἔλθῃ βασιλεὺς Βαβυλῶνος ἐπὶ Ἱερουσαλήμ, καὶ ηγαπημένον, - EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS EXEGETICA. VERS. 3. Vox Domini super aquas, Deus maje. A statis intonuit; Dominus super aquas multas. Quia cum in vertice Carmeli aer serenus esset, audiebat vocem aquarum multarum. Ac si quis summatim omnia colligat quæ in Veteri Testamento de aquis feruntur, is sane videbit illud: Spiritus Dei fere- batur super aquam ; et illud: Educant aquæ repti- lia animarum viventium, et volatilia "; ea item de- prehendet quæ in diluvio gesta sunt, quomodo videlicet, cum omnia aquis submersa essent, solus Noe cum iis qui in arca erant salvus evaserit, ea eliam quæ in Agypto, et in mari Rubro, et quæ in Jordane, qua ratione filii Israel sicco pede trans- ierint. C VERS. 4. Vox Domini in virtute. Nam qui omnia potest in Christo qui se confortat, is præcepta Domini audit, et ea exsequitur. Vox ergo Domini non in debili ac soluta anima, sed in robusta quæ naviter bonum operatur. Vox Domini in magni- fcentia. Non per ea solum, inquit, quæ de aquis dicta nobis sunt, vox Domini declaratur, sed etiam per virtutem et magnificentiam ejus, quam oculis deprehendere potest, quisquis confertim mundum totum quaquaversum, et partes ejus sigillatim con- templatur, necnon inenarrabilem magnitudinem, ineffabilem pulchritudinem, ac multa varietate spe- ctabilem, quæ ipsis inest, sapientiam. Quæ nimirum potestatem virtutemque universorum opificis aperte commonstrant. Hinc est quod sermones prophetici Dei scientiam a magnitudine operum ejus mutuati sint. Quamobrem apud Jeremiam dictum est: Do- minus qui fecit terram in fortitudine sua '', et cæ- tera. VERS. 5, 6. Vox Domini confringentis cedros: et confringet Dominus cedros Libani, et comminuet eas tanquam vitulum Libani, et dilectus quemadmo- sum filius unicornium. Hoc item modo interpre- teris : per vitulum Libani, filium unicornium, vide- tur Hierosolymam indicare, atque illum pridem di- lectum filium unicornium. Nam ex sanctis patribus orti sunt, qui olim unicornes vocitabantur, quia uno Deo veluti cornu sunt usi : qua de re gloria- bantur his verbis: In te inimicos nostros ventila- bimus cornu 7. Quorum filii fuere, duces Surion ex circumcisione, sic enim in aliis editionibus vocan- tur, qua voce principes significantur. Eos commi- natione contrivit sua, una cum Hierosolyma quam vitulum et Libanum nuncupat. Id enim aperte Ezechiel propheta significavit his verbis: Hæc dicit: Aquila grandis magnarum alarum, longo membrorum ductu, plena unguibus, ductumque habet ut ingre- diatur in Libanum, et tulit selecta cedri, summitates frondium tenerarum, et detulit ea in terram Chal- dæorum [Chanaan] ". Quæ ipse in sequentibus interpretatur dicens: Cum venerit Rex Babylonis • Genes. 1, 2. 7o ibid. 20. Jerem. x, 12. D (sic) Psal. XLIII, 6. Ezech. XVII, 3. Interpretes dilectum, transtulere. (1) Vox Σαρίων, a reliquis interpretibus expressa, ex Hebraico Sirion confecta est ; Septuaginta vero

PG 23:277Οὐκ ἤδη τετυχηκὼς τῆς ἀφέσεως, ἀλλ’ ὡς πάντα πράττων, ἵνα αὐτῆς τύχῃ, ταῦτ’ ἔλεγε κατὰ τὸν Σύμμαχον. Καὶ ἔχεταί γε λόγου ἡ τοιαύτη ἑρμηνεία· εἰ γὰρ ἑτέρους ἐμακάριζεν, ὧν ἀφέθησαν αἱ ἀνομίαι, ὡς μηδέπω αὐτὸς τετυχηκὼς τῆς ἀφέσεως, πῶς ἐνταῦθα ἐδύνατο λέγειν· Καὶ σὺ ἀφῆκας τὴν ἀσέβειαν τῆς ἁμαρτίας μου; Διόπερ κατὰ τὸν Σύμμαχον ἀκριβέστερον εἰρῆσθαί φημι τὸ, Ἵνα σὺ ἀφέλῃς τὴν ἀσέβειαν τῆς ἁμαρτίας μου. Ὑπὲρ ταύτης προσεύξεταί σοι πᾶς ὅσιος ἐν καιρῷ εὐθέτῳ. Πλὴν ἐν κατακλυσμῷ ὑδάτων πολλῶν πρὸς αὐτὸν οὐκ ἐγγιοῦσι. Διὰ τοῦτο πᾶς ὅσιος ὑπόδειγμα λαβὼν ἐκ τῶν κατ’ ἐμὲ πεπραγμένων προθυμότατα καὶ εὐθαρσῶς προσεύξεταί σοι, εἴ ποτε καιρὸς αὐτὸν καλῇ ἐπὶ τὴν ὁμοίαν ἐμοὶ προςευχὴν ἐλθεῖν. Προσευξαμένου δὲ αὐτοῦ κατὰ τὸ ὑπόδειγμα τὸ ἐμὸν, καὶ αὐτοῦ ἐπακούσεις, παρέξεις τε αὐτῷ τὴν παρὰ σοῦ σωτηρίαν, ὥστε μηδὲν αὐτὸν βλαβῆναι, κἂν μυρία κατακλύζοντα ὕδατα κατ’ αὐτοῦ φέρηται. Ὡς γὰρ ἐπὶ πέτραν οἰκοδομήσας αὑτοῦ τὴν οἰκίαν, καὶ ἐπὶ σὲ τὸν μέγαν Σωτῆρα ἀναρτήσας ἑαυτοῦ τὰς ἐλπίδας, ἄπτωτος καὶ ἑδραῖος μενεῖ· διὰ γὰρ τὴν σὴν φυλακὴν οὐδὲ πλησιάσαι αὐτῷ, οὐδὲ ἐγγὺς γενέσθαι δυνήσεται.

Καὶ ταύτην γε τὴν διάνοιαν ἡ τοῦ Συμμάχου παρέστησεν ἑρμηνεία, φήσασα· Περὶ τούτου προσεύξεται πᾶς ὅσιος, ἀντὶ τοῦ, Διὰ τοῦτο προσεύξεται πᾶς ὅσιός σοι καιρὸν εὑρὼν, ὥστε ἐπικλύζοντα ὕδατα πολλὰ πρὸς αὐτὸν μὴ ἐγγίσαι. Ἐὰν δὲ κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα λέγηται· Ὑπὲρ ταύτης προσεύξεται πᾶς ὅσιος, ἐροῦμεν, ὅτι, ὑπὲρ ταύτης, δηλαδὴ τῆς ἀφέσεως τῆς ἐμοὶ γενομένης. Διὰ γὰρ τὸν σὸν ἔλεον καὶ τὴν εἰς ἐμὲ γενομένην φιλανθρωπίαν πᾶς ὅσιος εὔελπις ἔσται, τῶν ὁμοίων παρὰ σοῦ τυχεῖν· εἴ ποτε αὐτῷ γένοιτο, ὡς ἀνθρώπῳ σάρκα περικειμένῳ, τοιοῦτό τι σφάλμα καὶ καιρὸς δεόμενος ὁμοίας ἐμοὶ ἐξομολογήσεως καὶ προσευχῆς. Συνετιῶ σε καὶ συμβιβῶ σε ἐν ὁδῷ ταύτῃ ᾗ πορεύσῃ· ἐπιστηριῶ ἐπὶ σὲ τοὺς ὀφθαλμούς μου. Τὸ λεγόμενον διὰ τοῦ προφήτου· Ἔτι λαλοῦντός σου, ἐρῶ· Ἰδοὺ πάρειμι, καὶ ἐπὶ τοῦ Δαυὶ̈δ ἐπληροῦτο. Διότι εὐχομένου καὶ τὴν δέησιν ἀναπέμποντος, τὸ Πνεῦμα τὸ θεῖον ἀποκρίσεως αὐτὸν ἀξιοῖ, θαρσεῖν αὐτῷ παρακελευόμενον. Ἐγὼ γάρ σε, φησὶν, συνετιῶ καὶ συμβιβῶ σε· ἀνθ’ οὗ ὁ Ἀκύλας φησίν· Ἐπιστημώσω σε καὶ φωτίσω σε ἐν ὁδῷ ταύτῃ ᾗ πορεύσῃ· ὁ δὲ Σύμμαχος· Συνετίσω σε καὶ ὑποδείξω σοι ὁδὸν ἣν ὁδεύσεις.

PG 23:279Ἐπαγγέλλεται γὰρ δεῖξαι αὐτῷ τὸν εἰπόντα· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός. Ἦν δὲ οὗτος ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, ὁ τοὺς ὁδεύοντας ἄγων ἐπὶ τέλος τὸ τρισμακάριον, τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἐπιστηριῶ ἐπὶ σὲ τοὺς ὀφθαλμούς μου, ὁ Σύμμαχος, Βουλεύσομαι, φησὶ, περὶ σοῦ τῷ ὀφθαλμῷ μου. Ἐπειδὴ γὰρ ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ δικαίους, καὶ ὦτα αὐτοῦ εἰς δέησιν αὐτῶν· εἰκότως τὸν τοσαῦτα ηὐγμένον καταξιοῖ τοῦ ἰδίου ὀφθαλμοῦ, ὅπως, ἐκ τῶν φωτιστικῶν αὐτῶν τῶν ἐκ τοῦ θείου ὀφθαλμοῦ πεμπομένων φωτισθεὶς τὴν διάνοιαν, τὴν ὁδὸν θεάσηται τὴν ἐπηγγελμένην αὐτῷ. Διόπερ ὀφθαλμοὶ Κυρίου οὐκ ἐπὶ πάντας, ἀλλ’ ἐπὶ μόνους τοὺς δικαίους· ἀπὸ γὰρ τῶν ἀσεβῶν ἀποστρέφει τοὺς ἑαυτοῦ ὀφθαλμούς. Εὐφράνθητε ἐπὶ Κύριον καὶ ἀγαλλιᾶσθε, δίκαιοι, καὶ καυχᾶσθε, πάντες οἱ εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ. Περιγράψας ὁ λόγος τὴν πρὸς τὸν εὐξάμενον ἀπόκρισιν, ἐπαγγειλάμενός τε αὐτῷ τὰ προλελεγμένα, μεταβαίνει ἐπὶ τὸ κοινὸν τῶν ἀνθρώπων γένος, δι’ ὑπερβολὴν φιλανθρωπίας πάντας βουλόμενος σωθῆναι.

λήψεται τὸν βασιλέα αὐτῆς καὶ τὸν ἄρχοντα α'- τῆς. Τούτους γὰρ ἐπίλεκτα καὶ ἄκρα κέκληκεν ἀπαλότητος. Μόσχον δὲ αὐτῆς φησι τὸ θυσιαστή- ριον, ἐν ᾧ μόσχους καὶ θυσίας ἀνέφερον· ἃ δὴ πάντα συντέτριπται μετὰ Σαρίων, ὅ ἐστιν ἀρχόντων. Οὕτως οὖν φησι συντρίψει καὶ τοὺς ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσιν ἀσεβεῖς, τοὺς ἐπαιρομένους ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λι- Εάνου. Φωνή Κυρίου συσσείοντος ἔρημον, συσσείσει Κύριος τὴν ἔρημον Κάδης. Αληθῶς γὰρ ἡ σύμ πασα τῶν ἀνθρώπων οἰκουμένη, ἔρημος οὖσα πρότε του Θεοῦ γνώσεως καὶ εὐσεβείας, συνεσείσθη διὰ τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος, ὡς μεταβαλεῖν αὐτὴν ἀπὸ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἀπὸ ἀγνοίας εἰς ἐπιστήμην θείαν. Γέγονεν οὖν ἐξ ἐρήμου οἰκουμένη. Φωνή Κυρίου καταρτιζομένου ἐλάγους, καὶ ἀποκαλύψει δρυμούς, καὶ ἐν τῷ ναῷ αὐτοῦ πᾶς τις λέγει δόξαν. Ελάφους γάρ, φησίν, ὁ Κύριος καταρτισάμενος · ζῶον φιλέρημον ἐφιοκτόνον τε καὶ κερασφόρον, καὶ κατὰ τὸν νόμον καθαρόν, ὃν ἐξ ὑπεμψεν εἰς τὴν προδηλωθεῖσαν ἔρημον. Οἱ δὲ ταύτην διαδραμόντες τοὺς ἐν αὐτῇ ὄφεις τοῖς ἑαυτῶν κατα- πάτησαν ποσί, πάντα τε τὰ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἰοβόλα θη- μία μακρὰν ἀπήλασαν· ὧν ἐλαθέντων, ἀπεκαλύφθη σαν οι δρυμοί · Καὶ ἐν τῷ ναῷ πᾶς τις λέγει δύο ξαν. Σφόδρα ἀκριβῶς εἴρηται· Καὶ ἐν τῷ ναῷ αὐτ τοῦ πᾶς τις λέγει δόξαν· οὐκέτι γὰρ Ἰουδαῖοι, οὐδὲ ὁ ἐκ περιτομῆς λαὸς, ἀλλὰ πᾶς τις ὁ ἐξ ἁπάν των τῶν ἐθνῶν ἐπιστραφείς. Κύριος ἰσχὺν τῷ λαῷ αὐτοῦ δώσει· Κύριος εὐλογήσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἐν εἰρήνῃ. ΨΑΛΜΟΣ ΩΔΗΣ ΤΟΥ ΕΓΚΑΙΝΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ ΚΘ'. ᾿Αλλ' εἴποι τίς ἂν πρὸς τοῦτο, ὡς οὐδεμίαν οίκο τομῆς οἴκου ἢ ναοῦ ποιεῖται μνήμην· οὐδέ τις λόγος ἐπὶν ἐν τῷ ψαλμῷ δυνάμενος ἁρμόζειν ἐγκαινίοις οἶκον, ὡς νομίσαι τινὰ ἐπὶ ἐγκαινισμῷ τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις νεὼ τὸν προκείμενον ψαλμὸν εἰρῆσθαι. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ προγέγραπται, ᾠδῆς ἐγκαινισμοῦ τοῦ οἴκου· σκόπει μήποτε οἶκον ἐνταῦθα τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν αἰνίττεται· ἐν ᾗ τὸ θεῖον Πνεῦμα, ὡς ἐν ναῷ οἰκήσάν ποτε, καιρῷ τινι ἔρημον αὐτὴν καταλέλοι- πεν, ἀναχωρῆσαν διὰ τὴν πλημμεληθεῖσαν αὐτῷ κατὰ τὸν Οὐρίαν καὶ τὴν τούτου γυναῖκα πρᾶξιν. δι' ἦν καὶ μέχρι τοῦ θανάτου κατελήλυθε, τὰ πρὸ θάνατον ἁμαρτήσας· δυνάμει δὲ τότε καὶ εἰς τὸν λάκκον, καὶ εἰς τὸν ᾅδην κατηνέχθη, κατέβη τε ἀληθῶς εἰς διαφθοράν· ὡς διὰ ταῦτα θρήνοις αὐτὸν σχολάσαι, σάκκον τε ἀντὶ τῆς βασιλικῆς ἐσθῆτος περιβαλέσθαι. 'Αλλ᾿ ἐπειδὴ ἀξιόλογον ἐνδειξάμενος μετάνοιαν, ἑαυτόν τε κολάσας και τιμωρησάμενος, ἱκανῶς τε έγκαρτερήσας ταῖς ἐξομολογήσεσιν, ἐπαγ γελίαν ἀφέσεως τῆς ἁμαρτίας εἴληφε, διὰ τοῦ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελευσομένου Χριστού, μέλλοντος καὶ μέχρις ᾅδου καταβήσεσθαι· εἰκότως τῆς κατη- φείας μεταβαλών, καὶ τῆς ἐφ' οἷς ἐτόλμησεν ἐξομο λογήσεως, εὐχαριστίαν ἀναπέμπει τῷ Θεῷ λέγων· *_* COMMENTARIA IN PSALMOS. A in Jerusalem, assumel regem ejus et principem ejus *_63. Hos selecta vocat, et summitates frondium tenerarum ejus. Vitulum autem ejus, altare vocat, in quo vitulos et sacrificia offerebant. Quæ omnia, una cum Sariis, id est principibus ejus, contrita sunt. lta, inquit, cæterarum gentium impios con- teret, qui instar cedrorum Libani erigebantur. VERS. 8. Vox Domini concutientis desertum, et commovebit Dominus desertum Cades. Vere totus orbis hominum, cum ante Dei cognitione ac pietato vacuus et desertus esset, per evangelicam prædi- cationem commotus est, ita ut a nequitia ad vir- tutem, ab ignorantia ad scientiam divinam trans- mearet. Ex deserto igitur habitatus orbis effectus B est. C VERS. 9-11. Vox Domini praparantis cervos, et revelabit condensa, et in templo ejus omnes dicent gloriam. Nam Dominus, inquit, cervos præparat. Est animal solitudinis amans, serpentibus exitiale, et cornutum, atque secundum legem mundum est, ac in prædictum desertum emissum fuit. Qui porro desertum hujusmodi percurrunt, serpentes pedibus suis proterunt, omniaque venenata in eremo ani- malia procul abigunt. Quibus depulsis revelata sunt querceta, et in templo ejus omnes dicent glo- riam. Summa certe accuratione dictum est, et in templo ejus omnes dicent gloriam ; non enim Judai, neque populus ex circumcisione, sed quisquis ex omnibus gentibus conversus est. Dominus virtutem populo suo dabit; Dominus benedicet populo suo in pace. : PSALMUS CANTICI Sed fortasse quispiam ad hæc dixerit, quod mul- lam hic structuræ domus sive templi faciat men- tionem nec quidpiam in psalmo reperiatur quod possit dedicationi domus competere, ut quis puta- verit de templi Hierosolymitani dedicatione bunc psalmum pronuntiatum fuisse. Verum quoniam in- scribitur Psalmus cantici in dedicatione domus, mihi, quæso, consideres, num hic per domum, suam ipsanı animam adumbret : in qua cum Spiritus sanctus ceu in templo aliquando habitasset, quo- D dam tempore desertam eam reliquit, atque recessit Ezech. xvi, 12. ob patratum in Uriam et uxorem ejus facinus; ideo ad mortem usque delapsus est, quia ad mortem peccaverat; imo ratione quadam usque ad lacum et ad infernum deductus est, ac reipsa descendit in corruptionem; ita ut ea de causa fletibus se de- derit, ac pro regia veste saccum induerit. At quia postquam dignam exhibuit pœnitentiam, ac sese castigavit atque punivit, congruentique tempore in confessionibus perseveravit, remittendi sibi pec- cati promissionem nactus est, per Christum scili- cet ex ejus semine proditurum, et ad infernum usque descensurum; jure a tristitia et a scelerum confessione translatus, gratias agit Deo, dicens : 1. IN DEDICATIONE DOMUS DAVID ΧΧΙΧ.

Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Δαυί̈δ, προσδιελθὼν τὴν ἑαυτοῦ ἐξομολόγησιν, αἰσίας τε ἀποκρίσεως καὶ ἐπαγγελίας καταξιωθεὶς, ἐξ ὑπερβαλλούσης χαρᾶς καὶ τοῖς λοιποῖς ἀνθρώποις προξενεῖ τὰ τῆς ὠφελείας. Εὐφράνθητε ἐπὶ Κύριον καὶ ἀγαλλιᾶσθε, δίκαιοι, καὶ καυχᾶσθε πάντες οἱ εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ. Ὥσπερ τῷ ἀριστερῷ τάγματι τῶν ἁμαρτωλῶν τὰ κατάλληλα παρῄνεσεν, ἑαυτὸν ὑπόδειγμα παρασχὼν τοῖς ἐξ ἁμαρτιῶν ἐπιστρέφουσιν· οὕτω καὶ τοῖς δικαίοις τὰ οἰκεῖα καὶ αὐτοῖς ἁρμόδια εὐαγγελίζεται διὰ τῶν προκειμένων, παραινῶν αὐτοῖς ἐπὶ μηδενὶ μὲν τῶν κοσμικῶν εὐφραίνεσθαι, ἐπὶ δὲ τὸν Κύριον μέγα φρονεῖν, καὶ ἐπ’ αὐτῷ μόνῳ εὐφραίνεσθαι, χαίρειν τε καὶ ἀγαλλιᾷν ἐπὶ τῷ τοσούτῳ ἀγαθῷ. Ἀλλὰ καὶ ὁ καυχώμενος ἐν Κυρίῳ καυχάσθω, κατὰ τὸν Ἀπόστολον. Εἰκότως οὖν καὶ ἐνταῦθα τὸ συμπέρασμα τοῦ παντὸς λόγου ἐπισφραγίζεται λέγων· Καὶ καυχᾶσθε ἐν αὐτῷ, πάντες οἱ εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ· μὴ γὰρ ἐφ’ ἑαυτοῖς μέγα φρονεῖν, ἀλλ’ ἐπ’ αὐτῷ τῷ πάσης ὑμῖν ἀρετῆς αἰτίῳ γενομένῳ Κυρίῳ.

λήψεται τὸν βασιλέα αὐτῆς καὶ τὸν ἄρχοντα α'- τῆς. Τούτους γὰρ ἐπίλεκτα καὶ ἄκρα κέκληκεν ἀπαλότητος. Μόσχον δὲ αὐτῆς φησι τὸ θυσιαστή- ριον, ἐν ᾧ μόσχους καὶ θυσίας ἀνέφερον· ἃ δὴ πάντα συντέτριπται μετὰ Σαρίων, ὅ ἐστιν ἀρχόντων. Οὕτως οὖν φησι συντρίψει καὶ τοὺς ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσιν ἀσεβεῖς, τοὺς ἐπαιρομένους ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λι- Εάνου. Φωνή Κυρίου συσσείοντος ἔρημον, συσσείσει Κύριος τὴν ἔρημον Κάδης. Αληθῶς γὰρ ἡ σύμ πασα τῶν ἀνθρώπων οἰκουμένη, ἔρημος οὖσα πρότε του Θεοῦ γνώσεως καὶ εὐσεβείας, συνεσείσθη διὰ τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος, ὡς μεταβαλεῖν αὐτὴν ἀπὸ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἀπὸ ἀγνοίας εἰς ἐπιστήμην θείαν. Γέγονεν οὖν ἐξ ἐρήμου οἰκουμένη. Φωνή Κυρίου καταρτιζομένου ἐλάγους, καὶ ἀποκαλύψει δρυμούς, καὶ ἐν τῷ ναῷ αὐτοῦ πᾶς τις λέγει δόξαν. Ελάφους γάρ, φησίν, ὁ Κύριος καταρτισάμενος · ζῶον φιλέρημον ἐφιοκτόνον τε καὶ κερασφόρον, καὶ κατὰ τὸν νόμον καθαρόν, ὃν ἐξ ὑπεμψεν εἰς τὴν προδηλωθεῖσαν ἔρημον. Οἱ δὲ ταύτην διαδραμόντες τοὺς ἐν αὐτῇ ὄφεις τοῖς ἑαυτῶν κατα- πάτησαν ποσί, πάντα τε τὰ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἰοβόλα θη- μία μακρὰν ἀπήλασαν· ὧν ἐλαθέντων, ἀπεκαλύφθη σαν οι δρυμοί · Καὶ ἐν τῷ ναῷ πᾶς τις λέγει δύο ξαν. Σφόδρα ἀκριβῶς εἴρηται· Καὶ ἐν τῷ ναῷ αὐτ τοῦ πᾶς τις λέγει δόξαν· οὐκέτι γὰρ Ἰουδαῖοι, οὐδὲ ὁ ἐκ περιτομῆς λαὸς, ἀλλὰ πᾶς τις ὁ ἐξ ἁπάν των τῶν ἐθνῶν ἐπιστραφείς. Κύριος ἰσχὺν τῷ λαῷ αὐτοῦ δώσει· Κύριος εὐλογήσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἐν εἰρήνῃ. ΨΑΛΜΟΣ ΩΔΗΣ ΤΟΥ ΕΓΚΑΙΝΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ ΚΘ'. ᾿Αλλ' εἴποι τίς ἂν πρὸς τοῦτο, ὡς οὐδεμίαν οίκο τομῆς οἴκου ἢ ναοῦ ποιεῖται μνήμην· οὐδέ τις λόγος ἐπὶν ἐν τῷ ψαλμῷ δυνάμενος ἁρμόζειν ἐγκαινίοις οἶκον, ὡς νομίσαι τινὰ ἐπὶ ἐγκαινισμῷ τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις νεὼ τὸν προκείμενον ψαλμὸν εἰρῆσθαι. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ προγέγραπται, ᾠδῆς ἐγκαινισμοῦ τοῦ οἴκου· σκόπει μήποτε οἶκον ἐνταῦθα τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν αἰνίττεται· ἐν ᾗ τὸ θεῖον Πνεῦμα, ὡς ἐν ναῷ οἰκήσάν ποτε, καιρῷ τινι ἔρημον αὐτὴν καταλέλοι- πεν, ἀναχωρῆσαν διὰ τὴν πλημμεληθεῖσαν αὐτῷ κατὰ τὸν Οὐρίαν καὶ τὴν τούτου γυναῖκα πρᾶξιν. δι' ἦν καὶ μέχρι τοῦ θανάτου κατελήλυθε, τὰ πρὸ θάνατον ἁμαρτήσας· δυνάμει δὲ τότε καὶ εἰς τὸν λάκκον, καὶ εἰς τὸν ᾅδην κατηνέχθη, κατέβη τε ἀληθῶς εἰς διαφθοράν· ὡς διὰ ταῦτα θρήνοις αὐτὸν σχολάσαι, σάκκον τε ἀντὶ τῆς βασιλικῆς ἐσθῆτος περιβαλέσθαι. 'Αλλ᾿ ἐπειδὴ ἀξιόλογον ἐνδειξάμενος μετάνοιαν, ἑαυτόν τε κολάσας και τιμωρησάμενος, ἱκανῶς τε έγκαρτερήσας ταῖς ἐξομολογήσεσιν, ἐπαγ γελίαν ἀφέσεως τῆς ἁμαρτίας εἴληφε, διὰ τοῦ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελευσομένου Χριστού, μέλλοντος καὶ μέχρις ᾅδου καταβήσεσθαι· εἰκότως τῆς κατη- φείας μεταβαλών, καὶ τῆς ἐφ' οἷς ἐτόλμησεν ἐξομο λογήσεως, εὐχαριστίαν ἀναπέμπει τῷ Θεῷ λέγων· *_* COMMENTARIA IN PSALMOS. A in Jerusalem, assumel regem ejus et principem ejus *_63. Hos selecta vocat, et summitates frondium tenerarum ejus. Vitulum autem ejus, altare vocat, in quo vitulos et sacrificia offerebant. Quæ omnia, una cum Sariis, id est principibus ejus, contrita sunt. lta, inquit, cæterarum gentium impios con- teret, qui instar cedrorum Libani erigebantur. VERS. 8. Vox Domini concutientis desertum, et commovebit Dominus desertum Cades. Vere totus orbis hominum, cum ante Dei cognitione ac pietato vacuus et desertus esset, per evangelicam prædi- cationem commotus est, ita ut a nequitia ad vir- tutem, ab ignorantia ad scientiam divinam trans- mearet. Ex deserto igitur habitatus orbis effectus B est. C VERS. 9-11. Vox Domini praparantis cervos, et revelabit condensa, et in templo ejus omnes dicent gloriam. Nam Dominus, inquit, cervos præparat. Est animal solitudinis amans, serpentibus exitiale, et cornutum, atque secundum legem mundum est, ac in prædictum desertum emissum fuit. Qui porro desertum hujusmodi percurrunt, serpentes pedibus suis proterunt, omniaque venenata in eremo ani- malia procul abigunt. Quibus depulsis revelata sunt querceta, et in templo ejus omnes dicent glo- riam. Summa certe accuratione dictum est, et in templo ejus omnes dicent gloriam ; non enim Judai, neque populus ex circumcisione, sed quisquis ex omnibus gentibus conversus est. Dominus virtutem populo suo dabit; Dominus benedicet populo suo in pace. : PSALMUS CANTICI Sed fortasse quispiam ad hæc dixerit, quod mul- lam hic structuræ domus sive templi faciat men- tionem nec quidpiam in psalmo reperiatur quod possit dedicationi domus competere, ut quis puta- verit de templi Hierosolymitani dedicatione bunc psalmum pronuntiatum fuisse. Verum quoniam in- scribitur Psalmus cantici in dedicatione domus, mihi, quæso, consideres, num hic per domum, suam ipsanı animam adumbret : in qua cum Spiritus sanctus ceu in templo aliquando habitasset, quo- D dam tempore desertam eam reliquit, atque recessit Ezech. xvi, 12. ob patratum in Uriam et uxorem ejus facinus; ideo ad mortem usque delapsus est, quia ad mortem peccaverat; imo ratione quadam usque ad lacum et ad infernum deductus est, ac reipsa descendit in corruptionem; ita ut ea de causa fletibus se de- derit, ac pro regia veste saccum induerit. At quia postquam dignam exhibuit pœnitentiam, ac sese castigavit atque punivit, congruentique tempore in confessionibus perseveravit, remittendi sibi pec- cati promissionem nactus est, per Christum scili- cet ex ejus semine proditurum, et ad infernum usque descensurum; jure a tristitia et a scelerum confessione translatus, gratias agit Deo, dicens : 1. IN DEDICATIONE DOMUS DAVID ΧΧΙΧ.

Psalm of David 32ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΒ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΒ. Κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν ἀνάγνωσιν καὶ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς ἀνεπίγραφός ἐστιν ὁ ψαλμός· πολλὴν δὲ σώζει ἀκολουθίαν πρὸς τὸν πρὸ αὐτοῦ.

λήψεται τὸν βασιλέα αὐτῆς καὶ τὸν ἄρχοντα α'- τῆς. Τούτους γὰρ ἐπίλεκτα καὶ ἄκρα κέκληκεν ἀπαλότητος. Μόσχον δὲ αὐτῆς φησι τὸ θυσιαστή- ριον, ἐν ᾧ μόσχους καὶ θυσίας ἀνέφερον· ἃ δὴ πάντα συντέτριπται μετὰ Σαρίων, ὅ ἐστιν ἀρχόντων. Οὕτως οὖν φησι συντρίψει καὶ τοὺς ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσιν ἀσεβεῖς, τοὺς ἐπαιρομένους ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λι- Εάνου. Φωνή Κυρίου συσσείοντος ἔρημον, συσσείσει Κύριος τὴν ἔρημον Κάδης. Αληθῶς γὰρ ἡ σύμ πασα τῶν ἀνθρώπων οἰκουμένη, ἔρημος οὖσα πρότε του Θεοῦ γνώσεως καὶ εὐσεβείας, συνεσείσθη διὰ τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος, ὡς μεταβαλεῖν αὐτὴν ἀπὸ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἀπὸ ἀγνοίας εἰς ἐπιστήμην θείαν. Γέγονεν οὖν ἐξ ἐρήμου οἰκουμένη. Φωνή Κυρίου καταρτιζομένου ἐλάγους, καὶ ἀποκαλύψει δρυμούς, καὶ ἐν τῷ ναῷ αὐτοῦ πᾶς τις λέγει δόξαν. Ελάφους γάρ, φησίν, ὁ Κύριος καταρτισάμενος · ζῶον φιλέρημον ἐφιοκτόνον τε καὶ κερασφόρον, καὶ κατὰ τὸν νόμον καθαρόν, ὃν ἐξ ὑπεμψεν εἰς τὴν προδηλωθεῖσαν ἔρημον. Οἱ δὲ ταύτην διαδραμόντες τοὺς ἐν αὐτῇ ὄφεις τοῖς ἑαυτῶν κατα- πάτησαν ποσί, πάντα τε τὰ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἰοβόλα θη- μία μακρὰν ἀπήλασαν· ὧν ἐλαθέντων, ἀπεκαλύφθη σαν οι δρυμοί · Καὶ ἐν τῷ ναῷ πᾶς τις λέγει δύο ξαν. Σφόδρα ἀκριβῶς εἴρηται· Καὶ ἐν τῷ ναῷ αὐτ τοῦ πᾶς τις λέγει δόξαν· οὐκέτι γὰρ Ἰουδαῖοι, οὐδὲ ὁ ἐκ περιτομῆς λαὸς, ἀλλὰ πᾶς τις ὁ ἐξ ἁπάν των τῶν ἐθνῶν ἐπιστραφείς. Κύριος ἰσχὺν τῷ λαῷ αὐτοῦ δώσει· Κύριος εὐλογήσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἐν εἰρήνῃ. ΨΑΛΜΟΣ ΩΔΗΣ ΤΟΥ ΕΓΚΑΙΝΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ ΚΘ'. ᾿Αλλ' εἴποι τίς ἂν πρὸς τοῦτο, ὡς οὐδεμίαν οίκο τομῆς οἴκου ἢ ναοῦ ποιεῖται μνήμην· οὐδέ τις λόγος ἐπὶν ἐν τῷ ψαλμῷ δυνάμενος ἁρμόζειν ἐγκαινίοις οἶκον, ὡς νομίσαι τινὰ ἐπὶ ἐγκαινισμῷ τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις νεὼ τὸν προκείμενον ψαλμὸν εἰρῆσθαι. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ προγέγραπται, ᾠδῆς ἐγκαινισμοῦ τοῦ οἴκου· σκόπει μήποτε οἶκον ἐνταῦθα τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν αἰνίττεται· ἐν ᾗ τὸ θεῖον Πνεῦμα, ὡς ἐν ναῷ οἰκήσάν ποτε, καιρῷ τινι ἔρημον αὐτὴν καταλέλοι- πεν, ἀναχωρῆσαν διὰ τὴν πλημμεληθεῖσαν αὐτῷ κατὰ τὸν Οὐρίαν καὶ τὴν τούτου γυναῖκα πρᾶξιν. δι' ἦν καὶ μέχρι τοῦ θανάτου κατελήλυθε, τὰ πρὸ θάνατον ἁμαρτήσας· δυνάμει δὲ τότε καὶ εἰς τὸν λάκκον, καὶ εἰς τὸν ᾅδην κατηνέχθη, κατέβη τε ἀληθῶς εἰς διαφθοράν· ὡς διὰ ταῦτα θρήνοις αὐτὸν σχολάσαι, σάκκον τε ἀντὶ τῆς βασιλικῆς ἐσθῆτος περιβαλέσθαι. 'Αλλ᾿ ἐπειδὴ ἀξιόλογον ἐνδειξάμενος μετάνοιαν, ἑαυτόν τε κολάσας και τιμωρησάμενος, ἱκανῶς τε έγκαρτερήσας ταῖς ἐξομολογήσεσιν, ἐπαγ γελίαν ἀφέσεως τῆς ἁμαρτίας εἴληφε, διὰ τοῦ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελευσομένου Χριστού, μέλλοντος καὶ μέχρις ᾅδου καταβήσεσθαι· εἰκότως τῆς κατη- φείας μεταβαλών, καὶ τῆς ἐφ' οἷς ἐτόλμησεν ἐξομο λογήσεως, εὐχαριστίαν ἀναπέμπει τῷ Θεῷ λέγων· *_* COMMENTARIA IN PSALMOS. A in Jerusalem, assumel regem ejus et principem ejus *_63. Hos selecta vocat, et summitates frondium tenerarum ejus. Vitulum autem ejus, altare vocat, in quo vitulos et sacrificia offerebant. Quæ omnia, una cum Sariis, id est principibus ejus, contrita sunt. lta, inquit, cæterarum gentium impios con- teret, qui instar cedrorum Libani erigebantur. VERS. 8. Vox Domini concutientis desertum, et commovebit Dominus desertum Cades. Vere totus orbis hominum, cum ante Dei cognitione ac pietato vacuus et desertus esset, per evangelicam prædi- cationem commotus est, ita ut a nequitia ad vir- tutem, ab ignorantia ad scientiam divinam trans- mearet. Ex deserto igitur habitatus orbis effectus B est. C VERS. 9-11. Vox Domini praparantis cervos, et revelabit condensa, et in templo ejus omnes dicent gloriam. Nam Dominus, inquit, cervos præparat. Est animal solitudinis amans, serpentibus exitiale, et cornutum, atque secundum legem mundum est, ac in prædictum desertum emissum fuit. Qui porro desertum hujusmodi percurrunt, serpentes pedibus suis proterunt, omniaque venenata in eremo ani- malia procul abigunt. Quibus depulsis revelata sunt querceta, et in templo ejus omnes dicent glo- riam. Summa certe accuratione dictum est, et in templo ejus omnes dicent gloriam ; non enim Judai, neque populus ex circumcisione, sed quisquis ex omnibus gentibus conversus est. Dominus virtutem populo suo dabit; Dominus benedicet populo suo in pace. : PSALMUS CANTICI Sed fortasse quispiam ad hæc dixerit, quod mul- lam hic structuræ domus sive templi faciat men- tionem nec quidpiam in psalmo reperiatur quod possit dedicationi domus competere, ut quis puta- verit de templi Hierosolymitani dedicatione bunc psalmum pronuntiatum fuisse. Verum quoniam in- scribitur Psalmus cantici in dedicatione domus, mihi, quæso, consideres, num hic per domum, suam ipsanı animam adumbret : in qua cum Spiritus sanctus ceu in templo aliquando habitasset, quo- D dam tempore desertam eam reliquit, atque recessit Ezech. xvi, 12. ob patratum in Uriam et uxorem ejus facinus; ideo ad mortem usque delapsus est, quia ad mortem peccaverat; imo ratione quadam usque ad lacum et ad infernum deductus est, ac reipsa descendit in corruptionem; ita ut ea de causa fletibus se de- derit, ac pro regia veste saccum induerit. At quia postquam dignam exhibuit pœnitentiam, ac sese castigavit atque punivit, congruentique tempore in confessionibus perseveravit, remittendi sibi pec- cati promissionem nactus est, per Christum scili- cet ex ejus semine proditurum, et ad infernum usque descensurum; jure a tristitia et a scelerum confessione translatus, gratias agit Deo, dicens : 1. IN DEDICATIONE DOMUS DAVID ΧΧΙΧ.

Προειπὼν γὰρ κατὰ τὸ τέλος ἐκείνου· Εὐφράνθητε ἐπὶ Κύριον καὶ ἀγαλλιᾶσθε, δίκαιοι, μονονουχὶ αὐτῆς ἤρξατο τῆς λέξεως τοῦ προκειμένου, φήσας· Ἀγαλλιᾶσθε, δίκαιοι, ἐν Κυρίῳ. Καί μοι δοκεῖ προφητικῶς τὰ λεγόμενα διὰ τῶν προκειμένων εἰς πρόσωπον ἀναπέμπεσθαι τῶν ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ δηλωθέντων, κατὰ τὸ, Μακάριοι ὧν ἀφέθησαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπεκαλύφθησαν αἱ ἁμαρτίαι. Ὡς γὰρ πρὸς ἐκείνους τοὺς τετυχηκότας τῆς ἀφέσεως τῶν ἁμαρτημάτων διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος ἀναφωνεῖται τὸ, Ἀγαλλιᾶσθε, δίκαιοι, ἐν Κυρίῳ. Μὴ γὰρ ἐφ’ ἑαυτοῖς ἢ ἐπί τι τῶν κοσμικῶν, ἀλλ’ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ πεποιθότες, καὶ ἐπ’ αὐτῷ σεμνυνόμενοι καὶ ἐν αὐτῷ καυχώμενοι, ἀγαλλιᾶσθε ὑμεῖς οἱ μακάριοι, ὧν ἀφέθησαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπεκαλύφθησαν αἱ ἁμαρτίαι. Πρέπει γὰρ, φησὶ, πᾶσιν τοῖς εὐθέσιν ἡ εἰς τὸν Θεὸν αἴνεσις. Κατὰ δὲ τὸν Ἀκύλαν, Τοῖς εὐθέσιν ὡραιοῦται ὕμνησις. Ἐπεὶ γὰρ οὐχ ὡραῖος ὕμνος ἐν στόματι ἁμαρτωλοῦ, εἰκότως τοῖς καθαρὰς διανοίας καὶ καθαρὰ χείλη κεκτημένοις εὐπρέπει ἡ τοῦ Θεοῦ αἴνεσις. Ἐξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ ἐν κιθάρᾳ, ἐν ψαλτηρίῳ δεκαχόρδῳ ψάλατε αὐτῷ. Κατὰ πρώτην τοῦ νόμου παράδοσιν γεγραμμένα.

λήψεται τὸν βασιλέα αὐτῆς καὶ τὸν ἄρχοντα α'- τῆς. Τούτους γὰρ ἐπίλεκτα καὶ ἄκρα κέκληκεν ἀπαλότητος. Μόσχον δὲ αὐτῆς φησι τὸ θυσιαστή- ριον, ἐν ᾧ μόσχους καὶ θυσίας ἀνέφερον· ἃ δὴ πάντα συντέτριπται μετὰ Σαρίων, ὅ ἐστιν ἀρχόντων. Οὕτως οὖν φησι συντρίψει καὶ τοὺς ἐν τοῖς λοιποῖς ἔθνεσιν ἀσεβεῖς, τοὺς ἐπαιρομένους ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λι- Εάνου. Φωνή Κυρίου συσσείοντος ἔρημον, συσσείσει Κύριος τὴν ἔρημον Κάδης. Αληθῶς γὰρ ἡ σύμ πασα τῶν ἀνθρώπων οἰκουμένη, ἔρημος οὖσα πρότε του Θεοῦ γνώσεως καὶ εὐσεβείας, συνεσείσθη διὰ τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος, ὡς μεταβαλεῖν αὐτὴν ἀπὸ κακίας εἰς ἀρετὴν, καὶ ἀπὸ ἀγνοίας εἰς ἐπιστήμην θείαν. Γέγονεν οὖν ἐξ ἐρήμου οἰκουμένη. Φωνή Κυρίου καταρτιζομένου ἐλάγους, καὶ ἀποκαλύψει δρυμούς, καὶ ἐν τῷ ναῷ αὐτοῦ πᾶς τις λέγει δόξαν. Ελάφους γάρ, φησίν, ὁ Κύριος καταρτισάμενος · ζῶον φιλέρημον ἐφιοκτόνον τε καὶ κερασφόρον, καὶ κατὰ τὸν νόμον καθαρόν, ὃν ἐξ ὑπεμψεν εἰς τὴν προδηλωθεῖσαν ἔρημον. Οἱ δὲ ταύτην διαδραμόντες τοὺς ἐν αὐτῇ ὄφεις τοῖς ἑαυτῶν κατα- πάτησαν ποσί, πάντα τε τὰ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἰοβόλα θη- μία μακρὰν ἀπήλασαν· ὧν ἐλαθέντων, ἀπεκαλύφθη σαν οι δρυμοί · Καὶ ἐν τῷ ναῷ πᾶς τις λέγει δύο ξαν. Σφόδρα ἀκριβῶς εἴρηται· Καὶ ἐν τῷ ναῷ αὐτ τοῦ πᾶς τις λέγει δόξαν· οὐκέτι γὰρ Ἰουδαῖοι, οὐδὲ ὁ ἐκ περιτομῆς λαὸς, ἀλλὰ πᾶς τις ὁ ἐξ ἁπάν των τῶν ἐθνῶν ἐπιστραφείς. Κύριος ἰσχὺν τῷ λαῷ αὐτοῦ δώσει· Κύριος εὐλογήσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἐν εἰρήνῃ. ΨΑΛΜΟΣ ΩΔΗΣ ΤΟΥ ΕΓΚΑΙΝΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ ΚΘ'. ᾿Αλλ' εἴποι τίς ἂν πρὸς τοῦτο, ὡς οὐδεμίαν οίκο τομῆς οἴκου ἢ ναοῦ ποιεῖται μνήμην· οὐδέ τις λόγος ἐπὶν ἐν τῷ ψαλμῷ δυνάμενος ἁρμόζειν ἐγκαινίοις οἶκον, ὡς νομίσαι τινὰ ἐπὶ ἐγκαινισμῷ τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις νεὼ τὸν προκείμενον ψαλμὸν εἰρῆσθαι. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ προγέγραπται, ᾠδῆς ἐγκαινισμοῦ τοῦ οἴκου· σκόπει μήποτε οἶκον ἐνταῦθα τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν αἰνίττεται· ἐν ᾗ τὸ θεῖον Πνεῦμα, ὡς ἐν ναῷ οἰκήσάν ποτε, καιρῷ τινι ἔρημον αὐτὴν καταλέλοι- πεν, ἀναχωρῆσαν διὰ τὴν πλημμεληθεῖσαν αὐτῷ κατὰ τὸν Οὐρίαν καὶ τὴν τούτου γυναῖκα πρᾶξιν. δι' ἦν καὶ μέχρι τοῦ θανάτου κατελήλυθε, τὰ πρὸ θάνατον ἁμαρτήσας· δυνάμει δὲ τότε καὶ εἰς τὸν λάκκον, καὶ εἰς τὸν ᾅδην κατηνέχθη, κατέβη τε ἀληθῶς εἰς διαφθοράν· ὡς διὰ ταῦτα θρήνοις αὐτὸν σχολάσαι, σάκκον τε ἀντὶ τῆς βασιλικῆς ἐσθῆτος περιβαλέσθαι. 'Αλλ᾿ ἐπειδὴ ἀξιόλογον ἐνδειξάμενος μετάνοιαν, ἑαυτόν τε κολάσας και τιμωρησάμενος, ἱκανῶς τε έγκαρτερήσας ταῖς ἐξομολογήσεσιν, ἐπαγ γελίαν ἀφέσεως τῆς ἁμαρτίας εἴληφε, διὰ τοῦ ἐκ σπέρματος αὐτοῦ προελευσομένου Χριστού, μέλλοντος καὶ μέχρις ᾅδου καταβήσεσθαι· εἰκότως τῆς κατη- φείας μεταβαλών, καὶ τῆς ἐφ' οἷς ἐτόλμησεν ἐξομο λογήσεως, εὐχαριστίαν ἀναπέμπει τῷ Θεῷ λέγων· *_* COMMENTARIA IN PSALMOS. A in Jerusalem, assumel regem ejus et principem ejus *_63. Hos selecta vocat, et summitates frondium tenerarum ejus. Vitulum autem ejus, altare vocat, in quo vitulos et sacrificia offerebant. Quæ omnia, una cum Sariis, id est principibus ejus, contrita sunt. lta, inquit, cæterarum gentium impios con- teret, qui instar cedrorum Libani erigebantur. VERS. 8. Vox Domini concutientis desertum, et commovebit Dominus desertum Cades. Vere totus orbis hominum, cum ante Dei cognitione ac pietato vacuus et desertus esset, per evangelicam prædi- cationem commotus est, ita ut a nequitia ad vir- tutem, ab ignorantia ad scientiam divinam trans- mearet. Ex deserto igitur habitatus orbis effectus B est. C VERS. 9-11. Vox Domini praparantis cervos, et revelabit condensa, et in templo ejus omnes dicent gloriam. Nam Dominus, inquit, cervos præparat. Est animal solitudinis amans, serpentibus exitiale, et cornutum, atque secundum legem mundum est, ac in prædictum desertum emissum fuit. Qui porro desertum hujusmodi percurrunt, serpentes pedibus suis proterunt, omniaque venenata in eremo ani- malia procul abigunt. Quibus depulsis revelata sunt querceta, et in templo ejus omnes dicent glo- riam. Summa certe accuratione dictum est, et in templo ejus omnes dicent gloriam ; non enim Judai, neque populus ex circumcisione, sed quisquis ex omnibus gentibus conversus est. Dominus virtutem populo suo dabit; Dominus benedicet populo suo in pace. : PSALMUS CANTICI Sed fortasse quispiam ad hæc dixerit, quod mul- lam hic structuræ domus sive templi faciat men- tionem nec quidpiam in psalmo reperiatur quod possit dedicationi domus competere, ut quis puta- verit de templi Hierosolymitani dedicatione bunc psalmum pronuntiatum fuisse. Verum quoniam in- scribitur Psalmus cantici in dedicatione domus, mihi, quæso, consideres, num hic per domum, suam ipsanı animam adumbret : in qua cum Spiritus sanctus ceu in templo aliquando habitasset, quo- D dam tempore desertam eam reliquit, atque recessit Ezech. xvi, 12. ob patratum in Uriam et uxorem ejus facinus; ideo ad mortem usque delapsus est, quia ad mortem peccaverat; imo ratione quadam usque ad lacum et ad infernum deductus est, ac reipsa descendit in corruptionem; ita ut ea de causa fletibus se de- derit, ac pro regia veste saccum induerit. At quia postquam dignam exhibuit pœnitentiam, ac sese castigavit atque punivit, congruentique tempore in confessionibus perseveravit, remittendi sibi pec- cati promissionem nactus est, per Christum scili- cet ex ejus semine proditurum, et ad infernum usque descensurum; jure a tristitia et a scelerum confessione translatus, gratias agit Deo, dicens : 1. IN DEDICATIONE DOMUS DAVID ΧΧΙΧ.

PG 23:281Καὶ ὁ τὰς ἔσω δὲ καὶ τὰς ἔξω αἰσθήσεις καθαρὰς καὶ ἀμέμπτους φυλάττων ἐν δεκαχόρδῳ ψαλτηρίῳ ψάλλει τῷ Θεῷ. Ἄσατε αὐτῷ ᾆσμα καινόν. Τὸ μὲν παλαιὸν ᾆσμα διὰ παλαιᾶς κιθάρας καὶ παλαιοῦ ψαλτηρίου, τῶν ἀψύχων ὀργάνων, ὥσπερ διὰ συμβόλων καὶ εἰκόνων ἐσπουδάζετο τῷ προτέρῳ λαῷ· τὸ δὲ καινὸν ᾆσμα μεγαλοφυέστερον καὶ θεοπρεπέστερον διὰ κιθάρας ζώσης, καὶ διὰ τοῦ ἀποδοθέντος δεκαχόρδου ψαλτηρίου ἀναπέμπεται τῷ Θεῷ. Καλῶς ψάλατε ἐν ἀλαλαγμῷ. Οὗτος ὁ ἀλαλαγμός ἐστι μυστικός· διὸ εἴρηταί που· Μακάριος ὁ λαὸς ὁ γινώσκων ἀλαλαγμόν. Ἀλλὰ καὶ ἀντὶ βοῶν καὶ μόσχων, καὶ τῶν δι’ αἵματος θυσιῶν, θυσίας ἀλαλαγμοῦ κατατεθυκέναι φησὶν ὁ εἰπών· Ἐκύκλωσα καὶ ἔθυσα ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ θυσίαν ἀλαλαγμοῦ. Ὅτι εὐθὺς ὁ λόγος τοῦ Κυρίου, καὶ πάντα τὰ ἔργα αὐτοῦ ἐν πίστει. Ἀγαπᾷ ἐλεημοσύνην καὶ κρίσιν· τοῦ ἐλέους Κυρίου πλήρης ἡ γῆ. Τὰ μὲν τῆς τῶν ὄντων καταλήψεως διὰ πίστεως ἡμῖν χωρείτω, τὰ δὲ τοῦ πρακτικοῦ βίου διὰ ἐλεημοσύνης καὶ κρίσεως. Ταῦτα γὰρ ἀγαπᾷ ὁ εὐθὺς τοῦ Κυρίου λόγος· ἅτε κριτικοὺς ἡμᾶς κατασκευάσας καὶ διακριτικοὺς τοῦ τε καλοῦ καὶ τοῦ ἐναντίου.

Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνίᾳ μου· Οὐ μὴ σα- Α λευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα. Δικαιοῖ τὴν κρίσιν τοῦ Κυρίου ὁμολογῶν πόθεν αὐτῷ συμβέβηκεν ἡ πτῶσις· δέον γὰρ ἐστῶτα ἐν τῇ παρὰ τῷ Θεῷ στάσει μεμνήσθαι τοῦ φάσκοντος λόγου· Ὁ δοκῶν ἑστάναι, βλεπέτω μὴ πέσῃ, ὁμολογεῖν τε τῷ Θεῷ χάριν ὑπὲρ τῆς στάσεως. Ὁ δὲ, οὐκ ὀρθῶς λογισάμενος, παρὰ τὴν αὐτοῦ ἀρετὴν ἐν τοῖς καλλίστοις ἑστάναι ἐνόμιζεν· ἀπέφαινέ τε ἑαυτὸν καὶ ἄτρεπτον καὶ ἀμετάβλητον. Κύριε, ἐν τῷ θελήματί σου παρέσχον τῷ κάλλει μου δύναμιν. Ἐπεὶ ταῦτα τὰ προειρημένα οὐκ ὀρθῶς ἐλογίζετο, ἔγνω, ὅτι ἡ στάσις αὐτοῦ ἐκείνη, καὶ ἡ εὐθηνία καὶ τὸ προσὸν αὐτῷ τότε κάλλος οὐκ ἦν ἐξ αὐτοῦ, οὐδὲ παρὰ τὴν ἑαυτοῦ αἰτίαν ὑπῆρχεν αὐτῷ. Διὸ ἑξομολογούμενος ταῦτά φησιν ἔργῳ τὴν πεῖραν παραλαβὼν τῆς ἑαυτοῦ ἀσθενείας· Ἀπέ- στρεψας δέ σου τὸ πρόσωπον, καὶ ἐγενήθην τε ταραγμένος. Σὺ μὲν γὰρ οὐδὲν πλέον ἔπραξας, οὔτε ὦτας, οὔτε κατέβαλες· αὐτὸ δὲ τοῦτο διὰ τὴν ἐμὴν μεγαλαυχίαν μεμονωμένον με εἴασας, καὶ τῆς παρὰ του βοηθείας ἔρημον. Απέστρεψας τὸ πρόσωπόν σου· ἐγὼ δὲ παραχρῆμα ελεγχόμην, καὶ ἐγενόμην τεταραγμένος, ὑποπίπτων τοῖς ἐμοῖς ἁμαρτήμασι, καὶ τοῖς ἐμοῖς ἐχθροῖς. Β Πρὸς σέ, Κύριε, κεκράξομαι, καὶ πρὸς τὸν Θεόν μου δεηθήσομαι. Τις ὠφέλεια ἐν τῷ αἵματί μου, ἐν τῷ καταβῆναι με εἰς διαφθοράν; Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἐν τοῖς κακοῖς γενόμενος ἔλεγον Πρὸς σέ, Κύριε, βοήσω, και σε τὸν δεσπότην μου ἱκετεύσω· τί κέρδος ἐν τῷ αἵματί μου, κατενεχθέντος μου εἰς διαφθοράν; Μὴ ἐξομο λογήσεται σοι κόνις, ἢ ἀπαγγελεῖ τὴν ἀλήθειάν σου; Ταῦτα καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια ἱκετεύω, κάτωθεν κραυγὰς ἀφιεὶς ἀπὸ τοῦ βαθυτάτου λάκκου, πυθόμενος ὡς παρὰ διδασκάλου μαθεῖν παρὰ σοῦ τοῦ Θεοῦ. Τίς ὠφέλεια γίνεται ἢ ἐμοὶ ἢ ἑτέροις ἐκ τοῦ ἐμοῦ αἵματος; Η τί πλέον ἀνθρώποις ὑπάρξει ἐκ τοῦ ἐμὲ ἐλθεῖν εἰς διαφθοράν; Ἑτέρου μὲν γὰρ ἐν τῷ αἵματι ὑπάρξει πολλή τις καὶ μεγάλη ὠφέλεια τῷ παντὶ κόσμῳ· ἐπειδὰν ὁ σὸς ἀμνὸς ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγήν ἔλθοι, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείραντος ἄφωνος. Τούτου γὰρ τῷ αἵματι ἀπολύτρωσις καὶ κακῶν ἐλευθερία πᾶσι τοῖς δι' αὐτοῦ σωθησομένοις γενήσεται. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ κατάβασις ἐκείνου ἡ μέχρι τῶν δια- φθαρέντων, καὶ ἐν θανάτῳ γενομένων, πολλοῖς αἰτία σωτηρίας ἔσται. Πολλὸς γὰρ χοῦς καὶ πολλὴ κόνις τῶν πάλαι καὶ σαρκίνων καὶ χοϊκῶν ἀνθρώπων ἐξ- ομολογήσεται σοι· οἱ καὶ ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβλη- θέντες, ἀπαγγελοῦσι τὴν ἀλήθειάν σου. Μήτι οὖν καὶ ἐν τῷ ἐμῷ αἵματι ἔσται τι τοιοῦτον ἀγαθὸν τῷ κόσμῳ; ἡ ὠφεληθήσεται τις ἐμοῦ κατασυρέντος ὑπὸ τοῦ θανάτου ; ἢ χοῦς καὶ ὁ ἀπὸ τοῦ χοῦ ληφθεὶς καὶ γεγονὡς ἄνθρωπος, μεταβληθεὶς ἀπὸ τοῦ χρῖκοῦ καὶ γενόμενος πνευματικός, ἀπαγγελεῖ τὴν ἀλήθειάν σου; ᾿Αλλὰ γὰρ οὐδὲν ἔσται ἐξ ἐμοῦ τοιοῦτον· διὸ ἱκετεύω μὴ ὁμοιωθῆναι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάχχον. * απ COMMENTARIA IN PSALMOS. C D Cor. x, 12. er Joan. 1, 29. Isa, LIII, 7. VERS. 7, 8. Ego autem dixi in abundantia mea. Non movebor in æternum. Judicium Domini justum esse comprobat, dum confitetur unde sibi lapsus venerit. Opus enim est eum, qui coram Deo con- sistit, meminisse hujus dicti, Qui videtur stare, vi- deat ne cadat, ac Domino gratiam de statu illo profiteri. At ille non bene secuni reputans, ex sua virtute se in præclaris stare arbitratus est, seseque immutabilem, immobilemque declaravit. Domine, in voluntate tua præstitisti decori meo virtutem. Quia superius memorata non recte æstimaverat, novit tandem statum illum, felicitatem, ac decorem quo tunc fulgebat, non ex se, neque se auctore sibi ad- fuisse. Quapropter cum ex re ipsa infirmitatis suæ experimentum cepisset, hæc confitetur, dicens : Avertisti faciem tuam a me, et factus sum contur- batus. Tu quidem nihil ulterius effecisti, non im- pulisti neque dejecisti me; id tantum præstitisti, ut me propter arrogantiam meam solum, tuaque ope vacuum desereres: Avertisti faciem tuam, e: ego confestim convictus, factus sum conturbatus, in peccata mea lapsus, et inimicis meis traditus. VERS. 9, 10. Ad te, Domine, clamabo, et ad Deut. meum deprecabor. Quæ utilitas in sanguine meo, dum descendo in corruptionem? Secunduin Symma. chum autem: Cum in malis essem, dixi : Ad te, Domine, clamabo, et te Dominum meum deprecabor. Quod lucrum in sanguine meo, me delato in corr.- ptionem. Nunquid conftebitur tibi pulvis, aut nuntiabit veritatem tuam? Hæc et his similia depre- cor, ex infimis ac ex profundissimo lacu clamores emittens, sciscitorque, ut a te Deo, ceu a magistro, edocear. Quæ utilitas aut mihi aut aliis ex sanguine meo confertur? Aut quid amplius hominibus acci- del [boni], si descendero in corruptionem? At enim in alterius sanguine multa magnaque utilitas uni- verso mundo accedet; quando Agnus tuus qui tollit peccatum mundi 87, quasi ovis ad jugulationem ve- niet, et tanquam agnus coram tondente se sine voce erit 88. Nam ex hujus sanguine redemptio et ereptio a malis iis erit, qui per eum salutem consecuturi sunt. Quinetiam descensus ejus ad eos usque qui in corruptione et in morte versantur, multis causa salutis erit. Pulvis enim multus multaque terra, hominum scilicet olim carnalium ac terrenorum, confitebitur tibi: qui in meliorem versi conditionem, annuntiabunt veritatem tuam. Nunquid igitur in sanguine meo tale quidpiam bonum mundo erit? An quis utilitatem hinc percipiet, si ego a morte detrahar? An pulvis et qui ex pulvere sumptus fa- ctus est homo, ex terreno commutatus in spiritua- lem, annuntiabit veritatem tuam? Nihil sane hujus modi ex me prodibit. Quamobrem rogo ne similis fiam descendentibus in lacum,

Διὸ βούλεται ἡμᾶς μηδὲν ἀκρίτως πράττειν, μηδὲ ἀλόγως φέρεσθαι ταῖς ἐξ αὐτῶν ὁρμαῖς, κεκριμένως περὶ τῶν πρακτέων βουλεύεσθαι, καὶ πρός γε πάντων ἐλεημονικοὺς εἶναι, συγνωμονικοὺς δὲ πρὸς τοὺς ἁμαρτάνοντας γιγνομένους, συμπαθεῖς δὲ καὶ φιλανθρώπους πρὸς τοὺς ἐλέου δεομένους. Τῷ λόγῳ τοῦ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν. Τῷ οὖν Πατρὶ πᾶσα ἡ δύναμις ἡ ὑπερουράνιος ἐστερεώθη· τουτέστι τὸ εὔτονον καὶ βέβαιον καὶ πάγιον ἐν ἁγιασμῷ, καὶ πάσῃ πρεπούσῃ ταῖς ἱεραῖς δυνάμεσιν ἀρετῇ, ἐκ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐπικουρίας ἔχουσιν. Ἐνθάδε μὲν οὖν πνεῦμα στόματος αὐτοῦ ἀναγέγραπται. Εὑρήσομεν δὲ ἀλλαχοῦ καὶ λόγον στόματος αὐτοῦ εἰρημένον, ἵνα νοηθῇ ὁ Σωτὴρ καὶ τὸ ἅγιον αὐτοῦ Πνεῦμα. Ἀμφότερα δὲ συνήργησεν ἐν τῇ κτίσει τῶν οὐρανῶν καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς δυνάμεων· διὰ τοῦτο εἴρηται· Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν. Οὐδὲν γὰρ ἁγιάζεται μὴ τῇ παρουσίᾳ τοῦ Πνεύματος. Ἀγγέλων γοῦν τὴν μὲν εἰς τὸ εἶναι πάροδον ὁ δημιουργὸς Λόγος, ὁ ποιητὴς τῶν ὅλων, παρείχετο·

Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνίᾳ μου· Οὐ μὴ σα- Α λευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα. Δικαιοῖ τὴν κρίσιν τοῦ Κυρίου ὁμολογῶν πόθεν αὐτῷ συμβέβηκεν ἡ πτῶσις· δέον γὰρ ἐστῶτα ἐν τῇ παρὰ τῷ Θεῷ στάσει μεμνήσθαι τοῦ φάσκοντος λόγου· Ὁ δοκῶν ἑστάναι, βλεπέτω μὴ πέσῃ, ὁμολογεῖν τε τῷ Θεῷ χάριν ὑπὲρ τῆς στάσεως. Ὁ δὲ, οὐκ ὀρθῶς λογισάμενος, παρὰ τὴν αὐτοῦ ἀρετὴν ἐν τοῖς καλλίστοις ἑστάναι ἐνόμιζεν· ἀπέφαινέ τε ἑαυτὸν καὶ ἄτρεπτον καὶ ἀμετάβλητον. Κύριε, ἐν τῷ θελήματί σου παρέσχον τῷ κάλλει μου δύναμιν. Ἐπεὶ ταῦτα τὰ προειρημένα οὐκ ὀρθῶς ἐλογίζετο, ἔγνω, ὅτι ἡ στάσις αὐτοῦ ἐκείνη, καὶ ἡ εὐθηνία καὶ τὸ προσὸν αὐτῷ τότε κάλλος οὐκ ἦν ἐξ αὐτοῦ, οὐδὲ παρὰ τὴν ἑαυτοῦ αἰτίαν ὑπῆρχεν αὐτῷ. Διὸ ἑξομολογούμενος ταῦτά φησιν ἔργῳ τὴν πεῖραν παραλαβὼν τῆς ἑαυτοῦ ἀσθενείας· Ἀπέ- στρεψας δέ σου τὸ πρόσωπον, καὶ ἐγενήθην τε ταραγμένος. Σὺ μὲν γὰρ οὐδὲν πλέον ἔπραξας, οὔτε ὦτας, οὔτε κατέβαλες· αὐτὸ δὲ τοῦτο διὰ τὴν ἐμὴν μεγαλαυχίαν μεμονωμένον με εἴασας, καὶ τῆς παρὰ του βοηθείας ἔρημον. Απέστρεψας τὸ πρόσωπόν σου· ἐγὼ δὲ παραχρῆμα ελεγχόμην, καὶ ἐγενόμην τεταραγμένος, ὑποπίπτων τοῖς ἐμοῖς ἁμαρτήμασι, καὶ τοῖς ἐμοῖς ἐχθροῖς. Β Πρὸς σέ, Κύριε, κεκράξομαι, καὶ πρὸς τὸν Θεόν μου δεηθήσομαι. Τις ὠφέλεια ἐν τῷ αἵματί μου, ἐν τῷ καταβῆναι με εἰς διαφθοράν; Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἐν τοῖς κακοῖς γενόμενος ἔλεγον Πρὸς σέ, Κύριε, βοήσω, και σε τὸν δεσπότην μου ἱκετεύσω· τί κέρδος ἐν τῷ αἵματί μου, κατενεχθέντος μου εἰς διαφθοράν; Μὴ ἐξομο λογήσεται σοι κόνις, ἢ ἀπαγγελεῖ τὴν ἀλήθειάν σου; Ταῦτα καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια ἱκετεύω, κάτωθεν κραυγὰς ἀφιεὶς ἀπὸ τοῦ βαθυτάτου λάκκου, πυθόμενος ὡς παρὰ διδασκάλου μαθεῖν παρὰ σοῦ τοῦ Θεοῦ. Τίς ὠφέλεια γίνεται ἢ ἐμοὶ ἢ ἑτέροις ἐκ τοῦ ἐμοῦ αἵματος; Η τί πλέον ἀνθρώποις ὑπάρξει ἐκ τοῦ ἐμὲ ἐλθεῖν εἰς διαφθοράν; Ἑτέρου μὲν γὰρ ἐν τῷ αἵματι ὑπάρξει πολλή τις καὶ μεγάλη ὠφέλεια τῷ παντὶ κόσμῳ· ἐπειδὰν ὁ σὸς ἀμνὸς ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγήν ἔλθοι, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείραντος ἄφωνος. Τούτου γὰρ τῷ αἵματι ἀπολύτρωσις καὶ κακῶν ἐλευθερία πᾶσι τοῖς δι' αὐτοῦ σωθησομένοις γενήσεται. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ κατάβασις ἐκείνου ἡ μέχρι τῶν δια- φθαρέντων, καὶ ἐν θανάτῳ γενομένων, πολλοῖς αἰτία σωτηρίας ἔσται. Πολλὸς γὰρ χοῦς καὶ πολλὴ κόνις τῶν πάλαι καὶ σαρκίνων καὶ χοϊκῶν ἀνθρώπων ἐξ- ομολογήσεται σοι· οἱ καὶ ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβλη- θέντες, ἀπαγγελοῦσι τὴν ἀλήθειάν σου. Μήτι οὖν καὶ ἐν τῷ ἐμῷ αἵματι ἔσται τι τοιοῦτον ἀγαθὸν τῷ κόσμῳ; ἡ ὠφεληθήσεται τις ἐμοῦ κατασυρέντος ὑπὸ τοῦ θανάτου ; ἢ χοῦς καὶ ὁ ἀπὸ τοῦ χοῦ ληφθεὶς καὶ γεγονὡς ἄνθρωπος, μεταβληθεὶς ἀπὸ τοῦ χρῖκοῦ καὶ γενόμενος πνευματικός, ἀπαγγελεῖ τὴν ἀλήθειάν σου; ᾿Αλλὰ γὰρ οὐδὲν ἔσται ἐξ ἐμοῦ τοιοῦτον· διὸ ἱκετεύω μὴ ὁμοιωθῆναι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάχχον. * απ COMMENTARIA IN PSALMOS. C D Cor. x, 12. er Joan. 1, 29. Isa, LIII, 7. VERS. 7, 8. Ego autem dixi in abundantia mea. Non movebor in æternum. Judicium Domini justum esse comprobat, dum confitetur unde sibi lapsus venerit. Opus enim est eum, qui coram Deo con- sistit, meminisse hujus dicti, Qui videtur stare, vi- deat ne cadat, ac Domino gratiam de statu illo profiteri. At ille non bene secuni reputans, ex sua virtute se in præclaris stare arbitratus est, seseque immutabilem, immobilemque declaravit. Domine, in voluntate tua præstitisti decori meo virtutem. Quia superius memorata non recte æstimaverat, novit tandem statum illum, felicitatem, ac decorem quo tunc fulgebat, non ex se, neque se auctore sibi ad- fuisse. Quapropter cum ex re ipsa infirmitatis suæ experimentum cepisset, hæc confitetur, dicens : Avertisti faciem tuam a me, et factus sum contur- batus. Tu quidem nihil ulterius effecisti, non im- pulisti neque dejecisti me; id tantum præstitisti, ut me propter arrogantiam meam solum, tuaque ope vacuum desereres: Avertisti faciem tuam, e: ego confestim convictus, factus sum conturbatus, in peccata mea lapsus, et inimicis meis traditus. VERS. 9, 10. Ad te, Domine, clamabo, et ad Deut. meum deprecabor. Quæ utilitas in sanguine meo, dum descendo in corruptionem? Secunduin Symma. chum autem: Cum in malis essem, dixi : Ad te, Domine, clamabo, et te Dominum meum deprecabor. Quod lucrum in sanguine meo, me delato in corr.- ptionem. Nunquid conftebitur tibi pulvis, aut nuntiabit veritatem tuam? Hæc et his similia depre- cor, ex infimis ac ex profundissimo lacu clamores emittens, sciscitorque, ut a te Deo, ceu a magistro, edocear. Quæ utilitas aut mihi aut aliis ex sanguine meo confertur? Aut quid amplius hominibus acci- del [boni], si descendero in corruptionem? At enim in alterius sanguine multa magnaque utilitas uni- verso mundo accedet; quando Agnus tuus qui tollit peccatum mundi 87, quasi ovis ad jugulationem ve- niet, et tanquam agnus coram tondente se sine voce erit 88. Nam ex hujus sanguine redemptio et ereptio a malis iis erit, qui per eum salutem consecuturi sunt. Quinetiam descensus ejus ad eos usque qui in corruptione et in morte versantur, multis causa salutis erit. Pulvis enim multus multaque terra, hominum scilicet olim carnalium ac terrenorum, confitebitur tibi: qui in meliorem versi conditionem, annuntiabunt veritatem tuam. Nunquid igitur in sanguine meo tale quidpiam bonum mundo erit? An quis utilitatem hinc percipiet, si ego a morte detrahar? An pulvis et qui ex pulvere sumptus fa- ctus est homo, ex terreno commutatus in spiritua- lem, annuntiabit veritatem tuam? Nihil sane hujus modi ex me prodibit. Quamobrem rogo ne similis fiam descendentibus in lacum,

PG 23:283τὸν ἁγιασμὸν δὲ αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον συνεπέφερεν· οὐ γὰρ νήπιοι κτισθέντες οἱ ἄγγελοι. Φοβηθήτω τὸν Κύριον πᾶσα ἡ γῆ· ἀπ’ αὐτοῦ δὲ σαλευθήτωσαν πάντες οἱ κατοικοῦντες τὴν οἰκουμένην. Σφόδρα δὲ ἀκολούθως τὰς τοῦ Θεοῦ μεγαλουργίας παραστήσας, καὶ μονονουχὶ ὀφθαλμοῖς ἐπιδείξας ὁπηλίκος ἐστὶν ὁ τῶν τοιούτων δημιουργὸς Κύριος, παρακελεύεται τοῦτον φοβεῖσθαι. Εὐαγγελίζεται δὲ εἰδώλοις μηκέτι προσέχειν τὸν νοῦν, μήτε δαίμονας σέβεσθαι, ἀλλὰ τὸν τοσούτων ποιητήν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, σαλευθήτωσαν, ὁ Σύμμαχος, εὐλαβείσθωσαν, ἐξέδωκε. Νοήσεις ὅπως ἔμελλον σαλεύεσθαι ἀπ’ αὐτοῦ πάντες οἱ κατοικοῦντες τὴν οἰκουμένην, ἐπιστήσας τὴν διάνοιαν, ὡς ἐπὶ τῷ κηρύγματι τῷ εὐαγγελικῷ καὶ τῇ σωτηρίῳ διδασκαλίᾳ καθ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης Ἐκκλησίαι τῷ Θεῷ συνέστησαν· πᾶσά τε ἀκοὴ ἐπληρώθη τοῦ λόγου, καὶ πάντες ἄνθρωποι ἐπὶ τῇ τοσαύτῃ δυνάμει κεκίνηνται, μεταβάλλοντες ἀπὸ τῆς προτέρας περὶ τὰ εἴδωλα πλάνης, καὶ εἰς ὑπόμνησιν ἐλθόντες τῆς ἀληθοῦς εὐσεβείας· Ὅτι αὐτὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν· αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Κύριος διασκεδάζει βουλὰς ἐθνῶν, ἀθετεῖ δὲ λογισμοὺς λαῶν, καὶ ἀθετεῖ βουλὰς ἀρχόντων.

β Ἤκουσε Κύριος, καὶ ἡλέησέ με Κύριος ἐγε νήθη βοηθός μου. Έστρεψας τὸν κοπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοί, διέρρηξας τον σάκκον μου, καὶ περιέζωσάς με εὐφροσύνην. Ταῦτα, φησί, δεηθέντης μου, ὁ μὴ μακρὰν ἀφεστὼς τῶν καθαρῶς καὶ πιστῶς ἐπικαλουμένων αὐτὸν Κύριος ἤκουσε, περὶ οὗ εἴρη ται· Ἐγγὺς Κύριος πᾶσι τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ· καὶ ἀκούσας ἠλέησέ με. καὶ ἔργον ἐπεδείξατο τοῦ εἰς ἐμὲ οἴκτου· ἐγενήθη γάμ βοηθός μου. Ταῦτα ὡς πρὸς ἡμᾶς διαλεχθείς, καὶ τὰ συμβεβηκότα αὐτῷ διδάξας ἡμᾶς, ἀποστρέφει πάλιν τὴν εὐχαριστίαν ἐπ' αὐτὸν Θεὸν, τὰς εἰς αὐτὸν εὐερ γεσίας διεξιών. Πλέησας γάρ με σύ, φησί, καὶ γέ γονας βοηθός μου· οὕτω τε μετέβαλες τὰ παλαιά μου δάκρυα, καὶ τοὺς θρήνους καὶ τὸν κοπετὴν εἰς γέλωτα καὶ χαραν, καὶ ἀγαλλίασιν, ἐπαληθεύσας τὸν ὕστερόν ποτε λεχθέντα μακαρισμὸν περὶ τῶν κλαιόν- των καὶ πενθούντων, κατὰ τή· Μακάριοι οἱ κλαίον- τες, ὅτι γελάσονται· καὶ μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρακληθήσονται. Τὰ σύμβολα γοῦν τοῦ πέν θους ἀπέδυσάς με, τὸν σάκκον, ἐν ᾧ κακοπαθὼν ἐμαυτὸν ἐτιμωρούμην, καὶ ζώσματι εὐφροσύνης που ρ:έζωσάς με. Καὶ ταῦτα πάντα μοι παρέσχου, ἵνα μὴ ἀπομείνω κόνις καὶ τοὺς ὁ μὴ ἐξομολογούμενος σοι, ἀλλ' ἵνα ψάλλῃ σει ἡ δόξα μου. Ἐν μὲν γὰρ τῷ καταβῆναι με εἰς διαφθορὰν οὐδεμία τις ἦν ὠφέ λεια οὔτ' ἐμοὶ οὔτε ἑτέροις. Εγώ τε γὰρ ἀποστερού. μην τῆς παρὰ σοῦ ζωῆς, ἄλλοι τε οὐδαμῶς ἐτύγχανον τῆς δι' ἐμοῦ σωτηρίας. Ἐν δὲ τῷ μεταβάλλειν σε τὸν κοπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοὶ, καὶ ἐν τῷ διαῤῥῆξαί σε τὸν σάκκον μου καὶ περιζῶσαι εὐφροσύνην, οὐχ ἡ τυχοῦσα γε- γένηται ὠφέλεια· ἀπολαβὼν γὰρ τὴν προτέραν έμαυ- τοῦ δόξαν, διὰ ταύτης σοι ψαλῶ, καὶ ψαλῶ σοι οὐ μετά τινος φαύλης συνειδήσεως, ἀλλὰ μετὰ πεπαρρησια- σμένης καὶ καθαρᾶς διανοίας. Διό φησιν· Ὅπως ἂν ψάλλῃ σοι ή δόξα μου, καὶ οὐ μὴ κατανυγώ. Οὕτω τε διατελέσω εἰς τὸν σύμπαντα αἰῶνα, ἐξομο λογούμενός σοι, καὶ τὰς σὰς διὰ παντὸς εὐεργεσίας τὰς εἰς ἐμὲ διεξιών. Κύριος ἐγενήθη βοηθός μου. Σημειωτέον, ὅτι τὸ, ἐγενήθη, οὐκ ἀεὶ οὐσίωσιν σημαίνει· ἀλλ' ἔσθ' ὅτε καὶ πρός τινα σχέσιν. Ε! ποτε οὖν καὶ ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος τοιαύτη γένοιτο φωνή, σχέσιν πρός τι καὶ οὐχὶ οὐσίωσιν σημαίνει. Έστρε ψας τὸν κυπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοί. Ή, καπε- τύς, φωνή, τὴν συναίσθησιν σημαίνει, ὡς καὶ αὐτὴ ἡ πρᾶξις παρίστησι, τῶν χειρῶν τὸ στῆθος κοπτου- σῶν. Ὁ οὖν ἐν συναισθήσει ἰδίων ἁμαρτημάτων γεγονώς, καὶ ἐνεργητικῶς διὰ χειρῶν πνευματικών τὴν αἴσθησιν αὐτοῦ διεγείρας, μεταβαλὼν ἀπὸ τοῦ ὀλοφύρεσθαι, χαρὰν τὸν καρπὸν τοῦ Πνεύματος ἀνα- λήψεται. Τὸ ἔστρεψας, δηλοῖ τὴν ἐκ τοῦ κόπτε Τό, σθαι καὶ λυπεῖσθαι εἰς χαρὰν μεταβολήν· τὸ δὲ, οὐ μὴ κατανυγῶ, οὐ μὴ μεταγνώ, φησί. Δόξα δὲ ψάλλουσα τοῦ ταῦτα λέγοντος τῷ Θεῷ, ὀρθὴ πολιτεία καὶ γνῶσίς ἐστιν ειλικρινής. Κύριε ὁ Θεός μου, εἰς τὸν αἰῶνα ἐξομολογήσομαί σοι· ἀντὶ τοῦ, ἐπὶ πᾶσι EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS III. VERS. 11-15. Audivit Dominus, et misertus est A mei, Dominus factus est adjutor meus. Converti- sti planctum meum in gaudium mihi : conscidisti saccum meum, et circumdedisti me lætitia. Cum sic, inquit, deprecarer, qui non procul est ab iis qui pure ac fideliter invocant ipsum, Dominus audivit, de quo dictum est: Prope est Dominus omnibus in- vocantibus eum in veritate s : et postquam audivit, misertus est mei, ac suam erga me misericordiam opere comprobavit : factus est enim adjutor meus. Postquam nos hisce allocutus est verbis, et quæ sibi acciderant enarravit, rursus gratiarum actio- nem ad ipsum Deum convertit, beneficia sibi col- lata enumerans. Nam, inquit, tu mei misertus es, et factus es adjutor meus; atque sic veteres lacry- mas, lamentationes, planctum in risum, gaudium et exsultationem commutasti. Ila veram compro- bast: illam beatitudinem, quæ diu postea de fen- tibus ac lugentibus tradita est : Beati qui flent, quo- niam ridebunt ”; beati qui lugent, quoniam ipsi con- solabuntur ". Me sacco exuisti, qui luctus signum erat, in quo me affligebam, et cingulo lætitiæ cir- cumcinxisti me. Hæc porro omnia mihi præbuisti, 1:t nė, si tibi non confessus essem, terra et pulvis remanerem, ut cantet tibi gloria mea. Nam si de- scendissem in corruptionem, nulla hinc utilitas vel mihi vel aliis eventura erat. Ego namque vita illa quæ ex te procedit privandus eram, alii vero per me salutem minime nacti essent. At quando tu convertisti planctum meum in gau- dium mihi, et quando conscidisti saccum meum et circumdedisti me lætitia, non modica inde utilitas accessit : nam pristina recepta gloria, per eam tibi cantabo et psallam, non prava quidem conscientia, sed fidenti ac pura mente. Ideo ait, Ut cantet tibi gloria mea, et non compungar. Ita porro perseve- rabo per omne sæculum, confitebor tibi, et a te mihi semper collata beneficia commemorabo. Do- minus factus est adjutor meus. Notandum porro est illud, factus est, non semper acceptam substantiam significare ; sed quandoque etiam habitum quem- dam. Sicubi igitur id de Salvatore dicatur, habi- tum ad rem aliquam, non substantiam factam, si- gnificat. Convertisti planctum meum in gaudium mihi. Vox illa, planctus [sive tunsio pectoris], sen- sum significat : quod vel ipsa re declaratur, manus quippe pectus tundunt. Qui igitur in propriorum peccatorum sensu versatur, ac per spirituales ma- nus cum efficacia sensum excitat suum, is trans- latus a luctu, gaudium, Spiritus sancti fructum, accipiet. illud porro, convertisti, mutationem illam ex planctu et luctu in latitiam declarat ; illud de- mum, non compungar, id est, non mutabo proposi- tum. Gloria illa cantatrix ejus qui sic Deun affa- tur, rectum vitæ institutum est et cognitio pura. Domine Deus meus, in æternum confitebor tibi. Id est, pro omnibus quæ contigerint, non modo jucun- Psal. aXLIV, C - EXEGETICA. D 18. * Luc. vi, 21. οι Matth. v, 5

Ἐπεὶ συνεώρα τὸ προφητικὸν πνεῦμα μέλλοντας ἐξάπτεσθαι διωγμοὺς κατὰ τῶν ἀναχωρούντων μὲν τῆς προτέρας δεισιδαιμονίας καὶ ἀποστρεφομένων τὴν πολύθεον πλάνην, ἐπὶ δὲ τὸν τῶν ὅλων Κύριον ἐπιστρεφόντων, ἀναγκαίως τῶν ἐν ἀπιστίᾳ μεινάντων ἐθνῶν τοὺς φόβους καὶ τὰς ἀπειλὰς μὴ δεδιέναι παρακελεύεται τοῖς τῶν ὅλων ποιητὴν ἐπεγνωκόσιν. Κἂν γὰρ μυρία καθ’ ὑμῶν ἐπιβουλεύσωνται· ἀλλ’ οὐδὲν, φησὶν, ἰσχύσουσι καθ’ ὑμῶν ἐνεργῆσαι. Αὐτὸς γὰρ ὁ πάντων δημιουργὸς καὶ Κύριος, ᾧ προσεφύγετε, τὰς καθ’ ὑμῶν ἐπιβουλὰς τῶν ἐθνῶν καὶ τῶν ἀπίστων λαῶν, τοὺς καθ’ ὑμῶν λογισμοὺς ἑνὶ νεύματι διασκεδάσει. Εἰ δὲ καὶ ἄρχοντές ποτε καὶ βασιλεῖς μέλλοιεν καθ’ ὑμῶν ἐξάπτεσθαι, ἀλλὰ καὶ τούτων ἀθετήσει βουλάς· κρατήσει δὲ μόνη ἡ αὐτοῦ βουλὴ εἰς τὸν αἰῶνα. Ἀλλὰ καὶ τῆς σοφίας οἱ λογισμοὶ αὐτοῦ οὐχ ὁμοίως τοῖς λογισμοῖς τῶν ἀνθρώπων ἀθετήσονται· παραμένουσι δὲ ἑαυτοῦ κρίσεις εἰς γενεὰν καὶ γενεάν. Φυλάττει γὰρ τοὺς αὐτοῦ λογισμοὺς τοῖς ἑαυτοῦ ἀξίοις·

β Ἤκουσε Κύριος, καὶ ἡλέησέ με Κύριος ἐγε νήθη βοηθός μου. Έστρεψας τὸν κοπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοί, διέρρηξας τον σάκκον μου, καὶ περιέζωσάς με εὐφροσύνην. Ταῦτα, φησί, δεηθέντης μου, ὁ μὴ μακρὰν ἀφεστὼς τῶν καθαρῶς καὶ πιστῶς ἐπικαλουμένων αὐτὸν Κύριος ἤκουσε, περὶ οὗ εἴρη ται· Ἐγγὺς Κύριος πᾶσι τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ· καὶ ἀκούσας ἠλέησέ με. καὶ ἔργον ἐπεδείξατο τοῦ εἰς ἐμὲ οἴκτου· ἐγενήθη γάμ βοηθός μου. Ταῦτα ὡς πρὸς ἡμᾶς διαλεχθείς, καὶ τὰ συμβεβηκότα αὐτῷ διδάξας ἡμᾶς, ἀποστρέφει πάλιν τὴν εὐχαριστίαν ἐπ' αὐτὸν Θεὸν, τὰς εἰς αὐτὸν εὐερ γεσίας διεξιών. Πλέησας γάρ με σύ, φησί, καὶ γέ γονας βοηθός μου· οὕτω τε μετέβαλες τὰ παλαιά μου δάκρυα, καὶ τοὺς θρήνους καὶ τὸν κοπετὴν εἰς γέλωτα καὶ χαραν, καὶ ἀγαλλίασιν, ἐπαληθεύσας τὸν ὕστερόν ποτε λεχθέντα μακαρισμὸν περὶ τῶν κλαιόν- των καὶ πενθούντων, κατὰ τή· Μακάριοι οἱ κλαίον- τες, ὅτι γελάσονται· καὶ μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρακληθήσονται. Τὰ σύμβολα γοῦν τοῦ πέν θους ἀπέδυσάς με, τὸν σάκκον, ἐν ᾧ κακοπαθὼν ἐμαυτὸν ἐτιμωρούμην, καὶ ζώσματι εὐφροσύνης που ρ:έζωσάς με. Καὶ ταῦτα πάντα μοι παρέσχου, ἵνα μὴ ἀπομείνω κόνις καὶ τοὺς ὁ μὴ ἐξομολογούμενος σοι, ἀλλ' ἵνα ψάλλῃ σει ἡ δόξα μου. Ἐν μὲν γὰρ τῷ καταβῆναι με εἰς διαφθορὰν οὐδεμία τις ἦν ὠφέ λεια οὔτ' ἐμοὶ οὔτε ἑτέροις. Εγώ τε γὰρ ἀποστερού. μην τῆς παρὰ σοῦ ζωῆς, ἄλλοι τε οὐδαμῶς ἐτύγχανον τῆς δι' ἐμοῦ σωτηρίας. Ἐν δὲ τῷ μεταβάλλειν σε τὸν κοπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοὶ, καὶ ἐν τῷ διαῤῥῆξαί σε τὸν σάκκον μου καὶ περιζῶσαι εὐφροσύνην, οὐχ ἡ τυχοῦσα γε- γένηται ὠφέλεια· ἀπολαβὼν γὰρ τὴν προτέραν έμαυ- τοῦ δόξαν, διὰ ταύτης σοι ψαλῶ, καὶ ψαλῶ σοι οὐ μετά τινος φαύλης συνειδήσεως, ἀλλὰ μετὰ πεπαρρησια- σμένης καὶ καθαρᾶς διανοίας. Διό φησιν· Ὅπως ἂν ψάλλῃ σοι ή δόξα μου, καὶ οὐ μὴ κατανυγώ. Οὕτω τε διατελέσω εἰς τὸν σύμπαντα αἰῶνα, ἐξομο λογούμενός σοι, καὶ τὰς σὰς διὰ παντὸς εὐεργεσίας τὰς εἰς ἐμὲ διεξιών. Κύριος ἐγενήθη βοηθός μου. Σημειωτέον, ὅτι τὸ, ἐγενήθη, οὐκ ἀεὶ οὐσίωσιν σημαίνει· ἀλλ' ἔσθ' ὅτε καὶ πρός τινα σχέσιν. Ε! ποτε οὖν καὶ ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος τοιαύτη γένοιτο φωνή, σχέσιν πρός τι καὶ οὐχὶ οὐσίωσιν σημαίνει. Έστρε ψας τὸν κυπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοί. Ή, καπε- τύς, φωνή, τὴν συναίσθησιν σημαίνει, ὡς καὶ αὐτὴ ἡ πρᾶξις παρίστησι, τῶν χειρῶν τὸ στῆθος κοπτου- σῶν. Ὁ οὖν ἐν συναισθήσει ἰδίων ἁμαρτημάτων γεγονώς, καὶ ἐνεργητικῶς διὰ χειρῶν πνευματικών τὴν αἴσθησιν αὐτοῦ διεγείρας, μεταβαλὼν ἀπὸ τοῦ ὀλοφύρεσθαι, χαρὰν τὸν καρπὸν τοῦ Πνεύματος ἀνα- λήψεται. Τὸ ἔστρεψας, δηλοῖ τὴν ἐκ τοῦ κόπτε Τό, σθαι καὶ λυπεῖσθαι εἰς χαρὰν μεταβολήν· τὸ δὲ, οὐ μὴ κατανυγῶ, οὐ μὴ μεταγνώ, φησί. Δόξα δὲ ψάλλουσα τοῦ ταῦτα λέγοντος τῷ Θεῷ, ὀρθὴ πολιτεία καὶ γνῶσίς ἐστιν ειλικρινής. Κύριε ὁ Θεός μου, εἰς τὸν αἰῶνα ἐξομολογήσομαί σοι· ἀντὶ τοῦ, ἐπὶ πᾶσι EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS III. VERS. 11-15. Audivit Dominus, et misertus est A mei, Dominus factus est adjutor meus. Converti- sti planctum meum in gaudium mihi : conscidisti saccum meum, et circumdedisti me lætitia. Cum sic, inquit, deprecarer, qui non procul est ab iis qui pure ac fideliter invocant ipsum, Dominus audivit, de quo dictum est: Prope est Dominus omnibus in- vocantibus eum in veritate s : et postquam audivit, misertus est mei, ac suam erga me misericordiam opere comprobavit : factus est enim adjutor meus. Postquam nos hisce allocutus est verbis, et quæ sibi acciderant enarravit, rursus gratiarum actio- nem ad ipsum Deum convertit, beneficia sibi col- lata enumerans. Nam, inquit, tu mei misertus es, et factus es adjutor meus; atque sic veteres lacry- mas, lamentationes, planctum in risum, gaudium et exsultationem commutasti. Ila veram compro- bast: illam beatitudinem, quæ diu postea de fen- tibus ac lugentibus tradita est : Beati qui flent, quo- niam ridebunt ”; beati qui lugent, quoniam ipsi con- solabuntur ". Me sacco exuisti, qui luctus signum erat, in quo me affligebam, et cingulo lætitiæ cir- cumcinxisti me. Hæc porro omnia mihi præbuisti, 1:t nė, si tibi non confessus essem, terra et pulvis remanerem, ut cantet tibi gloria mea. Nam si de- scendissem in corruptionem, nulla hinc utilitas vel mihi vel aliis eventura erat. Ego namque vita illa quæ ex te procedit privandus eram, alii vero per me salutem minime nacti essent. At quando tu convertisti planctum meum in gau- dium mihi, et quando conscidisti saccum meum et circumdedisti me lætitia, non modica inde utilitas accessit : nam pristina recepta gloria, per eam tibi cantabo et psallam, non prava quidem conscientia, sed fidenti ac pura mente. Ideo ait, Ut cantet tibi gloria mea, et non compungar. Ita porro perseve- rabo per omne sæculum, confitebor tibi, et a te mihi semper collata beneficia commemorabo. Do- minus factus est adjutor meus. Notandum porro est illud, factus est, non semper acceptam substantiam significare ; sed quandoque etiam habitum quem- dam. Sicubi igitur id de Salvatore dicatur, habi- tum ad rem aliquam, non substantiam factam, si- gnificat. Convertisti planctum meum in gaudium mihi. Vox illa, planctus [sive tunsio pectoris], sen- sum significat : quod vel ipsa re declaratur, manus quippe pectus tundunt. Qui igitur in propriorum peccatorum sensu versatur, ac per spirituales ma- nus cum efficacia sensum excitat suum, is trans- latus a luctu, gaudium, Spiritus sancti fructum, accipiet. illud porro, convertisti, mutationem illam ex planctu et luctu in latitiam declarat ; illud de- mum, non compungar, id est, non mutabo proposi- tum. Gloria illa cantatrix ejus qui sic Deun affa- tur, rectum vitæ institutum est et cognitio pura. Domine Deus meus, in æternum confitebor tibi. Id est, pro omnibus quæ contigerint, non modo jucun- Psal. aXLIV, C - EXEGETICA. D 18. * Luc. vi, 21. οι Matth. v, 5

καὶ ἐπειδήπερ καθ’ ἑκάστην γενεὰν καὶ διαδοχὴν ἀνθρώπων εὑρίσκονταί τινες ἄξιοι, εἰκότως τούτοις αὐτοῖς διατηρῶν τοὺς αὐτοῦ λογισμοὺς, εἰς γενεὰν καὶ γενεὰν αὐτοὺς παρεκτείνει. Καὶ ταῦτα μὲν πάλαι προελέγετο προφητικῶς· ἔργοις δὲ αὐτοῖς τὴν ἔκβασιν τῶν λόγων ἡμεῖς παρειλήφαμεν. Ὅσα γὰρ ἐμηχανήσαντο κατὰ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ, καὶ ὁποίους καθ’ ἡμῶν ἐπήγειραν διωγμοὺς, ὁποίας τε βουλὰς ἐβουλεύσαντο οἱ ἄρχοντες τοῦ αἰῶνος τούτου καθ’ ἡμῶν, οὐκ ἔστιν ἐπαξίως διηγήσασθαι· καὶ ὡς ταῦτα πάντα Θεοῦ δυνάμει διεσκεδάννυντο· καὶ ὡς οὐκ ἐφ’ ἡμῶν μόνον, ἀλλὰ καθ’ ἑκάστην γενεὰν ἔργοις ταῦτα ἐπληροῦτο ἀπὸ τῶν χρόνων τῆς τοῦ Σωτῆρος θεοφανείας ἀρξάμενα. Μακάριον τὸ ἔθνος οὗ ἐστιν ὁ Κύριος ὁ Θεὸς αὐτοῦ, λαὸς ὃν ἐξελέξατο εἰς κληρονομίαν ἑαυτῷ. Πάλαι μὲν γὰρ ἦν Ἰσραὴλ μερὶς καὶ κληρονομία αὐτοῦ· ἀλλ’ ἐπεὶ ἠθέτησε μεταβέβληται ἡ χάρις ἐπὶ τὰ ἔθνη. Ἐξ οὐρανοῦ ἐπέβλεψεν ὁ Κύριος, εἶδε πάντας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Ἐξ ἑτοίμου κατοικητηρίου αὑτοῦ ἐπέβλεψεν ἐπὶ πάντας τοὺς κατοικοῦντας τὴν γῆν. Ὁ πλάσας καταμόνας τὰς καρδίας αὐτῶν, ὁ συνιεὶς ἐπὶ πάντα τὰ ἔργα αὐτῶν.

β Ἤκουσε Κύριος, καὶ ἡλέησέ με Κύριος ἐγε νήθη βοηθός μου. Έστρεψας τὸν κοπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοί, διέρρηξας τον σάκκον μου, καὶ περιέζωσάς με εὐφροσύνην. Ταῦτα, φησί, δεηθέντης μου, ὁ μὴ μακρὰν ἀφεστὼς τῶν καθαρῶς καὶ πιστῶς ἐπικαλουμένων αὐτὸν Κύριος ἤκουσε, περὶ οὗ εἴρη ται· Ἐγγὺς Κύριος πᾶσι τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ· καὶ ἀκούσας ἠλέησέ με. καὶ ἔργον ἐπεδείξατο τοῦ εἰς ἐμὲ οἴκτου· ἐγενήθη γάμ βοηθός μου. Ταῦτα ὡς πρὸς ἡμᾶς διαλεχθείς, καὶ τὰ συμβεβηκότα αὐτῷ διδάξας ἡμᾶς, ἀποστρέφει πάλιν τὴν εὐχαριστίαν ἐπ' αὐτὸν Θεὸν, τὰς εἰς αὐτὸν εὐερ γεσίας διεξιών. Πλέησας γάρ με σύ, φησί, καὶ γέ γονας βοηθός μου· οὕτω τε μετέβαλες τὰ παλαιά μου δάκρυα, καὶ τοὺς θρήνους καὶ τὸν κοπετὴν εἰς γέλωτα καὶ χαραν, καὶ ἀγαλλίασιν, ἐπαληθεύσας τὸν ὕστερόν ποτε λεχθέντα μακαρισμὸν περὶ τῶν κλαιόν- των καὶ πενθούντων, κατὰ τή· Μακάριοι οἱ κλαίον- τες, ὅτι γελάσονται· καὶ μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρακληθήσονται. Τὰ σύμβολα γοῦν τοῦ πέν θους ἀπέδυσάς με, τὸν σάκκον, ἐν ᾧ κακοπαθὼν ἐμαυτὸν ἐτιμωρούμην, καὶ ζώσματι εὐφροσύνης που ρ:έζωσάς με. Καὶ ταῦτα πάντα μοι παρέσχου, ἵνα μὴ ἀπομείνω κόνις καὶ τοὺς ὁ μὴ ἐξομολογούμενος σοι, ἀλλ' ἵνα ψάλλῃ σει ἡ δόξα μου. Ἐν μὲν γὰρ τῷ καταβῆναι με εἰς διαφθορὰν οὐδεμία τις ἦν ὠφέ λεια οὔτ' ἐμοὶ οὔτε ἑτέροις. Εγώ τε γὰρ ἀποστερού. μην τῆς παρὰ σοῦ ζωῆς, ἄλλοι τε οὐδαμῶς ἐτύγχανον τῆς δι' ἐμοῦ σωτηρίας. Ἐν δὲ τῷ μεταβάλλειν σε τὸν κοπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοὶ, καὶ ἐν τῷ διαῤῥῆξαί σε τὸν σάκκον μου καὶ περιζῶσαι εὐφροσύνην, οὐχ ἡ τυχοῦσα γε- γένηται ὠφέλεια· ἀπολαβὼν γὰρ τὴν προτέραν έμαυ- τοῦ δόξαν, διὰ ταύτης σοι ψαλῶ, καὶ ψαλῶ σοι οὐ μετά τινος φαύλης συνειδήσεως, ἀλλὰ μετὰ πεπαρρησια- σμένης καὶ καθαρᾶς διανοίας. Διό φησιν· Ὅπως ἂν ψάλλῃ σοι ή δόξα μου, καὶ οὐ μὴ κατανυγώ. Οὕτω τε διατελέσω εἰς τὸν σύμπαντα αἰῶνα, ἐξομο λογούμενός σοι, καὶ τὰς σὰς διὰ παντὸς εὐεργεσίας τὰς εἰς ἐμὲ διεξιών. Κύριος ἐγενήθη βοηθός μου. Σημειωτέον, ὅτι τὸ, ἐγενήθη, οὐκ ἀεὶ οὐσίωσιν σημαίνει· ἀλλ' ἔσθ' ὅτε καὶ πρός τινα σχέσιν. Ε! ποτε οὖν καὶ ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος τοιαύτη γένοιτο φωνή, σχέσιν πρός τι καὶ οὐχὶ οὐσίωσιν σημαίνει. Έστρε ψας τὸν κυπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοί. Ή, καπε- τύς, φωνή, τὴν συναίσθησιν σημαίνει, ὡς καὶ αὐτὴ ἡ πρᾶξις παρίστησι, τῶν χειρῶν τὸ στῆθος κοπτου- σῶν. Ὁ οὖν ἐν συναισθήσει ἰδίων ἁμαρτημάτων γεγονώς, καὶ ἐνεργητικῶς διὰ χειρῶν πνευματικών τὴν αἴσθησιν αὐτοῦ διεγείρας, μεταβαλὼν ἀπὸ τοῦ ὀλοφύρεσθαι, χαρὰν τὸν καρπὸν τοῦ Πνεύματος ἀνα- λήψεται. Τὸ ἔστρεψας, δηλοῖ τὴν ἐκ τοῦ κόπτε Τό, σθαι καὶ λυπεῖσθαι εἰς χαρὰν μεταβολήν· τὸ δὲ, οὐ μὴ κατανυγῶ, οὐ μὴ μεταγνώ, φησί. Δόξα δὲ ψάλλουσα τοῦ ταῦτα λέγοντος τῷ Θεῷ, ὀρθὴ πολιτεία καὶ γνῶσίς ἐστιν ειλικρινής. Κύριε ὁ Θεός μου, εἰς τὸν αἰῶνα ἐξομολογήσομαί σοι· ἀντὶ τοῦ, ἐπὶ πᾶσι EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS III. VERS. 11-15. Audivit Dominus, et misertus est A mei, Dominus factus est adjutor meus. Converti- sti planctum meum in gaudium mihi : conscidisti saccum meum, et circumdedisti me lætitia. Cum sic, inquit, deprecarer, qui non procul est ab iis qui pure ac fideliter invocant ipsum, Dominus audivit, de quo dictum est: Prope est Dominus omnibus in- vocantibus eum in veritate s : et postquam audivit, misertus est mei, ac suam erga me misericordiam opere comprobavit : factus est enim adjutor meus. Postquam nos hisce allocutus est verbis, et quæ sibi acciderant enarravit, rursus gratiarum actio- nem ad ipsum Deum convertit, beneficia sibi col- lata enumerans. Nam, inquit, tu mei misertus es, et factus es adjutor meus; atque sic veteres lacry- mas, lamentationes, planctum in risum, gaudium et exsultationem commutasti. Ila veram compro- bast: illam beatitudinem, quæ diu postea de fen- tibus ac lugentibus tradita est : Beati qui flent, quo- niam ridebunt ”; beati qui lugent, quoniam ipsi con- solabuntur ". Me sacco exuisti, qui luctus signum erat, in quo me affligebam, et cingulo lætitiæ cir- cumcinxisti me. Hæc porro omnia mihi præbuisti, 1:t nė, si tibi non confessus essem, terra et pulvis remanerem, ut cantet tibi gloria mea. Nam si de- scendissem in corruptionem, nulla hinc utilitas vel mihi vel aliis eventura erat. Ego namque vita illa quæ ex te procedit privandus eram, alii vero per me salutem minime nacti essent. At quando tu convertisti planctum meum in gau- dium mihi, et quando conscidisti saccum meum et circumdedisti me lætitia, non modica inde utilitas accessit : nam pristina recepta gloria, per eam tibi cantabo et psallam, non prava quidem conscientia, sed fidenti ac pura mente. Ideo ait, Ut cantet tibi gloria mea, et non compungar. Ita porro perseve- rabo per omne sæculum, confitebor tibi, et a te mihi semper collata beneficia commemorabo. Do- minus factus est adjutor meus. Notandum porro est illud, factus est, non semper acceptam substantiam significare ; sed quandoque etiam habitum quem- dam. Sicubi igitur id de Salvatore dicatur, habi- tum ad rem aliquam, non substantiam factam, si- gnificat. Convertisti planctum meum in gaudium mihi. Vox illa, planctus [sive tunsio pectoris], sen- sum significat : quod vel ipsa re declaratur, manus quippe pectus tundunt. Qui igitur in propriorum peccatorum sensu versatur, ac per spirituales ma- nus cum efficacia sensum excitat suum, is trans- latus a luctu, gaudium, Spiritus sancti fructum, accipiet. illud porro, convertisti, mutationem illam ex planctu et luctu in latitiam declarat ; illud de- mum, non compungar, id est, non mutabo proposi- tum. Gloria illa cantatrix ejus qui sic Deun affa- tur, rectum vitæ institutum est et cognitio pura. Domine Deus meus, in æternum confitebor tibi. Id est, pro omnibus quæ contigerint, non modo jucun- Psal. aXLIV, C - EXEGETICA. D 18. * Luc. vi, 21. οι Matth. v, 5

PG 23:285Ἵνα γνῶμεν πῶς ὑπέστη τὸ μακαριζόμενον ἔθνος, καὶ πόθεν εἴληφε τὴν σύστασιν ὁ λαὸς ὃν ἐξελέξατο εἰς κληρονομίαν ἑαυτῷ, ἀκολούθως διδάσκει, ὡς ἄρα αὐτὸς ὁ Κύριος πάντας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων τοὺς κατοικοῦντας τὴν γῆν ἐπισκεψάμενος, ἐξ ἁπάντων τούτων συνεστήσατο τὸ προλεχθὲν ἔθνος, καὶ τὸν προειρημένον λαὸν, οὐ διακόνοις ἑτέροις κεχρημένος. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Ἐξ ἑτοίμου κατοικητηρίου αὑτοῦ, ὁ μὲν Ἀκύλας, ἀπὸ ἑδράσματος καθέδρας αὑτοῦ, ἡρμήνευσεν· ὁ δὲ Σύμμαχος, ἀπὸ ἕδρας κατοικίας αὑτοῦ ἐπέβλεψεν. Ὁ δὲ Λόγος αὐτοῦ τὴν σωτηρίαν διεκονεῖτο τοῖς σωζομένοις· Ἀπέστειλε γὰρ τὸν λόγον αὐτοῦ καὶ ἰάσατο αὐτοὺς, καὶ ἐῤῥύσατο αὐτοὺς ἐκ τῶν διαφθορῶν αὐτῶν. Διὰ τί δὲ ἐξ οὐρανοῦ ἐπέβλεψε Κύριος, καὶ τί τὸ αἴτιον τοῦ καταξιῶσαι τῆς ἑαυτοῦ ἐπισκοπῆς πάντας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, παρίστησιν ἑξῆς λέγων· Ὁ πλάσας καταμόνας τὰς καρδίας αὐτῶν· ἀνθ’ οὗ ὁ Σύμμαχός φησιν· Ὁ πλάςσων καταμόνας ἑκάστην καρδίαν αὐτῶν. Εἰ μὲν γὰρ ὁμοίως τοῖς ἀλόγοις ζώοις καὶ τὸν ἀνθρώπινον νοῦν ὑφίστη, οὐδὲν ἦν ἀναγκαῖον ἐπιβλέπειν αὐτὸν ἐπὶ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων·

ἀπήρκει γὰρ ἡ καθ’ ὅλου πρόνοια πάντων ἐξ ἴσου προνοουμένη· νυνὶ δὲ, ἐπειδήπερ ἐξαίρετός τις οὐσία ἀνθρώπου ψυχὴ, ἐπεὶ περὶ μόνου ἀνθρώπου μεμαρτύρηται εἰρηκώς· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ’ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ’ ὁμοίωσιν· καὶ ἐποίησεν ὁ Κύριος τὸν ἄνθρωπον· κατ’ εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν· εἰκότως, ὡς ἂν τῆς ἑαυτοῦ εἰκόνος προνοῶν, ἐξ οὐρανοῦ ἐπέβλεψε καὶ εἶδε πάντας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Ὃ δὴ παριστὰς ὁ παρὼν λόγος φησίν· Ὁ πλάσσων καταμόνας τὰς καρδίας αὐτῶν· καταμόνας δὲ εἴρηται ἀντὶ τοῦ, ἀφωρισμένως παρὰ τὰ λοιπὰ ζῶα. Καρδίας δὲ λέγων τοὺς λογισμοὺς ἐδήλου, καὶ ὅτι ἀφωρισμένως ἕκαστος ἄνθρωπος ὥσπερ ταμιεῖον ἀποκεκλεισμένον ἔχει τὴν ἑαυτοῦ διάνοιαν, ὡς μηδένα δύνασθαι ἑτέρους καταλαμβάνειν λογισμούς. Οὐδεὶς γοῦν οἶδεν ἀνθρώπων τὰ τοῦ ἀνθρώπου, εἰ μὴ τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου τὸ ἐν αὐτῷ. Διὸ περὶ μόνου τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν εἰς παράστασιν τῆς αὐτοῦ θεότητος ἐλέγετο· Αὐτὸς γὰρ ᾔδει τί ἦν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ· καὶ πάλιν· Εἰδὼς δὲ τοὺς διαλογισμοὺς αὐτῶν. Τοῦτο δὲ καὶ ἐν τοῖς προκειμένοις παρίσταται· μετὰ γὰρ τό· Ὁ πλάσας καταμόνας τὰς καρδίας αὐτῶν, συνῆπται τό·

PG 23:287Ὁ συνιεὶς πάντα τὰ ἔργα αὐτῶν. Μόνος γὰρ αὐτὸς συνίησιν ἐξ ὁποίας προαιρέσεως τὰ τῶν ἀνθρώπων ἔργα ἐπιτελεῖται, μηδενὸς ἄλλου δυναμένου συνιέναι ποίᾳ προθέσει καὶ ὁποίᾳ ὁρμῇ ἕκαστος τῶν ἀνθρώπων πράττει ἃ πράττει. Οὐ σώζεται βασιλεὺς διὰ πολλὴν δύναμιν, καὶ γίγας οὐ σωθήσεται ἐν πλήθει ἰσχύος αὐτοῦ. Ψευδὴς ἵππος εἰς σωτηρίαν· ἐν δὲ πλήθει δυνάμεως αὐτοῦ οὐ σωθήσεται. Ἰδοὺ οἱ ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ τοὺς φοβουμένους αὐτὸν, τοὺς ἐλπίζοντας ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν, καὶ διαθρέψαι αὐτοὺς ἐν λιμῷ. Ἔχεται τῆς τῶν προλελεγμένων διανοίας τὰ προκείμενα. Συγκαλέσας γὰρ ὁ λόγος πάντας τοὺς ἐπὶ γῆς ἀνθρώπους ἐπὶ τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ διὰ τοῦ προειπεῖν· Φοβηθήτω τὸν Κύριον πᾶσα ἡ γῆ· εἶτα παραθαῤῥύνας μὴ ἀγωνιᾷν μηδὲ φοβεῖσθαι τοὺς μέλλοντας ἐπανίστασθαι αὐτοῖς διωγμοὺς, συνῆψε διὰ τῶν ἔμπροσθεν τό· Κύριος διασκεδάζει βουλὰς ἐθνῶν, καὶ τὰ ἑξῆς. Τῆς οὖν αὐτῆς διανοίας ἐχόμενος καὶ διὰ τῶν προκειμένων φησί· Θαρσεῖτε, πάντες ὑμεῖς πρὸς οὓς ὁ λόγος.

τῆς συμβαίνουσιν, οὐ προσηνέσι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τούνοις, εὐχαριστῶ σοι, Δέσποτα. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ, ΕΚΣΤΑ- ΣΕΩΣ Λ'. Οὔτε ἐν τῇ Ἑβραίων Γραφή, οὔτε παρὰ τοῖς λοι τοῖς ἑρμηνευταῖς ἡ προγραφή περιέχει, ἐκστάσεως. Μήποτε δὲ διὰ τὸ ἐκφέρεσθαι τῷ ψαλμῷ· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ ἐκστάσει μου· Απέῤῥιμμαι ἀπὸ προσ ώπου τῶν ὀφθαλμῶν σου, τὴν προσθήκην τις εποιή- σατο ἐν τῇ προγραφῇ εἰς τὸν καιρὸν καθ' ὃν ἐν ἐκε στάσει γενόμενος εἶπεν· Ἀπέῤῥιμμαι ἀπὸ προσώπου των ὀφθαλμῶν σου, αναπέμψας τὰ ἐμφερόμενα τῷ λόγω; Πλὴν ἀλλ᾽ εἰς τὸ τέλος τοὺς ἐντυγχάνοντας παρ ραπέμπει καὶ ἡ παρούσα προγραφή, ἤτοι διὰ τὰ τε λευταῖα, ἐν οἷς παραίνεσιν ἀναγκαιοτάτην περιέχει ή λέγουσα· Ἀγαπήσατε τὸν Κύριον πάντες οἱ ὅσιοι Β αὐτοῦ, ὅτι ἀληθείας ἐκζητεῖται Κύριος, καὶ τὰ ἑξῆς· ἡ διὰ τὸ προφητεύειν τινὰ περὶ τῶν κατὰ τὸ πάθος τοῦ Σωτῆρος πεπραγμένων· ἃ δὴ γίγνεσθαι ἤμελλεν ἐπὶ συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ καὶ τοῦ Δαυΐδ᾽ ἐλπίδας ὑπογράφει ἀγαθὰς ὁ λόγος, αἵτινες ἤμελλον αὐτῷ εἰς τὸν μέλλοντα χρόνον ἀποδίδοσθαι, εἰκότως εἰς τὸ τέλος ἀναπέμπει τὴν προγραφήν. Πε- ριέχει δὲ ὁ πᾶς ἱκετηρίαν τοῦ Δαυΐδ, ὅλον ἑαυτὸν ἀναρτήσαντος τοῦ Θεοῦ, καὶ παρακαλεῖ μὴ ἐκπεσεῖν τῆς Ἐπὶ σοι, Κύριε, ἤλπισα, μὴ καταισχυνθείην εἰς τὸν αἰῶνα ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου ῥῦσαί με καὶ ἐξελοῦ με. Κλῖνον πρὸς μὲ τὸ οὖς σου, τά- χυνον τοῦ ἐξελέσθαι με. Πολλῷ τε πλούτῳ περιβ βεόμενος, εἰ καὶ νίκαις ταῖς κατ' ἐχθρῶν ἑκόμα, ἀλλὰ τούτων οὐδὲν πρὸς ἀσφάλειαν συμβαλεῖσθαι αὐτῷ ἐπέ- πειστο, μόνην δὲ τὴν ἐπὶ Κύριον ἐλπίδα· διὸ ἱκέτευε ταύτης μήποτε έκπεσεῖν· ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς ἐδίδασκε τὰ ὅμοια αὐτῷ ζηλοῦντας καὶ φρονεῖν καὶ λέγειν. Ἀντὶ δὲ, ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου· ἐν τῇ ἐλεημοσύνῃ σου, ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκε. Γενοῦ μοι εἰς Θεὸν ὑπερα- σπιστὴν, καὶ εἰς οἶκον καταφυγῆς τοῦ σῶσαι με. Ὅτι κραταίωμά μου καὶ καταφυγή μου εἶ σὺ, καὶ ἕνεκεν τοῦ ὀνόματός σου οδηγήσεις με καὶ δια- θρέψεις με. Ταῦτα καὶ ἐν τῷ ἑπτακαιδεκάτῳ εἶπε ψαλμώ. Εξάξεις με ἐκ παγίδος ταύτης, ἧς ἐκρυψάν μοι, ὅτι σὺ εἶ ὁ ὑπερασπιστής μου, Κύριε. Εἰς χειράς σου παραθήσομαι τὸ πνεῦμά μου έλυ τρώσω με, Κύριε ὁ Θεὸς τῆς ἀληθείας. Ἐξ ὧν ἐπειράθην πάλαι πρότερον, πέπεισμαι, ὅτι καὶ νῦν ἐξάξεις με ἐκ πάσης παγίδος τῆς ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν μοι κατασκευαζομένης. Ἕως γὰρ ἐν τῷ βίῳ τῷ θνητῷ τυγχάνω, οἶδα πολεμούμενος· καὶ μέχρις εσχάτης ἀναπνοῆς ἐν ἀγωνίᾳ κατέστην καὶ διὰ τὰς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλάς. Ἀλλὰ πέπεισμαι, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἀναρτήσας τὴν ἐμαυτοῦ ἐλπίδα, οὐ καταισχυνθήσομαι εἰς τὸν αἰῶνα. Θεὸν δὲ ἀληθείας εὐκαίρως καὶ καταλλήλως τοῖς λεγομένοις ὠνόμασεν· οὐ γὰρ ἔστι διαψευσθῆναι τὸν ἐπὶ σὲ ἠλπικότα, οὐδὲ τὸν ἐπὶ ταῖς σαῖς ἐπαγγε λίαις πεπιστευκότα. Ἐμίσησας τοὺς διαφυλάσσοντας ματαιότητας διακενῆς. Ἐγὼ δὲ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ ἤλπισα· ἀγαλ * ΧΧΙΙΙ. ΧΧΧ. ἐλπίδος. 20:3 COMMENTARIA IN PSALMOS. A dis rebus, sed etiam pro laboribus, gratias tibi ago, Psal, xxx. 23. PATROL. GR. Domine. Neque in Hebraica Scriptura, neque in reliquis interpretibus, inscriptio illud præfert, pro exstasi. Num forte quia illud in psalmo " effertur: Ego autem dixi in exstasi mentis meæ : Projectus sum a facie oculorum tuorum, idipsum quispiam inscri- ptioni addiderit, ad tempus illud id referens, quo in exstasi positus dixit : Projectus sum a facie oculo- rum tuorum ? Cæterum præsens inscriptio lectorem ad finem remittit, sive propter ea quæ versus finem dicuntur, ubi per necessariam admonitionem affert his verbis: Diligite Dominum, omnes sancti ejus, quo- niam veritates requirit Dominus, et caetera ; sive quia ■onnulla vaticinatur quæ tempore passionis Salva. toris nostri gesta sunt, quæque in consummatione sæculi ventura erant. Sel quoniam bona hic Davidi spes subindicatur, quæ ipsi in futuro tempore im- plenda erat, jure inscriptionem in Gnem remittit. Totus vero psalmus Davidis supplicationem com- plectitur qui sese totum Deo concredidit, rogatque ut ne spe labatur. VERS. 2-4. In te, Domine, speravi, non confun. dar in æternum : in justitia tua libera me. Inclina ad me aurem tuam, accelera ut eruas me. Etiamsi multis divitiis afflueret, et victoriis quas de inimicis C reportaverat, ornaretur, nihil eorum ad securita- tem sibi conferre, unamque in Dominum spem ið præstare posse, arbitrabatur. Quare supplicabat ut nunquam ab ea decideret : sed nos quoque in- stituebat ut paria quærentes, eadem quæ ipse sen- tiremus ac loqueremur. Loco autem illius, in ju- stilia tua, Symmachus, in misericordia tua, edi- dit. Esto mihi in Deum protectorem et in domumı refugii, ut salvum me facias. Quoniam fortitudo mica et refugium meum es tu, et propter nomen tuum deduces me et enutries me. Hæc in septimo decimo quoque psalmo dixerat. D VERS. 5, 6. Educes me de laqueo hoc quem abscon- derunt mihi, quoniam tu es protector meus. In ma- nus tuas commendabo spiritum meum : redemisti me, Domine Deus veritatis. Ex iis quæ jam olim exper tus sum, conſido te ex quovis laqueo educturum me, ab inimicis mihi parato. Quandiu enim in vita mortali versor, une impugnatum iri scio; et ad extremum usque halitum, inimicorum insidiis ap- petitus, in certamine constitutus ero. At confido fore ut, spe mea in te reposita, non confundar in æternum. Deum autem veritatis opportune et con- gruenter ad rem quæ agitur vocavit : neque enim contingere potest, ut is qui in te speravit, vel is qui promissis tuis fidem habuit, spe labatur. VERS. 7, 8. Odisti observantes vanitates, supervn- cue. Ego autem in Domino speravi : exsultabo ct Q 1. IN FINEM PSALMUS DAVID, PRO EXSTASI

Εἰ γοῦν προσέλθοιτε τῷ αὐτοῦ φόβῳ, ἕξετε τοὺς αὐτοῦ ὀφθαλμοὺς καὶ τὴν διορατικὴν αὐτοῦ δύναμιν ἐπισκοποῦσαν ὑμᾶς, καὶ πάντων ἐχθρῶν καὶ ἐπιβούλων ῥυομένην. Ἰδοὺ γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ τοὺς φοβουμένους αὐτὸν, τοὺς ἐλπίζοντας ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν. Δίχα γὰρ αὐτῶν τῶν τοῦ Θεοῦ ὀφθαλμῶν οὐκ ἔστιν ἄλλη σωτηρίας ἐλπὶς, οὔτε βασιλεῖ στρατιωτικῇ δυνάμει θαῤῥοῦντι, οὔτε γίγαντι ἐπὶ πλήθει δυνάμεως καὶ ἰσχύος γαυρουμένῳ, οὔτε ἵππῳ ποδῶν ὠκύτητι θαῤῥοῦντι. Πάντα γὰρ ταῦτα διαψεύδεται, σφάλλει καὶ πλανᾷ τοὺς ἐπ’ αὐτοῖς ἠλπικότας. Ἀλλ’ ὑμεῖς θαρσεῖτε, οἱ τὸν Κύριον ἐπικαλοῦντες, καὶ τὸν αὐτοῦ φόβον ἀνειληφότες. Καὶ μήτε βουλὰς ἐθνῶν φοβεῖσθε, ἃς ὁ Κύριος διασκεδάννυσι, μήτε λογισμοὺς λαῶν, οὓς ὁ Κύριος ἀθετεῖ, μήτε βουλὰς ἀρχόντων, ἃς αὐτὸς ἀνατρέπει. Ἀλλὰ μηδὲ βασιλέα πλήθει στρατιωτικῆς δυνάμεως πεποιθότα καταπλήττεσθε, μηδὲ γίγαντα ἰσχύϊ καὶ ἀλκῇ σώματος τυφούμενον. Ἔχοντες δὲ μέγα φυλακτήριον τοὺς τῆς προνοίας αὐτοῦ ὀφθαλμοὺς, ἐπ’ αὐτὸν ἐλπίζετε μόνον καὶ ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, εἰς τὸ ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν.

τῆς συμβαίνουσιν, οὐ προσηνέσι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τούνοις, εὐχαριστῶ σοι, Δέσποτα. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ, ΕΚΣΤΑ- ΣΕΩΣ Λ'. Οὔτε ἐν τῇ Ἑβραίων Γραφή, οὔτε παρὰ τοῖς λοι τοῖς ἑρμηνευταῖς ἡ προγραφή περιέχει, ἐκστάσεως. Μήποτε δὲ διὰ τὸ ἐκφέρεσθαι τῷ ψαλμῷ· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ ἐκστάσει μου· Απέῤῥιμμαι ἀπὸ προσ ώπου τῶν ὀφθαλμῶν σου, τὴν προσθήκην τις εποιή- σατο ἐν τῇ προγραφῇ εἰς τὸν καιρὸν καθ' ὃν ἐν ἐκε στάσει γενόμενος εἶπεν· Ἀπέῤῥιμμαι ἀπὸ προσώπου των ὀφθαλμῶν σου, αναπέμψας τὰ ἐμφερόμενα τῷ λόγω; Πλὴν ἀλλ᾽ εἰς τὸ τέλος τοὺς ἐντυγχάνοντας παρ ραπέμπει καὶ ἡ παρούσα προγραφή, ἤτοι διὰ τὰ τε λευταῖα, ἐν οἷς παραίνεσιν ἀναγκαιοτάτην περιέχει ή λέγουσα· Ἀγαπήσατε τὸν Κύριον πάντες οἱ ὅσιοι Β αὐτοῦ, ὅτι ἀληθείας ἐκζητεῖται Κύριος, καὶ τὰ ἑξῆς· ἡ διὰ τὸ προφητεύειν τινὰ περὶ τῶν κατὰ τὸ πάθος τοῦ Σωτῆρος πεπραγμένων· ἃ δὴ γίγνεσθαι ἤμελλεν ἐπὶ συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ καὶ τοῦ Δαυΐδ᾽ ἐλπίδας ὑπογράφει ἀγαθὰς ὁ λόγος, αἵτινες ἤμελλον αὐτῷ εἰς τὸν μέλλοντα χρόνον ἀποδίδοσθαι, εἰκότως εἰς τὸ τέλος ἀναπέμπει τὴν προγραφήν. Πε- ριέχει δὲ ὁ πᾶς ἱκετηρίαν τοῦ Δαυΐδ, ὅλον ἑαυτὸν ἀναρτήσαντος τοῦ Θεοῦ, καὶ παρακαλεῖ μὴ ἐκπεσεῖν τῆς Ἐπὶ σοι, Κύριε, ἤλπισα, μὴ καταισχυνθείην εἰς τὸν αἰῶνα ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου ῥῦσαί με καὶ ἐξελοῦ με. Κλῖνον πρὸς μὲ τὸ οὖς σου, τά- χυνον τοῦ ἐξελέσθαι με. Πολλῷ τε πλούτῳ περιβ βεόμενος, εἰ καὶ νίκαις ταῖς κατ' ἐχθρῶν ἑκόμα, ἀλλὰ τούτων οὐδὲν πρὸς ἀσφάλειαν συμβαλεῖσθαι αὐτῷ ἐπέ- πειστο, μόνην δὲ τὴν ἐπὶ Κύριον ἐλπίδα· διὸ ἱκέτευε ταύτης μήποτε έκπεσεῖν· ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς ἐδίδασκε τὰ ὅμοια αὐτῷ ζηλοῦντας καὶ φρονεῖν καὶ λέγειν. Ἀντὶ δὲ, ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου· ἐν τῇ ἐλεημοσύνῃ σου, ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκε. Γενοῦ μοι εἰς Θεὸν ὑπερα- σπιστὴν, καὶ εἰς οἶκον καταφυγῆς τοῦ σῶσαι με. Ὅτι κραταίωμά μου καὶ καταφυγή μου εἶ σὺ, καὶ ἕνεκεν τοῦ ὀνόματός σου οδηγήσεις με καὶ δια- θρέψεις με. Ταῦτα καὶ ἐν τῷ ἑπτακαιδεκάτῳ εἶπε ψαλμώ. Εξάξεις με ἐκ παγίδος ταύτης, ἧς ἐκρυψάν μοι, ὅτι σὺ εἶ ὁ ὑπερασπιστής μου, Κύριε. Εἰς χειράς σου παραθήσομαι τὸ πνεῦμά μου έλυ τρώσω με, Κύριε ὁ Θεὸς τῆς ἀληθείας. Ἐξ ὧν ἐπειράθην πάλαι πρότερον, πέπεισμαι, ὅτι καὶ νῦν ἐξάξεις με ἐκ πάσης παγίδος τῆς ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν μοι κατασκευαζομένης. Ἕως γὰρ ἐν τῷ βίῳ τῷ θνητῷ τυγχάνω, οἶδα πολεμούμενος· καὶ μέχρις εσχάτης ἀναπνοῆς ἐν ἀγωνίᾳ κατέστην καὶ διὰ τὰς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλάς. Ἀλλὰ πέπεισμαι, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἀναρτήσας τὴν ἐμαυτοῦ ἐλπίδα, οὐ καταισχυνθήσομαι εἰς τὸν αἰῶνα. Θεὸν δὲ ἀληθείας εὐκαίρως καὶ καταλλήλως τοῖς λεγομένοις ὠνόμασεν· οὐ γὰρ ἔστι διαψευσθῆναι τὸν ἐπὶ σὲ ἠλπικότα, οὐδὲ τὸν ἐπὶ ταῖς σαῖς ἐπαγγε λίαις πεπιστευκότα. Ἐμίσησας τοὺς διαφυλάσσοντας ματαιότητας διακενῆς. Ἐγὼ δὲ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ ἤλπισα· ἀγαλ * ΧΧΙΙΙ. ΧΧΧ. ἐλπίδος. 20:3 COMMENTARIA IN PSALMOS. A dis rebus, sed etiam pro laboribus, gratias tibi ago, Psal, xxx. 23. PATROL. GR. Domine. Neque in Hebraica Scriptura, neque in reliquis interpretibus, inscriptio illud præfert, pro exstasi. Num forte quia illud in psalmo " effertur: Ego autem dixi in exstasi mentis meæ : Projectus sum a facie oculorum tuorum, idipsum quispiam inscri- ptioni addiderit, ad tempus illud id referens, quo in exstasi positus dixit : Projectus sum a facie oculo- rum tuorum ? Cæterum præsens inscriptio lectorem ad finem remittit, sive propter ea quæ versus finem dicuntur, ubi per necessariam admonitionem affert his verbis: Diligite Dominum, omnes sancti ejus, quo- niam veritates requirit Dominus, et caetera ; sive quia ■onnulla vaticinatur quæ tempore passionis Salva. toris nostri gesta sunt, quæque in consummatione sæculi ventura erant. Sel quoniam bona hic Davidi spes subindicatur, quæ ipsi in futuro tempore im- plenda erat, jure inscriptionem in Gnem remittit. Totus vero psalmus Davidis supplicationem com- plectitur qui sese totum Deo concredidit, rogatque ut ne spe labatur. VERS. 2-4. In te, Domine, speravi, non confun. dar in æternum : in justitia tua libera me. Inclina ad me aurem tuam, accelera ut eruas me. Etiamsi multis divitiis afflueret, et victoriis quas de inimicis C reportaverat, ornaretur, nihil eorum ad securita- tem sibi conferre, unamque in Dominum spem ið præstare posse, arbitrabatur. Quare supplicabat ut nunquam ab ea decideret : sed nos quoque in- stituebat ut paria quærentes, eadem quæ ipse sen- tiremus ac loqueremur. Loco autem illius, in ju- stilia tua, Symmachus, in misericordia tua, edi- dit. Esto mihi in Deum protectorem et in domumı refugii, ut salvum me facias. Quoniam fortitudo mica et refugium meum es tu, et propter nomen tuum deduces me et enutries me. Hæc in septimo decimo quoque psalmo dixerat. D VERS. 5, 6. Educes me de laqueo hoc quem abscon- derunt mihi, quoniam tu es protector meus. In ma- nus tuas commendabo spiritum meum : redemisti me, Domine Deus veritatis. Ex iis quæ jam olim exper tus sum, conſido te ex quovis laqueo educturum me, ab inimicis mihi parato. Quandiu enim in vita mortali versor, une impugnatum iri scio; et ad extremum usque halitum, inimicorum insidiis ap- petitus, in certamine constitutus ero. At confido fore ut, spe mea in te reposita, non confundar in æternum. Deum autem veritatis opportune et con- gruenter ad rem quæ agitur vocavit : neque enim contingere potest, ut is qui in te speravit, vel is qui promissis tuis fidem habuit, spe labatur. VERS. 7, 8. Odisti observantes vanitates, supervn- cue. Ego autem in Domino speravi : exsultabo ct Q 1. IN FINEM PSALMUS DAVID, PRO EXSTASI

Θάνατος δ’ ἂν εἴη ψυχῆς ἡ ἄρνησις τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ παντελὴς ἀποστασία, καὶ αἱ πρὸς θάνατον ἁμαρτίαι· ὥστε, κἂν συμβῇ ποτε τῶν ἐλπιζόντων ἐπὶ τὸν Κύριον τὰ σώματα θανάτῳ παραδίδοσθαι τῷ κοινῷ διὰ τὴν εἰς αὐτὸν μαρτυρίαν, ἀλλ’ οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ τοῦ κρείττονος ἐπιμεληθέντες τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἐῤῥύσαντο ἐκ θανάτου. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο ποιοῦσιν, ἀλλὰ καὶ τοῦ διαθρέψαι αὐτοὺς ἐν λιμῷ πρόνοιαν ποιοῦνται. Ἐν γὰρ τοῖς καιροῖς τῶν διωγμῶν, καθ’ οὓς πολλάκις κεκώλυνται μὲν αἱ διδασκαλίαι καὶ τὰ τῶν θεοπνεύστων Γραφῶν ἀναγνώσματα, σπανίζει δὲ ὁ τὰς πνευματικὰς τροφὰς ταῖς τῶν ἀνθρώπων διαδιδοὺς ψυχαῖς, ὅμως οἱ ὀφθαλμοὶ τοῦ Κυρίου τῇ τοῦ θείου Πνεύματος ἐπιῤῥοῇ, καὶ τούτων τὰς ψυχὰς διατρέφουσι θεοδιδάκτους αὐτοὺς ἀπεργαζόμενοι, ὡς καὶ ἄνευ τῆς ἀνθρώπων διδασκαλίας ἀποῤῥήτῳ δυνάμει τρέφεσθαι.

τῆς συμβαίνουσιν, οὐ προσηνέσι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τούνοις, εὐχαριστῶ σοι, Δέσποτα. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ, ΕΚΣΤΑ- ΣΕΩΣ Λ'. Οὔτε ἐν τῇ Ἑβραίων Γραφή, οὔτε παρὰ τοῖς λοι τοῖς ἑρμηνευταῖς ἡ προγραφή περιέχει, ἐκστάσεως. Μήποτε δὲ διὰ τὸ ἐκφέρεσθαι τῷ ψαλμῷ· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ ἐκστάσει μου· Απέῤῥιμμαι ἀπὸ προσ ώπου τῶν ὀφθαλμῶν σου, τὴν προσθήκην τις εποιή- σατο ἐν τῇ προγραφῇ εἰς τὸν καιρὸν καθ' ὃν ἐν ἐκε στάσει γενόμενος εἶπεν· Ἀπέῤῥιμμαι ἀπὸ προσώπου των ὀφθαλμῶν σου, αναπέμψας τὰ ἐμφερόμενα τῷ λόγω; Πλὴν ἀλλ᾽ εἰς τὸ τέλος τοὺς ἐντυγχάνοντας παρ ραπέμπει καὶ ἡ παρούσα προγραφή, ἤτοι διὰ τὰ τε λευταῖα, ἐν οἷς παραίνεσιν ἀναγκαιοτάτην περιέχει ή λέγουσα· Ἀγαπήσατε τὸν Κύριον πάντες οἱ ὅσιοι Β αὐτοῦ, ὅτι ἀληθείας ἐκζητεῖται Κύριος, καὶ τὰ ἑξῆς· ἡ διὰ τὸ προφητεύειν τινὰ περὶ τῶν κατὰ τὸ πάθος τοῦ Σωτῆρος πεπραγμένων· ἃ δὴ γίγνεσθαι ἤμελλεν ἐπὶ συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ καὶ τοῦ Δαυΐδ᾽ ἐλπίδας ὑπογράφει ἀγαθὰς ὁ λόγος, αἵτινες ἤμελλον αὐτῷ εἰς τὸν μέλλοντα χρόνον ἀποδίδοσθαι, εἰκότως εἰς τὸ τέλος ἀναπέμπει τὴν προγραφήν. Πε- ριέχει δὲ ὁ πᾶς ἱκετηρίαν τοῦ Δαυΐδ, ὅλον ἑαυτὸν ἀναρτήσαντος τοῦ Θεοῦ, καὶ παρακαλεῖ μὴ ἐκπεσεῖν τῆς Ἐπὶ σοι, Κύριε, ἤλπισα, μὴ καταισχυνθείην εἰς τὸν αἰῶνα ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου ῥῦσαί με καὶ ἐξελοῦ με. Κλῖνον πρὸς μὲ τὸ οὖς σου, τά- χυνον τοῦ ἐξελέσθαι με. Πολλῷ τε πλούτῳ περιβ βεόμενος, εἰ καὶ νίκαις ταῖς κατ' ἐχθρῶν ἑκόμα, ἀλλὰ τούτων οὐδὲν πρὸς ἀσφάλειαν συμβαλεῖσθαι αὐτῷ ἐπέ- πειστο, μόνην δὲ τὴν ἐπὶ Κύριον ἐλπίδα· διὸ ἱκέτευε ταύτης μήποτε έκπεσεῖν· ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς ἐδίδασκε τὰ ὅμοια αὐτῷ ζηλοῦντας καὶ φρονεῖν καὶ λέγειν. Ἀντὶ δὲ, ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου· ἐν τῇ ἐλεημοσύνῃ σου, ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκε. Γενοῦ μοι εἰς Θεὸν ὑπερα- σπιστὴν, καὶ εἰς οἶκον καταφυγῆς τοῦ σῶσαι με. Ὅτι κραταίωμά μου καὶ καταφυγή μου εἶ σὺ, καὶ ἕνεκεν τοῦ ὀνόματός σου οδηγήσεις με καὶ δια- θρέψεις με. Ταῦτα καὶ ἐν τῷ ἑπτακαιδεκάτῳ εἶπε ψαλμώ. Εξάξεις με ἐκ παγίδος ταύτης, ἧς ἐκρυψάν μοι, ὅτι σὺ εἶ ὁ ὑπερασπιστής μου, Κύριε. Εἰς χειράς σου παραθήσομαι τὸ πνεῦμά μου έλυ τρώσω με, Κύριε ὁ Θεὸς τῆς ἀληθείας. Ἐξ ὧν ἐπειράθην πάλαι πρότερον, πέπεισμαι, ὅτι καὶ νῦν ἐξάξεις με ἐκ πάσης παγίδος τῆς ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν μοι κατασκευαζομένης. Ἕως γὰρ ἐν τῷ βίῳ τῷ θνητῷ τυγχάνω, οἶδα πολεμούμενος· καὶ μέχρις εσχάτης ἀναπνοῆς ἐν ἀγωνίᾳ κατέστην καὶ διὰ τὰς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλάς. Ἀλλὰ πέπεισμαι, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἀναρτήσας τὴν ἐμαυτοῦ ἐλπίδα, οὐ καταισχυνθήσομαι εἰς τὸν αἰῶνα. Θεὸν δὲ ἀληθείας εὐκαίρως καὶ καταλλήλως τοῖς λεγομένοις ὠνόμασεν· οὐ γὰρ ἔστι διαψευσθῆναι τὸν ἐπὶ σὲ ἠλπικότα, οὐδὲ τὸν ἐπὶ ταῖς σαῖς ἐπαγγε λίαις πεπιστευκότα. Ἐμίσησας τοὺς διαφυλάσσοντας ματαιότητας διακενῆς. Ἐγὼ δὲ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ ἤλπισα· ἀγαλ * ΧΧΙΙΙ. ΧΧΧ. ἐλπίδος. 20:3 COMMENTARIA IN PSALMOS. A dis rebus, sed etiam pro laboribus, gratias tibi ago, Psal, xxx. 23. PATROL. GR. Domine. Neque in Hebraica Scriptura, neque in reliquis interpretibus, inscriptio illud præfert, pro exstasi. Num forte quia illud in psalmo " effertur: Ego autem dixi in exstasi mentis meæ : Projectus sum a facie oculorum tuorum, idipsum quispiam inscri- ptioni addiderit, ad tempus illud id referens, quo in exstasi positus dixit : Projectus sum a facie oculo- rum tuorum ? Cæterum præsens inscriptio lectorem ad finem remittit, sive propter ea quæ versus finem dicuntur, ubi per necessariam admonitionem affert his verbis: Diligite Dominum, omnes sancti ejus, quo- niam veritates requirit Dominus, et caetera ; sive quia ■onnulla vaticinatur quæ tempore passionis Salva. toris nostri gesta sunt, quæque in consummatione sæculi ventura erant. Sel quoniam bona hic Davidi spes subindicatur, quæ ipsi in futuro tempore im- plenda erat, jure inscriptionem in Gnem remittit. Totus vero psalmus Davidis supplicationem com- plectitur qui sese totum Deo concredidit, rogatque ut ne spe labatur. VERS. 2-4. In te, Domine, speravi, non confun. dar in æternum : in justitia tua libera me. Inclina ad me aurem tuam, accelera ut eruas me. Etiamsi multis divitiis afflueret, et victoriis quas de inimicis C reportaverat, ornaretur, nihil eorum ad securita- tem sibi conferre, unamque in Dominum spem ið præstare posse, arbitrabatur. Quare supplicabat ut nunquam ab ea decideret : sed nos quoque in- stituebat ut paria quærentes, eadem quæ ipse sen- tiremus ac loqueremur. Loco autem illius, in ju- stilia tua, Symmachus, in misericordia tua, edi- dit. Esto mihi in Deum protectorem et in domumı refugii, ut salvum me facias. Quoniam fortitudo mica et refugium meum es tu, et propter nomen tuum deduces me et enutries me. Hæc in septimo decimo quoque psalmo dixerat. D VERS. 5, 6. Educes me de laqueo hoc quem abscon- derunt mihi, quoniam tu es protector meus. In ma- nus tuas commendabo spiritum meum : redemisti me, Domine Deus veritatis. Ex iis quæ jam olim exper tus sum, conſido te ex quovis laqueo educturum me, ab inimicis mihi parato. Quandiu enim in vita mortali versor, une impugnatum iri scio; et ad extremum usque halitum, inimicorum insidiis ap- petitus, in certamine constitutus ero. At confido fore ut, spe mea in te reposita, non confundar in æternum. Deum autem veritatis opportune et con- gruenter ad rem quæ agitur vocavit : neque enim contingere potest, ut is qui in te speravit, vel is qui promissis tuis fidem habuit, spe labatur. VERS. 7, 8. Odisti observantes vanitates, supervn- cue. Ego autem in Domino speravi : exsultabo ct Q 1. IN FINEM PSALMUS DAVID, PRO EXSTASI

On Psalm 33 of DavidΕΙΣ ΤΟΝ ΨΑΛΜΟΝ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΓ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟΝ ΨΑΛΜΟΝ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΓ. Ὁπότε ἠλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐνώπιον Ἀβιμέλεχ, καὶ ἀπέλυσεν αὐτὸν καὶ ἀπῆλθεν. Ὑπέλαβόν τινες τὴν τοῦ προκειμένου ψαλμοῦ προγραφὴν ἐκείνην σημαίνειν τὴν ἱστορίαν, δι’ ἧς, φεύγων Δαυὶ̈δ ἀπὸ προσώπου Σαοὺλ, ἐληλυθέναι πρὸς Ἀγχοὺς βασιλέα Γὲθ ἀναγέγραπται·

τῆς συμβαίνουσιν, οὐ προσηνέσι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τούνοις, εὐχαριστῶ σοι, Δέσποτα. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ, ΕΚΣΤΑ- ΣΕΩΣ Λ'. Οὔτε ἐν τῇ Ἑβραίων Γραφή, οὔτε παρὰ τοῖς λοι τοῖς ἑρμηνευταῖς ἡ προγραφή περιέχει, ἐκστάσεως. Μήποτε δὲ διὰ τὸ ἐκφέρεσθαι τῷ ψαλμῷ· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ ἐκστάσει μου· Απέῤῥιμμαι ἀπὸ προσ ώπου τῶν ὀφθαλμῶν σου, τὴν προσθήκην τις εποιή- σατο ἐν τῇ προγραφῇ εἰς τὸν καιρὸν καθ' ὃν ἐν ἐκε στάσει γενόμενος εἶπεν· Ἀπέῤῥιμμαι ἀπὸ προσώπου των ὀφθαλμῶν σου, αναπέμψας τὰ ἐμφερόμενα τῷ λόγω; Πλὴν ἀλλ᾽ εἰς τὸ τέλος τοὺς ἐντυγχάνοντας παρ ραπέμπει καὶ ἡ παρούσα προγραφή, ἤτοι διὰ τὰ τε λευταῖα, ἐν οἷς παραίνεσιν ἀναγκαιοτάτην περιέχει ή λέγουσα· Ἀγαπήσατε τὸν Κύριον πάντες οἱ ὅσιοι Β αὐτοῦ, ὅτι ἀληθείας ἐκζητεῖται Κύριος, καὶ τὰ ἑξῆς· ἡ διὰ τὸ προφητεύειν τινὰ περὶ τῶν κατὰ τὸ πάθος τοῦ Σωτῆρος πεπραγμένων· ἃ δὴ γίγνεσθαι ἤμελλεν ἐπὶ συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ καὶ τοῦ Δαυΐδ᾽ ἐλπίδας ὑπογράφει ἀγαθὰς ὁ λόγος, αἵτινες ἤμελλον αὐτῷ εἰς τὸν μέλλοντα χρόνον ἀποδίδοσθαι, εἰκότως εἰς τὸ τέλος ἀναπέμπει τὴν προγραφήν. Πε- ριέχει δὲ ὁ πᾶς ἱκετηρίαν τοῦ Δαυΐδ, ὅλον ἑαυτὸν ἀναρτήσαντος τοῦ Θεοῦ, καὶ παρακαλεῖ μὴ ἐκπεσεῖν τῆς Ἐπὶ σοι, Κύριε, ἤλπισα, μὴ καταισχυνθείην εἰς τὸν αἰῶνα ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου ῥῦσαί με καὶ ἐξελοῦ με. Κλῖνον πρὸς μὲ τὸ οὖς σου, τά- χυνον τοῦ ἐξελέσθαι με. Πολλῷ τε πλούτῳ περιβ βεόμενος, εἰ καὶ νίκαις ταῖς κατ' ἐχθρῶν ἑκόμα, ἀλλὰ τούτων οὐδὲν πρὸς ἀσφάλειαν συμβαλεῖσθαι αὐτῷ ἐπέ- πειστο, μόνην δὲ τὴν ἐπὶ Κύριον ἐλπίδα· διὸ ἱκέτευε ταύτης μήποτε έκπεσεῖν· ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς ἐδίδασκε τὰ ὅμοια αὐτῷ ζηλοῦντας καὶ φρονεῖν καὶ λέγειν. Ἀντὶ δὲ, ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου· ἐν τῇ ἐλεημοσύνῃ σου, ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκε. Γενοῦ μοι εἰς Θεὸν ὑπερα- σπιστὴν, καὶ εἰς οἶκον καταφυγῆς τοῦ σῶσαι με. Ὅτι κραταίωμά μου καὶ καταφυγή μου εἶ σὺ, καὶ ἕνεκεν τοῦ ὀνόματός σου οδηγήσεις με καὶ δια- θρέψεις με. Ταῦτα καὶ ἐν τῷ ἑπτακαιδεκάτῳ εἶπε ψαλμώ. Εξάξεις με ἐκ παγίδος ταύτης, ἧς ἐκρυψάν μοι, ὅτι σὺ εἶ ὁ ὑπερασπιστής μου, Κύριε. Εἰς χειράς σου παραθήσομαι τὸ πνεῦμά μου έλυ τρώσω με, Κύριε ὁ Θεὸς τῆς ἀληθείας. Ἐξ ὧν ἐπειράθην πάλαι πρότερον, πέπεισμαι, ὅτι καὶ νῦν ἐξάξεις με ἐκ πάσης παγίδος τῆς ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν μοι κατασκευαζομένης. Ἕως γὰρ ἐν τῷ βίῳ τῷ θνητῷ τυγχάνω, οἶδα πολεμούμενος· καὶ μέχρις εσχάτης ἀναπνοῆς ἐν ἀγωνίᾳ κατέστην καὶ διὰ τὰς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλάς. Ἀλλὰ πέπεισμαι, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἀναρτήσας τὴν ἐμαυτοῦ ἐλπίδα, οὐ καταισχυνθήσομαι εἰς τὸν αἰῶνα. Θεὸν δὲ ἀληθείας εὐκαίρως καὶ καταλλήλως τοῖς λεγομένοις ὠνόμασεν· οὐ γὰρ ἔστι διαψευσθῆναι τὸν ἐπὶ σὲ ἠλπικότα, οὐδὲ τὸν ἐπὶ ταῖς σαῖς ἐπαγγε λίαις πεπιστευκότα. Ἐμίσησας τοὺς διαφυλάσσοντας ματαιότητας διακενῆς. Ἐγὼ δὲ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ ἤλπισα· ἀγαλ * ΧΧΙΙΙ. ΧΧΧ. ἐλπίδος. 20:3 COMMENTARIA IN PSALMOS. A dis rebus, sed etiam pro laboribus, gratias tibi ago, Psal, xxx. 23. PATROL. GR. Domine. Neque in Hebraica Scriptura, neque in reliquis interpretibus, inscriptio illud præfert, pro exstasi. Num forte quia illud in psalmo " effertur: Ego autem dixi in exstasi mentis meæ : Projectus sum a facie oculorum tuorum, idipsum quispiam inscri- ptioni addiderit, ad tempus illud id referens, quo in exstasi positus dixit : Projectus sum a facie oculo- rum tuorum ? Cæterum præsens inscriptio lectorem ad finem remittit, sive propter ea quæ versus finem dicuntur, ubi per necessariam admonitionem affert his verbis: Diligite Dominum, omnes sancti ejus, quo- niam veritates requirit Dominus, et caetera ; sive quia ■onnulla vaticinatur quæ tempore passionis Salva. toris nostri gesta sunt, quæque in consummatione sæculi ventura erant. Sel quoniam bona hic Davidi spes subindicatur, quæ ipsi in futuro tempore im- plenda erat, jure inscriptionem in Gnem remittit. Totus vero psalmus Davidis supplicationem com- plectitur qui sese totum Deo concredidit, rogatque ut ne spe labatur. VERS. 2-4. In te, Domine, speravi, non confun. dar in æternum : in justitia tua libera me. Inclina ad me aurem tuam, accelera ut eruas me. Etiamsi multis divitiis afflueret, et victoriis quas de inimicis C reportaverat, ornaretur, nihil eorum ad securita- tem sibi conferre, unamque in Dominum spem ið præstare posse, arbitrabatur. Quare supplicabat ut nunquam ab ea decideret : sed nos quoque in- stituebat ut paria quærentes, eadem quæ ipse sen- tiremus ac loqueremur. Loco autem illius, in ju- stilia tua, Symmachus, in misericordia tua, edi- dit. Esto mihi in Deum protectorem et in domumı refugii, ut salvum me facias. Quoniam fortitudo mica et refugium meum es tu, et propter nomen tuum deduces me et enutries me. Hæc in septimo decimo quoque psalmo dixerat. D VERS. 5, 6. Educes me de laqueo hoc quem abscon- derunt mihi, quoniam tu es protector meus. In ma- nus tuas commendabo spiritum meum : redemisti me, Domine Deus veritatis. Ex iis quæ jam olim exper tus sum, conſido te ex quovis laqueo educturum me, ab inimicis mihi parato. Quandiu enim in vita mortali versor, une impugnatum iri scio; et ad extremum usque halitum, inimicorum insidiis ap- petitus, in certamine constitutus ero. At confido fore ut, spe mea in te reposita, non confundar in æternum. Deum autem veritatis opportune et con- gruenter ad rem quæ agitur vocavit : neque enim contingere potest, ut is qui in te speravit, vel is qui promissis tuis fidem habuit, spe labatur. VERS. 7, 8. Odisti observantes vanitates, supervn- cue. Ego autem in Domino speravi : exsultabo ct Q 1. IN FINEM PSALMUS DAVID, PRO EXSTASI

PG 23:289ὅτε μανίαν προςποιηθεὶς ἐτυμπάνιζεν ἐπὶ ταῖς θύραις τῆς πόλεως, καὶ παρεφέρετο, καὶ ἔπιπτε, καὶ κατέῤῥει τὰ σίελα αὐτοῦ ἐπὶ τὸν πώγωνα αὐτοῦ· ὥστ’ εἰπεῖν τὸν Ἀγχοῦς πρὸς τοὺς παῖδας αὐτοῦ· Ἄνδρα ἐπίληπτον ἵνα τί εἰσηγάγετε πρὸς μέ; Ἀλλ’ ὅτι μὲν ἠλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, ἤκουσαν οἱ τοιοῦτοι· ὅτι δ’ ἑξῆς συνῆπται, ἐναντίον Ἀβιμέλεχ, δοκοῦσί μοι παρεωρακέναι. Ὁ μὲν οὖν Ἀγχοῦς τῶν ἀλλοφύλων ἦν βασιλεὺς τῶν κατοικούντων τὴν Γέθ· ὁ δὲ Ἀβιμέλεχ ἱερεὺς τοῦ Θεοῦ μνημονεύεται· πρὸς ὃν καὶ αὐτὸν ἐληλυθὼς ὁ Δαυὶ̈δ πρὸ τῆς παρουσίας τῆς πρὸς τὸν Ἀγχοὺς ἱστορεῖται· λέγει γὰρ ἡ Γραφή· Καὶ ἔρχεται ὁ Δαυὶ̈δ εἰς Νοβὰ πρὸς Ἀχιμέλεχ τὸν ἱερέα, καὶ ἐξέστη Ἀχιμέλεχ τῇ ἀπαντήσει αὐτοῦ· καὶ εἶπεν αὐτῷ· Τί ὅτι σὺ μόνος καὶ οὐδεὶς μετὰ σοῦ; Καὶ εἶπε Δαυὶ̈δ τῷ ἱερεῖ· Ὁ βασιλεὺς ἐντέταλταί μοι ῥῆμα σήμερον καὶ εἶπέ μοι· Μηδεὶς γνώτω τὸ ῥῆμα περὶ οὗ ἐγὼ ἀποστέλλω σε, καὶ ὑπὲρ οὗ ἐντέταλμαί σοι, καὶ τοῖς παιδαρίοις διαμεμαρτύρημαι ἐν τῷ τόπῳ τῷ λεγομένῳ Θεοῦ πίστις. Καὶ νῦν εἴ εἰσιν ὑπὸ τὴν χεῖρά σου ἄρτοι, δὸς εἰς χεῖράς μου τὸ εὑρεθέν. Καὶ ἀπεκρίθη ὁ ἱερεὺς τῷ Δαυὶ̈δ, καὶ εἶπεν·

Α λιάσομαι καὶ εὐφρανθήσομαι ἐπὶ τῷ ἐλέει σου Εἰκότως χαίρεις μὲν τοῖς τῆς ἀληθείας ἐρασταῖς, καὶ τούτους προσίεσαι· διὸ λέλεκται· Αληθείας ἐκζητεῖ Κύριος· τοὺς δὲ τὴν ματαιότητα περιέποντας εἰκό τως ἀποτρέπῃ καὶ μισεῖς, ὡς ἂν τὸ ψεῦδος μεταδιώ κοντας. Ματαιότης γὰρ τὸ ψεύδους γέμον· διὸ παραι νεῖς λέγων· Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρ διοι; ἵνα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, και ζητεῖσθε ψεῦδος; Ἐγὼ δὲ, ἀποστραφείς τὰ μάταια, ἐπὶ σὲ μόνον τὸν ἐμαυτοῦ Κύριον ἤλπισα· διὸ πέπεισμαι, οὐκ εἰκῇ σοι ἐμαυτὸν παρατεθεῖσθαι. Τὸ γὰρ τέλος τῆς εἰς σὲ ἐλπίδος χαρὰ καὶ εὐφροσύνη. Ὅτι ἐπεῖδες τὴν ταπείνωσίν μου, ἔσωσας ἐκ τῶν ἀναγκῶν τὴν ψυχήν μου. Καὶ οὐ συνέκλει σάς με εἰς χεῖρας ἐχθρῶν· ἔστησας ἐν εὐρυχώρῳ τοὺς πόδας μου. Ηδη καὶ ἄλλοτε ἐπεδες τὴν ταπεί νωσίν μου· πολλάκις τε περιπεσούσης τῆς ἐμῆς ψυ χῆς ἀνάγκαις ταῖς ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν ἐπιτεθείσαις αυτ τῇ, ἐμοῦ τε μηδὲν πλέον πράττοντος ἢ ταπεινοῦντος ἐμαυτὸν καὶ κακοῦντος διὰ τῶν πρὸς σὲ τὸν Θεὸν ἔχε τηρίων, σὺ αὐτὸς ὁ ἐμὸς ὑπέρμαχος καὶ ὑπερασπι στὴς, μὴ ἀντιπαρελθών με, ἀποδεξάμενος δὲ τὴν ἐμὴν ταπείνωσιν, ἔσωσας ἐκ τῶν ἀναγκῶν τὴν ψυχήν μου, καὶ οὐ συνέκλεισάς με εἰς χεῖρας ἐχθρῶν· παραδόξως δέ με είσω δικτύων ήδη γενόμενον, καὶ ταῖς χερσὶ τῶν ἐχθρῶν παραδεδομένον ἁρπάσας ἐλεύ θερον ἀνῆκας, καὶ τοὺς πόδας μου ἐν πλατύτητι καὶ ευρυχωρία κατέστησας, συγχωρήσας ἀφετόν με βα- δίζειν ὅποι καὶ βούλομαι. Διδάσκει δὲ καὶ ἡ ἱστορία, ὅτι, πολλάκις καταληφθεὶς ὑπὸ τοῦ Σαούλ, καὶ μένω τοι καὶ ἐν τῷ σπηλαίῳ καθειρχθείς, τὰς ἐκείνου χεί ρας διέφυγε, καὶ ἄλλοτε τοὺς Γετθαίους παραπληξίαν σχηματισάμενος. Ἐλέησόν με, Κύριε, ὅτι θλίβομαι· ἐταράχθη ἐν θυμῷ ὁ ὀφθαλμός μου, ἡ ψυχή μου, καὶ ἡ γαστήρ μου. Ικετεύω, φησὶ, καὶ δέομαι ἐλεηθῆναι, ὅτι θλί- βομαι· ἀνθ' οὗ ὁ ᾿Ακύλας φησίν· Ὅτι στενὸν ἐμοί. Τὴν γὰρ στενὴν καὶ τεθλιμμένην ἐδεύω διὰ σὲ, καὶ τὰς σὰς ἐπαγγελίας. Ἀλλὰ καὶ ὁ τῆς ψυχῆς μου ὀφ θαλμὸς, αὐτὸς ὁ νοῦς καὶ τὸ ἐν ἐμοὶ λογιστικὸν, τα ράχθη ἐν θυμῷ· ἀνθ' οὗ ὁ μὲν Ἀκύλας φησίν· Ηὐχμώθη ἐν παροργισμῷ ὁ ὀφθαλμός μου· ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἐθολώθη διὰ παροργισμὸν ὀφθαλμός μου. "Οτε γὰρ παρώργισα, φησί, καὶ θυμὸν ἐμαυτῷ επήγειρα, τολμήσας διαπράξασθαι τὰ θυμοῦ καὶ ὀρ γῆς ἄξια, τὸ τηνικαῦτα σύγχυσις καὶ θόλωσις καὶ αὐχμὸς τὸ λογιστικὸν τῆς ἐμῆς ψυχῆς κατείληφεν. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ ψυχή μου, φησὶ, καὶ ἡ γαστήρ μου, καὶ αὐτὴ ἐθολώθη καὶ ἐταράχθη κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ παρ οργισμοῦ μου. "Ωσπερ δὲ ὀφθαλμὸν ψυχῆς κατὰ με ταφορὰν τοῦ αἰσθητοῦ ὀφθαλμοῦ νενοήκαμεν, οὕτω καὶ τὴν γαστέρα αὐτῆς οὐκ ἂν ἁμάρτοις εἰπὼν τὴν δύναμιν τὴν μνημονικὴν, ἐν ᾗ ὥσπερ ἐν κοιλίᾳ καὶ γαστρὶ πάσας τὰς διὰ λόγων τροφὰς ἐναποτίθεσθαι εἴωθε. Διὸ λέλεκται που· Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ πάντα τὰ ἐντός μου τὸ ὄνομα το ἅγιον αὐτοῦ. Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ· ὓς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ - EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. lalabor in misericordia tua. Merito lælaris de ve- ritatis amatoribus, illosque admittis; ideo dictum est, 'Veritates requirit Dominus; illos vero qui va- nitatem sectantur, utpote qui mendacium conse- ctentur, adversaris et odisti. Vanitas quippe est quod mendacio plenum: quare sic admones: Filii hominum usquequo gravi corde, ut quid diligitis va- nitatem et quæritis mendacium 93? Ego vero a vanis rebus aversus, in te solo Domino neo spen repo. sui, quare confido non frustra tibi meipsum com- misisse. Nam finis spei in te posita est gaudium et latitia. B VERS. 9. Quoniam resperisti humilitatem meam, salvasti de necessitatibus animam meam; nec con- clusisti me in manibus inimici; statuisti in loco spatioso pedes meos. Jam alias respexisti bumili- tatem meam ac plerumque anima mea in neces- sitates ab inimicis sibi inductas delapsa, meque nihil aliud agente quam ut lumiliarem et afligerem me, ob emissas ad te Deum meum preces, tu ipse meus propugnator ac protector, me nequaquam despiciens, sed humilitatem approbans meam, sal- vasti de necessitatibus animam meam, nec conclusi- sti me in manibus inimici; ac præter exspectatio- nem me in retibus jam devolutum, et inimicorum manibus traditum, eripuisti remisistique liberum, pedes meos in latitudine ac in loco spatioso con- stituisti, solutoque mihi concessisti, ubicunque vellem incederem. In historia porro narratur, ipsum sape a Saule deprehensum, et aliquando in spelunca – inclusum, manus ejus effugisse : et alias a Get- thæis se mente captum simulando elapsum esse. VERS. 10. Miserere mei, Domine, quoniam tri- bulor conturbatus est in ira oculus meus, anima mea et venter meus. Rogo, inquit, ac deprecor mei ut miserearis, quoniam tribulor; cujus loco Aquila, Quoniam angustum mihi. Tui enim et pro- missorum tuorum causa in angusta et arcta via incedo. At animæ meæ oculus, ipsaque mens ac vis ratiocinandi turbata est in ira. Pro quo Aquila dicit: Squaluit in indignatione oculus meus; Sym- machus vero, Turbatus est præ indignatione oculus meus. Nam cum indignationem, inquit, et iram mihi concitavi, ausus ea perpetrare quæ furore et ira digna sunt, tunc confusio, conturbatio et squalor rationabilem animæ vim occupavit. Sed etiam anima mea et venter meus ipse conturbatus ac confusus est in tempore indignationis meæ. Quemadmodum vero animæ oculum per translatio- nem a sensili oculo intelligimus, sic ventrem ejus nequaquam labare si vim memoriæ accipias; in qua ceu in ventre, cibos omnes a sermonibus per- ceptos reponere consuevimus. Quamobrem alicubi dicitur : Benedic, anima mea, Domino, et omnia qua intra me sunt, nomini sancto ejus". Et Salvator ail : Qui biberit ex aqua quam ego dubo ei, fumina 9s Psal IV, D 3. ss. Psal. cii, 1.

Οὐκ εἰσὶν ἄρτοι βέβηλοι ὑπὸ τὴν χεῖρά μου, ὅτι ἀλλ’ ἢ ἄρτοι ἅγιοί εἰσιν· εἰ πεφυλαγμένα τὰ παιδάριά ἐστιν ἀπὸ γυναικὸς, καὶ φάγετε. Καὶ ἀπεκρίθη Δαυὶ̈δ τῷ ἱερεῖ, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ἀλλ’ ἀπὸ γυναικὸς ἀπεσχήμεθα ἐχθὲς καὶ τρίτην ἡμέραν· ἐν τῷ ἐξελθεῖν με εἰς ὁδὸν γέγονε τὰ παιδάρια ἡγνισμένα· καὶ αὕτη ἡ ὁδὸς βέβηλος· διότι σήμερον ἁγιασθήσεται διὰ τὰ σκεύη μου. Καὶ ἔδωκεν αὐτῷ Ἀχιμέλεχ ὁ ἱερεὺς τοὺς ἄρτους τῆς προθέσεως· ὅτι οὐκ ἦν ἄρτος, ἀλλ’ ἢ ἄρτοι τοῦ προσώπου οἱ ἀφῃρημένοι ἐκ προσώπου Κυρίου τοῦ παρατεθῆναι ἄρτον θερμὸν, ᾗ ἡμέρᾳ ἔλαβεν αὐτούς. Ταῦτα μὲν οὖν ἡ περὶ τοῦ Ἀχιμέλεχ διήγησις περιέχει· ἑξῆς δὲ συνῆπται ὡς ἀνέστη Δαυὶ̈δ καὶ ἔφυγεν ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ· τοῦ τε Ἀχιμέλεχ ἀναχωρήσας, ἦλθε πρὸς Ἀγχοῦς βασιλέα Γέθ. Ὁ μὲν οὖν τις ἐρεῖ, ἐπεὶ μὴ ἐμφέρεται ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῇ κατὰ τὸν Ἀχιμέλεχ «ἀλλοιώσας τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὁ Δαυὶ̈δ,» κατὰ σφάλμα κεῖσθαι τὸ ὄνομα τοῦ Ἀβιμέλεχ ἀντὶ τοῦ ὀνόματος Ἀγχούς· σαφῶς γὰρ ἐπὶ τοῦ Ἀγχοῦς εἴρηται· «ἀλλοιώσας τὸ πρόσωπον αὐτοῦ,» ὅτε καὶ τὰ σίελα αὐτοῦ κατέῤῥει καὶ ἐτυμπάνιζεν.

Α λιάσομαι καὶ εὐφρανθήσομαι ἐπὶ τῷ ἐλέει σου Εἰκότως χαίρεις μὲν τοῖς τῆς ἀληθείας ἐρασταῖς, καὶ τούτους προσίεσαι· διὸ λέλεκται· Αληθείας ἐκζητεῖ Κύριος· τοὺς δὲ τὴν ματαιότητα περιέποντας εἰκό τως ἀποτρέπῃ καὶ μισεῖς, ὡς ἂν τὸ ψεῦδος μεταδιώ κοντας. Ματαιότης γὰρ τὸ ψεύδους γέμον· διὸ παραι νεῖς λέγων· Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρ διοι; ἵνα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, και ζητεῖσθε ψεῦδος; Ἐγὼ δὲ, ἀποστραφείς τὰ μάταια, ἐπὶ σὲ μόνον τὸν ἐμαυτοῦ Κύριον ἤλπισα· διὸ πέπεισμαι, οὐκ εἰκῇ σοι ἐμαυτὸν παρατεθεῖσθαι. Τὸ γὰρ τέλος τῆς εἰς σὲ ἐλπίδος χαρὰ καὶ εὐφροσύνη. Ὅτι ἐπεῖδες τὴν ταπείνωσίν μου, ἔσωσας ἐκ τῶν ἀναγκῶν τὴν ψυχήν μου. Καὶ οὐ συνέκλει σάς με εἰς χεῖρας ἐχθρῶν· ἔστησας ἐν εὐρυχώρῳ τοὺς πόδας μου. Ηδη καὶ ἄλλοτε ἐπεδες τὴν ταπεί νωσίν μου· πολλάκις τε περιπεσούσης τῆς ἐμῆς ψυ χῆς ἀνάγκαις ταῖς ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν ἐπιτεθείσαις αυτ τῇ, ἐμοῦ τε μηδὲν πλέον πράττοντος ἢ ταπεινοῦντος ἐμαυτὸν καὶ κακοῦντος διὰ τῶν πρὸς σὲ τὸν Θεὸν ἔχε τηρίων, σὺ αὐτὸς ὁ ἐμὸς ὑπέρμαχος καὶ ὑπερασπι στὴς, μὴ ἀντιπαρελθών με, ἀποδεξάμενος δὲ τὴν ἐμὴν ταπείνωσιν, ἔσωσας ἐκ τῶν ἀναγκῶν τὴν ψυχήν μου, καὶ οὐ συνέκλεισάς με εἰς χεῖρας ἐχθρῶν· παραδόξως δέ με είσω δικτύων ήδη γενόμενον, καὶ ταῖς χερσὶ τῶν ἐχθρῶν παραδεδομένον ἁρπάσας ἐλεύ θερον ἀνῆκας, καὶ τοὺς πόδας μου ἐν πλατύτητι καὶ ευρυχωρία κατέστησας, συγχωρήσας ἀφετόν με βα- δίζειν ὅποι καὶ βούλομαι. Διδάσκει δὲ καὶ ἡ ἱστορία, ὅτι, πολλάκις καταληφθεὶς ὑπὸ τοῦ Σαούλ, καὶ μένω τοι καὶ ἐν τῷ σπηλαίῳ καθειρχθείς, τὰς ἐκείνου χεί ρας διέφυγε, καὶ ἄλλοτε τοὺς Γετθαίους παραπληξίαν σχηματισάμενος. Ἐλέησόν με, Κύριε, ὅτι θλίβομαι· ἐταράχθη ἐν θυμῷ ὁ ὀφθαλμός μου, ἡ ψυχή μου, καὶ ἡ γαστήρ μου. Ικετεύω, φησὶ, καὶ δέομαι ἐλεηθῆναι, ὅτι θλί- βομαι· ἀνθ' οὗ ὁ ᾿Ακύλας φησίν· Ὅτι στενὸν ἐμοί. Τὴν γὰρ στενὴν καὶ τεθλιμμένην ἐδεύω διὰ σὲ, καὶ τὰς σὰς ἐπαγγελίας. Ἀλλὰ καὶ ὁ τῆς ψυχῆς μου ὀφ θαλμὸς, αὐτὸς ὁ νοῦς καὶ τὸ ἐν ἐμοὶ λογιστικὸν, τα ράχθη ἐν θυμῷ· ἀνθ' οὗ ὁ μὲν Ἀκύλας φησίν· Ηὐχμώθη ἐν παροργισμῷ ὁ ὀφθαλμός μου· ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἐθολώθη διὰ παροργισμὸν ὀφθαλμός μου. "Οτε γὰρ παρώργισα, φησί, καὶ θυμὸν ἐμαυτῷ επήγειρα, τολμήσας διαπράξασθαι τὰ θυμοῦ καὶ ὀρ γῆς ἄξια, τὸ τηνικαῦτα σύγχυσις καὶ θόλωσις καὶ αὐχμὸς τὸ λογιστικὸν τῆς ἐμῆς ψυχῆς κατείληφεν. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ ψυχή μου, φησὶ, καὶ ἡ γαστήρ μου, καὶ αὐτὴ ἐθολώθη καὶ ἐταράχθη κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ παρ οργισμοῦ μου. "Ωσπερ δὲ ὀφθαλμὸν ψυχῆς κατὰ με ταφορὰν τοῦ αἰσθητοῦ ὀφθαλμοῦ νενοήκαμεν, οὕτω καὶ τὴν γαστέρα αὐτῆς οὐκ ἂν ἁμάρτοις εἰπὼν τὴν δύναμιν τὴν μνημονικὴν, ἐν ᾗ ὥσπερ ἐν κοιλίᾳ καὶ γαστρὶ πάσας τὰς διὰ λόγων τροφὰς ἐναποτίθεσθαι εἴωθε. Διὸ λέλεκται που· Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ πάντα τὰ ἐντός μου τὸ ὄνομα το ἅγιον αὐτοῦ. Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ· ὓς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ - EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. lalabor in misericordia tua. Merito lælaris de ve- ritatis amatoribus, illosque admittis; ideo dictum est, 'Veritates requirit Dominus; illos vero qui va- nitatem sectantur, utpote qui mendacium conse- ctentur, adversaris et odisti. Vanitas quippe est quod mendacio plenum: quare sic admones: Filii hominum usquequo gravi corde, ut quid diligitis va- nitatem et quæritis mendacium 93? Ego vero a vanis rebus aversus, in te solo Domino neo spen repo. sui, quare confido non frustra tibi meipsum com- misisse. Nam finis spei in te posita est gaudium et latitia. B VERS. 9. Quoniam resperisti humilitatem meam, salvasti de necessitatibus animam meam; nec con- clusisti me in manibus inimici; statuisti in loco spatioso pedes meos. Jam alias respexisti bumili- tatem meam ac plerumque anima mea in neces- sitates ab inimicis sibi inductas delapsa, meque nihil aliud agente quam ut lumiliarem et afligerem me, ob emissas ad te Deum meum preces, tu ipse meus propugnator ac protector, me nequaquam despiciens, sed humilitatem approbans meam, sal- vasti de necessitatibus animam meam, nec conclusi- sti me in manibus inimici; ac præter exspectatio- nem me in retibus jam devolutum, et inimicorum manibus traditum, eripuisti remisistique liberum, pedes meos in latitudine ac in loco spatioso con- stituisti, solutoque mihi concessisti, ubicunque vellem incederem. In historia porro narratur, ipsum sape a Saule deprehensum, et aliquando in spelunca – inclusum, manus ejus effugisse : et alias a Get- thæis se mente captum simulando elapsum esse. VERS. 10. Miserere mei, Domine, quoniam tri- bulor conturbatus est in ira oculus meus, anima mea et venter meus. Rogo, inquit, ac deprecor mei ut miserearis, quoniam tribulor; cujus loco Aquila, Quoniam angustum mihi. Tui enim et pro- missorum tuorum causa in angusta et arcta via incedo. At animæ meæ oculus, ipsaque mens ac vis ratiocinandi turbata est in ira. Pro quo Aquila dicit: Squaluit in indignatione oculus meus; Sym- machus vero, Turbatus est præ indignatione oculus meus. Nam cum indignationem, inquit, et iram mihi concitavi, ausus ea perpetrare quæ furore et ira digna sunt, tunc confusio, conturbatio et squalor rationabilem animæ vim occupavit. Sed etiam anima mea et venter meus ipse conturbatus ac confusus est in tempore indignationis meæ. Quemadmodum vero animæ oculum per translatio- nem a sensili oculo intelligimus, sic ventrem ejus nequaquam labare si vim memoriæ accipias; in qua ceu in ventre, cibos omnes a sermonibus per- ceptos reponere consuevimus. Quamobrem alicubi dicitur : Benedic, anima mea, Domino, et omnia qua intra me sunt, nomini sancto ejus". Et Salvator ail : Qui biberit ex aqua quam ego dubo ei, fumina 9s Psal IV, D 3. ss. Psal. cii, 1.

Ἔργον δὲ θρασὺν, καὶ προπετὲς εἶναι ἡγοῦμαι τὸ ἀποφήνασθαι τολμᾷν τὴν θείαν Γραφὴν ἡμαρτῆσθαι, καὶ τοσοῦτον περιέχειν σφάλμα, ὡς ἀντὶ ἀλλοφύλου ἀνδρὸς ἱερέα Θεοῦ παρενθεῖναι· μάλιστα ὅτε καὶ ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις καὶ οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ πάντες τὸν Ἀχιμέλεχ περιέχουσιν. Οὐκοῦν ἀκόλουθον ἂν εἴη, ἀληθευούσης τῆς προγραφῆς, ἐπιζητεῖν πῶς καὶ πότε ἠλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ Δαυὶ̈δ ἐναντίον Ἀβιμέλεχ, καὶ ἀπέλυσεν αὐτὸν, καὶ ἀπῆλθε. Δοκεῖ δή μοι ἐκ τῆς παραθέσεως τῶν λοιπῶν ἑρμηνευτῶν λύσεις εὑρίσκεσθαι τοῦ ζητουμένου. Ὁ μὲν γὰρ Ἀκύλας καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις τοῦτον ἡρμήνευσαν τὸν τρόπον· Τοῦ Δαυὶ̈δ ὅτε ἠλλοίωσε τὸ γεῦμα αὐτοῦ εἰς πρόσωπον Ἀβιμέλεχ, καὶ ἐξέβαλεν αὐτὸν, καὶ ἀπῆλθε. Μήποτε γὰρ διὰ τοὺς ἄρτους τῆς προθέσεως, οὓς λαβὼν παρὰ τοῦ Ἀβιμέλεχ, ἔφαγεν αὐτὸς καὶ τὰ παιδάρια τὰ μετ’ αὐτοῦ, ἠλλοιωκέναι λέγεται τὸ γεῦμα αὐτοῦ εἰς πρόσωπον Ἀβιμέλεχ. Ἡγιασμένης γὰρ τροφῆς γευσάμενος, καὶ τῶν ἄρτων τῶν ἱερατικῶν, οἷς οὐκ ἐξῆν χρήσασθαι εἰ μὴ μόνοις τοῖς ἱερεῦσιν, ἠλλοίωσε τὸ γεῦμα αὐτοῦ. Ὁ δὲ Σύμμαχος εἰπών·

Α λιάσομαι καὶ εὐφρανθήσομαι ἐπὶ τῷ ἐλέει σου Εἰκότως χαίρεις μὲν τοῖς τῆς ἀληθείας ἐρασταῖς, καὶ τούτους προσίεσαι· διὸ λέλεκται· Αληθείας ἐκζητεῖ Κύριος· τοὺς δὲ τὴν ματαιότητα περιέποντας εἰκό τως ἀποτρέπῃ καὶ μισεῖς, ὡς ἂν τὸ ψεῦδος μεταδιώ κοντας. Ματαιότης γὰρ τὸ ψεύδους γέμον· διὸ παραι νεῖς λέγων· Υἱοὶ ἀνθρώπων, ἕως πότε βαρυκάρ διοι; ἵνα τί ἀγαπᾶτε ματαιότητα, και ζητεῖσθε ψεῦδος; Ἐγὼ δὲ, ἀποστραφείς τὰ μάταια, ἐπὶ σὲ μόνον τὸν ἐμαυτοῦ Κύριον ἤλπισα· διὸ πέπεισμαι, οὐκ εἰκῇ σοι ἐμαυτὸν παρατεθεῖσθαι. Τὸ γὰρ τέλος τῆς εἰς σὲ ἐλπίδος χαρὰ καὶ εὐφροσύνη. Ὅτι ἐπεῖδες τὴν ταπείνωσίν μου, ἔσωσας ἐκ τῶν ἀναγκῶν τὴν ψυχήν μου. Καὶ οὐ συνέκλει σάς με εἰς χεῖρας ἐχθρῶν· ἔστησας ἐν εὐρυχώρῳ τοὺς πόδας μου. Ηδη καὶ ἄλλοτε ἐπεδες τὴν ταπεί νωσίν μου· πολλάκις τε περιπεσούσης τῆς ἐμῆς ψυ χῆς ἀνάγκαις ταῖς ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν ἐπιτεθείσαις αυτ τῇ, ἐμοῦ τε μηδὲν πλέον πράττοντος ἢ ταπεινοῦντος ἐμαυτὸν καὶ κακοῦντος διὰ τῶν πρὸς σὲ τὸν Θεὸν ἔχε τηρίων, σὺ αὐτὸς ὁ ἐμὸς ὑπέρμαχος καὶ ὑπερασπι στὴς, μὴ ἀντιπαρελθών με, ἀποδεξάμενος δὲ τὴν ἐμὴν ταπείνωσιν, ἔσωσας ἐκ τῶν ἀναγκῶν τὴν ψυχήν μου, καὶ οὐ συνέκλεισάς με εἰς χεῖρας ἐχθρῶν· παραδόξως δέ με είσω δικτύων ήδη γενόμενον, καὶ ταῖς χερσὶ τῶν ἐχθρῶν παραδεδομένον ἁρπάσας ἐλεύ θερον ἀνῆκας, καὶ τοὺς πόδας μου ἐν πλατύτητι καὶ ευρυχωρία κατέστησας, συγχωρήσας ἀφετόν με βα- δίζειν ὅποι καὶ βούλομαι. Διδάσκει δὲ καὶ ἡ ἱστορία, ὅτι, πολλάκις καταληφθεὶς ὑπὸ τοῦ Σαούλ, καὶ μένω τοι καὶ ἐν τῷ σπηλαίῳ καθειρχθείς, τὰς ἐκείνου χεί ρας διέφυγε, καὶ ἄλλοτε τοὺς Γετθαίους παραπληξίαν σχηματισάμενος. Ἐλέησόν με, Κύριε, ὅτι θλίβομαι· ἐταράχθη ἐν θυμῷ ὁ ὀφθαλμός μου, ἡ ψυχή μου, καὶ ἡ γαστήρ μου. Ικετεύω, φησὶ, καὶ δέομαι ἐλεηθῆναι, ὅτι θλί- βομαι· ἀνθ' οὗ ὁ ᾿Ακύλας φησίν· Ὅτι στενὸν ἐμοί. Τὴν γὰρ στενὴν καὶ τεθλιμμένην ἐδεύω διὰ σὲ, καὶ τὰς σὰς ἐπαγγελίας. Ἀλλὰ καὶ ὁ τῆς ψυχῆς μου ὀφ θαλμὸς, αὐτὸς ὁ νοῦς καὶ τὸ ἐν ἐμοὶ λογιστικὸν, τα ράχθη ἐν θυμῷ· ἀνθ' οὗ ὁ μὲν Ἀκύλας φησίν· Ηὐχμώθη ἐν παροργισμῷ ὁ ὀφθαλμός μου· ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἐθολώθη διὰ παροργισμὸν ὀφθαλμός μου. "Οτε γὰρ παρώργισα, φησί, καὶ θυμὸν ἐμαυτῷ επήγειρα, τολμήσας διαπράξασθαι τὰ θυμοῦ καὶ ὀρ γῆς ἄξια, τὸ τηνικαῦτα σύγχυσις καὶ θόλωσις καὶ αὐχμὸς τὸ λογιστικὸν τῆς ἐμῆς ψυχῆς κατείληφεν. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ ψυχή μου, φησὶ, καὶ ἡ γαστήρ μου, καὶ αὐτὴ ἐθολώθη καὶ ἐταράχθη κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ παρ οργισμοῦ μου. "Ωσπερ δὲ ὀφθαλμὸν ψυχῆς κατὰ με ταφορὰν τοῦ αἰσθητοῦ ὀφθαλμοῦ νενοήκαμεν, οὕτω καὶ τὴν γαστέρα αὐτῆς οὐκ ἂν ἁμάρτοις εἰπὼν τὴν δύναμιν τὴν μνημονικὴν, ἐν ᾗ ὥσπερ ἐν κοιλίᾳ καὶ γαστρὶ πάσας τὰς διὰ λόγων τροφὰς ἐναποτίθεσθαι εἴωθε. Διὸ λέλεκται που· Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ πάντα τὰ ἐντός μου τὸ ὄνομα το ἅγιον αὐτοῦ. Καὶ ὁ Σωτὴρ δέ· ὓς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ - EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. lalabor in misericordia tua. Merito lælaris de ve- ritatis amatoribus, illosque admittis; ideo dictum est, 'Veritates requirit Dominus; illos vero qui va- nitatem sectantur, utpote qui mendacium conse- ctentur, adversaris et odisti. Vanitas quippe est quod mendacio plenum: quare sic admones: Filii hominum usquequo gravi corde, ut quid diligitis va- nitatem et quæritis mendacium 93? Ego vero a vanis rebus aversus, in te solo Domino neo spen repo. sui, quare confido non frustra tibi meipsum com- misisse. Nam finis spei in te posita est gaudium et latitia. B VERS. 9. Quoniam resperisti humilitatem meam, salvasti de necessitatibus animam meam; nec con- clusisti me in manibus inimici; statuisti in loco spatioso pedes meos. Jam alias respexisti bumili- tatem meam ac plerumque anima mea in neces- sitates ab inimicis sibi inductas delapsa, meque nihil aliud agente quam ut lumiliarem et afligerem me, ob emissas ad te Deum meum preces, tu ipse meus propugnator ac protector, me nequaquam despiciens, sed humilitatem approbans meam, sal- vasti de necessitatibus animam meam, nec conclusi- sti me in manibus inimici; ac præter exspectatio- nem me in retibus jam devolutum, et inimicorum manibus traditum, eripuisti remisistique liberum, pedes meos in latitudine ac in loco spatioso con- stituisti, solutoque mihi concessisti, ubicunque vellem incederem. In historia porro narratur, ipsum sape a Saule deprehensum, et aliquando in spelunca – inclusum, manus ejus effugisse : et alias a Get- thæis se mente captum simulando elapsum esse. VERS. 10. Miserere mei, Domine, quoniam tri- bulor conturbatus est in ira oculus meus, anima mea et venter meus. Rogo, inquit, ac deprecor mei ut miserearis, quoniam tribulor; cujus loco Aquila, Quoniam angustum mihi. Tui enim et pro- missorum tuorum causa in angusta et arcta via incedo. At animæ meæ oculus, ipsaque mens ac vis ratiocinandi turbata est in ira. Pro quo Aquila dicit: Squaluit in indignatione oculus meus; Sym- machus vero, Turbatus est præ indignatione oculus meus. Nam cum indignationem, inquit, et iram mihi concitavi, ausus ea perpetrare quæ furore et ira digna sunt, tunc confusio, conturbatio et squalor rationabilem animæ vim occupavit. Sed etiam anima mea et venter meus ipse conturbatus ac confusus est in tempore indignationis meæ. Quemadmodum vero animæ oculum per translatio- nem a sensili oculo intelligimus, sic ventrem ejus nequaquam labare si vim memoriæ accipias; in qua ceu in ventre, cibos omnes a sermonibus per- ceptos reponere consuevimus. Quamobrem alicubi dicitur : Benedic, anima mea, Domino, et omnia qua intra me sunt, nomini sancto ejus". Et Salvator ail : Qui biberit ex aqua quam ego dubo ei, fumina 9s Psal IV, D 3. ss. Psal. cii, 1.

PG 23:291Τοῦ Δαυὶ̈δ ὁπότε μετεμόρφωσε τὸν τρόπον τὸν ἑαυτοῦ ἔμπροσθεν Ἀβιμέλεχ, ἑτέραν διάνοιαν ὑποβέβληκε, τὸν τρόπον τοῦ Δαυὶ̈δ ἠλλοιῶσθαι φήσας ἔμπροσθεν Ἀβιμέλεχ, διὰ τὸ, ἐρωτηθέντα τίς εἴη αὐτῷ ἡ αἰτία τῆς ὁδοῦ, ψεύσασθαι καὶ παραλογίσασθαι τὸν ἱερέα· ἀλλότριον γὰρ ἦν τοῦ τρόπου τοῦ Δαυὶ̈δ τὸ ἀπάτῃ κεχρῆσθαι, ᾗ κατ’ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν χρησάμενος, ἠλλοίωσε τὸν τρόπον αὐτοῦ, κατὰ τὸν Σύμμαχον. Ἐκ δὲ τῶν εἰρημένων καὶ τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα ἑρμηνείαν ἐφαρμόσεις τῇ κατὰ τὸν Ἀβιμέλεχ ἱστορίᾳ, φησάσῃ ἠλλοιωκέναι τὸν Δαυὶ̈δ τὸ πρόσωπον ἑαυτοῦ ἐνώπιον Ἀβιμέλεχ, διὰ τὸ μὴ ἀπαγγεῖλαι αὐτῷ τὸν ἀληθῆ λόγον τῆς ἑαυτοῦ φυγῆς, παραλογίσασθαι δὲ καὶ ἕτερα ἀνθ’ ἑτέρων εἰπεῖν· ὡς καὶ τὴν ῥομφαίαν τοῦ Γολιὰθ παρ’ αὐτοῦ δέξασθαι, γενέσθαι τε αὐτῷ αἴτιον ἀπωλείας. Μαθὼν γὰρ μετὰ ταῦτα Σαοὺλ τὰ πεπραγμένα, πέμψας ἀνεῖλεν αὐτόν τε τὸν Ἀβιμέλεχ καὶ πάντας τοὺς ἱερεῖς τοῦ Κυρίου καὶ τὴν Νοβὰν τὴν πόλιν τῶν ἱερέων ἐπάταξε. Καὶ ταῦτα πάντα πέπρακται, διότι ἠλλοίωσε Δαυὶ̈δ τὸν τρόπον αὐτοῦ ἢ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐνώπιον Ἀβιμέλεχ. Ἡ τῶν Βασιλειῶν Γραφὴ Ἀχιμέλεχ περιέχει·

ὕδατος, οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, ποταμοὶ ἐκ τῆς και- Α λίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος, ἀλλομέ του εἰς ζωὴν αἰώνιον. Κανταῦθα τοίνυν τὴν μνημο νικὴν δύναμιν, ἢ καὶ αὐτὸ τὸ ἡγεμονικὸν τῆς ψυχῆς, κοιλίαν ὠνόμασεν ὁ Σωτήρ. Θολωθεὶς τοίνυν τὸν ὀφ θαλμὸν τῆς ψυχῆς, καὶ τὴν γαστέρα τὴν παραδεδομέν νην, Ιατρείᾳ καὶ θεραπείᾳ ἐμαυτὸν παρεῖχον, οδύνῃ καὶ στεναγμοῖς, καὶ πτωχείᾳ παραδιδοὺς τὸν ἐμαυτοῦ βίον, ὥσπερ διά τινων κύκλων ἰατρευόμενος. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἐν πτωχείᾳ ἡ ἰσχύς μου, καὶ τὰ ὀστᾶ μου ἐταράχθησαν σαφέστερον ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσεν εἰπών Διὰ τὴν κακωσίν μου ἡ ἰσχύς μου καὶ τὰ ὀστᾶ μου ηὐρωτίασαν. Οὕτω γὰρ, φησίν, ἐμαυτὸν ἐκάκουν, ὡς διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῆς κακώσεως ἐξατο νῆσαί μου καὶ ἐξασθενῆσαι τὴν ἰσχύν, καὶ αὐτὰ τὰ τῆς ψυχῆς μου ὀστέα, καὶ τὰς δυνάμεις ἐν αἷς πάλαι Ανδριζόμην ηύρωτίασαν· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν· Καὶ τὰ ὀστᾶ μου ηὐχμώθη. Ταῦτα δὲ ἀναγκαῖα πρὸς δι δασκαλίαν καὶ ὑπογραμμὸν τῶν ἀφέσεως τυχεῖν βου λομένων τῶν οἰκείων πλημμελημάτων. • Β Παρὰ πάντας τοὺς ἐχθρούς μου ἐγενήθην όνει δος, καὶ τοῖς γείτοσι μου σφόδρα, καὶ φόβος τοῖς γνωστοῖς μου. Οἱ θεωροῦντές με ἔξω ἔφυγον ἀπ' ἐμοῦ· ἐπελήσθην ὡσεὶ νεκρὸς ἀπὸ καρδίας· έγρα νήθην ὡσεὶ σκεῦος ἀπολωλός. Ταῦτα ἀναφέρομεν ἐπὶ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, άρ- μάζοι ἂν ὑπ' αὐτοῦ λέγεσθαι, ὅτε οἱ ἐχθροὶ ἀνηρτη μένον ὁρῶντες αὐτὸν ἐπετώθαζον ὀνειδίζοντες, κατὰ τὰ γεγραμμένα ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις· οἵ τε γνωστοί, καὶ οἱ μαθηταὶ, καὶ φίλοι, φόβῳ ὑποπεσόντες, ἀνεχώ ρουν καταλείποντες αὐτόν· ὅτε καὶ ὁ πρωτοστάτης τοῦ χοροῦ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν ἤρνηται αὐτὸν τρίτον. Τότε δὲ καὶ ἀπελήσθη ὡσεὶ νεκρὸς ἀπὸ καρδίας· ἀλλὰ καὶ ἐνομίσθη γεγονέναι ὡς σκεῦος ἀπολωλός. Πλήν ἀλλὰ καὶ ταῦτα ἐπὶ τὸν ἐν τῷ ψαλμῷ ἐξομολογούμε νον ἀναφερόμενα ὑπερβάλλουσαν αὐτοῦ παρίστησι κά κωσιν. Οὕτω γὰρ ἑαυτὸν ἐξέτηκεν, ὡς ἐκλείπειν μὲν αὐτοῦ ἐν ὀδύνῃ τὴν ζωὴν, καὶ ἔτη ἐν στεναγμοῖς, ἀσθενῆσαι δὲ ἐν πτωχείᾳ τὴν ἰσχύν, καὶ τὸ ὀστέα τῆς ψυχῆς αὐτοῦ ταραχθῆναι· ἐφ᾽ οἷς καὶ ἐγελᾶτο ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν, ὡς εἰκῆ καὶ μάτην ἑαυτὸν κατακόπτων. Οὐ μόνον δὲ παρὰ τοῖς ἐχθροῖς ἐγίνετο ὄνειδος, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῖς γείτοσιν αὐτοῦ τοῖς μάλιστα αὐτὸν εἰ- δόσι, διὰ τὸ ἔγγιστα οἰκεῖν. Οὗτοι γάρ, ὁρῶντες αὐτ τὸν κατατρύχοντα ἐν τῇ πρὸς τὸν Θεὸν ἐξομολογήσει, κατεγέλων αὐτοῦ καὶ ὠνείδιζον. Οἱ δὲ προσήκοντες αὐτῷ συγγενεῖς καὶ φίλοι καὶ ἐφοβοῦντο, ὡς μεμη- νότα καὶ τὰς φρένας ἐξεστηκότα· ὥστε ἀναχωρεῖν καὶ φεύγειν ἐξ αὐτοῦ, ἀπογινώσκοντας αὐτοῦ τὴν σω τηρίαν, λήθην τε αὐτοῦ ποιεῖσθαι ὡσεὶ καὶ νεκροῦ ἤδη γενομένου, καὶ ὡς περὶ σκεύους ἀπολωλότος δια- κεῖσθαι. Ταῦτα πάντα πεπονθέναι ἔφασκεν, ἑαυτὸν κακῶν ἐξομολογήσει καὶ μετανοίᾳ. Αλλ' οἵδε μέν, φη- σι, τοιοῦτοι γεγόνασι περὶ ἐμέ. Ἐγὼ δὲ οὐκ ἄνευ λό- του οὕτως ἐμαυτὸν ἦγον, ἀλλ' ἐπειδήπερ ήκουον ψόγον πολλῶν παροικούντων κυκλόθεν, οἱ τότε συναιρόμενοι ἐπὶ τὸ αὐτὸ λαβεῖν τὴν ψυχήν μου ἐνεθυμοῦντο· οἱ γὰρ * COMMENTARIA IN PSALMOS. de ventre ejus puent aqua viva, salientis in vitam C D Joan. vii, 38. æternam ". Hic itaque reminiscendi vim, sive, etiam principem animæ partem, ventrem Servator nuncupavit. Cum ergo et mentis oculis et ventre, de quo jam diximus, conturbatus essem, medelæ me atque curationi tradidi; dolori, gemilibus, egestati vitam addixi meam, ceu quadam circui- tione usus ad salutem recuperandam. Pro illo au- tem, In paupertate virius mea, et ossa mea cix- turbata sunt, apertius Symmachus interpretatus est his verbis, Propter afflictionem meam, virtus mea et ossa mea pulruerunt. Ila me macerabam, inquit, ut propter afflictionis vim, virtus mea defi- ceret ac infirmaretur, atque ipsa animæ ossa, ipsæ facultates, quibus olim viriliter agebam, compu- trescerent; sive secundum Aquilam, Et ossa mea exaruerunt. Hæc porro sunt iis, qui scelerum su- orum veniam consequi peroptant, ad disciplinam et exemplum necessaria. VERS. 12-14. Super omnes inimicos meos fa- clus sum opprobrium et vicinis meis valde, et timor notis meis. Qui videbant me, foras fugerunt a me: oblivioni dutus sum tanquam mortuus a corde. Fa- ctus sum tanquam vas perditum. Hæc ad tempus passionis Salvatoris nostri referimus, quæ ab ipso congruenter dicta fuerint, quando inimici suspen- sum videntes irridebant eum, opprobriis incessen- tes, ut in Evangeliis scriptum est : ac noli ejus, discipuli et amici, metu correpti recedebant, ipso relicto; quando is qui discipulorum ejus choro præerat, ter ipsum negavit. Tunc sane oblivioni datus est tanquam mortuus a corde; imo etiam tanquam vas perditum reputatus est. Caterum hæc si ad eum qui in psalnio confitetur referantur, extremam ejus miseriam et afflictionem declarant. Ita enim sese maceravit, ut deficeret in dolore vita ejus, et anni ejus in gemitibus, virtus ejus in paupertate infirmaretur, et ossa animæ ejus con- turbarentur; qua in re ab inimicis quoque deri- debatur, quasi in vanum ac frustra sese affligeret. Non modo autem inimicis in opprobrium fuit, sed etiam vicinis, qui quod proxime habitarent, ipsum probe noverant. Ipsi namque videntes illum in confessione ad Deum emissa sese macerantem, irridebant eum et opprobriis onerabant. Cognati vero et amici, qui ipsum convenire solebant, metu perterriti erant, ac si eum insanientem ac mente alienatum vidissent; ita ut de salute ejus despe- rantes secederent et aufugerent, ipsumque veluti jam mortuum oblivioni darent, ac tanquam vas perditum haberent. Hæc omnia perpessum se testi- ficatur, dum se in confessione et pœnitentia affli- geret. Sed illi quidemn, ait, sic erga me se gesse runt. Ego vero non sine consilio et ratione me sic agere putabam sed quia audiebam vituperationem multorum commorantium in circuitu, qui tunc una :

ἐναλλαγῆς στοιχείου γενομένης, οὐδὲν δεῖ κινεῖσθαι· παρὰ γὰρ τὴν ὁμοιότητα τοῦ στοιχείου τοῦ βὴθ παρ’ Ἑβραίοις καλουμένου καὶ τοῦ χὰφ διαφόρως ἐξεδόθη τοὔνομα· σχεδὸν γὰρ ἓν καὶ ταυτόν ἐστι τὰ δύο στοιχεῖα, βραχυτάτης κεραίας μόνης ἐναλλαττούσης. Μέμνηται δὲ καὶ ὁ Σωτὴρ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις τῆς προκειμένης κατὰ τοῦ Δαυὶ̈δ ἱστορίας λέγων· Οὐκ ἀνέγνωτε τί ἐποίησε Δαυὶ̈δ, ὅτε ἐπείνασε καὶ οἱ μετ’ αὐτοῦ· ὡς εἰσῆλθεν εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ, καὶ τοὺς ἄρτους τῆς προθέσεως ἔφαγεν, οὓς οὐκ ἐξὸν ἦν φαγεῖν οὐδὲ τοῖς μετ’ αὐτοῦ, εἰ μὴ μόνοις τοῖς ἱερεῦσι; Τοῦτο μὲν οὖν ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγελίῳ εἴρηται. Ἐπεὶ δὲ ἐν τῷ κατὰ Μάρκον Εὐαγγελίῳ ἀναγέγραπται ὁ Σωτὴρ εἰρηκώς· Οὐδέποτε ἀνέγνωτε τί ἐποίησε Δαυὶ̈δ, ὅτε χρείαν ἔσχε, καὶ ἐπείνασεν αὐτὸς καὶ οἱ μετ’ αὐτοῦ; πῶς εἰσῆλθεν εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ ἐπὶ Ἀβιάθαρ τοῦ ἀρχιερέως, καὶ τοὺς ἄρτους τῆς προθέσεως ἔφαγε; τίς οὐκ ἂν ἀπορήσειε, πῶς ὁ Σωτὴρ ἐνταῦθα οὐ τοῦ Ἀβιμέλεχ, ἀλλὰ τοῦ Ἀβιάθαρ μέμνηται; Πρὸς ὃ εἴποι τις ἂν διώνυμον γεγενῆσθαι τὸν Ἀβιμέλεχ, ὥστ’ εἶναι τὸν αὐτὸν τῷ Ἀβιάθαρ.

ὕδατος, οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, ποταμοὶ ἐκ τῆς και- Α λίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος, ἀλλομέ του εἰς ζωὴν αἰώνιον. Κανταῦθα τοίνυν τὴν μνημο νικὴν δύναμιν, ἢ καὶ αὐτὸ τὸ ἡγεμονικὸν τῆς ψυχῆς, κοιλίαν ὠνόμασεν ὁ Σωτήρ. Θολωθεὶς τοίνυν τὸν ὀφ θαλμὸν τῆς ψυχῆς, καὶ τὴν γαστέρα τὴν παραδεδομέν νην, Ιατρείᾳ καὶ θεραπείᾳ ἐμαυτὸν παρεῖχον, οδύνῃ καὶ στεναγμοῖς, καὶ πτωχείᾳ παραδιδοὺς τὸν ἐμαυτοῦ βίον, ὥσπερ διά τινων κύκλων ἰατρευόμενος. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἐν πτωχείᾳ ἡ ἰσχύς μου, καὶ τὰ ὀστᾶ μου ἐταράχθησαν σαφέστερον ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσεν εἰπών Διὰ τὴν κακωσίν μου ἡ ἰσχύς μου καὶ τὰ ὀστᾶ μου ηὐρωτίασαν. Οὕτω γὰρ, φησίν, ἐμαυτὸν ἐκάκουν, ὡς διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῆς κακώσεως ἐξατο νῆσαί μου καὶ ἐξασθενῆσαι τὴν ἰσχύν, καὶ αὐτὰ τὰ τῆς ψυχῆς μου ὀστέα, καὶ τὰς δυνάμεις ἐν αἷς πάλαι Ανδριζόμην ηύρωτίασαν· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν· Καὶ τὰ ὀστᾶ μου ηὐχμώθη. Ταῦτα δὲ ἀναγκαῖα πρὸς δι δασκαλίαν καὶ ὑπογραμμὸν τῶν ἀφέσεως τυχεῖν βου λομένων τῶν οἰκείων πλημμελημάτων. • Β Παρὰ πάντας τοὺς ἐχθρούς μου ἐγενήθην όνει δος, καὶ τοῖς γείτοσι μου σφόδρα, καὶ φόβος τοῖς γνωστοῖς μου. Οἱ θεωροῦντές με ἔξω ἔφυγον ἀπ' ἐμοῦ· ἐπελήσθην ὡσεὶ νεκρὸς ἀπὸ καρδίας· έγρα νήθην ὡσεὶ σκεῦος ἀπολωλός. Ταῦτα ἀναφέρομεν ἐπὶ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, άρ- μάζοι ἂν ὑπ' αὐτοῦ λέγεσθαι, ὅτε οἱ ἐχθροὶ ἀνηρτη μένον ὁρῶντες αὐτὸν ἐπετώθαζον ὀνειδίζοντες, κατὰ τὰ γεγραμμένα ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις· οἵ τε γνωστοί, καὶ οἱ μαθηταὶ, καὶ φίλοι, φόβῳ ὑποπεσόντες, ἀνεχώ ρουν καταλείποντες αὐτόν· ὅτε καὶ ὁ πρωτοστάτης τοῦ χοροῦ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν ἤρνηται αὐτὸν τρίτον. Τότε δὲ καὶ ἀπελήσθη ὡσεὶ νεκρὸς ἀπὸ καρδίας· ἀλλὰ καὶ ἐνομίσθη γεγονέναι ὡς σκεῦος ἀπολωλός. Πλήν ἀλλὰ καὶ ταῦτα ἐπὶ τὸν ἐν τῷ ψαλμῷ ἐξομολογούμε νον ἀναφερόμενα ὑπερβάλλουσαν αὐτοῦ παρίστησι κά κωσιν. Οὕτω γὰρ ἑαυτὸν ἐξέτηκεν, ὡς ἐκλείπειν μὲν αὐτοῦ ἐν ὀδύνῃ τὴν ζωὴν, καὶ ἔτη ἐν στεναγμοῖς, ἀσθενῆσαι δὲ ἐν πτωχείᾳ τὴν ἰσχύν, καὶ τὸ ὀστέα τῆς ψυχῆς αὐτοῦ ταραχθῆναι· ἐφ᾽ οἷς καὶ ἐγελᾶτο ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν, ὡς εἰκῆ καὶ μάτην ἑαυτὸν κατακόπτων. Οὐ μόνον δὲ παρὰ τοῖς ἐχθροῖς ἐγίνετο ὄνειδος, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῖς γείτοσιν αὐτοῦ τοῖς μάλιστα αὐτὸν εἰ- δόσι, διὰ τὸ ἔγγιστα οἰκεῖν. Οὗτοι γάρ, ὁρῶντες αὐτ τὸν κατατρύχοντα ἐν τῇ πρὸς τὸν Θεὸν ἐξομολογήσει, κατεγέλων αὐτοῦ καὶ ὠνείδιζον. Οἱ δὲ προσήκοντες αὐτῷ συγγενεῖς καὶ φίλοι καὶ ἐφοβοῦντο, ὡς μεμη- νότα καὶ τὰς φρένας ἐξεστηκότα· ὥστε ἀναχωρεῖν καὶ φεύγειν ἐξ αὐτοῦ, ἀπογινώσκοντας αὐτοῦ τὴν σω τηρίαν, λήθην τε αὐτοῦ ποιεῖσθαι ὡσεὶ καὶ νεκροῦ ἤδη γενομένου, καὶ ὡς περὶ σκεύους ἀπολωλότος δια- κεῖσθαι. Ταῦτα πάντα πεπονθέναι ἔφασκεν, ἑαυτὸν κακῶν ἐξομολογήσει καὶ μετανοίᾳ. Αλλ' οἵδε μέν, φη- σι, τοιοῦτοι γεγόνασι περὶ ἐμέ. Ἐγὼ δὲ οὐκ ἄνευ λό- του οὕτως ἐμαυτὸν ἦγον, ἀλλ' ἐπειδήπερ ήκουον ψόγον πολλῶν παροικούντων κυκλόθεν, οἱ τότε συναιρόμενοι ἐπὶ τὸ αὐτὸ λαβεῖν τὴν ψυχήν μου ἐνεθυμοῦντο· οἱ γὰρ * COMMENTARIA IN PSALMOS. de ventre ejus puent aqua viva, salientis in vitam C D Joan. vii, 38. æternam ". Hic itaque reminiscendi vim, sive, etiam principem animæ partem, ventrem Servator nuncupavit. Cum ergo et mentis oculis et ventre, de quo jam diximus, conturbatus essem, medelæ me atque curationi tradidi; dolori, gemilibus, egestati vitam addixi meam, ceu quadam circui- tione usus ad salutem recuperandam. Pro illo au- tem, In paupertate virius mea, et ossa mea cix- turbata sunt, apertius Symmachus interpretatus est his verbis, Propter afflictionem meam, virtus mea et ossa mea pulruerunt. Ila me macerabam, inquit, ut propter afflictionis vim, virtus mea defi- ceret ac infirmaretur, atque ipsa animæ ossa, ipsæ facultates, quibus olim viriliter agebam, compu- trescerent; sive secundum Aquilam, Et ossa mea exaruerunt. Hæc porro sunt iis, qui scelerum su- orum veniam consequi peroptant, ad disciplinam et exemplum necessaria. VERS. 12-14. Super omnes inimicos meos fa- clus sum opprobrium et vicinis meis valde, et timor notis meis. Qui videbant me, foras fugerunt a me: oblivioni dutus sum tanquam mortuus a corde. Fa- ctus sum tanquam vas perditum. Hæc ad tempus passionis Salvatoris nostri referimus, quæ ab ipso congruenter dicta fuerint, quando inimici suspen- sum videntes irridebant eum, opprobriis incessen- tes, ut in Evangeliis scriptum est : ac noli ejus, discipuli et amici, metu correpti recedebant, ipso relicto; quando is qui discipulorum ejus choro præerat, ter ipsum negavit. Tunc sane oblivioni datus est tanquam mortuus a corde; imo etiam tanquam vas perditum reputatus est. Caterum hæc si ad eum qui in psalnio confitetur referantur, extremam ejus miseriam et afflictionem declarant. Ita enim sese maceravit, ut deficeret in dolore vita ejus, et anni ejus in gemitibus, virtus ejus in paupertate infirmaretur, et ossa animæ ejus con- turbarentur; qua in re ab inimicis quoque deri- debatur, quasi in vanum ac frustra sese affligeret. Non modo autem inimicis in opprobrium fuit, sed etiam vicinis, qui quod proxime habitarent, ipsum probe noverant. Ipsi namque videntes illum in confessione ad Deum emissa sese macerantem, irridebant eum et opprobriis onerabant. Cognati vero et amici, qui ipsum convenire solebant, metu perterriti erant, ac si eum insanientem ac mente alienatum vidissent; ita ut de salute ejus despe- rantes secederent et aufugerent, ipsumque veluti jam mortuum oblivioni darent, ac tanquam vas perditum haberent. Hæc omnia perpessum se testi- ficatur, dum se in confessione et pœnitentia affli- geret. Sed illi quidemn, ait, sic erga me se gesse runt. Ego vero non sine consilio et ratione me sic agere putabam sed quia audiebam vituperationem multorum commorantium in circuitu, qui tunc una :

PG 23:293Αὐτίκα γοῦν καὶ υἱὸς αὐτῷ Ἀβιάθαρ κεκλημένος ἐμφέρεται τῇ Γραφῇ τῶν Βασιλειῶν· ὃς, διαφυγὼν ἀπὸ τῶν ἀναιρεθέντων ἱερέων μόνος, τῷ Δαυὶ̈δ συνῆν. Ἄλλος δ’ ἂν εἴποι τοῦ μὲν Ἀβιμέλεχ τὴν ἱστορίαν ὡς ἱερέως μνημονεύειν· ἐνταῦθα δὲ τὸν Σωτῆρα τὸν Ἀβιάθαρ ἀρχιερέα τυγχάνειν κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ φῆσαι. Εἰσῆλθε γὰρ, φησὶν, Δαυὶ̈δ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ ἐπὶ Ἀβιάθαρ τοῦ ἀρχιερέως. Καὶ φαίνεται ἡ τῶν ἱστοριῶν γραφὴ, τὸν Ἀχιμέλεχ καὶ τοὺς ἱερεῖς τοῦ Θεοῦ ἀνῃρῆσθαι φήσασα ὑπὸ τοῦ Σαοὺλ, ἀρχιερέα ἀνῃρημένον οὐχ ἱστορήσασα. Ταῦτα μὲν οὖν ἡμῖν εἰς τὴν τοῦ ψαλμοῦ προγραφὴν εἰρήσθω. Εὐλογήσω τὸν Κύριον ἐν παντὶ καιρῷ, διὰ παντὸς ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν τῷ στόματί μου. Εὐχαριστῶν ὁ Δαυὶ̈δ ἐφ’ οἷς ἠξιώθη τροφῆς ἱερατικῆς, Οὐκ ἐπὶ τοῦ παρόντος, φησὶ, μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ πάσης τῆς ζωῆς χάριτας ὁμολογῶν καὶ εὐλογῶν αὐτὸν διατελέσω· οὐδὲ ἀπολειφθήσεταί ποτε τὸ στόμα μου τῆς εἰς αὐτὸν αἰνέσεως. Ἀντὶ γὰρ θυσίας καὶ ὁλοκαυτωμάτων πεπαίδευμαι τὴν διὰ χειλέων προσάγειν αὐτῷ θυσίαν. Ἐπειδὴ γὰρ φεύγοντί μοι οὐδεὶς βοηθὸς πάρεστιν, οὐδέ τις καταφυγὴ, οὐδὲ ἀσφάλεια·

ἀφανεῖς καὶ ἀόρατοι ἐχθροὶ, περιπεσόντος μου της ἁμαρτία, συνετάσσοντο πρὸς ἀλλήλους, όπως διαρο πάσωσι τὴν ἐμὴν ψυχήν. Διόπερ ἐγώ, τῆς τούτων ἐπιβουλῆς συναισθόμενος, τῇ τοσαύτῃ ἐμαυτὸν ἐπεδί δουν τιμωρίᾳ, εἴ πως ἄρα ὁ Θεὸς διὰ τὴν τοσαύτην μου ταπείνωσιν ἐλεήσειέ με καὶ ῥύσαιτο τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς. Ἐγὼ δὲ ἐπὶ σοὶ ἤλπισα, Κύριε· εἶπα· Σὺ εἶ ὁ Θεός μου, ἐν ταῖς χερσί σου οἱ κλῆροί μου. Ταῦτα τῶν ἐχθρῶν μου, φησί, βουλευομένων κατ᾿ ἐμοῦ, ἐπὶ σὲ ἤλπισα, Κύριε· ἔλεγόν τέ σε μόνον βοηθόν μας ἀπαρκεῖν· Θεὸς γάρ μου εἶ σὺ, ἐν ταῖς χερσί σου οἱ κλῆροί μου· ἀνθ' οὗ, οι καιροί μου, ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις καὶ οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ ἐκδεδώκασιν. Ε: γὰρ καὶ τὰ μάλιστα νῦν οἱ ἐχθροὶ κατισχύουσιν, Β ὥσπερ καιρὸν ἔχοντες κατ' ἐμοῦ, ἀλλ᾽ οἱ ἐμοὶ καιροί η πεφυλαγμένοι εἰσὶν ἐν ταῖς σαῖς χερσίν· ἐν οἷς και ροῖς καὶ τοὺς ἐμαυτού κλήρους οἶδα παρὰ σοὶ φυλάτ τεσθαι. Διὸ εἰκότως ἱκετεύω καὶ δέομαι ἐπὶ τοῦ πα ρόντος ῥυσθῆναι ἐκ τῶν ἐχθρῶν μου καὶ ἐκ τῶν κατα- διωκόντων με. Ἐπίφανον τὸ πρόσωπόν σου ἐπὶ τὸν δοῦλόν σου σωσόν με ἐν ἐλέει σου· Κύριε, μὴ καται σχυνθείην, ὅτι ἐπεκαλεσάμην σε. Ωσπερ ηλίου ἀνατείλαντος λύεται τὸ σκότος· ὑπὸ γῆν δὲ γενομέ νου, νὺξ διαλαμβάνει τὸ πᾶν· προϊασί τε ἐκ τῶν οἱ- κείων καταδύσεων θῆρες ἄγριοι καὶ ἄνδρες κακουρ γίας ἐργάται· οὕτως, ἀποστρεφομένου μὲν τοῦ Θεοῦ, οἱ τῆς ψυχῆς ἐχθροὶ ἐπανίστανται καὶ κατατρέχουσιν αὐτῆς· ἐπιλάμψαντος δὲ αὐτοῦ τὸ φῶς τῆς αὐτοῦ θεο τητος, ὅπερ πρόσωπον Θεοῦ ὀνομάζειν είωθεν ἡ Γρα- φή, ἀποτρέπονται μὲν καὶ ἀποφεύγουσι πάντες οἱ τὰ φίλα τοῦ σκότους έργα διαπραττόμενοι, διαλύεται δὲ πᾶν τὸ ἐναντίον τῷ Θεῷ. Διὸ παρακαλεῖ ὁ τὰ πρῶτα ἐξομολογησάμενος φάσκων· Ἐπίφανον τὸ πρόσο ωπόν σου εἰς τὸν δοῦλόν σου· καὶ πάλιν· Οὐ διὰ τὰς ἐμὰς πράξεις, φησὶ, διὰ δὲ τὸ σὸν ἔλεος σωθῆς ναι ἀξιῶ· καὶ αὖθις· Ἐπεὶ δὲ σε ἐπεκαλεσάμην, φησί, μὴ καταισχυνθείην, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἤλπισα. Τις μὲν γὰρ ἀσεβέσι, τοῖς σὲ τὸν Θεὸν οὐκ ἐπισταμένοις, αἰσχύνη πρέπει· διό φησιν· Αἰσχυνθείησαν ἀσε βεῖς καὶ καταχθείησαν εἰς ᾅδου· ἢ κατὰ τὸν Ακό- λαν καὶ τὸν Σύμμαχον· Σιωπάτωσαν εἰς ᾅδην. Νῦν μὲν γὰρ λαλοῦσι πολλὰ τολμῶντες· ἐπειδὰν δὲ καὶ ταχθῶσιν εἰς τὸ κατάλληλον αὐτοῖς χωρίον, τὸ την καῦτα παύσονται τῆς μεγαλαυχίας· τότε δὲ καὶ ἄλαλα γενήσεται τὰ ἐπὶ τοῦ παρόντος πολλὰ κατὰ τοῦ δι καίου φθεγγόμενα χείλη μεθ᾽ ὑπερηφανίας· τότε δὲ καὶ ἐκδικηθήσεται πᾶσα ἡ κατὰ τῶν δικαίων ἐξουδέ νωσις. Ὡς πολὺ τὸ πλῆθος τῆς χρηστότητός σου, Κύ- ριε, ἧς ἔκρυψας τοῖς φοβουμένοις σε ! Εξειργάσω τοῖς ἐλπίζουσιν ἐπὶ σὲ ἐναντίον τῶν υἱῶν τῶν ἀνθρώπων. Κατακρύψεις αὐτοὺς ἐν ἀποκρύψω τοῦ προσώπου σου ἀπὸ ταραχῆς ἀνθρώπων. Σκεπάσεις αὐτοὺς ἐν σκηνῇ. ἀπὸ ἀντιλογίας γλωσσών. Ταῦτα, φησίν, ἱκέτευσα, ἐπιφάναι τὸ πρόσω ωπόν σου ἐπὶ τὸν δοῦλόν σου, καὶ σωθῆναι τῷ ἐλέει του μὴ καταισχύναι, ὅτι ἐπεκαλεσάμην σε, πεπεισμέ EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. conveniebant co consilio, ut animam meam acci- A perent; nam occulti et invisibiles inimici, me in peccatum lapso, in unum congregati sunt ut ani- mam meam raperent; ideo eorum insidias sub- odoratus, tale de me supplicium sumpsi; cogitans num forte Deus, conspecta hujusmodi abjectione mea, misericordia motus me liberaturus esset. VERS. 15, 16. Ego autem in te speravi, Domine; dixi: Deus meus es tu, in manibus tuis sortes meæ. Hæc inimicis, inquit, contra me molientibus, in te speravi, Domine; dixique, te solum mili adjutorem sufficere nam, Deus meus es tu, in manibus tuis sortes meæ. Pro quo tum Hebraica lectio, tum reliqui interpretes, tempora mea, ediderunt. Etiamsi enim inimici jam maxime viribus valeant, quasi adver- sum me nacti opportunum tempus; at mihi tem- pora mea in manibus tuis reservata sunt: quo tempore sortes meas penes te repositas novi. Quamobrem jure supplico postuloque, me in præ- senti ab inimicis et a persequentibus me libe- rari. C VERS. 17.19. Illustra faciem tuam super servum tuum, salvum me fac in misericordia tua: Domine, non confundar, quoniam invocavi te. Quemadmodum oriente sole tenebræ dissipantur, sub terra absconso, omnia nox occupat, tuncque ex latibulis suis prodeunt feræ agrestes, virique operarii iniquitatis; ita, Deo averso, insurgunt animæ hostes, ipsamque incursionibus molestant; ipso autem Deitatis suæ lumen emittente, quod vultum Dei Scriptura vocare consuevit, tunc aver tuntur et fugam faciunt omnes qui amica tenebris opera perpetrant, ac quidquid Deo contrarium est dissipatur. Quare qui primo confitebatur dicens: illustra faciem tuam super servum tuum, jam rursum, Non propter opera mea, inquit, sed pro- pter misericordiam tuam salutem nancisci rogo; atque iterum : Quoniam te invocavi, inquit, ne confundar quia speravi in te. Etenim impiis qui te Deum non norunt opprobrium debetur. Quapropter ait, Erubescant impii et deducantur in infernum; vel secundum Aquilam et Symmachum, Sileant in in- ferne. Et jam quidem illi loquuntur multa ausi; at cum in congruentem sibi locum deducti fuerint, tunc arrogantiæ finem facient, tunc labia illa, quæ in præsenti cum superbia contra justum virum multa proferunt, mula erunt; tunc de justorum hominum despectu ultio sumetur. VERS. 20, 21. Quam magna multitudo dulcedinis tuæ, Domine, quam abscondisti timentibus te! Per- fecisti eis qui sperant in te in conspectu filiorum ho- minum. Abscondes eos in abscondito faciei tuæ a conturbatione hominum. Proteges eos in taberna- culo a contradictione linguarum. Isthæc, ait, de- precatus sum, ut illustres faciem tuam super ser- vum tuum, et ut salutem misericordia tua nan- ciscar, et ne confundar quoniam invocavi te, con-

μόνον δὲ τὸν Κύριον φυλακτήριον ἐπάγομαι τῆς ἐμαυτοῦ ψυχῆς, καὶ ἐπ’ αὐτῷ, ἀλλ’ οὐκ ἐπὶ ταῖς ἐμαῖς δικαιοπραγίαις ἡ ψυχή μου θαῤῥεῖ· εἰκότως, ἐπὶ τῷ Κυρίῳ καυχήσεται ἡ ψυχή μου· ἀκουσάτωσαν πραεῖς καὶ εὐφρανθήτωσαν. Ἐμὲ δὲ λαβόντες ὑπόδειγμα πάντες οἱ πρᾶοι καὶ ταπεινοὶ καὶ ἐπιεικεῖς διὰ τὴν εἰς τὸν Θεὸν εὐλάβειαν, θαῤῥείτωσαν καὶ πληρούσθωσαν εὐφροσύνης, τὰ ἴσα μοι προσδοκήσαντες, καὶ αὐτὸν ἐλπίδα τὸν Κύριον θέμενοι. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὴν ῥομφαίαν Γολιὰθ τοῦ ἀλλοφύλου παρὰ τῷ Ἀβιμέλεχ λαβὼν ἀπῄει· Ἀλλ’ οὐδ’ ἐπὶ τούτῳ, φησὶ, καυχήσομαι, ἀλλ’ ἐπὶ τῷ Κυρίῳ, δι’ ὃν ταύτην ἐκτησάμην τὴν ῥομφαίαν· ὡς καὶ τὸν ἱερέα εἰπεῖν αὐτῷ· Ἰδοὺ ἡ ῥομφαία Γολιὰθ τοῦ Φιλισταίου, ὃν ἐπάταξας ἐν τῇ κοιλάδι Ἠλᾷ, καὶ αὐτὴ ἐνειλημμένη ἱματίῳ. Εἰ ταύτην λήψῃ, σαυτῷ λάβε, ὅτι οὐκ ἔστιν ἑτέρα παρὲξ αὐτῆς. Ὥστε τούτων ἀκούσαντα τὸν Δαυὶ̈δ εἰπεῖν· Ἐν τῷ Κυρίῳ ἐπαινεθήσεται ἡ ψυχή μου.

ἀφανεῖς καὶ ἀόρατοι ἐχθροὶ, περιπεσόντος μου της ἁμαρτία, συνετάσσοντο πρὸς ἀλλήλους, όπως διαρο πάσωσι τὴν ἐμὴν ψυχήν. Διόπερ ἐγώ, τῆς τούτων ἐπιβουλῆς συναισθόμενος, τῇ τοσαύτῃ ἐμαυτὸν ἐπεδί δουν τιμωρίᾳ, εἴ πως ἄρα ὁ Θεὸς διὰ τὴν τοσαύτην μου ταπείνωσιν ἐλεήσειέ με καὶ ῥύσαιτο τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς. Ἐγὼ δὲ ἐπὶ σοὶ ἤλπισα, Κύριε· εἶπα· Σὺ εἶ ὁ Θεός μου, ἐν ταῖς χερσί σου οἱ κλῆροί μου. Ταῦτα τῶν ἐχθρῶν μου, φησί, βουλευομένων κατ᾿ ἐμοῦ, ἐπὶ σὲ ἤλπισα, Κύριε· ἔλεγόν τέ σε μόνον βοηθόν μας ἀπαρκεῖν· Θεὸς γάρ μου εἶ σὺ, ἐν ταῖς χερσί σου οἱ κλῆροί μου· ἀνθ' οὗ, οι καιροί μου, ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις καὶ οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ ἐκδεδώκασιν. Ε: γὰρ καὶ τὰ μάλιστα νῦν οἱ ἐχθροὶ κατισχύουσιν, Β ὥσπερ καιρὸν ἔχοντες κατ' ἐμοῦ, ἀλλ᾽ οἱ ἐμοὶ καιροί η πεφυλαγμένοι εἰσὶν ἐν ταῖς σαῖς χερσίν· ἐν οἷς και ροῖς καὶ τοὺς ἐμαυτού κλήρους οἶδα παρὰ σοὶ φυλάτ τεσθαι. Διὸ εἰκότως ἱκετεύω καὶ δέομαι ἐπὶ τοῦ πα ρόντος ῥυσθῆναι ἐκ τῶν ἐχθρῶν μου καὶ ἐκ τῶν κατα- διωκόντων με. Ἐπίφανον τὸ πρόσωπόν σου ἐπὶ τὸν δοῦλόν σου σωσόν με ἐν ἐλέει σου· Κύριε, μὴ καται σχυνθείην, ὅτι ἐπεκαλεσάμην σε. Ωσπερ ηλίου ἀνατείλαντος λύεται τὸ σκότος· ὑπὸ γῆν δὲ γενομέ νου, νὺξ διαλαμβάνει τὸ πᾶν· προϊασί τε ἐκ τῶν οἱ- κείων καταδύσεων θῆρες ἄγριοι καὶ ἄνδρες κακουρ γίας ἐργάται· οὕτως, ἀποστρεφομένου μὲν τοῦ Θεοῦ, οἱ τῆς ψυχῆς ἐχθροὶ ἐπανίστανται καὶ κατατρέχουσιν αὐτῆς· ἐπιλάμψαντος δὲ αὐτοῦ τὸ φῶς τῆς αὐτοῦ θεο τητος, ὅπερ πρόσωπον Θεοῦ ὀνομάζειν είωθεν ἡ Γρα- φή, ἀποτρέπονται μὲν καὶ ἀποφεύγουσι πάντες οἱ τὰ φίλα τοῦ σκότους έργα διαπραττόμενοι, διαλύεται δὲ πᾶν τὸ ἐναντίον τῷ Θεῷ. Διὸ παρακαλεῖ ὁ τὰ πρῶτα ἐξομολογησάμενος φάσκων· Ἐπίφανον τὸ πρόσο ωπόν σου εἰς τὸν δοῦλόν σου· καὶ πάλιν· Οὐ διὰ τὰς ἐμὰς πράξεις, φησὶ, διὰ δὲ τὸ σὸν ἔλεος σωθῆς ναι ἀξιῶ· καὶ αὖθις· Ἐπεὶ δὲ σε ἐπεκαλεσάμην, φησί, μὴ καταισχυνθείην, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἤλπισα. Τις μὲν γὰρ ἀσεβέσι, τοῖς σὲ τὸν Θεὸν οὐκ ἐπισταμένοις, αἰσχύνη πρέπει· διό φησιν· Αἰσχυνθείησαν ἀσε βεῖς καὶ καταχθείησαν εἰς ᾅδου· ἢ κατὰ τὸν Ακό- λαν καὶ τὸν Σύμμαχον· Σιωπάτωσαν εἰς ᾅδην. Νῦν μὲν γὰρ λαλοῦσι πολλὰ τολμῶντες· ἐπειδὰν δὲ καὶ ταχθῶσιν εἰς τὸ κατάλληλον αὐτοῖς χωρίον, τὸ την καῦτα παύσονται τῆς μεγαλαυχίας· τότε δὲ καὶ ἄλαλα γενήσεται τὰ ἐπὶ τοῦ παρόντος πολλὰ κατὰ τοῦ δι καίου φθεγγόμενα χείλη μεθ᾽ ὑπερηφανίας· τότε δὲ καὶ ἐκδικηθήσεται πᾶσα ἡ κατὰ τῶν δικαίων ἐξουδέ νωσις. Ὡς πολὺ τὸ πλῆθος τῆς χρηστότητός σου, Κύ- ριε, ἧς ἔκρυψας τοῖς φοβουμένοις σε ! Εξειργάσω τοῖς ἐλπίζουσιν ἐπὶ σὲ ἐναντίον τῶν υἱῶν τῶν ἀνθρώπων. Κατακρύψεις αὐτοὺς ἐν ἀποκρύψω τοῦ προσώπου σου ἀπὸ ταραχῆς ἀνθρώπων. Σκεπάσεις αὐτοὺς ἐν σκηνῇ. ἀπὸ ἀντιλογίας γλωσσών. Ταῦτα, φησίν, ἱκέτευσα, ἐπιφάναι τὸ πρόσω ωπόν σου ἐπὶ τὸν δοῦλόν σου, καὶ σωθῆναι τῷ ἐλέει του μὴ καταισχύναι, ὅτι ἐπεκαλεσάμην σε, πεπεισμέ EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. conveniebant co consilio, ut animam meam acci- A perent; nam occulti et invisibiles inimici, me in peccatum lapso, in unum congregati sunt ut ani- mam meam raperent; ideo eorum insidias sub- odoratus, tale de me supplicium sumpsi; cogitans num forte Deus, conspecta hujusmodi abjectione mea, misericordia motus me liberaturus esset. VERS. 15, 16. Ego autem in te speravi, Domine; dixi: Deus meus es tu, in manibus tuis sortes meæ. Hæc inimicis, inquit, contra me molientibus, in te speravi, Domine; dixique, te solum mili adjutorem sufficere nam, Deus meus es tu, in manibus tuis sortes meæ. Pro quo tum Hebraica lectio, tum reliqui interpretes, tempora mea, ediderunt. Etiamsi enim inimici jam maxime viribus valeant, quasi adver- sum me nacti opportunum tempus; at mihi tem- pora mea in manibus tuis reservata sunt: quo tempore sortes meas penes te repositas novi. Quamobrem jure supplico postuloque, me in præ- senti ab inimicis et a persequentibus me libe- rari. C VERS. 17.19. Illustra faciem tuam super servum tuum, salvum me fac in misericordia tua: Domine, non confundar, quoniam invocavi te. Quemadmodum oriente sole tenebræ dissipantur, sub terra absconso, omnia nox occupat, tuncque ex latibulis suis prodeunt feræ agrestes, virique operarii iniquitatis; ita, Deo averso, insurgunt animæ hostes, ipsamque incursionibus molestant; ipso autem Deitatis suæ lumen emittente, quod vultum Dei Scriptura vocare consuevit, tunc aver tuntur et fugam faciunt omnes qui amica tenebris opera perpetrant, ac quidquid Deo contrarium est dissipatur. Quare qui primo confitebatur dicens: illustra faciem tuam super servum tuum, jam rursum, Non propter opera mea, inquit, sed pro- pter misericordiam tuam salutem nancisci rogo; atque iterum : Quoniam te invocavi, inquit, ne confundar quia speravi in te. Etenim impiis qui te Deum non norunt opprobrium debetur. Quapropter ait, Erubescant impii et deducantur in infernum; vel secundum Aquilam et Symmachum, Sileant in in- ferne. Et jam quidem illi loquuntur multa ausi; at cum in congruentem sibi locum deducti fuerint, tunc arrogantiæ finem facient, tunc labia illa, quæ in præsenti cum superbia contra justum virum multa proferunt, mula erunt; tunc de justorum hominum despectu ultio sumetur. VERS. 20, 21. Quam magna multitudo dulcedinis tuæ, Domine, quam abscondisti timentibus te! Per- fecisti eis qui sperant in te in conspectu filiorum ho- minum. Abscondes eos in abscondito faciei tuæ a conturbatione hominum. Proteges eos in taberna- culo a contradictione linguarum. Isthæc, ait, de- precatus sum, ut illustres faciem tuam super ser- vum tuum, et ut salutem misericordia tua nan- ciscar, et ne confundar quoniam invocavi te, con-

Μεγάλην δόξαν ἔφερεν ἐκεῖνο τὸ δόρυ τῷ Δαυὶ̈δ, παιδαρίῳ μὲν ὄντι, καὶ μηδὲ φέρειν ὅπλα πολεμικὰ ἐπισταμένῳ, πίστει δὲ τῇ εἰς Θεὸν καταγωνισαμένῳ τὸν Γολιὰθ, ὡς διὰ τοῦτο ἀντὶ ἀναθήματος τὴν ῥομφαίαν μόνην ἐκείνην ἀνακεῖσθαι ἐν τῷ ἱερῷ· ὃ δὴ καὶ ἐπεσημήνατο φήσας ὁ ἱερεύς· Καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλη. Οὐδὲ γὰρ ἐξῆν ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ Θεοῦ ὅπλα πολεμικὰ ἀποτίθεσθαι· μόνη δὲ ἐκείνη εἰς μνήμην τοῦ Δαυὶ̈δ τῆς κατὰ τοῦ ἀλλοφύλου νίκης ἀνέκειτο, ὡσανεὶ εὐχαριστήριον ἀποκειμένη τῷ τὴν νίκην αὐτῷ δεδωρημένῳ τῷ Θεῷ. Μεγαλύνατε τὸν Κύριον σὺν ἐμοὶ, καὶ ὑψώσωμεν τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπὶ τὸ αὐτό. Οἱ γὰρ δι’ ἔργων καὶ βίου τοῦ κατ’ ἀρετὴν τὴν ἐν ἑαυτοῖς εἰκόνα τοῦ Θεοῦ κοσμοῦντες, αὐτὸν δοξάζουσι καὶ ὑψοῦσιν. Ἐξεζήτησα τὸν Κύριον καὶ ἐπήκουσέ μου. Ἐπεὶ τῷ, ἐξεζήτησα, τὸ, ἐπήκουσέ μου, ἀνταπεδόθη. Οὗτος ὁ πτωχὸς ἐκέκραξε, καὶ ὁ Κύριος εἰσήκουσεν αὐτοῦ, καὶ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ ἔσωσεν αὐτόν. Πάλιν ἑαυτὸν, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροςθεν, ὑπογραμμὸν παρέχει τῆς ἑτέρων διδασκαλίας. Πτωχὸν γὰρ ἑαυτὸν εἰπὼν διὰ τὴν τῆς ψυχῆς ἑαυτοῦ ταπείνωσιν καὶ μετριοσύνην, ὡς περὶ ἑτέρου περὶ ἑαυτοῦ διδάσκει λέγων·

ἀφανεῖς καὶ ἀόρατοι ἐχθροὶ, περιπεσόντος μου της ἁμαρτία, συνετάσσοντο πρὸς ἀλλήλους, όπως διαρο πάσωσι τὴν ἐμὴν ψυχήν. Διόπερ ἐγώ, τῆς τούτων ἐπιβουλῆς συναισθόμενος, τῇ τοσαύτῃ ἐμαυτὸν ἐπεδί δουν τιμωρίᾳ, εἴ πως ἄρα ὁ Θεὸς διὰ τὴν τοσαύτην μου ταπείνωσιν ἐλεήσειέ με καὶ ῥύσαιτο τῆς τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλῆς. Ἐγὼ δὲ ἐπὶ σοὶ ἤλπισα, Κύριε· εἶπα· Σὺ εἶ ὁ Θεός μου, ἐν ταῖς χερσί σου οἱ κλῆροί μου. Ταῦτα τῶν ἐχθρῶν μου, φησί, βουλευομένων κατ᾿ ἐμοῦ, ἐπὶ σὲ ἤλπισα, Κύριε· ἔλεγόν τέ σε μόνον βοηθόν μας ἀπαρκεῖν· Θεὸς γάρ μου εἶ σὺ, ἐν ταῖς χερσί σου οἱ κλῆροί μου· ἀνθ' οὗ, οι καιροί μου, ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις καὶ οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ ἐκδεδώκασιν. Ε: γὰρ καὶ τὰ μάλιστα νῦν οἱ ἐχθροὶ κατισχύουσιν, Β ὥσπερ καιρὸν ἔχοντες κατ' ἐμοῦ, ἀλλ᾽ οἱ ἐμοὶ καιροί η πεφυλαγμένοι εἰσὶν ἐν ταῖς σαῖς χερσίν· ἐν οἷς και ροῖς καὶ τοὺς ἐμαυτού κλήρους οἶδα παρὰ σοὶ φυλάτ τεσθαι. Διὸ εἰκότως ἱκετεύω καὶ δέομαι ἐπὶ τοῦ πα ρόντος ῥυσθῆναι ἐκ τῶν ἐχθρῶν μου καὶ ἐκ τῶν κατα- διωκόντων με. Ἐπίφανον τὸ πρόσωπόν σου ἐπὶ τὸν δοῦλόν σου σωσόν με ἐν ἐλέει σου· Κύριε, μὴ καται σχυνθείην, ὅτι ἐπεκαλεσάμην σε. Ωσπερ ηλίου ἀνατείλαντος λύεται τὸ σκότος· ὑπὸ γῆν δὲ γενομέ νου, νὺξ διαλαμβάνει τὸ πᾶν· προϊασί τε ἐκ τῶν οἱ- κείων καταδύσεων θῆρες ἄγριοι καὶ ἄνδρες κακουρ γίας ἐργάται· οὕτως, ἀποστρεφομένου μὲν τοῦ Θεοῦ, οἱ τῆς ψυχῆς ἐχθροὶ ἐπανίστανται καὶ κατατρέχουσιν αὐτῆς· ἐπιλάμψαντος δὲ αὐτοῦ τὸ φῶς τῆς αὐτοῦ θεο τητος, ὅπερ πρόσωπον Θεοῦ ὀνομάζειν είωθεν ἡ Γρα- φή, ἀποτρέπονται μὲν καὶ ἀποφεύγουσι πάντες οἱ τὰ φίλα τοῦ σκότους έργα διαπραττόμενοι, διαλύεται δὲ πᾶν τὸ ἐναντίον τῷ Θεῷ. Διὸ παρακαλεῖ ὁ τὰ πρῶτα ἐξομολογησάμενος φάσκων· Ἐπίφανον τὸ πρόσο ωπόν σου εἰς τὸν δοῦλόν σου· καὶ πάλιν· Οὐ διὰ τὰς ἐμὰς πράξεις, φησὶ, διὰ δὲ τὸ σὸν ἔλεος σωθῆς ναι ἀξιῶ· καὶ αὖθις· Ἐπεὶ δὲ σε ἐπεκαλεσάμην, φησί, μὴ καταισχυνθείην, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἤλπισα. Τις μὲν γὰρ ἀσεβέσι, τοῖς σὲ τὸν Θεὸν οὐκ ἐπισταμένοις, αἰσχύνη πρέπει· διό φησιν· Αἰσχυνθείησαν ἀσε βεῖς καὶ καταχθείησαν εἰς ᾅδου· ἢ κατὰ τὸν Ακό- λαν καὶ τὸν Σύμμαχον· Σιωπάτωσαν εἰς ᾅδην. Νῦν μὲν γὰρ λαλοῦσι πολλὰ τολμῶντες· ἐπειδὰν δὲ καὶ ταχθῶσιν εἰς τὸ κατάλληλον αὐτοῖς χωρίον, τὸ την καῦτα παύσονται τῆς μεγαλαυχίας· τότε δὲ καὶ ἄλαλα γενήσεται τὰ ἐπὶ τοῦ παρόντος πολλὰ κατὰ τοῦ δι καίου φθεγγόμενα χείλη μεθ᾽ ὑπερηφανίας· τότε δὲ καὶ ἐκδικηθήσεται πᾶσα ἡ κατὰ τῶν δικαίων ἐξουδέ νωσις. Ὡς πολὺ τὸ πλῆθος τῆς χρηστότητός σου, Κύ- ριε, ἧς ἔκρυψας τοῖς φοβουμένοις σε ! Εξειργάσω τοῖς ἐλπίζουσιν ἐπὶ σὲ ἐναντίον τῶν υἱῶν τῶν ἀνθρώπων. Κατακρύψεις αὐτοὺς ἐν ἀποκρύψω τοῦ προσώπου σου ἀπὸ ταραχῆς ἀνθρώπων. Σκεπάσεις αὐτοὺς ἐν σκηνῇ. ἀπὸ ἀντιλογίας γλωσσών. Ταῦτα, φησίν, ἱκέτευσα, ἐπιφάναι τὸ πρόσω ωπόν σου ἐπὶ τὸν δοῦλόν σου, καὶ σωθῆναι τῷ ἐλέει του μὴ καταισχύναι, ὅτι ἐπεκαλεσάμην σε, πεπεισμέ EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. conveniebant co consilio, ut animam meam acci- A perent; nam occulti et invisibiles inimici, me in peccatum lapso, in unum congregati sunt ut ani- mam meam raperent; ideo eorum insidias sub- odoratus, tale de me supplicium sumpsi; cogitans num forte Deus, conspecta hujusmodi abjectione mea, misericordia motus me liberaturus esset. VERS. 15, 16. Ego autem in te speravi, Domine; dixi: Deus meus es tu, in manibus tuis sortes meæ. Hæc inimicis, inquit, contra me molientibus, in te speravi, Domine; dixique, te solum mili adjutorem sufficere nam, Deus meus es tu, in manibus tuis sortes meæ. Pro quo tum Hebraica lectio, tum reliqui interpretes, tempora mea, ediderunt. Etiamsi enim inimici jam maxime viribus valeant, quasi adver- sum me nacti opportunum tempus; at mihi tem- pora mea in manibus tuis reservata sunt: quo tempore sortes meas penes te repositas novi. Quamobrem jure supplico postuloque, me in præ- senti ab inimicis et a persequentibus me libe- rari. C VERS. 17.19. Illustra faciem tuam super servum tuum, salvum me fac in misericordia tua: Domine, non confundar, quoniam invocavi te. Quemadmodum oriente sole tenebræ dissipantur, sub terra absconso, omnia nox occupat, tuncque ex latibulis suis prodeunt feræ agrestes, virique operarii iniquitatis; ita, Deo averso, insurgunt animæ hostes, ipsamque incursionibus molestant; ipso autem Deitatis suæ lumen emittente, quod vultum Dei Scriptura vocare consuevit, tunc aver tuntur et fugam faciunt omnes qui amica tenebris opera perpetrant, ac quidquid Deo contrarium est dissipatur. Quare qui primo confitebatur dicens: illustra faciem tuam super servum tuum, jam rursum, Non propter opera mea, inquit, sed pro- pter misericordiam tuam salutem nancisci rogo; atque iterum : Quoniam te invocavi, inquit, ne confundar quia speravi in te. Etenim impiis qui te Deum non norunt opprobrium debetur. Quapropter ait, Erubescant impii et deducantur in infernum; vel secundum Aquilam et Symmachum, Sileant in in- ferne. Et jam quidem illi loquuntur multa ausi; at cum in congruentem sibi locum deducti fuerint, tunc arrogantiæ finem facient, tunc labia illa, quæ in præsenti cum superbia contra justum virum multa proferunt, mula erunt; tunc de justorum hominum despectu ultio sumetur. VERS. 20, 21. Quam magna multitudo dulcedinis tuæ, Domine, quam abscondisti timentibus te! Per- fecisti eis qui sperant in te in conspectu filiorum ho- minum. Abscondes eos in abscondito faciei tuæ a conturbatione hominum. Proteges eos in taberna- culo a contradictione linguarum. Isthæc, ait, de- precatus sum, ut illustres faciem tuam super ser- vum tuum, et ut salutem misericordia tua nan- ciscar, et ne confundar quoniam invocavi te, con-

PG 23:295Οὗτος ὁ πτωχὸς ἐκέκραξε καὶ ὁ Κύριος εἰσήκουσεν αὐτοῦ. Ἀλλὰ μὴ ἐμὲ, φησὶ, μόνον τετυχηκέναι νομίζετε, τὸν νομιζόμενον μὲν εἶναι βασιλέα καὶ ἄρχοντα τοῦ παντὸς ἔθνους, τῇ δὲ ψυχῇ πτωχεύοντα διὰ τὸν τοῦ Θεοῦ φόβον· ἀκριβῶς δὲ γινώσκεται, ὅτι ὁ αὐτὸς Κύριος καὶ παρὼν τῶν ὁμοίως ἐμοὶ πτωχῶν, λέγω δὲ τῶν φοβουμένων αὐτὸν, εἰσακούσεται. Γεύσασθε καὶ ἴδετε ὅτι χρηστὸς ὁ Κύριος· μακάριος ἀνὴρ ὃς ἐλπίζει ἐπ’ αὐτόν· Ὁ διὰ τὸ τελείως καὶ ἀνελλιπῶς ἐλπίζειν ἐπὶ Θεὸν ἀνὴρ ὑπάρχων μακάριός ἐστιν. Οὐκ ἀπεικότως ἄν τις ἐφαρμόσειεν τῇ κατὰ τὸν Ἀκύλαν ἑρμηνείᾳ τὴν προκειμένην λέξιν· ἐπείπερ ἐν τῇ προγραφῇ κατὰ τὸν Ἀκύλαν ἐλέγετο· Τοῦ Δαυὶ̈δ, ὅτε ἠλλοίωσε τὸ γεῦμα αὐτοῦ εἰς πρόσωπον Ἀβιμέλεχ. Ἐπεὶ τοίνυν αὐτὸς, τῶν ἄρτων τῆς προθέσεως μεταλαβὼν, ἠλλοίωσε τὸ γεῦμα αὐτοῦ, εἶτ’ ἀπὸ τῆς γεύσεως ᾔσθετο δυνάμεως θείας χορηγηθείσης αὐτῷ· τούτου χάριν κατὰ τό· Ἀδόλως ἔλαβον, ἀφθόνως μεταδίδομαι, παρακαλεῖ καὶ ἑτέρους σπεύδειν ἐπὶ τὴν ὁμοίαν αὐτῷ γεῦσιν, εὔξασθαί τε τραφῆναι τῷ ἄρτῳ τῆς ζωῆς· οὗ σύμβολον καὶ εἰκὼν ἐτύγχανον οἱ διὰ Μωϋσέως νενομοθετημένοι ἄρτοι τῆς προθέσεως.

νος, ὡς ἡ σὴ χρηστότης πολλή τις και άφατος τυγχά- ναι, πλούτου δὲ γέμει πολλοῦ. Διὸ καὶ παρὰ τῷ Απο- στόλῳ εἴρηται· Η τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακροθυμίας και ταφρονεῖς; ᾿Αλλὰ νῦν μὲν οὐ τοῖς πᾶσι φανερὰν ποιεῖς τὴν χρηστότητά σου· κρύπτεις δὲ αὐτὴν καὶ τα μιεύῃ φυλάττων τοῖς φοβουμένοις σε. Ἐπεὶ καὶ ἐξειρ γάσω αὐτὴν εἰς αὐτὸ τοῦτο· λέγω δὲ εἰς τὸ τοῖς ἐλπί- ζουσιν ἐπὶ σὲ παρασχεῖν αὐτὴν, καὶ παρέξεις με αὐτὴν κατὰ καιρὸν πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν τῶν υἱῶν τῶν ἀνθρώπων, ὥστε πάντας ἰδεῖν τὴν σὴν χρηστό τητα, καιρῷ τῆς τῶν ἀγαθῶν ἀμοιβῆς διδομένην τοῖς ἀξίοις· διόπερ καὶ ἐν τῷ βίῳ τάς τοι ἀνακειμένας ψυχὰς κατὰ τοὺς τῶν πειρατηρίων καιροὺς τῆς παρὰ σαυτοῦ σκέπης καταξιῶν ἀποκρύπτεις, δυόμενος αὐτ τοὺς ἀπὸ ταραχῆς ἀνθρώπων, καὶ ὥσπερ ἐν σκέπῃ ὑπὸ τὴν σαυτοῦ χεῖρα σκεπάζων αὐτοὺς ἀπὸ ἀντι- λογίας γλωσσῶν, πρὸς τὸ μηδὲν καταβλάπτεσθαι μήτε ὑπὸ τῶν λόγοις αὐτοὺς καταπολεμούντων, μήτε ὑπὸ τῶν δι' ἔργων τὰς κατ᾿ αὐτῶν μηχανὰς συσκευαζος μένων. Β Εὐλογητός Κύριος, ὅτι ἐθαυμάστωσε τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐν πόλει περιοχῆς. Διὰ τοσούτων τὴν πρὸς τὸν Θεὸν ἔντευξιν πεποιημένος ὁ ἐξομολογούμενος, ἐπὶ χρηστὸν περιγράφει τέλος τὸν λόγον, εὐλογῶν τὸν θεὸν, ὅτι ἐθαυμάστωσε τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐν πόλει περιοχῆς· ὅπερ ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσεν οὕτως· Εὐλογητὸς Κύριος ὁ παραδείξας τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐμοὶ, ὡς ἐν πόλει περιπεφραγμένη. Δι' ἐμοῦ γὰρ, φησίν, ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη, ὅτι, μυρίων ἐπ' ἐμὲ πολε- μίων συστάντων, καὶ δίκην μεγάλης πόλεως την ἐμὴν ψυχὴν πολιορκεῖν πεπειραμένων, ὁ ἐμὸς φύλαξ, φραγμόν μοι περιβαλών, τὸ ἔλεος αὐτοῦ θαυμαστὸν ἔδειξεν, οὕτω με σώσας ὡσεὶ καὶ πόλιν τείχει περιο βεβλημένην ὀχυρῷ. Τοιοῦτος δέ μοι γέγονας σὺ ὁ ἐμὸς Κύριος, όπηνίκα αὐτὸς ἐμαυτὸν ταπεινῶν ἐν τῇ γενομένῃ μοι ἐκστάσει, ἐν ᾗ ἐταράχθη ἐν θυμῷ ὁ ὀφθαλμός μου καὶ ἡ ψυχή μου, καὶ ἡ γαστήρ μου. Οὐκ ἐπετρίβην, ἀλλ' ἐταπείνουν ἐμαυτὸν, ὡς ἀπορ ῥιφεὶς ἀπὸ τῶν σῶν ὀφθαλμῶν διὰ τὴν ἐμὴν ἁμαρ τίαν. ᾿Αλλὰ ταῦτα ἐγὼ μὲν ἔλεγον ἐξομολογούμενος· σὺ δὲ φιλάνθρωπος καὶ ἀγαθὸς Θεὸς, οὐκ ἀπέρριψας τὸν σὸν οἰκέτην, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν τὴν φά σκουσαν· Ὅταν ἀποστραφείς στενάξης, τότε σω θήσῃ· ταῦτα ἐμοῦ λέγοντος εἰσήκουσας, καὶ διὰ τοῦτο ἐθαυμάστωσας τὸ ἔλεός σου ἐμοὶ ἐν πόλει περιοχῆς. ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΣΥΝΕΣΕΩΣ ΛΑ'. Μακάριοι ὧν ἀφέθησαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπε- καλύφθησαν αἱ ἁμαρτίαι. Πολλὰ κακώσας ἑαυτὸν ἐπὶ τῷ συμβεβηκότι πλημμελήματι ὁ Δαυΐδ, καὶ τὰς διὰ τοῦ τριακοστοῦ φωνὰς προέμενος, φροντίζων καὶ ἀγωνιῶν τὴν τοῦ Θεοῦ κρίσιν, ἐφ᾽ οἷς αὐτὸς ἑαυτῷ συν- εγνώκει· εἶτα τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ καὶ τῇ δυνάμει τῇ προφητικῇ τὴν διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος μέλλουσαν ἔσεσθαι πᾶσιν ἀνθρώποις συγχώρησιν τῶν ἁμαρτη- μάτων ἐπιγνούς, καὶ ὡς οἱ ἐξ ἐθνῶν εἰδωλολάτραι COMMENTARIA IN PSALMOS. A fisus mansuetudinem tuam magnam et ineffabilem, B C esse, ac divitiis mullis refertam. Quare dictum, ab Apostolo fuit : An divitias bonitatis ejus et pa-. tientia et. longanimitatis contemnis"? Sed jam. quidem non omnibus bonitatem tuam manifestam facis, sed occultas eam et recondis, custodisque. timentibus te. Quia vero ad eam ipsam rem perfe- cisti eam, id est, ut sperantibus in te largiare, præbeasque ipsam opportuno tempore præ oculis. filiorum hominum, ita ut omnes bopitatem suspi- ciant tuam, tempore remunerationis bonorum di- gnis attributam; ideo in hac vita animas tibi ad- dictas, tentationum tempore tua protectione dignas habens, abscondis, liberasque illas a conturba- tione hominum, ac sub manu tua velut sub te- gmine quodam protegis eas a contradictione lin- guarum, ut nihil lædantur vel ab iis qui ipsas ver- bis impugnant, vel ab iis qui machinas suas ad. xersus illas instruunt. VERS. 22. Benedictus Dominus, quoniam mirifics. vit misericordiam suam in civitate munitionis. Post- quam confitendo tot verbis Deum compellavit, ser- monem suum opportuno et bono termino claudit, benedicendo Deum, quoniam mirificavit misericor- diam suam in civitate munitionis: quod Symma-. chus sic interpretatus est: Benedictus Dominus, qui ostendit mihi misericordiam suam, quasi in civitate munita. Per me quippe, ait, Deus glorificatus est, quia propemodum infinitis collectis hostibus, anim mamque meam ceu magnam civitatem obsidere conantibus, custos ille meus septo me circummu- niens, misericordiam suam mirabilem exhibuit,. atque ita me servavit perinde atque civitatem for- tissimo muro circum instructam. Talis erga me fuisti, Domine mi, quando memetipsum bumiliavi in excessu mentis meæ, quo conturbatus est in ira - oculus meus, anima mea et venter meus. Neque tunc procrastinavi, sed memetipsum humiliavi, quasi peccati mei causa projectus ab oculis tuis. Et hæc quidem confitendo dixi: Tu vero humanus bonusque Deus, me domesticum tuum non abjeci- sti, sed secundum promissionem istam, Cum co D versus ingemueris, tunc salutem obtinebis s, me hæc ss Rom. 11, 4. » Ezech. XXXIII, 12. dicentem exaudisti, et propterea mirificasti miseri- cordiam tuam mihi in civitate munitionis. IPSI DAVID INTELLECTUS XXXI. VERS. 1. Beati quorum remissa sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Postquam pro ad- misso scelere sese David multum afflixerat, voces- que in psalmo tricesimo positas emiscrat, de ju- dicio Dei pro iis quorum sibi conscius erat solli · citus; gnarus item ex Spiritu sancto atque ex pro- phetica illa virtute, remissionis peccatorum qua per salutarem gratiam hominibus concedenda erat: gnarus item idololatras et atheos sexcentis malis

Διόπερ ὁ Δαυὶ̈δ, νοήσας τίνος ἦν εἰκὼν ὁ τῆς προθέσεως ἄρτος, οὐκ ἐπὶ τὸν σωματικὸν σπεύδειν προτρέπει, ἀλλ’ ἐπὶ τὸν δι’ αὐτοῦ νοούμενον. Ἡμεῖς μὲν οὖν οἱ ἐπὶ γῆς ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβεβηκότος τοῦ ἄρτου καὶ τοῦ Λόγου κενώσαντος ἑαυτὸν καὶ σμικρύναντος μεταλαμβάνομεν· οἱ δὲ ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν πλήρους αὐτοῦ καὶ τελείου μεταλαμβάνουσι, τρεφόμενοι αὐτοῦ τῇ θεότητι, καὶ τῶν τῆς σοφίας θεωρημάτων ἀπολαύοντες, ὧν καὶ ἡμᾶς καιρῷ ποτε μετασχεῖν ἐλπίζειν προσήκει, διὸ λέλεκται· Μακάριος ἀνὴρ ὃς ἐλπίζει ἐπ’ αὐτόν. Φοβήθητε τὸν Κύριον, πάντες οἱ ἅγιοι αὐτοῦ, ὅτι οὐκ ἔστιν ὑστέρημα τοῖς φοβουμένοις αὐτόν. Πάντα ταῦτα γνωμικῶς ὁ Δαυὶ̈δ εἰς τὴν ἑτέρων ὠφέλειαν προφέρεται, αὐτὸς πρότερον ἀπολαύσας αὐτῶν, ὅτε, ἐκζητήσας τὸν Κύριον, ἐπηκόου αὑτοῦ τετύχηκε. Παρακελεύεται τοίνυν τὸν φόβον τοῦ Κυρίου πρὸ ὀφθαλμῶν τίθεσθαι τοὺς ἁγίους αὐτοῦ· ὑπὸ γὰρ αὐτοῦ τοῦ φόβου ἅγιοι ἀνατελοῦνται· διὸ λέλεκται ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ· Ὁ φόβος Κυρίου ἁγνὸς, ἀντὶ τοῦ, ἁγνοποιός, Διὸ καὶ ὁ θεῖος νόμος φησίν· Ἅγιοι ἔσεσθε, ὅτι ἐγὼ Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν ἅγιος.

νος, ὡς ἡ σὴ χρηστότης πολλή τις και άφατος τυγχά- ναι, πλούτου δὲ γέμει πολλοῦ. Διὸ καὶ παρὰ τῷ Απο- στόλῳ εἴρηται· Η τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακροθυμίας και ταφρονεῖς; ᾿Αλλὰ νῦν μὲν οὐ τοῖς πᾶσι φανερὰν ποιεῖς τὴν χρηστότητά σου· κρύπτεις δὲ αὐτὴν καὶ τα μιεύῃ φυλάττων τοῖς φοβουμένοις σε. Ἐπεὶ καὶ ἐξειρ γάσω αὐτὴν εἰς αὐτὸ τοῦτο· λέγω δὲ εἰς τὸ τοῖς ἐλπί- ζουσιν ἐπὶ σὲ παρασχεῖν αὐτὴν, καὶ παρέξεις με αὐτὴν κατὰ καιρὸν πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν τῶν υἱῶν τῶν ἀνθρώπων, ὥστε πάντας ἰδεῖν τὴν σὴν χρηστό τητα, καιρῷ τῆς τῶν ἀγαθῶν ἀμοιβῆς διδομένην τοῖς ἀξίοις· διόπερ καὶ ἐν τῷ βίῳ τάς τοι ἀνακειμένας ψυχὰς κατὰ τοὺς τῶν πειρατηρίων καιροὺς τῆς παρὰ σαυτοῦ σκέπης καταξιῶν ἀποκρύπτεις, δυόμενος αὐτ τοὺς ἀπὸ ταραχῆς ἀνθρώπων, καὶ ὥσπερ ἐν σκέπῃ ὑπὸ τὴν σαυτοῦ χεῖρα σκεπάζων αὐτοὺς ἀπὸ ἀντι- λογίας γλωσσῶν, πρὸς τὸ μηδὲν καταβλάπτεσθαι μήτε ὑπὸ τῶν λόγοις αὐτοὺς καταπολεμούντων, μήτε ὑπὸ τῶν δι' ἔργων τὰς κατ᾿ αὐτῶν μηχανὰς συσκευαζος μένων. Β Εὐλογητός Κύριος, ὅτι ἐθαυμάστωσε τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐν πόλει περιοχῆς. Διὰ τοσούτων τὴν πρὸς τὸν Θεὸν ἔντευξιν πεποιημένος ὁ ἐξομολογούμενος, ἐπὶ χρηστὸν περιγράφει τέλος τὸν λόγον, εὐλογῶν τὸν θεὸν, ὅτι ἐθαυμάστωσε τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐν πόλει περιοχῆς· ὅπερ ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσεν οὕτως· Εὐλογητὸς Κύριος ὁ παραδείξας τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐμοὶ, ὡς ἐν πόλει περιπεφραγμένη. Δι' ἐμοῦ γὰρ, φησίν, ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη, ὅτι, μυρίων ἐπ' ἐμὲ πολε- μίων συστάντων, καὶ δίκην μεγάλης πόλεως την ἐμὴν ψυχὴν πολιορκεῖν πεπειραμένων, ὁ ἐμὸς φύλαξ, φραγμόν μοι περιβαλών, τὸ ἔλεος αὐτοῦ θαυμαστὸν ἔδειξεν, οὕτω με σώσας ὡσεὶ καὶ πόλιν τείχει περιο βεβλημένην ὀχυρῷ. Τοιοῦτος δέ μοι γέγονας σὺ ὁ ἐμὸς Κύριος, όπηνίκα αὐτὸς ἐμαυτὸν ταπεινῶν ἐν τῇ γενομένῃ μοι ἐκστάσει, ἐν ᾗ ἐταράχθη ἐν θυμῷ ὁ ὀφθαλμός μου καὶ ἡ ψυχή μου, καὶ ἡ γαστήρ μου. Οὐκ ἐπετρίβην, ἀλλ' ἐταπείνουν ἐμαυτὸν, ὡς ἀπορ ῥιφεὶς ἀπὸ τῶν σῶν ὀφθαλμῶν διὰ τὴν ἐμὴν ἁμαρ τίαν. ᾿Αλλὰ ταῦτα ἐγὼ μὲν ἔλεγον ἐξομολογούμενος· σὺ δὲ φιλάνθρωπος καὶ ἀγαθὸς Θεὸς, οὐκ ἀπέρριψας τὸν σὸν οἰκέτην, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν τὴν φά σκουσαν· Ὅταν ἀποστραφείς στενάξης, τότε σω θήσῃ· ταῦτα ἐμοῦ λέγοντος εἰσήκουσας, καὶ διὰ τοῦτο ἐθαυμάστωσας τὸ ἔλεός σου ἐμοὶ ἐν πόλει περιοχῆς. ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΣΥΝΕΣΕΩΣ ΛΑ'. Μακάριοι ὧν ἀφέθησαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπε- καλύφθησαν αἱ ἁμαρτίαι. Πολλὰ κακώσας ἑαυτὸν ἐπὶ τῷ συμβεβηκότι πλημμελήματι ὁ Δαυΐδ, καὶ τὰς διὰ τοῦ τριακοστοῦ φωνὰς προέμενος, φροντίζων καὶ ἀγωνιῶν τὴν τοῦ Θεοῦ κρίσιν, ἐφ᾽ οἷς αὐτὸς ἑαυτῷ συν- εγνώκει· εἶτα τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ καὶ τῇ δυνάμει τῇ προφητικῇ τὴν διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος μέλλουσαν ἔσεσθαι πᾶσιν ἀνθρώποις συγχώρησιν τῶν ἁμαρτη- μάτων ἐπιγνούς, καὶ ὡς οἱ ἐξ ἐθνῶν εἰδωλολάτραι COMMENTARIA IN PSALMOS. A fisus mansuetudinem tuam magnam et ineffabilem, B C esse, ac divitiis mullis refertam. Quare dictum, ab Apostolo fuit : An divitias bonitatis ejus et pa-. tientia et. longanimitatis contemnis"? Sed jam. quidem non omnibus bonitatem tuam manifestam facis, sed occultas eam et recondis, custodisque. timentibus te. Quia vero ad eam ipsam rem perfe- cisti eam, id est, ut sperantibus in te largiare, præbeasque ipsam opportuno tempore præ oculis. filiorum hominum, ita ut omnes bopitatem suspi- ciant tuam, tempore remunerationis bonorum di- gnis attributam; ideo in hac vita animas tibi ad- dictas, tentationum tempore tua protectione dignas habens, abscondis, liberasque illas a conturba- tione hominum, ac sub manu tua velut sub te- gmine quodam protegis eas a contradictione lin- guarum, ut nihil lædantur vel ab iis qui ipsas ver- bis impugnant, vel ab iis qui machinas suas ad. xersus illas instruunt. VERS. 22. Benedictus Dominus, quoniam mirifics. vit misericordiam suam in civitate munitionis. Post- quam confitendo tot verbis Deum compellavit, ser- monem suum opportuno et bono termino claudit, benedicendo Deum, quoniam mirificavit misericor- diam suam in civitate munitionis: quod Symma-. chus sic interpretatus est: Benedictus Dominus, qui ostendit mihi misericordiam suam, quasi in civitate munita. Per me quippe, ait, Deus glorificatus est, quia propemodum infinitis collectis hostibus, anim mamque meam ceu magnam civitatem obsidere conantibus, custos ille meus septo me circummu- niens, misericordiam suam mirabilem exhibuit,. atque ita me servavit perinde atque civitatem for- tissimo muro circum instructam. Talis erga me fuisti, Domine mi, quando memetipsum bumiliavi in excessu mentis meæ, quo conturbatus est in ira - oculus meus, anima mea et venter meus. Neque tunc procrastinavi, sed memetipsum humiliavi, quasi peccati mei causa projectus ab oculis tuis. Et hæc quidem confitendo dixi: Tu vero humanus bonusque Deus, me domesticum tuum non abjeci- sti, sed secundum promissionem istam, Cum co D versus ingemueris, tunc salutem obtinebis s, me hæc ss Rom. 11, 4. » Ezech. XXXIII, 12. dicentem exaudisti, et propterea mirificasti miseri- cordiam tuam mihi in civitate munitionis. IPSI DAVID INTELLECTUS XXXI. VERS. 1. Beati quorum remissa sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Postquam pro ad- misso scelere sese David multum afflixerat, voces- que in psalmo tricesimo positas emiscrat, de ju- dicio Dei pro iis quorum sibi conscius erat solli · citus; gnarus item ex Spiritu sancto atque ex pro- phetica illa virtute, remissionis peccatorum qua per salutarem gratiam hominibus concedenda erat: gnarus item idololatras et atheos sexcentis malis

Καὶ σημεῖον τοῦ φοβεῖσθαι τὸν Κύριον τοῦτ’ ἂν γένοιτο, τὸ καθαρεύειν μὲν πάσης ῥυπαρίας καὶ αἰσχρᾶς πράξεως, φυλάττειν δὲ αὑτοὺς ἁγίους καὶ σώματι καὶ πνεύματι. Τοῖς δὲ τὸν Κύριον φοβουμένοις, καὶ διὰ τὸν αὐτοῦ φόβον ἡγιασμένοις, οὐδὲν ἂν δεήσῃ ὡς ἂν μέγαν πλοῦτον καὶ θησαυρὸν ἀγαθὸν ἐν αὐτῷ τῷ φόβῳ Κυρίου εὑρηκόσιν.

νος, ὡς ἡ σὴ χρηστότης πολλή τις και άφατος τυγχά- ναι, πλούτου δὲ γέμει πολλοῦ. Διὸ καὶ παρὰ τῷ Απο- στόλῳ εἴρηται· Η τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακροθυμίας και ταφρονεῖς; ᾿Αλλὰ νῦν μὲν οὐ τοῖς πᾶσι φανερὰν ποιεῖς τὴν χρηστότητά σου· κρύπτεις δὲ αὐτὴν καὶ τα μιεύῃ φυλάττων τοῖς φοβουμένοις σε. Ἐπεὶ καὶ ἐξειρ γάσω αὐτὴν εἰς αὐτὸ τοῦτο· λέγω δὲ εἰς τὸ τοῖς ἐλπί- ζουσιν ἐπὶ σὲ παρασχεῖν αὐτὴν, καὶ παρέξεις με αὐτὴν κατὰ καιρὸν πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν τῶν υἱῶν τῶν ἀνθρώπων, ὥστε πάντας ἰδεῖν τὴν σὴν χρηστό τητα, καιρῷ τῆς τῶν ἀγαθῶν ἀμοιβῆς διδομένην τοῖς ἀξίοις· διόπερ καὶ ἐν τῷ βίῳ τάς τοι ἀνακειμένας ψυχὰς κατὰ τοὺς τῶν πειρατηρίων καιροὺς τῆς παρὰ σαυτοῦ σκέπης καταξιῶν ἀποκρύπτεις, δυόμενος αὐτ τοὺς ἀπὸ ταραχῆς ἀνθρώπων, καὶ ὥσπερ ἐν σκέπῃ ὑπὸ τὴν σαυτοῦ χεῖρα σκεπάζων αὐτοὺς ἀπὸ ἀντι- λογίας γλωσσῶν, πρὸς τὸ μηδὲν καταβλάπτεσθαι μήτε ὑπὸ τῶν λόγοις αὐτοὺς καταπολεμούντων, μήτε ὑπὸ τῶν δι' ἔργων τὰς κατ᾿ αὐτῶν μηχανὰς συσκευαζος μένων. Β Εὐλογητός Κύριος, ὅτι ἐθαυμάστωσε τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐν πόλει περιοχῆς. Διὰ τοσούτων τὴν πρὸς τὸν Θεὸν ἔντευξιν πεποιημένος ὁ ἐξομολογούμενος, ἐπὶ χρηστὸν περιγράφει τέλος τὸν λόγον, εὐλογῶν τὸν θεὸν, ὅτι ἐθαυμάστωσε τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐν πόλει περιοχῆς· ὅπερ ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσεν οὕτως· Εὐλογητὸς Κύριος ὁ παραδείξας τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐμοὶ, ὡς ἐν πόλει περιπεφραγμένη. Δι' ἐμοῦ γὰρ, φησίν, ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη, ὅτι, μυρίων ἐπ' ἐμὲ πολε- μίων συστάντων, καὶ δίκην μεγάλης πόλεως την ἐμὴν ψυχὴν πολιορκεῖν πεπειραμένων, ὁ ἐμὸς φύλαξ, φραγμόν μοι περιβαλών, τὸ ἔλεος αὐτοῦ θαυμαστὸν ἔδειξεν, οὕτω με σώσας ὡσεὶ καὶ πόλιν τείχει περιο βεβλημένην ὀχυρῷ. Τοιοῦτος δέ μοι γέγονας σὺ ὁ ἐμὸς Κύριος, όπηνίκα αὐτὸς ἐμαυτὸν ταπεινῶν ἐν τῇ γενομένῃ μοι ἐκστάσει, ἐν ᾗ ἐταράχθη ἐν θυμῷ ὁ ὀφθαλμός μου καὶ ἡ ψυχή μου, καὶ ἡ γαστήρ μου. Οὐκ ἐπετρίβην, ἀλλ' ἐταπείνουν ἐμαυτὸν, ὡς ἀπορ ῥιφεὶς ἀπὸ τῶν σῶν ὀφθαλμῶν διὰ τὴν ἐμὴν ἁμαρ τίαν. ᾿Αλλὰ ταῦτα ἐγὼ μὲν ἔλεγον ἐξομολογούμενος· σὺ δὲ φιλάνθρωπος καὶ ἀγαθὸς Θεὸς, οὐκ ἀπέρριψας τὸν σὸν οἰκέτην, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν τὴν φά σκουσαν· Ὅταν ἀποστραφείς στενάξης, τότε σω θήσῃ· ταῦτα ἐμοῦ λέγοντος εἰσήκουσας, καὶ διὰ τοῦτο ἐθαυμάστωσας τὸ ἔλεός σου ἐμοὶ ἐν πόλει περιοχῆς. ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΣΥΝΕΣΕΩΣ ΛΑ'. Μακάριοι ὧν ἀφέθησαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπε- καλύφθησαν αἱ ἁμαρτίαι. Πολλὰ κακώσας ἑαυτὸν ἐπὶ τῷ συμβεβηκότι πλημμελήματι ὁ Δαυΐδ, καὶ τὰς διὰ τοῦ τριακοστοῦ φωνὰς προέμενος, φροντίζων καὶ ἀγωνιῶν τὴν τοῦ Θεοῦ κρίσιν, ἐφ᾽ οἷς αὐτὸς ἑαυτῷ συν- εγνώκει· εἶτα τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ καὶ τῇ δυνάμει τῇ προφητικῇ τὴν διὰ τῆς σωτηρίου χάριτος μέλλουσαν ἔσεσθαι πᾶσιν ἀνθρώποις συγχώρησιν τῶν ἁμαρτη- μάτων ἐπιγνούς, καὶ ὡς οἱ ἐξ ἐθνῶν εἰδωλολάτραι COMMENTARIA IN PSALMOS. A fisus mansuetudinem tuam magnam et ineffabilem, B C esse, ac divitiis mullis refertam. Quare dictum, ab Apostolo fuit : An divitias bonitatis ejus et pa-. tientia et. longanimitatis contemnis"? Sed jam. quidem non omnibus bonitatem tuam manifestam facis, sed occultas eam et recondis, custodisque. timentibus te. Quia vero ad eam ipsam rem perfe- cisti eam, id est, ut sperantibus in te largiare, præbeasque ipsam opportuno tempore præ oculis. filiorum hominum, ita ut omnes bopitatem suspi- ciant tuam, tempore remunerationis bonorum di- gnis attributam; ideo in hac vita animas tibi ad- dictas, tentationum tempore tua protectione dignas habens, abscondis, liberasque illas a conturba- tione hominum, ac sub manu tua velut sub te- gmine quodam protegis eas a contradictione lin- guarum, ut nihil lædantur vel ab iis qui ipsas ver- bis impugnant, vel ab iis qui machinas suas ad. xersus illas instruunt. VERS. 22. Benedictus Dominus, quoniam mirifics. vit misericordiam suam in civitate munitionis. Post- quam confitendo tot verbis Deum compellavit, ser- monem suum opportuno et bono termino claudit, benedicendo Deum, quoniam mirificavit misericor- diam suam in civitate munitionis: quod Symma-. chus sic interpretatus est: Benedictus Dominus, qui ostendit mihi misericordiam suam, quasi in civitate munita. Per me quippe, ait, Deus glorificatus est, quia propemodum infinitis collectis hostibus, anim mamque meam ceu magnam civitatem obsidere conantibus, custos ille meus septo me circummu- niens, misericordiam suam mirabilem exhibuit,. atque ita me servavit perinde atque civitatem for- tissimo muro circum instructam. Talis erga me fuisti, Domine mi, quando memetipsum bumiliavi in excessu mentis meæ, quo conturbatus est in ira - oculus meus, anima mea et venter meus. Neque tunc procrastinavi, sed memetipsum humiliavi, quasi peccati mei causa projectus ab oculis tuis. Et hæc quidem confitendo dixi: Tu vero humanus bonusque Deus, me domesticum tuum non abjeci- sti, sed secundum promissionem istam, Cum co D versus ingemueris, tunc salutem obtinebis s, me hæc ss Rom. 11, 4. » Ezech. XXXIII, 12. dicentem exaudisti, et propterea mirificasti miseri- cordiam tuam mihi in civitate munitionis. IPSI DAVID INTELLECTUS XXXI. VERS. 1. Beati quorum remissa sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Postquam pro ad- misso scelere sese David multum afflixerat, voces- que in psalmo tricesimo positas emiscrat, de ju- dicio Dei pro iis quorum sibi conscius erat solli · citus; gnarus item ex Spiritu sancto atque ex pro- phetica illa virtute, remissionis peccatorum qua per salutarem gratiam hominibus concedenda erat: gnarus item idololatras et atheos sexcentis malis

By DavidΤΟΥ ΔΑΥΙΔ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:297ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ ΛΔ· Δίκασον, Κύριε, τοὺς ἀδικοῦντάς με, πολέμησον τοὺς πολεμοῦντάς με. Ἐπιλαβοῦ ὅπλου καὶ θυρεοῦ· καὶ ἀνάστηθι εἰς βοήθειάν μοι. Ἔκχεον ῥομφαίαν, καὶ σύγκλεισον ἐξεναντίας τῶν καταδιωκόντων με. Ἐπεὶ καὶ ἐν τῷ Ἰεζεκιὴλ πολλὰ περὶ ῥομφαίας εἴρηται· Ῥομφαία γὰρ, φησὶ, ῥομφαία, ἐξεγέρθητι, καὶ φάγε αἷμα τραυματιῶν· καὶ πάλιν· Γῆ ἐὰν ἁμάρτῃ μοι, καὶ ἀποστελῶ ῥομφαίαν ἐπ’ αὐτήν· πάντα δὲ ταῦτα κατὰ τῆς ἐν ἀνθρώποις κακίας ἐπαφίησιν, ὡς ἀγαθὸς, πρὸς ὠφέλειαν τῶν ὑπ’ αὐτῆς κεκρατημένων· ἐπεὶ καὶ πολέμων σώζει, ὥσπερ ἰατρὸς, τέμνων καὶ καίων τὰ πεπονθότα τοῦ σώματος πρὸς θεραπείαν παντός· τούτοις ἐπιφέρει λέγων ἑξῆς· Εἶπον τῇ ψυχῇ μου· Σωτηρία σου ἐγώ εἰμι·

καὶ ἄθεοι, μυρίοις κακοῖς ἐμπεπαρμένοι, ἀθρόας Β ποτὲ τεύξονται ἀφέσεως ἁμαρτιῶν διὰ λουτροῦ πα- λιγγενεσίας, τρισμακαρίους τούτους ἀποφαίνει διὰ τῶν προκειμένων. Οδυρμοῖς, φησὶν, ἐγὼ καὶ δάκρυσι θαμινοῖς διὰ τὴν ἁμαρτίαν προστετηκὼς, καὶ παν- τοδαπαῖς συμφοραῖς ταύτης χάριν περιπεσών, ζηλω τοὺς ἐκείνους καὶ μακαρίους ἀποκαλῶ, τοὺς ἀτα λαιπώρως τῇ τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίᾳ τῶν ἁμαρτη- μάτων δεξαμένους τὴν ἄφεσιν. Τοσαύτῃ γὰρ περὶ αὐτοὺς χρῆται φιλοτιμία, ὡς μὴ μόνον ἀφεῖναι, ἀλλὰ καὶ καλύψαι τὰς ἁμαρτίας, καὶ μηδὲ ἔχνη τούτων καταλείπειν. Μακάριος ἀνὴρ ᾧ οὐ μὴ λογίσηται Κύριος ἁμαρτίαν, οὐδέ ἐστιν ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος. Τὰ μὲν προλελεγμένα γενικῶς εἴρηται, καὶ καθόλου περὶ πάντων τῶν μελλόντων ἀφέσεως ἁμαρτιῶν διὰ τῆς χάριτος τυγχάνειν· τὰ δὲ προσκείμενα ὅπως ἡ ἄφεσις δίδοται παρίστησι διὰ τοῦ· Οὐ μὴ λογίσηται Κύριος ἁμαρτίαν. "Απαξ μὲν γὰρ γενομένην τὴν παραχθεῖσαν ἁμαρτίαν ἀγένητον μὴ δύνασθαι εἶναι δηλοῖ· τόν γε μὲν Κύριον τὸν ἐξουσίαν ἔχοντα ἐν τῷ λογοθεσίῳ λογίζεσθαι τῷ ἡμαρτηκότι, ἢ μὴ λογί ζεσθαι τὸ πεπραγμένον, ἀλλὰ συγχωρεῖν ποιεῖσθαι τὴν ἄφεσιν. Καὶ ἐπειδήπερ ἕκαστος τῶν προσιόντων τῇ διὰ τοῦ βαπτίσματος δωρουμένῃ συγχωρήσει δι' ἐμολογίας τῆς εἰς τὸν Σωτῆρα, τῆς γε εἰς τὸν τῶν ὅλων Θεὸν πίστεως, καὶ δι' ἐξομολογήσεως είλι- κρινοῦς, τῆς ἀφέσεως τεύξεται· σφόδρα ἀκριβῶς ὁ λόγος προστίθησι τὴν φάσκουσαν προσθήκην· Οὐδ᾽ ἔστιν ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος, ἢ, ἐν τῷ πνεύ ματι αὐτοῦ δόλος· ἑκατέρως γὰρ φέρεται ἐν τῷ αναγνώσματι. Οὗτος γὰρ μακάριος, ὁ καθαρῷ πνεύ ματι τὴν ἐξομολόγησιν ποιούμενος, καὶ τὰς ἐν τῷ λουτρῷ τῆς παλιγγενεσίας φωνὰς προσφερόμενος. Εἰ δ' εὑρεθείη ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος, ἢ ἐν τῷ πνεύματι καὶ τῇ ψυχῇ, ὡς ἀπατήσας ἑαυτὸν πρὸς τὸ μὴ τυχεῖν τῆς ἀφέσεως, ἔτι καὶ αὐξήσει τὰ ἑαυτοῦ κακὰ ἐπισωρεύσας καθ᾿ ἑαυτοῦ πλείονα ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς. δ Ὅτι ἐσίγησα,ἐπαλαιώθη τὰ ὀστᾶ μου, ἀπὸ τοῦ κράζειν με ὅλην τὴν ἡμέραν, κ. τ. λ. Ἐκεῖνοι μέν εἰσι μακάριοι, οὓς τῷ πνεύματι γνοὺς ἐμακάρισα· ἐγὼ δὲ πολλὰ κοπιάσας ἐν ταῖς πρὸς τὸν Θεὸν βοαῖς καὶ ἐξομολογήσεσιν, ἀπέκαμον καὶ ἐσίγησα· ἀνθ' οὗ ὁ μὲν Σύμμαχος, "Οτι ἀπεσίγησα· ὁ δὲ Θεοδοτίων, Ὅτι ἐκοπίασα, ἡρμήνευσαν. Αντὶ δὲ τοῦ ἀπὸ τοῦ κράζειν με, Ἀπὸ τοῦ ὀδύρεσθαί με πᾶσαν ἡμέ ραν, ἐκδέδωκεν ὁ Σύμμαχος. Ἐπαλαιώθη δὲ αὐτοῦ τὰ ὀστᾶ συντριβόμενα ἐκ τῆς πολλῆς κακώσεως τῆς κατὰ τὴν ἐξομολόγησιν αὐτῷ γεγενημένης· ἐν ᾗ καὶ τὰς δυνάμεις τῆς ψυχῆς ὀστέα ὀνομαζομένας κατ επόνει. Διὸ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν εἴρηται· Ὅτι ἐκώρει σα, κατετρίβη τὰ ὀστᾶ μου ἐν βρυχήματί μου κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, Ότι ἀπεσιώπησα, έπα- λαιώθη τὰ ὀστᾶ μου, ἀπὸ τοῦ ὀδύρεσθαι πᾶσαν ἡμέραν. Οὐδὲ μέχρι μηνός, ἀλλὰ πάσας τὰς ἡμέρας κατέτρυχεν ἑαυτὸν καὶ κατεπόνει. Τὴν ἁμαρτίαν μου ἐγνώρισα, καὶ τὴν ἀνομίαν μου οὐκ ἐκάλυψα. Εἶπα· Ἐξαγορεύσω κατ' ἐμοῦ EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - complicatos, aliquando veniam peccatorum per la A vacrum regenerationis confertim consecuturos, his dictis eosdem ter beatos prædicat. Gemitibus, in- quit, et lacrymis frequentibus peccati causa con- tabescens, et illius ergo in adversitates innume- ras delapsus, æmulatione dignos eos ac beatos prædico, qui sine miseriis hujusmodi, per Dei be- nignitatem, remissionem peccatorum acceperunt. Tanto quippe erga illos studio et liberalitate ntitur, ut non solum remittat, sed etiam tegat eorum pec- cata, ut ne vestigium quidem eorum residuum sit. VERS. 2. Beatus vir cui non imputaverit Dominus peccatum, nec est in ore eius dolus. Quæ superius dicta sunt, generatim efferuntur, atque omnes om- nino respiciunt qui per gratiam peccatorum ve- niam nacturi sunt; at quæ in præsenti dicuntur, quo ritu remissio concedatur declarat his ver- bis: Cui non imputaverit Dominus peccatum. Nam peccatum semel perpetratum, fieri non posse quin admissum fuerit significat: sed penes Dominum esse, ut in rationibus suis peccanti facinus vel im- putet vel non imputet, ac veniam et indulgentiam concedat. Verum quia quotquot remissionem de- lictorum, quæ per baptismum datur, adeunt, per confessionem in Salvatorem emissam, per fidem in universorum Deum, ac per confessionem since- ram, veniam consequuntur; congruenter et accu- rate admodum adjicitur, Nec est in ore ejus dolus, aut, in spiritu ejus dolus: nam utroque modo in lectione fertur. Hic enim beatus, qui spiritu puro ac ore veraci confessionem edit, vocesque profert in lavacro regenerationis solitas. Quod si in ore ejus, vel in spiritu, vel in anima dolus inveniatur, utpote qui seipsum deceperit ita ut veniam non ob- tineat; sua insuper mala adaugebit, cum majorem sibi iram in die iræ coacervaverit, C VERS. 3, 4. Quoniam tacui, inveteraverunt ossą mea, dum clamarem tota die, etc. Illi quidem beati 3unt, quos in spiritu cognoscens beatos prædicavi. Ego vero postquam clamoribus et confessionibus multum laboraveram, defatigatus tacui. Pro quo Symmachus, Quoniam silui; Theodotio autem, D Quoniam laboravi, interpretati sunt. Pro illo autem, dum clamarem, Symmachus, Dum lamentarer tota die, edidit. Inveteraverunt autem ejus ossa, con- trita scilicet ex continua illa afflictione qua se in confessione maceravit : ibi namque vires animæ, quæ ossa dicuntur, defatigabantur. Quare secundum Aquilam dicitur, Quoniam obmutui, contrita fuerunt ossa mea in rugitu meo; secundum Symmachum, Quoniam silui, inveteraverunt ossa mea, dum cla- marem tota die. Non ad unum mensem, sed omni- bus diebus sese macerabat ac defatigabat. VERS. 5. Delictum meum cognitum feci, et injusti- tiam meam non abscondi. Dixi: Confitebor adver-

πιστεύων καὶ ἀκριβῶς πεπεισμένος, ὅτι τὸ λεγόμενον ὑπὸ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἀργῶς πρόεισιν, ἀλλ’ εἰς ἔργον ἐκβαίνει πάντως τὸ λεγόμενον. Καὶ ἐν τούτῳ δὲ τὴν μὲν ἑαυτοῦ ἠρνεῖτο σωτηρίαν, καὶ τὴν ἑαυτοῦ παρῃτεῖτο ζωὴν, τὴν δὲ τοῦ Κυρίου σωτηρίαν τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ χαρισθῆναι ηὔχετο, ὅπως καὶ αὐτὸς ἔχοι λέγειν· Ζῶ δὲ οὐκέτι ἐγὼ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ σωτηρία ἡμῶν· τοῦτο γοῦν αὐτὸ σημαίνει καὶ ἡ τοῦ Ἰησοῦ ὀνόματος ἑρμηνεία. Αἰσχυνθήτωσαν καὶ ἐντραπήτωσαν οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχήν μου. Τούτου γὰρ, φησὶ, Κύριε, ὑπὸ σοῦ γενομένου, καὶ ἐπακούσαντός μου τῆς εὐχῆς, αἰσχυνθήσονται καὶ ἐντραπήσονται ὡς μάτην ἐπιχειρήσαντες· διὸ καὶ ἀπέτυχον τοῦ σπουδαζομένου. Ἀποστραφήτωσαν εἰς τὰ ὀπίσω καὶ καταισχυνθήτωσαν οἱ λογιζόμενοί μοι κακά. Οὐκέτι γὰρ στήσονται πρὸ προσώπου μου· νῶτα δὲ δόντες παραχωρήσουσί μοι τὰ νικητήρια. Φεύγοντας δὲ αὐτοὺς καὶ εἰς τὰ ὀπίσω χωροῦντας διασκορπισμὸς λήψεται. Γενηθήτωσαν γὰρ ὡσεὶ χοῦς κατὰ πρόσωπον ἀνέμου καὶ ἄγγελος Κυρίου ἐκθλίβων αὐτοὺς, μηδὲ συναχθῆναι, μηδὲ παλινδρομῆσαι συγχωρῶν, ὁ δ’ αὐτὸς ἐπιμενέτω ἐκθλίβων αὐτοὺς, τουτέστι κολάζων.

καὶ ἄθεοι, μυρίοις κακοῖς ἐμπεπαρμένοι, ἀθρόας Β ποτὲ τεύξονται ἀφέσεως ἁμαρτιῶν διὰ λουτροῦ πα- λιγγενεσίας, τρισμακαρίους τούτους ἀποφαίνει διὰ τῶν προκειμένων. Οδυρμοῖς, φησὶν, ἐγὼ καὶ δάκρυσι θαμινοῖς διὰ τὴν ἁμαρτίαν προστετηκὼς, καὶ παν- τοδαπαῖς συμφοραῖς ταύτης χάριν περιπεσών, ζηλω τοὺς ἐκείνους καὶ μακαρίους ἀποκαλῶ, τοὺς ἀτα λαιπώρως τῇ τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίᾳ τῶν ἁμαρτη- μάτων δεξαμένους τὴν ἄφεσιν. Τοσαύτῃ γὰρ περὶ αὐτοὺς χρῆται φιλοτιμία, ὡς μὴ μόνον ἀφεῖναι, ἀλλὰ καὶ καλύψαι τὰς ἁμαρτίας, καὶ μηδὲ ἔχνη τούτων καταλείπειν. Μακάριος ἀνὴρ ᾧ οὐ μὴ λογίσηται Κύριος ἁμαρτίαν, οὐδέ ἐστιν ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος. Τὰ μὲν προλελεγμένα γενικῶς εἴρηται, καὶ καθόλου περὶ πάντων τῶν μελλόντων ἀφέσεως ἁμαρτιῶν διὰ τῆς χάριτος τυγχάνειν· τὰ δὲ προσκείμενα ὅπως ἡ ἄφεσις δίδοται παρίστησι διὰ τοῦ· Οὐ μὴ λογίσηται Κύριος ἁμαρτίαν. "Απαξ μὲν γὰρ γενομένην τὴν παραχθεῖσαν ἁμαρτίαν ἀγένητον μὴ δύνασθαι εἶναι δηλοῖ· τόν γε μὲν Κύριον τὸν ἐξουσίαν ἔχοντα ἐν τῷ λογοθεσίῳ λογίζεσθαι τῷ ἡμαρτηκότι, ἢ μὴ λογί ζεσθαι τὸ πεπραγμένον, ἀλλὰ συγχωρεῖν ποιεῖσθαι τὴν ἄφεσιν. Καὶ ἐπειδήπερ ἕκαστος τῶν προσιόντων τῇ διὰ τοῦ βαπτίσματος δωρουμένῃ συγχωρήσει δι' ἐμολογίας τῆς εἰς τὸν Σωτῆρα, τῆς γε εἰς τὸν τῶν ὅλων Θεὸν πίστεως, καὶ δι' ἐξομολογήσεως είλι- κρινοῦς, τῆς ἀφέσεως τεύξεται· σφόδρα ἀκριβῶς ὁ λόγος προστίθησι τὴν φάσκουσαν προσθήκην· Οὐδ᾽ ἔστιν ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος, ἢ, ἐν τῷ πνεύ ματι αὐτοῦ δόλος· ἑκατέρως γὰρ φέρεται ἐν τῷ αναγνώσματι. Οὗτος γὰρ μακάριος, ὁ καθαρῷ πνεύ ματι τὴν ἐξομολόγησιν ποιούμενος, καὶ τὰς ἐν τῷ λουτρῷ τῆς παλιγγενεσίας φωνὰς προσφερόμενος. Εἰ δ' εὑρεθείη ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος, ἢ ἐν τῷ πνεύματι καὶ τῇ ψυχῇ, ὡς ἀπατήσας ἑαυτὸν πρὸς τὸ μὴ τυχεῖν τῆς ἀφέσεως, ἔτι καὶ αὐξήσει τὰ ἑαυτοῦ κακὰ ἐπισωρεύσας καθ᾿ ἑαυτοῦ πλείονα ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς. δ Ὅτι ἐσίγησα,ἐπαλαιώθη τὰ ὀστᾶ μου, ἀπὸ τοῦ κράζειν με ὅλην τὴν ἡμέραν, κ. τ. λ. Ἐκεῖνοι μέν εἰσι μακάριοι, οὓς τῷ πνεύματι γνοὺς ἐμακάρισα· ἐγὼ δὲ πολλὰ κοπιάσας ἐν ταῖς πρὸς τὸν Θεὸν βοαῖς καὶ ἐξομολογήσεσιν, ἀπέκαμον καὶ ἐσίγησα· ἀνθ' οὗ ὁ μὲν Σύμμαχος, "Οτι ἀπεσίγησα· ὁ δὲ Θεοδοτίων, Ὅτι ἐκοπίασα, ἡρμήνευσαν. Αντὶ δὲ τοῦ ἀπὸ τοῦ κράζειν με, Ἀπὸ τοῦ ὀδύρεσθαί με πᾶσαν ἡμέ ραν, ἐκδέδωκεν ὁ Σύμμαχος. Ἐπαλαιώθη δὲ αὐτοῦ τὰ ὀστᾶ συντριβόμενα ἐκ τῆς πολλῆς κακώσεως τῆς κατὰ τὴν ἐξομολόγησιν αὐτῷ γεγενημένης· ἐν ᾗ καὶ τὰς δυνάμεις τῆς ψυχῆς ὀστέα ὀνομαζομένας κατ επόνει. Διὸ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν εἴρηται· Ὅτι ἐκώρει σα, κατετρίβη τὰ ὀστᾶ μου ἐν βρυχήματί μου κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, Ότι ἀπεσιώπησα, έπα- λαιώθη τὰ ὀστᾶ μου, ἀπὸ τοῦ ὀδύρεσθαι πᾶσαν ἡμέραν. Οὐδὲ μέχρι μηνός, ἀλλὰ πάσας τὰς ἡμέρας κατέτρυχεν ἑαυτὸν καὶ κατεπόνει. Τὴν ἁμαρτίαν μου ἐγνώρισα, καὶ τὴν ἀνομίαν μου οὐκ ἐκάλυψα. Εἶπα· Ἐξαγορεύσω κατ' ἐμοῦ EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - complicatos, aliquando veniam peccatorum per la A vacrum regenerationis confertim consecuturos, his dictis eosdem ter beatos prædicat. Gemitibus, in- quit, et lacrymis frequentibus peccati causa con- tabescens, et illius ergo in adversitates innume- ras delapsus, æmulatione dignos eos ac beatos prædico, qui sine miseriis hujusmodi, per Dei be- nignitatem, remissionem peccatorum acceperunt. Tanto quippe erga illos studio et liberalitate ntitur, ut non solum remittat, sed etiam tegat eorum pec- cata, ut ne vestigium quidem eorum residuum sit. VERS. 2. Beatus vir cui non imputaverit Dominus peccatum, nec est in ore eius dolus. Quæ superius dicta sunt, generatim efferuntur, atque omnes om- nino respiciunt qui per gratiam peccatorum ve- niam nacturi sunt; at quæ in præsenti dicuntur, quo ritu remissio concedatur declarat his ver- bis: Cui non imputaverit Dominus peccatum. Nam peccatum semel perpetratum, fieri non posse quin admissum fuerit significat: sed penes Dominum esse, ut in rationibus suis peccanti facinus vel im- putet vel non imputet, ac veniam et indulgentiam concedat. Verum quia quotquot remissionem de- lictorum, quæ per baptismum datur, adeunt, per confessionem in Salvatorem emissam, per fidem in universorum Deum, ac per confessionem since- ram, veniam consequuntur; congruenter et accu- rate admodum adjicitur, Nec est in ore ejus dolus, aut, in spiritu ejus dolus: nam utroque modo in lectione fertur. Hic enim beatus, qui spiritu puro ac ore veraci confessionem edit, vocesque profert in lavacro regenerationis solitas. Quod si in ore ejus, vel in spiritu, vel in anima dolus inveniatur, utpote qui seipsum deceperit ita ut veniam non ob- tineat; sua insuper mala adaugebit, cum majorem sibi iram in die iræ coacervaverit, C VERS. 3, 4. Quoniam tacui, inveteraverunt ossą mea, dum clamarem tota die, etc. Illi quidem beati 3unt, quos in spiritu cognoscens beatos prædicavi. Ego vero postquam clamoribus et confessionibus multum laboraveram, defatigatus tacui. Pro quo Symmachus, Quoniam silui; Theodotio autem, D Quoniam laboravi, interpretati sunt. Pro illo autem, dum clamarem, Symmachus, Dum lamentarer tota die, edidit. Inveteraverunt autem ejus ossa, con- trita scilicet ex continua illa afflictione qua se in confessione maceravit : ibi namque vires animæ, quæ ossa dicuntur, defatigabantur. Quare secundum Aquilam dicitur, Quoniam obmutui, contrita fuerunt ossa mea in rugitu meo; secundum Symmachum, Quoniam silui, inveteraverunt ossa mea, dum cla- marem tota die. Non ad unum mensem, sed omni- bus diebus sese macerabat ac defatigabat. VERS. 5. Delictum meum cognitum feci, et injusti- tiam meam non abscondi. Dixi: Confitebor adver-

Γενηθήτω ἡ ὁδὸς αὐτῶν σκότος καὶ ὀλίσθημα, καὶ ἄγγελος Κυρίου καταδιώκων αὐτούς. Ὁδὸν ἀσεβῶν τὸν μοχθηρὸν βίον ὀνομάζει, καθ’ ὃν τὴν πορείαν ἐποιήσαντο. Ὅτι δωρεὰν ἔκρυψάν μοι διαφθορὰν παγίδος αὐτῶν. Ἀνθ’ οὗ ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκεν οὕτως· Ὅτι ἀναιτίως κατέκρυψάν μοι διαφθορὰν δικτύων αὐτῶν, Μηδὲν γὰρ ὑπ’ ἐμοῦ προπεπονθότες δωρεὰν καὶ ἀναιτίως ἐπεβούλευόν μοι κρύπτοντες παγίδα, δι’ ἧς ἐμοὶ διαφθορὰν κατεσκεύαζον. Εἰ καὶ τὰ μάλιστα γὰρ ἐδόκουν δι’ ἀνθρώπων με πολεμεῖν, ἤτοι διὰ τοῦ Σαοὺλ, ἢ καὶ δι’ ἑτέρων, ἀλλ’ οὐκ ἠγνόουν ἐγὼ τῆς τοῦ Σαοὺλ ζηλοτυπίας τοὺς αἰτίους καὶ τῶν λοιπῶν ἐχθρῶν τοὺς ὑποβολεῖς. Ἄλλοι γὰρ ἦσαν οἱ τὰς ἑαυτῶν παγίδας κρύπτοντες καὶ τὴν ψυχήν μου διαφθεῖραι πειρώμενοι, οἳ καὶ μάτην ὠνείδισαν τὴν ψυχήν μου· ἀνθ’ οὗ ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκεν· Ἀναιτίως ὑπώρυξαν τὴν ψυχήν μου. Πάντα γὰρ ἔπραττον, ἐκστῆσαι βουλόμενοι αὐτοῦ τὴν ψυχὴν τῆς ἐνυπαρχούσης αὐτῇ πραότητος καὶ ἀνεξικακίας, καὶ ὅπως, πληρωθεὶς θυμοῦ καὶ ὀργῆς, ἐπὶ τὴν ἄμυναν ἔλθοι, καὶ δράσῃ τι κακὸν τὸν Σαούλ. Ταῦτα μὲν οὖν περὶ τῶν πολλῶν ἐχθρῶν· περὶ δὲ τοῦ ἐν αὐτοῖς κορυφαίου ἐπιλέγει·

καὶ ἄθεοι, μυρίοις κακοῖς ἐμπεπαρμένοι, ἀθρόας Β ποτὲ τεύξονται ἀφέσεως ἁμαρτιῶν διὰ λουτροῦ πα- λιγγενεσίας, τρισμακαρίους τούτους ἀποφαίνει διὰ τῶν προκειμένων. Οδυρμοῖς, φησὶν, ἐγὼ καὶ δάκρυσι θαμινοῖς διὰ τὴν ἁμαρτίαν προστετηκὼς, καὶ παν- τοδαπαῖς συμφοραῖς ταύτης χάριν περιπεσών, ζηλω τοὺς ἐκείνους καὶ μακαρίους ἀποκαλῶ, τοὺς ἀτα λαιπώρως τῇ τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίᾳ τῶν ἁμαρτη- μάτων δεξαμένους τὴν ἄφεσιν. Τοσαύτῃ γὰρ περὶ αὐτοὺς χρῆται φιλοτιμία, ὡς μὴ μόνον ἀφεῖναι, ἀλλὰ καὶ καλύψαι τὰς ἁμαρτίας, καὶ μηδὲ ἔχνη τούτων καταλείπειν. Μακάριος ἀνὴρ ᾧ οὐ μὴ λογίσηται Κύριος ἁμαρτίαν, οὐδέ ἐστιν ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος. Τὰ μὲν προλελεγμένα γενικῶς εἴρηται, καὶ καθόλου περὶ πάντων τῶν μελλόντων ἀφέσεως ἁμαρτιῶν διὰ τῆς χάριτος τυγχάνειν· τὰ δὲ προσκείμενα ὅπως ἡ ἄφεσις δίδοται παρίστησι διὰ τοῦ· Οὐ μὴ λογίσηται Κύριος ἁμαρτίαν. "Απαξ μὲν γὰρ γενομένην τὴν παραχθεῖσαν ἁμαρτίαν ἀγένητον μὴ δύνασθαι εἶναι δηλοῖ· τόν γε μὲν Κύριον τὸν ἐξουσίαν ἔχοντα ἐν τῷ λογοθεσίῳ λογίζεσθαι τῷ ἡμαρτηκότι, ἢ μὴ λογί ζεσθαι τὸ πεπραγμένον, ἀλλὰ συγχωρεῖν ποιεῖσθαι τὴν ἄφεσιν. Καὶ ἐπειδήπερ ἕκαστος τῶν προσιόντων τῇ διὰ τοῦ βαπτίσματος δωρουμένῃ συγχωρήσει δι' ἐμολογίας τῆς εἰς τὸν Σωτῆρα, τῆς γε εἰς τὸν τῶν ὅλων Θεὸν πίστεως, καὶ δι' ἐξομολογήσεως είλι- κρινοῦς, τῆς ἀφέσεως τεύξεται· σφόδρα ἀκριβῶς ὁ λόγος προστίθησι τὴν φάσκουσαν προσθήκην· Οὐδ᾽ ἔστιν ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος, ἢ, ἐν τῷ πνεύ ματι αὐτοῦ δόλος· ἑκατέρως γὰρ φέρεται ἐν τῷ αναγνώσματι. Οὗτος γὰρ μακάριος, ὁ καθαρῷ πνεύ ματι τὴν ἐξομολόγησιν ποιούμενος, καὶ τὰς ἐν τῷ λουτρῷ τῆς παλιγγενεσίας φωνὰς προσφερόμενος. Εἰ δ' εὑρεθείη ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ δόλος, ἢ ἐν τῷ πνεύματι καὶ τῇ ψυχῇ, ὡς ἀπατήσας ἑαυτὸν πρὸς τὸ μὴ τυχεῖν τῆς ἀφέσεως, ἔτι καὶ αὐξήσει τὰ ἑαυτοῦ κακὰ ἐπισωρεύσας καθ᾿ ἑαυτοῦ πλείονα ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς. δ Ὅτι ἐσίγησα,ἐπαλαιώθη τὰ ὀστᾶ μου, ἀπὸ τοῦ κράζειν με ὅλην τὴν ἡμέραν, κ. τ. λ. Ἐκεῖνοι μέν εἰσι μακάριοι, οὓς τῷ πνεύματι γνοὺς ἐμακάρισα· ἐγὼ δὲ πολλὰ κοπιάσας ἐν ταῖς πρὸς τὸν Θεὸν βοαῖς καὶ ἐξομολογήσεσιν, ἀπέκαμον καὶ ἐσίγησα· ἀνθ' οὗ ὁ μὲν Σύμμαχος, "Οτι ἀπεσίγησα· ὁ δὲ Θεοδοτίων, Ὅτι ἐκοπίασα, ἡρμήνευσαν. Αντὶ δὲ τοῦ ἀπὸ τοῦ κράζειν με, Ἀπὸ τοῦ ὀδύρεσθαί με πᾶσαν ἡμέ ραν, ἐκδέδωκεν ὁ Σύμμαχος. Ἐπαλαιώθη δὲ αὐτοῦ τὰ ὀστᾶ συντριβόμενα ἐκ τῆς πολλῆς κακώσεως τῆς κατὰ τὴν ἐξομολόγησιν αὐτῷ γεγενημένης· ἐν ᾗ καὶ τὰς δυνάμεις τῆς ψυχῆς ὀστέα ὀνομαζομένας κατ επόνει. Διὸ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν εἴρηται· Ὅτι ἐκώρει σα, κατετρίβη τὰ ὀστᾶ μου ἐν βρυχήματί μου κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, Ότι ἀπεσιώπησα, έπα- λαιώθη τὰ ὀστᾶ μου, ἀπὸ τοῦ ὀδύρεσθαι πᾶσαν ἡμέραν. Οὐδὲ μέχρι μηνός, ἀλλὰ πάσας τὰς ἡμέρας κατέτρυχεν ἑαυτὸν καὶ κατεπόνει. Τὴν ἁμαρτίαν μου ἐγνώρισα, καὶ τὴν ἀνομίαν μου οὐκ ἐκάλυψα. Εἶπα· Ἐξαγορεύσω κατ' ἐμοῦ EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - complicatos, aliquando veniam peccatorum per la A vacrum regenerationis confertim consecuturos, his dictis eosdem ter beatos prædicat. Gemitibus, in- quit, et lacrymis frequentibus peccati causa con- tabescens, et illius ergo in adversitates innume- ras delapsus, æmulatione dignos eos ac beatos prædico, qui sine miseriis hujusmodi, per Dei be- nignitatem, remissionem peccatorum acceperunt. Tanto quippe erga illos studio et liberalitate ntitur, ut non solum remittat, sed etiam tegat eorum pec- cata, ut ne vestigium quidem eorum residuum sit. VERS. 2. Beatus vir cui non imputaverit Dominus peccatum, nec est in ore eius dolus. Quæ superius dicta sunt, generatim efferuntur, atque omnes om- nino respiciunt qui per gratiam peccatorum ve- niam nacturi sunt; at quæ in præsenti dicuntur, quo ritu remissio concedatur declarat his ver- bis: Cui non imputaverit Dominus peccatum. Nam peccatum semel perpetratum, fieri non posse quin admissum fuerit significat: sed penes Dominum esse, ut in rationibus suis peccanti facinus vel im- putet vel non imputet, ac veniam et indulgentiam concedat. Verum quia quotquot remissionem de- lictorum, quæ per baptismum datur, adeunt, per confessionem in Salvatorem emissam, per fidem in universorum Deum, ac per confessionem since- ram, veniam consequuntur; congruenter et accu- rate admodum adjicitur, Nec est in ore ejus dolus, aut, in spiritu ejus dolus: nam utroque modo in lectione fertur. Hic enim beatus, qui spiritu puro ac ore veraci confessionem edit, vocesque profert in lavacro regenerationis solitas. Quod si in ore ejus, vel in spiritu, vel in anima dolus inveniatur, utpote qui seipsum deceperit ita ut veniam non ob- tineat; sua insuper mala adaugebit, cum majorem sibi iram in die iræ coacervaverit, C VERS. 3, 4. Quoniam tacui, inveteraverunt ossą mea, dum clamarem tota die, etc. Illi quidem beati 3unt, quos in spiritu cognoscens beatos prædicavi. Ego vero postquam clamoribus et confessionibus multum laboraveram, defatigatus tacui. Pro quo Symmachus, Quoniam silui; Theodotio autem, D Quoniam laboravi, interpretati sunt. Pro illo autem, dum clamarem, Symmachus, Dum lamentarer tota die, edidit. Inveteraverunt autem ejus ossa, con- trita scilicet ex continua illa afflictione qua se in confessione maceravit : ibi namque vires animæ, quæ ossa dicuntur, defatigabantur. Quare secundum Aquilam dicitur, Quoniam obmutui, contrita fuerunt ossa mea in rugitu meo; secundum Symmachum, Quoniam silui, inveteraverunt ossa mea, dum cla- marem tota die. Non ad unum mensem, sed omni- bus diebus sese macerabat ac defatigabat. VERS. 5. Delictum meum cognitum feci, et injusti- tiam meam non abscondi. Dixi: Confitebor adver-

PG 23:299Ἐλθέτω αὐτῷ παγὶς ἣν οὐ γινώσκει, καὶ ἡ θήρα ἣν ἔκρυψε συλλαβέτω αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ παγίδι πεσεῖται ἐν αὐτῇ. Ταῦτα δὲ ὥσπερ ἐν εὐχῇ τῷ Δαυὶ̈δ εἰρημένα μελλόντων ἦν προαγορευτικὰ, καὶ συμβησομένων προφητικά. Οὕτω γοῦν καὶ ἀνωτέρω προφητικῶς ἐλέγετο· Αἰσχυνθήτωσαν καὶ ἐντραπήτωσαν, ἀντὶ τοῦ, Αἰσχυνθήσονται καὶ ἐντραπήσονται· καὶ πάλιν· Ἀποστραφήτωσαν καὶ καταισχυνθήτωσαν, καὶ γενηθήτωσαν ὡς χοῦς, ἀντὶ τοῦ· Ἀποστραφήσονται καὶ αἰσχυνθήσονται καὶ γενήσονται ὡς χοῦς. Τὰ γὰρ μέλλονται συμβήσεσθαι τοῖς ἐχθροῖς αὐτοῦ προηγόρευεν. Καὶ ὁ μὲν γὰρ ἡγήσεται περὶ τοῦ Σαοὺλ εἰρῆσθαι τὴν προκειμένην ῥῆσιν· ἐπεὶ καὶ πέπονθεν οὐκ εἰς μακρὰν ταῦτα· ἡμεῖς δὲ, μεμνημένοι τῶν προλελεγμένων εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ ψαλμοῦ, καὶ ταῦτα εἰς ἕνα τινὰ τῶν νοητῶν ἐχθρῶν τὸν ὡς ἐν κακίᾳ δυνατώτερον, δηλαδὴ τὸν διάβολον, ἐκληψόμεθα. Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσι· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Ῥυόμενος πτωχὸν ἐκ χειρὸς στερεωτέρων αὐτοῦ, καὶ πτωχὸν καὶ πένητα ἀπὸ τῶν διαρπαζόντων αὐτόν. Ὀστᾶ ψυχῆς αἱ διανοητικαὶ αὐτῆς δυνάμεις ὡς ἔμπροσθεν εἴρηται· φωτιζόμεναι δὲ αὗται ἐκ τῆς αὐτοῦ παρουσίας, φήσουσι·

Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Εἰ μὴ γὰρ σὺ παρῇς τῷ πτωχῷ, καὶ κατηξίωσας αὐτὸν τῆς παρὰ σοῦ βοηθείας, τίς ἂν καὶ πόσος μόνος αὐτὸς συγκρινόμενος τοῖς τοσούτοις καὶ τηλικούτοις αὐτοῦ ἐχθροῖς; Νοήσεις δὲ καὶ ἀπὸ ψιλῆς τῆς ἱστορίας τὸν λόγον, ἐν νῷ λαβὼν, ὡς φεύγων ὁ Δαυὶ̈δ εἰς τοσαύτην ἤλαυνε πτωχείαν, ὥστε ἄρτων καὶ τῆς ἀναγκαίας τροφῆς δεηθῆναι, εἰς ἀνάγκην τε ἐλθεῖν τοῦ τολμῆσαι τῶν ἄρτων τῆς προθέσεως μεταλαβεῖν. Οὐ γὰρ τρυφῶν ἐπὶ τοῦτ’ ἤρχετο, οὐδ’ ἐπαιρόμενος δικαιοσύνῃ, οὐδ’ ἄλλως καταφρονῶν τοῦ νόμου, ἀλλ’ ἐκ πολλῆς ἀσιτίας. Διό φησιν ὁ Σωτήρ· Οὐκ ἀνέγνωτε τί ἐποίησε Δαυὶ̈δ, ὅτε ἐπείνασε; Καὶ αὐτὸς μὲν ἦν πτωχὸς σὺν ὀλίγοις φεύγων· οἱ δ’ ἐλαύνοντες αὐτὸν δυνατοί· βασιλεὺς γὰρ ἦν τοῦ παντὸς ἔθνους Σαοὺλ, παὶ οἱ μετ’ αὐτοῦ ἄρχοντες· οἵ τε τῶν ἀλλοφύλων πολεμίων καθηγεμόνες στερεώτεροι ὄντες τοῦ Δαυί̈δ, ὧν τὰς χεῖρας διαδιδράσκων, οὐκ ἠγνόει τὸν αὐτοῦ βοηθόν. Καὶ ταῦτα μὲν πρὸς τὴν ἱστορίαν·

εἰ δὲ τοὺς ἀφανεῖς καὶ ἀοράτους ἐχθροὺς τῆς τοῦ δικαίου ψυχῆς νοήσειας, ὄψει, ὡς οὐδ’ ἄλλου βοηθοῦ δεόμεθα καὶ Σωτῆρος ἢ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ ἐν τῇ παρατάξει τῇ πρὸς τοὺς νοητοὺς πολεμίους, τοὺς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ διαρπάζειν ἀεὶ πειρωμένους. Ἐπιστήσεις δὲ εἰ ἕτερός ἐστιν ὁ πτωχὸς παρὰ τὸν πένητα, καὶ πότερον τῇ ὑποστάσει, ἢ τῇ ἐπινοίᾳ τῷ ἐγχωρεῖν τὸν αὐτὸν καὶ πτωχὸν εἶναι πτωχεύσαντα τῷ ἀποπεπτωκέναι οὗ εἶχε πλούτου, καὶ πένητα τῷ μετὰ πόνον περιποιεῖν τὰ πρὸς τὸ διαζῇν. Ἀναστάντες μάρτυρες ἄδικοι ἃ οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με. Οἱ μὴ δικαιοσύνης, ἀλλ’ ἀδικίας μάρτυρες, διαναστάντες καὶ διεγείραντες αὐτοὺς, σοφιστικῶς ἐπερωτῶσιν ἃ οὐ γινώσκω. Οὐδὲν γὰρ τῶν φαύλων γινώσκει ὁ σπουδαῖος, τουτέστιν οὐδενὶ τῶν πονηρῶν ἀνακέκραται. Μαρτύριον δέ· Ὁ φυλάσσων ἐντολὴν οὐ γνώσεται ῥῆμα πονηρόν. Καὶ ἐνταῦθα γὰρ τὸ οὐ γνώσεται, οὐ πεποίηται οὐδὲ ἀνακέκραται κατὰ ῥῆμα πονηρόν· ψεῦδος γὰρ τὸ νομίζειν μὴ ἐπίστασθαι ῥῆμα πονηρὸν τὸν φυλάττοντα τὴν θείαν ἐντολήν. Διάκρισιν γὰρ ἔχων πονηροῦ καὶ ἀγαθοῦ, τἄλλα πάντα ἀποστραφεὶς ῥήματα, ἐπιτηρεῖν τὴν ἐντολὴν ἦλθεν. Ὃ οὖν λέγει τοιοῦτόν ἐστιν·

PG 23:301Πεῖραν οὐκ ἔχοντα οὐδὲ γνῶσιν ἢ ἔννοιαν τῶν κακῶν, διερεθίζοντές με ἐπερώτων με περὶ αὐτῶν, ὥσπερ ἡ Αἰγυπτία τὸν Ἰωσὴφ, καὶ οἱ πρεσβύτεροι τὴν Σουσάνναν. Ἀνταπεδίδοσάν μοι πονηρὰ ἀντὶ καλῶν καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ μου. Ἐμοῦ φιλοτιμουμένου τὰ πρὸς πάντας καθήκοντα ἀμέμπτως ἐπιτελεῖν βούλεσθαι, εἰ δυνατὸν μετὰ πάντων ἀνθρώπων εἰρηνεύειν, αὐτοὶ ἀντὶ τούτων τῶν καλῶν πονηρὰ ἀνταπεδίδουν μοι, ἐχθροὶ καὶ δυσμενεῖς διὰ πάντων ἀναφαινόμενοι· τὸ ὅσον δὲ ἐπ’ αὐτοῖς τὴν ἐν καλοῖς εὐτεκνίαν τῆς ψυχῆς μου ἀναιρεῖν ἐπεχείρουν. Εἰ γοῦν, πεισθεὶς αὐτῶν ταῖς ἐρωτήσεσι τοιοῦτος ἐγεγόνειν οἷον ἤθελόν με ποιῆσαι, ἠτεκνώθη ἂν ἡ ψυχή μου, μηκέτι δεχομένη τὰς θείας τοῦ νυμφίου γονάς. Εἰ δὲ τέκνα λέγοιντο οἱ μαθηταὶ τοῦ διδάξαντος, καὶ ὄντως ἀτεκνοῦται ἡ ψυχὴ τοῦ διδασκάλου, σφάλμασι περιπεσοῦσα τῷ ἑαυτῆς σκανδάλῳ, ἀναιροῦσα τοὺς ἐξ αὐτῆς γενομένους διὰ μαθητείας. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ μου, Ἀνεστραμμένα κατὰ τῆς ψυχῆς μου, ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκεν. Ἐπειδὴ τὰ προκείμενα συνῆπται τοῖς ἐν τῷ τριακοστῷ τρίτῳ ψαλμῷ προλελεγμένοις·

ΙΙΙ. - Α τέλος τὸ τρισμακάριον, τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα. 'Αντὶ δὲ τοῦ, Ἐπιστηριῶ ἐπὶ σὲ τοὺς ὀφθαλμούς μου, ὁ Σύμμαχος, Βουλεύσομαι, φησί, περὶ σοῦ τῷ ὀφθαλμῷ μου. Ἐπειδὴ γὰρ ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ δικαίους, καὶ ὦτα αὐτοῦ εἰς δέησιν αὐτῶν· εἰκόν τως τὸν τοσαῦτα ηὐγμένον καταξιοῖ τοῦ ἰδίου ὀφθαλ μοῦ, ὅπως, ἐκ τῶν φωτιστικῶν αὐτῶν τῶν ἐκ τοῦ θείου ὀφθαλμοῦ πεμπομένων φωτισθεὶς τὴν διάνοιαν, τὴν ὁδὸν θεάσηται τὴν ἐπηγγελμένην αὐτῷ. Διόπερ ὀφθαλμοὶ Κυρίου οὐκ ἐπὶ πάντας, ἀλλ' ἐπὶ μόνους τους δικαίους· ἀπὸ γὰρ τῶν ἀσεβῶν ἀποστρέφει τοὺς ἑαυτοῦ ὀφθαλμούς. Ευφράνθητε ἐπὶ Κύριον καὶ ἀγαλλιᾶσθε, δί καιοι, καὶ καυχᾶσθε, πάντες οἱ εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ. Περιγράψας ὁ λόγος τὴν πρὸς τὸν εὐξάμενον ἀπό κρισιν, ἐπαγγειλάμενός τε αὐτῷ τὰ προλελεγμένα, μεταβαίνει ἐπὶ τὸ κοινὸν τῶν ἀνθρώπων γένος, δι᾽ ὑπερβολὴν φιλανθρωπίας πάντας βουλόμενος σω θῆναι. Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Δαυΐδ, προσδιελθὼν τὴν ἑαυτοῦ ἐξομολόγησιν, αἰσίας τε ἀποκρίσεως καὶ ἐπαγγελίας καταξιωθεὶς, ἐξ ὑπερβαλλούσης χαρᾶς καὶ τοῖς λοιποῖς ἀνθρώποις προξενεῖ τὰ τῆς ὠφελείας. Ευφράνθητε ἐπὶ Κύριον καὶ ἀγαλλιᾶσθε, δίκαιοι, καὶ καυχά σθε πάντες οἱ εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ. Ωσπερ τῷ ἀρι στερῷ τάγματι τῶν ἁμαρτωλῶν τὰ κατάλληλα παρή νεσεν, ἑαυτὸν ὑπόδειγμα παρασχὼν τοῖς ἐξ ἁμαρτιῶν ἐπιστρέφουσιν· οὕτω καὶ τοῖς δικαίοις τὰ οἰκεῖα καὶ αὐτοῖς ἁρμόδια εὐαγγελίζεται διὰ τῶν προκειμένων, παραινῶν αὐτοῖς ἐπὶ μηδενὶ μὲν τῶν κοσμικῶν εὐω φραίνεσθαι, ἐπὶ δὲ τὸν Κύριον μέγα φρονεῖν, καὶ ἐπ' αὐτῷ μόνῳ εὐφραίνεσθαι, χαίρειν τε καὶ ἀγαλλιᾷν ἐπὶ τῷ τοσούτῳ ἀγαθῷ. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ καυχώμενος ἐν Κυρίῳ καυχάσθω, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον. Εἰκότως οὖν καὶ ἐνταῦθα τὸ συμπέρασμα τοῦ παντὸς λόγου ἐπισφραγίζεται λέγων· Καὶ καυχάσθε ἐν αὐτῷ, πάν τες οἱ εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ· μὴ γὰρ ἐφ' ἑαυτοῖς μέγα φρονεῖν, ἀλλ' ἐπ' αὐτῷ τῷ πάσης ὑμῖν ἀρετῆς αἰτί · γενομένῳ Κυρίῳ. ΧΧΧ111, 16. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΒ'. Κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν ἀνάγνωσιν καὶ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς ἀνεπίγραφος ἐστιν ὁ ψαλμός· πολλὴν δὲ σώζει · ἀκολουθίαν πρὸς τὸν πρὸ αὐτοῦ. Προειπών γὰρ κατὰ τὸ τέλος ἐκείνου· Εὐφράνθητε ἐπὶ Κύριον καὶ ἀγαλλιᾶσθε, δίκαιοι, μονονουχι αὐτῆς ἤρξατο τῆς λέξεως τοῦ προκειμένου, φήσας· Αγαλλιάσθε, δίκαιοι, ἐν Κυρίῳ. Καί μοι δοκεῖ προφητικῶς τὰ λεγόμενα διὰ τῶν προκειμένων εἰς πρόσωπον ἀναπέμπεσθαι τῶν ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ δηλωθέντων, κατὰ τὸ, Μακάριοι ὧν ἀφέθη σαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπεκαλύφθησαν αἱ ἁμαρ τίαι. Ὡς γὰρ πρὸς ἐκείνους τους τετυχηκότας τῆς ἀφέσεως τῶν ἁμαρτημάτων διὰ τῆς σωτηρίου χάρι τῆς ἀναφωνεῖται τὸν ᾿Αγαλλιάσθε, δίκαιοι, ἐν Κυ ρίῳ. Μὴ γὰρ ἐφ' ἑαυτοῖς ἢ ἐπί τι τῶν κοσμικῶν, ἀλλ' ἐπὶ τῷ Κυρίῳ πεποιθότες, καὶ ἐπ' αὐτῷ σεμνυ νόμενοι καὶ ἐν αὐτῷ καυχώμενοι, ἀγαλλιᾶσθε ὑμεῖς οἱ μακάριοι, ὧν ἀφέθησαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπεκα- λύφθησαν αἱ ἁμαρτίαι. Πρέπει γάρ, φησί, πᾶσιν τοῖς εὐθέσιν ἡ εἰς τὸν Θεὸν αἴνεσις. Κατὰ δὲ τὸν . EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS EXEGETICA. sive ad Patrem deducit. Loco autem illius, Fir- enabo super te oculos meos, Symmachus habet, Con- sultabo de te oculo meo. Quia enim oculi Domini su- per justos, et aures ejus ad preces eorum ; me- rito eum qui talia precatus est, oculo dignatur suo, ut radiis illis ex divino oculo emissis illu- stratus mente, viam cernat sibi promissam. Quare oculi Domini non super omnes, sed super justos çantum; nam ab impiis oculos suos avertit, VERS. 11. Lalamini in Domino et exsultate, justi, et gloriamini, omnes recti corde. Postquam respon sionem ad precantem sermo conclusit, post supra dictorum promissionem, ad comniune hominum genus sermo transfertur : quia ob vim amoris vult B omnes salutem obtinere. Ipseque David postquam confessionem suam absolvit, felici responsione ac pollicitatione donatus, ex vi gaudii reliquis etiam hominibus isthæc emolumenta conciliare. satagit. Letamini in Domino et exsultate, justi, et gloria- mini, omnes recti corde. Quemadmodum peccato- rem ordini ad sinistram posito, congruentem de- dit admonitionem, exemplum sese præbens iis qui a peccatis convertuntur; sic etiam justis propria sibi ac convenientia annuntiat in præşenti, cohor- ţans illos ut de nulla terrenarum rerum lætentur, sed de Domino magnifice sentiant, et de tanto boņo gaudeant et exsultent. Sed etiam, qui gloriatur in Domino glorietur, ait Apostolus. Jure itaque hoc loco totius sermonis finem facit his verbis, El glo- C riamini in illo, omnes recti corde : neque de vobis ipsis magnifice sentiatis, sed de ipso Domino qui vobis virtutis omnis auctor fuit. PSALMUS DAVID XXXII. Secundum Hebraicam lectionem et secundum re- liquos interpretes inscriptione caret hic psalmus, multamque cum præcedenti consonantiam habet. Cum enim in fine illius dixisset, Latamini in Do- mino, et exsultate,justi, ab iisdem ferme verbis præ- sentem orditur, VERS. : Exsultale, justi, in Do- mino. Videturque mihi ea quæ in praesenti prophe- tice dicuntur, ad personam eorum qui in præce denti psalmo indicantur referri, secundum illud: Beati quorum remissæ sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Nam ad eos qui per salutarem gratiam remissionem peccatorum consecuti sunt, id vociferari videtur, Exsultate, justi, in Domino. Non yobismelipsis, non cuiquam sæcularium re- rum, sed Domino confisi, in ipso dignitatem præ- ferentes, in ipso gloriantes, exsultate vos, o beati, quorum remissæ sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Rectos quippe omnes, inquit, decet Dei collaudatio; secundum Aquilam vero, Reclis pulchra est cantatio. Quia enim non speciosus hymn- * Psal, 'Cor. 1, 31. D

ἐκεῖνα δὲ τῆς ἱστορίας ἐμνημόνευε τῆς κατὰ τὸν Ἀβιμέλεχ, ἐφ’ οὗ ἠλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, κατὰ τὰ ἀποδεδομένα· τάχα που δύναται καὶ τὰ μετὰ χεῖρας ἐπ’ ἐκεῖνα ἀναφέρεσθαι. Μαθὼν γὰρ ὁ Σαοὺλ παρὰ Δωὴκ, ὡς ἀφῖκται Δαυὶ̈δ πρὸς Ἀβιμέλεχ, ἄρτους τε εἰληφὼς διασέσωσται, πάντας ἀνεῖλε τοὺς ἱερεῖς τοῦ Κυρίου, αὐτόν τε τὸν Ἀβιμέλεχ παγγενεί. Δύναται οὖν ταῦτα ὁ Δαυὶ̈δ εἰς πρόσωπον τοῦ Σαοὺλ εἰρηκέναι, ὡς καὶ πάντα τὸν ψαλμὸν εἰς ἐκεῖνον ἀναφέρεσθαι τὸν καιρὸν, καθ’ ὃν Δωὴκ ἐψευδομαρτύρησε τοῦ Ἀβιμέλεχ παρὰ τοῦ Σαούλ· καὶ τάχα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὰ πάθη τῶν ἱερέων ὑπογράφον, τὰ προκείμενα ἀνεφώνει λέγων· Δίκασον, Κύριε, τοὺς ἀδικοῦντάς με, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὰ δὲ μονοτρόπως εἰρημένα περὶ ἑνός τινος ἐν τῷ, Ἐλθέτω αὐτῷ παγὶς ἣν οὐ γινώσκει, καὶ ἡ θήρα ἣν ἔκρυψε συλλαβέτω αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ παγίδι πεσεῖται ἐν αὐτῇ, δύναται τῷ Δωὴκ ἐφαρμόζειν. Καὶ τὸ, Ἀναστάντες μάρτυρες ἄδικοι, ἃ οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με· ἀνταπεδίδοσάν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ μου, ἐκ προσώπου λεχθείη ἂν τοῦ Ἀβιμέλεχ. Καὶ ταῦτα δὲ εἰκὸς εἰρηκέναι τὸν Δαυί̈δ·

ΙΙΙ. - Α τέλος τὸ τρισμακάριον, τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα. 'Αντὶ δὲ τοῦ, Ἐπιστηριῶ ἐπὶ σὲ τοὺς ὀφθαλμούς μου, ὁ Σύμμαχος, Βουλεύσομαι, φησί, περὶ σοῦ τῷ ὀφθαλμῷ μου. Ἐπειδὴ γὰρ ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ δικαίους, καὶ ὦτα αὐτοῦ εἰς δέησιν αὐτῶν· εἰκόν τως τὸν τοσαῦτα ηὐγμένον καταξιοῖ τοῦ ἰδίου ὀφθαλ μοῦ, ὅπως, ἐκ τῶν φωτιστικῶν αὐτῶν τῶν ἐκ τοῦ θείου ὀφθαλμοῦ πεμπομένων φωτισθεὶς τὴν διάνοιαν, τὴν ὁδὸν θεάσηται τὴν ἐπηγγελμένην αὐτῷ. Διόπερ ὀφθαλμοὶ Κυρίου οὐκ ἐπὶ πάντας, ἀλλ' ἐπὶ μόνους τους δικαίους· ἀπὸ γὰρ τῶν ἀσεβῶν ἀποστρέφει τοὺς ἑαυτοῦ ὀφθαλμούς. Ευφράνθητε ἐπὶ Κύριον καὶ ἀγαλλιᾶσθε, δί καιοι, καὶ καυχᾶσθε, πάντες οἱ εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ. Περιγράψας ὁ λόγος τὴν πρὸς τὸν εὐξάμενον ἀπό κρισιν, ἐπαγγειλάμενός τε αὐτῷ τὰ προλελεγμένα, μεταβαίνει ἐπὶ τὸ κοινὸν τῶν ἀνθρώπων γένος, δι᾽ ὑπερβολὴν φιλανθρωπίας πάντας βουλόμενος σω θῆναι. Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Δαυΐδ, προσδιελθὼν τὴν ἑαυτοῦ ἐξομολόγησιν, αἰσίας τε ἀποκρίσεως καὶ ἐπαγγελίας καταξιωθεὶς, ἐξ ὑπερβαλλούσης χαρᾶς καὶ τοῖς λοιποῖς ἀνθρώποις προξενεῖ τὰ τῆς ὠφελείας. Ευφράνθητε ἐπὶ Κύριον καὶ ἀγαλλιᾶσθε, δίκαιοι, καὶ καυχά σθε πάντες οἱ εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ. Ωσπερ τῷ ἀρι στερῷ τάγματι τῶν ἁμαρτωλῶν τὰ κατάλληλα παρή νεσεν, ἑαυτὸν ὑπόδειγμα παρασχὼν τοῖς ἐξ ἁμαρτιῶν ἐπιστρέφουσιν· οὕτω καὶ τοῖς δικαίοις τὰ οἰκεῖα καὶ αὐτοῖς ἁρμόδια εὐαγγελίζεται διὰ τῶν προκειμένων, παραινῶν αὐτοῖς ἐπὶ μηδενὶ μὲν τῶν κοσμικῶν εὐω φραίνεσθαι, ἐπὶ δὲ τὸν Κύριον μέγα φρονεῖν, καὶ ἐπ' αὐτῷ μόνῳ εὐφραίνεσθαι, χαίρειν τε καὶ ἀγαλλιᾷν ἐπὶ τῷ τοσούτῳ ἀγαθῷ. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ καυχώμενος ἐν Κυρίῳ καυχάσθω, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον. Εἰκότως οὖν καὶ ἐνταῦθα τὸ συμπέρασμα τοῦ παντὸς λόγου ἐπισφραγίζεται λέγων· Καὶ καυχάσθε ἐν αὐτῷ, πάν τες οἱ εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ· μὴ γὰρ ἐφ' ἑαυτοῖς μέγα φρονεῖν, ἀλλ' ἐπ' αὐτῷ τῷ πάσης ὑμῖν ἀρετῆς αἰτί · γενομένῳ Κυρίῳ. ΧΧΧ111, 16. ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΒ'. Κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν ἀνάγνωσιν καὶ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς ἀνεπίγραφος ἐστιν ὁ ψαλμός· πολλὴν δὲ σώζει · ἀκολουθίαν πρὸς τὸν πρὸ αὐτοῦ. Προειπών γὰρ κατὰ τὸ τέλος ἐκείνου· Εὐφράνθητε ἐπὶ Κύριον καὶ ἀγαλλιᾶσθε, δίκαιοι, μονονουχι αὐτῆς ἤρξατο τῆς λέξεως τοῦ προκειμένου, φήσας· Αγαλλιάσθε, δίκαιοι, ἐν Κυρίῳ. Καί μοι δοκεῖ προφητικῶς τὰ λεγόμενα διὰ τῶν προκειμένων εἰς πρόσωπον ἀναπέμπεσθαι τῶν ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ δηλωθέντων, κατὰ τὸ, Μακάριοι ὧν ἀφέθη σαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπεκαλύφθησαν αἱ ἁμαρ τίαι. Ὡς γὰρ πρὸς ἐκείνους τους τετυχηκότας τῆς ἀφέσεως τῶν ἁμαρτημάτων διὰ τῆς σωτηρίου χάρι τῆς ἀναφωνεῖται τὸν ᾿Αγαλλιάσθε, δίκαιοι, ἐν Κυ ρίῳ. Μὴ γὰρ ἐφ' ἑαυτοῖς ἢ ἐπί τι τῶν κοσμικῶν, ἀλλ' ἐπὶ τῷ Κυρίῳ πεποιθότες, καὶ ἐπ' αὐτῷ σεμνυ νόμενοι καὶ ἐν αὐτῷ καυχώμενοι, ἀγαλλιᾶσθε ὑμεῖς οἱ μακάριοι, ὧν ἀφέθησαν αἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἐπεκα- λύφθησαν αἱ ἁμαρτίαι. Πρέπει γάρ, φησί, πᾶσιν τοῖς εὐθέσιν ἡ εἰς τὸν Θεὸν αἴνεσις. Κατὰ δὲ τὸν . EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS EXEGETICA. sive ad Patrem deducit. Loco autem illius, Fir- enabo super te oculos meos, Symmachus habet, Con- sultabo de te oculo meo. Quia enim oculi Domini su- per justos, et aures ejus ad preces eorum ; me- rito eum qui talia precatus est, oculo dignatur suo, ut radiis illis ex divino oculo emissis illu- stratus mente, viam cernat sibi promissam. Quare oculi Domini non super omnes, sed super justos çantum; nam ab impiis oculos suos avertit, VERS. 11. Lalamini in Domino et exsultate, justi, et gloriamini, omnes recti corde. Postquam respon sionem ad precantem sermo conclusit, post supra dictorum promissionem, ad comniune hominum genus sermo transfertur : quia ob vim amoris vult B omnes salutem obtinere. Ipseque David postquam confessionem suam absolvit, felici responsione ac pollicitatione donatus, ex vi gaudii reliquis etiam hominibus isthæc emolumenta conciliare. satagit. Letamini in Domino et exsultate, justi, et gloria- mini, omnes recti corde. Quemadmodum peccato- rem ordini ad sinistram posito, congruentem de- dit admonitionem, exemplum sese præbens iis qui a peccatis convertuntur; sic etiam justis propria sibi ac convenientia annuntiat in præşenti, cohor- ţans illos ut de nulla terrenarum rerum lætentur, sed de Domino magnifice sentiant, et de tanto boņo gaudeant et exsultent. Sed etiam, qui gloriatur in Domino glorietur, ait Apostolus. Jure itaque hoc loco totius sermonis finem facit his verbis, El glo- C riamini in illo, omnes recti corde : neque de vobis ipsis magnifice sentiatis, sed de ipso Domino qui vobis virtutis omnis auctor fuit. PSALMUS DAVID XXXII. Secundum Hebraicam lectionem et secundum re- liquos interpretes inscriptione caret hic psalmus, multamque cum præcedenti consonantiam habet. Cum enim in fine illius dixisset, Latamini in Do- mino, et exsultate,justi, ab iisdem ferme verbis præ- sentem orditur, VERS. : Exsultale, justi, in Do- mino. Videturque mihi ea quæ in praesenti prophe- tice dicuntur, ad personam eorum qui in præce denti psalmo indicantur referri, secundum illud: Beati quorum remissæ sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Nam ad eos qui per salutarem gratiam remissionem peccatorum consecuti sunt, id vociferari videtur, Exsultate, justi, in Domino. Non yobismelipsis, non cuiquam sæcularium re- rum, sed Domino confisi, in ipso dignitatem præ- ferentes, in ipso gloriantes, exsultate vos, o beati, quorum remissæ sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata. Rectos quippe omnes, inquit, decet Dei collaudatio; secundum Aquilam vero, Reclis pulchra est cantatio. Quia enim non speciosus hymn- * Psal, 'Cor. 1, 31. D

PG 23:303αὐτοῦ γὰρ ἐπιγέγραπται ὁ ψαλμὸς, ἀποστολικῇ διαθέσει λέξοντος ἄν· Τίς ἀσθενεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ; τίς σκανδαλίζεται, καὶ οὐκ ἐγὼ πυροῦμαι; καὶ, Παθόντος ἑνὸς μέλους, συμπάσχει πάντα τὰ μέλη. Καὶ ἄλλος δὲ παρὰ ταῦτα μάρτυρας μὲν ἀδίκους εἴποι ἄν τις πάντας τοὺς ἐνδιαβάλλοντας τὸν Δαυὶ̈δ παρὰ τοῦ Σαούλ· τότε μὲν γὰρ οἱ Ζιφαῖοι ἔλεγον ἐλθόντες· Ἰδοὺ Δαυὶ̈δ κέκρυπται παρ’ ἡμῖν, καὶ ἄλλοτε ἄλλους εἰκὸς, κεχαρισμένα τῷ βασιλεῖ πράττοντας, πολλὰ κατ’ αὐτοῦ ψευδομαρτυρεῖν, καὶ ἃ μὴ ἐγίνωσκεν μηδὲ διενοεῖτο, ταῦτα κατ’ αὐτοῦ λέγειν. Τὸ δ’, Ἀνταπεδίδοσάν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, δύναται εἰς αὐτὸν ἀναφέρεσθαι. Ἐπειδὴ πολλάκις εὖ παθὼν ὑπὸ τοῦ Δαυὶ̈δ ὁ Σαοὺλ, τοῖς ἐναντίοις αὐτὸν ἠμείβετο, δεινὰ κατὰ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ μηχανώμενος, καὶ ἀτεκνίαν ἐμποιῶν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ. Ἀτεκνία δὲ ψυχῆς ἐστιν, ὅταν τὰ ἑαυτῆς σπέρματα, ἃ καταβάλλεται δι’ εὐποιιῶν εἰς ἑτέρους, ἢ καὶ διὰ διδασκαλίας μὴ φέρει καρπόν. Οὕτω γοῦν, πολλὰ γεννῶντος ἀγαθὰ τοῦ Δαυὶ̈δ εἰς τὸν Σαοὺλ, ἀτεκνίαν αὐτῷ ὁ Σαοὺλ εἰργάζετο, μὴ ἀξίους προφέρων καρποὺς τῶν εἰς αὐτὸν ἐσπαρμένων.

Ακύλαν, Τοῖς εὐθέσιν ὡραιοῦται ὕμνησις. Ἐπεὶ γὰρ οὐχ ὡραῖος ὕμνος ἐν στόματι ἁμαρτωλοῦ, εἰκό τως τοῖς καθαρὰς διανοίας καὶ καθαρὰ χείλη κεκτη μένοις εὐπρέπει ἡ τοῦ Θεοῦ αίνεσις. Εξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ ἐν κιθάρᾳ, ἐν ψαλ τηρίῳ δεκαχόρδῳ ψάλατε αὐτῷ. Κατὰ πρώτην τοῦ νόμου παράδοσιν γεγραμμένα. Καὶ ὁ τὰς ἔσω δὲ καὶ τὰς ἔξω αἰσθήσεις καθαρὰς καὶ ἀμέμπτους φυλάττων ἐν δεξ καχόρδῳ ψαλτηρίῳ ψάλλει τῷ Θεῷ. Ασατε αὐτῷ ᾆσμα καινόν. Τὸ μὲν παλαιὸν ᾆσμα διὰ παλαιᾶς κιθάρας καὶ παλαιοῦ ψαλτηρίου, τῶν ἀψύχων ὀργάνων, ὥσπερ διὰ συμβόλων καὶ εἰκόνων ἐσπουδάζετο τῷ προτέρῳ λαῷ· τὸ δὲ καινὸν ᾆσμα μεγαλοφυέστερον καὶ θεο πρεπέστερον διὰ κιθάρας ζώσης, καὶ διὰ τοῦ ἀποδο- θέντος δεκαχόρδου ψαλτηρίου ἀναπέμπεται τῷ Θεῷ. Καλώς ψάλατε ἐν ἀλαλαγμῷ. Οὗτος ὁ ἀλαλαγμός Β ἐστι μυστικός· διὸ εἴρηταί που· Μακάριος ὁ λαὸς ὁ γινώσκων ἀλαλαγμόν. ᾿Αλλὰ καὶ ἀντὶ βοῶν καὶ μόσχων, καὶ τῶν δι' αἵματος θυσιῶν, θυσίας ἀλα- λαγμοῦ κατατεθυκέναι φησὶν ὁ εἰπών· Εκύκλωσα καὶ ἔθυσα ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ θυσίαν αλαλαγ μου. “Οτι εὐθὺς ὁ λόγος τοῦ Κυρίου, καὶ πάντα τὰ ἔργα αὐτοῦ ἐν πίστει. Αγαπᾷ ἐλεημοσύνην καὶ κρίσιν· τοῦ ἐλέους Κυρίου πλήρης ἡ γῇ. Τὰ μὲν τῆς τῶν ὄντων καταλήψεως διὰ πίστεως ἡμῖν χω- ρείτω, τὰ δὲ τοῦ πρακτικοῦ βίου διὰ ἐλεημοσύνης καὶ κρίσεως. Ταῦτα γὰρ ἀγαπᾷ ὁ εὐθὺς τοῦ Κυρίου λόγος· ἅτε κριτικοὺς ἡμᾶς κατασκευάσας καὶ δια- κριτικοὺς τοῦ τε καλοῦ καὶ τοῦ ἐναντίου. Διὸ βού λεται ἡμᾶς μηδὲν ἀκρίτως πράττειν, μηδὲ ἀλόγως φέρεσθαι ταῖς ἐξ αὐτῶν ὁρμαῖς, κεκριμένως περὶ τῶν πρακτέων βουλεύεσθαι, καὶ πρός γε πάντων Ελεημονικοὺς εἶναι, συγνωμονικοὺς δὲ πρὸς τοὺς ἁμαρτάνοντας γιγνομένους, συμπαθεῖς δὲ καὶ φιλαν θρώπους πρὸς τοὺς ἐλέου δεομένους. Τῷ λόγῳ τοῦ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύ- ναμις αὐτῶν. Τῷ οὖν Πατρὶ πᾶσα ἡ δύναμις ἡ ὑπερουράνιος ἐστερεώθη· τουτέστι τὸ εὔτονον καὶ βέβαιον καὶ πάγιον ἐν ἁγιασμῷ, καὶ πάσῃ πρεπούσῃ ταῖς ἱεραῖς δυνάμεσιν ἀρετῇ, ἐκ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐπικουρίας ἔχουσιν. Ἐνθάδε μὲν οὖν πνεῦμα στο ματος αὐτοῦ ἀναγέγραπται. Εὑρήσομεν δὲ ἀλλαχοῦ καὶ λόγον στόματος αὐτοῦ εἰρημένον, ἵνα νοηθῇ ὁ Σωτὴρ καὶ τὸ ἅγιον αὐτοῦ Πνεῦμα. Αμφότερα δὲ συνήργησεν ἐν τῇ κτίσει τῶν οὐρανῶν καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς δυνάμεων· διὰ τοῦτο εἴρηται· Τῷ λόγῳ Κυ- ρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν. Οὐδὲν γὰρ ἁγιάζεται μὴ τῇ παρουσίᾳ τοῦ Πνεύματος. Αγγέλων γοῦν τὴν μὲν εἰς τὸ εἶναι πάροδον ὁ δη μιουργός Λόγος, ὁ ποιητὴς τῶν ὅλων, παρείχετο· τὸν ἁγιασμὸν δὲ αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον συνεπέφερεν οὐ γὰρ νήπιοι κτισθέντες οἱ ἄγγελοι. Φοβηθήτω τὸν Κύριον πᾶσα ἡ γῆ ἀπ' αὐτοῦ δὲ σαλευθήτωσαν πάντες οἱ κατοικοῦντες τὴν ? COMMENTARIA IN PSALMOS. et puro corde sunt, decet Dei collaudatio. A nus est in ore peccatoris, jure eos, qui pura mente C Psal. LXXXVIII, 16. Psal. xxvi, 6. VERS. 2, 3. Confitemini Domino in cithara, in psalterio decem chordarum psallile illi. [Instrumenta scilicet] secundum primam legis traditionem scri- pta. Quisquis cum interiores, tum exteriores sen- sus, puros inculpatosque servat, in psalterio de- cem chordarum psallit Deo. Cantate ei canticum novum. Canticum vetus antiqua cithara et antiquo psalterio cantatur, instrumentis scilicet inanimatis, quasi symbolis et imaginibus quibus prior ille po- pulus studebat. At novum canticum magnificentius ac Deo dignius, cithara vivente ac memorato illo decachordo psalterio, Deo emittitur. Bene pallile in jubilatione. Hæc jubilatio mystica est: quare dictum alicubi fuit: Beatus populus qui scit jubila- tionem 3. Imo vero boum, vitulorum, cruentarum- que sacrificiorum loco, hostiam jubilationis immo- lasse ait ille Circuivi et immolavi in tabernaculo ejus hostiam jubilationis*. VERS. 4, 5. Quia rectum est verbum Domini, et omnia opera ejus in fide. Diligit misericordiam et judicium : misericordia Domini plena est terra. Qua cogitationem ac comprehensionem rerum spectant, per fidem nobis tradantur; quæ autem practicam vitam, per misericordiam et judicium. Hæc enim diligit rectum illud verbum Domini, utpote quod nobis internoscendi vim indiderit, ac discernendi inter bonum et oppositum illius. Quamobrem vult nos nihil sine judicio agere, neque irrationabiliter impetuque proprio ferri, de agendis prudenter con- sulere, ac præ omnibus, misericordes esse, pec- cata in nos admissa facile condonare, condolere ac mites esse erga eos qui misericordia egent. VERS. 6. Verbo Domini cæli firmati sunt, et spi- ṛitu oris ejus omnis viṛtus eorum. A Patre igitur om- nis virtus cœlestis firmata est, id est firmitas, so- liditas, stabilitasque in sanctificatione ac omni sa❤ cris potestatibus convenienti virtute ex Spiritus auxilio data est. Hic porro spiritus oris ejus scri- plum est. Alibi quoque reperire est verbum oris ejus, ut bis intelligatur Salvator et sanctus ejus Spiritus uterque porro in creatione cœlorum et potestatum eorum cooperatus est. Ideo dictum est, Verbo Domini cœli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum. Nihil enim sine Spiritus præ- sentia sanctificatur. Angelis igitur transitum ad existentiam creator Verbum præbuit, universorum opifex : sanctificationem vero eodem tempore Spi- ritus sanctus indidit; non enim infantes creati an- geli sunt. VERS. 8, 9. Timeat Dominum omnis terra: ab co autem commoveantur omnes inhabitantes orbem. Ad-

Ἐγὼ δὲ, ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι, ἐνεδυόμην σάκκον, καὶ ἐταπείνουν ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχήν μου, καὶ ἡ προσευχή μου εἰς κόλπον μου ἀποστραφήσεται. Πρὸς τοῖς ἀποδοθεῖσιν ἐπίσκεψαι, μήποτε τὰ προκείμενα ἐφαρμόζειν δύναται τῷ προςώπῳ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, προφητικῶς ἐξ αὐτοῦ τεθεσπισμένα. Ὅρα δ’ οὖν εἰ μὴ καὶ οὕτως ἐξομαλίζεται ἡ διάνοια κατ’ οὐδένα τρόπον ἐμποδιζομένη. Ἔστω γὰρ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν λέγων κατὰ τὸ ἀνθρώπινον πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα τὴν ἀρχὴν τοῦ ψαλμοῦ ἕως, Καὶ σύγκλεισον ἐξ ἐναντίας τῶν διωκόντων με· καὶ ἐν εἰκοστῷ δὲ καὶ πρώτῳ ψαλμῷ, σαφῶς ὑπ’ αὐτοῦ λεγομένῳ, εἴρηται· Εἰς τὴν βοήθειάν μου πρόσχες· ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις τῇ προσευχῇ σχολάζων ἱστορεῖται. Ναὶ μὴν καὶ δι’ ἔργων ἐπλήρου τὰ ἀναγεγραμμένα μετὰ τὴν κατ’ αὐτοῦ τῶν Ἰουδαίων τόλμαν. Ῥομφαία γὰρ στρατιωτικὴ καὶ πόλεμος Ῥωμαϊκὸς οὐκ εἰς μακρὰν μετῆλθεν αὐτοὺς, οὐκ ἄνευ τῆς τοῦ Θεοῦ κρίσεως. Θεὸς γὰρ ἦν ὁ πολεμῶν αὐτοὺς διὰ τοῦ τῶν πολεμίων στρατοῦ. Τοῦτο καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ διὰ παραβολῆς παρίστησι τοῖς παρῃτημένοις τὴν κλῆσιν τοῦ γάμου, καὶ τοὺς κλήτορας φονεύσασι·

Ακύλαν, Τοῖς εὐθέσιν ὡραιοῦται ὕμνησις. Ἐπεὶ γὰρ οὐχ ὡραῖος ὕμνος ἐν στόματι ἁμαρτωλοῦ, εἰκό τως τοῖς καθαρὰς διανοίας καὶ καθαρὰ χείλη κεκτη μένοις εὐπρέπει ἡ τοῦ Θεοῦ αίνεσις. Εξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ ἐν κιθάρᾳ, ἐν ψαλ τηρίῳ δεκαχόρδῳ ψάλατε αὐτῷ. Κατὰ πρώτην τοῦ νόμου παράδοσιν γεγραμμένα. Καὶ ὁ τὰς ἔσω δὲ καὶ τὰς ἔξω αἰσθήσεις καθαρὰς καὶ ἀμέμπτους φυλάττων ἐν δεξ καχόρδῳ ψαλτηρίῳ ψάλλει τῷ Θεῷ. Ασατε αὐτῷ ᾆσμα καινόν. Τὸ μὲν παλαιὸν ᾆσμα διὰ παλαιᾶς κιθάρας καὶ παλαιοῦ ψαλτηρίου, τῶν ἀψύχων ὀργάνων, ὥσπερ διὰ συμβόλων καὶ εἰκόνων ἐσπουδάζετο τῷ προτέρῳ λαῷ· τὸ δὲ καινὸν ᾆσμα μεγαλοφυέστερον καὶ θεο πρεπέστερον διὰ κιθάρας ζώσης, καὶ διὰ τοῦ ἀποδο- θέντος δεκαχόρδου ψαλτηρίου ἀναπέμπεται τῷ Θεῷ. Καλώς ψάλατε ἐν ἀλαλαγμῷ. Οὗτος ὁ ἀλαλαγμός Β ἐστι μυστικός· διὸ εἴρηταί που· Μακάριος ὁ λαὸς ὁ γινώσκων ἀλαλαγμόν. ᾿Αλλὰ καὶ ἀντὶ βοῶν καὶ μόσχων, καὶ τῶν δι' αἵματος θυσιῶν, θυσίας ἀλα- λαγμοῦ κατατεθυκέναι φησὶν ὁ εἰπών· Εκύκλωσα καὶ ἔθυσα ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ θυσίαν αλαλαγ μου. “Οτι εὐθὺς ὁ λόγος τοῦ Κυρίου, καὶ πάντα τὰ ἔργα αὐτοῦ ἐν πίστει. Αγαπᾷ ἐλεημοσύνην καὶ κρίσιν· τοῦ ἐλέους Κυρίου πλήρης ἡ γῇ. Τὰ μὲν τῆς τῶν ὄντων καταλήψεως διὰ πίστεως ἡμῖν χω- ρείτω, τὰ δὲ τοῦ πρακτικοῦ βίου διὰ ἐλεημοσύνης καὶ κρίσεως. Ταῦτα γὰρ ἀγαπᾷ ὁ εὐθὺς τοῦ Κυρίου λόγος· ἅτε κριτικοὺς ἡμᾶς κατασκευάσας καὶ δια- κριτικοὺς τοῦ τε καλοῦ καὶ τοῦ ἐναντίου. Διὸ βού λεται ἡμᾶς μηδὲν ἀκρίτως πράττειν, μηδὲ ἀλόγως φέρεσθαι ταῖς ἐξ αὐτῶν ὁρμαῖς, κεκριμένως περὶ τῶν πρακτέων βουλεύεσθαι, καὶ πρός γε πάντων Ελεημονικοὺς εἶναι, συγνωμονικοὺς δὲ πρὸς τοὺς ἁμαρτάνοντας γιγνομένους, συμπαθεῖς δὲ καὶ φιλαν θρώπους πρὸς τοὺς ἐλέου δεομένους. Τῷ λόγῳ τοῦ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύ- ναμις αὐτῶν. Τῷ οὖν Πατρὶ πᾶσα ἡ δύναμις ἡ ὑπερουράνιος ἐστερεώθη· τουτέστι τὸ εὔτονον καὶ βέβαιον καὶ πάγιον ἐν ἁγιασμῷ, καὶ πάσῃ πρεπούσῃ ταῖς ἱεραῖς δυνάμεσιν ἀρετῇ, ἐκ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐπικουρίας ἔχουσιν. Ἐνθάδε μὲν οὖν πνεῦμα στο ματος αὐτοῦ ἀναγέγραπται. Εὑρήσομεν δὲ ἀλλαχοῦ καὶ λόγον στόματος αὐτοῦ εἰρημένον, ἵνα νοηθῇ ὁ Σωτὴρ καὶ τὸ ἅγιον αὐτοῦ Πνεῦμα. Αμφότερα δὲ συνήργησεν ἐν τῇ κτίσει τῶν οὐρανῶν καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς δυνάμεων· διὰ τοῦτο εἴρηται· Τῷ λόγῳ Κυ- ρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν. Οὐδὲν γὰρ ἁγιάζεται μὴ τῇ παρουσίᾳ τοῦ Πνεύματος. Αγγέλων γοῦν τὴν μὲν εἰς τὸ εἶναι πάροδον ὁ δη μιουργός Λόγος, ὁ ποιητὴς τῶν ὅλων, παρείχετο· τὸν ἁγιασμὸν δὲ αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον συνεπέφερεν οὐ γὰρ νήπιοι κτισθέντες οἱ ἄγγελοι. Φοβηθήτω τὸν Κύριον πᾶσα ἡ γῆ ἀπ' αὐτοῦ δὲ σαλευθήτωσαν πάντες οἱ κατοικοῦντες τὴν ? COMMENTARIA IN PSALMOS. et puro corde sunt, decet Dei collaudatio. A nus est in ore peccatoris, jure eos, qui pura mente C Psal. LXXXVIII, 16. Psal. xxvi, 6. VERS. 2, 3. Confitemini Domino in cithara, in psalterio decem chordarum psallile illi. [Instrumenta scilicet] secundum primam legis traditionem scri- pta. Quisquis cum interiores, tum exteriores sen- sus, puros inculpatosque servat, in psalterio de- cem chordarum psallit Deo. Cantate ei canticum novum. Canticum vetus antiqua cithara et antiquo psalterio cantatur, instrumentis scilicet inanimatis, quasi symbolis et imaginibus quibus prior ille po- pulus studebat. At novum canticum magnificentius ac Deo dignius, cithara vivente ac memorato illo decachordo psalterio, Deo emittitur. Bene pallile in jubilatione. Hæc jubilatio mystica est: quare dictum alicubi fuit: Beatus populus qui scit jubila- tionem 3. Imo vero boum, vitulorum, cruentarum- que sacrificiorum loco, hostiam jubilationis immo- lasse ait ille Circuivi et immolavi in tabernaculo ejus hostiam jubilationis*. VERS. 4, 5. Quia rectum est verbum Domini, et omnia opera ejus in fide. Diligit misericordiam et judicium : misericordia Domini plena est terra. Qua cogitationem ac comprehensionem rerum spectant, per fidem nobis tradantur; quæ autem practicam vitam, per misericordiam et judicium. Hæc enim diligit rectum illud verbum Domini, utpote quod nobis internoscendi vim indiderit, ac discernendi inter bonum et oppositum illius. Quamobrem vult nos nihil sine judicio agere, neque irrationabiliter impetuque proprio ferri, de agendis prudenter con- sulere, ac præ omnibus, misericordes esse, pec- cata in nos admissa facile condonare, condolere ac mites esse erga eos qui misericordia egent. VERS. 6. Verbo Domini cæli firmati sunt, et spi- ṛitu oris ejus omnis viṛtus eorum. A Patre igitur om- nis virtus cœlestis firmata est, id est firmitas, so- liditas, stabilitasque in sanctificatione ac omni sa❤ cris potestatibus convenienti virtute ex Spiritus auxilio data est. Hic porro spiritus oris ejus scri- plum est. Alibi quoque reperire est verbum oris ejus, ut bis intelligatur Salvator et sanctus ejus Spiritus uterque porro in creatione cœlorum et potestatum eorum cooperatus est. Ideo dictum est, Verbo Domini cœli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum. Nihil enim sine Spiritus præ- sentia sanctificatur. Angelis igitur transitum ad existentiam creator Verbum præbuit, universorum opifex : sanctificationem vero eodem tempore Spi- ritus sanctus indidit; non enim infantes creati an- geli sunt. VERS. 8, 9. Timeat Dominum omnis terra: ab co autem commoveantur omnes inhabitantes orbem. Ad-

πέμψαι φήσας τὸν βασιλέα τὰ στρατιωτικὰ αὐτοῦ καὶ τὴν πόλιν αὐτῶν ἐμπρῆσαι. Οὕτω τοίνυν καὶ τὰ μετὰ χεῖρας ἐπληροῦτο. Ἐπειδὴ γὰρ αὐτοὶ ἠδίκουν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἐδικάσθησαν, ἐκδικουμένου τοῦ αἵματος αὐτοῦ. Καὶ ἐπειδὴ πολεμίους αὐτοὺς κατέστησαν τοῦ Χριστοῦ, ἐπολεμήθησαν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ μετελθόντος ὅπλῳ καὶ θυρεῷ καὶ ῥομφαίᾳ. Οὐ γὰρ ἀφανῶς αὐτοὺς ἡ θεία μετῄει δίκη, ἀλλὰ διὰ τῶν ἐν ἀνθρώποις πολεμίων. Θαυμάσαι δ’ ἔστιν ὅπως εἴρηται τό· Ἔκχεον ῥομφαίαν· οὐκέτι γὰρ κατὰ τὸ παλαιὸν μερικῶς αὐτοὺς ὁ πόλεμος μετῄει· ἀλλ’ ἐξεχύθη κατ’ αὐτῶν πολεμικὴ ῥομφαία· διὸ λέλεκται· Ἔφθασε δ’ ἐπ’ αὐτοὺς ἡ ὀργὴ εἰς τέλος· καὶ ἀλλαχοῦ· Ἔκχεον ἐπ’ αὐτοὺς τὴν ὀργήν σου. Τίς δὲ, διελθὼν τὰς Φλαυί̈ου Ἰωσήππου Ἱστορίας, μαθών τε ἐξ αὐτῶν ὅπως, ἐν συγκλεισμῷ ἀποληφθέντες, λιμῷ καὶ στάσει διεφθάρησαν, οὐ θαυμάσει τὴν ἐνταῦθα λέγουσαν φωνήν· Καὶ σύγκλεισον ἐξ ἐναντίας τῶν καταδιωκόντων με; Ἑξῆς δὲ τούτοις μόνῳ τῷ Σωτῆρι πρέπει ἂν λέγειν τῷ ἑαυτοῦ Πατρὶ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον· Εἶπον τῇ ψυχῇ μου· Σωτηρία σου εἰμὶ ἐγὼ, καὶ τὰ ἑξῆς, ἕως τοῦ, Καὶ ἄγγελος Κυρίου ἐκθλίβων αὐτούς.

Ακύλαν, Τοῖς εὐθέσιν ὡραιοῦται ὕμνησις. Ἐπεὶ γὰρ οὐχ ὡραῖος ὕμνος ἐν στόματι ἁμαρτωλοῦ, εἰκό τως τοῖς καθαρὰς διανοίας καὶ καθαρὰ χείλη κεκτη μένοις εὐπρέπει ἡ τοῦ Θεοῦ αίνεσις. Εξομολογεῖσθε τῷ Κυρίῳ ἐν κιθάρᾳ, ἐν ψαλ τηρίῳ δεκαχόρδῳ ψάλατε αὐτῷ. Κατὰ πρώτην τοῦ νόμου παράδοσιν γεγραμμένα. Καὶ ὁ τὰς ἔσω δὲ καὶ τὰς ἔξω αἰσθήσεις καθαρὰς καὶ ἀμέμπτους φυλάττων ἐν δεξ καχόρδῳ ψαλτηρίῳ ψάλλει τῷ Θεῷ. Ασατε αὐτῷ ᾆσμα καινόν. Τὸ μὲν παλαιὸν ᾆσμα διὰ παλαιᾶς κιθάρας καὶ παλαιοῦ ψαλτηρίου, τῶν ἀψύχων ὀργάνων, ὥσπερ διὰ συμβόλων καὶ εἰκόνων ἐσπουδάζετο τῷ προτέρῳ λαῷ· τὸ δὲ καινὸν ᾆσμα μεγαλοφυέστερον καὶ θεο πρεπέστερον διὰ κιθάρας ζώσης, καὶ διὰ τοῦ ἀποδο- θέντος δεκαχόρδου ψαλτηρίου ἀναπέμπεται τῷ Θεῷ. Καλώς ψάλατε ἐν ἀλαλαγμῷ. Οὗτος ὁ ἀλαλαγμός Β ἐστι μυστικός· διὸ εἴρηταί που· Μακάριος ὁ λαὸς ὁ γινώσκων ἀλαλαγμόν. ᾿Αλλὰ καὶ ἀντὶ βοῶν καὶ μόσχων, καὶ τῶν δι' αἵματος θυσιῶν, θυσίας ἀλα- λαγμοῦ κατατεθυκέναι φησὶν ὁ εἰπών· Εκύκλωσα καὶ ἔθυσα ἐν τῇ σκηνῇ αὐτοῦ θυσίαν αλαλαγ μου. “Οτι εὐθὺς ὁ λόγος τοῦ Κυρίου, καὶ πάντα τὰ ἔργα αὐτοῦ ἐν πίστει. Αγαπᾷ ἐλεημοσύνην καὶ κρίσιν· τοῦ ἐλέους Κυρίου πλήρης ἡ γῇ. Τὰ μὲν τῆς τῶν ὄντων καταλήψεως διὰ πίστεως ἡμῖν χω- ρείτω, τὰ δὲ τοῦ πρακτικοῦ βίου διὰ ἐλεημοσύνης καὶ κρίσεως. Ταῦτα γὰρ ἀγαπᾷ ὁ εὐθὺς τοῦ Κυρίου λόγος· ἅτε κριτικοὺς ἡμᾶς κατασκευάσας καὶ δια- κριτικοὺς τοῦ τε καλοῦ καὶ τοῦ ἐναντίου. Διὸ βού λεται ἡμᾶς μηδὲν ἀκρίτως πράττειν, μηδὲ ἀλόγως φέρεσθαι ταῖς ἐξ αὐτῶν ὁρμαῖς, κεκριμένως περὶ τῶν πρακτέων βουλεύεσθαι, καὶ πρός γε πάντων Ελεημονικοὺς εἶναι, συγνωμονικοὺς δὲ πρὸς τοὺς ἁμαρτάνοντας γιγνομένους, συμπαθεῖς δὲ καὶ φιλαν θρώπους πρὸς τοὺς ἐλέου δεομένους. Τῷ λόγῳ τοῦ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύ- ναμις αὐτῶν. Τῷ οὖν Πατρὶ πᾶσα ἡ δύναμις ἡ ὑπερουράνιος ἐστερεώθη· τουτέστι τὸ εὔτονον καὶ βέβαιον καὶ πάγιον ἐν ἁγιασμῷ, καὶ πάσῃ πρεπούσῃ ταῖς ἱεραῖς δυνάμεσιν ἀρετῇ, ἐκ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐπικουρίας ἔχουσιν. Ἐνθάδε μὲν οὖν πνεῦμα στο ματος αὐτοῦ ἀναγέγραπται. Εὑρήσομεν δὲ ἀλλαχοῦ καὶ λόγον στόματος αὐτοῦ εἰρημένον, ἵνα νοηθῇ ὁ Σωτὴρ καὶ τὸ ἅγιον αὐτοῦ Πνεῦμα. Αμφότερα δὲ συνήργησεν ἐν τῇ κτίσει τῶν οὐρανῶν καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς δυνάμεων· διὰ τοῦτο εἴρηται· Τῷ λόγῳ Κυ- ρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν. Οὐδὲν γὰρ ἁγιάζεται μὴ τῇ παρουσίᾳ τοῦ Πνεύματος. Αγγέλων γοῦν τὴν μὲν εἰς τὸ εἶναι πάροδον ὁ δη μιουργός Λόγος, ὁ ποιητὴς τῶν ὅλων, παρείχετο· τὸν ἁγιασμὸν δὲ αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον συνεπέφερεν οὐ γὰρ νήπιοι κτισθέντες οἱ ἄγγελοι. Φοβηθήτω τὸν Κύριον πᾶσα ἡ γῆ ἀπ' αὐτοῦ δὲ σαλευθήτωσαν πάντες οἱ κατοικοῦντες τὴν ? COMMENTARIA IN PSALMOS. et puro corde sunt, decet Dei collaudatio. A nus est in ore peccatoris, jure eos, qui pura mente C Psal. LXXXVIII, 16. Psal. xxvi, 6. VERS. 2, 3. Confitemini Domino in cithara, in psalterio decem chordarum psallile illi. [Instrumenta scilicet] secundum primam legis traditionem scri- pta. Quisquis cum interiores, tum exteriores sen- sus, puros inculpatosque servat, in psalterio de- cem chordarum psallit Deo. Cantate ei canticum novum. Canticum vetus antiqua cithara et antiquo psalterio cantatur, instrumentis scilicet inanimatis, quasi symbolis et imaginibus quibus prior ille po- pulus studebat. At novum canticum magnificentius ac Deo dignius, cithara vivente ac memorato illo decachordo psalterio, Deo emittitur. Bene pallile in jubilatione. Hæc jubilatio mystica est: quare dictum alicubi fuit: Beatus populus qui scit jubila- tionem 3. Imo vero boum, vitulorum, cruentarum- que sacrificiorum loco, hostiam jubilationis immo- lasse ait ille Circuivi et immolavi in tabernaculo ejus hostiam jubilationis*. VERS. 4, 5. Quia rectum est verbum Domini, et omnia opera ejus in fide. Diligit misericordiam et judicium : misericordia Domini plena est terra. Qua cogitationem ac comprehensionem rerum spectant, per fidem nobis tradantur; quæ autem practicam vitam, per misericordiam et judicium. Hæc enim diligit rectum illud verbum Domini, utpote quod nobis internoscendi vim indiderit, ac discernendi inter bonum et oppositum illius. Quamobrem vult nos nihil sine judicio agere, neque irrationabiliter impetuque proprio ferri, de agendis prudenter con- sulere, ac præ omnibus, misericordes esse, pec- cata in nos admissa facile condonare, condolere ac mites esse erga eos qui misericordia egent. VERS. 6. Verbo Domini cæli firmati sunt, et spi- ṛitu oris ejus omnis viṛtus eorum. A Patre igitur om- nis virtus cœlestis firmata est, id est firmitas, so- liditas, stabilitasque in sanctificatione ac omni sa❤ cris potestatibus convenienti virtute ex Spiritus auxilio data est. Hic porro spiritus oris ejus scri- plum est. Alibi quoque reperire est verbum oris ejus, ut bis intelligatur Salvator et sanctus ejus Spiritus uterque porro in creatione cœlorum et potestatum eorum cooperatus est. Ideo dictum est, Verbo Domini cœli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum. Nihil enim sine Spiritus præ- sentia sanctificatur. Angelis igitur transitum ad existentiam creator Verbum præbuit, universorum opifex : sanctificationem vero eodem tempore Spi- ritus sanctus indidit; non enim infantes creati an- geli sunt. VERS. 8, 9. Timeat Dominum omnis terra: ab co autem commoveantur omnes inhabitantes orbem. Ad-

PG 23:305Καὶ ταῦτα δὲ ἐπληροῦτο, ὅτε τῆς μὲν ἑαυτῶν μητροπόλεως ἠλαύνοντο, διεσκορπίζοντο δὲ εἰς πάντα τὰ ἔθνη. Εἶτα λέλεκται· Γενηθήτω ἡ ὁδὸς αὐτῶν σκότος καὶ ὀλίσθημα. Ὁδὸς δὲ αὐτῶν ἣν ὥδευον πάλαι ἡ σωματικὴ ἐτύγχανε λατρεία, ἥτις αὐτοῖς γέγονε σκότος καὶ ὀλίσθημα· ἀλλὰ καὶ, Ἄγγελος Κυρίου καταδιώκων αὐτούς. Ταῦτα μὲν οὖν τἀπίχειρα ὧν κατ’ αὐτοῦ τετολμήκασιν. Ἀκούσῃ δὲ τῶν εἰρημένων, οὐχ ὡς τοῦ Σωτῆρος κατευχομένου τῶν ἑαυτοῦ ἐχθρῶν τοῦ τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς παρηγγελκότος, Προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων καὶ ἀδικούντων αὐτούς· ἀλλὰ γὰρ τούτων ἄκουε ὡς προφητικῶς εἰρημένων, καὶ τὰ μέλλοντα αὐτοῖς συμβήσεσθαι προαναφωνούντων. Ταῦτα δὲ αὐτοῖς ἔσεσθαι θεσπίζει διὰ ποίαν αἰτίαν, ἑξῆς διδάσκει λέγων· Ὅτι δωρεὰν ἔκρυψάν μοι διαφθορὰν παγίδος αὐτῶν, μάτην ὠνείδισαν τὴν ψυχήν μου. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τοῦ πλήθους τῶν κατ’ αὐτοῦ συνελθόντων· τὰ δὲ ἑξῆς οὐκέτι περὶ πολλῶν, περὶ δ’ ἑνὸς λελεγμένα, δύναται προσαγορεύεσθαι περὶ τοῦ Ἰούδα, ὃς, κρύπτων τὴν κατ’ αὐτοῦ συσκευὴν, φιλίαν τε καθυποκρινόμενος, φιλήματι παρεδίδου τὸν Διδάσκαλον.

Διὸ περὶ αὐτοῦ λέγοι ἂν τὸ, Ἐλθέτω αὐτῷ παγὶς ἣν οὐ γινώσκει, καὶ ἡ θήρα ἣν ἔκρυψε συλλαβέτω αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ παγίδι πεσεῖται ἐν αὐτῇ. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτων. Εὖ δὲ εἰδὼς εἰς οἷον ἀγαθὸν τέλος ἡ κατ’ αὐτοῦ παραστήσεται ἐπιβουλὴ, καὶ τοῦτο παρίστησι λέγων· Ἡ δὲ ψυχή μου ἀγαλλιάσεται ἐπὶ τῷ Κυρίῳ, τερφθήσεται τῷ σωτηρίῳ αὐτοῦ. Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσι· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; ῥυόμενος πτωχὸν ἀπὸ τῶν διαρπαζόντων αὐτόν. Ἐν μὲν οὖν τῷ κα ψαλμῷ, σαφῶς ἐκ προσώπου τοῦ Σωτῆρος λελεγμένῳ, εἴρητο· Ὡσεὶ ὕδωρ ἐξεχύθην, καὶ διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου· τοῦ λόγου σημαίνοντος τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ τὸν διασκορπισμὸν καὶ τὴν φυγὴν, ἣν ὑπέμειναν κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους αὐτοῦ, ὅτε ἐπληροῦτο τό· Πατάξω τὸν ποιμένα, καὶ διασκορπισθήσεται τὰ πρόβατα τῆς ποίμνης. Ὀστᾶ γὰρ ἦσαν τοῦ σώματος αὐτοῦ οἱ πρῶτοι αὐτοῦ μαθηταὶ, οἳ τότε μὲν διεσκορπίσθησαν σκανδαλισθέντες ἐπ’ αὐτῷ, ὥσπερ οὖν καὶ αὐτὸς ἐδήλου λέγων· Πάντες ὑμεῖς σκανδαλισθήσεσθε ἐν ἐμοὶ ἐν τῇ νυκτὶ ταύτῃ. Μετὰ δὲ τὴν ἀνάστασιν, θεασάμενοι αὐτὸν, ἐπληρώθησαν χαρᾶς καὶ ἀγαλλιάσεως.

PG 23:307Καὶ ἐν τοῖς μετὰ χεῖρας δὲ περὶ τῶν αὐτῶν λέλεκται· Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσι· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Σφόδρα δὲ κατάλληλα τῷ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν προσώπῳ καὶ τὰ τούτοις συνημμένα τυγχάνει, δι’ ὧν εἴρηται· Ἀναστάντες μάρτυρες ἄδικοι ἃ οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με. Ἀνταπεδίδοσάν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ μου. Τούτοις ὅμοια καὶ ἐν ρη ψαλμῷ εὑρήσεις ἐν οἷς εἴρηται· Καὶ ἐπολέμησάν με δωρεάν· ἀντὶ τοῦ ἀγαπᾷν με ἐνδιέβαλλόν με· καὶ ἔθεντο κατ’ ἐμοῦ κακὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, καὶ μῖσος ἀντὶ τῆς ἀγαπήσεώς μου. Ἀτεκνίαν δὲ αὐτῷ εἰργάσαντο πάντα πράττοντι ἐπὶ τὸ συναγαγεῖν αὐτοὺς καὶ ἀναγεννῆσαι ἑαυτῷ ὃ δὴ καὶ ἐδήλου λέγων· Ποσάκις ἐθέλησα ἐπισυναγαγεῖν τὰ τέκνα σου ὃν τρόπον ὄρνις ἐπισυνάγει τὰ νοσσία ὑπὸ τὰς πτέρυγας, καὶ οὐκ ἠθελήσατε; Οὕτω γοῦν ἀνταπεδίδοσαν αὐτῷ πονηρὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ. Ἀλλὰ γὰρ ἐν τούτοις ταῦτα θεσπίσας, διὰ τῶν ἑξῆς τὸ αὑτοῦ φιλάνθρωπον καὶ ἀνεξίκακον παρίστησι λέγων· Ἐγὼ δ’ ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι, ἐνεδυόμην σάκκῳ. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι, σφόδρα θαυμαστῶς ὁ μὲν Ἀκύλας φησί·

οικουμένην. Σφόδρα δὲ ἀκολούθως τὰς τοῦ Θεοῦ μετ Β γαλουργίας παραστήσας, καὶ μονονουχί ὀφθαλμοῖς ἐπιδείξας ὁπηλίκος ἐστὶν ὁ τῶν τοιούτων δημιουργές Κύριος, παρακελεύεται τοῦτον φοβεῖσθαι. Εὐαγγε λίζεται δὲ εἰδώλοις μηκέτι προσέχειν τὸν νοῦν, μήτε δαίμονας σέβεσθαι, ἀλλὰ τὸν τοσούτων ποιητήν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, σαλευθήτωσαν, ὁ Σύμμαχος, εὐλαβείσθω σαν, ἐξέδωκε. Νοήσεις ὅπως ἔμελλον σαλεύεσθαι ἀπ' αὐτοῦ πάντες οἱ κατοικοῦντες τὴν οἰκουμένην, επιστήσας τὴν διάνοιαν, ὡς ἐπὶ τῷ κηρύγματι τῷ εὐαγγελικῷ καὶ τῇ σωτηρίῳ διδασκαλίᾳ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης Εκκλησίαι τῷ Θεῷ συνέστησαν· πᾶσα τε ἀκοὴ ἐπληρώθη τοῦ λόγου, καὶ πάντες ἄνθρωποι ἐπὶ τῇ τοσαύτῃ δυνάμει κεκίνηνται, μεταβάλλοντες ἀπὸ τῆς προτέρας περὶ τὰ εἴδωλα πλάνης, καὶ εἰς ὑπόμνησιν ἐλθόντες τῆς ἀληθοῦς εὐσεβείας· "Οτι απ τὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν· αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Κύριος διασκεδάζει βουλὰς ἐθνῶν, ἀθετεῖ δὲ λογισμούς λαῶν, καὶ ἀθετεῖ βουλὰς ἀρχόν των. Ἐπεὶ συνερα το προφητικόν πνεῦμα μέλο λοντας ἐξάπτεσθαι διωγμοὺς κατὰ τῶν ἀναχωρούν των μὲν τῆς προτέρας δεισιδαιμονίας καὶ ἀποστρεφο μένων τὴν πολύθεον πλάνην, ἐπὶ δὲ τὸν τῶν ὅλων Κύριον ἐπιστρεφόντων, ἀναγκαίως τῶν ἐν ἀπιστίᾳ μεινάντων ἐθνῶν τοὺς φόβους καὶ τὰς ἀπειλὰς μὲ δεδιέναι παρακελεύεται τοῖς τῶν ὅλων ποιητὴν ἐπε- γνωκόσιν. Κἂν γὰρ μυρία καθ᾽ ὑμῶν ἐπιβουλεύσων ται· ἀλλ' οὐδὲν, φησίν, ἰσχύσουσι καθ' ὑμῶν ἐνεργή σαι. Αὐτὸς γὰρ ὁ πάντων δημιουργὸς καὶ Κύριος, ᾧ προσεφύγετε, τὰς καθ᾽ ὑμῶν ἐπιβουλὰς τῶν ἐθνῶν καὶ τῶν ἀπίστων λαῶν, τοὺς καθ' ὑμῶν λογισμούς. ἑνὶ νεύματι διασκεδάσει. Εἰ δὲ καὶ ἄρχοντες ποτε καὶ βασιλεῖς μέλλοιεν καθ' ὑμῶν ἐξάπτεσθαι, ἀλλὰ καὶ τούτων ἀθετήσει βουλάς· κρατήσει δὲ μόνη ἡ αὐτ τοῦ βουλὴ εἰς τὸν αἰῶνα. Ἀλλὰ καὶ τῆς σοφίας οι λογισμοὶ αὐτοῦ οὐχ ὁμοίως τοῖς λογισμοῖς τῶν ἀν θρώπων ἀθετήσονται· παραμένουσι δὲ ἑαυτοῦ κρίσεις εἰς γενεὰν καὶ γενεάν. Φυλάττει γὰρ τοὺς αὐτοῦ λο γισμοὺς τοῖς ἑαυτοῦ ἀξίοις· καὶ ἐπειδήπερ καθ᾿ ἑκά- στην γενεὰν καὶ διαδοχὴν ἀνθρώπων εὑρίσκονταί τινες ἄξιοι, εἰκάτως τούτοις αὐτοῖς διατηρῶν τοὺς αὐτοῦ λογισμούς, εἰς γενεὰν καὶ γενεὰν αὐτοὺς παρεκτείνει. Καὶ ταῦτα μὲν πάλαι προελέγετο προφητικῶς· ἔργοις δὲ αὐτοῖς τὴν ἐκβασιν τῶν λόγων ἡμεῖς παρειλήφα- μεν. "Οσα γὰρ ἐμηχανήσαντο κατὰ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ, καὶ ὁποίους καθ᾿ ἡμῶν ἐπήγειραν διωγμούς, ὁποίας τε βουλὰς ἐβουλεύσαντο οἱ ἄρχοντες τοῦ αἰ ῶνος τούτου καθ᾿ ἡμῶν, οὐκ ἔστιν ἐπαξίως διηγήσε σθαι· καὶ ὡς ταῦτα πάντα Θεοῦ δυνάμει διεσκεδάν- νυντο· καὶ ὡς οὐκ ἐφ' ἡμῶν μόνον, ἀλλὰ καθ᾿ ἑκά- στην γενεὰν ἔργοις ταῦτα ἐπληροῦτο ἀπὸ τῶν χρόνων. τῆς τοῦ Σωτῆρος θεοφανείας ἀρξάμενα. Μακάριον τὸ ἔθνος οὗ ἐστιν ὁ Κύριος ὁ Θεὸς αὐτοῦ, λαὸς ὃν ἐξελέξατο εἰς κληρονομίαν ἑαυτῷ. Πάλαι μὲν γὰρ ἦν Ἰσραὴλ μερὶς καὶ κλη ρονομία αὐτοῦ· ἀλλ᾽ ἐπεὶ ἠθέτησε μεταβέβληται ἡ χάρις ἐπὶ τὰ ἔθνη. Εξ οὐρανοῦ ἐπέβλεψεν ὁ Κύ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. modum consequenter, postquam magna Dei opificia A declaravit, ac tantum non ob oculos posuit, quantus sit ille talium rerum conditor Dominus; eum ti- mere præcepit. Annuntiatque non ultra idolis ad- hibendum animum, non dæmonas colendos esse, sed tantarum rerum unum opificem. Illius autem loco, commoveantur, Symmachus revereantur edidit. Hic intelligas, quo pacto futurum erat ut ab eo commoverentur omnes inhabitantes orbem, si animo perpendas qua ratione per prædicationem evangelicam et salutarem doctrinam in toto orbe Ecclesia Deo constituta sint, aures omnium verbo replete, universique homines illa tanta virtute commoli, ac mutati a pristino idolorum errore, ad veræ pietatis commonitionem accesserint: Quoniam ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt. VERS. 10. Dominus dissipat consilia gentium, ve- probat autem cogitationes populorum, et reprobat consilia principum. Quia videbat spiritus prophe- ticus futurum esse, ut persecutionibus afflictarentur ii qui a prisca illa superstitione recessuri erant, et multorum deorum errorem aversaturi, ut sese ad universorum Dominum converterent; necessario præcipit eis, qui rerum omnium opificem noverint, ut immissos a gentibus in infidelitate perseveran- tibus terrores, eorumque minas non reformident. Licet enim infinita contra vos moliantur; at nihil in vestri perniciem exsequi valebunt. Ipse namque omnium opifex et Dominus, ad quem confugistis, C insidias a gentibus ac infidelibus populis vobis pa- ratas, et cogitationes eorum vobis adversas vel nutu solo dissipabit: et si quando principes ac reges vobis succenseant, at is consilia ipsorum irrita faciet, solumque ejus consilium in æternum manebit. Enimvero cogitationes sapientiæ ejus non perinde atque cogitationes hominum irritæ erunt: sed judicia ejus permanent in generationem et ge- nerationem. Cogitationes quippe suas reservat ho- minibus se dignis; et quia in singulis generationi- bus et hominum successionibus, quidam digni reperiuntur, jure ac merito eisdem cogitatio- nes servans suas, ipsas in generationes om- nes producit. Et hæc sane olim prophetice præ- dicta sunt, ipsisque rebus gestis nos verborum eventum excepimus. Quanta enim adversus Eccle- siam ejus machinati sint, quales persecutiones excitaverint, cujusmodi consilia contra nos inierint principes hujus sæculi, pro rei gravitate enarrari nequit neque recenseri quo pacto hæc omnia per virtutem Dei dissipata fuerint ; neque ætate nostra solummodo, sed per singulas generationes a tem- pore divini Salvatoris nostri adventus impleta sint. VERS. - 15. Beata gens cujus est Dominus Deus ejus, populus quem elegit in hæreditatem sibi. Olim quidem pars atque hæreditas ejus erat Israel : verum quia id ille contempsit, ad gentes gratia transmissa est. De calo respexit Dominus, D

Καὶ ἐγὼ ἐν ἀῤῥωστίᾳ αὐτῶν ἔνδυσίς μου σάκκος· ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἐμοῦ ἐν ταῖς ἀῤῥωστίαις αὐτῶν τὸ ἔνδυμα σάκκος· καὶ ὁ Θεοδοτίων δὲ καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις· Ἐγὼ δὲ ἐν τῷ παρενοχλεῖσθαι αὐτοὺς, εἰρήκασιν. Ἐπεὶ γὰρ τοῖς ἐκείνων κακοῖς καὶ ταῖς ἀῤῥωστίαις τῆς αὐτῶν ψυχῆς συμπάσχων ὁ Σωτὴρ πένθους καὶ ὀδυρμῶν σύμβολα ποιεῖ, σάκκον περιβαλλόμενος ὑπὲρ αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ ἐταπείνου ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. Διὸ καὶ ἐδίδασκε λέγων· Περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχή μου ἕως θανάτου· καὶ, Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται. Ταῦτα γὰρ ὑπερβολῇ φιλανθρωπίας ὑπέμεινεν ὑπερπάσχων καὶ ὑπεραλγῶν, οἷα πατὴρ ἐφ’ υἱοὺς ἀπολλυμένους. Διὸ ἔλεγεν ἐν προφήταις περὶ αὐτοῦ· Ἄνθρωπος ἐν πληγῇ ὢν, καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν· καὶ πάλιν· Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται· καὶ αὖθις· Αὐτὸς δ’ ἐτραυματίσθη διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, καὶ τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ἰάθημεν. Διὸ καὶ ἐν ταῖς ἀῤῥωστίαις αὐτῶν καὶ ἐν τῷ παρενοχλεῖσθαι αὐτοὺς, ἐκείνους θεωρῶν ὁ Σωτὴρ τὸν καταληψόμενον αὐτοὺς ὄλεθρον, καὶ τὴν ἐσχάτην ἀπώλειαν, ὑπὲρ αὐτῶν ἐνεδύετο σάκκον, καὶ ἐταπείνου ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ.

οικουμένην. Σφόδρα δὲ ἀκολούθως τὰς τοῦ Θεοῦ μετ Β γαλουργίας παραστήσας, καὶ μονονουχί ὀφθαλμοῖς ἐπιδείξας ὁπηλίκος ἐστὶν ὁ τῶν τοιούτων δημιουργές Κύριος, παρακελεύεται τοῦτον φοβεῖσθαι. Εὐαγγε λίζεται δὲ εἰδώλοις μηκέτι προσέχειν τὸν νοῦν, μήτε δαίμονας σέβεσθαι, ἀλλὰ τὸν τοσούτων ποιητήν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, σαλευθήτωσαν, ὁ Σύμμαχος, εὐλαβείσθω σαν, ἐξέδωκε. Νοήσεις ὅπως ἔμελλον σαλεύεσθαι ἀπ' αὐτοῦ πάντες οἱ κατοικοῦντες τὴν οἰκουμένην, επιστήσας τὴν διάνοιαν, ὡς ἐπὶ τῷ κηρύγματι τῷ εὐαγγελικῷ καὶ τῇ σωτηρίῳ διδασκαλίᾳ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης Εκκλησίαι τῷ Θεῷ συνέστησαν· πᾶσα τε ἀκοὴ ἐπληρώθη τοῦ λόγου, καὶ πάντες ἄνθρωποι ἐπὶ τῇ τοσαύτῃ δυνάμει κεκίνηνται, μεταβάλλοντες ἀπὸ τῆς προτέρας περὶ τὰ εἴδωλα πλάνης, καὶ εἰς ὑπόμνησιν ἐλθόντες τῆς ἀληθοῦς εὐσεβείας· "Οτι απ τὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν· αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Κύριος διασκεδάζει βουλὰς ἐθνῶν, ἀθετεῖ δὲ λογισμούς λαῶν, καὶ ἀθετεῖ βουλὰς ἀρχόν των. Ἐπεὶ συνερα το προφητικόν πνεῦμα μέλο λοντας ἐξάπτεσθαι διωγμοὺς κατὰ τῶν ἀναχωρούν των μὲν τῆς προτέρας δεισιδαιμονίας καὶ ἀποστρεφο μένων τὴν πολύθεον πλάνην, ἐπὶ δὲ τὸν τῶν ὅλων Κύριον ἐπιστρεφόντων, ἀναγκαίως τῶν ἐν ἀπιστίᾳ μεινάντων ἐθνῶν τοὺς φόβους καὶ τὰς ἀπειλὰς μὲ δεδιέναι παρακελεύεται τοῖς τῶν ὅλων ποιητὴν ἐπε- γνωκόσιν. Κἂν γὰρ μυρία καθ᾽ ὑμῶν ἐπιβουλεύσων ται· ἀλλ' οὐδὲν, φησίν, ἰσχύσουσι καθ' ὑμῶν ἐνεργή σαι. Αὐτὸς γὰρ ὁ πάντων δημιουργὸς καὶ Κύριος, ᾧ προσεφύγετε, τὰς καθ᾽ ὑμῶν ἐπιβουλὰς τῶν ἐθνῶν καὶ τῶν ἀπίστων λαῶν, τοὺς καθ' ὑμῶν λογισμούς. ἑνὶ νεύματι διασκεδάσει. Εἰ δὲ καὶ ἄρχοντες ποτε καὶ βασιλεῖς μέλλοιεν καθ' ὑμῶν ἐξάπτεσθαι, ἀλλὰ καὶ τούτων ἀθετήσει βουλάς· κρατήσει δὲ μόνη ἡ αὐτ τοῦ βουλὴ εἰς τὸν αἰῶνα. Ἀλλὰ καὶ τῆς σοφίας οι λογισμοὶ αὐτοῦ οὐχ ὁμοίως τοῖς λογισμοῖς τῶν ἀν θρώπων ἀθετήσονται· παραμένουσι δὲ ἑαυτοῦ κρίσεις εἰς γενεὰν καὶ γενεάν. Φυλάττει γὰρ τοὺς αὐτοῦ λο γισμοὺς τοῖς ἑαυτοῦ ἀξίοις· καὶ ἐπειδήπερ καθ᾿ ἑκά- στην γενεὰν καὶ διαδοχὴν ἀνθρώπων εὑρίσκονταί τινες ἄξιοι, εἰκάτως τούτοις αὐτοῖς διατηρῶν τοὺς αὐτοῦ λογισμούς, εἰς γενεὰν καὶ γενεὰν αὐτοὺς παρεκτείνει. Καὶ ταῦτα μὲν πάλαι προελέγετο προφητικῶς· ἔργοις δὲ αὐτοῖς τὴν ἐκβασιν τῶν λόγων ἡμεῖς παρειλήφα- μεν. "Οσα γὰρ ἐμηχανήσαντο κατὰ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ, καὶ ὁποίους καθ᾿ ἡμῶν ἐπήγειραν διωγμούς, ὁποίας τε βουλὰς ἐβουλεύσαντο οἱ ἄρχοντες τοῦ αἰ ῶνος τούτου καθ᾿ ἡμῶν, οὐκ ἔστιν ἐπαξίως διηγήσε σθαι· καὶ ὡς ταῦτα πάντα Θεοῦ δυνάμει διεσκεδάν- νυντο· καὶ ὡς οὐκ ἐφ' ἡμῶν μόνον, ἀλλὰ καθ᾿ ἑκά- στην γενεὰν ἔργοις ταῦτα ἐπληροῦτο ἀπὸ τῶν χρόνων. τῆς τοῦ Σωτῆρος θεοφανείας ἀρξάμενα. Μακάριον τὸ ἔθνος οὗ ἐστιν ὁ Κύριος ὁ Θεὸς αὐτοῦ, λαὸς ὃν ἐξελέξατο εἰς κληρονομίαν ἑαυτῷ. Πάλαι μὲν γὰρ ἦν Ἰσραὴλ μερὶς καὶ κλη ρονομία αὐτοῦ· ἀλλ᾽ ἐπεὶ ἠθέτησε μεταβέβληται ἡ χάρις ἐπὶ τὰ ἔθνη. Εξ οὐρανοῦ ἐπέβλεψεν ὁ Κύ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. modum consequenter, postquam magna Dei opificia A declaravit, ac tantum non ob oculos posuit, quantus sit ille talium rerum conditor Dominus; eum ti- mere præcepit. Annuntiatque non ultra idolis ad- hibendum animum, non dæmonas colendos esse, sed tantarum rerum unum opificem. Illius autem loco, commoveantur, Symmachus revereantur edidit. Hic intelligas, quo pacto futurum erat ut ab eo commoverentur omnes inhabitantes orbem, si animo perpendas qua ratione per prædicationem evangelicam et salutarem doctrinam in toto orbe Ecclesia Deo constituta sint, aures omnium verbo replete, universique homines illa tanta virtute commoli, ac mutati a pristino idolorum errore, ad veræ pietatis commonitionem accesserint: Quoniam ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt. VERS. 10. Dominus dissipat consilia gentium, ve- probat autem cogitationes populorum, et reprobat consilia principum. Quia videbat spiritus prophe- ticus futurum esse, ut persecutionibus afflictarentur ii qui a prisca illa superstitione recessuri erant, et multorum deorum errorem aversaturi, ut sese ad universorum Dominum converterent; necessario præcipit eis, qui rerum omnium opificem noverint, ut immissos a gentibus in infidelitate perseveran- tibus terrores, eorumque minas non reformident. Licet enim infinita contra vos moliantur; at nihil in vestri perniciem exsequi valebunt. Ipse namque omnium opifex et Dominus, ad quem confugistis, C insidias a gentibus ac infidelibus populis vobis pa- ratas, et cogitationes eorum vobis adversas vel nutu solo dissipabit: et si quando principes ac reges vobis succenseant, at is consilia ipsorum irrita faciet, solumque ejus consilium in æternum manebit. Enimvero cogitationes sapientiæ ejus non perinde atque cogitationes hominum irritæ erunt: sed judicia ejus permanent in generationem et ge- nerationem. Cogitationes quippe suas reservat ho- minibus se dignis; et quia in singulis generationi- bus et hominum successionibus, quidam digni reperiuntur, jure ac merito eisdem cogitatio- nes servans suas, ipsas in generationes om- nes producit. Et hæc sane olim prophetice præ- dicta sunt, ipsisque rebus gestis nos verborum eventum excepimus. Quanta enim adversus Eccle- siam ejus machinati sint, quales persecutiones excitaverint, cujusmodi consilia contra nos inierint principes hujus sæculi, pro rei gravitate enarrari nequit neque recenseri quo pacto hæc omnia per virtutem Dei dissipata fuerint ; neque ætate nostra solummodo, sed per singulas generationes a tem- pore divini Salvatoris nostri adventus impleta sint. VERS. - 15. Beata gens cujus est Dominus Deus ejus, populus quem elegit in hæreditatem sibi. Olim quidem pars atque hæreditas ejus erat Israel : verum quia id ille contempsit, ad gentes gratia transmissa est. De calo respexit Dominus, D

Οἱ δὲ τοιαῦτα ἔπραττον, ὡς τὴν εὐχὴν αὐτοῦ τὴν ὑπὲρ αὐτῶν μὴ παραπέμπεσθαι εἰς τὰ ὦτα τοῦ Πατρός· ἀλλ’ ὥσπερ ἀντικρουομένην ὑπὸ τοῦ μεγέθους τῆς αὐτῶν δυσσεβείας, καθέλκεσθαι καὶ ἐπαναστρέφειν πρὸς αὐτόν· διὸ ἔλεγε· Καὶ ἡ προσευχή μου εἰς κόλπον μου ἀποστραφήσεται. Εἰ γὰρ σώζεσθαι ἔμελλον καὶ μεταβάλλειν τῶν ἀσεβημάτων, εὐθυδρομοῦσα ἡ προςευχὴ τοῦ Σωτῆρος, ἀκωλύτως καὶ ἀπαραποδίστως ἐπὶ τὰ ὦτα τὰ πατρικὰ παρῄει. Καὶ ταῦτα δέ μοι πᾶσαν ψηλαφῶντι διάνοιαν, εἰς τοὺς τόπους ἀναγκαίως τεθεωρήσθω. Καὶ κατ’ ἐμοῦ ηὐφράνθησαν, καὶ συνήχθησαν· συνήχθησαν ἐπ’ ἐμὲ μάστιγες, καὶ οὐκ ἔγνων. Διεσχίσθησαν, καὶ οὐ κατενύγησαν. Ταῦτα ἐκληπτέον διχῶς, ὡς καὶ ἤδη ἔφαμεν. Ἢ γὰρ ὁ Δαυὶ̈δ ταῦτα περὶ ἑαυτοῦ διεξῄει ὑπὸ τοῦ Σαοὺλ διωκόμενος· ἢ περὶ τοῦ Σωτῆρος προφητικῶς ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λέγεται. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Κατ’ ἐμοῦ ηὐφράνθησαν, ὁ Ἀκύλας δουλεύων τῇ Ἑβραϊκῇ λέξει φησί· Καὶ ἐν σκασμῷ μου ηὐφράνθησαν, καὶ συνελέγησαν· ὁ δὲ Σύμμαχος· Σκάζοντος δέ μου ηὐφραίνοντο καὶ ἠθροίζοντο· ἡ δὲ πέμπτη ἔκδοσις· Καὶ ἐν τῇ ἀσθενείᾳ μου ηὐφράνθησαν.

οικουμένην. Σφόδρα δὲ ἀκολούθως τὰς τοῦ Θεοῦ μετ Β γαλουργίας παραστήσας, καὶ μονονουχί ὀφθαλμοῖς ἐπιδείξας ὁπηλίκος ἐστὶν ὁ τῶν τοιούτων δημιουργές Κύριος, παρακελεύεται τοῦτον φοβεῖσθαι. Εὐαγγε λίζεται δὲ εἰδώλοις μηκέτι προσέχειν τὸν νοῦν, μήτε δαίμονας σέβεσθαι, ἀλλὰ τὸν τοσούτων ποιητήν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, σαλευθήτωσαν, ὁ Σύμμαχος, εὐλαβείσθω σαν, ἐξέδωκε. Νοήσεις ὅπως ἔμελλον σαλεύεσθαι ἀπ' αὐτοῦ πάντες οἱ κατοικοῦντες τὴν οἰκουμένην, επιστήσας τὴν διάνοιαν, ὡς ἐπὶ τῷ κηρύγματι τῷ εὐαγγελικῷ καὶ τῇ σωτηρίῳ διδασκαλίᾳ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης Εκκλησίαι τῷ Θεῷ συνέστησαν· πᾶσα τε ἀκοὴ ἐπληρώθη τοῦ λόγου, καὶ πάντες ἄνθρωποι ἐπὶ τῇ τοσαύτῃ δυνάμει κεκίνηνται, μεταβάλλοντες ἀπὸ τῆς προτέρας περὶ τὰ εἴδωλα πλάνης, καὶ εἰς ὑπόμνησιν ἐλθόντες τῆς ἀληθοῦς εὐσεβείας· "Οτι απ τὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν· αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Κύριος διασκεδάζει βουλὰς ἐθνῶν, ἀθετεῖ δὲ λογισμούς λαῶν, καὶ ἀθετεῖ βουλὰς ἀρχόν των. Ἐπεὶ συνερα το προφητικόν πνεῦμα μέλο λοντας ἐξάπτεσθαι διωγμοὺς κατὰ τῶν ἀναχωρούν των μὲν τῆς προτέρας δεισιδαιμονίας καὶ ἀποστρεφο μένων τὴν πολύθεον πλάνην, ἐπὶ δὲ τὸν τῶν ὅλων Κύριον ἐπιστρεφόντων, ἀναγκαίως τῶν ἐν ἀπιστίᾳ μεινάντων ἐθνῶν τοὺς φόβους καὶ τὰς ἀπειλὰς μὲ δεδιέναι παρακελεύεται τοῖς τῶν ὅλων ποιητὴν ἐπε- γνωκόσιν. Κἂν γὰρ μυρία καθ᾽ ὑμῶν ἐπιβουλεύσων ται· ἀλλ' οὐδὲν, φησίν, ἰσχύσουσι καθ' ὑμῶν ἐνεργή σαι. Αὐτὸς γὰρ ὁ πάντων δημιουργὸς καὶ Κύριος, ᾧ προσεφύγετε, τὰς καθ᾽ ὑμῶν ἐπιβουλὰς τῶν ἐθνῶν καὶ τῶν ἀπίστων λαῶν, τοὺς καθ' ὑμῶν λογισμούς. ἑνὶ νεύματι διασκεδάσει. Εἰ δὲ καὶ ἄρχοντες ποτε καὶ βασιλεῖς μέλλοιεν καθ' ὑμῶν ἐξάπτεσθαι, ἀλλὰ καὶ τούτων ἀθετήσει βουλάς· κρατήσει δὲ μόνη ἡ αὐτ τοῦ βουλὴ εἰς τὸν αἰῶνα. Ἀλλὰ καὶ τῆς σοφίας οι λογισμοὶ αὐτοῦ οὐχ ὁμοίως τοῖς λογισμοῖς τῶν ἀν θρώπων ἀθετήσονται· παραμένουσι δὲ ἑαυτοῦ κρίσεις εἰς γενεὰν καὶ γενεάν. Φυλάττει γὰρ τοὺς αὐτοῦ λο γισμοὺς τοῖς ἑαυτοῦ ἀξίοις· καὶ ἐπειδήπερ καθ᾿ ἑκά- στην γενεὰν καὶ διαδοχὴν ἀνθρώπων εὑρίσκονταί τινες ἄξιοι, εἰκάτως τούτοις αὐτοῖς διατηρῶν τοὺς αὐτοῦ λογισμούς, εἰς γενεὰν καὶ γενεὰν αὐτοὺς παρεκτείνει. Καὶ ταῦτα μὲν πάλαι προελέγετο προφητικῶς· ἔργοις δὲ αὐτοῖς τὴν ἐκβασιν τῶν λόγων ἡμεῖς παρειλήφα- μεν. "Οσα γὰρ ἐμηχανήσαντο κατὰ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ, καὶ ὁποίους καθ᾿ ἡμῶν ἐπήγειραν διωγμούς, ὁποίας τε βουλὰς ἐβουλεύσαντο οἱ ἄρχοντες τοῦ αἰ ῶνος τούτου καθ᾿ ἡμῶν, οὐκ ἔστιν ἐπαξίως διηγήσε σθαι· καὶ ὡς ταῦτα πάντα Θεοῦ δυνάμει διεσκεδάν- νυντο· καὶ ὡς οὐκ ἐφ' ἡμῶν μόνον, ἀλλὰ καθ᾿ ἑκά- στην γενεὰν ἔργοις ταῦτα ἐπληροῦτο ἀπὸ τῶν χρόνων. τῆς τοῦ Σωτῆρος θεοφανείας ἀρξάμενα. Μακάριον τὸ ἔθνος οὗ ἐστιν ὁ Κύριος ὁ Θεὸς αὐτοῦ, λαὸς ὃν ἐξελέξατο εἰς κληρονομίαν ἑαυτῷ. Πάλαι μὲν γὰρ ἦν Ἰσραὴλ μερὶς καὶ κλη ρονομία αὐτοῦ· ἀλλ᾽ ἐπεὶ ἠθέτησε μεταβέβληται ἡ χάρις ἐπὶ τὰ ἔθνη. Εξ οὐρανοῦ ἐπέβλεψεν ὁ Κύ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. modum consequenter, postquam magna Dei opificia A declaravit, ac tantum non ob oculos posuit, quantus sit ille talium rerum conditor Dominus; eum ti- mere præcepit. Annuntiatque non ultra idolis ad- hibendum animum, non dæmonas colendos esse, sed tantarum rerum unum opificem. Illius autem loco, commoveantur, Symmachus revereantur edidit. Hic intelligas, quo pacto futurum erat ut ab eo commoverentur omnes inhabitantes orbem, si animo perpendas qua ratione per prædicationem evangelicam et salutarem doctrinam in toto orbe Ecclesia Deo constituta sint, aures omnium verbo replete, universique homines illa tanta virtute commoli, ac mutati a pristino idolorum errore, ad veræ pietatis commonitionem accesserint: Quoniam ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et creata sunt. VERS. 10. Dominus dissipat consilia gentium, ve- probat autem cogitationes populorum, et reprobat consilia principum. Quia videbat spiritus prophe- ticus futurum esse, ut persecutionibus afflictarentur ii qui a prisca illa superstitione recessuri erant, et multorum deorum errorem aversaturi, ut sese ad universorum Dominum converterent; necessario præcipit eis, qui rerum omnium opificem noverint, ut immissos a gentibus in infidelitate perseveran- tibus terrores, eorumque minas non reformident. Licet enim infinita contra vos moliantur; at nihil in vestri perniciem exsequi valebunt. Ipse namque omnium opifex et Dominus, ad quem confugistis, C insidias a gentibus ac infidelibus populis vobis pa- ratas, et cogitationes eorum vobis adversas vel nutu solo dissipabit: et si quando principes ac reges vobis succenseant, at is consilia ipsorum irrita faciet, solumque ejus consilium in æternum manebit. Enimvero cogitationes sapientiæ ejus non perinde atque cogitationes hominum irritæ erunt: sed judicia ejus permanent in generationem et ge- nerationem. Cogitationes quippe suas reservat ho- minibus se dignis; et quia in singulis generationi- bus et hominum successionibus, quidam digni reperiuntur, jure ac merito eisdem cogitatio- nes servans suas, ipsas in generationes om- nes producit. Et hæc sane olim prophetice præ- dicta sunt, ipsisque rebus gestis nos verborum eventum excepimus. Quanta enim adversus Eccle- siam ejus machinati sint, quales persecutiones excitaverint, cujusmodi consilia contra nos inierint principes hujus sæculi, pro rei gravitate enarrari nequit neque recenseri quo pacto hæc omnia per virtutem Dei dissipata fuerint ; neque ætate nostra solummodo, sed per singulas generationes a tem- pore divini Salvatoris nostri adventus impleta sint. VERS. - 15. Beata gens cujus est Dominus Deus ejus, populus quem elegit in hæreditatem sibi. Olim quidem pars atque hæreditas ejus erat Israel : verum quia id ille contempsit, ad gentes gratia transmissa est. De calo respexit Dominus, D

PG 23:309Δι’ ὧν ἡγοῦμαι δηλοῦσθαι τὸν καιρὸν τοῦ πάθους, ἐν ᾧ κατὰ τὸν Ἀπόστολον, ἐσταυρώθη ἐξ ἀσθενείας, ἀλλὰ ζῇ ἐκ δυνάμεως Θεοῦ. Ὑπέμεινε δὲ καὶ σκασμὸν δι’ ἡμᾶς, ἑκὼν ὑπομείνας τὴν ὑπὲρ ἡμῶν ἀσθένειαν. Αὐτὸς γὰρ ἑαυτὸν ἀσθενῆ πεποίηκεν, οὐ νικηθεὶς ὑφ’ ἑτέρου, ἀλλ’ ὑπερβαλλούσῃ δυνάμει κενώσας ἑαυτὸν καὶ μορφὴν δούλου λαβὼν, ἐπικρύψας τε καὶ ταπεινώσας ἑαυτὸν καὶ ἀσθενῆ ποιήσας μέχρι θανάτου. Ἐν τοίνυν τῷ σκασμῷ καὶ ἀσθενείᾳ συνήχθησαν· ἀλλὰ καὶ μάστιγας αὐτῷ ἐπιτεθείκασι· ὃ δὴ καὶ ἐν ἑτέρῳ ἐδήλου προφήτῃ φάσκοντι ἐξ αὐτοῦ προςώπου· Τὸν νῶτόν μου ἔδωκα εἰς μάστιγας, τὰς δὲ σιαγόνας μου εἰς ῥαπίσματα. Τὸ δὲ πρόσωπόν μου οὐκ ἀπέστρεψα ἀπὸ αἰσχύνης ἐμπτυσμάτων. Ἐπληροῦτο δὲ ταῦτα κατὰ τὸν τοῦ πάθους αὐτοῦ καιρόν. Ὁ δὲ Σύμμαχός φησι· Καὶ ἀποῤῥήσσοντες οὐκ ἠρέμουν. Οὐκ ἔγνων δὲ, φησὶ, τὴν αἰτίαν δι’ ἣν ἐμάστιζον· οὐ γὰρ εἶχόν τινα εὔλογον πρόφασιν ὧν ἐπετίθεσάν μοι πληγῶν. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Ἐπείρασάν με μυκτηρισμῷ, ὁ Σύμμαχός φησιν· Ἐν ὑποκρίσει φθέγμασι πεπλασμένοις, ἔπριον κατ’ ἐμοῦ ὀδόντας αὐτῶν. Πολλὰ δ’ ἂν εὕροις ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις τούτων παραστατικά·

Α ζοντας ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν, καὶ διαθρέψαι αὐτοὺς ἐν λιμῷ. Ἔχεται τῆς τῶν προλελεγμένων διανοίας τὰ προκεί μενα. Συγκαλέσας γὰρ ὁ λόγος πάντας τοὺς ἐπὶ γῆς ἀνθρώπους ἐπὶ τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ διὰ τοῦ προει πεῖν· Φοβηθήτω τὸν Κύριον πᾶσα ἡ γῆ εἶτα τα ραθαῤῥύνας μὴ ἀγωνιᾷν μηδὲ φοβεῖσθαι τοὺς μέλο λοντας ἐπανίστασθαι αὐτοῖς διωγμούς, συνῆψε διὰ τῶν ἔμπροσθεν τό Κύριος διασκεδάζει βουλὰς ἐθνῶν, καὶ τὰ ἑξῆς. Τῆς οὖν αὐτῆς διανοίας ἐχόμε νος καὶ διὰ τῶν προκειμένων φησί· Θαρσείτε. πάν- τες ὑμεῖς πρὸς οὓς ὁ λόγος. Εἰ γοῦν προσέλθειτε τῷ αὐτοῦ φόβῳ, ἕξετε τοὺς αὐτοῦ ὀφθαλμοὺς καὶ τὴν διο ρατικὴν αὐτοῦ δύναμιν ἐπισκοποῦσαν ὑμᾶς, καὶ πάν των ἐχθρῶν καὶ ἐπιβούλων ῥυομένην. Ἰδοὺ γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ τοὺς φοβουμένους αὐτὸν, τοὺς ἐλπίζοντας ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν. Δίχα γὰρ αὐτῶν τῶν τοῦ Θεοῦ ὀφθαλμῶν οὐκ ἔστιν ἄλλη σωτηρίας ἐλπὶς, οὔτε βασιλεῖ στρατιωτικῇ δυνάμει θαῤῥοῦντι, οὔτε γίγαντι ἐπὶ πλήθει δυνάμεως καὶ ἰσχύος γα ρουμένῳ, οὔτε ἵππῳ ποδῶν ὠκύτητι θαῤῥοῦντι. Πάν τα γὰρ ταῦτα διαψεύδεται, σφάλλει καὶ πλανᾷ τοὺς ἐπ' αὐτοῖς ἡλπικότας. Αλλ' ὑμεῖς θαρσεῖτε, οἱ τὸν Κύριον ἐπικαλοῦντες, καὶ τὸν αὐτοῦ φόβον ἀνειληφό τες. Καὶ μήτε βουλὰς ἐθνῶν φοβεῖσθε, ἃς ὁ Κύριος διασκεδάννυσι, μήτε λογισμούς λαῶν, οὓς ὁ Κύριος ἀθετεῖ, μήτε βουλὰς ἀρχόντων, ἃς αὐτὸς ἀνατρέπει. 'Αλλὰ μηδὲ βασιλέα πλήθει στρατιωτικῆς δυνάμεως πεποιθότα καταπλήττεσθε, μηδὲ γίγαντα ἰσχύϊ καὶ ἀλκῇ σώματος τυφούμενον. Ἔχοντες δὲ μέγα φυ λακτήριον τοὺς τῆς προνοίας αὐτοῦ ὀφθαλμοὺς, ἐπ' αὐτὸν ἐλπίζετε μόνον καὶ ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, εἰς τὸ ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν. Θάνατος δ' ἂν εἴη ψυχῆς ἡ ἄρνησις τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ παντελής ἀποστασία, καὶ αἱ πρὸς θάνατον ἁμαρτίαι· ὥστε, κάν συμβῇ ποτε τῶν ἐλπιζόντων ἐπὶ τὸν Κύριον τὰ σώ ματα θανάτῳ παραδίδοσθαι τῷ κοινῷ διὰ τὴν εἰς αὐτ τὸν μαρτυρίαν, ἀλλ' οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ τοῦ κρείττονος ἐπιμεληθέντες τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἐῤῥύσαντο ἐκ θανά του. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο ποιοῦσιν, ἀλλὰ καὶ τοῦ δια θρέψαι αὐτοὺς ἐν λιμῷ πρόνοιαν ποιοῦνται. Ἐν γὰρ τοῖς καιροῖς τῶν διωγμών, καθ' οὓς πολλάκις κεκών λυνται μὲν αἱ διδασκαλίαι καὶ τὰ τῶν θεοπνεύστων Γραφῶν ἀναγνώσματα, σπανίζει δὲ ὁ τὰς πνευματι και τροφὰς ταῖς τῶν ἀνθρώπων διαδιδοὺς ψυχαῖς, ὅμως οἱ ὀφθαλμοὶ τοῦ Κυρίου τῇ τοῦ θείου Πνεύματος ἐπιῤῥοῇ, καὶ τούτων τὰς ψυχὰς διατρέφουσι θεοδιδάκτους αὐτοὺς ἀπεργαζόμενοι, ὡς καὶ ἄνευ τῆς να θρώπων διδασκαλίας ἀποῤῥήτῳ δυνάμει τρέφεσθαι. ΕΙΣ ΤΟΝ ΨΑΛΜΟΝ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΛΓ'. Οπότε ήλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐνώπιον ᾿Αβιμέλεχ, καὶ ἀπέλυσεν αὐτὸν καὶ ἀπῆλθεν. Ὑπέλαβόν τινες τὴν τοῦ προκειμένου ψαλμού προγραφὴν ἐκείνην σημαίνειν τὴν ἱστορίαν, δι' ἧς, φεύγων Δαυὶὸ ἀπὸ προσώπου Σαούλ, ἐληλυθέναι προς Αγχοὺς βασιλέα Γὲθ ἀναγέγραπται· ὅτε μανίαν προς ποιηθεὶς ἐτυμπάνιζεν ἐπὶ ταῖς θύραις τῆς πόλεως, EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - B EXEGETICA. sericordia ejus, ut eruat a morte animas eorum, et alat eos in ſame. Isthæc supradictorum sententiæ cohærent. Sermo namque postquam amnes qui in terra sunt homines ad Dei timorem superius evo- cavit his verbis, Timeat Dominum omnis terra ; de- inde ut animos adderet, ne animo deficerent ac reformidarent persecutiones obventuras, arte adje- cerat, Dominus dissipat consilia gentium, et cætera. Eidem igitur sententiæ insistens in superius allatis ait . Coufidite, vos omnes ad quos sermo vertitur. Si itaque ad hunc timorem accesseritis, oculos ejus vimque illius perspicacem vobis providentem obtinebitis, quæ vos ab omnibus inimicis ac insi- diatoribus liberabit. Ecce namque oculi Domini su- per metuentes eum, qui sperant super misericordia ejus, ut eruat a morte animas eorum. Nam sine oculis Dei nulla salutis spes est, ne quidem regi in militari potestate fidenti ; non giganti in mul- titudine virtutis et fortitudinis superbienti; non equo velocitati pedum confidenti. Hæc quippe omnia decipere solent, fallere item et in errorem inducere eos qui in iisdem spem habent. Sed vos confidite qui Dominum invocatis, ejusque timorem assumpsistis. Consilia gentium ne reformidetis quæ Dominus dissipat, nec cogitationes populorum quæ a Deo irritæ efficiuntur, nec consilia prin- cipum quæ ipse subvertit, imo neque regem manui militari innixum, neque gigantem fortitu- dine ac viribus corporeis tumentem. Et cum ingens præsidium, videlicet providentiæ ipsius oculos ob- tineatis, in ipso solo et in misericordia ejus spem C reponite vestram, ut eruat a morte animas eorum. Mors autem animæ fuerit Dei abnegatio, defectio plena, et peccata ad mortem ita ut si quando ac- cidat, ut sperantium in Deum corpora communi morti, ob ejus testimonium tradantur, at oculi Dei animas eorum curantes a morte ipsos eripue- runt. Neque id solummodo præstant; sed ut alanţ eus in fame, providentiam habent. Siquidem per- secutionum tempore, quo plerumque doctrina et divinarum Scripturarum lectiones præpediuntur, rarique occurrunt qui spirituales cibos animabus hominum impertiant; attamen oculi Domini, di- vini Spiritus influxu, ipsorum animas alunt et ab ipso Deo institutas efficiunt, ita ut citra humanam ullam disciplinam, arcana quadam virtute nutri- D antur. IN PSALMUM DAVID XXXIII. tech, et dimisit eum et abiit. Quidam suspicati sunt illam præsentis psalmi inscriptionem, historiam respicere, qua fertur Da- videm a facie Saulis fugientem, ad Auchum regem Geth accessisse, quando insaniam simulans quasi Lympano pulsabat ad portas urbis, et deferebatur, 1. Quando immutavit vultum suum coram Abime-

καὶ ὡς προσῄεσαν πειράζοντες αὐτὸν οἱ Φαρισαῖοι, ἄλλοτε δὲ ἐμυκτήριζον, καὶ ὡς ἔβρυχον κατ’ αὐτοῦ τοὺς ὀδόντας αὐτῶν διαπριόμενοι ἐπὶ τῷ πλήθει τῶν μαθητευομένων αὐτῷ. Κύριε, πότε ἐπόψῃ; ἀποκατάστησον τὴν ψυχήν μου ἀπὸ τῆς κακουργίας αὐτῶν, ἀπὸ λεόντων τὴν μονογενῆ μου. Ἀντὶ τοῦ· Πότε ἐπόψῃ; συμφώνως οἱ λοιποὶ πάντες ἑρμηνευταὶ, Κύριε, πόσα ὄψῃ; εἰρήκασιν. Ἀποθαυμάζει ὁ Σωτὴρ τοῦ Πατρὸς τὴν μακροθυμίαν, καὶ τὴν ὑπερβάλλουσαν ἀνοχήν. Διό φησι· Πόσα ὄψῃ; Εἶτα παρακαλεῖ λέγων· Ἀποκατάστησον τὴν ψυχήν μου. Ὅμοιον δ’ ἂν εἴη τοῦτο τῷ· Πάτερ, δόξασόν με τῇ δόξῃ ᾗ εἶχον πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι παρὰ σοί. Ἑξῆς παρακαλεῖ ῥυσθῆναι τὴν μονογενῆ αὐτοῦ ἀπὸ λεόντων. Συγγενὴς δὲ ὢν τῷ μετὰ χεῖρας ψαλμῷ καὶ ὁ καὶ, κατὰ τὰ ἤδη πρότερον ἀποδεδειγμένα, τὰ ὅμοια τούτοις περιέχων, φάσκων· Σῶσόν με ἐκ στόματος λέοντος καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενῆ μου. Κἀκεῖ γὰρ μονογενοῦς ἐμνημόνευσε καὶ κυνὸς καὶ λέοντος· οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ μονοκερώτων, λέγων· Καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων τὴν ταπείνωσίν μου·

Α ζοντας ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν, καὶ διαθρέψαι αὐτοὺς ἐν λιμῷ. Ἔχεται τῆς τῶν προλελεγμένων διανοίας τὰ προκεί μενα. Συγκαλέσας γὰρ ὁ λόγος πάντας τοὺς ἐπὶ γῆς ἀνθρώπους ἐπὶ τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ διὰ τοῦ προει πεῖν· Φοβηθήτω τὸν Κύριον πᾶσα ἡ γῆ εἶτα τα ραθαῤῥύνας μὴ ἀγωνιᾷν μηδὲ φοβεῖσθαι τοὺς μέλο λοντας ἐπανίστασθαι αὐτοῖς διωγμούς, συνῆψε διὰ τῶν ἔμπροσθεν τό Κύριος διασκεδάζει βουλὰς ἐθνῶν, καὶ τὰ ἑξῆς. Τῆς οὖν αὐτῆς διανοίας ἐχόμε νος καὶ διὰ τῶν προκειμένων φησί· Θαρσείτε. πάν- τες ὑμεῖς πρὸς οὓς ὁ λόγος. Εἰ γοῦν προσέλθειτε τῷ αὐτοῦ φόβῳ, ἕξετε τοὺς αὐτοῦ ὀφθαλμοὺς καὶ τὴν διο ρατικὴν αὐτοῦ δύναμιν ἐπισκοποῦσαν ὑμᾶς, καὶ πάν των ἐχθρῶν καὶ ἐπιβούλων ῥυομένην. Ἰδοὺ γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ τοὺς φοβουμένους αὐτὸν, τοὺς ἐλπίζοντας ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν. Δίχα γὰρ αὐτῶν τῶν τοῦ Θεοῦ ὀφθαλμῶν οὐκ ἔστιν ἄλλη σωτηρίας ἐλπὶς, οὔτε βασιλεῖ στρατιωτικῇ δυνάμει θαῤῥοῦντι, οὔτε γίγαντι ἐπὶ πλήθει δυνάμεως καὶ ἰσχύος γα ρουμένῳ, οὔτε ἵππῳ ποδῶν ὠκύτητι θαῤῥοῦντι. Πάν τα γὰρ ταῦτα διαψεύδεται, σφάλλει καὶ πλανᾷ τοὺς ἐπ' αὐτοῖς ἡλπικότας. Αλλ' ὑμεῖς θαρσεῖτε, οἱ τὸν Κύριον ἐπικαλοῦντες, καὶ τὸν αὐτοῦ φόβον ἀνειληφό τες. Καὶ μήτε βουλὰς ἐθνῶν φοβεῖσθε, ἃς ὁ Κύριος διασκεδάννυσι, μήτε λογισμούς λαῶν, οὓς ὁ Κύριος ἀθετεῖ, μήτε βουλὰς ἀρχόντων, ἃς αὐτὸς ἀνατρέπει. 'Αλλὰ μηδὲ βασιλέα πλήθει στρατιωτικῆς δυνάμεως πεποιθότα καταπλήττεσθε, μηδὲ γίγαντα ἰσχύϊ καὶ ἀλκῇ σώματος τυφούμενον. Ἔχοντες δὲ μέγα φυ λακτήριον τοὺς τῆς προνοίας αὐτοῦ ὀφθαλμοὺς, ἐπ' αὐτὸν ἐλπίζετε μόνον καὶ ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, εἰς τὸ ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν. Θάνατος δ' ἂν εἴη ψυχῆς ἡ ἄρνησις τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ παντελής ἀποστασία, καὶ αἱ πρὸς θάνατον ἁμαρτίαι· ὥστε, κάν συμβῇ ποτε τῶν ἐλπιζόντων ἐπὶ τὸν Κύριον τὰ σώ ματα θανάτῳ παραδίδοσθαι τῷ κοινῷ διὰ τὴν εἰς αὐτ τὸν μαρτυρίαν, ἀλλ' οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ τοῦ κρείττονος ἐπιμεληθέντες τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἐῤῥύσαντο ἐκ θανά του. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο ποιοῦσιν, ἀλλὰ καὶ τοῦ δια θρέψαι αὐτοὺς ἐν λιμῷ πρόνοιαν ποιοῦνται. Ἐν γὰρ τοῖς καιροῖς τῶν διωγμών, καθ' οὓς πολλάκις κεκών λυνται μὲν αἱ διδασκαλίαι καὶ τὰ τῶν θεοπνεύστων Γραφῶν ἀναγνώσματα, σπανίζει δὲ ὁ τὰς πνευματι και τροφὰς ταῖς τῶν ἀνθρώπων διαδιδοὺς ψυχαῖς, ὅμως οἱ ὀφθαλμοὶ τοῦ Κυρίου τῇ τοῦ θείου Πνεύματος ἐπιῤῥοῇ, καὶ τούτων τὰς ψυχὰς διατρέφουσι θεοδιδάκτους αὐτοὺς ἀπεργαζόμενοι, ὡς καὶ ἄνευ τῆς να θρώπων διδασκαλίας ἀποῤῥήτῳ δυνάμει τρέφεσθαι. ΕΙΣ ΤΟΝ ΨΑΛΜΟΝ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΛΓ'. Οπότε ήλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐνώπιον ᾿Αβιμέλεχ, καὶ ἀπέλυσεν αὐτὸν καὶ ἀπῆλθεν. Ὑπέλαβόν τινες τὴν τοῦ προκειμένου ψαλμού προγραφὴν ἐκείνην σημαίνειν τὴν ἱστορίαν, δι' ἧς, φεύγων Δαυὶὸ ἀπὸ προσώπου Σαούλ, ἐληλυθέναι προς Αγχοὺς βασιλέα Γὲθ ἀναγέγραπται· ὅτε μανίαν προς ποιηθεὶς ἐτυμπάνιζεν ἐπὶ ταῖς θύραις τῆς πόλεως, EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - B EXEGETICA. sericordia ejus, ut eruat a morte animas eorum, et alat eos in ſame. Isthæc supradictorum sententiæ cohærent. Sermo namque postquam amnes qui in terra sunt homines ad Dei timorem superius evo- cavit his verbis, Timeat Dominum omnis terra ; de- inde ut animos adderet, ne animo deficerent ac reformidarent persecutiones obventuras, arte adje- cerat, Dominus dissipat consilia gentium, et cætera. Eidem igitur sententiæ insistens in superius allatis ait . Coufidite, vos omnes ad quos sermo vertitur. Si itaque ad hunc timorem accesseritis, oculos ejus vimque illius perspicacem vobis providentem obtinebitis, quæ vos ab omnibus inimicis ac insi- diatoribus liberabit. Ecce namque oculi Domini su- per metuentes eum, qui sperant super misericordia ejus, ut eruat a morte animas eorum. Nam sine oculis Dei nulla salutis spes est, ne quidem regi in militari potestate fidenti ; non giganti in mul- titudine virtutis et fortitudinis superbienti; non equo velocitati pedum confidenti. Hæc quippe omnia decipere solent, fallere item et in errorem inducere eos qui in iisdem spem habent. Sed vos confidite qui Dominum invocatis, ejusque timorem assumpsistis. Consilia gentium ne reformidetis quæ Dominus dissipat, nec cogitationes populorum quæ a Deo irritæ efficiuntur, nec consilia prin- cipum quæ ipse subvertit, imo neque regem manui militari innixum, neque gigantem fortitu- dine ac viribus corporeis tumentem. Et cum ingens præsidium, videlicet providentiæ ipsius oculos ob- tineatis, in ipso solo et in misericordia ejus spem C reponite vestram, ut eruat a morte animas eorum. Mors autem animæ fuerit Dei abnegatio, defectio plena, et peccata ad mortem ita ut si quando ac- cidat, ut sperantium in Deum corpora communi morti, ob ejus testimonium tradantur, at oculi Dei animas eorum curantes a morte ipsos eripue- runt. Neque id solummodo præstant; sed ut alanţ eus in fame, providentiam habent. Siquidem per- secutionum tempore, quo plerumque doctrina et divinarum Scripturarum lectiones præpediuntur, rarique occurrunt qui spirituales cibos animabus hominum impertiant; attamen oculi Domini, di- vini Spiritus influxu, ipsorum animas alunt et ab ipso Deo institutas efficiunt, ita ut citra humanam ullam disciplinam, arcana quadam virtute nutri- D antur. IN PSALMUM DAVID XXXIII. tech, et dimisit eum et abiit. Quidam suspicati sunt illam præsentis psalmi inscriptionem, historiam respicere, qua fertur Da- videm a facie Saulis fugientem, ad Auchum regem Geth accessisse, quando insaniam simulans quasi Lympano pulsabat ad portas urbis, et deferebatur, 1. Quando immutavit vultum suum coram Abime-

δι’ ὧν σημαίνειν αὐτὸν ἡγοῦμαι τὰς ἀντικειμένας δυνάμεις, τὰς κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους τῇ μονογενεῖ αὐτοῦ ψυχῇ ἐπιβεβουλευκυίας. Ἀντὶ δὲ τοῦ, τὴν μονογενῆ μου· ὁ μὲν Ἀκύλας, τὴν μοναχήν μου· ὁ δὲ Σύμμαχος, τὴν μονότητά μου, ἡρμήνευσεν. Εἰ δὲ ὁ Δαυὶ̈δ ταῦτα λέγει, οὐδὲ χαλεπὸν καὶ εἰς αὐτὸν τὰ τῆς διανοίας ἐφαρμόσαι. Ἐξομολογήσομαί σοι ἐν ἐκκλησίᾳ πολλῇ. Καὶ ὁ κα ἐκ προσώπου τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν λελεγμένος, μετὰ τὰς προφητείας τὰς περὶ τοῦ πάθους αὐτοῦ, τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ ἐμέμνητο δι’ ὧν ἔφη· Ἐν μέσῳ Ἐκκλησίας ὑμνήσω σε. Ταῦτα δὲ ἐκεῖ ἐλέγετο μετὰ τό· Ῥῦσαι ἀπὸ ῥομφαίας τὴν ψυχήν μου, καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενῆ μου. Σῶσόν με ἐκ στόματος λέοντος, καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων τὴν ταπείνωσίν μου. Συνῆπτο γοῦν τούτοις τό· Διηγήσομαι τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ἐν μέσῳ Ἐκκλησίας ὑμνήσω σε. Καὶ ἐν τοῖς προκειμένοις παραπλησίως προειπών· Ἀποκατάστησον τὴν ψυχήν μου ἀπὸ τῆς κακουργίας αὐτῶν, ἀπὸ λεόντων τὴν μονογενῆ μου, ἐπιλέγει· Ἐξομολογήσομαί σοι ἐν ἐκκλησίᾳ πολλῇ, ἐν λαῷ βαρεῖ αἰνέσω σε.

Α ζοντας ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν, καὶ διαθρέψαι αὐτοὺς ἐν λιμῷ. Ἔχεται τῆς τῶν προλελεγμένων διανοίας τὰ προκεί μενα. Συγκαλέσας γὰρ ὁ λόγος πάντας τοὺς ἐπὶ γῆς ἀνθρώπους ἐπὶ τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ διὰ τοῦ προει πεῖν· Φοβηθήτω τὸν Κύριον πᾶσα ἡ γῆ εἶτα τα ραθαῤῥύνας μὴ ἀγωνιᾷν μηδὲ φοβεῖσθαι τοὺς μέλο λοντας ἐπανίστασθαι αὐτοῖς διωγμούς, συνῆψε διὰ τῶν ἔμπροσθεν τό Κύριος διασκεδάζει βουλὰς ἐθνῶν, καὶ τὰ ἑξῆς. Τῆς οὖν αὐτῆς διανοίας ἐχόμε νος καὶ διὰ τῶν προκειμένων φησί· Θαρσείτε. πάν- τες ὑμεῖς πρὸς οὓς ὁ λόγος. Εἰ γοῦν προσέλθειτε τῷ αὐτοῦ φόβῳ, ἕξετε τοὺς αὐτοῦ ὀφθαλμοὺς καὶ τὴν διο ρατικὴν αὐτοῦ δύναμιν ἐπισκοποῦσαν ὑμᾶς, καὶ πάν των ἐχθρῶν καὶ ἐπιβούλων ῥυομένην. Ἰδοὺ γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ τοὺς φοβουμένους αὐτὸν, τοὺς ἐλπίζοντας ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν. Δίχα γὰρ αὐτῶν τῶν τοῦ Θεοῦ ὀφθαλμῶν οὐκ ἔστιν ἄλλη σωτηρίας ἐλπὶς, οὔτε βασιλεῖ στρατιωτικῇ δυνάμει θαῤῥοῦντι, οὔτε γίγαντι ἐπὶ πλήθει δυνάμεως καὶ ἰσχύος γα ρουμένῳ, οὔτε ἵππῳ ποδῶν ὠκύτητι θαῤῥοῦντι. Πάν τα γὰρ ταῦτα διαψεύδεται, σφάλλει καὶ πλανᾷ τοὺς ἐπ' αὐτοῖς ἡλπικότας. Αλλ' ὑμεῖς θαρσεῖτε, οἱ τὸν Κύριον ἐπικαλοῦντες, καὶ τὸν αὐτοῦ φόβον ἀνειληφό τες. Καὶ μήτε βουλὰς ἐθνῶν φοβεῖσθε, ἃς ὁ Κύριος διασκεδάννυσι, μήτε λογισμούς λαῶν, οὓς ὁ Κύριος ἀθετεῖ, μήτε βουλὰς ἀρχόντων, ἃς αὐτὸς ἀνατρέπει. 'Αλλὰ μηδὲ βασιλέα πλήθει στρατιωτικῆς δυνάμεως πεποιθότα καταπλήττεσθε, μηδὲ γίγαντα ἰσχύϊ καὶ ἀλκῇ σώματος τυφούμενον. Ἔχοντες δὲ μέγα φυ λακτήριον τοὺς τῆς προνοίας αὐτοῦ ὀφθαλμοὺς, ἐπ' αὐτὸν ἐλπίζετε μόνον καὶ ἐπὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ, εἰς τὸ ῥύσασθαι ἐκ θανάτου τὰς ψυχὰς αὐτῶν. Θάνατος δ' ἂν εἴη ψυχῆς ἡ ἄρνησις τοῦ Θεοῦ καὶ ἡ παντελής ἀποστασία, καὶ αἱ πρὸς θάνατον ἁμαρτίαι· ὥστε, κάν συμβῇ ποτε τῶν ἐλπιζόντων ἐπὶ τὸν Κύριον τὰ σώ ματα θανάτῳ παραδίδοσθαι τῷ κοινῷ διὰ τὴν εἰς αὐτ τὸν μαρτυρίαν, ἀλλ' οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ τοῦ κρείττονος ἐπιμεληθέντες τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἐῤῥύσαντο ἐκ θανά του. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο ποιοῦσιν, ἀλλὰ καὶ τοῦ δια θρέψαι αὐτοὺς ἐν λιμῷ πρόνοιαν ποιοῦνται. Ἐν γὰρ τοῖς καιροῖς τῶν διωγμών, καθ' οὓς πολλάκις κεκών λυνται μὲν αἱ διδασκαλίαι καὶ τὰ τῶν θεοπνεύστων Γραφῶν ἀναγνώσματα, σπανίζει δὲ ὁ τὰς πνευματι και τροφὰς ταῖς τῶν ἀνθρώπων διαδιδοὺς ψυχαῖς, ὅμως οἱ ὀφθαλμοὶ τοῦ Κυρίου τῇ τοῦ θείου Πνεύματος ἐπιῤῥοῇ, καὶ τούτων τὰς ψυχὰς διατρέφουσι θεοδιδάκτους αὐτοὺς ἀπεργαζόμενοι, ὡς καὶ ἄνευ τῆς να θρώπων διδασκαλίας ἀποῤῥήτῳ δυνάμει τρέφεσθαι. ΕΙΣ ΤΟΝ ΨΑΛΜΟΝ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΛΓ'. Οπότε ήλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐνώπιον ᾿Αβιμέλεχ, καὶ ἀπέλυσεν αὐτὸν καὶ ἀπῆλθεν. Ὑπέλαβόν τινες τὴν τοῦ προκειμένου ψαλμού προγραφὴν ἐκείνην σημαίνειν τὴν ἱστορίαν, δι' ἧς, φεύγων Δαυὶὸ ἀπὸ προσώπου Σαούλ, ἐληλυθέναι προς Αγχοὺς βασιλέα Γὲθ ἀναγέγραπται· ὅτε μανίαν προς ποιηθεὶς ἐτυμπάνιζεν ἐπὶ ταῖς θύραις τῆς πόλεως, EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - B EXEGETICA. sericordia ejus, ut eruat a morte animas eorum, et alat eos in ſame. Isthæc supradictorum sententiæ cohærent. Sermo namque postquam amnes qui in terra sunt homines ad Dei timorem superius evo- cavit his verbis, Timeat Dominum omnis terra ; de- inde ut animos adderet, ne animo deficerent ac reformidarent persecutiones obventuras, arte adje- cerat, Dominus dissipat consilia gentium, et cætera. Eidem igitur sententiæ insistens in superius allatis ait . Coufidite, vos omnes ad quos sermo vertitur. Si itaque ad hunc timorem accesseritis, oculos ejus vimque illius perspicacem vobis providentem obtinebitis, quæ vos ab omnibus inimicis ac insi- diatoribus liberabit. Ecce namque oculi Domini su- per metuentes eum, qui sperant super misericordia ejus, ut eruat a morte animas eorum. Nam sine oculis Dei nulla salutis spes est, ne quidem regi in militari potestate fidenti ; non giganti in mul- titudine virtutis et fortitudinis superbienti; non equo velocitati pedum confidenti. Hæc quippe omnia decipere solent, fallere item et in errorem inducere eos qui in iisdem spem habent. Sed vos confidite qui Dominum invocatis, ejusque timorem assumpsistis. Consilia gentium ne reformidetis quæ Dominus dissipat, nec cogitationes populorum quæ a Deo irritæ efficiuntur, nec consilia prin- cipum quæ ipse subvertit, imo neque regem manui militari innixum, neque gigantem fortitu- dine ac viribus corporeis tumentem. Et cum ingens præsidium, videlicet providentiæ ipsius oculos ob- tineatis, in ipso solo et in misericordia ejus spem C reponite vestram, ut eruat a morte animas eorum. Mors autem animæ fuerit Dei abnegatio, defectio plena, et peccata ad mortem ita ut si quando ac- cidat, ut sperantium in Deum corpora communi morti, ob ejus testimonium tradantur, at oculi Dei animas eorum curantes a morte ipsos eripue- runt. Neque id solummodo præstant; sed ut alanţ eus in fame, providentiam habent. Siquidem per- secutionum tempore, quo plerumque doctrina et divinarum Scripturarum lectiones præpediuntur, rarique occurrunt qui spirituales cibos animabus hominum impertiant; attamen oculi Domini, di- vini Spiritus influxu, ipsorum animas alunt et ab ipso Deo institutas efficiunt, ita ut citra humanam ullam disciplinam, arcana quadam virtute nutri- D antur. IN PSALMUM DAVID XXXIII. tech, et dimisit eum et abiit. Quidam suspicati sunt illam præsentis psalmi inscriptionem, historiam respicere, qua fertur Da- videm a facie Saulis fugientem, ad Auchum regem Geth accessisse, quando insaniam simulans quasi Lympano pulsabat ad portas urbis, et deferebatur, 1. Quando immutavit vultum suum coram Abime-

PG 23:311Ἀντὶ δὲ τοῦ, βαρεῖ, ὁ Ἀκύλας ἐξέδωκεν ὀστεί̈νῳ, τουτέστιν, ἰσχυρῷ, ἐπεὶ τοῦ παντὸς σώματος τὰ δυνατώτατα καὶ ἰσχυρότατα ὀστᾶ τυγχάνει. Βαρὺς οὖν ὁ ἐπὶ τὴν πέτραν τεθεμελιωμένος, ὁ ἀσάλευτος καὶ ἀῤῥαγής. Τῷ τοίνυν Πατρὶ ἐξομολογεῖται, εὐχαριστῶν ἐπὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ αὐτοῦ τῇ πολλῇ. Πολλὴ γὰρ ὡς ἀληθῶς αὕτη ἡ Ἐκκλησία· ἣν ἐν τῷ εἰκοστῷ πρώτῳ μεγάλην ὠνόμασεν εἰπών· Παρὰ σοῦ ὁ ἔπαινός μου ἐν ἐκκλησίᾳ μεγάλῃ. Ὁ μὲν οὖν Πατὴρ ἔπαινον τῷ Υἱῷ κατεργάζεται ἐν Ἐκκλησίᾳ μεγάλῃ· ὁ δὲ Υἱὸς ἐξομολογεῖται τῷ Πατρὶ ἐν Ἐκκλησίᾳ πολλῇ, τῇ καθ’ ὅλης τῆς Ἐκκλησίας ἱδρυμένῃ. Μὴ ἐπιχαρείησάν μοι οἱ ἐχθραίνοντές μοι ἀδίκως, οἱ μισοῦντές με δωρεὰν καὶ διανεύοντες ὀφθαλμοῖς. Ὅτι ἐμοὶ μὲν εἰρηνικὰ ἐλάλουν, καὶ ἐπ’ ὀργῇ δόλους διελογίζοντο. Καὶ ἐπλάτυναν ἐπ’ ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν· εἶπον· Εὖγε, εὖγε, εἶδον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Εἰ μὴ τὰ τέλη αἴσια τὰ μετὰ τοῦ πάθους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἑωρᾶτο, τάχα που χώραν εἶχον καταχαρῆναι αὐτοῦ οἱ τὴν κατ’ αὐτοῦ συσκευὴν μεμηχανημένοι, ὡς ἀφανισθέντος καὶ μηδὲν δεδυνημένου· ἐπεὶ δὲ ἡ Ἐκκλησία αὐτοῦ ἡ πολλὴ καὶ μεγάλη διαλάμπει καθ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης·

αὐτός τε εἰσέτι καὶ νῦν ἐν μέσῳ ἑστὼς συγκροτεῖ τὸν βαρὺν καὶ δυνατὸν αὑτοῦ λαὸν, καὶ ἐξομολογεῖται δι’ αὐτῶν τῷ ἑαυτοῦ Πατρί· Ὅπου γὰρ δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰς τὸ αὐτοῦ ὄνομα, ἐκεῖ εἰμὶ ἐν μέσῳ αὐτῶν· εἰκότως οἱ ἐπιχαιρεσίκακοι, αἰσχύνην καταχεάμενοι, ἀπεστράφησαν εἰς τὰ ὀπίσω. Τί γὰρ καὶ ἄξιον ἔχθρας παθόντες τὸ πρὸς αὐτὸν ἤραντο μῖσος; διόπερ ὁ Ἀκύλας, ἀναιτίως, ἡρμήνευσε. Διένευον δὲ ὀφθαλμοῖς χλευάζοντες αὐτὸν, καὶ διασύροντες τὰ τῆς σοφίας μου παιδεύματα. Εἶτα, Ἐμοὶ μὲν, φησὶν, εἰρηνικὰ ἐλάλουν, ἐν δὲ τῇ καρδίᾳ αὐτῶν δόλους καὶ ὀργὴν διελογίζοντο. Ἐπληροῦτο δὲ καὶ ταῦτα, ὅτε λαβὰς θηρώμενοι ἔλεγον πρὸς αὐτὸν οἱ Φαρισαῖοι· Διδάσκαλε, οἴδαμεν, ὅτι ἀληθὴς εἶ, καὶ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ ἐπ’ ἀληθείας διδάσκεις, καὶ οὐ μέλει σοι περὶ οὐδενός· οὐ γὰρ βλέπεις εἰς πρόσωπον· εἰπὲ οὖν ἡμῖν· Ἔξεστι δοῦναι κῆνσον Καίσαρι ἢ οὔ; Ταύτας γὰρ δολίως προέφερον τὰς φωνάς· διὸ προλαβὼν ταῦτ’ ᾐνίττετο φάσκων· Ἐμοὶ μὲν εἰρηνικὰ ἐλάλουν, καὶ ἐπ’ ὀργῇ δόλους διελογίζοντο. Ἀλλ’ ἐνταῦθα μὲν δολίως τὰς πρὸς αὐτὸν ἐποιοῦντο ὁμιλίας·

PG 23:313ἐν τέλει γε μὴν κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους ὅλῳ τῷ στόματι ἐβόων αἰτοῦντες αὐτοῦ τὸ αἷμα καθ’ ἑαυτῶν καὶ κατὰ τῶν τέκνων αὐτῶν· ὃ δὴ καὶ αὐτῷ παρίστησι διὰ τῶν προκειμένων λέγων· Ἐπλάτυναν ἐπ’ ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν. Εἶτ’ ἐπειδὴ παρεδόθη αὐτοῖς ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν, καὶ ὡς ἀμνὸς ἄκακος ἐναντίον τοῦ κείραντος ἄφωνος, ὁρῶντες αὐτοῦ τὸ πάθος ἐπεφώνουν· Εὖγε, εὖγε, εἶδον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Εἶδες, Κύριε, μὴ παρασιωπήσῃς. Καὶ ἄνωθεν εἶπε· Πότε ἐπόψῃ; καὶ διὰ τῶν προκειμένων· Εἶδες, Κύριε. Τί δὲ εἶδεν; Ὡς δολίως αὐτῷ προςῄεσαν, καὶ ὡς ἐπλάτυναν κατ’ αὐτοῦ τὸ στόμα αὐτῶν, καὶ ὡς κατ’ εὐχὰς πράξαντες ἐπεβόων· Εὖγε, εὖγε, εἶδον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Σὺ δὲ, Κύριε, ταῦτα θεασάμενος, ἀνασχόμενός τε καὶ μακροθυμήσας, μὴ παρασιωπήσῃς· ἀλλ’ ἀναλαβὼν τὸ τῆς δικαιοσύνης σου κριτήριον λέγε· Ταῦτα ἐποίησας, καὶ ἐσίγησα· καὶ πάλιν· Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιωπήσομαι; Ἀνθρωπίνως δὲ ἱκετεύει λέγων πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα· Μὴ ἀποστῇς ἀπ’ ἐμοῦ· καὶ, Ἐξεγέρθητι καὶ πρόσχες τῇ κρίσει, ὁ Θεός μου καὶ ὁ Κυριός μου εἰς τὴν δίκην μου.

Εt Εt Εt καὶ παρεφέρετο, καὶ ἔπιπτε, καὶ κατέρρει τὰ σίελα αὐτοῦ ἐπὶ τὸν πώγωνα αὐτοῦ· ὥστ᾽ εἰπεῖν τὸν ἀγχοῦς πρὸς τοὺς παῖδας αὐτοῦ· "Ανδρα ἐπίληπτον ἵνα τί εἰσηγάγετε πρὸς μέ; Αλλ' ὅτι μὲν ἠλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, ἤκουσαν οἱ τοιοῦτοι· ὅτι δ' ἑξῆς συνήπται, ἐναντίον 'Αβιμέλεχ, δοκοῦσί μοι παρευ ρακέναι. Ὁ μὲν οὖν ᾿Αγχους τῶν ἀλλοφύλων ἦν βα- σιλεὺς τῶν κατοικούντων τὴν Γέθ· ὁ δὲ ᾿Αβιμέλεχ ἱερεὺς τοῦ Θεοῦ μνημονεύεται· πρὸς ἂν καὶ αὐτὸν ἐληλυθὼς ὁ Δαυΐδ πρὸ τῆς παρουσίας τῆς πρὸς τὸν Αγχούς ἱστορείται· λέγει γὰρ ἡ Γραφή· Καὶ ἔρχε ται ὁ Δαυΐδ εἰς Νοβὰ πρὸς ᾿Αχιμέλεχ τὸν ἱερέα, καὶ ἐξέστη ᾿Αχιμέλεχ τῇ ἀπαντήσει αὐτοῦ· καὶ εἶπεν αὐτῷ· Τί ὅτι σὺ μόνος καὶ οὐδεὶς μετὰ σοῦ; Καὶ εἶπε Δαυίδ τῷ ἱερεῖ· Ο βασιλεὺς ἐντέταλ ταί μοι ῥῆμα σήμερον καὶ εἶπέ μοι· Μηδείς γνώτω Β τὸ ῥῆμα περὶ οὗ ἐγὼ ἀποστέλλω σε, καὶ ὑπὲρ οὗ ἐντέταλμαί σοι, καὶ τοῖς παιδαρίοις διαμε μαρτύρημαι ἐν τῷ τόπῳ τῷ λεγομένῳ Θεοῦ πί- στις. Καὶ νῦν εἰ εἰσιν ὑπὸ τὴν χεῖρά σου ἄρτοι, δὸς εἰς χεῖράς μου τὸ εὑρεθέν. Καὶ ἀπεκρίθη δ ἱερεὺς τῷ Δαυΐδ, καὶ εἶπεν· Οὐκ εἰσὶν ἄρτοι βέ δηλοι ὑπὸ τὴν χεῖρά μου, ὅτι ἀλλ᾽ ἢ ἄρτοι ἅγιοι εἰσιν· εἰ πεφυλαγμένα τὰ παιδάρια ἐστιν ἀπὸ γυναικὸς, καὶ φάγετε. Καὶ ἀπεκρίθη Δαυίδ τῷ ἱερεῖ, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ἀλλ' ἀπὸ γυναικὸς ἀπεσχή- μεθα ἐχθὲς καὶ τρίτην ἡμέραν· ἐν τῷ ἐξελθεῖν με εἰς δεὸν γέγονε τὰ παιδάρια ἡγνισμένα· καὶ αὕτη ἡ ὁδὸς βέβηλος· διότι σήμερον ἁγιασθήσεται διὰ τὰ σκεύη μου. Καὶ ἔδωκεν αὐτῷ ᾿Αχιμέλεχ ὁ ἱερεὺς τοὺς ἄρτους τῆς προθέσεως· ὅτι οὐκ ἦν ἄρτος, ἀλλ' ἢ ἄρτοι τοῦ προσώπου οι αφηρημένοι ἐκ προσώπου Κυρίου τοῦ παρατεθῆναι ἄρτον θερμόν, ᾗ ἡμέρᾳ ἔλαβεν αὐτούς. Ταῦτα μὲν οὖν ἡ περὶ τοῦ ᾿Αχιμέλεχ διήγησις περιέχει· ἑξῆς δὲ συνῆπται ὡς ἀνέστη Δαυίδ καὶ ἔφυγεν ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ· τοῦ τε Αχιμέλεχ ανα χωρήσα;, ἦλθε προς Αγχους βασιλέα Γέθ. Ὁ μὲν οὖν τις ἐρεῖ, ἐπεὶ μὴ ἐμφέρεται ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῇ κατὰ τὸν ᾿Αχιμέλεχ < ἀλλοιώσας τὸ πρόσωπον αυ τοῦ ὁ Δαυΐδ, ο κατὰ σφάλμα κεῖσθαι τὸ ὄνομα τοῦ Αβιμέλεχ ἀντὶ τοῦ ὀνόματος Αγχούς σαφῶς γὰρ ἐπὶ τοῦ ᾿Αγχούς εἴρηται· «ἀλλοιώσας τὸ πρόσωπον αὐτ τοῦ, ν ὅτε καὶ τὰ σίελα αὐτοῦ κατέβρει καὶ ἐτυμπάνι- ζεν. Ἔργον δὲ θρασὺν, καὶ προπετὲς εἶναι ἡγοῦμαι τὰ ἀποφήνασθαι τολμᾷν τὴν θείαν Γραφὴν ἡμαρτῆ- σθαι, καὶ τοσοῦτον περιέχειν σφάλμα, ὡς ἀντὶ ἀλλο φύλου ἀνδρὸς ἱερέα Θεοῦ παρενθεῖναι· μάλιστα ὅτε καὶ ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις καὶ οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ πάντες τὸν ᾿Αχιμέλεχ περιέχουσιν. Οὐκοῦν ἀκόλουθον ἂν εἴη, ἀληθευούσης τῆς προγραφῆς, ἐπιζητεῖν πῶς καὶ πότε ἠλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ Δαυΐδ ἐναντίον ᾿Αβιμέλεχ, καὶ ἀπέλυσεν αὐτὸν, καὶ ἀπῆλθε. Δοκεῖ δή μοι ἐκ τῆς παραθέσεως τῶν λοιπῶν ἑρμηνευτῶν λύσεις εὑρίσκεσθαι τοῦ ζητουμένου. Ὁ μὲν γὰρ Ἀκύλας καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις τοῦτον ήρω μήνευσαν τὸν τρόπον· Τοῦ Δαυΐδ ὅτε ἡλλοίωσε τὸ γεῦμα αὐτοῦ εἰς πρόσωπον ᾿Αβιμέλεχ, καὶ ἐξέ βαλεν αὐτὸν, καὶ ἀπῆλθε. Μήποτε γὰρ διὰ τοὺς ' Αt COMMENTARIA IN PSALMOS. ipsius ; ita ut diceret Auchus pueris suis : Quare virum epilepsia correptum ad me introduxistis ? Ve- rum illi ad id solum attenderunt quod immutaverit vultum suum ; sed videntur nihi id neglexisse quod mox sequitur, coram Abimelech. At enim Anchus alienigenarumn Getham incolentium rex erat; Abi- melech vero sacerdos Dei fuisse memoratur : quem item David adiisse, antequam regi Anchus se si- steret, enarratur; ait quippe Scriptura : venit David in Nobam ad Achimelech sacerdotem, et ob- stupuit Achimelech de occursu ejus ; et dixit ei : Quare tu solus et nullus est tecum ? Et ait David ad sacerdotem: Rex præcepit mihi sermonem hodie et dixit mihi Nemo sciat rem propter quam ego millo te, et de qua præcepi tibi ; et pueris testificatus sum in loco qui dicitur, Dei fides. Nunc ergo si sint sub manu tua panes, da in manus meas quod repertum fuerit. respondens sacerdos Davidi ait illi : Non sunt panes laici sub manu mea, sed tantum pones sancti, si abstinuerunt pueri a mulieribus, come- dite. Et respondit David sacerdoti, et dixit ei: Certe a mulieribus continuimus nos ab heri et nudius ler- tius, quando egressi sumus in viam, et fuerunt pueri sanctifcati : porro via hac polluta est ; sed ipsa ho- die sanctificabitur propter vasu mea. dedit ei Achi- melech sacerdos panes propositionis, neque enim erat ibi panis, nisi tantum panes faciei, qui sublatı fuc- rant a facie Domini, ut poneretur panis calidus, qua die accepit eos ⁹. A et decidebat, et deduebant salivæ ejus in barbam C D Reg. xx1,1-6. Hæc habet narratio illa de Achimelech. Deinde adjicitur quo pacto David surrexerit et effugerit illà die, cumque ab Achimelech discessisset, ad Archus regem Geth accesserit. Dicet forte quispiam : Cum in historia de Achimelech non feratur ‹ Davi- dem immutasse vultum suum, lapsu graphico no- men Achimelech pro nomine Anchus positum est : clare enim in historia Anchus dicitur immutasse vultum suum, quando salivæ ejus difluebant, et quasi tympano pulsabat. ego audax temerarium- que facinus arbitror esse, pronuntiare confidenter divinam Scripturam lapsam esse, et tale vitium præ- ferre, ut pro viro alienigena sacerdos Domini po- natur; cum maxime Hebraica lectio. et reliqui in- terpretes omnes Achimelech circumferant. Restat igitur, quando inscriptio vera profert, ut exquira- mus quomodo et quando David vultum suum immu- ιavit coram Abimelech, et dimisit eum, et abiit. Vie detur sane mihi ex cæterorum interpretum compa- ratione quæsiti solutiones suppeditari. Nam Aquila et quinta editio hoc pacto interpretati sunt : Davi- dis quando immutavit gustum suum ad faciem Abi- melech, et ejecit eum, et abiit. Forte propier panes propositionis, quos cum accepisset ab Abi- melech, comedit ipse et pueri qui cuin eo erant,

Κατὰ γὰρ τὸν καιρὸν τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν πάθους τοιαύτας ἠφίει φωνὰς, ἵνα πιστευθῇ ἄνθρωπος ἀτρεκέως κατὰ ἀλήθειαν γεγονὼς, καὶ τὸν ὑπὲρ ἡμῶν θάνατον ἑκουσίως καταδεχόμενος. Καὶ μὴ ἐπιχαρήσειάν μοι, μὴ εἴποισαν ἐν καρδίαις αὐτῶν· Εὖγε, εὖγε, ἡ ψυχὴ ἡμῶν μηδὲ εἴποισαν· Κατεπίομεν αὐτόν. Σοῦ γὰρ, φησὶν, ἐπεξελθόντος τοῖς τετολμημένοις, καὶ κρίναντος κατὰ τὴν δικαιοσύνην σου, οὐκ ἐπιχαρήσονται, οὐδ’ ἐροῦσιν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν· Εὖγε, εὖγε, ἴσχυσεν ἡ ψυχὴ ἡμῶν. Εἰ γὰρ καὶ τῷ στόματι αὐτῶν ποτε τοῦτο εἰρήκασιν, ἀλλ’ οὐ καὶ ταῖς καρδίαις αὐτῶν ἐροῦσιν· οὐδὲ φήσουσι· Κατεπίομεν αὐτὸν, τὴν ἀνάστασίν μου καὶ τῆς Ἐκκλησίας τῆς ἐμῆς τὴν καθ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης ἵδρυσιν θεώμενοι. Καταπίνεται μὲν γὰρ ὁ ἅπαξ εἰς βυθὸν χωρήσας καὶ μηκέτ’ ἀναβεβηκώς· οὕτω γάρ ποτε κατέπιεν ὁ θάνατος ἰσχύσας. Ἀλλὰ κἀκεῖ οἱ καταποθέντες ἐπαλινδρόμησαν, διὸ λέλεκται· Καὶ πάλιν ἀφεῖλεν ὁ Θεὸς πᾶν δάκρυον ἀπὸ παντὸς προσώπου. Καὶ ἐνταῦθα τοίνυν, εἰ καὶ πρὸς καιρόν τινα ἔδοξαν αὐτὸν καταπίνειν, ἀλλ’ οὐκ εἰς τέλος, φησὶν, ἐροῦσι, προφητικῶς κατ’ αὐτὰ θεσπίζων·

Εt Εt Εt καὶ παρεφέρετο, καὶ ἔπιπτε, καὶ κατέρρει τὰ σίελα αὐτοῦ ἐπὶ τὸν πώγωνα αὐτοῦ· ὥστ᾽ εἰπεῖν τὸν ἀγχοῦς πρὸς τοὺς παῖδας αὐτοῦ· "Ανδρα ἐπίληπτον ἵνα τί εἰσηγάγετε πρὸς μέ; Αλλ' ὅτι μὲν ἠλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, ἤκουσαν οἱ τοιοῦτοι· ὅτι δ' ἑξῆς συνήπται, ἐναντίον 'Αβιμέλεχ, δοκοῦσί μοι παρευ ρακέναι. Ὁ μὲν οὖν ᾿Αγχους τῶν ἀλλοφύλων ἦν βα- σιλεὺς τῶν κατοικούντων τὴν Γέθ· ὁ δὲ ᾿Αβιμέλεχ ἱερεὺς τοῦ Θεοῦ μνημονεύεται· πρὸς ἂν καὶ αὐτὸν ἐληλυθὼς ὁ Δαυΐδ πρὸ τῆς παρουσίας τῆς πρὸς τὸν Αγχούς ἱστορείται· λέγει γὰρ ἡ Γραφή· Καὶ ἔρχε ται ὁ Δαυΐδ εἰς Νοβὰ πρὸς ᾿Αχιμέλεχ τὸν ἱερέα, καὶ ἐξέστη ᾿Αχιμέλεχ τῇ ἀπαντήσει αὐτοῦ· καὶ εἶπεν αὐτῷ· Τί ὅτι σὺ μόνος καὶ οὐδεὶς μετὰ σοῦ; Καὶ εἶπε Δαυίδ τῷ ἱερεῖ· Ο βασιλεὺς ἐντέταλ ταί μοι ῥῆμα σήμερον καὶ εἶπέ μοι· Μηδείς γνώτω Β τὸ ῥῆμα περὶ οὗ ἐγὼ ἀποστέλλω σε, καὶ ὑπὲρ οὗ ἐντέταλμαί σοι, καὶ τοῖς παιδαρίοις διαμε μαρτύρημαι ἐν τῷ τόπῳ τῷ λεγομένῳ Θεοῦ πί- στις. Καὶ νῦν εἰ εἰσιν ὑπὸ τὴν χεῖρά σου ἄρτοι, δὸς εἰς χεῖράς μου τὸ εὑρεθέν. Καὶ ἀπεκρίθη δ ἱερεὺς τῷ Δαυΐδ, καὶ εἶπεν· Οὐκ εἰσὶν ἄρτοι βέ δηλοι ὑπὸ τὴν χεῖρά μου, ὅτι ἀλλ᾽ ἢ ἄρτοι ἅγιοι εἰσιν· εἰ πεφυλαγμένα τὰ παιδάρια ἐστιν ἀπὸ γυναικὸς, καὶ φάγετε. Καὶ ἀπεκρίθη Δαυίδ τῷ ἱερεῖ, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ἀλλ' ἀπὸ γυναικὸς ἀπεσχή- μεθα ἐχθὲς καὶ τρίτην ἡμέραν· ἐν τῷ ἐξελθεῖν με εἰς δεὸν γέγονε τὰ παιδάρια ἡγνισμένα· καὶ αὕτη ἡ ὁδὸς βέβηλος· διότι σήμερον ἁγιασθήσεται διὰ τὰ σκεύη μου. Καὶ ἔδωκεν αὐτῷ ᾿Αχιμέλεχ ὁ ἱερεὺς τοὺς ἄρτους τῆς προθέσεως· ὅτι οὐκ ἦν ἄρτος, ἀλλ' ἢ ἄρτοι τοῦ προσώπου οι αφηρημένοι ἐκ προσώπου Κυρίου τοῦ παρατεθῆναι ἄρτον θερμόν, ᾗ ἡμέρᾳ ἔλαβεν αὐτούς. Ταῦτα μὲν οὖν ἡ περὶ τοῦ ᾿Αχιμέλεχ διήγησις περιέχει· ἑξῆς δὲ συνῆπται ὡς ἀνέστη Δαυίδ καὶ ἔφυγεν ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ· τοῦ τε Αχιμέλεχ ανα χωρήσα;, ἦλθε προς Αγχους βασιλέα Γέθ. Ὁ μὲν οὖν τις ἐρεῖ, ἐπεὶ μὴ ἐμφέρεται ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῇ κατὰ τὸν ᾿Αχιμέλεχ < ἀλλοιώσας τὸ πρόσωπον αυ τοῦ ὁ Δαυΐδ, ο κατὰ σφάλμα κεῖσθαι τὸ ὄνομα τοῦ Αβιμέλεχ ἀντὶ τοῦ ὀνόματος Αγχούς σαφῶς γὰρ ἐπὶ τοῦ ᾿Αγχούς εἴρηται· «ἀλλοιώσας τὸ πρόσωπον αὐτ τοῦ, ν ὅτε καὶ τὰ σίελα αὐτοῦ κατέβρει καὶ ἐτυμπάνι- ζεν. Ἔργον δὲ θρασὺν, καὶ προπετὲς εἶναι ἡγοῦμαι τὰ ἀποφήνασθαι τολμᾷν τὴν θείαν Γραφὴν ἡμαρτῆ- σθαι, καὶ τοσοῦτον περιέχειν σφάλμα, ὡς ἀντὶ ἀλλο φύλου ἀνδρὸς ἱερέα Θεοῦ παρενθεῖναι· μάλιστα ὅτε καὶ ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις καὶ οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ πάντες τὸν ᾿Αχιμέλεχ περιέχουσιν. Οὐκοῦν ἀκόλουθον ἂν εἴη, ἀληθευούσης τῆς προγραφῆς, ἐπιζητεῖν πῶς καὶ πότε ἠλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ Δαυΐδ ἐναντίον ᾿Αβιμέλεχ, καὶ ἀπέλυσεν αὐτὸν, καὶ ἀπῆλθε. Δοκεῖ δή μοι ἐκ τῆς παραθέσεως τῶν λοιπῶν ἑρμηνευτῶν λύσεις εὑρίσκεσθαι τοῦ ζητουμένου. Ὁ μὲν γὰρ Ἀκύλας καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις τοῦτον ήρω μήνευσαν τὸν τρόπον· Τοῦ Δαυΐδ ὅτε ἡλλοίωσε τὸ γεῦμα αὐτοῦ εἰς πρόσωπον ᾿Αβιμέλεχ, καὶ ἐξέ βαλεν αὐτὸν, καὶ ἀπῆλθε. Μήποτε γὰρ διὰ τοὺς ' Αt COMMENTARIA IN PSALMOS. ipsius ; ita ut diceret Auchus pueris suis : Quare virum epilepsia correptum ad me introduxistis ? Ve- rum illi ad id solum attenderunt quod immutaverit vultum suum ; sed videntur nihi id neglexisse quod mox sequitur, coram Abimelech. At enim Anchus alienigenarumn Getham incolentium rex erat; Abi- melech vero sacerdos Dei fuisse memoratur : quem item David adiisse, antequam regi Anchus se si- steret, enarratur; ait quippe Scriptura : venit David in Nobam ad Achimelech sacerdotem, et ob- stupuit Achimelech de occursu ejus ; et dixit ei : Quare tu solus et nullus est tecum ? Et ait David ad sacerdotem: Rex præcepit mihi sermonem hodie et dixit mihi Nemo sciat rem propter quam ego millo te, et de qua præcepi tibi ; et pueris testificatus sum in loco qui dicitur, Dei fides. Nunc ergo si sint sub manu tua panes, da in manus meas quod repertum fuerit. respondens sacerdos Davidi ait illi : Non sunt panes laici sub manu mea, sed tantum pones sancti, si abstinuerunt pueri a mulieribus, come- dite. Et respondit David sacerdoti, et dixit ei: Certe a mulieribus continuimus nos ab heri et nudius ler- tius, quando egressi sumus in viam, et fuerunt pueri sanctifcati : porro via hac polluta est ; sed ipsa ho- die sanctificabitur propter vasu mea. dedit ei Achi- melech sacerdos panes propositionis, neque enim erat ibi panis, nisi tantum panes faciei, qui sublatı fuc- rant a facie Domini, ut poneretur panis calidus, qua die accepit eos ⁹. A et decidebat, et deduebant salivæ ejus in barbam C D Reg. xx1,1-6. Hæc habet narratio illa de Achimelech. Deinde adjicitur quo pacto David surrexerit et effugerit illà die, cumque ab Achimelech discessisset, ad Archus regem Geth accesserit. Dicet forte quispiam : Cum in historia de Achimelech non feratur ‹ Davi- dem immutasse vultum suum, lapsu graphico no- men Achimelech pro nomine Anchus positum est : clare enim in historia Anchus dicitur immutasse vultum suum, quando salivæ ejus difluebant, et quasi tympano pulsabat. ego audax temerarium- que facinus arbitror esse, pronuntiare confidenter divinam Scripturam lapsam esse, et tale vitium præ- ferre, ut pro viro alienigena sacerdos Domini po- natur; cum maxime Hebraica lectio. et reliqui in- terpretes omnes Achimelech circumferant. Restat igitur, quando inscriptio vera profert, ut exquira- mus quomodo et quando David vultum suum immu- ιavit coram Abimelech, et dimisit eum, et abiit. Vie detur sane mihi ex cæterorum interpretum compa- ratione quæsiti solutiones suppeditari. Nam Aquila et quinta editio hoc pacto interpretati sunt : Davi- dis quando immutavit gustum suum ad faciem Abi- melech, et ejecit eum, et abiit. Forte propier panes propositionis, quos cum accepisset ab Abi- melech, comedit ipse et pueri qui cuin eo erant,

Αἰσχυνθείησαν καὶ ἐντραπείησαν ἅμα οἱ ἐπιχαίροντες τοῖς κακοῖς μου· ἐνδυσάσθωσαν αἰσχύνην καὶ ἐντροπὴν οἱ μεγαλοῤῥημονοῦντες ἐπ’ ἐμέ. Καὶ ταῦτα δὲ ὅπως τέλους ἔτυχεν ἀναφερόμενα ἐπὶ τὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν πρόσωπον, ῥᾴδιον δὴ ἰδεῖν. Ἐξ ἐκείνου γὰρ, καὶ εἰς δεῦρο τοῦ χρόνου ἀπεῤῥιμμένοι καὶ ἀπόβλητοι τυγχάνουσι πάλαι κομῶντες ἐπὶ πολλοῖς χαρίσμασιν, Οἱ δ’ ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν τὸν ὑπ’ αὐτῶν ἀνῃρημένον παραδεδεγμένοι τῆς μὲν πολυθέου πλάνης ἠλευθέρωνται, τὸν δ’ ἐπὶ πάντων Θεὸν εὐσεβοῦντες διατελοῦσιν. Εἶθ’ οἱ μὲν αἰσχύνην καταχεάμενοι ἐφ’ οἷς ἔδρασαν, ἐνετράπησαν, οἱ δὲ χαρᾷ καὶ παῤῥησίας ὁσημέραι πληροῦνται· ὡς πληροῦσθαι τὸ παρὰ Μωϋσεῖ λόγιον φῆσαν πρὸς τὸν Ἰουδαίων λαόν· Ὁ προσήλυτος ὁ ἐν ὑμῖν ἔσται ἄνω ἄνω· σὺ δὲ ἔσῃ κάτω κάτω· αὐτός σου ἔσται κεφαλὴ, σὺ δὲ ἔσῃ οὐρά. Ἀγαλλιάσαιντο καὶ εὐφρανθείησαν οἱ θέλοντες τὴν δικαιοσύνην μου καὶ εἰπάτωσαν διὰ παντός· Μεγαλυνθήτω ὁ Κύριος, οἱ θέλοντες τὴν εἰρήνην τοῦ δούλου αὐτοῦ. Καὶ ἡ γλῶσσά μου μελετήσει τὴν δικαιοσύνην σου, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαινόν σου.

Εt Εt Εt καὶ παρεφέρετο, καὶ ἔπιπτε, καὶ κατέρρει τὰ σίελα αὐτοῦ ἐπὶ τὸν πώγωνα αὐτοῦ· ὥστ᾽ εἰπεῖν τὸν ἀγχοῦς πρὸς τοὺς παῖδας αὐτοῦ· "Ανδρα ἐπίληπτον ἵνα τί εἰσηγάγετε πρὸς μέ; Αλλ' ὅτι μὲν ἠλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, ἤκουσαν οἱ τοιοῦτοι· ὅτι δ' ἑξῆς συνήπται, ἐναντίον 'Αβιμέλεχ, δοκοῦσί μοι παρευ ρακέναι. Ὁ μὲν οὖν ᾿Αγχους τῶν ἀλλοφύλων ἦν βα- σιλεὺς τῶν κατοικούντων τὴν Γέθ· ὁ δὲ ᾿Αβιμέλεχ ἱερεὺς τοῦ Θεοῦ μνημονεύεται· πρὸς ἂν καὶ αὐτὸν ἐληλυθὼς ὁ Δαυΐδ πρὸ τῆς παρουσίας τῆς πρὸς τὸν Αγχούς ἱστορείται· λέγει γὰρ ἡ Γραφή· Καὶ ἔρχε ται ὁ Δαυΐδ εἰς Νοβὰ πρὸς ᾿Αχιμέλεχ τὸν ἱερέα, καὶ ἐξέστη ᾿Αχιμέλεχ τῇ ἀπαντήσει αὐτοῦ· καὶ εἶπεν αὐτῷ· Τί ὅτι σὺ μόνος καὶ οὐδεὶς μετὰ σοῦ; Καὶ εἶπε Δαυίδ τῷ ἱερεῖ· Ο βασιλεὺς ἐντέταλ ταί μοι ῥῆμα σήμερον καὶ εἶπέ μοι· Μηδείς γνώτω Β τὸ ῥῆμα περὶ οὗ ἐγὼ ἀποστέλλω σε, καὶ ὑπὲρ οὗ ἐντέταλμαί σοι, καὶ τοῖς παιδαρίοις διαμε μαρτύρημαι ἐν τῷ τόπῳ τῷ λεγομένῳ Θεοῦ πί- στις. Καὶ νῦν εἰ εἰσιν ὑπὸ τὴν χεῖρά σου ἄρτοι, δὸς εἰς χεῖράς μου τὸ εὑρεθέν. Καὶ ἀπεκρίθη δ ἱερεὺς τῷ Δαυΐδ, καὶ εἶπεν· Οὐκ εἰσὶν ἄρτοι βέ δηλοι ὑπὸ τὴν χεῖρά μου, ὅτι ἀλλ᾽ ἢ ἄρτοι ἅγιοι εἰσιν· εἰ πεφυλαγμένα τὰ παιδάρια ἐστιν ἀπὸ γυναικὸς, καὶ φάγετε. Καὶ ἀπεκρίθη Δαυίδ τῷ ἱερεῖ, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ἀλλ' ἀπὸ γυναικὸς ἀπεσχή- μεθα ἐχθὲς καὶ τρίτην ἡμέραν· ἐν τῷ ἐξελθεῖν με εἰς δεὸν γέγονε τὰ παιδάρια ἡγνισμένα· καὶ αὕτη ἡ ὁδὸς βέβηλος· διότι σήμερον ἁγιασθήσεται διὰ τὰ σκεύη μου. Καὶ ἔδωκεν αὐτῷ ᾿Αχιμέλεχ ὁ ἱερεὺς τοὺς ἄρτους τῆς προθέσεως· ὅτι οὐκ ἦν ἄρτος, ἀλλ' ἢ ἄρτοι τοῦ προσώπου οι αφηρημένοι ἐκ προσώπου Κυρίου τοῦ παρατεθῆναι ἄρτον θερμόν, ᾗ ἡμέρᾳ ἔλαβεν αὐτούς. Ταῦτα μὲν οὖν ἡ περὶ τοῦ ᾿Αχιμέλεχ διήγησις περιέχει· ἑξῆς δὲ συνῆπται ὡς ἀνέστη Δαυίδ καὶ ἔφυγεν ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ· τοῦ τε Αχιμέλεχ ανα χωρήσα;, ἦλθε προς Αγχους βασιλέα Γέθ. Ὁ μὲν οὖν τις ἐρεῖ, ἐπεὶ μὴ ἐμφέρεται ἐν τῇ ἱστορίᾳ τῇ κατὰ τὸν ᾿Αχιμέλεχ < ἀλλοιώσας τὸ πρόσωπον αυ τοῦ ὁ Δαυΐδ, ο κατὰ σφάλμα κεῖσθαι τὸ ὄνομα τοῦ Αβιμέλεχ ἀντὶ τοῦ ὀνόματος Αγχούς σαφῶς γὰρ ἐπὶ τοῦ ᾿Αγχούς εἴρηται· «ἀλλοιώσας τὸ πρόσωπον αὐτ τοῦ, ν ὅτε καὶ τὰ σίελα αὐτοῦ κατέβρει καὶ ἐτυμπάνι- ζεν. Ἔργον δὲ θρασὺν, καὶ προπετὲς εἶναι ἡγοῦμαι τὰ ἀποφήνασθαι τολμᾷν τὴν θείαν Γραφὴν ἡμαρτῆ- σθαι, καὶ τοσοῦτον περιέχειν σφάλμα, ὡς ἀντὶ ἀλλο φύλου ἀνδρὸς ἱερέα Θεοῦ παρενθεῖναι· μάλιστα ὅτε καὶ ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις καὶ οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ πάντες τὸν ᾿Αχιμέλεχ περιέχουσιν. Οὐκοῦν ἀκόλουθον ἂν εἴη, ἀληθευούσης τῆς προγραφῆς, ἐπιζητεῖν πῶς καὶ πότε ἠλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ Δαυΐδ ἐναντίον ᾿Αβιμέλεχ, καὶ ἀπέλυσεν αὐτὸν, καὶ ἀπῆλθε. Δοκεῖ δή μοι ἐκ τῆς παραθέσεως τῶν λοιπῶν ἑρμηνευτῶν λύσεις εὑρίσκεσθαι τοῦ ζητουμένου. Ὁ μὲν γὰρ Ἀκύλας καὶ ἡ πέμπτη ἔκδοσις τοῦτον ήρω μήνευσαν τὸν τρόπον· Τοῦ Δαυΐδ ὅτε ἡλλοίωσε τὸ γεῦμα αὐτοῦ εἰς πρόσωπον ᾿Αβιμέλεχ, καὶ ἐξέ βαλεν αὐτὸν, καὶ ἀπῆλθε. Μήποτε γὰρ διὰ τοὺς ' Αt COMMENTARIA IN PSALMOS. ipsius ; ita ut diceret Auchus pueris suis : Quare virum epilepsia correptum ad me introduxistis ? Ve- rum illi ad id solum attenderunt quod immutaverit vultum suum ; sed videntur nihi id neglexisse quod mox sequitur, coram Abimelech. At enim Anchus alienigenarumn Getham incolentium rex erat; Abi- melech vero sacerdos Dei fuisse memoratur : quem item David adiisse, antequam regi Anchus se si- steret, enarratur; ait quippe Scriptura : venit David in Nobam ad Achimelech sacerdotem, et ob- stupuit Achimelech de occursu ejus ; et dixit ei : Quare tu solus et nullus est tecum ? Et ait David ad sacerdotem: Rex præcepit mihi sermonem hodie et dixit mihi Nemo sciat rem propter quam ego millo te, et de qua præcepi tibi ; et pueris testificatus sum in loco qui dicitur, Dei fides. Nunc ergo si sint sub manu tua panes, da in manus meas quod repertum fuerit. respondens sacerdos Davidi ait illi : Non sunt panes laici sub manu mea, sed tantum pones sancti, si abstinuerunt pueri a mulieribus, come- dite. Et respondit David sacerdoti, et dixit ei: Certe a mulieribus continuimus nos ab heri et nudius ler- tius, quando egressi sumus in viam, et fuerunt pueri sanctifcati : porro via hac polluta est ; sed ipsa ho- die sanctificabitur propter vasu mea. dedit ei Achi- melech sacerdos panes propositionis, neque enim erat ibi panis, nisi tantum panes faciei, qui sublatı fuc- rant a facie Domini, ut poneretur panis calidus, qua die accepit eos ⁹. A et decidebat, et deduebant salivæ ejus in barbam C D Reg. xx1,1-6. Hæc habet narratio illa de Achimelech. Deinde adjicitur quo pacto David surrexerit et effugerit illà die, cumque ab Achimelech discessisset, ad Archus regem Geth accesserit. Dicet forte quispiam : Cum in historia de Achimelech non feratur ‹ Davi- dem immutasse vultum suum, lapsu graphico no- men Achimelech pro nomine Anchus positum est : clare enim in historia Anchus dicitur immutasse vultum suum, quando salivæ ejus difluebant, et quasi tympano pulsabat. ego audax temerarium- que facinus arbitror esse, pronuntiare confidenter divinam Scripturam lapsam esse, et tale vitium præ- ferre, ut pro viro alienigena sacerdos Domini po- natur; cum maxime Hebraica lectio. et reliqui in- terpretes omnes Achimelech circumferant. Restat igitur, quando inscriptio vera profert, ut exquira- mus quomodo et quando David vultum suum immu- ιavit coram Abimelech, et dimisit eum, et abiit. Vie detur sane mihi ex cæterorum interpretum compa- ratione quæsiti solutiones suppeditari. Nam Aquila et quinta editio hoc pacto interpretati sunt : Davi- dis quando immutavit gustum suum ad faciem Abi- melech, et ejecit eum, et abiit. Forte propier panes propositionis, quos cum accepisset ab Abi- melech, comedit ipse et pueri qui cuin eo erant,

PG 23:315Ἡ μὲν ἀρχὴ τῆς προφητείας δίκην καὶ πόλεμον ἐπελεύσεσθαι ἠπείλει κατὰ τῶν ἀδικησάντων καὶ πολεμησάντων τὸν προφητευόμενον· τὰ δὲ μέσα τὸν τρόπον αὐτῶν διέβαλλε· τὰ δὲ ἐπὶ τέλει τὴν καταλαβοῦσαν αὐτοὺς διέγραφεν αἰσχύνην καὶ ἐντροπήν. Ἡ δὲ τῆς ὅλης προφητείας περιγραφὴ ἀγαλλίασιν καὶ εὐφροσύνην, καὶ ἀγαθὰ πάντας εὐαγγελίζεται τοὺς τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ θέλοντας. Νοήσεις δὲ τὴν αὐτοῦ δικαιοσύνην, θεότητα αὐτοῦ ἐκλαβών· ἐπειδὴ αὐτὸς ἐγενήθη ἡμῖν σοφία ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε καὶ ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις. Οἱ γοῦν ταύτην νοήσαντες ἀγαλλιάσαιντο, φησὶ, καὶ εὐφρανθείησαν· τούτους δὲ καὶ διδάσκει λέγειν ἀεὶ, Μεγαλυνθήτω ὁ Κύριος, εἰ δὴ ἀσπάζοιντο τὴν πρὸς τὸν προφητευόμενον εἰρήνην· ἐπεὶ οἱ ἀράμενοι πρὸς αὐτὸν ἔχθραν, δίκην δεδώκασιν τὴν ἀξίαν. Εἴη δ’ ἂν αὕτη ἡ εἰρήνη αὐτοῦ, ἣν ἐχαρίζετο τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς λέγων· Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν ἀφίημι ὑμῖν. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τῶν ἐθελόντων καὶ ἀγαπώντων τὴν εἰρήνην αὐτοῦ, τήν τε δικαιοσύνην αὐτοῦ τιμώντων. Λοιπὸν δὲ αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ τὸ τέλος τοῦ παντὸς λόγου ἐπισφραγίζεται φάσκων·

νειν κατ' ἐκεῖνο καιροῦ φῆσαι. Εἰσῆλθε γάρ, φησὶν, Α Δαυΐδ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ ἐπί Αβιάθαρ τοῦ ἀρχιερέως. Καὶ φαίνεται ἡ τῶν ἱστοριῶν γραφή, σασα ὑπὸ τοῦ Σαούλ, ἀρχιερέα ἀνῃρημένον οὐχ προγραφὴν εἰρήσθω. τὸν ᾿Αχιμέλεχ καὶ τοὺς ἱερεῖς τοῦ Θεοῦ ἀνῃρῆσθαι φής ἱστορήσασα. Ταῦτα μὲν οὖν ἡμῖν εἰς τὴν τοῦ ψαλμοῦ Εὐλογήσω τὸν Κύριον ἐν παντὶ καιρῷ, διὰ παντὸς ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν τῷ στόματί μου. Εύ- χαριστῶν ὁ Δαυΐδ ἐφ᾽ οἷς ἠξιώθη τροφῆς ἱερατικής, Οὐκ ἐπὶ τοῦ παρόντος, φησί, μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ πάσης τῆς ζωῆς χάριτας ὁμολογῶν καὶ εὐλογῶν αὐτ τὸν διατελέσω· οὐδὲ ἀπολειφθήσεταί ποτε τὸ στόμα μου τῆς εἰς αὐτὸν αἰνέσεως. ᾿Αντὶ γὰρ θυσίας καὶ ολοκαυτωμάτων πεπαίδευμαι τὴν διὰ χειλέων προσά- γειν αὐτῷ θυσίαν. Ἐπειδὴ γὰρ φεύγοντι μοι οὐδεὶς βοηθός πάρεστιν, Β οὐδέ τις καταφυγή, οὐδὲ ἀσφάλεια· μόνον δὲ τὸν Κύ ριον φυλακτήριον ἐπάγομαι τῆς ἐμαυτοῦ ψυχῆς, καὶ ἐπ' αὐτῷ, ἀλλ' οὐκ ἐπὶ ταῖς ἐμαῖς δικαιοπραγίαις ἡ ψυχή μου θαῤῥεῖ· εἰκότως, ἐπὶ τῷ Κυρίῳ καυχήσε ται ἡ ψυχή μου· ἀκουσάτωσαν πραεῖς καὶ εὐφραν θήτωσαν. Ἐμὲ δὲ λαβόντες ὑπόδειγμα πάντες οἱ πρᾶοι καὶ ταπεινοὶ καὶ ἐπιεικεῖς διὰ τὴν εἰς τὸν Θεὸν εὐλάβειαν, θαῤῥείτωσαν καὶ πληρούσθωσαν εὐφροσύ- νης, τὰ ἴσα μοι προσδοκήσαντες, καὶ αὐτὸν ἐλπίδα τὸν Κύριον θέμενοι. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὴν ῥομφαίαν Γολιάθ τοῦ ἀλλοφύλου παρὰ τῷ ᾿Αβιμέλεχ λαβὼν ἀπῄει· Αλλ' οὐδ᾽ ἐπὶ τούτῳ, φησί, καυχήσομαι, ἀλλ' ἐπὶ τῷ Κυρίῳ, δι᾿ ὃν ταύτην έκτησάμην την ρομφαίαν· ὡς καὶ τὸν ἱερέα εἰπεῖν αὐτῷ· Ἰδοὺ ἡ ῥομφαία Γολιάθ τοῦ Φι λισταίου, δν ἐπάταξας ἐν τῇ κοιλάδι Ηλᾷ, καὶ ς αὐτὴ ἐνειλημμένη ἱματίῳ. Εἰ ταύτην λήψη, σαν τῷ λάβε, ὅτι οὐκ ἔστιν ἑτέρα παρέξ αὐτῆς. Ωστε τούτων ἀκούσαντα τὸν Δαυΐδ εἰπεῖν· Ἐν τῷ Κυρίῳ ἐπαινεθήσεται ἡ ψυχή μου. Μεγάλην δόξαν ἔφερεν ἐκεῖνο τὸ δόρυ τῷ Δαυΐδ, παιδαρίῳ μὲν ὄντι, καὶ μη- δὲ φέρειν ὅπλα πολεμικὰ ἐπισταμένῳ, πίστει δὲ τῇ εἰς Θεὸν καταγωνισαμένῳ τὸν Γολιάθ, ὡς διὰ τοῦτο ἀντὶ ἀναθήματος τὴν ῥομφαίαν μόνην ἐκείνην ἀνα- κεῖσθαι ἐν τῷ ἱερῷ· ὃ δὴ καὶ ἐπεσημήνατο φήσας ὁ Ιερεύς· Καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλη. Οὐδὲ γὰρ ἐξῆν ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ Θεοῦ ὅπλα πολεμικὰ ἀποτίθεσθαι· μόνη δὲ ἐκείνη εἰς μνήμην τοῦ Δαυΐδ τῆς κατὰ τοῦ ἀλλο φύλου νίκης ἀνέκειτο, ὡσανεὶ εὐχαριστήριον ἀποκει μένη τῷ τὴν νίκην αὐτῷ δεδωρημένῳ τῷ Θεῷ. Μεγαλύνατε τὸν Κύριον σὺν ἐμοὶ, καὶ ὑψώσω μεν τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπὶ τὸ αὐτό. Οἱ γὰρ δι' ἔργων καὶ βίου τοῦ κατ᾽ ἀρετὴν τὴν ἐν ἑαυτοῖς εἰκόνα τοῦ Θεοῦ κοσμοῦντες, αὐτὸν δοξάζουσι καὶ ὑψοῦσιν. Ἐξε ζήτησα τὸν Κύριον καὶ ἐπήκουσέ μου. Ἐπεὶ τῷ, ἐξεζήτησα, τό, ἐπήκουσέ μου, ἀνταπεδόθη. Οὗτος ὁ πτωχὸς ἐκέκραξε, καὶ ὁ Κύριος εἰσή κουσεν αὐτοῦ, καὶ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ ἔσωσεν αὐτόν. Πάλιν ἑαυτὸν, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσ θεν, ὑπογραμμὸν παρέχει τῆς ἑτέρων διδασκαλίας. Πτωχὸν γὰρ ἑαυτὸν εἰπὼν διὰ τὴν τῆς ψυχῆς ἑαυτοῦ ταπείνωσιν καὶ μετριοσύνην, ὡς περὶ ἑτέρου περὶ ἑαυ COMMENTARIA IN PSALMOS. de principis sacerdotum nece narravit. Et hæc qui- dem nobis de psalmi titulo dicta sint. "I Reg. xx, 9. D VERS. 2. Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Gratias agit David quod sacerdotali cibo dignatus sit: Nec solum in præsenti, ait, sed per totum vitæ curriculum gratias confitendi ac benedicendi finem non faciam : neque os meum laude ejus vacuum unquam erit. Nam institutus ita fui, ut sacrificiorum et holocaustorum vice, labiis ipsi hostiam offeram. Quandoquidem fugienti mihi nullus opitulator adest, nullum effugium, securitas nulla ; solumque Dominum animæ meæ præsidium paravi, atque ipsi soli, non recte factis meis, confidit anima mea; jure sane in Domino laudabitur anima mea: au- diant mansueti et lætentur. Meque in exemplum sibi proponentes mansueti omnes, humiles ac modesti viri, ob pietatem erga Deum suam confidant et gaudio cumulentur, paria mecum exspectantes, ipsumque Dominum sibi in spem proponentes. Quoniam vero postquam gladium alienigenæ Go- liath ab Abimelecho acceperat, discessit: neque in hoc,inquit, gloriabor, sed in Domino, cujus bene- ficio hunc gladium nactus sum; ita ut vel ipse sacerdos sic eum compellaret Ecce gladius Go- lieth Philisthæi, quem percussisti in valle Ela, invo lutus veste. Si hunc vis tollere, tolle tibi, quia nullus alius hic est præter ipsum ". His itaque auditis, Da- vid ait : In Domino laudabitur anima mea. Magnam certe Davidi gloriam parabat ille gladius; quippe qui puerulus cum esset, bellicorumque arinorum imperitus, Gde in Deum munitus Goliath devicit; ita ut ea de causa donarii loco solus ille gladius in sacro repositus esset : quod ipsum sacerdos bis verbis indicavit, et nullus alius est. Neque enim in tabernaculo Dei licebat arma bellica deponere. Hic autem solus in memoriam reportatæ a Davide de alienigena victoriæ repositus erat, quasi in gratia- rum actionem Deo qui victoriam ipsi dederat. VERS. 3. Magnificate Dominum mecum, et exalte- mus nomen ejus in idipsum. Nam qui operibus ac vita cum virtute acta imaginem Dei in se positam exornant, ii sane ipsum gloria afficiunt et exaltant. Exquisivi Dominum et exaudivit me. Siquidem huic voci, exquisivi, illa vicissim additur, exaudivit me. VERS. 6-8. 1ste pauper clamarit, et Dominus exaudivit eum, et de omnibus tribulationibus ejus salvavit eum. Hic rursum, uti superius, exemplum disciplinæ sese aliis perhibet. Cum se namque pau- perem ob animæ suæ humilitatem ac modestiam declarat, de seipso quasi de alio hanc doctrinam

Καὶ ἡ γλῶσσά μου μελετήσει τὴν δικαιοσύνην σου, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαινόν σου; Τούτων, φησὶ, γενομένων ἐπί τε τοὺς ἀγαπῶντάς με καὶ μισοῦντάς με, οὐ παύσομαι μελετῶν τὴν δικαιοσύνην σου, καὶ ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαινόν σου, οὐχὶ πάσας τὰς ἡμέρας, ἀλλὰ μίαν μόνην τὴν ἄπειρον καὶ διηνεκῆ. Ἡ γὰρ παρὰ σοὶ μονὴ καὶ διατριβὴ ἡμέρα αἰώνιος τυγχάνει. Μελετήσω δὲ αὐτὴν ἀνυμνῶν, καθ’ ἣν τὰ δίκαια κρίνας, οὐχ ἓν ἔθνος, ἀλλὰ πάντα τὰ καθ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης τῆς σῆς χάριτος καὶ κλήσεως κατηξίωσας. Καθ’ ἑτέραν δὲ διάνοιαν, ἐπεὶ σῶμά ἐσμεν Χριστοῦ, καὶ μέλη ἐκ μέρους, οἱ ἀσκηταὶ τῶν θείων μαθημάτων, λέγοιντο ἂν αὐτοῦ γλῶσσα, ὡς δύνασθαι καὶ εἰς αὐτοὺς ἀναφέρεσθαι τὰ προκείμενα.

νειν κατ' ἐκεῖνο καιροῦ φῆσαι. Εἰσῆλθε γάρ, φησὶν, Α Δαυΐδ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ ἐπί Αβιάθαρ τοῦ ἀρχιερέως. Καὶ φαίνεται ἡ τῶν ἱστοριῶν γραφή, σασα ὑπὸ τοῦ Σαούλ, ἀρχιερέα ἀνῃρημένον οὐχ προγραφὴν εἰρήσθω. τὸν ᾿Αχιμέλεχ καὶ τοὺς ἱερεῖς τοῦ Θεοῦ ἀνῃρῆσθαι φής ἱστορήσασα. Ταῦτα μὲν οὖν ἡμῖν εἰς τὴν τοῦ ψαλμοῦ Εὐλογήσω τὸν Κύριον ἐν παντὶ καιρῷ, διὰ παντὸς ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν τῷ στόματί μου. Εύ- χαριστῶν ὁ Δαυΐδ ἐφ᾽ οἷς ἠξιώθη τροφῆς ἱερατικής, Οὐκ ἐπὶ τοῦ παρόντος, φησί, μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ πάσης τῆς ζωῆς χάριτας ὁμολογῶν καὶ εὐλογῶν αὐτ τὸν διατελέσω· οὐδὲ ἀπολειφθήσεταί ποτε τὸ στόμα μου τῆς εἰς αὐτὸν αἰνέσεως. ᾿Αντὶ γὰρ θυσίας καὶ ολοκαυτωμάτων πεπαίδευμαι τὴν διὰ χειλέων προσά- γειν αὐτῷ θυσίαν. Ἐπειδὴ γὰρ φεύγοντι μοι οὐδεὶς βοηθός πάρεστιν, Β οὐδέ τις καταφυγή, οὐδὲ ἀσφάλεια· μόνον δὲ τὸν Κύ ριον φυλακτήριον ἐπάγομαι τῆς ἐμαυτοῦ ψυχῆς, καὶ ἐπ' αὐτῷ, ἀλλ' οὐκ ἐπὶ ταῖς ἐμαῖς δικαιοπραγίαις ἡ ψυχή μου θαῤῥεῖ· εἰκότως, ἐπὶ τῷ Κυρίῳ καυχήσε ται ἡ ψυχή μου· ἀκουσάτωσαν πραεῖς καὶ εὐφραν θήτωσαν. Ἐμὲ δὲ λαβόντες ὑπόδειγμα πάντες οἱ πρᾶοι καὶ ταπεινοὶ καὶ ἐπιεικεῖς διὰ τὴν εἰς τὸν Θεὸν εὐλάβειαν, θαῤῥείτωσαν καὶ πληρούσθωσαν εὐφροσύ- νης, τὰ ἴσα μοι προσδοκήσαντες, καὶ αὐτὸν ἐλπίδα τὸν Κύριον θέμενοι. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὴν ῥομφαίαν Γολιάθ τοῦ ἀλλοφύλου παρὰ τῷ ᾿Αβιμέλεχ λαβὼν ἀπῄει· Αλλ' οὐδ᾽ ἐπὶ τούτῳ, φησί, καυχήσομαι, ἀλλ' ἐπὶ τῷ Κυρίῳ, δι᾿ ὃν ταύτην έκτησάμην την ρομφαίαν· ὡς καὶ τὸν ἱερέα εἰπεῖν αὐτῷ· Ἰδοὺ ἡ ῥομφαία Γολιάθ τοῦ Φι λισταίου, δν ἐπάταξας ἐν τῇ κοιλάδι Ηλᾷ, καὶ ς αὐτὴ ἐνειλημμένη ἱματίῳ. Εἰ ταύτην λήψη, σαν τῷ λάβε, ὅτι οὐκ ἔστιν ἑτέρα παρέξ αὐτῆς. Ωστε τούτων ἀκούσαντα τὸν Δαυΐδ εἰπεῖν· Ἐν τῷ Κυρίῳ ἐπαινεθήσεται ἡ ψυχή μου. Μεγάλην δόξαν ἔφερεν ἐκεῖνο τὸ δόρυ τῷ Δαυΐδ, παιδαρίῳ μὲν ὄντι, καὶ μη- δὲ φέρειν ὅπλα πολεμικὰ ἐπισταμένῳ, πίστει δὲ τῇ εἰς Θεὸν καταγωνισαμένῳ τὸν Γολιάθ, ὡς διὰ τοῦτο ἀντὶ ἀναθήματος τὴν ῥομφαίαν μόνην ἐκείνην ἀνα- κεῖσθαι ἐν τῷ ἱερῷ· ὃ δὴ καὶ ἐπεσημήνατο φήσας ὁ Ιερεύς· Καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλη. Οὐδὲ γὰρ ἐξῆν ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ Θεοῦ ὅπλα πολεμικὰ ἀποτίθεσθαι· μόνη δὲ ἐκείνη εἰς μνήμην τοῦ Δαυΐδ τῆς κατὰ τοῦ ἀλλο φύλου νίκης ἀνέκειτο, ὡσανεὶ εὐχαριστήριον ἀποκει μένη τῷ τὴν νίκην αὐτῷ δεδωρημένῳ τῷ Θεῷ. Μεγαλύνατε τὸν Κύριον σὺν ἐμοὶ, καὶ ὑψώσω μεν τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπὶ τὸ αὐτό. Οἱ γὰρ δι' ἔργων καὶ βίου τοῦ κατ᾽ ἀρετὴν τὴν ἐν ἑαυτοῖς εἰκόνα τοῦ Θεοῦ κοσμοῦντες, αὐτὸν δοξάζουσι καὶ ὑψοῦσιν. Ἐξε ζήτησα τὸν Κύριον καὶ ἐπήκουσέ μου. Ἐπεὶ τῷ, ἐξεζήτησα, τό, ἐπήκουσέ μου, ἀνταπεδόθη. Οὗτος ὁ πτωχὸς ἐκέκραξε, καὶ ὁ Κύριος εἰσή κουσεν αὐτοῦ, καὶ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ ἔσωσεν αὐτόν. Πάλιν ἑαυτὸν, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσ θεν, ὑπογραμμὸν παρέχει τῆς ἑτέρων διδασκαλίας. Πτωχὸν γὰρ ἑαυτὸν εἰπὼν διὰ τὴν τῆς ψυχῆς ἑαυτοῦ ταπείνωσιν καὶ μετριοσύνην, ὡς περὶ ἑτέρου περὶ ἑαυ COMMENTARIA IN PSALMOS. de principis sacerdotum nece narravit. Et hæc qui- dem nobis de psalmi titulo dicta sint. "I Reg. xx, 9. D VERS. 2. Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Gratias agit David quod sacerdotali cibo dignatus sit: Nec solum in præsenti, ait, sed per totum vitæ curriculum gratias confitendi ac benedicendi finem non faciam : neque os meum laude ejus vacuum unquam erit. Nam institutus ita fui, ut sacrificiorum et holocaustorum vice, labiis ipsi hostiam offeram. Quandoquidem fugienti mihi nullus opitulator adest, nullum effugium, securitas nulla ; solumque Dominum animæ meæ præsidium paravi, atque ipsi soli, non recte factis meis, confidit anima mea; jure sane in Domino laudabitur anima mea: au- diant mansueti et lætentur. Meque in exemplum sibi proponentes mansueti omnes, humiles ac modesti viri, ob pietatem erga Deum suam confidant et gaudio cumulentur, paria mecum exspectantes, ipsumque Dominum sibi in spem proponentes. Quoniam vero postquam gladium alienigenæ Go- liath ab Abimelecho acceperat, discessit: neque in hoc,inquit, gloriabor, sed in Domino, cujus bene- ficio hunc gladium nactus sum; ita ut vel ipse sacerdos sic eum compellaret Ecce gladius Go- lieth Philisthæi, quem percussisti in valle Ela, invo lutus veste. Si hunc vis tollere, tolle tibi, quia nullus alius hic est præter ipsum ". His itaque auditis, Da- vid ait : In Domino laudabitur anima mea. Magnam certe Davidi gloriam parabat ille gladius; quippe qui puerulus cum esset, bellicorumque arinorum imperitus, Gde in Deum munitus Goliath devicit; ita ut ea de causa donarii loco solus ille gladius in sacro repositus esset : quod ipsum sacerdos bis verbis indicavit, et nullus alius est. Neque enim in tabernaculo Dei licebat arma bellica deponere. Hic autem solus in memoriam reportatæ a Davide de alienigena victoriæ repositus erat, quasi in gratia- rum actionem Deo qui victoriam ipsi dederat. VERS. 3. Magnificate Dominum mecum, et exalte- mus nomen ejus in idipsum. Nam qui operibus ac vita cum virtute acta imaginem Dei in se positam exornant, ii sane ipsum gloria afficiunt et exaltant. Exquisivi Dominum et exaudivit me. Siquidem huic voci, exquisivi, illa vicissim additur, exaudivit me. VERS. 6-8. 1ste pauper clamarit, et Dominus exaudivit eum, et de omnibus tribulationibus ejus salvavit eum. Hic rursum, uti superius, exemplum disciplinæ sese aliis perhibet. Cum se namque pau- perem ob animæ suæ humilitatem ac modestiam declarat, de seipso quasi de alio hanc doctrinam

On 4ΕΙΣ ΤΟ 4

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΤΩ ΔΟΥΛΩ ΚΥΡΙΟΥ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΕ. Οὔτε ψαλμὸς, οὔτε ᾠδὴ, οὔτε τι τοιοῦτον ἐπιγέγραπται· διδασκαλίαν δὲ περιέχει κατὰ μὲν τὴν ἀρχὴν ἐλέγχουσαν πάντα τὸν ἄφοβον καὶ ἀνευλαβῆ, καὶ διὰ τοῦτο πάσαις παρανομίαις ἐκδεδομένον, κατὰ δὲ τὸ συμπέρασμα τὸ τῶν τοιούτων τέλος. Εἰπὼν γοῦν ἐν ἀρχῇ·

νειν κατ' ἐκεῖνο καιροῦ φῆσαι. Εἰσῆλθε γάρ, φησὶν, Α Δαυΐδ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ ἐπί Αβιάθαρ τοῦ ἀρχιερέως. Καὶ φαίνεται ἡ τῶν ἱστοριῶν γραφή, σασα ὑπὸ τοῦ Σαούλ, ἀρχιερέα ἀνῃρημένον οὐχ προγραφὴν εἰρήσθω. τὸν ᾿Αχιμέλεχ καὶ τοὺς ἱερεῖς τοῦ Θεοῦ ἀνῃρῆσθαι φής ἱστορήσασα. Ταῦτα μὲν οὖν ἡμῖν εἰς τὴν τοῦ ψαλμοῦ Εὐλογήσω τὸν Κύριον ἐν παντὶ καιρῷ, διὰ παντὸς ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν τῷ στόματί μου. Εύ- χαριστῶν ὁ Δαυΐδ ἐφ᾽ οἷς ἠξιώθη τροφῆς ἱερατικής, Οὐκ ἐπὶ τοῦ παρόντος, φησί, μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ πάσης τῆς ζωῆς χάριτας ὁμολογῶν καὶ εὐλογῶν αὐτ τὸν διατελέσω· οὐδὲ ἀπολειφθήσεταί ποτε τὸ στόμα μου τῆς εἰς αὐτὸν αἰνέσεως. ᾿Αντὶ γὰρ θυσίας καὶ ολοκαυτωμάτων πεπαίδευμαι τὴν διὰ χειλέων προσά- γειν αὐτῷ θυσίαν. Ἐπειδὴ γὰρ φεύγοντι μοι οὐδεὶς βοηθός πάρεστιν, Β οὐδέ τις καταφυγή, οὐδὲ ἀσφάλεια· μόνον δὲ τὸν Κύ ριον φυλακτήριον ἐπάγομαι τῆς ἐμαυτοῦ ψυχῆς, καὶ ἐπ' αὐτῷ, ἀλλ' οὐκ ἐπὶ ταῖς ἐμαῖς δικαιοπραγίαις ἡ ψυχή μου θαῤῥεῖ· εἰκότως, ἐπὶ τῷ Κυρίῳ καυχήσε ται ἡ ψυχή μου· ἀκουσάτωσαν πραεῖς καὶ εὐφραν θήτωσαν. Ἐμὲ δὲ λαβόντες ὑπόδειγμα πάντες οἱ πρᾶοι καὶ ταπεινοὶ καὶ ἐπιεικεῖς διὰ τὴν εἰς τὸν Θεὸν εὐλάβειαν, θαῤῥείτωσαν καὶ πληρούσθωσαν εὐφροσύ- νης, τὰ ἴσα μοι προσδοκήσαντες, καὶ αὐτὸν ἐλπίδα τὸν Κύριον θέμενοι. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὴν ῥομφαίαν Γολιάθ τοῦ ἀλλοφύλου παρὰ τῷ ᾿Αβιμέλεχ λαβὼν ἀπῄει· Αλλ' οὐδ᾽ ἐπὶ τούτῳ, φησί, καυχήσομαι, ἀλλ' ἐπὶ τῷ Κυρίῳ, δι᾿ ὃν ταύτην έκτησάμην την ρομφαίαν· ὡς καὶ τὸν ἱερέα εἰπεῖν αὐτῷ· Ἰδοὺ ἡ ῥομφαία Γολιάθ τοῦ Φι λισταίου, δν ἐπάταξας ἐν τῇ κοιλάδι Ηλᾷ, καὶ ς αὐτὴ ἐνειλημμένη ἱματίῳ. Εἰ ταύτην λήψη, σαν τῷ λάβε, ὅτι οὐκ ἔστιν ἑτέρα παρέξ αὐτῆς. Ωστε τούτων ἀκούσαντα τὸν Δαυΐδ εἰπεῖν· Ἐν τῷ Κυρίῳ ἐπαινεθήσεται ἡ ψυχή μου. Μεγάλην δόξαν ἔφερεν ἐκεῖνο τὸ δόρυ τῷ Δαυΐδ, παιδαρίῳ μὲν ὄντι, καὶ μη- δὲ φέρειν ὅπλα πολεμικὰ ἐπισταμένῳ, πίστει δὲ τῇ εἰς Θεὸν καταγωνισαμένῳ τὸν Γολιάθ, ὡς διὰ τοῦτο ἀντὶ ἀναθήματος τὴν ῥομφαίαν μόνην ἐκείνην ἀνα- κεῖσθαι ἐν τῷ ἱερῷ· ὃ δὴ καὶ ἐπεσημήνατο φήσας ὁ Ιερεύς· Καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλη. Οὐδὲ γὰρ ἐξῆν ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ Θεοῦ ὅπλα πολεμικὰ ἀποτίθεσθαι· μόνη δὲ ἐκείνη εἰς μνήμην τοῦ Δαυΐδ τῆς κατὰ τοῦ ἀλλο φύλου νίκης ἀνέκειτο, ὡσανεὶ εὐχαριστήριον ἀποκει μένη τῷ τὴν νίκην αὐτῷ δεδωρημένῳ τῷ Θεῷ. Μεγαλύνατε τὸν Κύριον σὺν ἐμοὶ, καὶ ὑψώσω μεν τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπὶ τὸ αὐτό. Οἱ γὰρ δι' ἔργων καὶ βίου τοῦ κατ᾽ ἀρετὴν τὴν ἐν ἑαυτοῖς εἰκόνα τοῦ Θεοῦ κοσμοῦντες, αὐτὸν δοξάζουσι καὶ ὑψοῦσιν. Ἐξε ζήτησα τὸν Κύριον καὶ ἐπήκουσέ μου. Ἐπεὶ τῷ, ἐξεζήτησα, τό, ἐπήκουσέ μου, ἀνταπεδόθη. Οὗτος ὁ πτωχὸς ἐκέκραξε, καὶ ὁ Κύριος εἰσή κουσεν αὐτοῦ, καὶ ἐκ πασῶν τῶν θλίψεων αὐτοῦ ἔσωσεν αὐτόν. Πάλιν ἑαυτὸν, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσ θεν, ὑπογραμμὸν παρέχει τῆς ἑτέρων διδασκαλίας. Πτωχὸν γὰρ ἑαυτὸν εἰπὼν διὰ τὴν τῆς ψυχῆς ἑαυτοῦ ταπείνωσιν καὶ μετριοσύνην, ὡς περὶ ἑτέρου περὶ ἑαυ COMMENTARIA IN PSALMOS. de principis sacerdotum nece narravit. Et hæc qui- dem nobis de psalmi titulo dicta sint. "I Reg. xx, 9. D VERS. 2. Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Gratias agit David quod sacerdotali cibo dignatus sit: Nec solum in præsenti, ait, sed per totum vitæ curriculum gratias confitendi ac benedicendi finem non faciam : neque os meum laude ejus vacuum unquam erit. Nam institutus ita fui, ut sacrificiorum et holocaustorum vice, labiis ipsi hostiam offeram. Quandoquidem fugienti mihi nullus opitulator adest, nullum effugium, securitas nulla ; solumque Dominum animæ meæ præsidium paravi, atque ipsi soli, non recte factis meis, confidit anima mea; jure sane in Domino laudabitur anima mea: au- diant mansueti et lætentur. Meque in exemplum sibi proponentes mansueti omnes, humiles ac modesti viri, ob pietatem erga Deum suam confidant et gaudio cumulentur, paria mecum exspectantes, ipsumque Dominum sibi in spem proponentes. Quoniam vero postquam gladium alienigenæ Go- liath ab Abimelecho acceperat, discessit: neque in hoc,inquit, gloriabor, sed in Domino, cujus bene- ficio hunc gladium nactus sum; ita ut vel ipse sacerdos sic eum compellaret Ecce gladius Go- lieth Philisthæi, quem percussisti in valle Ela, invo lutus veste. Si hunc vis tollere, tolle tibi, quia nullus alius hic est præter ipsum ". His itaque auditis, Da- vid ait : In Domino laudabitur anima mea. Magnam certe Davidi gloriam parabat ille gladius; quippe qui puerulus cum esset, bellicorumque arinorum imperitus, Gde in Deum munitus Goliath devicit; ita ut ea de causa donarii loco solus ille gladius in sacro repositus esset : quod ipsum sacerdos bis verbis indicavit, et nullus alius est. Neque enim in tabernaculo Dei licebat arma bellica deponere. Hic autem solus in memoriam reportatæ a Davide de alienigena victoriæ repositus erat, quasi in gratia- rum actionem Deo qui victoriam ipsi dederat. VERS. 3. Magnificate Dominum mecum, et exalte- mus nomen ejus in idipsum. Nam qui operibus ac vita cum virtute acta imaginem Dei in se positam exornant, ii sane ipsum gloria afficiunt et exaltant. Exquisivi Dominum et exaudivit me. Siquidem huic voci, exquisivi, illa vicissim additur, exaudivit me. VERS. 6-8. 1ste pauper clamarit, et Dominus exaudivit eum, et de omnibus tribulationibus ejus salvavit eum. Hic rursum, uti superius, exemplum disciplinæ sese aliis perhibet. Cum se namque pau- perem ob animæ suæ humilitatem ac modestiam declarat, de seipso quasi de alio hanc doctrinam

PG 23:317Φησὶν ὁ παράνομος τοῦ ἁμαρτάνειν ἐν ἑαυτῷ, πρὸς τῷ τέλει, Ἐκεῖ ἔπεσαν πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, ἐξώσθησαν καὶ οὐ δυνήσονται στῆναι. Κατὰ δὲ τὰ μέσα θεολογίαν περιέχει καὶ τῶν θεοφιλῶν ἀνδρῶν ἀγαθὰς ἐλπίδας. Λέλεκται δὲ ταῦτα τῷ δούλῳ Κυρίου τῷ Δαυί̈δ. Τοῦτο γὰρ ἡ προγραφὴ σημαίνει· ὃς, ἀφορίσας ἑαυτὸν τῆς τῶν παρανόμων τάξεως, συνῆψε τῇ τοῦ Θεοῦ ἱκετείᾳ, τῷ νόμῳ καὶ ταῖς τοῦ Θεοῦ διαταγαῖς ἑαυτὸν καταδουλώσας. Διδάσκει δὲ καὶ τοὺς λοιποὺς ἀνθρώπους τὰ ὅμοια αὑτῷ πράττειν, καὶ μὴ συναπάγεσθαι τοῖς παρανόμοις. Φησὶν ὁ παράνομος τοῦ ἁμαρτάνειν ἐν ἑαυτῷ· οὐκ ἔστι φόβος Θεοῦ ἀπέναντι τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ̈. Ὅτι ἐδόλωσεν ἐνώπιον αὐτοῦ, τοῦ εὑρεῖν τὴν ἀνομίαν αὐτοῦ καὶ μισῆσαι. Σαφέστερον δὲ τὰ προκείμενα ἡρμήνευσεν ὁ Σύμμαχος, τοῦτον ἀποδοὺς τὸν τρόπον· Φησὶν περὶ ἀσυνθεσίας τοῦ ἀσεβοῦς ἔνδοθεν ἡ καρδία μου· Οὐ πρόκειται ὁ φόβος Θεοῦ ἄντικρυς τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ. Ὅτι ἐξολισθαίνειν τὰ περὶ αὐτοῦ δοκεῖ, τοῦ εὑρεθῆναι τὴν ἀδικίαν αὐτοῦ εἰς τὸ μισηθῆναι αὐτήν. Διὰ τούτων γὰρ αὐτὸς ὁ Δαυὶ̈δ, Ἐμοῦ, φησὶν, ἡ καρδία καὶ ὁ ἐμὸς λογισμὸς ταῦτα περὶ τοῦ ἀσεβοῦς ἀνδρὸς ἐνενόησε.

Τὴν γὰρ θεωρητικὴν αὐτοῦ δύναμιν, δι’ ἧς ἐδύνατο γνῶναι τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ, ἐδόλωσεν αὐτοὺς ἑαυτὸν τῆς διανοίας αὐτοῦ τοὺς ὀφθαλμοὺς διαστρέψας. Διὸ κατὰ τὴν Ἑβραϊκὴν ἀνάγνωσιν· Ἐν ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ εἴρηται δεδολωκέναι, τοῦ εὑρεῖν τὴν ἀνομίαν αὐτοῦ, καὶ μισῆσαι· Οὕτω, φησὶν, ἑαυτὸν διέστρεψε, καὶ τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ τῶν ἑαυτοῦ ἀπέῤῥιψεν ὀφθαλμῶν, ὡς τὴν ἀνομίαν αὐτοῦ προφανῆ τυγχάνειν, καὶ πάλιν ὁρᾶσθαι καὶ εὑρίσκεσθαι· καὶ διὰ τοῦτο μίσους ἀξίαν εἶναι. Ἀκαλύπτως δὲ ὁ τοιοῦτος ἐξέδωκεν ἑαυτὸν τῇ ἁμαρτίᾳ, ὡς καὶ τὰ ῥήματα τοῦ στόματος αὐτοῦ ἀνομίαν εἶναι καὶ δόλον. Πάνυ δὲ ταῦτα ἑκὼν εἵλετο, ἅτε δὴ αὐτεξούσιος ὢν, καὶ δυνάμενος μὲν τὴν ἀγαθὴν μετελθεῖν ὁδὸν, μὴ βουληθεὶς δέ· διὸ λέλεκται· Οὐκ ἐβουλήθη συνιέναι τοῦ ἀγαθῦναι· ἀνομίαν δὲ διελογίσατο ἐπὶ τῆς κοίτης αὐτοῦ. Οὐδὲ γὰρ, κατὰ τὸν καιρὸν τῆς ἡσυχίας ἐν ᾧ μετὰ τὰς μεθημερινὰς πράξεις ἑαυτοὺς ἐπιδιδόασιν ἄνθρωποι ἠρεμίᾳ καὶ εὐσταθείᾳ καὶ ὕπνῳ, ἐν καταστάσει γαλήνῃ γέγονεν ὁ τοιοῦτος· ἀλλὰ καὶ ἐν τούτῳ τῷ καιρῷ ἀνομίαν διελογίσατο ἐπὶ τῆς κοίτης αὐτοῦ. Κύριε, ἐν τῷ οὐρανῷ τὸ ἔλεός σου.

Σφόδρα ἀκολούθως μετὰ τὴν ὑπογραφὴν τῆς τοῦ παρανόμου κακίας τὸν ὑπερβάλλοντα πλοῦτον τῆς τοῦ Θεοῦ μακροθυμίας παρίστησιν, δι’ ἧς καὶ τῶν παρανόμων καὶ ἀσεβῶν ἀνδρῶν ἀνέχεται· διδάσκων, ὅτι ὁ πλοῦτος τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακροθυμίας ἐλέου πεπλήρωται μεγάλου. Καὶ τοῦτο τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ αἴτιον τυγχάνει τῆς τῶν ἁμαρτωλῶν καὶ ἀσεβῶν ἀνδρῶν ζωῆς τε καὶ εὐθυμίας. Τὸν μὲν οὖν θησαυρὸν τοῦ ἐλέους αὐτοῦ τεταμιεῦσθαί φησιν ἐν τῷ οὐρανῷ ἀλλὰ καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ εἶναι παρ’ αὐτῷ, πληροῦντες πάντα τὰ ὑπερουράνια· ὅμως δὲ καὶ μέχρι τῶν νεφελῶν, ἢ, μέχρι τῶν αἰθέρων, κατὰ τὸν Σύμμαχον, διήκειν. Οὕτω γοῦν καὶ ἐν ἑτέρῳ λέλεκται· Ἐν τῷ οὐρανῷ ἑτοιμασθήσεται ἡ ἀλήθειά σου. Ἔστι μὲν οὖν ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ οὐρανῷ, δίκην δὲ ὑετοῦ φερομένου διὰ νεφῶν καὶ μέχρι τῆς γῆς ἐπιστάζει. Διὸ εἴρηται· Καὶ ἡ ἀλήθειά σου ἕως τῶν νεφελῶν. Ἐκ δὲ τῶν λεγομένων νεφελῶν καὶ εἰς ἀνθρώπους προχέεται ἡ τοῦ Θεοῦ ἀλήθεια· νεφέλας δὲ τοὺς προφήτας ἢ τὰς ἀγγελικὰς δυνάμεις, δι’ ὧν ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ καὶ εἰς ἀνθρώπους κατελήλυθεν, εἴωθεν ὁ λόγος ὀνομάζειν. Οὕτω λέλεκται ἐν Ἡσαί̈ᾳ·

PG 23:319Καὶ ταῖς νεφέλαις ἐντελοῦμαι τοῦ μὴ βρέξαι εἰς αὐτὸν ὑετὸν, δηλαδὴ εἰς τὸν Ἰουδαίων λαὸν, ἀμπελῶνα τροπικῶς ὠνομασμένον. Ἔτι πρὸς τούτοις ἡ δικαιοσύνη σου, φησὶν, ὦ Κύριε, μεγάλη τυγχάνει καὶ ὑψηλὴ, ὄρεσι παραβαλλομένη, καὶ ὄρεσι Θεοῦ, καὶ πρὸς τούτοις τὰ κρίματά σου ἀκατάληπτα. Ὡς γὰρ ἡ καλουμένη ἄβυσσος ἄπειρός ἐστιν ἀνθρώποις καὶ ἀκατάληπτος· ὃ δὴ σημαίνει ὁ φήσας λόγος· Τιθεὶς ἐν θησαυροῖς ἀβύςσους· οὕτως καὶ τὰ σὰ κρίματα, ὦ Κύριε, τὰ ἐκ τῆς σῆς δικαιοσύνης φερόμενα, ὡς ἡ ἄβυσσός ἐστι πολλή. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἡ δικαιοσύνη σου ὡς ὄρη Θεοῦ, ὁ Ἀκύλας, Δικαιοσύνη σου ὡς ὄρη ἰσχυρὰ, ἡρμήνευσε. Τούτων δὲ πάντων εὐκαίρως ἐμνημόνευσεν ὁ λόγος· δεικνὺς, ὅτι διὰ τὸ ἔλεός σου τοῦ Θεοῦ τὸ ἐν τῷ οὐρανῷ, καὶ διὰ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ καὶ διὰ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ, καὶ διὰ τό· Ὡς ἄβυσσος πολλὴ ἀκατάληπτα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀσεβεῖς καὶ ἄθεοι καὶ ἁμαρτωλοὶ οὐ μόνον ζωῆς ἀπολαύουσιν, ἀλλὰ καὶ τῶν λοιπῶν τῶν ἀπὸ τῆς φιλανθρωπίας αὐτοῦ χορηγουμένων. Διὸ ἐπιλέγεται· Ἀνθρώπους καὶ κτήνη σώσεις, Κύριε, ὡς ἐπλήθυνας τὸ ἔλεός σου, ὁ Θεός.

Α τοῦ διδάσκει λέγων· Οὗτος ὁ πτωχὸς ἐκέκραξε καὶ ὁ Κύριος εἰσήκουσεν αὐτοῦ. Ἀλλὰ μὴ ἐμὲ, φησί, μόνον τετυχηκέναι νομίζετε, τὸν νομιζόμενον μὲν εἶναι βασιλέα καὶ ἄρχοντα τοῦ παντὸς ἔθνους, τῇ δὲ ψυχῇ πτωχεύοντα διὰ τὸν τοῦ Θεοῦ φόβον· ἀκριβῶς δὲ για νώσκεται, ὅτι ὁ αὐτὸς Κύριος καὶ παρὼν τῶν ὁμοίως ἐμοὶ πτωχῶν, λέγω δὲ τῶν φοβουμένων αὐτὸν, εἰσα- κούσεται. Γεύσασθε καὶ ἴδετε ὅτι χρηστὸς ὁ Κύ ριος μακάριος ἀνὴρ ὃς ἐλπίζει ἐπ' αὐτόν· Ὁ διὰ τὸ τελείως καὶ ἀνελλιπῶς ἐλπίζειν ἐπὶ Θεὸν ἀνὴρ ὑπάρ χων μακάριός ἐστιν. Οὐκ ἀπεικότως ἄν τις εφαρμό σειεν τῇ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν ἑρμηνεία τὴν προκειμένην λέξιν· ἐπείπερ ἐν τῇ προγραφῇ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν ἐλέ γετο· Τοῦ Δαυΐδ, ότε ήλλοίωσε τὸ γεῦμα αὐτοῦ εἰς πρόσωπον 'Αβιμέλεχ. Ἐπεὶ τοίνυν αὐτὸς, τῶν ἄρ- των τῆς προθέσεως μεταλαβών, Αλλοίωσε τὸ γεῦμα αὐτοῦ, εἶτ᾽ ἀπὸ τῆς γεύσεως ᾔσθετο δυνάμεως θείας χορηγηθείσης αὐτῷ· τούτου χάριν κατὰ τό· Αδόλως ἔλαβον, ἀφθόνως μεταδίδομαι, παρακαλεῖ καὶ ἑτέ ρους σπεύδειν ἐπὶ τὴν ὁμοίαν αὐτῷ γεῦσιν, εὔξασθαί τε τραφῆναι τῷ ἄρτῳ τῆς ζωῆς· οὗ σύμβολον καὶ εἰ- κὼν ἐτύγχανον οἱ διὰ Μωϋσέως νενομοθετημένοι ἄρτοι τῆς προθέσεως. Διόπερ ὁ Δαυΐδ, νοήσας τίνος ἦν εἰ κὼν ὁ τῆς προθέσεως ἄρτος, οὐκ ἐπὶ τὸν σωματικὸν σπεύδειν προτρέπει, ἀλλ' ἐπὶ τὸν δι' αὐτοῦ νοούμενον. Ἡμεῖς μὲν οὖν οἱ ἐπὶ γῆς ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβεβη- κότος τοῦ ἄρτου καὶ τοῦ Λόγου κενώσαντος ἑαυτὸν και σμικρύναντος μεταλαμβάνομεν· οἱ δὲ ἐν τῇ βαπι· λείᾳ τῶν οὐρανῶν πλήρους αὐτοῦ καὶ τελείου μετα λαμβάνουσι, τρεφόμενοι αὐτοῦ τῇ θεότητι, καὶ τῶν τῆς σοφίας θεωρημάτων ἀπολαύοντες, ὧν καὶ ἡμᾶς καιρῷ ποτε μετασχεῖν ἐλπίζειν προσήκει, διὸ λέλεκται Μακάριος ἀνὴρ ὃς ἐλπίζει ἐπ' αὐτόν. Φοβήθητε τὸν Κύριον, πάντες οἱ ἅγιοι αὐτοῦ, ὅτι οὐκ ἔστιν ὑστέρημα τοῖς φοβουμένοις αὐτόν. Πάντα ταῦτα γνωμικῶς ὁ Δαυὶὸ εἰς τὴν ἑτέρων ὠφέ λειαν προφέρεται, αὐτὸς πρότερον ἀπολαύσας αὐτῶν, ὅτε, ἐκζητήσας τὸν Κύριον, ἐπηκόου αὐτοῦ τετύχη- κε. Παρακελεύεται τοίνυν τὸν φόβον τοῦ Κυρίου πρὸ ὀφθαλμῶν τίθεσθαι τοὺς ἁγίους αὐτοῦ· ὑπὸ γὰρ αὐτοῦ τοῦ φόβου ἅγιοι ἀνατελοῦνται· διὸ λέλεκται ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ· Ο φόβος Κυρίου ἁγνὸς, ἀντὶ τοῦ, ἀγνοποιός. Διὸ καὶ ὁ θεῖος νόμος φησίν· "Αγιοι ἔσεσθε, ὅτι ἐγὼ Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν ἅγιος. Καὶ σημεῖον τοῦ φο δεῖσθαι τὸν Κύριον τοῦτ᾽ ἂν γένοιτο, τὸ καθαρεύειν μὲν πάσης ρυπαρίας καὶ αἰσχρᾶς πράξεως, φυλάττειν δὲ αὐτοὺς ἁγίους καὶ σώματι καὶ πνεύματι. Τοῖς δὲ τὸν Κύριον φοβουμένοις, καὶ διὰ τὸν αὐτοῦ φόβου ἡγιασμένοις, οὐδὲν ἂν δεήσῃ ὡς ἂν μέγαν πλοῦτον καὶ θησαυρὸν ἀγαθὸν ἐν αὐτῷ τῷ φόβῳ Κυρίου εύρη κόσιν. ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ ΑΔ' Δίκασον, Κύριε, τοὺς ἀδικοῦντάς με, πολέμη σον τοὺς πολεμοῦντάς με. Επιλαβοῦ ὅπλου καὶ θυρεοῦ· καὶ ἀνάστηθι εἰς βοήθειάν μοι. "Εκχεον ῥομφαίαν, καὶ σύγκλεισον ἐξεναντίας τῶν κατα 31, 45. EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. tradit : Iste pauper clamavit, et Dominus exaudivit eum. At ne, inquit, arbitremini, me quidem qui pro rege ac universi populi principe habeor, sed animo ob Dei metum pauper qum, solum talia consecutum ; enimvere probe compertum est, ipsum Dominum qui præsens omnibus est, similes mei pauperes, videlicet timentes Deum, exauditurum. Gustale et videte quoniam suavis est Dominus : beatus vir qui sperat in eo. Quisquis ob perfectam et indeficientem in Deum spem vir exsistit, beatus est. Neque abs re Aquilæ interpretationi præsens dictum quis aptaverit. In titulo quippe secundum Aquilam dictum est: Davidis, quando immutavit gustum suum ante faciem Abimelech. Quia igitur ipse, cum panes propositionis comedisset, immu- tavit gustum suum, ac ex gustu deinde divinam B sibi virtutem collatam fuisse sensit; idcirco, se- cundum illud, Absque dolo accepi, sine invidia com- munico 1, ad consimilem gustum percipiendum alios festinare cohortatur, atque precari ut pane vitæ alantur: cujus symbolum ac imago erant panes illi propositionis per Moysis legem statuti. Quare David cum intelligeret cujus imago esset panis ille propositionis, non ad corporeum panem ut accedamus; sed ad panem qui corporeo sub- indicatur, nos provocat. Nos igitur qui in terris versamur, panis et Verbi qui de cœlo descendit, ac semetipsum exinanivit et depressit, participes elicimur. Qui vero sunt in regno calorum, pleno illo ac perfecto utuntur, ejus divinitate enutriti, et sapientiæ contemplationibus fruentes. Hæc etiam nos aliquando obtinendi spem habere convenit, quamobrem dictum est: Beatus vir qui sperat eo. VERS. 9. Timele Dominum, omnes sancti ejus; quoniam non est inopia timentibus eum. Hæc omnia David ad aliorum utilitatem sententiarum more profert, quorum prior ipse potitus erat, quando exquisivit Dominum, ac propitium nactus est. Præcipit itaque sanctis Dei, ut timorem ejus præ oculis habeant: ab illo quippe timore sancti eſſì- ciuntur; ideo alio in psalmo dictum, Timor Domini castus 1, videlicet, castos efficiens. Quapropter divina lex ait : Sancti eritis, quoniam ego Dominus Deus vester sanctus sum 18. Atque signum illud evi- dens fuerit timoris Domini, si quis a sordibus et pravis operibus purus et vacuus fuerit, seseque sanctum corpore ac spiritu servaverit. Timentibus porro Deum, qui per ejus metum sancti efficiuntur, nihil unquam deerit, utpote qui divitias magnas ac thesaurum optimum in ipso timore Domini repe- rerint. DAVIDIS XXXIV. VERS. 1-5. Sudica, Domine, nocentes me, expu- gna impugnantes me. Apprehende arma et scutum : el exsurge in adjutorium mihi. Effunde frameam el conclude adversus eos qui persequuntur me. Quoniam 13. Psal. xvIII, 10. ss Levit. c C D 1. Sap. vil,

Διὰ γὰρ τὰ κρίματά σου τὰ ὡς ἄβυσσος πολλὴ, καὶ διὰ τὴν δικαιοσύνην σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου τὴν ἐν τῷ οὐρανῷ, ἄνθρωποι καὶ κτήνη κατὰ τὸ αὐτὸ σώζονται· οὕτως ἐπλήθυνας τὸ ἔλεός σου, Θεὸς, ὡς μὴ μόνον τοὺς ἀξίους τῆς ἐκ σοῦ ζωῆς μεταλαμβάνειν, ἀλλὰ καὶ τοὺς κτηνώδεις καὶ ἀνοήτους τῶν ἀνθρώπων. Ἐπειδὴ γὰρ πολλοὶ μέμφονται καὶ καταιτιῶνται· Ἵνα τί ἀσεβεῖς εὐθηνοῦσι, καὶ τῶν τοῦ Θεοῦ ἀγαθῶν ἀπολαύουσιν; ἀναγκαίως διδάσκει, ὅτι πολυέλεός ἐστιν. Ἀλλ’ εἰ μὲν ἦν ἔλεος μόνον καὶ φιλανθρωπία, οὐδὲν ἐκώλυεν τὸν τῶν ἁμαρτωλῶν μετέρχεσθαι βίον· διδάσκει δὲ, ὅτι σὺν τῷ ἐλέῳ ἀνακέκραται ἀλήθεια καὶ δικαιοσύνη, ὡς τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἀληθείας διαληψομένης τοὺς ἁμαρτωλοὺς μετὰ τὸ ἔλεος. Εἰ γὰρ μὴ ὠφελοῖντο τῷ ἐλέῳ καὶ τῇ μακροθυμίᾳ τοῦ Θεοῦ, ἡ δικαιοσύνη αὐτοῦ καὶ ἡ ἀλήθεια μετελεύσεται αὐτούς· ὑποβληθήσονται γὰρ κρίσει δικαίᾳ. Ἔστι γὰρ, ἔστιν ἀπόῤῥητα τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ· πολύς τε καὶ ἄπειρος βυθὸς, ἢ, καθὼς ἡ Γραφή φησιν, ἄβυσσος πολλὴ ἐν τῷ λόγῳ τῶν κριμάτων αὐτοῦ περιέχεται. Ταῦτα τοίνυν μένει τοὺς ἀσεβεῖς. Οἱ δὲ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐν σκέπῃ τῶν πτερύγων σου ἐλπιοῦσι.

Α τοῦ διδάσκει λέγων· Οὗτος ὁ πτωχὸς ἐκέκραξε καὶ ὁ Κύριος εἰσήκουσεν αὐτοῦ. Ἀλλὰ μὴ ἐμὲ, φησί, μόνον τετυχηκέναι νομίζετε, τὸν νομιζόμενον μὲν εἶναι βασιλέα καὶ ἄρχοντα τοῦ παντὸς ἔθνους, τῇ δὲ ψυχῇ πτωχεύοντα διὰ τὸν τοῦ Θεοῦ φόβον· ἀκριβῶς δὲ για νώσκεται, ὅτι ὁ αὐτὸς Κύριος καὶ παρὼν τῶν ὁμοίως ἐμοὶ πτωχῶν, λέγω δὲ τῶν φοβουμένων αὐτὸν, εἰσα- κούσεται. Γεύσασθε καὶ ἴδετε ὅτι χρηστὸς ὁ Κύ ριος μακάριος ἀνὴρ ὃς ἐλπίζει ἐπ' αὐτόν· Ὁ διὰ τὸ τελείως καὶ ἀνελλιπῶς ἐλπίζειν ἐπὶ Θεὸν ἀνὴρ ὑπάρ χων μακάριός ἐστιν. Οὐκ ἀπεικότως ἄν τις εφαρμό σειεν τῇ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν ἑρμηνεία τὴν προκειμένην λέξιν· ἐπείπερ ἐν τῇ προγραφῇ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν ἐλέ γετο· Τοῦ Δαυΐδ, ότε ήλλοίωσε τὸ γεῦμα αὐτοῦ εἰς πρόσωπον 'Αβιμέλεχ. Ἐπεὶ τοίνυν αὐτὸς, τῶν ἄρ- των τῆς προθέσεως μεταλαβών, Αλλοίωσε τὸ γεῦμα αὐτοῦ, εἶτ᾽ ἀπὸ τῆς γεύσεως ᾔσθετο δυνάμεως θείας χορηγηθείσης αὐτῷ· τούτου χάριν κατὰ τό· Αδόλως ἔλαβον, ἀφθόνως μεταδίδομαι, παρακαλεῖ καὶ ἑτέ ρους σπεύδειν ἐπὶ τὴν ὁμοίαν αὐτῷ γεῦσιν, εὔξασθαί τε τραφῆναι τῷ ἄρτῳ τῆς ζωῆς· οὗ σύμβολον καὶ εἰ- κὼν ἐτύγχανον οἱ διὰ Μωϋσέως νενομοθετημένοι ἄρτοι τῆς προθέσεως. Διόπερ ὁ Δαυΐδ, νοήσας τίνος ἦν εἰ κὼν ὁ τῆς προθέσεως ἄρτος, οὐκ ἐπὶ τὸν σωματικὸν σπεύδειν προτρέπει, ἀλλ' ἐπὶ τὸν δι' αὐτοῦ νοούμενον. Ἡμεῖς μὲν οὖν οἱ ἐπὶ γῆς ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβεβη- κότος τοῦ ἄρτου καὶ τοῦ Λόγου κενώσαντος ἑαυτὸν και σμικρύναντος μεταλαμβάνομεν· οἱ δὲ ἐν τῇ βαπι· λείᾳ τῶν οὐρανῶν πλήρους αὐτοῦ καὶ τελείου μετα λαμβάνουσι, τρεφόμενοι αὐτοῦ τῇ θεότητι, καὶ τῶν τῆς σοφίας θεωρημάτων ἀπολαύοντες, ὧν καὶ ἡμᾶς καιρῷ ποτε μετασχεῖν ἐλπίζειν προσήκει, διὸ λέλεκται Μακάριος ἀνὴρ ὃς ἐλπίζει ἐπ' αὐτόν. Φοβήθητε τὸν Κύριον, πάντες οἱ ἅγιοι αὐτοῦ, ὅτι οὐκ ἔστιν ὑστέρημα τοῖς φοβουμένοις αὐτόν. Πάντα ταῦτα γνωμικῶς ὁ Δαυὶὸ εἰς τὴν ἑτέρων ὠφέ λειαν προφέρεται, αὐτὸς πρότερον ἀπολαύσας αὐτῶν, ὅτε, ἐκζητήσας τὸν Κύριον, ἐπηκόου αὐτοῦ τετύχη- κε. Παρακελεύεται τοίνυν τὸν φόβον τοῦ Κυρίου πρὸ ὀφθαλμῶν τίθεσθαι τοὺς ἁγίους αὐτοῦ· ὑπὸ γὰρ αὐτοῦ τοῦ φόβου ἅγιοι ἀνατελοῦνται· διὸ λέλεκται ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ· Ο φόβος Κυρίου ἁγνὸς, ἀντὶ τοῦ, ἀγνοποιός. Διὸ καὶ ὁ θεῖος νόμος φησίν· "Αγιοι ἔσεσθε, ὅτι ἐγὼ Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν ἅγιος. Καὶ σημεῖον τοῦ φο δεῖσθαι τὸν Κύριον τοῦτ᾽ ἂν γένοιτο, τὸ καθαρεύειν μὲν πάσης ρυπαρίας καὶ αἰσχρᾶς πράξεως, φυλάττειν δὲ αὐτοὺς ἁγίους καὶ σώματι καὶ πνεύματι. Τοῖς δὲ τὸν Κύριον φοβουμένοις, καὶ διὰ τὸν αὐτοῦ φόβου ἡγιασμένοις, οὐδὲν ἂν δεήσῃ ὡς ἂν μέγαν πλοῦτον καὶ θησαυρὸν ἀγαθὸν ἐν αὐτῷ τῷ φόβῳ Κυρίου εύρη κόσιν. ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ ΑΔ' Δίκασον, Κύριε, τοὺς ἀδικοῦντάς με, πολέμη σον τοὺς πολεμοῦντάς με. Επιλαβοῦ ὅπλου καὶ θυρεοῦ· καὶ ἀνάστηθι εἰς βοήθειάν μοι. "Εκχεον ῥομφαίαν, καὶ σύγκλεισον ἐξεναντίας τῶν κατα 31, 45. EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. tradit : Iste pauper clamavit, et Dominus exaudivit eum. At ne, inquit, arbitremini, me quidem qui pro rege ac universi populi principe habeor, sed animo ob Dei metum pauper qum, solum talia consecutum ; enimvere probe compertum est, ipsum Dominum qui præsens omnibus est, similes mei pauperes, videlicet timentes Deum, exauditurum. Gustale et videte quoniam suavis est Dominus : beatus vir qui sperat in eo. Quisquis ob perfectam et indeficientem in Deum spem vir exsistit, beatus est. Neque abs re Aquilæ interpretationi præsens dictum quis aptaverit. In titulo quippe secundum Aquilam dictum est: Davidis, quando immutavit gustum suum ante faciem Abimelech. Quia igitur ipse, cum panes propositionis comedisset, immu- tavit gustum suum, ac ex gustu deinde divinam B sibi virtutem collatam fuisse sensit; idcirco, se- cundum illud, Absque dolo accepi, sine invidia com- munico 1, ad consimilem gustum percipiendum alios festinare cohortatur, atque precari ut pane vitæ alantur: cujus symbolum ac imago erant panes illi propositionis per Moysis legem statuti. Quare David cum intelligeret cujus imago esset panis ille propositionis, non ad corporeum panem ut accedamus; sed ad panem qui corporeo sub- indicatur, nos provocat. Nos igitur qui in terris versamur, panis et Verbi qui de cœlo descendit, ac semetipsum exinanivit et depressit, participes elicimur. Qui vero sunt in regno calorum, pleno illo ac perfecto utuntur, ejus divinitate enutriti, et sapientiæ contemplationibus fruentes. Hæc etiam nos aliquando obtinendi spem habere convenit, quamobrem dictum est: Beatus vir qui sperat eo. VERS. 9. Timele Dominum, omnes sancti ejus; quoniam non est inopia timentibus eum. Hæc omnia David ad aliorum utilitatem sententiarum more profert, quorum prior ipse potitus erat, quando exquisivit Dominum, ac propitium nactus est. Præcipit itaque sanctis Dei, ut timorem ejus præ oculis habeant: ab illo quippe timore sancti eſſì- ciuntur; ideo alio in psalmo dictum, Timor Domini castus 1, videlicet, castos efficiens. Quapropter divina lex ait : Sancti eritis, quoniam ego Dominus Deus vester sanctus sum 18. Atque signum illud evi- dens fuerit timoris Domini, si quis a sordibus et pravis operibus purus et vacuus fuerit, seseque sanctum corpore ac spiritu servaverit. Timentibus porro Deum, qui per ejus metum sancti efficiuntur, nihil unquam deerit, utpote qui divitias magnas ac thesaurum optimum in ipso timore Domini repe- rerint. DAVIDIS XXXIV. VERS. 1-5. Sudica, Domine, nocentes me, expu- gna impugnantes me. Apprehende arma et scutum : el exsurge in adjutorium mihi. Effunde frameam el conclude adversus eos qui persequuntur me. Quoniam 13. Psal. xvIII, 10. ss Levit. c C D 1. Sap. vil,

PG 23:321Μεθυσθήσονται ἀπὸ πιότητος οἴκου σου, καὶ τὸν χειμάῤῥουν τῆς τρυφῆς σου ποτιεῖς αὐτούς. Ὅτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς. Ἐπειδὴ τὰ κρίματά σου ἄβυσσος πολλὴ, εἰκότως οὐ μόνον ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ κτηνῶν προνοεῖς· οὕτως ἐπλήθυνας τὸ ἔλεός σου, ὁ Θεός. Ἔστι δ’ ἔτι παρὰ ταῦτα ἐξαίρετον τάγμα τῶν μετὰ τὰ προλεχθέντα ὀνομαζομένων υἱῶν ἀνθρώπων· οἵτινες, πλέον τι ἔχοντες τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν κτηνῶν τῶν ὑπὸ σοῦ σωζομένων, κατηξίωνται ἐν σκέπῃ τῶν πτερύγων σου ἐλπίζειν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Ὑπὸ σκιὰν τῶν πτερύγων σου ἀμεριμνοῦσι. Τοὺς γὰρ ἐπὶ σὲ ἠλπικότας, καὶ ἀφωρισμένους τοῦ τάγματος τῶν διαβεβλημένων, σὺ αὐτὸς ὁ Θεὸς ταῖς ἑαυτοῦ πτέρυξι περιέπεις καὶ σκέπεις. Καὶ ἐπεὶ ἤλπισαν οὗτοι ἀγαθὴν ἐλπίδα, Ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει· μεθυσθήσονται ἀπὸ πιότητος οἴκου σου, καὶ τὸν χειμάῤῥουν τῆς τρυφῆς σου ποτιεῖς αὐτούς. Οἶκος μὲν τοῦ Θεοῦ ἐστιν ἡ Ἐκκλησία αὐτοῦ· πιότης δὲ τοῦ οἴκου τὰ θεόπνευστα ἀναγνώσματα· μέθη δὲ σώφρων καὶ νηφάλιος ἡ ἀπὸ τῶν ἀναγνωσμάτων ὠφέλεια·

διωκόντων με. Ἐπεὶ καὶ ἐν τῷ Ἰεζεκιήλ πολλὰ περὶ ῥομφαίας εἴρηται· Ρομφαία γὰρ, φησὶ, ρομφαία, ἐξεγέρθητι, καὶ φάγε αἷμα τραυματιῶν· καὶ πάλιν· Γῇ ἐὰν ἁμάρτῃ μοι, καὶ ἀποστελῶ ῥομφαίαν ἐπ' αὐτήν· πάντα δὲ ταῦτα κατὰ τῆς ἐν ἀνθρώποις κακίας ἐπαφίησιν, ὡς ἀγαθὸς, πρὸς ὠφέλειαν τῶν ὑπ' αὐτῆς κεκρατημένων· ἐπεὶ καὶ πολέμων σώζει (1), ὥσπερ Ιατρός, τέμνων καὶ καίων τὰ πεπονθότα του σώματος πρὸς θεραπείαν παντός· τούτοις ἐπιφέρει λέγων ἑξῆς· Εἶπον τῇ ψυχῇ μου· Σωτηρία σου ἐγώ εἰμι· πιο στεύων καὶ ἀκριβῶς πεπεισμένος, ὅτι τὸ λεγόμενον ὑπὸ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἀργῶς πρόεισιν, ἀλλ᾽ εἰς ἔργον ἐκ- βαίνει πάντως τὸ λεγόμενον. Καὶ ἐν τούτῳ δὲ τὴν μὲν ἑαυτοῦ ἐρνεῖτο σωτηρίαν, καὶ τὴν ἑαυτοῦ παρῃτεῖτο ζωήν, τὴν δὲ τοῦ Κυρίου σωτηρίαν τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ χαρισθῆναι ηύχετο, ὅπως καὶ αὐτὸς ἔχοι λέγειν· Ζῶ Β δὲ οὐκέτι ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ σωτηρία ἡμῶν· τοῦτο γοῦν αὐτὸ σημαίνει καὶ ἡ τοῦ Ἰησοῦ ὀνόματος ἑρμηνεία. Αἰσχυνθήτωσαν καὶ ἐντραπήτωσαν οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχήν μου. Τούτου γάρ, φησί, Κύριε, ὑπὸ σοῦ γενομένου, καὶ ἐπακούσαντός μου τῆς εὐχῆς, αἰσχυνθήσονται καὶ ἐντραπήσονται ὡς μάτην ἐπιχειρή- σαντες· διὸ καὶ ἀπέτυχον τοῦ σπουδαζομένου. Απο- στραφήτωσαν εἰς τὰ ἐπίσω καὶ καταισχυνθήτωσαν οἱ λογιζόμενοί μοι κακά. Οὐκέτι γὰρ στήσονται πρὸ προσώπου μου· νῶτα δὲ δόντες παραχωρήσουσί μοι τὰ νικητήρια. Φεύγοντας δὲ αὐτοὺς καὶ εἰς τὰ ὀπίσω χωροῦντας διασκορπισμὸς λήψεται. Γενηθήτωσαν γὰρ ὡσεὶ χοῖς κατὰ πρόσωπον ἀνέμου καὶ ἄγγελος Κυρίου εκθλίβων αὐτοὺς, μηδὲ συναχθῆναι, μηδὲ παλινδρομῆσαι συγχωρῶν, ὁ δ᾽ αὐτὸς ἐπιμενέτω ἐκ- θλίβων αὐτοὺς, τουτέστι κολάζων. Γενηθήτω ἡ ὁδὸς αὐτῶν σκότος καὶ ἐλίσθημα, καὶ ἄγγελος Κυρίου καταδιώκων αὐτούς. Οδὸν ἀσεβῶν τὸν μοχθηρὸν βίον ὀνομάζει, καθ᾽ ἂν τὴν πορείαν ἐποιήσαντο. Οτι δωρεάν ἔκρυψάν μοι διαφθορὰν παγίδος αὐτῶν. ᾿Ανθ' οὗ ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκεν οὕτως· "Οτι αναιτίως κατέκρυψαν μοι διαφθορὰν δικτύων αὐτ τῶν. Μηδὲν γὰρ ὑπ' ἐμοῦ προπεπονθότες δωρεὰν καὶ αναιτίως επεβούλευόν μοι κρύπτοντες παγίδα, δι' ἧς ἐμοὶ διαφθορὰν κατεσκεύαζον. Εἰ καὶ τὰ μάλιστα γὰρ ἐδόκουν δι᾿ ἀνθρώπων με πολεμεῖν, ἤτοι διὰ τοῦ Σαούλ, ἢ καὶ δι' ἑτέρων, ἀλλ' οὐχ ἡγνόουν ἐγὼ τῆς τοῦ Σαούλ ζηλοτυπίας τοὺς αἰτίους καὶ τῶν λοιπῶν ἐχθρῶν τοὺς ὑποβολείς. * Αλλοι γὰρ ἦσαν οἱ τὰς ἑαυτῶν παγίδας κρύπτοντες καὶ τὴν ψυχήν μου διαφθείραι πειρώμε οι καὶ μάτην ώνείδισαν τὴν ψυχήν μου· ἀνθ' οὗ ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκεν· ᾿Αναιτίως ὑπώρυξαν τὴν ψυχήν μου. Πάντα γὰρ ἔπραττον, ἐκστῆσαι βουλό μένοι αὐτοῦ τὴν ψυχὴν τῆς ἐνυπαρχούσης αὐτῇ πραό- τητος καὶ ἀνεξικακίας, καὶ ὅπως, πληρωθεὶς θυμοῦ καὶ ὀργῆς, ἐπὶ τὴν ἄμυναν ἔλθοι, καὶ δράσῃ τι και κὸν τὸν Σαούλ. Ταῦτα μὲν οὖν περὶ τῶν πολλῶν ἐχ- θρῶν· περὶ δὲ τοῦ ἐν αὐτοῖς κορυφαίου επιλέγει· Ἐλθέτω αὐτῷ παγὶς ἦν· οὐ γινώσκει, καὶ ἡ θήρα ἣν έκρυψε συλλαβέτω αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ παγίδι πε- θ. COMMENTARIA IN PSALMOS. A in Ezechiele multa de framea dicta sunt; nam, Framea, inquit, framea suscitare, et comede san- guinem vulneratorum ; ac rursum: Terra cum peccaverit mihi, etiam immittam frameam contra il- lam 17; hæc autem omnia adversus malitiam homi- num, utpote bonus, ad utilitatem eorum qui a fra- mea illa occupantur, emittit : quoniam item a bel- lis servat et tuetur quasi medicus, corporis mem- bra male affecta, ad totius incolumitatem resecan³ et adurens; ideo in sequentibus infert: Dic anima meæ Salus tua ego sum, credens scilicet ac per- suasum plane habens, effatum illud Dei non fru- stra prolatum esse, sed opere ac re gesta compro- bari. Atque ea quidem in re salutem quam ex se habet abnegabat, vitamque propriam repudiabat, ac Domini salutem animæ conferri suæ precabatur; ut ipse quoque dicere posset: Vivo autem, jam non ego ; vivit vero in me Christus 18. Ipse namque est salus nostra: idipsum porro vel ipsa nominis Jesu significatione indicatur. VERS. 4-8. Confundantur et revereantur qua- rentes animam meam. Ilis rebus, Domine, sic a te gestis, postquam deprecationem meam exaudie‐ ris, confundentur illi ac pudore afficientur, ut fra- stra rem aggressi: quamobrem a scopo lapsi sunt. Avertantur retrorsum et erubescant cogitantes mihi mala. Non ultra enim consistent ante faciem meam : sed terga dantes, cedent nihi victoriam. Ipsi vero fugientes ac retro cedentes dissipabuntur. Fiant tanquam pulvis ante faciem venti, et angelus Do- mini coarctans eos, ne ultra illos congregari aut reverti sinat, sed instet ipse coarctans, id est pa- niens illos. Fiat via illorum tenebre et lubricum, et angelus Domini persequens eos. Viam impiorum vi- tam pravam nuncupat, qua illi via incedebant. C D Quoniam gratis absconderunt mihi interitum la- quei sui. Pro quo Symmachus sic edidit, Quoniam sine causa absconderunt mihi interitum retium suo- rum. Nullo quippe a me affecti damno, gratis et sine causa abscondentes laqueum, insidiabantur mihi, quo mihi interitum pararent. Etianisi enim videbantur, sive Saulis, sive aliorum hominum opera impugnare me; at non ignorabam ego qui Sauli invidiæ auctores, et qui reliquorum hostium occulti impulsores essent. Alii namque erant qui laqueos absconderent, et animam perdere meam molirentur, qui etiam supervacue exprobraverunt animam meam : pro quo Symmachus edidit, sine causa suffoderunt animam meam. Nihil quippe nou agebant, ut animam ejus ab insita illa mansuetu- dine et injuriarum oblivione deturbarent, quo ira furoreque plenus ad vindictam se verteret, et Sauli quidpiam mali inferret. Hæc de multis inimicis di- cta : de illorum autem principe hæc adjicit: Ve- niat illi laqueus quem ignorat, et captio quam abs- condit apprehendat eum, et in laqueum caaat in ip- Ezech. xxi, Zach. XIII, 7. 1s Gal. 11, 20. PATROL. GR. XXIII. (1) Quis non videt legendum esse πολεμῶν, Latineque reddendum : etiam impugnans salvat?

χείμαῤῥος δὲ τρυφῆς, ἐξ οὗ ποτίζονται οἱ ἐπὶ σκέπῃ τῶν πτερύγων αὐτοῦ ἠλπικότες, ὁ ἐν Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ ποταμὸς, περὶ οὗ λέλεκται· Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ· καὶ, Ὁ ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώθη ὑδάτων. Χείμαῤῥος δὲ τρυφῆς ὁ Χριστὸς διὰ τὸ πρόσκαιρον τῆς ἐν ἀνθρώποις ἐπιφανείας αὐτοῦ. Ὅτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς. Ζωὴν δὲ ὄντα ἔγνωμεν τὸν Χριστὸν ἐκ τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας, δι’ ἧς αὐτὸς ὁ Σωτὴρ διδάσκει λέγων· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή. Ἀλλὰ καὶ, ὃ γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων. Διὸ καὶ ἐνταῦθα τῇ ζωῇ συνῆπται τὸ φῶς συμφώνως τῷ Εὐαγγελίῳ· μετὰ γὰρ φάναι· Ὅτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐπιλέγεται· Ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς. Φωτὸς γὰρ λογικοῦ χορηγητικὴ τυγχάνει αὕτη ἡ ζωή· διὸ λέγεται· Καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων. Οἱ δὲ τούτων μεταλαβόντες τέλος ἕξουσι τοῦ φωτὸς τὴν θέαν. Παράτεινον τὸ ἔλεός σου τοῖς γινώσκουσί σε, καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τοῖς εὐθέσι τῇ καρδίᾳ. Τοῖς μὴ γινώσκουσιν αὐτὸν πρόσκαιρον ἔσται τὸ ἔλεος· τοῖς δὲ γινώσκουσί σε, Σῶτερ, παράτεινον τὸ ἔλεός σου καὶ τὴν δικαιοσύνην σου·

διωκόντων με. Ἐπεὶ καὶ ἐν τῷ Ἰεζεκιήλ πολλὰ περὶ ῥομφαίας εἴρηται· Ρομφαία γὰρ, φησὶ, ρομφαία, ἐξεγέρθητι, καὶ φάγε αἷμα τραυματιῶν· καὶ πάλιν· Γῇ ἐὰν ἁμάρτῃ μοι, καὶ ἀποστελῶ ῥομφαίαν ἐπ' αὐτήν· πάντα δὲ ταῦτα κατὰ τῆς ἐν ἀνθρώποις κακίας ἐπαφίησιν, ὡς ἀγαθὸς, πρὸς ὠφέλειαν τῶν ὑπ' αὐτῆς κεκρατημένων· ἐπεὶ καὶ πολέμων σώζει (1), ὥσπερ Ιατρός, τέμνων καὶ καίων τὰ πεπονθότα του σώματος πρὸς θεραπείαν παντός· τούτοις ἐπιφέρει λέγων ἑξῆς· Εἶπον τῇ ψυχῇ μου· Σωτηρία σου ἐγώ εἰμι· πιο στεύων καὶ ἀκριβῶς πεπεισμένος, ὅτι τὸ λεγόμενον ὑπὸ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἀργῶς πρόεισιν, ἀλλ᾽ εἰς ἔργον ἐκ- βαίνει πάντως τὸ λεγόμενον. Καὶ ἐν τούτῳ δὲ τὴν μὲν ἑαυτοῦ ἐρνεῖτο σωτηρίαν, καὶ τὴν ἑαυτοῦ παρῃτεῖτο ζωήν, τὴν δὲ τοῦ Κυρίου σωτηρίαν τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ χαρισθῆναι ηύχετο, ὅπως καὶ αὐτὸς ἔχοι λέγειν· Ζῶ Β δὲ οὐκέτι ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ σωτηρία ἡμῶν· τοῦτο γοῦν αὐτὸ σημαίνει καὶ ἡ τοῦ Ἰησοῦ ὀνόματος ἑρμηνεία. Αἰσχυνθήτωσαν καὶ ἐντραπήτωσαν οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχήν μου. Τούτου γάρ, φησί, Κύριε, ὑπὸ σοῦ γενομένου, καὶ ἐπακούσαντός μου τῆς εὐχῆς, αἰσχυνθήσονται καὶ ἐντραπήσονται ὡς μάτην ἐπιχειρή- σαντες· διὸ καὶ ἀπέτυχον τοῦ σπουδαζομένου. Απο- στραφήτωσαν εἰς τὰ ἐπίσω καὶ καταισχυνθήτωσαν οἱ λογιζόμενοί μοι κακά. Οὐκέτι γὰρ στήσονται πρὸ προσώπου μου· νῶτα δὲ δόντες παραχωρήσουσί μοι τὰ νικητήρια. Φεύγοντας δὲ αὐτοὺς καὶ εἰς τὰ ὀπίσω χωροῦντας διασκορπισμὸς λήψεται. Γενηθήτωσαν γὰρ ὡσεὶ χοῖς κατὰ πρόσωπον ἀνέμου καὶ ἄγγελος Κυρίου εκθλίβων αὐτοὺς, μηδὲ συναχθῆναι, μηδὲ παλινδρομῆσαι συγχωρῶν, ὁ δ᾽ αὐτὸς ἐπιμενέτω ἐκ- θλίβων αὐτοὺς, τουτέστι κολάζων. Γενηθήτω ἡ ὁδὸς αὐτῶν σκότος καὶ ἐλίσθημα, καὶ ἄγγελος Κυρίου καταδιώκων αὐτούς. Οδὸν ἀσεβῶν τὸν μοχθηρὸν βίον ὀνομάζει, καθ᾽ ἂν τὴν πορείαν ἐποιήσαντο. Οτι δωρεάν ἔκρυψάν μοι διαφθορὰν παγίδος αὐτῶν. ᾿Ανθ' οὗ ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκεν οὕτως· "Οτι αναιτίως κατέκρυψαν μοι διαφθορὰν δικτύων αὐτ τῶν. Μηδὲν γὰρ ὑπ' ἐμοῦ προπεπονθότες δωρεὰν καὶ αναιτίως επεβούλευόν μοι κρύπτοντες παγίδα, δι' ἧς ἐμοὶ διαφθορὰν κατεσκεύαζον. Εἰ καὶ τὰ μάλιστα γὰρ ἐδόκουν δι᾿ ἀνθρώπων με πολεμεῖν, ἤτοι διὰ τοῦ Σαούλ, ἢ καὶ δι' ἑτέρων, ἀλλ' οὐχ ἡγνόουν ἐγὼ τῆς τοῦ Σαούλ ζηλοτυπίας τοὺς αἰτίους καὶ τῶν λοιπῶν ἐχθρῶν τοὺς ὑποβολείς. * Αλλοι γὰρ ἦσαν οἱ τὰς ἑαυτῶν παγίδας κρύπτοντες καὶ τὴν ψυχήν μου διαφθείραι πειρώμε οι καὶ μάτην ώνείδισαν τὴν ψυχήν μου· ἀνθ' οὗ ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκεν· ᾿Αναιτίως ὑπώρυξαν τὴν ψυχήν μου. Πάντα γὰρ ἔπραττον, ἐκστῆσαι βουλό μένοι αὐτοῦ τὴν ψυχὴν τῆς ἐνυπαρχούσης αὐτῇ πραό- τητος καὶ ἀνεξικακίας, καὶ ὅπως, πληρωθεὶς θυμοῦ καὶ ὀργῆς, ἐπὶ τὴν ἄμυναν ἔλθοι, καὶ δράσῃ τι και κὸν τὸν Σαούλ. Ταῦτα μὲν οὖν περὶ τῶν πολλῶν ἐχ- θρῶν· περὶ δὲ τοῦ ἐν αὐτοῖς κορυφαίου επιλέγει· Ἐλθέτω αὐτῷ παγὶς ἦν· οὐ γινώσκει, καὶ ἡ θήρα ἣν έκρυψε συλλαβέτω αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ παγίδι πε- θ. COMMENTARIA IN PSALMOS. A in Ezechiele multa de framea dicta sunt; nam, Framea, inquit, framea suscitare, et comede san- guinem vulneratorum ; ac rursum: Terra cum peccaverit mihi, etiam immittam frameam contra il- lam 17; hæc autem omnia adversus malitiam homi- num, utpote bonus, ad utilitatem eorum qui a fra- mea illa occupantur, emittit : quoniam item a bel- lis servat et tuetur quasi medicus, corporis mem- bra male affecta, ad totius incolumitatem resecan³ et adurens; ideo in sequentibus infert: Dic anima meæ Salus tua ego sum, credens scilicet ac per- suasum plane habens, effatum illud Dei non fru- stra prolatum esse, sed opere ac re gesta compro- bari. Atque ea quidem in re salutem quam ex se habet abnegabat, vitamque propriam repudiabat, ac Domini salutem animæ conferri suæ precabatur; ut ipse quoque dicere posset: Vivo autem, jam non ego ; vivit vero in me Christus 18. Ipse namque est salus nostra: idipsum porro vel ipsa nominis Jesu significatione indicatur. VERS. 4-8. Confundantur et revereantur qua- rentes animam meam. Ilis rebus, Domine, sic a te gestis, postquam deprecationem meam exaudie‐ ris, confundentur illi ac pudore afficientur, ut fra- stra rem aggressi: quamobrem a scopo lapsi sunt. Avertantur retrorsum et erubescant cogitantes mihi mala. Non ultra enim consistent ante faciem meam : sed terga dantes, cedent nihi victoriam. Ipsi vero fugientes ac retro cedentes dissipabuntur. Fiant tanquam pulvis ante faciem venti, et angelus Do- mini coarctans eos, ne ultra illos congregari aut reverti sinat, sed instet ipse coarctans, id est pa- niens illos. Fiat via illorum tenebre et lubricum, et angelus Domini persequens eos. Viam impiorum vi- tam pravam nuncupat, qua illi via incedebant. C D Quoniam gratis absconderunt mihi interitum la- quei sui. Pro quo Symmachus sic edidit, Quoniam sine causa absconderunt mihi interitum retium suo- rum. Nullo quippe a me affecti damno, gratis et sine causa abscondentes laqueum, insidiabantur mihi, quo mihi interitum pararent. Etianisi enim videbantur, sive Saulis, sive aliorum hominum opera impugnare me; at non ignorabam ego qui Sauli invidiæ auctores, et qui reliquorum hostium occulti impulsores essent. Alii namque erant qui laqueos absconderent, et animam perdere meam molirentur, qui etiam supervacue exprobraverunt animam meam : pro quo Symmachus edidit, sine causa suffoderunt animam meam. Nihil quippe nou agebant, ut animam ejus ab insita illa mansuetu- dine et injuriarum oblivione deturbarent, quo ira furoreque plenus ad vindictam se verteret, et Sauli quidpiam mali inferret. Hæc de multis inimicis di- cta : de illorum autem principe hæc adjicit: Ve- niat illi laqueus quem ignorat, et captio quam abs- condit apprehendat eum, et in laqueum caaat in ip- Ezech. xxi, Zach. XIII, 7. 1s Gal. 11, 20. PATROL. GR. XXIII. (1) Quis non videt legendum esse πολεμῶν, Latineque reddendum : etiam impugnans salvat?

ἐν ᾗ κατ’ ἀξίαν κρίνων τοῖς μὲν ἀποδώσεις κατὰ τὰ ἔργα αὐτῶν, τοῖς δὲ πιστώσεις τὰς σὰς ἐπαγγελίας. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τοῖς εὐθέσι τῇ καρδίᾳ, ὁ Σύμμαχος, Καὶ τὴν ἐλεημοσύνην σου τοῖς ἁπλοῖς τὴν καρδίαν, ἐξέδωκε. Μὴ ἐλθέτω μοι ποῦς ὑπερηφανίας, καὶ χεὶρ ἁμαρτωλῶν μὴ σαλεύσαι με. Ἐκεῖ ἔπεσον οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν. Ἐξώσθησαν καὶ οὐ μὴ δυνήσονται στῆναι. Μηδὲ κτησαίμην χεῖρα καὶ πράξεις ἁμαρτωλῶν· ταῦτα γὰρ σαλεύειν εἴωθε καὶ μετακινεῖν τῆς παρὰ σοὶ τῷ Θεῷ στάσεως τοὺς εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον ἐξωσθησομένους. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Ἐκεῖ ἔπεσον, ὁ Σύμμαχος, ὅπου πίπτουσιν οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀδικίαν, ἐξέδωκε. Μὴ γὰρ γενοίμην, φησὶν, ἐκεῖ, ἔνθα οἱ σαλευθέντες πίπτουσι, καὶ πεσόντες ἐξωθοῦνται, καὶ ἐξωσθέντες οὐκέτι ἐπανελθεῖν δυνήσονται. Ἀκολούθως δὲ αὐτὰ ἔφη, μετὰ τὸ ὑπογράψαι ὁποῖον ἔσται τὸ τέλος τῶν ἐν τῇ σκέπῃ τοῦ Θεοῦ ἠλπικότων ἐπαναλαμβάνων τὴν μνήμην τοῦ κατ’ ἀρχὰς παρανόμου, ὃς ἔφασκεν ἐν ἑαυτῷ τοῦ ἁμαρτάνειν, καὶ τῶν ἐκείνῳ παραπλησίων.

διωκόντων με. Ἐπεὶ καὶ ἐν τῷ Ἰεζεκιήλ πολλὰ περὶ ῥομφαίας εἴρηται· Ρομφαία γὰρ, φησὶ, ρομφαία, ἐξεγέρθητι, καὶ φάγε αἷμα τραυματιῶν· καὶ πάλιν· Γῇ ἐὰν ἁμάρτῃ μοι, καὶ ἀποστελῶ ῥομφαίαν ἐπ' αὐτήν· πάντα δὲ ταῦτα κατὰ τῆς ἐν ἀνθρώποις κακίας ἐπαφίησιν, ὡς ἀγαθὸς, πρὸς ὠφέλειαν τῶν ὑπ' αὐτῆς κεκρατημένων· ἐπεὶ καὶ πολέμων σώζει (1), ὥσπερ Ιατρός, τέμνων καὶ καίων τὰ πεπονθότα του σώματος πρὸς θεραπείαν παντός· τούτοις ἐπιφέρει λέγων ἑξῆς· Εἶπον τῇ ψυχῇ μου· Σωτηρία σου ἐγώ εἰμι· πιο στεύων καὶ ἀκριβῶς πεπεισμένος, ὅτι τὸ λεγόμενον ὑπὸ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἀργῶς πρόεισιν, ἀλλ᾽ εἰς ἔργον ἐκ- βαίνει πάντως τὸ λεγόμενον. Καὶ ἐν τούτῳ δὲ τὴν μὲν ἑαυτοῦ ἐρνεῖτο σωτηρίαν, καὶ τὴν ἑαυτοῦ παρῃτεῖτο ζωήν, τὴν δὲ τοῦ Κυρίου σωτηρίαν τῇ ἑαυτοῦ ψυχῇ χαρισθῆναι ηύχετο, ὅπως καὶ αὐτὸς ἔχοι λέγειν· Ζῶ Β δὲ οὐκέτι ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ σωτηρία ἡμῶν· τοῦτο γοῦν αὐτὸ σημαίνει καὶ ἡ τοῦ Ἰησοῦ ὀνόματος ἑρμηνεία. Αἰσχυνθήτωσαν καὶ ἐντραπήτωσαν οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχήν μου. Τούτου γάρ, φησί, Κύριε, ὑπὸ σοῦ γενομένου, καὶ ἐπακούσαντός μου τῆς εὐχῆς, αἰσχυνθήσονται καὶ ἐντραπήσονται ὡς μάτην ἐπιχειρή- σαντες· διὸ καὶ ἀπέτυχον τοῦ σπουδαζομένου. Απο- στραφήτωσαν εἰς τὰ ἐπίσω καὶ καταισχυνθήτωσαν οἱ λογιζόμενοί μοι κακά. Οὐκέτι γὰρ στήσονται πρὸ προσώπου μου· νῶτα δὲ δόντες παραχωρήσουσί μοι τὰ νικητήρια. Φεύγοντας δὲ αὐτοὺς καὶ εἰς τὰ ὀπίσω χωροῦντας διασκορπισμὸς λήψεται. Γενηθήτωσαν γὰρ ὡσεὶ χοῖς κατὰ πρόσωπον ἀνέμου καὶ ἄγγελος Κυρίου εκθλίβων αὐτοὺς, μηδὲ συναχθῆναι, μηδὲ παλινδρομῆσαι συγχωρῶν, ὁ δ᾽ αὐτὸς ἐπιμενέτω ἐκ- θλίβων αὐτοὺς, τουτέστι κολάζων. Γενηθήτω ἡ ὁδὸς αὐτῶν σκότος καὶ ἐλίσθημα, καὶ ἄγγελος Κυρίου καταδιώκων αὐτούς. Οδὸν ἀσεβῶν τὸν μοχθηρὸν βίον ὀνομάζει, καθ᾽ ἂν τὴν πορείαν ἐποιήσαντο. Οτι δωρεάν ἔκρυψάν μοι διαφθορὰν παγίδος αὐτῶν. ᾿Ανθ' οὗ ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκεν οὕτως· "Οτι αναιτίως κατέκρυψαν μοι διαφθορὰν δικτύων αὐτ τῶν. Μηδὲν γὰρ ὑπ' ἐμοῦ προπεπονθότες δωρεὰν καὶ αναιτίως επεβούλευόν μοι κρύπτοντες παγίδα, δι' ἧς ἐμοὶ διαφθορὰν κατεσκεύαζον. Εἰ καὶ τὰ μάλιστα γὰρ ἐδόκουν δι᾿ ἀνθρώπων με πολεμεῖν, ἤτοι διὰ τοῦ Σαούλ, ἢ καὶ δι' ἑτέρων, ἀλλ' οὐχ ἡγνόουν ἐγὼ τῆς τοῦ Σαούλ ζηλοτυπίας τοὺς αἰτίους καὶ τῶν λοιπῶν ἐχθρῶν τοὺς ὑποβολείς. * Αλλοι γὰρ ἦσαν οἱ τὰς ἑαυτῶν παγίδας κρύπτοντες καὶ τὴν ψυχήν μου διαφθείραι πειρώμε οι καὶ μάτην ώνείδισαν τὴν ψυχήν μου· ἀνθ' οὗ ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκεν· ᾿Αναιτίως ὑπώρυξαν τὴν ψυχήν μου. Πάντα γὰρ ἔπραττον, ἐκστῆσαι βουλό μένοι αὐτοῦ τὴν ψυχὴν τῆς ἐνυπαρχούσης αὐτῇ πραό- τητος καὶ ἀνεξικακίας, καὶ ὅπως, πληρωθεὶς θυμοῦ καὶ ὀργῆς, ἐπὶ τὴν ἄμυναν ἔλθοι, καὶ δράσῃ τι και κὸν τὸν Σαούλ. Ταῦτα μὲν οὖν περὶ τῶν πολλῶν ἐχ- θρῶν· περὶ δὲ τοῦ ἐν αὐτοῖς κορυφαίου επιλέγει· Ἐλθέτω αὐτῷ παγὶς ἦν· οὐ γινώσκει, καὶ ἡ θήρα ἣν έκρυψε συλλαβέτω αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ παγίδι πε- θ. COMMENTARIA IN PSALMOS. A in Ezechiele multa de framea dicta sunt; nam, Framea, inquit, framea suscitare, et comede san- guinem vulneratorum ; ac rursum: Terra cum peccaverit mihi, etiam immittam frameam contra il- lam 17; hæc autem omnia adversus malitiam homi- num, utpote bonus, ad utilitatem eorum qui a fra- mea illa occupantur, emittit : quoniam item a bel- lis servat et tuetur quasi medicus, corporis mem- bra male affecta, ad totius incolumitatem resecan³ et adurens; ideo in sequentibus infert: Dic anima meæ Salus tua ego sum, credens scilicet ac per- suasum plane habens, effatum illud Dei non fru- stra prolatum esse, sed opere ac re gesta compro- bari. Atque ea quidem in re salutem quam ex se habet abnegabat, vitamque propriam repudiabat, ac Domini salutem animæ conferri suæ precabatur; ut ipse quoque dicere posset: Vivo autem, jam non ego ; vivit vero in me Christus 18. Ipse namque est salus nostra: idipsum porro vel ipsa nominis Jesu significatione indicatur. VERS. 4-8. Confundantur et revereantur qua- rentes animam meam. Ilis rebus, Domine, sic a te gestis, postquam deprecationem meam exaudie‐ ris, confundentur illi ac pudore afficientur, ut fra- stra rem aggressi: quamobrem a scopo lapsi sunt. Avertantur retrorsum et erubescant cogitantes mihi mala. Non ultra enim consistent ante faciem meam : sed terga dantes, cedent nihi victoriam. Ipsi vero fugientes ac retro cedentes dissipabuntur. Fiant tanquam pulvis ante faciem venti, et angelus Do- mini coarctans eos, ne ultra illos congregari aut reverti sinat, sed instet ipse coarctans, id est pa- niens illos. Fiat via illorum tenebre et lubricum, et angelus Domini persequens eos. Viam impiorum vi- tam pravam nuncupat, qua illi via incedebant. C D Quoniam gratis absconderunt mihi interitum la- quei sui. Pro quo Symmachus sic edidit, Quoniam sine causa absconderunt mihi interitum retium suo- rum. Nullo quippe a me affecti damno, gratis et sine causa abscondentes laqueum, insidiabantur mihi, quo mihi interitum pararent. Etianisi enim videbantur, sive Saulis, sive aliorum hominum opera impugnare me; at non ignorabam ego qui Sauli invidiæ auctores, et qui reliquorum hostium occulti impulsores essent. Alii namque erant qui laqueos absconderent, et animam perdere meam molirentur, qui etiam supervacue exprobraverunt animam meam : pro quo Symmachus edidit, sine causa suffoderunt animam meam. Nihil quippe nou agebant, ut animam ejus ab insita illa mansuetu- dine et injuriarum oblivione deturbarent, quo ira furoreque plenus ad vindictam se verteret, et Sauli quidpiam mali inferret. Hæc de multis inimicis di- cta : de illorum autem principe hæc adjicit: Ve- niat illi laqueus quem ignorat, et captio quam abs- condit apprehendat eum, et in laqueum caaat in ip- Ezech. xxi, Zach. XIII, 7. 1s Gal. 11, 20. PATROL. GR. XXIII. (1) Quis non videt legendum esse πολεμῶν, Latineque reddendum : etiam impugnans salvat?

By David 30ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ Λ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:323ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ Λϛ. Μὴ παραζήλου ἐν πονηρευομένοις, μηδὲ ζήλου τοὺς ποιοῦντας τὴν ἀνομίαν.

Α σεῖται ἐν αὐτῇ. Ταῦτα δὲ ὥσπερ ἐν εὐχῇ τῷ Δαυλό τι 19? εἰρημένα μελλόντων ἦν προαγορευτικά, καὶ συμβησο μένων προφητικά. Οὕτω γοῦν καὶ ἀνωτέρω προφητι κῶς ἐλέγετο· Αἰσχυνθήτωσαν καὶ ἐντραπήτωσαν, ἀντὶ τοῦ, Αἰχυνθήσονται καὶ ἐντραπήσονται· καὶ πά λιν· Αποστραφήτωσαν καὶ καταισχυνθήτωσαν, καὶ γενηθήτωσαν ὡς χοῦς, ἀντὶ τοῦ· Ἀποστραφήσον ται καὶ αἰσχυνθήσονται καὶ γενήσονται ὡς χούς. Τὰ γὰρ μέλλονται συμβήσεσθαι τοῖς ἐχθροῖς αὐτοῦ προη γόρευεν. Καὶ ὁ μὲν γὰρ ἡγήσεται περὶ τοῦ Σαούλ εἰρῆσθαι τὴν προκειμένην ῥῆσιν· ἐπεὶ καὶ πέπονθεν οὐκ εἰς μακρὰν ταῦτα· ἡμεῖς δὲ, μεμνημένοι τῶν προ- λελεγμένων εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ ψαλμοῦ, καὶ ταῦτα εἰς ἕνα τινὰ τῶν νοητῶν ἐχθρῶν τὸν ὡς ἐν κακίᾳ δυνα τώτερον, δηλαδὴ τὸν διάβολον, ἐκληψόμεθα. Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσι· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Ρυόμενος πτωχὸν ἐκ χειρὸς στερεωτέρων αὐτοῦ, καὶ πτωχὸν καὶ πένητα ἀπὸ τῶν διαρπα- ζόντων αὐτόν. Ὀστᾶ ψυχῆς αἱ διανοητικαὶ αὐτῆς δυνάμεις ὡς ἔμπροσθεν εἴρηται· φωτιζόμεναι δὲ αὗται ἐκ τῆς αὐτοῦ παρουσίας, φήσουσι· Κύριε, τίς ὁμοιός σοι; Εἰ μὴ γὰρ σὺ παρῇς τῷ πτωχῷ, καὶ κατηξίωσας αὐτὸν τῆς παρὰ σοῦ βοηθείας, τίς ἂν καὶ πότος μόνος αὐτὸς συγκρινόμενος τοῖς τοσούτοις καὶ τηλικούτοις αὐτοῦ ἐχθροῖς; Νοήσεις δὲ καὶ ἀπὸ ψιλῆς τῆς ἱστο ρίας τὸν λόγον, ἐν νῷ λαβὼν, ὡς φεύγων ὁ Δαυΐδ εἰς τοσαύτην ήλαυνε πτωχείαν, ὥστε ἄρτων καὶ τῆς ἀναγκαίας τροφῆς δεηθῆναι, εἰς ἀνάγκην τε ἐλθεῖν τοῦ τολμῆσαι τῶν ἄρτων τῆς προθέσεως μεταλαβεῖν. Οὐ γὰρ τρυφῶν ἐπὶ τοῦτ᾽ ἤρχετο, οὐδ᾽ ἐπαιρόμενος δικαιοσύνῃ, οὐδ᾽ ἄλλως καταφρονῶν τοῦ νόμου, ἀλλ' ἐκ πολλῆς ἀσιτίας. Διό φησιν ὁ Σωτήρ· Οὐκ ἀνέ- γνωτε τί ἐποίησε Δαυίδ, ὅτε ἐπείνασε; Καὶ αὐτὸς μὲν ἦν πτωχὸς σὺν ὀλίγοις φεύγων· οἱ δ' ἐλαύνοντές αὐτὸν δυνατοί· βασιλεὺς γὰρ ἦν τοῦ παντὸς ἔθνους Σαούλ, παὶ οἱ μετ' αὐτοῦ ἄρχοντες· οἵ τε τῶν ἀλλο φύλων πολεμίων καθηγεμόνες στερεώτεροι ὄντες τοῦ Δαυΐδ, ὧν τὰς χεῖρας διαδιδράσκων, οὐκ ἠγνόει τὸν αὐτοῦ βοηθόν. Καὶ ταῦτα μὲν πρὸς τὴν ἱστορίαν· εἰ δὲ τοὺς ἀφανεῖς καὶ ἀοράτους ἐχθροὺς τῆς τοῦ δικαίου ψυχῆς νοήσειας, ὄψει, ὡς οὐδ᾽ ἄλλου βοηθοῦ δεόμεθα καὶ Σωτῆρος ἢ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ ἐν τῇ παρατάξει τῇ πρὸς τοὺς νοητούς πολεμίους, τοὺς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ διαρπάζειν ἀεὶ πειρωμένους. Επιστήσεις δὲ εἰ ἑτερός ἐστιν ὁ πτωχὸς παρὰ τὸν πένητα, καὶ πότερον τῇ ὑποστάσει, ἢ τῇ ἐπινοίᾳ τῷ ἐγχωρεῖν τὸν αὐτὸν καὶ πτωχὸν εἶναι πτωχεύσαντα τῷ ἀποπεπτωκέναι οὗ είχε πλούτου, καὶ πένητα τῷ μετὰ πόνον περιποιεῖν τὰ πρὸς τὸ διαζῇν. Αναστάντες μάρτυρες ἄδικοι ἃ οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με. Οἱ μὴ δικαιοσύνης, ἀλλ᾽ ἀδικίας μάρ τυρες, διαναστάντες καὶ διεγείραντες αὐτοὺς, σοφια στικῶς ἐπερωτῶσιν ἃ οὐ γινώσκω. Οὐδὲν γὰρ τῶν φαύλων γινώσκει ὁ σπουδαῖος, τουτέστιν οὐδενὶ τῶν πονηρῶν ἀνακέκραται. Μαρτύριον δέ· Ο φυλάσσων ἐντολὴν οὐ γνώσεται ῥῆμα πονηρών. Καὶ ἐνταῦθα " EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. sum: Hæc quasi precando a Davide prolata, futu- rorum prænuntia erant, et quæ eventura erant prophetice declarabant. Similiterque superius pro- phetice dictum est: Erubescant et confundantur, id est, erubescent et confundentur ; ac rursum : : Aver- santur et confundantur, et fiant tanquam pulvis, hoc est, avertentur et confundentur, et fient tanquam pulvis. Nam quæ inimicis eventura erant prænun- tabat. Erit qui arbitretur, de Saule hæc prolata esse, quia haud diu postea hoc ipsi mali contigit. At nos eorum quæ initio psalmi dicta sunt memo- res, hæc ipsa de quodam ex spiritualibus inimicis, qui in malitia valentior esset, nimirum de diabolo, id dictum accipiemus. B VERS. 9, 10. Omnia ossa mea dicent : Domine, quis similis tibi ? Eripiens inopem de manu fortio- rum eo, egenum et pauperem a diripientibus eum. Ossa animæ sunt virtutes ejus intelligendi, uti su- perius dictum est. Ipsæ vero ejus praesentia illu- stratæ, dicent : Domine, quis similis tibi? Nisi enim in egeno adfuisses, nisi ipsum auxilio dignatus es- ses tuo, quis, quæso, quantusque ille homo, qui solus tot tantisque inimicis conferri posset? A nada et simplici rerum historia dicti sententiam percipies, si memoria repetas, quo pacto David dum fugeret, ad tantam inopiam redactus est, ut pane ac necessariis alimentis careret; ac necessi- tate coactus panes propositionis comedere aude- ret. Non enim deliciarum causa, non de justitia sua C elatus, non despectu legum id aggressus est; sed ex magna ciborum penuria. Quamobrem Salvator ait : Non legistis quid fecerit David, quando esu Ipse quidem egenus erat cum paucis fu- giens qui vero insequebantur eum prævalidi, ip- seque Saul erat rex totius gentis, ac principes, ejus comites necnon alienigenarum militum ducés Davide potentiores, quorum manus cum elugeret, non ignorabat quis sibi auxiliator esset. Et hæc quidem de historia dicta sint. Quod si occultos atque invisibiles animnæ justi inimicos intelligas; sane animadvertes, nes in acie adversus inimicos istos, qui animam ser.per nostram deprædare ten- fant, nullo alio adjutore ac servatore egere nisi ipso Christo. Animum vero intendas nun alius sit egenns a paupere, ac utrum re ipsa differant, aut solum cogitandi modo: quia fieri potest ut idem sit egenus et mendicans, quod a divitiis quas pri- den habuerat exciderit; atque una pauper, quod labore victum sibi paret. VERS. 11. Surgentes testes iniqui quæ ignorabam interrogabant me. Qui non justitiæ, sed iniquitatis testes sunt, surgentes atque se excitantes dolose quæ ignoro interrogant. Nihil quippe mali vir frugi novit, nemini scilicet improborum admiscetur. Testimonium autem illius est : Qui servat præce- ptum, non noscet rem malam 20. Nam hic non noscet, ss Matth. xit, 3. Eccle. !!!, 5. D

Ἐπειδὴ γὰρ ἐν ἐκείνῳ εἰσῆγε τὸν παράνομον παρορμῶντα ἑαυτὸν εἰς ἁμαρτίας, τόν τε βίον ὑπέγραφε τοῦ τοιούτου καὶ τὸ τέλος τῆς καταστροφῆς αὐτοῦ· ἀκολούθως ἐπὶ τοῦ παρόντος παραινεῖ φεύγειν τοὺς τῶν παρανόμων τρόπους, μηδὲ τὰς ὁμοίους αὐτῶν πράξεις ζηλοῦν. Ἐπεὶ δ’ ἕτερόν ἐστι τοῦ ζηλοῦν τὸ παραζηλοῦν, ἐρεῖς, ὅτι τὸ ἐρεθίζειν καὶ εἰς ζηλοτυπίαν ἐγείρειν, τοῦτό ἐστι τὸ παραζηλοῦν. Ὅθεν ὁ μὲν Ἀκύλας ἡρμήνευσεν· Μὴ διαμάχου ἐν πονηρευομένοις· ὁ δὲ Σύμμαχος· Μὴ φιλονείκει κακούργοις. Νοήσεις δὲ τὸ εἰρημένον καὶ ἀπὸ τοῦ· Αὐτοὶ παρεζήλωσάν με ἐπ’ οὐ Θεῷ, παρώργισάν με ἐν τοῖς εἰδώλοις αὐτῶν· κἀγὼ παραζηλώσω αὐτοὺς ἐπ’ οὐκ ἔθνει· ἐπ’ ἔθνει ἀσυνέτῳ παροργιῶ αὐτούς. Οὕτω καὶ ὁ Ἀπόστολος γράφων Κορινθίοις ἔλεγεν· Ἢ παραζηλοῦμεν τὸν Κύριον; Μὴ ἰσχυρότεροι αὐτοῦ ἐσμεν; Τὸ δὲ ζηλοῦν τοῦ βούλεσθαι καὶ ἑαυτῷ ὑπάρχειν ὃ νομίζει τῷ πέλας παρεῖναι, ἀγαθόν. Καὶ ἔστι τὸ ζηλοῦν μέσον· πολλάκις γὰρ ὁ ζῆλος περὶ οὗ ὁ αὐτός φησιν· Ζηλοῦσιν ὑμᾶς οὐ καλῶς, ἀλλ’ ἐκκλεῖσαι ὑμᾶς θέλουσιν. Φθόνος μὲν οὖν οὐκ ἂν γένοιτό ποτε ἀγαθός· λύπη γάρ ἐστιν ἐπὶ τῇ τοῦ πέλας εὐπραγίᾳ·

Α σεῖται ἐν αὐτῇ. Ταῦτα δὲ ὥσπερ ἐν εὐχῇ τῷ Δαυλό τι 19? εἰρημένα μελλόντων ἦν προαγορευτικά, καὶ συμβησο μένων προφητικά. Οὕτω γοῦν καὶ ἀνωτέρω προφητι κῶς ἐλέγετο· Αἰσχυνθήτωσαν καὶ ἐντραπήτωσαν, ἀντὶ τοῦ, Αἰχυνθήσονται καὶ ἐντραπήσονται· καὶ πά λιν· Αποστραφήτωσαν καὶ καταισχυνθήτωσαν, καὶ γενηθήτωσαν ὡς χοῦς, ἀντὶ τοῦ· Ἀποστραφήσον ται καὶ αἰσχυνθήσονται καὶ γενήσονται ὡς χούς. Τὰ γὰρ μέλλονται συμβήσεσθαι τοῖς ἐχθροῖς αὐτοῦ προη γόρευεν. Καὶ ὁ μὲν γὰρ ἡγήσεται περὶ τοῦ Σαούλ εἰρῆσθαι τὴν προκειμένην ῥῆσιν· ἐπεὶ καὶ πέπονθεν οὐκ εἰς μακρὰν ταῦτα· ἡμεῖς δὲ, μεμνημένοι τῶν προ- λελεγμένων εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ ψαλμοῦ, καὶ ταῦτα εἰς ἕνα τινὰ τῶν νοητῶν ἐχθρῶν τὸν ὡς ἐν κακίᾳ δυνα τώτερον, δηλαδὴ τὸν διάβολον, ἐκληψόμεθα. Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσι· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Ρυόμενος πτωχὸν ἐκ χειρὸς στερεωτέρων αὐτοῦ, καὶ πτωχὸν καὶ πένητα ἀπὸ τῶν διαρπα- ζόντων αὐτόν. Ὀστᾶ ψυχῆς αἱ διανοητικαὶ αὐτῆς δυνάμεις ὡς ἔμπροσθεν εἴρηται· φωτιζόμεναι δὲ αὗται ἐκ τῆς αὐτοῦ παρουσίας, φήσουσι· Κύριε, τίς ὁμοιός σοι; Εἰ μὴ γὰρ σὺ παρῇς τῷ πτωχῷ, καὶ κατηξίωσας αὐτὸν τῆς παρὰ σοῦ βοηθείας, τίς ἂν καὶ πότος μόνος αὐτὸς συγκρινόμενος τοῖς τοσούτοις καὶ τηλικούτοις αὐτοῦ ἐχθροῖς; Νοήσεις δὲ καὶ ἀπὸ ψιλῆς τῆς ἱστο ρίας τὸν λόγον, ἐν νῷ λαβὼν, ὡς φεύγων ὁ Δαυΐδ εἰς τοσαύτην ήλαυνε πτωχείαν, ὥστε ἄρτων καὶ τῆς ἀναγκαίας τροφῆς δεηθῆναι, εἰς ἀνάγκην τε ἐλθεῖν τοῦ τολμῆσαι τῶν ἄρτων τῆς προθέσεως μεταλαβεῖν. Οὐ γὰρ τρυφῶν ἐπὶ τοῦτ᾽ ἤρχετο, οὐδ᾽ ἐπαιρόμενος δικαιοσύνῃ, οὐδ᾽ ἄλλως καταφρονῶν τοῦ νόμου, ἀλλ' ἐκ πολλῆς ἀσιτίας. Διό φησιν ὁ Σωτήρ· Οὐκ ἀνέ- γνωτε τί ἐποίησε Δαυίδ, ὅτε ἐπείνασε; Καὶ αὐτὸς μὲν ἦν πτωχὸς σὺν ὀλίγοις φεύγων· οἱ δ' ἐλαύνοντές αὐτὸν δυνατοί· βασιλεὺς γὰρ ἦν τοῦ παντὸς ἔθνους Σαούλ, παὶ οἱ μετ' αὐτοῦ ἄρχοντες· οἵ τε τῶν ἀλλο φύλων πολεμίων καθηγεμόνες στερεώτεροι ὄντες τοῦ Δαυΐδ, ὧν τὰς χεῖρας διαδιδράσκων, οὐκ ἠγνόει τὸν αὐτοῦ βοηθόν. Καὶ ταῦτα μὲν πρὸς τὴν ἱστορίαν· εἰ δὲ τοὺς ἀφανεῖς καὶ ἀοράτους ἐχθροὺς τῆς τοῦ δικαίου ψυχῆς νοήσειας, ὄψει, ὡς οὐδ᾽ ἄλλου βοηθοῦ δεόμεθα καὶ Σωτῆρος ἢ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ ἐν τῇ παρατάξει τῇ πρὸς τοὺς νοητούς πολεμίους, τοὺς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ διαρπάζειν ἀεὶ πειρωμένους. Επιστήσεις δὲ εἰ ἑτερός ἐστιν ὁ πτωχὸς παρὰ τὸν πένητα, καὶ πότερον τῇ ὑποστάσει, ἢ τῇ ἐπινοίᾳ τῷ ἐγχωρεῖν τὸν αὐτὸν καὶ πτωχὸν εἶναι πτωχεύσαντα τῷ ἀποπεπτωκέναι οὗ είχε πλούτου, καὶ πένητα τῷ μετὰ πόνον περιποιεῖν τὰ πρὸς τὸ διαζῇν. Αναστάντες μάρτυρες ἄδικοι ἃ οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με. Οἱ μὴ δικαιοσύνης, ἀλλ᾽ ἀδικίας μάρ τυρες, διαναστάντες καὶ διεγείραντες αὐτοὺς, σοφια στικῶς ἐπερωτῶσιν ἃ οὐ γινώσκω. Οὐδὲν γὰρ τῶν φαύλων γινώσκει ὁ σπουδαῖος, τουτέστιν οὐδενὶ τῶν πονηρῶν ἀνακέκραται. Μαρτύριον δέ· Ο φυλάσσων ἐντολὴν οὐ γνώσεται ῥῆμα πονηρών. Καὶ ἐνταῦθα " EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. sum: Hæc quasi precando a Davide prolata, futu- rorum prænuntia erant, et quæ eventura erant prophetice declarabant. Similiterque superius pro- phetice dictum est: Erubescant et confundantur, id est, erubescent et confundentur ; ac rursum : : Aver- santur et confundantur, et fiant tanquam pulvis, hoc est, avertentur et confundentur, et fient tanquam pulvis. Nam quæ inimicis eventura erant prænun- tabat. Erit qui arbitretur, de Saule hæc prolata esse, quia haud diu postea hoc ipsi mali contigit. At nos eorum quæ initio psalmi dicta sunt memo- res, hæc ipsa de quodam ex spiritualibus inimicis, qui in malitia valentior esset, nimirum de diabolo, id dictum accipiemus. B VERS. 9, 10. Omnia ossa mea dicent : Domine, quis similis tibi ? Eripiens inopem de manu fortio- rum eo, egenum et pauperem a diripientibus eum. Ossa animæ sunt virtutes ejus intelligendi, uti su- perius dictum est. Ipsæ vero ejus praesentia illu- stratæ, dicent : Domine, quis similis tibi? Nisi enim in egeno adfuisses, nisi ipsum auxilio dignatus es- ses tuo, quis, quæso, quantusque ille homo, qui solus tot tantisque inimicis conferri posset? A nada et simplici rerum historia dicti sententiam percipies, si memoria repetas, quo pacto David dum fugeret, ad tantam inopiam redactus est, ut pane ac necessariis alimentis careret; ac necessi- tate coactus panes propositionis comedere aude- ret. Non enim deliciarum causa, non de justitia sua C elatus, non despectu legum id aggressus est; sed ex magna ciborum penuria. Quamobrem Salvator ait : Non legistis quid fecerit David, quando esu Ipse quidem egenus erat cum paucis fu- giens qui vero insequebantur eum prævalidi, ip- seque Saul erat rex totius gentis, ac principes, ejus comites necnon alienigenarum militum ducés Davide potentiores, quorum manus cum elugeret, non ignorabat quis sibi auxiliator esset. Et hæc quidem de historia dicta sint. Quod si occultos atque invisibiles animnæ justi inimicos intelligas; sane animadvertes, nes in acie adversus inimicos istos, qui animam ser.per nostram deprædare ten- fant, nullo alio adjutore ac servatore egere nisi ipso Christo. Animum vero intendas nun alius sit egenns a paupere, ac utrum re ipsa differant, aut solum cogitandi modo: quia fieri potest ut idem sit egenus et mendicans, quod a divitiis quas pri- den habuerat exciderit; atque una pauper, quod labore victum sibi paret. VERS. 11. Surgentes testes iniqui quæ ignorabam interrogabant me. Qui non justitiæ, sed iniquitatis testes sunt, surgentes atque se excitantes dolose quæ ignoro interrogant. Nihil quippe mali vir frugi novit, nemini scilicet improborum admiscetur. Testimonium autem illius est : Qui servat præce- ptum, non noscet rem malam 20. Nam hic non noscet, ss Matth. xit, 3. Eccle. !!!, 5. D

ζῆλος δέ ἐστιν ὅτε γίνεται ἀγαθὸς καθὼς ἀποδεδώκαμεν. Ἐνταῦθα δὲ ὁ λόγος κατὰ μὲν τὸν Ἀκύλαν μὴ διαμάχεσθαι ἐν πονηρευομένοις παραινεῖ, κατὰ δὲ Σύμμαχον, μὴ φιλονεικεῖν ἐν κακούργοις, κατὰ δὲ τὴν πέμπτην ἔκδοσιν, μὴ ἐρεθίζεσθαι ἐν πονηρευομένοις· κατὰ δὲ τοὺς Ἑβδομήκοντα· Μὴ παροξύνου, φησὶ, μηδὲ ἐρεθίζου ὁρῶν ἑτέρους πονηρευομένους· μηδέ σε ἐγειρέτωσαν εὐθηνούμενοι κακοὶ ἐπὶ τὸ καὶ ἐθέλειν ὁμοίως αὐτοῖς εὐπραγεῖν. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ εὐθηνούμενοι καὶ τρυφῶντες παραζηλοῦσί σε· σὺ δὲ μὴ παραζήλου μηδὲ παροξύνου· ἀλλὰ μηδὲ ζήλου τοὺς ποιοῦντας ἀνομίαν, μηδὲ μακάριζε αὐτοὺς, καὶ ἐν ἀγαθοῖς εἶναι νόμιζε· μηδ’ εὔχου καὶ σαυτὸν ὁμοίως αὐτοῖς πράττειν. Ὅτι ὡσεὶ χόρτος ταχὺ ἀποξηρανθήσονται. Εἶτα τὴν αἰτίαν διδάσκει, λέγων, ὅτι τὸ τέλος αὐτῶν τοιοῦτόν ἐστιν, ὁποῖον τὸ τοῦ χόρτου· ὃς πρὸς ὀλίγον ἀνθήσας, ταχὺ ἀποξηραίνεται. Πᾶσα γὰρ σὰρξ χόρτος, καὶ πᾶσα δόξα αὐτῆς ὡς ἄνθος χόρτου. Ἐξηράνθη ὁ χόρτος, καὶ τὸ ἄνθος ἐξέπεσεν. Ἀλλὰ καὶ ὡσεὶ λάχανα χλόης ταχὺ ἀποπεσοῦνται· οὐδὲ γεωργουμένοις λαχάνοις ἄξιοί εἰσι παραβάλλεσθαι.

Α σεῖται ἐν αὐτῇ. Ταῦτα δὲ ὥσπερ ἐν εὐχῇ τῷ Δαυλό τι 19? εἰρημένα μελλόντων ἦν προαγορευτικά, καὶ συμβησο μένων προφητικά. Οὕτω γοῦν καὶ ἀνωτέρω προφητι κῶς ἐλέγετο· Αἰσχυνθήτωσαν καὶ ἐντραπήτωσαν, ἀντὶ τοῦ, Αἰχυνθήσονται καὶ ἐντραπήσονται· καὶ πά λιν· Αποστραφήτωσαν καὶ καταισχυνθήτωσαν, καὶ γενηθήτωσαν ὡς χοῦς, ἀντὶ τοῦ· Ἀποστραφήσον ται καὶ αἰσχυνθήσονται καὶ γενήσονται ὡς χούς. Τὰ γὰρ μέλλονται συμβήσεσθαι τοῖς ἐχθροῖς αὐτοῦ προη γόρευεν. Καὶ ὁ μὲν γὰρ ἡγήσεται περὶ τοῦ Σαούλ εἰρῆσθαι τὴν προκειμένην ῥῆσιν· ἐπεὶ καὶ πέπονθεν οὐκ εἰς μακρὰν ταῦτα· ἡμεῖς δὲ, μεμνημένοι τῶν προ- λελεγμένων εἰς τὴν ἀρχὴν τοῦ ψαλμοῦ, καὶ ταῦτα εἰς ἕνα τινὰ τῶν νοητῶν ἐχθρῶν τὸν ὡς ἐν κακίᾳ δυνα τώτερον, δηλαδὴ τὸν διάβολον, ἐκληψόμεθα. Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσι· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Ρυόμενος πτωχὸν ἐκ χειρὸς στερεωτέρων αὐτοῦ, καὶ πτωχὸν καὶ πένητα ἀπὸ τῶν διαρπα- ζόντων αὐτόν. Ὀστᾶ ψυχῆς αἱ διανοητικαὶ αὐτῆς δυνάμεις ὡς ἔμπροσθεν εἴρηται· φωτιζόμεναι δὲ αὗται ἐκ τῆς αὐτοῦ παρουσίας, φήσουσι· Κύριε, τίς ὁμοιός σοι; Εἰ μὴ γὰρ σὺ παρῇς τῷ πτωχῷ, καὶ κατηξίωσας αὐτὸν τῆς παρὰ σοῦ βοηθείας, τίς ἂν καὶ πότος μόνος αὐτὸς συγκρινόμενος τοῖς τοσούτοις καὶ τηλικούτοις αὐτοῦ ἐχθροῖς; Νοήσεις δὲ καὶ ἀπὸ ψιλῆς τῆς ἱστο ρίας τὸν λόγον, ἐν νῷ λαβὼν, ὡς φεύγων ὁ Δαυΐδ εἰς τοσαύτην ήλαυνε πτωχείαν, ὥστε ἄρτων καὶ τῆς ἀναγκαίας τροφῆς δεηθῆναι, εἰς ἀνάγκην τε ἐλθεῖν τοῦ τολμῆσαι τῶν ἄρτων τῆς προθέσεως μεταλαβεῖν. Οὐ γὰρ τρυφῶν ἐπὶ τοῦτ᾽ ἤρχετο, οὐδ᾽ ἐπαιρόμενος δικαιοσύνῃ, οὐδ᾽ ἄλλως καταφρονῶν τοῦ νόμου, ἀλλ' ἐκ πολλῆς ἀσιτίας. Διό φησιν ὁ Σωτήρ· Οὐκ ἀνέ- γνωτε τί ἐποίησε Δαυίδ, ὅτε ἐπείνασε; Καὶ αὐτὸς μὲν ἦν πτωχὸς σὺν ὀλίγοις φεύγων· οἱ δ' ἐλαύνοντές αὐτὸν δυνατοί· βασιλεὺς γὰρ ἦν τοῦ παντὸς ἔθνους Σαούλ, παὶ οἱ μετ' αὐτοῦ ἄρχοντες· οἵ τε τῶν ἀλλο φύλων πολεμίων καθηγεμόνες στερεώτεροι ὄντες τοῦ Δαυΐδ, ὧν τὰς χεῖρας διαδιδράσκων, οὐκ ἠγνόει τὸν αὐτοῦ βοηθόν. Καὶ ταῦτα μὲν πρὸς τὴν ἱστορίαν· εἰ δὲ τοὺς ἀφανεῖς καὶ ἀοράτους ἐχθροὺς τῆς τοῦ δικαίου ψυχῆς νοήσειας, ὄψει, ὡς οὐδ᾽ ἄλλου βοηθοῦ δεόμεθα καὶ Σωτῆρος ἢ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ ἐν τῇ παρατάξει τῇ πρὸς τοὺς νοητούς πολεμίους, τοὺς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ διαρπάζειν ἀεὶ πειρωμένους. Επιστήσεις δὲ εἰ ἑτερός ἐστιν ὁ πτωχὸς παρὰ τὸν πένητα, καὶ πότερον τῇ ὑποστάσει, ἢ τῇ ἐπινοίᾳ τῷ ἐγχωρεῖν τὸν αὐτὸν καὶ πτωχὸν εἶναι πτωχεύσαντα τῷ ἀποπεπτωκέναι οὗ είχε πλούτου, καὶ πένητα τῷ μετὰ πόνον περιποιεῖν τὰ πρὸς τὸ διαζῇν. Αναστάντες μάρτυρες ἄδικοι ἃ οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με. Οἱ μὴ δικαιοσύνης, ἀλλ᾽ ἀδικίας μάρ τυρες, διαναστάντες καὶ διεγείραντες αὐτοὺς, σοφια στικῶς ἐπερωτῶσιν ἃ οὐ γινώσκω. Οὐδὲν γὰρ τῶν φαύλων γινώσκει ὁ σπουδαῖος, τουτέστιν οὐδενὶ τῶν πονηρῶν ἀνακέκραται. Μαρτύριον δέ· Ο φυλάσσων ἐντολὴν οὐ γνώσεται ῥῆμα πονηρών. Καὶ ἐνταῦθα " EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. sum: Hæc quasi precando a Davide prolata, futu- rorum prænuntia erant, et quæ eventura erant prophetice declarabant. Similiterque superius pro- phetice dictum est: Erubescant et confundantur, id est, erubescent et confundentur ; ac rursum : : Aver- santur et confundantur, et fiant tanquam pulvis, hoc est, avertentur et confundentur, et fient tanquam pulvis. Nam quæ inimicis eventura erant prænun- tabat. Erit qui arbitretur, de Saule hæc prolata esse, quia haud diu postea hoc ipsi mali contigit. At nos eorum quæ initio psalmi dicta sunt memo- res, hæc ipsa de quodam ex spiritualibus inimicis, qui in malitia valentior esset, nimirum de diabolo, id dictum accipiemus. B VERS. 9, 10. Omnia ossa mea dicent : Domine, quis similis tibi ? Eripiens inopem de manu fortio- rum eo, egenum et pauperem a diripientibus eum. Ossa animæ sunt virtutes ejus intelligendi, uti su- perius dictum est. Ipsæ vero ejus praesentia illu- stratæ, dicent : Domine, quis similis tibi? Nisi enim in egeno adfuisses, nisi ipsum auxilio dignatus es- ses tuo, quis, quæso, quantusque ille homo, qui solus tot tantisque inimicis conferri posset? A nada et simplici rerum historia dicti sententiam percipies, si memoria repetas, quo pacto David dum fugeret, ad tantam inopiam redactus est, ut pane ac necessariis alimentis careret; ac necessi- tate coactus panes propositionis comedere aude- ret. Non enim deliciarum causa, non de justitia sua C elatus, non despectu legum id aggressus est; sed ex magna ciborum penuria. Quamobrem Salvator ait : Non legistis quid fecerit David, quando esu Ipse quidem egenus erat cum paucis fu- giens qui vero insequebantur eum prævalidi, ip- seque Saul erat rex totius gentis, ac principes, ejus comites necnon alienigenarum militum ducés Davide potentiores, quorum manus cum elugeret, non ignorabat quis sibi auxiliator esset. Et hæc quidem de historia dicta sint. Quod si occultos atque invisibiles animnæ justi inimicos intelligas; sane animadvertes, nes in acie adversus inimicos istos, qui animam ser.per nostram deprædare ten- fant, nullo alio adjutore ac servatore egere nisi ipso Christo. Animum vero intendas nun alius sit egenns a paupere, ac utrum re ipsa differant, aut solum cogitandi modo: quia fieri potest ut idem sit egenus et mendicans, quod a divitiis quas pri- den habuerat exciderit; atque una pauper, quod labore victum sibi paret. VERS. 11. Surgentes testes iniqui quæ ignorabam interrogabant me. Qui non justitiæ, sed iniquitatis testes sunt, surgentes atque se excitantes dolose quæ ignoro interrogant. Nihil quippe mali vir frugi novit, nemini scilicet improborum admiscetur. Testimonium autem illius est : Qui servat præce- ptum, non noscet rem malam 20. Nam hic non noscet, ss Matth. xit, 3. Eccle. !!!, 5. D

PG 23:325Τί οὖν ἄξιον ζηλοῦν τούτους, οἳ πρὸς ὀλίγον ἀνθήσαντες, αὔριον εἰς κλίβανον βάλλονται, ὡς ἐδίδαξεν ὁ Σωτήρ; Ἔλπισον ἐπὶ Κύριον, καὶ ποίει χρηστότητα, καὶ κατασκήνου τὴν γῆν, καὶ ποιμανθήσῃ ἐπὶ τῷ πλούτῳ αὐτῆς. Κατατρύφησον τοῦ Κυρίου, καὶ δῴη σοι πάντα τὰ αἰτήματα τῆς καρδίας σου. Ἀποστρέψας τοῦ ζήλου τῶν πονηρῶν διὰ τῶν πρώτων, εὐθὺς ἐκ παραλλήλου τὴν ὀρθὴν καὶ βασιλικὴν ὁδὸν τίθησι, δεικνὺς ὁποίαν χρὴ βαδίζειν. Διό φησιν· Ἄνω βλέπε, ὦ οὗτος, ἀφορῶν εἰς τὸν τῶν ὅλων κυβερνήτην, καὶ αὐτὸν σεαυτοῦ ἐλπίδα θέμενος· θάρσει ὡς ἐπὶ μεγάλην ἄγκυραν ἡδρασμένος. Καὶ τὰ μὲν τῆς διανοίας σου ταύτην ἐχέτω τὴν ἐλπίδα· ταῖς δὲ πράξεσιν ἐργάζου καὶ ποίει χρηστότητα, ὡσανεὶ σπόρους σαυτῷ βαλλόμενος ἐπ’ ἀγαθῇ καρπῶν συγκομιδῇ. Ταῦτα δὲ τὰ δύο κτησάμενος, μηκέτι περί τινος ἀγωνία. Κατασκήνου τὴν γῆν ἀμερίμνως, καὶ τὴν πρόσκαιρον ταυτηνὶ ζωὴν, ὥσπερ ἐν σκηνῇ, πρὸς ὀλίγον ἑστὼς δίαγε. Ποιμανθήσῃ γὰρ δίκην θρέμματος ἀγαθοῦ ὑπὸ ποιμένι καλῷ ποιμαινόμενος.

γὰρ τὸ οὐ γνώσεται, οὐ πεποίηται οὐδὲ ἀνακέκρα- ται κατὰ ῥῆμα πονηρόν· ψεῦδος γὰρ τὸ νομίζειν μὴ ἐπίστασθαι ῥῆμα πονηρὸν τὸν φυλάττοντα τὴν θείαν ἐντολήν. Διάκρισιν γὰρ ἔχων πονηροῦ καὶ ἀγαθοῦ, τάλλα πάντα ἀποστραφείς βήματα, ἐπιτηρεῖν τὴν ἐν τολὴν ἦλθεν. Ο οὖν λέγει τοιοῦτόν ἐστιν· Πεῖραν οὐκ ἔχοντα οὐδὲ γνῶσιν ἢ ἔννοιαν τῶν κακῶν, διερεθίζον τές με επερώτων με περὶ αὐτῶν, ὥσπερ ἡ Αἰγυπτία τὸν Ἰωσήφ, καὶ οἱ πρεσβύτεροι τὴν Σουσάνναν. Ανταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ καλῶν καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ μου. Ἐμοῦ φιλοτιμουμένου τὰ πρὸς πάντας καθήκοντα αμέμπτως ἐπιτελεῖν βού- λεσθαι, εἰ δυνατὸν μετὰ πάντων ἀνθρώπων εἰρηνεύειν, αὐτοὶ ἀντὶ τούτων τῶν καλῶν πονηρὰ ἀνταπεδίδουν μοι, ἐχθροὶ καὶ δυσμενεῖς διὰ πάντων ἀναφαινόμενοι· τὸ ὅσον δὲ ἐπ' αὐτοῖς τὴν ἐν καλοῖς εὐτεχνίαν τῆς ψυχῆς μου ἀναιρεῖν ἐπεχείρουν. Εἰ γοῦν, πεισθεὶς αὐτῶν ταῖς ἐρωτήσεσι τοιοῦτος ἐγεγόνειν οἷον ήθελόν με ποιῆσαι, ἡτεκνώθη ἂν ἡ ψυχή μου, μηκέτι δεχο- μένη τὰς θείας τοῦ νυμφίου γονάς. Εἰ δὲ τέκνα λέ- γοιντο οἱ μαθηταὶ τοῦ διδάξαντος, καὶ ὄντως ἀτεχνοῦ ται ἡ ψυχὴ τοῦ διδασκάλου, σφάλμασι περιπεσοῦσα τῷ ἑαυτῆς σκανδάλῳ, ἀναιροῦσα τοὺς ἐξ αὐτῆς γενο- μένους διὰ μαθητείας. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἀτεκνίαν τῇ ψυχή μου, Ανεστραμμένα κατὰ τῆς ψυχῆς μου, ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκεν. • Ἐπειδὴ τὰ προκείμενα συνήπται τοῖς ἐν τῷ τρια κοστῷ τρίτῳ ψαλμῷ προλελεγμένοις· ἐκεῖνα δὲ τῆς ἱστορίας εμνημόνευε τῆς κατὰ τὸν ᾿Αβιμέλεχ, ἐφ' οὗ Αλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, κατὰ τὰ ἀποδεδομένα τάχα που δύναται καὶ τὰ μετὰ χεῖρας ἐπ' ἐκεῖνα ἀνα- φέρεσθαι. Μαθὼν γὰρ ὁ Σαούλ παρὰ Δωήκ, ὡς ἀφίκται Δαυΐδ πρὸς 'Αβιμέλεχ, ἄρτους τε εἰληφώς διασέσω σται, πάντας ἀνεῖλε τοὺς ἱερεῖς τοῦ Κυρίου, αὐτόν τε τὸν ᾿Αβιμέλεχ παγγενεί. Δύναται οὖν ταῦτα ὁ Δαυΐδ εἰς πρόσωπον τοῦ Σαούλ εἰρηκέναι, ὡς καὶ πάντα τὸν ψαλμὸν εἰς ἐκεῖνον ἀναφέρεσθαι τὸν καιρὸν, καθ᾽ ὅν Δωήκ ἐψευδομαρτύρησε τοῦ ᾿Αβιμέλεχ παρὰ τοῦ Σαούλ· καὶ τάχα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὰ πάθη τῶν ἱερέων ὑπογράφον, τὰ προκείμενα ἀνεφώνει λέγων· Δίκασον, Κύριε, τοὺς ἀδικοῦντάς με, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὰ δὲ μονοτρόπως εἰρημένα περὶ ἑνός τινος ἐν τῷ, Ἐλθέτω αὐτῷ παγὶς ἣν οὐ γινώσκει, καὶ ἡ θήρα ἣν έκρυψε συλλαβέτω αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ παγίδι πε- σεῖται ἐν αὐτῇ, δύναται τῷ Δωήκ ἐφαρμόζειν. Καὶ τὸ, Αναστάντες μάρτυρες ἄδικοι, ἃ οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με· ἀνταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγα- θῶν, καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ μου, ἐκ προσώπου λεχθείη ἂν τοῦ ᾿Αβιμέλεχ. Καὶ ταῦτα δὲ εἰκὸς εἰρη- κέναι τὸν Δαυΐδ· αὐτοῦ γὰρ ἐπιγέγραπται ὁ ψαλμός, ἀποστολικῇ διαθέσει λέξοντος ἄν· Τίς ἀσθενεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ; τίς σκανδαλίζεται, καὶ οὐκ ἐγὼ πυ ροῦμαι; καὶ, Παθόντος ἑνὸς μέλους, συμπάσχει πάντα τὰ μέλη. Καὶ ἄλλος δὲ παρὰ ταῦτα μάρτυρας μὲν ἀδίκους εἴποι ἄν τις πάντας τοὺς ἐνδιαβάλλοντας τὸν Δαυΐδ παρὰ τοῦ Σαούλ· τότε μὲν γὰρ οἱ Ζιφαῖοι Β COMMENTARIA IN PSALMOS. A id est, non perpetravit, neque pravo operi admistus Cor. x11, 26. at II Cor. x1, 29. est : hallucinatio quippe est arbitrari, eum qui di- vinum servat mandatum, malam non novisse rem. Nam discretionem boni et mali nactus, a cæteris aversus, ad præceptum servandum accedit. Hujus- modi igitur est quod hic effatur: Me nullum malæ rei experimentum aut notitiam sive cogitationem ha- bentem concitantes, de iis interrogabant, quemad- modum Ægyptia Josephun, et senes Susannam. VERS. 12. Retribuebant mihi mala pro bonis et ste rilitatem animæ meæ. Cum hoc unum studerem, ut congruentia omnibus sine reprehensione peragerem si quidem possit cum omnibus hominibus pacate agi; pro iis illi bonis mala rependebant nihi, in omnibus sese inimicos atque infestos exhibentes : ac quantum in ipsis erat, animæ meæ in bonis fe- cunditatem de medio tollere curabant. Sane si eorum quæstionibus obtemperassem, talis profecto qualem ipsi volebant effectus essem, orbaque prole fuisset anima mea, divina sponsi semina non ulte- rius excipiens. Quod si discipuli doctoris sui filii esse dicantur: ea quoque ratione prole orbatur anima doctoris, ejusdem erratis in offendiculum abs se paratum delapsa, dum per doctrinam eos qui abs se nati sunt interimit. Pro illo autem, sterilita- tem anime meæ, perversa contra animam meam, vertit Symmachus. Quoniam hæc quæ jam tractamus cum iis quæ in tricesimo tertio psalmo præmissa sunt conne ctuntur; illa vero de historia Abimelech mentionem C fecere, apud quem, uti superius traditum est, im- mutavit vultum suum; fortasse possint hæc quæ in præsenti aguntur ad illa referri. Nam cum Saul a Doec edidicisset Davidem ad Abimelech accessisse, atque, acceptis panibus, salutem nactum esse [ne fame periret], omnes sacerdotes Domini ipsumque Abimelech cum genere suo internecioni dedit. Po- tuit ergo David hæc de persona Saulis dicere, ita ut totus psalmus ad id temporis referatur, quo Doec contra Abimelech apud Saulem falsum testimo- nium dixit et fortasse Spiritus sanctus sacerdotum cladem describens hæc dixerit : Judica, Domine, nocentes me, et cætera. Quæ perro de uno solo di- cuntur, ut illud est : Veniat illi laqueus quem igno- rat, et captio quam abscondit apprehendat eum, et in laqueum cadat in ipsum, Doec ascribi possunt. Illud autem, Surgentes testes iniqui, qua ignorabam inter- rogabant me: retribuebant mihi mala pro bonis, et sterilitatem animæ meæ, ex Abimelechi persona pro- nuntiata fuerint: quæ par est dixisse Davidem, psalmus quippe ejus esse inscribitur : is aposto Ilco more sic effatus credatur: Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror * ? Et : Si quid patiatur unum membrum, com- patiuntur omnia membra 3. Et forsitan alius pric terea dicat, iniquos testes esse quotquot Davidem apud Saulem calumniati sunt; modo quippe Zip and p D

Εἰ γάρ τίς ἐστιν ἐν ἀνθρώποις ἀληθινὸς ψυχῆς πλοῦτος, ὁ ἐν θείοις δόγμασι καὶ τοῖς τῶν θείων ἀναγνωσμάτων μαθήμασι, τούτων ἀπολαύσεις, ὥστε λέγειν· Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει. Οὐδὲν γάρ σε ὑστερήσει ποιμαινόμενον ἐν τῷ πλούτῳ τοῦ καλοῦ ποιμένος, τῷ δεδωρημένῳ τοῖς ἔτι ἐπὶ γῆς ποιμαινομένοις ἀνθρώποις. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Καὶ ποιμανθήσῃ ἐπὶ τῷ πλούτῳ αὐτῆς, ὁ Σύμμαχος, Καὶ ποιμαίνου διηνεκῶς, ἐξέδωκεν· ὁ δὲ Ἀκύλας, Καὶ νέμου πίστιν. Εἶθ’ ὥσπερ τῶν πονηρευομένων καὶ τῶν ποιούντων τὴν ἀνομίαν ὑπέγραψε τὸ τέλος, οὕτως καὶ σοὶ τῷ ἐλπίζοντι ἐπὶ τὸν Κύριον καὶ ποιοῦντι χρηστότητα ὁπόσα ὑπάρξει ἀγαθὰ καταριθμεῖται. Πρῶτον μὲν γὰρ ποιμανθήσῃ ἐπὶ τῷ πλούτῳ τῷ ἀληθινῷ τοῦ καλοῦ ποιμένος· δεύτερον, κατατρυφήσεις τοῦ Κυρίου· καὶ τρίτον, δώσει σοι τὰ αἰτήματα τῆς καρδίας σου. Κατατρυφᾷν δὲ τοῦ Κυρίου δυνήσεται ὁ τῆς ψυχῆς τὰ αἰσθητήρια κεκαθαρισμένος, ὡς δύνασθαι ἐσθίειν τὸν ζῶντα ἄρτον καὶ τὰς ζωοποιοὺς αὐτοῦ σάρκας, πίνειν τε τὸ σωτήριον αὐτοῦ αἷμα. Τούτοις τρεφόμενος καὶ πιαινόμενος, τῆς ἐνθέου μέθης ἀπολαύων·

γὰρ τὸ οὐ γνώσεται, οὐ πεποίηται οὐδὲ ἀνακέκρα- ται κατὰ ῥῆμα πονηρόν· ψεῦδος γὰρ τὸ νομίζειν μὴ ἐπίστασθαι ῥῆμα πονηρὸν τὸν φυλάττοντα τὴν θείαν ἐντολήν. Διάκρισιν γὰρ ἔχων πονηροῦ καὶ ἀγαθοῦ, τάλλα πάντα ἀποστραφείς βήματα, ἐπιτηρεῖν τὴν ἐν τολὴν ἦλθεν. Ο οὖν λέγει τοιοῦτόν ἐστιν· Πεῖραν οὐκ ἔχοντα οὐδὲ γνῶσιν ἢ ἔννοιαν τῶν κακῶν, διερεθίζον τές με επερώτων με περὶ αὐτῶν, ὥσπερ ἡ Αἰγυπτία τὸν Ἰωσήφ, καὶ οἱ πρεσβύτεροι τὴν Σουσάνναν. Ανταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ καλῶν καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ μου. Ἐμοῦ φιλοτιμουμένου τὰ πρὸς πάντας καθήκοντα αμέμπτως ἐπιτελεῖν βού- λεσθαι, εἰ δυνατὸν μετὰ πάντων ἀνθρώπων εἰρηνεύειν, αὐτοὶ ἀντὶ τούτων τῶν καλῶν πονηρὰ ἀνταπεδίδουν μοι, ἐχθροὶ καὶ δυσμενεῖς διὰ πάντων ἀναφαινόμενοι· τὸ ὅσον δὲ ἐπ' αὐτοῖς τὴν ἐν καλοῖς εὐτεχνίαν τῆς ψυχῆς μου ἀναιρεῖν ἐπεχείρουν. Εἰ γοῦν, πεισθεὶς αὐτῶν ταῖς ἐρωτήσεσι τοιοῦτος ἐγεγόνειν οἷον ήθελόν με ποιῆσαι, ἡτεκνώθη ἂν ἡ ψυχή μου, μηκέτι δεχο- μένη τὰς θείας τοῦ νυμφίου γονάς. Εἰ δὲ τέκνα λέ- γοιντο οἱ μαθηταὶ τοῦ διδάξαντος, καὶ ὄντως ἀτεχνοῦ ται ἡ ψυχὴ τοῦ διδασκάλου, σφάλμασι περιπεσοῦσα τῷ ἑαυτῆς σκανδάλῳ, ἀναιροῦσα τοὺς ἐξ αὐτῆς γενο- μένους διὰ μαθητείας. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἀτεκνίαν τῇ ψυχή μου, Ανεστραμμένα κατὰ τῆς ψυχῆς μου, ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκεν. • Ἐπειδὴ τὰ προκείμενα συνήπται τοῖς ἐν τῷ τρια κοστῷ τρίτῳ ψαλμῷ προλελεγμένοις· ἐκεῖνα δὲ τῆς ἱστορίας εμνημόνευε τῆς κατὰ τὸν ᾿Αβιμέλεχ, ἐφ' οὗ Αλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, κατὰ τὰ ἀποδεδομένα τάχα που δύναται καὶ τὰ μετὰ χεῖρας ἐπ' ἐκεῖνα ἀνα- φέρεσθαι. Μαθὼν γὰρ ὁ Σαούλ παρὰ Δωήκ, ὡς ἀφίκται Δαυΐδ πρὸς 'Αβιμέλεχ, ἄρτους τε εἰληφώς διασέσω σται, πάντας ἀνεῖλε τοὺς ἱερεῖς τοῦ Κυρίου, αὐτόν τε τὸν ᾿Αβιμέλεχ παγγενεί. Δύναται οὖν ταῦτα ὁ Δαυΐδ εἰς πρόσωπον τοῦ Σαούλ εἰρηκέναι, ὡς καὶ πάντα τὸν ψαλμὸν εἰς ἐκεῖνον ἀναφέρεσθαι τὸν καιρὸν, καθ᾽ ὅν Δωήκ ἐψευδομαρτύρησε τοῦ ᾿Αβιμέλεχ παρὰ τοῦ Σαούλ· καὶ τάχα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὰ πάθη τῶν ἱερέων ὑπογράφον, τὰ προκείμενα ἀνεφώνει λέγων· Δίκασον, Κύριε, τοὺς ἀδικοῦντάς με, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὰ δὲ μονοτρόπως εἰρημένα περὶ ἑνός τινος ἐν τῷ, Ἐλθέτω αὐτῷ παγὶς ἣν οὐ γινώσκει, καὶ ἡ θήρα ἣν έκρυψε συλλαβέτω αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ παγίδι πε- σεῖται ἐν αὐτῇ, δύναται τῷ Δωήκ ἐφαρμόζειν. Καὶ τὸ, Αναστάντες μάρτυρες ἄδικοι, ἃ οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με· ἀνταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγα- θῶν, καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ μου, ἐκ προσώπου λεχθείη ἂν τοῦ ᾿Αβιμέλεχ. Καὶ ταῦτα δὲ εἰκὸς εἰρη- κέναι τὸν Δαυΐδ· αὐτοῦ γὰρ ἐπιγέγραπται ὁ ψαλμός, ἀποστολικῇ διαθέσει λέξοντος ἄν· Τίς ἀσθενεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ; τίς σκανδαλίζεται, καὶ οὐκ ἐγὼ πυ ροῦμαι; καὶ, Παθόντος ἑνὸς μέλους, συμπάσχει πάντα τὰ μέλη. Καὶ ἄλλος δὲ παρὰ ταῦτα μάρτυρας μὲν ἀδίκους εἴποι ἄν τις πάντας τοὺς ἐνδιαβάλλοντας τὸν Δαυΐδ παρὰ τοῦ Σαούλ· τότε μὲν γὰρ οἱ Ζιφαῖοι Β COMMENTARIA IN PSALMOS. A id est, non perpetravit, neque pravo operi admistus Cor. x11, 26. at II Cor. x1, 29. est : hallucinatio quippe est arbitrari, eum qui di- vinum servat mandatum, malam non novisse rem. Nam discretionem boni et mali nactus, a cæteris aversus, ad præceptum servandum accedit. Hujus- modi igitur est quod hic effatur: Me nullum malæ rei experimentum aut notitiam sive cogitationem ha- bentem concitantes, de iis interrogabant, quemad- modum Ægyptia Josephun, et senes Susannam. VERS. 12. Retribuebant mihi mala pro bonis et ste rilitatem animæ meæ. Cum hoc unum studerem, ut congruentia omnibus sine reprehensione peragerem si quidem possit cum omnibus hominibus pacate agi; pro iis illi bonis mala rependebant nihi, in omnibus sese inimicos atque infestos exhibentes : ac quantum in ipsis erat, animæ meæ in bonis fe- cunditatem de medio tollere curabant. Sane si eorum quæstionibus obtemperassem, talis profecto qualem ipsi volebant effectus essem, orbaque prole fuisset anima mea, divina sponsi semina non ulte- rius excipiens. Quod si discipuli doctoris sui filii esse dicantur: ea quoque ratione prole orbatur anima doctoris, ejusdem erratis in offendiculum abs se paratum delapsa, dum per doctrinam eos qui abs se nati sunt interimit. Pro illo autem, sterilita- tem anime meæ, perversa contra animam meam, vertit Symmachus. Quoniam hæc quæ jam tractamus cum iis quæ in tricesimo tertio psalmo præmissa sunt conne ctuntur; illa vero de historia Abimelech mentionem C fecere, apud quem, uti superius traditum est, im- mutavit vultum suum; fortasse possint hæc quæ in præsenti aguntur ad illa referri. Nam cum Saul a Doec edidicisset Davidem ad Abimelech accessisse, atque, acceptis panibus, salutem nactum esse [ne fame periret], omnes sacerdotes Domini ipsumque Abimelech cum genere suo internecioni dedit. Po- tuit ergo David hæc de persona Saulis dicere, ita ut totus psalmus ad id temporis referatur, quo Doec contra Abimelech apud Saulem falsum testimo- nium dixit et fortasse Spiritus sanctus sacerdotum cladem describens hæc dixerit : Judica, Domine, nocentes me, et cætera. Quæ perro de uno solo di- cuntur, ut illud est : Veniat illi laqueus quem igno- rat, et captio quam abscondit apprehendat eum, et in laqueum cadat in ipsum, Doec ascribi possunt. Illud autem, Surgentes testes iniqui, qua ignorabam inter- rogabant me: retribuebant mihi mala pro bonis, et sterilitatem animæ meæ, ex Abimelechi persona pro- nuntiata fuerint: quæ par est dixisse Davidem, psalmus quippe ejus esse inscribitur : is aposto Ilco more sic effatus credatur: Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror * ? Et : Si quid patiatur unum membrum, com- patiuntur omnia membra 3. Et forsitan alius pric terea dicat, iniquos testes esse quotquot Davidem apud Saulem calumniati sunt; modo quippe Zip and p D

Κατατρύφησον τοῦ Κυρίου, καὶ δώσει σοι τὰ αἰτήματα τῆς καρδίας σου. Ἤδη μὲν γὰρ ἐντεῦθεν κατατρυφήσει, ἐθελήσας σε αὐτὸν ἐπιδοῦναι αὐτῷ. Αἴτει δὲ αὐτὸν καὶ τὰ μέλλοντα, ὧν προσδοκᾷς τὴν λῆψιν. Ὁ γὰρ τὰ παρόντα δεδωκὼς ἀφθόνως δωρήσεται καὶ ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν, οὐδὲ οὖς ἤκουσεν, οὐδ’ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου ἀνέβη. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ὑποτάγηθι τῷ Κυρίῳ, καὶ ἱκέτευσον αὐτὸν, ὁ Ἀκύλας φησί· Σίγησον τῷ Κυρίῳ, καὶ ἀποκαραδόκει αὐτόν· ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἡσύχαζε τῷ Κυρίῳ, καὶ ἱκέτευε αὐτῷ. Τὰ γὰρ προλεχθέντα πράττοντα, καὶ ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις ἐλπίζοντα, ἡσυχάζειν προσήκει τέως ἐν τῷ παρόντι, καὶ μετὰ σιωπῆς προσδοκᾷν τὰ ἐπηγγελμένα. Μὴ παραζήλου ἐν τῷ κατευοδουμένῳ ἐν τῇ ὁδῷ αὐτοῦ, ἐν ἀνθρώπῳ ποιοῦντι παρανομίας. Παῦσαι ἀπὸ ὀργῆς καὶ ἐγκατάλειπε θυμὸν, μὴ παραζήλου ὥστε πονηρεύεσθαι. Ὅτι οἱ πονηρευόμενοι ἐξολοθρευθήσονται, οἱ δὲ ὑπομένοντες τὸν Κύριον, αὐτοὶ κληρονομήσουσι γῆν. Ἐπαναλαμβάνει τὸν λόγον ἀναγκαίως. Ἐπεὶ γὰρ ἔγνως, φησὶν, ὁποῖός σοι πλοῦτος τεταμίευται, μὴ παραζήλου ἐν τῷ νομιζομένῳ κατὰ τὸν παρόντα βίον κατευοδοῦσθαι ἀνθρώπῳ ποιοῦντι παρανομίας·

γὰρ τὸ οὐ γνώσεται, οὐ πεποίηται οὐδὲ ἀνακέκρα- ται κατὰ ῥῆμα πονηρόν· ψεῦδος γὰρ τὸ νομίζειν μὴ ἐπίστασθαι ῥῆμα πονηρὸν τὸν φυλάττοντα τὴν θείαν ἐντολήν. Διάκρισιν γὰρ ἔχων πονηροῦ καὶ ἀγαθοῦ, τάλλα πάντα ἀποστραφείς βήματα, ἐπιτηρεῖν τὴν ἐν τολὴν ἦλθεν. Ο οὖν λέγει τοιοῦτόν ἐστιν· Πεῖραν οὐκ ἔχοντα οὐδὲ γνῶσιν ἢ ἔννοιαν τῶν κακῶν, διερεθίζον τές με επερώτων με περὶ αὐτῶν, ὥσπερ ἡ Αἰγυπτία τὸν Ἰωσήφ, καὶ οἱ πρεσβύτεροι τὴν Σουσάνναν. Ανταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ καλῶν καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ μου. Ἐμοῦ φιλοτιμουμένου τὰ πρὸς πάντας καθήκοντα αμέμπτως ἐπιτελεῖν βού- λεσθαι, εἰ δυνατὸν μετὰ πάντων ἀνθρώπων εἰρηνεύειν, αὐτοὶ ἀντὶ τούτων τῶν καλῶν πονηρὰ ἀνταπεδίδουν μοι, ἐχθροὶ καὶ δυσμενεῖς διὰ πάντων ἀναφαινόμενοι· τὸ ὅσον δὲ ἐπ' αὐτοῖς τὴν ἐν καλοῖς εὐτεχνίαν τῆς ψυχῆς μου ἀναιρεῖν ἐπεχείρουν. Εἰ γοῦν, πεισθεὶς αὐτῶν ταῖς ἐρωτήσεσι τοιοῦτος ἐγεγόνειν οἷον ήθελόν με ποιῆσαι, ἡτεκνώθη ἂν ἡ ψυχή μου, μηκέτι δεχο- μένη τὰς θείας τοῦ νυμφίου γονάς. Εἰ δὲ τέκνα λέ- γοιντο οἱ μαθηταὶ τοῦ διδάξαντος, καὶ ὄντως ἀτεχνοῦ ται ἡ ψυχὴ τοῦ διδασκάλου, σφάλμασι περιπεσοῦσα τῷ ἑαυτῆς σκανδάλῳ, ἀναιροῦσα τοὺς ἐξ αὐτῆς γενο- μένους διὰ μαθητείας. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ἀτεκνίαν τῇ ψυχή μου, Ανεστραμμένα κατὰ τῆς ψυχῆς μου, ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκεν. • Ἐπειδὴ τὰ προκείμενα συνήπται τοῖς ἐν τῷ τρια κοστῷ τρίτῳ ψαλμῷ προλελεγμένοις· ἐκεῖνα δὲ τῆς ἱστορίας εμνημόνευε τῆς κατὰ τὸν ᾿Αβιμέλεχ, ἐφ' οὗ Αλλοίωσε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, κατὰ τὰ ἀποδεδομένα τάχα που δύναται καὶ τὰ μετὰ χεῖρας ἐπ' ἐκεῖνα ἀνα- φέρεσθαι. Μαθὼν γὰρ ὁ Σαούλ παρὰ Δωήκ, ὡς ἀφίκται Δαυΐδ πρὸς 'Αβιμέλεχ, ἄρτους τε εἰληφώς διασέσω σται, πάντας ἀνεῖλε τοὺς ἱερεῖς τοῦ Κυρίου, αὐτόν τε τὸν ᾿Αβιμέλεχ παγγενεί. Δύναται οὖν ταῦτα ὁ Δαυΐδ εἰς πρόσωπον τοῦ Σαούλ εἰρηκέναι, ὡς καὶ πάντα τὸν ψαλμὸν εἰς ἐκεῖνον ἀναφέρεσθαι τὸν καιρὸν, καθ᾽ ὅν Δωήκ ἐψευδομαρτύρησε τοῦ ᾿Αβιμέλεχ παρὰ τοῦ Σαούλ· καὶ τάχα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὰ πάθη τῶν ἱερέων ὑπογράφον, τὰ προκείμενα ἀνεφώνει λέγων· Δίκασον, Κύριε, τοὺς ἀδικοῦντάς με, καὶ τὰ ἑξῆς. Τὰ δὲ μονοτρόπως εἰρημένα περὶ ἑνός τινος ἐν τῷ, Ἐλθέτω αὐτῷ παγὶς ἣν οὐ γινώσκει, καὶ ἡ θήρα ἣν έκρυψε συλλαβέτω αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ παγίδι πε- σεῖται ἐν αὐτῇ, δύναται τῷ Δωήκ ἐφαρμόζειν. Καὶ τὸ, Αναστάντες μάρτυρες ἄδικοι, ἃ οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με· ἀνταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγα- θῶν, καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ μου, ἐκ προσώπου λεχθείη ἂν τοῦ ᾿Αβιμέλεχ. Καὶ ταῦτα δὲ εἰκὸς εἰρη- κέναι τὸν Δαυΐδ· αὐτοῦ γὰρ ἐπιγέγραπται ὁ ψαλμός, ἀποστολικῇ διαθέσει λέξοντος ἄν· Τίς ἀσθενεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ; τίς σκανδαλίζεται, καὶ οὐκ ἐγὼ πυ ροῦμαι; καὶ, Παθόντος ἑνὸς μέλους, συμπάσχει πάντα τὰ μέλη. Καὶ ἄλλος δὲ παρὰ ταῦτα μάρτυρας μὲν ἀδίκους εἴποι ἄν τις πάντας τοὺς ἐνδιαβάλλοντας τὸν Δαυΐδ παρὰ τοῦ Σαούλ· τότε μὲν γὰρ οἱ Ζιφαῖοι Β COMMENTARIA IN PSALMOS. A id est, non perpetravit, neque pravo operi admistus Cor. x11, 26. at II Cor. x1, 29. est : hallucinatio quippe est arbitrari, eum qui di- vinum servat mandatum, malam non novisse rem. Nam discretionem boni et mali nactus, a cæteris aversus, ad præceptum servandum accedit. Hujus- modi igitur est quod hic effatur: Me nullum malæ rei experimentum aut notitiam sive cogitationem ha- bentem concitantes, de iis interrogabant, quemad- modum Ægyptia Josephun, et senes Susannam. VERS. 12. Retribuebant mihi mala pro bonis et ste rilitatem animæ meæ. Cum hoc unum studerem, ut congruentia omnibus sine reprehensione peragerem si quidem possit cum omnibus hominibus pacate agi; pro iis illi bonis mala rependebant nihi, in omnibus sese inimicos atque infestos exhibentes : ac quantum in ipsis erat, animæ meæ in bonis fe- cunditatem de medio tollere curabant. Sane si eorum quæstionibus obtemperassem, talis profecto qualem ipsi volebant effectus essem, orbaque prole fuisset anima mea, divina sponsi semina non ulte- rius excipiens. Quod si discipuli doctoris sui filii esse dicantur: ea quoque ratione prole orbatur anima doctoris, ejusdem erratis in offendiculum abs se paratum delapsa, dum per doctrinam eos qui abs se nati sunt interimit. Pro illo autem, sterilita- tem anime meæ, perversa contra animam meam, vertit Symmachus. Quoniam hæc quæ jam tractamus cum iis quæ in tricesimo tertio psalmo præmissa sunt conne ctuntur; illa vero de historia Abimelech mentionem C fecere, apud quem, uti superius traditum est, im- mutavit vultum suum; fortasse possint hæc quæ in præsenti aguntur ad illa referri. Nam cum Saul a Doec edidicisset Davidem ad Abimelech accessisse, atque, acceptis panibus, salutem nactum esse [ne fame periret], omnes sacerdotes Domini ipsumque Abimelech cum genere suo internecioni dedit. Po- tuit ergo David hæc de persona Saulis dicere, ita ut totus psalmus ad id temporis referatur, quo Doec contra Abimelech apud Saulem falsum testimo- nium dixit et fortasse Spiritus sanctus sacerdotum cladem describens hæc dixerit : Judica, Domine, nocentes me, et cætera. Quæ perro de uno solo di- cuntur, ut illud est : Veniat illi laqueus quem igno- rat, et captio quam abscondit apprehendat eum, et in laqueum cadat in ipsum, Doec ascribi possunt. Illud autem, Surgentes testes iniqui, qua ignorabam inter- rogabant me: retribuebant mihi mala pro bonis, et sterilitatem animæ meæ, ex Abimelechi persona pro- nuntiata fuerint: quæ par est dixisse Davidem, psalmus quippe ejus esse inscribitur : is aposto Ilco more sic effatus credatur: Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror * ? Et : Si quid patiatur unum membrum, com- patiuntur omnia membra 3. Et forsitan alius pric terea dicat, iniquos testes esse quotquot Davidem apud Saulem calumniati sunt; modo quippe Zip and p D

PG 23:327μὴ γὰρ παροξύνου, μηδὲ μακάριζε τὸν τοιοῦτον, ἀκριβῶς εἰδὼς, ὅτι μένει αὐτὸν ὀργὴ ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ. Διὸ σὺ μὴ ὀργίζου, μηδὲ θυμοῦ κατὰ τοῦ νομιζομένου εὐθηνεῖν ἀσεβοῦς, μηδὲ ζήλου αὐτὸν ὡς καὶ θέλειν τὰ ὅμοια αὐτῷ πονηρεύεσθαι· εὖ γὰρ ἴσθι καὶ πέπεισο ἀκριβῶς, ὅτι τὸ τέλος τῶν πονηρευομένων ὀλέθριον τυγχάνει. Οἱ γὰρ πονηρευόμενοι ἐξολοθρευθήσονται, μόνοι δὲ οἱ μακρόθυμοι καὶ ὑπομένοντες τὸν Κύριον, αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν. Εἴ τις γάρ ἐστι γῆ ἀγαθὴ τοῖς ἁγίοις ἐπηγγελμένη, ταύτην κληρονομήσουσιν οἱ ὑπομένοντες τὸν Κύριον· μετὰ γὰρ τῶν ἄλλων τῶν κατηριθμημένων ἀγαθῶν, καὶ αὐτὸς αὐτοῖς δοθήσεται ὁ κλῆρος. Εἰ δ’ ἔστιν ἐν οὐρανοῖς Ἰερουσαλὴμ καὶ Σιὼν ὄρος τοῦ Θεοῦ τὸ ἐπουράνιον, ἀκόλουθόν ἐστι καὶ γῆν ἐπουράνιον νοεῖν τὴν ἐπηγγελμένην τοῖς ἀξίοις. Καὶ ἔτι ὀλίγον, καὶ οὐ μὴ ὑπάρξῃ ἁμαρτωλός. Διερμηνεύει τὰ ἀνωτέρω λελεγμένα, τὸ μὲν, Ὅτι ὡσεὶ χόρτος ταχὺ ἀποξηρανθήσονται, καὶ ὡσεὶ λάχανα χλόης ταχὺ ἀποπεσοῦνται, διὰ τοῦ, Ἔτι ὀλίγον, καὶ οὐ μὴ ὑπάρξῃ ὁ ἁμαρτωλός· καὶ ζητήσεις τὸν τόπον αὐτοῦ καὶ οὐ μὴ εὕρῃς·

ἔλεγον ἐλθόντες· Ἰδοὺ Δαυΐδ κέκρυπται παρ' ἡμῖν, καὶ ἄλλοτε ἄλλους εἰκός, κεχαρισμένα τῷ βασιλεῖ πράττοντας, πολλὰ κατ' αὐτοῦ ψευδομαρτυρεῖν, καὶ ἃ μὴ ἐγίνωσκεν μηδὲ διενοεῖτο, ταῦτα κατ' αὐτοῦ λέ- γειν. Τὸ δ', Ανταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγα θῶν, δύναται εἰς αὐτὸν ἀναφέρεσθαι. Ἐπειδὴ πολλά- κις εὖ παθὼν ὑπὸ τοῦ Δαυΐδ ὁ Σαούλ, τοῖς ἐναντίοις αὐτὸν ἡμείβετο, δεινὰ κατὰ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ μηχα- νώμενος, καὶ ἀτεκνίαν ἐμποιῶν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ. Ατεκνία δὲ ψυχῆς ἐστιν, ὅταν τὰ ἑαυτῆς σπέρματα, & καταβάλλεται δι' εὐποιιῶν εἰς ἑτέρους, ἢ καὶ διὰ διδασκαλίας μὴ φέρει καρπόν. Οὕτω γοῦν, πολλὰ γεννῶντος ἀγαθὰ τοῦ Δαυΐδ εἰς τὸν Σαούλ, ἀτεχνίαν αὐτῷ ὁ Σαούλ εἰργάζετο, μὴ ἀξίους προφέρων καρ ποὺς τῶν εἰς αὐτὸν ἐσπαρμένων. Ἐγὼ δὲ, ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι, ένε- δυόμην σάκκον, καὶ ἐταπείνουν ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχήν μου, καὶ ἡ προσευχή μου εἰς κόλπον μου ἀποστραφήσεται. Πρὸς τοῖς ἀποδοθεῖσιν ἐπίσκεψαι, μήποτε τὰ προκείμενα ἐφαρμόζειν δύναται τῷ προσ- ώπῳ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, προφητικῶς ἐξ αὐτοῦ τεθε σπισμένα. "Ορα δ᾽ οὖν εἰ μὴ καὶ οὕτως ἐξομαλίζεται ἡ διάνοια κατ' οὐδένα τρόπον ἐμποδιζομένη. Εστω γὰρ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν λέγων κατὰ τὸ ἀνθρώπινον πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα τὴν ἀρχὴν τοῦ ψαλμοῦ ἕως, Καὶ σύγκλεισον ἐξ ἐναντίας τῶν διωκόντων με· καὶ ἐν εἰκοστῷ δὲ καὶ πρώτω ψαλμῷ, σαφῶς ὑπ' αὐτοῦ λεγομένῳ, εἴρηται· Εἰς τὴν βοήθειάν μου πρόσχες ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις τῇ προσευχῇ σχολάζων ἱστορεῖται. Ναὶ μὴν καὶ δι' ἔργων ἐπλήρου τὰ ἀνα- γεγραμμένα μετὰ τὴν κατ' αὐτοῦ τῶν Ἰουδαίων τόλ μαν. Ρομφαία γὰρ στρατιωτικὴ καὶ πόλεμος Ῥω μαϊκὸς οὐκ εἰς μακρὰν μετῆλθεν αὐτοὺς, οὐκ ἄνευ τῆς τοῦ Θεοῦ κρίσεως. Θεὸς γὰρ ἦν ὁ πολεμῶν αὐτ τοὺς διὰ τοῦ τῶν πολεμίων στρατοῦ. Τοῦτο καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ διὰ παραβολῆς παρίστησι τοῖς παρητημένοις τὴν κλῆσιν τοῦ γάμου, καὶ τοὺς κλήτορας φονεύσατι· πέμψαι φήσας τὸν βασιλέα τὰ στρατιωτικὰ αὐτοῦ καὶ τὴν πόλιν αὐτῶν ἐμπρῆσαι. Οὕτω τοίνυν καὶ τὰ μετὰ χεῖρας ἐπληροῦτο. Ἐπειδὴ γὰρ αὐτοὶ ἡδίκουν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἐδικάσθησαν, ἐκδικουμένου τοῦ αἵματος αὐτοῦ. Καὶ ἐπειδὴ πολεμίους αὐτοὺς κατέ- στησαν τοῦ Χριστοῦ, ἐπολεμήθησαν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ μετελθόντος ὅπλῳ καὶ θυρεῷ καὶ ῥομφαία. Οὐ γὰρ ἀφανῶς αὐτοὺς ἡ θεία μετῄει δίκη, ἀλλὰ διὰ τῶν ἐν ἀνθρώποις πολεμίων. Θαυμάσαι δ' ἔστιν ὅπως εἴρηται τό· Εκχεον ῥομφαίαν· οὐκέτι γὰρ κατὰ τὸ παι λαιὸν μερικῶς αὐτοὺς ὁ πόλεμος μετῄει· ἀλλ' ἐξεχύθη κατ' αὐτῶν πολεμική ρομφαία· διὸ λέλεκται· Ἔφθα σε δ' ἐπ' αὐτοὺς ἡ ὀργὴ εἰς τέλος· καὶ ἀλλαχοῦ· Εκχεον ἐπ' αὐτοὺς τὴν ὀργὴν σου. Τίς δὲ, διελ- θὼν τὰς Φλαυΐου Ἰωσήππου Ιστορίας, μαθών τε ἐξ αὐτῶν ὅπως, ἐν συγκλεισμῷ ἀποληφθέντες, λιμῷ καὶ στάσει διεφθάρησαν, οὐ θαυμάσει τὴν ἐνταῦθα λέγουσαν φωνήν· Καὶ σύγκλεισον ἐξ ἐναντίας τῶν καταδιωκόντων με; Ἑξῆς δὲ τούτοις μόνῳ τῷ Σωτῆρι πρέπει ἂν λέγειν τῷ ἑαυτοῦ Πατρὶ κατὰ τὸ - EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - accedentes dicebant : Ecce David absconditus est apud A ROS : et alio tempore alii, gratiam, ut videtur, apud regem inituri, multa falsa testimonia dice- bant, et quæ ipse neque noverat neque cogitarət ipsi ascribebant. Illud autem, retribuebant mihi mala pro bonis, ad ipsum quoque Davidem referri potest. Nam multis a Davide bonis affectus Saul, contra- riam ipsi vicem rependebat, dum graviora contra animam ejus machinaretur, et sterilitatem animæ ejus inferret. Tunc porro sterilitas animæ adest, dum semina quæ in aliorum utilitatem spargit, aut quæ per doctrinam emittit, fructum non ferunt. Sic ergo cum David multa Sauli bona gigneret, sterili- tatem ipsi Saul inferebat, non dignos emittens spar- sorum seminum fructus. VERS. 15. Ego autem, cum mihi molesti essent, induebar cilicio. Et humiliabam in jejunio animam meam, et oratio mea in sinu meo convertetur. Ad ea quæ prius tradita sunt, perpende, quæso, num haec persona Salvatoris nostri convenire queant, propheticeque de ipso prænuntiata fuerint. Vide igitur num eo pacto sententia, nullo obice, plana evadat. Salvator enim noster Patri suo initium psalmi secundum humanitatem dixerit, usque ad illud, et conclude adversus eos qui persequuntur me : in vicesimo printo iten psalmno, qui perspicue ab ipso profertur, dictum est: In adjutorium meum intende; imo et in Evangeliis orationi vacasse nar- ratur. Et sane quæ hic scripta sunt, post patratum a Judais in eum facinus opere ipse complevit. Fra- mca quippe militaris, bellumque Romanorum non diu postea, nec sine Dei judicio, institit. Nam Deus ipse erat, qui per hostilem exercitum ipsos impu- gnabat. Id per parabolam Salvator ipse declarat jis qui vocationem ad nuptias respuerant, nuntios- que interfecerant; dum ait, regem misisse exerci- tus suos et civitatem eorum succendisse ". Sic itaque ea quæ jam tractanus impleta sunt. Quia enim illi cum Filio Dei inique egerunt, damnati sunt, ultioque sanguinis ejus sumpta est. Et quia sese Christi inimicos præbuerant, a Deo ipso debellati sunt, cum telis, clypeo et framea, irruente. Non occulte enim ipsos divina ultio, sed per hominum exercitus adorta est. Mirari sane subit, quo pacto dictum fuerit: Effunde frameam. Non enim, ut olim, ex parte solum bello incessebantur, sed hostilis framca contra illos effusa est; quapropter dictum est: Pervenit autem ad illos ira in finem ; et alibi : Efunde super eos iram tuam Quis porro Histo- rias Flavii Josephi percurrens, earumque narratu comperiens, qua ratione obsidione conclusi, fame et seditionibus interibant, non præsens dictum ad- miretur: Et conclude adversus eos qui persequuntur me ? Que vero postea subsequuntur, solum Serva- torem Patri suo secundum humanitatem dicere convenit : Die animæ meæ : Salus tua ego sum, et cætera usque ad illud : Et angelus Domini coarcíans | Reg. SXIII, Matth. seu, 7. B G D Thess. II, 16. 26 Psal. LXVII, 25.

τὸ δὲ, Κατατρύφησον τοῦ Κυρίου, καὶ δώσει σοι τὰ αἰτήματα τῆς καρδίας σου, σαφέστερον ἀποδίδωσι διὰ τοῦ, Οἱ δὲ πραεῖς κληρονομήσουσι τὴν γῆν, καὶ κατατρυφήσουσιν ἐπὶ πλήθει εἰρήνης. Πῶς γάρ τις κατατρυφήσει τοῦ Κυρίου παρίστησι, πλῆθος εἰρήνης παρ’ αὐτῷ εἶναι λέγων· οὗ πλήθους εἰρήνης ἀπολαύσουσιν οἱ τοῦ Κυρίου κατατρυφήσαντες. Διὰ τούτων δὲ ὁ λόγος σαφῶς ἑτέραν τινὰ γῆν ἀγαθὴν τὴν τοῖς πραέσι δοθησομένην διδάσκει, καὶ τρυφὴν καὶ πλῆθος εἰρήνης εἰς μέλλουσαν ἀναπέμπει ζωήν. Οὐ γὰρ ἠγνόει, ὅτι ὁμοίως τοῖς ἁμαρτωλοῖς κατὰ τὸν παρόντα βίον καὶ οἱ δίκαιοι τελευτήσουσιν, ὡς δύνασθαι καὶ περὶ αὐτῶν λέγεσθαι τό· Ἔτι ὀλίγον, καὶ οὐ μὴ ὑπάρξῃ ὁ δίκαιος, καὶ ζητήσεις τὸν τόπον αὐτοῦ, καὶ οὐ μὴ εὕρῃς· τελευτῶσι γὰρ ὁμοίως τοῖς ἁμαρτωλοῖς καὶ αὐτοί. Οὐκ ἂν δὲ εἶπε περὶ τῆς παρούσης γῆς τόδε· Οἱ πραεῖς κληρονομήσουσι τὴν γῆν, σαφῶς ὁρῶν τῶν πάντων πραότατον Μωϋσέα, πάλαι ἐξ ἀνθρώπων γενόμενον καὶ τῆς παρούσης γῆς ἀπηλλαγμένον. Παρατηρήσεται ὁ ἁμαρτωλὸς τὸν δίκαιον, καὶ βρύξει ἐπ’ αὐτὸν τοὺς ὀδόντας αὐτοῦ.

ἔλεγον ἐλθόντες· Ἰδοὺ Δαυΐδ κέκρυπται παρ' ἡμῖν, καὶ ἄλλοτε ἄλλους εἰκός, κεχαρισμένα τῷ βασιλεῖ πράττοντας, πολλὰ κατ' αὐτοῦ ψευδομαρτυρεῖν, καὶ ἃ μὴ ἐγίνωσκεν μηδὲ διενοεῖτο, ταῦτα κατ' αὐτοῦ λέ- γειν. Τὸ δ', Ανταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγα θῶν, δύναται εἰς αὐτὸν ἀναφέρεσθαι. Ἐπειδὴ πολλά- κις εὖ παθὼν ὑπὸ τοῦ Δαυΐδ ὁ Σαούλ, τοῖς ἐναντίοις αὐτὸν ἡμείβετο, δεινὰ κατὰ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ μηχα- νώμενος, καὶ ἀτεκνίαν ἐμποιῶν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ. Ατεκνία δὲ ψυχῆς ἐστιν, ὅταν τὰ ἑαυτῆς σπέρματα, & καταβάλλεται δι' εὐποιιῶν εἰς ἑτέρους, ἢ καὶ διὰ διδασκαλίας μὴ φέρει καρπόν. Οὕτω γοῦν, πολλὰ γεννῶντος ἀγαθὰ τοῦ Δαυΐδ εἰς τὸν Σαούλ, ἀτεχνίαν αὐτῷ ὁ Σαούλ εἰργάζετο, μὴ ἀξίους προφέρων καρ ποὺς τῶν εἰς αὐτὸν ἐσπαρμένων. Ἐγὼ δὲ, ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι, ένε- δυόμην σάκκον, καὶ ἐταπείνουν ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχήν μου, καὶ ἡ προσευχή μου εἰς κόλπον μου ἀποστραφήσεται. Πρὸς τοῖς ἀποδοθεῖσιν ἐπίσκεψαι, μήποτε τὰ προκείμενα ἐφαρμόζειν δύναται τῷ προσ- ώπῳ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, προφητικῶς ἐξ αὐτοῦ τεθε σπισμένα. "Ορα δ᾽ οὖν εἰ μὴ καὶ οὕτως ἐξομαλίζεται ἡ διάνοια κατ' οὐδένα τρόπον ἐμποδιζομένη. Εστω γὰρ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν λέγων κατὰ τὸ ἀνθρώπινον πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα τὴν ἀρχὴν τοῦ ψαλμοῦ ἕως, Καὶ σύγκλεισον ἐξ ἐναντίας τῶν διωκόντων με· καὶ ἐν εἰκοστῷ δὲ καὶ πρώτω ψαλμῷ, σαφῶς ὑπ' αὐτοῦ λεγομένῳ, εἴρηται· Εἰς τὴν βοήθειάν μου πρόσχες ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις τῇ προσευχῇ σχολάζων ἱστορεῖται. Ναὶ μὴν καὶ δι' ἔργων ἐπλήρου τὰ ἀνα- γεγραμμένα μετὰ τὴν κατ' αὐτοῦ τῶν Ἰουδαίων τόλ μαν. Ρομφαία γὰρ στρατιωτικὴ καὶ πόλεμος Ῥω μαϊκὸς οὐκ εἰς μακρὰν μετῆλθεν αὐτοὺς, οὐκ ἄνευ τῆς τοῦ Θεοῦ κρίσεως. Θεὸς γὰρ ἦν ὁ πολεμῶν αὐτ τοὺς διὰ τοῦ τῶν πολεμίων στρατοῦ. Τοῦτο καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ διὰ παραβολῆς παρίστησι τοῖς παρητημένοις τὴν κλῆσιν τοῦ γάμου, καὶ τοὺς κλήτορας φονεύσατι· πέμψαι φήσας τὸν βασιλέα τὰ στρατιωτικὰ αὐτοῦ καὶ τὴν πόλιν αὐτῶν ἐμπρῆσαι. Οὕτω τοίνυν καὶ τὰ μετὰ χεῖρας ἐπληροῦτο. Ἐπειδὴ γὰρ αὐτοὶ ἡδίκουν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἐδικάσθησαν, ἐκδικουμένου τοῦ αἵματος αὐτοῦ. Καὶ ἐπειδὴ πολεμίους αὐτοὺς κατέ- στησαν τοῦ Χριστοῦ, ἐπολεμήθησαν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ μετελθόντος ὅπλῳ καὶ θυρεῷ καὶ ῥομφαία. Οὐ γὰρ ἀφανῶς αὐτοὺς ἡ θεία μετῄει δίκη, ἀλλὰ διὰ τῶν ἐν ἀνθρώποις πολεμίων. Θαυμάσαι δ' ἔστιν ὅπως εἴρηται τό· Εκχεον ῥομφαίαν· οὐκέτι γὰρ κατὰ τὸ παι λαιὸν μερικῶς αὐτοὺς ὁ πόλεμος μετῄει· ἀλλ' ἐξεχύθη κατ' αὐτῶν πολεμική ρομφαία· διὸ λέλεκται· Ἔφθα σε δ' ἐπ' αὐτοὺς ἡ ὀργὴ εἰς τέλος· καὶ ἀλλαχοῦ· Εκχεον ἐπ' αὐτοὺς τὴν ὀργὴν σου. Τίς δὲ, διελ- θὼν τὰς Φλαυΐου Ἰωσήππου Ιστορίας, μαθών τε ἐξ αὐτῶν ὅπως, ἐν συγκλεισμῷ ἀποληφθέντες, λιμῷ καὶ στάσει διεφθάρησαν, οὐ θαυμάσει τὴν ἐνταῦθα λέγουσαν φωνήν· Καὶ σύγκλεισον ἐξ ἐναντίας τῶν καταδιωκόντων με; Ἑξῆς δὲ τούτοις μόνῳ τῷ Σωτῆρι πρέπει ἂν λέγειν τῷ ἑαυτοῦ Πατρὶ κατὰ τὸ - EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - accedentes dicebant : Ecce David absconditus est apud A ROS : et alio tempore alii, gratiam, ut videtur, apud regem inituri, multa falsa testimonia dice- bant, et quæ ipse neque noverat neque cogitarət ipsi ascribebant. Illud autem, retribuebant mihi mala pro bonis, ad ipsum quoque Davidem referri potest. Nam multis a Davide bonis affectus Saul, contra- riam ipsi vicem rependebat, dum graviora contra animam ejus machinaretur, et sterilitatem animæ ejus inferret. Tunc porro sterilitas animæ adest, dum semina quæ in aliorum utilitatem spargit, aut quæ per doctrinam emittit, fructum non ferunt. Sic ergo cum David multa Sauli bona gigneret, sterili- tatem ipsi Saul inferebat, non dignos emittens spar- sorum seminum fructus. VERS. 15. Ego autem, cum mihi molesti essent, induebar cilicio. Et humiliabam in jejunio animam meam, et oratio mea in sinu meo convertetur. Ad ea quæ prius tradita sunt, perpende, quæso, num haec persona Salvatoris nostri convenire queant, propheticeque de ipso prænuntiata fuerint. Vide igitur num eo pacto sententia, nullo obice, plana evadat. Salvator enim noster Patri suo initium psalmi secundum humanitatem dixerit, usque ad illud, et conclude adversus eos qui persequuntur me : in vicesimo printo iten psalmno, qui perspicue ab ipso profertur, dictum est: In adjutorium meum intende; imo et in Evangeliis orationi vacasse nar- ratur. Et sane quæ hic scripta sunt, post patratum a Judais in eum facinus opere ipse complevit. Fra- mca quippe militaris, bellumque Romanorum non diu postea, nec sine Dei judicio, institit. Nam Deus ipse erat, qui per hostilem exercitum ipsos impu- gnabat. Id per parabolam Salvator ipse declarat jis qui vocationem ad nuptias respuerant, nuntios- que interfecerant; dum ait, regem misisse exerci- tus suos et civitatem eorum succendisse ". Sic itaque ea quæ jam tractanus impleta sunt. Quia enim illi cum Filio Dei inique egerunt, damnati sunt, ultioque sanguinis ejus sumpta est. Et quia sese Christi inimicos præbuerant, a Deo ipso debellati sunt, cum telis, clypeo et framea, irruente. Non occulte enim ipsos divina ultio, sed per hominum exercitus adorta est. Mirari sane subit, quo pacto dictum fuerit: Effunde frameam. Non enim, ut olim, ex parte solum bello incessebantur, sed hostilis framca contra illos effusa est; quapropter dictum est: Pervenit autem ad illos ira in finem ; et alibi : Efunde super eos iram tuam Quis porro Histo- rias Flavii Josephi percurrens, earumque narratu comperiens, qua ratione obsidione conclusi, fame et seditionibus interibant, non præsens dictum ad- miretur: Et conclude adversus eos qui persequuntur me ? Que vero postea subsequuntur, solum Serva- torem Patri suo secundum humanitatem dicere convenit : Die animæ meæ : Salus tua ego sum, et cætera usque ad illud : Et angelus Domini coarcíans | Reg. SXIII, Matth. seu, 7. B G D Thess. II, 16. 26 Psal. LXVII, 25.

Τῶν τε ἀσεβῶν τὰς κατὰ τῶν δικαίων ἐπαναστάσεις, καὶ ἀμφοτέρων τῶν ταγμάτων τὰ τέλη. Μὴ γὰρ ἀρκούμενος, φησὶ, τοῖς ἑαυτοῦ πλημμελήμασιν ὁ ἁμαρτωλὸς, οὐ φέρει βλέπων τὸν δίκαιον θεοσεβοῦντα· ἔλεγχον γὰρ τὸν ἐκείνου βίον τῆς ἑαυτοῦ μοχθηρίας ἡγεῖται· διὸ λέγει· Βαρὺς ἡμῖν ἐστι καὶ βλεπόμενος· ὅθεν ἐπιτηρεῖ ὅπως αὐτὸν καταβάλῃ. Ἀλλ’ ὁ μὲν δίκαιος οὐ προσποιεῖται, οὐδὲ γινώσκει τὰ λαθραίως κατ’ αὐτοῦ μηχανώμενα· ὁ δὲ παντεπόπτης Κύριος, προορῶν τὴν τοῦ ταῦτα διανοουμένου πτῶσιν, τῶν λογισμῶν αὐτοῦ καταγελᾷ. Καὶ τέως μὲν πλέον οὐδὲν ἢ γελᾷ ἐπ’ αὐτῷ μάτην τοιαῦτα λογιζομένῳ· ἐπειδὰν δ’ ἐπὶ τὰ ἔργα χωρῇ, ἀκονήσας ἑαυτοῦ τὰ ξίφη ὡς μέχρι θανάτου ἐπιβουλεῦσαι τῷ τὴν διὰ Θεὸν πτωχείαν καὶ πενίαν ἀνειληφότι, καὶ τὴν ἄκραν κατορθοῦντι φιλοσοφίαν, τὸ τηνικαῦτα στρέφει τὴν αὐτῶν ῥομφαίαν κατὰ τῆς αὐτῶν καρδίας ὁ πάλαι καταγελῶν αὐτῶν Κύριος, καὶ τὰ κατὰ τοῦ δικαίου τόξα τῶν ἀσεβῶν συντρίβει. Μετελεύσεται γὰρ αὐτούς· οὐδὲ ἔτι γελῶν ἐφ’ οἷς διανοοῦνται, ἀλλὰ τῇ δίκῃ τῇ προςηκούσῃ κατ’ αὐτῶν χρώμενος.

ἔλεγον ἐλθόντες· Ἰδοὺ Δαυΐδ κέκρυπται παρ' ἡμῖν, καὶ ἄλλοτε ἄλλους εἰκός, κεχαρισμένα τῷ βασιλεῖ πράττοντας, πολλὰ κατ' αὐτοῦ ψευδομαρτυρεῖν, καὶ ἃ μὴ ἐγίνωσκεν μηδὲ διενοεῖτο, ταῦτα κατ' αὐτοῦ λέ- γειν. Τὸ δ', Ανταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγα θῶν, δύναται εἰς αὐτὸν ἀναφέρεσθαι. Ἐπειδὴ πολλά- κις εὖ παθὼν ὑπὸ τοῦ Δαυΐδ ὁ Σαούλ, τοῖς ἐναντίοις αὐτὸν ἡμείβετο, δεινὰ κατὰ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ μηχα- νώμενος, καὶ ἀτεκνίαν ἐμποιῶν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ. Ατεκνία δὲ ψυχῆς ἐστιν, ὅταν τὰ ἑαυτῆς σπέρματα, & καταβάλλεται δι' εὐποιιῶν εἰς ἑτέρους, ἢ καὶ διὰ διδασκαλίας μὴ φέρει καρπόν. Οὕτω γοῦν, πολλὰ γεννῶντος ἀγαθὰ τοῦ Δαυΐδ εἰς τὸν Σαούλ, ἀτεχνίαν αὐτῷ ὁ Σαούλ εἰργάζετο, μὴ ἀξίους προφέρων καρ ποὺς τῶν εἰς αὐτὸν ἐσπαρμένων. Ἐγὼ δὲ, ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι, ένε- δυόμην σάκκον, καὶ ἐταπείνουν ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχήν μου, καὶ ἡ προσευχή μου εἰς κόλπον μου ἀποστραφήσεται. Πρὸς τοῖς ἀποδοθεῖσιν ἐπίσκεψαι, μήποτε τὰ προκείμενα ἐφαρμόζειν δύναται τῷ προσ- ώπῳ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, προφητικῶς ἐξ αὐτοῦ τεθε σπισμένα. "Ορα δ᾽ οὖν εἰ μὴ καὶ οὕτως ἐξομαλίζεται ἡ διάνοια κατ' οὐδένα τρόπον ἐμποδιζομένη. Εστω γὰρ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν λέγων κατὰ τὸ ἀνθρώπινον πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα τὴν ἀρχὴν τοῦ ψαλμοῦ ἕως, Καὶ σύγκλεισον ἐξ ἐναντίας τῶν διωκόντων με· καὶ ἐν εἰκοστῷ δὲ καὶ πρώτω ψαλμῷ, σαφῶς ὑπ' αὐτοῦ λεγομένῳ, εἴρηται· Εἰς τὴν βοήθειάν μου πρόσχες ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις τῇ προσευχῇ σχολάζων ἱστορεῖται. Ναὶ μὴν καὶ δι' ἔργων ἐπλήρου τὰ ἀνα- γεγραμμένα μετὰ τὴν κατ' αὐτοῦ τῶν Ἰουδαίων τόλ μαν. Ρομφαία γὰρ στρατιωτικὴ καὶ πόλεμος Ῥω μαϊκὸς οὐκ εἰς μακρὰν μετῆλθεν αὐτοὺς, οὐκ ἄνευ τῆς τοῦ Θεοῦ κρίσεως. Θεὸς γὰρ ἦν ὁ πολεμῶν αὐτ τοὺς διὰ τοῦ τῶν πολεμίων στρατοῦ. Τοῦτο καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ διὰ παραβολῆς παρίστησι τοῖς παρητημένοις τὴν κλῆσιν τοῦ γάμου, καὶ τοὺς κλήτορας φονεύσατι· πέμψαι φήσας τὸν βασιλέα τὰ στρατιωτικὰ αὐτοῦ καὶ τὴν πόλιν αὐτῶν ἐμπρῆσαι. Οὕτω τοίνυν καὶ τὰ μετὰ χεῖρας ἐπληροῦτο. Ἐπειδὴ γὰρ αὐτοὶ ἡδίκουν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἐδικάσθησαν, ἐκδικουμένου τοῦ αἵματος αὐτοῦ. Καὶ ἐπειδὴ πολεμίους αὐτοὺς κατέ- στησαν τοῦ Χριστοῦ, ἐπολεμήθησαν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ μετελθόντος ὅπλῳ καὶ θυρεῷ καὶ ῥομφαία. Οὐ γὰρ ἀφανῶς αὐτοὺς ἡ θεία μετῄει δίκη, ἀλλὰ διὰ τῶν ἐν ἀνθρώποις πολεμίων. Θαυμάσαι δ' ἔστιν ὅπως εἴρηται τό· Εκχεον ῥομφαίαν· οὐκέτι γὰρ κατὰ τὸ παι λαιὸν μερικῶς αὐτοὺς ὁ πόλεμος μετῄει· ἀλλ' ἐξεχύθη κατ' αὐτῶν πολεμική ρομφαία· διὸ λέλεκται· Ἔφθα σε δ' ἐπ' αὐτοὺς ἡ ὀργὴ εἰς τέλος· καὶ ἀλλαχοῦ· Εκχεον ἐπ' αὐτοὺς τὴν ὀργὴν σου. Τίς δὲ, διελ- θὼν τὰς Φλαυΐου Ἰωσήππου Ιστορίας, μαθών τε ἐξ αὐτῶν ὅπως, ἐν συγκλεισμῷ ἀποληφθέντες, λιμῷ καὶ στάσει διεφθάρησαν, οὐ θαυμάσει τὴν ἐνταῦθα λέγουσαν φωνήν· Καὶ σύγκλεισον ἐξ ἐναντίας τῶν καταδιωκόντων με; Ἑξῆς δὲ τούτοις μόνῳ τῷ Σωτῆρι πρέπει ἂν λέγειν τῷ ἑαυτοῦ Πατρὶ κατὰ τὸ - EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - accedentes dicebant : Ecce David absconditus est apud A ROS : et alio tempore alii, gratiam, ut videtur, apud regem inituri, multa falsa testimonia dice- bant, et quæ ipse neque noverat neque cogitarət ipsi ascribebant. Illud autem, retribuebant mihi mala pro bonis, ad ipsum quoque Davidem referri potest. Nam multis a Davide bonis affectus Saul, contra- riam ipsi vicem rependebat, dum graviora contra animam ejus machinaretur, et sterilitatem animæ ejus inferret. Tunc porro sterilitas animæ adest, dum semina quæ in aliorum utilitatem spargit, aut quæ per doctrinam emittit, fructum non ferunt. Sic ergo cum David multa Sauli bona gigneret, sterili- tatem ipsi Saul inferebat, non dignos emittens spar- sorum seminum fructus. VERS. 15. Ego autem, cum mihi molesti essent, induebar cilicio. Et humiliabam in jejunio animam meam, et oratio mea in sinu meo convertetur. Ad ea quæ prius tradita sunt, perpende, quæso, num haec persona Salvatoris nostri convenire queant, propheticeque de ipso prænuntiata fuerint. Vide igitur num eo pacto sententia, nullo obice, plana evadat. Salvator enim noster Patri suo initium psalmi secundum humanitatem dixerit, usque ad illud, et conclude adversus eos qui persequuntur me : in vicesimo printo iten psalmno, qui perspicue ab ipso profertur, dictum est: In adjutorium meum intende; imo et in Evangeliis orationi vacasse nar- ratur. Et sane quæ hic scripta sunt, post patratum a Judais in eum facinus opere ipse complevit. Fra- mca quippe militaris, bellumque Romanorum non diu postea, nec sine Dei judicio, institit. Nam Deus ipse erat, qui per hostilem exercitum ipsos impu- gnabat. Id per parabolam Salvator ipse declarat jis qui vocationem ad nuptias respuerant, nuntios- que interfecerant; dum ait, regem misisse exerci- tus suos et civitatem eorum succendisse ". Sic itaque ea quæ jam tractanus impleta sunt. Quia enim illi cum Filio Dei inique egerunt, damnati sunt, ultioque sanguinis ejus sumpta est. Et quia sese Christi inimicos præbuerant, a Deo ipso debellati sunt, cum telis, clypeo et framea, irruente. Non occulte enim ipsos divina ultio, sed per hominum exercitus adorta est. Mirari sane subit, quo pacto dictum fuerit: Effunde frameam. Non enim, ut olim, ex parte solum bello incessebantur, sed hostilis framca contra illos effusa est; quapropter dictum est: Pervenit autem ad illos ira in finem ; et alibi : Efunde super eos iram tuam Quis porro Histo- rias Flavii Josephi percurrens, earumque narratu comperiens, qua ratione obsidione conclusi, fame et seditionibus interibant, non præsens dictum ad- miretur: Et conclude adversus eos qui persequuntur me ? Que vero postea subsequuntur, solum Serva- torem Patri suo secundum humanitatem dicere convenit : Die animæ meæ : Salus tua ego sum, et cætera usque ad illud : Et angelus Domini coarcíans | Reg. SXIII, Matth. seu, 7. B G D Thess. II, 16. 26 Psal. LXVII, 25.

PG 23:329Ταῦτα δὲ, ὅτι μὴ λόγοι τυγχάνουσιν, ἀλλ’ ἔργα ἀληθῆ μαρτυρούμενα ὑπ’ αὐτῆς ἐνεργείας, καὶ ἡμῖν αὐτοῖς τοῖς ταῦτα νυνὶ διεξιοῦσιν ἡ πεῖρα τῶν ἔργων ἐπιστώσατο. Ὀφθαλμοῖς γοῦν παρειλήφαμεν, ὡς οἱ ἁμαρτωλοὶ ἐν τοῖς καθ’ ἡμῶν διωγμοῖς ῥομφαίαν ἐσπάσαντο κατὰ τῶν δικαίων, καὶ ὡς ἐνέτειναν τὰ τόξα αὐτῶν τοῦ καταβαλεῖν πένητα καὶ πτωχὸν, καὶ τοῦ σφάξαι τοὺς εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ, καὶ ὡς ἔπραξαν καὶ κατέβαλον καὶ ἀνεῖλον ποικίλοις τρόποις θανάτων τοὺς κατὰ Θεὸν ἀνδρισαμένους ἁγίους μάρτυρας. Ὥσπερ δὲ ταῦτα ἱστορησάμενοι, οὕτω καὶ τὴν μετελθοῦσαν αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ δίκην τεθεάμεθα, τοιαύτην γενομένην, ὡς μὴ ἁμαρτεῖν τὸν φήσαντα ἀληθῶς, τὴν ῥομφαίαν αὐτῶν εἰσεληλυθέναι εἰς τὴν καρδίαν αὐτῶν καὶ τὰ τόξα αὐτῶν συντετρῖφθαι. Κρεῖσσον ὀλίγον τῷ δικαίῳ. Οὐ προείρηται μόνον, ἀλλὰ δι’ ἔργων ἀποπεπλήρωται, καὶ τὸν ἄλλον δὲ χρόνον. Ὁ μὲν δίκαιος πτωχεύων, ἀρκεῖται τῷ ὀλίγῳ, δεδιδαγμένος ἐν προσευχῇ λέγειν· Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον· ὁ δὲ ἁμαρτωλὸς, πλούτῳ περιῤῥεόμενος, ἀγαθοῦ τινος ἀπόλαυσιν νομίζει. Ἀλλ’ ἐγὼ, φησὶν, εὖ οἶδα, διδάσκω δὲ καὶ ἑτέρους·

ἀνθρώπινον· Εἶπον τῇ ψυχῇ μου· Σωτηρία σου Α εἰμὶ ἐγώ, καὶ τὰ ἑξῆς, ἕως τοῦ, Καὶ ἄγγελος Κυ ρίου ἐκθλίβων αὐτούς. Καὶ ταῦτα δὲ ἐπληροῦτο, τις τῆς μὲν ἑαυτῶν μητροπόλεως ἐλαύνοντο, διε- σκορπίζοντο δὲ εἰς πάντα τὰ ἔθνη. Εἶτα λέλεκται· Γενηθήτω ἡ ὁδὸς αὐτῶν σκότος καὶ ὀλίσθημα. Οδος δὲ αὐτῶν ἢν ὤδευον πάλαι ἡ σωματικὴ ἐτύγ χανε λατρεία, ἥτις αὐτοῖς γέγονε σκότος καὶ ὀλί σθημα· ἀλλὰ καὶ, Αγγελος Κυρίου καταδιώκων αὐτούς. Ταῦτα μὲν οὖν ταπίχειρα ὧν κατ' αὐτοῦ τετολμήκασιν. Ακούσῃ δὲ τῶν εἰρημένων, οὐχ ὡς τοῦ Σωτῆρος κατευχομένου τῶν ἑαυτοῦ ἐχθρῶν τοῦ τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς παρηγγελκότος, Προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων καὶ ἀδικούντων αὐτούς· ἀλλὰ γὰρ τούτων ἄκουε ὡς προφητικῶς εἰρημένων, καὶ τὰ μέλλοντα αὐτοῖς συμβήσεσθαι προαναφωνούν- των. Ταῦτα δὲ αὐτοῖς ἔσεσθαι θεσπίζει διὰ ποίαν αἰτίαν, ἑξῆς διδάσκει λέγων· Οτι δωρεάν ἔκρυψάν και διαφθορὰν παγίδος αὐτῶν, μάτην ὠνείδισαν τὴν ψυχήν μου. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τοῦ πλήθους τῶν κατ' αὐτοῦ συνελθόντων· τὰ δὲ ἑξῆς οὐκέτι περὶ πολλῶν, περὶ δ᾽ ἑνὸς λελεγμένα, δύναται προσαγορεύεσθαι περὶ τοῦ Ἰούδα, ὃς, κρύπτων τὴν κατ' αὐτοῦ συσκευήν, φι λίαν τε καθυποκρινόμενος, φιλήματι παρεδίδου τὸν Διδάσκαλον. Διὸ περὶ αὐτοῦ λέγο: ἂν τὸ, Ελθέτω αὐτῷ παγὶς ἣν οὐ γινώσκει, καὶ ἡ θήρα ἦν ἔκρυ με συλλαβέτω αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ παγίδι πεσεῖται ἐν αὐτῇ. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτων. Εὖ δὲ εἰδὼς εἰς οἷον ἀγαθὸν τέλος ἡ κατ᾿ αὐτοῦ παραστήσεται ἐπιβουλή, καὶ τοῦτο παρίστησι λέ- γων· Ἡ δὲ ψυχή μου ἀγαλλιάσεται ἐπὶ τῷ Κυ- μίῳ, τερφθήσεται τῷ σωτηρίῳ αὐτοῦ. Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσι· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; δυόμε νος πτωχὸν ἀπὸ τῶν διαρπαζόντων αὐτόν. Ἐν μὲν οὖν τῷ κα' ψαλμῷ, σαφῶς ἐκ προσώπου τοῦ Σω τῆρος λελεγμένῳ, εἴρητο· ὡσεὶ ὕδωρ ἐξεχύθην, καὶ διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου· τοῦ λόγου σημαίνοντος τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ τὸν διασκορπι- σμὸν καὶ τὴν φυγὴν, ἣν ὑπέμειναν κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους αὐτοῦ, ὅτε ἐπληροῦτο τό· Πατάξω τὸν ποιμένα, καὶ διασκορπισθήσεται τὰ πρόβατα τῆς ποίμνης. Ὀστᾶ γὰρ ἦσαν τοῦ σώματος αὐτοῦ οἱ πρῶτοι αὐτοῦ μαθηταί, οἳ τότε μὲν διεσκορπίσθησαν σκανδαλισθέντες ἐπ' αὐτῷ, ὥσπερ οὖν καὶ αὐτὸς ἐδή- λου λέγων· Πάντες ὑμεῖς σκανδαλισθήσεσθε ἐν ἐμοὶ ἐν τῇ νυκτὶ ταύτῃ. Μετὰ δὲ τὴν ἀνάστασιν, θεασάμενοι αὐτὸν, ἐπληρώθησαν χαρᾶς καὶ ἀγαλλιά- σεως. Καὶ ἐν τοῖς μετὰ χεῖρας δὲ περὶ τῶν αὐτῶν λέλεκται· Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσι· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Σφόδρα δὲ κατάλληλα τῷ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν προσώπῳ καὶ τὰ τούτοις συνημμένα τυγχάνει, δι' ὧν εἴρηται· 'Αναστάντες μάρτυρες άδικοι οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με. Ανταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ μου. Τούτοις ὅμοια καὶ ἐν ρη' ψαλμῷ εὑρήσεις ἐν οἷς εἴ ρηται· Καὶ ἐπολέμησαν με δωρεάν· ἀντὶ τοῦ ἀγαπᾷν με ἐνδιέβαλλόν με· καὶ ἔθεντο κατ' ἐμοῦ κακὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, καὶ μῖσος ἀντὶ τῆς ἀγαπή- * COMMENTARIA IN PSALMOS. eos. Hæc porro tum implebantur, cum a metropoli sua pulsi, in omnes gentes dispergebantur. Deinde dictum est Fiant riæ illorum tenebræ et lubricum. Via qua incedebant erat corporalis ille cultus, qui ipsis tenebræ et lubricum fuit; imo etiam, Angelus Domini persequens eos. Ilec suorum adversus Clari- stum facinorum præmia fuere. Cæterum quæ dicta sunt non ita accipias velim, quasi Salvator de iki- micorum pernicie glorietur, qui discipulis suis præ- cepit, Orate pro iis qui molestiam et injuriam vobis inferunt : sed hac ut prophetice dicta et futura- rum corum calamitatum prænuntia intelligenda sunt. Quæ causa porro fuerit cur ea vaticinetur, deinceps aperit his verbis: Quoniam gratis abscon- derunt mihi interitum laquei sui, supervacue expro- braverunt animam meam. B Luc. vi, 28. Psal. xxi, 15. Zach. XIII, G Et hæc quidem de multitudine contra eum colle- cta; quæ sequuntur autem, non de multis, sed de uno solum dicta, de Juda congruenter prolata in- telligantur, qui conspirationem adversus illum conflatam occultans amicitiamque simulans, osculo Magistrum tradidit. Quare de illo dixerit: Veniat illi laqueus quem ignorat, et captio quam abscondit apprehendat eum, et in laqueum cadat in ipsum. Hæc quidem his de rebus dicta fuerint. D Cum probe nosset, quam bonus insidiarum sibi paratarum exitus futurus esset, id quoque decla- rat his verbis: Anima autem mea exsultabit in Do- mino, delectabitur super salutari suo. Omnia ossa mea dicent : Domine, quis similis tibi ? Eripiens egenum a diripientibus illum. In psalmo xxi, qui aperte ex persona Salvatoris pronuntiatus est, sic habetur : Sicut aqua effusus sum, et dispersa sunt omnia ossa mea "8. Hisque significat apostolorum ejus dispersionem, et fugam quæ tempore passionis ejus accidit, quando impletum fuit illud : Percutian pastorem, et dispergentur oves gregis ". Nam primi ejus discipuli, ossa corporis ipsius erant, qui tunc dispersi sunt scandalum passi in ipso; quemadmo- dum ipse declaravit hoc modo: Omnes vos scanda- lum patiemini in me ista nocte "0. Post resurrectio- nem vero, ubi ipsun conspexerunt, repleti sunt. gaudio et exsultatione. In his item quæ jam agitan- tur de illis dictum est : Omnia ossa mea dicent, Do- mine, quis similis tibi ? Quæ iis porro subjiciuntur, personæ Salvatoris nostri admodum congruentia sunt, quæ sic habent: Surgentes testes iniqui quæ ignorabam interrogabant me. Retribuebant mihi mala pro bonis, sterilitatem animæ meæ. His affinia sunt quæ in psalmo cvIII habentur his verbis: Et expu- gnaverunt me gratis. Pro eo ut me diligerent detra- hebant mihi. Et posuerunt adversum me mala pro bonis, et odium pro dilectione mea 31. Sterilitatem vero parabant ipsi qui nihil non agebat ut con- gregaret illos ac sibi regeneraret; quod ipse sic a Psal. cvill, 5. 7. 3º Matth. xxv1, 51.

ὅτι πολλῷ βελτίων ἐστὶν ὁ δίκαιος τὸν ἐφήμερον ἄρτον παρὰ τοῦ Θεοῦ λαμβάνων τοῦ τῶν ἁμαρτωλῶν πλούτου. Εἰ δ’ ἐρωτᾷς, τὴν αἰτίαν μάνθανε· ὅτι ὁ μὲν ὀλίγῳ ἀρκούμενος ἔχει τὸν Κύριον ὑποστηρίζοντα αὐτοῦ τὴν ψυχὴν καὶ τὴν ζωὴν καὶ τὸν βίον, ὑπὲρ πάντα τε πλοῦτον ἐπαρκοῦντα αὐτῷ· οἱ δὲ τῶν ἁμαρτωλῶν βραχίονες οὐ διαμένουσιν ἰσχυροὶ, οὐδὲ ὁ πλοῦτος αὐτῶν βέβαιος· συντριβήσονται γὰρ ὅσον οὐδέπω γενόμενοι ὡσεὶ λάχανα χλόης καὶ ὡσεὶ χόρτος ἀποξηραινόμενοι. Γινώσκει Κύριος τὰς ὁδοὺς τῶν ἀμώμων, καὶ ἡ κληρονομία αὐτῶν εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται. Οὐ καταισχυνθήσονται ἐν καιρῷ πονηρῷ, καὶ ἐν ἡμέραις λιμοῦ χορτασθήσονται, ὅτι οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπολοῦνται. Ὅτι τοῦ δεξιοῦ τάγματος, λέγω δὲ τῶν δικαίων, οὐ μόνον ὑποστηρίζει ὁ Θεὸς τὴν ζωὴν, ἀλλὰ καὶ τὰς περιμενούσας αὐτοὺς ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ἡμέρας ἀκριβῶς οἶδε, τήν τε ἡτοιμασμένην αὐτοῖς κληρονομίαν, περὶ ἧς ἀνωτέρω ἐλέχθη. Διὸ οὐδὲν αὐτοὺς καταβλάψει τὸ βραχὺ, καὶ λυπηρὸν τοῦ παρόντος βίου, καὶ τὸ πένεσθαι καὶ πτωχεύειν διὰ τὸν Κύριον.

ἀνθρώπινον· Εἶπον τῇ ψυχῇ μου· Σωτηρία σου Α εἰμὶ ἐγώ, καὶ τὰ ἑξῆς, ἕως τοῦ, Καὶ ἄγγελος Κυ ρίου ἐκθλίβων αὐτούς. Καὶ ταῦτα δὲ ἐπληροῦτο, τις τῆς μὲν ἑαυτῶν μητροπόλεως ἐλαύνοντο, διε- σκορπίζοντο δὲ εἰς πάντα τὰ ἔθνη. Εἶτα λέλεκται· Γενηθήτω ἡ ὁδὸς αὐτῶν σκότος καὶ ὀλίσθημα. Οδος δὲ αὐτῶν ἢν ὤδευον πάλαι ἡ σωματικὴ ἐτύγ χανε λατρεία, ἥτις αὐτοῖς γέγονε σκότος καὶ ὀλί σθημα· ἀλλὰ καὶ, Αγγελος Κυρίου καταδιώκων αὐτούς. Ταῦτα μὲν οὖν ταπίχειρα ὧν κατ' αὐτοῦ τετολμήκασιν. Ακούσῃ δὲ τῶν εἰρημένων, οὐχ ὡς τοῦ Σωτῆρος κατευχομένου τῶν ἑαυτοῦ ἐχθρῶν τοῦ τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς παρηγγελκότος, Προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων καὶ ἀδικούντων αὐτούς· ἀλλὰ γὰρ τούτων ἄκουε ὡς προφητικῶς εἰρημένων, καὶ τὰ μέλλοντα αὐτοῖς συμβήσεσθαι προαναφωνούν- των. Ταῦτα δὲ αὐτοῖς ἔσεσθαι θεσπίζει διὰ ποίαν αἰτίαν, ἑξῆς διδάσκει λέγων· Οτι δωρεάν ἔκρυψάν και διαφθορὰν παγίδος αὐτῶν, μάτην ὠνείδισαν τὴν ψυχήν μου. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τοῦ πλήθους τῶν κατ' αὐτοῦ συνελθόντων· τὰ δὲ ἑξῆς οὐκέτι περὶ πολλῶν, περὶ δ᾽ ἑνὸς λελεγμένα, δύναται προσαγορεύεσθαι περὶ τοῦ Ἰούδα, ὃς, κρύπτων τὴν κατ' αὐτοῦ συσκευήν, φι λίαν τε καθυποκρινόμενος, φιλήματι παρεδίδου τὸν Διδάσκαλον. Διὸ περὶ αὐτοῦ λέγο: ἂν τὸ, Ελθέτω αὐτῷ παγὶς ἣν οὐ γινώσκει, καὶ ἡ θήρα ἦν ἔκρυ με συλλαβέτω αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ παγίδι πεσεῖται ἐν αὐτῇ. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τούτων. Εὖ δὲ εἰδὼς εἰς οἷον ἀγαθὸν τέλος ἡ κατ᾿ αὐτοῦ παραστήσεται ἐπιβουλή, καὶ τοῦτο παρίστησι λέ- γων· Ἡ δὲ ψυχή μου ἀγαλλιάσεται ἐπὶ τῷ Κυ- μίῳ, τερφθήσεται τῷ σωτηρίῳ αὐτοῦ. Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσι· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; δυόμε νος πτωχὸν ἀπὸ τῶν διαρπαζόντων αὐτόν. Ἐν μὲν οὖν τῷ κα' ψαλμῷ, σαφῶς ἐκ προσώπου τοῦ Σω τῆρος λελεγμένῳ, εἴρητο· ὡσεὶ ὕδωρ ἐξεχύθην, καὶ διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου· τοῦ λόγου σημαίνοντος τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ τὸν διασκορπι- σμὸν καὶ τὴν φυγὴν, ἣν ὑπέμειναν κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους αὐτοῦ, ὅτε ἐπληροῦτο τό· Πατάξω τὸν ποιμένα, καὶ διασκορπισθήσεται τὰ πρόβατα τῆς ποίμνης. Ὀστᾶ γὰρ ἦσαν τοῦ σώματος αὐτοῦ οἱ πρῶτοι αὐτοῦ μαθηταί, οἳ τότε μὲν διεσκορπίσθησαν σκανδαλισθέντες ἐπ' αὐτῷ, ὥσπερ οὖν καὶ αὐτὸς ἐδή- λου λέγων· Πάντες ὑμεῖς σκανδαλισθήσεσθε ἐν ἐμοὶ ἐν τῇ νυκτὶ ταύτῃ. Μετὰ δὲ τὴν ἀνάστασιν, θεασάμενοι αὐτὸν, ἐπληρώθησαν χαρᾶς καὶ ἀγαλλιά- σεως. Καὶ ἐν τοῖς μετὰ χεῖρας δὲ περὶ τῶν αὐτῶν λέλεκται· Πάντα τὰ ὀστᾶ μου ἐροῦσι· Κύριε, τίς ὅμοιός σοι; Σφόδρα δὲ κατάλληλα τῷ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν προσώπῳ καὶ τὰ τούτοις συνημμένα τυγχάνει, δι' ὧν εἴρηται· 'Αναστάντες μάρτυρες άδικοι οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με. Ανταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ μου. Τούτοις ὅμοια καὶ ἐν ρη' ψαλμῷ εὑρήσεις ἐν οἷς εἴ ρηται· Καὶ ἐπολέμησαν με δωρεάν· ἀντὶ τοῦ ἀγαπᾷν με ἐνδιέβαλλόν με· καὶ ἔθεντο κατ' ἐμοῦ κακὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, καὶ μῖσος ἀντὶ τῆς ἀγαπή- * COMMENTARIA IN PSALMOS. eos. Hæc porro tum implebantur, cum a metropoli sua pulsi, in omnes gentes dispergebantur. Deinde dictum est Fiant riæ illorum tenebræ et lubricum. Via qua incedebant erat corporalis ille cultus, qui ipsis tenebræ et lubricum fuit; imo etiam, Angelus Domini persequens eos. Ilec suorum adversus Clari- stum facinorum præmia fuere. Cæterum quæ dicta sunt non ita accipias velim, quasi Salvator de iki- micorum pernicie glorietur, qui discipulis suis præ- cepit, Orate pro iis qui molestiam et injuriam vobis inferunt : sed hac ut prophetice dicta et futura- rum corum calamitatum prænuntia intelligenda sunt. Quæ causa porro fuerit cur ea vaticinetur, deinceps aperit his verbis: Quoniam gratis abscon- derunt mihi interitum laquei sui, supervacue expro- braverunt animam meam. B Luc. vi, 28. Psal. xxi, 15. Zach. XIII, G Et hæc quidem de multitudine contra eum colle- cta; quæ sequuntur autem, non de multis, sed de uno solum dicta, de Juda congruenter prolata in- telligantur, qui conspirationem adversus illum conflatam occultans amicitiamque simulans, osculo Magistrum tradidit. Quare de illo dixerit: Veniat illi laqueus quem ignorat, et captio quam abscondit apprehendat eum, et in laqueum cadat in ipsum. Hæc quidem his de rebus dicta fuerint. D Cum probe nosset, quam bonus insidiarum sibi paratarum exitus futurus esset, id quoque decla- rat his verbis: Anima autem mea exsultabit in Do- mino, delectabitur super salutari suo. Omnia ossa mea dicent : Domine, quis similis tibi ? Eripiens egenum a diripientibus illum. In psalmo xxi, qui aperte ex persona Salvatoris pronuntiatus est, sic habetur : Sicut aqua effusus sum, et dispersa sunt omnia ossa mea "8. Hisque significat apostolorum ejus dispersionem, et fugam quæ tempore passionis ejus accidit, quando impletum fuit illud : Percutian pastorem, et dispergentur oves gregis ". Nam primi ejus discipuli, ossa corporis ipsius erant, qui tunc dispersi sunt scandalum passi in ipso; quemadmo- dum ipse declaravit hoc modo: Omnes vos scanda- lum patiemini in me ista nocte "0. Post resurrectio- nem vero, ubi ipsun conspexerunt, repleti sunt. gaudio et exsultatione. In his item quæ jam agitan- tur de illis dictum est : Omnia ossa mea dicent, Do- mine, quis similis tibi ? Quæ iis porro subjiciuntur, personæ Salvatoris nostri admodum congruentia sunt, quæ sic habent: Surgentes testes iniqui quæ ignorabam interrogabant me. Retribuebant mihi mala pro bonis, sterilitatem animæ meæ. His affinia sunt quæ in psalmo cvIII habentur his verbis: Et expu- gnaverunt me gratis. Pro eo ut me diligerent detra- hebant mihi. Et posuerunt adversum me mala pro bonis, et odium pro dilectione mea 31. Sterilitatem vero parabant ipsi qui nihil non agebat ut con- gregaret illos ac sibi regeneraret; quod ipse sic a Psal. cvill, 5. 7. 3º Matth. xxv1, 51.

PG 23:331Γυμνάσιον γὰρ αὐτῶν ἐστι τῆς προαιρέσεως ἡ καρτερία, δι’ ἧς τὴν στενὴν καὶ τεθλιμμένην ὁδεύοντες, τεύξονται τῶν ἐπηγγελμένων, Ἀντὶ δὲ τοῦ, γινώσκει, ὁ Σύμμαχος, Προοῖδεν ὁ Κύριος τὰς ἡμέρας τῶν ἀμώμων, ἐξέδωκεν. Καὶ ἄλλο δὲ μέγα ὑπάρξει τούτοις· ἐν γὰρ καιρῷ πονηρῷ οὐ καταισχυνθήσονται, καὶ ἐν ἡμέραις λιμοῦ χορτασθήσονται. Καιρὸς δὲ πονηρός ἐστιν ὁ τῆς κατὰ τῶν ἀσεβῶν ὀργῆς, ἐν ᾧ οἱ μὲν τῆς δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ πειρασθήσονται, οἱ δὲ τοῦ δεξιοῦ τάγματος ἀπολείψονται δόξαν καὶ τιμὴν καὶ ἀφθαρσίαν, ζητοῦντες ζωὴν αἰώνιον. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸν ἑστῶτα καιρὸν, οἱ μὲν δίκαιοι τῆς ἐνθέου τροφῆς ἀπολαύοντες χορτασθήσονται· οἱ δὲ ἁμαρτωλοὶ λιμῷ καὶ ἐνδείᾳ λογικῆς τροφῆς ἀπολοῦνται. Τίς δὲ ὀφθαλμοῖς παραλαβὼν τοὺς καθ’ ἡμᾶς ἀσεβεῖς πλούτῳ καὶ δόξῃ καὶ ἀξιώμασι θαυμασθέντας, μεγάλων τε ἐθνῶν ἄρξαντας, ἀθρόως ἐκπεσόντας τοῦ ὑψώματος, οὐκ ἂν ὁμολογήσειεν ἀληθῆ τυγχάνειν τὸ φῆσαν λόγιον· Οἱ δ’ ἐχθροὶ τοῦ Θεοῦ ἅμα τῷ δοξασθῆναι αὐτοὺς καὶ ἐπαρθῆναι ἐκλιπόντες ὡσεὶ καπνὸς ἐξέλιπον. Καπνὸς δὲ πυρὸς σβεσθέντος σημεῖον·

Α σεώς μου. Ατεκνίαν δὲ αὐτῷ εἰργάσαντο πάντα νὶς ἐπισυνάγει τὰ νοσσία ὑπὸ τὰς πτέρυγας, καὶ πονηρὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ. Β πράττοντι ἐπὶ τὸ συναγαγεῖν αὐτοὺς καὶ ἀναγεννή σαι ἑαυτῷ· δὴ καὶ ἐδήλου λέγων· Ποσάκις ἐθέ- λησα ἐπισυναγαγεῖν τὰ τέκνα σου δν τρόπον δρο οὐκ ἠθελήσατε; Οὕτω γοῦν ἀνταπεδίδοσαν αὐτῷ ᾿Αλλὰ γὰρ ἐν τούτοις ταῦτα θεσπίσας, διὰ τῶν ἑξῆς τὸ αὐτοῦ φιλάνθρωπον καὶ ἀνεξίκακον παρίστησι λέγων· Ἐγὼ δ' ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι, ἐνεδυόμην σάκκῳ. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι, σφόδρα θαυμαστῶς ὁ μὲν ᾿Ακύλας φησί· Καὶ ἐγὼ ἐν ἀῤῥωστίᾳ αὐτῶν ἔνδυσίς μου σάκκος· ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἐμοῦ ἐν ταῖς ἀῤῥωστίαις αὐτῶν τὸ ἔνδυμα σάκκος· καὶ ὁ Θεοδοτίων δὲ καὶ ή πέμπτη ἔκδοσις· Ἐγὼ δὲ ἐν τῷ παρενοχλεῖσθαι αὐτοὺς, εἰρήκασιν. Ἐπεὶ γὰρ τοῖς ἐκείνων κακοῖς καὶ ταῖς ἀῤῥωστίαις τῆς αὐτῶν ψυχῆς συμπάσχων ὁ Σωτὴρ πένθους καὶ ὀδυρμῶν σύμβολα ποιεῖ, σάκ κον περιβαλλόμενος ὑπὲρ αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ ἐταπεί- νου ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. Διὸ καὶ ἐδίδασκε λέγων· Περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχή μου ἕως θανάτου καὶ, Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται. Ταῦτα γὰρ ὑπερβολῇ φιλανθρωπίας ὑπέμεινεν ὑπερπάσχων καὶ ὑπεραλγών, οἷα πατὴρ ἐφ' υἱοὺς ἀπολλυμένους. Δεδ ἔλεγεν ἐν προφήταις περὶ αὐτοῦ· Ἄνθρωπος ἐν πληγῇ ὤν, καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν· καὶ πάλιν· Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται· καὶ αὖθις· Αὐτὸς δ' ἐτραυματίσθη διά τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, καὶ τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ιάθημεν. Διὸ καὶ ἐν ταῖς ἀῤῥωστίαις αὐτῶν καὶ ἐν τῷ παρενοχλεῖσθαι αὐτοὺς, εκείνους θεωρῶν ὁ Σωτὴρ τὸν καταληψόμενον αὐτοὺς ὄλεθρον, καὶ τὴν ἐσχά την ἀπώλειαν, ὑπὲρ αὐτῶν ἐνεδύετο σάκκον, καὶ ἐταπείνου ἐν νηστεία τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. Οἱ δὲ τοιαῦτα ἔπραττον, ὡς τὴν εὐχὴν αὐτοῦ τὴν ὑπὲρ αὐτῶν μὴ παραπέμπεσθαι εἰς τὰ ὦτα τοῦ Πατρός· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἀντικρουομένην ὑπὸ τοῦ μεγέθους τῆς αὐτῶν δυσσε βείας, καθέλκεσθαι καὶ ἐπαναστρέφειν πρὸς αὐτόν· διὸ ἔλεγε· Καὶ ἡ προσευχή μου εἰς κόλπον μου ἀποστραφήσεται. Εἰ γὰρ σώζεσθαι ἔμελλον καὶ μεταβάλλειν τῶν ἀσεβημάτων, εὐθυδρομοῦσα ἡ προσ ευχὴ τοῦ Σωτῆρος, ἀκωλύτως καὶ ἀπαραποδίστως ἐπὶ τὰ ὦτα τὰ πατρικὰ παρῄει. Καὶ ταῦτα δέ μοι πᾶσαν ψηλαφώντι διάνοιαν, εἰς τοὺς τόπους ἀναγ- καίως τεθεωρήσθω. Ει Καὶ κατ' ἐμοῦ ηυφράνθησαν, καὶ συνήχθησαν συνήχθησαν ἐπ' ἐμὲ μάστιγες, καὶ οὐκ ἔγνων. Διεσχίσθησαν, καὶ οὐ κατενύγησαν. Ταῦτα ἐκλη- πτέον διχῶς, ὡς καὶ ἤδη ἔφαμεν. "Η γὰρ ὁ Δαυΐδ ταῦτα περὶ ἑαυτοῦ διεξῄει ὑπὸ τοῦ Σαούλ διωκόμενος ἢ περὶ τοῦ Σωτῆρος προφητικῶς ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λέγεται. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ· Κατ' ἐμοῦ η φράνθησαν, ὁ ᾿Ακύλας δουλεύων τῇ Ἑβραϊκή λέξει φησί · Καὶ ἐν σκασμῷ μου ηὐφράνθησαν, καὶ συν ελέγησαν· ὁ δὲ Σύμμαχος· Σκάζοντος δέ μου η φραίνοντο καὶ ἠθροίζοντο· ἡ δὲ πέμπτη ἔκδοσις· Καὶ ἐν τῇ ἀσθενείᾳ μου ηυφράνθησαν. Δι' ὧν ἡγοῦμαι δηλοῦσθαι τὸν καιρὸν τοῦ πάθους, ἐν ᾧ κατά EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS II. EXEGETICA. - Ludicavit : Quotes volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluistis ”. Sic itaque retribuerunt ipsi mala pro bonis, et sterilitatem animæ ejus. Hæc ibidem vaticinatus, in sequentibus suam man- suetudinem et tolerantiam declarat, dicens : Ego autem dum mihi molesti essent induebar cilicio. Pro illo autem, dum mihi molesti essent, mire admo- dum Aquila dicit: Ego autem in infirmitate eorum, indumentum meum cilicium; Symmachus vero: In infirmitatibus eorum indumentum meum cilicium; Theodotio et quinta editio: Ego autem cum illi mo- lestia afficerent. Mala quippe et infirmitates eorum miseratus Dominus, eorum causa in luctus et lamentationis signum cilicio induebatur: imo etiam humiliabat in jejunio animam suam. Quare ita docebat: Tristis est anima mea usque ad mor- tem ; et: Nunc anima mea turbata est . Hæc enim vi mansuetudinis suæ tolerabat, veluti pater de filiorum pernicie vehementer dolens atque mœ- rens. Quamobrem in prophetis de illo dicitur : Homo in plaga constitutus, et sciens ferre infirmi- tatem ; et rursum: Ipse peccata nostra portat, et pro nobis dolet ; et iterum: ipse autem ruine- ralus est propler peccala nostra, et vibice ejus nos sanatį sumus”. Ideo in infirmitatibus eorum, cum illi molestia afficerentur, prospiciens Salvator mor, tem ipsos occupaturam, atque extremam eorum C perniciem, eorum causa induebatur cilicio, et hu miliabat in jejunio animam suam. Illi vero ita se gerebant, ut oratio Domini pro ipsis oblata, non ad aures usque Patris adveniret; sed quasi re- pulsa ab impietatis eorum magnitudine, retrahere.- tur et ad ipsum rediret: quare dicebat, et oratio mea in sinu meo convertetur. Nam si ii salutem na- cturi, et ab impietatibus reversuri fuissent, oratio Servatoris recto cursu ac nullo obice ad aures usque Patris adventura erat. Et hæc a me post- quam singulas sententias exploravi, ubi necesse fuit, excogitata sunto. VERS. 15, 16. adversum me lætati sunt et D convenerunt; congregata sunt super me flagella, et ignoravi. Dissipati sunt nec compuncti. llæc, uti jam diximus, duplici modo accipienda. Vel enim David, persequente Saule, hæc de se narrabat; aut prophetice a Spiritu sancto de Salvatore dicta sunt. Loco autem illius, adversum me lætati sunt, Aquila serviens Hebraicæ litteræ ait, in claudica- tione mea lætati at collecti sunt; Symmachus vero, claudicante me lætati el collecti sunt; quinta autem editio, et in infirmitate mea latati sunt. Queis signi· ficari existimo passionis tempus, in quo secundum Apostolum crucifixus est ex infirmitate, sed virit Isa. Liit, 5. as ibid. 4. s ibid. 5. ** Matth. xxi, 57. "Matth. xxvi, 38. * Joan. XII, 27.

διὸ καὶ τούτους καιρῷ φλέξαντας πυρὸς δίκην, κἄπειτα ἀποσβεσθέντας, ὁμοίως ἐν τῷ παραδείγματι. Δανείζεται ὁ ἁμαρτωλὸς, καὶ οὐκ ἀποτίσει· ὁ δὲ δίκαιος οἰκτείρει καὶ διδοῖ. Μηδὲν κεκτημένος, παρὰ τοῦ δικαίου πολλάκις δανειζόμενος λόγους ὠφελίμους καὶ σωτηρίους, ἢ παρὰ τοῦ Θεοῦ εὐεργεσίας τυγχάνων, οὐκ ἀποτίννυσι τὴν ὀφειλήν. Δέον γὰρ ὠφεληθέντα, ἔργα καὶ πράξεις παρασχεῖν ἀξίας ὧν εἴληφεν. Ὁ δὲ οὐκ ἀποτίννυσιν, μένει δὲ ἄκαρπος τῶν τῆς δικαιοσύνης ἔργων. Ὁ δὲ δίκαιος, πλουτῶν ἐν τῷ κατὰ Θεὸν πλούτῳ, οἰκτείρει καὶ παρέχει τοῖς δεομένοις. Ἀλλὰ καὶ οἱ τὸν δίκαιον εὐλογοῦντες συγκληρονόμοι αὐτοῦ γενήσονται. Ἣν γὰρ ἐπηγγείλατο ἀνωτέραν τοῖς δικαίοις κληρονομίαν ὁ λόγος, ταύτην αὐτὴν καὶ τοῖς εὐλογοῦσι τὸν δίκαιον ὑπισχνεῖται, ἀκολούθως τῷ· πρὸς τὸν Ἀβραὰμ χρησμῷ φήσαντι· Καὶ εὐλογήσω τοὺς εὐλογοῦντάς σε. Τὸ δὲ, Καὶ οἱ καταρώμενοι αὐτὸν ἐξολοθρευθήσονται, ὅμοιον ἂν εἴη τῷ λελεγμένῳ πρὸς τὸν Ἀβραάμ· Καὶ τοὺς καταρωμένους σε καταράσομαι.

Α σεώς μου. Ατεκνίαν δὲ αὐτῷ εἰργάσαντο πάντα νὶς ἐπισυνάγει τὰ νοσσία ὑπὸ τὰς πτέρυγας, καὶ πονηρὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ. Β πράττοντι ἐπὶ τὸ συναγαγεῖν αὐτοὺς καὶ ἀναγεννή σαι ἑαυτῷ· δὴ καὶ ἐδήλου λέγων· Ποσάκις ἐθέ- λησα ἐπισυναγαγεῖν τὰ τέκνα σου δν τρόπον δρο οὐκ ἠθελήσατε; Οὕτω γοῦν ἀνταπεδίδοσαν αὐτῷ ᾿Αλλὰ γὰρ ἐν τούτοις ταῦτα θεσπίσας, διὰ τῶν ἑξῆς τὸ αὐτοῦ φιλάνθρωπον καὶ ἀνεξίκακον παρίστησι λέγων· Ἐγὼ δ' ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι, ἐνεδυόμην σάκκῳ. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι, σφόδρα θαυμαστῶς ὁ μὲν ᾿Ακύλας φησί· Καὶ ἐγὼ ἐν ἀῤῥωστίᾳ αὐτῶν ἔνδυσίς μου σάκκος· ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἐμοῦ ἐν ταῖς ἀῤῥωστίαις αὐτῶν τὸ ἔνδυμα σάκκος· καὶ ὁ Θεοδοτίων δὲ καὶ ή πέμπτη ἔκδοσις· Ἐγὼ δὲ ἐν τῷ παρενοχλεῖσθαι αὐτοὺς, εἰρήκασιν. Ἐπεὶ γὰρ τοῖς ἐκείνων κακοῖς καὶ ταῖς ἀῤῥωστίαις τῆς αὐτῶν ψυχῆς συμπάσχων ὁ Σωτὴρ πένθους καὶ ὀδυρμῶν σύμβολα ποιεῖ, σάκ κον περιβαλλόμενος ὑπὲρ αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ ἐταπεί- νου ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. Διὸ καὶ ἐδίδασκε λέγων· Περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχή μου ἕως θανάτου καὶ, Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται. Ταῦτα γὰρ ὑπερβολῇ φιλανθρωπίας ὑπέμεινεν ὑπερπάσχων καὶ ὑπεραλγών, οἷα πατὴρ ἐφ' υἱοὺς ἀπολλυμένους. Δεδ ἔλεγεν ἐν προφήταις περὶ αὐτοῦ· Ἄνθρωπος ἐν πληγῇ ὤν, καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν· καὶ πάλιν· Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται· καὶ αὖθις· Αὐτὸς δ' ἐτραυματίσθη διά τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, καὶ τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ιάθημεν. Διὸ καὶ ἐν ταῖς ἀῤῥωστίαις αὐτῶν καὶ ἐν τῷ παρενοχλεῖσθαι αὐτοὺς, εκείνους θεωρῶν ὁ Σωτὴρ τὸν καταληψόμενον αὐτοὺς ὄλεθρον, καὶ τὴν ἐσχά την ἀπώλειαν, ὑπὲρ αὐτῶν ἐνεδύετο σάκκον, καὶ ἐταπείνου ἐν νηστεία τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. Οἱ δὲ τοιαῦτα ἔπραττον, ὡς τὴν εὐχὴν αὐτοῦ τὴν ὑπὲρ αὐτῶν μὴ παραπέμπεσθαι εἰς τὰ ὦτα τοῦ Πατρός· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἀντικρουομένην ὑπὸ τοῦ μεγέθους τῆς αὐτῶν δυσσε βείας, καθέλκεσθαι καὶ ἐπαναστρέφειν πρὸς αὐτόν· διὸ ἔλεγε· Καὶ ἡ προσευχή μου εἰς κόλπον μου ἀποστραφήσεται. Εἰ γὰρ σώζεσθαι ἔμελλον καὶ μεταβάλλειν τῶν ἀσεβημάτων, εὐθυδρομοῦσα ἡ προσ ευχὴ τοῦ Σωτῆρος, ἀκωλύτως καὶ ἀπαραποδίστως ἐπὶ τὰ ὦτα τὰ πατρικὰ παρῄει. Καὶ ταῦτα δέ μοι πᾶσαν ψηλαφώντι διάνοιαν, εἰς τοὺς τόπους ἀναγ- καίως τεθεωρήσθω. Ει Καὶ κατ' ἐμοῦ ηυφράνθησαν, καὶ συνήχθησαν συνήχθησαν ἐπ' ἐμὲ μάστιγες, καὶ οὐκ ἔγνων. Διεσχίσθησαν, καὶ οὐ κατενύγησαν. Ταῦτα ἐκλη- πτέον διχῶς, ὡς καὶ ἤδη ἔφαμεν. "Η γὰρ ὁ Δαυΐδ ταῦτα περὶ ἑαυτοῦ διεξῄει ὑπὸ τοῦ Σαούλ διωκόμενος ἢ περὶ τοῦ Σωτῆρος προφητικῶς ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λέγεται. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ· Κατ' ἐμοῦ η φράνθησαν, ὁ ᾿Ακύλας δουλεύων τῇ Ἑβραϊκή λέξει φησί · Καὶ ἐν σκασμῷ μου ηὐφράνθησαν, καὶ συν ελέγησαν· ὁ δὲ Σύμμαχος· Σκάζοντος δέ μου η φραίνοντο καὶ ἠθροίζοντο· ἡ δὲ πέμπτη ἔκδοσις· Καὶ ἐν τῇ ἀσθενείᾳ μου ηυφράνθησαν. Δι' ὧν ἡγοῦμαι δηλοῦσθαι τὸν καιρὸν τοῦ πάθους, ἐν ᾧ κατά EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS II. EXEGETICA. - Ludicavit : Quotes volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluistis ”. Sic itaque retribuerunt ipsi mala pro bonis, et sterilitatem animæ ejus. Hæc ibidem vaticinatus, in sequentibus suam man- suetudinem et tolerantiam declarat, dicens : Ego autem dum mihi molesti essent induebar cilicio. Pro illo autem, dum mihi molesti essent, mire admo- dum Aquila dicit: Ego autem in infirmitate eorum, indumentum meum cilicium; Symmachus vero: In infirmitatibus eorum indumentum meum cilicium; Theodotio et quinta editio: Ego autem cum illi mo- lestia afficerent. Mala quippe et infirmitates eorum miseratus Dominus, eorum causa in luctus et lamentationis signum cilicio induebatur: imo etiam humiliabat in jejunio animam suam. Quare ita docebat: Tristis est anima mea usque ad mor- tem ; et: Nunc anima mea turbata est . Hæc enim vi mansuetudinis suæ tolerabat, veluti pater de filiorum pernicie vehementer dolens atque mœ- rens. Quamobrem in prophetis de illo dicitur : Homo in plaga constitutus, et sciens ferre infirmi- tatem ; et rursum: Ipse peccata nostra portat, et pro nobis dolet ; et iterum: ipse autem ruine- ralus est propler peccala nostra, et vibice ejus nos sanatį sumus”. Ideo in infirmitatibus eorum, cum illi molestia afficerentur, prospiciens Salvator mor, tem ipsos occupaturam, atque extremam eorum C perniciem, eorum causa induebatur cilicio, et hu miliabat in jejunio animam suam. Illi vero ita se gerebant, ut oratio Domini pro ipsis oblata, non ad aures usque Patris adveniret; sed quasi re- pulsa ab impietatis eorum magnitudine, retrahere.- tur et ad ipsum rediret: quare dicebat, et oratio mea in sinu meo convertetur. Nam si ii salutem na- cturi, et ab impietatibus reversuri fuissent, oratio Servatoris recto cursu ac nullo obice ad aures usque Patris adventura erat. Et hæc a me post- quam singulas sententias exploravi, ubi necesse fuit, excogitata sunto. VERS. 15, 16. adversum me lætati sunt et D convenerunt; congregata sunt super me flagella, et ignoravi. Dissipati sunt nec compuncti. llæc, uti jam diximus, duplici modo accipienda. Vel enim David, persequente Saule, hæc de se narrabat; aut prophetice a Spiritu sancto de Salvatore dicta sunt. Loco autem illius, adversum me lætati sunt, Aquila serviens Hebraicæ litteræ ait, in claudica- tione mea lætati at collecti sunt; Symmachus vero, claudicante me lætati el collecti sunt; quinta autem editio, et in infirmitate mea latati sunt. Queis signi· ficari existimo passionis tempus, in quo secundum Apostolum crucifixus est ex infirmitate, sed virit Isa. Liit, 5. as ibid. 4. s ibid. 5. ** Matth. xxi, 57. "Matth. xxvi, 38. * Joan. XII, 27.

Ὥσπερ γὰρ ὁ βάλλων λίθον εἰς ὕψος ἐπὶ τὴν κεφαλὴν ἑαυτοῦ βάλλει, οὕτως ὁ κατάραις βάλλων τὸν δίκαιον, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι κατάραν ἵστασθαι κατ’ αὐτοῦ, ἀντιστρέφουσαν αὐτὴν εἰς ἑαυτὸν λήψεται. Παρὰ Κυρίου τὰ διαβήματα ἀνθρώπου κατευθύνεται. Πρὸς τοῖς εἰρημένοις καὶ ταῦτα ὑπάρχει τῷ τοῦ Θεοῦ ἀνθρώπῳ· τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ ἐξομαλίζει ὁ Θεὸς, ὥστε εὐροεῖν αὐτοῦ τὸν βίον, καὶ ἀπαραποδίστως θεοσεβεῖν, μηδενὸς ὑποσκελίζοντος διὰ τὸν κατευθύνοντα αὐτοῦ τὰ διαβήματα, καὶ τὴν ὁδὸν αὐτοῦ θελήσει, ἀποδοχῆς ἀξίαν ποιοῦντα· ὥστε λέγεσθαι, Καὶ τὴν ὁδὸν αὐτοῦ θελήσει. Ὅταν πέσῃ οὐ καταῤῥαχθήσεται, ὅτι Κύριος ἀντιστηρίζει χεῖρα αὐτοῦ. Εἰ δὲ καὶ πεσεῖν αὐτόν ποτε ὀλισθήσαντα συμβῇ, καὶ ἐν πειρασμῷ γενόμενος ὀλισθήσειεν, ὀκλάσας τε ὑποπέσοι τινὶ ἁμαρτήματι, ἀλλ’ οὐ καταῤῥαχθήσεται· οἷα δὲ γενναῖος ἀθλητὴς ἐκβιασθεὶς καὶ πρὸς ὀλίγον ἐνδοὺς, παραχρῆμα ἑαυτὸν ἀναλήψεται. Νεώτερος ἐγενόμην, καὶ γὰρ ἐγήρασα, καὶ οὐκ εἶδον δίκαιον ἐγκαταλελειμμένον, οὐδὲ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ζητοῦν ἄρτους. Ἀλλ’ ἐκ παίδων μέχρι γήρως τὸν τοῦ δικαίου περιεργασάμενος βίον.

Α σεώς μου. Ατεκνίαν δὲ αὐτῷ εἰργάσαντο πάντα νὶς ἐπισυνάγει τὰ νοσσία ὑπὸ τὰς πτέρυγας, καὶ πονηρὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, καὶ ἀτεκνίαν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ. Β πράττοντι ἐπὶ τὸ συναγαγεῖν αὐτοὺς καὶ ἀναγεννή σαι ἑαυτῷ· δὴ καὶ ἐδήλου λέγων· Ποσάκις ἐθέ- λησα ἐπισυναγαγεῖν τὰ τέκνα σου δν τρόπον δρο οὐκ ἠθελήσατε; Οὕτω γοῦν ἀνταπεδίδοσαν αὐτῷ ᾿Αλλὰ γὰρ ἐν τούτοις ταῦτα θεσπίσας, διὰ τῶν ἑξῆς τὸ αὐτοῦ φιλάνθρωπον καὶ ἀνεξίκακον παρίστησι λέγων· Ἐγὼ δ' ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι, ἐνεδυόμην σάκκῳ. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι, σφόδρα θαυμαστῶς ὁ μὲν ᾿Ακύλας φησί· Καὶ ἐγὼ ἐν ἀῤῥωστίᾳ αὐτῶν ἔνδυσίς μου σάκκος· ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἐμοῦ ἐν ταῖς ἀῤῥωστίαις αὐτῶν τὸ ἔνδυμα σάκκος· καὶ ὁ Θεοδοτίων δὲ καὶ ή πέμπτη ἔκδοσις· Ἐγὼ δὲ ἐν τῷ παρενοχλεῖσθαι αὐτοὺς, εἰρήκασιν. Ἐπεὶ γὰρ τοῖς ἐκείνων κακοῖς καὶ ταῖς ἀῤῥωστίαις τῆς αὐτῶν ψυχῆς συμπάσχων ὁ Σωτὴρ πένθους καὶ ὀδυρμῶν σύμβολα ποιεῖ, σάκ κον περιβαλλόμενος ὑπὲρ αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ ἐταπεί- νου ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. Διὸ καὶ ἐδίδασκε λέγων· Περίλυπός ἐστιν ἡ ψυχή μου ἕως θανάτου καὶ, Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται. Ταῦτα γὰρ ὑπερβολῇ φιλανθρωπίας ὑπέμεινεν ὑπερπάσχων καὶ ὑπεραλγών, οἷα πατὴρ ἐφ' υἱοὺς ἀπολλυμένους. Δεδ ἔλεγεν ἐν προφήταις περὶ αὐτοῦ· Ἄνθρωπος ἐν πληγῇ ὤν, καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν· καὶ πάλιν· Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται· καὶ αὖθις· Αὐτὸς δ' ἐτραυματίσθη διά τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, καὶ τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ιάθημεν. Διὸ καὶ ἐν ταῖς ἀῤῥωστίαις αὐτῶν καὶ ἐν τῷ παρενοχλεῖσθαι αὐτοὺς, εκείνους θεωρῶν ὁ Σωτὴρ τὸν καταληψόμενον αὐτοὺς ὄλεθρον, καὶ τὴν ἐσχά την ἀπώλειαν, ὑπὲρ αὐτῶν ἐνεδύετο σάκκον, καὶ ἐταπείνου ἐν νηστεία τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. Οἱ δὲ τοιαῦτα ἔπραττον, ὡς τὴν εὐχὴν αὐτοῦ τὴν ὑπὲρ αὐτῶν μὴ παραπέμπεσθαι εἰς τὰ ὦτα τοῦ Πατρός· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἀντικρουομένην ὑπὸ τοῦ μεγέθους τῆς αὐτῶν δυσσε βείας, καθέλκεσθαι καὶ ἐπαναστρέφειν πρὸς αὐτόν· διὸ ἔλεγε· Καὶ ἡ προσευχή μου εἰς κόλπον μου ἀποστραφήσεται. Εἰ γὰρ σώζεσθαι ἔμελλον καὶ μεταβάλλειν τῶν ἀσεβημάτων, εὐθυδρομοῦσα ἡ προσ ευχὴ τοῦ Σωτῆρος, ἀκωλύτως καὶ ἀπαραποδίστως ἐπὶ τὰ ὦτα τὰ πατρικὰ παρῄει. Καὶ ταῦτα δέ μοι πᾶσαν ψηλαφώντι διάνοιαν, εἰς τοὺς τόπους ἀναγ- καίως τεθεωρήσθω. Ει Καὶ κατ' ἐμοῦ ηυφράνθησαν, καὶ συνήχθησαν συνήχθησαν ἐπ' ἐμὲ μάστιγες, καὶ οὐκ ἔγνων. Διεσχίσθησαν, καὶ οὐ κατενύγησαν. Ταῦτα ἐκλη- πτέον διχῶς, ὡς καὶ ἤδη ἔφαμεν. "Η γὰρ ὁ Δαυΐδ ταῦτα περὶ ἑαυτοῦ διεξῄει ὑπὸ τοῦ Σαούλ διωκόμενος ἢ περὶ τοῦ Σωτῆρος προφητικῶς ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λέγεται. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ· Κατ' ἐμοῦ η φράνθησαν, ὁ ᾿Ακύλας δουλεύων τῇ Ἑβραϊκή λέξει φησί · Καὶ ἐν σκασμῷ μου ηὐφράνθησαν, καὶ συν ελέγησαν· ὁ δὲ Σύμμαχος· Σκάζοντος δέ μου η φραίνοντο καὶ ἠθροίζοντο· ἡ δὲ πέμπτη ἔκδοσις· Καὶ ἐν τῇ ἀσθενείᾳ μου ηυφράνθησαν. Δι' ὧν ἡγοῦμαι δηλοῦσθαι τὸν καιρὸν τοῦ πάθους, ἐν ᾧ κατά EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS II. EXEGETICA. - Ludicavit : Quotes volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluistis ”. Sic itaque retribuerunt ipsi mala pro bonis, et sterilitatem animæ ejus. Hæc ibidem vaticinatus, in sequentibus suam man- suetudinem et tolerantiam declarat, dicens : Ego autem dum mihi molesti essent induebar cilicio. Pro illo autem, dum mihi molesti essent, mire admo- dum Aquila dicit: Ego autem in infirmitate eorum, indumentum meum cilicium; Symmachus vero: In infirmitatibus eorum indumentum meum cilicium; Theodotio et quinta editio: Ego autem cum illi mo- lestia afficerent. Mala quippe et infirmitates eorum miseratus Dominus, eorum causa in luctus et lamentationis signum cilicio induebatur: imo etiam humiliabat in jejunio animam suam. Quare ita docebat: Tristis est anima mea usque ad mor- tem ; et: Nunc anima mea turbata est . Hæc enim vi mansuetudinis suæ tolerabat, veluti pater de filiorum pernicie vehementer dolens atque mœ- rens. Quamobrem in prophetis de illo dicitur : Homo in plaga constitutus, et sciens ferre infirmi- tatem ; et rursum: Ipse peccata nostra portat, et pro nobis dolet ; et iterum: ipse autem ruine- ralus est propler peccala nostra, et vibice ejus nos sanatį sumus”. Ideo in infirmitatibus eorum, cum illi molestia afficerentur, prospiciens Salvator mor, tem ipsos occupaturam, atque extremam eorum C perniciem, eorum causa induebatur cilicio, et hu miliabat in jejunio animam suam. Illi vero ita se gerebant, ut oratio Domini pro ipsis oblata, non ad aures usque Patris adveniret; sed quasi re- pulsa ab impietatis eorum magnitudine, retrahere.- tur et ad ipsum rediret: quare dicebat, et oratio mea in sinu meo convertetur. Nam si ii salutem na- cturi, et ab impietatibus reversuri fuissent, oratio Servatoris recto cursu ac nullo obice ad aures usque Patris adventura erat. Et hæc a me post- quam singulas sententias exploravi, ubi necesse fuit, excogitata sunto. VERS. 15, 16. adversum me lætati sunt et D convenerunt; congregata sunt super me flagella, et ignoravi. Dissipati sunt nec compuncti. llæc, uti jam diximus, duplici modo accipienda. Vel enim David, persequente Saule, hæc de se narrabat; aut prophetice a Spiritu sancto de Salvatore dicta sunt. Loco autem illius, adversum me lætati sunt, Aquila serviens Hebraicæ litteræ ait, in claudica- tione mea lætati at collecti sunt; Symmachus vero, claudicante me lætati el collecti sunt; quinta autem editio, et in infirmitate mea latati sunt. Queis signi· ficari existimo passionis tempus, in quo secundum Apostolum crucifixus est ex infirmitate, sed virit Isa. Liit, 5. as ibid. 4. s ibid. 5. ** Matth. xxi, 57. "Matth. xxvi, 38. * Joan. XII, 27.

PG 23:333Ὅτι οὐδὲ εἷς γέγονε καιρὸς καθ’ ὃν ἔρημος καταλέλειπται ὁ δίκαιος, ἀεὶ δὲ πάρεδρον καὶ βοηθὸν κέκτηται τὸν ἑαυτοῦ Κύριον. Διό φησιν· Νεώτερος ἐγενόμην, ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, νέος ἐγενόμην, ἀλλὰ καὶ ἐγήρασα, καὶ οὐκ εἶδον δίκαιον ἐγκαταλελειμμένον, οὐδὲ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ζητοῦν ἄρτους. Καὶ πῶς γὰρ οἷόν τε ἦν τὸ σπέρμα τοῦ δικαίου ἐνδεὲς ἄρτων γενέσθαι, ὁπότε αὐτὸς διὰ τὸν παρὰ τοῦ Θεοῦ χορηγούμενον αὐτῷ πλοῦτον ὅλην τὴν ἡμέραν ἐλεεῖ καὶ δανείζει; Νοήσεις δὲ τοῦτο κατὰ μὲν τὴν διάνοιαν μαθὼν, ὅτι, τάλαντα λαβὼν παρὰ τοῦ οἰκοδεσπότου καὶ τὴν μνᾶν τὴν παρὰ τοῦ Κυρίου, τῇ τούτων χρῆται πραγματείᾳ πειθαρχῶν τῷ φήσαντι· Ἔδει σε τὸ ἀργύριόν μου βαλεῖν εἰς τράπεζαν. Τὰ λόγια Κυρίου λόγια ἁγνὰ, ἀργύριον πεπυρωμένον, δοκίμιον τῇ γῇ. Ὁ τοίνυν ἀνακείμενος τῇ τῶν θείων ἀσκήσει λόγων, καὶ πολλὰ λογικὰ χρήματα συναγαγὼν, οὐδὲν ἕτερον οἶδε πράττειν, ἢ διὰ πάσης ἡμέρας ἐλεεῖν καὶ δανείζειν. Κατὰ δὲ τὸν Ἀκύλαν, ὅλην τὴν ἡμέραν δωρεῖται καὶ δανείζει· τοῖς μὲν δωρεῖται, τοῖς δὲ δανείζει· τὰ μὲν δόγματα θεωρήματα δωρεῖται ταῖς τῶν χωρούντων ψυχαῖς·

τὴν Ἀπόστολον, ἐσταυρώθη ἐξ ἀσθενείας, ἀλλὰ ζῇ ἐκ δυνάμεως Θεοῦ. Υπέμεινε δὲ καὶ σκασμὸν δι' ἡμᾶς, ἐκὼν ὑπομείνας τὴν ὑπὲρ ἡμῶν ἀσθένειαν. Αὐτὸς γὰρ ἑαυτὸν ἀσθενῆ πεποίηκεν, οὐ νικηθείς ὑπ᾽ ἑτέρου, ἀλλ᾽ ὑπερβαλλούσῃ δυνάμει κενώσας ἑαυτὸν καὶ μορφὴν δούλου λαβών, ἐπικρύψας τε καὶ ταπεινώσας ἑαυτὸν καὶ ἀσθενῆ ποιήσας μέχρι θανά του. Εν τοίνυν τῷ σκασμῷ καὶ ἀσθενείᾳ συνήχθη- σαν· ἀλλὰ καὶ μάστιγας αὐτῷ ἐπιτεθείκασι· δ δὴ καὶ ἐν ἑτέρῳ ἐδήλου προφήτῃ φάσκοντι ἐξ αὐτοῦ προστ ώπου· Τὸν νῶτόν μου ἔδωκα εἰς μάστιγας, τὰς δὲ σιαγόνας μου εἰς ῥαπίσματα. Τὸ δὲ πρόσωπόν μου οὐκ ἀπέστρεψα ἀπὸ αἰσχύνης εμπτυσμάτων. Ἐπληροῦτο δὲ ταῦτα κατὰ τὸν τοῦ πάθους αὐτοῦ καιρόν. Ο δὲ Σύμμαχός φησι· καὶ ἀποῤῥήσσοντες οὐκ ἠρέμουν. Οὐκ ἔγνων δὲ, φησί, τὴν αἰτίαν δι᾿ ἣν ἐμάστιζον· οὐ γὰρ εἶχόν τινα εύλογον πρόφασιν ὧν επετίθεσαν μοι πληγῶν. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Ἐπείρασάν με μυκτηρισμῷ, ὁ Σύμμαχός φησιν· Ἐν ὑποκρί- σει φθέγμασι πεπλασμένοις, ἔπριον κατ' ἐμοῦ οδόντας αὐτῶν. Πολλὰ δ᾽ ἂν εὕροις ἐν τοῖς Εὐαγ γελίοις τούτων παραστατικά· καὶ ὡς προσήεσαν πει- ράζοντες αὐτὸν οἱ Φαρισαῖοι, ἄλλοτε δὲ ἐμυκτήριζον, καὶ ὡς ἔβρυχον κατ' αὐτοῦ τοὺς ὀδόντας αὐτῶν δια- πριόμενοι ἐπὶ τῷ πλήθει τῶν μαθητευομένων αὐτῷ. δ Κύριε, πότε ἐπόψῃ; ἀποκατάστησον τὴν ψυ χήν μου ἀπὸ τῆς κακουργίας αὐτῶν, ἀπὸ λεόν των τὴν μονογενῆ μου. Ἀντὶ τοῦ· Πότε ἐπόψη; συμφώνως οἱ λοιποὶ πάντες ἑρμηνευται, Κύριε, πόσα ὄψη; εἰρήκασιν. Αποθαυμάζει ὁ Σωτὴρ τοῦ Πατρὸς τὴν μακροθυμίαν, καὶ τὴν ὑπερβάλλουσαν ἀνοχήν. Διό φησι· Πόσα ὄψη; Εἶτα παρακαλεῖ λέγων· Αποκατάστησον τὴν ψυχήν μου. "Ομοιον δ' ἂν εἴη τοῦτο τῷ· Πάτερ, δόξασόν με τῇ δόξῃ ἢ εἶχον πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι παρὰ σοί. Εξῆς παρα- καλεῖ ῥυσθῆναι τὴν μονογενῆ αὐτοῦ ἀπὸ λεόντων. Συγγενὴς δὲ ὧν τῷ μετὰ χεῖρας ψαλμῷ καὶ ὁ καὶ, κατὰ τὰ ἤδη πρότερον ἀποδεδειγμένα, τὰ ὅμοια τού- τους περιέχων, φάσκων· Σῶσόν με ἐκ στόματος λέοντος καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενή μου. Κἀκεῖ γὰρ μονογενοῦς ἐμνημόνευσε καὶ κυνὸς καὶ λέοντος· οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ μονοκερώτων, λέγων· Καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων τὴν ταπείνωσίν μου· δι' ὧν σημαίνειν αὐτὸν ἡγοῦμαι τὰς ἀντικει μένας δυνάμεις, τὰς κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους τῇ μονογενεῖ αὐτοῦ ψυχῇ ἐπιβεβουλευκυίας. 'Αντὶ δὲ τοῦ, τὴν μονογενῆ μου· ὁ μὲν Ἀκύλας, τὴν μου ναχήν μου· ὁ δὲ Σύμμαχος, τὴν μονότητά μου, ἡρμήνευσεν (1). Εἰ δὲ ὁ Δαυΐδ ταῦτα λέγει, οὐδὲ χαλε- πὸν καὶ εἰς αὐτὸν τὰ τῆς διανοίας ἐφαρμόσαι. Εξομολογήσομαί σοι ἓν ἐκκλησίᾳ πολλῇ. Καὶ ὁ καὶ ἐκ προσώπου τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν λελεγμένος, μετὰ τὰς προφητείας τὰς περὶ τοῦ πάθους αὐτοῦ, τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ ἐμέμνητο δι' ὧν ἔφη· Ἐν μέσῳ χνει, 5. COMMENTARIA IN PSALMOS. A ex virtute Dei. Sustinuit item propter nos clau dicationem, cum nostri causa infirmitatem lubens. passus est. Ipse enim sese infirmum effecit, non ab alio victus, sed eximia virtute sua exinanivit. semetipsum, formam servi accepit et infirmus fa- clus est usque ad mortem. In claudicatione igitur. et infirmitate congregati sunt: sed flagellis quoque ipsum oneraverunt. Quod etiam in alio propheta ex persona ejus significatur: Dorsum meum dedi ad flagella, et malas meas ad alapas. Faciem au- tem meam non averti a probro sputorum. Hæc porro implebantur passionis ejus tempore. Sym- machus autem ait, et abrumpentes non quiescebant. Non noverant enim, inquit, qua de causa flagella- rent nulla quippe suberat mei plagis afficiendi legi- B tima causa. Pro illo autem, tentaverunt me subsan- natione, Symmachus ait, in simulatione verbis con- fictis serrabant contra me dentes suos. Multa sane in Evangeliis repereris, queis hæc explicentur : quomodo scilicet accesserint Pharisei tentantes illum; alias subsannabant, et dentibus stridebant in eum, quasi serra secantes propter discipulorum ejus multitudinem. VERS. 17. Domine, quando respicies? restitue ani- mam meam a malignitate eorum, a leonibus unicam meam. Pro illo, quando respicies, reliqui omnes interpretes concorditer, Domine, quanta respicies ? dixerunt. Μiratur Servator Patris tolerantiam, et eximiam patientiam. Quamobrem ait : Quanta re spicies? Exinde rogat his verbis: Restitue animamı meam: quod sane simile huic dicto fuerit : Pater, glorifca me gloria quam habui priusquam mundus esset apud te. Postulat sub hæc liberari unigeni - tam suam a leonibus. Cum affinis huic sit psalmus xxi, uti superius declaratum est, ut qui similia complectatur, ait: Salva me ex ore leonis, et de manu canis unigenitam meam '. Illic enim, genitam, canem et leonem memoravit; neque hæc solum, sed etiam unicornes, dicens, et a cornibus unicornium humițitatem meam”: quibus indicare ipsum arbitror adversarias potestates, quæ ten- pore passionis. unigenitæ animæ suæ insidias para-. D runt. Loco autem illius, unigenitam meam, Aquila,. solitariam meam; Symmachus vero, solitudinem meam, interpretatus est. Quod si David hæc dicat, nihil incongruum ipsi sententiam aptare. C II Cor. XIIE, 4. Isa. L, 6. w Joan. uni- VERS. 18. Conftebor tibi in ecclesia magna. Psal- mus quoque xxi, ex persona Salvatoris dictus post allatas de passione ejus prophetias, Ecclesia ipsius meminit his verbis: In medio Ecclesiæ laudabo te*. ts ibid. 29. *.Psal. xxı, 21, 22. ibid. 22. meam, plus. ad veritatem Hebraicam accelit. (4) In Hebrao Hieronymus vertit solitariam meam, cum Aquila. Vulgata versio, uncan

τὰ δ’ ἐν ἠθικαῖς ἐντολαῖς δανείζει, ἐπὶ τῷ τοὺς εἰληφότας δι’ ἔργων τὸν καρπὸν ἀποδοῦναι τοῦ δάνους. Οὕτως ἀκούσῃ καὶ Μωϋσέως ἐπαγγελλομένου τοῖς τῶν θείων νόμων φύλαξιν· τὸ, Δανιεῖς ἔθνεσι πολλοῖς, σὺ δὲ οὐ δανιεῖ. Καὶ τοῦτόν γε τὸν τρόπον οἱ θεῖοι ἀπόστολοι ἐδάνειζον ἔθνεσι πολλοῖς, καὶ μάλιστά γε ὁ Παῦλος· καὶ διὰ τοῦτο οἱ μαθητευόμενοι αὐτοῖς, σπέρμα ὄντες αὐτῶν, οὐδεπώποτε ἐνδεεῖς ἦσαν ἄρτων· ἅτε δὴ ἔχοντες τοὺς χορηγοῦντας αὐτοῖς τὴν λογικὴν τροφὴν, ἧς μεταλαμβάνοντες, εὐλογίαις ἐπληροῦντο. Διὸ λέλεκται· Καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ εἰς εὐλογίαν ἔσται. Καὶ κατὰ ψιλὴν δὲ τὴν λέξιν, εἴ τις λογίσαιτο ὅπως εἴρηται τῷ Σωτῆρι τὸ, Καὶ ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ ἑκατονταπλασίονα λήψεται, ἔργοις τε αὐτοῖς θεάσαιτο πληρούμενον τὸν λόγον διὰ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν, ὄψεται πῶς ὁ δίκαιος ὅλην τὴν ἡμέραν ἐλεεῖ καὶ δανείζει. Εἰ γὰρ πάντων τῶν πιστευόντων ἦν ἡ ψυχὴ καὶ ἡ καρδία μία, καὶ οὐδεὶς ἔλεγεν ἴδιόν τι ἑαυτοῦ εἶναι, ἀλλ’ ἦν πάντα κοινὰ, ὅσοι τε ἦσαν κύριοι κτημάτων πιπράσκοντες ἐτίθεσαν παρὰ τοὺς πόδας τῶν ἀποστόλων, διεμέριζόν τε ἑκάστῳ, καθότι ἄν τις χρείαν εἶχε·

τὴν Ἀπόστολον, ἐσταυρώθη ἐξ ἀσθενείας, ἀλλὰ ζῇ ἐκ δυνάμεως Θεοῦ. Υπέμεινε δὲ καὶ σκασμὸν δι' ἡμᾶς, ἐκὼν ὑπομείνας τὴν ὑπὲρ ἡμῶν ἀσθένειαν. Αὐτὸς γὰρ ἑαυτὸν ἀσθενῆ πεποίηκεν, οὐ νικηθείς ὑπ᾽ ἑτέρου, ἀλλ᾽ ὑπερβαλλούσῃ δυνάμει κενώσας ἑαυτὸν καὶ μορφὴν δούλου λαβών, ἐπικρύψας τε καὶ ταπεινώσας ἑαυτὸν καὶ ἀσθενῆ ποιήσας μέχρι θανά του. Εν τοίνυν τῷ σκασμῷ καὶ ἀσθενείᾳ συνήχθη- σαν· ἀλλὰ καὶ μάστιγας αὐτῷ ἐπιτεθείκασι· δ δὴ καὶ ἐν ἑτέρῳ ἐδήλου προφήτῃ φάσκοντι ἐξ αὐτοῦ προστ ώπου· Τὸν νῶτόν μου ἔδωκα εἰς μάστιγας, τὰς δὲ σιαγόνας μου εἰς ῥαπίσματα. Τὸ δὲ πρόσωπόν μου οὐκ ἀπέστρεψα ἀπὸ αἰσχύνης εμπτυσμάτων. Ἐπληροῦτο δὲ ταῦτα κατὰ τὸν τοῦ πάθους αὐτοῦ καιρόν. Ο δὲ Σύμμαχός φησι· καὶ ἀποῤῥήσσοντες οὐκ ἠρέμουν. Οὐκ ἔγνων δὲ, φησί, τὴν αἰτίαν δι᾿ ἣν ἐμάστιζον· οὐ γὰρ εἶχόν τινα εύλογον πρόφασιν ὧν επετίθεσαν μοι πληγῶν. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Ἐπείρασάν με μυκτηρισμῷ, ὁ Σύμμαχός φησιν· Ἐν ὑποκρί- σει φθέγμασι πεπλασμένοις, ἔπριον κατ' ἐμοῦ οδόντας αὐτῶν. Πολλὰ δ᾽ ἂν εὕροις ἐν τοῖς Εὐαγ γελίοις τούτων παραστατικά· καὶ ὡς προσήεσαν πει- ράζοντες αὐτὸν οἱ Φαρισαῖοι, ἄλλοτε δὲ ἐμυκτήριζον, καὶ ὡς ἔβρυχον κατ' αὐτοῦ τοὺς ὀδόντας αὐτῶν δια- πριόμενοι ἐπὶ τῷ πλήθει τῶν μαθητευομένων αὐτῷ. δ Κύριε, πότε ἐπόψῃ; ἀποκατάστησον τὴν ψυ χήν μου ἀπὸ τῆς κακουργίας αὐτῶν, ἀπὸ λεόν των τὴν μονογενῆ μου. Ἀντὶ τοῦ· Πότε ἐπόψη; συμφώνως οἱ λοιποὶ πάντες ἑρμηνευται, Κύριε, πόσα ὄψη; εἰρήκασιν. Αποθαυμάζει ὁ Σωτὴρ τοῦ Πατρὸς τὴν μακροθυμίαν, καὶ τὴν ὑπερβάλλουσαν ἀνοχήν. Διό φησι· Πόσα ὄψη; Εἶτα παρακαλεῖ λέγων· Αποκατάστησον τὴν ψυχήν μου. "Ομοιον δ' ἂν εἴη τοῦτο τῷ· Πάτερ, δόξασόν με τῇ δόξῃ ἢ εἶχον πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι παρὰ σοί. Εξῆς παρα- καλεῖ ῥυσθῆναι τὴν μονογενῆ αὐτοῦ ἀπὸ λεόντων. Συγγενὴς δὲ ὧν τῷ μετὰ χεῖρας ψαλμῷ καὶ ὁ καὶ, κατὰ τὰ ἤδη πρότερον ἀποδεδειγμένα, τὰ ὅμοια τού- τους περιέχων, φάσκων· Σῶσόν με ἐκ στόματος λέοντος καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενή μου. Κἀκεῖ γὰρ μονογενοῦς ἐμνημόνευσε καὶ κυνὸς καὶ λέοντος· οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ μονοκερώτων, λέγων· Καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων τὴν ταπείνωσίν μου· δι' ὧν σημαίνειν αὐτὸν ἡγοῦμαι τὰς ἀντικει μένας δυνάμεις, τὰς κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους τῇ μονογενεῖ αὐτοῦ ψυχῇ ἐπιβεβουλευκυίας. 'Αντὶ δὲ τοῦ, τὴν μονογενῆ μου· ὁ μὲν Ἀκύλας, τὴν μου ναχήν μου· ὁ δὲ Σύμμαχος, τὴν μονότητά μου, ἡρμήνευσεν (1). Εἰ δὲ ὁ Δαυΐδ ταῦτα λέγει, οὐδὲ χαλε- πὸν καὶ εἰς αὐτὸν τὰ τῆς διανοίας ἐφαρμόσαι. Εξομολογήσομαί σοι ἓν ἐκκλησίᾳ πολλῇ. Καὶ ὁ καὶ ἐκ προσώπου τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν λελεγμένος, μετὰ τὰς προφητείας τὰς περὶ τοῦ πάθους αὐτοῦ, τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ ἐμέμνητο δι' ὧν ἔφη· Ἐν μέσῳ χνει, 5. COMMENTARIA IN PSALMOS. A ex virtute Dei. Sustinuit item propter nos clau dicationem, cum nostri causa infirmitatem lubens. passus est. Ipse enim sese infirmum effecit, non ab alio victus, sed eximia virtute sua exinanivit. semetipsum, formam servi accepit et infirmus fa- clus est usque ad mortem. In claudicatione igitur. et infirmitate congregati sunt: sed flagellis quoque ipsum oneraverunt. Quod etiam in alio propheta ex persona ejus significatur: Dorsum meum dedi ad flagella, et malas meas ad alapas. Faciem au- tem meam non averti a probro sputorum. Hæc porro implebantur passionis ejus tempore. Sym- machus autem ait, et abrumpentes non quiescebant. Non noverant enim, inquit, qua de causa flagella- rent nulla quippe suberat mei plagis afficiendi legi- B tima causa. Pro illo autem, tentaverunt me subsan- natione, Symmachus ait, in simulatione verbis con- fictis serrabant contra me dentes suos. Multa sane in Evangeliis repereris, queis hæc explicentur : quomodo scilicet accesserint Pharisei tentantes illum; alias subsannabant, et dentibus stridebant in eum, quasi serra secantes propter discipulorum ejus multitudinem. VERS. 17. Domine, quando respicies? restitue ani- mam meam a malignitate eorum, a leonibus unicam meam. Pro illo, quando respicies, reliqui omnes interpretes concorditer, Domine, quanta respicies ? dixerunt. Μiratur Servator Patris tolerantiam, et eximiam patientiam. Quamobrem ait : Quanta re spicies? Exinde rogat his verbis: Restitue animamı meam: quod sane simile huic dicto fuerit : Pater, glorifca me gloria quam habui priusquam mundus esset apud te. Postulat sub hæc liberari unigeni - tam suam a leonibus. Cum affinis huic sit psalmus xxi, uti superius declaratum est, ut qui similia complectatur, ait: Salva me ex ore leonis, et de manu canis unigenitam meam '. Illic enim, genitam, canem et leonem memoravit; neque hæc solum, sed etiam unicornes, dicens, et a cornibus unicornium humițitatem meam”: quibus indicare ipsum arbitror adversarias potestates, quæ ten- pore passionis. unigenitæ animæ suæ insidias para-. D runt. Loco autem illius, unigenitam meam, Aquila,. solitariam meam; Symmachus vero, solitudinem meam, interpretatus est. Quod si David hæc dicat, nihil incongruum ipsi sententiam aptare. C II Cor. XIIE, 4. Isa. L, 6. w Joan. uni- VERS. 18. Conftebor tibi in ecclesia magna. Psal- mus quoque xxi, ex persona Salvatoris dictus post allatas de passione ejus prophetias, Ecclesia ipsius meminit his verbis: In medio Ecclesiæ laudabo te*. ts ibid. 29. *.Psal. xxı, 21, 22. ibid. 22. meam, plus. ad veritatem Hebraicam accelit. (4) In Hebrao Hieronymus vertit solitariam meam, cum Aquila. Vulgata versio, uncan

PG 23:335δῆλον ὅπως ὅλην τὴν ἡμέραν οὗτοι ἠλέουν καὶ ἐδάνειζον, Ἔκκλινον ἀπὸ κακοῦ, καὶ ποίησον ἀγαθόν. Ἐλευθερώσας σεαυτὸν πάσης κακίας, ἐπὶ σοὶ γάρ ἐστι τοῦτο, καὶ βουληθεὶς δυνήσῃ· οὐ μὴν ἤδη τέλειος ἔσῃ τοῦτο πράξας, εἰ μὴ καὶ τὸ δεύτερόν σοι παρείη· τοῦτο δ’ ἐστὶ τὸ ἐργάζεσθαι τὸ ἀγαθόν. Πρὸς γὰρ τὸ μὴ κλέπτειν προσήκει σε καὶ τῶν σῶν ὑπαρχόντων τοῖς δεομένοις κοινωνεῖν· καὶ πρὸς τὸ μὴ πλεονεκτεῖν, ἕτερον, τὸ καὶ εὐεργετεῖν τοὺς δεομένους· καὶ πρὸς τὸ κακίας ἀπέχεσθαι, τὸ καὶ ἑτέρους ἀπὸ κακίας ῥύεσθαι. Ἐπὰν δὲ ταῦτα ποιήσῃς, κατασκήνου, φησὶν, εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Ἀνθ’ οὗ ὁ Σύμμαχος ἐξέδωκε, Καὶ ἠρεμήσεις εἰς αἰῶνα· Τοῦτο γὰρ περιμένει σε τὸ τέλος τῆς αἰωνίου ζωῆς. Κριτικὸς γὰρ ὢν ὁ Κύριος ἀγαπᾷ κρίσιν, καὶ οὐκ ἐγκαταλείψει τοὺς ὁσίους αὐτοῦ, ἀλλ’ εἰς τὸν αἰῶνα αὐτοὺς διαφυλάξει. Ἄνομοι ἐκδικηθήσονται, καὶ σπέρμα ἀσεβῶν ἐξολοθρευθήσεται. Δίκαιοι δὲ κληρονομήσουσι τὴν γῆν, καὶ κατασκηνώσουσιν εἰς αἰῶνα αἰῶνος ἐπ’ αὐτῆς· ἀκολούθως τοῖς προειρημένοις διδάσκει, ὅτι οἱ μὴ τὸ παράγγελμα φυλάξαντες ἄνομοι δίκην δώσουσιν αἰώνιον·

τό· Ῥῦσαι ἀπὸ ῥομφαίας τὴν ψυχήν μου, καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενῆ μου. Σῶσόν με ἐκ στόματος λέοντος, καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων τὴν ταπείνωσίν μου. Συνήπτο γοῦν τούτοις τό· Διηγήσομαι τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ἐν μέσῳ Εκκλησίας ὑμνήσω σε. Καὶ ἐν τοῖς προκει μένοις παραπλησίως προειπών· Αποκατάστησον τὴν ψυχήν μου ἀπὸ τῆς κακουργίας αὐτῶν, ἀπὸ λεόντων τὴν μονογενῆ μου, ἐπιλέγει· Ἐξομολο- γήσομαί σοι ἐν ἐκκλησίᾳ πολλῇ, ἐν λαῷ βαρεί αινέσω σε. Αντὶ δὲ τοῦ, βαρεῖ, ὁ ᾿Ακύλας ἐξέδωκεν ὀστείνῳ, τουτέστιν, ἰσχυρῷ, ἐπεὶ τοῦ παντὸς σώ ματος τὰ δυνατώτατα καὶ ἰσχυρότατα ὀστᾶ τυγχάνει. Βαρὺς οὖν ὁ ἐπὶ τὴν πέτραν τεθεμελιωμένος, ὁ ἀσά Ἐκκλησίας ὑμνήσω σε. Ταῦτα δὲ ἐκεῖ ἐλέγετο μετά Β λευτος καὶ ἀῤῥαγής. Τῷ τοίνυν Πατρὶ ἐξομολογεί ται, εὐχαριστῶν ἐπὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ αὐτοῦ τῇ πολλῇ. Πολλὴ γὰρ ὡς ἀληθῶς αὕτη ἡ Ἐκκλησία· ἣν ἐν τῷ εἰκοστῷ πρώτῳ μεγάλην ὠνόμασεν εἰπών· Παρὰ σοῦ ὁ ἔπαινός μου ἐν ἐκκλησίᾳ μεγάλῃ. Ὁ μὲν οὖν Πατὴρ ἔπαινον τῷ Υἱῷ κατεργάζεται ἐν Ἐκκλη σία μεγάλῃ· ὁ δὲ Υἱὸς ἐξομολογεῖται τῷ Πατρὶ ἐν Ἐκκλησίᾳ πολλῇ, τῇ καθ᾽ ὅλης τῆς Ἐκκλησίας ίδρυ μένῃ. Μὴ ἐπιχαρείησάν μοι οἱ ἐχθραίνοντές μοι ἀδί- κως, οἱ μισοῦντές με δωρεάν καὶ διανεύοντες ὀφθαλμοῖς. "Οτι ἐμοὶ μὲν εἰρηνικὰ ἐλάλουν, καὶ ἐπ' ὀργῇ δόλους διελογίζοντο. Καὶ ἐπλάτυναν ἐπ' ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν· εἶπον· Ευγε, εύγε, εἶ- δον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Εἰ μὴ τὰ τέλη αἴσια τὰ μετὰ τοῦ πάθους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἑωρᾶτο, τάχα που χώ- ραν εἶχον καταχαρῆναι αὐτοῦ οἱ τὴν κατ' αὐτοῦ συ- σκευὴν μεμηχανημένοι, ὡς ἀφανισθέντος καὶ μηδὲν δεδυνημένου· ἐπεὶ δὲ ἡ Ἐκκλησία αὐτοῦ ἡ πολλὴ καὶ μεγάλη διαλάμπει καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης· αὐτός τε εἰσέτι καὶ νῦν ἐν μέσῳ ἑστὼς συγκροτεῖ τὸν βαρύν καὶ δυνατὸν αὐτοῦ λαὸν, καὶ ἐξομολογεῖται δι' αὐτῶν τῷ ἑαυτοῦ Πατρί· Ὅπου γὰρ δύο ἢ τρεῖς συν ηγμένοι εἰς τὸ αὐτοῦ ὄνομα, ἐκεῖ εἰμὶ ἐν μέσῳ αὐ τῶν· εἰκότως οἱ ἐπιχαιρεσίκακοι, αἰσχύνην καταχεά- μενοι, ἀπεστράφησαν εἰς τὰ ὀπίσω. Τί γὰρ καὶ ἄξιον έχθρας παθόντες τὸ πρὸς αὐτὸν ἤραντο μίσος; διό περ ὁ ᾿Ακύλας, ἀναιτίως, ἡρμήνευσε. Διένευον δὲ ὀφθαλμοῖς χλευάζοντες αὐτὸν, καὶ διασύροντες τὰ τῆς σοφίας μου παιδεύματα. Εἶτα, Ἐμοὶ μέν, φη- σὶν, εἰρηνικὰ ἐλάλουν, ἐν δὲ τῇ καρδίᾳ αὐτῶν δό- λους καὶ ὀργὴν διελογίζοντο. Ἐπληροῦτο δὲ καὶ ταῦτα, ὅτε λαβὰς θηρώμενοι ἔλεγον πρὸς αὐτὸν οἱ Φαρισαΐοι· Διδάσκαλε, οἴδαμεν, ὅτι ἀληθὴς εἶ, καὶ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ ἐπ' ἀληθείας διδάσκεις, καὶ οὐ μέλει σοι περὶ οὐδενός· οὐ γὰρ βλέπεις εἰς πρόσωπον· εἰπὲ οὖν ἡμῖν· Εξεστι δοῦναι κῆνσον Καίσαρι ἢ οὔ; Ταύτας γὰρ δολίως προ έφερον τὰς φωνάς· διὸ προλαβὼν ταῦτ' ᾐνίττετο φά σκων· Ἐμοὶ μὲν εἰρηνικὰ ἐλάλουν, καὶ ἐπ' ὀργῇ δόλους διελογίζοντο. 'Αλλ' ἐνταῦθα μὲν δολίως τὰς πρὸς αὐτὸν ἐποιοῦντο ὁμιλίας· ἐν τέλει γε μὴν κατά τὸν καιρὸν τοῦ πάθους ὅλῳ τῷ στόματι ἐβόων αὐτοῦν EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. Haec autem ibidem dixit post illud: Erue a framea A animam meam, et de manu canis unigenitam meam. Salva me ex ore leonis et a cornibus unicornium hụ- militatem meam. His igitur additum illud est : Narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio ec- clesiæ laudabo te. In præsenti similiter psalmo, postquam dixerat: Restitue animam meam a mali- gnitate eorum, a leonibus unigenitam meam, adjecit : Conftebor tibi in ecclesia multa, in populo gravi laudabo te *. Pro illo autem, gravi, Aquila, osseo, edidit, id est, forti: ossa quippe omnium quæ in corpore exstant, fortissima et robustissima sunt. Gravis igitur est, qui fundatus in petra, immobilis et infractus manet. Patri itaque confitetur, gratias ipsi agens in ecclesia sua multa. Multa quippe re- vera est hac ecclesia, quam in psalmo xxi ma- gnam vocavit, dicens: Apud te laus mea in ecclesia magna. Pater igitur gloriam Filio in ecclesia ma- gna conciliat; Filius autem Patri confitetur in ec- clesia multa, quæ scilicet in universa Ecclesia stabilitur. B VERS. 19-21. Non supergaudeant mihi qui ad- versantur mihi inique, qui oderunt me gratis et an- nuunt oculis. Quoniam mihi quidem pacifice loque- bantur, et in iracundia dolos cogitabant. Et dilata- derunt super me os suum, dixerunt: Euge, euge, vi- derunt oculi nostri. Si post passionem Salvatoris nostri non faustus rerum exitus visus esset, qui in eum conspiraverant, ei supergaudendi ac deriden- di cum forte locum habuissent, utpote qui de medio sublatus nihil valuisset : at quando Ecclesia ejus multa et magna per totum orbem resplendet, ipse- que hactenus in medio consistens, populum suum gravem potentemque congregat, ac per eum Patri suo confitetur ; nam ubi duo vẹl tres congregati fue- rint in nomine ejus, illic sum in medio eorum ; jure • illi, qui alienis lætantur malis, pudore suffusi, re- tro abscesserunt. Quid enim inimicitia dignum perpessi tantum ejus odium ceperunt? Quare Aqui- la, sine causa, interpresatus est. Annuebant autem oculis me deridentes, institutionesque meas ad sa- pientiam datas traducentes. Deinceps, Mihi quidem, inquit, pacifice loquebantur, sed in corde suo do- los et iracundiam meditabantur. Hæc autem tunc impleta sunt, cum Pharisæi occasionem captantes dicebant illi : Magister, scimus quia verax es, et ver- bum Dei in veritate doces, et non est tibi cura de ali- quo; non enim respicis personam ; dic ergo nobis, li- cet censum dare Cæsari an non 46? Hasce quippe voces cum dolo proferebant: quare hæc prius ad- umbrabat his verbis: Mihi quidem pacifce loque- bantur, et in iracundia dolos cogitabant. Sed hic qui- dem dolose cum eo colloquia miscebant; at in fine, tempore passionis, pleno ore clamabant, sanguinem ejus expetentes super se et super filios suos: quod C & D Psal.xxi,22,23. ss Matth. xvi, 20. • Matth. xxi, 16, 17.

καὶ ὥσπερ τοῦ δικαίου τὸ σπέρμα εἰς εὐλογίαν ἔσεσθαι ἐλέγετο, οὕτως τῶν ἀσεβῶν τὸ σπέρμα ἐξολοθρευθήσεται. Οἱ δὲ δίκαιοι τὴν ἐπηγγελμένην τοῖς πραέσι κληρονομήσουσι γῆν, καὶ κατασκηνώσουσιν ἐν αὐτῇ εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Ἐπίτηδες δὲ ταῦτα πολλάκις ἐπαγγέλλεται ὁ λόγος, βεβαιῶν διὰ τῆς ἐπαναλήψεως τὰς ὑποσχέσεις, ἡμᾶς τε βουλόμενος ἐνδιατρίβειν τοῖς αὐτοῖς λόγοις καὶ καταμελετᾷν αὐτοὺς, ὡσανεὶ τροφὴν λογικὴν μασωμένους, εἰς ἀνάδοσιν τῆς κατὰ τὴν ψυχὴν ἡμῶν εὐπεψίας. Στόμα δικαίου μελετήσει σοφίαν, καὶ ἡ γλῶσσα αὐτοῦ λαλήσει κρίσιν. Ὁ νόμος τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ, καὶ οὐχ ὑποσκελισθήσεται τὰ διαβήματα αὐτοῦ. Κατανοεῖ ὁ ἁμαρτωλὸς τὸν δίκαιον, καὶ ζητεῖ τοῦ θανατῶσαι αὐτόν. Ὁ δὲ Κύριος οὐ μὴ ἐγκαταλίπῃ αὐτὸν εἰς τὰς χεῖρας αὐτοῦ, οὐδ’ οὐ μὴ καταδικάσηται αὐτὸν ὅταν κρίνηται αὐτῷ. Ἐπιμένων τῇ τοῦ λόγου προτροπῇ, ζηλωτὰς ἡμᾶς γίνεσθαι τοῦ δικαίου παρορμᾷ, τὸν πλοῦτον αὐτοῦ καταριθμούμενος. Πρὸς γὰρ τοῖς εἰρημένοις ἔτι καὶ ταῦτα αὐτῷ πρόσεστι· κεχάρισται αὐτῷ μέγα δῶρον ὁ Θεὸς ἀνθρώπῳ ὄντι, τῆς ἀληθοῦς σοφίας τὴν γνῶσιν.

τό· Ῥῦσαι ἀπὸ ῥομφαίας τὴν ψυχήν μου, καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενῆ μου. Σῶσόν με ἐκ στόματος λέοντος, καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων τὴν ταπείνωσίν μου. Συνήπτο γοῦν τούτοις τό· Διηγήσομαι τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ἐν μέσῳ Εκκλησίας ὑμνήσω σε. Καὶ ἐν τοῖς προκει μένοις παραπλησίως προειπών· Αποκατάστησον τὴν ψυχήν μου ἀπὸ τῆς κακουργίας αὐτῶν, ἀπὸ λεόντων τὴν μονογενῆ μου, ἐπιλέγει· Ἐξομολο- γήσομαί σοι ἐν ἐκκλησίᾳ πολλῇ, ἐν λαῷ βαρεί αινέσω σε. Αντὶ δὲ τοῦ, βαρεῖ, ὁ ᾿Ακύλας ἐξέδωκεν ὀστείνῳ, τουτέστιν, ἰσχυρῷ, ἐπεὶ τοῦ παντὸς σώ ματος τὰ δυνατώτατα καὶ ἰσχυρότατα ὀστᾶ τυγχάνει. Βαρὺς οὖν ὁ ἐπὶ τὴν πέτραν τεθεμελιωμένος, ὁ ἀσά Ἐκκλησίας ὑμνήσω σε. Ταῦτα δὲ ἐκεῖ ἐλέγετο μετά Β λευτος καὶ ἀῤῥαγής. Τῷ τοίνυν Πατρὶ ἐξομολογεί ται, εὐχαριστῶν ἐπὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ αὐτοῦ τῇ πολλῇ. Πολλὴ γὰρ ὡς ἀληθῶς αὕτη ἡ Ἐκκλησία· ἣν ἐν τῷ εἰκοστῷ πρώτῳ μεγάλην ὠνόμασεν εἰπών· Παρὰ σοῦ ὁ ἔπαινός μου ἐν ἐκκλησίᾳ μεγάλῃ. Ὁ μὲν οὖν Πατὴρ ἔπαινον τῷ Υἱῷ κατεργάζεται ἐν Ἐκκλη σία μεγάλῃ· ὁ δὲ Υἱὸς ἐξομολογεῖται τῷ Πατρὶ ἐν Ἐκκλησίᾳ πολλῇ, τῇ καθ᾽ ὅλης τῆς Ἐκκλησίας ίδρυ μένῃ. Μὴ ἐπιχαρείησάν μοι οἱ ἐχθραίνοντές μοι ἀδί- κως, οἱ μισοῦντές με δωρεάν καὶ διανεύοντες ὀφθαλμοῖς. "Οτι ἐμοὶ μὲν εἰρηνικὰ ἐλάλουν, καὶ ἐπ' ὀργῇ δόλους διελογίζοντο. Καὶ ἐπλάτυναν ἐπ' ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν· εἶπον· Ευγε, εύγε, εἶ- δον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Εἰ μὴ τὰ τέλη αἴσια τὰ μετὰ τοῦ πάθους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἑωρᾶτο, τάχα που χώ- ραν εἶχον καταχαρῆναι αὐτοῦ οἱ τὴν κατ' αὐτοῦ συ- σκευὴν μεμηχανημένοι, ὡς ἀφανισθέντος καὶ μηδὲν δεδυνημένου· ἐπεὶ δὲ ἡ Ἐκκλησία αὐτοῦ ἡ πολλὴ καὶ μεγάλη διαλάμπει καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης· αὐτός τε εἰσέτι καὶ νῦν ἐν μέσῳ ἑστὼς συγκροτεῖ τὸν βαρύν καὶ δυνατὸν αὐτοῦ λαὸν, καὶ ἐξομολογεῖται δι' αὐτῶν τῷ ἑαυτοῦ Πατρί· Ὅπου γὰρ δύο ἢ τρεῖς συν ηγμένοι εἰς τὸ αὐτοῦ ὄνομα, ἐκεῖ εἰμὶ ἐν μέσῳ αὐ τῶν· εἰκότως οἱ ἐπιχαιρεσίκακοι, αἰσχύνην καταχεά- μενοι, ἀπεστράφησαν εἰς τὰ ὀπίσω. Τί γὰρ καὶ ἄξιον έχθρας παθόντες τὸ πρὸς αὐτὸν ἤραντο μίσος; διό περ ὁ ᾿Ακύλας, ἀναιτίως, ἡρμήνευσε. Διένευον δὲ ὀφθαλμοῖς χλευάζοντες αὐτὸν, καὶ διασύροντες τὰ τῆς σοφίας μου παιδεύματα. Εἶτα, Ἐμοὶ μέν, φη- σὶν, εἰρηνικὰ ἐλάλουν, ἐν δὲ τῇ καρδίᾳ αὐτῶν δό- λους καὶ ὀργὴν διελογίζοντο. Ἐπληροῦτο δὲ καὶ ταῦτα, ὅτε λαβὰς θηρώμενοι ἔλεγον πρὸς αὐτὸν οἱ Φαρισαΐοι· Διδάσκαλε, οἴδαμεν, ὅτι ἀληθὴς εἶ, καὶ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ ἐπ' ἀληθείας διδάσκεις, καὶ οὐ μέλει σοι περὶ οὐδενός· οὐ γὰρ βλέπεις εἰς πρόσωπον· εἰπὲ οὖν ἡμῖν· Εξεστι δοῦναι κῆνσον Καίσαρι ἢ οὔ; Ταύτας γὰρ δολίως προ έφερον τὰς φωνάς· διὸ προλαβὼν ταῦτ' ᾐνίττετο φά σκων· Ἐμοὶ μὲν εἰρηνικὰ ἐλάλουν, καὶ ἐπ' ὀργῇ δόλους διελογίζοντο. 'Αλλ' ἐνταῦθα μὲν δολίως τὰς πρὸς αὐτὸν ἐποιοῦντο ὁμιλίας· ἐν τέλει γε μὴν κατά τὸν καιρὸν τοῦ πάθους ὅλῳ τῷ στόματι ἐβόων αὐτοῦν EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. Haec autem ibidem dixit post illud: Erue a framea A animam meam, et de manu canis unigenitam meam. Salva me ex ore leonis et a cornibus unicornium hụ- militatem meam. His igitur additum illud est : Narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio ec- clesiæ laudabo te. In præsenti similiter psalmo, postquam dixerat: Restitue animam meam a mali- gnitate eorum, a leonibus unigenitam meam, adjecit : Conftebor tibi in ecclesia multa, in populo gravi laudabo te *. Pro illo autem, gravi, Aquila, osseo, edidit, id est, forti: ossa quippe omnium quæ in corpore exstant, fortissima et robustissima sunt. Gravis igitur est, qui fundatus in petra, immobilis et infractus manet. Patri itaque confitetur, gratias ipsi agens in ecclesia sua multa. Multa quippe re- vera est hac ecclesia, quam in psalmo xxi ma- gnam vocavit, dicens: Apud te laus mea in ecclesia magna. Pater igitur gloriam Filio in ecclesia ma- gna conciliat; Filius autem Patri confitetur in ec- clesia multa, quæ scilicet in universa Ecclesia stabilitur. B VERS. 19-21. Non supergaudeant mihi qui ad- versantur mihi inique, qui oderunt me gratis et an- nuunt oculis. Quoniam mihi quidem pacifice loque- bantur, et in iracundia dolos cogitabant. Et dilata- derunt super me os suum, dixerunt: Euge, euge, vi- derunt oculi nostri. Si post passionem Salvatoris nostri non faustus rerum exitus visus esset, qui in eum conspiraverant, ei supergaudendi ac deriden- di cum forte locum habuissent, utpote qui de medio sublatus nihil valuisset : at quando Ecclesia ejus multa et magna per totum orbem resplendet, ipse- que hactenus in medio consistens, populum suum gravem potentemque congregat, ac per eum Patri suo confitetur ; nam ubi duo vẹl tres congregati fue- rint in nomine ejus, illic sum in medio eorum ; jure • illi, qui alienis lætantur malis, pudore suffusi, re- tro abscesserunt. Quid enim inimicitia dignum perpessi tantum ejus odium ceperunt? Quare Aqui- la, sine causa, interpresatus est. Annuebant autem oculis me deridentes, institutionesque meas ad sa- pientiam datas traducentes. Deinceps, Mihi quidem, inquit, pacifice loquebantur, sed in corde suo do- los et iracundiam meditabantur. Hæc autem tunc impleta sunt, cum Pharisæi occasionem captantes dicebant illi : Magister, scimus quia verax es, et ver- bum Dei in veritate doces, et non est tibi cura de ali- quo; non enim respicis personam ; dic ergo nobis, li- cet censum dare Cæsari an non 46? Hasce quippe voces cum dolo proferebant: quare hæc prius ad- umbrabat his verbis: Mihi quidem pacifce loque- bantur, et in iracundia dolos cogitabant. Sed hic qui- dem dolose cum eo colloquia miscebant; at in fine, tempore passionis, pleno ore clamabant, sanguinem ejus expetentes super se et super filios suos: quod C & D Psal.xxi,22,23. ss Matth. xvi, 20. • Matth. xxi, 16, 17.

Σοφία μὲν γάρ ἐστι θείων καὶ ἀνθρωπείων ἐπιστήμη, καὶ δι’ ἧς πάντα γέγονε· πάντα γὰρ ἐν σοφίᾳ ἐποίησε. Καὶ αὕτη ἐστὶν ὁ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν Θεὸς Λόγος, δι’ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο. Ταύτης οὖν φωνὰς καὶ λόγους καὶ μαθήματα ὁ Θεὸς εἰς ἀνθρώπους κατεβάλετο, ὡς ἂν μὴ ἀργὸς εἴη ὁ δίκαιος, μηδὲ ἄπρακτος καὶ ἔρημος ἀγαθῶν· ἔχοι δὲ ἅμα στόμα τῆς οὐρανίου σοφίας τὴν μελέτην· ἧς μεταλαμβάνων ὥσπερ οὐρανίου τροφῆς, τὴν ψυχὴν πρῶτος αὐτὸς δυναμοῦται, εἶτα καὶ ἑτέροις χορηγεῖ. Διὸ λέλεκται· Στόμα δικαίου μελετήσει σοφίαν, καὶ ἡ γλῶσσα αὐτοῦ λαλήσει κρίσιν. Εἰδὼς δὲ, ὅτι ὁ νόμος τοῦ Θεοῦ πνευματικός ἐστι, συνήδεται δὲ τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον, ἐν αὐτῇ τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ τὴν θεωρίαν τοῦ νόμου καὶ τὸ βάθος τῶν ἐν αὐτῷ μυστηρίων ὑποδέδεκται· διὰ δὲ ταύτην τὴν ἄσκησιν οὐχ ὑποσκελισθήσεται τὰ διαβήματα αὐτοῦ· ἐπειδὴ παρὰ Κυρίου τὰ διαβήματα αὐτοῦ κατευθύνεσθαι, καὶ διὰ τῶν ἀνωτέρω ἐλέλεκτο. Εἰ δὲ καί ποτε ἁμαρτωλὸς διαφθονούμενος τῇ αὐτοῦ προκοπῇ ἐπιβουλεύσειεν αὐτῷ εἰς θάνατον, ἄφρων οὗτος λεχθήσεται ἀδυνάτοις ἐπιχειρῶν.

τό· Ῥῦσαι ἀπὸ ῥομφαίας τὴν ψυχήν μου, καὶ ἐκ χειρὸς κυνὸς τὴν μονογενῆ μου. Σῶσόν με ἐκ στόματος λέοντος, καὶ ἀπὸ κεράτων μονοκερώτων τὴν ταπείνωσίν μου. Συνήπτο γοῦν τούτοις τό· Διηγήσομαι τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου, ἐν μέσῳ Εκκλησίας ὑμνήσω σε. Καὶ ἐν τοῖς προκει μένοις παραπλησίως προειπών· Αποκατάστησον τὴν ψυχήν μου ἀπὸ τῆς κακουργίας αὐτῶν, ἀπὸ λεόντων τὴν μονογενῆ μου, ἐπιλέγει· Ἐξομολο- γήσομαί σοι ἐν ἐκκλησίᾳ πολλῇ, ἐν λαῷ βαρεί αινέσω σε. Αντὶ δὲ τοῦ, βαρεῖ, ὁ ᾿Ακύλας ἐξέδωκεν ὀστείνῳ, τουτέστιν, ἰσχυρῷ, ἐπεὶ τοῦ παντὸς σώ ματος τὰ δυνατώτατα καὶ ἰσχυρότατα ὀστᾶ τυγχάνει. Βαρὺς οὖν ὁ ἐπὶ τὴν πέτραν τεθεμελιωμένος, ὁ ἀσά Ἐκκλησίας ὑμνήσω σε. Ταῦτα δὲ ἐκεῖ ἐλέγετο μετά Β λευτος καὶ ἀῤῥαγής. Τῷ τοίνυν Πατρὶ ἐξομολογεί ται, εὐχαριστῶν ἐπὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ αὐτοῦ τῇ πολλῇ. Πολλὴ γὰρ ὡς ἀληθῶς αὕτη ἡ Ἐκκλησία· ἣν ἐν τῷ εἰκοστῷ πρώτῳ μεγάλην ὠνόμασεν εἰπών· Παρὰ σοῦ ὁ ἔπαινός μου ἐν ἐκκλησίᾳ μεγάλῃ. Ὁ μὲν οὖν Πατὴρ ἔπαινον τῷ Υἱῷ κατεργάζεται ἐν Ἐκκλη σία μεγάλῃ· ὁ δὲ Υἱὸς ἐξομολογεῖται τῷ Πατρὶ ἐν Ἐκκλησίᾳ πολλῇ, τῇ καθ᾽ ὅλης τῆς Ἐκκλησίας ίδρυ μένῃ. Μὴ ἐπιχαρείησάν μοι οἱ ἐχθραίνοντές μοι ἀδί- κως, οἱ μισοῦντές με δωρεάν καὶ διανεύοντες ὀφθαλμοῖς. "Οτι ἐμοὶ μὲν εἰρηνικὰ ἐλάλουν, καὶ ἐπ' ὀργῇ δόλους διελογίζοντο. Καὶ ἐπλάτυναν ἐπ' ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν· εἶπον· Ευγε, εύγε, εἶ- δον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Εἰ μὴ τὰ τέλη αἴσια τὰ μετὰ τοῦ πάθους τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἑωρᾶτο, τάχα που χώ- ραν εἶχον καταχαρῆναι αὐτοῦ οἱ τὴν κατ' αὐτοῦ συ- σκευὴν μεμηχανημένοι, ὡς ἀφανισθέντος καὶ μηδὲν δεδυνημένου· ἐπεὶ δὲ ἡ Ἐκκλησία αὐτοῦ ἡ πολλὴ καὶ μεγάλη διαλάμπει καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης· αὐτός τε εἰσέτι καὶ νῦν ἐν μέσῳ ἑστὼς συγκροτεῖ τὸν βαρύν καὶ δυνατὸν αὐτοῦ λαὸν, καὶ ἐξομολογεῖται δι' αὐτῶν τῷ ἑαυτοῦ Πατρί· Ὅπου γὰρ δύο ἢ τρεῖς συν ηγμένοι εἰς τὸ αὐτοῦ ὄνομα, ἐκεῖ εἰμὶ ἐν μέσῳ αὐ τῶν· εἰκότως οἱ ἐπιχαιρεσίκακοι, αἰσχύνην καταχεά- μενοι, ἀπεστράφησαν εἰς τὰ ὀπίσω. Τί γὰρ καὶ ἄξιον έχθρας παθόντες τὸ πρὸς αὐτὸν ἤραντο μίσος; διό περ ὁ ᾿Ακύλας, ἀναιτίως, ἡρμήνευσε. Διένευον δὲ ὀφθαλμοῖς χλευάζοντες αὐτὸν, καὶ διασύροντες τὰ τῆς σοφίας μου παιδεύματα. Εἶτα, Ἐμοὶ μέν, φη- σὶν, εἰρηνικὰ ἐλάλουν, ἐν δὲ τῇ καρδίᾳ αὐτῶν δό- λους καὶ ὀργὴν διελογίζοντο. Ἐπληροῦτο δὲ καὶ ταῦτα, ὅτε λαβὰς θηρώμενοι ἔλεγον πρὸς αὐτὸν οἱ Φαρισαΐοι· Διδάσκαλε, οἴδαμεν, ὅτι ἀληθὴς εἶ, καὶ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ ἐπ' ἀληθείας διδάσκεις, καὶ οὐ μέλει σοι περὶ οὐδενός· οὐ γὰρ βλέπεις εἰς πρόσωπον· εἰπὲ οὖν ἡμῖν· Εξεστι δοῦναι κῆνσον Καίσαρι ἢ οὔ; Ταύτας γὰρ δολίως προ έφερον τὰς φωνάς· διὸ προλαβὼν ταῦτ' ᾐνίττετο φά σκων· Ἐμοὶ μὲν εἰρηνικὰ ἐλάλουν, καὶ ἐπ' ὀργῇ δόλους διελογίζοντο. 'Αλλ' ἐνταῦθα μὲν δολίως τὰς πρὸς αὐτὸν ἐποιοῦντο ὁμιλίας· ἐν τέλει γε μὴν κατά τὸν καιρὸν τοῦ πάθους ὅλῳ τῷ στόματι ἐβόων αὐτοῦν EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS III. - EXEGETICA. Haec autem ibidem dixit post illud: Erue a framea A animam meam, et de manu canis unigenitam meam. Salva me ex ore leonis et a cornibus unicornium hụ- militatem meam. His igitur additum illud est : Narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio ec- clesiæ laudabo te. In præsenti similiter psalmo, postquam dixerat: Restitue animam meam a mali- gnitate eorum, a leonibus unigenitam meam, adjecit : Conftebor tibi in ecclesia multa, in populo gravi laudabo te *. Pro illo autem, gravi, Aquila, osseo, edidit, id est, forti: ossa quippe omnium quæ in corpore exstant, fortissima et robustissima sunt. Gravis igitur est, qui fundatus in petra, immobilis et infractus manet. Patri itaque confitetur, gratias ipsi agens in ecclesia sua multa. Multa quippe re- vera est hac ecclesia, quam in psalmo xxi ma- gnam vocavit, dicens: Apud te laus mea in ecclesia magna. Pater igitur gloriam Filio in ecclesia ma- gna conciliat; Filius autem Patri confitetur in ec- clesia multa, quæ scilicet in universa Ecclesia stabilitur. B VERS. 19-21. Non supergaudeant mihi qui ad- versantur mihi inique, qui oderunt me gratis et an- nuunt oculis. Quoniam mihi quidem pacifice loque- bantur, et in iracundia dolos cogitabant. Et dilata- derunt super me os suum, dixerunt: Euge, euge, vi- derunt oculi nostri. Si post passionem Salvatoris nostri non faustus rerum exitus visus esset, qui in eum conspiraverant, ei supergaudendi ac deriden- di cum forte locum habuissent, utpote qui de medio sublatus nihil valuisset : at quando Ecclesia ejus multa et magna per totum orbem resplendet, ipse- que hactenus in medio consistens, populum suum gravem potentemque congregat, ac per eum Patri suo confitetur ; nam ubi duo vẹl tres congregati fue- rint in nomine ejus, illic sum in medio eorum ; jure • illi, qui alienis lætantur malis, pudore suffusi, re- tro abscesserunt. Quid enim inimicitia dignum perpessi tantum ejus odium ceperunt? Quare Aqui- la, sine causa, interpresatus est. Annuebant autem oculis me deridentes, institutionesque meas ad sa- pientiam datas traducentes. Deinceps, Mihi quidem, inquit, pacifice loquebantur, sed in corde suo do- los et iracundiam meditabantur. Hæc autem tunc impleta sunt, cum Pharisæi occasionem captantes dicebant illi : Magister, scimus quia verax es, et ver- bum Dei in veritate doces, et non est tibi cura de ali- quo; non enim respicis personam ; dic ergo nobis, li- cet censum dare Cæsari an non 46? Hasce quippe voces cum dolo proferebant: quare hæc prius ad- umbrabat his verbis: Mihi quidem pacifce loque- bantur, et in iracundia dolos cogitabant. Sed hic qui- dem dolose cum eo colloquia miscebant; at in fine, tempore passionis, pleno ore clamabant, sanguinem ejus expetentes super se et super filios suos: quod C & D Psal.xxi,22,23. ss Matth. xvi, 20. • Matth. xxi, 16, 17.

PG 23:337Ὁ γὰρ μέγας αὐτοῦ προστάτης οὐ μὴ ἐγκαταλίπῃ αὐτὸν εἰς τὰς χεῖρας αὐτοῦ, οὐδ’ οὐ μὴ καταδικάσῃ αὐτὸν ἐν τῷ κρίνεσθαι αὐτῷ. Ὁ δὲ Σύμμαχος, Οὐδὲ καταδικάσει κρινόμενον. Εἶδον τὸν ἀσεβῆ ὑπερυψούμενον, καὶ ἐπαιρόμενον ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου. Οὕτως ἐπὶ τοῦ παρόντος διὰ πείρας ἐληλυθέναι τοῦ τέλους τῶν ἀσεβῶν φησιν· Οὐ γὰρ ἐξ ἀκοῆς πάλαι ποτὲ γενόμενα ἑτέρων λεγόντων ἀκήκοα· ἀλλ’ αὐτὸς εἶδον, φησὶ, βλασφήμους ἄνδρας καὶ ἀθέους θαυμαζομένους μὲν ὑπὸ πάντων, ἐπαιρομένους δὲ καὶ γαυριῶντας, οἰομένους τε διαιωνίζειν ἐν τῷ βίῳ. Ἀλλ’ ὡς ἔτι παρ’ ἐμαυτῷ διελογιζόμην πῶς οἵδε, καίπερ ἀσεβεῖς ὄντες, τοσούτων τετυχήκασι, δεύτερον αὐτοὺς θεάσασθαι βουληθεὶς, ἐπῇρα τοὺς ὀφθαλμούς· οἱ δὲ οὐκ ἦσαν οὐδαμοῦ, ἀφανεῖς δ’ ἀθρόως ὑπῆρχον, Εἶτα δὲ ἴχνος αὐτῶν καὶ ὑπόλειμμα βουληθεὶς καταλαβεῖν, οὐδὲ τὸν τόπον ἐν ᾧ ἑστάναι ἐδόκουν εὑρεῖν δεδύνημαι. Διόπερ ἐπειδὴ τοιοῦτο τὸ τούτων τέλος, φεῦγε σὺ ὁ μαθητευόμενος τοῦτον τῶν ἀσεβῶν τὸν τρόπον, καὶ ἀπόνιψον μὲν ἑαυτοῦ πᾶσαν κακίαν, ἀγάπησον δὲ τὴν εὐθεῖαν ὁδόν.

τες αὐτοῦ τὸ αἷμα καθ' ἑαυτῶν καὶ κατὰ τῶν τέκνων Α αὐτῶν· ὅ δὴ καὶ αὐτῷ παρίστησι διὰ τῶν προκειμέ νων λέγων· Ἐπλάτυναν ἐπ' ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν. Εἶτ᾽ ἐπειδὴ παρεδόθη αὐτοῖς ὡς πρόβατον ἐπὶ σφα γὴν, καὶ ὡς ἀμνὸς ἄκακος ἐναντίον τοῦ κείραντος ἄφωνος, ὁρῶντες αὐτοῦ τὸ πάθος ἐπεφώνουν· Εὗγε, εἶχε, εἶδον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Εἶδες, Κύριε, μὴ παρασιωπήσης. Καὶ ἄνωθεν εἶπε· Πότε ἐπόψῃ; καὶ διὰ τῶν προκειμένων· Είδες, Κύριε. Τί δὲ εἶδεν; Ως δολίως αὐτῷ προσ- ᾔεσαν, καὶ ὡς ἐπλάτυναν κατ' αὐτοῦ τὸ στόμα αυτ τῶν, καὶ ὡς κατ' εὐχὰς πράξαντες ἐπεβόων· Εύγε, εὖγε, εἶδον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Σὺ δὲ, Κύριε, ταῦτα θεασάμενος, ἀνασχόμενός τε καὶ μακροθυμή σας, μὴ παρασιωπήσῃς· ἀλλ᾽ ἀναλαβὼν τὸ τῆς δι καιοσύνης σου κριτήριον λέγε· Ταῦτα ἐποίησας, καὶ Β ἐσίγησα· καὶ πάλιν· Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιω- πήσομαι; Ανθρωπίνως δὲ ἱκετεύει λέγων πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα· Μὴ ἀποστῇς ἀπ' ἐμοῦ· καὶ, Εξ- εγέρθητι καὶ πρόσχες τῇ κρίσει, ὁ Θεός μου καὶ ὁ Κύριός μου εἰς τὴν δίκην μου. Κατὰ γὰρ τὸν καιρὸν τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν πάθους τοιαύτας ἡφίει φωνάς, ἵνα πιστευθῇ ἄνθρωπος ἀτρεκέως κατὰ ἀλήθειαν γεγονώς, καὶ τὸν ὑπὲρ ἡμῶν θάνατον ἑκουσίως κατα- δεγόμενος. Καὶ μὴ ἐπιχαρήσειάν μοι, μὴ εἶποι- σαν ἐν καρδίαις αὐτῶν· Εὖγε, εὖγε, ἡ ψυχὴ ἡμῶν! μηδὲ εἶποισαν· Κατεπίομεν αὐτόν. Σου γάρ, φησίν, ἐπεξελθόντος τοῖς τετολμημένοις, καὶ κρί- ναντος κατὰ τὴν δικαιοσύνην σου, οὐκ ἐπιχαρήσον- ται, οὐδ᾽ ἐροῦσιν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν· Εύγε, εὖγε, ἴσχυσεν ἡ ψυχὴ ἡμῶν. Εἰ γὰρ καὶ τῷ στόματι αὐτῶν ποτε τοῦτο εἰρήκασιν, ἀλλ᾽ οὐ καὶ ταῖς καρ- δίαις αὐτῶν ἐροῦσιν· οὐδὲ φήσουσι· Κατεπίομεν αὐτ τὸν, τὴν ἀνάστασίν μου καὶ τῆς Ἐκκλησίας τῆς ἐμῆς τὴν καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης ἵδρυσιν θεώμενοι, Καταπίνεται μὲν γὰρ ὁ ἅπαξ εἰς βυθόν χωρήσας και μηκέτ' ἀναβεβηκώς· οὕτω γάρ ποτε κατέπιεν ὁ θά νατος ἰσχύσας. ᾿Αλλὰ κἀκεῖ οἱ καταποθέντες ἐπαλιν δρόμησαν, διὸ λέλεκται· Καὶ πάλιν ἀφεῖλεν ὁ Θεὸς πᾶν δάκρυον ἀπὸ παντὸς προσώπου. Καὶ ἐνταῦθα τοίνυν, εἰ καὶ πρὸς καιρόν τινα ἔδο- ξαν αὐτὸν καταπίνειν, ἀλλ' οὐκ εἰς τέλος, φησίν, ἐροῦσι, προφητικῶς κατ᾿ αὐτὰ θεσπίζων· Αἰσχυν θείησαν καὶ ἐντραπείησαν ἅμα οἱ ἐπιχαίροντες τοῖς κακοῖς μου· ἐνδυσάσθωσαν αἰσχύνην καὶ ἐντροπὴν οἱ μεγαλοῤῥημονοῦντες ἐπ' ἐμέ. Καὶ ταῦτα δὲ ὅπως τέλους ἔτυχεν ἀναφερόμενα ἐπὶ τὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν πρόσωπον, ῥᾴδιον δὴ ἰδεῖν. Ἐξ ἐκεί νου γάρ, καὶ εἰς δεῦρο τοῦ χρόνου ἀπεῤῥιμμένοι καὶ ἀπόβλητοι τυγχάνουσι πάλαι κομῶντες ἐπὶ πολλοῖς χαρίσμασιν. Οἱ δ᾽ ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν τὸν ὑπ' αὐτῶν ἀνῃρημένον παραδεδεγμένοι τῆς μὲν πολυθέου πλάνης ἠλευθέρωνται, τὸν δ' ἐπὶ πάντων Θεὸν εὐσε βοῦντες διατελοῦσιν. Εἶθ' οἱ μὲν αἰσχύνην καταχεά μενοι ἐφ' οἷς ἔδρασαν, ενετράπησαν, οἱ δὲ χαρὰ καὶ παῤῥησίας οσημέραι πληροῦνται· ὡς πληροῦσθαι τὸ παρὰ Μωϋσεῖ λόγιον φῆσαν πρὸς τὸν Ἰουδαίων λαόν· COMMENTARIA IN PSALMOS. me os suum. Deinde quia ipsis traditus fuit sicut ovis ad jugulationem, et sicut agnus sine malitia, coram tondente sine voce, videntes ejus passionem sic vociferabantur : Euge, Euge! viderunt oculi nostri. ipsum hic declarat, ita loquens : Dilataverunt super VERS. 23-26. Vidisti, Domine, ne sileas. Supe- rius dixit : Quando respicies ? in præsenti vero : Vidisti, Domine ? Ecquid vidit? Quod dolose se con- venerint, et quod dilataverint contra ipsum os suum, et quod, re pro volo gesta, clamaverint : Euge, Euge! viderunt oculi nostri. Tu autem, Domi- ne, qui hac vidisti, sed patienter ac moderate tu- listi, ne sileas : sed assumpto justitiæ tuæ tribunali dic : Hæc fecisti, et lacui er; ac rursum : Tacui, C D • Psal. xLix, 21. Isa. xLII, 14. Isa. xxv, 8. an semper lacebo **? Humano autem more Patri suo supplicat his verbis: Ne discedas a me; et : Ex- surge et intende judicio meo, Deus meus et Dominus meus in causam meam. Tempore namque pro nobis susceptæ passionis tales emittebat voces, ut crede- retur homo factus secundum rei veritatem, ac spon- te pro nobis mortem suscepisse. Et non supergau- deant mihi, ne dicant in cordibus suis: Euge, Euge animæ nostræ! nec dicant : Devoravimus eum. Si tu enim, inquit, haec facinora ulciscaris, et judices se- cundum justitiam tuam, nequaquam illi gaudebunt: neque dicent in cordibus suis : Euge, Euge! pre- valuit anima nostra. Etiamsi enim id ore aliquando protulerint, at corde non ita loquentur, neque di- cent : Devoravimus eum, quando resurrectionem meam, et Ecclesiam item meam late per orbem propagatam conspicient. Is namque devoratur, qui semel in profundum delapsus, inde nunquam emer- git : sic enim mors olim, cum prævaleret, devora- bat. Verum qui devorati sunt, jam revertuntur, quare dictum est: Et rursum abstulit Dominus om- nem lacrymam ab omni vultu 49. Hic igitur etiamsi ad tempus ipsum devorasse visi sunt ; at non in finem usque, inquit, ita dicent, propheticeque statim vaticinatur : Erubescant et re- vereantur simul, qui gratulantur malis meis. Induan- tur confusione et reverentia qui magna loquuntur super me. Hæc porro quem finem sortita sint ad personam Salvatoris nostri reducta, intelligere fa- cile est. Ex eo quippe ad hoc usque tempus abjecti ac depulsi sunt, qui olim gratia donisque multis ornabantur. At quotquot ex gentibus universis eum, qui ab illis interfectus est, receperunt, ii a multorum deorum errore liberati sunt, Deumque universorum constanter ac pie colunt. Exhinc porro illi quidem, ob facinus tantum, pudore affecti ac confusi sunt; illi autem gaudio fiduciaque in dies replentur ; ita ut illud Moysis oraculum ad Judæorum populum spectans impleatur : Proscly-

Μένει γὰρ ἐγκατάλειμμα καὶ ἐλπὶς ἀγαθὴ, τῷ τὴν εἰρήνην καὶ τὴν φιλίαν τὴν πρὸς τὸν Θεὸν μεταδιώξαντι, καὶ διὰ τοῦτο εἰρηνικῷ ἀνθρώπῳ γενομένῳ. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, Φύλασσε, φησὶν, ἁπλότητα, καὶ ὅρα εὐθὺ, ὅτι ἔστι μέλλοντα ἀνθρώπῳ εἰρηνικῷ.

τες αὐτοῦ τὸ αἷμα καθ' ἑαυτῶν καὶ κατὰ τῶν τέκνων Α αὐτῶν· ὅ δὴ καὶ αὐτῷ παρίστησι διὰ τῶν προκειμέ νων λέγων· Ἐπλάτυναν ἐπ' ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν. Εἶτ᾽ ἐπειδὴ παρεδόθη αὐτοῖς ὡς πρόβατον ἐπὶ σφα γὴν, καὶ ὡς ἀμνὸς ἄκακος ἐναντίον τοῦ κείραντος ἄφωνος, ὁρῶντες αὐτοῦ τὸ πάθος ἐπεφώνουν· Εὗγε, εἶχε, εἶδον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Εἶδες, Κύριε, μὴ παρασιωπήσης. Καὶ ἄνωθεν εἶπε· Πότε ἐπόψῃ; καὶ διὰ τῶν προκειμένων· Είδες, Κύριε. Τί δὲ εἶδεν; Ως δολίως αὐτῷ προσ- ᾔεσαν, καὶ ὡς ἐπλάτυναν κατ' αὐτοῦ τὸ στόμα αυτ τῶν, καὶ ὡς κατ' εὐχὰς πράξαντες ἐπεβόων· Εύγε, εὖγε, εἶδον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Σὺ δὲ, Κύριε, ταῦτα θεασάμενος, ἀνασχόμενός τε καὶ μακροθυμή σας, μὴ παρασιωπήσῃς· ἀλλ᾽ ἀναλαβὼν τὸ τῆς δι καιοσύνης σου κριτήριον λέγε· Ταῦτα ἐποίησας, καὶ Β ἐσίγησα· καὶ πάλιν· Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιω- πήσομαι; Ανθρωπίνως δὲ ἱκετεύει λέγων πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα· Μὴ ἀποστῇς ἀπ' ἐμοῦ· καὶ, Εξ- εγέρθητι καὶ πρόσχες τῇ κρίσει, ὁ Θεός μου καὶ ὁ Κύριός μου εἰς τὴν δίκην μου. Κατὰ γὰρ τὸν καιρὸν τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν πάθους τοιαύτας ἡφίει φωνάς, ἵνα πιστευθῇ ἄνθρωπος ἀτρεκέως κατὰ ἀλήθειαν γεγονώς, καὶ τὸν ὑπὲρ ἡμῶν θάνατον ἑκουσίως κατα- δεγόμενος. Καὶ μὴ ἐπιχαρήσειάν μοι, μὴ εἶποι- σαν ἐν καρδίαις αὐτῶν· Εὖγε, εὖγε, ἡ ψυχὴ ἡμῶν! μηδὲ εἶποισαν· Κατεπίομεν αὐτόν. Σου γάρ, φησίν, ἐπεξελθόντος τοῖς τετολμημένοις, καὶ κρί- ναντος κατὰ τὴν δικαιοσύνην σου, οὐκ ἐπιχαρήσον- ται, οὐδ᾽ ἐροῦσιν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν· Εύγε, εὖγε, ἴσχυσεν ἡ ψυχὴ ἡμῶν. Εἰ γὰρ καὶ τῷ στόματι αὐτῶν ποτε τοῦτο εἰρήκασιν, ἀλλ᾽ οὐ καὶ ταῖς καρ- δίαις αὐτῶν ἐροῦσιν· οὐδὲ φήσουσι· Κατεπίομεν αὐτ τὸν, τὴν ἀνάστασίν μου καὶ τῆς Ἐκκλησίας τῆς ἐμῆς τὴν καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης ἵδρυσιν θεώμενοι, Καταπίνεται μὲν γὰρ ὁ ἅπαξ εἰς βυθόν χωρήσας και μηκέτ' ἀναβεβηκώς· οὕτω γάρ ποτε κατέπιεν ὁ θά νατος ἰσχύσας. ᾿Αλλὰ κἀκεῖ οἱ καταποθέντες ἐπαλιν δρόμησαν, διὸ λέλεκται· Καὶ πάλιν ἀφεῖλεν ὁ Θεὸς πᾶν δάκρυον ἀπὸ παντὸς προσώπου. Καὶ ἐνταῦθα τοίνυν, εἰ καὶ πρὸς καιρόν τινα ἔδο- ξαν αὐτὸν καταπίνειν, ἀλλ' οὐκ εἰς τέλος, φησίν, ἐροῦσι, προφητικῶς κατ᾿ αὐτὰ θεσπίζων· Αἰσχυν θείησαν καὶ ἐντραπείησαν ἅμα οἱ ἐπιχαίροντες τοῖς κακοῖς μου· ἐνδυσάσθωσαν αἰσχύνην καὶ ἐντροπὴν οἱ μεγαλοῤῥημονοῦντες ἐπ' ἐμέ. Καὶ ταῦτα δὲ ὅπως τέλους ἔτυχεν ἀναφερόμενα ἐπὶ τὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν πρόσωπον, ῥᾴδιον δὴ ἰδεῖν. Ἐξ ἐκεί νου γάρ, καὶ εἰς δεῦρο τοῦ χρόνου ἀπεῤῥιμμένοι καὶ ἀπόβλητοι τυγχάνουσι πάλαι κομῶντες ἐπὶ πολλοῖς χαρίσμασιν. Οἱ δ᾽ ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν τὸν ὑπ' αὐτῶν ἀνῃρημένον παραδεδεγμένοι τῆς μὲν πολυθέου πλάνης ἠλευθέρωνται, τὸν δ' ἐπὶ πάντων Θεὸν εὐσε βοῦντες διατελοῦσιν. Εἶθ' οἱ μὲν αἰσχύνην καταχεά μενοι ἐφ' οἷς ἔδρασαν, ενετράπησαν, οἱ δὲ χαρὰ καὶ παῤῥησίας οσημέραι πληροῦνται· ὡς πληροῦσθαι τὸ παρὰ Μωϋσεῖ λόγιον φῆσαν πρὸς τὸν Ἰουδαίων λαόν· COMMENTARIA IN PSALMOS. me os suum. Deinde quia ipsis traditus fuit sicut ovis ad jugulationem, et sicut agnus sine malitia, coram tondente sine voce, videntes ejus passionem sic vociferabantur : Euge, Euge! viderunt oculi nostri. ipsum hic declarat, ita loquens : Dilataverunt super VERS. 23-26. Vidisti, Domine, ne sileas. Supe- rius dixit : Quando respicies ? in præsenti vero : Vidisti, Domine ? Ecquid vidit? Quod dolose se con- venerint, et quod dilataverint contra ipsum os suum, et quod, re pro volo gesta, clamaverint : Euge, Euge! viderunt oculi nostri. Tu autem, Domi- ne, qui hac vidisti, sed patienter ac moderate tu- listi, ne sileas : sed assumpto justitiæ tuæ tribunali dic : Hæc fecisti, et lacui er; ac rursum : Tacui, C D • Psal. xLix, 21. Isa. xLII, 14. Isa. xxv, 8. an semper lacebo **? Humano autem more Patri suo supplicat his verbis: Ne discedas a me; et : Ex- surge et intende judicio meo, Deus meus et Dominus meus in causam meam. Tempore namque pro nobis susceptæ passionis tales emittebat voces, ut crede- retur homo factus secundum rei veritatem, ac spon- te pro nobis mortem suscepisse. Et non supergau- deant mihi, ne dicant in cordibus suis: Euge, Euge animæ nostræ! nec dicant : Devoravimus eum. Si tu enim, inquit, haec facinora ulciscaris, et judices se- cundum justitiam tuam, nequaquam illi gaudebunt: neque dicent in cordibus suis : Euge, Euge! pre- valuit anima nostra. Etiamsi enim id ore aliquando protulerint, at corde non ita loquentur, neque di- cent : Devoravimus eum, quando resurrectionem meam, et Ecclesiam item meam late per orbem propagatam conspicient. Is namque devoratur, qui semel in profundum delapsus, inde nunquam emer- git : sic enim mors olim, cum prævaleret, devora- bat. Verum qui devorati sunt, jam revertuntur, quare dictum est: Et rursum abstulit Dominus om- nem lacrymam ab omni vultu 49. Hic igitur etiamsi ad tempus ipsum devorasse visi sunt ; at non in finem usque, inquit, ita dicent, propheticeque statim vaticinatur : Erubescant et re- vereantur simul, qui gratulantur malis meis. Induan- tur confusione et reverentia qui magna loquuntur super me. Hæc porro quem finem sortita sint ad personam Salvatoris nostri reducta, intelligere fa- cile est. Ex eo quippe ad hoc usque tempus abjecti ac depulsi sunt, qui olim gratia donisque multis ornabantur. At quotquot ex gentibus universis eum, qui ab illis interfectus est, receperunt, ii a multorum deorum errore liberati sunt, Deumque universorum constanter ac pie colunt. Exhinc porro illi quidem, ob facinus tantum, pudore affecti ac confusi sunt; illi autem gaudio fiduciaque in dies replentur ; ita ut illud Moysis oraculum ad Judæorum populum spectans impleatur : Proscly-

Psalm of David 37ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΖ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΖ. Εἰς ἀνάμνησιν. Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. Αὐτοῖς ῥήμασι καὶ αὐταῖς συλλαβαῖς καὶ ὁ ϛ ψαλμὸς τούτῳ παραπλησίως ἄρχεται, καὶ τὰ λοιπὰ δὲ τοῦ ἕκτου τοῖς ἐν τῷ προκειμένῳ φερομένοις συγγενῆ τυγχάνει. Ἀλλ’ ἐν μὲν τῷ ἕκτῳ ἡ προγραφὴ περιεῖχεν· Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις ὑπὲρ τῆς ὀγδόης ψαλμὸς τῷ Δαυί̈δ· ἐν δὲ τῷ παρόντι τούτων μὲν οὐδὲν, μόνον δὲ τὸν ψαλμὸν τῷ Δαυὶ̈δ εἰς ἀνάμνησιν δέδεικται. Ἥ γε μὴν προςθήκη ἡ, εἰς ἀνάμνησιν, ἔοικεν ἀναπέμπειν ἡμᾶς εἰς τὴν ἐν τῷ ἕκτῳ προγραφὴν, ὥστ’ εἶναι τὰ παρόντα εἰς τὸ τέλος, καὶ, ἐν ὕμνοις, καὶ ὑπὲρ τῆς ὀγδόης· πάντων γὰρ ἂν εἴη τούτων παραστατικὸν τὸ, εἰς ἀνάμνησιν. Ἀλλ’ ἐπεὶ διεξιόντες τὰ ἐν τῷ ἕκτῳ, τὰ ὑποπεσόντα εἰς τὴν προγραφὴν εἰρήκαμεν, εἰς τὴν ἐκείνων ἀνάμνησιν καὶ ἡμεῖς ἀναπέμψομεν τὸν ἐντυγχάνοντα.

τες αὐτοῦ τὸ αἷμα καθ' ἑαυτῶν καὶ κατὰ τῶν τέκνων Α αὐτῶν· ὅ δὴ καὶ αὐτῷ παρίστησι διὰ τῶν προκειμέ νων λέγων· Ἐπλάτυναν ἐπ' ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν. Εἶτ᾽ ἐπειδὴ παρεδόθη αὐτοῖς ὡς πρόβατον ἐπὶ σφα γὴν, καὶ ὡς ἀμνὸς ἄκακος ἐναντίον τοῦ κείραντος ἄφωνος, ὁρῶντες αὐτοῦ τὸ πάθος ἐπεφώνουν· Εὗγε, εἶχε, εἶδον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Εἶδες, Κύριε, μὴ παρασιωπήσης. Καὶ ἄνωθεν εἶπε· Πότε ἐπόψῃ; καὶ διὰ τῶν προκειμένων· Είδες, Κύριε. Τί δὲ εἶδεν; Ως δολίως αὐτῷ προσ- ᾔεσαν, καὶ ὡς ἐπλάτυναν κατ' αὐτοῦ τὸ στόμα αυτ τῶν, καὶ ὡς κατ' εὐχὰς πράξαντες ἐπεβόων· Εύγε, εὖγε, εἶδον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Σὺ δὲ, Κύριε, ταῦτα θεασάμενος, ἀνασχόμενός τε καὶ μακροθυμή σας, μὴ παρασιωπήσῃς· ἀλλ᾽ ἀναλαβὼν τὸ τῆς δι καιοσύνης σου κριτήριον λέγε· Ταῦτα ἐποίησας, καὶ Β ἐσίγησα· καὶ πάλιν· Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιω- πήσομαι; Ανθρωπίνως δὲ ἱκετεύει λέγων πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα· Μὴ ἀποστῇς ἀπ' ἐμοῦ· καὶ, Εξ- εγέρθητι καὶ πρόσχες τῇ κρίσει, ὁ Θεός μου καὶ ὁ Κύριός μου εἰς τὴν δίκην μου. Κατὰ γὰρ τὸν καιρὸν τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν πάθους τοιαύτας ἡφίει φωνάς, ἵνα πιστευθῇ ἄνθρωπος ἀτρεκέως κατὰ ἀλήθειαν γεγονώς, καὶ τὸν ὑπὲρ ἡμῶν θάνατον ἑκουσίως κατα- δεγόμενος. Καὶ μὴ ἐπιχαρήσειάν μοι, μὴ εἶποι- σαν ἐν καρδίαις αὐτῶν· Εὖγε, εὖγε, ἡ ψυχὴ ἡμῶν! μηδὲ εἶποισαν· Κατεπίομεν αὐτόν. Σου γάρ, φησίν, ἐπεξελθόντος τοῖς τετολμημένοις, καὶ κρί- ναντος κατὰ τὴν δικαιοσύνην σου, οὐκ ἐπιχαρήσον- ται, οὐδ᾽ ἐροῦσιν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν· Εύγε, εὖγε, ἴσχυσεν ἡ ψυχὴ ἡμῶν. Εἰ γὰρ καὶ τῷ στόματι αὐτῶν ποτε τοῦτο εἰρήκασιν, ἀλλ᾽ οὐ καὶ ταῖς καρ- δίαις αὐτῶν ἐροῦσιν· οὐδὲ φήσουσι· Κατεπίομεν αὐτ τὸν, τὴν ἀνάστασίν μου καὶ τῆς Ἐκκλησίας τῆς ἐμῆς τὴν καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης ἵδρυσιν θεώμενοι, Καταπίνεται μὲν γὰρ ὁ ἅπαξ εἰς βυθόν χωρήσας και μηκέτ' ἀναβεβηκώς· οὕτω γάρ ποτε κατέπιεν ὁ θά νατος ἰσχύσας. ᾿Αλλὰ κἀκεῖ οἱ καταποθέντες ἐπαλιν δρόμησαν, διὸ λέλεκται· Καὶ πάλιν ἀφεῖλεν ὁ Θεὸς πᾶν δάκρυον ἀπὸ παντὸς προσώπου. Καὶ ἐνταῦθα τοίνυν, εἰ καὶ πρὸς καιρόν τινα ἔδο- ξαν αὐτὸν καταπίνειν, ἀλλ' οὐκ εἰς τέλος, φησίν, ἐροῦσι, προφητικῶς κατ᾿ αὐτὰ θεσπίζων· Αἰσχυν θείησαν καὶ ἐντραπείησαν ἅμα οἱ ἐπιχαίροντες τοῖς κακοῖς μου· ἐνδυσάσθωσαν αἰσχύνην καὶ ἐντροπὴν οἱ μεγαλοῤῥημονοῦντες ἐπ' ἐμέ. Καὶ ταῦτα δὲ ὅπως τέλους ἔτυχεν ἀναφερόμενα ἐπὶ τὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν πρόσωπον, ῥᾴδιον δὴ ἰδεῖν. Ἐξ ἐκεί νου γάρ, καὶ εἰς δεῦρο τοῦ χρόνου ἀπεῤῥιμμένοι καὶ ἀπόβλητοι τυγχάνουσι πάλαι κομῶντες ἐπὶ πολλοῖς χαρίσμασιν. Οἱ δ᾽ ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν τὸν ὑπ' αὐτῶν ἀνῃρημένον παραδεδεγμένοι τῆς μὲν πολυθέου πλάνης ἠλευθέρωνται, τὸν δ' ἐπὶ πάντων Θεὸν εὐσε βοῦντες διατελοῦσιν. Εἶθ' οἱ μὲν αἰσχύνην καταχεά μενοι ἐφ' οἷς ἔδρασαν, ενετράπησαν, οἱ δὲ χαρὰ καὶ παῤῥησίας οσημέραι πληροῦνται· ὡς πληροῦσθαι τὸ παρὰ Μωϋσεῖ λόγιον φῆσαν πρὸς τὸν Ἰουδαίων λαόν· COMMENTARIA IN PSALMOS. me os suum. Deinde quia ipsis traditus fuit sicut ovis ad jugulationem, et sicut agnus sine malitia, coram tondente sine voce, videntes ejus passionem sic vociferabantur : Euge, Euge! viderunt oculi nostri. ipsum hic declarat, ita loquens : Dilataverunt super VERS. 23-26. Vidisti, Domine, ne sileas. Supe- rius dixit : Quando respicies ? in præsenti vero : Vidisti, Domine ? Ecquid vidit? Quod dolose se con- venerint, et quod dilataverint contra ipsum os suum, et quod, re pro volo gesta, clamaverint : Euge, Euge! viderunt oculi nostri. Tu autem, Domi- ne, qui hac vidisti, sed patienter ac moderate tu- listi, ne sileas : sed assumpto justitiæ tuæ tribunali dic : Hæc fecisti, et lacui er; ac rursum : Tacui, C D • Psal. xLix, 21. Isa. xLII, 14. Isa. xxv, 8. an semper lacebo **? Humano autem more Patri suo supplicat his verbis: Ne discedas a me; et : Ex- surge et intende judicio meo, Deus meus et Dominus meus in causam meam. Tempore namque pro nobis susceptæ passionis tales emittebat voces, ut crede- retur homo factus secundum rei veritatem, ac spon- te pro nobis mortem suscepisse. Et non supergau- deant mihi, ne dicant in cordibus suis: Euge, Euge animæ nostræ! nec dicant : Devoravimus eum. Si tu enim, inquit, haec facinora ulciscaris, et judices se- cundum justitiam tuam, nequaquam illi gaudebunt: neque dicent in cordibus suis : Euge, Euge! pre- valuit anima nostra. Etiamsi enim id ore aliquando protulerint, at corde non ita loquentur, neque di- cent : Devoravimus eum, quando resurrectionem meam, et Ecclesiam item meam late per orbem propagatam conspicient. Is namque devoratur, qui semel in profundum delapsus, inde nunquam emer- git : sic enim mors olim, cum prævaleret, devora- bat. Verum qui devorati sunt, jam revertuntur, quare dictum est: Et rursum abstulit Dominus om- nem lacrymam ab omni vultu 49. Hic igitur etiamsi ad tempus ipsum devorasse visi sunt ; at non in finem usque, inquit, ita dicent, propheticeque statim vaticinatur : Erubescant et re- vereantur simul, qui gratulantur malis meis. Induan- tur confusione et reverentia qui magna loquuntur super me. Hæc porro quem finem sortita sint ad personam Salvatoris nostri reducta, intelligere fa- cile est. Ex eo quippe ad hoc usque tempus abjecti ac depulsi sunt, qui olim gratia donisque multis ornabantur. At quotquot ex gentibus universis eum, qui ab illis interfectus est, receperunt, ii a multorum deorum errore liberati sunt, Deumque universorum constanter ac pie colunt. Exhinc porro illi quidem, ob facinus tantum, pudore affecti ac confusi sunt; illi autem gaudio fiduciaque in dies replentur ; ita ut illud Moysis oraculum ad Judæorum populum spectans impleatur : Proscly-

Δοκεῖ δέ μοι ὁ Δαυὶ̈δ, διαφόρως ἐν πολλοῖς περὶ τοῦ πραχθέντος αὐτῷ πλημμελήματος ἐξομολογησάμενος, ἰδίως τὸν παρόντα ψαλμὸν ἀφωρικέναι ἑαυτῷ εἰς ἀνάμνησιν, ὡς ἀεὶ καὶ διὰ παντὸς φέρειν αὐτὸ ἀνὰ στόμα. Κεχρῆσθαι δὲ αὐτῷ ἀντὶ ἐπῳδῆς ἐπὶ θεραπείᾳ τῆς αὑτοῦ ψυχῆς. Ἱκετηρίαν γοῦν ἀναπέμπει τῷ Θεῷ, δι’ ἧς ἀποστρέφει μὲν τὴν ὀργὴν τὴν πᾶσι τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἐπηρτημένην, ἱλάσκεται δὲ τὸν ἀγαθὸν Κύριον ταῖς μεθ’ ὑπερβαλλούσης ἐξομολογήσεως φωναῖς. Λέγων δέ· Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με, οὐ τὸν ἔλεγχον παραιτεῖται, ἀλλὰ τὸν μετὰ θυμοῦ· οὐδὲ τὸ παιδευθῆναι φεύγει, ἀλλὰ τὸ μετὰ ὀργῆς· ὡσεὶ καὶ ἰατρῷ τις τὰ διὰ καυτῆρος καὶ σιδήρου καὶ πικρῶν ἀντιδότων προσφέροντι βοηθήματα ἐπὶ θεραπείᾳ πάθους ὑποκείμενος λέγοι· Μὴ διὰ πυρός με θεραπεύσῃς, μηδὲ διὰ σιδήρου καὶ τομῶν, ἀλλὰ διὰ ἠπίων καὶ πραοτέρων φαρμάκων. Ὁ γὰρ τοιοῦτος οὐ τὴν θεραπείαν ἀρνεῖται, ἀλλὰ τὸν ἐπίπονον τρόπον τῶν βοηθημάτων. Πολλάκις δὲ εἴρηται, ὡς ὀργὴ καὶ θυμὸς Θεοῦ λεγόμενα ἐν ταῖς θεοπνεύστοις Γραφαῖς οὐ πάθη περὶ τὸν Θεὸν σημαίνει, παντὸς γὰρ πάθους ἀλλότριον τὸ Θεῖον·

τες αὐτοῦ τὸ αἷμα καθ' ἑαυτῶν καὶ κατὰ τῶν τέκνων Α αὐτῶν· ὅ δὴ καὶ αὐτῷ παρίστησι διὰ τῶν προκειμέ νων λέγων· Ἐπλάτυναν ἐπ' ἐμὲ τὸ στόμα αὐτῶν. Εἶτ᾽ ἐπειδὴ παρεδόθη αὐτοῖς ὡς πρόβατον ἐπὶ σφα γὴν, καὶ ὡς ἀμνὸς ἄκακος ἐναντίον τοῦ κείραντος ἄφωνος, ὁρῶντες αὐτοῦ τὸ πάθος ἐπεφώνουν· Εὗγε, εἶχε, εἶδον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Εἶδες, Κύριε, μὴ παρασιωπήσης. Καὶ ἄνωθεν εἶπε· Πότε ἐπόψῃ; καὶ διὰ τῶν προκειμένων· Είδες, Κύριε. Τί δὲ εἶδεν; Ως δολίως αὐτῷ προσ- ᾔεσαν, καὶ ὡς ἐπλάτυναν κατ' αὐτοῦ τὸ στόμα αυτ τῶν, καὶ ὡς κατ' εὐχὰς πράξαντες ἐπεβόων· Εύγε, εὖγε, εἶδον οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν. Σὺ δὲ, Κύριε, ταῦτα θεασάμενος, ἀνασχόμενός τε καὶ μακροθυμή σας, μὴ παρασιωπήσῃς· ἀλλ᾽ ἀναλαβὼν τὸ τῆς δι καιοσύνης σου κριτήριον λέγε· Ταῦτα ἐποίησας, καὶ Β ἐσίγησα· καὶ πάλιν· Ἐσιώπησα, μὴ καὶ ἀεὶ σιω- πήσομαι; Ανθρωπίνως δὲ ἱκετεύει λέγων πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα· Μὴ ἀποστῇς ἀπ' ἐμοῦ· καὶ, Εξ- εγέρθητι καὶ πρόσχες τῇ κρίσει, ὁ Θεός μου καὶ ὁ Κύριός μου εἰς τὴν δίκην μου. Κατὰ γὰρ τὸν καιρὸν τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν πάθους τοιαύτας ἡφίει φωνάς, ἵνα πιστευθῇ ἄνθρωπος ἀτρεκέως κατὰ ἀλήθειαν γεγονώς, καὶ τὸν ὑπὲρ ἡμῶν θάνατον ἑκουσίως κατα- δεγόμενος. Καὶ μὴ ἐπιχαρήσειάν μοι, μὴ εἶποι- σαν ἐν καρδίαις αὐτῶν· Εὖγε, εὖγε, ἡ ψυχὴ ἡμῶν! μηδὲ εἶποισαν· Κατεπίομεν αὐτόν. Σου γάρ, φησίν, ἐπεξελθόντος τοῖς τετολμημένοις, καὶ κρί- ναντος κατὰ τὴν δικαιοσύνην σου, οὐκ ἐπιχαρήσον- ται, οὐδ᾽ ἐροῦσιν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν· Εύγε, εὖγε, ἴσχυσεν ἡ ψυχὴ ἡμῶν. Εἰ γὰρ καὶ τῷ στόματι αὐτῶν ποτε τοῦτο εἰρήκασιν, ἀλλ᾽ οὐ καὶ ταῖς καρ- δίαις αὐτῶν ἐροῦσιν· οὐδὲ φήσουσι· Κατεπίομεν αὐτ τὸν, τὴν ἀνάστασίν μου καὶ τῆς Ἐκκλησίας τῆς ἐμῆς τὴν καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης ἵδρυσιν θεώμενοι, Καταπίνεται μὲν γὰρ ὁ ἅπαξ εἰς βυθόν χωρήσας και μηκέτ' ἀναβεβηκώς· οὕτω γάρ ποτε κατέπιεν ὁ θά νατος ἰσχύσας. ᾿Αλλὰ κἀκεῖ οἱ καταποθέντες ἐπαλιν δρόμησαν, διὸ λέλεκται· Καὶ πάλιν ἀφεῖλεν ὁ Θεὸς πᾶν δάκρυον ἀπὸ παντὸς προσώπου. Καὶ ἐνταῦθα τοίνυν, εἰ καὶ πρὸς καιρόν τινα ἔδο- ξαν αὐτὸν καταπίνειν, ἀλλ' οὐκ εἰς τέλος, φησίν, ἐροῦσι, προφητικῶς κατ᾿ αὐτὰ θεσπίζων· Αἰσχυν θείησαν καὶ ἐντραπείησαν ἅμα οἱ ἐπιχαίροντες τοῖς κακοῖς μου· ἐνδυσάσθωσαν αἰσχύνην καὶ ἐντροπὴν οἱ μεγαλοῤῥημονοῦντες ἐπ' ἐμέ. Καὶ ταῦτα δὲ ὅπως τέλους ἔτυχεν ἀναφερόμενα ἐπὶ τὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν πρόσωπον, ῥᾴδιον δὴ ἰδεῖν. Ἐξ ἐκεί νου γάρ, καὶ εἰς δεῦρο τοῦ χρόνου ἀπεῤῥιμμένοι καὶ ἀπόβλητοι τυγχάνουσι πάλαι κομῶντες ἐπὶ πολλοῖς χαρίσμασιν. Οἱ δ᾽ ἐξ ἁπάντων τῶν ἐθνῶν τὸν ὑπ' αὐτῶν ἀνῃρημένον παραδεδεγμένοι τῆς μὲν πολυθέου πλάνης ἠλευθέρωνται, τὸν δ' ἐπὶ πάντων Θεὸν εὐσε βοῦντες διατελοῦσιν. Εἶθ' οἱ μὲν αἰσχύνην καταχεά μενοι ἐφ' οἷς ἔδρασαν, ενετράπησαν, οἱ δὲ χαρὰ καὶ παῤῥησίας οσημέραι πληροῦνται· ὡς πληροῦσθαι τὸ παρὰ Μωϋσεῖ λόγιον φῆσαν πρὸς τὸν Ἰουδαίων λαόν· COMMENTARIA IN PSALMOS. me os suum. Deinde quia ipsis traditus fuit sicut ovis ad jugulationem, et sicut agnus sine malitia, coram tondente sine voce, videntes ejus passionem sic vociferabantur : Euge, Euge! viderunt oculi nostri. ipsum hic declarat, ita loquens : Dilataverunt super VERS. 23-26. Vidisti, Domine, ne sileas. Supe- rius dixit : Quando respicies ? in præsenti vero : Vidisti, Domine ? Ecquid vidit? Quod dolose se con- venerint, et quod dilataverint contra ipsum os suum, et quod, re pro volo gesta, clamaverint : Euge, Euge! viderunt oculi nostri. Tu autem, Domi- ne, qui hac vidisti, sed patienter ac moderate tu- listi, ne sileas : sed assumpto justitiæ tuæ tribunali dic : Hæc fecisti, et lacui er; ac rursum : Tacui, C D • Psal. xLix, 21. Isa. xLII, 14. Isa. xxv, 8. an semper lacebo **? Humano autem more Patri suo supplicat his verbis: Ne discedas a me; et : Ex- surge et intende judicio meo, Deus meus et Dominus meus in causam meam. Tempore namque pro nobis susceptæ passionis tales emittebat voces, ut crede- retur homo factus secundum rei veritatem, ac spon- te pro nobis mortem suscepisse. Et non supergau- deant mihi, ne dicant in cordibus suis: Euge, Euge animæ nostræ! nec dicant : Devoravimus eum. Si tu enim, inquit, haec facinora ulciscaris, et judices se- cundum justitiam tuam, nequaquam illi gaudebunt: neque dicent in cordibus suis : Euge, Euge! pre- valuit anima nostra. Etiamsi enim id ore aliquando protulerint, at corde non ita loquentur, neque di- cent : Devoravimus eum, quando resurrectionem meam, et Ecclesiam item meam late per orbem propagatam conspicient. Is namque devoratur, qui semel in profundum delapsus, inde nunquam emer- git : sic enim mors olim, cum prævaleret, devora- bat. Verum qui devorati sunt, jam revertuntur, quare dictum est: Et rursum abstulit Dominus om- nem lacrymam ab omni vultu 49. Hic igitur etiamsi ad tempus ipsum devorasse visi sunt ; at non in finem usque, inquit, ita dicent, propheticeque statim vaticinatur : Erubescant et re- vereantur simul, qui gratulantur malis meis. Induan- tur confusione et reverentia qui magna loquuntur super me. Hæc porro quem finem sortita sint ad personam Salvatoris nostri reducta, intelligere fa- cile est. Ex eo quippe ad hoc usque tempus abjecti ac depulsi sunt, qui olim gratia donisque multis ornabantur. At quotquot ex gentibus universis eum, qui ab illis interfectus est, receperunt, ii a multorum deorum errore liberati sunt, Deumque universorum constanter ac pie colunt. Exhinc porro illi quidem, ob facinus tantum, pudore affecti ac confusi sunt; illi autem gaudio fiduciaque in dies replentur ; ita ut illud Moysis oraculum ad Judæorum populum spectans impleatur : Proscly-

PG 23:339κατὰ μεταφορὰν δὲ τὰ τοιαῦτα εἴωθεν ὀνομάζειν ὁ τῆς Γραφῆς λόγος, ὡς καὶ ὀφθαλμοὺς Θεοῦ, καὶ ὦτα καὶ χεῖρας καὶ δακτύλους, καὶ πόδας καὶ τὰ λοιπὰ μέλη· ἅπερ ὡς πρὸς ἀνθρώπους χρησίμως οἰκονομεῖται, συγκατιὼν τῇ τῶν ἀκροωμένων νηπιότητι. Οὕτως οὖν καὶ τὰς ἐπαγομένας τιμωρίας τοῖς ἁμαρτάνουσι κατὰ Θεοῦ κρίσιν, σκυθρωπὰς οὔσας καὶ ἀλγεινὰς τοῖς πάσχουσιν, ὡσανεὶ ἐξ ὀργῆς καὶ θυμοῦ ἐπαγομένας ὑποτυποῦται. Τοῦτο γοῦν διδάσκει καὶ ὁ ἱερὸς Ἀπόστολος λέγων· Κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως καὶ δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ, ὃς ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ· ὡς εἴ τις καὶ τὰς ἐκ τοῦ νόμου τῷ ἀνδροφόνῳ ἐπηρτημένας κολάσεις ὀργὴν καὶ θυμὸν ὀνομάζοι· οὐκ ἀληθῶς τοῦ νόμου θυμουμένου καὶ ὀργιζομένου, τοῦ δὲ κολαζομένου ὀργὴν τοῦ νόμου τὴν τιμωρίαν ὑπειληφότος. Ἤδη δὲ καὶ οἱ τὰς κολάσεις διακονούμενοι κατὰ τῶν ἀσεβῶν πονηροὶ δαίμονες, αἵ τε ὑπηρετικαὶ δυνάμεις τοῦ Θεοῦ αἱ τοιαίδε, ὀργὴ καὶ θυμὸς ὠνομάσθησαν. Οὕτω γοῦν εἴρηται ἐν τῷ περὶ τῆς δεκαπλήγου τῆς κατ’ Αἰγυπτίων ἐπαχθείσης λόγῳ τό·

Ἀπέστειλεν ἐπ’ αὐτοὺς θυμὸν καὶ ὀργὴν, ἀποστολὴν δι’ ἀγγέλων πονηρῶν. Οὕτω δεξιὰ λέλεκται Θεοῦ τὰ διὰ τῶν δεξιῶν καὶ ἀγαθῶν δυνάμεων τοῖς ἀξίοις χορηγούμενα. Ἱκετεύει τοίνυν ὁ Δαυὶ̈δ μὴ διὰ πονηρῶν δυνάμεων ἐλεγχθῆναι, μηδὲ δι’ ἀποστολῆς ἀγγέλων σκυθρωπῶν παιδευθῆναι· διὰ λόγων δὲ σωτηρίων, καὶ μαθημάτων ὠφελίμων καὶ ἄλλως δὲ ἀντιβολεῖ μὴ τηρηθῆναι εἰς ἡμέραν ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως καὶ δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ, ἤδη δὲ ἐντεῦθεν κατὰ τὸν παρόντα βίον πρὸ τῆς τελευτῆς ἀπολούσασθαι τὰ ἁμαρτήματα· καὶ ἔτυχέ γε τοῦ σκοποῦ. Φαίνεται γοῦν δίκην δεδωκὼς, δι’ ὧν ἔπαθε πρὸ τῆς τελευτῆς, ὡς ἐκ τῆς ἱστορίας τῶν Βασιλειῶν μεμαθήκαμεν. Καὶ ἄλλως δὲ αὐτὸς ἑαυτὸν ἐτιμωρεῖτο παντοίαις ὑποβάλλων κακώσεσιν ἐν τοῖς τῆς ἐξομολογήσεως τρόποις. Καὶ ἄλλως δέ φησιν· εἰ πέπρακταί μοι τοιοῦτον ἐφ’ οἷς ἄξιον ὑπὸ θυμοῦ ἐλεγχθῆναι, ἀλλά γε μετανοήσας παρακαλῶ ὑπὸ λόγου, καὶ μὴ ὑπὸ θυμοῦ ἐλεγχθῆναι, καὶ ὑπὸ διδασκαλίας, καὶ μὴ ὑπὸ ὀργῆς παιδευθῆναι. Ὅτι τὰ βέλη σου ἐνεπάγησάν μοι. Ὁ μὲν γὰρ ἀθλητὴς Ἰὼβ, παντοίους ὑπομείνας πειρασμοὺς, οὐκ ἠγνόει πόθεν αὐτῷ ταῦτ’ ἐγίνετο· διὸ ἔλεγεν·

PG 23:341Βέλη γὰρ Κυρίου ἐν τῷ στόματί μού εἰσιν, ὧν ὁ θυμὸς αὐτῶν ἐκπίνει μου τὸ αἷμα. Ὁ δὲ Δαυὶ̈δ, οὐ τὸ σῶμα πληγεὶς ὁμοίως τῷ Ἰὼβ, αὐτὴν δὲ τὴν ψυχὴν καιρίαν τρωθεὶς, οὐχ ὁμοίως τῷ Ἰὼβ φάσκει· Βέλη γὰρ Κυρίου ἐν τῷ στόματί μου ἐστίν· ἀλλ’, Ὅτι τὰ βέλη σου ἐνεπάγησάν μοι, καὶ ἐπεστήριξας ἐπ’ ἐμὲ τὴν χεῖρά σου. Ὁ δὲ μνημονεύει τῆς χειρὸς Κυρίου λέγων· Χεὶρ γὰρ Κυρίου ἐστὶν ἡ ἁψαμένη μου. Καὶ ὁ διάβολος τῷ Κυρίῳ, Ἀπόστειλον τὴν χεῖρά σου καὶ ἅψαι πάντων ὧν ἔχει, ἔφασκε· καὶ πάλιν· Ἀπόστειλον τὴν χεῖρά σου, καὶ ἅψαι τῶν σαρκῶν αὐτοῦ καὶ τῶν ὀστέων αὐτοῦ. Ἀλλ’ ἑτέρα τις ἦν χεὶρ καὶ ἕτερα βέλη τῶν σαρκῶν αὐτοῦ τὰ καθικόμενα καὶ τῶν σωματικῶν ὑπαρχόντων· ἐνταῦθα δ’ ἐπειδήπερ τὴν ψυχὴν αὐτὴν νενόσηκεν ὁ Δαυὶ̈δ, ἕτερα βέλη καθικέσθαι αὐτοῦ σημαίνει, καὶ ἑτέραν χεῖρα τοῦ Θεοῦ ἧφθαι αὐτοῦ, καθὰ ἔφθημεν εἰπόντες, τὰ λογικὰ βέλη, μᾶλλον δὲ αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ λόγους νύττοντας αὐτοῦ τὴν ψυχὴν, καὶ τὴν συνείδησιν αὐτὴν τιμωρουμένους. Μήποτε δὲ καὶ αὐτὸν τὸν διάβολον καὶ τὰ τοῦ διαβόλου πεπυρωμένα βέλη τὰ παθητικὰ καὶ ἐρωτικὰ τὰ εἰς ἐπιθυμίαν αὐτὸν ἐξάψαντα τῆς τοῦ Οὐρίου γυναικὸς σημαίνει;

Ο προσήλυτος ὁ ἐν ὑμῖν ἔσται ἄνω ἄνω· σὺ δὲ ἔσῃ κάτω κάτω· αὐτός σου ἔσται κεφαλὴ, σὺ δὲ ἔσῃ ουρά. Αγαλλιάσαιντο καὶ εὐφρανθείησαν οἱ θέλοντες τὴν δικαιοσύνην μου καὶ εἰπάτωσαν διὰ παντός Μεγαλυνθήτω ὁ Κύριος, οἱ θέλοντες τὴν εἰρήνην τοῦ δούλου αὐτοῦ. Καὶ ἡ γλῶσσα μου μελετήσει τὴν δικαιοσύνην σου, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαι νόν σου. Ἡ μὲν ἀρχὴ τῆς προφητείας δίκην καὶ πόλεμον ἐπελεύσεσθαι ἠπείλει κατὰ τῶν ἀδικησάντων καὶ πολεμησάντων τὸν προφητευόμενον· τὰ δὲ μέσα τὸν τρόπον αὐτῶν διέβαλλε· τὰ δὲ ἐπὶ τέλει τὴν καταλαβοῦσαν αὐτοὺς διέγραφεν αἰσχύνην καὶ ἐκτρο- πήν. Ἡ δὲ τῆς ὅλης προφητείας περιγραφὴ ἀγαλ λίασιν καὶ εὐφροσύνην, καὶ ἀγαθὰ πάντας εὐαγγε λίζεται τοὺς τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ θέλοντας. Νοήσεις δὲ τὴν αὐτοῦ δικαιοσύνην, θεότητα αὐτοῦ ἐκλαβών· ἐπειδὴ αὐτὸς ἐγενήθη ἡμῖν σοφία ἀπὸ Θεοῦ, δικαιο- σύνη τε καὶ ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις. Οἱ γοῦν ταύτην νοήσαντες ἀγαλλιάσαιντο, φησί, καὶ εὐφραν θείησαν· τούτους δὲ καὶ διδάσκει λέγειν ἀεὶ, Μεγα λυνθήτω ὁ Κύριος, εἰ δὴ ἀσπάζοιντο τὴν πρὸς τὸν προφητευόμενον εἰρήνην· ἐπεὶ οἱ ἀράμενοι πρὸς αὐτὸν ἔχθραν, δίκην δεδώκασιν τὴν ἀξίαν. Εἴη δ' ἂν αὕτη ἡ εἰρήνη αὐτοῦ, ἣν ἐχαρίζετο τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς λέγων· Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν ἀφίημι ὑμῖν. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τῶν ἐθε· λόντων καὶ ἀγαπώντων τὴν εἰρήνην αὐτοῦ, τήν τι δικαιοσύνην αὐτοῦ τιμώντων. Λοιπὸν δὲ αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ τὸ τέλος τοῦ παντὸς λόγου ἐπισφραγίζεται φάσκων· Καὶ ἡ γλῶσσα μου μελετήσει τὴν διο καιοσύνην σου, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαινόν σου; Τούτων, φησί, γενομένων ἐπί τε τοὺς ἀγα πῶντάς με καὶ μισοῦντάς με, οὐ παύσομαι μελετῶν τὴν δικαιοσύνην σου, καὶ ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαι νόν σου, οὐχὶ πάσας τὰς ἡμέρας, ἀλλὰ μίαν μόνην τὴν ἄπειρον καὶ διηνεκή. Η γὰρ παρὰ σοὶ μονὴ καὶ δια τριβὴ ἡμέρα αἰώνιος τυγχάνει. Μελετήσω δὲ αὐτὴν ἀνυμνῶν, καθ᾿ ἣν τὰ δίκαια κρίνας, οὐχ ἓν ἔθνος, ἀλλὰ πάντα τὰ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης τῆς σῆς χάριτος καὶ κλήσεως κατηξίωσας. Καθ' ἑτέραν δὲ διάνοιαν, ἐπεὶ σῶμά ἐσμεν Χριστοῦ, καὶ μέλη ἐκ μέρους, οἱ ἀσκηταὶ τῶν θείων μαθημάτων, λέγοιντο ἂν αὐτοῦ γλῶσσα, ὡς δύνασθαι καὶ εἰς αὐτοὺς ἀνα- φέρεσθαι τὰ προκείμενα. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ,ΤΩ ΔΟΥΛΩ ΚΥΡΙΟΥ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΕ'. Ούτε ψαλμός, οὔτε ᾠδὴ, οὔτε τι τοιοῦτον ἐπιγέγρα πται· διδασκαλίαν δὲ περιέχει κατὰ μὲν τὴν ἀρχὴν ἐλέγχουσαν πάντα τὸν ἄφοβον καὶ ἀνευλαβῆ, καὶ διὰ τοῦτο πάσαις παρανομίαις ἐκδεδομένον, κατὰ δὲ τὸ συμπέρασμα τὸ τῶν τοιούτων τέλος. Εἰπὼν γοῦν ἐν ἀρχῇ· Φησὶν ὁ παράνομος τοῦ ἁμαρτάνειν ἐν Εκ μέλους χιν, 27. Χ, 27. φεὺς εἰς τε τὸν Δαυίδ καὶ εἰς τὸν Χριστὸν ἐξέλαβεν τὸν ψαλμὸν, μᾶλλον δὲ εἰς τὸν Χριστὸν, ὁ δὲ ἐπ' ὠφε λείᾳ τῶν ἐχθρῶν ταῦτα λέγεσθαι, - EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS IH. EXEGETICA. tus qui vobiscum versatur, erit supra supra; tu au- A tem eris infra infra. Ipse erit tibi caput, tu eris ipsi cauda 50. VERS. 27, 28. Exsultent et lætentur qui volunt justi- tiam meam, et dicant semper : Magnificetur Dominus, qui volunt pacem servi ejus. Et lingua mea meditabitur justitiam tuam, tota die laudem tuam. Initium pro- phetiæ judicium et bellum minabatur iis qui impie egerunt, atque impugnarunt eum qui in ipsa pro- phetia fertur ; media vero mores eorum perstrin- gunt; postrema autem, ignominiam et confusio- nem qua afficiendi sunt describunt. At totius pro- phetiæ summa exsultationem, lætitiam et bona an- nuntiat iis qui volunt justitiam ejus. Per justitiam vero ejus, divinitatem ipsius intelligas; quia ipse factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, et san- clificatio, et redemptio ". Qui igitur illam intelli- gunt, exsullent, ait, et latentur ; ipsosque instituit ut dicant semper, Magnificetur Dominus, si quidem pacem cum eo qui in vaticinio fertur amplectantur; quandoquidem ii qui contra eum inimicitiam susce perunt, dignas pro eo pœnas dederunt. Hæc autem pax ea ipsa fuerit, quam ille discipulis suis largi- tus est, dicens : Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis. Et hæc de iis qui volunt ac dili- gunt pacem ejus, ac justitiam ejus honorant. De- mum de seipso loquens sermonis finem obsignat, dicens: Et lingua mea meditabitur justitiam tuam, tola die laudem tuam. His, inquit, ita gestis tam circa eos qui me diligunt, quam circa eos qui odio habent, non finem faciam meditandi justițiam tuam, țoia die laudem tuam: non omnibus diebus, sed una sola die, eaque infinita ac perenni. Nam man- sio illa et commoratio apud te, dies est æterna. Meditabor autem illam, laudibusque celebrabo,quia justo sane judicio, non unam gentem, sed omnes prorsus, late per orbem diffusas, gratia et vocatione tua dignatus es. Secundum aliam autem explicandi rationem, quia sumus corpus Christi, et membra ex partes, qui divinis exercitantur disciplinis, ejus lingua nuncupari possint, ita ut iis jure hac referri queant. B C Neque psalmus, neque canticum, neque quid si- mile inscribitur; doctrinamque complectitur, quæ sub initium quidem quoslibet timore Dei ac pietate vacuos, qui ideo omni improbitatis generi dediti sunt, coarguit; quod conclusionem vero spectat, eorum finem significat. Postquam igitur sic orsus 43. D Deut. XXVIII, SS. Patribus, et in codicibus Græcis. Interpres Vulgat. : legit, membra de mensbro. Cor. 1, 30. Joan. Cor. id est : Hic qui- dem scriptor de Davide ac de Christo hunc psalmum explicavit, ita ut magis Christo accommodaret. Alius vero ait ad utilitatem inimicorum hæc dicta fuisse. Hæc, inquare, nota in textum irrepserat. 1. IN FINEM, SERVO DOMINI DAVID XXXV. (1) Sic mss. Εt hæc lectio frequenter occurrit in (2) Hæc Scholiastis nota Καὶ αὐτὸς μὲν ὁ συγγρα

ὧν καὶ ὁ Ἀπόστολος διδάσκει λέγων· Ἀναλάβετε τὴν πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ, πρὸς τὸ δύνασθαι πάντα τὰ πεπυρωμένα βέλη τοῦ πονηροῦ σβέσαι. Ὥσπερ δὲ Ἰὼβ τὰ τοῦ διαβόλου βέλη καὶ τὰ ἕλκη τὰ ἐπιτεθέντα αὐτῷ κατὰ τοῦ σώματος, ἐπειδὴ κατὰ συγχώρησιν ἐγίνετο τοῦ Θεοῦ, βέλη Κυρίου ὠνόμασεν εἰπών· Βέλη γὰρ Κυρίου ἐν τῷ στόματί μου ἐστὶν, ὧν ὁ θυμὸς αὐτῶν ἐκπίνει μου τὸ αἷμα· οὕτως εἰκὸς καὶ τὸν Δαυὶ̈δ ἐνταῦθα βέλη Κυρίου εἰρηκέναι, ἐπεὶ κατὰ συγχώρησιν τοῦ Κυρίου κατεστρατεύσατο αὐτοῦ ὁ ἀντίπαλος, ἵνα μάθῃ μὴ λέγειν· Οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐπεὶ γὰρ τῇ χάριτι τοῦ Θεοῦ δυναμούμενος μέγα ἐφ’ ἑαυτῷ ἐφρόνησέ ποτε, ὡς ἀπαυθαδίσασθαι καὶ εἰπεῖν· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνίᾳ μου· Οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα· τούτου χάριν εἰκότως παρεδόθη τῷ πειράζοντι, ὃς, τῆς ψυχῆς αὐτοῦ καθαψάμενος, μειζόνως αὐτὸν ἢ τὸν Ἰὼβ ἐζημίωσεν. Εἰ δὲ οἱ λόγοι τοῦ Θεοῦ, οἱ τῆς δικαιοκρισίας αὐτοῦ ὑπομνηστικοὶ καὶ τῆς ὀργῆς τῆς τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἐπηρτημένης διδασκαλικοὶ, βελῶν εἰσιν ὀξύτεροι, τὴν συνείδησιν νύττοντες·

Ο προσήλυτος ὁ ἐν ὑμῖν ἔσται ἄνω ἄνω· σὺ δὲ ἔσῃ κάτω κάτω· αὐτός σου ἔσται κεφαλὴ, σὺ δὲ ἔσῃ ουρά. Αγαλλιάσαιντο καὶ εὐφρανθείησαν οἱ θέλοντες τὴν δικαιοσύνην μου καὶ εἰπάτωσαν διὰ παντός Μεγαλυνθήτω ὁ Κύριος, οἱ θέλοντες τὴν εἰρήνην τοῦ δούλου αὐτοῦ. Καὶ ἡ γλῶσσα μου μελετήσει τὴν δικαιοσύνην σου, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαι νόν σου. Ἡ μὲν ἀρχὴ τῆς προφητείας δίκην καὶ πόλεμον ἐπελεύσεσθαι ἠπείλει κατὰ τῶν ἀδικησάντων καὶ πολεμησάντων τὸν προφητευόμενον· τὰ δὲ μέσα τὸν τρόπον αὐτῶν διέβαλλε· τὰ δὲ ἐπὶ τέλει τὴν καταλαβοῦσαν αὐτοὺς διέγραφεν αἰσχύνην καὶ ἐκτρο- πήν. Ἡ δὲ τῆς ὅλης προφητείας περιγραφὴ ἀγαλ λίασιν καὶ εὐφροσύνην, καὶ ἀγαθὰ πάντας εὐαγγε λίζεται τοὺς τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ θέλοντας. Νοήσεις δὲ τὴν αὐτοῦ δικαιοσύνην, θεότητα αὐτοῦ ἐκλαβών· ἐπειδὴ αὐτὸς ἐγενήθη ἡμῖν σοφία ἀπὸ Θεοῦ, δικαιο- σύνη τε καὶ ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις. Οἱ γοῦν ταύτην νοήσαντες ἀγαλλιάσαιντο, φησί, καὶ εὐφραν θείησαν· τούτους δὲ καὶ διδάσκει λέγειν ἀεὶ, Μεγα λυνθήτω ὁ Κύριος, εἰ δὴ ἀσπάζοιντο τὴν πρὸς τὸν προφητευόμενον εἰρήνην· ἐπεὶ οἱ ἀράμενοι πρὸς αὐτὸν ἔχθραν, δίκην δεδώκασιν τὴν ἀξίαν. Εἴη δ' ἂν αὕτη ἡ εἰρήνη αὐτοῦ, ἣν ἐχαρίζετο τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς λέγων· Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν ἀφίημι ὑμῖν. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τῶν ἐθε· λόντων καὶ ἀγαπώντων τὴν εἰρήνην αὐτοῦ, τήν τι δικαιοσύνην αὐτοῦ τιμώντων. Λοιπὸν δὲ αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ τὸ τέλος τοῦ παντὸς λόγου ἐπισφραγίζεται φάσκων· Καὶ ἡ γλῶσσα μου μελετήσει τὴν διο καιοσύνην σου, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαινόν σου; Τούτων, φησί, γενομένων ἐπί τε τοὺς ἀγα πῶντάς με καὶ μισοῦντάς με, οὐ παύσομαι μελετῶν τὴν δικαιοσύνην σου, καὶ ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαι νόν σου, οὐχὶ πάσας τὰς ἡμέρας, ἀλλὰ μίαν μόνην τὴν ἄπειρον καὶ διηνεκή. Η γὰρ παρὰ σοὶ μονὴ καὶ δια τριβὴ ἡμέρα αἰώνιος τυγχάνει. Μελετήσω δὲ αὐτὴν ἀνυμνῶν, καθ᾿ ἣν τὰ δίκαια κρίνας, οὐχ ἓν ἔθνος, ἀλλὰ πάντα τὰ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης τῆς σῆς χάριτος καὶ κλήσεως κατηξίωσας. Καθ' ἑτέραν δὲ διάνοιαν, ἐπεὶ σῶμά ἐσμεν Χριστοῦ, καὶ μέλη ἐκ μέρους, οἱ ἀσκηταὶ τῶν θείων μαθημάτων, λέγοιντο ἂν αὐτοῦ γλῶσσα, ὡς δύνασθαι καὶ εἰς αὐτοὺς ἀνα- φέρεσθαι τὰ προκείμενα. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ,ΤΩ ΔΟΥΛΩ ΚΥΡΙΟΥ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΕ'. Ούτε ψαλμός, οὔτε ᾠδὴ, οὔτε τι τοιοῦτον ἐπιγέγρα πται· διδασκαλίαν δὲ περιέχει κατὰ μὲν τὴν ἀρχὴν ἐλέγχουσαν πάντα τὸν ἄφοβον καὶ ἀνευλαβῆ, καὶ διὰ τοῦτο πάσαις παρανομίαις ἐκδεδομένον, κατὰ δὲ τὸ συμπέρασμα τὸ τῶν τοιούτων τέλος. Εἰπὼν γοῦν ἐν ἀρχῇ· Φησὶν ὁ παράνομος τοῦ ἁμαρτάνειν ἐν Εκ μέλους χιν, 27. Χ, 27. φεὺς εἰς τε τὸν Δαυίδ καὶ εἰς τὸν Χριστὸν ἐξέλαβεν τὸν ψαλμὸν, μᾶλλον δὲ εἰς τὸν Χριστὸν, ὁ δὲ ἐπ' ὠφε λείᾳ τῶν ἐχθρῶν ταῦτα λέγεσθαι, - EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS IH. EXEGETICA. tus qui vobiscum versatur, erit supra supra; tu au- A tem eris infra infra. Ipse erit tibi caput, tu eris ipsi cauda 50. VERS. 27, 28. Exsultent et lætentur qui volunt justi- tiam meam, et dicant semper : Magnificetur Dominus, qui volunt pacem servi ejus. Et lingua mea meditabitur justitiam tuam, tota die laudem tuam. Initium pro- phetiæ judicium et bellum minabatur iis qui impie egerunt, atque impugnarunt eum qui in ipsa pro- phetia fertur ; media vero mores eorum perstrin- gunt; postrema autem, ignominiam et confusio- nem qua afficiendi sunt describunt. At totius pro- phetiæ summa exsultationem, lætitiam et bona an- nuntiat iis qui volunt justitiam ejus. Per justitiam vero ejus, divinitatem ipsius intelligas; quia ipse factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, et san- clificatio, et redemptio ". Qui igitur illam intelli- gunt, exsullent, ait, et latentur ; ipsosque instituit ut dicant semper, Magnificetur Dominus, si quidem pacem cum eo qui in vaticinio fertur amplectantur; quandoquidem ii qui contra eum inimicitiam susce perunt, dignas pro eo pœnas dederunt. Hæc autem pax ea ipsa fuerit, quam ille discipulis suis largi- tus est, dicens : Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis. Et hæc de iis qui volunt ac dili- gunt pacem ejus, ac justitiam ejus honorant. De- mum de seipso loquens sermonis finem obsignat, dicens: Et lingua mea meditabitur justitiam tuam, tola die laudem tuam. His, inquit, ita gestis tam circa eos qui me diligunt, quam circa eos qui odio habent, non finem faciam meditandi justițiam tuam, țoia die laudem tuam: non omnibus diebus, sed una sola die, eaque infinita ac perenni. Nam man- sio illa et commoratio apud te, dies est æterna. Meditabor autem illam, laudibusque celebrabo,quia justo sane judicio, non unam gentem, sed omnes prorsus, late per orbem diffusas, gratia et vocatione tua dignatus es. Secundum aliam autem explicandi rationem, quia sumus corpus Christi, et membra ex partes, qui divinis exercitantur disciplinis, ejus lingua nuncupari possint, ita ut iis jure hac referri queant. B C Neque psalmus, neque canticum, neque quid si- mile inscribitur; doctrinamque complectitur, quæ sub initium quidem quoslibet timore Dei ac pietate vacuos, qui ideo omni improbitatis generi dediti sunt, coarguit; quod conclusionem vero spectat, eorum finem significat. Postquam igitur sic orsus 43. D Deut. XXVIII, SS. Patribus, et in codicibus Græcis. Interpres Vulgat. : legit, membra de mensbro. Cor. 1, 30. Joan. Cor. id est : Hic qui- dem scriptor de Davide ac de Christo hunc psalmum explicavit, ita ut magis Christo accommodaret. Alius vero ait ad utilitatem inimicorum hæc dicta fuisse. Hæc, inquare, nota in textum irrepserat. 1. IN FINEM, SERVO DOMINI DAVID XXXV. (1) Sic mss. Εt hæc lectio frequenter occurrit in (2) Hæc Scholiastis nota Καὶ αὐτὸς μὲν ὁ συγγρα

καὶ οὕτως εἴποις ἂν τὸν Δαυὶ̈δ, τοῖς ἱεροῖς τούτοις καὶ θείοις βέλεσι κεντούμενον, εὐλόγως παραιτεῖσθαι τὸν διὰ τοῦ θυμοῦ ἔλεγχον. Προσλαβόντα γὰρ, φησὶ, τὴν ὀργὴν καὶ τὸν θυμὸν τὰ παρὰ σοῦ καθικόμενά μοι βέλη, ἱκανῶς με τιμωρεῖται, καὶ αὐτάρκως με κολάζει· ἀλλὰ καὶ ἡ χείρ σου καθήψατο διὰ τῶν ἐπαλλήλων συμφορῶν. Οὐκ ἔστιν ἴασις ἐν τῇ σαρκί μου ἀπὸ προςώπου τῆς ὀργῆς σου, οὐκ ἔστιν εἰρήνη ἐν τοῖς ὀστέοις μου ἀπὸ προσώπου τῶν ἁμαρτιῶν μου. Τὴν γὰρ σάρκα μου, δι’ ἧς πέπρακταί μοι τὸ ἁμάρτημα, κολάσεσι παρέδωκα τιμωρούμενος ἐμαυτόν. Τοῦτο γὰρ καὶ ἐδήλου δι’ ἑτέρων λέγων· Καὶ ἐταπείνουν ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχήν μου· καὶ Ἡ σάρξ μου ἠλλοιώθη δι’ ἔλαιον· καὶ, Ἐπελαθόμην τοῦ φαγεῖν τὸν ἄρτον μου ἀπὸ προσώπου τοῦ στεναγμοῦ μου, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Ἀντὶ δὲ τῆς ὀργῆς, συμφώνως Ἀκύλας καὶ ὁ Σύμμαχος, Ἀπὸ προσώπου τῆς ἐμβριμήσεώς σου, ἡρμήνευσαν. Ἀπήρκει γάρ μοι ἡ ἀπὸ τῶν σῶν θείων Γραφῶν ἐμβρίμησις, καὶ ἡ διὰ τοῦ προσώπου Ναθὰν ἀπειλή. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Ἀπὸ προσώπου τῶν ἁμαρτιῶν μου, ὁ Σύμμαχος ἡρμήνευσε, Διὰ τὰς ἁμαρτίας μου. Ἄτοπον δὲ οὐδὲν ὀστᾶ τοὺς οἰκείους ἀποκαλεῖν.

Ο προσήλυτος ὁ ἐν ὑμῖν ἔσται ἄνω ἄνω· σὺ δὲ ἔσῃ κάτω κάτω· αὐτός σου ἔσται κεφαλὴ, σὺ δὲ ἔσῃ ουρά. Αγαλλιάσαιντο καὶ εὐφρανθείησαν οἱ θέλοντες τὴν δικαιοσύνην μου καὶ εἰπάτωσαν διὰ παντός Μεγαλυνθήτω ὁ Κύριος, οἱ θέλοντες τὴν εἰρήνην τοῦ δούλου αὐτοῦ. Καὶ ἡ γλῶσσα μου μελετήσει τὴν δικαιοσύνην σου, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαι νόν σου. Ἡ μὲν ἀρχὴ τῆς προφητείας δίκην καὶ πόλεμον ἐπελεύσεσθαι ἠπείλει κατὰ τῶν ἀδικησάντων καὶ πολεμησάντων τὸν προφητευόμενον· τὰ δὲ μέσα τὸν τρόπον αὐτῶν διέβαλλε· τὰ δὲ ἐπὶ τέλει τὴν καταλαβοῦσαν αὐτοὺς διέγραφεν αἰσχύνην καὶ ἐκτρο- πήν. Ἡ δὲ τῆς ὅλης προφητείας περιγραφὴ ἀγαλ λίασιν καὶ εὐφροσύνην, καὶ ἀγαθὰ πάντας εὐαγγε λίζεται τοὺς τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ θέλοντας. Νοήσεις δὲ τὴν αὐτοῦ δικαιοσύνην, θεότητα αὐτοῦ ἐκλαβών· ἐπειδὴ αὐτὸς ἐγενήθη ἡμῖν σοφία ἀπὸ Θεοῦ, δικαιο- σύνη τε καὶ ἁγιασμὸς καὶ ἀπολύτρωσις. Οἱ γοῦν ταύτην νοήσαντες ἀγαλλιάσαιντο, φησί, καὶ εὐφραν θείησαν· τούτους δὲ καὶ διδάσκει λέγειν ἀεὶ, Μεγα λυνθήτω ὁ Κύριος, εἰ δὴ ἀσπάζοιντο τὴν πρὸς τὸν προφητευόμενον εἰρήνην· ἐπεὶ οἱ ἀράμενοι πρὸς αὐτὸν ἔχθραν, δίκην δεδώκασιν τὴν ἀξίαν. Εἴη δ' ἂν αὕτη ἡ εἰρήνη αὐτοῦ, ἣν ἐχαρίζετο τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς λέγων· Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν ἀφίημι ὑμῖν. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τῶν ἐθε· λόντων καὶ ἀγαπώντων τὴν εἰρήνην αὐτοῦ, τήν τι δικαιοσύνην αὐτοῦ τιμώντων. Λοιπὸν δὲ αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ τὸ τέλος τοῦ παντὸς λόγου ἐπισφραγίζεται φάσκων· Καὶ ἡ γλῶσσα μου μελετήσει τὴν διο καιοσύνην σου, ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαινόν σου; Τούτων, φησί, γενομένων ἐπί τε τοὺς ἀγα πῶντάς με καὶ μισοῦντάς με, οὐ παύσομαι μελετῶν τὴν δικαιοσύνην σου, καὶ ὅλην τὴν ἡμέραν τὸν ἔπαι νόν σου, οὐχὶ πάσας τὰς ἡμέρας, ἀλλὰ μίαν μόνην τὴν ἄπειρον καὶ διηνεκή. Η γὰρ παρὰ σοὶ μονὴ καὶ δια τριβὴ ἡμέρα αἰώνιος τυγχάνει. Μελετήσω δὲ αὐτὴν ἀνυμνῶν, καθ᾿ ἣν τὰ δίκαια κρίνας, οὐχ ἓν ἔθνος, ἀλλὰ πάντα τὰ καθ' ὅλης τῆς οἰκουμένης τῆς σῆς χάριτος καὶ κλήσεως κατηξίωσας. Καθ' ἑτέραν δὲ διάνοιαν, ἐπεὶ σῶμά ἐσμεν Χριστοῦ, καὶ μέλη ἐκ μέρους, οἱ ἀσκηταὶ τῶν θείων μαθημάτων, λέγοιντο ἂν αὐτοῦ γλῶσσα, ὡς δύνασθαι καὶ εἰς αὐτοὺς ἀνα- φέρεσθαι τὰ προκείμενα. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ,ΤΩ ΔΟΥΛΩ ΚΥΡΙΟΥ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΕ'. Ούτε ψαλμός, οὔτε ᾠδὴ, οὔτε τι τοιοῦτον ἐπιγέγρα πται· διδασκαλίαν δὲ περιέχει κατὰ μὲν τὴν ἀρχὴν ἐλέγχουσαν πάντα τὸν ἄφοβον καὶ ἀνευλαβῆ, καὶ διὰ τοῦτο πάσαις παρανομίαις ἐκδεδομένον, κατὰ δὲ τὸ συμπέρασμα τὸ τῶν τοιούτων τέλος. Εἰπὼν γοῦν ἐν ἀρχῇ· Φησὶν ὁ παράνομος τοῦ ἁμαρτάνειν ἐν Εκ μέλους χιν, 27. Χ, 27. φεὺς εἰς τε τὸν Δαυίδ καὶ εἰς τὸν Χριστὸν ἐξέλαβεν τὸν ψαλμὸν, μᾶλλον δὲ εἰς τὸν Χριστὸν, ὁ δὲ ἐπ' ὠφε λείᾳ τῶν ἐχθρῶν ταῦτα λέγεσθαι, - EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS IH. EXEGETICA. tus qui vobiscum versatur, erit supra supra; tu au- A tem eris infra infra. Ipse erit tibi caput, tu eris ipsi cauda 50. VERS. 27, 28. Exsultent et lætentur qui volunt justi- tiam meam, et dicant semper : Magnificetur Dominus, qui volunt pacem servi ejus. Et lingua mea meditabitur justitiam tuam, tota die laudem tuam. Initium pro- phetiæ judicium et bellum minabatur iis qui impie egerunt, atque impugnarunt eum qui in ipsa pro- phetia fertur ; media vero mores eorum perstrin- gunt; postrema autem, ignominiam et confusio- nem qua afficiendi sunt describunt. At totius pro- phetiæ summa exsultationem, lætitiam et bona an- nuntiat iis qui volunt justitiam ejus. Per justitiam vero ejus, divinitatem ipsius intelligas; quia ipse factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, et san- clificatio, et redemptio ". Qui igitur illam intelli- gunt, exsullent, ait, et latentur ; ipsosque instituit ut dicant semper, Magnificetur Dominus, si quidem pacem cum eo qui in vaticinio fertur amplectantur; quandoquidem ii qui contra eum inimicitiam susce perunt, dignas pro eo pœnas dederunt. Hæc autem pax ea ipsa fuerit, quam ille discipulis suis largi- tus est, dicens : Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis. Et hæc de iis qui volunt ac dili- gunt pacem ejus, ac justitiam ejus honorant. De- mum de seipso loquens sermonis finem obsignat, dicens: Et lingua mea meditabitur justitiam tuam, tola die laudem tuam. His, inquit, ita gestis tam circa eos qui me diligunt, quam circa eos qui odio habent, non finem faciam meditandi justițiam tuam, țoia die laudem tuam: non omnibus diebus, sed una sola die, eaque infinita ac perenni. Nam man- sio illa et commoratio apud te, dies est æterna. Meditabor autem illam, laudibusque celebrabo,quia justo sane judicio, non unam gentem, sed omnes prorsus, late per orbem diffusas, gratia et vocatione tua dignatus es. Secundum aliam autem explicandi rationem, quia sumus corpus Christi, et membra ex partes, qui divinis exercitantur disciplinis, ejus lingua nuncupari possint, ita ut iis jure hac referri queant. B C Neque psalmus, neque canticum, neque quid si- mile inscribitur; doctrinamque complectitur, quæ sub initium quidem quoslibet timore Dei ac pietate vacuos, qui ideo omni improbitatis generi dediti sunt, coarguit; quod conclusionem vero spectat, eorum finem significat. Postquam igitur sic orsus 43. D Deut. XXVIII, SS. Patribus, et in codicibus Græcis. Interpres Vulgat. : legit, membra de mensbro. Cor. 1, 30. Joan. Cor. id est : Hic qui- dem scriptor de Davide ac de Christo hunc psalmum explicavit, ita ut magis Christo accommodaret. Alius vero ait ad utilitatem inimicorum hæc dicta fuisse. Hæc, inquare, nota in textum irrepserat. 1. IN FINEM, SERVO DOMINI DAVID XXXV. (1) Sic mss. Εt hæc lectio frequenter occurrit in (2) Hæc Scholiastis nota Καὶ αὐτὸς μὲν ὁ συγγρα

PG 23:343Εἰ γάρ ἐσμεν ἀλλήλων μέλη, καὶ ὡς ἑνὶ πάντες κατελογίσθημεν σώματι τὸ ἀπεῖργον, καὶ ὀστᾶ τοὺς κατὰ μέρος καὶ χρειωδεστάτους μάλιστα λέγειν. Πλὴν οὐχὶ μόνῳ ταῦτα συμβῆναί φαμεν τῷ θεσπεσίῳ Δαυὶ̈δ, ἀλλὰ γὰρ καὶ πλείστοις ἑτέροις· μᾶλλον δὲ καὶ εἰς δεῦρο πράττεται πειραζομένων ἁγίων. Ἀδόκητοι γὰρ περιστάσεις ἀναφύονται πολλάκις, ὥστε δυσφορητότερον εἶναι τοῦ παρ’ ἐχθρῶν πολέμου τὰς τῶν οἰκείων ἐπαναστάσεις, οὓς καὶ ὀστᾶ φαμεν ὠνομάσθαι τροπικῶς, Εἰ δὲ ἅπασι ταῦτα κοινὰ, κοινὸς ἂν εἴη πάντων τῆς προσευχῆς ὁ τρόπος. Παντὶ γὰρ ἁρμόζει πειραζομένῳ καὶ κάμνοντι, γλιχομένῳ τε τυχεῖν ἡμερότητος τῆς παρὰ Θεοῦ. Ὅτι αἱ ἀνομίαι μου ὑπερῇραν τὴν κεφαλήν μου, ὡσεὶ φορτίον βαρὺ ἐβαρύνθησαν ἐπ’ ἐμέ. Προσώζεσαν καὶ ἐσάπησαν οἱ μώλωπές μου. Διὰ τούτων διδάσκει ἡμᾶς ὁ λόγος, μὴ κρύπτειν τὰ ἑαυτῶν κακὰ, μηδ’ ὥσπερ τινὰ μελανίαν καὶ σῆψιν κατὰ βάθους τῆς ψυχῆς συνέχειν τὰ ἁμαρτήματα. Ὅλην τὴν ἡμέραν σκυθρωπάζων ἐπορευόμην, ὅτι ἡ ψυχή μου ἐνεπλήσθη ἐμπαιγμῶν ἐμπαιζόντων.

Α ἐν ἑτέρῳ λέλεκται· Ἐν τῷ οὐρανῷ ἑτοιμασθήσεται λέλεκται ἐν Ησαΐᾳ· Καὶ ταῖς νεφέλαις ἐντελοῦμαι Ἰουδαίων λαόν, ἀμπελῶνα τροπικῶς ὀνομασμένον. Β ἡ ἀλήθειά σου. Ἔστι μὲν οὖν ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ οὐρανῷ, δίκην δὲ ὑετοῦ φερομένου διὰ νεφῶν καὶ μέχρι τῆς γῆς ἐπιστάζει. Διὸ εἴρηται· καὶ ἡ ἀλήθειά σου ἕως τῶν νεφελῶν. Ἐκ δὲ τῶν λεγομέ νῶν νεφελῶν καὶ εἰς ἀνθρώπους προχέεται ἡ τοῦ Θεοῦ ἀλήθεια· νεφέλας δὲ τοὺς προφήτας ἢ τὰς ἀγγελικάς δυνάμεις, δι' ὧν ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ καὶ εἰς ἀνθρώ πους κατελήλυθεν, εἴωθεν ὁ λόγος ὀνομάζειν. Οὕτω τοῦ μὴ βρέξαι εἰς αὐτὸν ὑετόν, δηλαδὴ εἰς τὸν Ἔτι πρὸς τούτοις ἡ δικαιοσύνη σου, φησίν, Κύριε, μεγάλη τυγχάνει και υψηλή, όρεσι παραβαλλε μένη, καὶ ὄρεσι Θεοῦ, καὶ πρὸς τούτοις τὰ κρίματά σου ἀκατάληπτα. Ὡς γὰρ ἡ καλουμένη άβυσσος ἄπειρός ἐστιν ἀνθρώποις καὶ ἀκατάληπτος· ὃ δὴ σημαίνει ὁ φήσας λόγος· Τιθεὶς ἐν θησαυροῖς ἀβύσ σους· οὕτως καὶ τὰ σὰ κρίματα, ὦ Κύριε, τὰ ἐκ τῆς σῆς δικαιοσύνης φερόμενα, ὡς ἡ ἄβυσσός ἐστι πολλή. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἡ δικαιοσύνη σου ως όχη Θεοῦ, ὁ ᾿Ακύλας, Δικαιοσύνη σου ὡς ὄρη ίσχυρά, ἡρμήνευσε. Τούτων δὲ πάντων εὐκαίρως έμνημόνευ- σεν ὁ λόγος· δεικνύς, ὅτι διὰ τὸ ἔλεός σου τοῦ Θεοῦ τὸ ἐν τῷ οὐρανῷ, καὶ διὰ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ καὶ διὰ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ, καὶ διὰ τό· ῾Ως ἄβυσσος πολλὴ ἀκατάληπτα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀσεβεῖς καὶ ἄθεοι καὶ ἁμαρτωλοὶ οὐ μόνον ζωῆς ἀπολαύουσιν, ἀλλὰ καὶ τῶν λοιπῶν τῶν ἀπὸ τῆς φιλανθρωπίας αὐτοῦ χορηγουμένων. Διὸ ἐπιλέγεται· Ανθρώπους καὶ κτήνη σώσεις, Κύριε, ὡς ἐπλήθυνας τὸ ἔλεός σου, ὁ Θεός. Διὰ γὰρ τὰ κρίματά σου τὰ ὡς ἄβυσσος πολλὴ, καὶ διὰ τὴν δικαιοσύνην σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου τὴν ἐν τῷ οὐρανῷ, ἄνθρωποι καὶ κτήνη κατὰ τὸ αὐτὸ σώζονται· οὕτως ἐπλήθυνας τὸ ἔλεός σου, Θεός, ὡς μὴ μόνον τοὺς ἀξίους τῆς ἐκ σοῦ ζωῆς μεταλαμβάνειν, ἀλλὰ καὶ τοὺς κτηνώδεις καὶ ἀνοήτους τῶν ἀνθρώπων. Ἐπειδὴ γὰρ πολλοὶ μέμφονται καὶ καταιτιῶνται· Ινα τί ἀσεβεῖς εὐθηνοῦσι, καὶ τῶν τοῦ Θεοῦ ἀγαθῶν ἀπολαύουσιν; ἀναγκαίως διδάσκει, ὅτι πολυέλεος ἐστιν. Αλλ' εἰ μὲν ἦν ἔλεος μόνον καὶ φιλανθρωπία, οὐδὲν ἐκώλυεν τὸν τῶν ἁμαρτωλῶν μετέρχεσθαι βίον· διδάσκει δὲ, ὅτι σὺν τῷ ἐλέῳ ἀνακέκραται ἀλήθεια καὶ δικαιοσύνη, ὡς τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἀληθείας διαληψομένης τοὺς ἁμαρτωλοὺς μετὰ τὸ ἔλεος. Εἰ γὰρ μὴ ὠφελοῦντο τῷ ἐλέῳ καὶ τῇ μακροθυμίᾳ τοῦ Θεοῦ, ἡ δικαιοσύνη αὐτοῦ καὶ ἡ ἀλήθεια μετελεύσεται αὐτ τούς· ὑποβληθήσονται γὰρ κρίσει δικαίᾳ. Ἔστι γάρ, ἔστιν ἀπόῤῥητα τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ· πολύς τε καὶ ἄπειρος βυθός, ἢ, καθὼς ἡ Γραφή φησιν, ἄβυσσος πολλὴ ἐν τῷ λόγῳ τῶν κριμάτων αὐτοῦ περιέχεται. Ταῦτα τοίνυν μένει τοὺς ἀσεβεῖς. Οἱ δὲ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐν σκέπῃ τῶν πτερύ γων σου ἐλπιοῦσι. Μεθυσθήσονται ἀπὸ πιότητος οἴκου σου, καὶ τὸν χειμάρρουν τῆς τρυφῆς σου ποτιεῖς αὐτούς. "Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτί σου οψόμεθα φῶς. Ἐπειδὴ τὰ κρίματά σου EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. Veritas itaque Dei in coelo est : inde vero ceu plu- via in nubibus lata stillat in terram. Ideo dicitur, Et veritas tua usque ad nubes. Ex nubibus autem in homines veritas Dei effunditur; nubes vero pro- phetas et angelicas virtutes, a quibus veritas Dei hominibus allata est, Scriptura solet appellare. Sic in Isaia dictum est: Et nubibus mandabo ne pluant super eam imbrem 36, scilicet super Judæorum popu- lum, qu tropice vinea vocatur. Ad hæc autem, justitia tua, inquit, Domine, ma- gna excelsaque, montibus, imo montibus Dei com- paratur, ac insuper judicia tua incomprehensibilia. Quemadmodum enim abyssus, ut vocant, immensa et hominibus incomprehensibilis est; quod sane his significatur, ponens in thesauris abyssos : sic judicia, Domine, quæ ex justitia prodeunt tua, ceu abyssus multa s7 sunt. Pro illo autem, justitia tua sicut mon- tes Dei; Aquila, justitia tua sicut montes robusti, interpretatus est. Hæc porro omnia opportune me- morantur declaraturque, per misericordiam Dei quæ in cœlo est, per veritatem et justitiam ejus, ac per illud, Judicia ejus ut abyssus multa incom- prehensibilia sunt, impios, atheos et peccatores non vita solum, sed reliquis etiam frui bonis a bo- nitate ipsius subministratis. VERS. 8. Quamobrem adjicitur: Homines et ju- menta salvabis, Domine, quemadmodum multiplicasti C misericordiam tuam, Deus. Nam propter judicia tua quæ ut abyssus multa sunt, propter justitiam et veritatem tuam quæ in coelo est, homines et jumenta simul salutem obtinent. Sic multiplicasti misericor- diam tuam, Deus, ut non modo qui digni, sed etiam qui brutis moribus et insipientes sunt homines, vita abs te data fruantur. Quandoquidem enim multi conqueruntur et expostulant cum illo his ver- bis: Quare impii prospere agunt, ac Dei bonis fruun- tur? necessario docet multam ejus misericordiam esse. At si misericordia tantum ac clementia exsis- teret, nihil a peccatorum vita ineunda arceret. Ve- rum edocet ille veritatem et justitiam cum mise- ricordia misceri, ita ut post misericordiam justitia et veritas peccatores excepturæ sunt. Nam si ex D misericordia et patientia Dei nihil utilitatis perci. piant, justitia et veritas ejus invadet illos judicio quippe justo subjicientur. Sunt enim revera, sunt, inquam, judicia Dei occulta; multa immensaque profunditas, vel, ut ait Scriptura, abyssus multa in judiciorum ejus ratione comprehenditur. Hæc igi- tur impios manent. VERS. 9, 10. Filii autem hominum in tegmine ala- rum tuarum sperabunt. Inebṛiabuntur ab ubertate domus tuæ, et torrente voluptatis tuæ potabis eos. Quoniam apud te est fons vitæ, in lumine tuo videbi- mus lumen. Quoniam judicia tua abyssus multa, Isa. v, 6. Psal. XXXI, 7. i

Νοήσεις δὲ καὶ οὕτως, προεπισημηνάμενος ἐν τῇ προγραφῇ, ὡς ἄρα εἴη εἰς ἀνάμνησιν, εἰκότως ἀναπεμπάζεται, καὶ τὰ πάλαι αὐτῷ συμβεβηκότα ἐπαναλαμβάνει. Διδάσκει τε ἐν οἷς γέγονε, τῷ τῆς ἁμαρτίας ὀλίσθῳ περιπεσὼν, οὗ χάριν καὶ τὴν πᾶσαν ποιεῖται ἐξομολόγησιν. Εἰς ταῦτα γὰρ πάντα ἐλήλυθα, φησὶν, ἐπειδήπερ καιρῷ τινι Ἡ καρδία μου ἐταράχθη, καὶ ἐγκατέλειπέ με ἡ ἰσχύς μου, καὶ τὸ φῶς τῶν ὀφθαλμῶν μου, καὶ αὐτὸ οὐκ ἦν μετ’ ἐμοῦ. Κατὰ γὰρ τὸν τῆς ἁμαρτίας καιρὸν οὐ μικρὰν ὑπέμεινεν αὐτοῦ ταραχὴν τὸ διανοητικὸν, συγχυθὲν καὶ σκοτωθὲν ὑπὸ τοῦ τὴν ἁμαρτίαν ἐνεργοῦντος, ὡς καὶ εἰς ἀφροσύνην πεσεῖν καὶ πράττειν ἀφροσύνης ἔργα. Τότε δὲ καὶ ἐγκατέλειπεν αὐτὸν ἡ ἰσχὺς αὐτοῦ· οὐκέτι γὰρ οἷός τε ἦν λέγειν· Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με, νικηθεὶς ὑπὸ τοῦ πάθους καὶ ἐξατονήσας. Καὶ ἄλλο δέ τι, φησὶ, χαλεπὸν περὶ ἐμὲ γέγονε· Τὸ γὰρ φῶς τῶν ὀφθαλμῶν μου [ϟτοῦτο δὲ ἦν τὸ προφητικὸν πνεῦμα, τὸ φωτίζον αὐτοῦ τῆς ψυχῆς τὴν ὅρασιν]ϟ καὶ αὐτὸ οὐκ ἦν μετ’ ἐμοῦ, καταλεῖψάν με καὶ ἀναχωρῆσαν· ἐπεὶ εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία· οὐδὲ κατοικήσει ἐν σώματι κατάχρεῳ ἁμαρτίαις·

Α ἐν ἑτέρῳ λέλεκται· Ἐν τῷ οὐρανῷ ἑτοιμασθήσεται λέλεκται ἐν Ησαΐᾳ· Καὶ ταῖς νεφέλαις ἐντελοῦμαι Ἰουδαίων λαόν, ἀμπελῶνα τροπικῶς ὀνομασμένον. Β ἡ ἀλήθειά σου. Ἔστι μὲν οὖν ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ οὐρανῷ, δίκην δὲ ὑετοῦ φερομένου διὰ νεφῶν καὶ μέχρι τῆς γῆς ἐπιστάζει. Διὸ εἴρηται· καὶ ἡ ἀλήθειά σου ἕως τῶν νεφελῶν. Ἐκ δὲ τῶν λεγομέ νῶν νεφελῶν καὶ εἰς ἀνθρώπους προχέεται ἡ τοῦ Θεοῦ ἀλήθεια· νεφέλας δὲ τοὺς προφήτας ἢ τὰς ἀγγελικάς δυνάμεις, δι' ὧν ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ καὶ εἰς ἀνθρώ πους κατελήλυθεν, εἴωθεν ὁ λόγος ὀνομάζειν. Οὕτω τοῦ μὴ βρέξαι εἰς αὐτὸν ὑετόν, δηλαδὴ εἰς τὸν Ἔτι πρὸς τούτοις ἡ δικαιοσύνη σου, φησίν, Κύριε, μεγάλη τυγχάνει και υψηλή, όρεσι παραβαλλε μένη, καὶ ὄρεσι Θεοῦ, καὶ πρὸς τούτοις τὰ κρίματά σου ἀκατάληπτα. Ὡς γὰρ ἡ καλουμένη άβυσσος ἄπειρός ἐστιν ἀνθρώποις καὶ ἀκατάληπτος· ὃ δὴ σημαίνει ὁ φήσας λόγος· Τιθεὶς ἐν θησαυροῖς ἀβύσ σους· οὕτως καὶ τὰ σὰ κρίματα, ὦ Κύριε, τὰ ἐκ τῆς σῆς δικαιοσύνης φερόμενα, ὡς ἡ ἄβυσσός ἐστι πολλή. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἡ δικαιοσύνη σου ως όχη Θεοῦ, ὁ ᾿Ακύλας, Δικαιοσύνη σου ὡς ὄρη ίσχυρά, ἡρμήνευσε. Τούτων δὲ πάντων εὐκαίρως έμνημόνευ- σεν ὁ λόγος· δεικνύς, ὅτι διὰ τὸ ἔλεός σου τοῦ Θεοῦ τὸ ἐν τῷ οὐρανῷ, καὶ διὰ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ καὶ διὰ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ, καὶ διὰ τό· ῾Ως ἄβυσσος πολλὴ ἀκατάληπτα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀσεβεῖς καὶ ἄθεοι καὶ ἁμαρτωλοὶ οὐ μόνον ζωῆς ἀπολαύουσιν, ἀλλὰ καὶ τῶν λοιπῶν τῶν ἀπὸ τῆς φιλανθρωπίας αὐτοῦ χορηγουμένων. Διὸ ἐπιλέγεται· Ανθρώπους καὶ κτήνη σώσεις, Κύριε, ὡς ἐπλήθυνας τὸ ἔλεός σου, ὁ Θεός. Διὰ γὰρ τὰ κρίματά σου τὰ ὡς ἄβυσσος πολλὴ, καὶ διὰ τὴν δικαιοσύνην σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου τὴν ἐν τῷ οὐρανῷ, ἄνθρωποι καὶ κτήνη κατὰ τὸ αὐτὸ σώζονται· οὕτως ἐπλήθυνας τὸ ἔλεός σου, Θεός, ὡς μὴ μόνον τοὺς ἀξίους τῆς ἐκ σοῦ ζωῆς μεταλαμβάνειν, ἀλλὰ καὶ τοὺς κτηνώδεις καὶ ἀνοήτους τῶν ἀνθρώπων. Ἐπειδὴ γὰρ πολλοὶ μέμφονται καὶ καταιτιῶνται· Ινα τί ἀσεβεῖς εὐθηνοῦσι, καὶ τῶν τοῦ Θεοῦ ἀγαθῶν ἀπολαύουσιν; ἀναγκαίως διδάσκει, ὅτι πολυέλεος ἐστιν. Αλλ' εἰ μὲν ἦν ἔλεος μόνον καὶ φιλανθρωπία, οὐδὲν ἐκώλυεν τὸν τῶν ἁμαρτωλῶν μετέρχεσθαι βίον· διδάσκει δὲ, ὅτι σὺν τῷ ἐλέῳ ἀνακέκραται ἀλήθεια καὶ δικαιοσύνη, ὡς τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἀληθείας διαληψομένης τοὺς ἁμαρτωλοὺς μετὰ τὸ ἔλεος. Εἰ γὰρ μὴ ὠφελοῦντο τῷ ἐλέῳ καὶ τῇ μακροθυμίᾳ τοῦ Θεοῦ, ἡ δικαιοσύνη αὐτοῦ καὶ ἡ ἀλήθεια μετελεύσεται αὐτ τούς· ὑποβληθήσονται γὰρ κρίσει δικαίᾳ. Ἔστι γάρ, ἔστιν ἀπόῤῥητα τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ· πολύς τε καὶ ἄπειρος βυθός, ἢ, καθὼς ἡ Γραφή φησιν, ἄβυσσος πολλὴ ἐν τῷ λόγῳ τῶν κριμάτων αὐτοῦ περιέχεται. Ταῦτα τοίνυν μένει τοὺς ἀσεβεῖς. Οἱ δὲ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐν σκέπῃ τῶν πτερύ γων σου ἐλπιοῦσι. Μεθυσθήσονται ἀπὸ πιότητος οἴκου σου, καὶ τὸν χειμάρρουν τῆς τρυφῆς σου ποτιεῖς αὐτούς. "Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτί σου οψόμεθα φῶς. Ἐπειδὴ τὰ κρίματά σου EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. Veritas itaque Dei in coelo est : inde vero ceu plu- via in nubibus lata stillat in terram. Ideo dicitur, Et veritas tua usque ad nubes. Ex nubibus autem in homines veritas Dei effunditur; nubes vero pro- phetas et angelicas virtutes, a quibus veritas Dei hominibus allata est, Scriptura solet appellare. Sic in Isaia dictum est: Et nubibus mandabo ne pluant super eam imbrem 36, scilicet super Judæorum popu- lum, qu tropice vinea vocatur. Ad hæc autem, justitia tua, inquit, Domine, ma- gna excelsaque, montibus, imo montibus Dei com- paratur, ac insuper judicia tua incomprehensibilia. Quemadmodum enim abyssus, ut vocant, immensa et hominibus incomprehensibilis est; quod sane his significatur, ponens in thesauris abyssos : sic judicia, Domine, quæ ex justitia prodeunt tua, ceu abyssus multa s7 sunt. Pro illo autem, justitia tua sicut mon- tes Dei; Aquila, justitia tua sicut montes robusti, interpretatus est. Hæc porro omnia opportune me- morantur declaraturque, per misericordiam Dei quæ in cœlo est, per veritatem et justitiam ejus, ac per illud, Judicia ejus ut abyssus multa incom- prehensibilia sunt, impios, atheos et peccatores non vita solum, sed reliquis etiam frui bonis a bo- nitate ipsius subministratis. VERS. 8. Quamobrem adjicitur: Homines et ju- menta salvabis, Domine, quemadmodum multiplicasti C misericordiam tuam, Deus. Nam propter judicia tua quæ ut abyssus multa sunt, propter justitiam et veritatem tuam quæ in coelo est, homines et jumenta simul salutem obtinent. Sic multiplicasti misericor- diam tuam, Deus, ut non modo qui digni, sed etiam qui brutis moribus et insipientes sunt homines, vita abs te data fruantur. Quandoquidem enim multi conqueruntur et expostulant cum illo his ver- bis: Quare impii prospere agunt, ac Dei bonis fruun- tur? necessario docet multam ejus misericordiam esse. At si misericordia tantum ac clementia exsis- teret, nihil a peccatorum vita ineunda arceret. Ve- rum edocet ille veritatem et justitiam cum mise- ricordia misceri, ita ut post misericordiam justitia et veritas peccatores excepturæ sunt. Nam si ex D misericordia et patientia Dei nihil utilitatis perci. piant, justitia et veritas ejus invadet illos judicio quippe justo subjicientur. Sunt enim revera, sunt, inquam, judicia Dei occulta; multa immensaque profunditas, vel, ut ait Scriptura, abyssus multa in judiciorum ejus ratione comprehenditur. Hæc igi- tur impios manent. VERS. 9, 10. Filii autem hominum in tegmine ala- rum tuarum sperabunt. Inebṛiabuntur ab ubertate domus tuæ, et torrente voluptatis tuæ potabis eos. Quoniam apud te est fons vitæ, in lumine tuo videbi- mus lumen. Quoniam judicia tua abyssus multa, Isa. v, 6. Psal. XXXI, 7. i

ἅγιον γὰρ Πνεῦμα παιδείας φεύξεται δόλον, καὶ ἀπαναστήσεται ἀπὸ λογισμῶν ἀσυνέτων. Ἀλλὰ καὶ οἱ πρότερον αὐτοῦ φίλοι καὶ πλησίον αὐτοῦ, οἱ τὸν σύμπαντα χρόνον αὐτῷ συνόντες, ἐάσαντες αὐτὸν μακρόθεν ἔστησαν, οὐκέτ’ αὐτῷ συνεῖναι δυνάμενοι, πόῤῥωθεν δὲ ἀποκλᾳόμενοι ὡς οἰκείου φίλου συμφοράν. Τίνες δ’ ἦσαν οὗτοι ἀλλ’ ἢ οἱ ἐπὶ τοῖς προτέροις ἀγαθοῖς αὐτοῦ χαίροντες, ἄγγελοι δηλαδὴ ἀγαθοὶ καὶ λειτουργοὶ Θεοῦ, τῇ τῶν ἀνθρώπων συγχαίρειν εἰωθότες σωτηρίᾳ; Ὧν μακράν μου γενομένων, ἄλλοι τινὲς τὴν ἁμαρτίαν ἐνεργοῦντες, πλησίον μου γενόμενοι, ἐξεβιάζοντο καὶ τῆς ἐμῆς ψυχῆς κατέπαιζον. Πάλαι γὰρ οὗτοι διψῶντες τοῦ ἐμοῦ αἵματος, καὶ ἐκ μακρῶν χρόνων εὐχόμενοι θεάσασθαί μου τὴν πτῶσιν, ὡσανεὶ καιροῦ λαβόμενοι, ὅτε εἶδον καταλείπουσάν με τὴν ἰσχὺν, καὶ τὸ φῶς τῶν ὀφθαλμῶν μου ἀναχωρῆσάν μου, τούς τε φίλους καὶ τοὺς πλησίον μακρὰν γενομένους, παραχρῆμα ἐπιπηδήσαντες ἐξεβιάζοντο τὴν ψυχήν μου· καὶ ὡς ἂν ἐθελόκακοι ἐλάλησάν μοι ματαιότητας, ἔνδον ὑποβάλλοντές μου εἰς τὴν ψυχὴν ματαίους λογισμούς· ἀλλὰ καὶ σὺν δόλῳ θέλγοντες καὶ ἀπατῶντες, ὡς ἐπὶ ἀγαθοῖς ἐδελέαζον καθέλκοντές με εἰς τὴν ἁμαρτίαν.

Α ἐν ἑτέρῳ λέλεκται· Ἐν τῷ οὐρανῷ ἑτοιμασθήσεται λέλεκται ἐν Ησαΐᾳ· Καὶ ταῖς νεφέλαις ἐντελοῦμαι Ἰουδαίων λαόν, ἀμπελῶνα τροπικῶς ὀνομασμένον. Β ἡ ἀλήθειά σου. Ἔστι μὲν οὖν ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ οὐρανῷ, δίκην δὲ ὑετοῦ φερομένου διὰ νεφῶν καὶ μέχρι τῆς γῆς ἐπιστάζει. Διὸ εἴρηται· καὶ ἡ ἀλήθειά σου ἕως τῶν νεφελῶν. Ἐκ δὲ τῶν λεγομέ νῶν νεφελῶν καὶ εἰς ἀνθρώπους προχέεται ἡ τοῦ Θεοῦ ἀλήθεια· νεφέλας δὲ τοὺς προφήτας ἢ τὰς ἀγγελικάς δυνάμεις, δι' ὧν ἡ ἀλήθεια τοῦ Θεοῦ καὶ εἰς ἀνθρώ πους κατελήλυθεν, εἴωθεν ὁ λόγος ὀνομάζειν. Οὕτω τοῦ μὴ βρέξαι εἰς αὐτὸν ὑετόν, δηλαδὴ εἰς τὸν Ἔτι πρὸς τούτοις ἡ δικαιοσύνη σου, φησίν, Κύριε, μεγάλη τυγχάνει και υψηλή, όρεσι παραβαλλε μένη, καὶ ὄρεσι Θεοῦ, καὶ πρὸς τούτοις τὰ κρίματά σου ἀκατάληπτα. Ὡς γὰρ ἡ καλουμένη άβυσσος ἄπειρός ἐστιν ἀνθρώποις καὶ ἀκατάληπτος· ὃ δὴ σημαίνει ὁ φήσας λόγος· Τιθεὶς ἐν θησαυροῖς ἀβύσ σους· οὕτως καὶ τὰ σὰ κρίματα, ὦ Κύριε, τὰ ἐκ τῆς σῆς δικαιοσύνης φερόμενα, ὡς ἡ ἄβυσσός ἐστι πολλή. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ἡ δικαιοσύνη σου ως όχη Θεοῦ, ὁ ᾿Ακύλας, Δικαιοσύνη σου ὡς ὄρη ίσχυρά, ἡρμήνευσε. Τούτων δὲ πάντων εὐκαίρως έμνημόνευ- σεν ὁ λόγος· δεικνύς, ὅτι διὰ τὸ ἔλεός σου τοῦ Θεοῦ τὸ ἐν τῷ οὐρανῷ, καὶ διὰ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ καὶ διὰ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ, καὶ διὰ τό· ῾Ως ἄβυσσος πολλὴ ἀκατάληπτα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀσεβεῖς καὶ ἄθεοι καὶ ἁμαρτωλοὶ οὐ μόνον ζωῆς ἀπολαύουσιν, ἀλλὰ καὶ τῶν λοιπῶν τῶν ἀπὸ τῆς φιλανθρωπίας αὐτοῦ χορηγουμένων. Διὸ ἐπιλέγεται· Ανθρώπους καὶ κτήνη σώσεις, Κύριε, ὡς ἐπλήθυνας τὸ ἔλεός σου, ὁ Θεός. Διὰ γὰρ τὰ κρίματά σου τὰ ὡς ἄβυσσος πολλὴ, καὶ διὰ τὴν δικαιοσύνην σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου τὴν ἐν τῷ οὐρανῷ, ἄνθρωποι καὶ κτήνη κατὰ τὸ αὐτὸ σώζονται· οὕτως ἐπλήθυνας τὸ ἔλεός σου, Θεός, ὡς μὴ μόνον τοὺς ἀξίους τῆς ἐκ σοῦ ζωῆς μεταλαμβάνειν, ἀλλὰ καὶ τοὺς κτηνώδεις καὶ ἀνοήτους τῶν ἀνθρώπων. Ἐπειδὴ γὰρ πολλοὶ μέμφονται καὶ καταιτιῶνται· Ινα τί ἀσεβεῖς εὐθηνοῦσι, καὶ τῶν τοῦ Θεοῦ ἀγαθῶν ἀπολαύουσιν; ἀναγκαίως διδάσκει, ὅτι πολυέλεος ἐστιν. Αλλ' εἰ μὲν ἦν ἔλεος μόνον καὶ φιλανθρωπία, οὐδὲν ἐκώλυεν τὸν τῶν ἁμαρτωλῶν μετέρχεσθαι βίον· διδάσκει δὲ, ὅτι σὺν τῷ ἐλέῳ ἀνακέκραται ἀλήθεια καὶ δικαιοσύνη, ὡς τῆς δικαιοσύνης καὶ τῆς ἀληθείας διαληψομένης τοὺς ἁμαρτωλοὺς μετὰ τὸ ἔλεος. Εἰ γὰρ μὴ ὠφελοῦντο τῷ ἐλέῳ καὶ τῇ μακροθυμίᾳ τοῦ Θεοῦ, ἡ δικαιοσύνη αὐτοῦ καὶ ἡ ἀλήθεια μετελεύσεται αὐτ τούς· ὑποβληθήσονται γὰρ κρίσει δικαίᾳ. Ἔστι γάρ, ἔστιν ἀπόῤῥητα τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ· πολύς τε καὶ ἄπειρος βυθός, ἢ, καθὼς ἡ Γραφή φησιν, ἄβυσσος πολλὴ ἐν τῷ λόγῳ τῶν κριμάτων αὐτοῦ περιέχεται. Ταῦτα τοίνυν μένει τοὺς ἀσεβεῖς. Οἱ δὲ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐν σκέπῃ τῶν πτερύ γων σου ἐλπιοῦσι. Μεθυσθήσονται ἀπὸ πιότητος οἴκου σου, καὶ τὸν χειμάρρουν τῆς τρυφῆς σου ποτιεῖς αὐτούς. "Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτί σου οψόμεθα φῶς. Ἐπειδὴ τὰ κρίματά σου EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. Veritas itaque Dei in coelo est : inde vero ceu plu- via in nubibus lata stillat in terram. Ideo dicitur, Et veritas tua usque ad nubes. Ex nubibus autem in homines veritas Dei effunditur; nubes vero pro- phetas et angelicas virtutes, a quibus veritas Dei hominibus allata est, Scriptura solet appellare. Sic in Isaia dictum est: Et nubibus mandabo ne pluant super eam imbrem 36, scilicet super Judæorum popu- lum, qu tropice vinea vocatur. Ad hæc autem, justitia tua, inquit, Domine, ma- gna excelsaque, montibus, imo montibus Dei com- paratur, ac insuper judicia tua incomprehensibilia. Quemadmodum enim abyssus, ut vocant, immensa et hominibus incomprehensibilis est; quod sane his significatur, ponens in thesauris abyssos : sic judicia, Domine, quæ ex justitia prodeunt tua, ceu abyssus multa s7 sunt. Pro illo autem, justitia tua sicut mon- tes Dei; Aquila, justitia tua sicut montes robusti, interpretatus est. Hæc porro omnia opportune me- morantur declaraturque, per misericordiam Dei quæ in cœlo est, per veritatem et justitiam ejus, ac per illud, Judicia ejus ut abyssus multa incom- prehensibilia sunt, impios, atheos et peccatores non vita solum, sed reliquis etiam frui bonis a bo- nitate ipsius subministratis. VERS. 8. Quamobrem adjicitur: Homines et ju- menta salvabis, Domine, quemadmodum multiplicasti C misericordiam tuam, Deus. Nam propter judicia tua quæ ut abyssus multa sunt, propter justitiam et veritatem tuam quæ in coelo est, homines et jumenta simul salutem obtinent. Sic multiplicasti misericor- diam tuam, Deus, ut non modo qui digni, sed etiam qui brutis moribus et insipientes sunt homines, vita abs te data fruantur. Quandoquidem enim multi conqueruntur et expostulant cum illo his ver- bis: Quare impii prospere agunt, ac Dei bonis fruun- tur? necessario docet multam ejus misericordiam esse. At si misericordia tantum ac clementia exsis- teret, nihil a peccatorum vita ineunda arceret. Ve- rum edocet ille veritatem et justitiam cum mise- ricordia misceri, ita ut post misericordiam justitia et veritas peccatores excepturæ sunt. Nam si ex D misericordia et patientia Dei nihil utilitatis perci. piant, justitia et veritas ejus invadet illos judicio quippe justo subjicientur. Sunt enim revera, sunt, inquam, judicia Dei occulta; multa immensaque profunditas, vel, ut ait Scriptura, abyssus multa in judiciorum ejus ratione comprehenditur. Hæc igi- tur impios manent. VERS. 9, 10. Filii autem hominum in tegmine ala- rum tuarum sperabunt. Inebṛiabuntur ab ubertate domus tuæ, et torrente voluptatis tuæ potabis eos. Quoniam apud te est fons vitæ, in lumine tuo videbi- mus lumen. Quoniam judicia tua abyssus multa, Isa. v, 6. Psal. XXXI, 7. i

PG 23:345Ἐγὼ δὲ ὡσεὶ κωφὸς οὐκ ἤκουον, καὶ ὡσεὶ ἄλαλος οὐκ ἀνοίγων τὸ στόμα αὐτοῦ. Καὶ ἐγενόμην ὡσεὶ ἄνθρωπος οὐκ ἀκούων, καὶ οὐκ ἔχων ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ ἐλεγμούς. Ἐπεὶ τούτοις, φησὶν, οὐδὲν εἶχον λέγειν αἰσχύνης πεπληρωμένος· οὐδὲν γάρ μοι λόγος ἦν πρὸς ἀπολογίαν, οὐδ’ εἶχόν τινα τοῖς ἐχθροῖς προσφθέγγεσθαι ἅπαξ ὑπ’ αὐτῶν νενικημένος· οὐκ ἐμαυτῷ θαῤῥῶν, οὐδ’ ἄλλην τινὰ πρὸ ὀφθαλμῶν θέμενος ἐλπίδα ἢ σὲ, τὰ τῆς ἰάσεως ὑπέγραφον ἐμαυτῷ. Ἐπεὶ οὖν ἐπὶ σὲ ἤλπισα, Κύριε, ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει· διὰ τοῦτο εἰςακούσῃ, ὅτι θελητὴς ἐλέους εἶ, καὶ οὐ θέλεις τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὴν μετάνοιαν αὐτοῦ. Διὸ, ἐλπίσας ἐπὶ σὲ, ἱκετεύω τῆς παρὰ σοῦ θεραπείας τυχεῖν· Μήποτε ἐπιχαρῶσί μοι οἱ ἐχθροί μου, οὔπω μὲν γὰρ παντελῶς ἐχάρησαν. Ἐπιχαροῦνται δὲ, εἰ μὴ τύχοιμι τοῦ σοῦ ἐλέους. Ἀλλ’ ἵνα μὴ ἐπιχαρεῖέν μοι οἱ ἐχθροί μου, οἱ ἤδη καὶ πρότερον ἐν τῷ σαλευθῆναι πόδας μου μεγαλοῤῥημονήσαντες, ἐπὶ σὲ κατέφυγον, καί φημι· Μὴ καταισχυνθείην εἰς τὸν αἰῶνα. Οὐ γὰρ πάντη περιετράπην, οὐδὲ πτῶμα ἔπεσον τοιοῦτον, οἷον οἱ ἀποστάται σου γενόμενοι.

To the End, ForΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΩ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΩ ΙΔΙΘΟΥΜ, ΩΔΗ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΗ.

Πολλὴν δὲ ἐμφέρειαν ἔχει τὰ ἐν τῇ προκειμένῃ ᾠδῇ λεγόμενα τοῖς ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ. Ἀλλ’ ἐκεῖνον μὲν ὁ Δαυὶ̈δ ψάλλων, εἰς ἀνάμνησιν ἑαυτῷ συνέταττεν· οὗτος δὲ ἤδη καὶ ἑτέρους παραδίδωσι τοὺς τὰ ὅμοια πεπονθότας αὐτῷ, διὰ τῆς ἴσης ἐξομολογήσεως ζηλοῦν αὐτὸν καὶ μιμεῖσθαι παιδεύων· εἰ μὴ ἄρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ Ἰδιθοὺμ ταῦτα τὸν Δαυὶ̈δ ἐδίδασκε λέγειν. Ἠξίωτο γὰρ καὶ αὐτὸς ὁ Ἰδιθοὺμ πνεύματος προφητικοῦ. Μανθάνομεν δὲ διὰ τῶν προκειμένων, ὡς ἄρα προσήκει ἕκαστον ἑαυτῷ διαλέγεσθαι, μηδὲ περιμένειν τοὺς ἔξωθεν διδασκάλους, αὐτὸν δι’ ἑαυτοῦ προσομιλοῦντα τῷ λογισμῷ καὶ τῇ διανοίᾳ. Εἶπα· Φυλάξω τὰς ὁδούς μου. Κατ’ αὐτὸν, φησὶ, τὸν καιρὸν τοῦ πειρασμοῦ, ἐπαναβαίνοντός μοι τοῦ τὴν ἁμαρτίαν ἐνεργοῦντος, ἐγὼ ἔλεγον· Φυλάξω τὰς ὁδούς μου τοῦ μὴ ἁμαρτάνειν ἐν γλώσσῃ μου. Τότε δὲ καὶ ἐθέμην τῷ στόματί μου φυλακήν· καὶ ἐκωφώθην καὶ ἐταπεινώθην, καὶ ἐσίγησα ἐξ ἀγαθῶν. Ὁ δὲ Σύμμαχος οὕτως ἡρμήνευσεν· Εἶπον· Φυλάξω τὰς ὁδούς μου, μὴ ἁμαρτεῖν διὰ τῆς γλώσσης μου. Φυλάξω τὸ στόμα μου φιμῷ, ἔτι ὄντος ἀσεβοῦς ἐξ ἐναντίας μου. Ἄλαλος ἐγενόμην σιγῇ, ἐσιωπήθην μὴ ὢν ἐν ἀγαθῷ.

PG 23:347Ὁρᾷς τίνα τρόπον τὴν αἰτίαν τοῦ μὴ τολμᾷν διαίρειν τὸ στόμα ἐδίδαξεν εἰπών· Καὶ ἐσιώπησα ἐξ ἀγαθῶν, ἢ, ἐσιωπήθην μὴ ὢν ἐν ἀγαθῷ, κατὰ τὸν Σύμμαχον; Μὴ γὰρ ὢν ἐν ἀγαθοῖς, μηδὲ παῤῥησίαν ἄγων, ἐμεμνήμην τοῦ λέγοντος· Ἥμαρτες, ἡσύχασον· διὸ ἐσιώπησα μὴ ὢν ἐν ἀγαθῷ. Οὐ μόνον δὲ ἐκωφώθην καὶ ἐσίγησα ἐξ ἀγαθῶν, ἀλλὰ καὶ ἄλγημά μου ἀνεκαινίσθη. Τὸ γὰρ τῆς ψυχῆς μου ἄλγος καὶ τὸ ἐκ τῆς ἁμαρτίας ἐγγενόμενόν μοι ἕλκος, κατὰ βάθους ἐγκείμενον, καὶ κατ’ αὐτῆς τῆς συνειδήσεως ἐμπεπηγμένον, ἀνενεοῦτο, ἐπαναβαίνοντός μοι καὶ ἐπονειδίζοντος τοῦ τὴν ἁμαρτίαν ἐνηργηκότος. Ἐθερμάνθη ἡ καρδία μου ἐντός μου. Ἀναμιμνησκόμενος, φησὶ, τῆς ἁμαρτίας, τῆς ἀθυμίας ἐνεπιμπράμην πυρὶ, ὑπ’ αὐτῆς πυρούμενος τῆς συνειδήσεως, Ἐλάλησα ἐν γλώσσῃ μου· Γνώρισόν μοι, Κύριε, τὸ πέρας μου, Καὶ μετὰ τὴν ἐξομολόγησιν ὁποίου τέλους τεύξομαι μαθεῖν ἀξιῶ. Βαρούμενος δὲ ταῦτα ἔλεγε, τὴν πρόσκαιρον καὶ θνητὴν ζωὴν διὰ τὸ ἐπαχθὲς αὐτῆς μακροτάτην ἡγούμενος. Διὸ γνωρισθῆναι αὐτῷ τὸν τῆς ἀπαλλαγῆς χρόνον ἐπόθει· ἵν’ εὔθυμος γένοιτο, τὴν ἀπὸ τῶν τῇδε ἐλευθερίαν καὶ τῶν πειρατηρίων τὴν ἀπαλλαγὴν εὐαγγελισθείς.

ἄβυσσος πολλὴ, εἰκότως οὐ μόνον ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ κτηνῶν προνοεῖς· οὕτως ἐπλήθυνας τὸ ἔλεός σου, ὁ Θεός. Εστι δ' ἔτι παρὰ ταῦτα ἐξαίρετον τάγμα τῶν μετὰ τὰ προλεχθέντα ὀνομαζομένων υἱῶν ἀνθρώπων· οἵτινες, πλέον τι ἔχοντες τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν κτηνῶν τῶν ὑπὸ σοῦ σωζομένων, κατηξίωνται ἐν σκέπῃ τῶν πτερύγων σου ἐλπίζειν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Υπὸ σκιὰν τῶν πτερύγων σου ἀμερι- μνοῦσι. Τοὺς γὰρ ἐπὶ σὲ ἠλπικότας, καὶ ἀφωρισμέ- νους τοῦ τάγματος τῶν διαβεβλημένων, σὺ αὐτὸς ὁ Θεὸς ταῖς ἑαυτοῦ πτέρυξι περιέπεις καὶ σκέπεις. Καὶ ἐπεὶ ἤλπισαν οὗτοι ἀγαθὴν ἐλπίδα, Ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει· μεθυσθήσονται ἀπὸ πιότητος οἴκου σου, καὶ τὸν χειμάρρουν τῆς τρυφῆς σου ποτιεῖς αὐτούς. Οἶκος μὲν τοῦ Θεοῦ ἐστιν ἡ Ἐκκλησία αὐτοῦ· πιότης δὲ τοῦ οἴκου τὰ θεόπνευστα ἀναγνώσματα· Β μέθη δὲ σώφρων καὶ νηφάλιος ἡ ἀπὸ τῶν ἀναγνω- σμάτων ὠφέλεια· χείμαρρος δὲ τρυφῆς, ἐξ οὗ ποτί ζοντα: οἱ ἐπὶ σκέπῃ τῶν πτερύγων αὐτοῦ ἠλπικότες, ὁ ἐν Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ ποταμὸς, περὶ οὗ λέλεκται· Τοῦ ποταμοῦ τὰ ἐρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πό λιν τοῦ Θεοῦ· καὶ, Ὁ ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώ θη ὑδάτων. Χείμαρρος δὲ τρυφῆς ὁ Χριστὸς διὰ τὸ πρόσκαιρον τῆς ἐν ἀνθρώποις ἐπιφανείας αὐτοῦ. "Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς. Ζωὴν δὲ ὄντα ἔγνωμεν τὸν Χριστὸν ἐκ τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας, δι' ἧς αὐτὸς ὁ Σωτὴρ διδάσκει λέγων· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή. ᾿Αλλὰ καὶ, γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώ- πων. Διὸ καὶ ἐνταῦθα τῇ ζωῇ συνῆπται τὸ φῶς συμ- φώνως τῷ Εὐαγγελίῳ μετὰ γὰρ φάναι· Ὅτι παρὰ τοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐπιλέγεται· Ἐν τῷ φωτί σου ηψόμεθα φῶς. Φωτὸς γὰρ λογικοῦ χορηγητική τυγ- χάνει αὕτη ἡ ζωή· διὸ λέγεται· Καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων. Οἱ δὲ τούτων μεταλαβόντες τέλος ἕξουσι τοῦ φωτὸς τὴν θέαν. Παράτεινον τὸ ἔλεός σου τοῖς γινώσκουσί σε, καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τοῖς εὐθέσι τῇ καρδίᾳ. Τοῖς μὴ γινώσκουσιν αὐτὸν πρόσκαιρον ἔσται τὸ ἔλεος· τοῖς δὲ γινώσκουσί σε, Σῶτερ, παράτεινον τὸ ἔλεός σου καὶ τὴν δικαιοσύνην σου· ἐν ᾗ κατ' ἀξίαν κρίνων τοῖς μὲν ἀποδώσεις κατὰ τὰ ἔργα αὐτῶν, τοῖς δὲ πι- στώσεις τὰς σὰς ἐπαγγελίας. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, Καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τοῖς εὐθέσι τῇ καρδίᾳ, ὁ Σύμμα- χος, Καὶ τὴν ἐλεημοσύνην σου τοῖς ἁπλοῖς τὴν καρδίαν, ἐξέδωκε. Μὴ ἐλθέτω μοι ποῖς ὑπερ- ηρανίας, καὶ χεὶρ ἁμαρτωλῶν μὴ σαλεύσαι με. Ἐκεῖ ἔπεσον οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν. Εξώ σθησαν καὶ οὐ μὴ δυνήσονται στῆναι. Μηδὲ κτησαίμην χεῖρα καὶ πράξεις ἁμαρτωλῶν· ταῦτα γὰρ σαλεύειν εἴωθε καὶ μετακινεῖν τῆς παρὰ σοὶ τῷ Θεῷ στάσεως τοὺς εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον έξω σθησομένους. Αντὶ δὲ τοῦ· Ἐκεῖ ἔπεσον, ὁ Σύμμα- χος, ὅπου πίπτουσιν οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀδικίαν, ἐξέδωκε. Μὴ γὰρ γενοίμην, φησίν, ἐκεῖ, ἔνθα οἱ σα λευθέντες πίπτουσι, καὶ πεσόντες ἐξωθοῦνται, καὶ εξωσθέντες οὐκέτι ἐπανελθεῖν δυνήσονται. Ακολούθως * οι Σιν, 6. COMMENTARIA IN PSALMOS. A jure non hominibus modo, sed etiam jumentis pro- spicis, sic multiplicasti misericordiam tuam, Deus. Præter hæc autem alius eximius est ordo eorum, qui post prædicta filii hominum vocantur. Hi plu- ris aliquid habentes quam homines et jumenta qui- bus salutem paras, digni habiti sunt qui in tegmine alarum tuarum spem habeant; aut ut Symmachus, Sub umbra alarum tuarum securi sunt. Eos enim qui in te spem habent, quique ab ordine infamium illo- rum segregantur, tu ipse, Deus, alis foves tuis et contegis. Et quia spem cepere magnam, Spes autem non confundit 38. Inebriabuntur ab ubertate domus tuæ, el torrente voluptatis tuæ potabis eos. Domus Dei est Ecclesia ejus : ubertas domus, divinitus in- spiratæ lectiones: ebrietas illa temperata et sobria, utilitas ex lectionibus proveniens : torrens volupta- tis, quo potantur ii qui sub tegmine alarum ejus sperant, fluvius in Ecclesia Dei manans, de quo dictum est: Fluminis impetus lætificat civitatem Dei; et : Plumen Dei repletum est aquis ". Torrens voluptatis Christus est, ob temporaneam ejus in hominibus præsentiam. Quoniam apud te est fons vitæ. Ex evangelica doctrina Christum esse vitam ediscimus, ut Salvator ipse docet his verbis, Ego sum lux, veritas et vita "1. Sed etiam, quod factum est in ipso vita erat, et vita erat lux hominum 6. Quare hic pariter, ut in Evangelio, vitæ lux subdi- tur: nam postquam dixerat, Quoniam apud te est fons vitæ, adjicitur, In lumine tuo videbimus lumen. Hæc quippe vita rationabilem lucem subministrat. Quamobrem dicitur, Et vita erat lux hominum. Qui porro hæc acceperint, pro fine, lucis conten plationem obtinebunt. Rom. v, C D VERS. - 13. Pratende misericordiam tuam scientibus te, et justitiam tuam iis qui recto sunt corde. Nescientibus Deum temporanea misericordia erit; at scientibus te, Salvator, prælende misericor- diam tuam et justitiam tuam, qua pro rerum digni- tate judicans, aliis secundum opera eorum retribues, aliis promissa tua confirmabis. Pro illo autem : Et justitiam tuam iis qui recto sunt corde; Symma- chus : Et misericordiam simplicibus corde, edidit. Non veniat mihi pes superbiæ, et manus peccatoris non moreat me. Ibi ceciderunt qui operantur iniqui- tatem, expulsi sunt, nec poterunt stare. Ne manus et gesta peccatorum obtineam: hæc quippe excu- tere solent et removere abs te eos qui in tenebras exteriores depelluntur. Pro illo autem : Ibi cecide- runt, Symmachus edidit, ubi cadunt qui operantur iniquitatem. Ne, inquit, eo in loco sim, quo com- moti cadunt, lapsi expelluntur, expulsi regredi non poterunt. Haec autem consequenter elatur, post- quam qui finis crit eorum, qui in tegmine Dei spe- raverint, descripsit, resumpta impii, qui initio di. 3,4. 5. so Psal. xLv, 10. Joan. Joan. 1, 5. 60 Psal. LXIV,

Καὶ ἐν τοῖς δ’ ἑξῆς προϊὼν ἔλεγεν· Πάροικος ἐγώ εἰμι παρὰ σοὶ καὶ παρεπίδημος, καθὼς πάντες οἱ πατέρες μου. Ἰδοὺ παλαιστὰς ἔθου τὰς ἡμέρας μου, καὶ ἡ ὑπόστασίς μου ὡσεὶ οὐθὲν ἐνώπιόν σου. Ἀνθ’ οὗ ὁ Σύμμαχος, Ἰδοὺ ὡς σπιθαμὰς ἔδωκας τὰς ἡμέρας μου, ἐξέδωκεν. Ἄλλος δ’ ἂν εἴποι παλαιστὰς εἰρῆσθαι τὰς τῶν ἀνθρώπων ἡμέρας, διὰ τὸ πεπληρῶσθαι αὐτὰς ἀγῶνος καὶ πάλης καὶ πειρατηρίων. Ἑξῆς τούτοις φησί· Καὶ ἡ ὑπόστασίς μου ὡσεὶ οὐθὲν ἐνώπιόν σου· ἀνθ’ οὗ ὁ Ἀκύλας ἡρμήνευσε· Καὶ ἡ κατάδυσίς μου ὡς οὐκ ἔστιν ἐναντίον σου· ὁ δὲ Σύμμαχος· Καὶ ἡ βίωσίς μου ὡς οὐδὲν ἀντικρύ σου. Ὁ γὰρ πᾶς τῆς ζωῆς ἀνθρώπου χρόνος, παραβαλλόμενος τῇ τοῦ Θεοῦ ζωῇ, καὶ τοῖς αἰῶσι τοῖς ἀπείροις, ὥσπερ οὐθέν ἐστι ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Διὸ ἀλλαχοῦ εἴρηται· Οἱ οὐρανοὶ ἀπολοῦνται· σὺ δὲ διαμένεις, καὶ πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσονται· καὶ ὡσεὶ περιβολαὶ ἑλίξεις αὐτοὺς, καὶ ἀλλαγήσονται. Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ, καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσιν. Ἀλλὰ καὶ πᾶσα ἡ παρὰ ἀνθρώποις σπουδὴ ματαιότης ματαιοτήτων ἐστὶ, καὶ, τὰ σύμπαντα ματαιότης, πᾶς ἄνθρωπος ζῶν, ἢ, πᾶς ἄνθρωπος ἐστηλωμένος, κατὰ τὸν Ἀκύλαν·

ἄβυσσος πολλὴ, εἰκότως οὐ μόνον ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ κτηνῶν προνοεῖς· οὕτως ἐπλήθυνας τὸ ἔλεός σου, ὁ Θεός. Εστι δ' ἔτι παρὰ ταῦτα ἐξαίρετον τάγμα τῶν μετὰ τὰ προλεχθέντα ὀνομαζομένων υἱῶν ἀνθρώπων· οἵτινες, πλέον τι ἔχοντες τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν κτηνῶν τῶν ὑπὸ σοῦ σωζομένων, κατηξίωνται ἐν σκέπῃ τῶν πτερύγων σου ἐλπίζειν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Υπὸ σκιὰν τῶν πτερύγων σου ἀμερι- μνοῦσι. Τοὺς γὰρ ἐπὶ σὲ ἠλπικότας, καὶ ἀφωρισμέ- νους τοῦ τάγματος τῶν διαβεβλημένων, σὺ αὐτὸς ὁ Θεὸς ταῖς ἑαυτοῦ πτέρυξι περιέπεις καὶ σκέπεις. Καὶ ἐπεὶ ἤλπισαν οὗτοι ἀγαθὴν ἐλπίδα, Ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει· μεθυσθήσονται ἀπὸ πιότητος οἴκου σου, καὶ τὸν χειμάρρουν τῆς τρυφῆς σου ποτιεῖς αὐτούς. Οἶκος μὲν τοῦ Θεοῦ ἐστιν ἡ Ἐκκλησία αὐτοῦ· πιότης δὲ τοῦ οἴκου τὰ θεόπνευστα ἀναγνώσματα· Β μέθη δὲ σώφρων καὶ νηφάλιος ἡ ἀπὸ τῶν ἀναγνω- σμάτων ὠφέλεια· χείμαρρος δὲ τρυφῆς, ἐξ οὗ ποτί ζοντα: οἱ ἐπὶ σκέπῃ τῶν πτερύγων αὐτοῦ ἠλπικότες, ὁ ἐν Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ ποταμὸς, περὶ οὗ λέλεκται· Τοῦ ποταμοῦ τὰ ἐρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πό λιν τοῦ Θεοῦ· καὶ, Ὁ ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώ θη ὑδάτων. Χείμαρρος δὲ τρυφῆς ὁ Χριστὸς διὰ τὸ πρόσκαιρον τῆς ἐν ἀνθρώποις ἐπιφανείας αὐτοῦ. "Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς. Ζωὴν δὲ ὄντα ἔγνωμεν τὸν Χριστὸν ἐκ τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας, δι' ἧς αὐτὸς ὁ Σωτὴρ διδάσκει λέγων· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή. ᾿Αλλὰ καὶ, γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώ- πων. Διὸ καὶ ἐνταῦθα τῇ ζωῇ συνῆπται τὸ φῶς συμ- φώνως τῷ Εὐαγγελίῳ μετὰ γὰρ φάναι· Ὅτι παρὰ τοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐπιλέγεται· Ἐν τῷ φωτί σου ηψόμεθα φῶς. Φωτὸς γὰρ λογικοῦ χορηγητική τυγ- χάνει αὕτη ἡ ζωή· διὸ λέγεται· Καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων. Οἱ δὲ τούτων μεταλαβόντες τέλος ἕξουσι τοῦ φωτὸς τὴν θέαν. Παράτεινον τὸ ἔλεός σου τοῖς γινώσκουσί σε, καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τοῖς εὐθέσι τῇ καρδίᾳ. Τοῖς μὴ γινώσκουσιν αὐτὸν πρόσκαιρον ἔσται τὸ ἔλεος· τοῖς δὲ γινώσκουσί σε, Σῶτερ, παράτεινον τὸ ἔλεός σου καὶ τὴν δικαιοσύνην σου· ἐν ᾗ κατ' ἀξίαν κρίνων τοῖς μὲν ἀποδώσεις κατὰ τὰ ἔργα αὐτῶν, τοῖς δὲ πι- στώσεις τὰς σὰς ἐπαγγελίας. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, Καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τοῖς εὐθέσι τῇ καρδίᾳ, ὁ Σύμμα- χος, Καὶ τὴν ἐλεημοσύνην σου τοῖς ἁπλοῖς τὴν καρδίαν, ἐξέδωκε. Μὴ ἐλθέτω μοι ποῖς ὑπερ- ηρανίας, καὶ χεὶρ ἁμαρτωλῶν μὴ σαλεύσαι με. Ἐκεῖ ἔπεσον οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν. Εξώ σθησαν καὶ οὐ μὴ δυνήσονται στῆναι. Μηδὲ κτησαίμην χεῖρα καὶ πράξεις ἁμαρτωλῶν· ταῦτα γὰρ σαλεύειν εἴωθε καὶ μετακινεῖν τῆς παρὰ σοὶ τῷ Θεῷ στάσεως τοὺς εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον έξω σθησομένους. Αντὶ δὲ τοῦ· Ἐκεῖ ἔπεσον, ὁ Σύμμα- χος, ὅπου πίπτουσιν οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀδικίαν, ἐξέδωκε. Μὴ γὰρ γενοίμην, φησίν, ἐκεῖ, ἔνθα οἱ σα λευθέντες πίπτουσι, καὶ πεσόντες ἐξωθοῦνται, καὶ εξωσθέντες οὐκέτι ἐπανελθεῖν δυνήσονται. Ακολούθως * οι Σιν, 6. COMMENTARIA IN PSALMOS. A jure non hominibus modo, sed etiam jumentis pro- spicis, sic multiplicasti misericordiam tuam, Deus. Præter hæc autem alius eximius est ordo eorum, qui post prædicta filii hominum vocantur. Hi plu- ris aliquid habentes quam homines et jumenta qui- bus salutem paras, digni habiti sunt qui in tegmine alarum tuarum spem habeant; aut ut Symmachus, Sub umbra alarum tuarum securi sunt. Eos enim qui in te spem habent, quique ab ordine infamium illo- rum segregantur, tu ipse, Deus, alis foves tuis et contegis. Et quia spem cepere magnam, Spes autem non confundit 38. Inebriabuntur ab ubertate domus tuæ, el torrente voluptatis tuæ potabis eos. Domus Dei est Ecclesia ejus : ubertas domus, divinitus in- spiratæ lectiones: ebrietas illa temperata et sobria, utilitas ex lectionibus proveniens : torrens volupta- tis, quo potantur ii qui sub tegmine alarum ejus sperant, fluvius in Ecclesia Dei manans, de quo dictum est: Fluminis impetus lætificat civitatem Dei; et : Plumen Dei repletum est aquis ". Torrens voluptatis Christus est, ob temporaneam ejus in hominibus præsentiam. Quoniam apud te est fons vitæ. Ex evangelica doctrina Christum esse vitam ediscimus, ut Salvator ipse docet his verbis, Ego sum lux, veritas et vita "1. Sed etiam, quod factum est in ipso vita erat, et vita erat lux hominum 6. Quare hic pariter, ut in Evangelio, vitæ lux subdi- tur: nam postquam dixerat, Quoniam apud te est fons vitæ, adjicitur, In lumine tuo videbimus lumen. Hæc quippe vita rationabilem lucem subministrat. Quamobrem dicitur, Et vita erat lux hominum. Qui porro hæc acceperint, pro fine, lucis conten plationem obtinebunt. Rom. v, C D VERS. - 13. Pratende misericordiam tuam scientibus te, et justitiam tuam iis qui recto sunt corde. Nescientibus Deum temporanea misericordia erit; at scientibus te, Salvator, prælende misericor- diam tuam et justitiam tuam, qua pro rerum digni- tate judicans, aliis secundum opera eorum retribues, aliis promissa tua confirmabis. Pro illo autem : Et justitiam tuam iis qui recto sunt corde; Symma- chus : Et misericordiam simplicibus corde, edidit. Non veniat mihi pes superbiæ, et manus peccatoris non moreat me. Ibi ceciderunt qui operantur iniqui- tatem, expulsi sunt, nec poterunt stare. Ne manus et gesta peccatorum obtineam: hæc quippe excu- tere solent et removere abs te eos qui in tenebras exteriores depelluntur. Pro illo autem : Ibi cecide- runt, Symmachus edidit, ubi cadunt qui operantur iniquitatem. Ne, inquit, eo in loco sim, quo com- moti cadunt, lapsi expelluntur, expulsi regredi non poterunt. Haec autem consequenter elatur, post- quam qui finis crit eorum, qui in tegmine Dei spe- raverint, descripsit, resumpta impii, qui initio di. 3,4. 5. so Psal. xLv, 10. Joan. Joan. 1, 5. 60 Psal. LXIV,

ἢ, πᾶς ἄνθρωπος ἑστὼς, κατὰ τὸν Σύμμαχον. Ὁ γὰρ νῦν ἑστὼς καὶ ὁ κατὰ τὸν παρόντα χρόνον τὴν θνητὴν ἔτι ζωὴν διεξανύων ματαιότης ἂν εἴη. Εἰ γοῦν μὴ ἀπέκειτό τις ἀνθρώποις ἐλπὶς ἀθανασίας, καὶ ζωῆς αἰωνίου βασιλείας τε οὐρανῶν, εὐλόγως ἂν ἐνομίσθη μάταιόν τι εἶναι πᾶς ἄνθρωπος ζῶν. Καὶ νῦν τίς ἡ ὑπομονή μου, οὐχὶ Κύριος; Ὁ δὲ Σύμμαχος οὕτως τὰ προκείμενα ἐξέδωκε ῥητά· Νῦν οὖν τί προσδοκῶ, Δέσποτα; ἡ ἀναμονή μου εἰς σέ ἐστιν. Ἀπὸ πασῶν τῶν ἀθεσιῶν μου ἐξέλου με, ἐπονείδιστον ἄφρονι μὴ τάξῃς με. Ἄλαλος ἐγενόμην, οὐκ ἀνοίξεις στόμα μου· σὺ γὰρ ἐποίησας. Μετὰ τὰ προλελεγμένα πάντα, φησὶν, οὐδέν μοι λείπεται, ὦ Κύριε, ἢ σὲ προσδοκᾷν καὶ εἰς σὲ τὰς ἐλπίδας ἔχειν· παρὰ σοῦ γὰρ τῆς ψυχῆς ἡ ὑπόστασίς ἐστι. Διὸ δέομαι καὶ ἱκετεύω ἐλευθερωθῆναί με τῶν τῇδε κακῶν, καὶ τῶν ἀνομιῶν μου ῥυσθῆναι. Ἅπαξ γὰρ περιπέπτωκα ἄφρονι, περὶ οὗ καὶ ἀνωτέρω ἔλεγον· Ἐν τῷ συστῆναι τὸν ἁμαρτωλὸν ἐνώπιόν μου, ἐκωφώθην, καὶ ἐταπεινώθην καὶ ἐσίγησα ἐξ ἀγαθῶν. Αὐτίκα γοῦν ἀφροσύνῃ παραδοθεὶς γέγονα ἐπονείδιστος· εἰκότως οὖν, ὡς ἂν γνωσιμαχῶν ἐφ’ οἷς ἥμαρτον, ἐκωφώθην καὶ οὐκ ἤνοιξα τὸ στόμα μου, ὅτι σὺ ἐποίησας.

ἄβυσσος πολλὴ, εἰκότως οὐ μόνον ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ κτηνῶν προνοεῖς· οὕτως ἐπλήθυνας τὸ ἔλεός σου, ὁ Θεός. Εστι δ' ἔτι παρὰ ταῦτα ἐξαίρετον τάγμα τῶν μετὰ τὰ προλεχθέντα ὀνομαζομένων υἱῶν ἀνθρώπων· οἵτινες, πλέον τι ἔχοντες τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν κτηνῶν τῶν ὑπὸ σοῦ σωζομένων, κατηξίωνται ἐν σκέπῃ τῶν πτερύγων σου ἐλπίζειν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Υπὸ σκιὰν τῶν πτερύγων σου ἀμερι- μνοῦσι. Τοὺς γὰρ ἐπὶ σὲ ἠλπικότας, καὶ ἀφωρισμέ- νους τοῦ τάγματος τῶν διαβεβλημένων, σὺ αὐτὸς ὁ Θεὸς ταῖς ἑαυτοῦ πτέρυξι περιέπεις καὶ σκέπεις. Καὶ ἐπεὶ ἤλπισαν οὗτοι ἀγαθὴν ἐλπίδα, Ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει· μεθυσθήσονται ἀπὸ πιότητος οἴκου σου, καὶ τὸν χειμάρρουν τῆς τρυφῆς σου ποτιεῖς αὐτούς. Οἶκος μὲν τοῦ Θεοῦ ἐστιν ἡ Ἐκκλησία αὐτοῦ· πιότης δὲ τοῦ οἴκου τὰ θεόπνευστα ἀναγνώσματα· Β μέθη δὲ σώφρων καὶ νηφάλιος ἡ ἀπὸ τῶν ἀναγνω- σμάτων ὠφέλεια· χείμαρρος δὲ τρυφῆς, ἐξ οὗ ποτί ζοντα: οἱ ἐπὶ σκέπῃ τῶν πτερύγων αὐτοῦ ἠλπικότες, ὁ ἐν Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ ποταμὸς, περὶ οὗ λέλεκται· Τοῦ ποταμοῦ τὰ ἐρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πό λιν τοῦ Θεοῦ· καὶ, Ὁ ποταμὸς τοῦ Θεοῦ ἐπληρώ θη ὑδάτων. Χείμαρρος δὲ τρυφῆς ὁ Χριστὸς διὰ τὸ πρόσκαιρον τῆς ἐν ἀνθρώποις ἐπιφανείας αὐτοῦ. "Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς. Ζωὴν δὲ ὄντα ἔγνωμεν τὸν Χριστὸν ἐκ τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας, δι' ἧς αὐτὸς ὁ Σωτὴρ διδάσκει λέγων· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή. ᾿Αλλὰ καὶ, γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώ- πων. Διὸ καὶ ἐνταῦθα τῇ ζωῇ συνῆπται τὸ φῶς συμ- φώνως τῷ Εὐαγγελίῳ μετὰ γὰρ φάναι· Ὅτι παρὰ τοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐπιλέγεται· Ἐν τῷ φωτί σου ηψόμεθα φῶς. Φωτὸς γὰρ λογικοῦ χορηγητική τυγ- χάνει αὕτη ἡ ζωή· διὸ λέγεται· Καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων. Οἱ δὲ τούτων μεταλαβόντες τέλος ἕξουσι τοῦ φωτὸς τὴν θέαν. Παράτεινον τὸ ἔλεός σου τοῖς γινώσκουσί σε, καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τοῖς εὐθέσι τῇ καρδίᾳ. Τοῖς μὴ γινώσκουσιν αὐτὸν πρόσκαιρον ἔσται τὸ ἔλεος· τοῖς δὲ γινώσκουσί σε, Σῶτερ, παράτεινον τὸ ἔλεός σου καὶ τὴν δικαιοσύνην σου· ἐν ᾗ κατ' ἀξίαν κρίνων τοῖς μὲν ἀποδώσεις κατὰ τὰ ἔργα αὐτῶν, τοῖς δὲ πι- στώσεις τὰς σὰς ἐπαγγελίας. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, Καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τοῖς εὐθέσι τῇ καρδίᾳ, ὁ Σύμμα- χος, Καὶ τὴν ἐλεημοσύνην σου τοῖς ἁπλοῖς τὴν καρδίαν, ἐξέδωκε. Μὴ ἐλθέτω μοι ποῖς ὑπερ- ηρανίας, καὶ χεὶρ ἁμαρτωλῶν μὴ σαλεύσαι με. Ἐκεῖ ἔπεσον οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν. Εξώ σθησαν καὶ οὐ μὴ δυνήσονται στῆναι. Μηδὲ κτησαίμην χεῖρα καὶ πράξεις ἁμαρτωλῶν· ταῦτα γὰρ σαλεύειν εἴωθε καὶ μετακινεῖν τῆς παρὰ σοὶ τῷ Θεῷ στάσεως τοὺς εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον έξω σθησομένους. Αντὶ δὲ τοῦ· Ἐκεῖ ἔπεσον, ὁ Σύμμα- χος, ὅπου πίπτουσιν οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀδικίαν, ἐξέδωκε. Μὴ γὰρ γενοίμην, φησίν, ἐκεῖ, ἔνθα οἱ σα λευθέντες πίπτουσι, καὶ πεσόντες ἐξωθοῦνται, καὶ εξωσθέντες οὐκέτι ἐπανελθεῖν δυνήσονται. Ακολούθως * οι Σιν, 6. COMMENTARIA IN PSALMOS. A jure non hominibus modo, sed etiam jumentis pro- spicis, sic multiplicasti misericordiam tuam, Deus. Præter hæc autem alius eximius est ordo eorum, qui post prædicta filii hominum vocantur. Hi plu- ris aliquid habentes quam homines et jumenta qui- bus salutem paras, digni habiti sunt qui in tegmine alarum tuarum spem habeant; aut ut Symmachus, Sub umbra alarum tuarum securi sunt. Eos enim qui in te spem habent, quique ab ordine infamium illo- rum segregantur, tu ipse, Deus, alis foves tuis et contegis. Et quia spem cepere magnam, Spes autem non confundit 38. Inebriabuntur ab ubertate domus tuæ, el torrente voluptatis tuæ potabis eos. Domus Dei est Ecclesia ejus : ubertas domus, divinitus in- spiratæ lectiones: ebrietas illa temperata et sobria, utilitas ex lectionibus proveniens : torrens volupta- tis, quo potantur ii qui sub tegmine alarum ejus sperant, fluvius in Ecclesia Dei manans, de quo dictum est: Fluminis impetus lætificat civitatem Dei; et : Plumen Dei repletum est aquis ". Torrens voluptatis Christus est, ob temporaneam ejus in hominibus præsentiam. Quoniam apud te est fons vitæ. Ex evangelica doctrina Christum esse vitam ediscimus, ut Salvator ipse docet his verbis, Ego sum lux, veritas et vita "1. Sed etiam, quod factum est in ipso vita erat, et vita erat lux hominum 6. Quare hic pariter, ut in Evangelio, vitæ lux subdi- tur: nam postquam dixerat, Quoniam apud te est fons vitæ, adjicitur, In lumine tuo videbimus lumen. Hæc quippe vita rationabilem lucem subministrat. Quamobrem dicitur, Et vita erat lux hominum. Qui porro hæc acceperint, pro fine, lucis conten plationem obtinebunt. Rom. v, C D VERS. - 13. Pratende misericordiam tuam scientibus te, et justitiam tuam iis qui recto sunt corde. Nescientibus Deum temporanea misericordia erit; at scientibus te, Salvator, prælende misericor- diam tuam et justitiam tuam, qua pro rerum digni- tate judicans, aliis secundum opera eorum retribues, aliis promissa tua confirmabis. Pro illo autem : Et justitiam tuam iis qui recto sunt corde; Symma- chus : Et misericordiam simplicibus corde, edidit. Non veniat mihi pes superbiæ, et manus peccatoris non moreat me. Ibi ceciderunt qui operantur iniqui- tatem, expulsi sunt, nec poterunt stare. Ne manus et gesta peccatorum obtineam: hæc quippe excu- tere solent et removere abs te eos qui in tenebras exteriores depelluntur. Pro illo autem : Ibi cecide- runt, Symmachus edidit, ubi cadunt qui operantur iniquitatem. Ne, inquit, eo in loco sim, quo com- moti cadunt, lapsi expelluntur, expulsi regredi non poterunt. Haec autem consequenter elatur, post- quam qui finis crit eorum, qui in tegmine Dei spe- raverint, descripsit, resumpta impii, qui initio di. 3,4. 5. so Psal. xLv, 10. Joan. Joan. 1, 5. 60 Psal. LXIV,

PG 23:349Ὁ γὰρ σὸς φόβος κωφῶσαί με ἐποίησε, πλήττων με ἐφ’ οἷς ἥμαρτον, καὶ κατασιγάζων πρὸς τὸ μὴ φθέγγεσθαι. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ὄνειδος ἄφρονι ἔδωκάς με, ὁ μὲν Ἀκύλας, ὄνειδος ἀποῤῥέοντι, φησὶ, μὴ θῇς με· ὁ δὲ Σύμμαχος, ἐπονείδιστον ἄφρονι μὴ δῷς με· ἡ δὲ πέμπτη ἔκδοσις· ὄνειδος ἄφρονι μὴ δῷς με. Ὅπερ παράκλησιν ἐμφαίνει τοῦ ἡμαρτηκότος, ἱκετεύοντος μὴ παραδοθῆναι εἰς ὀνειδισμὸν ἄφρονι. Εἰ δ’ αὐτὸς ὁ Κύριος παραδίδωσιν ἄφρονι τὸν ἡμαρτηκότα, ὀνειδίζεσθαι πρὸς αὐτοῦ, καὶ τοῦτο ἂν εἴποις ἐπ’ ὠφελείᾳ γίνεσθαι τοῦ ὀνειδιζομένου, ὡς ἂν, κακούμενος, μείζονα ποιήσοιτο τὴν ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις ἐξομολόγησιν· ὅπερ ἠξίου μὴ παθεῖν ὁ Δαυὶ̈δ, ὡς πάντα πράττων τὰ τῷ Θεῷ ἀρεστὰ ἐξ ἑαυτοῦ. Ἀπόστησον ἀπ’ ἐμοῦ τὰς μάστιγάς σου· ἀπὸ γὰρ τῆς χειρὸς τῆς ἰσχύος σου ἐγὼ ἐξέλιπον· ἐν ἐλεγμοῖς ὑπὲρ ἀνομίας ἐπαίδευσας ἄνθρωπον, καὶ ἐξέτηξας ὡς ἀράχνην τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, πλὴν μάτην πᾶς ἄνθρωπος· διάψαλμα. Ἐν μὲν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ παρεῖχεν ἑαυτὸν ἐπιστρεπτικαῖς πληγαῖς, οἷά τις εὐγνώμων μαθητὴς διδασκάλῳ· διὸ ἔλεγεν· Ἐγὼ εἰς μάστιγας ἕτοιμος.

Β ρίου, καὶ δῴη σοι πάντα τὰ αἰτήματα τῆς καρδίας Α σου. Αποστρέψας τοῦ ζήλου τῶν πονηρῶν διὰ τῶν πρώτων, εὐθὺς ἐκ παραλλήλου τὴν ὀρθὴν καὶ βασι- λικὴν ὁδὸν τίθησι, δεικνὺς ὁποίαν χρὴ βαδίζειν. Διό φησιν· Ανω βλέπε, ὦ οὗτος, ἀφορῶν εἰς τὸν τῶν ὅλων κυβερνήτην, καὶ αὐτὸν σεαυτοῦ ἐλπίδα θέμε νος· θάρσει ὡς ἐπὶ μεγάλην ἄγκυραν ἡδρασμένος. Καὶ τὰ μὲν τῆς διανοίας σου ταύτην ἐχέτω τὴν ἐλπίδα· ταῖς δὲ πράξεσιν ἐργάζου καὶ ποίει χρηστότητα, ὡσανεί σπόρους σαυτῷ βαλλόμενος ἐπ' ἀγαθῇ καρ τῶν συγκομιδῇ. Ταῦτα δὲ τὰ δύο κτησάμενος, μη- κέτι περί τινος ἀγωνία. Κατασκήνου τὴν γῆν ἀμερί- μνως, καὶ τὴν πρόσκαιρον ταυτηνὶ ζωὴν, ὥσπερ ἐν σκηνῇ, πρὸς ὀλίγον ἑστὼς δίαγε. Ποιμανθήσῃ γὰρ δίκην θρέμματος ἀγαθοῦ ὑπὸ ποιμένι καλῷ ποιμαι νόμενος. Εἰ γάρ τίς ἐστιν ἐν ἀνθρώποις ἀληθινὸς ψυχῆς πλοῦτος, ὁ ἐν θείοις δόγμασι καὶ τοῖς τῶν θείων ἀναγνωσμάτων μαθήμασι, τούτων ἀπολαύσεις, ὥστε λέγειν· Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει. Οὐδὲν γάρ σε ὑστερήσει ποιμαινόμενον ἐν τῷ πλούτῳ τοῦ καλοῦ ποιμένος, τῷ δεδωρημένῳ τοῖς ἔτι ἐπὶ γῆς ποιμαινομένοις ἀνθρώποις. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Καὶ ποιμανθήσῃ ἐπὶ τῷ πλούτῳ αὐτῆς, ὁ Σύμμαχος, Καὶ ποιμαίνου διηνεκῶς, ἐξέδωκεν· ὁ δὲ ᾿Ακύλας, Καὶ νέμου πίστιν. Εἶθ' ὥσπερ τῶν πονηρευομένων καὶ τῶν ποιούντων τὴν ἀνομίαν ὑπέγραψε τὸ τέλος, οὔ τως καὶ σοὶ τῷ ἐλπίζοντι ἐπὶ τὸν Κύριον καὶ ποιοῦντι χρηστότητα ὁπόσα ὑπάρξει ἀγαθὰ καταριθμείται. Πρώ- τον μὲν γὰρ ποιμανθήσῃ ἐπὶ τῷ πλούτῳ τῷ ἀληθινῷ τοῦ καλοῦ ποιμένος· δεύτερον, κατατρυφήσεις τοῦ Κυρίου· καὶ τρίτον, δώσει σοι τὰ αἰτήματα της καρ- δίας σου. Κατατρυφᾷν δὲ τοῦ Κυρίου δυνήσεται ὁ τῆς ψυχῆς τὰ αἰσθητήρια κεκαθαρισμένος, ὡς δύνα- σθαι ἐσθίειν τὸν ζῶντα ἄρτον καὶ τὰς ζωοποιοὺς αὐτοῦ σάρκας, πίνειν τε τὸ σωτήριον αὐτοῦ αἷμα. Τούτοις τρεφόμενος καὶ πιαινόμενος, τῆς ἐνθέου μέθης ἀπο λαύων· Κατατρύφησον τοῦ Κυρίου, καὶ δώσει σοι τὰ αιτήματα τῆς καρδίας σου. "Ηδη μὲν γὰρ ἐντεῦθεν κατατρυφήσει, ἐθελήσας σε αὐτὸν ἐπιδοῦναι αὐτῷ. Αἴτει δὲ αὐτὸν καὶ τὰ μέλλοντα, ὧν προσδοκᾷς τὴν λῆψιν. Ο γὰρ τὰ παρόντα δεδωκὼς ἀφθόνως δωρήσεται σεν, οὐδ᾽ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου ἀνέβη. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ὑποτάγηθι τῷ Κυρίῳ, καὶ ἱκέτευ τον αὐτὸν, ὁ ᾿Ακύλας φησί· Σίγησον τῷ Κυρίῳ, καὶ ἀποκαραδόκει αὐτόν· ὁ δὲ Σύμμαχος - Εσύ χαζε τῷ Κυρίῳ, καὶ ἱκέτευε αὐτῷ. Τὰ γὰρ προλε χθέντα πράττοντα, καὶ ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις ἐλπίζοντα, ἡσυχάζειν προσήκει τέως ἐν τῷ παρόντι, καὶ μετὰ σιωπῆς προσδοκᾷν τὰ ἐπηγγελμένα. Μὴ παραζήλου ἐν τῷ κατευοδουμένῳ ἐν τῇ ὁδῷ αὐτοῦ, ἐν ἀν- θρώπῳ ποιοῦντι παρανομίας. Παῦσαι ἀπὸ ὀργῆς καὶ ἐγκατάλειπε θυμὸν, μὴ παραζήλου ὥστε ποη- ρεύεσθαι. Ότι οἱ πονηρευόμενοι ἐξολοθρευθή σονται, οἱ δὲ ὑπομένοντες τὸν Κύριον, αὐτοὶ κληρονομήσουσι γῆν. Ἐπαναλαμβάνει τὸν λόγον ἀναγκαίως. Ἐπεὶ γὰρ ἔγνως, φησὶν, ὁποῖος σοι πλοῦ- τος τεταμίευται, μὴ παραζήλου ἐν τῷ νομιζομένῳ • καὶ ὁ ὀφθαλμὺς οὐκ εἶδεν, οὐδὲ οὗς ἤκου . COMMENTARIA IN PSALMOS. ribus dictis ab æmulatione improborum avocave- rat; statim ex opposito rectam regiamque viam pro- ponit, indicans qua sit incedendum. Quapropter ait : Heus tu, sursum aspice, ac universorum mo- deratorem intuere, atque ipsum spem constitue tuam : bono animo esto, ut magna anchora firma- tus. Et mente quidem spem talem capias; operibus autem exsequere et fac bonitatem; ut iis ceu jactis tibi seminibus, opimam fructuum copiam percipias. Horumce porro duorum potitus, ne ultra de quo- piam anxius esto, inhabita terram sine sollicitudine, ac temporaneam hancce vitam, quasi in tabernacu- lo, brevi exigas : etenim instar bonæ pecudis cu- rante bono pastore pasceris. Nam si quæ insunt ho- minibus veræ animi divitiæ, quæ in divinis dogma- tibus et divinis lectionibus spectantur; iis frueris ita ut dicas: Dominus pascit me et nihil mihi dee- rit. Nihil quippe deerit tibi, si in boni pastoris divitiis pascaris, quæ erogantur hominibus in terra pascentibus. Pro illo autem : El pasceris in divitiis Et ejus, Symmachus : Et pascere assidue; Aquila : Et pascere fide, ediderunt. Sub hæc autem, quemad- modum improborum et operantium iniquitatem fi- rem descripsit; sic quanta tibi in Dominum spe- ranti, ac bonitatem facienti eventura bona sint, enumerat. Nam primo in veris boni pastoris divitiis pasceris; secundo, delectaberis in Domino ; tertio, dabit tibi petitiones cordis tui. Delectari autem in Domino valebit, quisquis animæ sensibus puris purgatisque fuerit, ita ut panem vivum ac vivifcas carnes ejus edere possit, ac salutarem ejus bibere sanguinem. His enutritus et impinguatus, divina fruens ebrietate: Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui. Jam enim ille quoque delecta- bitur, quod percupiat ut ipsi te dedas. Postula item ab eo ut ea quæ futura exspectas dona ccipias. Nam qui præsentia affatim elargitus est, ea obline- bit quæ nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominibus ascendit ". tibi omnes petitiones cordis tui. Postquam superio- G Psal, Isil, 1. Cor. 11, 9. Pro eo autem, Subditus esto Domino, et ora eum, Aquila ait, Sile Domino, et exspecta eum; Symma- D chus vero, Quiesce Domino, et supplica ipsi. Enim- vero par est eum qui superius memorata peragit, et in prædictis spem habet, quiescere dum in hac vita versatur, et cum silentio promissa exspectare. Noli æmulari in eo qui prosperatur in via sua, in homine faciente injustitias. Desine ab ira et dere-' linque furorem, noli @mulari ut maligneris. Quo- niam qui malignantur exterminabuntur: sustinentes autem Dominum, ipsi hæreditabunt terram. Sermo- nem necessario repetit. Quia, inquit, nosti qualis tibi thesaurus reconditus sit, noli æmulari homi- . nem iniquitati deditum, qui in præsenti vita remn prospere agere pulatur; ne stimulere, neu hujus- !

Ἐπεὶ δὲ λοιπὸν αὐτάρκως τῶν μαστίγων ἐπεπειρᾶτο ἐπιμόνως αὐτὸν αἰκιζομένων, ἱκετεύει τοῦ λοιποῦ παύσασθαι, καὶ μέχρι τούτου στῆναι τὰς μάστιγας, ὁμολογεῖ τε ἑξῆς λέγων· Ἀπὸ τῆς ἰσχύος χειρός σου ἐγὼ ἐξέλιπον. Περὶ δὲ τῆς χειρὸς ταύτης καὶ ἀνωτέρω ἐλέγετο· Ἐπεστήριξας ἐπ’ ἐμὲ τὴν χεῖρά σου. Εἶτα διδάσκει, ὅτι μὴ μάτην ἡ χεὶρ ἐπαίδευε, μηδὲ εἰς ἀργὸν ἐμαστίγου, ἀλλ’ ἐπ’ ὠφελείᾳ τοῦ ἡμαρτηκότος· διό φησιν· Ἐν ἐλεγμοῖς ὑπὲρ ἀνομίας ἐπαίδευσας ἄνθρωπον. Ὑπὲρ γὰρ τῆς παραχθείσης ἀνομίας καὶ διὰ τὸ παραχθὲν ἁμάρτημα ἐλέγχων τὸν παιδευόμενον καὶ τὰς μάστιγας ἐπῆγες καὶ τὴν χεῖρά σου προλεχθεῖσαν· τούτοις δὲ αὐτοῖς καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ παιδευομένου ἐξέτηξας, ταπεινουμένην καὶ λεπτυνομένην ἐπ’ ὠφελείᾳ τῇ αὐτῆς. Καθ’ ὃν γὰρ ἐτρύφα χρόνον, εἰς ἁμαρτίας ἐξώλισθε, κατὰ τό· Ἔφαγε καὶ ἔπιεν Ἰακὼβ, καὶ ἀπελάκτισεν ὁ ἠγαπημένος, ἐπλατύνθη καὶ ἐπαχύνθη, καὶ ἀπέστη ἀπὸ Θεοῦ τοῦ τρέφοντος αὐτόν. Διὸ, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου, ἡ σὰρξ παραδέδοται εἰς ὄλεθρον· ἧς τιμωρουμένης, ἐκτήκεται ψυχὴ ἐξισχνουμένη δίκην ἀράχνης· διό φησι· Καὶ ἐξέτηξας ὡς ἀράχνην τὴν ψυχὴν αὐτοῦ·

Β ρίου, καὶ δῴη σοι πάντα τὰ αἰτήματα τῆς καρδίας Α σου. Αποστρέψας τοῦ ζήλου τῶν πονηρῶν διὰ τῶν πρώτων, εὐθὺς ἐκ παραλλήλου τὴν ὀρθὴν καὶ βασι- λικὴν ὁδὸν τίθησι, δεικνὺς ὁποίαν χρὴ βαδίζειν. Διό φησιν· Ανω βλέπε, ὦ οὗτος, ἀφορῶν εἰς τὸν τῶν ὅλων κυβερνήτην, καὶ αὐτὸν σεαυτοῦ ἐλπίδα θέμε νος· θάρσει ὡς ἐπὶ μεγάλην ἄγκυραν ἡδρασμένος. Καὶ τὰ μὲν τῆς διανοίας σου ταύτην ἐχέτω τὴν ἐλπίδα· ταῖς δὲ πράξεσιν ἐργάζου καὶ ποίει χρηστότητα, ὡσανεί σπόρους σαυτῷ βαλλόμενος ἐπ' ἀγαθῇ καρ τῶν συγκομιδῇ. Ταῦτα δὲ τὰ δύο κτησάμενος, μη- κέτι περί τινος ἀγωνία. Κατασκήνου τὴν γῆν ἀμερί- μνως, καὶ τὴν πρόσκαιρον ταυτηνὶ ζωὴν, ὥσπερ ἐν σκηνῇ, πρὸς ὀλίγον ἑστὼς δίαγε. Ποιμανθήσῃ γὰρ δίκην θρέμματος ἀγαθοῦ ὑπὸ ποιμένι καλῷ ποιμαι νόμενος. Εἰ γάρ τίς ἐστιν ἐν ἀνθρώποις ἀληθινὸς ψυχῆς πλοῦτος, ὁ ἐν θείοις δόγμασι καὶ τοῖς τῶν θείων ἀναγνωσμάτων μαθήμασι, τούτων ἀπολαύσεις, ὥστε λέγειν· Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει. Οὐδὲν γάρ σε ὑστερήσει ποιμαινόμενον ἐν τῷ πλούτῳ τοῦ καλοῦ ποιμένος, τῷ δεδωρημένῳ τοῖς ἔτι ἐπὶ γῆς ποιμαινομένοις ἀνθρώποις. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Καὶ ποιμανθήσῃ ἐπὶ τῷ πλούτῳ αὐτῆς, ὁ Σύμμαχος, Καὶ ποιμαίνου διηνεκῶς, ἐξέδωκεν· ὁ δὲ ᾿Ακύλας, Καὶ νέμου πίστιν. Εἶθ' ὥσπερ τῶν πονηρευομένων καὶ τῶν ποιούντων τὴν ἀνομίαν ὑπέγραψε τὸ τέλος, οὔ τως καὶ σοὶ τῷ ἐλπίζοντι ἐπὶ τὸν Κύριον καὶ ποιοῦντι χρηστότητα ὁπόσα ὑπάρξει ἀγαθὰ καταριθμείται. Πρώ- τον μὲν γὰρ ποιμανθήσῃ ἐπὶ τῷ πλούτῳ τῷ ἀληθινῷ τοῦ καλοῦ ποιμένος· δεύτερον, κατατρυφήσεις τοῦ Κυρίου· καὶ τρίτον, δώσει σοι τὰ αἰτήματα της καρ- δίας σου. Κατατρυφᾷν δὲ τοῦ Κυρίου δυνήσεται ὁ τῆς ψυχῆς τὰ αἰσθητήρια κεκαθαρισμένος, ὡς δύνα- σθαι ἐσθίειν τὸν ζῶντα ἄρτον καὶ τὰς ζωοποιοὺς αὐτοῦ σάρκας, πίνειν τε τὸ σωτήριον αὐτοῦ αἷμα. Τούτοις τρεφόμενος καὶ πιαινόμενος, τῆς ἐνθέου μέθης ἀπο λαύων· Κατατρύφησον τοῦ Κυρίου, καὶ δώσει σοι τὰ αιτήματα τῆς καρδίας σου. "Ηδη μὲν γὰρ ἐντεῦθεν κατατρυφήσει, ἐθελήσας σε αὐτὸν ἐπιδοῦναι αὐτῷ. Αἴτει δὲ αὐτὸν καὶ τὰ μέλλοντα, ὧν προσδοκᾷς τὴν λῆψιν. Ο γὰρ τὰ παρόντα δεδωκὼς ἀφθόνως δωρήσεται σεν, οὐδ᾽ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου ἀνέβη. Ἀντὶ δὲ τοῦ, Ὑποτάγηθι τῷ Κυρίῳ, καὶ ἱκέτευ τον αὐτὸν, ὁ ᾿Ακύλας φησί· Σίγησον τῷ Κυρίῳ, καὶ ἀποκαραδόκει αὐτόν· ὁ δὲ Σύμμαχος - Εσύ χαζε τῷ Κυρίῳ, καὶ ἱκέτευε αὐτῷ. Τὰ γὰρ προλε χθέντα πράττοντα, καὶ ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις ἐλπίζοντα, ἡσυχάζειν προσήκει τέως ἐν τῷ παρόντι, καὶ μετὰ σιωπῆς προσδοκᾷν τὰ ἐπηγγελμένα. Μὴ παραζήλου ἐν τῷ κατευοδουμένῳ ἐν τῇ ὁδῷ αὐτοῦ, ἐν ἀν- θρώπῳ ποιοῦντι παρανομίας. Παῦσαι ἀπὸ ὀργῆς καὶ ἐγκατάλειπε θυμὸν, μὴ παραζήλου ὥστε ποη- ρεύεσθαι. Ότι οἱ πονηρευόμενοι ἐξολοθρευθή σονται, οἱ δὲ ὑπομένοντες τὸν Κύριον, αὐτοὶ κληρονομήσουσι γῆν. Ἐπαναλαμβάνει τὸν λόγον ἀναγκαίως. Ἐπεὶ γὰρ ἔγνως, φησὶν, ὁποῖος σοι πλοῦ- τος τεταμίευται, μὴ παραζήλου ἐν τῷ νομιζομένῳ • καὶ ὁ ὀφθαλμὺς οὐκ εἶδεν, οὐδὲ οὗς ἤκου . COMMENTARIA IN PSALMOS. ribus dictis ab æmulatione improborum avocave- rat; statim ex opposito rectam regiamque viam pro- ponit, indicans qua sit incedendum. Quapropter ait : Heus tu, sursum aspice, ac universorum mo- deratorem intuere, atque ipsum spem constitue tuam : bono animo esto, ut magna anchora firma- tus. Et mente quidem spem talem capias; operibus autem exsequere et fac bonitatem; ut iis ceu jactis tibi seminibus, opimam fructuum copiam percipias. Horumce porro duorum potitus, ne ultra de quo- piam anxius esto, inhabita terram sine sollicitudine, ac temporaneam hancce vitam, quasi in tabernacu- lo, brevi exigas : etenim instar bonæ pecudis cu- rante bono pastore pasceris. Nam si quæ insunt ho- minibus veræ animi divitiæ, quæ in divinis dogma- tibus et divinis lectionibus spectantur; iis frueris ita ut dicas: Dominus pascit me et nihil mihi dee- rit. Nihil quippe deerit tibi, si in boni pastoris divitiis pascaris, quæ erogantur hominibus in terra pascentibus. Pro illo autem : El pasceris in divitiis Et ejus, Symmachus : Et pascere assidue; Aquila : Et pascere fide, ediderunt. Sub hæc autem, quemad- modum improborum et operantium iniquitatem fi- rem descripsit; sic quanta tibi in Dominum spe- ranti, ac bonitatem facienti eventura bona sint, enumerat. Nam primo in veris boni pastoris divitiis pasceris; secundo, delectaberis in Domino ; tertio, dabit tibi petitiones cordis tui. Delectari autem in Domino valebit, quisquis animæ sensibus puris purgatisque fuerit, ita ut panem vivum ac vivifcas carnes ejus edere possit, ac salutarem ejus bibere sanguinem. His enutritus et impinguatus, divina fruens ebrietate: Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui. Jam enim ille quoque delecta- bitur, quod percupiat ut ipsi te dedas. Postula item ab eo ut ea quæ futura exspectas dona ccipias. Nam qui præsentia affatim elargitus est, ea obline- bit quæ nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominibus ascendit ". tibi omnes petitiones cordis tui. Postquam superio- G Psal, Isil, 1. Cor. 11, 9. Pro eo autem, Subditus esto Domino, et ora eum, Aquila ait, Sile Domino, et exspecta eum; Symma- D chus vero, Quiesce Domino, et supplica ipsi. Enim- vero par est eum qui superius memorata peragit, et in prædictis spem habet, quiescere dum in hac vita versatur, et cum silentio promissa exspectare. Noli æmulari in eo qui prosperatur in via sua, in homine faciente injustitias. Desine ab ira et dere-' linque furorem, noli @mulari ut maligneris. Quo- niam qui malignantur exterminabuntur: sustinentes autem Dominum, ipsi hæreditabunt terram. Sermo- nem necessario repetit. Quia, inquit, nosti qualis tibi thesaurus reconditus sit, noli æmulari homi- . nem iniquitati deditum, qui in præsenti vita remn prospere agere pulatur; ne stimulere, neu hujus- !

PG 23:351καὶ ἐπιλέγει· Πλὴν μάτην πᾶς ἄνθρωπος, πάλιν τὸν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ εἰκῆ καὶ μάτην μοχθοῦντα καὶ κακοπαθοῦντα ταλανίζων. Εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου, Κύριε, καὶ τῆς δεήσεώς μου· ἐνώτισαι τῶν δακρύων μου. Μὴ παρασιωπήσῃς, ὅτι πάροικος ἐγώ εἰμι ἐν τῇ γῇ καὶ παρεπίδημος, καθὼς πάντες οἱ πατέρες μου. Ἐνταῦθα ὁμολογεῖ πάροικος εἶναι καὶ παρεπίδημος· οἶδέ τε ἑτέραν ζωὴν ἀναψύξεως, ἧς τυχεῖν γλίχεται λέγων· Ἄνες μοι, ἵνα ἀναψύξω. Οὔκουν μάτην πάντα ἄνθρωπον πάροικον ἔλεγε, μετὰ κλαυθμοῦ δὲ καὶ δακρύων τὴν ἱκετηρίαν ἀναπέμπει, ἀκριβῶς εἰδὼς, ὅτι Μακάριοι οἱ κλαίοντες, ὅτι γελάσονται, καὶ, Μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρακληθήσονται· καὶ τὰ κατορθώματα δὲ αὐτοῦ ὑπογράφει ἐπιλέγων· Ὅτι πάροικος ἐγώ εἰμι καὶ παρεπίδημος, καθὼς πάντες οἱ πατέρες μου. Σπανίου δέ ἐστιν ἀνδρὸς τὸ δύνασθαι κατὰ μίμησιν τῶν θεοφιλῶν πατέρων καὶ τῶν προφητῶν τοῦ Θεοῦ μὴ ὡς ἔνοικος, ἀλλ’ ὡς πάροικος τὴν πρόσκαιρον διαβιοῦν ζωήν· ἐφ’ ᾧ καὶ ὁ παρὼν ἐσεμνύνετο παροικίαν ἡγούμενος καὶ ξενιτείαν τὸν ἀνθρώπινον βίον· Ἄνες μοι, ἵνα ἀναψύξω πρὸ τοῦ με ἀπελθεῖν, καὶ οὐκέτι μὴ ὑπάρξω. Ἀνθ’ οὗ ὁ Σύμμαχός φησι·

Ἀπόσχου μου, ἵνα μειδιάσω πρὶν ἀπελθεῖν με, καὶ μὴ ὑπάρχειν. Ἐὰν γὰρ ἐντεῦθεν, φησὶ, μὴ, μεταβαλὼν τὰ δάκρυα εἰς γέλωτα διὰ τὴν σὴν χάριν, μειδιάσω, καὶ ἐὰν μὴ ἐν τῷ παρόντι βίῳ ἀνῇς μοι τὸ ἁμάρτημα καὶ συγχωρήσῃς τὰ πεπραγμένα, ἵνα ἀναλάβω ἐμαυτὸν καὶ ἀναψύξω ἀπαλλαγεὶς τοῦ προσκαίρου βίου, οὐκ ἔστι καιρὸς μετανοίας. Μὴ τυχὼν δὲ ἀφέσεως οὐκέτι ὑπάρξω ἐν τῇ παρὰ σοὶ ζωῇ· ἀπόβλητος δὲ γενόμενος, ὁμοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Διὸ ἐντεῦθεν ἱκετεύω λέγων· Μὴ παρασιωπήσῃς ἀπ’ ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσῃς ἀπ’ ἐμοῦ, καὶ ὁμοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον.

To the End, David 39ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΔΑΥΙΔ ΛΘ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΔΑΥΙΔ ΛΘ. Ὑπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον, καὶ προσέσχε μοι. Ἐπειδὴ ἡ θλίψις ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμὴν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα· ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Εἰκότως οὐχ ἁπλῶς ὁ δίκαιος ὑπομένει, ἀλλ’ ἐπιτείνων τὴν ἐλπίδα καὶ μὴ ἀπογινώσκων τὴν παρὰ Θεῷ σωτηρίαν, παραμένει τῇ ὑπομονῇ. Κἂν παραχρῆμα δεηθεὶς μὴ ὑπακουσθῇ, ὅμως ἐλπίζων ὑπομένει καὶ προσκαρτερεῖ ταῖς δεήσεσι καὶ ταῖς προσευχαῖς. Εἰ δὲ καὶ ἐν σφάλματί ποτε γένοιτο, ὥσπερ ὁ Δαυὶ̈δ, ὁμολογεῖ μὴ ἀγνοεῖν οἷα κακῶν ἐλήλυθεν.

PG 23:353Εἰ δὲ καὶ μετὰ ταῦτα ἀναλάβοι ἑαυτὸν τοῦ σφάλματος συνῃσθημένος, εὐχαριστήσει γνωρίζων ἀφ’ οἵου βάθους ταλαιπωρίας ἀνιμήσατο αὐτὸν ὁ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ γενόμενος ἰατρὸς καὶ σωτήρ· διόπερ ἐρεῖ· Ἀνήγαγέ με ἐκ λάκκου ταλαιπωρίας καὶ ἀπὸ πηλοῦ ἰλύος. Τούτου δὲ τεύξεται, ἐπειδήπερ ὑπομένων ὑπέμεινε τὸν Κύριον. Λάκκον δὲ ταλαιπωρίας τὸ βάθος τῆς ἁμαρτίας, καὶ πηλὸν ἰλύος τὰς τοῦ πηλώδους σώματος ἡδυπαθείας, ἐν αἷς ὀλισθήσασα ψυχὴ βαπτίζεται καὶ ὥσπερ ἐν βυθῷ καταποντοῦται, οὐκ ἂν ἁμάρτοις εἰπών. Ὁ δὴ οὖν ἐκ τούτων ἀνακύψας, καὶ ὑπὸ τῆς δεξιᾶς τοῦ Σωτῆρος ἀνιμηθεὶς, εἶτα λοιπὸν ἐν καθαρῷ τῷ λόγῳ τὰς τῆς ψυχῆς βάσεις στηρίξας, εὐλόγως ἐρεῖ· Καὶ ἀνήγαγέ με ἐκ λάκκου ταλαιπωρίας καὶ ἀπὸ πηλοῦ ἰλύος· καὶ ἔστησεν ἐπὶ πέτραν τοὺς πόδας μου, καὶ κατηύθυνε τὰ διαβήματά μου. Πέτραν δὲ πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ στερεοῦ λόγου θεμέλιον ὀνομάζει, ἐφ’ ὃν ὁ βεβηκὼς φήσει· Τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ, θλίψις, ἢ στενοχωρία, ἢ διωγμὸς, ἢ λιμός; καὶ τὰ ἑξῆς. Οὐ μόνον δ’ ἔστησε τοὺς πόδας ἐπὶ τὴν πέτραν, ἀλλὰ καὶ βαδίζειν καὶ τρέχειν ἐπ’ αὐτῆς διὰ τῆς τῶν καλῶν εὐδοκιμήσεως ποιεῖ·

κατὰ τὸν παρόντα βίον κατευοδοῦσθαι ἀνθρώπῳ ποιοῦντι παρανομίας· μὴ γὰρ παροξύνου, μηδὲ μα κάριζε τὸν τοιοῦτον, ἀκριβῶς εἰδὼς, ὅτι μένει αὐτὸν ὀργὴ ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ. Διὸ σὺ μὴ ὀργίζου, μηδὲ θυμοῦ κατὰ τοῦ νομιζομέ νου εὐθηνεῖν ἀσεβοῦς, μηδὲ ζήλου αὐτὸν ὡς καὶ θέ λειν τὰ ὅμοια αὐτῷ πονηρεύεσθαι· εὖ γὰρ ἴσθι καὶ πέπεισο ἀκριβῶς, ὅτι τὸ τέλος τῶν πονηρευομένων ὀλέθριον τυγχάνει. Οἱ γὰρ πονηρευόμενοι εξολο θρευθήσονται, μόνοι δὲ οἱ μακρόθυμοι καὶ ὑπομέ νοντες τὸν Κύριον, αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν. Εἴ τις γάρ ἐστι γῆ ἀγαθὴ τοῖς ἁγίοις ἐπηγγελ μένη, ταύτην κληρονομήσουσιν οἱ ὑπομένοντες τὸν Κύριον· μετὰ γὰρ τῶν ἄλλων τῶν κατηριθμημένων ἀγαθῶν, καὶ αὐτὸς αὐτοῖς δοθήσεται ὁ κλῆρος. Εἰ δ' ἔστιν ἐν οὐρανοῖς Ἱερουσαλὴμ καὶ Σιὼν ὄρος τοῦ Θεοῦ τὸ ἐπουράνιον, ἀκόλουθόν ἐστι καὶ γῆν ἐπουρά γιον νοεῖν τὴν ἐπηγγελμένην τοῖς ἀξίοις. Εt η Καὶ ἔτι ὀλίγον, καὶ οὐ μὴ ὑπάρξῃ ἁμαρτωλός. Διερμηνεύει τὰ ἀνωτέρω λελεγμένα, τὸ μὲν, "Οτι ὡσεὶ χόρτος ταχὺ ἀποξηρανθήσονται, καὶ ὡσεὶ λάχανα χλόης ταχὺ ἀποπεσοῦνται, διὰ τοῦ, ἔτι ὀλίγον, καὶ οὐ μὴ ὑπάρξῃ ὁ ἁμαρτωλός· καὶ ζη- τήσεις τὸν τόπον αὐτοῦ καὶ οὐ μὴ εὕρῃς τὸ δὲ, Κατατρύφησον τοῦ Κυρίου, καὶ δώσει σοι τὰ αἰ. τήματα τῆς καρδίας σου, σαφέστερον ἀποδίδωσι διὰ τοῦ. Οἱ δὲ πραεῖς κληρονομήσουσι τὴν γῆν, καὶ κατατρυφήσουσιν ἐπὶ πλήθει εἰρήνης. Πῶς γάρ τις κατατρυφήσει τοῦ Κυρίου παρίστησι, πλη θος εἰρήνης παρ' αὐτῷ εἶναι λέγων· οὗ πλήθους εἰ- ρήνης ἀπολαύσουσιν οἱ τοῦ Κυρίου κατατρυφήσαν- τες. Διὰ τούτων δὲ ὁ λόγος σαφῶς ἑτέραν τινὰ γῆν ἀγαθὴν τὴν τοῖς πραέσι δοθησομένην διδάσκει, καὶ τρυφὴν καὶ πλῆθος εἰρήνης εἰς μέλλουσαν ἀναπέμπει ζωήν. Οὐ γὰρ ἡγνόει, ὅτι ὁμοίως τοῖς ἁμαρτωλοῖς κατὰ τὸν παρόντα βίον καὶ οἱ δίκαιοι τελευτήσουσιν, ὡς δύνασθαι καὶ περὶ αὐτῶν λέγεσθαι τό· Ἔτι ὀλί- γον, καὶ οὐ μὴ ὑπάρξῃ ὁ δίκαιος, καὶ ζητήσεις τὸν τόπον αὐτοῦ, καὶ οὐ μὴ εὕρῃς τελευτῶσι γὰρ ὁμοίως τοῖς ἁμαρτωλοῖς καὶ αὐτοί. Οὐκ ἂν δὲ εἶπε περὶ τῆς παρούσης γῆς τόδε· Οἱ πραεῖς κληρονομήσουσι τὴν γῆν, σαφῶς ὁρῶν τῶν πάντων πραότατον Μωϋ- σέα, πάλαι ἐξ ἀνθρώπων γενόμενον καὶ τῆς παρού σης γῆς ἀπηλλαγμένον. καὶ Παρατηρήσεται ὁ ἁμαρτωλὸς τὸν δίκαιον, βρύξει ἐπ' αὐτὸν τοὺς ὀδόντας αὐτοῦ. Τῶν τε ἀπέ- βῶν τὰς κατὰ τῶν δικαίων ἐπαναστάσεις, καὶ ἀμ- φοτέρων τῶν ταγμάτων τὰ τέλη. Μὴ γὰρ ἀρκούμε νος, φησί, τοῖς ἑαυτοῦ πλημμελήμασιν ὁ ἁμαρτωλός, οὐ φέρει βλέπων τὸν δίκαιον θεοσεβοῦντα· ἔλεγχον γὰρ τὸν ἐκείνου βίον τῆς ἑαυτοῦ μοχθηρίας ἡγεῖται· διὸ λέγει· Βαρὺς ἡμῖν ἐστι καὶ βλεπόμενος· ὅθεν ἐπιτηρεῖ ὅπως αὐτὸν καταβάλῃ. Αλλ' ὁ μὲν δίκαιος οὐ προσποιεῖται, οὐδὲ γινώσκει τὰ λαθραίως κατ' αὐτοῦ μηχανώμενα· ὁ δὲ παντεπόπτης Κύριος, προ ορῶν τὴν τοῦ ταῦτα διανοουμένου πτῶσιν, τῶν λογι· σμῶν αὐτοῦ καταγελᾷ. Καὶ τέως μὲν πλέον οὐδὲν ἦ γελῇ ἐπ' αὐτῷ μάτην τοιαῦτα λογιζομένῳ· ἐπειδὰν δ' ἐπὶ τὰ ἔργα χωρῇ, ἀκονήσας ἑαυτοῦ τὰ ξίφη ὡς μέχρι θανάτου ἐπιβουλεῦσαι τῷ τὴν διὰ Θεὸν πρὸν EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS 111. - EXEGETICA. modi lominem beatum pronunties, cum probe noris A ipsi repositam iram in die iræ et justi judicii Dei. Quamobrem noli irritari aut furore incendi contra impium, qui feliciter rem agere existimatur, neque æmuleris ipsum ut paria scelera edere exoptes; bene siquidem nosti ac persuasum plane habes, improborum finem exitiosum esse. Nam qui mali- gnantur exterminabuntur, ac soli patientes et susti- nentes Dominum, ipsi hæreditabunt terram. Si qua enim terra est sanctis viris promissa, hanc hære- ditabunt qui sustinent Dominum, qui cum aliis enumeratis bonis in hæreditatem illis dandus est. Quod si in cœlis Jerusalem et Sion mons' Dei cœ- lestis adsit, terram item coelestem dignis promissan putandum est. VERS. 10,11. Et adhuc pusillum, et non erit pec- B cator, etc. Hic superius dicta interpretatur, illud scilicet, Quoniam tanquam fenum velociter arescent, et quemadmodum olera herbarum cito decident, his explicat, Adhuc pusillum, et non erit peccator; et quares locum ejus, et non invenies: illud vero, De- lectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui, his apertius enarrat, Mansueti autem hæreditabunt terram, et delectabuntur in multitudine pacis. Quo pacto autem in Domino quis delectabitur, declarat ipse dum ait, penes cum multitudinem pacis esse, qua multa pace fruentur ii qui in Domino delectati fuerint. His porro docetur, aliam bonam terram esse, mansuetis destinatam, ac delectationem, mul- titudinemque pacis in ſuturam vitam remittit. Non ignorabat enim justis perinde atque peccatoribus G in hac vita moriendum esse, ita ut de illis quoque dici possit : Adhuc pusillum, et non erit justus ; et quæres locum ejus, et non invenies : nam illi quo- que moriuntur quemadmodum et peccatores. Ne- qus de hac terra sic locutus est, Mansueti hæredi- tabent terram; cum probe sciret Moysen omnium mitissimum, olim de medio hominum sublatum ab hac terra demigrasse. VERS. 12. Observabit peccator justum, et stridebit super eum dentibus suis, etc. Impiorum contra justos insultus amborumque finem describit. Cum pecca- tor, inquit, non satis esse sibi scelera sua putet, justum cernens religiose viventem, id ferre nequit, quia vitam ejus improbitatis suæ vituperationem esse arbitratur; quare ait: Vel visu solo onerosus nobis est, ideoque observat eum ut dejiciat. Verum justus nihil pensi habet, neque novit quæ clam contra se struuntur machinamenta. Dominus vero omnium inspector, ejus qui talia meditatur ruinam prospiciens, consilia ejus deridet. hactenus qui- dem nihil aliud agit quam ridere hominem talia frustra cogitantem. Cum autem peccator ad faci- nora progreditur, acuitque gladios, ut insidias paret ad necem ei, qui propter Deum inopiam pau- C

διὸ ἐπιλέγει· Καὶ κατηύθυνε τὰ διαβήματά μου. Εἶτα ἀκολούθως, ὡς ἂν μεταβληθεὶς ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω, τὸ μὲν παλαιὸν ᾆσμα, δι’ οὗ ἀπεκλαύσατο τὰ ἐν τοῖς πρὸ τούτου ψαλμοῖς λελεγμένα, ἀποτίθεται· ἀναλαμβάνει δὲ ᾆσμα καινὸν τοῦ σώσαντος αὐτὸν, καὶ ἐμβάλλοντος εἰς τὸ στόμα αὐτοῦ καινὸν ᾆσμα καὶ ὕμνον, ἀποδυσαμένου τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον σὺν ταῖς πράξεσιν αὐτοῦ, ἐνδυσαμένου δὲ τὸν νέον τὸν ἀνακαινούμενον κατ’ ἐπίγνωσιν τοῦ Θεοῦ. Εἶτα μετὰ πάντα ταῦτα ὑπόδειγμα πολλοῖς γίνεται, ὡς ἂν καὶ ἕτεροι, τὴν μεταβολὴν αὐτοῦ θεώμενοι, ἐλπίδας ἀγαθὰς ἀναλάβοιεν, καὶ τὴν ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω ποιήσαιντο μεταβολήν· διό φησιν· Ὄψονται πολλοὶ καὶ φοβηθήσονται, καὶ ἐλπιοῦσιν ἐπὶ Κύριον. Τί δὲ ὄψονται; Αὐτὸ τοῦτο, φησὶν, ὡς εἰς βάθος ἐλήλυθα κακῶν, καὶ εἰς τὸν λάκκον καὶ τὸν πηλὸν τῆς ἰλύος· κἀκεῖθεν Θεοῦ χάριτι ἀνελκυσθεὶς, ἐπὶ τὴν πέτραν ἔστην καὶ κατηυθύνθη τὰ διαβήματά μου, καὶ ᾄσματος κατηξιώθην καινοῦ. Ταῦτα γὰρ οἱ πολλοὶ θεασάμενοι φόβον Θεοῦ, περὶ οὗ λέλεκται, Ἀρχὴ σοφίας φόβος Θεοῦ, ἀναλήψονται, καὶ τὴν ὁμοίαν ἑαυτοῖς ὑπογράψουσιν ἐλπίδα.

κατὰ τὸν παρόντα βίον κατευοδοῦσθαι ἀνθρώπῳ ποιοῦντι παρανομίας· μὴ γὰρ παροξύνου, μηδὲ μα κάριζε τὸν τοιοῦτον, ἀκριβῶς εἰδὼς, ὅτι μένει αὐτὸν ὀργὴ ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ. Διὸ σὺ μὴ ὀργίζου, μηδὲ θυμοῦ κατὰ τοῦ νομιζομέ νου εὐθηνεῖν ἀσεβοῦς, μηδὲ ζήλου αὐτὸν ὡς καὶ θέ λειν τὰ ὅμοια αὐτῷ πονηρεύεσθαι· εὖ γὰρ ἴσθι καὶ πέπεισο ἀκριβῶς, ὅτι τὸ τέλος τῶν πονηρευομένων ὀλέθριον τυγχάνει. Οἱ γὰρ πονηρευόμενοι εξολο θρευθήσονται, μόνοι δὲ οἱ μακρόθυμοι καὶ ὑπομέ νοντες τὸν Κύριον, αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν. Εἴ τις γάρ ἐστι γῆ ἀγαθὴ τοῖς ἁγίοις ἐπηγγελ μένη, ταύτην κληρονομήσουσιν οἱ ὑπομένοντες τὸν Κύριον· μετὰ γὰρ τῶν ἄλλων τῶν κατηριθμημένων ἀγαθῶν, καὶ αὐτὸς αὐτοῖς δοθήσεται ὁ κλῆρος. Εἰ δ' ἔστιν ἐν οὐρανοῖς Ἱερουσαλὴμ καὶ Σιὼν ὄρος τοῦ Θεοῦ τὸ ἐπουράνιον, ἀκόλουθόν ἐστι καὶ γῆν ἐπουρά γιον νοεῖν τὴν ἐπηγγελμένην τοῖς ἀξίοις. Εt η Καὶ ἔτι ὀλίγον, καὶ οὐ μὴ ὑπάρξῃ ἁμαρτωλός. Διερμηνεύει τὰ ἀνωτέρω λελεγμένα, τὸ μὲν, "Οτι ὡσεὶ χόρτος ταχὺ ἀποξηρανθήσονται, καὶ ὡσεὶ λάχανα χλόης ταχὺ ἀποπεσοῦνται, διὰ τοῦ, ἔτι ὀλίγον, καὶ οὐ μὴ ὑπάρξῃ ὁ ἁμαρτωλός· καὶ ζη- τήσεις τὸν τόπον αὐτοῦ καὶ οὐ μὴ εὕρῃς τὸ δὲ, Κατατρύφησον τοῦ Κυρίου, καὶ δώσει σοι τὰ αἰ. τήματα τῆς καρδίας σου, σαφέστερον ἀποδίδωσι διὰ τοῦ. Οἱ δὲ πραεῖς κληρονομήσουσι τὴν γῆν, καὶ κατατρυφήσουσιν ἐπὶ πλήθει εἰρήνης. Πῶς γάρ τις κατατρυφήσει τοῦ Κυρίου παρίστησι, πλη θος εἰρήνης παρ' αὐτῷ εἶναι λέγων· οὗ πλήθους εἰ- ρήνης ἀπολαύσουσιν οἱ τοῦ Κυρίου κατατρυφήσαν- τες. Διὰ τούτων δὲ ὁ λόγος σαφῶς ἑτέραν τινὰ γῆν ἀγαθὴν τὴν τοῖς πραέσι δοθησομένην διδάσκει, καὶ τρυφὴν καὶ πλῆθος εἰρήνης εἰς μέλλουσαν ἀναπέμπει ζωήν. Οὐ γὰρ ἡγνόει, ὅτι ὁμοίως τοῖς ἁμαρτωλοῖς κατὰ τὸν παρόντα βίον καὶ οἱ δίκαιοι τελευτήσουσιν, ὡς δύνασθαι καὶ περὶ αὐτῶν λέγεσθαι τό· Ἔτι ὀλί- γον, καὶ οὐ μὴ ὑπάρξῃ ὁ δίκαιος, καὶ ζητήσεις τὸν τόπον αὐτοῦ, καὶ οὐ μὴ εὕρῃς τελευτῶσι γὰρ ὁμοίως τοῖς ἁμαρτωλοῖς καὶ αὐτοί. Οὐκ ἂν δὲ εἶπε περὶ τῆς παρούσης γῆς τόδε· Οἱ πραεῖς κληρονομήσουσι τὴν γῆν, σαφῶς ὁρῶν τῶν πάντων πραότατον Μωϋ- σέα, πάλαι ἐξ ἀνθρώπων γενόμενον καὶ τῆς παρού σης γῆς ἀπηλλαγμένον. καὶ Παρατηρήσεται ὁ ἁμαρτωλὸς τὸν δίκαιον, βρύξει ἐπ' αὐτὸν τοὺς ὀδόντας αὐτοῦ. Τῶν τε ἀπέ- βῶν τὰς κατὰ τῶν δικαίων ἐπαναστάσεις, καὶ ἀμ- φοτέρων τῶν ταγμάτων τὰ τέλη. Μὴ γὰρ ἀρκούμε νος, φησί, τοῖς ἑαυτοῦ πλημμελήμασιν ὁ ἁμαρτωλός, οὐ φέρει βλέπων τὸν δίκαιον θεοσεβοῦντα· ἔλεγχον γὰρ τὸν ἐκείνου βίον τῆς ἑαυτοῦ μοχθηρίας ἡγεῖται· διὸ λέγει· Βαρὺς ἡμῖν ἐστι καὶ βλεπόμενος· ὅθεν ἐπιτηρεῖ ὅπως αὐτὸν καταβάλῃ. Αλλ' ὁ μὲν δίκαιος οὐ προσποιεῖται, οὐδὲ γινώσκει τὰ λαθραίως κατ' αὐτοῦ μηχανώμενα· ὁ δὲ παντεπόπτης Κύριος, προ ορῶν τὴν τοῦ ταῦτα διανοουμένου πτῶσιν, τῶν λογι· σμῶν αὐτοῦ καταγελᾷ. Καὶ τέως μὲν πλέον οὐδὲν ἦ γελῇ ἐπ' αὐτῷ μάτην τοιαῦτα λογιζομένῳ· ἐπειδὰν δ' ἐπὶ τὰ ἔργα χωρῇ, ἀκονήσας ἑαυτοῦ τὰ ξίφη ὡς μέχρι θανάτου ἐπιβουλεῦσαι τῷ τὴν διὰ Θεὸν πρὸν EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS 111. - EXEGETICA. modi lominem beatum pronunties, cum probe noris A ipsi repositam iram in die iræ et justi judicii Dei. Quamobrem noli irritari aut furore incendi contra impium, qui feliciter rem agere existimatur, neque æmuleris ipsum ut paria scelera edere exoptes; bene siquidem nosti ac persuasum plane habes, improborum finem exitiosum esse. Nam qui mali- gnantur exterminabuntur, ac soli patientes et susti- nentes Dominum, ipsi hæreditabunt terram. Si qua enim terra est sanctis viris promissa, hanc hære- ditabunt qui sustinent Dominum, qui cum aliis enumeratis bonis in hæreditatem illis dandus est. Quod si in cœlis Jerusalem et Sion mons' Dei cœ- lestis adsit, terram item coelestem dignis promissan putandum est. VERS. 10,11. Et adhuc pusillum, et non erit pec- B cator, etc. Hic superius dicta interpretatur, illud scilicet, Quoniam tanquam fenum velociter arescent, et quemadmodum olera herbarum cito decident, his explicat, Adhuc pusillum, et non erit peccator; et quares locum ejus, et non invenies: illud vero, De- lectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui, his apertius enarrat, Mansueti autem hæreditabunt terram, et delectabuntur in multitudine pacis. Quo pacto autem in Domino quis delectabitur, declarat ipse dum ait, penes cum multitudinem pacis esse, qua multa pace fruentur ii qui in Domino delectati fuerint. His porro docetur, aliam bonam terram esse, mansuetis destinatam, ac delectationem, mul- titudinemque pacis in ſuturam vitam remittit. Non ignorabat enim justis perinde atque peccatoribus G in hac vita moriendum esse, ita ut de illis quoque dici possit : Adhuc pusillum, et non erit justus ; et quæres locum ejus, et non invenies : nam illi quo- que moriuntur quemadmodum et peccatores. Ne- qus de hac terra sic locutus est, Mansueti hæredi- tabent terram; cum probe sciret Moysen omnium mitissimum, olim de medio hominum sublatum ab hac terra demigrasse. VERS. 12. Observabit peccator justum, et stridebit super eum dentibus suis, etc. Impiorum contra justos insultus amborumque finem describit. Cum pecca- tor, inquit, non satis esse sibi scelera sua putet, justum cernens religiose viventem, id ferre nequit, quia vitam ejus improbitatis suæ vituperationem esse arbitratur; quare ait: Vel visu solo onerosus nobis est, ideoque observat eum ut dejiciat. Verum justus nihil pensi habet, neque novit quæ clam contra se struuntur machinamenta. Dominus vero omnium inspector, ejus qui talia meditatur ruinam prospiciens, consilia ejus deridet. hactenus qui- dem nihil aliud agit quam ridere hominem talia frustra cogitantem. Cum autem peccator ad faci- nora progreditur, acuitque gladios, ut insidias paret ad necem ei, qui propter Deum inopiam pau- C

Μακάριος ἀνὴρ, οὗ ἐστι τὸ ὄνομα Κυρίου ἐλπὶς αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἐπέβλεψεν εἰς ματαιότητας καὶ μανίας ψευδεῖς. Ὁ διὰ πείρας ἐλθὼν τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος τοῖς πᾶσι κηρύττει τὰς εἰς αὐτὸν γενομένας εὐεργεσίας, προφέρει τε καθολικὴν ἀπόφασιν ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν συμβάντων, διδάσκων, ὅτι πᾶσι δυνατὸν ἀνθρώποις τῶν ὁμοίων αὐτῷ τυχεῖν. Οὐ γὰρ ἐγὼ, φησὶ, μόνος, τοιούτων ἀξιωθεὶς, εἴην ἂν μακάριος· ἔκκειται δὲ τοῖς πᾶσιν ἡ αὐτὴ ὁδὸς, καὶ οὐ τισὶ μὲν, τισὶ δὲ οὔ. Πᾶς οὖν ὁ τὴν ἐλπίδα αὐτοῦ ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀναθήσας οὐκ ἀποπεσεῖται τοῦ μακαρισμοῦ, οὗ καὶ αὐτὸς κατηξιώθην. Ματαιότης δὲ καὶ μανίαι ψευδεῖς πᾶσαι αἱ περὶ τὰ πρόσκαιρα καὶ μάταια τυγχάνουσι σπουδαί· ἐπείπερ Ματαιότης ματαιοτήτων, τὰ πάντα ματαιότης· καὶ διὰ τῶν ἔμπροσθεν ἐλέγετο· Πλὴν τὰ πάντα ματαιότης, πᾶς ἄνθρωπος ζῶν· καὶ πάλιν· Πλὴν μάτην ταράσσονται. Θησαυρίζει, καὶ οὐ γινώσκει τίνι συνάξει ταῦτα. Μανίαι δὲ ψευδεῖς αἱ εἰς κενὸν καὶ μάταιον σπουδαζόμεναι τοῖς πολλοῖς φροντίδες. Ὥσπερ οὖν μανία σώφρων ἡ τοῦ παρόντος βίου κατεξανάστασις, δι’ ἣν καὶ ἐξεστῶτες ἐνομίζοντο τοῖς πολλοῖς οἱ τοῦ Θεοῦ προφῆται.

κατὰ τὸν παρόντα βίον κατευοδοῦσθαι ἀνθρώπῳ ποιοῦντι παρανομίας· μὴ γὰρ παροξύνου, μηδὲ μα κάριζε τὸν τοιοῦτον, ἀκριβῶς εἰδὼς, ὅτι μένει αὐτὸν ὀργὴ ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ. Διὸ σὺ μὴ ὀργίζου, μηδὲ θυμοῦ κατὰ τοῦ νομιζομέ νου εὐθηνεῖν ἀσεβοῦς, μηδὲ ζήλου αὐτὸν ὡς καὶ θέ λειν τὰ ὅμοια αὐτῷ πονηρεύεσθαι· εὖ γὰρ ἴσθι καὶ πέπεισο ἀκριβῶς, ὅτι τὸ τέλος τῶν πονηρευομένων ὀλέθριον τυγχάνει. Οἱ γὰρ πονηρευόμενοι εξολο θρευθήσονται, μόνοι δὲ οἱ μακρόθυμοι καὶ ὑπομέ νοντες τὸν Κύριον, αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν. Εἴ τις γάρ ἐστι γῆ ἀγαθὴ τοῖς ἁγίοις ἐπηγγελ μένη, ταύτην κληρονομήσουσιν οἱ ὑπομένοντες τὸν Κύριον· μετὰ γὰρ τῶν ἄλλων τῶν κατηριθμημένων ἀγαθῶν, καὶ αὐτὸς αὐτοῖς δοθήσεται ὁ κλῆρος. Εἰ δ' ἔστιν ἐν οὐρανοῖς Ἱερουσαλὴμ καὶ Σιὼν ὄρος τοῦ Θεοῦ τὸ ἐπουράνιον, ἀκόλουθόν ἐστι καὶ γῆν ἐπουρά γιον νοεῖν τὴν ἐπηγγελμένην τοῖς ἀξίοις. Εt η Καὶ ἔτι ὀλίγον, καὶ οὐ μὴ ὑπάρξῃ ἁμαρτωλός. Διερμηνεύει τὰ ἀνωτέρω λελεγμένα, τὸ μὲν, "Οτι ὡσεὶ χόρτος ταχὺ ἀποξηρανθήσονται, καὶ ὡσεὶ λάχανα χλόης ταχὺ ἀποπεσοῦνται, διὰ τοῦ, ἔτι ὀλίγον, καὶ οὐ μὴ ὑπάρξῃ ὁ ἁμαρτωλός· καὶ ζη- τήσεις τὸν τόπον αὐτοῦ καὶ οὐ μὴ εὕρῃς τὸ δὲ, Κατατρύφησον τοῦ Κυρίου, καὶ δώσει σοι τὰ αἰ. τήματα τῆς καρδίας σου, σαφέστερον ἀποδίδωσι διὰ τοῦ. Οἱ δὲ πραεῖς κληρονομήσουσι τὴν γῆν, καὶ κατατρυφήσουσιν ἐπὶ πλήθει εἰρήνης. Πῶς γάρ τις κατατρυφήσει τοῦ Κυρίου παρίστησι, πλη θος εἰρήνης παρ' αὐτῷ εἶναι λέγων· οὗ πλήθους εἰ- ρήνης ἀπολαύσουσιν οἱ τοῦ Κυρίου κατατρυφήσαν- τες. Διὰ τούτων δὲ ὁ λόγος σαφῶς ἑτέραν τινὰ γῆν ἀγαθὴν τὴν τοῖς πραέσι δοθησομένην διδάσκει, καὶ τρυφὴν καὶ πλῆθος εἰρήνης εἰς μέλλουσαν ἀναπέμπει ζωήν. Οὐ γὰρ ἡγνόει, ὅτι ὁμοίως τοῖς ἁμαρτωλοῖς κατὰ τὸν παρόντα βίον καὶ οἱ δίκαιοι τελευτήσουσιν, ὡς δύνασθαι καὶ περὶ αὐτῶν λέγεσθαι τό· Ἔτι ὀλί- γον, καὶ οὐ μὴ ὑπάρξῃ ὁ δίκαιος, καὶ ζητήσεις τὸν τόπον αὐτοῦ, καὶ οὐ μὴ εὕρῃς τελευτῶσι γὰρ ὁμοίως τοῖς ἁμαρτωλοῖς καὶ αὐτοί. Οὐκ ἂν δὲ εἶπε περὶ τῆς παρούσης γῆς τόδε· Οἱ πραεῖς κληρονομήσουσι τὴν γῆν, σαφῶς ὁρῶν τῶν πάντων πραότατον Μωϋ- σέα, πάλαι ἐξ ἀνθρώπων γενόμενον καὶ τῆς παρού σης γῆς ἀπηλλαγμένον. καὶ Παρατηρήσεται ὁ ἁμαρτωλὸς τὸν δίκαιον, βρύξει ἐπ' αὐτὸν τοὺς ὀδόντας αὐτοῦ. Τῶν τε ἀπέ- βῶν τὰς κατὰ τῶν δικαίων ἐπαναστάσεις, καὶ ἀμ- φοτέρων τῶν ταγμάτων τὰ τέλη. Μὴ γὰρ ἀρκούμε νος, φησί, τοῖς ἑαυτοῦ πλημμελήμασιν ὁ ἁμαρτωλός, οὐ φέρει βλέπων τὸν δίκαιον θεοσεβοῦντα· ἔλεγχον γὰρ τὸν ἐκείνου βίον τῆς ἑαυτοῦ μοχθηρίας ἡγεῖται· διὸ λέγει· Βαρὺς ἡμῖν ἐστι καὶ βλεπόμενος· ὅθεν ἐπιτηρεῖ ὅπως αὐτὸν καταβάλῃ. Αλλ' ὁ μὲν δίκαιος οὐ προσποιεῖται, οὐδὲ γινώσκει τὰ λαθραίως κατ' αὐτοῦ μηχανώμενα· ὁ δὲ παντεπόπτης Κύριος, προ ορῶν τὴν τοῦ ταῦτα διανοουμένου πτῶσιν, τῶν λογι· σμῶν αὐτοῦ καταγελᾷ. Καὶ τέως μὲν πλέον οὐδὲν ἦ γελῇ ἐπ' αὐτῷ μάτην τοιαῦτα λογιζομένῳ· ἐπειδὰν δ' ἐπὶ τὰ ἔργα χωρῇ, ἀκονήσας ἑαυτοῦ τὰ ξίφη ὡς μέχρι θανάτου ἐπιβουλεῦσαι τῷ τὴν διὰ Θεὸν πρὸν EUSEBII CESARIENSIS OPP. PARS 111. - EXEGETICA. modi lominem beatum pronunties, cum probe noris A ipsi repositam iram in die iræ et justi judicii Dei. Quamobrem noli irritari aut furore incendi contra impium, qui feliciter rem agere existimatur, neque æmuleris ipsum ut paria scelera edere exoptes; bene siquidem nosti ac persuasum plane habes, improborum finem exitiosum esse. Nam qui mali- gnantur exterminabuntur, ac soli patientes et susti- nentes Dominum, ipsi hæreditabunt terram. Si qua enim terra est sanctis viris promissa, hanc hære- ditabunt qui sustinent Dominum, qui cum aliis enumeratis bonis in hæreditatem illis dandus est. Quod si in cœlis Jerusalem et Sion mons' Dei cœ- lestis adsit, terram item coelestem dignis promissan putandum est. VERS. 10,11. Et adhuc pusillum, et non erit pec- B cator, etc. Hic superius dicta interpretatur, illud scilicet, Quoniam tanquam fenum velociter arescent, et quemadmodum olera herbarum cito decident, his explicat, Adhuc pusillum, et non erit peccator; et quares locum ejus, et non invenies: illud vero, De- lectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui, his apertius enarrat, Mansueti autem hæreditabunt terram, et delectabuntur in multitudine pacis. Quo pacto autem in Domino quis delectabitur, declarat ipse dum ait, penes cum multitudinem pacis esse, qua multa pace fruentur ii qui in Domino delectati fuerint. His porro docetur, aliam bonam terram esse, mansuetis destinatam, ac delectationem, mul- titudinemque pacis in ſuturam vitam remittit. Non ignorabat enim justis perinde atque peccatoribus G in hac vita moriendum esse, ita ut de illis quoque dici possit : Adhuc pusillum, et non erit justus ; et quæres locum ejus, et non invenies : nam illi quo- que moriuntur quemadmodum et peccatores. Ne- qus de hac terra sic locutus est, Mansueti hæredi- tabent terram; cum probe sciret Moysen omnium mitissimum, olim de medio hominum sublatum ab hac terra demigrasse. VERS. 12. Observabit peccator justum, et stridebit super eum dentibus suis, etc. Impiorum contra justos insultus amborumque finem describit. Cum pecca- tor, inquit, non satis esse sibi scelera sua putet, justum cernens religiose viventem, id ferre nequit, quia vitam ejus improbitatis suæ vituperationem esse arbitratur; quare ait: Vel visu solo onerosus nobis est, ideoque observat eum ut dejiciat. Verum justus nihil pensi habet, neque novit quæ clam contra se struuntur machinamenta. Dominus vero omnium inspector, ejus qui talia meditatur ruinam prospiciens, consilia ejus deridet. hactenus qui- dem nihil aliud agit quam ridere hominem talia frustra cogitantem. Cum autem peccator ad faci- nora progreditur, acuitque gladios, ut insidias paret ad necem ei, qui propter Deum inopiam pau- C

PG 23:355Σεμνύνεται δ’ ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ ἐκστάσει λέγων ὁ δίκαιος· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ ἐκστάσει μου· Πᾶς ἄνθρωπος ψεύστης· καὶ ὁ Ἀπόστολος δὲ τοῦτο πεπονθὼς ἔλεγεν· Εἴτε γὰρ ἐξέστημεν Θεῷ, εἴτε σωφρονοῦμεν ὑμῖν. Πολλὰ ἐποίησας σὺ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ θαυμάσιά σου. Ὁ τὴν πολυποίκιλον τοῦ Θεοῦ σοφίαν κατανενοηκὼς ἔν τε τοῖς καθόλου κτίσμασι καὶ τοῖς κατὰ μέρος, τοῖς τε αἰσθητοῖς καὶ τοῖς κατὰ διάνοιαν θεωρουμένοις, εἰς ἔκπληξιν ἐλθὼν τῆς ὑπερμεγέθους δυνάμεως τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ, εἴποι ἄν· Πολλὰ ἐποίησας σὺ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ θαυμάσιά σου. Ἀλλὰ καὶ τοὺς λόγους ἐξετάσας τῆς καθόλου προνοίας, καθ’ οὓς τὰ σύμπαντα διοικεῖ, κἄπειτα εὑρὼν αὐτοὺς ἀκαταλήπτους, προσθήσει λέγων· Καὶ τοῖς διαλογισμοῖς σου οὐκ ἔστι τίς ὁμοιωθήσεταί σοι. Οἷος ἦν ὁ λέγων· Ὢ βάθους πλούτου καὶ σοφίας, καὶ γνώσεως Θεοῦ ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ Ἐν δὲ τοῖς προκειμένοις ὁ Δαυὶ̈δ κατὰ καιρὸν ταύτας προηνέγκατο τὰς φωνὰς, ἔργῳ μαθὼν, ὡς καινῷ τινι τρόπῳ σέσωσται τῷ δι’ ὑπακοῆς τῶν θείων λογίων.

χείαν καὶ πενίαν ἀνειληφότι, καὶ τὴν ἄκραν κατορ- θοῦντι φιλοσοφίαν, τὸ τηνικαῦτα στρέφει τὴν αὐτῶν ῥομφαίαν κατὰ τῆς αὐτῶν καρδίας ὁ πάλαι καταγε λῶν αὐτῶν Κύριος, καὶ τὰ κατὰ τοῦ δικαίου τόξα τῶν ἀσεβῶν συντρίβει. Μετελεύσεται γὰρ αὐτούς· οὐδὲ Ετι γελῶν ἐφ᾽ οἷς διανοοῦνται, ἀλλὰ τῇ δίκῃ τῇ προσ ηκούσῃ κατ' αὐτῶν χρώμενος. Ταῦτα δὲ, ὅτι μὴ λόγοι τυγχάνουσιν, ἀλλ' ἔργα ἀληθῆ μαρτυρούμενα ὑπ' αὐτ τῆς ἐνεργείας, καὶ ἡμῖν αὐτοῖς τοῖς ταῦτα νυνὶ δι- εξιοῦσιν ἡ πεῖρα τῶν ἔργων ἐπιστώσατο. Οφθαλμοῖς γοῦν παρειλήφαμεν, ὡς οἱ ἁμαρτωλοὶ ἐν τοῖς καθ' ἡμῶν διωγμοῖς ῥομφαίαν ἐσπάσαντο κατὰ τῶν δι- καίων, καὶ ὡς ἐνέτειναν τα τόξα αὐτῶν τοῦ κατα- βαλεῖν πένητα καὶ πτωχὸν, καὶ τοῦ σφάξαι τοὺς εύ- θεῖς τῇ καρδίᾳ, καὶ ὡς ἔπραξαν καὶ κατέβαλον καὶ ἀνεῖλον ποικίλοις τρόποις θανάτων τοὺς κατὰ Θεὸν ἀνδρισαμένους ἁγίους μάρτυρας. Ὥσπερ δὲ ταῦτα ἱστορησάμενοι, οὕτω καὶ τὴν μετελθοῦσαν αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ δίκην τεθεάμεθα, τοιαύτην γενομένην, ὡς μὴ ἁμαρτεῖν τὸν φήσαντα ἀληθῶς, τὴν ῥομφαίαν αὐτ τῶν εἰσεληλυθέναι εἰς τὴν καρδίαν αὐτῶν καὶ τὰ τόξα αὐτῶν συντετρίφθαι. Β Κρείσσον ὀλίγον τῷ δικαίῳ. Οὐ προείρηται μόν νον, ἀλλὰ δι' ἔργων ἀποπεπλήρωται, καὶ τὸν ἄλλον δὲ χρόνον. Ὁ μὲν δίκαιος πτωχεύων, ἀρκεῖται τῷ ὀλίγῳ, δεδιδαγμένος ἐν προσευχῇ λέγειν· Τὸν ἄρα τον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον· ὁ δὲ ἁμαρτωλός, πλούτῳ περιῤῥεόμενος, ἀγαθοῦ τινος ἀπόλαυσιν νομίζει. Αλλ' ἐγώ, φησίν, εν οἶδα, διδά- σκω δὲ καὶ ἑτέρους· ὅτι πολλῷ βελτιων ἐστὶν ὁ δί- καιος τὸν ἐφήμερον ἄρτον παρὰ τοῦ Θεοῦ λαμβάνων & τοῦ τῶν ἁμαρτωλῶν πλούτου. Εἰ δ' ἐρωτᾷς, τὴν αἰ τίαν μάνθανε· ὅτι ὁ μὲν ὀλίγῳ ἀρκούμενος ἔχει τὸν Κύριον ὑποστηρίζοντα αὐτοῦ τὴν ψυχὴν καὶ τὴν ζωὴν καὶ τὸν βίον, ὑπὲρ πάντα τε πλοῦτον ἐπαρχοῦντα αὐτῷ· οἱ δὲ τῶν ἁμαρτωλῶν βραχίονες οὐ διαμένου- σιν ἰσχυροί, οὐδὲ ὁ πλοῦτος αὐτῶν βέβαιος· συντρι βήσονται γὰρ ὅσον οὐδέπω γενόμενοι ὡσεὶ λάχανα χλόης καὶ ὡσεὶ χόρτος ἀποξηραινόμενοι. Γινώσκει Κύριος τὰς ὁδοὺς τῶν ἀμώμων, καὶ ή κληρονομία αὐτῶν εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται. Οὐ κατ· αισχυνθήσονται ἐν καιρῷ πονηρῷ, καὶ ἐν ἡμές ραις λιμοῦ χορτασθήσονται, ὅτι οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπολοῦνται. Ὅτι τοῦ δεξιοῦ τάγματος, λέγω δὲ τῶν δικαίων, οὐ μόνον ὑποστηρίζει ὁ Θεὸς τὴν ζωήν, ἀλλὰ καὶ τὰς περιμενούσας αὐτοὺς ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ἡμέρας ἀκριβῶς οἶδε, τήν τε ήτοιμασμένην αὐτοῖς κληρονομίαν, περὶ ἧς ἀνωτέρω ἐλέχθη. Διὸ οὐδὲν αὐτοὺς καταβλάψει το βραχύ, καὶ λυπηρὸν τοῦ παρόντος βίου, καὶ τὸ πένεσθαι καὶ πτωχεύειν διὰ τὸν Κύριον. Γυμνάσιον γὰρ αὐτῶν ἐστι τῆς προαιρέ σεως ή καρτερία, δι' ἧς τὴν στενὴν καὶ τεθλιμμένην ὀδεύοντες, τεύξονται τῶν ἐπηγγελμένων. Ἀντὶ δὲ τοῦ, γινώσκει, ὁ Σύμμαχος, Προοἶδεν ὁ Κύριος τὰς ἡμέρας τῶν ἀμώμων, ἐξέδωχεν. Καὶ ἄλλο δὲ μέγα ὑπάρξει τούτοις· ἐν γὰρ καιρῷ πονηρῷ οὐ κατ αισχυνθήσονται, καὶ ἐν ἡμέραις λιμου χορτασθής το η COMMENTARIA IN PSALMOS. A periemque amplexus ac summæ philosophiæ dedi- tus est, inferendam; tumn Dominus, qui olim deri- debat eos, gladium vertit in corda ipsorum, et arcus impiorum contra justum paratos confringit. Non jam cogitationes eorum deridens invadet eos, sed promerita illis ultione utetur. Quod autem hæc non mera verba sint, sed res gestæ ac ipso opere comprobata, nobis qui hæc enarramus vel ipsa experientia commonstravit. Ipsis igitur oculis per- cepimus, peccatores in persecutionibus in nos ex citatis adversus justos gladium eduxisse, arcusque suos intendisse ut dejicerent pauperem et inopem, et ut trucidarent rectos corde; idipsumque præ- stitisse: sanctos martyres pro Deo fortiter agentes dejecisse et multiplici mortis genere sustulisse. Ut autem hæc vidimus, ita et ultionem Dei ipsos invadentem suspeximus, quæ talis utique fuit, ut nihil aberraverit is qui dixit gladium eorum inf- xum in corda ipsorum, et arcus eorum confractos esse. VERS. 16. Melius est modicum justo, etc. Hæc non modo prænuntiata fuere, sed et aliis tempori- bus opere completa. Justus quidem pauperem agens vitam paucis contentus est, ad hæc in orationė proferenda institutus, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie "o. Peccator autem divitiis affluens, se bono frui arbitratur. At probe novi, inquit, id- que cæteros doceo, multo præstantiorem justum, qui quotidianum a Deo panem accipit, peccatorum Luc. x1, 3. PATROL. GR. XXIII. C divitiis esse. Quod si causam perconteris, ediscag licet, quia ille quidem paucis contentus, Dominum habet qui animam et vitam ejus fulciat, ipsique plusquam omnes divitiæ sufficiat: at peccatorum brachia non robusta manent, neque divitiæ eorum firmæ sunt; prope diem enim conterentur quasi olera herbarum, et tanquam fenum arescent, VERS. 18-20. Novit Dominus vias immacula torum, et hæreditas eorum in æternum erit. Non confundentur in tempore malo, et in diebus famis saturabuntur, quia peccatores peribunt. Quia eorum qui in dextro ordine sunt, id est justorum, non modo vitam fulcit Dominus ; sed etiam dies, qui ipsos in futuro sæculo exspectant, accurate novit, atque paratam illis haereditatem, de qua superius dictum est. Quare nocumenti nihil afferet ipsis præsentis vitæ brevitas ac tristitia, et pauperies inopiaque quam pro Domnino amplexi sunt. Nam eorum propositi et voluntatis exercitatio fuit tole- rantia, qua in angusta arctaque via incedentes, promissa consequentur. Pro illo autem, novit, Sym- machus, pravidit Dominus dies immaculatorum, in- terpretatus est. Aliudque maguum bonum ipsis obveniet; nam in tempore malo non confundentur, rt in diebus famis saturabuntur. Malum tempus, id est

Πάλαι μὲν γὰρ διὰ Μωϋσέως θυσίαι καὶ ὁλόκαυτοι ἀναφοραὶ προσετάττοντο ὑπὲρ ἁμαρτιῶν προσφέρεσθαι· νυνὶ δὲ καινὸς παραδίδοται τρόπος σωτηρίας, ὁ δίχα θυσιῶν καὶ ὁλοκαυτωμάτων. Διδάσκει δὲ καὶ ὡς ἔστι μυρία σωτηρίας φάρμακα, ἅπερ ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις τοῖς ἀνθρώποις ἐδωρήσατο. Οὐκ ἔστι τε κατ’ ἀξίαν εἰπεῖν, οὐδὲ διανοίᾳ περιλαβεῖν τῶν τοῦ Θεοῦ διαλογισμῶν τὸ πλῆθος. Ὁ δὲ Σύμμαχος, Πάμπολλα, φησὶν, ἐποίησας σὺ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ τεράστιά σου, καὶ τοὺς διαλογισμούς σου τοὺς ὑπὲρ ἡμῶν οὐκ ἔστιν ἐκθέσθαι ἐπὶ σοῦ. Εἶτα ἀντὶ τοῦ· Ἀπήγγειλα καὶ ἐλάλησα, ἐπληθύνθησαν ὑπὲρ ἄμμον, πάλιν ὁ Σύμμαχος τοῦτον ἡρμήνευσε τὸν τρόπον· Ἐὰν ἀπαγγέλλων καταγγέλλω, πλείω ἐστὶ τοῦ διηγηθῆναι. Ἐκ μέρους μὲν γὰρ, φησὶ, γινώσκομεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν. Τά γε μὴν πάντα ἀναρίθμητα καὶ ἀκατάληπτα τυγχάνει τὰ θαυμάσιά σου· πλὴν ἐν οἷς κατέλαβον καὶ τοῦθ’ εὗρον, ὅτι κατὰ τὸν παρόντα καιρὸν τὰς παρὰ Μωϋσεῖ θυσίας καὶ προσφορὰς οὐκ ἠθέλησας· ἀντὶ δ’ ἐκείνων τὰ ὦτά μου καὶ τὴν ὑπακοὴν τῶν σῶν λογίων κατηρτίσω· καὶ ἀντὶ ὁλοκαυτωμάτων καὶ τῶν περὶ ἁμαρτίας θυσιῶν αὐτὸς ἐμαυτὸν προσήγαγόν σοι.

χείαν καὶ πενίαν ἀνειληφότι, καὶ τὴν ἄκραν κατορ- θοῦντι φιλοσοφίαν, τὸ τηνικαῦτα στρέφει τὴν αὐτῶν ῥομφαίαν κατὰ τῆς αὐτῶν καρδίας ὁ πάλαι καταγε λῶν αὐτῶν Κύριος, καὶ τὰ κατὰ τοῦ δικαίου τόξα τῶν ἀσεβῶν συντρίβει. Μετελεύσεται γὰρ αὐτούς· οὐδὲ Ετι γελῶν ἐφ᾽ οἷς διανοοῦνται, ἀλλὰ τῇ δίκῃ τῇ προσ ηκούσῃ κατ' αὐτῶν χρώμενος. Ταῦτα δὲ, ὅτι μὴ λόγοι τυγχάνουσιν, ἀλλ' ἔργα ἀληθῆ μαρτυρούμενα ὑπ' αὐτ τῆς ἐνεργείας, καὶ ἡμῖν αὐτοῖς τοῖς ταῦτα νυνὶ δι- εξιοῦσιν ἡ πεῖρα τῶν ἔργων ἐπιστώσατο. Οφθαλμοῖς γοῦν παρειλήφαμεν, ὡς οἱ ἁμαρτωλοὶ ἐν τοῖς καθ' ἡμῶν διωγμοῖς ῥομφαίαν ἐσπάσαντο κατὰ τῶν δι- καίων, καὶ ὡς ἐνέτειναν τα τόξα αὐτῶν τοῦ κατα- βαλεῖν πένητα καὶ πτωχὸν, καὶ τοῦ σφάξαι τοὺς εύ- θεῖς τῇ καρδίᾳ, καὶ ὡς ἔπραξαν καὶ κατέβαλον καὶ ἀνεῖλον ποικίλοις τρόποις θανάτων τοὺς κατὰ Θεὸν ἀνδρισαμένους ἁγίους μάρτυρας. Ὥσπερ δὲ ταῦτα ἱστορησάμενοι, οὕτω καὶ τὴν μετελθοῦσαν αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ δίκην τεθεάμεθα, τοιαύτην γενομένην, ὡς μὴ ἁμαρτεῖν τὸν φήσαντα ἀληθῶς, τὴν ῥομφαίαν αὐτ τῶν εἰσεληλυθέναι εἰς τὴν καρδίαν αὐτῶν καὶ τὰ τόξα αὐτῶν συντετρίφθαι. Β Κρείσσον ὀλίγον τῷ δικαίῳ. Οὐ προείρηται μόν νον, ἀλλὰ δι' ἔργων ἀποπεπλήρωται, καὶ τὸν ἄλλον δὲ χρόνον. Ὁ μὲν δίκαιος πτωχεύων, ἀρκεῖται τῷ ὀλίγῳ, δεδιδαγμένος ἐν προσευχῇ λέγειν· Τὸν ἄρα τον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον· ὁ δὲ ἁμαρτωλός, πλούτῳ περιῤῥεόμενος, ἀγαθοῦ τινος ἀπόλαυσιν νομίζει. Αλλ' ἐγώ, φησίν, εν οἶδα, διδά- σκω δὲ καὶ ἑτέρους· ὅτι πολλῷ βελτιων ἐστὶν ὁ δί- καιος τὸν ἐφήμερον ἄρτον παρὰ τοῦ Θεοῦ λαμβάνων & τοῦ τῶν ἁμαρτωλῶν πλούτου. Εἰ δ' ἐρωτᾷς, τὴν αἰ τίαν μάνθανε· ὅτι ὁ μὲν ὀλίγῳ ἀρκούμενος ἔχει τὸν Κύριον ὑποστηρίζοντα αὐτοῦ τὴν ψυχὴν καὶ τὴν ζωὴν καὶ τὸν βίον, ὑπὲρ πάντα τε πλοῦτον ἐπαρχοῦντα αὐτῷ· οἱ δὲ τῶν ἁμαρτωλῶν βραχίονες οὐ διαμένου- σιν ἰσχυροί, οὐδὲ ὁ πλοῦτος αὐτῶν βέβαιος· συντρι βήσονται γὰρ ὅσον οὐδέπω γενόμενοι ὡσεὶ λάχανα χλόης καὶ ὡσεὶ χόρτος ἀποξηραινόμενοι. Γινώσκει Κύριος τὰς ὁδοὺς τῶν ἀμώμων, καὶ ή κληρονομία αὐτῶν εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται. Οὐ κατ· αισχυνθήσονται ἐν καιρῷ πονηρῷ, καὶ ἐν ἡμές ραις λιμοῦ χορτασθήσονται, ὅτι οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπολοῦνται. Ὅτι τοῦ δεξιοῦ τάγματος, λέγω δὲ τῶν δικαίων, οὐ μόνον ὑποστηρίζει ὁ Θεὸς τὴν ζωήν, ἀλλὰ καὶ τὰς περιμενούσας αὐτοὺς ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ἡμέρας ἀκριβῶς οἶδε, τήν τε ήτοιμασμένην αὐτοῖς κληρονομίαν, περὶ ἧς ἀνωτέρω ἐλέχθη. Διὸ οὐδὲν αὐτοὺς καταβλάψει το βραχύ, καὶ λυπηρὸν τοῦ παρόντος βίου, καὶ τὸ πένεσθαι καὶ πτωχεύειν διὰ τὸν Κύριον. Γυμνάσιον γὰρ αὐτῶν ἐστι τῆς προαιρέ σεως ή καρτερία, δι' ἧς τὴν στενὴν καὶ τεθλιμμένην ὀδεύοντες, τεύξονται τῶν ἐπηγγελμένων. Ἀντὶ δὲ τοῦ, γινώσκει, ὁ Σύμμαχος, Προοἶδεν ὁ Κύριος τὰς ἡμέρας τῶν ἀμώμων, ἐξέδωχεν. Καὶ ἄλλο δὲ μέγα ὑπάρξει τούτοις· ἐν γὰρ καιρῷ πονηρῷ οὐ κατ αισχυνθήσονται, καὶ ἐν ἡμέραις λιμου χορτασθής το η COMMENTARIA IN PSALMOS. A periemque amplexus ac summæ philosophiæ dedi- tus est, inferendam; tumn Dominus, qui olim deri- debat eos, gladium vertit in corda ipsorum, et arcus impiorum contra justum paratos confringit. Non jam cogitationes eorum deridens invadet eos, sed promerita illis ultione utetur. Quod autem hæc non mera verba sint, sed res gestæ ac ipso opere comprobata, nobis qui hæc enarramus vel ipsa experientia commonstravit. Ipsis igitur oculis per- cepimus, peccatores in persecutionibus in nos ex citatis adversus justos gladium eduxisse, arcusque suos intendisse ut dejicerent pauperem et inopem, et ut trucidarent rectos corde; idipsumque præ- stitisse: sanctos martyres pro Deo fortiter agentes dejecisse et multiplici mortis genere sustulisse. Ut autem hæc vidimus, ita et ultionem Dei ipsos invadentem suspeximus, quæ talis utique fuit, ut nihil aberraverit is qui dixit gladium eorum inf- xum in corda ipsorum, et arcus eorum confractos esse. VERS. 16. Melius est modicum justo, etc. Hæc non modo prænuntiata fuere, sed et aliis tempori- bus opere completa. Justus quidem pauperem agens vitam paucis contentus est, ad hæc in orationė proferenda institutus, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie "o. Peccator autem divitiis affluens, se bono frui arbitratur. At probe novi, inquit, id- que cæteros doceo, multo præstantiorem justum, qui quotidianum a Deo panem accipit, peccatorum Luc. x1, 3. PATROL. GR. XXIII. C divitiis esse. Quod si causam perconteris, ediscag licet, quia ille quidem paucis contentus, Dominum habet qui animam et vitam ejus fulciat, ipsique plusquam omnes divitiæ sufficiat: at peccatorum brachia non robusta manent, neque divitiæ eorum firmæ sunt; prope diem enim conterentur quasi olera herbarum, et tanquam fenum arescent, VERS. 18-20. Novit Dominus vias immacula torum, et hæreditas eorum in æternum erit. Non confundentur in tempore malo, et in diebus famis saturabuntur, quia peccatores peribunt. Quia eorum qui in dextro ordine sunt, id est justorum, non modo vitam fulcit Dominus ; sed etiam dies, qui ipsos in futuro sæculo exspectant, accurate novit, atque paratam illis haereditatem, de qua superius dictum est. Quare nocumenti nihil afferet ipsis præsentis vitæ brevitas ac tristitia, et pauperies inopiaque quam pro Domnino amplexi sunt. Nam eorum propositi et voluntatis exercitatio fuit tole- rantia, qua in angusta arctaque via incedentes, promissa consequentur. Pro illo autem, novit, Sym- machus, pravidit Dominus dies immaculatorum, in- terpretatus est. Aliudque maguum bonum ipsis obveniet; nam in tempore malo non confundentur, rt in diebus famis saturabuntur. Malum tempus, id est

Διό φησιν· Ἰδοὺ ἥκω κληθεὶς ὑπὸ σοῦ, καὶ προθυμότατα ὑπακούσας. Ἥκω δὲ σπεύσας τοῦ ποιῆσαι τὸ θέλημά σου· τοῦτο γὰρ ἀντὶ πάσης ὁλοκαύτου θυσίας πέπεισμαί σε ἀποδέχεσθαι. Καὶ τοῦτο δὲ ἐν κεφαλίδι βιβλίου γέγραπται περὶ ἐμοῦ· τοῦτο δὲ ποῖον ἢ τὸ προτιμῆσαι τὸ θέλημά σου θυσιῶν καὶ ὁλοκαυτωμάτων; καὶ τὸ ποιῆσαι τὸν νόμον σου οὐ κατὰ τὴν πρόχειρον λέξιν, οὐδὲ ὁμοίως τοῖς πολλοῖς τὰ παρὰ Μωϋσεῖ παρηγγελμένα φυλάττοντας· ἐν μέσῳ δὲ τῆς κοιλίας μου· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον· Προεθυμήθην τὸν νόμον σου ἔνδοθεν τῶν ἐγκάτων μου. Εἰ γάρ τίς ἐστι κοιλία ψυχῆς, τροπικῶς οὕτως ὀνομαζομένη, περὶ ἧς ἐν Εὐαγγελίοις λέλεκται· Ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος, ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον· ἐν τούτῳ τῷ ἀποῤῥήτῳ καὶ ἀποκρύφῳ τῆς ψυχῆς ταμείῳ τὸν νόμον σου, φησὶν, ἐβουλήθην ποιῆσαι, καὶ περὶ θυσιῶν καὶ ὁλοκαυτωμάτων ἐντολὰς πνευματικῶς καὶ κατὰ διάνοιαν ἐπιτελέσαι. Ταῦτα γὰρ ἔγνων σοι φίλα, καὶ πολλῷ κρείττονα τῶν σωματικῶς Ἰουδαίοις παραδεδομένων. Εὐηγγελισάμην δικαιοσύνην ἐν Ἐκκλησίᾳ μεγάλῃ, ἰδοὺ τὰ χείλη μου οὐ μὴ κωλύσω· Κύριε, σὺ ἔγνως.

χείαν καὶ πενίαν ἀνειληφότι, καὶ τὴν ἄκραν κατορ- θοῦντι φιλοσοφίαν, τὸ τηνικαῦτα στρέφει τὴν αὐτῶν ῥομφαίαν κατὰ τῆς αὐτῶν καρδίας ὁ πάλαι καταγε λῶν αὐτῶν Κύριος, καὶ τὰ κατὰ τοῦ δικαίου τόξα τῶν ἀσεβῶν συντρίβει. Μετελεύσεται γὰρ αὐτούς· οὐδὲ Ετι γελῶν ἐφ᾽ οἷς διανοοῦνται, ἀλλὰ τῇ δίκῃ τῇ προσ ηκούσῃ κατ' αὐτῶν χρώμενος. Ταῦτα δὲ, ὅτι μὴ λόγοι τυγχάνουσιν, ἀλλ' ἔργα ἀληθῆ μαρτυρούμενα ὑπ' αὐτ τῆς ἐνεργείας, καὶ ἡμῖν αὐτοῖς τοῖς ταῦτα νυνὶ δι- εξιοῦσιν ἡ πεῖρα τῶν ἔργων ἐπιστώσατο. Οφθαλμοῖς γοῦν παρειλήφαμεν, ὡς οἱ ἁμαρτωλοὶ ἐν τοῖς καθ' ἡμῶν διωγμοῖς ῥομφαίαν ἐσπάσαντο κατὰ τῶν δι- καίων, καὶ ὡς ἐνέτειναν τα τόξα αὐτῶν τοῦ κατα- βαλεῖν πένητα καὶ πτωχὸν, καὶ τοῦ σφάξαι τοὺς εύ- θεῖς τῇ καρδίᾳ, καὶ ὡς ἔπραξαν καὶ κατέβαλον καὶ ἀνεῖλον ποικίλοις τρόποις θανάτων τοὺς κατὰ Θεὸν ἀνδρισαμένους ἁγίους μάρτυρας. Ὥσπερ δὲ ταῦτα ἱστορησάμενοι, οὕτω καὶ τὴν μετελθοῦσαν αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ δίκην τεθεάμεθα, τοιαύτην γενομένην, ὡς μὴ ἁμαρτεῖν τὸν φήσαντα ἀληθῶς, τὴν ῥομφαίαν αὐτ τῶν εἰσεληλυθέναι εἰς τὴν καρδίαν αὐτῶν καὶ τὰ τόξα αὐτῶν συντετρίφθαι. Β Κρείσσον ὀλίγον τῷ δικαίῳ. Οὐ προείρηται μόν νον, ἀλλὰ δι' ἔργων ἀποπεπλήρωται, καὶ τὸν ἄλλον δὲ χρόνον. Ὁ μὲν δίκαιος πτωχεύων, ἀρκεῖται τῷ ὀλίγῳ, δεδιδαγμένος ἐν προσευχῇ λέγειν· Τὸν ἄρα τον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον· ὁ δὲ ἁμαρτωλός, πλούτῳ περιῤῥεόμενος, ἀγαθοῦ τινος ἀπόλαυσιν νομίζει. Αλλ' ἐγώ, φησίν, εν οἶδα, διδά- σκω δὲ καὶ ἑτέρους· ὅτι πολλῷ βελτιων ἐστὶν ὁ δί- καιος τὸν ἐφήμερον ἄρτον παρὰ τοῦ Θεοῦ λαμβάνων & τοῦ τῶν ἁμαρτωλῶν πλούτου. Εἰ δ' ἐρωτᾷς, τὴν αἰ τίαν μάνθανε· ὅτι ὁ μὲν ὀλίγῳ ἀρκούμενος ἔχει τὸν Κύριον ὑποστηρίζοντα αὐτοῦ τὴν ψυχὴν καὶ τὴν ζωὴν καὶ τὸν βίον, ὑπὲρ πάντα τε πλοῦτον ἐπαρχοῦντα αὐτῷ· οἱ δὲ τῶν ἁμαρτωλῶν βραχίονες οὐ διαμένου- σιν ἰσχυροί, οὐδὲ ὁ πλοῦτος αὐτῶν βέβαιος· συντρι βήσονται γὰρ ὅσον οὐδέπω γενόμενοι ὡσεὶ λάχανα χλόης καὶ ὡσεὶ χόρτος ἀποξηραινόμενοι. Γινώσκει Κύριος τὰς ὁδοὺς τῶν ἀμώμων, καὶ ή κληρονομία αὐτῶν εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται. Οὐ κατ· αισχυνθήσονται ἐν καιρῷ πονηρῷ, καὶ ἐν ἡμές ραις λιμοῦ χορτασθήσονται, ὅτι οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπολοῦνται. Ὅτι τοῦ δεξιοῦ τάγματος, λέγω δὲ τῶν δικαίων, οὐ μόνον ὑποστηρίζει ὁ Θεὸς τὴν ζωήν, ἀλλὰ καὶ τὰς περιμενούσας αὐτοὺς ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ἡμέρας ἀκριβῶς οἶδε, τήν τε ήτοιμασμένην αὐτοῖς κληρονομίαν, περὶ ἧς ἀνωτέρω ἐλέχθη. Διὸ οὐδὲν αὐτοὺς καταβλάψει το βραχύ, καὶ λυπηρὸν τοῦ παρόντος βίου, καὶ τὸ πένεσθαι καὶ πτωχεύειν διὰ τὸν Κύριον. Γυμνάσιον γὰρ αὐτῶν ἐστι τῆς προαιρέ σεως ή καρτερία, δι' ἧς τὴν στενὴν καὶ τεθλιμμένην ὀδεύοντες, τεύξονται τῶν ἐπηγγελμένων. Ἀντὶ δὲ τοῦ, γινώσκει, ὁ Σύμμαχος, Προοἶδεν ὁ Κύριος τὰς ἡμέρας τῶν ἀμώμων, ἐξέδωχεν. Καὶ ἄλλο δὲ μέγα ὑπάρξει τούτοις· ἐν γὰρ καιρῷ πονηρῷ οὐ κατ αισχυνθήσονται, καὶ ἐν ἡμέραις λιμου χορτασθής το η COMMENTARIA IN PSALMOS. A periemque amplexus ac summæ philosophiæ dedi- tus est, inferendam; tumn Dominus, qui olim deri- debat eos, gladium vertit in corda ipsorum, et arcus impiorum contra justum paratos confringit. Non jam cogitationes eorum deridens invadet eos, sed promerita illis ultione utetur. Quod autem hæc non mera verba sint, sed res gestæ ac ipso opere comprobata, nobis qui hæc enarramus vel ipsa experientia commonstravit. Ipsis igitur oculis per- cepimus, peccatores in persecutionibus in nos ex citatis adversus justos gladium eduxisse, arcusque suos intendisse ut dejicerent pauperem et inopem, et ut trucidarent rectos corde; idipsumque præ- stitisse: sanctos martyres pro Deo fortiter agentes dejecisse et multiplici mortis genere sustulisse. Ut autem hæc vidimus, ita et ultionem Dei ipsos invadentem suspeximus, quæ talis utique fuit, ut nihil aberraverit is qui dixit gladium eorum inf- xum in corda ipsorum, et arcus eorum confractos esse. VERS. 16. Melius est modicum justo, etc. Hæc non modo prænuntiata fuere, sed et aliis tempori- bus opere completa. Justus quidem pauperem agens vitam paucis contentus est, ad hæc in orationė proferenda institutus, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie "o. Peccator autem divitiis affluens, se bono frui arbitratur. At probe novi, inquit, id- que cæteros doceo, multo præstantiorem justum, qui quotidianum a Deo panem accipit, peccatorum Luc. x1, 3. PATROL. GR. XXIII. C divitiis esse. Quod si causam perconteris, ediscag licet, quia ille quidem paucis contentus, Dominum habet qui animam et vitam ejus fulciat, ipsique plusquam omnes divitiæ sufficiat: at peccatorum brachia non robusta manent, neque divitiæ eorum firmæ sunt; prope diem enim conterentur quasi olera herbarum, et tanquam fenum arescent, VERS. 18-20. Novit Dominus vias immacula torum, et hæreditas eorum in æternum erit. Non confundentur in tempore malo, et in diebus famis saturabuntur, quia peccatores peribunt. Quia eorum qui in dextro ordine sunt, id est justorum, non modo vitam fulcit Dominus ; sed etiam dies, qui ipsos in futuro sæculo exspectant, accurate novit, atque paratam illis haereditatem, de qua superius dictum est. Quare nocumenti nihil afferet ipsis præsentis vitæ brevitas ac tristitia, et pauperies inopiaque quam pro Domnino amplexi sunt. Nam eorum propositi et voluntatis exercitatio fuit tole- rantia, qua in angusta arctaque via incedentes, promissa consequentur. Pro illo autem, novit, Sym- machus, pravidit Dominus dies immaculatorum, in- terpretatus est. Aliudque maguum bonum ipsis obveniet; nam in tempore malo non confundentur, rt in diebus famis saturabuntur. Malum tempus, id est

PG 23:357Τὴν δικαιοσύνην μου οὐκ ἔκρυψα ἐν τῇ καρδίᾳ μου· τὴν ἀλήθειάν σου καὶ τὸ σωτήριόν σου εἶπα. Ἀλήθειαν δὲ τὴν ἀντιδιαστελλομένην τῇ σκιᾷ. Νοήσεις δὲ καὶ οὕτως· Ὡς ὁ μακάριος Δαυὶ̈δ ὑπισχνεῖται ἐν Ἐκκλησίᾳ μεγάλῃ τῇ κατὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ὑπὸ τῆς θείας χάριτος συλλεγείσῃ τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην κηρύττειν, καὶ τὴν τῆς προφητείας ἀλήθειαν, καὶ τὴν ἀξιάγαστον σωτηρίαν, καὶ τὸν ἀμέτρητον ἔλεον καὶ αὐτῶν δὲ τῶν πιστῶν ὁ σύλλογος εἴποι ἂν ταῦτα ὑπισχνούμενος τὴν ὑπὲρ τῆς σωτηρίας ἀντίδοσιν δώσειν, τῷ συντρέχειν εἰς Ἐκκλησίαν καὶ τὰ χείλη κινεῖν εἰς ὑμνῳδίαν, καὶ τοῦ Θεοῦ τὴν δικαίαν κρίσιν ἀνακηρύττειν, καὶ τὴν ἄῤῥητον διεξιέναι κηδεμονίαν, καὶ τῶν προφητικῶν ὑποσχέσεων ὑποδεικνύναι τὸ ἀληθές. Σὺ δὲ, Κύριε, μὴ μακρύνῃς τοὺς οἰκτιρμούς σου ἀπ’ ἐμοῦ· τὸ ἔλεός σου καὶ ἡ ἀλήθειά σου διὰ παντὸς ἀντελάβοντό μου. Καὶ τυχοῦσα τῆς σωτηρίας ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία, δεῖται πάλιν τῆς αὐτῆς προμηθείας διὰ τὰς παντοδαπὰς τῶν ἀνθρώπων καὶ δαιμόνων ἐπαναστάσεις, ὧν ἐν τοῖς ἑξῆς τὴν μνήμην πεποίηται. Ὅτι περιέσχον με κακὰ ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός·

Α σονται. Καιρὸς δὲ πονηρός ἐστιν ὁ τῆς κατὰ τῶν ἀσεβῶν ὀργῆς, ἐν ᾧ οἱ μὲν τῆς δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ πειρασθήσονται, οἱ δὲ τοῦ δεξιοῦ τάγματος ἀπο λείψονται δόξαν καὶ τιμὴν καὶ ἀφθαρσίαν, ζητοῦντες ζωήν αιώνιον. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸν ἑστῶτα καιρὸν, οἱ μὲν δίκαιοι τῆς ἐνθέου τροφῆς ἀπολαύον- τες χορτασθήσονται· οἱ δὲ ἁμαρτωλοὶ λιμῷ καὶ ἐνα δείᾳ λογικῆς τροφῆς ἀπολοῦνται. Τίς δὲ ὀφθαλμοῖς παραλαβὼν τοὺς καθ᾿ ἡμᾶς ἀσεβεῖς πλούτῳ καὶ δόξῃ καὶ ἀξιώμασι θαυμασθέντας, μεγάλων τε ἐθνῶν ἄρ ξαντας, ἀθρόως ἐκπεσόντας τοῦ ὑψώματος, οὐκ ἂν ὁμολογήσειεν ἀληθῆ τυγχάνειν τὸ φῆσαν λόγιον· Οἱ δ᾽ ἐχθροὶ τοῦ Θεοῦ ἅμα τῷ δοξασθῆναι αὐτοὺς καὶ ἐπαρθῆναι ἐκλιπόντες ὡσεὶ καπνὸς ἐξέλιπον. Καπνὸς δὲ πυρὸς σβεσθέντος σημεῖον· διὸ καὶ τού τους καιρῷ φλέξαντας πυρὸς δίκην, κάπειτα αποσβε σθέντας, ὁμοίως ἐν τῷ παραδείγματι (1). Δανείζεται ὁ ἁμαρτωλὸς, καὶ οὐκ ἀποτίσει· ὁ δὲ δίκαιος οικτείρει καὶ διδοῖ. Μηδὲν κεκτημένος, παρὰ τοῦ δικαίου πολλάκις δανειζόμενος λόγους ὠφε λίμους καὶ σωτηρίους, ἢ παρὰ τοῦ Θεοῦ εὐεργεσίας τυγχάνων, οὐκ ἀποτίννυσι τὴν ὀφειλήν. Δέον γὰρ ὠφεληθέντα, ἔργα καὶ πράξεις παρασχεῖν ἀξίας ὧν εἴληφεν. Ὁ δὲ οὐκ ἀποτίννυσιν, μένει δὲ ἄκαρπος τῶν τῆς δικαιοσύνης ἔργων. Ο δὲ δίκαιος, πλουτῶν ἐν τῷ κατὰ Θεὸν πλούτῳ, οἰκτείρει καὶ παρέχει τοῖς δεομένοις. Ἀλλὰ καὶ οἱ τὸν δίκαιον εὐλογοῦντες συγ κληρονόμοι αὐτοῦ γενήσονται. Ἣν γὰρ ἐπηγγείλατο ἀνωτέραν τοῖς δικαίοις κληρονομίαν ὁ λόγος, ταύτην αὐτὴν καὶ τοῖς εὐλογοῦσι τὸν δίκαιον ὑπισχνείται, ἀκολούθως τῷ πρὸς τὸν ᾿Αβραάμ χρησμῷ φήσαντι· Καὶ εὐλογήσω τοὺς εὐλογοῦντας σε. Τὸ δὲ, Καὶ οι καταρώμενοι αὐτὸν ἐξολοθρευθήσονται, ὅμοιον ἂν εἴη τῷ λελεγμένῳ πρὸς τὸν ᾿Αβραάμ· Καὶ τοὺς καταρωμένους σε καταράσομαι. "Ωσπερ γὰρ ὁ βάλ- λων λίθον εἰς ὕψος ἐπὶ τὴν κεφαλὴν ἑαυτοῦ βάλλει, οὕτως ὁ κατάραις βάλλων τὸν δίκαιον, διὰ τὸ μὴ δύο νασθαι κατάραν ἴστασθαι κατ' αὐτοῦ, ἀντιστρέφουσαν αὐτὴν εἰς ἑαυτὸν λήψεται. Παρὰ Κυρίου τὰ διαβήματα ἀνθρώπου κατευ θύνεται. Πρὸς τοῖς εἰρημένοις καὶ ταῦτα ὑπάρχει τῷ τοῦ Θεοῦ ἀνθρώπῳ· τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ ἐξομαλίζει ὁ Θεὸς, ὥστε εὐρεῖν αὐτοῦ τὸν βίον, καὶ ἀπαραπο δίστως θεοσεβεῖν, μηδενὸς ὑποσκελίζοντος διὰ τὸν κατευθύνοντα αὐτοῦ τὰ διαβήματα, καὶ τὴν ὀδύν αὐτοῦ θελήσει, ἀποδοχῆς ἀξίαν ποιοῦντα· ὥστε λέ- γεσθαι, Καὶ τὴν ὁδὸν αὐτοῦ θελήσει. Οταν πέσῃ οὐ καταῤῥαχθήσεται, ὅτι Κύριος ἀντιστηρίζει χεῖρα αὐτοῦ. Εἰ δὲ καὶ πεσεῖν αὐτόν ποτε ολισθή σαντα συμβῇ, καὶ ἐν πειρασμῷ γενόμενος ὀλισθή σειεν, ὀκλάσας τε ὑποπέσοι τινὶ ἁμαρτήματι, ἀλλ' οὐ καταῤῥαχθήσεται· οἷα δὲ γενναῖος ἀθλητὴς ἐκε διασθεὶς καὶ πρὸς ὀλίγον ἐνδούς, παραχρῆμα ἑαυτὸν ἀναλήψεται. Νεώτερος εγενόμην, καὶ γὰρ ἐγήρασα, καὶ οὐκ εἶδον δικαιον ἐγκαταλελειμμένον, οὐδὲ τὸ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. tempus iræ adversus impios, quo illi quidem justum Dei judicium experientur; qui vero in dextro or- dine sunt, gloriam, honorem et incorruptionem obtinebunt, ut qui vitam æternam quæsierint. Imo vero statuto tempore justi, divino alimento potiti, saturabuntur ; peccatores autem fame et egestate rationabilis cibi peribunt. Quis autem oculis con- templatus impios qui avo nostro ex divitiis, gloria et dignitatibus in admiratione fuere, in multasque gentes imperium obtinuere, repente ab hac celsitu- dine lapsos, non fateatur verum esse oraculum hujusmodi : Inimici vero Domini, moæ ut honorif- cati fuerunt et exaltati, deficientes quemadmodum fumus defecerunt? Fumus exstincti ignis signum est : quare hi qui tempore suo ardentes ignis instar, deinde exstincti sunt, similiter in exemplum haben- Sur. B VERS. 21, 22. Mutuatur peccator, et non solvet : sustus autem miseretur et tribuet. Ille cum nihil possideret, multosque a viro justo utiles salutares- que sermones mutuo acciperet, aut a Deo beneficiis ornaretur, debitum non solvit. Nam adjutun, opor- tuit opera ac gesta acceptis digna exhibere. At ille non solvit, manetque justitiæ operibus vacuus. Justus vero divitiis quæ secundum Deum sunt af- fluens, miseretur et tribuit egentibus. Sed etiam qui justo benedicunt, ejus cohæredes erunt. Eam enim ipsam supernan hæreditatem, quæ justo pro- missa fuit, benedicentibus justum etiam pollicetur. Quæ consonant oraculo Abraham spectanti ac di- c centi : Et benedicam benedicentes te 't. Illud autem, Maledicentes autem ei disperibunt, affine est huic ad Abrahamum dicto, et maledicentibus tibi male- dicam”. Quemadmodum enim qui lapidem sursum jacit, sic qui maledictis justum impetit, quia non potest justo maledictum bærere, retortum in se maledicus excipiet. C VERS. 23, 24. Apud Dominum gressus hominis dirigentur. Præter supra memorata, hæc etiam ho- mini Dei adsunt : vias ejus Deus complanat, ita ut vita ejus feliciter elabatur: ac sine ullo obice is religiose agit, a nemineque supplantatur, propter rumn qui gressus ejus dirigit, et viam ejus volet, quia D illam approbatione dignam parat; ita ut ideo dica- tur, et viam ejus volet. Cum ceciderit non collidetur, quia Dominus supponit manum suam. Si quando contingat eum labi et in tentatione cadere, ac im- pingentem in peccatum quodpiam ruere, non colli- detur tamen; sed ut generosus athleta, cum vim¸ perpessus aliquantum cesserit, confestin sese re- cipiet. VERS. 25, 26. Junior fui, etenim senui, et non vidi justum derelictum, nec semen ejus quærens pa- Gen. XII, 3. 72 ibid. (1) Texius deficere videtur.

κατέλαβόν με αἱ ἀνομίαι μου, καὶ οὐκ ἠδυνήθην τοῦ βλέπειν. Ἐπληθύνθησαν ὑπὲρ τὰς τρίχας τῆς κεφαλῆς μου, καὶ ἡ καρδία μου ἐγκατέλιπέ με. Μηδεὶς δὲ ἀνάρμοστα ἡγείσθω τὰ εἰρημένα τοῖς ἡρμηνευμένοις. Καὶ γὰρ οἱ τρεῖς παῖδες, τῆς ἄκρας ἀρετῆς ἐπειλημμένοι, καὶ τὸν νικηφόρον ἀναδησάμενοι στέφανον, ἐν τῇ καμίνῳ προσευχόμενοι ἔλεγον· Ἡμάρτομεν, ἠνομήσαμεν, ἠδικήσαμεν, καὶ ἀπέστημεν ἀπὸ τῶν ἐντολῶν σου, καὶ οὐκ ἐφυλάξαμεν τὰ δικαιώματά σου. Οὕτως ὁ θαυμάσιος Δανιὴλ, οὕτως ὁ θεσπέσιος Ἱερεμίας, οὕτως ὁ θεῖος Ἡσαί̈ας, οὕτως ὁ σοφώτατος Παῦλος· Χριστὸς γὰρ, φησὶν, εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον ἁμαρτωλοὺς σῶσαι, ὧν πρῶτός εἰμι ἐγώ· καὶ πάλιν· Οὐκ εἰμὶ ἄξιος καλεῖσθαι ἀπόστολος. Οὕτω τοίνυν κἀνταῦθα ταῖς παρὰ τῶν δυσσεβῶν τρικυμίαις βαλλομένη ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία οὐ μέγα φρονεῖ, ὡς ἀγωνιζομένη, ἀλλ’ ἁμαρτίαις καὶ πλημμελείαις ἀνατίθησι τὰ γενόμενα, καὶ τῆς παρὰ τοῦ Σωτῆρος ἐπικουρίας ἀπολαῦσαι παρακαλεῖ. Ἄλλως τε, οὐδ’ ἐκ τελείων ἅπασα συνέστηκεν ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία, ἀλλ’ ἔχει καὶ τοὺς ῥᾳστώνῃ συζῶντας, καὶ τὸν ἀνειμένον βίον ἀσπαζομένους, καὶ ἡδοναῖς δουλεύειν αἱρουμένους.

Α σονται. Καιρὸς δὲ πονηρός ἐστιν ὁ τῆς κατὰ τῶν ἀσεβῶν ὀργῆς, ἐν ᾧ οἱ μὲν τῆς δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ πειρασθήσονται, οἱ δὲ τοῦ δεξιοῦ τάγματος ἀπο λείψονται δόξαν καὶ τιμὴν καὶ ἀφθαρσίαν, ζητοῦντες ζωήν αιώνιον. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸν ἑστῶτα καιρὸν, οἱ μὲν δίκαιοι τῆς ἐνθέου τροφῆς ἀπολαύον- τες χορτασθήσονται· οἱ δὲ ἁμαρτωλοὶ λιμῷ καὶ ἐνα δείᾳ λογικῆς τροφῆς ἀπολοῦνται. Τίς δὲ ὀφθαλμοῖς παραλαβὼν τοὺς καθ᾿ ἡμᾶς ἀσεβεῖς πλούτῳ καὶ δόξῃ καὶ ἀξιώμασι θαυμασθέντας, μεγάλων τε ἐθνῶν ἄρ ξαντας, ἀθρόως ἐκπεσόντας τοῦ ὑψώματος, οὐκ ἂν ὁμολογήσειεν ἀληθῆ τυγχάνειν τὸ φῆσαν λόγιον· Οἱ δ᾽ ἐχθροὶ τοῦ Θεοῦ ἅμα τῷ δοξασθῆναι αὐτοὺς καὶ ἐπαρθῆναι ἐκλιπόντες ὡσεὶ καπνὸς ἐξέλιπον. Καπνὸς δὲ πυρὸς σβεσθέντος σημεῖον· διὸ καὶ τού τους καιρῷ φλέξαντας πυρὸς δίκην, κάπειτα αποσβε σθέντας, ὁμοίως ἐν τῷ παραδείγματι (1). Δανείζεται ὁ ἁμαρτωλὸς, καὶ οὐκ ἀποτίσει· ὁ δὲ δίκαιος οικτείρει καὶ διδοῖ. Μηδὲν κεκτημένος, παρὰ τοῦ δικαίου πολλάκις δανειζόμενος λόγους ὠφε λίμους καὶ σωτηρίους, ἢ παρὰ τοῦ Θεοῦ εὐεργεσίας τυγχάνων, οὐκ ἀποτίννυσι τὴν ὀφειλήν. Δέον γὰρ ὠφεληθέντα, ἔργα καὶ πράξεις παρασχεῖν ἀξίας ὧν εἴληφεν. Ὁ δὲ οὐκ ἀποτίννυσιν, μένει δὲ ἄκαρπος τῶν τῆς δικαιοσύνης ἔργων. Ο δὲ δίκαιος, πλουτῶν ἐν τῷ κατὰ Θεὸν πλούτῳ, οἰκτείρει καὶ παρέχει τοῖς δεομένοις. Ἀλλὰ καὶ οἱ τὸν δίκαιον εὐλογοῦντες συγ κληρονόμοι αὐτοῦ γενήσονται. Ἣν γὰρ ἐπηγγείλατο ἀνωτέραν τοῖς δικαίοις κληρονομίαν ὁ λόγος, ταύτην αὐτὴν καὶ τοῖς εὐλογοῦσι τὸν δίκαιον ὑπισχνείται, ἀκολούθως τῷ πρὸς τὸν ᾿Αβραάμ χρησμῷ φήσαντι· Καὶ εὐλογήσω τοὺς εὐλογοῦντας σε. Τὸ δὲ, Καὶ οι καταρώμενοι αὐτὸν ἐξολοθρευθήσονται, ὅμοιον ἂν εἴη τῷ λελεγμένῳ πρὸς τὸν ᾿Αβραάμ· Καὶ τοὺς καταρωμένους σε καταράσομαι. "Ωσπερ γὰρ ὁ βάλ- λων λίθον εἰς ὕψος ἐπὶ τὴν κεφαλὴν ἑαυτοῦ βάλλει, οὕτως ὁ κατάραις βάλλων τὸν δίκαιον, διὰ τὸ μὴ δύο νασθαι κατάραν ἴστασθαι κατ' αὐτοῦ, ἀντιστρέφουσαν αὐτὴν εἰς ἑαυτὸν λήψεται. Παρὰ Κυρίου τὰ διαβήματα ἀνθρώπου κατευ θύνεται. Πρὸς τοῖς εἰρημένοις καὶ ταῦτα ὑπάρχει τῷ τοῦ Θεοῦ ἀνθρώπῳ· τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ ἐξομαλίζει ὁ Θεὸς, ὥστε εὐρεῖν αὐτοῦ τὸν βίον, καὶ ἀπαραπο δίστως θεοσεβεῖν, μηδενὸς ὑποσκελίζοντος διὰ τὸν κατευθύνοντα αὐτοῦ τὰ διαβήματα, καὶ τὴν ὀδύν αὐτοῦ θελήσει, ἀποδοχῆς ἀξίαν ποιοῦντα· ὥστε λέ- γεσθαι, Καὶ τὴν ὁδὸν αὐτοῦ θελήσει. Οταν πέσῃ οὐ καταῤῥαχθήσεται, ὅτι Κύριος ἀντιστηρίζει χεῖρα αὐτοῦ. Εἰ δὲ καὶ πεσεῖν αὐτόν ποτε ολισθή σαντα συμβῇ, καὶ ἐν πειρασμῷ γενόμενος ὀλισθή σειεν, ὀκλάσας τε ὑποπέσοι τινὶ ἁμαρτήματι, ἀλλ' οὐ καταῤῥαχθήσεται· οἷα δὲ γενναῖος ἀθλητὴς ἐκε διασθεὶς καὶ πρὸς ὀλίγον ἐνδούς, παραχρῆμα ἑαυτὸν ἀναλήψεται. Νεώτερος εγενόμην, καὶ γὰρ ἐγήρασα, καὶ οὐκ εἶδον δικαιον ἐγκαταλελειμμένον, οὐδὲ τὸ EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. tempus iræ adversus impios, quo illi quidem justum Dei judicium experientur; qui vero in dextro or- dine sunt, gloriam, honorem et incorruptionem obtinebunt, ut qui vitam æternam quæsierint. Imo vero statuto tempore justi, divino alimento potiti, saturabuntur ; peccatores autem fame et egestate rationabilis cibi peribunt. Quis autem oculis con- templatus impios qui avo nostro ex divitiis, gloria et dignitatibus in admiratione fuere, in multasque gentes imperium obtinuere, repente ab hac celsitu- dine lapsos, non fateatur verum esse oraculum hujusmodi : Inimici vero Domini, moæ ut honorif- cati fuerunt et exaltati, deficientes quemadmodum fumus defecerunt? Fumus exstincti ignis signum est : quare hi qui tempore suo ardentes ignis instar, deinde exstincti sunt, similiter in exemplum haben- Sur. B VERS. 21, 22. Mutuatur peccator, et non solvet : sustus autem miseretur et tribuet. Ille cum nihil possideret, multosque a viro justo utiles salutares- que sermones mutuo acciperet, aut a Deo beneficiis ornaretur, debitum non solvit. Nam adjutun, opor- tuit opera ac gesta acceptis digna exhibere. At ille non solvit, manetque justitiæ operibus vacuus. Justus vero divitiis quæ secundum Deum sunt af- fluens, miseretur et tribuit egentibus. Sed etiam qui justo benedicunt, ejus cohæredes erunt. Eam enim ipsam supernan hæreditatem, quæ justo pro- missa fuit, benedicentibus justum etiam pollicetur. Quæ consonant oraculo Abraham spectanti ac di- c centi : Et benedicam benedicentes te 't. Illud autem, Maledicentes autem ei disperibunt, affine est huic ad Abrahamum dicto, et maledicentibus tibi male- dicam”. Quemadmodum enim qui lapidem sursum jacit, sic qui maledictis justum impetit, quia non potest justo maledictum bærere, retortum in se maledicus excipiet. C VERS. 23, 24. Apud Dominum gressus hominis dirigentur. Præter supra memorata, hæc etiam ho- mini Dei adsunt : vias ejus Deus complanat, ita ut vita ejus feliciter elabatur: ac sine ullo obice is religiose agit, a nemineque supplantatur, propter rumn qui gressus ejus dirigit, et viam ejus volet, quia D illam approbatione dignam parat; ita ut ideo dica- tur, et viam ejus volet. Cum ceciderit non collidetur, quia Dominus supponit manum suam. Si quando contingat eum labi et in tentatione cadere, ac im- pingentem in peccatum quodpiam ruere, non colli- detur tamen; sed ut generosus athleta, cum vim¸ perpessus aliquantum cesserit, confestin sese re- cipiet. VERS. 25, 26. Junior fui, etenim senui, et non vidi justum derelictum, nec semen ejus quærens pa- Gen. XII, 3. 72 ibid. (1) Texius deficere videtur.

PG 23:359Καὶ ἐπειδὴ ἕν ἐστι σῶμα, ὡς ἐξ ἑνὸς προσώπου καὶ ταῦτα κἀκεῖνα προσφέρεται. Νοήσεις καὶ οὕτως· Ἐπεὶ οὐ δεῖ μακαρίζειν ἄνθρωπον πρὸ τελευτῆς αὐτοῦ, εἰκότως ὁ μὲν ἀπόστολος, καίπερ ἀπόστολος ὢν καὶ κλητὸς καὶ ἐκλεκτὸς Χριστοῦ Ἰησοῦ, ὅμως οὐκ ὀκνεῖ λέγειν· Ὑποπιέζω μου τὸ σῶμα, καὶ δουλαγωγῶ, μήπως, ἄλλοις κηρύξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένωμαι. Τὸ αὐτὸ δὲ καὶ ὁ Δαυὶ̈δ εἰ καὶ ἐν πολλοῖς ἐνδειξάμενος, ἔτυχεν ὑπηκόου τοῦ Θεοῦ, ἠλευθέρωτό τε ἐκ λάκκου ταλαιπωρίας καὶ ἀπὸ πηλοῦ ἰλύος· ἐν ἀσφαλεῖ τε ἤδη λοιπὸν ἑστήκει, ὡς ἂν ἐπὶ πέτραν τοὺς πόδας ἐρηρεισμένος, καὶ ᾄσματος καινοῦ ἠξιωμένος τοῦ περὶ θυσιῶν ἀληθοῦς λόγου, τουτέστι τοῦ τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ τῇ μεγάλῃ εὐηγγελισμένου κηρύγματος· τοῦτο γὰρ ἦν τὸ καινὸν ᾆσμα, οὗ χάριν ἀνωτέρω ἔλεγε· Καὶ ἐνέβαλεν εἰς τὸ στόμα μου ᾆσμα καινόν· ὅμως δ’ οὖν, τοσούτων τετυχηκὼς, διὰ τὸ σαθρὸν τῆς ἐν ἀνθρώποις ζωῆς ἐπαναλαμβάνει τοὺς τῆς ἱκετηρίας λόγους, ἀντιβολεῖ τε καὶ δέεται φυλάττεσθαι ὑπὸ τῆς χάριτος καὶ τοῦ ἐλέου τοῦ Θεοῦ. Ἀνεπεμπάζετο γὰρ διὰ τούτων καὶ ἀνεπόλα τὰ πρότερον αὐτῷ συμβεβηκότα κακά.

σπέρμα αὐτουληθοῦν ἄρτους. Ἀλλ᾽ ἐκ παίδων Α μέχρι γήρως τὸν τοῦ δικαίου περιεργασάμενος βίον. Ὅτι οὐδὲ εἷς γέγονε καιρὸς καθ' ὅν ἔρημος και ταλέλειπται ὁ δίκαιος, ἀεὶ δὲ πάρεδρον καὶ βοηθὸν κέκτηται τὸν ἑαυτοῦ Κύριον. Διό φησιν· Νεώτερος ἐγενόμην, ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, νέος ἐγενόμην, ἀλλὰ καὶ ἐγήρασα, καὶ οὐκ εἶδον δίκαιον εγκα ταλελειμμένον, οὐδὲ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ζητοῦν ἄρτους. Καὶ πῶς γὰρ οἷόν τε ἦν τὸ σπέρμα τοῦ δι καίου ἐνδεὶς ἄρτων γενέσθαι, οπότε αὐτὸς διὰ τὸν παρὰ τοῦ Θεοῦ χορηγούμενον αὐτῷ πλοῦτον ὅλην τὴν ἡμέραν ἐλεεῖ καὶ δανείζει ; Νοήσεις δὲ τοῦτο κατὰ μὲν τὴν διάνοιαν μαθών, ὅτι, τάλαντα λαβὼν παρὰ τοῦ οἰκοδεσπότου καὶ τὴν μνᾶν τὴν παρὰ τοῦ Κυρίου, τῇ τούτων χρῆται πραγματεία πειθαρχῶν τῷ φήσαντι· Ἔδει σε τὸ ἀργύριόν μου βαλεῖν εἰς τράπεζαν. Τὰ λόγια Κυρίου λόγια ἁγνὰ, ἀργύ- ριον πεπυρωμένον, δοκίμιον τῇ γῇ. Ὁ τοίνυν ἀνακείμενος τῇ τῶν θείων ἀσκήσει λόγων, καὶ πολλά λογικά χρήματα συναγαγών, οὐδὲν ἔτερον οἶδε πράτ- τειν, ἢ διὰ πάσης ἡμέρας ἐλεεῖν καὶ δανείζειν. Κατὰ δὲ τὸν ᾿Ακύλαν, ὅλην τὴν ἡμέραν δωρεῖται καὶ δανείζει· τοῖς μὲν δωρεῖται, τοῖς δὲ δανείζει· τὰ μὲν δόγματα θεωρήματα δωρεῖται ταῖς τῶν χωρούν των ψυχαῖς· τὰ δ' ἐν ἠθικαῖς ἐντολαῖς δανείζει, ἐπὶ τῷ τοὺς εἰληφότας δι᾿ ἔργων τὸν καρπὸν ἀποδοῦναι τοῦ δάνους. Οὕτως ἀκούσῃ καὶ Μωϋσέως επαγγελλο- μένου τοῖς τῶν θείων νόμων φύλαξιν· τὸ, Δανιεῖς ἔθνεσι πολλοῖς, σὺ δὲ οὐ δανιεῖ. Καὶ τοῦτόν γε τὸν τρόπον οἱ θεῖοι ἀπόστολοι ἐδάνειζον ἔθνεσι πολ- λοῖς, καὶ μάλιστά γε ὁ Παῦλος· καὶ διὰ τοῦτο οἱ μα θητευόμενοι αὐτοῖς, σπέρμα ὄντες αὐτῶν, οὐδεπώποτε ἐνδεεῖς ἦσαν ἄρτων· ἅτε δὴ ἔχοντες τοὺς χορηγούν τας αὐτοῖς τὴν λογικὴν τροφὴν, ἧς μεταλαμβάνον- τες, εὐλογίαις ἐπληροῦντο. Διὸ λέλεκται· Καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ εἰς εὐλογίαν ἔσται. Καὶ κατὰ ψι- λὴν δὲ τὴν λέξιν, εἴ τις λογίσαιτο ὅπως εἴρηται τῷ Σωτῆρι τὸ, Καὶ ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ ἑκατονταπλα- σίονα λήψεται, ἔργοις τε αὐτοῖς θεάσαιτο πληρού μενον τὸν λόγον διὰ τῶν αὐτοῦ μαθητών, έψεται πῶς ὁ δίκαιος ὅλην τὴν ἡμέραν ἐλεεῖ καὶ δανείζει. ΕΙ γὰρ πάντων τῶν πιστευόντων ἦν ἡ ψυχὴ καὶ ἡ καρ δία μία, καὶ οὐδεὶς ἔλεγεν ἴδιόν τι ἑαυτοῦ εἶναι, ἀλλ᾽ ἦν πάντα κοινά, ὅσοι τε ἦσαν κύριοι κτημάτων πιπράσκοντες ἐτίθεσαν παρὰ τοὺς πόδας τῶν ἀποστό- λων, διεμέριζόν τε ἑκάστῳ, καθότι ἄν τις χρείαν εἶχε· δῆλον ὅπως ὅλην τὴν ἡμέραν οὗτοι ἡλέουν καὶ ἐδάνειζον. Έκκλινον ἀπὸ κακοῦ, καὶ ποίησον ἀγαθόν. Ελευθερώσας σεαυτὸν πάσης κακίας, ἐπὶ σοὶ γὰρ ἐστι τοῦτο, καὶ βουληθεὶς δυνήσῃ· οὐ μὴν ἤδη τέ λειος ἔσῃ τοῦτο πράξας, εἰ μὴ καὶ τὸ δεύτερόν σοι παρείη· τοῦτο δ' ἐστὶ τὸ ἐργάζεσθαι τὸ ἀγαθόν. Πρὸς γὰρ τὸ μὴ κλέπτειν προσήκει σε καὶ τῶν σῶν ὑπαρ χόντων τοῖς δεομένοις κοινωνεῖν· καὶ πρὸς τὸ μὴ πλεονεκτεῖν, ἕτερον, τὸ καὶ εὐεργετείν τοὺς δεομέ- νους· καὶ πρὸς τὸ κακίας ἀπέχεσθαι, τὸ καὶ ἑτέρους ἀπὸ κακίας ῥύεσθαι. Ἐπὰν δὲ ταῦτα ποιήσῃς, και τασκήνου, φησίν, εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Ανθ᾿ οὗ ὁ το ΣΙΣ, COMMENTARIA IN PSALMOS. vitam studiose perpendi : nullo quippe tempore ju- stus deseritur, sed Dominum suum semper astan- tem opitulatoremque habet. Quare ait, junior fui, sive secundum Symmachum, juvenis fui, sed senui, et non vidi justum derelictum, nec semen ejus quæ- rens panes. Et qui, quæso, potest justi seinen egere panibus, quando ipse, Deo divitias sibi submini- strante, tota die miseretur et commodat? Hæc porro intelligas ac mente percipias, si edidiceris ipsum cum talenta a patrefamilias, et mnam a Domino ac- cepisset, iis ad negotiationem usum esse, Domino obtemperantem ita loquenti: Oportuit le pecuniam meam jecisse ad mensam ”. Eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum, probatum terra ". πes. A puero, inquit, ad senectutem usque jucti Quisquis igitur divini sermonis exercitio incumbit, B multasque rationabiles divitias colligit, is nihil aliud agere novit, quam ut tota die misereatur et commodel. Secundum Aquilam vero, tota die dal et commodat: aliis quidem dat, aliis autem com- modat; dogmata ad speculationem dat lis quorum capaces anine sunt; moralia præcepta commodat, ut qui acceperint, mutuo accepti fructum operi- bus reddant. Sic audias Moysem divinarum legum cultoribus hoc pollicentem: Fœnerabis gentibus multio, et tu non fenus accipies ". Et eo utique modo divini apostoli frenerabant gentibus multis, maximeque Paulus : quare discipuli eorum, qui semen ipsorum erant, nunquam egebant panibus, utpote quibus adessent qui rationabilem cibum sup- C peditarent : cujus participes cum essent, benedi- ctionibus replebantur. Quamobrem dictum est, Et semen ejus in benedictione erit. Si quis vero secun- dum nudam lectionem secum reputaverit qua ra- tione a Salvatore dictum sit, In hoc sæculo centu- plum recipiet 1, remque opere per ejus discipulos comprobatam viderit, is sane deprehendet quo pacto justus tota die misereatur et commodet. Nam si omnium fidelium cor unum et anima una erat, nullusque dicebat sibi quid proprium esse, sed om- nia erant communia, et quotquot possessores præ- diorum erant, vendentes ponebant ante pedes apc- stolorum, dividebantque singulis prout cuique opus erat ; manifestum sane est ipsos tota die miser- D tos esse et commodasse. Psal. x1, 7. ** Deut. xv, 6. * Luc. XIX, 23. VERS. - 29. Declina a malo, et fac bonum. Cum te ab omni malitia exemeris, penes te enim illud est, et si velis poteris ; non statim, hoc per- acto, perfectus eris, nisi aliud secundum adfuerit, id est, ut facias bonum. Nam præterquam quod furari non licet, convenit etiam cum egentibus bona sua communicare; ac præterquam quod ava- rum esse non oportet, aliud requiritur, ut egenis beneficia præstentur; ac præter abstinentiam a malis, opus est et alios a malis eruere. Cum autem hæc egeris, inhabita, inquit, in saculum saculi. Matth. 29. " Act. IV, 32-35.

Ἡ γοῦν μνήμη τῶν παλαιῶν κακῶν, φυλακτικωτέρους ἡμᾶς ἀπεργάζεται πρὸς τὸ μὴ αὖθις τοῖς αὐτοῖς περιπεσεῖν· ἀλλὰ καὶ τῆς μεταβολῆς τῆς ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ βελτίω ἡ ἀνάμνησις εὐχαρίστους ἡμᾶς ἀπεργάζεται καὶ συντεταμένους μᾶλλον εἰς προσοχήν. Εἰκότως τοίνυν ἐπαναλαμβάνει τὴν τῶν προτέρων αὐτοῦ ἀνομιῶν μνήμην, διδάσκει τε, ὡς τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς καιρῷ τινι συνεκάλυψαν αἱ ἀνομίαι αὐτοῦ, δίκην ἀχλύος τῷ τῆς διανοίας βλεπτικῷ ἐπιχυθεῖσαι. Τὰ δὲ λοιπὰ τοῖς προειρημένοις ἀκολούθως· Εὐδόκησον, Κύριε, τοῦ ῥύσασθαί με· Κύριε, εἰς τὸ βοηθῆσαί μοι πρόσχες. Καταισχυνθείησαν καὶ ἐντραπείησαν ἅμα οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχήν μου τοῦ ἐξᾶραι αὐτήν. Ἀποστραφείησαν εἰς τὰ ὀπίσω καὶ καταισχυνθείησαν οἱ θέλοντές μοι κακά. Κομισάσθωσαν παραχρῆμα αἰσχύνην αὐτῶν οἱ λέγοντές μοι· Εὖγε, εὖγε. Ἔτι καὶ νῦν αἴσθεται πολλῶν περὶ αὐτὸν ἐχθρῶν ἐπικειμένων τῇ αὐτοῦ ψυχῇ, καὶ περὶ τούτων τὴν προκειμένην εὐχὴν ἀναπέμπει. Οὐ γὰρ παύονται διαφθονούμενοι καὶ τοῖς ἤδη τελείοις καὶ βεβηκόσιν ἐπὶ τὴν πέτραν.

σπέρμα αὐτουληθοῦν ἄρτους. Ἀλλ᾽ ἐκ παίδων Α μέχρι γήρως τὸν τοῦ δικαίου περιεργασάμενος βίον. Ὅτι οὐδὲ εἷς γέγονε καιρὸς καθ' ὅν ἔρημος και ταλέλειπται ὁ δίκαιος, ἀεὶ δὲ πάρεδρον καὶ βοηθὸν κέκτηται τὸν ἑαυτοῦ Κύριον. Διό φησιν· Νεώτερος ἐγενόμην, ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, νέος ἐγενόμην, ἀλλὰ καὶ ἐγήρασα, καὶ οὐκ εἶδον δίκαιον εγκα ταλελειμμένον, οὐδὲ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ζητοῦν ἄρτους. Καὶ πῶς γὰρ οἷόν τε ἦν τὸ σπέρμα τοῦ δι καίου ἐνδεὶς ἄρτων γενέσθαι, οπότε αὐτὸς διὰ τὸν παρὰ τοῦ Θεοῦ χορηγούμενον αὐτῷ πλοῦτον ὅλην τὴν ἡμέραν ἐλεεῖ καὶ δανείζει ; Νοήσεις δὲ τοῦτο κατὰ μὲν τὴν διάνοιαν μαθών, ὅτι, τάλαντα λαβὼν παρὰ τοῦ οἰκοδεσπότου καὶ τὴν μνᾶν τὴν παρὰ τοῦ Κυρίου, τῇ τούτων χρῆται πραγματεία πειθαρχῶν τῷ φήσαντι· Ἔδει σε τὸ ἀργύριόν μου βαλεῖν εἰς τράπεζαν. Τὰ λόγια Κυρίου λόγια ἁγνὰ, ἀργύ- ριον πεπυρωμένον, δοκίμιον τῇ γῇ. Ὁ τοίνυν ἀνακείμενος τῇ τῶν θείων ἀσκήσει λόγων, καὶ πολλά λογικά χρήματα συναγαγών, οὐδὲν ἔτερον οἶδε πράτ- τειν, ἢ διὰ πάσης ἡμέρας ἐλεεῖν καὶ δανείζειν. Κατὰ δὲ τὸν ᾿Ακύλαν, ὅλην τὴν ἡμέραν δωρεῖται καὶ δανείζει· τοῖς μὲν δωρεῖται, τοῖς δὲ δανείζει· τὰ μὲν δόγματα θεωρήματα δωρεῖται ταῖς τῶν χωρούν των ψυχαῖς· τὰ δ' ἐν ἠθικαῖς ἐντολαῖς δανείζει, ἐπὶ τῷ τοὺς εἰληφότας δι᾿ ἔργων τὸν καρπὸν ἀποδοῦναι τοῦ δάνους. Οὕτως ἀκούσῃ καὶ Μωϋσέως επαγγελλο- μένου τοῖς τῶν θείων νόμων φύλαξιν· τὸ, Δανιεῖς ἔθνεσι πολλοῖς, σὺ δὲ οὐ δανιεῖ. Καὶ τοῦτόν γε τὸν τρόπον οἱ θεῖοι ἀπόστολοι ἐδάνειζον ἔθνεσι πολ- λοῖς, καὶ μάλιστά γε ὁ Παῦλος· καὶ διὰ τοῦτο οἱ μα θητευόμενοι αὐτοῖς, σπέρμα ὄντες αὐτῶν, οὐδεπώποτε ἐνδεεῖς ἦσαν ἄρτων· ἅτε δὴ ἔχοντες τοὺς χορηγούν τας αὐτοῖς τὴν λογικὴν τροφὴν, ἧς μεταλαμβάνον- τες, εὐλογίαις ἐπληροῦντο. Διὸ λέλεκται· Καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ εἰς εὐλογίαν ἔσται. Καὶ κατὰ ψι- λὴν δὲ τὴν λέξιν, εἴ τις λογίσαιτο ὅπως εἴρηται τῷ Σωτῆρι τὸ, Καὶ ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ ἑκατονταπλα- σίονα λήψεται, ἔργοις τε αὐτοῖς θεάσαιτο πληρού μενον τὸν λόγον διὰ τῶν αὐτοῦ μαθητών, έψεται πῶς ὁ δίκαιος ὅλην τὴν ἡμέραν ἐλεεῖ καὶ δανείζει. ΕΙ γὰρ πάντων τῶν πιστευόντων ἦν ἡ ψυχὴ καὶ ἡ καρ δία μία, καὶ οὐδεὶς ἔλεγεν ἴδιόν τι ἑαυτοῦ εἶναι, ἀλλ᾽ ἦν πάντα κοινά, ὅσοι τε ἦσαν κύριοι κτημάτων πιπράσκοντες ἐτίθεσαν παρὰ τοὺς πόδας τῶν ἀποστό- λων, διεμέριζόν τε ἑκάστῳ, καθότι ἄν τις χρείαν εἶχε· δῆλον ὅπως ὅλην τὴν ἡμέραν οὗτοι ἡλέουν καὶ ἐδάνειζον. Έκκλινον ἀπὸ κακοῦ, καὶ ποίησον ἀγαθόν. Ελευθερώσας σεαυτὸν πάσης κακίας, ἐπὶ σοὶ γὰρ ἐστι τοῦτο, καὶ βουληθεὶς δυνήσῃ· οὐ μὴν ἤδη τέ λειος ἔσῃ τοῦτο πράξας, εἰ μὴ καὶ τὸ δεύτερόν σοι παρείη· τοῦτο δ' ἐστὶ τὸ ἐργάζεσθαι τὸ ἀγαθόν. Πρὸς γὰρ τὸ μὴ κλέπτειν προσήκει σε καὶ τῶν σῶν ὑπαρ χόντων τοῖς δεομένοις κοινωνεῖν· καὶ πρὸς τὸ μὴ πλεονεκτεῖν, ἕτερον, τὸ καὶ εὐεργετείν τοὺς δεομέ- νους· καὶ πρὸς τὸ κακίας ἀπέχεσθαι, τὸ καὶ ἑτέρους ἀπὸ κακίας ῥύεσθαι. Ἐπὰν δὲ ταῦτα ποιήσῃς, και τασκήνου, φησίν, εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Ανθ᾿ οὗ ὁ το ΣΙΣ, COMMENTARIA IN PSALMOS. vitam studiose perpendi : nullo quippe tempore ju- stus deseritur, sed Dominum suum semper astan- tem opitulatoremque habet. Quare ait, junior fui, sive secundum Symmachum, juvenis fui, sed senui, et non vidi justum derelictum, nec semen ejus quæ- rens panes. Et qui, quæso, potest justi seinen egere panibus, quando ipse, Deo divitias sibi submini- strante, tota die miseretur et commodat? Hæc porro intelligas ac mente percipias, si edidiceris ipsum cum talenta a patrefamilias, et mnam a Domino ac- cepisset, iis ad negotiationem usum esse, Domino obtemperantem ita loquenti: Oportuit le pecuniam meam jecisse ad mensam ”. Eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum, probatum terra ". πes. A puero, inquit, ad senectutem usque jucti Quisquis igitur divini sermonis exercitio incumbit, B multasque rationabiles divitias colligit, is nihil aliud agere novit, quam ut tota die misereatur et commodel. Secundum Aquilam vero, tota die dal et commodat: aliis quidem dat, aliis autem com- modat; dogmata ad speculationem dat lis quorum capaces anine sunt; moralia præcepta commodat, ut qui acceperint, mutuo accepti fructum operi- bus reddant. Sic audias Moysem divinarum legum cultoribus hoc pollicentem: Fœnerabis gentibus multio, et tu non fenus accipies ". Et eo utique modo divini apostoli frenerabant gentibus multis, maximeque Paulus : quare discipuli eorum, qui semen ipsorum erant, nunquam egebant panibus, utpote quibus adessent qui rationabilem cibum sup- C peditarent : cujus participes cum essent, benedi- ctionibus replebantur. Quamobrem dictum est, Et semen ejus in benedictione erit. Si quis vero secun- dum nudam lectionem secum reputaverit qua ra- tione a Salvatore dictum sit, In hoc sæculo centu- plum recipiet 1, remque opere per ejus discipulos comprobatam viderit, is sane deprehendet quo pacto justus tota die misereatur et commodet. Nam si omnium fidelium cor unum et anima una erat, nullusque dicebat sibi quid proprium esse, sed om- nia erant communia, et quotquot possessores præ- diorum erant, vendentes ponebant ante pedes apc- stolorum, dividebantque singulis prout cuique opus erat ; manifestum sane est ipsos tota die miser- D tos esse et commodasse. Psal. x1, 7. ** Deut. xv, 6. * Luc. XIX, 23. VERS. - 29. Declina a malo, et fac bonum. Cum te ab omni malitia exemeris, penes te enim illud est, et si velis poteris ; non statim, hoc per- acto, perfectus eris, nisi aliud secundum adfuerit, id est, ut facias bonum. Nam præterquam quod furari non licet, convenit etiam cum egentibus bona sua communicare; ac præterquam quod ava- rum esse non oportet, aliud requiritur, ut egenis beneficia præstentur; ac præter abstinentiam a malis, opus est et alios a malis eruere. Cum autem hæc egeris, inhabita, inquit, in saculum saculi. Matth. 29. " Act. IV, 32-35.

Διὸ ῥυσθῆναι ἀπὸ τῶν εἰρημένων ἀξιοῖ, κἀκείνους μὲν καταισχυνθῆναι καὶ ἐντραπῆναι τοὺς ἐκζητοῦντας αὐτοῦ τὴν ψυχὴν τοῦ ἐξᾶραι αὐτήν· αὐτὸν δὲ περιφράττεσθαι ὑπὸ τῆς αὐτοῦ δεξιᾶς. Ἐντρέπονται δὲ καὶ ἀσχημονοῦσιν [ϟοὕτως γὰρ ἐξέδωκεν ὁ Σύμμαχος]ϟ οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχὴν τοῦ δικαίου, ἐπειδὰν, πᾶσαν κατ’ αὐτοῦ μηχανὴν ἐπινοήσαντες, ἄπρακτοι γένωνται· εἶθ’ ὡς μηδὲν δεδυνημένοι ἀπογνόντες ἀπαλλάττονται, αἰσχύνην καταχεάμενοι. Διὸ μετὰ τὸ ἀσχημονῆσαι αὐτοὺς, καταισχυνθῆναί τε καὶ ἐντραπῆναι ἐπιλέγει· Ἀποστραφείησαν εἰς τὰ ὀπίσω, καὶ ἐντραπείησαν οἱ θέλοντες τὰ κακά μοι. Μηδὲν γὰρ δεδυνημένοι, καὶ μὴ κατελπίσαντες περιγενήσεσθαι, ἀποστρέφονται καὶ ἀπαλλάττονται εἰς τὰ ὀπίσω· εἶτ’ ἀπαλλαγέντες καὶ μακρὰν γενόμενοι, τἀπίχειρα τῆς αὑτῶν ἀπολήψονται κακίας· διὸ μετὰ ταῦτα λέλεκται· Κομισάσθωσαν παραχρῆμα αἰσχύνην αὐτῶν οἱ λέγοντές μοι· Εὖγε, εὖγε. Ἀνθ’ οὗ ὁ Ἀκύλας ἡρμήνευσεν· Ἀὰ, ἀὰ, αὐτῇ συγχρησάμενος οὕτως ἐχούσῃ τῇ Ἑβραϊκῇ φωνῇ. Ἔστι δὲ αὕτη σχετλιαστικὴ τῶν ἤδη νενικημένων καὶ εἰς τὰ ὀπίσω κεχωρηκότων, καὶ τὴν ἑαυτῶν αἰσχύνην ἀπειληφότων.

σπέρμα αὐτουληθοῦν ἄρτους. Ἀλλ᾽ ἐκ παίδων Α μέχρι γήρως τὸν τοῦ δικαίου περιεργασάμενος βίον. Ὅτι οὐδὲ εἷς γέγονε καιρὸς καθ' ὅν ἔρημος και ταλέλειπται ὁ δίκαιος, ἀεὶ δὲ πάρεδρον καὶ βοηθὸν κέκτηται τὸν ἑαυτοῦ Κύριον. Διό φησιν· Νεώτερος ἐγενόμην, ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, νέος ἐγενόμην, ἀλλὰ καὶ ἐγήρασα, καὶ οὐκ εἶδον δίκαιον εγκα ταλελειμμένον, οὐδὲ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ζητοῦν ἄρτους. Καὶ πῶς γὰρ οἷόν τε ἦν τὸ σπέρμα τοῦ δι καίου ἐνδεὶς ἄρτων γενέσθαι, οπότε αὐτὸς διὰ τὸν παρὰ τοῦ Θεοῦ χορηγούμενον αὐτῷ πλοῦτον ὅλην τὴν ἡμέραν ἐλεεῖ καὶ δανείζει ; Νοήσεις δὲ τοῦτο κατὰ μὲν τὴν διάνοιαν μαθών, ὅτι, τάλαντα λαβὼν παρὰ τοῦ οἰκοδεσπότου καὶ τὴν μνᾶν τὴν παρὰ τοῦ Κυρίου, τῇ τούτων χρῆται πραγματεία πειθαρχῶν τῷ φήσαντι· Ἔδει σε τὸ ἀργύριόν μου βαλεῖν εἰς τράπεζαν. Τὰ λόγια Κυρίου λόγια ἁγνὰ, ἀργύ- ριον πεπυρωμένον, δοκίμιον τῇ γῇ. Ὁ τοίνυν ἀνακείμενος τῇ τῶν θείων ἀσκήσει λόγων, καὶ πολλά λογικά χρήματα συναγαγών, οὐδὲν ἔτερον οἶδε πράτ- τειν, ἢ διὰ πάσης ἡμέρας ἐλεεῖν καὶ δανείζειν. Κατὰ δὲ τὸν ᾿Ακύλαν, ὅλην τὴν ἡμέραν δωρεῖται καὶ δανείζει· τοῖς μὲν δωρεῖται, τοῖς δὲ δανείζει· τὰ μὲν δόγματα θεωρήματα δωρεῖται ταῖς τῶν χωρούν των ψυχαῖς· τὰ δ' ἐν ἠθικαῖς ἐντολαῖς δανείζει, ἐπὶ τῷ τοὺς εἰληφότας δι᾿ ἔργων τὸν καρπὸν ἀποδοῦναι τοῦ δάνους. Οὕτως ἀκούσῃ καὶ Μωϋσέως επαγγελλο- μένου τοῖς τῶν θείων νόμων φύλαξιν· τὸ, Δανιεῖς ἔθνεσι πολλοῖς, σὺ δὲ οὐ δανιεῖ. Καὶ τοῦτόν γε τὸν τρόπον οἱ θεῖοι ἀπόστολοι ἐδάνειζον ἔθνεσι πολ- λοῖς, καὶ μάλιστά γε ὁ Παῦλος· καὶ διὰ τοῦτο οἱ μα θητευόμενοι αὐτοῖς, σπέρμα ὄντες αὐτῶν, οὐδεπώποτε ἐνδεεῖς ἦσαν ἄρτων· ἅτε δὴ ἔχοντες τοὺς χορηγούν τας αὐτοῖς τὴν λογικὴν τροφὴν, ἧς μεταλαμβάνον- τες, εὐλογίαις ἐπληροῦντο. Διὸ λέλεκται· Καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ εἰς εὐλογίαν ἔσται. Καὶ κατὰ ψι- λὴν δὲ τὴν λέξιν, εἴ τις λογίσαιτο ὅπως εἴρηται τῷ Σωτῆρι τὸ, Καὶ ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ ἑκατονταπλα- σίονα λήψεται, ἔργοις τε αὐτοῖς θεάσαιτο πληρού μενον τὸν λόγον διὰ τῶν αὐτοῦ μαθητών, έψεται πῶς ὁ δίκαιος ὅλην τὴν ἡμέραν ἐλεεῖ καὶ δανείζει. ΕΙ γὰρ πάντων τῶν πιστευόντων ἦν ἡ ψυχὴ καὶ ἡ καρ δία μία, καὶ οὐδεὶς ἔλεγεν ἴδιόν τι ἑαυτοῦ εἶναι, ἀλλ᾽ ἦν πάντα κοινά, ὅσοι τε ἦσαν κύριοι κτημάτων πιπράσκοντες ἐτίθεσαν παρὰ τοὺς πόδας τῶν ἀποστό- λων, διεμέριζόν τε ἑκάστῳ, καθότι ἄν τις χρείαν εἶχε· δῆλον ὅπως ὅλην τὴν ἡμέραν οὗτοι ἡλέουν καὶ ἐδάνειζον. Έκκλινον ἀπὸ κακοῦ, καὶ ποίησον ἀγαθόν. Ελευθερώσας σεαυτὸν πάσης κακίας, ἐπὶ σοὶ γὰρ ἐστι τοῦτο, καὶ βουληθεὶς δυνήσῃ· οὐ μὴν ἤδη τέ λειος ἔσῃ τοῦτο πράξας, εἰ μὴ καὶ τὸ δεύτερόν σοι παρείη· τοῦτο δ' ἐστὶ τὸ ἐργάζεσθαι τὸ ἀγαθόν. Πρὸς γὰρ τὸ μὴ κλέπτειν προσήκει σε καὶ τῶν σῶν ὑπαρ χόντων τοῖς δεομένοις κοινωνεῖν· καὶ πρὸς τὸ μὴ πλεονεκτεῖν, ἕτερον, τὸ καὶ εὐεργετείν τοὺς δεομέ- νους· καὶ πρὸς τὸ κακίας ἀπέχεσθαι, τὸ καὶ ἑτέρους ἀπὸ κακίας ῥύεσθαι. Ἐπὰν δὲ ταῦτα ποιήσῃς, και τασκήνου, φησίν, εἰς αἰῶνα αἰῶνος. Ανθ᾿ οὗ ὁ το ΣΙΣ, COMMENTARIA IN PSALMOS. vitam studiose perpendi : nullo quippe tempore ju- stus deseritur, sed Dominum suum semper astan- tem opitulatoremque habet. Quare ait, junior fui, sive secundum Symmachum, juvenis fui, sed senui, et non vidi justum derelictum, nec semen ejus quæ- rens panes. Et qui, quæso, potest justi seinen egere panibus, quando ipse, Deo divitias sibi submini- strante, tota die miseretur et commodat? Hæc porro intelligas ac mente percipias, si edidiceris ipsum cum talenta a patrefamilias, et mnam a Domino ac- cepisset, iis ad negotiationem usum esse, Domino obtemperantem ita loquenti: Oportuit le pecuniam meam jecisse ad mensam ”. Eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum, probatum terra ". πes. A puero, inquit, ad senectutem usque jucti Quisquis igitur divini sermonis exercitio incumbit, B multasque rationabiles divitias colligit, is nihil aliud agere novit, quam ut tota die misereatur et commodel. Secundum Aquilam vero, tota die dal et commodat: aliis quidem dat, aliis autem com- modat; dogmata ad speculationem dat lis quorum capaces anine sunt; moralia præcepta commodat, ut qui acceperint, mutuo accepti fructum operi- bus reddant. Sic audias Moysem divinarum legum cultoribus hoc pollicentem: Fœnerabis gentibus multio, et tu non fenus accipies ". Et eo utique modo divini apostoli frenerabant gentibus multis, maximeque Paulus : quare discipuli eorum, qui semen ipsorum erant, nunquam egebant panibus, utpote quibus adessent qui rationabilem cibum sup- C peditarent : cujus participes cum essent, benedi- ctionibus replebantur. Quamobrem dictum est, Et semen ejus in benedictione erit. Si quis vero secun- dum nudam lectionem secum reputaverit qua ra- tione a Salvatore dictum sit, In hoc sæculo centu- plum recipiet 1, remque opere per ejus discipulos comprobatam viderit, is sane deprehendet quo pacto justus tota die misereatur et commodet. Nam si omnium fidelium cor unum et anima una erat, nullusque dicebat sibi quid proprium esse, sed om- nia erant communia, et quotquot possessores præ- diorum erant, vendentes ponebant ante pedes apc- stolorum, dividebantque singulis prout cuique opus erat ; manifestum sane est ipsos tota die miser- D tos esse et commodasse. Psal. x1, 7. ** Deut. xv, 6. * Luc. XIX, 23. VERS. - 29. Declina a malo, et fac bonum. Cum te ab omni malitia exemeris, penes te enim illud est, et si velis poteris ; non statim, hoc per- acto, perfectus eris, nisi aliud secundum adfuerit, id est, ut facias bonum. Nam præterquam quod furari non licet, convenit etiam cum egentibus bona sua communicare; ac præterquam quod ava- rum esse non oportet, aliud requiritur, ut egenis beneficia præstentur; ac præter abstinentiam a malis, opus est et alios a malis eruere. Cum autem hæc egeris, inhabita, inquit, in saculum saculi. Matth. 29. " Act. IV, 32-35.

PG 23:361Κατὰ δὲ τοὺς Ἑβδομήκοντα καὶ τὸν Σύμμαχον φήσαντα· Οἱ λέγοντες περὶ ἐμοῦ· Εὖγε, εὖγε, τάχα ποτὲ οἱ ἐχθροὶ τοῦ δικαίου πολλὰς ἐπιβουλὰς ἐπινοοῦντες κατ’ αὐτοῦ, ἐφ’ ἑκάστῃ προσδοκῶντες περιγενήσεσθαι, ἔλεγον. Εὖγε, εὖγε. Ἀλλὰ πολλάκις τοῦτο, φησὶν, εἰρηκότες, διὰ τὴν σὴν χάριν ἀπαλλαττέσθωσαν ἤδη ποτὲ, τὴν ἑαυτῶν κομισάμενοι αἰσχύνην.

On 5ΕΙΣ ΤΟ 5

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Μ. Μακάριος ὁ συνιὼν ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα· ἐν ἡμέρᾳ πονηρᾷ ῥύσεται αὐτὸν ὁ Κύριος. Κύριος διαφυλάξαι αὐτὸν καὶ ζωώσαι αὐτὸν, καὶ μακαρίσαι αὐτὸν ἐν τῇ γῇ, καὶ μὴ παραδῷ αὐτὸν εἰς ψυχὴν ἐχθρῶν αὐτοῦ. Κύριος βοηθήσαι αὐτῷ ἐπὶ κλίνης ὀδύνης αὐτοῦ, ὅλην τὴν κοίτην αὐτοῦ ἔστρεψας ἐν τῇ ἀῤῥωστίᾳ αὐτοῦ. Προιὼν ἑξῆς ὁ λόγος ἐπιφέρει· Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, ἐφ’ ὃν ἤλπισα, ὁ ἐσθίων ἄρτους μου, ἐμεγάλυνεν ἐπ’ ἐμὲ πτερνισμόν. Ταῦτα δὲ ἀναγέγραπται ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγελίῳ ὡς ἐξ οἰκείου προσώπου εἰρηκὼς ἐν τῇ πρὸς τοὺς μαθητὰς ὁμιλίᾳ· δι’ ὧν ἔφασκεν· Ἀμὴν, ἀμὴν, λέγω ὑμῖν· Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστολος μείζων τοῦ πέμψαντος αὐτόν.

Εἰ ταῦτα οἴδατε, μακάριοί ἐστε ὅταν ποιεῖτε αὐτά. Οὐ περὶ πάντων ὑμῖν λέγω· ἐγὼ οἶδα οὓς ἐξελεξάμην· ἀλλ’ ἵνα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ· Ὁ τρώγων μου τὸν ἄρτον ἐπῆρεν ἐπ’ ἐμὲ πτέρναν αὐτοῦ. Ἄλλη δὲ Γραφὴ τοῦτο φήσασα οὐχ εὑρίσκεται, μόνη δὲ ἡ παροῦσα, δι’ ἧς εἴρηται· Ὁ ἐσθίων ἄρτον μου ἐμεγάλυνεν ἐπ’ ἐμὲ πτερνισμόν. Ὥρα τοιγαροῦν εἰς τὸ αὐτοῦ πρόσωπον τὰ ἐμφερόμενα τῷ ψαλμῷ ὡς ἂν προφητικῶς εἰρημένα ἐκλαβεῖν. Διὸ καὶ εἰς τὸ τέλος ἐπιγέγραπται, ἀναπέμποντα ἡμᾶς ἤτοι ἐπὶ τὴν συντέλειαν τοῦ αἰῶνος καθ’ ἣν ἐπληροῦτο τὰ ἀναγεγραμμένα, ἢ ἐπὶ τὰ τελευταῖα τῶν διὰ τοῦ ψαλμοῦ δηλουμένων. Εἰ μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος ἀναφέροιτο τὰ προκείμενα, εἴποις ἂν μακαρίζεσθαι τὸν δυνάμενον συνιέναι δι’ ἣν αἰτίαν ἀνείληφε δι’ ἡμᾶς πτωχείαν. Ἔτι γὰρ πλούσιος ὢν, δι’ ἡμᾶς ἐπτώχευσεν, ἵνα ἡμεῖς τῇ αὐτοῦ πτωχείᾳ πλουτήσωμεν· Ἐν μορφῇ τε Θεοῦ ὑπάρχων ἐκένωσεν ἑαυτὸν, μορφὴν δούλου λαβὼν, σαφῶς ἐδίδαξεν ὁ θεῖος Ἀπόστολος. Καὶ ἄλλος δ’ ἄν τις συνήσει ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα, ἀκούων αὐτοῦ λέγοντος ἐν Εὐαγγελίοις·

Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου. Ἐπείνασα γὰρ, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν· ἐδίψησα, καὶ ἐποτίσατέ με· ξένος ἤμην, καὶ συνηγάγετέ με· γυμνὸς, καὶ περιεβάλετέ με· ἠσθένουν, καὶ ἐπεσκέψασθε· ἐν φυλακῇ ἤμην, καὶ ἤλθετε πρὸς μέ· οἷς ἐπιλέγει· Ἐφ’ ὅσον ἐποιήσατε ἑνὶ τῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων τῶν ἀδελφῶν μου, ἐμοὶ ἐποιήσατε. Καὶ οὕτως οὖν μακάριος ἀληθῶς ὁ συνιὼν ἐπὶ τὸν οὕτως ἀποδοθέντα πτωχὸν καὶ πένητα. Εἰ δὲ καὶ ἐπὶ τὸν Δαυὶ̈δ ἀναφέροιτο τὰ λελεγμένα, εἴποις ἂν ἀκολούθως τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ ταῦτα συνῆφθαι. Ἐπεὶ γὰρ πρὸς τοῖς τελευταίοις τοῦ λθ ἐλέγετο ἐκ προςώπου τοῦ Δαυί̈δ· Ἐγὼ δὲ πένης εἰμὶ καὶ πτωχός· ταῦτα δ’ ἔλεγεν ὁ τοσοῦτος βασιλεύς, ὁ τὸν ἄφατον πλοῦτον συναγηοχὼς εἰς τὴν παρασκευὴν τοῦ μετὰ ταῦτα ἐγηγερμένου διὰ Σολομῶνος ναοῦ, σμικρύνων ἑαυτὸν καὶ ταπεινῶν, καὶ τῇ ψυχῇ μετριοφρονῶν, καὶ ἀληθῶς τῇ διαθέσει πτωχεύων· τούτου χάριν ἐπισυνῆπται ὁ παρὼν ψαλμὸς, μακαρίζων τοῦ συνιέντος ἐπὶ τὸν οὕτω πτωχόν. Τὸ δὲ, πένητα, οὔτε ἐν τῷ Ἑβραϊκῷ, οὔτε παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς ἐμφέρεται.

PG 23:363Καὶ κατὰ τετάρτην διάνοιαν εἴποι τις ἂν γνωμονικὸν εἶναι τὸν λόγον καὶ παραινετικὸν φιλανθρωπίας καὶ φιλοπτωχίας. Προσήκει γὰρ ἐπὶ τῶν κοινότερον λεγομένων πτωχῶν συμπαθητικοὺς εἶναι καὶ μεταδοτικοὺς, συνιέντας, ὡς ὁ κρίνων αὐτοὺς πτωχεύειν Θεὸς εἰς ταύτην αὐτοὺς ἤγαγε τὴν κατάστασιν· ὁμοῦ μὲν καὶ αὐτοὺς γυμνάζων διὰ τῆς πτωχείας, ὁμοῦ δὲ καὶ τοὺς ἐν περιουσίᾳ βίου καρποὺς τῆς ἑαυτῶν προαιρέσεως παρέχειν διὰ τῆς εἰς τοὺς ἐνδεεῖς κοινωνίας βεβουλημένος. Πειράζεται γοῦν ὁ πλούσιος διὰ τοῦ πένητος, εἴτε τις ἀνηλεὴς καὶ ἀσυμπάθητος, καὶ ἄσπλαγχνος εἴη, εἴτε φιλάνθρωπος καὶ ἐλεημονικός. Διὸ πολὺς ὁ περὶ τῶν πενήτων καὶ πτωχῶν λόγος ἐν τοῖς θείοις παραγγέλμασι. Καὶ κατὰ πέμπτην δὲ διάνοιαν ἄλλο τάγμα πτωχῶν εὕροις ἂν, τὸ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος μακαριζόμενον κατὰ τό· Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν· ἐν οἷς τοὺς κατὰ Θεὸν φιλοσοφοῦντας, καὶ τὴν ἔνθεον ἄσκησιν πτωχεύοντας ὁ Σωτὴρ ἐμακάριζεν· οἳ ἦσαν οἱ αὐτοῦ μαθηταὶ καὶ ἀπόστολοι. Μακάριος οὖν ὁ συνιὼν ἐπὶ πτωχὸν, ἐπὶ τὸν οὕτω πτωχὸν καὶ πένητα·

Β Εἶδον τὸν ἀσεβή υπερυψούμενον, καὶ ἐκαιρό- Α μενον ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου. Οὕτως ἐπὶ τοῦ παρόντος διὰ πείρας εληλυθέναι τοῦ τέλους τῶν ἀσε- δῶν φησιν· Οὐ γὰρ ἐξ ἀκοῆς πάλαι ποτὲ γενόμενα ἑτέρων λεγόντων ἀκήκοα· ἀλλ᾿ αὐτὸς εἶδον, φησί, βλασφήμους άνδρας καὶ ἀθέους θαυμαζομένους μὲν ὑπὸ πάντων, ἐπαιρομένους δὲ καὶ γαυριῶντας, οίο- μένους τε διαιωνίζειν ἐν τῷ βίῳ. Αλλ' ὡς ἔτι παρ' ἐμαυτῷ διελογιζόμην πῶς οἶδε, καίπερ ἀσεβεῖς ὄντες, τοσούτων τετυχήκασι, δεύτερον αὐτοὺς θεάσασθαι βουληθεὶς, ἐπῆρα τοὺς ὀφθαλμούς· οἱ δὲ οὐκ ἦσαν οὐδαμοῦ, ἀφανεῖς δ᾽ ἀθρόως ὑπῆρχον. Εἶτα δὲ ἴχνος αὐτῶν καὶ ὑπόλειμμα βουληθείς καταλαβεῖν, οὐδὲ τὸν τόπον ἐν ᾧ ἐστάναι ἐδόκουν εὑρεῖν δεδύνημαι. Διόπερ ἐπειδὴ τοιοῦτο τὸ τούτων τέλος, φεύγε σὺ ὁ μαθητευόμενος τοῦτον τῶν ἀσεβῶν τὸν τρόπον, καὶ ἀπόνιψον μὲν ἑαυτοῦ πᾶσαν κακίαν, ἀγάπησον δὲ τὴν εὐθεῖαν ὁδόν. Μένει γὰρ ἐγκατάλειμμα καὶ ἐλπὶς ἀγαθὴ, τῷ τὴν εἰρήνην καὶ τὴν φιλίαν τὴν πρὸς τὸν Θεὸν μεταδιώξαντι, καὶ διὰ τοῦτο εἰρηνικῷ ἀνθρώπου γενομένῳ. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, Φύλασσε, φησίν, ἁπλότητα, καὶ ὅρα εὐθὺ, ὅτι ἔστι μέλλοντα ἀν- θρώπῳ εἰρηνικῷ. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΛΖ'. Εἰς ἀνάμνησιν. Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξης με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. Αὐτοῖς ρήμασι καὶ αὐταῖς συλλαβαῖς καὶ ὁ ς' ψαλμὸς τούτῳ παραπλησίως ἄρ- χεται, καὶ τὰ λοιπὰ δὲ τοῦ ἔκτου τοῖς ἐν τῷ προκει- μένῳ φερομένοις συγγενή τυγχάνει. Αλλ' ἐν μὲν τῷ Εκτῳ ἡ προγραφὴ περιεῖχεν· Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις " ὑπὲρ τῆς ὀγδόης ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ· ἐν δὲ τῷ παρόντι τούτων μὲν οὐδὲν, μόνον δὲ τὸν ψαλμὸν τῷ Δαυΐδ εἰς ἀνάμνησιν δέδεικται. Η γε μὴν προσ θήκη ἡ, εἰς ἀνάμνησιν, ἔοικεν ἀναπέμπειν ἡμᾶς εἰς τὴν ἐν τῷ ἔκτῳ προγραφήν, ὥστ᾽ εἶναι τὰ παρόντα εἰς τὸ τέλος, καὶ, ἐν ὕμνοις, καὶ ὑπὲρ τῆς ὀγδόης· πάντων γὰρ ἂν εἴη τούτων παραστατικὸν τὸ, εἰς ἀνά- μνησιν. Αλλ' ἐπεὶ διεξιόντες τὰ ἐν τῷ ἔκτῳ, τὰ ὑποπεσόντα εἰς τὴν προγραφήν ειρήκαμεν, εἰς τὴν ἐκείνων ἀνάμνησιν καὶ ἡμεῖς ἀναπέμψομεν τὸν ἐντυγχάνοντα. Δοκεί δέ μοι ὁ Δαυΐδ, διαφόρως ἐν πολ δ λοῖς περὶ τοῦ πραχθέντος αὐτῷ πλημμελήματος ἐξ ομολογησάμενος, ἰδίως τὴν παρόντα ψαλμὸν ἀφωρι- κέναι ἑαυτῷ εἰς ἀνάμνησιν, ὡς ἀεὶ καὶ διὰ παντὸς φέρειν αὐτὸ ἀνὰ στόμα. Κεχρῆσθαι δὲ αὐτῷ ἀντὶ ἐπιδῆς ἐπὶ θεραπείᾳ τῆς αὐτοῦ ψυχῆς. Ικετηρίαν γοῦν ἀναπέμπει τῷ Θεῷ, δι' ἧς ἀποστρέφει μὲν τὴν ὀργὴν τὴν πᾶσι τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἐπηρτημένην, ἱλά- σκεται δὲ τὸν ἀγαθὸν Κύριον ταῖς μεθ᾽ ὑπερβαλλού σης ἐξομολογήσεως φωναῖς. Λέγων δέ· Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξης με, οὐ τὴν ἔλεγχον παραι τείται, ἀλλὰ τὸν μετὰ θυμοῦ· οὐδὲ τὸ παιδευθῆναι φεύγει, ἀλλὰ τὸ μετὰ ὀργῆς· ὡσεὶ καὶ ἰατρῷ τις τὰ διὰ καυτῆρος καὶ σιδήρου καὶ πικρῶν ἀντιδότων προσφέροντι βοηθήματα ἐπὶ θεραπεία πάθους ὑποκεί μενος λέγοι· Μὴ διὰ πυρός με θεραπεύσῃς, μηδὲ διὰ, σιδήρου καὶ τομῶν, ἀλλὰ διὰ ἡπίων καὶ πραοτέρων Φαρμάκων. Ο γάρ τοιοῦτος οὐ τὴν θεραπείαν ἀρ COMMENTARIA IN PSALMOS. VERS. 55-57. Vidi impium superexaltatum et ele- vatum sicut cedros Libani, etc. Sic in præsenti finem se impiorum experientia edidicisse memo- rat. Neque enim hæc olim gesta ex aliorum nar- ratu auribus excepi : sed ipse, inquit, vidi viros blasphema proferentes et albeos omnibus in admi- ratione habitos, elatos et exsultantes, putantes sibi perpetuam fore vitam. Sed dum mecum re- putarem, quomodo illi quamvis impii, tot nacti bona essent, oculos secundo sustuli, ut contem- plarer ipsos : at illi nusquam erant, sed confestim evanuerant. Deinde vestigium ac monumentum eorum deprehendere volens, ne locum quidem in quo stetisse videbantur reperire potui. Quapropter quia talis eorum finis est, fuge tu, discipule, tales impiorum mores, ablue omnem malitiam, dilige viam rectam. Manent enim reliquiæ spesque bona eum qui pacem amicitiamque Dei persequitur, et ideo homo pacificus effectus est. Secundum Sym- machum autem, Custodi simplicitatem, inquit, & vide aquitatem, quoniam futura sunt homini pas cifco. C In rememorationem de Sabbato. VERS. 2. Domine, ne in furore tuo arguus me, neque in ira tua corripias me. Ipsis verbis ipsisque syllabis sextus quoque psalmus pariter inchoatur, ît reliqua quæ in sexto comparent, hujus psalmi dictis affinia sunt. At in sexto psalmo sic habebat inscriptio : In finem in hynnis pro octava psalmus Davidi. In præsenti autem nihil horum habetur, sed duntaxat, psalmus Davidi, in rememorationem. Iloc porro additamentum, in rememorationem, vi- detur nos ad psalmi sexti inscriptionem remittere, ita ut quæ jain in manibus sunt, in finem, in hym- nis, et pro octava dicta sint ; nam hæc onuia repe- tere et declarare videtur illud, in rememorationem. Verum quia cum sextum psalmum explanaremus, quæ inscriptionem spectabant explicavimus, nos quoque in rememorationem eorum lectorem remit- tenus. Videtur porro mihi Davidem, cum in multis abs se perpetratum facinus varie confessus esset, hunc sibi psalmum proprie in rememorationem D seposuisse, ita ut eum semper in ore ferret, eo usus quasi delinimento ad medelam animæ suæ. Supplicationem itaque Deo emnittit, qua iram qui- dem peccantibus omnibus impendentem avertit, vocibusque eximiæ confessionis bonum Dominum propitium sibi facit. Cum vero ait, Domine, ne in furore tuo arguas me, non reprehensionem de- trectat, sed cum furore conjunctam; neque cor- reptionem fugit, sed cum ira editam : ac si quis medico per adustionem, ferrum et acerba remedia levamen morbi offerenti subjectus dicat: Ne milî ignem, ne ferrum, ne sectiones ad medelam adno- veas, sed dulcia milioraque remedia : talis enim homo non curationem abnuit, sed duriorem opitu- landi rationem. Plerumque autem diximus, iram 1. PSALMUS DAVIDI XXXVII.

τῆς ἀγαθῆς ταύτης καὶ τρισμακαρίας συνέσεως καρπὸν λήψεται τὸν ἑξῆς εἰρημένον· Ἐν ἡμέρᾳ γὰρ πονηρᾷ ῥύσεται αὐτὸν ὁ Κύριος· ἣ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Ἐν ἡμέρᾳ κακώσεως. Εἰ γὰρ γένοιτό τις πειρασμὸς, ἢ περιπέσοι ποτὲ συμφορᾷ καὶ περιστάσει, ὥσπερ αὐτὸς συνῆκεν ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα, οὕτω καὶ αὐτοῦ εὐκαίρως συνήσει ὁ Κύριος, μετρῶν αὐτῷ τὸ ἴσον μέτρον ᾧ ἐμέτρησεν. Κύριος φυλάξαι αὐτὸν καὶ ζήσαι αὐτόν. Ἀλλὰ καὶ φυλάξει αὐτὸν καὶ ζῆσαι ποιήσει αὐτόν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον· Φυλάξει αὐτὸν, καὶ περισώσει αὐτόν. Καὶ τρίτον δὲ αὐτῷ παρέξει, μακαρίσει αὐτὸν ἐν τῇ γῇ· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Μακαριστὸς ἔσται ἐν τῇ γῇ. Ὡς ἔτι γὰρ ἐν τῇ γῇ ταύτῃ τυγχάνει, τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ μακαριότητος τεύξεται, μενόντων αὐτὸν τῶν μετὰ ταῦτα ἐπηγγελμένων οὐρανίων ἀγαθῶν. Τούτοις ἐπιλέγει· Καὶ μὴ παραδῷ αὐτὸν εἰς χεῖρας ἐχθρῶν αὐτοῦ· ἀνθ’ οὗ ὁ Σύμμαχός φησι· Καὶ οὐκ ἐκδώσει αὐτὸν εἰς ψυχὰς ἐχθρῶν. Ἰστέον δὲ, ὡς τό· Ἐγὼ εἶπα, Κύριε, ἐλέησόν με, τινὲς ἐκ προσώπου τοῦ Δαυὶ̈δ εἰρῆσθαί φασιν· ἢ παρεμβεβλημένον ἐν τῷ μέσῳ, ἢ ἕως ἐκεῖ περιγράφοντες τὰ λεγόμενα ὑπ’ αὐτοῦ.

Β Εἶδον τὸν ἀσεβή υπερυψούμενον, καὶ ἐκαιρό- Α μενον ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου. Οὕτως ἐπὶ τοῦ παρόντος διὰ πείρας εληλυθέναι τοῦ τέλους τῶν ἀσε- δῶν φησιν· Οὐ γὰρ ἐξ ἀκοῆς πάλαι ποτὲ γενόμενα ἑτέρων λεγόντων ἀκήκοα· ἀλλ᾿ αὐτὸς εἶδον, φησί, βλασφήμους άνδρας καὶ ἀθέους θαυμαζομένους μὲν ὑπὸ πάντων, ἐπαιρομένους δὲ καὶ γαυριῶντας, οίο- μένους τε διαιωνίζειν ἐν τῷ βίῳ. Αλλ' ὡς ἔτι παρ' ἐμαυτῷ διελογιζόμην πῶς οἶδε, καίπερ ἀσεβεῖς ὄντες, τοσούτων τετυχήκασι, δεύτερον αὐτοὺς θεάσασθαι βουληθεὶς, ἐπῆρα τοὺς ὀφθαλμούς· οἱ δὲ οὐκ ἦσαν οὐδαμοῦ, ἀφανεῖς δ᾽ ἀθρόως ὑπῆρχον. Εἶτα δὲ ἴχνος αὐτῶν καὶ ὑπόλειμμα βουληθείς καταλαβεῖν, οὐδὲ τὸν τόπον ἐν ᾧ ἐστάναι ἐδόκουν εὑρεῖν δεδύνημαι. Διόπερ ἐπειδὴ τοιοῦτο τὸ τούτων τέλος, φεύγε σὺ ὁ μαθητευόμενος τοῦτον τῶν ἀσεβῶν τὸν τρόπον, καὶ ἀπόνιψον μὲν ἑαυτοῦ πᾶσαν κακίαν, ἀγάπησον δὲ τὴν εὐθεῖαν ὁδόν. Μένει γὰρ ἐγκατάλειμμα καὶ ἐλπὶς ἀγαθὴ, τῷ τὴν εἰρήνην καὶ τὴν φιλίαν τὴν πρὸς τὸν Θεὸν μεταδιώξαντι, καὶ διὰ τοῦτο εἰρηνικῷ ἀνθρώπου γενομένῳ. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, Φύλασσε, φησίν, ἁπλότητα, καὶ ὅρα εὐθὺ, ὅτι ἔστι μέλλοντα ἀν- θρώπῳ εἰρηνικῷ. ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΛΖ'. Εἰς ἀνάμνησιν. Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξης με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με. Αὐτοῖς ρήμασι καὶ αὐταῖς συλλαβαῖς καὶ ὁ ς' ψαλμὸς τούτῳ παραπλησίως ἄρ- χεται, καὶ τὰ λοιπὰ δὲ τοῦ ἔκτου τοῖς ἐν τῷ προκει- μένῳ φερομένοις συγγενή τυγχάνει. Αλλ' ἐν μὲν τῷ Εκτῳ ἡ προγραφὴ περιεῖχεν· Εἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις " ὑπὲρ τῆς ὀγδόης ψαλμὸς τῷ Δαυΐδ· ἐν δὲ τῷ παρόντι τούτων μὲν οὐδὲν, μόνον δὲ τὸν ψαλμὸν τῷ Δαυΐδ εἰς ἀνάμνησιν δέδεικται. Η γε μὴν προσ θήκη ἡ, εἰς ἀνάμνησιν, ἔοικεν ἀναπέμπειν ἡμᾶς εἰς τὴν ἐν τῷ ἔκτῳ προγραφήν, ὥστ᾽ εἶναι τὰ παρόντα εἰς τὸ τέλος, καὶ, ἐν ὕμνοις, καὶ ὑπὲρ τῆς ὀγδόης· πάντων γὰρ ἂν εἴη τούτων παραστατικὸν τὸ, εἰς ἀνά- μνησιν. Αλλ' ἐπεὶ διεξιόντες τὰ ἐν τῷ ἔκτῳ, τὰ ὑποπεσόντα εἰς τὴν προγραφήν ειρήκαμεν, εἰς τὴν ἐκείνων ἀνάμνησιν καὶ ἡμεῖς ἀναπέμψομεν τὸν ἐντυγχάνοντα. Δοκεί δέ μοι ὁ Δαυΐδ, διαφόρως ἐν πολ δ λοῖς περὶ τοῦ πραχθέντος αὐτῷ πλημμελήματος ἐξ ομολογησάμενος, ἰδίως τὴν παρόντα ψαλμὸν ἀφωρι- κέναι ἑαυτῷ εἰς ἀνάμνησιν, ὡς ἀεὶ καὶ διὰ παντὸς φέρειν αὐτὸ ἀνὰ στόμα. Κεχρῆσθαι δὲ αὐτῷ ἀντὶ ἐπιδῆς ἐπὶ θεραπείᾳ τῆς αὐτοῦ ψυχῆς. Ικετηρίαν γοῦν ἀναπέμπει τῷ Θεῷ, δι' ἧς ἀποστρέφει μὲν τὴν ὀργὴν τὴν πᾶσι τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἐπηρτημένην, ἱλά- σκεται δὲ τὸν ἀγαθὸν Κύριον ταῖς μεθ᾽ ὑπερβαλλού σης ἐξομολογήσεως φωναῖς. Λέγων δέ· Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξης με, οὐ τὴν ἔλεγχον παραι τείται, ἀλλὰ τὸν μετὰ θυμοῦ· οὐδὲ τὸ παιδευθῆναι φεύγει, ἀλλὰ τὸ μετὰ ὀργῆς· ὡσεὶ καὶ ἰατρῷ τις τὰ διὰ καυτῆρος καὶ σιδήρου καὶ πικρῶν ἀντιδότων προσφέροντι βοηθήματα ἐπὶ θεραπεία πάθους ὑποκεί μενος λέγοι· Μὴ διὰ πυρός με θεραπεύσῃς, μηδὲ διὰ, σιδήρου καὶ τομῶν, ἀλλὰ διὰ ἡπίων καὶ πραοτέρων Φαρμάκων. Ο γάρ τοιοῦτος οὐ τὴν θεραπείαν ἀρ COMMENTARIA IN PSALMOS. VERS. 55-57. Vidi impium superexaltatum et ele- vatum sicut cedros Libani, etc. Sic in præsenti finem se impiorum experientia edidicisse memo- rat. Neque enim hæc olim gesta ex aliorum nar- ratu auribus excepi : sed ipse, inquit, vidi viros blasphema proferentes et albeos omnibus in admi- ratione habitos, elatos et exsultantes, putantes sibi perpetuam fore vitam. Sed dum mecum re- putarem, quomodo illi quamvis impii, tot nacti bona essent, oculos secundo sustuli, ut contem- plarer ipsos : at illi nusquam erant, sed confestim evanuerant. Deinde vestigium ac monumentum eorum deprehendere volens, ne locum quidem in quo stetisse videbantur reperire potui. Quapropter quia talis eorum finis est, fuge tu, discipule, tales impiorum mores, ablue omnem malitiam, dilige viam rectam. Manent enim reliquiæ spesque bona eum qui pacem amicitiamque Dei persequitur, et ideo homo pacificus effectus est. Secundum Sym- machum autem, Custodi simplicitatem, inquit, & vide aquitatem, quoniam futura sunt homini pas cifco. C In rememorationem de Sabbato. VERS. 2. Domine, ne in furore tuo arguus me, neque in ira tua corripias me. Ipsis verbis ipsisque syllabis sextus quoque psalmus pariter inchoatur, ît reliqua quæ in sexto comparent, hujus psalmi dictis affinia sunt. At in sexto psalmo sic habebat inscriptio : In finem in hynnis pro octava psalmus Davidi. In præsenti autem nihil horum habetur, sed duntaxat, psalmus Davidi, in rememorationem. Iloc porro additamentum, in rememorationem, vi- detur nos ad psalmi sexti inscriptionem remittere, ita ut quæ jain in manibus sunt, in finem, in hym- nis, et pro octava dicta sint ; nam hæc onuia repe- tere et declarare videtur illud, in rememorationem. Verum quia cum sextum psalmum explanaremus, quæ inscriptionem spectabant explicavimus, nos quoque in rememorationem eorum lectorem remit- tenus. Videtur porro mihi Davidem, cum in multis abs se perpetratum facinus varie confessus esset, hunc sibi psalmum proprie in rememorationem D seposuisse, ita ut eum semper in ore ferret, eo usus quasi delinimento ad medelam animæ suæ. Supplicationem itaque Deo emnittit, qua iram qui- dem peccantibus omnibus impendentem avertit, vocibusque eximiæ confessionis bonum Dominum propitium sibi facit. Cum vero ait, Domine, ne in furore tuo arguas me, non reprehensionem de- trectat, sed cum furore conjunctam; neque cor- reptionem fugit, sed cum ira editam : ac si quis medico per adustionem, ferrum et acerba remedia levamen morbi offerenti subjectus dicat: Ne milî ignem, ne ferrum, ne sectiones ad medelam adno- veas, sed dulcia milioraque remedia : talis enim homo non curationem abnuit, sed duriorem opitu- landi rationem. Plerumque autem diximus, iram 1. PSALMUS DAVIDI XXXVII.

PG 23:365Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, ἐφ’ ὃν ἤλπισα, ὁ ἐσθίων ἄρτους μου, ἐμεγάλυνεν ἐπ’ ἐμὲ πτερνισμόν. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἀλλὰ καὶ ἄνθρωπος ὃς εἰρήνευέ μοι, φησὶν, ᾧ ἐπεποίθειν, συνεσθίων μοι ἄρτον ἐμὸν, κατεμεγαλύνθη μου ἀκολουθῶν· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν· Κατεμεγαλύνθη μου πτέρνᾳ. Τῆς δὲ τοῦ Σωτῆρος εἰρήνης ἦν ἄνθρωπος ὁ Ἰούδας, ἀκούσας καὶ αὐτὸς μετὰ τῶν λοιπῶν μαθητῶν τοῦ Σωτῆρος λέγοντος· Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν ἀφίημι ὑμῖν. Ἀλλὰ καί· Ἐφ’ ὃν ἤλπισα, φησί· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν, ἐπεποίθησα, ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, ἐπεποίθειν· ἐπειδήπερ καὶ αὐτῷ ὁμοίως τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις τῶν ἴσων μετεδίδου χαρισμάτων. Ἐπεποίθει δὲ ἐπ’ αὐτῷ ὁ Σωτὴρ, καὶ ἀγαθὰς εἶχεν ἐλπίδας ἐπ’ αὐτῷ, διὰ τὸ καὶ ἐπ’ αὐτῷ αὐτεξούσιον. Οὐ γὰρ ἦν φύσεως ἀδυνάτου σώζεσθαι ὁ Ἰούδας· ἀλλ’ οἷός τε ἦν, θελήσας, ὁμοίως τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις μαθητευθῆναι τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ καλὸς καὶ ἀγαθὸς μαθητὴς ἀποτελεῖσθαι· συνέστιος δὲ ὢν τῷ Διδασκάλῳ, οὐ τὸν κοινὸν ἄρτον αὐτῷ μόνον συνήσθιεν, ἀλλὰ καὶ τοῦ τῆς ψυχῆς θρεπτικοῦ μεταλαμβάνειν ἠξιοῦτο· περὶ οὗ ἔλεγεν ὁ Σωτήρ·

νεῖται, ἀλλὰ τὸν ἐπίπονον τρόπον τῶν βοηθημάτων. Β Πολλάκις δὲ εἴρηται, ὡς ὀργὴ καὶ θυμὸς Θεοῦ λεγό- μενα ἐν ταῖς θεοπνεύστοις Γραφαῖς οὐ πάθη περί τὸν Θεὸν σημαίνει, παντὸς γὰρ πάθους ἀλλότριον τὸ Θεῖον· κατὰ μεταφορὰν δὲ τὰ τοιαῦτα εἴωθεν ὀνομά ζειν ὁ τῆς Γραφῆς λόγος, ὡς καὶ ὀφθαλμοὺς Θεοῦ, καὶ ὦτα καὶ χεῖρας καὶ δακτύλους, καὶ πόδας καὶ τὰ λοιπὰ μέλη· ἅπερ ὡς πρὸς ἀνθρώπους χρησίμως οἰκονομεῖται, συγκατιών τῇ τῶν ἀκροωμένων νηπιό- τητι. Οὕτως οὖν καὶ τὰς ἐπαγομένας τιμωρίας τοῖς ἁμαρτάνουσι κατὰ Θεοῦ κρίσιν, σκυθρωπὰς οὔσας καὶ ἀλγεινὰς τοῖς πάσχουσιν, ὡσανεὶ ἐξ ὀργῆς καὶ θυμοῦ ἐπαγομένας ὑποτυποῦται. Τοῦτο γοῦν διδάσκει καὶ ὁ ἱερὸς Απόστολος λέγων· Κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως καὶ δικαιο- κρισίας τοῦ Θεοῦ, ὃς ἀποδώσει ἑκάστῳκατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ· ὡς εἴ τις καὶ τὰς ἐκ τοῦ νόμου τῷ ἀνδροφόνῳ ἐπηρτημένας κολάσεις ὀργὴν καὶ θυμὸν ὀνομάζοι· οὐκ ἀληθῶς τοῦ νόμου θυμουμένου καὶ ὀργιζομένου, τοῦ δὲ κολαζομένου ὀργὴν τοῦ νόμου τὴν τιμωρίαν ὑπειλητό. τος. Ηδη δὲ καὶ οἱ τὰς κολάσεις διακονούμενοι κατὰ τῶν ἀσεβῶν πονηροὶ δαίμονες, αί τε ὑπηρετικαὶ δυνάμεις τοῦ Θεοῦ αἱ τοιαίδε, ὀργὴ καὶ θυμὸς ὠνομάσθησαν. Οὕτω γοῦν εἴρηται ἐν τῷ περὶ τῆς δεκαπλήγου τῆς κατ' Αίγυπτίων ἐπαχθείσης λόγῳ τό· 'Απέστειλεν ἐπ' αὐτοὺς θυμὸν καὶ ὀργὴν, ἀποστολὴν δι' ἀγγέλων πονηρῶν. Οὕτω δεξιὰ λέλεκται Θεοῦ τὰ διὰ τῶν δεξιῶν καὶ ἀγαθῶν δυνάμεων τοῖς ἀξίοις χορηγού- μενα. Ικετεύει τοίνυν ὁ Δαυίδ μὴ διὰ πονηρῶν δυνάμεων ἐλεγχθῆναι, μηδὲ δι' ἀποστολῆς ἀγγέλων σκυθρωπῶν παιδευθῆναι· διὰ λόγων δὲ σωτηρίων, καὶ μαθημάτων ὠφελίμων καὶ ἄλλως δὲ ἀντιβολεί μὴ τηρηθῆναι εἰς ἡμέραν ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως καὶ δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ, ἤδη δὲ ἐντεῦθεν κατὰ τὸν παρόντα βίον πρὸ τῆς τελευτῆς ἀπολούσασθαι τὰ ἁμαρτήματα· καὶ ἔτυχέ γε τοῦ σκοποῦ. Φαίνεται γοῦν δίκην δεδωκώς, δι' ὧν ἔπαθε πρὸ τῆς τελευτῆς, ὡς ἐκ τῆς ἱστορίας τῶν Βασιλειῶν μεμαθήκαμεν. Καὶ ἄλλως δὲ αὐτὸς ἑαυτὸν ἐτιμωρεῖτο παντοίαις ὑποβάλλων κακώσεσιν ἐν τοῖς τῆς ἐξομολογήσεως τρόποις. Καὶ ἄλλως δέ φησιν· εἰ πέπρακταί μοι τοιοῦτον ἐφ᾽ οἷς ἄξιον ὑπὸ θυμοῦ ἐλεγχθῆναι, ἀλλά γε μετανοήσας παρακαλῶ ὑπὸ λόγου, καὶ μὴ ὑπὸ θυμοῦ ἐλεγχθῆναι, καὶ ὀργῆς παιδευθῆναι. ὑπὸ διδασκαλίας, καὶ μὴ ὑπὸ Οτι τὰ βέλη σου ἐνεπάγησάν μοι. Ὁ μὲν γὰρ ἀθλητὴς Ἰώβ, παντοίους ὑπομείνας πειρασμούς, οὐκ Αγνόει πόθεν αὐτῷ ταῦτ' ἐγίνετο· διὸ ἔλεγεν· Βέλη γὰρ Κυρίου ἐν τῷ στόματί μοῦ εἰσιν, ὧν ὁ θυμὸς αὐτῶν ἐκπίνει μου τὸ αἷμα. Ὁ δὲ Δαυΐδ, οὐ τὸ σῶμα πληγεὶς ὁμοίως τῷ Ἰώβ, αὐτὴν δὲ τὴν ψυχὴν καιρίαν τρωθείς, οὐχ ὁμοίως τῷ Ἰὼβ φάσκει· Βέλη γὰρ Κυρίου ἐν τῷ στόματί μου ἐστίν· ἀλλ', Οτι τὰ βέλη σου ἐνεπάγησάν μοι, καὶ ἐπεστήριξας ἐπ' ἐμὲ τὴν χεῖρά σου. Ὁ δὲ μνημονεύει τῆς χειρὸς Κυρίου λέγων· Χεὶρ γὰρ Κυρίου ἐστὶν ἡ ἁψαμένη μου. Καὶ ὁ διάβολος τῷ Κυρίῳ, Ἀπόστειλον τὴν χεῖρά σου καὶ ἅψαι πάντων ὧν ἔχει, ἔφασκε· καὶ πάλιν· Ἀπόστειλον τὴν χεῖρά σου, καὶ ἅψαι των Οι 3:9 EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - et furorem Dei in divinitus traditis Scripturis, non A animi motus in Deo significare, nam ab iis vacuum Numen est; sed per translationem bæc solent in Scriptura nominari, quemadmodum oculi, aures, manus, digiti, pedes et reliqua membra: quæ ipse hominibus utiliter dispensat, auditorum simpli- citati se attemperans. Sic igitur inflictas ex Dei judicio peccantibus poenas, quæ sane molesta acerbaque patientibus sunt, quasi ex ira et furore invectas adumbrat. Hoc itaque docet sacer Apo- stolus dicens, Secundum autem duritiam tuam, et impœnitens cor, thesaurizas` tibi iram in die iræ, et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera ejus s : ac si quis inductas a lege homicidis peenas, iram ac furorem appellet; non quod revera lex ira et furore corripiatur, sed quod is qui supplicium luit, inflictas poenas pro ira legis habeat. Jam vero maligni quoque dæmones, qui suppliciorum impiis illatorum ministri sunt, necnon virtutes Dei administræ, ira et furor vocantur. Eodem modo de decem plagis contra Ægyptios immissis dictum est, Misit in eos furorem et iram, immissionem per angelos malos 1. Sic dextera Dei dicuntur bona per dexteras bonasque potestates dignis subministrata. Supplicat itaque David, ne a malignis potestatibus coarguatur, neque immissione angelorum tristium corripiatur; sed salutaribus verbis, utilibusque disciplinis, et alio quoque modo, rogat ne servetur ad diem iræ et revelationis justi judicii Dei, sed jam in præsenti vita et ante mor- tem peccata eluat, quod utique nactus est. Et vero videtur pœnam dedisse, per calamitates ante obi- ţum ipsi illatas, ut ex Regnorum historia didicimus. Alia quoque ratione de se ipse poenas sumpsit, dum se in variis confessionis modis afflictionibus dedidit. Hoc pacto etiam loquitur: Si quid perpe- travi, quo dignus sim qui a furore arguar; at resi- piscens rogo ut a verbo, non a furore arguar; et a doctrina, non ab ira corripiar. C VERS. 3. Quoniam sagittæ tuæ infixæ sunt mihi. Siquidem athleta Job, omnia tentationum genera D perpessus, non ignorabat undenam hæc sibi eveni- rent, quare dicebat: Sagittæ enim Domini in ore meo sunt, quarum ira meum ebibit sanguinem *. Da- vid autem non in corpore veluti Job plagis affectus, sed in ipsa anima letali vulnere confossus, non ait quemadmodum Job: Sagittæ Domini in ore meo sunt; sed : Quoniam sagittæ tuæ infixæ sunt mihi, et confirmasti super me manum tuam. Ille vero ma- num Dei memorat his verbis: Manus enim Domini est quæ tetigit me. Diabolus autem Domino dixit : Mitte manum tuam, et lange omnia qua habet : et rursum · Mitte manum tuam et tange carnem ejus Psal. LXXVII, 49. as ob v1, 4. " Job sis, 21. ** Job 1, 11. Rom. 11, 5, 6.

Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς, καὶ ζωὴν διδοὺς τοῖς ἀνθρώποις. Οὗτος οὖν ὁ τοσούτων ἠξιωμένος τὴν πτέρναν αὐτοῦ ὥσπερ λὰξ ἐντείνων κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἐπῆρε· διὸ λέλεκται· Ἐμεγάλυνεν ἐπ’ ἐμὲ πτερνισμόν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, πτερνισμὸν, παρὰ τοῖς Ἑβδομήκοντα εἰρημένον, ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις πτέρναν περιέχει. Οὕτως οὖν δουλεύσας τῷ Ἑβραϊκῷ ὁ Ἀκύλας ἐξέδωκεν. Ὅθεν καὶ ὁ εὐαγγελιστὴς Ἰωάννης, ὡς ἂν Ἑβραῖος ἐξ Ἑβραίων, τὸν Σωτῆρα, οὐ πτερνισμὸν, ἀλλὰ καὶ πτέρναν ὠνομακέναι ἐμνημόνευσεν. Εἰς τό· Ἐμοῦ διὰ τὴν ἀκακίαν ἀντελάβου· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν καὶ Σύμμαχον, διὰ τὴν ἁπλότητα· ἐπειδήπερ ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείραντος ἄφωνος, οὕτως οὐκ ἀνοίγων τὸ στόμα· καὶ, Λοιδορούμενος οὐκ ἀντελοιδόρει· πάσχων οὐκ ἠπείλει· τὴν ἄκραν δὲ ἀνεξικακίαν ἐνδεικνύμενος ἐν τῷ κατηγορεῖσθαι ἐσιώπα, ψευδομαρτυρούμενός τε οὐδὲν ἀπεκρίνατο· ἀλλὰ καὶ τὸν νῶτον αὐτοῦ δέδωκεν εἰς μάστιγας καὶ τὰς σιαγόνας εἰς ῥαπίσματα· τὸ δὲ πρόσωπον οὐκ ἀπέστρεψεν ἀπὸ αἰσχύνης ἐμπτυσμάτων. Διό φησιν· Ἐμοῦ δὲ διὰ τὴν ἀκακίαν ἀντελάβου, καὶ ἐβεβαίωσάς με ἐνώπιόν σου εἰς αἰῶνα.

νεῖται, ἀλλὰ τὸν ἐπίπονον τρόπον τῶν βοηθημάτων. Β Πολλάκις δὲ εἴρηται, ὡς ὀργὴ καὶ θυμὸς Θεοῦ λεγό- μενα ἐν ταῖς θεοπνεύστοις Γραφαῖς οὐ πάθη περί τὸν Θεὸν σημαίνει, παντὸς γὰρ πάθους ἀλλότριον τὸ Θεῖον· κατὰ μεταφορὰν δὲ τὰ τοιαῦτα εἴωθεν ὀνομά ζειν ὁ τῆς Γραφῆς λόγος, ὡς καὶ ὀφθαλμοὺς Θεοῦ, καὶ ὦτα καὶ χεῖρας καὶ δακτύλους, καὶ πόδας καὶ τὰ λοιπὰ μέλη· ἅπερ ὡς πρὸς ἀνθρώπους χρησίμως οἰκονομεῖται, συγκατιών τῇ τῶν ἀκροωμένων νηπιό- τητι. Οὕτως οὖν καὶ τὰς ἐπαγομένας τιμωρίας τοῖς ἁμαρτάνουσι κατὰ Θεοῦ κρίσιν, σκυθρωπὰς οὔσας καὶ ἀλγεινὰς τοῖς πάσχουσιν, ὡσανεὶ ἐξ ὀργῆς καὶ θυμοῦ ἐπαγομένας ὑποτυποῦται. Τοῦτο γοῦν διδάσκει καὶ ὁ ἱερὸς Απόστολος λέγων· Κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως καὶ δικαιο- κρισίας τοῦ Θεοῦ, ὃς ἀποδώσει ἑκάστῳκατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ· ὡς εἴ τις καὶ τὰς ἐκ τοῦ νόμου τῷ ἀνδροφόνῳ ἐπηρτημένας κολάσεις ὀργὴν καὶ θυμὸν ὀνομάζοι· οὐκ ἀληθῶς τοῦ νόμου θυμουμένου καὶ ὀργιζομένου, τοῦ δὲ κολαζομένου ὀργὴν τοῦ νόμου τὴν τιμωρίαν ὑπειλητό. τος. Ηδη δὲ καὶ οἱ τὰς κολάσεις διακονούμενοι κατὰ τῶν ἀσεβῶν πονηροὶ δαίμονες, αί τε ὑπηρετικαὶ δυνάμεις τοῦ Θεοῦ αἱ τοιαίδε, ὀργὴ καὶ θυμὸς ὠνομάσθησαν. Οὕτω γοῦν εἴρηται ἐν τῷ περὶ τῆς δεκαπλήγου τῆς κατ' Αίγυπτίων ἐπαχθείσης λόγῳ τό· 'Απέστειλεν ἐπ' αὐτοὺς θυμὸν καὶ ὀργὴν, ἀποστολὴν δι' ἀγγέλων πονηρῶν. Οὕτω δεξιὰ λέλεκται Θεοῦ τὰ διὰ τῶν δεξιῶν καὶ ἀγαθῶν δυνάμεων τοῖς ἀξίοις χορηγού- μενα. Ικετεύει τοίνυν ὁ Δαυίδ μὴ διὰ πονηρῶν δυνάμεων ἐλεγχθῆναι, μηδὲ δι' ἀποστολῆς ἀγγέλων σκυθρωπῶν παιδευθῆναι· διὰ λόγων δὲ σωτηρίων, καὶ μαθημάτων ὠφελίμων καὶ ἄλλως δὲ ἀντιβολεί μὴ τηρηθῆναι εἰς ἡμέραν ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως καὶ δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ, ἤδη δὲ ἐντεῦθεν κατὰ τὸν παρόντα βίον πρὸ τῆς τελευτῆς ἀπολούσασθαι τὰ ἁμαρτήματα· καὶ ἔτυχέ γε τοῦ σκοποῦ. Φαίνεται γοῦν δίκην δεδωκώς, δι' ὧν ἔπαθε πρὸ τῆς τελευτῆς, ὡς ἐκ τῆς ἱστορίας τῶν Βασιλειῶν μεμαθήκαμεν. Καὶ ἄλλως δὲ αὐτὸς ἑαυτὸν ἐτιμωρεῖτο παντοίαις ὑποβάλλων κακώσεσιν ἐν τοῖς τῆς ἐξομολογήσεως τρόποις. Καὶ ἄλλως δέ φησιν· εἰ πέπρακταί μοι τοιοῦτον ἐφ᾽ οἷς ἄξιον ὑπὸ θυμοῦ ἐλεγχθῆναι, ἀλλά γε μετανοήσας παρακαλῶ ὑπὸ λόγου, καὶ μὴ ὑπὸ θυμοῦ ἐλεγχθῆναι, καὶ ὀργῆς παιδευθῆναι. ὑπὸ διδασκαλίας, καὶ μὴ ὑπὸ Οτι τὰ βέλη σου ἐνεπάγησάν μοι. Ὁ μὲν γὰρ ἀθλητὴς Ἰώβ, παντοίους ὑπομείνας πειρασμούς, οὐκ Αγνόει πόθεν αὐτῷ ταῦτ' ἐγίνετο· διὸ ἔλεγεν· Βέλη γὰρ Κυρίου ἐν τῷ στόματί μοῦ εἰσιν, ὧν ὁ θυμὸς αὐτῶν ἐκπίνει μου τὸ αἷμα. Ὁ δὲ Δαυΐδ, οὐ τὸ σῶμα πληγεὶς ὁμοίως τῷ Ἰώβ, αὐτὴν δὲ τὴν ψυχὴν καιρίαν τρωθείς, οὐχ ὁμοίως τῷ Ἰὼβ φάσκει· Βέλη γὰρ Κυρίου ἐν τῷ στόματί μου ἐστίν· ἀλλ', Οτι τὰ βέλη σου ἐνεπάγησάν μοι, καὶ ἐπεστήριξας ἐπ' ἐμὲ τὴν χεῖρά σου. Ὁ δὲ μνημονεύει τῆς χειρὸς Κυρίου λέγων· Χεὶρ γὰρ Κυρίου ἐστὶν ἡ ἁψαμένη μου. Καὶ ὁ διάβολος τῷ Κυρίῳ, Ἀπόστειλον τὴν χεῖρά σου καὶ ἅψαι πάντων ὧν ἔχει, ἔφασκε· καὶ πάλιν· Ἀπόστειλον τὴν χεῖρά σου, καὶ ἅψαι των Οι 3:9 EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - et furorem Dei in divinitus traditis Scripturis, non A animi motus in Deo significare, nam ab iis vacuum Numen est; sed per translationem bæc solent in Scriptura nominari, quemadmodum oculi, aures, manus, digiti, pedes et reliqua membra: quæ ipse hominibus utiliter dispensat, auditorum simpli- citati se attemperans. Sic igitur inflictas ex Dei judicio peccantibus poenas, quæ sane molesta acerbaque patientibus sunt, quasi ex ira et furore invectas adumbrat. Hoc itaque docet sacer Apo- stolus dicens, Secundum autem duritiam tuam, et impœnitens cor, thesaurizas` tibi iram in die iræ, et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera ejus s : ac si quis inductas a lege homicidis peenas, iram ac furorem appellet; non quod revera lex ira et furore corripiatur, sed quod is qui supplicium luit, inflictas poenas pro ira legis habeat. Jam vero maligni quoque dæmones, qui suppliciorum impiis illatorum ministri sunt, necnon virtutes Dei administræ, ira et furor vocantur. Eodem modo de decem plagis contra Ægyptios immissis dictum est, Misit in eos furorem et iram, immissionem per angelos malos 1. Sic dextera Dei dicuntur bona per dexteras bonasque potestates dignis subministrata. Supplicat itaque David, ne a malignis potestatibus coarguatur, neque immissione angelorum tristium corripiatur; sed salutaribus verbis, utilibusque disciplinis, et alio quoque modo, rogat ne servetur ad diem iræ et revelationis justi judicii Dei, sed jam in præsenti vita et ante mor- tem peccata eluat, quod utique nactus est. Et vero videtur pœnam dedisse, per calamitates ante obi- ţum ipsi illatas, ut ex Regnorum historia didicimus. Alia quoque ratione de se ipse poenas sumpsit, dum se in variis confessionis modis afflictionibus dedidit. Hoc pacto etiam loquitur: Si quid perpe- travi, quo dignus sim qui a furore arguar; at resi- piscens rogo ut a verbo, non a furore arguar; et a doctrina, non ab ira corripiar. C VERS. 3. Quoniam sagittæ tuæ infixæ sunt mihi. Siquidem athleta Job, omnia tentationum genera D perpessus, non ignorabat undenam hæc sibi eveni- rent, quare dicebat: Sagittæ enim Domini in ore meo sunt, quarum ira meum ebibit sanguinem *. Da- vid autem non in corpore veluti Job plagis affectus, sed in ipsa anima letali vulnere confossus, non ait quemadmodum Job: Sagittæ Domini in ore meo sunt; sed : Quoniam sagittæ tuæ infixæ sunt mihi, et confirmasti super me manum tuam. Ille vero ma- num Dei memorat his verbis: Manus enim Domini est quæ tetigit me. Diabolus autem Domino dixit : Mitte manum tuam, et lange omnia qua habet : et rursum · Mitte manum tuam et tange carnem ejus Psal. LXXVII, 49. as ob v1, 4. " Job sis, 21. ** Job 1, 11. Rom. 11, 5, 6.

Τούτοις πᾶσιν ἐπὶ τέλει τὸ προφητικὸν πνεῦμα εὐχαριστήριον φωνὴν ἀναπέμπει τῷ Θεῷ λέγον· Εὐλογητὸς Κύριος ὁ Θεὸς Ἰσραὴλ ἀπὸ τοῦ αἰῶνος καὶ εἰς τὸν αἰῶνα· γένοιτο, γένοιτο· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν, πεπιστωμένως, πεπιστωμένως· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἀμὴν, ἀμήν· ἔνθεν ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν ἐν τοῖς ἑαυτοῦ διαλόγοις εἰς πίστωσιν τῶν ὑπ’ αὐτοῦ λεγομένων παραλαμβάνειν εἴωθε τό· Ἀμὴν λέγω ὑμῖν· οὗ τὴν διάνοιαν σαφέστερον ἡρμήνευσεν ὁ Ἀκύλας εἰπὼν, πεπιστωμένως, πεπιστωμένως. Ἀλλὰ γὰρ διῃρημένης τῆς ὅλης βίβλου τῶν ψαλμῶν εἰς πέντε μέρη, τὸ πρῶτον μέρος ἐνταῦθα περιγράφεται, ἀρχόμενον μὲν ἀπὸ τοῦ α ψαλμοῦ, τελευτῶν δὲ εἰς τὸν μετὰ χεῖρας. Ὥρα δὴ οὖν μεταβῆναι ἐπὶ τὸ δεύτερον· ὅπερ ἄρχεται μὲν ἀπὸ τοῦ μα ψαλμοῦ, συμπεραιοῦται δὲ εἰς τὸν οα.

νεῖται, ἀλλὰ τὸν ἐπίπονον τρόπον τῶν βοηθημάτων. Β Πολλάκις δὲ εἴρηται, ὡς ὀργὴ καὶ θυμὸς Θεοῦ λεγό- μενα ἐν ταῖς θεοπνεύστοις Γραφαῖς οὐ πάθη περί τὸν Θεὸν σημαίνει, παντὸς γὰρ πάθους ἀλλότριον τὸ Θεῖον· κατὰ μεταφορὰν δὲ τὰ τοιαῦτα εἴωθεν ὀνομά ζειν ὁ τῆς Γραφῆς λόγος, ὡς καὶ ὀφθαλμοὺς Θεοῦ, καὶ ὦτα καὶ χεῖρας καὶ δακτύλους, καὶ πόδας καὶ τὰ λοιπὰ μέλη· ἅπερ ὡς πρὸς ἀνθρώπους χρησίμως οἰκονομεῖται, συγκατιών τῇ τῶν ἀκροωμένων νηπιό- τητι. Οὕτως οὖν καὶ τὰς ἐπαγομένας τιμωρίας τοῖς ἁμαρτάνουσι κατὰ Θεοῦ κρίσιν, σκυθρωπὰς οὔσας καὶ ἀλγεινὰς τοῖς πάσχουσιν, ὡσανεὶ ἐξ ὀργῆς καὶ θυμοῦ ἐπαγομένας ὑποτυποῦται. Τοῦτο γοῦν διδάσκει καὶ ὁ ἱερὸς Απόστολος λέγων· Κατὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως καὶ δικαιο- κρισίας τοῦ Θεοῦ, ὃς ἀποδώσει ἑκάστῳκατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ· ὡς εἴ τις καὶ τὰς ἐκ τοῦ νόμου τῷ ἀνδροφόνῳ ἐπηρτημένας κολάσεις ὀργὴν καὶ θυμὸν ὀνομάζοι· οὐκ ἀληθῶς τοῦ νόμου θυμουμένου καὶ ὀργιζομένου, τοῦ δὲ κολαζομένου ὀργὴν τοῦ νόμου τὴν τιμωρίαν ὑπειλητό. τος. Ηδη δὲ καὶ οἱ τὰς κολάσεις διακονούμενοι κατὰ τῶν ἀσεβῶν πονηροὶ δαίμονες, αί τε ὑπηρετικαὶ δυνάμεις τοῦ Θεοῦ αἱ τοιαίδε, ὀργὴ καὶ θυμὸς ὠνομάσθησαν. Οὕτω γοῦν εἴρηται ἐν τῷ περὶ τῆς δεκαπλήγου τῆς κατ' Αίγυπτίων ἐπαχθείσης λόγῳ τό· 'Απέστειλεν ἐπ' αὐτοὺς θυμὸν καὶ ὀργὴν, ἀποστολὴν δι' ἀγγέλων πονηρῶν. Οὕτω δεξιὰ λέλεκται Θεοῦ τὰ διὰ τῶν δεξιῶν καὶ ἀγαθῶν δυνάμεων τοῖς ἀξίοις χορηγού- μενα. Ικετεύει τοίνυν ὁ Δαυίδ μὴ διὰ πονηρῶν δυνάμεων ἐλεγχθῆναι, μηδὲ δι' ἀποστολῆς ἀγγέλων σκυθρωπῶν παιδευθῆναι· διὰ λόγων δὲ σωτηρίων, καὶ μαθημάτων ὠφελίμων καὶ ἄλλως δὲ ἀντιβολεί μὴ τηρηθῆναι εἰς ἡμέραν ὀργῆς καὶ ἀποκαλύψεως καὶ δικαιοκρισίας τοῦ Θεοῦ, ἤδη δὲ ἐντεῦθεν κατὰ τὸν παρόντα βίον πρὸ τῆς τελευτῆς ἀπολούσασθαι τὰ ἁμαρτήματα· καὶ ἔτυχέ γε τοῦ σκοποῦ. Φαίνεται γοῦν δίκην δεδωκώς, δι' ὧν ἔπαθε πρὸ τῆς τελευτῆς, ὡς ἐκ τῆς ἱστορίας τῶν Βασιλειῶν μεμαθήκαμεν. Καὶ ἄλλως δὲ αὐτὸς ἑαυτὸν ἐτιμωρεῖτο παντοίαις ὑποβάλλων κακώσεσιν ἐν τοῖς τῆς ἐξομολογήσεως τρόποις. Καὶ ἄλλως δέ φησιν· εἰ πέπρακταί μοι τοιοῦτον ἐφ᾽ οἷς ἄξιον ὑπὸ θυμοῦ ἐλεγχθῆναι, ἀλλά γε μετανοήσας παρακαλῶ ὑπὸ λόγου, καὶ μὴ ὑπὸ θυμοῦ ἐλεγχθῆναι, καὶ ὀργῆς παιδευθῆναι. ὑπὸ διδασκαλίας, καὶ μὴ ὑπὸ Οτι τὰ βέλη σου ἐνεπάγησάν μοι. Ὁ μὲν γὰρ ἀθλητὴς Ἰώβ, παντοίους ὑπομείνας πειρασμούς, οὐκ Αγνόει πόθεν αὐτῷ ταῦτ' ἐγίνετο· διὸ ἔλεγεν· Βέλη γὰρ Κυρίου ἐν τῷ στόματί μοῦ εἰσιν, ὧν ὁ θυμὸς αὐτῶν ἐκπίνει μου τὸ αἷμα. Ὁ δὲ Δαυΐδ, οὐ τὸ σῶμα πληγεὶς ὁμοίως τῷ Ἰώβ, αὐτὴν δὲ τὴν ψυχὴν καιρίαν τρωθείς, οὐχ ὁμοίως τῷ Ἰὼβ φάσκει· Βέλη γὰρ Κυρίου ἐν τῷ στόματί μου ἐστίν· ἀλλ', Οτι τὰ βέλη σου ἐνεπάγησάν μοι, καὶ ἐπεστήριξας ἐπ' ἐμὲ τὴν χεῖρά σου. Ὁ δὲ μνημονεύει τῆς χειρὸς Κυρίου λέγων· Χεὶρ γὰρ Κυρίου ἐστὶν ἡ ἁψαμένη μου. Καὶ ὁ διάβολος τῷ Κυρίῳ, Ἀπόστειλον τὴν χεῖρά σου καὶ ἅψαι πάντων ὧν ἔχει, ἔφασκε· καὶ πάλιν· Ἀπόστειλον τὴν χεῖρά σου, καὶ ἅψαι των Οι 3:9 EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - et furorem Dei in divinitus traditis Scripturis, non A animi motus in Deo significare, nam ab iis vacuum Numen est; sed per translationem bæc solent in Scriptura nominari, quemadmodum oculi, aures, manus, digiti, pedes et reliqua membra: quæ ipse hominibus utiliter dispensat, auditorum simpli- citati se attemperans. Sic igitur inflictas ex Dei judicio peccantibus poenas, quæ sane molesta acerbaque patientibus sunt, quasi ex ira et furore invectas adumbrat. Hoc itaque docet sacer Apo- stolus dicens, Secundum autem duritiam tuam, et impœnitens cor, thesaurizas` tibi iram in die iræ, et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera ejus s : ac si quis inductas a lege homicidis peenas, iram ac furorem appellet; non quod revera lex ira et furore corripiatur, sed quod is qui supplicium luit, inflictas poenas pro ira legis habeat. Jam vero maligni quoque dæmones, qui suppliciorum impiis illatorum ministri sunt, necnon virtutes Dei administræ, ira et furor vocantur. Eodem modo de decem plagis contra Ægyptios immissis dictum est, Misit in eos furorem et iram, immissionem per angelos malos 1. Sic dextera Dei dicuntur bona per dexteras bonasque potestates dignis subministrata. Supplicat itaque David, ne a malignis potestatibus coarguatur, neque immissione angelorum tristium corripiatur; sed salutaribus verbis, utilibusque disciplinis, et alio quoque modo, rogat ne servetur ad diem iræ et revelationis justi judicii Dei, sed jam in præsenti vita et ante mor- tem peccata eluat, quod utique nactus est. Et vero videtur pœnam dedisse, per calamitates ante obi- ţum ipsi illatas, ut ex Regnorum historia didicimus. Alia quoque ratione de se ipse poenas sumpsit, dum se in variis confessionis modis afflictionibus dedidit. Hoc pacto etiam loquitur: Si quid perpe- travi, quo dignus sim qui a furore arguar; at resi- piscens rogo ut a verbo, non a furore arguar; et a doctrina, non ab ira corripiar. C VERS. 3. Quoniam sagittæ tuæ infixæ sunt mihi. Siquidem athleta Job, omnia tentationum genera D perpessus, non ignorabat undenam hæc sibi eveni- rent, quare dicebat: Sagittæ enim Domini in ore meo sunt, quarum ira meum ebibit sanguinem *. Da- vid autem non in corpore veluti Job plagis affectus, sed in ipsa anima letali vulnere confossus, non ait quemadmodum Job: Sagittæ Domini in ore meo sunt; sed : Quoniam sagittæ tuæ infixæ sunt mihi, et confirmasti super me manum tuam. Ille vero ma- num Dei memorat his verbis: Manus enim Domini est quæ tetigit me. Diabolus autem Domino dixit : Mitte manum tuam, et lange omnia qua habet : et rursum · Mitte manum tuam et tange carnem ejus Psal. LXXVII, 49. as ob v1, 4. " Job sis, 21. ** Job 1, 11. Rom. 11, 5, 6.

On 6ΕΙΣ ΤΟ 6

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:367ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΕΙΣ ΣΥΝΕΣΙΝ ΤΟΙΣ ΥΙΟΙΣ ΚΟΡΕ ΜΑ. Τὸ μὲν πρῶτον μέρος τῆς τῶν ψαλμῶν βίβλου μ ψαλμοὺς, καὶ πάντας τοῦ Δαυὶ̈δ, περιεῖχε· τὸ δὲ μετὰ χεῖρας λα· ὧν ὀκτὼ μέν εἰσι τῶν υἱῶν Κορὲ, εἷς δὲ τοῦ Ἀσὰφ, καὶ Σολομῶνος εἷς· οἱ δὲ λοιποὶ τοῦ Δαυί̈δ. Πρώτους δὲ τούτων ὄντας, τοὺς τῶν υἱῶν Κορὲ, διασκεψώμεθα, ἐπὶ τὸ συνιέναι τὰ λεγόμενα.

COMMENTARIA IN PSALMOS. σαρκῶν αὐτοῦ καὶ τῶν ὀστέων αὐτοῦ. Ἀλλ᾿ ἑτέρα τις Α Β ἦν χεὶρ καὶ ἕτερα βέλη τῶν σαρκῶν αὐτοῦ τὰ καθικόμενα καὶ τῶν σωματικῶν ὑπαρχόντων· ἐνταῦθα δ' ἐπειδήπερ τὴν ψυχὴν αὐτὴν νενόσηκεν ὁ Δαυΐδ, ἔτερα βέλη καθικέ- σθαι αὐτοῦ σημαίνει, καὶ ἑτέραν χεῖρα τοῦ Θεοῦ ἦφθαι αὐτοῦ, καθὰ ἔφθημεν εἰπόντες, τὰ λογικὰ βέλη, μᾶλλον δὲ αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ λόγους νύττοντας αὐτοῦ τὴν ψυχὴν, καὶ τὴν συνείδησιν αὐτὴν τιμωρουμέ- νους. Μήποτε δὲ καὶ αὐτὸν τὸν διάβολον καὶ τὰ τοῦ διαβόλου πεπυρωμένα βέλη τὰ παθητικὰ καὶ ἐρωτικὰ τὰ εἰς ἐπιθυμίαν αὐτὸν ἐξάψαντα τῆς τοῦ Οὐρίου γυναικὸς σημαίνει; ὧν καὶ ὁ Ἀπόστολος διδάσκει λέγων· 'Αναλάβετε τὴν πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ, πρὸς τὸ δύνασθαι πάντα τὰ πεπυρωμένα βέλη του πονηροῦ σβέσαι. Ωσπερ δὲ Ἰὼβ τὰ τοῦ διαβόλου βέλη καὶ τὰ ἔλκη τὰ ἐπιτεθέντα αὐτῷ κατὰ τοῦ σώ- ματος, ἐπειδὴ κατὰ συγχώρησιν ἐγίνετο τοῦ Θεοῦ, βέλη Κυρίου ὠνόμασεν εἰπών· Βέλη γὰρ Κυρίου ἐν τῷ στόματί μου ἐστὶν, ὧν ὁ θυμὸς αὐτῶν ἐκπίνει μου τὸ αἷμα· οὕτως εἰκὸς καὶ τὸν Δαυΐδ ἐνταῦθα βέλη Κυρίου εἰρηκέναι, ἐπεὶ κατὰ συγχώρησιν τοῦ Κυρίου κατεστρατεύσατο αὐτοῦ ὁ ἀντίπαλος, ἵνα μάθῃ μὴ λέγειν· Οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐπεὶ γὰρ τῇ χάριτι τοῦ Θεοῦ δυναμούμενος μέγα ἐφ' ἑαυτῷ ἐφρόνησέ ποτε, ὡς ἀπαυθαδίσασθαι καὶ εἰπεῖν· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνίᾳ μου· Οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα· τούτου χάριν εἰκότως παρεδόθη τῷ πειράζοντι, ὅς, τῆς ψυχῆς αὐτοῦ καθαψάμενος, μει ζόνως αὐτὸν ἢ τὸν Ἰὼβ ἐζημίωσεν. Εἰ δὲ οἱ λόγοι τοῦ Θεοῦ, οἱ τῆς δικαιοκρισίας αὐτοῦ ὑπομνηστικοί καὶ τῆς ὀργῆς τῆς τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἐπηρτημένης - διδασκαλικοί, βελῶν εἰσιν ὀξύτεροι, τὴν συνείδησιν νύττοντες· καὶ οὕτως εἴποις ἂν τὸν Δαυίδ, τοῖς ἱεροῖς τούτοις καὶ θείοις βέλεσι κεντούμενον, ευλόγως παραι τεῖσθαι τὸν διὰ τοῦ θυμοῦ ἔλεγχον. Προσλαβόντα γάρ, φησί, τὴν ὀργὴν καὶ τὸν θυμὸν τὰ παρὰ σοῦ καθικό μενά μοι βέλη, ἱκανῶς με τιμωρεῖται, καὶ αὐτάρκως με κολάζει· ἀλλὰ καὶ ἡ χείρ σου καθήψατο διὰ τῶν ἐπαλλήλων συμφορῶν. Οὐκ ἔστιν ἴασις ἐν τῇ σαρκί μου ἀπὸ προσ ώπου τῆς ὀργῆς σου, οὐκ ἔστιν εἰρήνῃ ἐν τοῖς ὀστέοις μου ἀπὸ προσώπου τῶν ἁμαρτιῶν μου. Τὴν γὰρ σάρκα μου, δι' ἧς πέπρακταί μοι τὸ ἀμάρ τημα, κολάσεσι παρέδωκα τιμωρούμενος ἐμαυτόν. Τοῦτο γὰρ καὶ ἐδήλου δι' ἑτέρων λέγων· Καὶ ἐταπεί νουν ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχήν μου· καὶ, Η σάρξ μου Αλλοιώθη δι' ἔλαιον· καὶ, Ἐπελαθόμην του φαγεῖν τὸν ἄρτον μου ἀπὸ προσώπου τοῦ στεναγμοῦ μου, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Ἀντὶ δὲ τῆς ὀργῆς, συμφώνως Ακύλας καὶ ὁ Σύμμαχος, Ἀπὸ προσώπου τῆς ἐμβριμήσεώς σου, ἡρμήνευσαν. Απήρκει γάρ μοι ἡ ἀπὸ τῶν σῶν θείων Γραφῶν ἐμβρίμησις, καὶ ἡ διὰ τοῦ προσώπου Ναθὰν ἀπειλή. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Ἀπὸ προσώπου τῶν ἁμαρτιῶν μου, ὁ Σύμμαχος ἡρμή νευσε, Διὰ τὰς ἁμαρτίας μου. Ατοπον δὲ οὐδὲν ὀστᾶ τοὺς οἰκείους ἀποκαλεῖν. Εἰ γάρ ἐσμεν ἀλλήλων μέλη, καὶ ὡς ἐνὶ πάντες κατελογίσθημεν σώματι τὸ et ossa ejus e. Verum alia manus erat, et aliae sagit- ta: quæ carnem et corporea ejus attingebant: hic autem quia David anima ægrotabat, se aliis con- fossum telis, aliamque manum Dei se tetigisse significat, uti superius diximus, nimirum rationabi- les sagittas, imo vero ipsa Dei verba, quæ animam pungebant, et de conscientia ejus supplicium su- mebant. Num forte ipsum diabolum et ignita diabo- li tela affectum excitantia et amatoria, quæ ipsum ad concupiscentiam uxoris Uriae accendebant, bis indicat? de quibus hæc monita dat Apostolus: Ac- cipite armaturam Deż ut possitis omnia tela nequissi- mi exstinguere s. Quemadmodum autem Job diabo- li sagittas et immissa corpori suo ulcera, quia Dei permissu acciderant, sagittas Domini vocavit di- cens : Nam sagilla Domini in corpore meo sunt, quarum furor ebibit meum sanguinem "; ita verisi - mile est ideo Davidem hic sagittas Domini dixisse, quia ex Dei concessu inimicus eum oppugnabat, ut edisceret non ita loquendum esse : Non movebor in æternum 88. Quia enim aliquando Dei gratia ful- tus magna de se senserat, ita ut arroganter dice- ret: Ego autem dixi in abundantia meu : Non mo- vebor in æternum ; ideo jure tentatori traditus est, qui animam ejus adortus, majus ipsi quam Jobo damnum intulit. Quod si sermones Dei, qui de justo ejus judicio adnonent, et imprudentem pec- cantibus iram ejus edocent, sagittis acutiores sunt, punguntque conscientiam ; sane dixeris Davidem sacris hisce ac divinis sagittis coufossum, repre hensionem cum furore illatam jure recusasse. Nam tela abs te mihi immissa, ait, quæ iram et furorem tuum præverterunt, sufficienter de me supplicium sumunt, ac satis me castigant: sed etiam manus tua per illatas frequenter calamitates me conti- git. C D et Job 11, 5. " Psal. crit, 21. os Psal. C, Ephes. V, 13. 5. or Job vi, 90. VERS. 4. Non est curatio in carne mea a facie iræ tuæ, et non est pax ossibus meis a facie pecca- torum meorum. Carnem quippe meam, qua pecca- tum admisi, suppliciis tradidi, ultionem de me su- mens. Hoc enim in aliis quoque locis significavit dicens: Et humiliabam in jejunio animam meam et : Caro mea immutata est propter oleum " ; et : Oblitus sum comedere panem meum a facie gemitus mei”, et similia. Pro autem iræ, Aquila et Sym- machus, a facie fremitus tui, similiter interpretati sunt. Satis quippe mihi erat fremitus ille qui divi - nis Scripturis tuis enuntiatur, et interminatio per Nathan prophetam facta. Pro illo autem, a facie peccatorum meorum, Symmachus, propter peccata mea, interpretatus est. Nihil porro absurdum est ossa domesticos vocare. Nam si alter alterius mem- bra sumus, et quasi in unum corpus omnes com- pingimur, certe ossa singulus nobis proximos ap- 7. • Psal. XXX1, so ibid. 13. 4. en Psal. ΧΧΙΧ,

Παρορμῶσιν ἡμᾶς οἱ υἱοὶ Κορὲ διὰ τῶν προγραφῶν πρὸς τὸ μὴ παρέργως χρήσασθαι τῇ τῶν λεγομένων ἐντεύξει. Εἰσάγει δὲ ὁ παρὼν ψαλμὸς τὸν προφητικὸν χορὸν περίλυπον καὶ σκυθρωπὸν τὴν ψυχὴν ἐπὶ τῇ τοῦ λαοῦ τοῦ ἐκ περιτομῆς ἐκπτώσει· καὶ ἐξαιτεῖ τε λύτρωσιν καὶ κακῶν ἐλευθερίαν διὰ τῆς σωτηρίου βοηθείας. Ὃ δὴ καὶ ἐπὶ τέλει τοῦ λόγου ἐπισφραγίζεται εἰπών· Ἔλπισον ἐπὶ τὸν Θεὸν, ὅτι ἐξομολογήσομαι αὐτῷ· σωτήριον τοῦ προσώπου μου καὶ ὁ Θεός μου. Οὔτε ψαλμὸν, οὔτε ᾠδὴν, οὔτε τι τῶν τοιούτων ἡ προσγραφὴ περιέχει· καὶ εἰκότως. Ἐπειδήπερ σκυθρωποτέρων λόγων πεπλήρωται τὰ ἑξῆς ἐπιλεγόμενα, διὰ ταῦτα ἁπλῶς εἰς τὸ τέλος ἐπιγέγραπται. Μὴ γὰρ ὑφεστώτων πραγμάτων, μελλόντων δέ ποτε ἔσεσθαι, προῤῥήσεις περιέχει. Γεγόνασι μὲν γὰρ οἱ υἱοὶ Κορὲ ἐπὶ τῆς ἐρήμου κατὰ τοὺς χρόνους Μωϋσέως. Εἶτα τοῦ πατρὸς αὐτῶν τοῦ Κορὲ καταστασιάσαντος Μωϋσέως, καὶ ἀπολομένου τῇ αὑτοῦ φρατρίᾳ, τοὺς τούτου παῖδας συνέβη μὴ συναπολέσαι τῷ πατρί·

COMMENTARIA IN PSALMOS. σαρκῶν αὐτοῦ καὶ τῶν ὀστέων αὐτοῦ. Ἀλλ᾿ ἑτέρα τις Α Β ἦν χεὶρ καὶ ἕτερα βέλη τῶν σαρκῶν αὐτοῦ τὰ καθικόμενα καὶ τῶν σωματικῶν ὑπαρχόντων· ἐνταῦθα δ' ἐπειδήπερ τὴν ψυχὴν αὐτὴν νενόσηκεν ὁ Δαυΐδ, ἔτερα βέλη καθικέ- σθαι αὐτοῦ σημαίνει, καὶ ἑτέραν χεῖρα τοῦ Θεοῦ ἦφθαι αὐτοῦ, καθὰ ἔφθημεν εἰπόντες, τὰ λογικὰ βέλη, μᾶλλον δὲ αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ λόγους νύττοντας αὐτοῦ τὴν ψυχὴν, καὶ τὴν συνείδησιν αὐτὴν τιμωρουμέ- νους. Μήποτε δὲ καὶ αὐτὸν τὸν διάβολον καὶ τὰ τοῦ διαβόλου πεπυρωμένα βέλη τὰ παθητικὰ καὶ ἐρωτικὰ τὰ εἰς ἐπιθυμίαν αὐτὸν ἐξάψαντα τῆς τοῦ Οὐρίου γυναικὸς σημαίνει; ὧν καὶ ὁ Ἀπόστολος διδάσκει λέγων· 'Αναλάβετε τὴν πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ, πρὸς τὸ δύνασθαι πάντα τὰ πεπυρωμένα βέλη του πονηροῦ σβέσαι. Ωσπερ δὲ Ἰὼβ τὰ τοῦ διαβόλου βέλη καὶ τὰ ἔλκη τὰ ἐπιτεθέντα αὐτῷ κατὰ τοῦ σώ- ματος, ἐπειδὴ κατὰ συγχώρησιν ἐγίνετο τοῦ Θεοῦ, βέλη Κυρίου ὠνόμασεν εἰπών· Βέλη γὰρ Κυρίου ἐν τῷ στόματί μου ἐστὶν, ὧν ὁ θυμὸς αὐτῶν ἐκπίνει μου τὸ αἷμα· οὕτως εἰκὸς καὶ τὸν Δαυΐδ ἐνταῦθα βέλη Κυρίου εἰρηκέναι, ἐπεὶ κατὰ συγχώρησιν τοῦ Κυρίου κατεστρατεύσατο αὐτοῦ ὁ ἀντίπαλος, ἵνα μάθῃ μὴ λέγειν· Οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐπεὶ γὰρ τῇ χάριτι τοῦ Θεοῦ δυναμούμενος μέγα ἐφ' ἑαυτῷ ἐφρόνησέ ποτε, ὡς ἀπαυθαδίσασθαι καὶ εἰπεῖν· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνίᾳ μου· Οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα· τούτου χάριν εἰκότως παρεδόθη τῷ πειράζοντι, ὅς, τῆς ψυχῆς αὐτοῦ καθαψάμενος, μει ζόνως αὐτὸν ἢ τὸν Ἰὼβ ἐζημίωσεν. Εἰ δὲ οἱ λόγοι τοῦ Θεοῦ, οἱ τῆς δικαιοκρισίας αὐτοῦ ὑπομνηστικοί καὶ τῆς ὀργῆς τῆς τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἐπηρτημένης - διδασκαλικοί, βελῶν εἰσιν ὀξύτεροι, τὴν συνείδησιν νύττοντες· καὶ οὕτως εἴποις ἂν τὸν Δαυίδ, τοῖς ἱεροῖς τούτοις καὶ θείοις βέλεσι κεντούμενον, ευλόγως παραι τεῖσθαι τὸν διὰ τοῦ θυμοῦ ἔλεγχον. Προσλαβόντα γάρ, φησί, τὴν ὀργὴν καὶ τὸν θυμὸν τὰ παρὰ σοῦ καθικό μενά μοι βέλη, ἱκανῶς με τιμωρεῖται, καὶ αὐτάρκως με κολάζει· ἀλλὰ καὶ ἡ χείρ σου καθήψατο διὰ τῶν ἐπαλλήλων συμφορῶν. Οὐκ ἔστιν ἴασις ἐν τῇ σαρκί μου ἀπὸ προσ ώπου τῆς ὀργῆς σου, οὐκ ἔστιν εἰρήνῃ ἐν τοῖς ὀστέοις μου ἀπὸ προσώπου τῶν ἁμαρτιῶν μου. Τὴν γὰρ σάρκα μου, δι' ἧς πέπρακταί μοι τὸ ἀμάρ τημα, κολάσεσι παρέδωκα τιμωρούμενος ἐμαυτόν. Τοῦτο γὰρ καὶ ἐδήλου δι' ἑτέρων λέγων· Καὶ ἐταπεί νουν ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχήν μου· καὶ, Η σάρξ μου Αλλοιώθη δι' ἔλαιον· καὶ, Ἐπελαθόμην του φαγεῖν τὸν ἄρτον μου ἀπὸ προσώπου τοῦ στεναγμοῦ μου, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Ἀντὶ δὲ τῆς ὀργῆς, συμφώνως Ακύλας καὶ ὁ Σύμμαχος, Ἀπὸ προσώπου τῆς ἐμβριμήσεώς σου, ἡρμήνευσαν. Απήρκει γάρ μοι ἡ ἀπὸ τῶν σῶν θείων Γραφῶν ἐμβρίμησις, καὶ ἡ διὰ τοῦ προσώπου Ναθὰν ἀπειλή. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Ἀπὸ προσώπου τῶν ἁμαρτιῶν μου, ὁ Σύμμαχος ἡρμή νευσε, Διὰ τὰς ἁμαρτίας μου. Ατοπον δὲ οὐδὲν ὀστᾶ τοὺς οἰκείους ἀποκαλεῖν. Εἰ γάρ ἐσμεν ἀλλήλων μέλη, καὶ ὡς ἐνὶ πάντες κατελογίσθημεν σώματι τὸ et ossa ejus e. Verum alia manus erat, et aliae sagit- ta: quæ carnem et corporea ejus attingebant: hic autem quia David anima ægrotabat, se aliis con- fossum telis, aliamque manum Dei se tetigisse significat, uti superius diximus, nimirum rationabi- les sagittas, imo vero ipsa Dei verba, quæ animam pungebant, et de conscientia ejus supplicium su- mebant. Num forte ipsum diabolum et ignita diabo- li tela affectum excitantia et amatoria, quæ ipsum ad concupiscentiam uxoris Uriae accendebant, bis indicat? de quibus hæc monita dat Apostolus: Ac- cipite armaturam Deż ut possitis omnia tela nequissi- mi exstinguere s. Quemadmodum autem Job diabo- li sagittas et immissa corpori suo ulcera, quia Dei permissu acciderant, sagittas Domini vocavit di- cens : Nam sagilla Domini in corpore meo sunt, quarum furor ebibit meum sanguinem "; ita verisi - mile est ideo Davidem hic sagittas Domini dixisse, quia ex Dei concessu inimicus eum oppugnabat, ut edisceret non ita loquendum esse : Non movebor in æternum 88. Quia enim aliquando Dei gratia ful- tus magna de se senserat, ita ut arroganter dice- ret: Ego autem dixi in abundantia meu : Non mo- vebor in æternum ; ideo jure tentatori traditus est, qui animam ejus adortus, majus ipsi quam Jobo damnum intulit. Quod si sermones Dei, qui de justo ejus judicio adnonent, et imprudentem pec- cantibus iram ejus edocent, sagittis acutiores sunt, punguntque conscientiam ; sane dixeris Davidem sacris hisce ac divinis sagittis coufossum, repre hensionem cum furore illatam jure recusasse. Nam tela abs te mihi immissa, ait, quæ iram et furorem tuum præverterunt, sufficienter de me supplicium sumunt, ac satis me castigant: sed etiam manus tua per illatas frequenter calamitates me conti- git. C D et Job 11, 5. " Psal. crit, 21. os Psal. C, Ephes. V, 13. 5. or Job vi, 90. VERS. 4. Non est curatio in carne mea a facie iræ tuæ, et non est pax ossibus meis a facie pecca- torum meorum. Carnem quippe meam, qua pecca- tum admisi, suppliciis tradidi, ultionem de me su- mens. Hoc enim in aliis quoque locis significavit dicens: Et humiliabam in jejunio animam meam et : Caro mea immutata est propter oleum " ; et : Oblitus sum comedere panem meum a facie gemitus mei”, et similia. Pro autem iræ, Aquila et Sym- machus, a facie fremitus tui, similiter interpretati sunt. Satis quippe mihi erat fremitus ille qui divi - nis Scripturis tuis enuntiatur, et interminatio per Nathan prophetam facta. Pro illo autem, a facie peccatorum meorum, Symmachus, propter peccata mea, interpretatus est. Nihil porro absurdum est ossa domesticos vocare. Nam si alter alterius mem- bra sumus, et quasi in unum corpus omnes com- pingimur, certe ossa singulus nobis proximos ap- 7. • Psal. XXX1, so ibid. 13. 4. en Psal. ΧΧΙΧ,

διὰ τὸ μὴ κεκοινωκέναι αὐτοὺς τῇ τοῦ πατρὸς δυσσεβείᾳ, μετάνοιαν δὲ ἐνδειξαμένους καὶ πλείστην περὶ τὸν Θεὸν εὐλάβειαν, τοσαύτης ἀποδοχῆς ἠξιωκέναι παρὰ τῷ Θεῷ, ὡς καὶ προφητικοῦ χαρίσματος μετασχεῖν. Ἐκ δὲ τῆς τούτων διαδοχῆς κατὰ τοὺς χρόνους Δαυὶ̈δ γίνεται ἕτερος Κορὲ, ὁμώνυμος τῷ προτέρῳ, καὶ τούτου ἕτεροι παῖδες. Εἴτ’ οὖν οὗτοι, εἴτε οἱ πρότεροι, τὴν μακρὰν ὕστερον γενομένην αἰχμαλωσίαν τοῦ λαοῦ καὶ τὴν εἰς πάντα τὰ ἔθνη τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους διασπορὰν θεσπίζουσι διὰ τὸν μετὰ χεῖρας. Προϊόντες γοῦν φασι· Καὶ οἱ μισοῦντες ἡμᾶς διήρπαζον αὐτούς. Ἔδωκας ἡμᾶς ὡς πρόβατα βρώσεως, καὶ ἐν τοῖς ἔθνεσι διέσπειρας ἡμᾶς. Ἀπέδου τὸν λαόν σου ἄνευ τιμῆς· καὶ ἔθου ἡμᾶς ὄνειδος τοῖς γείτοσιν ἡμῶν. Οὐ γὰρ ἐπὶ τοῦ Δαυὶ̈δ ταῦτα ἡ ἱστορία γεγενῆσθαι περιέχει· διὰ τοῦτο προγέγραπται εἰς τὸ τέλος. Καὶ ἐπὶ θεϊκῆς δὴ συνέσεως τῷ μέλλοντι ταῦτα νοεῖν ἀναγκαίως εἴρηται, εἰς σύνεσιν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, τοῖς υἱοῖς Κορὲ, συμφώνως ὁ Ἀκύλας καὶ ὁ Σύμμαχος, τῶν υἱῶν Κορὲ, ἡρμήνευσαν, διδάσκοντες αὐτῶν εἶναι τὰς προφητείας·

COMMENTARIA IN PSALMOS. σαρκῶν αὐτοῦ καὶ τῶν ὀστέων αὐτοῦ. Ἀλλ᾿ ἑτέρα τις Α Β ἦν χεὶρ καὶ ἕτερα βέλη τῶν σαρκῶν αὐτοῦ τὰ καθικόμενα καὶ τῶν σωματικῶν ὑπαρχόντων· ἐνταῦθα δ' ἐπειδήπερ τὴν ψυχὴν αὐτὴν νενόσηκεν ὁ Δαυΐδ, ἔτερα βέλη καθικέ- σθαι αὐτοῦ σημαίνει, καὶ ἑτέραν χεῖρα τοῦ Θεοῦ ἦφθαι αὐτοῦ, καθὰ ἔφθημεν εἰπόντες, τὰ λογικὰ βέλη, μᾶλλον δὲ αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ λόγους νύττοντας αὐτοῦ τὴν ψυχὴν, καὶ τὴν συνείδησιν αὐτὴν τιμωρουμέ- νους. Μήποτε δὲ καὶ αὐτὸν τὸν διάβολον καὶ τὰ τοῦ διαβόλου πεπυρωμένα βέλη τὰ παθητικὰ καὶ ἐρωτικὰ τὰ εἰς ἐπιθυμίαν αὐτὸν ἐξάψαντα τῆς τοῦ Οὐρίου γυναικὸς σημαίνει; ὧν καὶ ὁ Ἀπόστολος διδάσκει λέγων· 'Αναλάβετε τὴν πανοπλίαν τοῦ Θεοῦ, πρὸς τὸ δύνασθαι πάντα τὰ πεπυρωμένα βέλη του πονηροῦ σβέσαι. Ωσπερ δὲ Ἰὼβ τὰ τοῦ διαβόλου βέλη καὶ τὰ ἔλκη τὰ ἐπιτεθέντα αὐτῷ κατὰ τοῦ σώ- ματος, ἐπειδὴ κατὰ συγχώρησιν ἐγίνετο τοῦ Θεοῦ, βέλη Κυρίου ὠνόμασεν εἰπών· Βέλη γὰρ Κυρίου ἐν τῷ στόματί μου ἐστὶν, ὧν ὁ θυμὸς αὐτῶν ἐκπίνει μου τὸ αἷμα· οὕτως εἰκὸς καὶ τὸν Δαυΐδ ἐνταῦθα βέλη Κυρίου εἰρηκέναι, ἐπεὶ κατὰ συγχώρησιν τοῦ Κυρίου κατεστρατεύσατο αὐτοῦ ὁ ἀντίπαλος, ἵνα μάθῃ μὴ λέγειν· Οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐπεὶ γὰρ τῇ χάριτι τοῦ Θεοῦ δυναμούμενος μέγα ἐφ' ἑαυτῷ ἐφρόνησέ ποτε, ὡς ἀπαυθαδίσασθαι καὶ εἰπεῖν· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ εὐθηνίᾳ μου· Οὐ μὴ σαλευθῶ εἰς τὸν αἰῶνα· τούτου χάριν εἰκότως παρεδόθη τῷ πειράζοντι, ὅς, τῆς ψυχῆς αὐτοῦ καθαψάμενος, μει ζόνως αὐτὸν ἢ τὸν Ἰὼβ ἐζημίωσεν. Εἰ δὲ οἱ λόγοι τοῦ Θεοῦ, οἱ τῆς δικαιοκρισίας αὐτοῦ ὑπομνηστικοί καὶ τῆς ὀργῆς τῆς τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἐπηρτημένης - διδασκαλικοί, βελῶν εἰσιν ὀξύτεροι, τὴν συνείδησιν νύττοντες· καὶ οὕτως εἴποις ἂν τὸν Δαυίδ, τοῖς ἱεροῖς τούτοις καὶ θείοις βέλεσι κεντούμενον, ευλόγως παραι τεῖσθαι τὸν διὰ τοῦ θυμοῦ ἔλεγχον. Προσλαβόντα γάρ, φησί, τὴν ὀργὴν καὶ τὸν θυμὸν τὰ παρὰ σοῦ καθικό μενά μοι βέλη, ἱκανῶς με τιμωρεῖται, καὶ αὐτάρκως με κολάζει· ἀλλὰ καὶ ἡ χείρ σου καθήψατο διὰ τῶν ἐπαλλήλων συμφορῶν. Οὐκ ἔστιν ἴασις ἐν τῇ σαρκί μου ἀπὸ προσ ώπου τῆς ὀργῆς σου, οὐκ ἔστιν εἰρήνῃ ἐν τοῖς ὀστέοις μου ἀπὸ προσώπου τῶν ἁμαρτιῶν μου. Τὴν γὰρ σάρκα μου, δι' ἧς πέπρακταί μοι τὸ ἀμάρ τημα, κολάσεσι παρέδωκα τιμωρούμενος ἐμαυτόν. Τοῦτο γὰρ καὶ ἐδήλου δι' ἑτέρων λέγων· Καὶ ἐταπεί νουν ἐν νηστείᾳ τὴν ψυχήν μου· καὶ, Η σάρξ μου Αλλοιώθη δι' ἔλαιον· καὶ, Ἐπελαθόμην του φαγεῖν τὸν ἄρτον μου ἀπὸ προσώπου τοῦ στεναγμοῦ μου, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Ἀντὶ δὲ τῆς ὀργῆς, συμφώνως Ακύλας καὶ ὁ Σύμμαχος, Ἀπὸ προσώπου τῆς ἐμβριμήσεώς σου, ἡρμήνευσαν. Απήρκει γάρ μοι ἡ ἀπὸ τῶν σῶν θείων Γραφῶν ἐμβρίμησις, καὶ ἡ διὰ τοῦ προσώπου Ναθὰν ἀπειλή. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Ἀπὸ προσώπου τῶν ἁμαρτιῶν μου, ὁ Σύμμαχος ἡρμή νευσε, Διὰ τὰς ἁμαρτίας μου. Ατοπον δὲ οὐδὲν ὀστᾶ τοὺς οἰκείους ἀποκαλεῖν. Εἰ γάρ ἐσμεν ἀλλήλων μέλη, καὶ ὡς ἐνὶ πάντες κατελογίσθημεν σώματι τὸ et ossa ejus e. Verum alia manus erat, et aliae sagit- ta: quæ carnem et corporea ejus attingebant: hic autem quia David anima ægrotabat, se aliis con- fossum telis, aliamque manum Dei se tetigisse significat, uti superius diximus, nimirum rationabi- les sagittas, imo vero ipsa Dei verba, quæ animam pungebant, et de conscientia ejus supplicium su- mebant. Num forte ipsum diabolum et ignita diabo- li tela affectum excitantia et amatoria, quæ ipsum ad concupiscentiam uxoris Uriae accendebant, bis indicat? de quibus hæc monita dat Apostolus: Ac- cipite armaturam Deż ut possitis omnia tela nequissi- mi exstinguere s. Quemadmodum autem Job diabo- li sagittas et immissa corpori suo ulcera, quia Dei permissu acciderant, sagittas Domini vocavit di- cens : Nam sagilla Domini in corpore meo sunt, quarum furor ebibit meum sanguinem "; ita verisi - mile est ideo Davidem hic sagittas Domini dixisse, quia ex Dei concessu inimicus eum oppugnabat, ut edisceret non ita loquendum esse : Non movebor in æternum 88. Quia enim aliquando Dei gratia ful- tus magna de se senserat, ita ut arroganter dice- ret: Ego autem dixi in abundantia meu : Non mo- vebor in æternum ; ideo jure tentatori traditus est, qui animam ejus adortus, majus ipsi quam Jobo damnum intulit. Quod si sermones Dei, qui de justo ejus judicio adnonent, et imprudentem pec- cantibus iram ejus edocent, sagittis acutiores sunt, punguntque conscientiam ; sane dixeris Davidem sacris hisce ac divinis sagittis coufossum, repre hensionem cum furore illatam jure recusasse. Nam tela abs te mihi immissa, ait, quæ iram et furorem tuum præverterunt, sufficienter de me supplicium sumunt, ac satis me castigant: sed etiam manus tua per illatas frequenter calamitates me conti- git. C D et Job 11, 5. " Psal. crit, 21. os Psal. C, Ephes. V, 13. 5. or Job vi, 90. VERS. 4. Non est curatio in carne mea a facie iræ tuæ, et non est pax ossibus meis a facie pecca- torum meorum. Carnem quippe meam, qua pecca- tum admisi, suppliciis tradidi, ultionem de me su- mens. Hoc enim in aliis quoque locis significavit dicens: Et humiliabam in jejunio animam meam et : Caro mea immutata est propter oleum " ; et : Oblitus sum comedere panem meum a facie gemitus mei”, et similia. Pro autem iræ, Aquila et Sym- machus, a facie fremitus tui, similiter interpretati sunt. Satis quippe mihi erat fremitus ille qui divi - nis Scripturis tuis enuntiatur, et interminatio per Nathan prophetam facta. Pro illo autem, a facie peccatorum meorum, Symmachus, propter peccata mea, interpretatus est. Nihil porro absurdum est ossa domesticos vocare. Nam si alter alterius mem- bra sumus, et quasi in unum corpus omnes com- pingimur, certe ossa singulus nobis proximos ap- 7. • Psal. XXX1, so ibid. 13. 4. en Psal. ΧΧΙΧ,

PG 23:369οἳ διψῇν ὡμολόγουν αὐτὸν τὸν Θεὸν, πόθον τε καὶ ἵμερον, καὶ ἐπιθυμίαν ἔχειν τῆς παρ’ αὐτῷ πηγῆς, περὶ ἧς εἴρηται· Ὅτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς. Διὸ ἔλεγον· Ὃν τρόπον ἐπιποθεῖ ἔλαφος ἐπὶ τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων, οὕτως ἐπιποθεῖ ἡ ψυχή μου πρὸς σὲ, ὁ Θεός. Κερασφόρον ζῶον ἡ ἔλαφος· ἀλλὰ καὶ καθαρὸν κατὰ τὸν νόμον, ἤδη δὲ καὶ ὀφιοκτόνον, καὶ πάντων ἑρπετῶν ἀναιρετικὸν, ἀλλὰ καὶ τῶν τὰς ἐρήμους μεταδιωκόντων. Τοιοῦτος δὲ ἦν ὁ προφητικὸς χορὸς, φιλέρημος καὶ ἀνακεχωρηκώς. Ἐν ἐρημίαις γοῦν καὶ ὄρεσι, καὶ σπηλαίοις πεποιῆσθαι λέγονται τὰς διατριβάς· ἀλλὰ καὶ πάσης ἐτύγχανον ἀντικειμένης δυνάμεως, καὶ παντὸς τοῦ κατὰ διάνοιαν ἑρπετοῦ ἀναιρετικοὶ, ὡς ἂν ἔχοντες καὶ αὐτοὶ πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Κερασφόροι δὲ ὑπῆρχον, ὡς λέγειν δύνασθαι· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. Ἀλλὰ καὶ καθαροὶ τὴν ψυχὴν ἐτύγχανον, εἰ καί τινες ἄλλοι· διὸ ἐλάφῳ παρεβάλλοντο. Ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ὁ νυμφίος ἐν Ἄσματι ᾀσμάτων νεβρῷ ἐλάφῳ ἀφωμοίωτο, καὶ ἐν τῷ Ἰὼβ δὲ εἴρηται· Ἐφύλαξας δὲ μῆνας ἐλάφων ὠδῖνάς τε· αὐτοὺς ἐξαποστελεῖς.

Α ἀπεῖργον, καὶ ὀστᾶ τοὺς κατὰ μέρος καὶ χρειωδεστά Β τους μάλιστα λέγειν. Πλὴν οὐχὶ μόνῳ ταῦτα συμβή ναί φαμεν τῷ θεσπεσίῳ Δαυΐδ, ἀλλὰ γὰρ καὶ πλεί στους ἑτέροις· μᾶλλον δὲ καὶ εἰς δεῦρο πράττεται πει· ραζομένων ἁγίων. Αδόκητοι γὰρ περιστάσεις ἀνα- φύονται πολλάκις, ὥστε δυσφορητότερον εἶναι τοῦ παρ' ἐχθρῶν πολέμου τὰς τῶν οἰκείων ἐπαναστάσεις, οἷς καὶ ὀστᾶ φαμεν ὠνομάσθαι τροπικῶς. Εἰ δὲ ἅπασι ταῦτα κοινά, κοινὸς ἂν εἴη πάντων τῆς προσευχῆς ὁ τρόπος. Παντὶ γὰρ ἁρμόζει πειραζομένῳ καὶ κάμνοντι, γλιχομένῳ τε τυχεῖν ἡμερότητος τῆς παρὰ Θεοῦ. "Οτι αἱ ἀνομίαι μου ὑπερῇραν τὴν κεφαλήν μου, ὡσεὶ φορτίον βαρὺ ἐβαρύνθησαν ἐπ' ἐμέ. Προσώζεσαν καὶ ἐσάπησαν οἱ μώλωπές μου. Διὰ τούτων διδάσκει ἡμᾶς ὁ λόγος, μὴ κρύπτειν τὰ ἑαυτῶν κακά, μηδ' ὥσπερ τινὰ μελανίαν καὶ σῆψιν κατὰ βάθους τῆς ψυχῆς συνέχειν τὰ ἁμαρτήματα. "Ολην τὴν ἡμέραν σκυθρωπάζων ἐπορευόμην, ὅτι ἡ ψυχή μου ενεπλήσθη ἐμπαιγμῶν ἐμπαιζόν των. Νοήσεις δὲ καὶ οὕτως, προεπισημηνάμενος ἐν τῇ προγραφῇ, ὡς ἄρα εἴη εἰς ἀνάμνησιν, εἰκότως αναπεμπάζεται, καὶ τὰ πάλαι αὐτῷ συμβεβηκότα ἐπαναλαμβάνει. Διδάσκει τε ἐν οἷς γέγονε, τῷ τῆς ἁμαρτίας ὀλίσθῳ περιπεσών, οὗ χάριν καὶ τὴν πᾶσαν ποιεῖται ἐξομολόγησιν. Εἰς ταῦτα γὰρ πάντα ἐλήλυθα, φησὶν, ἐπειδήπερ καιρῷ τινι Ἡ καρδία μου έτα ράχθη, καὶ ἐγκατέλειπε με ἡ ἰσχύς μου, καὶ τὸ φῶς τῶν ὀφθαλμῶν μου, καὶ αὐτὸ οὐκ ἦν μετ᾿ ἐμοῦ. Κατὰ γὰρ τὸν τῆς ἁμαρτίας καιρὸν οὐ μικρὰν ὑπὸ έμεινεν αὐτοῦ ταραχὴν τὸ διανοητικὸν, συγχυθέν καὶ σκοτωθέν ὑπὸ τοῦ τὴν ἁμαρτίαν ἐνεργοῦντος, ὡς καὶ εἰς ἀφροσύνην πεσεῖν καὶ πράττειν ἀφροσύνης ἔργα. Τότε δὲ καὶ ἐγκατέλειπεν αὐτὸν ἡ ἰσχὺς αὐτοῦ· οὐκ έτι γὰρ οἷός τε ἦν λέγειν· Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυ ναμοῦντί με, νικηθεὶς ὑπὸ τοῦ πάθους καὶ ἐξατονή- σας. Καὶ ἄλλο δέ τι, φησί, χαλεπὸν περὶ ἐμὲ γέγονε· Τὸ γὰρ φῶς τῶν ὀφθαλμῶν μου (τοῦτο δὲ ἦν τὸ προφητικὸν πνεῦμα, τὸ φωτίζον αὐτοῦ τῆς ψυχῆς τὴν ὅρασιν) καὶ αὐτὸ οὐκ ἦν μετ᾿ ἐμοῦ, καταλειψαν με καὶ ἀναχωρῆσαν· ἐπεὶ εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία· οὐδὲ κατοικήσει ἐν σώματι κατάχρεῳ ἁμαρτίαις· ἅγιον γὰρ Πνεῦμα παιδείας φεύξεται δόλον, καὶ ἀπαναστήσεται ἀπὸ λογο σμῶν ἀσυνέτων. Ἀλλὰ καὶ οἱ πρότερον αὐτοῦ φίλοι καὶ πλησίον αὐτοῦ, οἱ τὸν σύμπαντα χρόνον αὐτῷ συνόντες, ἐάσαντες αὐτὸν μακρόθεν ἔστησαν, οὐκέτ' αὐτῷ συνεῖναι δυνάμενοι, πόῤῥωθεν δὲ ἀποκλειόμενοι ὡς οἰκείου φίλου συμφοράν. Τίνες δ' ἦσαν οὗτοι ἀλλ' ἢ οἱ ἐπὶ τοῖς προτέροις ἀγαθοῖς αὐτοῦ χαίροντες, ἄγγελοι δηλαδὴ ἀγαθοὶ καὶ λειτουργοί Θεοῦ, τῇ τῶν ἀνθρώπων συγχαίρειν ειωθότες σωτηρία; αν μας κράν μου γενομένων, ἄλλοι τινὲς τὴν ἁμαρτίαν ἐνδρ γοῦντες, πλησίον μου γενόμενοι, ἐξεβιάζοντο καὶ τῆς ἐμῆς ψυχῆς κατέπαιζον. Πάλαι γὰρ οὗτοι διψώντες τοῦ ἐμοῦ αἵματος, καὶ ἐκ μακρῶν χρόνων εὐχόμενοι θεάσασθαί μου τὴν πτῶσιν, ὡσανεὶ καιροῦ λαβόμενος, ὅτε εἶδον καταλείπουσαν με τὴν ἰσχύν, καὶ τὸ φῶς EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. - pellare convenit. Ceterum hæc non uni sancto Da- vidi contigisse dicimus, sed etiam multis aliis ; imo vero hodieque sanctis viris idipsum in tentatione accidit. Nam inexspectatæ plerumque calamitates oboriuntur, ut tolerabilius sit bellum ab inimicis ¡llatum propinquorum impetu, quos diximus ossa tropice vocatos esse. Quod si hæc omnibus com- munia, cominunis omnibus sane fuerit orationis madus. Cuilibet namque tentationibus impetito, ac defesso, cupientique tranquillitatem a Deo obtine- re, hæc precatio convenit, VEAS. * - 12, Quoniam iuiquitates meæ super- gressa sunt caput meum, sicut onus grave greva- te sunt super me. Putruerunt et corruptæ sunt cicatrices meæ. Ilis docemur, ne mala occultemus nostra, net peccata ceu quemdam nigroren et corru- ptionem in intimo animæ concludamus. Tota die con- tristatus ingrediebar, quoniam anima mea impleta est illusionibus illudentium. Sic porro intelligas : cum in titu!o significasset psalmum in rememorationem esse, Jure illuc remittitur, et quæ sibi jam olim contige rant repetit. Docet item qualem in conditionem post lapsum peccati devenerit : qua de causa totam hanc confessionem edit. In hæc omnia, inquit, incidi, quia quodain tempore, Cor meum conturbatum est, et dereliquit me virtus mea, et lumen oculorum meorum et ipsum non erat mecum. Nam peccati tempore vis nea intelligendi non parvam perpessa est confusionen, perplexa et obscurata ab eo qui peccati mihi auctor fuerat. Tunc quippe dereli- quit eum virtus ejus : non ultra enim dicere pote- C rat, Omnia possum in eo qui me confortat”, victus scilicet a motu animi, ac viribus destitutus. Et vero aliud quidpiam mihi pergrave oblatum est : nam lumen oculorum meorum, (id erat propheticus spiritus, qui animæ ejus visum illustrabat), et ipsum non erat mecum : ne quippe reliquerat, ac reces- serat; quia in malevolam animam non introibit sa- pientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis. Spiritus enim sanctus disciplinæ effugiet dolum, et auſeret se a cogitationibus quæ sunt sine intellectu”. Imo etiam qui antea amici et proximi ejus erant, qui cum ipso omni tempore degebant, eo relicto de longe steterunt, cum nequirent ultra ipsi adesse; sed procul, illam amici sui calamitatem deplora- bant. Quinam illi, nisi qui nuper de bonis ejus læ- tabantur, videlicet angeli boni ac ministri Dei, qui de hominum salute una gaudere solent? Quibus procul me positis, alii quidam peccati auctores, prope stantes vim faciebant et animæ illudebant meæ. Hi namque olim sitientes sanguinem meum, atque a longis retro temporibus peroplantes rui- nam videre meam, quasi opportunitatem nacti, cum viderent virtutem meam me dereliquisse, et lu- men oculorum meorum a me recessisse, aniicos quoque et proximos longe renatos, confestim ir- rụentes vim faciebant animæ meæ ; ac utpote ma- Philipp. IV, 13. "Sap. 1, 4, 5. p

Τοιαύτας δὲ λογικὰς ἐλάφους ὁ Κύριος καταρτίζεσθαι λέγεται ἐν κη ψαλμῷ, φάσκοντι· Φωνὴ Κυρίου καταρτιζομένη ἐλάφους. Αὗται τοίνυν αἱ ἔλαφοι, τῆς πηγῆς διαλειπούσης αὐτὰς διὰ τὰς ἀνομίας τοῦ λαοῦ, καὶ ἀποστραφέντος τοῦ Θεοῦ, καθ’ ἑαυτὰς ἀπεκλαίοντο, καὶ τοῖς ἑαυτῶν δάκρυσιν ἐχρῶντο τροφῇ, νυκτὸς καὶ ἡμέρας τὴν ἀπώλειαν τοῦ λαοῦ ἀποθρηνοῦσαι· ὡμολόγουν τε διψῇν οὐ τοῖς σώμασι καὶ ταῖς σαρξὶ τὰς τούτῳ φίλας ἡδονὰς, ἀλλ’ αὐτὴ ἡ ψυχὴ ποθεῖν καὶ ἱμείρεσθαι κατὰ τὸν Σύμμαχον τῆς πρὸς τὸν Θεὸν πορείας. Διὸ ἔλεγον· Οὕτως ἐπιποθεῖ ἡ ψυχή μου πρὸς σὲ, ὁ Θεός· καὶ πάλιν· Ἐδίψησεν ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν τὸν ζῶντα. Ζῇν γὰρ τὸν Κύριον κατὰ τὸ εἰρημένον, Ὁ μόνος ἔχων ἀθανασίαν· καὶ μόνον ζωὴν ἔχειν παρ’ ἑαυτῷ, κατὰ τό· Ὅτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ᾔδεσαν. Καὶ τοῦτό γε τὸ ζῶν ὕδωρ, ὕστερόν ποτε ἐπιστᾶσα κατὰ τὰς τῶν προφητῶν εὐχὰς ἡ πηγὴ, αὐτὸς ὁ Σωτὴρ παρέχειν ἀνθρώποις ἐδίδασκεν, ὧδέ πη λέγων· Ὃς ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, γενήσεται ἐν αὐτῷ πηγὴ ὕδατος ζῶντος ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Καὶ πάλιν· Εἴ τις διψᾷ ἐρχέσθω πρὸς μὲ, καὶ πινέτω.

Α ἀπεῖργον, καὶ ὀστᾶ τοὺς κατὰ μέρος καὶ χρειωδεστά Β τους μάλιστα λέγειν. Πλὴν οὐχὶ μόνῳ ταῦτα συμβή ναί φαμεν τῷ θεσπεσίῳ Δαυΐδ, ἀλλὰ γὰρ καὶ πλεί στους ἑτέροις· μᾶλλον δὲ καὶ εἰς δεῦρο πράττεται πει· ραζομένων ἁγίων. Αδόκητοι γὰρ περιστάσεις ἀνα- φύονται πολλάκις, ὥστε δυσφορητότερον εἶναι τοῦ παρ' ἐχθρῶν πολέμου τὰς τῶν οἰκείων ἐπαναστάσεις, οἷς καὶ ὀστᾶ φαμεν ὠνομάσθαι τροπικῶς. Εἰ δὲ ἅπασι ταῦτα κοινά, κοινὸς ἂν εἴη πάντων τῆς προσευχῆς ὁ τρόπος. Παντὶ γὰρ ἁρμόζει πειραζομένῳ καὶ κάμνοντι, γλιχομένῳ τε τυχεῖν ἡμερότητος τῆς παρὰ Θεοῦ. "Οτι αἱ ἀνομίαι μου ὑπερῇραν τὴν κεφαλήν μου, ὡσεὶ φορτίον βαρὺ ἐβαρύνθησαν ἐπ' ἐμέ. Προσώζεσαν καὶ ἐσάπησαν οἱ μώλωπές μου. Διὰ τούτων διδάσκει ἡμᾶς ὁ λόγος, μὴ κρύπτειν τὰ ἑαυτῶν κακά, μηδ' ὥσπερ τινὰ μελανίαν καὶ σῆψιν κατὰ βάθους τῆς ψυχῆς συνέχειν τὰ ἁμαρτήματα. "Ολην τὴν ἡμέραν σκυθρωπάζων ἐπορευόμην, ὅτι ἡ ψυχή μου ενεπλήσθη ἐμπαιγμῶν ἐμπαιζόν των. Νοήσεις δὲ καὶ οὕτως, προεπισημηνάμενος ἐν τῇ προγραφῇ, ὡς ἄρα εἴη εἰς ἀνάμνησιν, εἰκότως αναπεμπάζεται, καὶ τὰ πάλαι αὐτῷ συμβεβηκότα ἐπαναλαμβάνει. Διδάσκει τε ἐν οἷς γέγονε, τῷ τῆς ἁμαρτίας ὀλίσθῳ περιπεσών, οὗ χάριν καὶ τὴν πᾶσαν ποιεῖται ἐξομολόγησιν. Εἰς ταῦτα γὰρ πάντα ἐλήλυθα, φησὶν, ἐπειδήπερ καιρῷ τινι Ἡ καρδία μου έτα ράχθη, καὶ ἐγκατέλειπε με ἡ ἰσχύς μου, καὶ τὸ φῶς τῶν ὀφθαλμῶν μου, καὶ αὐτὸ οὐκ ἦν μετ᾿ ἐμοῦ. Κατὰ γὰρ τὸν τῆς ἁμαρτίας καιρὸν οὐ μικρὰν ὑπὸ έμεινεν αὐτοῦ ταραχὴν τὸ διανοητικὸν, συγχυθέν καὶ σκοτωθέν ὑπὸ τοῦ τὴν ἁμαρτίαν ἐνεργοῦντος, ὡς καὶ εἰς ἀφροσύνην πεσεῖν καὶ πράττειν ἀφροσύνης ἔργα. Τότε δὲ καὶ ἐγκατέλειπεν αὐτὸν ἡ ἰσχὺς αὐτοῦ· οὐκ έτι γὰρ οἷός τε ἦν λέγειν· Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυ ναμοῦντί με, νικηθεὶς ὑπὸ τοῦ πάθους καὶ ἐξατονή- σας. Καὶ ἄλλο δέ τι, φησί, χαλεπὸν περὶ ἐμὲ γέγονε· Τὸ γὰρ φῶς τῶν ὀφθαλμῶν μου (τοῦτο δὲ ἦν τὸ προφητικὸν πνεῦμα, τὸ φωτίζον αὐτοῦ τῆς ψυχῆς τὴν ὅρασιν) καὶ αὐτὸ οὐκ ἦν μετ᾿ ἐμοῦ, καταλειψαν με καὶ ἀναχωρῆσαν· ἐπεὶ εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία· οὐδὲ κατοικήσει ἐν σώματι κατάχρεῳ ἁμαρτίαις· ἅγιον γὰρ Πνεῦμα παιδείας φεύξεται δόλον, καὶ ἀπαναστήσεται ἀπὸ λογο σμῶν ἀσυνέτων. Ἀλλὰ καὶ οἱ πρότερον αὐτοῦ φίλοι καὶ πλησίον αὐτοῦ, οἱ τὸν σύμπαντα χρόνον αὐτῷ συνόντες, ἐάσαντες αὐτὸν μακρόθεν ἔστησαν, οὐκέτ' αὐτῷ συνεῖναι δυνάμενοι, πόῤῥωθεν δὲ ἀποκλειόμενοι ὡς οἰκείου φίλου συμφοράν. Τίνες δ' ἦσαν οὗτοι ἀλλ' ἢ οἱ ἐπὶ τοῖς προτέροις ἀγαθοῖς αὐτοῦ χαίροντες, ἄγγελοι δηλαδὴ ἀγαθοὶ καὶ λειτουργοί Θεοῦ, τῇ τῶν ἀνθρώπων συγχαίρειν ειωθότες σωτηρία; αν μας κράν μου γενομένων, ἄλλοι τινὲς τὴν ἁμαρτίαν ἐνδρ γοῦντες, πλησίον μου γενόμενοι, ἐξεβιάζοντο καὶ τῆς ἐμῆς ψυχῆς κατέπαιζον. Πάλαι γὰρ οὗτοι διψώντες τοῦ ἐμοῦ αἵματος, καὶ ἐκ μακρῶν χρόνων εὐχόμενοι θεάσασθαί μου τὴν πτῶσιν, ὡσανεὶ καιροῦ λαβόμενος, ὅτε εἶδον καταλείπουσαν με τὴν ἰσχύν, καὶ τὸ φῶς EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. - pellare convenit. Ceterum hæc non uni sancto Da- vidi contigisse dicimus, sed etiam multis aliis ; imo vero hodieque sanctis viris idipsum in tentatione accidit. Nam inexspectatæ plerumque calamitates oboriuntur, ut tolerabilius sit bellum ab inimicis ¡llatum propinquorum impetu, quos diximus ossa tropice vocatos esse. Quod si hæc omnibus com- munia, cominunis omnibus sane fuerit orationis madus. Cuilibet namque tentationibus impetito, ac defesso, cupientique tranquillitatem a Deo obtine- re, hæc precatio convenit, VEAS. * - 12, Quoniam iuiquitates meæ super- gressa sunt caput meum, sicut onus grave greva- te sunt super me. Putruerunt et corruptæ sunt cicatrices meæ. Ilis docemur, ne mala occultemus nostra, net peccata ceu quemdam nigroren et corru- ptionem in intimo animæ concludamus. Tota die con- tristatus ingrediebar, quoniam anima mea impleta est illusionibus illudentium. Sic porro intelligas : cum in titu!o significasset psalmum in rememorationem esse, Jure illuc remittitur, et quæ sibi jam olim contige rant repetit. Docet item qualem in conditionem post lapsum peccati devenerit : qua de causa totam hanc confessionem edit. In hæc omnia, inquit, incidi, quia quodain tempore, Cor meum conturbatum est, et dereliquit me virtus mea, et lumen oculorum meorum et ipsum non erat mecum. Nam peccati tempore vis nea intelligendi non parvam perpessa est confusionen, perplexa et obscurata ab eo qui peccati mihi auctor fuerat. Tunc quippe dereli- quit eum virtus ejus : non ultra enim dicere pote- C rat, Omnia possum in eo qui me confortat”, victus scilicet a motu animi, ac viribus destitutus. Et vero aliud quidpiam mihi pergrave oblatum est : nam lumen oculorum meorum, (id erat propheticus spiritus, qui animæ ejus visum illustrabat), et ipsum non erat mecum : ne quippe reliquerat, ac reces- serat; quia in malevolam animam non introibit sa- pientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis. Spiritus enim sanctus disciplinæ effugiet dolum, et auſeret se a cogitationibus quæ sunt sine intellectu”. Imo etiam qui antea amici et proximi ejus erant, qui cum ipso omni tempore degebant, eo relicto de longe steterunt, cum nequirent ultra ipsi adesse; sed procul, illam amici sui calamitatem deplora- bant. Quinam illi, nisi qui nuper de bonis ejus læ- tabantur, videlicet angeli boni ac ministri Dei, qui de hominum salute una gaudere solent? Quibus procul me positis, alii quidam peccati auctores, prope stantes vim faciebant et animæ illudebant meæ. Hi namque olim sitientes sanguinem meum, atque a longis retro temporibus peroplantes rui- nam videre meam, quasi opportunitatem nacti, cum viderent virtutem meam me dereliquisse, et lu- men oculorum meorum a me recessisse, aniicos quoque et proximos longe renatos, confestim ir- rụentes vim faciebant animæ meæ ; ac utpote ma- Philipp. IV, 13. "Sap. 1, 4, 5. p

Ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, καθὼς εἶπεν ἡ Γραφὴ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. Τούτου δὴ οὖν τοῦ πόματος ὁ προφητικὸς χορὸς διψῶν ἔλεγεν· Ἐδίψησεν ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν τὸν ζῶντα, καὶ, Πότε ἥξω, καὶ ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ; Ὁρῶντες γὰρ ἑαυτοὺς μακρὰν ὑπάρχοντας τῆς πρόσωπον πρὸς πρόσωπον θέας τοῦ Θεοῦ, ταῦτα ἔλεγον. Ἀλλὰ καὶ συναισθόμενοι, ὡς ἀπέστραπτο τὸν λαὸν τὸ τοῦ Θεοῦ πρόσωπον, οὐκέτ’ αὐτοὺς ἐπισκοπεῖ ἡ πάντοτε πρόνοιαν αὐτῶν ποιουμένη δύναμις, ἀπεθρήνουν μὲν τὴν ἐπὶ γῆς διατριβὴν, εὐχὴν δ’ ἐτίθεντο παραστῆναί ποτε τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ· διὸ ἔλεγον· Πότε ἥξω, καὶ ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ; Πολλῆς δὲ γέμοντες παῤῥησίας καὶ συνειδήσεως ἀγαθῆς τοιαύταις ἐχρῶντο φωναῖς. Ὡς γὰρ ὅλοι διόλου τὰς ψυχὰς ὑγιεῖς καὶ παντὸς μώμου καὶ σπίλου, καὶ μολυσμοῦ κεκαθαρμένοι, ὀφθῆναι ἠξίουν τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ. Ὁ δὲ ἁμαρτάνων φεύγει τὸ πρόσωπον, καὶ παραιτεῖται δι’ εὐχῆς καὶ ἱκετηρίας λέγων· Ἀπόστρεψον τὸ πρόσωπόν σου ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν μου.

Α ἀπεῖργον, καὶ ὀστᾶ τοὺς κατὰ μέρος καὶ χρειωδεστά Β τους μάλιστα λέγειν. Πλὴν οὐχὶ μόνῳ ταῦτα συμβή ναί φαμεν τῷ θεσπεσίῳ Δαυΐδ, ἀλλὰ γὰρ καὶ πλεί στους ἑτέροις· μᾶλλον δὲ καὶ εἰς δεῦρο πράττεται πει· ραζομένων ἁγίων. Αδόκητοι γὰρ περιστάσεις ἀνα- φύονται πολλάκις, ὥστε δυσφορητότερον εἶναι τοῦ παρ' ἐχθρῶν πολέμου τὰς τῶν οἰκείων ἐπαναστάσεις, οἷς καὶ ὀστᾶ φαμεν ὠνομάσθαι τροπικῶς. Εἰ δὲ ἅπασι ταῦτα κοινά, κοινὸς ἂν εἴη πάντων τῆς προσευχῆς ὁ τρόπος. Παντὶ γὰρ ἁρμόζει πειραζομένῳ καὶ κάμνοντι, γλιχομένῳ τε τυχεῖν ἡμερότητος τῆς παρὰ Θεοῦ. "Οτι αἱ ἀνομίαι μου ὑπερῇραν τὴν κεφαλήν μου, ὡσεὶ φορτίον βαρὺ ἐβαρύνθησαν ἐπ' ἐμέ. Προσώζεσαν καὶ ἐσάπησαν οἱ μώλωπές μου. Διὰ τούτων διδάσκει ἡμᾶς ὁ λόγος, μὴ κρύπτειν τὰ ἑαυτῶν κακά, μηδ' ὥσπερ τινὰ μελανίαν καὶ σῆψιν κατὰ βάθους τῆς ψυχῆς συνέχειν τὰ ἁμαρτήματα. "Ολην τὴν ἡμέραν σκυθρωπάζων ἐπορευόμην, ὅτι ἡ ψυχή μου ενεπλήσθη ἐμπαιγμῶν ἐμπαιζόν των. Νοήσεις δὲ καὶ οὕτως, προεπισημηνάμενος ἐν τῇ προγραφῇ, ὡς ἄρα εἴη εἰς ἀνάμνησιν, εἰκότως αναπεμπάζεται, καὶ τὰ πάλαι αὐτῷ συμβεβηκότα ἐπαναλαμβάνει. Διδάσκει τε ἐν οἷς γέγονε, τῷ τῆς ἁμαρτίας ὀλίσθῳ περιπεσών, οὗ χάριν καὶ τὴν πᾶσαν ποιεῖται ἐξομολόγησιν. Εἰς ταῦτα γὰρ πάντα ἐλήλυθα, φησὶν, ἐπειδήπερ καιρῷ τινι Ἡ καρδία μου έτα ράχθη, καὶ ἐγκατέλειπε με ἡ ἰσχύς μου, καὶ τὸ φῶς τῶν ὀφθαλμῶν μου, καὶ αὐτὸ οὐκ ἦν μετ᾿ ἐμοῦ. Κατὰ γὰρ τὸν τῆς ἁμαρτίας καιρὸν οὐ μικρὰν ὑπὸ έμεινεν αὐτοῦ ταραχὴν τὸ διανοητικὸν, συγχυθέν καὶ σκοτωθέν ὑπὸ τοῦ τὴν ἁμαρτίαν ἐνεργοῦντος, ὡς καὶ εἰς ἀφροσύνην πεσεῖν καὶ πράττειν ἀφροσύνης ἔργα. Τότε δὲ καὶ ἐγκατέλειπεν αὐτὸν ἡ ἰσχὺς αὐτοῦ· οὐκ έτι γὰρ οἷός τε ἦν λέγειν· Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυ ναμοῦντί με, νικηθεὶς ὑπὸ τοῦ πάθους καὶ ἐξατονή- σας. Καὶ ἄλλο δέ τι, φησί, χαλεπὸν περὶ ἐμὲ γέγονε· Τὸ γὰρ φῶς τῶν ὀφθαλμῶν μου (τοῦτο δὲ ἦν τὸ προφητικὸν πνεῦμα, τὸ φωτίζον αὐτοῦ τῆς ψυχῆς τὴν ὅρασιν) καὶ αὐτὸ οὐκ ἦν μετ᾿ ἐμοῦ, καταλειψαν με καὶ ἀναχωρῆσαν· ἐπεὶ εἰς κακότεχνον ψυχὴν οὐκ εἰσελεύσεται σοφία· οὐδὲ κατοικήσει ἐν σώματι κατάχρεῳ ἁμαρτίαις· ἅγιον γὰρ Πνεῦμα παιδείας φεύξεται δόλον, καὶ ἀπαναστήσεται ἀπὸ λογο σμῶν ἀσυνέτων. Ἀλλὰ καὶ οἱ πρότερον αὐτοῦ φίλοι καὶ πλησίον αὐτοῦ, οἱ τὸν σύμπαντα χρόνον αὐτῷ συνόντες, ἐάσαντες αὐτὸν μακρόθεν ἔστησαν, οὐκέτ' αὐτῷ συνεῖναι δυνάμενοι, πόῤῥωθεν δὲ ἀποκλειόμενοι ὡς οἰκείου φίλου συμφοράν. Τίνες δ' ἦσαν οὗτοι ἀλλ' ἢ οἱ ἐπὶ τοῖς προτέροις ἀγαθοῖς αὐτοῦ χαίροντες, ἄγγελοι δηλαδὴ ἀγαθοὶ καὶ λειτουργοί Θεοῦ, τῇ τῶν ἀνθρώπων συγχαίρειν ειωθότες σωτηρία; αν μας κράν μου γενομένων, ἄλλοι τινὲς τὴν ἁμαρτίαν ἐνδρ γοῦντες, πλησίον μου γενόμενοι, ἐξεβιάζοντο καὶ τῆς ἐμῆς ψυχῆς κατέπαιζον. Πάλαι γὰρ οὗτοι διψώντες τοῦ ἐμοῦ αἵματος, καὶ ἐκ μακρῶν χρόνων εὐχόμενοι θεάσασθαί μου τὴν πτῶσιν, ὡσανεὶ καιροῦ λαβόμενος, ὅτε εἶδον καταλείπουσαν με τὴν ἰσχύν, καὶ τὸ φῶς EUSEBII CAESARIENSIS OPP. PARS 111. EXEGETICA. - pellare convenit. Ceterum hæc non uni sancto Da- vidi contigisse dicimus, sed etiam multis aliis ; imo vero hodieque sanctis viris idipsum in tentatione accidit. Nam inexspectatæ plerumque calamitates oboriuntur, ut tolerabilius sit bellum ab inimicis ¡llatum propinquorum impetu, quos diximus ossa tropice vocatos esse. Quod si hæc omnibus com- munia, cominunis omnibus sane fuerit orationis madus. Cuilibet namque tentationibus impetito, ac defesso, cupientique tranquillitatem a Deo obtine- re, hæc precatio convenit, VEAS. * - 12, Quoniam iuiquitates meæ super- gressa sunt caput meum, sicut onus grave greva- te sunt super me. Putruerunt et corruptæ sunt cicatrices meæ. Ilis docemur, ne mala occultemus nostra, net peccata ceu quemdam nigroren et corru- ptionem in intimo animæ concludamus. Tota die con- tristatus ingrediebar, quoniam anima mea impleta est illusionibus illudentium. Sic porro intelligas : cum in titu!o significasset psalmum in rememorationem esse, Jure illuc remittitur, et quæ sibi jam olim contige rant repetit. Docet item qualem in conditionem post lapsum peccati devenerit : qua de causa totam hanc confessionem edit. In hæc omnia, inquit, incidi, quia quodain tempore, Cor meum conturbatum est, et dereliquit me virtus mea, et lumen oculorum meorum et ipsum non erat mecum. Nam peccati tempore vis nea intelligendi non parvam perpessa est confusionen, perplexa et obscurata ab eo qui peccati mihi auctor fuerat. Tunc quippe dereli- quit eum virtus ejus : non ultra enim dicere pote- C rat, Omnia possum in eo qui me confortat”, victus scilicet a motu animi, ac viribus destitutus. Et vero aliud quidpiam mihi pergrave oblatum est : nam lumen oculorum meorum, (id erat propheticus spiritus, qui animæ ejus visum illustrabat), et ipsum non erat mecum : ne quippe reliquerat, ac reces- serat; quia in malevolam animam non introibit sa- pientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis. Spiritus enim sanctus disciplinæ effugiet dolum, et auſeret se a cogitationibus quæ sunt sine intellectu”. Imo etiam qui antea amici et proximi ejus erant, qui cum ipso omni tempore degebant, eo relicto de longe steterunt, cum nequirent ultra ipsi adesse; sed procul, illam amici sui calamitatem deplora- bant. Quinam illi, nisi qui nuper de bonis ejus læ- tabantur, videlicet angeli boni ac ministri Dei, qui de hominum salute una gaudere solent? Quibus procul me positis, alii quidam peccati auctores, prope stantes vim faciebant et animæ illudebant meæ. Hi namque olim sitientes sanguinem meum, atque a longis retro temporibus peroplantes rui- nam videre meam, quasi opportunitatem nacti, cum viderent virtutem meam me dereliquisse, et lu- men oculorum meorum a me recessisse, aniicos quoque et proximos longe renatos, confestim ir- rụentes vim faciebant animæ meæ ; ac utpote ma- Philipp. IV, 13. "Sap. 1, 4, 5. p

PG 23:371Πάντα τὰ ἐπὶ γῆς ἀποστρεφόμενος, καὶ πᾶσαν τρυφὴν τὴν ἐν ἀνθρώποις βδελυττόμενος, μόνῳ δὲ ἄρτῳ ἐπάναγκες χρώμενος, καὶ τούτῳ μετὰ δακρύων, ἐρεῖ· Ἐγενήθη τὰ δάκρυά μου ἄρτος μοι ἡμέρας καὶ νυκτός. Ὁ δὲ τῶν προφητῶν χορὸς, ἐπεὶ ἑώρα τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ ἀποστραφὲν πάντα τὸν λαὸν, τὴν τῶν πολλῶν ἀπώλειαν ἑαυτοῦ εἶναι ζημίαν ἡγούμενος, τοὺς ὑπὲρ ἁπάντων ἀνεδέχετο θρήνους· εἰς τοσοῦτον δὲ ἐπέτεινον τὴν κακοπάθειαν οἱ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωποι, ὡς τοῖς δάκρυσιν ἑαυτῶν τρέφεσθαι καὶ διὰ πάσης ἡμέρας καὶ νυκτὸς παραιτεῖσθαι μὲν καὶ αὐτὸν τὸν ἄρτον, μόνῳ δὲ τῷ κλαυθμῷ σχολάζειν. Μάλιστα δὲ ταῦτ’ ἔπραττον καὶ ταῦτ’ ἔπασχον, ἀκούοντες αὐτοῦ τοῦ λαοῦ, μᾶλλον δὲ τῶν ἀσεβῶν τῶν ἐν αὐτῷ λεγόντων· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; Οὐ γὰρ δήπου οἱ ἐχθροὶ καὶ πολέμιοι καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ταῦτα αὐτοῖς ἔλεγον· ἀλλ’ εἰκὸς τοὺς ἐν τῷ ἔθνει ἀπίστους ὡς μάτην θεοσεβοῦντας καὶ εἰκῆ μοχθοῦντας τοὺς προφήτας καταμέμφεσθαι καὶ λέγειν αὐτοῖς· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; Ἃ δὴ παρὰ τῶν ἀδελφῶν καὶ συγγενῶν, καὶ γνωρίμων ἀκούοντες, τὰ τοῦ πένθους ἐπέτεινον· διό φασι· Ταῦτα ἐμνήσθην, καὶ ἐξέχεα ἐπ’ ἐμὲ τὴν ψυχήν μου.

τῶν ὀρθαλμῶν μου ἀναχωρησάν μου, τούς τε φίλους καὶ τοὺς πλησίον μακρὰν γενομένους, παραχρῆμα ἐπιπηδήσαντες ἐξεδιάζοντο τὴν ψυχήν μου· καὶ ὡς ἂν ἐθελόκακοι ἐλάλησαν μοι ματαιότητας, ἔνδον ὑποβάλλοντές μου εἰς τὴν ψυχὴν ματαίους λογισμούς· ἀγαθοῖς ἐδελέαζον καθέλκοντές με εἰς τὴν ἁμαρτίαν. Ἐγὼ δὲ ὡσεὶ κωφὸς οὐκ ἤκουον, καὶ ὡσεὶ ἄλαλος οὐκ ἀνοίγων τὸ στόμα αὐτοῦ. Καὶ ἐγε νόμην ὡσεὶ ἄνθρωπος οὐκ ἀκούων, καὶ οὐκ ἔχων ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ ἐλεγμούς. Ἐπεὶ τούτοις, φησίν, οὐδὲν εἶχον λέγειν αἰσχύνης πεπληρωμένος· οὐδὲν γάρ μοι λόγος ἦν πρὸς ἀπολογίαν, οὐδ᾽ εἶχόν τινα τοῖς ἐχθροῖς προσφθέγγεσθαι ἅπαξ ὑπ' αὐτῶν γενικημένος· οὐκ ἐμαυτῷ θαῤῥῶν, οὐδ᾽ ἄλλην τινὰ πρὸ ὀφθαλμῶν θέμενος ἐλπίδα ἢ σὲ, τὰ τῆς ἰάσεως ὑπέγραφον ἐμαυτῷ. Ἐπεὶ οὖν ἐπὶ σὲ ἤλπισα, Κύ- ριε, ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει· διὰ τοῦτο εἰσ ακούσῃ, ὅτι θελητὴς ἐλέους εἶ, καὶ οὐ θέλεις τὸν θάνα- τον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὴν μετάνοιαν αὐτοῦ. Διὸ, ἐλπίσας ἐπὶ σὲ, ἱκετεύω τῆς παρὰ σοῦ θεραπείας τυχεῖν· Μήποτε ἐπιχαρῶσι μοι οἱ ἐχθροί μου, . οὔπω μὲν γὰρ παντελῶς ἐχάρησαν. Ἐπιχαροῦνται δὲ, εἰ μὴ τύχοιμι τοῦ σοῦ ἐλέους. ᾿Αλλ᾿ ἵνα μὴ ἐπι- χαρεῖέν μοι οἱ ἐχθροί μου, οἱ ἤδη καὶ πρότερον ἐν τῷ σαλευθῆναι πόδας μου μεγαλορρημονήσαντες, ἐπὶ σὲ κατέφυγον, και φημι· Μὴ καταισχυνθείην εἰς τὸν αἰῶνα. Οὐ γὰρ πάντη περιετράπην, οὐδὲ πτῶμα ἔπε- σον τοιοῦτον, οἷον οἱ ἀποστάται σου γενόμενοι. ἀλλὰ καὶ σὺν δόλῳ θέλγοντες καὶ ἀπατῶντες, ὡς ἐπὶ ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟ ΙΔΙΘΟΥΜ, ΩΔΗ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΗ'. Πολλὴν δὲ ἐμφέρειαν ἔχει τὰ ἐν τῇ προκειμένῃ ᾠδῃ λεγόμενα τοῖς ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ. Αλλ' ἐκεῖνον μὲν ὁ Δαυτό ψάλλων, εἰς ἀνάμνησιν ἑαυτῷ συνέταττεν· οὗτος δὲ ἤδη καὶ ἑτέρους παραδίδωσι τοὺς τὰ ὅμοια πεπονθότας αὐτῷ, διὰ τῆς ἴσης ἐξομο λογήσεως ζηλοῦν αὐτὸν καὶ μιμεῖσθαι παιδεύων· εἰ μὴ ἄρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ Ἰδιθούμ ταῦτα τὸν Δαυΐδ ἐδίδασκε λέγειν. Ηξίωτο γὰρ καὶ αὐτὸς ὁ Ιδιθούμε πνεύματος προφητικού. Μανθάνομεν δὲ διὰ τῶν προκειμένων, ὡς ἄρα προσήκει ἕκαστον ἑαυτῷ διαλέγεσθαι, μηδὲ περιμένειν τοὺς ἔξωθεν διδασκά λους, αὐτὸν δι' ἑαυτοῦ προσομιλοῦντα τῷ λογισμῷ καὶ τῇ διανοία. ΠΟ Εἶπα· Φυλάξω τὰς ὁδούς μου. Κατ' αὐτὸν, φησί, τὸν καιρὸν τοῦ πειρασμοῦ, ἐπαναβαίνοντός μοι τοῦ τὴν ἁμαρτίαν ἐνεργοῦντος, ἐγὼ ἔλεγον· Φυλάξω τὰς ὁδούς μου τοῦ μὴ ἁμαρτάνειν ἐν γλώσσῃ μου. Τότε δὲ καὶ ἐθέμην τῷ στόματί μου φυλα κήν· καὶ ἐκωφώθην καὶ ἐταπεινώθην, καὶ ἐσι γησα ἐξ ἀγαθῶν. Ὁ δὲ Σύμμαχος οὕτως ἡρμήνευ- σεν· Εἶπον· Φυλάξω τὰς ὁδούς μου, μὴ ἁμαρτεῖν διὰ τῆς γλώσσης μου. Φυλάξω τὸ στόμα μου φιμῷ, ἔτι ὄντος ἀσεβοῦς ἐξ ἐναντίας μου. "Αλα- 1ος ἐγενόμην σιγῇ, ἐσιωπήθην μὴ ὢν ἐν ἀγαθῷ. Θρᾷς τίνα τρόπον τὴν αἰτίαν τοῦ μὴ τολμᾷν διαίρειν τὸ στόμα ἐδίδαξεν εἰπών· Καὶ ἐσιώπησα ἐξ ἀγα θῶν, ἢν ἐσιωπήθην μὴ ὢν ἐν ἀγαθῷ, κατὰ τὸν * COMMENTARIA IN PSALMOS. A levoli, locuti sunt mihi vanitales, malas mihi inius cogitationes suggerentes; imo etiam dolose demul- centes ac decipientes, quasi ad bona inescabant me, dum in peccatum detraherent. VERS. 17. Ego autem tanquam surdus audiebam, et sicut mulus non aperiens os suum. Et factus sum sicut homo non audiens, et non habens in ore suo redargutiones. Quoniam, inquit, mihi pudore suffuso, nihil suppetebat quod dicerein ; nullus quippe ad defensionem sermo succurrebat, neque inimicos, semel ab iis victus, alloqui vale- bam, mihi non fidens, neque aliam præter te spem præ oculis habens, hunc mihi curationis modum prascripsi. Quoniam igitur in te speravi, Domine, spes autem non confundit "; ideo exaudies, quia misericordiam vis, neque vis mortem peccatoris, sed pœnitentiam ejus. Quare cum in te sperave- rim, obsecro tuan mihi curationen obtinere li- ceat : Nequando supergaudeant mihi inimici mei, nondum enim penitus gavisi sunt. Supergaudebunt autem, nisi misericordiam consequar tuam: sed ne supergaudeant nihi inimici mei, qui jam antea cum commoverentur pedes mei magna loqueban- tur, ad te confugi, ac dico, Non confundar in @ler- num. Neque enim penitus eversus sum, neque in talem ruinam delapsus qualem ii qui abs te pror- C sus defecerunt. D Rom. v, 5. XXXVIII. Quæ in hoc cantico exstant multam affinitatem habent cum iis quæ in præcedenti psalmo legun- tur. Sed illum quidem psallens David in rememo- rationem sibi composuit; hic vero narrat alios si- milia perpessos, quos ad sui imitationem ac exem- plum de se sumendum instituit. Nisi fortasse Spi- ritus sanctus Idithumi ministerio Davidein ad hæc dicenda erudierit. Nam ipse quoque Idithum spi- ritu prophetico dignatus fuerat. His porro edisci- mus par esse singulos secum colloqui, neque ex- trinsecus magistros exspectare, sed ratiocinio et cogitatione sermones secum conferre. VERS. 2,3. Dixi: Custodiam vias meas. Ipso, in- quit, tentationis tempore, invadente me peccati au- clore, ego dixi : Custodiam vias meas, ut non delin- quam in lingua mea. Tunc vero, posui ori meo cu- stodiam obmutui et humiliatus sum, et silui a bo- nis. Symmachus autem sic interpretatus est, Dizi : Custodiam vias meas, ut non delinquam per lin- guam meam. Custodiam os meum freno, cum adhuc sit impius adversum me. Mutus factus sum silentio, tacui in bono non existens. Viden' quo pacto cau- sam afferat, cur non audeat os aperire cum ait, et silui a bonis ; vel secundum Symmachum, tacui, in bono non existens? Cum enim in bonis nou ex- isterem, neque fiduciam haberem, recordatus sum 1. IN FINEM IDITHUM, CANTICUM DAVID.

Οὐ γὰρ ἔξω τὴν ἐμαυτοῦ ταραχὴν ἐνέφαινον, ἀλλ’ ἔνδον ἐν τῇ ἐμαυτοῦ ψυχῇ κρύπτων τὴν ἐμὴν ἀλγηδόνα καὶ παρ’ ἐμαυτῷ συγχεόμενος. Τοιοῦτον δέ τι πεπονθὼς ὁ Ἀπόστολος ἔλεγεν· Ἀλλ’ αὐτοὶ ἐν ἑαυτοῖς τὸ ἀπόκριμα τοῦ θανάτου ἐσχήκαμεν. Οὕτως οὖν καὶ νῦν, Ἐξέχεα ἐπ’ ἐμὲ τὴν ψυχήν μου, φασί. Τελείου δ’ ἐστὶ τὸ δύνασθαι τοῦτο λέγειν. Λεγόντων μοι, φησὶ, τῶν ὀνειδιζόντων με· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; ἐδακνόμην μὲν τῇ λύπῃ καὶ ὑπερήλγουν τὴν ψυχὴν πληττόμενος ὑπὸ τῶν λόγων τῶν ἀσεβῶν. Ὅμως δ’ οὖν ἐν ἐμαυτῷ συνεῖχον τοὺς ἐμαυτοῦ λογισμοὺς, πρὸς τὸ μὴ προχυθῆναι καὶ τῆς προκειμένης μοι τοῦ Θεοῦ ἐκπεσεῖν ἐλπίδος. Ἀνέφερον γὰρ τῇ μνήμῃ τὸ περιμένον με τέλος· ἐπεὶ μὴ ἠγνόουν, ὅτι Μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρακληθήσονται. Διὸ δὴ ἀκριβῶς ἐπιστάμενος, ὅτι μετὰ τὰ σκυθρωπὰ διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως καὶ ἐξομολογήσεως ἤχου ἑορτάζοντος, ταῦτα ἐμνήσθην· καὶ οὐκ ἐξέπιπτον τῆς ἐλπίδος, ἀλλ’ εἴσωπερ ἐμαυτῷ ἐξέχεα τὴν ψυχήν μου. Καὶ ἐπειδὴ τοιαύτας ὑπέγραφεν ἑαυτῷ ἐλπίδας, εἰκότως αὐτὸς ἑαυτὸν θεραπεύει καὶ λέγει·

τῶν ὀρθαλμῶν μου ἀναχωρησάν μου, τούς τε φίλους καὶ τοὺς πλησίον μακρὰν γενομένους, παραχρῆμα ἐπιπηδήσαντες ἐξεδιάζοντο τὴν ψυχήν μου· καὶ ὡς ἂν ἐθελόκακοι ἐλάλησαν μοι ματαιότητας, ἔνδον ὑποβάλλοντές μου εἰς τὴν ψυχὴν ματαίους λογισμούς· ἀγαθοῖς ἐδελέαζον καθέλκοντές με εἰς τὴν ἁμαρτίαν. Ἐγὼ δὲ ὡσεὶ κωφὸς οὐκ ἤκουον, καὶ ὡσεὶ ἄλαλος οὐκ ἀνοίγων τὸ στόμα αὐτοῦ. Καὶ ἐγε νόμην ὡσεὶ ἄνθρωπος οὐκ ἀκούων, καὶ οὐκ ἔχων ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ ἐλεγμούς. Ἐπεὶ τούτοις, φησίν, οὐδὲν εἶχον λέγειν αἰσχύνης πεπληρωμένος· οὐδὲν γάρ μοι λόγος ἦν πρὸς ἀπολογίαν, οὐδ᾽ εἶχόν τινα τοῖς ἐχθροῖς προσφθέγγεσθαι ἅπαξ ὑπ' αὐτῶν γενικημένος· οὐκ ἐμαυτῷ θαῤῥῶν, οὐδ᾽ ἄλλην τινὰ πρὸ ὀφθαλμῶν θέμενος ἐλπίδα ἢ σὲ, τὰ τῆς ἰάσεως ὑπέγραφον ἐμαυτῷ. Ἐπεὶ οὖν ἐπὶ σὲ ἤλπισα, Κύ- ριε, ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει· διὰ τοῦτο εἰσ ακούσῃ, ὅτι θελητὴς ἐλέους εἶ, καὶ οὐ θέλεις τὸν θάνα- τον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὴν μετάνοιαν αὐτοῦ. Διὸ, ἐλπίσας ἐπὶ σὲ, ἱκετεύω τῆς παρὰ σοῦ θεραπείας τυχεῖν· Μήποτε ἐπιχαρῶσι μοι οἱ ἐχθροί μου, . οὔπω μὲν γὰρ παντελῶς ἐχάρησαν. Ἐπιχαροῦνται δὲ, εἰ μὴ τύχοιμι τοῦ σοῦ ἐλέους. ᾿Αλλ᾿ ἵνα μὴ ἐπι- χαρεῖέν μοι οἱ ἐχθροί μου, οἱ ἤδη καὶ πρότερον ἐν τῷ σαλευθῆναι πόδας μου μεγαλορρημονήσαντες, ἐπὶ σὲ κατέφυγον, και φημι· Μὴ καταισχυνθείην εἰς τὸν αἰῶνα. Οὐ γὰρ πάντη περιετράπην, οὐδὲ πτῶμα ἔπε- σον τοιοῦτον, οἷον οἱ ἀποστάται σου γενόμενοι. ἀλλὰ καὶ σὺν δόλῳ θέλγοντες καὶ ἀπατῶντες, ὡς ἐπὶ ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟ ΙΔΙΘΟΥΜ, ΩΔΗ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΗ'. Πολλὴν δὲ ἐμφέρειαν ἔχει τὰ ἐν τῇ προκειμένῃ ᾠδῃ λεγόμενα τοῖς ἐν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ. Αλλ' ἐκεῖνον μὲν ὁ Δαυτό ψάλλων, εἰς ἀνάμνησιν ἑαυτῷ συνέταττεν· οὗτος δὲ ἤδη καὶ ἑτέρους παραδίδωσι τοὺς τὰ ὅμοια πεπονθότας αὐτῷ, διὰ τῆς ἴσης ἐξομο λογήσεως ζηλοῦν αὐτὸν καὶ μιμεῖσθαι παιδεύων· εἰ μὴ ἄρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ Ἰδιθούμ ταῦτα τὸν Δαυΐδ ἐδίδασκε λέγειν. Ηξίωτο γὰρ καὶ αὐτὸς ὁ Ιδιθούμε πνεύματος προφητικού. Μανθάνομεν δὲ διὰ τῶν προκειμένων, ὡς ἄρα προσήκει ἕκαστον ἑαυτῷ διαλέγεσθαι, μηδὲ περιμένειν τοὺς ἔξωθεν διδασκά λους, αὐτὸν δι' ἑαυτοῦ προσομιλοῦντα τῷ λογισμῷ καὶ τῇ διανοία. ΠΟ Εἶπα· Φυλάξω τὰς ὁδούς μου. Κατ' αὐτὸν, φησί, τὸν καιρὸν τοῦ πειρασμοῦ, ἐπαναβαίνοντός μοι τοῦ τὴν ἁμαρτίαν ἐνεργοῦντος, ἐγὼ ἔλεγον· Φυλάξω τὰς ὁδούς μου τοῦ μὴ ἁμαρτάνειν ἐν γλώσσῃ μου. Τότε δὲ καὶ ἐθέμην τῷ στόματί μου φυλα κήν· καὶ ἐκωφώθην καὶ ἐταπεινώθην, καὶ ἐσι γησα ἐξ ἀγαθῶν. Ὁ δὲ Σύμμαχος οὕτως ἡρμήνευ- σεν· Εἶπον· Φυλάξω τὰς ὁδούς μου, μὴ ἁμαρτεῖν διὰ τῆς γλώσσης μου. Φυλάξω τὸ στόμα μου φιμῷ, ἔτι ὄντος ἀσεβοῦς ἐξ ἐναντίας μου. "Αλα- 1ος ἐγενόμην σιγῇ, ἐσιωπήθην μὴ ὢν ἐν ἀγαθῷ. Θρᾷς τίνα τρόπον τὴν αἰτίαν τοῦ μὴ τολμᾷν διαίρειν τὸ στόμα ἐδίδαξεν εἰπών· Καὶ ἐσιώπησα ἐξ ἀγα θῶν, ἢν ἐσιωπήθην μὴ ὢν ἐν ἀγαθῷ, κατὰ τὸν * COMMENTARIA IN PSALMOS. A levoli, locuti sunt mihi vanitales, malas mihi inius cogitationes suggerentes; imo etiam dolose demul- centes ac decipientes, quasi ad bona inescabant me, dum in peccatum detraherent. VERS. 17. Ego autem tanquam surdus audiebam, et sicut mulus non aperiens os suum. Et factus sum sicut homo non audiens, et non habens in ore suo redargutiones. Quoniam, inquit, mihi pudore suffuso, nihil suppetebat quod dicerein ; nullus quippe ad defensionem sermo succurrebat, neque inimicos, semel ab iis victus, alloqui vale- bam, mihi non fidens, neque aliam præter te spem præ oculis habens, hunc mihi curationis modum prascripsi. Quoniam igitur in te speravi, Domine, spes autem non confundit "; ideo exaudies, quia misericordiam vis, neque vis mortem peccatoris, sed pœnitentiam ejus. Quare cum in te sperave- rim, obsecro tuan mihi curationen obtinere li- ceat : Nequando supergaudeant mihi inimici mei, nondum enim penitus gavisi sunt. Supergaudebunt autem, nisi misericordiam consequar tuam: sed ne supergaudeant nihi inimici mei, qui jam antea cum commoverentur pedes mei magna loqueban- tur, ad te confugi, ac dico, Non confundar in @ler- num. Neque enim penitus eversus sum, neque in talem ruinam delapsus qualem ii qui abs te pror- C sus defecerunt. D Rom. v, 5. XXXVIII. Quæ in hoc cantico exstant multam affinitatem habent cum iis quæ in præcedenti psalmo legun- tur. Sed illum quidem psallens David in rememo- rationem sibi composuit; hic vero narrat alios si- milia perpessos, quos ad sui imitationem ac exem- plum de se sumendum instituit. Nisi fortasse Spi- ritus sanctus Idithumi ministerio Davidein ad hæc dicenda erudierit. Nam ipse quoque Idithum spi- ritu prophetico dignatus fuerat. His porro edisci- mus par esse singulos secum colloqui, neque ex- trinsecus magistros exspectare, sed ratiocinio et cogitatione sermones secum conferre. VERS. 2,3. Dixi: Custodiam vias meas. Ipso, in- quit, tentationis tempore, invadente me peccati au- clore, ego dixi : Custodiam vias meas, ut non delin- quam in lingua mea. Tunc vero, posui ori meo cu- stodiam obmutui et humiliatus sum, et silui a bo- nis. Symmachus autem sic interpretatus est, Dizi : Custodiam vias meas, ut non delinquam per lin- guam meam. Custodiam os meum freno, cum adhuc sit impius adversum me. Mutus factus sum silentio, tacui in bono non existens. Viden' quo pacto cau- sam afferat, cur non audeat os aperire cum ait, et silui a bonis ; vel secundum Symmachum, tacui, in bono non existens? Cum enim in bonis nou ex- isterem, neque fiduciam haberem, recordatus sum 1. IN FINEM IDITHUM, CANTICUM DAVID.

PG 23:373Ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συνταράσσεις με; Ἔλπισον ἐπὶ Θεὸν, ὅτι ἐξομολογήσομαι αὐτῷ σωτήριον τοῦ προσώπου μου καὶ ὁ Θεός μου· θαρσεῖ γὰρ ἑαυτῷ καὶ τὰ παρόντα λυπηρὰ γενναίως φέρειν παρεκελεύετο. Λέγων δὲ ὁ Σύμμαχος, Ὅτι ἐξελεύσομαι εἰς τὴν σκηνὴν, διαβασταχθήσομαι ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, μετὰ φωνῆς εὐφημίας καὶ ἐξομολογήσεως πλήθους πανηγυριζόντων· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν, Αἰνέσεως καὶ εὐχαριστίας ὄχλου ἑορτάζοντος· παρίστη ὁποῖον ἔσται τὸ τέλος τῶν ἐν τῷ παρόντι βίῳ πᾶν τὸ ἐπιὸν γενναίως ὑπομενόντων. Διαδέξεται γὰρ τούτους τὸ τρισμακάριον τέλος, ἡ θαυμαστὴ σκηνὴ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὁ ἐνδοτάτω αὐτῆς οἶκος αὐτοῦ, ἐν ᾧ οἱ ἄξιοι διαβασταζόμενοι, καὶ μετέωροι ὑπὸ ἀγγελικῶν δυνάμεων αἰρόμενοι εἰσαχθήσονται. Ἃ δὴ καὶ ὁ Ἀπόστολος εἰδὼς ἔλεγεν· Ἁρπαγησόμεθα ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου εἰς ἀέρα, καὶ οὕτω πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσόμεθα. Σκηνὴν δὲ θαυμαστὴν τοῦ Θεοῦ ὀνομάζει πρὸς ἀντιδιαστολὴν ἑτέρας οὐ θαυμαστῆς, ὁποία ἦν ἡ ἐπὶ Μωϋσέως ἐπὶ γῆς κατεσκευασμένη. Θαυμαστὴν δὲ ἀληθῶς σκηνὴν νοήσεις, ἣν οἱ μακάριοι τοῦ Θεοῦ ἐν ἐλπίσιν ἐτίθεντο.

Σύμμαχον; Μὴ γαρ ὢν ἐν ἀγαθοῖς, μηδὲ παρρησία, ἄγων, ἐμε μνήμην τοῦ λέγοντος· Ἥμαρτες, ἡσύχα σον· διὸ ἐσιώπησα μὴ ὢν ἐν ἀγαθῷ. Οὐ μόνον δὲ ἐκωφώθην καὶ ἐσίγησα ἐξ ἀγαθῶν, ἀλλὰ καὶ ἄλ γημά μου ἀνεκαινίσθη. Τὸ γὰρ τῆς ψυχῆς μου άλ- γος καὶ τὸ ἐκ τῆς ἁμαρτίας ἐγγενόμενόν μοι έλκος, κατὰ βάθους ἐγκείμενον, καὶ κατ' αὐτῆς τῆς συνει- δήσεως ἐμπεπηγμένον, ἀνενεοῦτο, ἐπαναβαίνοντος μοι καὶ ἐπονειδίζοντος τοῦ τὴν ἁμαρτίαν ενηργη κότος. παλαιστάς, πάλης, ἀπέκειτό τις ἀνθρώποις ἐλπὶς ἀθανασίας, καὶ ζωῆς μάταιόν τι εἶναι πᾶς ἄνθρωπος ζῶν. Εt Ἐθερμάνθη ἡ καρδία μου εντός μου. Αναμιμνη- σκόμενος, φησί, τῆς ἁμαρτίας, τῆς ἀθυμίας ἐνεπιμ πράμην πυρί, ὑπ' αὐτῆς πυρούμενος τῆς συνειδή σεως, Ελάλησα ἐν γλώσσῃ μου· Γνώρισόν μοι, Κύριε, τὸ πέρας μου. Καὶ μετὰ τὴν ἐξομολόγησιν ὁποίου τέλους τεύξομαι μαθεῖν ἀξιῶ. Βαρούμενος δὲ ταῦτα ἔλεγε, τὴν πρόσκαιρον καὶ θνητὴν ζωὴν διὰ τὸ επαχθὲς αὐτῆς μακροτάτην ἡγούμενος. Διὸ γνωρι σθῆναι αὐτῷ τὸν τῆς ἀπαλλαγῆς χρόνον ἐπόθει· τω εύθυμος γένοιτο, τὴν ἀπὸ τῶν τῇδε ελευθερίαν καὶ τῶν πειρατηρίων τὴν ἀπαλλαγὴν εὐαγγελισθείς. Καὶ ἐν τοῖς δ᾽ ἑξῆς προϊὼν ἔλεγεν Πάροικος ἐγώ είμι παρὰ σοὶ καὶ παρεπίδημος, καθὼς πάντες οἱ πα τέρες μου. Ἰδοὺ παλαιστὰς ἔθου τὰς ἡμέρας μου', καὶ ἡ ὑπόστασίς μου ὡσεὶ οὐθὲν ἐνώπιόν σου. Ανθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχος, Ἰδοὺ ὡς σπιθαμὰς ἔδωκας τὰς ἡμέρας μου, ἐξέδωκεν. "Αλλος δ᾽ ἂν εἴποι πα- λαιστὰς εἰρῆσθαι τὰς τῶν ἀνθρώπων ἡμέρας, διὰ τὸ πεπληρῶσθαι αὐτὰς ἀγῶνος καὶ πάλης καὶ πειρα- τηρίων. Εξῆς τούτοις φησί · Καὶ ἡ ὑπόστασίς μου ὡσεὶ οὐθὲν ἐνώπιόν σου· ἀνθ' οὗ ὁ ᾿Ακύλας ἡρμή νευσε· Καὶ ἡ κατάδυσις μου ὡς οὐκ ἔστιν ἐναν τίον σου· ὁ δὲ Σύμμαχος· Καὶ ἡ βίωσίς μου ὡς οὐδὲν ἀντικρύ σου. Ὁ γὰρ πᾶς τῆς ζωῆς ἀνθρώ που χρόνος, παραβαλλόμενος τῇ τοῦ Θεοῦ ζωῇ, καὶ τοῖς αἰῶσι τοῖς ἀπείροις, ὥσπερ οὐθέν ἐστι ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Διὸ ἀλλαχοῦ εἴρηται· Οἱ οὐρανοὶ ἀπ ολοῦνται· σὺ δὲ διαμένεις, καὶ πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσονται· καὶ ὡσεὶ περιβολαὶ ἑλίξεις αυτ τοὺς, καὶ ἀλλαγήσονται. Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ, καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσιν. ᾿Αλλὰ καὶ πᾶσα ἡ παρὰ ἀνθρώποις σπουδή ματαιότης ματαιοτήτων ἐστί, και, τὰ σύμπαντα ματαιότης, πᾶς ἄνθρωπος ζῶν, *, πᾶς ἄνθρωπος ἐστηλωμένος, κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν *, πᾶς ἄνθρωπος ἑστὼς, κατὰ τὸν Σύμμαχον. Ὁ γὰρ νῦν ἑστὼς καὶ ὁ κατὰ τὸν παρόντα χρόνον τὴν θνητὴν ἔτι ζωὴν διεξανύων ματαιότης ἂν εἴη. Εἰ γοῦν μή αἰωνίου βασιλείας τε οὐρανῶν, εὐλόγως ἂν ἐνομίσθη Καὶ νῦν τίς ἡ ὑπομονή μου, οὐχὶ Κύριος; Ο Σύμμαχος οὕτως τὰ προκείμενα ἐξέδωκε ῥητά· Νίν οὖν τί προσδοκῶ, Δέσποτα; ἡ ἀναμονή μου εἰς σέ ἐστιν. Ἀπὸ πασῶν τῶν ἀθεσιῶν μου ἐξέλου με, ἐπονείδιστον ἄφρονι μὴ τάξῃς με. Αλαλος ἐγενόμην, οὐκ ἀνοίξεις στόμα μου· σὺ γὰρ ἐποίη σας. Μετὰ τὰ προλελεγμένα πάντα, φησίν, οὐδέν μοι λείπεται, ὦ Κύριε, ἢ σὲ προσδοκῶν καὶ εἰς σὲ τὰς EUSEBI CÆSARIENSIS OPP PARS III. bono non existens. Neque solum obmutui et muİ- liatus sum el silui a bonis, sed etiam, dolor meus renovatus est. Nam dolor animæ meæ, et ulcus a peccato mihi illatum, cum in imum pectus deve- nisset, et in ipsa conscientia infixum esset, reno- vabatur, instante atque exprobrante peccati au- etore. - EXEGETICA. ses qui ait : Peccasti, quiesce " : quare tacui in A VERS. - 6. Concaluit cor meum intra me. Mer mor, inquit, peccati, animi deliquio ceu igne com- burebar : ab ipsaque conscientia incensus, locutus sum in lingua mea : Notum fuc mihi, Domine, finem meum. Etiam post confessionem, qui mihi finis (u- turus sit ediscere postulo. Hæc porro dicebat cum graviter premeretur, ratus temporaneam hanc mor- talenque vitam ob tædium molestiamque ejus diu- turnissimam esse. Quare obitus sibi tempus indi- cari peroptabat, ut accepto libertatis ac tentatio- num exitus fausto nuntio, alacriter ageret. In se- quentibus vero sic ait: Advena ego sum apud te et peregrinus, sicut omnes patres mei. Ecce mensurabi- les posuisti dies meos, et substantia mea tanquam nihilum ante te. Pro quo Symmachus, Ecce quasi palmares dedisti dies meos, edidit. Alius fortassé dixerit, sive adversarios dies hominis vocatus, quia certamine, sive pugna et ten- tationibus repleti sunt. Deincepsque ait : Substantia mea tanquam nihilum ante te; pro quo Aquila in- terpretatur, et demersio mea quasi non est in con. spectu tuo; Symmachus vero, et vita mea quasi ni- hil coram te. Namque totum vitæ hominis tempus cum vita Dei atque sæculis immensis collatum, quasi nihilum est in conspectu Dei. Quare alio in loco dictum Cæli peribunt, tu autem permanes, et omnes sicut vestimentum veterascent: et sicut oper- torium mutabis eos et mutabuntur. Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient ". Sed etiam on- nia hominum studia, vanitas vanitatum sunt; et, universa vanitas, omnis homo vivens ; sive, omnis homo constitutus, secundum Aquilam ; sive, omnis homo stans, secundum Symmachum. Nam qui nunc stat, ac præsenti tempore vitam decurrit, vanitas sane fuerit. Si itaque nulla hominibus inesset spes immortalitatis, vilæ æternæ ac regni calorum, e re sane putaretur vanitas esse omnis homo vivens. VERS. - 12. nunc quæ est exspectatio mea, nonne Dominus ? etc. Hæc porro sic edidit Syn- machus: Nunc igitur quid exspecto, Domine? re- mansio mea in te est. Ab omnibus transgressio- nibus meis redime me, exprobrabilem insipienti ae ponas ne. Mutus facius sum, non aperies os meum : tu enim fecisti. Post ea quæ superius dicta sunt, ait, nihil mibi relictum, Domine, nisi ut te » Gen. 1, 7, sec. LXX. " Psal. ci, 27,28. B C D

Αὕτη δὲ ἦν ἡ ἐπουράνιος, ἧς τύπους κατεσκεύαζε Μωϋσῆς ἐπὶ τῆς ἐρήμου. Περὶ ἧς θαυμαστῆς σκηνῆς καὶ ὁ θεῖος Ἀπόστολος διδάσκων ἔλεγεν· Τοιοῦτον ἔχομεν ἀρχιερέα, ὃς ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ θρόνου τῆς μεγαλοσύνης ἐν τοῖς οὐρανοῖς, τῶν ἁγίων λειτουργὸς καὶ τῆς σκηνῆς τῆς ἀληθινῆς, ἣν ἔπηξεν ὁ Κύριος, οὐκ ἄνθρωπος· οἷς ἐπιλέγει ἑξῆς· Οἵτινες ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ λατρεύουσι τῶν ἐπουρανίων, καθὼς κεχρημάτισται Μωϋσῆς μέλλων ἐπιτελεῖν τὴν σκηνήν. Ὅρα, γάρ φησι, ποιήσεις πάντα κατὰ τὸν τύπον τὸν δειχθέντα σοι ἐν τῷ ὄρει. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν εἰκόνες ἦσαν καὶ σύμβολα τῶν ἐπουρανίων· Χριστὸς δὲ, παραγενόμενος ἀρχιερεὺς τῶν μελλόντων ἀγαθῶν, διὰ τῆς μείζονος καὶ τελειοτέρας σκηνῆς οὐ χειροποιήτου, τουτέστιν οὐ ταύτης τῆς κτίσεως, οὐδὲ δι’ αἵματος τράγων καὶ μόσχων, διὰ δὲ τοῦ ἰδίου αἵματος εἰσῆλθεν ἐφάπαξ εἰς τὰ ἅγια, αἰωνίαν λύτρωσιν εὑράμενος.

Σύμμαχον; Μὴ γαρ ὢν ἐν ἀγαθοῖς, μηδὲ παρρησία, ἄγων, ἐμε μνήμην τοῦ λέγοντος· Ἥμαρτες, ἡσύχα σον· διὸ ἐσιώπησα μὴ ὢν ἐν ἀγαθῷ. Οὐ μόνον δὲ ἐκωφώθην καὶ ἐσίγησα ἐξ ἀγαθῶν, ἀλλὰ καὶ ἄλ γημά μου ἀνεκαινίσθη. Τὸ γὰρ τῆς ψυχῆς μου άλ- γος καὶ τὸ ἐκ τῆς ἁμαρτίας ἐγγενόμενόν μοι έλκος, κατὰ βάθους ἐγκείμενον, καὶ κατ' αὐτῆς τῆς συνει- δήσεως ἐμπεπηγμένον, ἀνενεοῦτο, ἐπαναβαίνοντος μοι καὶ ἐπονειδίζοντος τοῦ τὴν ἁμαρτίαν ενηργη κότος. παλαιστάς, πάλης, ἀπέκειτό τις ἀνθρώποις ἐλπὶς ἀθανασίας, καὶ ζωῆς μάταιόν τι εἶναι πᾶς ἄνθρωπος ζῶν. Εt Ἐθερμάνθη ἡ καρδία μου εντός μου. Αναμιμνη- σκόμενος, φησί, τῆς ἁμαρτίας, τῆς ἀθυμίας ἐνεπιμ πράμην πυρί, ὑπ' αὐτῆς πυρούμενος τῆς συνειδή σεως, Ελάλησα ἐν γλώσσῃ μου· Γνώρισόν μοι, Κύριε, τὸ πέρας μου. Καὶ μετὰ τὴν ἐξομολόγησιν ὁποίου τέλους τεύξομαι μαθεῖν ἀξιῶ. Βαρούμενος δὲ ταῦτα ἔλεγε, τὴν πρόσκαιρον καὶ θνητὴν ζωὴν διὰ τὸ επαχθὲς αὐτῆς μακροτάτην ἡγούμενος. Διὸ γνωρι σθῆναι αὐτῷ τὸν τῆς ἀπαλλαγῆς χρόνον ἐπόθει· τω εύθυμος γένοιτο, τὴν ἀπὸ τῶν τῇδε ελευθερίαν καὶ τῶν πειρατηρίων τὴν ἀπαλλαγὴν εὐαγγελισθείς. Καὶ ἐν τοῖς δ᾽ ἑξῆς προϊὼν ἔλεγεν Πάροικος ἐγώ είμι παρὰ σοὶ καὶ παρεπίδημος, καθὼς πάντες οἱ πα τέρες μου. Ἰδοὺ παλαιστὰς ἔθου τὰς ἡμέρας μου', καὶ ἡ ὑπόστασίς μου ὡσεὶ οὐθὲν ἐνώπιόν σου. Ανθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχος, Ἰδοὺ ὡς σπιθαμὰς ἔδωκας τὰς ἡμέρας μου, ἐξέδωκεν. "Αλλος δ᾽ ἂν εἴποι πα- λαιστὰς εἰρῆσθαι τὰς τῶν ἀνθρώπων ἡμέρας, διὰ τὸ πεπληρῶσθαι αὐτὰς ἀγῶνος καὶ πάλης καὶ πειρα- τηρίων. Εξῆς τούτοις φησί · Καὶ ἡ ὑπόστασίς μου ὡσεὶ οὐθὲν ἐνώπιόν σου· ἀνθ' οὗ ὁ ᾿Ακύλας ἡρμή νευσε· Καὶ ἡ κατάδυσις μου ὡς οὐκ ἔστιν ἐναν τίον σου· ὁ δὲ Σύμμαχος· Καὶ ἡ βίωσίς μου ὡς οὐδὲν ἀντικρύ σου. Ὁ γὰρ πᾶς τῆς ζωῆς ἀνθρώ που χρόνος, παραβαλλόμενος τῇ τοῦ Θεοῦ ζωῇ, καὶ τοῖς αἰῶσι τοῖς ἀπείροις, ὥσπερ οὐθέν ἐστι ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Διὸ ἀλλαχοῦ εἴρηται· Οἱ οὐρανοὶ ἀπ ολοῦνται· σὺ δὲ διαμένεις, καὶ πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσονται· καὶ ὡσεὶ περιβολαὶ ἑλίξεις αυτ τοὺς, καὶ ἀλλαγήσονται. Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ, καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσιν. ᾿Αλλὰ καὶ πᾶσα ἡ παρὰ ἀνθρώποις σπουδή ματαιότης ματαιοτήτων ἐστί, και, τὰ σύμπαντα ματαιότης, πᾶς ἄνθρωπος ζῶν, *, πᾶς ἄνθρωπος ἐστηλωμένος, κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν *, πᾶς ἄνθρωπος ἑστὼς, κατὰ τὸν Σύμμαχον. Ὁ γὰρ νῦν ἑστὼς καὶ ὁ κατὰ τὸν παρόντα χρόνον τὴν θνητὴν ἔτι ζωὴν διεξανύων ματαιότης ἂν εἴη. Εἰ γοῦν μή αἰωνίου βασιλείας τε οὐρανῶν, εὐλόγως ἂν ἐνομίσθη Καὶ νῦν τίς ἡ ὑπομονή μου, οὐχὶ Κύριος; Ο Σύμμαχος οὕτως τὰ προκείμενα ἐξέδωκε ῥητά· Νίν οὖν τί προσδοκῶ, Δέσποτα; ἡ ἀναμονή μου εἰς σέ ἐστιν. Ἀπὸ πασῶν τῶν ἀθεσιῶν μου ἐξέλου με, ἐπονείδιστον ἄφρονι μὴ τάξῃς με. Αλαλος ἐγενόμην, οὐκ ἀνοίξεις στόμα μου· σὺ γὰρ ἐποίη σας. Μετὰ τὰ προλελεγμένα πάντα, φησίν, οὐδέν μοι λείπεται, ὦ Κύριε, ἢ σὲ προσδοκῶν καὶ εἰς σὲ τὰς EUSEBI CÆSARIENSIS OPP PARS III. bono non existens. Neque solum obmutui et muİ- liatus sum el silui a bonis, sed etiam, dolor meus renovatus est. Nam dolor animæ meæ, et ulcus a peccato mihi illatum, cum in imum pectus deve- nisset, et in ipsa conscientia infixum esset, reno- vabatur, instante atque exprobrante peccati au- etore. - EXEGETICA. ses qui ait : Peccasti, quiesce " : quare tacui in A VERS. - 6. Concaluit cor meum intra me. Mer mor, inquit, peccati, animi deliquio ceu igne com- burebar : ab ipsaque conscientia incensus, locutus sum in lingua mea : Notum fuc mihi, Domine, finem meum. Etiam post confessionem, qui mihi finis (u- turus sit ediscere postulo. Hæc porro dicebat cum graviter premeretur, ratus temporaneam hanc mor- talenque vitam ob tædium molestiamque ejus diu- turnissimam esse. Quare obitus sibi tempus indi- cari peroptabat, ut accepto libertatis ac tentatio- num exitus fausto nuntio, alacriter ageret. In se- quentibus vero sic ait: Advena ego sum apud te et peregrinus, sicut omnes patres mei. Ecce mensurabi- les posuisti dies meos, et substantia mea tanquam nihilum ante te. Pro quo Symmachus, Ecce quasi palmares dedisti dies meos, edidit. Alius fortassé dixerit, sive adversarios dies hominis vocatus, quia certamine, sive pugna et ten- tationibus repleti sunt. Deincepsque ait : Substantia mea tanquam nihilum ante te; pro quo Aquila in- terpretatur, et demersio mea quasi non est in con. spectu tuo; Symmachus vero, et vita mea quasi ni- hil coram te. Namque totum vitæ hominis tempus cum vita Dei atque sæculis immensis collatum, quasi nihilum est in conspectu Dei. Quare alio in loco dictum Cæli peribunt, tu autem permanes, et omnes sicut vestimentum veterascent: et sicut oper- torium mutabis eos et mutabuntur. Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient ". Sed etiam on- nia hominum studia, vanitas vanitatum sunt; et, universa vanitas, omnis homo vivens ; sive, omnis homo constitutus, secundum Aquilam ; sive, omnis homo stans, secundum Symmachum. Nam qui nunc stat, ac præsenti tempore vitam decurrit, vanitas sane fuerit. Si itaque nulla hominibus inesset spes immortalitatis, vilæ æternæ ac regni calorum, e re sane putaretur vanitas esse omnis homo vivens. VERS. - 12. nunc quæ est exspectatio mea, nonne Dominus ? etc. Hæc porro sic edidit Syn- machus: Nunc igitur quid exspecto, Domine? re- mansio mea in te est. Ab omnibus transgressio- nibus meis redime me, exprobrabilem insipienti ae ponas ne. Mutus facius sum, non aperies os meum : tu enim fecisti. Post ea quæ superius dicta sunt, ait, nihil mibi relictum, Domine, nisi ut te » Gen. 1, 7, sec. LXX. " Psal. ci, 27,28. B C D

Εἰ δὲ χαρὰ γίνεται ἐν τοῖς οὐρανοῖς τῶν ἀγγέλων τοῦ Θεοῦ ἐπὶ ἑνὶ ἁμαρτωλῷ μετανοοῦντι, εἰκότως, θεοφιλοῦς ψυχῆς μετὰ τὸν αὐτάρκη καὶ τὸν παρόντα βίον διὰ γυμνασίαν καταξιουμένης τῆς εἰς τὰ ἅγια τὰ ἐπουράνια εἰσόδου, φωνὴ γίνεται εὐφημίας πλήθους πανηγυριζόντων καὶ εὐχαριστούντων ἐπὶ τῇ σωτηρίᾳ τοῦ σωζομένου. Ἃ δὴ πεπεισμένος εἶναι ἀληθῆ ὁ τούτοις μαθητευθεὶς, εἰκότως πρὸς ἑαυτὸν φάσκει· Ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συνταράσσεις με; Ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον· Τί κατακάμπτῃ, ἡ ψυχή μου, καὶ τί θορυβῇ κατ’ ἐμοῦ; Ἀνάμεινον τὸν Θεὸν, ὅτι διηνεκῶς ἐξομολογήσομαι αὐτῷ τὰς σωτηρίας τοῦ προσώπου αὐτοῦ· ἢ, ταῖς σωτηρίαις τοῦ προσώπου αὐτοῦ, κατὰ τὸν Ἀκύλαν. Γενόμενος γὰρ ὅσον οὐδέπω ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὑπὸ ἀγγέλων ἁγίων διαβασταχθεὶς διὰ τὸ ὕψος καὶ τὸ ἔπαρμα αὐτῆς τὸ ἐπουράνιον, παραστήσομαι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ, καὶ τεύξομαι τῆς θέας τοῦ σωτηρίου αὐτοῦ· τούτων ἀξιωθεὶς, κατὰ καιρὸν ἀναπέμψω τὴν ἐξομολόγησιν καὶ τὴν ὀφειλομένην εὐχαριστίαν αὐτῷ. Τὰ μὲν ἐν ἐλπίσιν ἀποκείμενά μοι ταῦτ’ ἔστι τὰ λελεγμένα.

Σύμμαχον; Μὴ γαρ ὢν ἐν ἀγαθοῖς, μηδὲ παρρησία, ἄγων, ἐμε μνήμην τοῦ λέγοντος· Ἥμαρτες, ἡσύχα σον· διὸ ἐσιώπησα μὴ ὢν ἐν ἀγαθῷ. Οὐ μόνον δὲ ἐκωφώθην καὶ ἐσίγησα ἐξ ἀγαθῶν, ἀλλὰ καὶ ἄλ γημά μου ἀνεκαινίσθη. Τὸ γὰρ τῆς ψυχῆς μου άλ- γος καὶ τὸ ἐκ τῆς ἁμαρτίας ἐγγενόμενόν μοι έλκος, κατὰ βάθους ἐγκείμενον, καὶ κατ' αὐτῆς τῆς συνει- δήσεως ἐμπεπηγμένον, ἀνενεοῦτο, ἐπαναβαίνοντος μοι καὶ ἐπονειδίζοντος τοῦ τὴν ἁμαρτίαν ενηργη κότος. παλαιστάς, πάλης, ἀπέκειτό τις ἀνθρώποις ἐλπὶς ἀθανασίας, καὶ ζωῆς μάταιόν τι εἶναι πᾶς ἄνθρωπος ζῶν. Εt Ἐθερμάνθη ἡ καρδία μου εντός μου. Αναμιμνη- σκόμενος, φησί, τῆς ἁμαρτίας, τῆς ἀθυμίας ἐνεπιμ πράμην πυρί, ὑπ' αὐτῆς πυρούμενος τῆς συνειδή σεως, Ελάλησα ἐν γλώσσῃ μου· Γνώρισόν μοι, Κύριε, τὸ πέρας μου. Καὶ μετὰ τὴν ἐξομολόγησιν ὁποίου τέλους τεύξομαι μαθεῖν ἀξιῶ. Βαρούμενος δὲ ταῦτα ἔλεγε, τὴν πρόσκαιρον καὶ θνητὴν ζωὴν διὰ τὸ επαχθὲς αὐτῆς μακροτάτην ἡγούμενος. Διὸ γνωρι σθῆναι αὐτῷ τὸν τῆς ἀπαλλαγῆς χρόνον ἐπόθει· τω εύθυμος γένοιτο, τὴν ἀπὸ τῶν τῇδε ελευθερίαν καὶ τῶν πειρατηρίων τὴν ἀπαλλαγὴν εὐαγγελισθείς. Καὶ ἐν τοῖς δ᾽ ἑξῆς προϊὼν ἔλεγεν Πάροικος ἐγώ είμι παρὰ σοὶ καὶ παρεπίδημος, καθὼς πάντες οἱ πα τέρες μου. Ἰδοὺ παλαιστὰς ἔθου τὰς ἡμέρας μου', καὶ ἡ ὑπόστασίς μου ὡσεὶ οὐθὲν ἐνώπιόν σου. Ανθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχος, Ἰδοὺ ὡς σπιθαμὰς ἔδωκας τὰς ἡμέρας μου, ἐξέδωκεν. "Αλλος δ᾽ ἂν εἴποι πα- λαιστὰς εἰρῆσθαι τὰς τῶν ἀνθρώπων ἡμέρας, διὰ τὸ πεπληρῶσθαι αὐτὰς ἀγῶνος καὶ πάλης καὶ πειρα- τηρίων. Εξῆς τούτοις φησί · Καὶ ἡ ὑπόστασίς μου ὡσεὶ οὐθὲν ἐνώπιόν σου· ἀνθ' οὗ ὁ ᾿Ακύλας ἡρμή νευσε· Καὶ ἡ κατάδυσις μου ὡς οὐκ ἔστιν ἐναν τίον σου· ὁ δὲ Σύμμαχος· Καὶ ἡ βίωσίς μου ὡς οὐδὲν ἀντικρύ σου. Ὁ γὰρ πᾶς τῆς ζωῆς ἀνθρώ που χρόνος, παραβαλλόμενος τῇ τοῦ Θεοῦ ζωῇ, καὶ τοῖς αἰῶσι τοῖς ἀπείροις, ὥσπερ οὐθέν ἐστι ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Διὸ ἀλλαχοῦ εἴρηται· Οἱ οὐρανοὶ ἀπ ολοῦνται· σὺ δὲ διαμένεις, καὶ πάντες ὡς ἱμάτιον παλαιωθήσονται· καὶ ὡσεὶ περιβολαὶ ἑλίξεις αυτ τοὺς, καὶ ἀλλαγήσονται. Σὺ δὲ ὁ αὐτὸς εἶ, καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσιν. ᾿Αλλὰ καὶ πᾶσα ἡ παρὰ ἀνθρώποις σπουδή ματαιότης ματαιοτήτων ἐστί, και, τὰ σύμπαντα ματαιότης, πᾶς ἄνθρωπος ζῶν, *, πᾶς ἄνθρωπος ἐστηλωμένος, κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν *, πᾶς ἄνθρωπος ἑστὼς, κατὰ τὸν Σύμμαχον. Ὁ γὰρ νῦν ἑστὼς καὶ ὁ κατὰ τὸν παρόντα χρόνον τὴν θνητὴν ἔτι ζωὴν διεξανύων ματαιότης ἂν εἴη. Εἰ γοῦν μή αἰωνίου βασιλείας τε οὐρανῶν, εὐλόγως ἂν ἐνομίσθη Καὶ νῦν τίς ἡ ὑπομονή μου, οὐχὶ Κύριος; Ο Σύμμαχος οὕτως τὰ προκείμενα ἐξέδωκε ῥητά· Νίν οὖν τί προσδοκῶ, Δέσποτα; ἡ ἀναμονή μου εἰς σέ ἐστιν. Ἀπὸ πασῶν τῶν ἀθεσιῶν μου ἐξέλου με, ἐπονείδιστον ἄφρονι μὴ τάξῃς με. Αλαλος ἐγενόμην, οὐκ ἀνοίξεις στόμα μου· σὺ γὰρ ἐποίη σας. Μετὰ τὰ προλελεγμένα πάντα, φησίν, οὐδέν μοι λείπεται, ὦ Κύριε, ἢ σὲ προσδοκῶν καὶ εἰς σὲ τὰς EUSEBI CÆSARIENSIS OPP PARS III. bono non existens. Neque solum obmutui et muİ- liatus sum el silui a bonis, sed etiam, dolor meus renovatus est. Nam dolor animæ meæ, et ulcus a peccato mihi illatum, cum in imum pectus deve- nisset, et in ipsa conscientia infixum esset, reno- vabatur, instante atque exprobrante peccati au- etore. - EXEGETICA. ses qui ait : Peccasti, quiesce " : quare tacui in A VERS. - 6. Concaluit cor meum intra me. Mer mor, inquit, peccati, animi deliquio ceu igne com- burebar : ab ipsaque conscientia incensus, locutus sum in lingua mea : Notum fuc mihi, Domine, finem meum. Etiam post confessionem, qui mihi finis (u- turus sit ediscere postulo. Hæc porro dicebat cum graviter premeretur, ratus temporaneam hanc mor- talenque vitam ob tædium molestiamque ejus diu- turnissimam esse. Quare obitus sibi tempus indi- cari peroptabat, ut accepto libertatis ac tentatio- num exitus fausto nuntio, alacriter ageret. In se- quentibus vero sic ait: Advena ego sum apud te et peregrinus, sicut omnes patres mei. Ecce mensurabi- les posuisti dies meos, et substantia mea tanquam nihilum ante te. Pro quo Symmachus, Ecce quasi palmares dedisti dies meos, edidit. Alius fortassé dixerit, sive adversarios dies hominis vocatus, quia certamine, sive pugna et ten- tationibus repleti sunt. Deincepsque ait : Substantia mea tanquam nihilum ante te; pro quo Aquila in- terpretatur, et demersio mea quasi non est in con. spectu tuo; Symmachus vero, et vita mea quasi ni- hil coram te. Namque totum vitæ hominis tempus cum vita Dei atque sæculis immensis collatum, quasi nihilum est in conspectu Dei. Quare alio in loco dictum Cæli peribunt, tu autem permanes, et omnes sicut vestimentum veterascent: et sicut oper- torium mutabis eos et mutabuntur. Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient ". Sed etiam on- nia hominum studia, vanitas vanitatum sunt; et, universa vanitas, omnis homo vivens ; sive, omnis homo constitutus, secundum Aquilam ; sive, omnis homo stans, secundum Symmachum. Nam qui nunc stat, ac præsenti tempore vitam decurrit, vanitas sane fuerit. Si itaque nulla hominibus inesset spes immortalitatis, vilæ æternæ ac regni calorum, e re sane putaretur vanitas esse omnis homo vivens. VERS. - 12. nunc quæ est exspectatio mea, nonne Dominus ? etc. Hæc porro sic edidit Syn- machus: Nunc igitur quid exspecto, Domine? re- mansio mea in te est. Ab omnibus transgressio- nibus meis redime me, exprobrabilem insipienti ae ponas ne. Mutus facius sum, non aperies os meum : tu enim fecisti. Post ea quæ superius dicta sunt, ait, nihil mibi relictum, Domine, nisi ut te » Gen. 1, 7, sec. LXX. " Psal. ci, 27,28. B C D

PG 23:375Τέως δ’ ἐπὶ τοῦ παρόντος πολλῶν με ταραττόντων, αὐτὸς οὐχ οὕτως ἐταραττόμην, ὡς ἐκπεσεῖν καὶ φανερῶς γενέσθαι τοῖς ταράττουσιν· ἀλλ’ ὥσπερ ἀνωτέρω, ἐξέχεα ἐπ’ ἐμὲ τὴν ψυχήν μου, οὕτω καὶ ἐνταῦθα πρὸς ἐμαυτὸν ἡ ψυχή μου ἐταράχθη. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, Ἐπ’ ἐμὲ, φησὶν, ἡ ψυχή μου κατατήκεται, ὅταν ἀναμιμνήσκωμαί σου ἀπὸ γῆς Ἰορδάνου καὶ ἀπὸ Ἑρμωνιεὶμ, ὄρους μικροτάτου. Ἄβυσσος ἀβύσσῳ ἀπαντᾷ ἀπὸ ἤχου τῶν κρουνῶν σου. Δοκεῖ δέ μοι ἡ τῶν εἰρημένων διάνοια τοῦτον ἔχειν τὸν νοῦν· Μετὰ τὴν Μωϋσέως τελευτὴν, Ἰησοῦ τὸν λαὸν εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας εἰσαγαγόντος, ὡς οἱ ἱερεῖς ἐπέβησαν τῷ Ἰορδάνῃ τὴν κιβωτὸν ἐπ’ ὤμων φέροντες. Ὁ δὲ Ἰορδάνης, ὥς φησιν ἡ Γραφὴ, ἐπληροῦτο καθόλου τὴν κρηπῖδα αὐτοῦ, ὡσεὶ ἡμέραι θερισμοῦ πυρῶν. Καὶ ἔστη τὰ ὕδατα καταβαίνοντα ἄνωθεν πῆγμα ἕν. Τὸ δὲ καταβαῖνον κατέβη εἰς τὴν θάλασσαν τῶν ἁλῶν. Καὶ πάντες οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ διέβησαν διὰ ξηρᾶς ἐν μέσῳ τοῦ Ἰορδάνου, τοῦ μὲν κάτω φερομένου ῥεύματος χωροῦντος εἰς τὴν θάλασσαν τὴν ἁλυκήν· τοῦ δὲ ἄνωθεν κατιόντος παραδόξως Θεοῦ δυνάμει ἀναστελλομένου καὶ εἰς τοὐπίσω χωροῦντος.

Ελπίδας ἔχειν· παρὰ σοῦ γὰρ τῆς ψυχῆς ἡ ὑπόστασις ἐστι. Διὸ δέομαι καὶ ἱκετεύω ἐλευθερωθῆναι με τῶν τῇδε κακῶν, καὶ τῶν ἀνομιῶν μου ῥυσθῆναι. "Απαξ γὰρ περιπέπτωκα ἄφρονι, περὶ οὗ καὶ ἀνωτέρω ἔλε- γον· Ἐν τῷ συστῆναι τὸν ἁμαρτωλὸν ἐνώπιόν μου, ἐκωφώθην, καὶ ἐταπεινώθην καὶ ἐσίγησα ἐξ ἀγαθῶν. Αὐτίκα γοῦν ἀφροσύνη παραδοθείς γέγονα ἐπονείδιστος· εἰκότως οὖν, ὡς ἂν γνωσιμαχῶν ἐφ᾽ οἷς ἥμαρτον, ἐκωφώθην καὶ οὐκ ἤνοιξα τὸ στόμα μου, ὅτι σὺ ἐποίησας. Ὁ γὰρ σὺς φόβος κωφῶσαι με ἐποίησε, πλήττων με ἐφ᾽ οἷς ἥμαρτον, καὶ κατασι- γέζων πρὸς τὸ μὴ φθέγγεσθαι. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ὄνειδος άφρονι ἔδωκάς με, ὁ μὲν ᾿Ακύλας, ὄνειδος ἀπορ ῥέοντι, φησί, μὴ θῇς με· ὁ δὲ Σύμμαχος, επονείδι στον άφρονι μὴ δῷς με· ἡ δὲ πέμπτη ἔκδοσις· όνειδος ἄφρονι μὴ δῷς με. Ὅπερ παράκλησιν ἐμ- Β φαίνει τοῦ ἡμαρτηκότος, ἱκετεύοντος μὴ παραδοθῆναι εἰς ὀνειδισμὸν ἄφρονι. Εἰ δ' αὐτὸς ὁ Κύριος παραδί- δωσιν ἄφρονι τὸν ἡμαρτηκότα, ὀνειδίζεσθαι πρὸς αὐτ τοῦ, καὶ τοῦτο ἂν εἴποις ἐπ' ὠφελείᾳ γίνεσθαι τοῦ ὀνειδιζομένου, ὡς ἂν, κακούμενος, μείζονα ποιήσοιτο τὴν ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις ἐξομολόγησιν· ὅπερ ἠξίου μὴ παθεῖν ὁ Δαυΐδ, ὡς πάντα πράττων τὰ τῷ Θεῷ ἀρεστὰ ἐξ ἑαυτοῦ. Ἀπόστησον ἀπ' ἐμοῦ τὰς μάστι- γάς σου· ἀπὸ γὰρ τῆς χειρὸς τῆς ἰσχύος σου ἐγὼ ἐξέλιπον· ἐν ἐλεγμοῖς ὑπὲρ ἀνομίας ἐπαίδευσας ἄνθρωπον, καὶ ἐξέτηξας ὡς ἀράχνην τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, πλὴν μάτην πᾶς ἄνθρωπος· διάψαλμα. Ἐν μὲν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ παρείχεν ἑαυτὸν Επιστρεπτικαῖς πληγαῖς, οἷά, τις εὐγνώμων μαθητής – διδασκάλων· διὸ ἔλεγεν· Ἐγὼ εἰς μάστιγας έτοιμος. Ἐπεὶ δὲ λοιπὸν αὐτάρκως τῶν μαστίγων ἐπεπειρᾶτο ἐπιμόνως αὐτὸν αἰκιζομένων, ἱκετεύει τοῦ λοιποῦ παύσασθαι, καὶ μέχρι τούτου στῆναι τὰς μάστιγας, ὁμολογεῖ τε ἑξῆς λέγων· Ἀπὸ τῆς ἰσχύος χειρός σου ἐγὼ ἐξέλιπον. Περὶ δὲ τῆς χειρὸς ταύτης καὶ ἀνωτέρω ἐλέγετο · Επεστήριξας ἐπ' ἐμὲ τὴν χεῖα ρά σου. Εἶτα διδάσκει, ὅτι μὴ μάτην ἡ χεὶρ ἐπαί- δευε, μηδὲ εἰς ἀργὸν ἐμαστίγου, ἀλλ' ἐπ' ὠφελείᾳ τοῦ ἡμαρτηκότος· διό φησιν· Ἐν ἐλεγμοῖς ὑπὲρ ἀνο- μίας ἐπαίδευσας ἄνθρωπον. Ὑπὲρ γὰρ τῆς παρ αχθείσης ἀνομίας καὶ διὰ τὸ παραχθὲν ἁμάρτημα ἐλέγχων τὸν παιδευόμενον καὶ τὰς μάστιγας ἐπῆγες καὶ τὴν χεῖρά σου προλεχθεῖσαν· τούτοις δὲ αὐτοῖς καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ παιδευομένου ἐξέτηξας, ταπεινου- μένην καὶ λεπτυνομένην ἐπ' ὠφελείᾳ τῇ αὐτῆς. Καθ' ἐν γὰρ ἐτρύφα χρόνον, εἰς ἁμαρτίας ἐξώλισθε, κατὰ τό· Εφαγε καὶ ἔπιεν Ἰακώβ, καὶ ἀπελάκτισεν ὁ ἠγαπημένος, ἐπλατύνθη καὶ ἐπαχύνθη, καὶ ἀπὸ έστη ἀπὸ Θεοῦ, τοῦ τρέφοντος αὐτόν. Διὸ, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου, ἡ σὰρξ παραδέδοται εἰς ὄλεθρον ἧς τιμωρουμένης, ἐκτή- χεται ψυχὴ ἐξισχνουμένη δίκην ἀράχνης· διό φησι· Καὶ ἐξέτηξας ὡς ἀράχνην τὴν ψυχὴν αὐτοῦ· καὶ ἐπιλέγει· Πλὴν μάτην πᾶς ἄνθρωπος, πάλιν τὸν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ εἰκῇ καὶ μάτην μοχθοῦντα καὶ κακο παθοῦντα ταλανίζων. Εt COMMENTARIA IN PSALMOS. A exspectem et in te spem habeam : nam apud te est substantia animæ. Quare supplico ac rogo li- berari me ab hisce malis, et ab iniquitatibus meis eripi. Semel enim insipientem offendi de quo su- perius dicebam: Cum consisteret peccator adversum me, obmutui et humiliatus sum, et silui a bonis. Confestim itaque insipientiæ traditus, probrosus effectus sum jure ergo peccatum et infirmitateu agnoscens meam, obmutui et non aperui os meum, quoniam tu fecisti. Timor enim tui me obmutescere fecit, meque ob peccata mea perculit, et tacere fecit, ut non ultra loquerer. Pro illo autem, oppro- brium insipienti dedisti me; Aquila, opprobrium de- fluenti ne ponas me; Symmachus vero, exprobra · bilem insipienti ne ponas me; quinta editio, oppro brium insipienti ne dederis me. Quod ejus qui pecca- Deut. xxxII, p vit deprecationem exhibet, rogantis ne in oppro- brium insipienti tradatur. Quod si quando Dominus peccantem insipienti tradat, ut opprobriis ab eo afficiatur: idipsum in utilitatem ejus qui opprobriis oneratur vertit, ut vexatus majorem emittat de ad- missis peccatis confessionem. Quod ne pateretur David rogabat, utpote qui omnia pro viribus ageret quæ Deo placita putaret. Amore a me plagas tuas. A fortitudine enim manus luæ ego defeci : in incre- pationibus propter iniquitatem corripuisti hominem : et tabescere fecisti sicut araneam animam ejus, re- rumtamén vane omnis homo. Diapsalma. In præcedenti psalmo sese plagis ad correptio- nem, ceu ingenuus discipulus magistro, tradidit; quare dicebat, ego in flagella paratus sum. At quo- niam deinceps flagella sat expertus erat, cum sese assidue laceraret, precatur demum eoruin finem dari et hic sistere flagella, ac deinceps his verbis confitetur, a fortitudine manus tuæ ego defeci. De hac porro manu superius dictum, confirmasti super me manum·tuam. Sub'hæc docet, manum illam non frustra corrigere, neque in cassum castigare, sed pro peccantis utilitate. quare ait, in increpationibus propter iniquitatem corripuisti hominem. Nam pro admissa iniquitate, et pro peccato edito eum quỵ. corripiebatur arguens, flagella et memoratam ma- num inflixisti. Hisce porro animam illius qui corri- piebatur tabescere fecisti, pro utilitate ipsius bumi- liatam et eatenuatam. Nam quo tempore in deliciis agebat, tum in peccata lapsa est, secundum illud : Comedit et bibit Jacob, et recalcitravit dilectus et in. crassatus est, et recessit a Deo qui nutriebat ipsum”. Quamobrem, ut spiritus salvus sit in die Domini, caro tradita est in interitum " ; qua supplicio affe- cta, anima tabescit et extenuatur sicut aranea : ideo ait, tabescere fecisti sicut araneam animam meam : quibus adjicit, Verumtamen vane omnis homo, miserum denuo prædicans eum, qui in hac vita in laboribus et ærumnis frustra versatur. 15. "1 Cor. v, 5.

Καὶ δὴ τὰ ἀπὸ τῶν πηγῶν ἄνωθεν προχεόμενα τοῦ Ἰορδάνου ῥεύματα, μὴ ἔχοντα διέξοδον, ἐκυρτοῦτο, καὶ σωρὸς εἷς ἐγένετο ἐπαιρομένων κατ’ ἀλλήλων τῶν ὑδάτων, διὰ τὸ ἀποκεκλεῖσθαι αὐτοῖς τὴν διέξοδον. Τότε δὴ ἄβυσσος ἀβύσσῳ ἀπήντα, ἀναστελλομένων τῶν ὑδάτων καὶ κορυφουμένων. Ἀναπολῶν οὖν τῇ μνήμῃ τῆς τότε γενομένης τῷ λαῷ ἐπισκοπῆς τὴν χάριν, εἰκότως ἐπὶ τοῦ παρόντος τὴν ψυχὴν κατατήκομαι, μηδεμιᾶς τοιαύτης καὶ ἐφ’ ἡμῶν γιγνομένης Θεοῦ προνοίας. Οἱ μὲν γὰρ παραδόξως τὸν Ἰορδάνην διῆλθον καὶ τὸ ὄρος τὸ πρὸς αὐτὸ, Ἑρμωνιεὶμ ὀνομαζόμενον, μικρότατον τυγχάνον· ἐπ’ ἐμοῦ δὲ τοῦ ταῦτα λέγοντος τοιοῦτον μὲν οὐδὲν πέπρακται· Πάντες δὲ οἱ μετεωρισμοί σου καὶ τὰ κύματά σου ἐπ’ ἐμὲ διῆλθον· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον· Πᾶσαι αἱ καταιγίδες σου καὶ τὰ κύματά σου ἐπάνω μου παρῆλθον. Εἰκότως οὖν πρὸς ἐμαυτὸν ἡ ψυχή μου ἐταράχθη· ἢ, Ἐπ’ ἐμὲ ἡ ψυχή μου κατατήκεται, ὅταν ἀναμιμνήσκωμαί σου ἀπὸ γῆς Ἰορδάνου, κατὰ τὸν Σύμμαχον, καὶ ἀπὸ Ἑρμωνιεὶμ, ὄρους μικροτάτου.

Ελπίδας ἔχειν· παρὰ σοῦ γὰρ τῆς ψυχῆς ἡ ὑπόστασις ἐστι. Διὸ δέομαι καὶ ἱκετεύω ἐλευθερωθῆναι με τῶν τῇδε κακῶν, καὶ τῶν ἀνομιῶν μου ῥυσθῆναι. "Απαξ γὰρ περιπέπτωκα ἄφρονι, περὶ οὗ καὶ ἀνωτέρω ἔλε- γον· Ἐν τῷ συστῆναι τὸν ἁμαρτωλὸν ἐνώπιόν μου, ἐκωφώθην, καὶ ἐταπεινώθην καὶ ἐσίγησα ἐξ ἀγαθῶν. Αὐτίκα γοῦν ἀφροσύνη παραδοθείς γέγονα ἐπονείδιστος· εἰκότως οὖν, ὡς ἂν γνωσιμαχῶν ἐφ᾽ οἷς ἥμαρτον, ἐκωφώθην καὶ οὐκ ἤνοιξα τὸ στόμα μου, ὅτι σὺ ἐποίησας. Ὁ γὰρ σὺς φόβος κωφῶσαι με ἐποίησε, πλήττων με ἐφ᾽ οἷς ἥμαρτον, καὶ κατασι- γέζων πρὸς τὸ μὴ φθέγγεσθαι. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ὄνειδος άφρονι ἔδωκάς με, ὁ μὲν ᾿Ακύλας, ὄνειδος ἀπορ ῥέοντι, φησί, μὴ θῇς με· ὁ δὲ Σύμμαχος, επονείδι στον άφρονι μὴ δῷς με· ἡ δὲ πέμπτη ἔκδοσις· όνειδος ἄφρονι μὴ δῷς με. Ὅπερ παράκλησιν ἐμ- Β φαίνει τοῦ ἡμαρτηκότος, ἱκετεύοντος μὴ παραδοθῆναι εἰς ὀνειδισμὸν ἄφρονι. Εἰ δ' αὐτὸς ὁ Κύριος παραδί- δωσιν ἄφρονι τὸν ἡμαρτηκότα, ὀνειδίζεσθαι πρὸς αὐτ τοῦ, καὶ τοῦτο ἂν εἴποις ἐπ' ὠφελείᾳ γίνεσθαι τοῦ ὀνειδιζομένου, ὡς ἂν, κακούμενος, μείζονα ποιήσοιτο τὴν ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις ἐξομολόγησιν· ὅπερ ἠξίου μὴ παθεῖν ὁ Δαυΐδ, ὡς πάντα πράττων τὰ τῷ Θεῷ ἀρεστὰ ἐξ ἑαυτοῦ. Ἀπόστησον ἀπ' ἐμοῦ τὰς μάστι- γάς σου· ἀπὸ γὰρ τῆς χειρὸς τῆς ἰσχύος σου ἐγὼ ἐξέλιπον· ἐν ἐλεγμοῖς ὑπὲρ ἀνομίας ἐπαίδευσας ἄνθρωπον, καὶ ἐξέτηξας ὡς ἀράχνην τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, πλὴν μάτην πᾶς ἄνθρωπος· διάψαλμα. Ἐν μὲν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ παρείχεν ἑαυτὸν Επιστρεπτικαῖς πληγαῖς, οἷά, τις εὐγνώμων μαθητής – διδασκάλων· διὸ ἔλεγεν· Ἐγὼ εἰς μάστιγας έτοιμος. Ἐπεὶ δὲ λοιπὸν αὐτάρκως τῶν μαστίγων ἐπεπειρᾶτο ἐπιμόνως αὐτὸν αἰκιζομένων, ἱκετεύει τοῦ λοιποῦ παύσασθαι, καὶ μέχρι τούτου στῆναι τὰς μάστιγας, ὁμολογεῖ τε ἑξῆς λέγων· Ἀπὸ τῆς ἰσχύος χειρός σου ἐγὼ ἐξέλιπον. Περὶ δὲ τῆς χειρὸς ταύτης καὶ ἀνωτέρω ἐλέγετο · Επεστήριξας ἐπ' ἐμὲ τὴν χεῖα ρά σου. Εἶτα διδάσκει, ὅτι μὴ μάτην ἡ χεὶρ ἐπαί- δευε, μηδὲ εἰς ἀργὸν ἐμαστίγου, ἀλλ' ἐπ' ὠφελείᾳ τοῦ ἡμαρτηκότος· διό φησιν· Ἐν ἐλεγμοῖς ὑπὲρ ἀνο- μίας ἐπαίδευσας ἄνθρωπον. Ὑπὲρ γὰρ τῆς παρ αχθείσης ἀνομίας καὶ διὰ τὸ παραχθὲν ἁμάρτημα ἐλέγχων τὸν παιδευόμενον καὶ τὰς μάστιγας ἐπῆγες καὶ τὴν χεῖρά σου προλεχθεῖσαν· τούτοις δὲ αὐτοῖς καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ παιδευομένου ἐξέτηξας, ταπεινου- μένην καὶ λεπτυνομένην ἐπ' ὠφελείᾳ τῇ αὐτῆς. Καθ' ἐν γὰρ ἐτρύφα χρόνον, εἰς ἁμαρτίας ἐξώλισθε, κατὰ τό· Εφαγε καὶ ἔπιεν Ἰακώβ, καὶ ἀπελάκτισεν ὁ ἠγαπημένος, ἐπλατύνθη καὶ ἐπαχύνθη, καὶ ἀπὸ έστη ἀπὸ Θεοῦ, τοῦ τρέφοντος αὐτόν. Διὸ, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου, ἡ σὰρξ παραδέδοται εἰς ὄλεθρον ἧς τιμωρουμένης, ἐκτή- χεται ψυχὴ ἐξισχνουμένη δίκην ἀράχνης· διό φησι· Καὶ ἐξέτηξας ὡς ἀράχνην τὴν ψυχὴν αὐτοῦ· καὶ ἐπιλέγει· Πλὴν μάτην πᾶς ἄνθρωπος, πάλιν τὸν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ εἰκῇ καὶ μάτην μοχθοῦντα καὶ κακο παθοῦντα ταλανίζων. Εt COMMENTARIA IN PSALMOS. A exspectem et in te spem habeam : nam apud te est substantia animæ. Quare supplico ac rogo li- berari me ab hisce malis, et ab iniquitatibus meis eripi. Semel enim insipientem offendi de quo su- perius dicebam: Cum consisteret peccator adversum me, obmutui et humiliatus sum, et silui a bonis. Confestim itaque insipientiæ traditus, probrosus effectus sum jure ergo peccatum et infirmitateu agnoscens meam, obmutui et non aperui os meum, quoniam tu fecisti. Timor enim tui me obmutescere fecit, meque ob peccata mea perculit, et tacere fecit, ut non ultra loquerer. Pro illo autem, oppro- brium insipienti dedisti me; Aquila, opprobrium de- fluenti ne ponas me; Symmachus vero, exprobra · bilem insipienti ne ponas me; quinta editio, oppro brium insipienti ne dederis me. Quod ejus qui pecca- Deut. xxxII, p vit deprecationem exhibet, rogantis ne in oppro- brium insipienti tradatur. Quod si quando Dominus peccantem insipienti tradat, ut opprobriis ab eo afficiatur: idipsum in utilitatem ejus qui opprobriis oneratur vertit, ut vexatus majorem emittat de ad- missis peccatis confessionem. Quod ne pateretur David rogabat, utpote qui omnia pro viribus ageret quæ Deo placita putaret. Amore a me plagas tuas. A fortitudine enim manus luæ ego defeci : in incre- pationibus propter iniquitatem corripuisti hominem : et tabescere fecisti sicut araneam animam ejus, re- rumtamén vane omnis homo. Diapsalma. In præcedenti psalmo sese plagis ad correptio- nem, ceu ingenuus discipulus magistro, tradidit; quare dicebat, ego in flagella paratus sum. At quo- niam deinceps flagella sat expertus erat, cum sese assidue laceraret, precatur demum eoruin finem dari et hic sistere flagella, ac deinceps his verbis confitetur, a fortitudine manus tuæ ego defeci. De hac porro manu superius dictum, confirmasti super me manum·tuam. Sub'hæc docet, manum illam non frustra corrigere, neque in cassum castigare, sed pro peccantis utilitate. quare ait, in increpationibus propter iniquitatem corripuisti hominem. Nam pro admissa iniquitate, et pro peccato edito eum quỵ. corripiebatur arguens, flagella et memoratam ma- num inflixisti. Hisce porro animam illius qui corri- piebatur tabescere fecisti, pro utilitate ipsius bumi- liatam et eatenuatam. Nam quo tempore in deliciis agebat, tum in peccata lapsa est, secundum illud : Comedit et bibit Jacob, et recalcitravit dilectus et in. crassatus est, et recessit a Deo qui nutriebat ipsum”. Quamobrem, ut spiritus salvus sit in die Domini, caro tradita est in interitum " ; qua supplicio affe- cta, anima tabescit et extenuatur sicut aranea : ideo ait, tabescere fecisti sicut araneam animam meam : quibus adjicit, Verumtamen vane omnis homo, miserum denuo prædicans eum, qui in hac vita in laboribus et ærumnis frustra versatur. 15. "1 Cor. v, 5.

Ἐν γὰρ τούτοις τοῖς χωρίοις πάλαι ποτὲ ἄβυσσος ἀβύσσῳ ἀπήντα ἀπὸ ἤχου τῶν κρουνῶν σου, ἀναστελλομένου τοῦ ὕδατος εἰς τὸ μὴ διοχλῆσαι τοὺς τὸν Ἰορδάνην παριόντας. Ἀλλὰ τότε μὲν ταῦτα διὰ τὴν ἐπισκοποῦσαν τοὺς τότε πρόνοιαν· νυνὶ δὲ πᾶσαι αἱ καταιγίδες σου καὶ τὰ κύματά σου ἐπάνω μου παρῆλθον, κατακλύζοντά με καὶ καταποντοῦντα, μηδενὸς ἀναστέλλοντος. Λέγει δὲ ταῦτα εἰκότως ὁ χορὸς τῶν υἱῶν Κορὲ, προφητικῶς ἀποκλαιόμενοι τὴν ἐσχάτην ἀποβολὴν τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους οὗ, πάθη εἰς ἑαυτὸν ἀνελάμβανεν. Ἡμέρας ἐντελεῖται Κύριος τὸ ἔλεος αὐτοῦ, καὶ νυκτὸς τὴν ᾠδὴν αὐτοῦ. Εἰ καὶ πᾶσαι, φησὶν, αἱ καταιγίδες σου καὶ τὰ κύματά σου ἐπάνω μου παρῆλθον, ἀλλ’ εὖ οἶδα καὶ πέπεισμαι ἀκριβῶς, ὅτι οὐκ ἔστι καιρὸς ἐν ᾧ οὐκ ἐλεεῖς· Θεὸς γὰρ ἐλεήμων εἶ, ναὶ καὶ οἰκτίρμων καὶ μακρόθυμος. Διὸ ἐμαυτὸν θεραπεύων ἀγαθαῖς ἐλπίσιν, εἰδὼς, ὅτι καθημέραν τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐντελεῖται ὁ Θεὸς, τὰς νύκτας τῇ ᾠδῇ αὐτοῦ σχολάζων διατελῶ. Μεθ’ ἡμέραν μὲν γὰρ τὰς τῶν ἀνθρώπων ὀρῶν πράξεις καὶ τὰς κυκλούσας ἡμᾶς συμφορὰς, τούς τε μετεωρισμούς σου καὶ τὰ κύματά σου, πρὸς ἐμαυτὸν ἀποδύρομαι·

Ελπίδας ἔχειν· παρὰ σοῦ γὰρ τῆς ψυχῆς ἡ ὑπόστασις ἐστι. Διὸ δέομαι καὶ ἱκετεύω ἐλευθερωθῆναι με τῶν τῇδε κακῶν, καὶ τῶν ἀνομιῶν μου ῥυσθῆναι. "Απαξ γὰρ περιπέπτωκα ἄφρονι, περὶ οὗ καὶ ἀνωτέρω ἔλε- γον· Ἐν τῷ συστῆναι τὸν ἁμαρτωλὸν ἐνώπιόν μου, ἐκωφώθην, καὶ ἐταπεινώθην καὶ ἐσίγησα ἐξ ἀγαθῶν. Αὐτίκα γοῦν ἀφροσύνη παραδοθείς γέγονα ἐπονείδιστος· εἰκότως οὖν, ὡς ἂν γνωσιμαχῶν ἐφ᾽ οἷς ἥμαρτον, ἐκωφώθην καὶ οὐκ ἤνοιξα τὸ στόμα μου, ὅτι σὺ ἐποίησας. Ὁ γὰρ σὺς φόβος κωφῶσαι με ἐποίησε, πλήττων με ἐφ᾽ οἷς ἥμαρτον, καὶ κατασι- γέζων πρὸς τὸ μὴ φθέγγεσθαι. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ὄνειδος άφρονι ἔδωκάς με, ὁ μὲν ᾿Ακύλας, ὄνειδος ἀπορ ῥέοντι, φησί, μὴ θῇς με· ὁ δὲ Σύμμαχος, επονείδι στον άφρονι μὴ δῷς με· ἡ δὲ πέμπτη ἔκδοσις· όνειδος ἄφρονι μὴ δῷς με. Ὅπερ παράκλησιν ἐμ- Β φαίνει τοῦ ἡμαρτηκότος, ἱκετεύοντος μὴ παραδοθῆναι εἰς ὀνειδισμὸν ἄφρονι. Εἰ δ' αὐτὸς ὁ Κύριος παραδί- δωσιν ἄφρονι τὸν ἡμαρτηκότα, ὀνειδίζεσθαι πρὸς αὐτ τοῦ, καὶ τοῦτο ἂν εἴποις ἐπ' ὠφελείᾳ γίνεσθαι τοῦ ὀνειδιζομένου, ὡς ἂν, κακούμενος, μείζονα ποιήσοιτο τὴν ἐπὶ τοῖς ἡμαρτημένοις ἐξομολόγησιν· ὅπερ ἠξίου μὴ παθεῖν ὁ Δαυΐδ, ὡς πάντα πράττων τὰ τῷ Θεῷ ἀρεστὰ ἐξ ἑαυτοῦ. Ἀπόστησον ἀπ' ἐμοῦ τὰς μάστι- γάς σου· ἀπὸ γὰρ τῆς χειρὸς τῆς ἰσχύος σου ἐγὼ ἐξέλιπον· ἐν ἐλεγμοῖς ὑπὲρ ἀνομίας ἐπαίδευσας ἄνθρωπον, καὶ ἐξέτηξας ὡς ἀράχνην τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, πλὴν μάτην πᾶς ἄνθρωπος· διάψαλμα. Ἐν μὲν τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ παρείχεν ἑαυτὸν Επιστρεπτικαῖς πληγαῖς, οἷά, τις εὐγνώμων μαθητής – διδασκάλων· διὸ ἔλεγεν· Ἐγὼ εἰς μάστιγας έτοιμος. Ἐπεὶ δὲ λοιπὸν αὐτάρκως τῶν μαστίγων ἐπεπειρᾶτο ἐπιμόνως αὐτὸν αἰκιζομένων, ἱκετεύει τοῦ λοιποῦ παύσασθαι, καὶ μέχρι τούτου στῆναι τὰς μάστιγας, ὁμολογεῖ τε ἑξῆς λέγων· Ἀπὸ τῆς ἰσχύος χειρός σου ἐγὼ ἐξέλιπον. Περὶ δὲ τῆς χειρὸς ταύτης καὶ ἀνωτέρω ἐλέγετο · Επεστήριξας ἐπ' ἐμὲ τὴν χεῖα ρά σου. Εἶτα διδάσκει, ὅτι μὴ μάτην ἡ χεὶρ ἐπαί- δευε, μηδὲ εἰς ἀργὸν ἐμαστίγου, ἀλλ' ἐπ' ὠφελείᾳ τοῦ ἡμαρτηκότος· διό φησιν· Ἐν ἐλεγμοῖς ὑπὲρ ἀνο- μίας ἐπαίδευσας ἄνθρωπον. Ὑπὲρ γὰρ τῆς παρ αχθείσης ἀνομίας καὶ διὰ τὸ παραχθὲν ἁμάρτημα ἐλέγχων τὸν παιδευόμενον καὶ τὰς μάστιγας ἐπῆγες καὶ τὴν χεῖρά σου προλεχθεῖσαν· τούτοις δὲ αὐτοῖς καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ παιδευομένου ἐξέτηξας, ταπεινου- μένην καὶ λεπτυνομένην ἐπ' ὠφελείᾳ τῇ αὐτῆς. Καθ' ἐν γὰρ ἐτρύφα χρόνον, εἰς ἁμαρτίας ἐξώλισθε, κατὰ τό· Εφαγε καὶ ἔπιεν Ἰακώβ, καὶ ἀπελάκτισεν ὁ ἠγαπημένος, ἐπλατύνθη καὶ ἐπαχύνθη, καὶ ἀπὸ έστη ἀπὸ Θεοῦ, τοῦ τρέφοντος αὐτόν. Διὸ, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου, ἡ σὰρξ παραδέδοται εἰς ὄλεθρον ἧς τιμωρουμένης, ἐκτή- χεται ψυχὴ ἐξισχνουμένη δίκην ἀράχνης· διό φησι· Καὶ ἐξέτηξας ὡς ἀράχνην τὴν ψυχὴν αὐτοῦ· καὶ ἐπιλέγει· Πλὴν μάτην πᾶς ἄνθρωπος, πάλιν τὸν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ εἰκῇ καὶ μάτην μοχθοῦντα καὶ κακο παθοῦντα ταλανίζων. Εt COMMENTARIA IN PSALMOS. A exspectem et in te spem habeam : nam apud te est substantia animæ. Quare supplico ac rogo li- berari me ab hisce malis, et ab iniquitatibus meis eripi. Semel enim insipientem offendi de quo su- perius dicebam: Cum consisteret peccator adversum me, obmutui et humiliatus sum, et silui a bonis. Confestim itaque insipientiæ traditus, probrosus effectus sum jure ergo peccatum et infirmitateu agnoscens meam, obmutui et non aperui os meum, quoniam tu fecisti. Timor enim tui me obmutescere fecit, meque ob peccata mea perculit, et tacere fecit, ut non ultra loquerer. Pro illo autem, oppro- brium insipienti dedisti me; Aquila, opprobrium de- fluenti ne ponas me; Symmachus vero, exprobra · bilem insipienti ne ponas me; quinta editio, oppro brium insipienti ne dederis me. Quod ejus qui pecca- Deut. xxxII, p vit deprecationem exhibet, rogantis ne in oppro- brium insipienti tradatur. Quod si quando Dominus peccantem insipienti tradat, ut opprobriis ab eo afficiatur: idipsum in utilitatem ejus qui opprobriis oneratur vertit, ut vexatus majorem emittat de ad- missis peccatis confessionem. Quod ne pateretur David rogabat, utpote qui omnia pro viribus ageret quæ Deo placita putaret. Amore a me plagas tuas. A fortitudine enim manus luæ ego defeci : in incre- pationibus propter iniquitatem corripuisti hominem : et tabescere fecisti sicut araneam animam ejus, re- rumtamén vane omnis homo. Diapsalma. In præcedenti psalmo sese plagis ad correptio- nem, ceu ingenuus discipulus magistro, tradidit; quare dicebat, ego in flagella paratus sum. At quo- niam deinceps flagella sat expertus erat, cum sese assidue laceraret, precatur demum eoruin finem dari et hic sistere flagella, ac deinceps his verbis confitetur, a fortitudine manus tuæ ego defeci. De hac porro manu superius dictum, confirmasti super me manum·tuam. Sub'hæc docet, manum illam non frustra corrigere, neque in cassum castigare, sed pro peccantis utilitate. quare ait, in increpationibus propter iniquitatem corripuisti hominem. Nam pro admissa iniquitate, et pro peccato edito eum quỵ. corripiebatur arguens, flagella et memoratam ma- num inflixisti. Hisce porro animam illius qui corri- piebatur tabescere fecisti, pro utilitate ipsius bumi- liatam et eatenuatam. Nam quo tempore in deliciis agebat, tum in peccata lapsa est, secundum illud : Comedit et bibit Jacob, et recalcitravit dilectus et in. crassatus est, et recessit a Deo qui nutriebat ipsum”. Quamobrem, ut spiritus salvus sit in die Domini, caro tradita est in interitum " ; qua supplicio affe- cta, anima tabescit et extenuatur sicut aranea : ideo ait, tabescere fecisti sicut araneam animam meam : quibus adjicit, Verumtamen vane omnis homo, miserum denuo prædicans eum, qui in hac vita in laboribus et ærumnis frustra versatur. 15. "1 Cor. v, 5.

PG 23:377τῶν δὲ δι’ ἡμέρας με θορυβούντων σχολάσας διὰ τῆς νυκτὸς, ἀναπεμπάζομαι τὰ ἐλέη τοῦ Κυρίου· ἀναμιμνησκόμενός τε ὅπως καθ’ ἡμέραν τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐντέλλεται, ᾄσματα αὐτῷ καὶ ᾠδὰς ἀναπέμπω σχολὴν ἄγων τὰς νύκτας. Διὸ δὴ καὶ λέλεκται· Καὶ νυκτὸς ᾠδὴ αὐτοῦ παρ’ ἐμοί· κατὰ δὲ τὸν Ἀκύλαν· Καὶ ἐν νυκτὶ ᾆσμα αὐτοῦ μετ’ ἐμοῦ. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ προσευχὴ τῷ Θεῷ τῆς ζωῆς μου. Ἄδω μὲν γὰρ ὕμνον εὐχαριστήριον, δεδειγμένος ἐν παντὶ εὐχαριστεῖν, ταῖς μελλούσαις ἐλπίσιν χρησταῖς ἐμαυτὸν ἀνακτώμενος. Διὰ δὲ τὰ τέως ἐν τῷ παρόντι συνέχοντά με λυπηρὰ προσευχὴν ἀναπέμπω τῷ Θεῷ τῆς ζωῆς μου· οἶδα γὰρ, ὅτι αὐτὸν ἔχω τῆς ἐμαυτοῦ ζωῆς αἴτιον. Προσευχόμενος δὲ αὐτῷ φημι· Ἀντιλήπτωρ μου· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν καὶ Σύμμαχον, πέτρα μου· ἐφ’ ἣν ἑστὼς οὐ διατραπήσομαι· διὰ τί μου ἐπελάθου; Ἐγὼ μὲν γάρ σου οὐκ ἐπιλέλησμαι· ἀλλ’ οἶδά σου τὰ ἐλέη καὶ τοὺς οἰκτιρμούς· οἶδα δὲ καὶ τὰς ἀποκειμένας μοι ἐλπίδας· διὸ καὶ τὴν ᾠδήν σου παρ’ ἐμαυτῷ ἀδιαλείπτως φυλάττω· σὺ δέ μου ἐπελάθου· διὰ τί;

ν, 5. ' Β ή Εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου, Κύριε, καὶ τῆς δεήσεώς μου· ἐνώτισαι τῶν δακρύων μου. Μὴ παρασιωπήσῃς, ὅτι πάροικος ἐγώ εἰμι ἐν τῇ γῇ καὶ παρεπίδημος, καθὼς πάντες οἱ πατέρες μου. Ἐνταῦθα ὁμολογεῖ πάροικος εἶναι καὶ παρεπί- δημος· οἶδέ τε ἑτέραν ζωὴν ἀναψύξεως, ἧς τυχεῖν γλίχεται λέγων· Ανες μοι, ἵνα ἀναψύξω. Ούκουν μάτην πάντα ἄνθρωπον πάροικον ἔλεγε, μετὰ κλπ- θμοῦ δὲ καὶ δακρύων τὴν ἱκετηρίαν ἀναπέμπει, ακρι βῶς εἰδὼς, ὅτι Μακάριοι οι κλαίοντες, ὅτι γελά σονται, καὶ, Μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρα κληθήσονται· καὶ τὰ κατορθώματα δὲ αὐτοῦ ὑπο γράφει ἐπιλέγων· Ὅτι πάροικος ἐγώ εἰμι καὶ παρ επίδημος, καθὼς πάντες οἱ πατέρες μου. Σπανίου δέ ἐστιν ἀνδρὸς τὸ δύνασθαι κατὰ μίμησιν τῶν θεοφι - λῶν πατέρων καὶ τῶν προφητῶν τοῦ Θεοῦ μὴ ὡς ἔνοικος, ἀλλ' ὡς πάροικος την πρόσκαιρον διαβιούν ζωήν· ἐφ᾽ ᾧ καὶ ὁ παρὼν ἐσεμνύνετο παροικίαν ἡγού μενος καὶ ξενιτείαν τὸν ἀνθρώπινον βίον · "Ανες μοι, ἵνα ἀναψύξω πρὸ τοῦ μὲ ἀπελθεῖν, καὶ οὐκέτι μὴ υπάρξω. Ανθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχός φησι· Απόσχου μου, ἵνα μειδιάσω πρὶν ἀπελθεῖν με, καὶ μὴ ὑπάρχειν. Ἐὰν γὰρ ἐντεῦθεν, φησί, μή, μεταβαλὼν τὰ δάκρυα εἰς γέλωτα διὰ τὴν σὴν χάριν, μειδιάσω, καὶ ἐὰν μὴ ἐν τῷ παρόντι βίῳ ἀνῇς μοι τὸ ἁμάρτημα καὶ συγ- χωρήσῃς τὰ πεπραγμένα, ἵνα ἀναλάβω ἐμαυτὸν καὶ αναψύξω ἀπαλλαγεὶς τοῦ προσκαίρου βίου, οὐκ ἔστι καιρὸς μετανοίας. Μὴ τυχὼν δὲ ἀφέσεως οὐκέτι ὑπάρ ξω ἐν τῇ παρὰ σοὶ ζωῇ· ἀπόβλητος δὲ γενόμενος, ομοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Διὸ ἐντεῦθεν ἱκετεύω λέγων· Μὴ παρασιωπήσης ἀπ' ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσῃς ἀπ' ἐμοῦ, καὶ ὁμοιω θήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΔΑΥΙΔ ΑΘ'. Ὑπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον, καὶ προσέσχε μοι. — Ἐπειδὴ ἡ θλίψις ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμὴν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα· ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Εἰκότως οὐχ ἁπλῶς ὁ δί- καιος ὑπομένει, ἀλλ᾽ ἐπιτείνων τὴν ἐλπίδα καὶ μὴ ἀπογινώσκων τὴν παρὰ Θεῷ σωτηρίαν, παραμένει τῇ ὑπομονῇ. Κἂν παραχρῆμα δεηθείς μὴ ὑπακουσθῇ, ὅμως ἐλπίζων ὑπομένει καὶ προσκαρτερεί ταῖς δεή σεσι καὶ ταῖς προσευχαῖς. Εἰ δὲ καὶ ἐν σφάλματι ποτε γένοιτο, ὥσπερ ὁ Δαυΐδ, ὁμολογεῖ μὴ ἀγνοεῖν οἷα και κῶν ἐλήλυθεν. Εἰ δὲ καὶ μετὰ ταῦτα ἀναλάβοι ξαν τὸν τοῦ σφάλματος συνησθημένος, εὐχαριστήσει γνωρίζων ἀφ᾽ οἷου βάθους ταλαιπωρίας ἀνεμήσατο αὐτὸν ὁ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ γενόμενος ἰατρὸς καὶ σωτήρ διόπερ ἐρεῖ· Ἀνήγαγέ με ἐκ λάκκου ταλαιπωρίας καὶ ἀπὸ πηλοῦ ἱλύος. Τούτου δὲ τεύξεται, ἐπειδή- περ ὑπομένων ὑπέμεινε τὸν Κύριον. Λάκκον δὲ τα λαιπωρίας τὸ βάθος τῆς ἁμαρτίας, καὶ πηλὸν ἰλύος τὰς τοῦ πηλώδους σώματος ἡδυπαθείας, ἐν αἷς ὀλι σθήσασα ψυχὴ βαπτίζεται καὶ ὥσπερ ἐν βυθῷ κατα- ποντοῦται, οὐκ ἂν ἁμάρτοις εἰπών. Ὁ δὴ οὖν ἐκ τού των ἀνακύψας, καὶ ὑπὸ τῆς δεξιᾶς τοῦ Σωτῆρος ἀν- ιμηθείς, εἶτα λοιπὸν ἐν καθαρῷ τῷ λόγῳ τὰς τῆς ψυχῆς EUSEBII CASARIENSIS OPP. Vers. 13, 14. Exaudi orationem meam, Domine, ▲ et deprecationem meam : auribus percipe lacrymas meas. Ne sileas, quoniam advena ego sum apud te et peregrinus, sicut omnes patres mei. Hic se confi- tetur advenam et peregrinum : novit autem aliam esse refrigerationis vitam, quam assequi peroptat, dicens: Remitte mihi ut refrigerer. Non itaque om- nem hominem advenam esse temere dicit, nec fru- stra cum fetu et lacrymis deprecationem emittit, gnarus scilicet illius, Beati qui fent, quoniam ipsi ridebunt', et, Beali qui lugent, quoniam ipsi consola- buntur 3. Ac recte facta sua post hæc ita describit, his sermonem concludens : Quoniam advena ego sum et peregrinus, sicut omnes patres mei. Rarus sane est is qui possit ad imitationem religiosorum patrum et prophetarum Dei, non ut incola, sed ut advena temporaneam ducere vitam : qua in re is qui loquitur gloriabatur, peregrinam et alienam humanam vitam æstinans. Remitte mihi ut refrige- rer priusquam abeam, et amplius non ero. Pro quo Symmachus ait, Abscede a me ut rideam, antequam ateam et non existam. Nisi enim hic mutatis per gratiam tuam in risum lacrymis rideam, ac nisi in præsenti vita remittas mihi delictum et facinorum veniam præbeas, ut meipsum recipiam et refrige rem; post exituun a vita nullum erit penitentiæ tempus. Ac si veniam non consequar, in vita quæ apud te est amplius non ero ; sed rejectus assimila- bor descendentibus in lucum. Quare in hac vita sic deprecor, Ne sileas a me, nequando taceas a me, et assimilabor descendentibus in lacum. - VERS. - 4. Exspectans exspectari Dominum, et intendit mihi. Quoniam tribulatio patientium operatur : patientia autem probationem, probatio ssro spem : spes autem non confundit 3. Jure qui- dem justus non frustra exspectat, sed spem inten- deus suan, nec desperans de ea quæ a Deo est salute, in patientia perseverat. Quamvis non sta- tim atque precatus est exauditus fuerit, attamen sperando permanet, ac perseverat in obsecrationi- bus et orationibus. Quod si quandoque labatur, ut Davidi accidit, confitetur non ignorare se quousque malorum devenerit. Si vero postea resipiscens a lapsu se retrahat, gratias aget, notumque faciet omnibus ex quali miseriæ gurgite se eduxerit me- dius et servator animæ ipsius; quare dicet : Eduxit me de lacu miseriæ et de luto fæcis. Id porro obtinebit, quia exspectans exspectavit Dominum. Lacum miseria, profundum peccati, lutum fæcis, lutosi corporis voluptates, in quas delapsa anima demergitur et quasi in profundo obruitur, non in- juria appellaveris. Qui igitur ex his emersit, et Salvatoris dextera eductus est, ac deinde ad puram el rectam rationem animæ suæ vestigia firmavit, ' Luc. vi, 21. • Matth. Rom. v, 3. D PARS 11. — EXEGETICA. - 1. IN FINEM DAVIDI XXXIX.

Τὴν αἰτίαν μαθεῖν βούλομαι, δι’ ἣν πάντες οἱ μετεωρισμοί σου καὶ τὰ κύματά σου, οἱ πειρασμοὶ δηλαδὴ καὶ τοσαῦται περιστάσεις ἐπ’ ἐμὲ διῆλθον, σοῦ συγχωροῦντος. Μέγα γάρ τι ὀφείλει τυγχάνειν τὸ αἴτιον τῆς περὶ ἐμοῦ λήθης. Λέγων δὲ ταῦτα ὁ χορὸς προφητικὸς, ἰδιοποιεῖται, ὡς ἔφην, τὴν τοῦ λαοῦ κατάστασιν· τὴν γὰρ ἐσχάτην ἀποβολὴν καὶ τὴν ἀπόπτωσιν τοῦ παντὸς ἔθνους τὴν γενομένην μετὰ τὴν εἰς τὸν Σωτῆρα καὶ Κύριον ἡμῶν ἀπιστίαν αὐτῶν ἐμφαίνειν μοι διὰ τούτων δοκεῖ. Εἶπε δ’ ἂν αὐτῷ ἐρωτήσαντι καὶ φάντι· Διὰ τί μου ἐπελάθου; τὸ ἐν Εὐαγγελίῳ λεχθέν· Ποσάκις ἠθέλησα ἐπισυναγαγεῖν τὰ τέκνα σου, ὃν τρόπον ὄρνις ὑποσυνάγει τὰ νοσσία ὑπὸ τὰς πτέρυγας, καὶ οὐκ ἠθελήσατε; Ἐπεὶ τοίνυν διὰ τὴν αὑτῶν κακίαν ἐπελήσθησαν, εἰκότως ὁ χορὸς ὁ προφητικὸς, ἐπεὶ φυσικοῖς λόγοις πάσχοντος ἑνὸς μέλους, συμπάσχει πάντα τὰ μέλη, ὡς ὑπὲρ οἰκείου σώματος ἀλγῶν ἐπιλέγει κατὰ τὸν Σύμμαχον· Ἵνα τί σκυθρωπὸς περιπατῶ, θλίβοντος ἐχθροῦ; καὶ ὡς σφαγὴν τῶν ὀστῶν μου ὠνείδιζον οἱ ἐναντίοι μου· ἢ, Ἐν τῷ καταθλᾶσθαι τὰ ὀστᾶ μου ὠνείδιζόν με οἱ θλίβοντές με.

ν, 5. ' Β ή Εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου, Κύριε, καὶ τῆς δεήσεώς μου· ἐνώτισαι τῶν δακρύων μου. Μὴ παρασιωπήσῃς, ὅτι πάροικος ἐγώ εἰμι ἐν τῇ γῇ καὶ παρεπίδημος, καθὼς πάντες οἱ πατέρες μου. Ἐνταῦθα ὁμολογεῖ πάροικος εἶναι καὶ παρεπί- δημος· οἶδέ τε ἑτέραν ζωὴν ἀναψύξεως, ἧς τυχεῖν γλίχεται λέγων· Ανες μοι, ἵνα ἀναψύξω. Ούκουν μάτην πάντα ἄνθρωπον πάροικον ἔλεγε, μετὰ κλπ- θμοῦ δὲ καὶ δακρύων τὴν ἱκετηρίαν ἀναπέμπει, ακρι βῶς εἰδὼς, ὅτι Μακάριοι οι κλαίοντες, ὅτι γελά σονται, καὶ, Μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρα κληθήσονται· καὶ τὰ κατορθώματα δὲ αὐτοῦ ὑπο γράφει ἐπιλέγων· Ὅτι πάροικος ἐγώ εἰμι καὶ παρ επίδημος, καθὼς πάντες οἱ πατέρες μου. Σπανίου δέ ἐστιν ἀνδρὸς τὸ δύνασθαι κατὰ μίμησιν τῶν θεοφι - λῶν πατέρων καὶ τῶν προφητῶν τοῦ Θεοῦ μὴ ὡς ἔνοικος, ἀλλ' ὡς πάροικος την πρόσκαιρον διαβιούν ζωήν· ἐφ᾽ ᾧ καὶ ὁ παρὼν ἐσεμνύνετο παροικίαν ἡγού μενος καὶ ξενιτείαν τὸν ἀνθρώπινον βίον · "Ανες μοι, ἵνα ἀναψύξω πρὸ τοῦ μὲ ἀπελθεῖν, καὶ οὐκέτι μὴ υπάρξω. Ανθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχός φησι· Απόσχου μου, ἵνα μειδιάσω πρὶν ἀπελθεῖν με, καὶ μὴ ὑπάρχειν. Ἐὰν γὰρ ἐντεῦθεν, φησί, μή, μεταβαλὼν τὰ δάκρυα εἰς γέλωτα διὰ τὴν σὴν χάριν, μειδιάσω, καὶ ἐὰν μὴ ἐν τῷ παρόντι βίῳ ἀνῇς μοι τὸ ἁμάρτημα καὶ συγ- χωρήσῃς τὰ πεπραγμένα, ἵνα ἀναλάβω ἐμαυτὸν καὶ αναψύξω ἀπαλλαγεὶς τοῦ προσκαίρου βίου, οὐκ ἔστι καιρὸς μετανοίας. Μὴ τυχὼν δὲ ἀφέσεως οὐκέτι ὑπάρ ξω ἐν τῇ παρὰ σοὶ ζωῇ· ἀπόβλητος δὲ γενόμενος, ομοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Διὸ ἐντεῦθεν ἱκετεύω λέγων· Μὴ παρασιωπήσης ἀπ' ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσῃς ἀπ' ἐμοῦ, καὶ ὁμοιω θήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΔΑΥΙΔ ΑΘ'. Ὑπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον, καὶ προσέσχε μοι. — Ἐπειδὴ ἡ θλίψις ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμὴν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα· ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Εἰκότως οὐχ ἁπλῶς ὁ δί- καιος ὑπομένει, ἀλλ᾽ ἐπιτείνων τὴν ἐλπίδα καὶ μὴ ἀπογινώσκων τὴν παρὰ Θεῷ σωτηρίαν, παραμένει τῇ ὑπομονῇ. Κἂν παραχρῆμα δεηθείς μὴ ὑπακουσθῇ, ὅμως ἐλπίζων ὑπομένει καὶ προσκαρτερεί ταῖς δεή σεσι καὶ ταῖς προσευχαῖς. Εἰ δὲ καὶ ἐν σφάλματι ποτε γένοιτο, ὥσπερ ὁ Δαυΐδ, ὁμολογεῖ μὴ ἀγνοεῖν οἷα και κῶν ἐλήλυθεν. Εἰ δὲ καὶ μετὰ ταῦτα ἀναλάβοι ξαν τὸν τοῦ σφάλματος συνησθημένος, εὐχαριστήσει γνωρίζων ἀφ᾽ οἷου βάθους ταλαιπωρίας ἀνεμήσατο αὐτὸν ὁ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ γενόμενος ἰατρὸς καὶ σωτήρ διόπερ ἐρεῖ· Ἀνήγαγέ με ἐκ λάκκου ταλαιπωρίας καὶ ἀπὸ πηλοῦ ἱλύος. Τούτου δὲ τεύξεται, ἐπειδή- περ ὑπομένων ὑπέμεινε τὸν Κύριον. Λάκκον δὲ τα λαιπωρίας τὸ βάθος τῆς ἁμαρτίας, καὶ πηλὸν ἰλύος τὰς τοῦ πηλώδους σώματος ἡδυπαθείας, ἐν αἷς ὀλι σθήσασα ψυχὴ βαπτίζεται καὶ ὥσπερ ἐν βυθῷ κατα- ποντοῦται, οὐκ ἂν ἁμάρτοις εἰπών. Ὁ δὴ οὖν ἐκ τού των ἀνακύψας, καὶ ὑπὸ τῆς δεξιᾶς τοῦ Σωτῆρος ἀν- ιμηθείς, εἶτα λοιπὸν ἐν καθαρῷ τῷ λόγῳ τὰς τῆς ψυχῆς EUSEBII CASARIENSIS OPP. Vers. 13, 14. Exaudi orationem meam, Domine, ▲ et deprecationem meam : auribus percipe lacrymas meas. Ne sileas, quoniam advena ego sum apud te et peregrinus, sicut omnes patres mei. Hic se confi- tetur advenam et peregrinum : novit autem aliam esse refrigerationis vitam, quam assequi peroptat, dicens: Remitte mihi ut refrigerer. Non itaque om- nem hominem advenam esse temere dicit, nec fru- stra cum fetu et lacrymis deprecationem emittit, gnarus scilicet illius, Beati qui fent, quoniam ipsi ridebunt', et, Beali qui lugent, quoniam ipsi consola- buntur 3. Ac recte facta sua post hæc ita describit, his sermonem concludens : Quoniam advena ego sum et peregrinus, sicut omnes patres mei. Rarus sane est is qui possit ad imitationem religiosorum patrum et prophetarum Dei, non ut incola, sed ut advena temporaneam ducere vitam : qua in re is qui loquitur gloriabatur, peregrinam et alienam humanam vitam æstinans. Remitte mihi ut refrige- rer priusquam abeam, et amplius non ero. Pro quo Symmachus ait, Abscede a me ut rideam, antequam ateam et non existam. Nisi enim hic mutatis per gratiam tuam in risum lacrymis rideam, ac nisi in præsenti vita remittas mihi delictum et facinorum veniam præbeas, ut meipsum recipiam et refrige rem; post exituun a vita nullum erit penitentiæ tempus. Ac si veniam non consequar, in vita quæ apud te est amplius non ero ; sed rejectus assimila- bor descendentibus in lucum. Quare in hac vita sic deprecor, Ne sileas a me, nequando taceas a me, et assimilabor descendentibus in lacum. - VERS. - 4. Exspectans exspectari Dominum, et intendit mihi. Quoniam tribulatio patientium operatur : patientia autem probationem, probatio ssro spem : spes autem non confundit 3. Jure qui- dem justus non frustra exspectat, sed spem inten- deus suan, nec desperans de ea quæ a Deo est salute, in patientia perseverat. Quamvis non sta- tim atque precatus est exauditus fuerit, attamen sperando permanet, ac perseverat in obsecrationi- bus et orationibus. Quod si quandoque labatur, ut Davidi accidit, confitetur non ignorare se quousque malorum devenerit. Si vero postea resipiscens a lapsu se retrahat, gratias aget, notumque faciet omnibus ex quali miseriæ gurgite se eduxerit me- dius et servator animæ ipsius; quare dicet : Eduxit me de lacu miseriæ et de luto fæcis. Id porro obtinebit, quia exspectans exspectavit Dominum. Lacum miseria, profundum peccati, lutum fæcis, lutosi corporis voluptates, in quas delapsa anima demergitur et quasi in profundo obruitur, non in- juria appellaveris. Qui igitur ex his emersit, et Salvatoris dextera eductus est, ac deinde ad puram el rectam rationem animæ suæ vestigia firmavit, ' Luc. vi, 21. • Matth. Rom. v, 3. D PARS 11. — EXEGETICA. - 1. IN FINEM DAVIDI XXXIX.

Τῶν γὰρ ὀστέων τῶν προφητικῶν διὰ τοῦ κλαυθμοῦ καὶ τῶν ὀδυρμῶν καταθλωμένων, τουτέστι τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων, οἱ ἐν τῷ λαῷ ἐχθροὶ τοῦ Θεοῦ, ὡς μηδενὸς ἐπαμύνοντος, ἐπανέβαινον ὀνειδίζοντες καὶ λέγοντες· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου;

ν, 5. ' Β ή Εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου, Κύριε, καὶ τῆς δεήσεώς μου· ἐνώτισαι τῶν δακρύων μου. Μὴ παρασιωπήσῃς, ὅτι πάροικος ἐγώ εἰμι ἐν τῇ γῇ καὶ παρεπίδημος, καθὼς πάντες οἱ πατέρες μου. Ἐνταῦθα ὁμολογεῖ πάροικος εἶναι καὶ παρεπί- δημος· οἶδέ τε ἑτέραν ζωὴν ἀναψύξεως, ἧς τυχεῖν γλίχεται λέγων· Ανες μοι, ἵνα ἀναψύξω. Ούκουν μάτην πάντα ἄνθρωπον πάροικον ἔλεγε, μετὰ κλπ- θμοῦ δὲ καὶ δακρύων τὴν ἱκετηρίαν ἀναπέμπει, ακρι βῶς εἰδὼς, ὅτι Μακάριοι οι κλαίοντες, ὅτι γελά σονται, καὶ, Μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρα κληθήσονται· καὶ τὰ κατορθώματα δὲ αὐτοῦ ὑπο γράφει ἐπιλέγων· Ὅτι πάροικος ἐγώ εἰμι καὶ παρ επίδημος, καθὼς πάντες οἱ πατέρες μου. Σπανίου δέ ἐστιν ἀνδρὸς τὸ δύνασθαι κατὰ μίμησιν τῶν θεοφι - λῶν πατέρων καὶ τῶν προφητῶν τοῦ Θεοῦ μὴ ὡς ἔνοικος, ἀλλ' ὡς πάροικος την πρόσκαιρον διαβιούν ζωήν· ἐφ᾽ ᾧ καὶ ὁ παρὼν ἐσεμνύνετο παροικίαν ἡγού μενος καὶ ξενιτείαν τὸν ἀνθρώπινον βίον · "Ανες μοι, ἵνα ἀναψύξω πρὸ τοῦ μὲ ἀπελθεῖν, καὶ οὐκέτι μὴ υπάρξω. Ανθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχός φησι· Απόσχου μου, ἵνα μειδιάσω πρὶν ἀπελθεῖν με, καὶ μὴ ὑπάρχειν. Ἐὰν γὰρ ἐντεῦθεν, φησί, μή, μεταβαλὼν τὰ δάκρυα εἰς γέλωτα διὰ τὴν σὴν χάριν, μειδιάσω, καὶ ἐὰν μὴ ἐν τῷ παρόντι βίῳ ἀνῇς μοι τὸ ἁμάρτημα καὶ συγ- χωρήσῃς τὰ πεπραγμένα, ἵνα ἀναλάβω ἐμαυτὸν καὶ αναψύξω ἀπαλλαγεὶς τοῦ προσκαίρου βίου, οὐκ ἔστι καιρὸς μετανοίας. Μὴ τυχὼν δὲ ἀφέσεως οὐκέτι ὑπάρ ξω ἐν τῇ παρὰ σοὶ ζωῇ· ἀπόβλητος δὲ γενόμενος, ομοιωθήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. Διὸ ἐντεῦθεν ἱκετεύω λέγων· Μὴ παρασιωπήσης ἀπ' ἐμοῦ, μήποτε παρασιωπήσῃς ἀπ' ἐμοῦ, καὶ ὁμοιω θήσομαι τοῖς καταβαίνουσιν εἰς λάκκον. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΔΑΥΙΔ ΑΘ'. Ὑπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον, καὶ προσέσχε μοι. — Ἐπειδὴ ἡ θλίψις ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμὴν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα· ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Εἰκότως οὐχ ἁπλῶς ὁ δί- καιος ὑπομένει, ἀλλ᾽ ἐπιτείνων τὴν ἐλπίδα καὶ μὴ ἀπογινώσκων τὴν παρὰ Θεῷ σωτηρίαν, παραμένει τῇ ὑπομονῇ. Κἂν παραχρῆμα δεηθείς μὴ ὑπακουσθῇ, ὅμως ἐλπίζων ὑπομένει καὶ προσκαρτερεί ταῖς δεή σεσι καὶ ταῖς προσευχαῖς. Εἰ δὲ καὶ ἐν σφάλματι ποτε γένοιτο, ὥσπερ ὁ Δαυΐδ, ὁμολογεῖ μὴ ἀγνοεῖν οἷα και κῶν ἐλήλυθεν. Εἰ δὲ καὶ μετὰ ταῦτα ἀναλάβοι ξαν τὸν τοῦ σφάλματος συνησθημένος, εὐχαριστήσει γνωρίζων ἀφ᾽ οἷου βάθους ταλαιπωρίας ἀνεμήσατο αὐτὸν ὁ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ γενόμενος ἰατρὸς καὶ σωτήρ διόπερ ἐρεῖ· Ἀνήγαγέ με ἐκ λάκκου ταλαιπωρίας καὶ ἀπὸ πηλοῦ ἱλύος. Τούτου δὲ τεύξεται, ἐπειδή- περ ὑπομένων ὑπέμεινε τὸν Κύριον. Λάκκον δὲ τα λαιπωρίας τὸ βάθος τῆς ἁμαρτίας, καὶ πηλὸν ἰλύος τὰς τοῦ πηλώδους σώματος ἡδυπαθείας, ἐν αἷς ὀλι σθήσασα ψυχὴ βαπτίζεται καὶ ὥσπερ ἐν βυθῷ κατα- ποντοῦται, οὐκ ἂν ἁμάρτοις εἰπών. Ὁ δὴ οὖν ἐκ τού των ἀνακύψας, καὶ ὑπὸ τῆς δεξιᾶς τοῦ Σωτῆρος ἀν- ιμηθείς, εἶτα λοιπὸν ἐν καθαρῷ τῷ λόγῳ τὰς τῆς ψυχῆς EUSEBII CASARIENSIS OPP. Vers. 13, 14. Exaudi orationem meam, Domine, ▲ et deprecationem meam : auribus percipe lacrymas meas. Ne sileas, quoniam advena ego sum apud te et peregrinus, sicut omnes patres mei. Hic se confi- tetur advenam et peregrinum : novit autem aliam esse refrigerationis vitam, quam assequi peroptat, dicens: Remitte mihi ut refrigerer. Non itaque om- nem hominem advenam esse temere dicit, nec fru- stra cum fetu et lacrymis deprecationem emittit, gnarus scilicet illius, Beati qui fent, quoniam ipsi ridebunt', et, Beali qui lugent, quoniam ipsi consola- buntur 3. Ac recte facta sua post hæc ita describit, his sermonem concludens : Quoniam advena ego sum et peregrinus, sicut omnes patres mei. Rarus sane est is qui possit ad imitationem religiosorum patrum et prophetarum Dei, non ut incola, sed ut advena temporaneam ducere vitam : qua in re is qui loquitur gloriabatur, peregrinam et alienam humanam vitam æstinans. Remitte mihi ut refrige- rer priusquam abeam, et amplius non ero. Pro quo Symmachus ait, Abscede a me ut rideam, antequam ateam et non existam. Nisi enim hic mutatis per gratiam tuam in risum lacrymis rideam, ac nisi in præsenti vita remittas mihi delictum et facinorum veniam præbeas, ut meipsum recipiam et refrige rem; post exituun a vita nullum erit penitentiæ tempus. Ac si veniam non consequar, in vita quæ apud te est amplius non ero ; sed rejectus assimila- bor descendentibus in lucum. Quare in hac vita sic deprecor, Ne sileas a me, nequando taceas a me, et assimilabor descendentibus in lacum. - VERS. - 4. Exspectans exspectari Dominum, et intendit mihi. Quoniam tribulatio patientium operatur : patientia autem probationem, probatio ssro spem : spes autem non confundit 3. Jure qui- dem justus non frustra exspectat, sed spem inten- deus suan, nec desperans de ea quæ a Deo est salute, in patientia perseverat. Quamvis non sta- tim atque precatus est exauditus fuerit, attamen sperando permanet, ac perseverat in obsecrationi- bus et orationibus. Quod si quandoque labatur, ut Davidi accidit, confitetur non ignorare se quousque malorum devenerit. Si vero postea resipiscens a lapsu se retrahat, gratias aget, notumque faciet omnibus ex quali miseriæ gurgite se eduxerit me- dius et servator animæ ipsius; quare dicet : Eduxit me de lacu miseriæ et de luto fæcis. Id porro obtinebit, quia exspectans exspectavit Dominum. Lacum miseria, profundum peccati, lutum fæcis, lutosi corporis voluptates, in quas delapsa anima demergitur et quasi in profundo obruitur, non in- juria appellaveris. Qui igitur ex his emersit, et Salvatoris dextera eductus est, ac deinde ad puram el rectam rationem animæ suæ vestigia firmavit, ' Luc. vi, 21. • Matth. Rom. v, 3. D PARS 11. — EXEGETICA. - 1. IN FINEM DAVIDI XXXIX.

Psalm of David 42ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΜΒ

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:379ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΜΒ. Ἀνεπίγραφος παρ’ Ἑβραίοις ὁ ψαλμός· διὸ οὐδὲ παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς ἐπιγραφὴν ἔχει. Ἀλλὰ καὶ ὅτι μέρος ἔοικεν εἶναι τοῦ πρὸ αὐτοῦ, δεδήλωται ἔκ τε τῶν ὁμοίων ἐν ἀμφοτέροις λόγων καὶ ἐκ τῆς ἐμφεροῦς διανοίας. Φημὶ τοίνυν καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸν χορὸν τὸν προφητικὸν τὰ προκείμενα διεξιέναι ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, ὡς ἀπωσμένου καὶ παραδοθέντος ἔθνεσι καὶ ἀνθρώποις πονηροῖς, δεομένου δὲ καὶ ἀντιβολοῦντος ἐκδικίας τυχεῖν, καὶ ῥυσθῆναι τῶν χειρῶν τῶν πολεμίων. Ὥσπερ δὲ διὰ τὴν τοῦ λαοῦ κάκωσιν συνέβαινε τοῖς δικαιοπραγοῦσι συμπάσχειν καὶ συναλγεῖν, καὶ συνδιατίθεσθαι, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ τῶν θεοφιλῶν ἀνδρῶν δικαιοπραγία κοινωνίαν καὶ μετάδοσιν ἀγαθῶν παρέχει. Διὸ δὴ, τὰ πάθη τοῦ λαοῦ εἰς ἑαυτοὺς ἀναλαμβάνοντες, εὐχὰς ὑπὲρ τοῦ πλήθους ἐποιοῦντο, κοινήν τε ἱκετηρίαν τῷ Θεῷ ἀνέπεμπον. Εἰκότως οὖν ὡς ἐξ ἑνὸς στόματος ταύτας ἠφίεσαν τὰς φωνάς.

Κρῖνόν με, ὁ Θεὸς, καὶ δίκασον τὴν δίκην μου ἐξ ἔθνους οὐχ ὁσίου· ἀπὸ ἀνθρώπου δολίου καὶ ἀδίκου ῥῦσαί με. Ὅτι σὺ ὁ Θεὸς κραταίωμά μου, ἵνα τί ἀπώσω με; ἵνα τί σκυθρωπάζων πορεύομαι ἐν τῷ ἐκθλίψαι ἐχθρόν; Εἴποι δ’ ἄν τις ταῦτα λέγειν ἕνα που καὶ δεύτερον ἐν ὅλῳ τῷ ἔθνει τῶν Ἰουδαίων, εὑρημένον δίκαιον. Αὐτὸς οὖν ὁ εἷς καὶ σπάνιος, οἷον Ἱερεμίας ἤ τις ἕτερος ὅμοιος αὐτῷ, ἀποκλαιέσθω, καὶ ταύτας ἀναπεμπέτω τὰς φωνὰς, ἱκετεύων ῥυσθῆναι ἐξ ἀνοσίου ἔθνους· δηλούτω δὲ αὐτοὺς τοὺς ἐκ περιτομῆς, καὶ ἀπὸ ἀνθρώπου ἀδίκου καὶ δολίου, ὡς ἂν μήποτε καὶ αὐτὸς γένοιτο ἄδικος καὶ δόλιος. Παρακαλείτω δὲ τὸν Θεὸν λέγων· Σὺ εἶ ὁ Θεὸς κραταίωμά μου· ἵνα τί με ἀπώσω, καταλιπών με ἐν μέσῳ τοιούτου λαοῦ; Ἥρμοζε δὲ τὰ προκείμενα καὶ τῷ προφήτῃ Ἡλίᾳ, ὃς ἔλεγεν κατεντυγχάνων τοῦ λαοῦ· Κύριε, τοὺς προφήτας σου ἀπέκτειναν, καὶ τὰ θυσιαστήριά σου κατέσκαψαν, κἀγὼ ὑπελείφθην μόνος, καὶ ζητοῦσι τὴν ψυχὴν λαβεῖν αὐτήν. Σαφῶς δὲ διδάσκει Ἱερεμίας ἐκλελοιπέναι πάντα δίκαιον ἐκ τοῦ λαοῦ, λέγων· Περιδράμετε ἐν ταῖς ἀμφόδοις Ἱερουσαλὴμ, καὶ ἐν ταῖς πλατείαις αὐτῆς, καὶ ἴδετε εἰ ἔστι συνιὼν, καὶ ἵλεως ἔσομαι αὐτοῖς.

Εἶτ’ ἐπειδὴ τὸ πλῆθος τῶν κακῶν ἀνδρῶν θλίψιν παρεῖχε τῷ δικαίῳ, σκυθρωπάζειν ἐπὶ τούτῳ ἔλεγεν· Ἵνα τί σκυθρωπάζων πορεύομαι ἐν τῷ ἐκθλίψαι ἐχθρόν; Καὶ ἄλλως δὲ, τῶν ἐχθρῶν καὶ πολεμίων θλιβόντων καὶ ἐπικρατεστέρων γενομένων τοῦ ἔθνους, ὁ τῷ Θεῷ ἀνακείμενος ἐδάκνετο τὴν ψυχὴν, ζήλου πληρούμενος ἐπὶ τῇ τῶν ἀθέων καὶ ἀσεβῶν ἀνδρῶν εὐπραγίᾳ. Διὸ καὶ ἱκετηρίαν ἀνέπεμπεν, ὡς ἂν, κρίνας ὁ Θεὸς καὶ δικάσας αὐτῷ, καὶ τὴν πρέπουσαν περὶ αὐτοῦ δίκην ἐξενεγκάμενος, τὴν αὐτοῦ προσοφειλομένην ἀμοιβὴν τῶν αὐτοῦ κατορθωμάτων τῷ παντὶ πλήθει χαρίσοιτο, καὶ δι’ αὐτοῦ ῥύσαιτο τοὺς πάντας ἐκ χειρὸς τῶν πολεμίων· ἵν’, ὥσπερ κοινωνὸς αὐτὸς γέγονε τῆς τοῦ λαοῦ κακοπραγίας, οὕτω καὶ ὁ λαὸς μετάσχοι τῆς αὐτοῦ δικαιοπραγίας. Ὥσπερ δὲ οἱ δίκαιοι ἔχοντες ἐν τοῖς δικαστηρίοις, τοὺς δικαστὰς ἱκετεύουσιν ἐπακοῦσαι τῶν δικαίων αὐτῶν, δικάσαι τε καὶ κρίνειν αὐτοὺς ὀρθῶς· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ θεοφιλὴς διὰ τῶν προκειμένων τῷ Θεῷ φησι· Κρῖνόν μοι, ὁ Θεὸς, οὐχὶ, κρῖνόν με· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, κρῖνόν μοι.

PG 23:381Σὺ γὰρ αὐτὸς γενοῦ μοι κριτὴς, καὶ τὴν κρίσιν μου ταύτην κρῖνον, καὶ ὑπερδίκησον τῆς δίκης μου, ἵνα, τυχὼν ἐκδικίας, συμβάλωμαι τῇ σωτηρίᾳ τοῦ παντὸς πλήθους τὰ ἐμαυτοῦ κατορθώματα. Ἐξαπόστειλον τὸ φῶς σου, καὶ τὴν ἀλήθειάν σου· αὐτά με ὡδήγησαν καὶ ἤγαγόν με εἰς ὄρος ἅγιόν σου, καὶ εἰς τὰ σκηνώματά σου. Νοήσεις καὶ οὕτως· Τοῦ παρὰ σοὶ φωτὸς καὶ τῆς παρὰ σοὶ ἀληθείας τυχὼν ὁδηγηθήσομαι, ὑπὸ μὲν τοῦ φωτὸς φωτιζόμενος, ὑπὸ δὲ τῆς σῆς ἀληθείας χειραγωγούμενος ἐπὶ τὸ ὄρος τὸ ἅγιόν σου τὸ ἐπουράνιον καὶ ἐπὶ τὰ αὐτόθι σκηνώματά σου, περὶ ὧν καὶ ἐν τῷ πρὸ τούτου ἔλεγον· Ὅτι διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως καὶ ἐξομολογήσεως ἤχου ἑορτάζοντος· ὡς ἂν δέ σοι τῷ Θεῷ ἱερωμένος, ἐπὶ τὰ ἐνδοτάτω καὶ μέχρι τοῦ θυσιαστηρίου ἥξω, καὶ πρὸς σὲ τὸν Θεὸν ἐλεύσομαι τὸν εὐφραίνοντα τὴν νεότητά μου τὴν πνευματικήν. Ἐξομολογήσομαί σοι ἐν κιθάρᾳ, ὁ Θεός. Κιθάραν δὲ τὸ σῶμά φησι, δι’ οὗ ἀνακρούεσθαι πέφυκεν ὁ νοῦς, καὶ διὰ τῶν αἰσθητηρίων ὥσπερ διὰ χορδῶν τὴν τῷ Θεῷ πρέπουσαν μελῳδίαν ἀναπέμπειν εἴωθε.

COMMENTARIA IN PSALMOS. βάσεις στηρίξας, εὐλόγως ἐρεῖ· Καὶ ἀνήγαγέ με ἐκ λάκκου ταλαιπωρίας καὶ ἀπὸ πηλοῦ Μύος· καὶ ἔστησεν ἐπὶ πέτραν τους πόδας μου, καὶ κατηύ- θυνε τὰ διαβήματά μου. Πέτραν δὲ πρὸς ἀντιδια στολὴν τοῦ στερεοῦ λόγου θεμέλιον ὀνομάζει, ἐφ᾽ ἂν ὁ βεβηκώς φήσει· Τις ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ, θλίψις, ἡ στενοχωρία, ἢ διωγμός, ἢ λιμός ; καὶ τὰ ἑξῆς. Οὐ μόνον δ' ἔστησε τοὺς πόδας ἐπὶ τὴν πέτραν, ἀλλὰ καὶ βαδίζειν καὶ τρέχειν ἐπ' αὐτ τῆς διὰ τῆς τῶν καλῶν εὐδοκιμήσεως ποιεῖ· διὸ ἐπι λέγει· καὶ κατηύθυνε τὰ διαβήματά μου. Εἶτα ἀκολούθως, ὡς ἂν μεταβληθεὶς ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω, τὸ μὲν παλαιὸν ᾆσμα, δι᾿ οὗ ἀπεκλαύσατο τὰ ἐν τοῖς πρὸ τούτου ψαλμοῖς λελεγμένα, ἀποτίθε ται· ἀναλαμβάνει δὲ ᾆσμα καινὸν τοῦ σώσαντος αὐτ τὸν, καὶ ἐμβάλλοντος εἰς τὸ στόμα αὐτοῦ καινὸν ᾆσμα Β καὶ ὕμνον, ἀποδυσαμένου τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον σὺν ταῖς πράξεσιν αὐτοῦ, ἐνδυσαμένου δὲ τὸν νέον τὸν ἀνακαινούμενον κατ' ἐπίγνωσιν τοῦ Θεοῦ. Εἶτα μετὰ πάντα ταῦτα ὑπόδειγμα πολλοῖς γίνεται, ὡς ἂν καὶ ἕτεροι, τὴν μεταβολὴν αὐτοῦ θεώμενοι, ἐλπίδας ἀγα θὰς ἀναλάβοιεν, καὶ τὴν ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω ποιήσαιντο μεταβολήν· διό φησιν· Ὄψονται πολλοὶ καὶ φοβηθήσονται, καὶ ἐλπιοῦσιν ἐπὶ Κύ ριον. Τί δὲ ὄψονται; Αὐτὸ τοῦτο, φησίν, ὡς εἰς βά θος ἐλήλυθα κακῶν, καὶ εἰς τὸν λάκκον καὶ τὸν πηλὸν τῆς Ιλύος· κἀκεῖθεν Θεοῦ χάριτι ἀνελκυσθεὶς, ἐπὶ τὴν πέτραν ἔστην καὶ κατηυθύνθη τὰ διαβήματά μου, καὶ άσματος κατηξιώθην καινοῦ. Ταῦτα γὰρ οἱ πολ- λοὶ θεασάμενοι φόβον Θεοῦ, περὶ οὗ λέλεκται, Ἀρχὴ ἑαυτοῖς ὑπογράψουσιν ἐλπίδα. Μακάριος ἀνὴρ, οὗ ἐστι τὸ ὄνομα Κυρίου ἐλπὶς αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἐπέβλεψεν εἰς ματαιότητας καὶ μανίας ψευδεῖς. Ὁ διὰ πείρας ἐλθὼν τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος τοῖς πᾶσι κηρύττει τὰς εἰς αὐτὸν γενομένας εὐεργεσίας, προφέρει τε καθολικὴν ἀπόφασιν ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν συμβάντων, διδάσκων, ὅτι πᾶσι δυνατὸν ἀνθρώποις τῶν ὁμοίων αὐτῷ τυχεῖν. Οὐ γὰρ ἐγώ, φησί, μόνος, τοιούτων ἀξιωθεὶς, εἴην ἂν μακάριος· ἔκκειται δὲ τοῖς πᾶσιν ἡ αὐτὴ ὁδὸς, καὶ οὐ τισὶ μὲν, τισὶ δὲ οὔ. Πᾶς οὖν ὁ τὴν ἐλπίδα αὐτοῦ ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀναθήσας οὐκ ἀποπεσείται τοῦ μακαρισμοῦ, οὗ καὶ αὐτὸς κατηξιώθην. Ματαιότης δὲ καὶ μανίαι ψευδεῖς πᾶσαι αἱ περὶ τὰ πρόσκαιρα καὶ μάταια τυγχάνουσι σπουδαί· ἐπείπερ Ματαιότης ματαιοτήτων, τὰ πάν τα ματαιότης· καὶ διὰ τῶν ἔμπροσθεν ἐλέγετο · Πλὴν τὰ πάντα ματαιότης, πᾶς ἄνθρωπος ζῶν· καὶ πάλιν· Πλὴν μάτην ταράσσονται. Θησαυρίζει, καὶ οὐ γινώσκει τίνι συνάξει ταῦτα. Μανίαι δὲ ψευδεῖς αἱ εἰς κενὸν καὶ μάταιον σπουδαζόμεναι τοῖς πολλοῖς φροντίδες. Ὥσπερ οὖν μανία σώφρων ἡ τοῦ παρόντος βίου κατεξανάστασις, δι᾿ ἣν καὶ ἐξεστῶτες ἐνομίζοντο τοῖς πολλοῖς οἱ τοῦ Θεοῦ προφῆται. Σε μνύνεται δ' ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ ἐκστάσει λέγων ὁ δίκαιος· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ ἐκστάσει μου· Πᾶς ἄνθρω πος ψεύστης· καὶ ὁ ᾿Απόστολος δὲ τοῦτο πεπονθώς Ελεγεν· Εἶτε γὰρ ἐξέστημεν Θεῷ, είτε σωφρονού μεν ὑμῖν. • σοφίας φόβος Θεοῦ, ἀναλήψονται, καὶ τὴν ὁμοίαν A merito dicat : Et eduxit me de lacu miseriæ et de C Rom. viii, 55. • Psal, cx, 10. • Eccle. 1, 2. D • tuto facis. Et statuit super petram pedes meos, et direxit gressus meos. Petram autem ad compara- tionem firmi sermonis, ſundamentum vocat, in quo quisquis processerit dicet: Quis nos separabit a charitate Christi ? tribulatio, an angustia, an per- secutio, an fames? etc. Non modo autem pedes statuit super petram; sed etiam id præstat, ut per bonorum dignitatem in ea incedere ac currere li - ceat; quare adjicit, et direxit gressus meos. Dehinc vero consequenter, utpote a pejoribus ad meliora translatus, cantico veteri, quo in præcedentibus psalmis lugebat, deposito, novum canticum assu- mit, ejus scilicet qui servavit eum, et canticum hymnumque novum in os ejus immisit; exuitque veterem hominem cum operibus ejus, et induit no- vum, sive renovatum per scientiam Dei. Sub hær autem omnia, in exemplum multis ponitur, ita ul alii quoque, conspecta ejus mutatione, spem su- mant bonam, et a pejoribus ad meliora sese tradu- car.t : quare ait, videbunt multi et timebunt, et spe rabuni in Domino. Quidnam videbunt? Idipsum, inquit, quo pacto in profundum malorum, in lacum miseria et in lutum fæcis demersus cum fuerim, inde Dei gratia eductus, super petram steterim, et gressus mei directi fuerint, ac novo cantico dona- tus sim. His conspectis, inquit, nulli timorem Dei, de quo dictum est, Initium sapientiæ timor Domini," accipient, similemque sibi spem ascribent. VERS. 5. Beatus vir cujus est nomen Domini spes ejus, et non respexit in vanitates et insanias falsas. Qui divinæ gratiæ experimentum habuit, sibi col- lata beneficia omnibus prædicat, atque ex iis quæ sibi contigerunt universalem profert sententiam, docens omnes homines paria secum obtinere posse. Neque enim ego solus, ait, talia nactus, beatus fue rim; sed omnibus ea ipsa via patet, nec quibus- dam aperta est, aliis vero minime. Quisquis ergo spem in Deo reposuit, a beatitudine illa, qua ego dignatus sum, non labetur. Vanitas autem et insa- niæ falsæ sunt, omnes temporanearum et futilium rerum curæ. Quandoquidem vanitas vanitatum, omnia vanitas ; ac superius dictum est : Verum- tamen universa vanilas, omnis homo virens; et ile rum Verumtamen vane conturbantur. Thesaurizat et ignorat cui congregabit ea. Vanitates falsæ, sunt irritæ ac inutiles a multis susceptæ sollicitudines. Igitur vanitas prudens est quasi renuntiatio prae sentis vitæ, ob quam prophetæ Dei multis exces- sisse mente videbantur. De hoc autem excessu glo- riatur justus dicens: Ego autem dixi in excessu meo, omnis homo mendax 7. Apostolusque idipsum passus dicebat : Sive enim mente excedinuus, Deo, sive sobrii sumus, vobis 8. ' Psal. cxv, 11. ' II Cor. V, 13.

Σαφῶς δὲ διὰ τούτων ὁ χορὸς ὁ προφητικὸς παρακαλεῖ τὸ φῶς ἀποσταλῆναι τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ, ὡς μηδέπω τότε φαῖνον ἐπὶ τῆς γῆς, μηδὲ τῆς ἀληθείας ὑπαρχούσης πως σὺν ἀνθρώποις, ὅτε ταύτας ἠφίει τὰς φωνάς. Φῶς δὲ ἀποστελλόμενον ἕτερον ἂν εἴη τοῦ ἀποστέλλοντος, περὶ οὗ εἴρηται· Ἦν τὸ φῶς τὸ φωτίζον πάντα ἄνθρωπον ἐρχόμενον εἰς τὸν κόσμον. Διδάσκει δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ αὐτοπροσώπως λέγων· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή. Ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συνταράσσεις με; Ἔλπισον ἐπὶ τὸν Θεὸν, ὅτι ἐξομολογήσομαι αὐτῷ, σωτήριον τοῦ προσώπου μου καὶ ὁ Θεός μου. Σύμμαχος δέ· Τί καταῤῥέεις, ψυχή μου, καὶ τί θορυβεῖς ἐπ’ ἐμέ; Ἀνάμεινον τὸν Θεόν· εἰσαεὶ γὰρ ἐξομολογήσομαι αὐτῷ, τῇ σωτηρίᾳ τοῦ προσώπου μου καὶ τῷ Θεῷ μου. Ἀνάμεινον, φησὶν, ἵνα καὶ αὐτὴ δυνηθῇς ποτε εἰπεῖν· Ὑπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον, καὶ προσέσχε μοι. Ἀλλὰ καὶ ἔλπισον ἐπὶ τὸν Θεόν· ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Τί γὰρ ἂν χρὴ ταράττεσθαι; τί δὲ περίλυπον γίνεσθαι, τοσούτων προσδοκωμένων ἀγαθῶν;

COMMENTARIA IN PSALMOS. βάσεις στηρίξας, εὐλόγως ἐρεῖ· Καὶ ἀνήγαγέ με ἐκ λάκκου ταλαιπωρίας καὶ ἀπὸ πηλοῦ Μύος· καὶ ἔστησεν ἐπὶ πέτραν τους πόδας μου, καὶ κατηύ- θυνε τὰ διαβήματά μου. Πέτραν δὲ πρὸς ἀντιδια στολὴν τοῦ στερεοῦ λόγου θεμέλιον ὀνομάζει, ἐφ᾽ ἂν ὁ βεβηκώς φήσει· Τις ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ, θλίψις, ἡ στενοχωρία, ἢ διωγμός, ἢ λιμός ; καὶ τὰ ἑξῆς. Οὐ μόνον δ' ἔστησε τοὺς πόδας ἐπὶ τὴν πέτραν, ἀλλὰ καὶ βαδίζειν καὶ τρέχειν ἐπ' αὐτ τῆς διὰ τῆς τῶν καλῶν εὐδοκιμήσεως ποιεῖ· διὸ ἐπι λέγει· καὶ κατηύθυνε τὰ διαβήματά μου. Εἶτα ἀκολούθως, ὡς ἂν μεταβληθεὶς ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω, τὸ μὲν παλαιὸν ᾆσμα, δι᾿ οὗ ἀπεκλαύσατο τὰ ἐν τοῖς πρὸ τούτου ψαλμοῖς λελεγμένα, ἀποτίθε ται· ἀναλαμβάνει δὲ ᾆσμα καινὸν τοῦ σώσαντος αὐτ τὸν, καὶ ἐμβάλλοντος εἰς τὸ στόμα αὐτοῦ καινὸν ᾆσμα Β καὶ ὕμνον, ἀποδυσαμένου τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον σὺν ταῖς πράξεσιν αὐτοῦ, ἐνδυσαμένου δὲ τὸν νέον τὸν ἀνακαινούμενον κατ' ἐπίγνωσιν τοῦ Θεοῦ. Εἶτα μετὰ πάντα ταῦτα ὑπόδειγμα πολλοῖς γίνεται, ὡς ἂν καὶ ἕτεροι, τὴν μεταβολὴν αὐτοῦ θεώμενοι, ἐλπίδας ἀγα θὰς ἀναλάβοιεν, καὶ τὴν ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ κρείττω ποιήσαιντο μεταβολήν· διό φησιν· Ὄψονται πολλοὶ καὶ φοβηθήσονται, καὶ ἐλπιοῦσιν ἐπὶ Κύ ριον. Τί δὲ ὄψονται; Αὐτὸ τοῦτο, φησίν, ὡς εἰς βά θος ἐλήλυθα κακῶν, καὶ εἰς τὸν λάκκον καὶ τὸν πηλὸν τῆς Ιλύος· κἀκεῖθεν Θεοῦ χάριτι ἀνελκυσθεὶς, ἐπὶ τὴν πέτραν ἔστην καὶ κατηυθύνθη τὰ διαβήματά μου, καὶ άσματος κατηξιώθην καινοῦ. Ταῦτα γὰρ οἱ πολ- λοὶ θεασάμενοι φόβον Θεοῦ, περὶ οὗ λέλεκται, Ἀρχὴ ἑαυτοῖς ὑπογράψουσιν ἐλπίδα. Μακάριος ἀνὴρ, οὗ ἐστι τὸ ὄνομα Κυρίου ἐλπὶς αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἐπέβλεψεν εἰς ματαιότητας καὶ μανίας ψευδεῖς. Ὁ διὰ πείρας ἐλθὼν τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος τοῖς πᾶσι κηρύττει τὰς εἰς αὐτὸν γενομένας εὐεργεσίας, προφέρει τε καθολικὴν ἀπόφασιν ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν συμβάντων, διδάσκων, ὅτι πᾶσι δυνατὸν ἀνθρώποις τῶν ὁμοίων αὐτῷ τυχεῖν. Οὐ γὰρ ἐγώ, φησί, μόνος, τοιούτων ἀξιωθεὶς, εἴην ἂν μακάριος· ἔκκειται δὲ τοῖς πᾶσιν ἡ αὐτὴ ὁδὸς, καὶ οὐ τισὶ μὲν, τισὶ δὲ οὔ. Πᾶς οὖν ὁ τὴν ἐλπίδα αὐτοῦ ἐπὶ τὸν Θεὸν ἀναθήσας οὐκ ἀποπεσείται τοῦ μακαρισμοῦ, οὗ καὶ αὐτὸς κατηξιώθην. Ματαιότης δὲ καὶ μανίαι ψευδεῖς πᾶσαι αἱ περὶ τὰ πρόσκαιρα καὶ μάταια τυγχάνουσι σπουδαί· ἐπείπερ Ματαιότης ματαιοτήτων, τὰ πάν τα ματαιότης· καὶ διὰ τῶν ἔμπροσθεν ἐλέγετο · Πλὴν τὰ πάντα ματαιότης, πᾶς ἄνθρωπος ζῶν· καὶ πάλιν· Πλὴν μάτην ταράσσονται. Θησαυρίζει, καὶ οὐ γινώσκει τίνι συνάξει ταῦτα. Μανίαι δὲ ψευδεῖς αἱ εἰς κενὸν καὶ μάταιον σπουδαζόμεναι τοῖς πολλοῖς φροντίδες. Ὥσπερ οὖν μανία σώφρων ἡ τοῦ παρόντος βίου κατεξανάστασις, δι᾿ ἣν καὶ ἐξεστῶτες ἐνομίζοντο τοῖς πολλοῖς οἱ τοῦ Θεοῦ προφῆται. Σε μνύνεται δ' ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ ἐκστάσει λέγων ὁ δίκαιος· Ἐγὼ δὲ εἶπα ἐν τῇ ἐκστάσει μου· Πᾶς ἄνθρω πος ψεύστης· καὶ ὁ ᾿Απόστολος δὲ τοῦτο πεπονθώς Ελεγεν· Εἶτε γὰρ ἐξέστημεν Θεῷ, είτε σωφρονού μεν ὑμῖν. • σοφίας φόβος Θεοῦ, ἀναλήψονται, καὶ τὴν ὁμοίαν A merito dicat : Et eduxit me de lacu miseriæ et de C Rom. viii, 55. • Psal, cx, 10. • Eccle. 1, 2. D • tuto facis. Et statuit super petram pedes meos, et direxit gressus meos. Petram autem ad compara- tionem firmi sermonis, ſundamentum vocat, in quo quisquis processerit dicet: Quis nos separabit a charitate Christi ? tribulatio, an angustia, an per- secutio, an fames? etc. Non modo autem pedes statuit super petram; sed etiam id præstat, ut per bonorum dignitatem in ea incedere ac currere li - ceat; quare adjicit, et direxit gressus meos. Dehinc vero consequenter, utpote a pejoribus ad meliora translatus, cantico veteri, quo in præcedentibus psalmis lugebat, deposito, novum canticum assu- mit, ejus scilicet qui servavit eum, et canticum hymnumque novum in os ejus immisit; exuitque veterem hominem cum operibus ejus, et induit no- vum, sive renovatum per scientiam Dei. Sub hær autem omnia, in exemplum multis ponitur, ita ul alii quoque, conspecta ejus mutatione, spem su- mant bonam, et a pejoribus ad meliora sese tradu- car.t : quare ait, videbunt multi et timebunt, et spe rabuni in Domino. Quidnam videbunt? Idipsum, inquit, quo pacto in profundum malorum, in lacum miseria et in lutum fæcis demersus cum fuerim, inde Dei gratia eductus, super petram steterim, et gressus mei directi fuerint, ac novo cantico dona- tus sim. His conspectis, inquit, nulli timorem Dei, de quo dictum est, Initium sapientiæ timor Domini," accipient, similemque sibi spem ascribent. VERS. 5. Beatus vir cujus est nomen Domini spes ejus, et non respexit in vanitates et insanias falsas. Qui divinæ gratiæ experimentum habuit, sibi col- lata beneficia omnibus prædicat, atque ex iis quæ sibi contigerunt universalem profert sententiam, docens omnes homines paria secum obtinere posse. Neque enim ego solus, ait, talia nactus, beatus fue rim; sed omnibus ea ipsa via patet, nec quibus- dam aperta est, aliis vero minime. Quisquis ergo spem in Deo reposuit, a beatitudine illa, qua ego dignatus sum, non labetur. Vanitas autem et insa- niæ falsæ sunt, omnes temporanearum et futilium rerum curæ. Quandoquidem vanitas vanitatum, omnia vanitas ; ac superius dictum est : Verum- tamen universa vanilas, omnis homo virens; et ile rum Verumtamen vane conturbantur. Thesaurizat et ignorat cui congregabit ea. Vanitates falsæ, sunt irritæ ac inutiles a multis susceptæ sollicitudines. Igitur vanitas prudens est quasi renuntiatio prae sentis vitæ, ob quam prophetæ Dei multis exces- sisse mente videbantur. De hoc autem excessu glo- riatur justus dicens: Ego autem dixi in excessu meo, omnis homo mendax 7. Apostolusque idipsum passus dicebat : Sive enim mente excedinuus, Deo, sive sobrii sumus, vobis 8. ' Psal. cxv, 11. ' II Cor. V, 13.

PG 23:383Ἔτι γὰρ μικρὸν ὅσον ὁ ἐρχόμενος ἥξει, καὶ οὐ χρονιεῖ, καὶ τὸ φῶς ἀποσταλήσεται, καὶ ἡ ἀλήθεια παραγενήσεται, καὶ τὰ προφητευθέντα τέλους τεύξεται· καὶ τέλος παντὸς λόγου τὸ σωτήριόν ἐστι τοῦ προσώπου, αὐτὸς ὁ Θεός μου. Ἐπειδὰν γὰρ καταξιωθῶ, παραστὰς τῷ Θεῷ, πρόσωπον πρὸς πρόσωπον ἐποπτεῦσαι τὸ σωτήριον, περὶ οὗ πολὺς ὁ λόγος διὰ πασῶν τῶν Γραφῶν· τότε δὴ αὐτῷ ἐξομολογήσομαι ὡς ἂν Θεῷ μου καὶ Σωτῆρί μου· καλῶς δὲ συνῆψε τὸ φῶς τῇ ἀληθείᾳ· ὅπερ γὰρ φῶς αἰσθητὸν ὀφθαλμοῖς σώματος, τοῦτο ἀλήθεια τοῖς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοῖς ἐνατενίζουσι τῇ φύσει τῶν πραγμάτων, καὶ μηκέτι ἀπατωμένοις, δι’ αὐτῆς δὲ τῆς τῶν ὄντων καταλήψεως φωτιζομένοις, καὶ γνῶσιν τῆς ἀληθείας ἀναλαμβάνουσιν. Ἡρμήνευσε τοίνυν αὐτὸς ὁ λόγος τοῦ νοητοῦ φωτὸς τὴν ἐνέργειαν, ἀληθείας οὖσαν παραστατικήν. Εἰκότως οὖν ὁ Σωτὴρ ταῦτα παραδιδοὺς τοῖς αὑτοῦ μαθηταῖς ἐδίδασκε λέγων· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή. Καὶ ἑκάστῃ δὲ τῶν λοιπῶν ἐκδόσεων ἁρμόσεις ἀκολούθως τὸ τέλος, εἴτε τοῖς ἐν Βαβυλῶνι ταῦτα λέγουσιν, εἴτε τοῖς ἐξ ἐθνῶν μήπω πεπιστευκόσιν.

Πολλὰ ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ θαυ μάσιά σου. Ο τὴν πολυποίκιλον τοῦ Θεοῦ σοφία, και τανενοηκὼς ἔν τε τοῖς καθόλου κτίσμασι καὶ τοῖς και τὰ μέρος, τοῖς τε αἰσθητοῖς καὶ τοῖς κατὰ διάνοιαν θεωρουμένοις, εἰς ἔκπληξιν ἐλθὼν τῆς ὑπερμεγέθους δυνάμεως τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ, εἴποι ἄν· Πολλὰ ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ θαυμάσιά σου. Ἀλλὰ καὶ τοὺς λόγους ἐξετάσας τῆς καθόλου προνοίας, καθ' οὓς τὰ σύμπαντα διοικεῖ, κάπειτα εύ ρὼν αὐτοὺς ἀκαταλήπτους, προσθήσει λέγων· καὶ τοῖς διαλογισμοῖς σου οὐκ ἔστι τίς ὁμοιωθήσεται σοι. Οἷος ἦν ὁ λέγων· Ὢ βάθους πλούτου καὶ σου φίας, καὶ γνώσεως Θεοῦ! ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ! Ἐν δὲ τοῖς προκειμένοις ὁ Δαυΐδ κατὰ καιρὸν ταύτας προηνέγκατο τὰς φωνὰς, ἔργῳ μαθών, ὡς καινῷ τιν τρόπῳ σέσωσται τῷ δι' ὑπακοῆς τῶν θείων λογίων. Πάλαι μὲν γὰρ διὰ Μωϋσέως θυσίαι καὶ ὁλόκαυτο αναφοραὶ προσετάττοντο ὑπὲρ ἁμαρτιῶν προσφέρει σθαι· νυνὶ δὲ καινός παραδίδοται τρόπος σωτηρίας, δ δίχα θυσιῶν καὶ ὁλοκαυτωμάτων. Διδάσκει δὲ καὶ ὡς Έστι μυρία σωτηρίας φάρμακα, ἅπερ ἡ τοῦ Θεοῦ χά ρις τοῖς ἀνθρώποις ἐδωρήσατο. Οὐκ ἔστι τε κατ᾽ ἀξίαν εἰπεῖν, οὐδὲ διανοία περιλαβεῖν τῶν τοῦ Θεοῦ διαλο γισμῶν τὸ πλῆθος. Ὁ δὲ Σύμμαχος, Πάμπολλα, φη- σὶν, ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ τεράστια σου, καὶ τοὺς διαλογισμούς σου τοὺς ὑπὲρ ἡμῶν οὐκ ἔστιν ἐκθέσθαι ἐπὶ σοῦ. Εἶτα ἀντὶ τοῦ· Ἀπήγ γειλα καὶ ἐλάλησα, επληθύνθησαν ὑπὲρ ἄμμον, πάλιν ὁ Σύμμαχος τοῦτον ἡρμήνευσε τον τρόπον· Ἐὰν ἀπαγγέλλων καταγγέλλω, πλείω ἐστὶ τοῦ δια ηγηθῆναι. Ἐκ μέρους μὲν γὰρ, φησί, γινώσκο μεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν. Τά γε μὴν πάντα ἀναρίθμητα καὶ ἀκατάληπτα τυγχάνει τὰ θαυ μάσιά σου· πλὴν ἐν οἷς κατέλαβον καὶ τοῦθ᾽ εὗρον, ὅτι κατὰ τὸν παρόντα καιρὸν τὰς παρὰ Μωϋσει θυ σίας καὶ προσφορὰς οὐκ ἠθέλησας· ἀντὶ δ᾽ ἐκείνων τὰ ὦτά μου καὶ τὴν ὑπακοὴν τῶν σῶν λογίων κατηρ τίσω· καὶ ἀντὶ ὁλοκαυτωμάτων καὶ τῶν περὶ ἁμαρ τίας θυσιῶν αὐτὸς ἐμαυτὸν προσήγαγόν σοι. Διό φησ σιν· Ἰδοὺ ήκω κληθεὶς ὑπὸ σοῦ, καὶ προθυμότατα ὑπακούσας. Ηκω δὲ σπεύσας τοῦ ποιῆσαι τὸ θέλημά σου· τοῦτο γὰρ ἀντὶ πάσης ὁλοκαύτου θυσίας πέ πεισμαί σε ἀποδέχεσθαι. Καὶ τοῦτο δὲ ἐν κεφαλίδι βιβλίου γέγραπται περὶ ἐμοῦ· τοῦτο δὲ ποῖον ἢ τὸ προτιμῆσαι τὸ θέλημά σου θυσιῶν καὶ ὁλοκαυτωμάτ των ; καὶ τὸ ποιῆσαι τὸν νόμον σου οὐ κατὰ τὴν πρό χειρον λέξιν, οὐδὲ ὁμοίως τοῖς πολλοῖς τὰ παρὰ Μωϋ- σεξ παρηγγελμένα φυλάττοντας· ἐν μέσῳ δὲ τῆς κοιλίας μου· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον • Προεθυμήθην τὸν νόμον σου ἔνδοθεν τῶν ἐγκάτων μου. Ει γάρ τίς ἐστι κοιλία ψυχῆς, τροπικῶς οὕτως ὀνομαζομένη, περὶ ἧς ἐν Εὐαγγελίοις λέλεκται· Ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος, άλλο μένου εἰς ζωὴν αἰώνιον· ἐν τούτῳ τῷ ἀποῤῥήτων καὶ ἀποκρύφῳ τῆς ψυχῆς ταμείῳ τὸν νόμον σου, φη- σὶν, ἐβουλήθην ποιῆσαι, καὶ περὶ θυσιῶν καὶ ὁλο Δ B - EXEGETICA. C EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. VERG. 6-9. Μulta fecisti tu, Domine Deus meus, mirabilia tua. Qui variam illam Dei sapientiam sive in universis opificiis, sive in singulis, in sensilibus, et in iis quæ mente percipiuntur ani- madverterit, in stuporem veniens ob ingentem Dei universorum potestatem, sane dixerit : Multa feci sti tu, Domine Deus meus, mirabilia tua. Sed etiam ponderatis universalis illius providentiæ rationi- bus, queis omnia administrat, cum deprehenderit incomprehensibiles eas esse. hæc adjiciet : Et co- gitationibus tuis non est qui similis sit ribi. Qualis erat is qui dicebat : altitudo divitiarum sapientiæ et scientia Dei! quam incomprehensibilia sunt judi- cia ejus, et investigabiles viæ ejus'! In præsenti au- tem David pro opportunitate has protulit voces, cum e re gesta edidicisset, novo quodam modo, sci- licet per obsequentiam divinis legibus exhibitam, servatum se fuisse. Atenim per Moysem olim sacri- ficia et holocausta pro peccatis offerri jussum fue- rat; nunc vero novus traditur salutis modus sine sacrificiis et holocaustis. Docet porro sexcenta esse ad salutem remedia, quæ Dei gratia hominibus elar- gita est. Neque pro dignitate rei dici, neque mente concipi potest multitudo cogitationum Dei. Symma- chus vero : Permulta, inquit, fecisti tu, Domine Deus meus, prodigia tua, et cogitationes tuas pro nobis non possibile est exponere super te. Deinde pro illo, Annuntiavi et locutus sum, multiplicati sunt su- per arenam; rursum Symmachus bac ratione inter- pretatus est, Si annuntians annuntiem, plures sunt quam ut enarrari possint. Nam, ex parte, inquit, co- gnoscimus, et ex parte prophetamus ". Omnia sane mirabilia tua innumerabilia et incomprehensibilia sunt : altamen in iis quæ capere licuit id depre- hendi, te scilicet in præsenti tempore a Moyse tra- dita sacrificia et oblationes noluisse, sed eorum loco aures meas et obsequentiam eloquiis tuis per- fecisse ; ac pro holocaustis, et sacrificiis pro pec- cato, memetipsum obtuli tibi. Quare ait : Ecce ve- nio a te vocatus, atque promptissime obsecutus. Venio autem festinando ut faciam voluntatem tuam : hoc enim pro omni victima holocausti ac- cepturum te persuasum habeo. Hoc porro, in capile libri scriptum est de me, quid, amabo, aliud est, quam præferendam esse voluntatem tuam sacrifi- ciis et holocaustis? et legem tuam exsequendam esse non secundum obviam lectionem, neque pari ratione atque complures legis Moysis observatores ; sed in medio ventris mei; aut ut Symmachus, con- cupivi legem tuam in medio viscerum meorum. Nam si qui animæ venter est, tropice sic vocatus, de quo in Evangeliis dictum est: Flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ, salientis in vitam æternam "; in hoc recondito, inquit, ac secreto animæ prom- ptuario legem tuam observare volui, atque præce- pta de sacrificiis et holocaustis spirituali more ac secundum mentem persolvere. Hæc quippe tibi • Rom. x1, 33. 1* Cor. XIII, 9. « Joan. 1, 38.

On 7ΕΙΣ ΤΟ 7

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΤΟΙΣ ΥΙΟΙΣ ΚΟΡΕ ΕΙΣ ΣΥΝΕ- ΣΙΝ ΜΓ.

Πολλὰ ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ θαυ μάσιά σου. Ο τὴν πολυποίκιλον τοῦ Θεοῦ σοφία, και τανενοηκὼς ἔν τε τοῖς καθόλου κτίσμασι καὶ τοῖς και τὰ μέρος, τοῖς τε αἰσθητοῖς καὶ τοῖς κατὰ διάνοιαν θεωρουμένοις, εἰς ἔκπληξιν ἐλθὼν τῆς ὑπερμεγέθους δυνάμεως τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ, εἴποι ἄν· Πολλὰ ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ θαυμάσιά σου. Ἀλλὰ καὶ τοὺς λόγους ἐξετάσας τῆς καθόλου προνοίας, καθ' οὓς τὰ σύμπαντα διοικεῖ, κάπειτα εύ ρὼν αὐτοὺς ἀκαταλήπτους, προσθήσει λέγων· καὶ τοῖς διαλογισμοῖς σου οὐκ ἔστι τίς ὁμοιωθήσεται σοι. Οἷος ἦν ὁ λέγων· Ὢ βάθους πλούτου καὶ σου φίας, καὶ γνώσεως Θεοῦ! ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ! Ἐν δὲ τοῖς προκειμένοις ὁ Δαυΐδ κατὰ καιρὸν ταύτας προηνέγκατο τὰς φωνὰς, ἔργῳ μαθών, ὡς καινῷ τιν τρόπῳ σέσωσται τῷ δι' ὑπακοῆς τῶν θείων λογίων. Πάλαι μὲν γὰρ διὰ Μωϋσέως θυσίαι καὶ ὁλόκαυτο αναφοραὶ προσετάττοντο ὑπὲρ ἁμαρτιῶν προσφέρει σθαι· νυνὶ δὲ καινός παραδίδοται τρόπος σωτηρίας, δ δίχα θυσιῶν καὶ ὁλοκαυτωμάτων. Διδάσκει δὲ καὶ ὡς Έστι μυρία σωτηρίας φάρμακα, ἅπερ ἡ τοῦ Θεοῦ χά ρις τοῖς ἀνθρώποις ἐδωρήσατο. Οὐκ ἔστι τε κατ᾽ ἀξίαν εἰπεῖν, οὐδὲ διανοία περιλαβεῖν τῶν τοῦ Θεοῦ διαλο γισμῶν τὸ πλῆθος. Ὁ δὲ Σύμμαχος, Πάμπολλα, φη- σὶν, ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ τεράστια σου, καὶ τοὺς διαλογισμούς σου τοὺς ὑπὲρ ἡμῶν οὐκ ἔστιν ἐκθέσθαι ἐπὶ σοῦ. Εἶτα ἀντὶ τοῦ· Ἀπήγ γειλα καὶ ἐλάλησα, επληθύνθησαν ὑπὲρ ἄμμον, πάλιν ὁ Σύμμαχος τοῦτον ἡρμήνευσε τον τρόπον· Ἐὰν ἀπαγγέλλων καταγγέλλω, πλείω ἐστὶ τοῦ δια ηγηθῆναι. Ἐκ μέρους μὲν γὰρ, φησί, γινώσκο μεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν. Τά γε μὴν πάντα ἀναρίθμητα καὶ ἀκατάληπτα τυγχάνει τὰ θαυ μάσιά σου· πλὴν ἐν οἷς κατέλαβον καὶ τοῦθ᾽ εὗρον, ὅτι κατὰ τὸν παρόντα καιρὸν τὰς παρὰ Μωϋσει θυ σίας καὶ προσφορὰς οὐκ ἠθέλησας· ἀντὶ δ᾽ ἐκείνων τὰ ὦτά μου καὶ τὴν ὑπακοὴν τῶν σῶν λογίων κατηρ τίσω· καὶ ἀντὶ ὁλοκαυτωμάτων καὶ τῶν περὶ ἁμαρ τίας θυσιῶν αὐτὸς ἐμαυτὸν προσήγαγόν σοι. Διό φησ σιν· Ἰδοὺ ήκω κληθεὶς ὑπὸ σοῦ, καὶ προθυμότατα ὑπακούσας. Ηκω δὲ σπεύσας τοῦ ποιῆσαι τὸ θέλημά σου· τοῦτο γὰρ ἀντὶ πάσης ὁλοκαύτου θυσίας πέ πεισμαί σε ἀποδέχεσθαι. Καὶ τοῦτο δὲ ἐν κεφαλίδι βιβλίου γέγραπται περὶ ἐμοῦ· τοῦτο δὲ ποῖον ἢ τὸ προτιμῆσαι τὸ θέλημά σου θυσιῶν καὶ ὁλοκαυτωμάτ των ; καὶ τὸ ποιῆσαι τὸν νόμον σου οὐ κατὰ τὴν πρό χειρον λέξιν, οὐδὲ ὁμοίως τοῖς πολλοῖς τὰ παρὰ Μωϋ- σεξ παρηγγελμένα φυλάττοντας· ἐν μέσῳ δὲ τῆς κοιλίας μου· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον • Προεθυμήθην τὸν νόμον σου ἔνδοθεν τῶν ἐγκάτων μου. Ει γάρ τίς ἐστι κοιλία ψυχῆς, τροπικῶς οὕτως ὀνομαζομένη, περὶ ἧς ἐν Εὐαγγελίοις λέλεκται· Ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος, άλλο μένου εἰς ζωὴν αἰώνιον· ἐν τούτῳ τῷ ἀποῤῥήτων καὶ ἀποκρύφῳ τῆς ψυχῆς ταμείῳ τὸν νόμον σου, φη- σὶν, ἐβουλήθην ποιῆσαι, καὶ περὶ θυσιῶν καὶ ὁλο Δ B - EXEGETICA. C EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. VERG. 6-9. Μulta fecisti tu, Domine Deus meus, mirabilia tua. Qui variam illam Dei sapientiam sive in universis opificiis, sive in singulis, in sensilibus, et in iis quæ mente percipiuntur ani- madverterit, in stuporem veniens ob ingentem Dei universorum potestatem, sane dixerit : Multa feci sti tu, Domine Deus meus, mirabilia tua. Sed etiam ponderatis universalis illius providentiæ rationi- bus, queis omnia administrat, cum deprehenderit incomprehensibiles eas esse. hæc adjiciet : Et co- gitationibus tuis non est qui similis sit ribi. Qualis erat is qui dicebat : altitudo divitiarum sapientiæ et scientia Dei! quam incomprehensibilia sunt judi- cia ejus, et investigabiles viæ ejus'! In præsenti au- tem David pro opportunitate has protulit voces, cum e re gesta edidicisset, novo quodam modo, sci- licet per obsequentiam divinis legibus exhibitam, servatum se fuisse. Atenim per Moysem olim sacri- ficia et holocausta pro peccatis offerri jussum fue- rat; nunc vero novus traditur salutis modus sine sacrificiis et holocaustis. Docet porro sexcenta esse ad salutem remedia, quæ Dei gratia hominibus elar- gita est. Neque pro dignitate rei dici, neque mente concipi potest multitudo cogitationum Dei. Symma- chus vero : Permulta, inquit, fecisti tu, Domine Deus meus, prodigia tua, et cogitationes tuas pro nobis non possibile est exponere super te. Deinde pro illo, Annuntiavi et locutus sum, multiplicati sunt su- per arenam; rursum Symmachus bac ratione inter- pretatus est, Si annuntians annuntiem, plures sunt quam ut enarrari possint. Nam, ex parte, inquit, co- gnoscimus, et ex parte prophetamus ". Omnia sane mirabilia tua innumerabilia et incomprehensibilia sunt : altamen in iis quæ capere licuit id depre- hendi, te scilicet in præsenti tempore a Moyse tra- dita sacrificia et oblationes noluisse, sed eorum loco aures meas et obsequentiam eloquiis tuis per- fecisse ; ac pro holocaustis, et sacrificiis pro pec- cato, memetipsum obtuli tibi. Quare ait : Ecce ve- nio a te vocatus, atque promptissime obsecutus. Venio autem festinando ut faciam voluntatem tuam : hoc enim pro omni victima holocausti ac- cepturum te persuasum habeo. Hoc porro, in capile libri scriptum est de me, quid, amabo, aliud est, quam præferendam esse voluntatem tuam sacrifi- ciis et holocaustis? et legem tuam exsequendam esse non secundum obviam lectionem, neque pari ratione atque complures legis Moysis observatores ; sed in medio ventris mei; aut ut Symmachus, con- cupivi legem tuam in medio viscerum meorum. Nam si qui animæ venter est, tropice sic vocatus, de quo in Evangeliis dictum est: Flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ, salientis in vitam æternam "; in hoc recondito, inquit, ac secreto animæ prom- ptuario legem tuam observare volui, atque præce- pta de sacrificiis et holocaustis spirituali more ac secundum mentem persolvere. Hæc quippe tibi • Rom. x1, 33. 1* Cor. XIII, 9. « Joan. 1, 38.

Ἀλλ’ οὐδὲ οἱ προκείμενοι λόγοι ψαλμὸν κατὰ τὴν προγραφὴν περιέχουσιν, οὐδὲ ᾠδὴν, οὐδὲ ὕμνον, οὐδέ τι τῶν τοιούτων· ἐπεὶ μηδὲ τὰ τῆς διανοίας τῶν ἐν αὐτοῖς φερομένων τοιαύτης ἔχεται θεωρίας· ἱκετηρίαι δέ εἰσιν ὅμοιαι ταῖς ἔμπροσθεν, καὶ περὶ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως· λέγω δὲ περὶ τῆς ἀποπτώσεως τοῦ Ἰουδαίων ἔθνους ἐκ προσώπου τῶν προφητῶν προσπεφωνημέναι διὰ τῶν υἱῶν Κορέ. Διασαφοῦσι δ’ ἐπὶ τοῦ παρόντος λευκότερον ἐκφαίνοντες τὴν διάνοιαν, δι’ ἣν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἀπεκλαύσαντο. Διεξέρχονται γοῦν τὰ συμβεβηκότα πάθη τῷ λαῷ. Ὅθεν διεγείρουσιν ἡμᾶς εἰς σύνεσιν, καὶ εἰς τὸ τέλος ἀναπέμπουσι διὰ τῆς προγραφῆς, διὰ τὸ μέλλειν ἐπὶ τέλει ταῦτα συμβαίνειν, εἰ καὶ ὡς ἤδη συμβεβηκότα αὐτὰ οἱ υἱοὶ Κορὲ προφητικῶς ἐθέσπιζον. Διὰ μὲν οὖν τῶν ἔμπροσθεν ἀπεκλαύσαντο, καὶ τὰς ἑαυτῶν ἐξήγγειλαν τῷ Θεῷ λύπας· ἐν δὲ τοῖς προκειμένοις καὶ αὐτὰ τὰ πάθη ἐξέρχονται. Ὁ Θεὸς, τοῖς ὠσὶν ἡμῶν ἠκούσαμεν. Ἀντὶ τοῦ· Ὁ ἐντελλόμενος τὰς σωτηρίας Ἰακὼβ, ὁ Σύμμαχος· Σὺ εἶ ὁ βασιλεύς μου· ὁ Θεὸς, ἔντειλαι περὶ τῆς σωτηρίας Ἰακώβ. Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν.

Πολλὰ ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ θαυ μάσιά σου. Ο τὴν πολυποίκιλον τοῦ Θεοῦ σοφία, και τανενοηκὼς ἔν τε τοῖς καθόλου κτίσμασι καὶ τοῖς και τὰ μέρος, τοῖς τε αἰσθητοῖς καὶ τοῖς κατὰ διάνοιαν θεωρουμένοις, εἰς ἔκπληξιν ἐλθὼν τῆς ὑπερμεγέθους δυνάμεως τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ, εἴποι ἄν· Πολλὰ ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ θαυμάσιά σου. Ἀλλὰ καὶ τοὺς λόγους ἐξετάσας τῆς καθόλου προνοίας, καθ' οὓς τὰ σύμπαντα διοικεῖ, κάπειτα εύ ρὼν αὐτοὺς ἀκαταλήπτους, προσθήσει λέγων· καὶ τοῖς διαλογισμοῖς σου οὐκ ἔστι τίς ὁμοιωθήσεται σοι. Οἷος ἦν ὁ λέγων· Ὢ βάθους πλούτου καὶ σου φίας, καὶ γνώσεως Θεοῦ! ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ! Ἐν δὲ τοῖς προκειμένοις ὁ Δαυΐδ κατὰ καιρὸν ταύτας προηνέγκατο τὰς φωνὰς, ἔργῳ μαθών, ὡς καινῷ τιν τρόπῳ σέσωσται τῷ δι' ὑπακοῆς τῶν θείων λογίων. Πάλαι μὲν γὰρ διὰ Μωϋσέως θυσίαι καὶ ὁλόκαυτο αναφοραὶ προσετάττοντο ὑπὲρ ἁμαρτιῶν προσφέρει σθαι· νυνὶ δὲ καινός παραδίδοται τρόπος σωτηρίας, δ δίχα θυσιῶν καὶ ὁλοκαυτωμάτων. Διδάσκει δὲ καὶ ὡς Έστι μυρία σωτηρίας φάρμακα, ἅπερ ἡ τοῦ Θεοῦ χά ρις τοῖς ἀνθρώποις ἐδωρήσατο. Οὐκ ἔστι τε κατ᾽ ἀξίαν εἰπεῖν, οὐδὲ διανοία περιλαβεῖν τῶν τοῦ Θεοῦ διαλο γισμῶν τὸ πλῆθος. Ὁ δὲ Σύμμαχος, Πάμπολλα, φη- σὶν, ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ τεράστια σου, καὶ τοὺς διαλογισμούς σου τοὺς ὑπὲρ ἡμῶν οὐκ ἔστιν ἐκθέσθαι ἐπὶ σοῦ. Εἶτα ἀντὶ τοῦ· Ἀπήγ γειλα καὶ ἐλάλησα, επληθύνθησαν ὑπὲρ ἄμμον, πάλιν ὁ Σύμμαχος τοῦτον ἡρμήνευσε τον τρόπον· Ἐὰν ἀπαγγέλλων καταγγέλλω, πλείω ἐστὶ τοῦ δια ηγηθῆναι. Ἐκ μέρους μὲν γὰρ, φησί, γινώσκο μεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν. Τά γε μὴν πάντα ἀναρίθμητα καὶ ἀκατάληπτα τυγχάνει τὰ θαυ μάσιά σου· πλὴν ἐν οἷς κατέλαβον καὶ τοῦθ᾽ εὗρον, ὅτι κατὰ τὸν παρόντα καιρὸν τὰς παρὰ Μωϋσει θυ σίας καὶ προσφορὰς οὐκ ἠθέλησας· ἀντὶ δ᾽ ἐκείνων τὰ ὦτά μου καὶ τὴν ὑπακοὴν τῶν σῶν λογίων κατηρ τίσω· καὶ ἀντὶ ὁλοκαυτωμάτων καὶ τῶν περὶ ἁμαρ τίας θυσιῶν αὐτὸς ἐμαυτὸν προσήγαγόν σοι. Διό φησ σιν· Ἰδοὺ ήκω κληθεὶς ὑπὸ σοῦ, καὶ προθυμότατα ὑπακούσας. Ηκω δὲ σπεύσας τοῦ ποιῆσαι τὸ θέλημά σου· τοῦτο γὰρ ἀντὶ πάσης ὁλοκαύτου θυσίας πέ πεισμαί σε ἀποδέχεσθαι. Καὶ τοῦτο δὲ ἐν κεφαλίδι βιβλίου γέγραπται περὶ ἐμοῦ· τοῦτο δὲ ποῖον ἢ τὸ προτιμῆσαι τὸ θέλημά σου θυσιῶν καὶ ὁλοκαυτωμάτ των ; καὶ τὸ ποιῆσαι τὸν νόμον σου οὐ κατὰ τὴν πρό χειρον λέξιν, οὐδὲ ὁμοίως τοῖς πολλοῖς τὰ παρὰ Μωϋ- σεξ παρηγγελμένα φυλάττοντας· ἐν μέσῳ δὲ τῆς κοιλίας μου· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον • Προεθυμήθην τὸν νόμον σου ἔνδοθεν τῶν ἐγκάτων μου. Ει γάρ τίς ἐστι κοιλία ψυχῆς, τροπικῶς οὕτως ὀνομαζομένη, περὶ ἧς ἐν Εὐαγγελίοις λέλεκται· Ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος, άλλο μένου εἰς ζωὴν αἰώνιον· ἐν τούτῳ τῷ ἀποῤῥήτων καὶ ἀποκρύφῳ τῆς ψυχῆς ταμείῳ τὸν νόμον σου, φη- σὶν, ἐβουλήθην ποιῆσαι, καὶ περὶ θυσιῶν καὶ ὁλο Δ B - EXEGETICA. C EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. VERG. 6-9. Μulta fecisti tu, Domine Deus meus, mirabilia tua. Qui variam illam Dei sapientiam sive in universis opificiis, sive in singulis, in sensilibus, et in iis quæ mente percipiuntur ani- madverterit, in stuporem veniens ob ingentem Dei universorum potestatem, sane dixerit : Multa feci sti tu, Domine Deus meus, mirabilia tua. Sed etiam ponderatis universalis illius providentiæ rationi- bus, queis omnia administrat, cum deprehenderit incomprehensibiles eas esse. hæc adjiciet : Et co- gitationibus tuis non est qui similis sit ribi. Qualis erat is qui dicebat : altitudo divitiarum sapientiæ et scientia Dei! quam incomprehensibilia sunt judi- cia ejus, et investigabiles viæ ejus'! In præsenti au- tem David pro opportunitate has protulit voces, cum e re gesta edidicisset, novo quodam modo, sci- licet per obsequentiam divinis legibus exhibitam, servatum se fuisse. Atenim per Moysem olim sacri- ficia et holocausta pro peccatis offerri jussum fue- rat; nunc vero novus traditur salutis modus sine sacrificiis et holocaustis. Docet porro sexcenta esse ad salutem remedia, quæ Dei gratia hominibus elar- gita est. Neque pro dignitate rei dici, neque mente concipi potest multitudo cogitationum Dei. Symma- chus vero : Permulta, inquit, fecisti tu, Domine Deus meus, prodigia tua, et cogitationes tuas pro nobis non possibile est exponere super te. Deinde pro illo, Annuntiavi et locutus sum, multiplicati sunt su- per arenam; rursum Symmachus bac ratione inter- pretatus est, Si annuntians annuntiem, plures sunt quam ut enarrari possint. Nam, ex parte, inquit, co- gnoscimus, et ex parte prophetamus ". Omnia sane mirabilia tua innumerabilia et incomprehensibilia sunt : altamen in iis quæ capere licuit id depre- hendi, te scilicet in præsenti tempore a Moyse tra- dita sacrificia et oblationes noluisse, sed eorum loco aures meas et obsequentiam eloquiis tuis per- fecisse ; ac pro holocaustis, et sacrificiis pro pec- cato, memetipsum obtuli tibi. Quare ait : Ecce ve- nio a te vocatus, atque promptissime obsecutus. Venio autem festinando ut faciam voluntatem tuam : hoc enim pro omni victima holocausti ac- cepturum te persuasum habeo. Hoc porro, in capile libri scriptum est de me, quid, amabo, aliud est, quam præferendam esse voluntatem tuam sacrifi- ciis et holocaustis? et legem tuam exsequendam esse non secundum obviam lectionem, neque pari ratione atque complures legis Moysis observatores ; sed in medio ventris mei; aut ut Symmachus, con- cupivi legem tuam in medio viscerum meorum. Nam si qui animæ venter est, tropice sic vocatus, de quo in Evangeliis dictum est: Flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ, salientis in vitam æternam "; in hoc recondito, inquit, ac secreto animæ prom- ptuario legem tuam observare volui, atque præce- pta de sacrificiis et holocaustis spirituali more ac secundum mentem persolvere. Hæc quippe tibi • Rom. x1, 33. 1* Cor. XIII, 9. « Joan. 1, 38.

Οἱ μὲν ἐν τῷ λαῷ κατορθοῦντες, οἵ τε ἐν αὐτῷ προφῆται, ταῦτα ἂν εἴποιεν ὁμολογοῦντες μὴ οἰκείᾳ δυνάμει, μηδὲ τόξῳ καὶ ῥομφαίᾳ ἑαυτοῖς τὰ σωτηρίας περιποιεῖσθαι, τῇ δὲ τοῦ κέρως αὐτῶν δυνάμει. Κέρατα δὲ ἡ τοῦ Δανιὴλ Γραφὴ τὰς βασιλείας ὀνομάζει· τῶν δὲ ἁγίων κέρας λέλεκται αὐτὸς ὁ Κύριος· διό φησι· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. Καὶ ἐν ἑτέροις λέλεκται· Ὑπερασπιστής μου καὶ κέρας σωτηρίας μου εἶ. Τοίνυν αὐτός ἐστι τὸ κέρας· ζήτει ὅπως λέλεκται ἀλλαχοῦ· Ἡ ἐξομολόγησις αὐτοῦ ἐπὶ γῆς καὶ οὐρανοῦ, καὶ ὑψώσει κέρας λαοῦ αὐτοῦ· ὡς ἑτέρου ὄντος τοῦ ὑψοῦντος τὸ προδεδηλωμένον κέρας. Ὅρα οὖν εἰ μὴ σαφῶς ὁ Θεοῦ Λόγος, αὐτὸς ὁ Κύριος, εἴη ἂν τὸ κέρας τοῦ λαοῦ, ὁ δὲ ὑψῶν αὐτὸν ὁ γεννήσας αὐτὸν Πατήρ. Ἐπειδὴ γὰρ ἐταπείνωσεν ἑαυτὸν μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ, διὰ τοῦτο ὁ Θεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσε, κατὰ τὸν Ἀπόστολον. Τούτῳ οὖν τῷ κέρατι ἑαυτῶν καὶ τῷ βασιλεῖ θαῤῥοῦντες, ὁμολογοῦσι μὴ τόξῳ, μηδὲ ῥομφαίᾳ, μηδὲ οἰκείᾳ ἀρετῇ τῶν ἐχθρῶν περιγενήσεσθαι, ἀλλὰ τῇ τοῦ βασιλέως αὐτῶν δυνάμει.

Πολλὰ ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ θαυ μάσιά σου. Ο τὴν πολυποίκιλον τοῦ Θεοῦ σοφία, και τανενοηκὼς ἔν τε τοῖς καθόλου κτίσμασι καὶ τοῖς και τὰ μέρος, τοῖς τε αἰσθητοῖς καὶ τοῖς κατὰ διάνοιαν θεωρουμένοις, εἰς ἔκπληξιν ἐλθὼν τῆς ὑπερμεγέθους δυνάμεως τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ, εἴποι ἄν· Πολλὰ ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ θαυμάσιά σου. Ἀλλὰ καὶ τοὺς λόγους ἐξετάσας τῆς καθόλου προνοίας, καθ' οὓς τὰ σύμπαντα διοικεῖ, κάπειτα εύ ρὼν αὐτοὺς ἀκαταλήπτους, προσθήσει λέγων· καὶ τοῖς διαλογισμοῖς σου οὐκ ἔστι τίς ὁμοιωθήσεται σοι. Οἷος ἦν ὁ λέγων· Ὢ βάθους πλούτου καὶ σου φίας, καὶ γνώσεως Θεοῦ! ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ! Ἐν δὲ τοῖς προκειμένοις ὁ Δαυΐδ κατὰ καιρὸν ταύτας προηνέγκατο τὰς φωνὰς, ἔργῳ μαθών, ὡς καινῷ τιν τρόπῳ σέσωσται τῷ δι' ὑπακοῆς τῶν θείων λογίων. Πάλαι μὲν γὰρ διὰ Μωϋσέως θυσίαι καὶ ὁλόκαυτο αναφοραὶ προσετάττοντο ὑπὲρ ἁμαρτιῶν προσφέρει σθαι· νυνὶ δὲ καινός παραδίδοται τρόπος σωτηρίας, δ δίχα θυσιῶν καὶ ὁλοκαυτωμάτων. Διδάσκει δὲ καὶ ὡς Έστι μυρία σωτηρίας φάρμακα, ἅπερ ἡ τοῦ Θεοῦ χά ρις τοῖς ἀνθρώποις ἐδωρήσατο. Οὐκ ἔστι τε κατ᾽ ἀξίαν εἰπεῖν, οὐδὲ διανοία περιλαβεῖν τῶν τοῦ Θεοῦ διαλο γισμῶν τὸ πλῆθος. Ὁ δὲ Σύμμαχος, Πάμπολλα, φη- σὶν, ἐποίησας σύ, Κύριε ὁ Θεός μου, τὰ τεράστια σου, καὶ τοὺς διαλογισμούς σου τοὺς ὑπὲρ ἡμῶν οὐκ ἔστιν ἐκθέσθαι ἐπὶ σοῦ. Εἶτα ἀντὶ τοῦ· Ἀπήγ γειλα καὶ ἐλάλησα, επληθύνθησαν ὑπὲρ ἄμμον, πάλιν ὁ Σύμμαχος τοῦτον ἡρμήνευσε τον τρόπον· Ἐὰν ἀπαγγέλλων καταγγέλλω, πλείω ἐστὶ τοῦ δια ηγηθῆναι. Ἐκ μέρους μὲν γὰρ, φησί, γινώσκο μεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν. Τά γε μὴν πάντα ἀναρίθμητα καὶ ἀκατάληπτα τυγχάνει τὰ θαυ μάσιά σου· πλὴν ἐν οἷς κατέλαβον καὶ τοῦθ᾽ εὗρον, ὅτι κατὰ τὸν παρόντα καιρὸν τὰς παρὰ Μωϋσει θυ σίας καὶ προσφορὰς οὐκ ἠθέλησας· ἀντὶ δ᾽ ἐκείνων τὰ ὦτά μου καὶ τὴν ὑπακοὴν τῶν σῶν λογίων κατηρ τίσω· καὶ ἀντὶ ὁλοκαυτωμάτων καὶ τῶν περὶ ἁμαρ τίας θυσιῶν αὐτὸς ἐμαυτὸν προσήγαγόν σοι. Διό φησ σιν· Ἰδοὺ ήκω κληθεὶς ὑπὸ σοῦ, καὶ προθυμότατα ὑπακούσας. Ηκω δὲ σπεύσας τοῦ ποιῆσαι τὸ θέλημά σου· τοῦτο γὰρ ἀντὶ πάσης ὁλοκαύτου θυσίας πέ πεισμαί σε ἀποδέχεσθαι. Καὶ τοῦτο δὲ ἐν κεφαλίδι βιβλίου γέγραπται περὶ ἐμοῦ· τοῦτο δὲ ποῖον ἢ τὸ προτιμῆσαι τὸ θέλημά σου θυσιῶν καὶ ὁλοκαυτωμάτ των ; καὶ τὸ ποιῆσαι τὸν νόμον σου οὐ κατὰ τὴν πρό χειρον λέξιν, οὐδὲ ὁμοίως τοῖς πολλοῖς τὰ παρὰ Μωϋ- σεξ παρηγγελμένα φυλάττοντας· ἐν μέσῳ δὲ τῆς κοιλίας μου· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον • Προεθυμήθην τὸν νόμον σου ἔνδοθεν τῶν ἐγκάτων μου. Ει γάρ τίς ἐστι κοιλία ψυχῆς, τροπικῶς οὕτως ὀνομαζομένη, περὶ ἧς ἐν Εὐαγγελίοις λέλεκται· Ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος, άλλο μένου εἰς ζωὴν αἰώνιον· ἐν τούτῳ τῷ ἀποῤῥήτων καὶ ἀποκρύφῳ τῆς ψυχῆς ταμείῳ τὸν νόμον σου, φη- σὶν, ἐβουλήθην ποιῆσαι, καὶ περὶ θυσιῶν καὶ ὁλο Δ B - EXEGETICA. C EUSEBI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. VERG. 6-9. Μulta fecisti tu, Domine Deus meus, mirabilia tua. Qui variam illam Dei sapientiam sive in universis opificiis, sive in singulis, in sensilibus, et in iis quæ mente percipiuntur ani- madverterit, in stuporem veniens ob ingentem Dei universorum potestatem, sane dixerit : Multa feci sti tu, Domine Deus meus, mirabilia tua. Sed etiam ponderatis universalis illius providentiæ rationi- bus, queis omnia administrat, cum deprehenderit incomprehensibiles eas esse. hæc adjiciet : Et co- gitationibus tuis non est qui similis sit ribi. Qualis erat is qui dicebat : altitudo divitiarum sapientiæ et scientia Dei! quam incomprehensibilia sunt judi- cia ejus, et investigabiles viæ ejus'! In præsenti au- tem David pro opportunitate has protulit voces, cum e re gesta edidicisset, novo quodam modo, sci- licet per obsequentiam divinis legibus exhibitam, servatum se fuisse. Atenim per Moysem olim sacri- ficia et holocausta pro peccatis offerri jussum fue- rat; nunc vero novus traditur salutis modus sine sacrificiis et holocaustis. Docet porro sexcenta esse ad salutem remedia, quæ Dei gratia hominibus elar- gita est. Neque pro dignitate rei dici, neque mente concipi potest multitudo cogitationum Dei. Symma- chus vero : Permulta, inquit, fecisti tu, Domine Deus meus, prodigia tua, et cogitationes tuas pro nobis non possibile est exponere super te. Deinde pro illo, Annuntiavi et locutus sum, multiplicati sunt su- per arenam; rursum Symmachus bac ratione inter- pretatus est, Si annuntians annuntiem, plures sunt quam ut enarrari possint. Nam, ex parte, inquit, co- gnoscimus, et ex parte prophetamus ". Omnia sane mirabilia tua innumerabilia et incomprehensibilia sunt : altamen in iis quæ capere licuit id depre- hendi, te scilicet in præsenti tempore a Moyse tra- dita sacrificia et oblationes noluisse, sed eorum loco aures meas et obsequentiam eloquiis tuis per- fecisse ; ac pro holocaustis, et sacrificiis pro pec- cato, memetipsum obtuli tibi. Quare ait : Ecce ve- nio a te vocatus, atque promptissime obsecutus. Venio autem festinando ut faciam voluntatem tuam : hoc enim pro omni victima holocausti ac- cepturum te persuasum habeo. Hoc porro, in capile libri scriptum est de me, quid, amabo, aliud est, quam præferendam esse voluntatem tuam sacrifi- ciis et holocaustis? et legem tuam exsequendam esse non secundum obviam lectionem, neque pari ratione atque complures legis Moysis observatores ; sed in medio ventris mei; aut ut Symmachus, con- cupivi legem tuam in medio viscerum meorum. Nam si qui animæ venter est, tropice sic vocatus, de quo in Evangeliis dictum est: Flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ, salientis in vitam æternam "; in hoc recondito, inquit, ac secreto animæ prom- ptuario legem tuam observare volui, atque præce- pta de sacrificiis et holocaustis spirituali more ac secundum mentem persolvere. Hæc quippe tibi • Rom. x1, 33. 1* Cor. XIII, 9. « Joan. 1, 38.

PG 23:385Εἶτ’ ἐπειδὴ βασιλέα καὶ κέρας ἐκτήσαντο αὐτὸν τὸν Κύριον, εἰκότως τοῖς ἐχθροῖς μὴ ὑποχείριοι γενήσεσθαί φασι· κρείττους δὲ τῶν πολεμίων ὑπάρξαι. Τοῦτο γοῦν δηλοῦσι λέγοντες· Ἔσωσας ἡμᾶς ἐκ τῶν θλιβόντων ἡμᾶς, καὶ τοὺς μισοῦντας ἡμᾶς κατῄσχυνας. Καὶ ἐπειδήπερ οἱ μὲν ἐχθροὶ αἰσχύνην κατεχέαντο, αὐτοὶ δὲ οὐκ οἰκείᾳ δυνάμει, τῇ δὲ τοῦ κέρως αὐτῶν ἐσώθησαν· εἰκότως ἐπισυνάπτουσι λέγοντες· Ἐν τῷ Θεῷ ἐπαινεθησόμεθα ὅλην τὴν ἡμέραν· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν, Ἐν τῷ Θεῷ καυχησόμεθα· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Τὸν Θεὸν ὑμνοῦμεν ὅλην τὴν ἡμέραν, καὶ τῷ ὀνόματί σου ἐξομολογησόμεθα εἰς τὸν αἰῶνα. Τὴν δὲ ἐξομολόγησιν ἀντὶ εὐχαριστίας παραλαμβάνειν εἰώθασιν αἱ Γραφαί· ὥστε εἰκότως καὶ καυχᾶσθαι καὶ ὑμνεῖν, καὶ ἐπαινεῖν καὶ ἐπαινεῖσθαι, εὐχαριστεῖν τε καὶ ἐξομολογεῖσθαι οἱ σεσωσμένοι τῇ τοῦ βασιλέως αὐτῶν ἀρετῇ φασιν. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐκ προσώπου τοῦ χοροῦ τῶν προφητῶν εἴρηται· τὰ δ’ ἑξῆς ἐπιφερόμενα πάλιν οἱ αὐτοὶ, ἰδιοποιούμενοι τὰ τῷ πλήθει συμβεβηκότα, διεξέρχονται. Νυνὶ δὲ ἀπώσω καὶ κατῄσχυνας ἡμᾶς, καὶ οὐκ ἐξελεύσῃ ἐν ταῖς δυνάμεσιν ἡμῶν.

ΙΙΙ. - Δαυΐδ εἰ καὶ ἐν πολλοῖς ἐνδειξάμενος, ἔτυχεν ὑπὸ ηκόου τοῦ Θεοῦ, ἠλευθέρωτό τε ἐκ λάκκου ταλαιπω ρίας καὶ ἀπὸ πηλοῦ ἰλύος· ἐν ἀσφαλεῖ τε ἤδη λοιπών ἑστήκει, ὡς ἂν ἐπὶ πέτραν τοὺς πόδας ερηρεισμένος, καὶ ᾄσματος καινοῦ ἠξιωμένος τοῦ περὶ θυσιῶν ἀλη θοῦς λόγου, τουτέστι τοῦ τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ τῇ μεγάλῃ εὐηγγελισμένου κηρύγματος· τοῦτο γὰρ ἦν Εt τὸ καινὸν ᾆσμα, οὗ χάριν ἀνωτέρω ἔλεγε· Καὶ ἐν- έβαλεν εἰς τὸ στόμα μου ᾆσμα καινόν· ὅμως δ' οὖν, τοσούτων τετυχηκώς, διὰ τὸ σαθρὸν τῆς ἐν ἀνθρώ ποις ζωῆς ἐπαναλαμβάνει τοὺς τῆς ἱκετηρίας λόγους, ἀντιβολεῖ τε καὶ δέεται φυλάττεσθαι ὑπὸ τῆς χάριτος καὶ τοῦ ἐλέου τοῦ Θεοῦ. Ἀνεπεμπάζετο γὰρ διὰ τούτων καὶ ἀνεπόλα (1) τὰ πρότερον αὐτῷ συμβεβηκότα κακά. Ἡ γοῦν μνήμη τῶν παλαιῶν κακῶν, φυλακτικωτέ- ρους ἡμᾶς ἀπεργάζεται πρὸς τὸ μὴ αὖθις τοῖς αὐτ τοῖς περιπεσεῖν· ἀλλὰ καὶ τῆς μεταβολῆς τῆς ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ βελτίω ἡ ἀνάμνησις εὐχαρίστους ἡμᾶς ἀπεργάζεται καὶ συντεταμένους μᾶλλον εἰς προσοχήν. Εἰκότως τοίνυν ἐπαναλαμβάνει τὴν τῶν Β προτέρων αὐτοῦ ἀνομιῶν μνήμην, διδάσκει τε, ὡς τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς καιρῷ τινι συνεκάλυψαν αἱ ἀνομίαι αὐτοῦ, δίκην ἀχλύος τῷ τῆς διανοίας βλεπτικῷ ἐπιχυθεῖσαι. Τὰ δὲ λοιπὰ τοῖς προειρημένοις ἀκολούθως· Εὐδο κησον, Κύριε, τοῖς ῥύσασθαί με· Κύριε, εἰς τὸ βοηθῆσαί μοι πρόσχες. Καταισχυνθείησαν καὶ ἐντραπείησαν ἅμα οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχήν μου τοῦ ἐξᾶραι αὐτήν. Αποστραφείησαν εἰς τὰ ὀπίσω καὶ καταισχυνθείησαν οἱ θέλοντές μοι κακά. Κοι μισάσθωσαν παραχρῆμα αἰσχύνην αὐτῶν οἱ λέω γοντές μοι· Εύγε, εύγε. Ετι καὶ νῦν αἴσθεται πολ- λῶν περὶ αὐτὸν ἐχθρῶν ἐπικειμένων τῇ αὐτοῦ ψυχή, καὶ περὶ τούτων τὴν προκειμένην εὐχὴν ἀναπέμπει. Οὐ γὰρ παύονται διαφθονούμενοι καὶ τοῖς ἤδη τελείοις καὶ βεβηκόσιν ἐπὶ τὴν πέτραν. Διὸ ῥυσθῆναι ἀπὸ τῶν εἰρημένων ἀξιοῖ, κἀκείνους μὲν καταισχυνθῆναι καὶ ἐντραπῆναι τοὺς ἐκζητοῦντας αὐτοῦ τὴν ψυχὴν τοῦ ἐξᾶραι αὐτήν· αὐτὸν δὲ περιφράττεσθαι ὑπὸ τῆς αὐτ τοῦ δεξιᾶς. Ἐντρέπονται δὲ καὶ ἀσχημονοῦσιν (οὕτως γὰρ ἐξέδωκεν ὁ Σύμμαχος) οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχὴν τοῦ δικαίου, ἐπειδὴν, πᾶσαν κατ' αὐτοῦ μηχανὴν ἐπι· νοήσαντες, άπρακτοι γένωνται· εἶθ᾽ ὡς μηδὲν δεδι νημένοι ἀπογνόντες ἀπαλλάττονται, αἰσχύνην κατα- χάμενοι. Διὸ μετὰ τὸ ἀσχημονῆσαι αὐτοὺς, καται σχυνθῆναι τε καὶ ἐντραπῆναι ἐπιλέγει· Ἀποστρα φείησαν εἰς τὰ ὀπίσω, καὶ ἐντραπείησαν οἱ θέλον τες τὰ κακὰ μοι. Μηδὲν γὰρ δεδυνημένοι, καὶ μὴ κατελπίσαντες περιγενήσεσθαι, ἀποστρέφονται καὶ ἀπαλλάττονται εἰς τὰ ὀπίσω· εἶτ᾽ ἀπαλλαγέντες καὶ μακρὰν γενόμενοι, ταπίχειρα τῆς αὐτῶν ἀπολήψονται κακίας· διὸ μετὰ ταῦτα λέλεκται· Κομισάσθωσαν παραχρῆμα αἰσχύνην αὐτῶν οἱ λέγοντές μοι· Εύγε, εὖγε. Ανθ᾽ οὗ ὁ ᾿Ακύλας ἡρμήνευσεν· λὰ, ἀὰ, αὐτῇ συγχρησάμενος οὕτως ἐχούσῃ τῇ Ἑβραϊκῇ φωνῇ. Ἔστι δὲ αὕτη σχετλιαστικὴ τῶν ἤδη νενικημέν νων καὶ εἰς τὰ ὀπίσω κεχωρηκότων, καὶ τὴν ἑαυτῶν αἰσχύνην ἀπειληφότων. Κατὰ δὲ τοὺς Εβδομήκοντα καὶ τὸν Σύμμαχον φήσαντα· οἱ λέγοντες περὶ ἐμοῦ· Εἶγε, εύγε, τάχα ποτὲ οἱ ἐχθροὶ τοῦ δικαίου πολλὰς • EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS. EXEGETICA. cum nullis in locis declarasset, Deum propitium A nactus est, erutusque fuit de lacu miseriæ et de lu· to fæcis : atque in tuto jam demum positus, utpote pedibus in petra firmatus, ac cantico novo seu vera de sacrificiis doctrina donatus, id est prædicatione quæ in Ecclesia Dei magna facta est; nam illud re- vera canticum novum erat, cujus rei causa superius dicebat : immisit in os meum canticum novum : bæc consecutus tamen, ob humanæ vitæ corruptio- neni supplicationis verba resumit, ac rogat obse- crátque ut a Dei gratia et misericordia custodiatur. His enim animo revolvebat in memoriamque revo- cabat quæ sibi prius acciderant mala. Memoria ita- que veterum inalorum, cautiores nos efficit, ut ne rursus in ea incidamus; sed etiam mutationis a pejoribus ad meliora recordatio, gratos reddit atque ad cavendum intentiores. Jure itaque præteritarum iniquitatum memoriam refricat, docetque easdem iniquitates sibi olim oculos obtexisse, instar caligi- nis mentis visui offusæ. C Reliqua vero consequenter ad prædicta feruntur: Complaceat tibi, Domine, ut eruas me : Domine, ad adjuvandum me respice. Confundantur et revereantur simul qui quærunt animam meam ut auferant eam. Convertantur retrorsum et revereantur qui volunt mihi mala. Ferant confestim confusionem suam qui dicunt mihi : Euge, Euge. Nunc quoque sentit mul- tos aniniæ suæ adversarios, ac ea de causa prae- sentem orationem emittit. Neque enim cessant in- videre perfectis et in patra gradientibus. Quare ab iis liberari se rogat, ita ut illi quidem confundan- tur et pudore afficiantur qui quæruut' animam ipsius, ut auferant eam ; ipse vero ejus dextera cir- cummuniatur. Pudore afficiuntur autem, ac turpi- ter agunt, sic enim edidit Symmachus, qui quæ- runt animam justi, postquam omnibus adhibitis machinis re infecta manent : deindeque ut qui ni- hil perficere potuerint desperantes, pudore suffusi abscedunt. Quamobrem postquam illos pudore, turpitudine et reverentia affectos dixit, adjicit : Avertantur retrorsum et erubescant qui volunt mala mihi. Cum enim nihil potuerint, cum nulla rei bene gerendæ spes supersit, avertuntur ac retro disce- dunt; deinde profecti ac procul positi, nequitiæ D suæ pignora accipient : quare post hæc dicitur : Ferant confestim confusionem suam qui dicunt mihi : Euge, Euge. Pro quo Aquila : Aa, aa, ipsa Hebraica voce, sic habente, usus. Estque ipsa vox planctus eorum qui jam superati sunt, ac retro cesserunt confusionemque retulerunt. Secundum Septuaginta Interpretes et Symmachum sir. dicitur: Qui dicunt de me : Euge, Euge. Et fortasse justi inimici qui multas adversus eum insidias struxerant, sperantes se superaturos, ad singulas dicebant : Euge, Euge. Sed cum hæc plerumque dixerint, per tuam, inquit, gratiam jam discedant, suam ferentes turpitudinem. (1) Ανεπόλει.

Ἐπεὶ τὸ πλῆθος τοῦ παντὸς Ἰουδαίων ἔθνους, ἐν παντοίαις ἀσεβείαις καὶ παρανομίαις ἐξητασμένον, οὐκ ἦν ἀλλότριον τοῦ σώματος τοῦ προφητικοῦ, εἰκότως τὰ τῷ πλήθει συμβάντα ἰδιοποιούμενοι οἱ τὰ πρῶτα εἰρηκότες, μέσου διαψάλματος παρεμβληθέντος, εἰς παράτασιν τῆς μεταβολῆς τῶν λεχθησομένων προφέρονται. Οἱ μὲν οὖν πατέρες ἡμῶν ἀνήγγειλαν ἡμῖν, καὶ τοῖς ἡμετέροις ἠκούομεν ὠσὶν ὁποῖα κατειργάσω ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτῶν, καὶ τὰ ἑξῆς. Νυνὶ δὲ ὀφθαλμοῖς οὐ τοιαῦτα ὁρῶμεν· τὰ δὲ τούτοις ἐναντία. Ἀπώσω γὰρ ἡμᾶς, σὺ ὁ Θεὸς, ὁ πάλαι τοὺς πατέρας ἡμῶν διασώσας, διὰ τὰς ἡμετέρας ἁμαρτίας τοὺς πάλαι ἐπὶ σοὶ μέγα φρονοῦντας, καὶ ἐν σοὶ καυχωμένους κατῄσχυνας, ἐρήμους καταλιπὼν καὶ ἀβοηθήτους ἐν τῇ πρὸς τοὺς πολεμίους συμβολῇ. Οὐδὲ γὰρ συνεξῆλθες ταῖς δυνάμεσιν ἡμῶν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, τοῖς στρατεύμασιν ἡμῶν Καὶ διὰ τοῦτο ἀπέστρεψας ἡμᾶς εἰς τὰ ὀπίσω παρὰ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν· ἢ, κατὰ τὸν Σύμμαχον· Ἔταξας ἡμᾶς ἐσχάτους παντὸς ἐναντίου, καὶ οἱ μισοῦντες ἡμᾶς διαρπάζουσιν ἑαυτοῖς. Ἔδωκας ἡμᾶς ὡς βοσκήματα βρώσεως, καὶ εἰς τὰ ἔθνη ἐλίκμησας ἡμᾶς.

ΙΙΙ. - Δαυΐδ εἰ καὶ ἐν πολλοῖς ἐνδειξάμενος, ἔτυχεν ὑπὸ ηκόου τοῦ Θεοῦ, ἠλευθέρωτό τε ἐκ λάκκου ταλαιπω ρίας καὶ ἀπὸ πηλοῦ ἰλύος· ἐν ἀσφαλεῖ τε ἤδη λοιπών ἑστήκει, ὡς ἂν ἐπὶ πέτραν τοὺς πόδας ερηρεισμένος, καὶ ᾄσματος καινοῦ ἠξιωμένος τοῦ περὶ θυσιῶν ἀλη θοῦς λόγου, τουτέστι τοῦ τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ τῇ μεγάλῃ εὐηγγελισμένου κηρύγματος· τοῦτο γὰρ ἦν Εt τὸ καινὸν ᾆσμα, οὗ χάριν ἀνωτέρω ἔλεγε· Καὶ ἐν- έβαλεν εἰς τὸ στόμα μου ᾆσμα καινόν· ὅμως δ' οὖν, τοσούτων τετυχηκώς, διὰ τὸ σαθρὸν τῆς ἐν ἀνθρώ ποις ζωῆς ἐπαναλαμβάνει τοὺς τῆς ἱκετηρίας λόγους, ἀντιβολεῖ τε καὶ δέεται φυλάττεσθαι ὑπὸ τῆς χάριτος καὶ τοῦ ἐλέου τοῦ Θεοῦ. Ἀνεπεμπάζετο γὰρ διὰ τούτων καὶ ἀνεπόλα (1) τὰ πρότερον αὐτῷ συμβεβηκότα κακά. Ἡ γοῦν μνήμη τῶν παλαιῶν κακῶν, φυλακτικωτέ- ρους ἡμᾶς ἀπεργάζεται πρὸς τὸ μὴ αὖθις τοῖς αὐτ τοῖς περιπεσεῖν· ἀλλὰ καὶ τῆς μεταβολῆς τῆς ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ βελτίω ἡ ἀνάμνησις εὐχαρίστους ἡμᾶς ἀπεργάζεται καὶ συντεταμένους μᾶλλον εἰς προσοχήν. Εἰκότως τοίνυν ἐπαναλαμβάνει τὴν τῶν Β προτέρων αὐτοῦ ἀνομιῶν μνήμην, διδάσκει τε, ὡς τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς καιρῷ τινι συνεκάλυψαν αἱ ἀνομίαι αὐτοῦ, δίκην ἀχλύος τῷ τῆς διανοίας βλεπτικῷ ἐπιχυθεῖσαι. Τὰ δὲ λοιπὰ τοῖς προειρημένοις ἀκολούθως· Εὐδο κησον, Κύριε, τοῖς ῥύσασθαί με· Κύριε, εἰς τὸ βοηθῆσαί μοι πρόσχες. Καταισχυνθείησαν καὶ ἐντραπείησαν ἅμα οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχήν μου τοῦ ἐξᾶραι αὐτήν. Αποστραφείησαν εἰς τὰ ὀπίσω καὶ καταισχυνθείησαν οἱ θέλοντές μοι κακά. Κοι μισάσθωσαν παραχρῆμα αἰσχύνην αὐτῶν οἱ λέω γοντές μοι· Εύγε, εύγε. Ετι καὶ νῦν αἴσθεται πολ- λῶν περὶ αὐτὸν ἐχθρῶν ἐπικειμένων τῇ αὐτοῦ ψυχή, καὶ περὶ τούτων τὴν προκειμένην εὐχὴν ἀναπέμπει. Οὐ γὰρ παύονται διαφθονούμενοι καὶ τοῖς ἤδη τελείοις καὶ βεβηκόσιν ἐπὶ τὴν πέτραν. Διὸ ῥυσθῆναι ἀπὸ τῶν εἰρημένων ἀξιοῖ, κἀκείνους μὲν καταισχυνθῆναι καὶ ἐντραπῆναι τοὺς ἐκζητοῦντας αὐτοῦ τὴν ψυχὴν τοῦ ἐξᾶραι αὐτήν· αὐτὸν δὲ περιφράττεσθαι ὑπὸ τῆς αὐτ τοῦ δεξιᾶς. Ἐντρέπονται δὲ καὶ ἀσχημονοῦσιν (οὕτως γὰρ ἐξέδωκεν ὁ Σύμμαχος) οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχὴν τοῦ δικαίου, ἐπειδὴν, πᾶσαν κατ' αὐτοῦ μηχανὴν ἐπι· νοήσαντες, άπρακτοι γένωνται· εἶθ᾽ ὡς μηδὲν δεδι νημένοι ἀπογνόντες ἀπαλλάττονται, αἰσχύνην κατα- χάμενοι. Διὸ μετὰ τὸ ἀσχημονῆσαι αὐτοὺς, καται σχυνθῆναι τε καὶ ἐντραπῆναι ἐπιλέγει· Ἀποστρα φείησαν εἰς τὰ ὀπίσω, καὶ ἐντραπείησαν οἱ θέλον τες τὰ κακὰ μοι. Μηδὲν γὰρ δεδυνημένοι, καὶ μὴ κατελπίσαντες περιγενήσεσθαι, ἀποστρέφονται καὶ ἀπαλλάττονται εἰς τὰ ὀπίσω· εἶτ᾽ ἀπαλλαγέντες καὶ μακρὰν γενόμενοι, ταπίχειρα τῆς αὐτῶν ἀπολήψονται κακίας· διὸ μετὰ ταῦτα λέλεκται· Κομισάσθωσαν παραχρῆμα αἰσχύνην αὐτῶν οἱ λέγοντές μοι· Εύγε, εὖγε. Ανθ᾽ οὗ ὁ ᾿Ακύλας ἡρμήνευσεν· λὰ, ἀὰ, αὐτῇ συγχρησάμενος οὕτως ἐχούσῃ τῇ Ἑβραϊκῇ φωνῇ. Ἔστι δὲ αὕτη σχετλιαστικὴ τῶν ἤδη νενικημέν νων καὶ εἰς τὰ ὀπίσω κεχωρηκότων, καὶ τὴν ἑαυτῶν αἰσχύνην ἀπειληφότων. Κατὰ δὲ τοὺς Εβδομήκοντα καὶ τὸν Σύμμαχον φήσαντα· οἱ λέγοντες περὶ ἐμοῦ· Εἶγε, εύγε, τάχα ποτὲ οἱ ἐχθροὶ τοῦ δικαίου πολλὰς • EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS. EXEGETICA. cum nullis in locis declarasset, Deum propitium A nactus est, erutusque fuit de lacu miseriæ et de lu· to fæcis : atque in tuto jam demum positus, utpote pedibus in petra firmatus, ac cantico novo seu vera de sacrificiis doctrina donatus, id est prædicatione quæ in Ecclesia Dei magna facta est; nam illud re- vera canticum novum erat, cujus rei causa superius dicebat : immisit in os meum canticum novum : bæc consecutus tamen, ob humanæ vitæ corruptio- neni supplicationis verba resumit, ac rogat obse- crátque ut a Dei gratia et misericordia custodiatur. His enim animo revolvebat in memoriamque revo- cabat quæ sibi prius acciderant mala. Memoria ita- que veterum inalorum, cautiores nos efficit, ut ne rursus in ea incidamus; sed etiam mutationis a pejoribus ad meliora recordatio, gratos reddit atque ad cavendum intentiores. Jure itaque præteritarum iniquitatum memoriam refricat, docetque easdem iniquitates sibi olim oculos obtexisse, instar caligi- nis mentis visui offusæ. C Reliqua vero consequenter ad prædicta feruntur: Complaceat tibi, Domine, ut eruas me : Domine, ad adjuvandum me respice. Confundantur et revereantur simul qui quærunt animam meam ut auferant eam. Convertantur retrorsum et revereantur qui volunt mihi mala. Ferant confestim confusionem suam qui dicunt mihi : Euge, Euge. Nunc quoque sentit mul- tos aniniæ suæ adversarios, ac ea de causa prae- sentem orationem emittit. Neque enim cessant in- videre perfectis et in patra gradientibus. Quare ab iis liberari se rogat, ita ut illi quidem confundan- tur et pudore afficiantur qui quæruut' animam ipsius, ut auferant eam ; ipse vero ejus dextera cir- cummuniatur. Pudore afficiuntur autem, ac turpi- ter agunt, sic enim edidit Symmachus, qui quæ- runt animam justi, postquam omnibus adhibitis machinis re infecta manent : deindeque ut qui ni- hil perficere potuerint desperantes, pudore suffusi abscedunt. Quamobrem postquam illos pudore, turpitudine et reverentia affectos dixit, adjicit : Avertantur retrorsum et erubescant qui volunt mala mihi. Cum enim nihil potuerint, cum nulla rei bene gerendæ spes supersit, avertuntur ac retro disce- dunt; deinde profecti ac procul positi, nequitiæ D suæ pignora accipient : quare post hæc dicitur : Ferant confestim confusionem suam qui dicunt mihi : Euge, Euge. Pro quo Aquila : Aa, aa, ipsa Hebraica voce, sic habente, usus. Estque ipsa vox planctus eorum qui jam superati sunt, ac retro cesserunt confusionemque retulerunt. Secundum Septuaginta Interpretes et Symmachum sir. dicitur: Qui dicunt de me : Euge, Euge. Et fortasse justi inimici qui multas adversus eum insidias struxerant, sperantes se superaturos, ad singulas dicebant : Euge, Euge. Sed cum hæc plerumque dixerint, per tuam, inquit, gratiam jam discedant, suam ferentes turpitudinem. (1) Ανεπόλει.

Ἀπέδου τὸν λαόν σου οὐχ ὑπάρξεως, καὶ οὐ πολλὴν ἐποίησας τὴν τιμὴν αὐτῶν· προπηλακισμὸν μετὰ χλευασμοῦ τοῖς κύκλῳ ἡμῶν. Ἐποίησας ἡμᾶς παραβολὴν ἐν τοῖς ἔθνεσι, κίνησιν κεφαλῆς ἐν ταῖς φυλαῖς. Δι’ ὅλης ἡμέρας ἡ ἀσχημόνησίς μου ἄντικρύς μου, καὶ ὁ καταισχυμμὸς τοῦ προσώπου μου καλύπτει με ἀπὸ φωνῆς ὀνειδίζοντος καὶ βλασφημοῦντος, ἀπὸ προσώπου ἐχθροῦ καὶ τιμωροῦντος ἑαυτῷ. Τοσαῦτα κατὰ τὸν Σύμμαχον ὁ χορὸς ὁ προφητικὸς ἐν τῇ πρὸς τὸν Θεὸν ἱκετηρίᾳ διεξῆλθεν, εἰς ἑαυτὸν ἀναλαμβάνων τὰ τοῦ λαοῦ πάθη. Σεσαφήνισται τοίνυν ἐν τοῖς προκειμένοις δι’ ἣν ἔμπροσθεν ἀπεκλαύσατο. Ταῦτα πάντα ἦλθεν ἐφ’ ἡμᾶς, καὶ οὐκ ἐπελαθόμεθά σου. Ὥσπερ ἀσεβήσαντός ποτε τοῦ λαοῦ ἐπὶ τῆς ἐρήμου, ἔπειτα παραδοθέντος τῷ ὀλοθρευτῇ, λαβὼν Ἀαρὼν τὸ θυμιατήριον προσήνεγκεν ὑπὲρ τοῦ λαοῦ τὸ θυμίαμα· καὶ ἱλάσθη ὁ Θεὸς τῷ πλήθει διὰ τὴν τοῦ ἱερέως ἀναφοράν· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ χορὸς ὁ προφητικὸς, καὶ οἱ ἐν τῷ λαῷ κατορθοῦντες τὴν λογικὴν αὐτῶν θυσίαν διὰ τῆς ὑπὲρ τοῦ λαοῦ εὐχῆς ἀναπέμπουσι, τὰ οἰκεῖα κατορθώματα ἀντὶ θυσίας καὶ θυμιάματος εὐώδους ὑπὲρ τοῦ πλήθους τῷ Θεῷ προσάγοντες.

ΙΙΙ. - Δαυΐδ εἰ καὶ ἐν πολλοῖς ἐνδειξάμενος, ἔτυχεν ὑπὸ ηκόου τοῦ Θεοῦ, ἠλευθέρωτό τε ἐκ λάκκου ταλαιπω ρίας καὶ ἀπὸ πηλοῦ ἰλύος· ἐν ἀσφαλεῖ τε ἤδη λοιπών ἑστήκει, ὡς ἂν ἐπὶ πέτραν τοὺς πόδας ερηρεισμένος, καὶ ᾄσματος καινοῦ ἠξιωμένος τοῦ περὶ θυσιῶν ἀλη θοῦς λόγου, τουτέστι τοῦ τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ τῇ μεγάλῃ εὐηγγελισμένου κηρύγματος· τοῦτο γὰρ ἦν Εt τὸ καινὸν ᾆσμα, οὗ χάριν ἀνωτέρω ἔλεγε· Καὶ ἐν- έβαλεν εἰς τὸ στόμα μου ᾆσμα καινόν· ὅμως δ' οὖν, τοσούτων τετυχηκώς, διὰ τὸ σαθρὸν τῆς ἐν ἀνθρώ ποις ζωῆς ἐπαναλαμβάνει τοὺς τῆς ἱκετηρίας λόγους, ἀντιβολεῖ τε καὶ δέεται φυλάττεσθαι ὑπὸ τῆς χάριτος καὶ τοῦ ἐλέου τοῦ Θεοῦ. Ἀνεπεμπάζετο γὰρ διὰ τούτων καὶ ἀνεπόλα (1) τὰ πρότερον αὐτῷ συμβεβηκότα κακά. Ἡ γοῦν μνήμη τῶν παλαιῶν κακῶν, φυλακτικωτέ- ρους ἡμᾶς ἀπεργάζεται πρὸς τὸ μὴ αὖθις τοῖς αὐτ τοῖς περιπεσεῖν· ἀλλὰ καὶ τῆς μεταβολῆς τῆς ἀπὸ τῶν χειρόνων ἐπὶ τὰ βελτίω ἡ ἀνάμνησις εὐχαρίστους ἡμᾶς ἀπεργάζεται καὶ συντεταμένους μᾶλλον εἰς προσοχήν. Εἰκότως τοίνυν ἐπαναλαμβάνει τὴν τῶν Β προτέρων αὐτοῦ ἀνομιῶν μνήμην, διδάσκει τε, ὡς τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς καιρῷ τινι συνεκάλυψαν αἱ ἀνομίαι αὐτοῦ, δίκην ἀχλύος τῷ τῆς διανοίας βλεπτικῷ ἐπιχυθεῖσαι. Τὰ δὲ λοιπὰ τοῖς προειρημένοις ἀκολούθως· Εὐδο κησον, Κύριε, τοῖς ῥύσασθαί με· Κύριε, εἰς τὸ βοηθῆσαί μοι πρόσχες. Καταισχυνθείησαν καὶ ἐντραπείησαν ἅμα οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχήν μου τοῦ ἐξᾶραι αὐτήν. Αποστραφείησαν εἰς τὰ ὀπίσω καὶ καταισχυνθείησαν οἱ θέλοντές μοι κακά. Κοι μισάσθωσαν παραχρῆμα αἰσχύνην αὐτῶν οἱ λέω γοντές μοι· Εύγε, εύγε. Ετι καὶ νῦν αἴσθεται πολ- λῶν περὶ αὐτὸν ἐχθρῶν ἐπικειμένων τῇ αὐτοῦ ψυχή, καὶ περὶ τούτων τὴν προκειμένην εὐχὴν ἀναπέμπει. Οὐ γὰρ παύονται διαφθονούμενοι καὶ τοῖς ἤδη τελείοις καὶ βεβηκόσιν ἐπὶ τὴν πέτραν. Διὸ ῥυσθῆναι ἀπὸ τῶν εἰρημένων ἀξιοῖ, κἀκείνους μὲν καταισχυνθῆναι καὶ ἐντραπῆναι τοὺς ἐκζητοῦντας αὐτοῦ τὴν ψυχὴν τοῦ ἐξᾶραι αὐτήν· αὐτὸν δὲ περιφράττεσθαι ὑπὸ τῆς αὐτ τοῦ δεξιᾶς. Ἐντρέπονται δὲ καὶ ἀσχημονοῦσιν (οὕτως γὰρ ἐξέδωκεν ὁ Σύμμαχος) οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχὴν τοῦ δικαίου, ἐπειδὴν, πᾶσαν κατ' αὐτοῦ μηχανὴν ἐπι· νοήσαντες, άπρακτοι γένωνται· εἶθ᾽ ὡς μηδὲν δεδι νημένοι ἀπογνόντες ἀπαλλάττονται, αἰσχύνην κατα- χάμενοι. Διὸ μετὰ τὸ ἀσχημονῆσαι αὐτοὺς, καται σχυνθῆναι τε καὶ ἐντραπῆναι ἐπιλέγει· Ἀποστρα φείησαν εἰς τὰ ὀπίσω, καὶ ἐντραπείησαν οἱ θέλον τες τὰ κακὰ μοι. Μηδὲν γὰρ δεδυνημένοι, καὶ μὴ κατελπίσαντες περιγενήσεσθαι, ἀποστρέφονται καὶ ἀπαλλάττονται εἰς τὰ ὀπίσω· εἶτ᾽ ἀπαλλαγέντες καὶ μακρὰν γενόμενοι, ταπίχειρα τῆς αὐτῶν ἀπολήψονται κακίας· διὸ μετὰ ταῦτα λέλεκται· Κομισάσθωσαν παραχρῆμα αἰσχύνην αὐτῶν οἱ λέγοντές μοι· Εύγε, εὖγε. Ανθ᾽ οὗ ὁ ᾿Ακύλας ἡρμήνευσεν· λὰ, ἀὰ, αὐτῇ συγχρησάμενος οὕτως ἐχούσῃ τῇ Ἑβραϊκῇ φωνῇ. Ἔστι δὲ αὕτη σχετλιαστικὴ τῶν ἤδη νενικημέν νων καὶ εἰς τὰ ὀπίσω κεχωρηκότων, καὶ τὴν ἑαυτῶν αἰσχύνην ἀπειληφότων. Κατὰ δὲ τοὺς Εβδομήκοντα καὶ τὸν Σύμμαχον φήσαντα· οἱ λέγοντες περὶ ἐμοῦ· Εἶγε, εύγε, τάχα ποτὲ οἱ ἐχθροὶ τοῦ δικαίου πολλὰς • EUSEBII CASARIENSIS OPP. PARS. EXEGETICA. cum nullis in locis declarasset, Deum propitium A nactus est, erutusque fuit de lacu miseriæ et de lu· to fæcis : atque in tuto jam demum positus, utpote pedibus in petra firmatus, ac cantico novo seu vera de sacrificiis doctrina donatus, id est prædicatione quæ in Ecclesia Dei magna facta est; nam illud re- vera canticum novum erat, cujus rei causa superius dicebat : immisit in os meum canticum novum : bæc consecutus tamen, ob humanæ vitæ corruptio- neni supplicationis verba resumit, ac rogat obse- crátque ut a Dei gratia et misericordia custodiatur. His enim animo revolvebat in memoriamque revo- cabat quæ sibi prius acciderant mala. Memoria ita- que veterum inalorum, cautiores nos efficit, ut ne rursus in ea incidamus; sed etiam mutationis a pejoribus ad meliora recordatio, gratos reddit atque ad cavendum intentiores. Jure itaque præteritarum iniquitatum memoriam refricat, docetque easdem iniquitates sibi olim oculos obtexisse, instar caligi- nis mentis visui offusæ. C Reliqua vero consequenter ad prædicta feruntur: Complaceat tibi, Domine, ut eruas me : Domine, ad adjuvandum me respice. Confundantur et revereantur simul qui quærunt animam meam ut auferant eam. Convertantur retrorsum et revereantur qui volunt mihi mala. Ferant confestim confusionem suam qui dicunt mihi : Euge, Euge. Nunc quoque sentit mul- tos aniniæ suæ adversarios, ac ea de causa prae- sentem orationem emittit. Neque enim cessant in- videre perfectis et in patra gradientibus. Quare ab iis liberari se rogat, ita ut illi quidem confundan- tur et pudore afficiantur qui quæruut' animam ipsius, ut auferant eam ; ipse vero ejus dextera cir- cummuniatur. Pudore afficiuntur autem, ac turpi- ter agunt, sic enim edidit Symmachus, qui quæ- runt animam justi, postquam omnibus adhibitis machinis re infecta manent : deindeque ut qui ni- hil perficere potuerint desperantes, pudore suffusi abscedunt. Quamobrem postquam illos pudore, turpitudine et reverentia affectos dixit, adjicit : Avertantur retrorsum et erubescant qui volunt mala mihi. Cum enim nihil potuerint, cum nulla rei bene gerendæ spes supersit, avertuntur ac retro disce- dunt; deinde profecti ac procul positi, nequitiæ D suæ pignora accipient : quare post hæc dicitur : Ferant confestim confusionem suam qui dicunt mihi : Euge, Euge. Pro quo Aquila : Aa, aa, ipsa Hebraica voce, sic habente, usus. Estque ipsa vox planctus eorum qui jam superati sunt, ac retro cesserunt confusionemque retulerunt. Secundum Septuaginta Interpretes et Symmachum sir. dicitur: Qui dicunt de me : Euge, Euge. Et fortasse justi inimici qui multas adversus eum insidias struxerant, sperantes se superaturos, ad singulas dicebant : Euge, Euge. Sed cum hæc plerumque dixerint, per tuam, inquit, gratiam jam discedant, suam ferentes turpitudinem. (1) Ανεπόλει.

PG 23:387Οὐ γὰρ ἁρμόζει ταῦτα τῷ πλήθει λέγειν, οὐδὲ τοῖς διὰ τὰς ἀσεβείας αὐτῶν τοῖς ἐχθροῖς παραδεδομένοις· ἀλλ’ ὥσπερ τὰ πάθη τοῦ λαοῦ εἰς ἑαυτοὺς ἀνελάμβανον οἱ προφῆται, καὶ αὐτοὶ ταῦτα πεπονθέναι ἔφασκον· οὕτω τὰ ἑαυτῶν κατορθώματα κοινοποιοῦσιν εἰς πάντας. Οὐ γὰρ ἠγνόουν ἑαυτοὺς εἶναι μέλη τοῦ παντὸς σώματος· ἀκόλουθον δὲ ἦν, πάσχοντος μέλους ἑνὸς, συμπάσχειν πάντα τὰ μέλη, καὶ δοξαζομένου πάλιν μέλους, συγχαίρειν πάντα τὰ μέλη. Πάντα τοίνυν, φασὶν, ἃ προειρήκαμεν πεπόνθαμεν· ἀλλ’ ἡμᾶς τούτων οὐδὲν παρεκίνησε τῆς περὶ σοῦ μνήμης, καὶ οὐκ ἠδικήσαμεν ἐν Διαθήκῃ σου· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον· Οὐδὲ παρελογησάμεθα τὴν συνθήκην σου, οὐδὲ ἀπέστη εἰς τὰ ὀπίσω ἡ καρδία ἡμῶν. Ἀντὶ δέ· Καὶ ἐξέκλινας τὰς τρίβους ἡμῶν ἀπὸ τῆς ὁδοῦ σου, ὁ Σύμμαχος σαφέστερον ἐξέδωκεν εἰπών· Οὐδὲ μετετέθη τὰ ὑπορθοῦντα ἡμᾶς· ἐν τόπῳ κακώσεως· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν· Συνέθλασας ἡμᾶς ἐν τόπῳ ἀνοικήτῳ, καὶ ἐπεπώμασας ἡμῖν σκιὰν θανάτου. Οὐκ ἐπελαθόμεθά σου οὐδὲ παρέβημεν τὰς πρὸς σὲ συνθήκας. Εἰ ἐπελαθόμεθα τοῦ ὀνόματος τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, καὶ εἰ διεπετάσαμεν χεῖρας ἡμῶν πρὸς Θεὸν ἀλλότριον· οὐχὶ ὁ Θεὸς ἐκζητήσει ταῦτα;

Σὲ μάρτυρα, φησὶν, ἀνακαλούμεθα, κριτήν τε καὶ ἐξεταστὴν τῶν ἡμετέρων λόγων καὶ τῶν κατὰ διάνοιαν λανθανόντων τοὺς πολλοὺς λογισμῶν. Αὐτὸς γοῦν οἶσθα, εἰ, τοσαῦτα παθόντες καὶ ταπεινωθέντες ἐν τόπῳ κακώσεως, καὶ καλυφθέντες ὑπὸ τῆς σκιᾶς τοῦ θανάτου, λήθην τοῦ ὀνόματός σου πεποιήμεθα· καὶ εἰ μὴ ἐπὶ τῷ σῷ ὀνόματι παῤῥησίας γέμοντες ἐκαυχώμεθα· εἰ δὲ καὶ, ἀπογνόντες τὴν παρὰ σοῦ βοήθειαν, ἐπὶ ἕτερόν τινα ἤλθομεν, ἑτέρῳ Θεῷ χεῖρας ἀναπετάσαντες· καὶ τούτων σὺ κριτὴς τυγχάνεις. Οἶσθα δὲ καὶ τὰ κρύφια τῆς καρδίας καὶ τοὺς λογισμοὺς αὐτοὺς, ἐν οἷς καθ’ ἑκάστην ἡμέραν ἕνεκα τῆς εὐσεβείας θανατούμεθα. Ὁ γὰρ τῇ προθέσει λογισάμενος ἐφ’ ἑκάστῳ πειρασμῷ τὸν ὑπὲρ ἀληθείας ἀναδέξασθαι θάνατον, δυνάμει ὁ τοιοῦτος τέθνηκε. Καὶ ὁ Ἀπόστολος δὲ τοῦτο ἔλεγεν, ἐπειδὴ συνεχεῖς ἦσαν καὶ ἐπάλληλοι διωγμοὶ, καὶ οἱ περισπασμοὶ θάνατον ἀπειλοῦντες αὐτῷ. Ὁ δὲ καθ’ ἕκαστον πειρασμὸν παρεσκεύαστο ἐνστατικῶς μέχρι θανάτου ἀγωνίσασθαι· διὸ εἰκότως καθ’ ἡμέραν ἀποθνήσκειν ἔλεγε. Ταύτῃ οὖν τῇ διανοίᾳ καὶ οἱ πάλαι τοῦ Θεοῦ προφῆται διὰ τῶν προκειμένων ταῦτα ἔφασκον·

PG 23:389Ἐν γὰρ τοῖς κρυφίοις ἡμῶν ἐθανατούμεθα πᾶσαν ἡμέραν. Ἀλλὰ γὰρ καὶ ἐλογίσθημεν ὡς πρόβατα σφαγῆς· ἅπαξ γὰρ ἑαυτοὺς παραδεδωκότες ὥσπερ εἰς θυσίαν ἀντὶ παντὸς τοῦ λαοῦ, τῷ λογισμῷ καὶ τῇ προθέσει ἐσφαγιάσθημεν, ὡς αὐτὸς σὺ ὁ Θεὸς μαρτυρεῖς· μόνος γὰρ γινώσκεις τὰ κρύφια τῆς καρδίας. Ἐπεὶ τοίνυν τοσαῦτα πεπόνθαμεν, εἰκότως μετὰ παῤῥησίας ἐπιστρέφομέν σε πρὸς ἡμᾶς καὶ διεγείρομεν ὥσπερ καθεύδοντα καί φαμεν· Ἵνα τί ὑπνοῖς, Κύριε; Ἀνάστηθι, καὶ μὴ ἀπώσῃ εἰς τέλος· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον· Ἵνα τί ὡς ὁ ὑπνῶν εἶ, Δέσποτα; Ἐξύπνισον, καὶ μὴ ἀποβάλῃ εἰς τέλος. Εἰ γὰρ καὶ ἐκ μέρους ἀπώσω διὰ τὰς ἁμαρτίας τοῦ λαοῦ, ἀλλ’ ἱκετεύομεν μὴ εἰς τέλος ἀπώσασθαι, τὰ δ’ ἡμέτερα παραδέξασθαι κατορθώματα ὑπὲρ τοῦ παντὸς λαοῦ. Ἐπισημήνασθαι δὲ δεῖ, ὅτι δυάδα προσώπων ὁ λόγος ᾐνίξατο. Ἵνα τί τὸ πρόσωπόν σου ἀποστρέφεις; ἐπιλανθάνῃ τῆς πτωχείας ἡμῶν καὶ τῆς θλίψεως ἡμῶν; Σύμμαχος· Ἵνα τί τὸ πρόσωπόν σου κρύπτεις, ἐπιλανθάνῃ τῆς κακώσεως ἡμῶν καὶ θλίψεως; Κρύπτεις μὲν τὸ ἑαυτοῦ πρόσωπον, ὁ Θεὸς, καὶ ἀποστρέφεις πρὸς τὸ μὴ βλέπειν τὰ αἰσχρὰ καὶ ἀπρεπῆ, καὶ τῆς σῆς θέας ἀλλότρια.

ἐπιβουλὰς ἐπινοοῦντες κατ' αὐτοῦ, ἐφ' ἑκάστῃ προσδοκῶντες περιγενήσεσθαι, ἔλεγον. Εὖγε, εύγε. Ἀλλὰ πολ λάκις τοῦτο, φησὶν, εἰρηκότες,διὰ τὴν σὴν χάριν ἀπαλλαττέσθωσαν ἤδη ποτέ, τὴν ἑαυτῶν κομισάμενοι αἰσχύνην. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Μ'. Μακάριος ὁ συνιὼν ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα· ἐν ἡμέρᾳ πονηρᾷ ῥύσεται αὐτὸν ὁ Κύριος. Κύριος διαφυλάξαι αὐτὸν καὶ ζωώσαι αὐτὸν, καὶ μακα- ρίσαι αὐτὸν ἐν τῇ γῇ, καὶ μὴ παραδῷ αὐτὸν εἰς ψυχὴν ἐχθρῶν αὐτοῦ. Κύριος βοηθήσαι αὐτῷ ἐπὶ κλίνης οδύνης αὐτοῦ, ὅλην τὴν κοίτην αὐτοῦ ἔστρεψας ἐν τῇ ἀῤῥωστίᾳ αὐτοῦ. Προιὼν ἑξῆς ὁ λόγος επιφέρει · Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, ἐφ' δν ἤλπισα, ὁ ἐσθίων ἄρτους μου, ἐμε γάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν. Ταῦτα δὲ ἀναγέγρα- πται ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν ἐν τῷ κατὰ Ἰωάν νην Εὐαγγελίῳ ὡς ἐξ οἰκείου προσώπου εἰρηκὼς ἐν τῇ πρὸς τοὺς μαθητὲς ὁμιλίᾳ· δι' ὧν ἔφασκεν· Ἀμὴν, ἀμὴν, λέγω ὑμῖν· Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστολος μείζων τοῦ Β πέμψαντος αὐτόν. Εἰ ταῦτα οἴδατε, μακάριοι έστε όταν ποιεῖτε (1) αὐτά. Οὐ περὶ πάντων ὑμῖν λέ. τω· ἐγὼ οἶδα οὓς ἐξελεξάμην· ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ· Ὁ τρώγων μου τὸν ἄρτον ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ πτέρναν αὐτοῦ. ῎Αλλη δὲ Γραφὴ τοῦτο φήσασα οὐχ εὑρίσκεται, μόνη δὲ ἡ παροῦσα, δι' ἧς εἴρηται· Ὁ ἐσθίων ἄρτον μου ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερ- νισμόν. Ὥρα τοιγαροῦν εἰς τὸ αὐτοῦ πρόσωπον τὰ ἐμφερόμενα τῷ ψαλμῷ ὡς ἂν προφητικῶς εἰρημένα ἐκλαβεῖν. Διὸ καὶ εἰς τὸ τέλος ἐπιγέγραπται, ἀνα πέμποντα ἡμᾶς ήτοι ἐπὶ τὴν συντέλειαν τοῦ αἰῶνος καθ' ἣν ἐπληροῦτο τὰ ἀναγεγραμμένα, ἢ ἐπὶ τὰ τε- λευταῖα τῶν διὰ τοῦ ψαλμοῦ δηλουμένων. Εἰ μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος ἀναφέροιτο τὰ προκείμενα, εἴποις ἂν μακαρίζεσθαι τὸν δυνάμενον συνιέναι δι᾿ ἣν αἰτίαν ἀνείληφε δι' ἡμᾶς πτωχείαν. Ἔτι γὰρ πλούσιος ὤν, δι' ἡμᾶς ἐπτώχευσεν, ἵνα ἡμεῖς τῇ αὐτοῦ πτω χείᾳ πλουτήσωμεν· Ἐν μορφῇ τε Θεοῦ ὑπάρχων για 10, ἐκένωσεν ἑαυτὸν, μορφὴν δούλου λαβών, σαφῶς ἐδίδαξεν ὁ θεῖος Απόστολος. Καὶ ἄλλος δ' ἄν τις συν ήσει ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα, ἀκούων αὐτοῦ λέγοντος ἐν Εὐαγγελίοις· Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου. Επείνασα γὰρ, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν· ἐδίψησα, καὶ ἐπο- τίσατέ με· ξένος ήμην, καὶ συνηγάγετέ με· γυμνός, καὶ περιεβάλετέ με· ἡσθένουν, καὶ ἐπ - εσκέψασθε ἐν φυλακῇ ἡμην, καὶ ἤλθετε πρὸς μέν οἷς ἐπιλέγει· Ἐφ᾽ ὅσον ἐποιήσατε ἐνὶ τῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων τῶν ἀδελφῶν μου, ἐμοὶ ἐποιήσατε. Καὶ οὕτως οὖν μακάριος ἀληθῶς ὁ συνιὼν ἐπὶ τὸν οὕτως ἀποδοθέντα πτωχὸν καὶ πένητα. Εἰ δὲ καὶ ἐπὶ τὸν Δαυΐδ ἀναφέροιτο τὰ λελεγμένα, εἴποις ἂν ἀκου λούθως τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ ταῦτα συνῆφθαι. Ἐπεὶ γὰρ πρὸς τοῖς τελευταίοις τοῦ λθ' ἐλέγετο ἐκ προσ- ώπου τοῦ Δαυΐδ· Ἐγὼ δὲ πένης εἰμὶ καὶ πτωχός· ταῦτα δ' ἔλεγεν ὁ τοσοῦτος βασιλεὺς, ὁ τὸν ἄφατον πλοῦτον συναγηοχὼς εἰς τὴν παρασκευὴν τοῦ μετὰ ταῦτα ἐγηγερμένου διὰ Σολομῶνος ναοῦ, σμικρύνων COMMENTARIA IN PSALMOS. A VERS. 2-4. Beatus qui intelligit super egenum et pauperem : in die mala liberabit eum Dominus. Do- minus conservet eum et vivificet eum, et beatum ſa- ciat eum in terra, et non tradat eum in animam ini- micorum ejus. Dominus opem ferat illi super lectum doloris ejus, universum stratum ejus versasti in infir- mitate ejus. Sub hæc autem ita sermo procedit : Etenim homo pacis meæ, in quo speravi, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Hæc porro dixisse scribitur Salvator et Dominus noster in Evangelio secundum Joɔnnem, quasi ex propria persona sic discipulos allocutus: Amen, amen, dico vobis: Non est servus major domino suo, neque apostolus major est eo qui misit illum. Si hæc scilis, beati eritis cum feceritis ea. Non de om- nibus vobis dico : ego scio quos elegerim ; sed ut adim- pleatur Scriptura : Qui manducat meum panem, le- vavit contra me calcaneum suum ". Nulla porro alia Scriptura quæ hoc dicat reperitur, præter hanc unam qua dictum est, qui edebat panem meum; ma- gnificavit super me supplantationem. Par est igitur ad ejus personam, quæ in hoc psalmo feruntur, ut prophetice dicta accipere. Quamobrem in finem inscribitur, quod hæc nos remittant ad consumma- tionem sæculi, quo tempore ea quæ scripta sunt implebuntur; sive etiam ad postrema psalmi dicta. Quod si hæc ad Salvatorem referantur, jure dixeris beatum prædicari eum, qui intelligere possit qua de causa propter nos egestatem susceperit. Insuper, cum esset dives, propter nos egenus factus est, ut nos ejus inopia divites essemus 17; et : Cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit forma servi acce… ut clare nos docuit divinus Apostolus. Alio quoque modo quis intelligere possit super egenum et pauperem, audiens Christum in Evangeliis dicen- tem : Venite, benedicti Patris mei, possidele para- tum vobis regnum a constitutione mundi. Esurivi enim, et dedistis mihi manducare; silivi, et dedistis mihi bibere; hospes eram, et collegistis me; nudus, et cooperuistis me; infirmus, et visitastis me; in carcere eram, et venistis ad me"; quibus subjun- git : Quantum fecistis uni ex his fratribus meis mi nimis, mihi fecistis ". Atque ita vere beatus est p qui intelligit super egenum et pauperem sic acce- ptum. Quod si ad Davidem supra dicta referantur, dicas hæc apposite præcedenti psalmo subnexa esse, siquidem sub finem psalmi xxxix, ex persona Davi- dis dicebatur, ego autem mendicus sum et pauper. Hæc porro tantus rex dicebat, qui inæstimabiles divitias ad apparatum templi, sub hæc a Salomone structi, collegerat; qui sese parvum et humilem, moderatique anini, ac alectu vere pauperem ex- hibebat. Ideo subjunctus est præsens psalmus, hea- tum prædicans eum qui super bujusmodi pauperem Joan. XIII, PATROL. GR. XXIII. C 1. IN FINEM, PSALMUS XL. 16. 17 H Cor. VII. 9. ** Philipp. 11, 7. 1º Matth. xxv, 34, 35. 20 ibid. 40. (1) Όταν ποιεῖτε. Vulg. ἐὰν ποιήτε; et mox pro μου. Vulg. μετ᾿ ἐμοῦ, ut et interpres vertit. Epit.

Ἀλλ’ ἐπεὶ ἡμεῖς ἐπὶ τοῖς λεχθεῖσι κατορθώμασι παῤῥησίαν ἄγομεν, ἵνα τί τὸ πρόσωπόν σου κρύπτεις; Τοσαῦτα δὲ πασχόντων καὶ κακοπαθούντων τῆς σῆς ἕνεκεν εὐσεβείας, ἵνα τί ἐπιλανθάνῃ τῆς κακώσεως ἡμῶν; ἤτοι τῆς πτωχείας, κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα. Εἰ γὰρ καὶ μεγάλα ταῦτα ὡς πρὸς ἡμᾶς κατορθώματα, ἀλλ’ ὡς πρὸς σὲ πάντα πτωχὰ καὶ σμικρὰ, καὶ ὀλίγιστα. Πλὴν ὡς ἐξ ἡμῶν μεγάλα. Διὸ ἱκετεύομεν μὴ λήθην ποιήσασθαι τῆς ἡμετέρας πτωχείας· μνησθῆναι δὲ καὶ τῆς θλίψεως ἡμῶν, ἧς ὑπεμείναμέν σου χάριν. Καὶ ἐπεὶ ἡ ψυχὴ ἡμῶν εἰς χοῦν τεταπείνωται, συγγνῶναι ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν ἱκετεύομεν. Καὶ ἀλλαχοῦ δὲ τῷ αὐτῷ λόγῳ δυσωπεῖ τὸν Θεὸν, λέγων· Μνήσθητι, ὅτι χοῦς ἐσμεν· ἄνθρωπος ὡσεὶ χόρτος αἱ ἡμέραι αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἡ γαστὴρ ἡμῶν ἐκολλήθη εἰς γῆν. Δέον γὰρ αὐτὴν πεπληρῶσθαι ναμάτων ἁγίων καὶ πηγῆς ὕδατος ζῶντος ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον, ἐξ ἀνυδρίας ὑπερβαλλούσης ἡ γαστὴρ ἡμῶν ἐκολλήθη εἰς γῆν. Γαστέρα δὲ ψυχῆς νόει τὸ μνημονικὸν αὐτῆς, ἢ καὶ τὸ ἡγεμονικὸν, ἐν ᾧ πάντα συνάγει τὰ μαθήματα καὶ τὰ θεωρήματα·

ἐπιβουλὰς ἐπινοοῦντες κατ' αὐτοῦ, ἐφ' ἑκάστῃ προσδοκῶντες περιγενήσεσθαι, ἔλεγον. Εὖγε, εύγε. Ἀλλὰ πολ λάκις τοῦτο, φησὶν, εἰρηκότες,διὰ τὴν σὴν χάριν ἀπαλλαττέσθωσαν ἤδη ποτέ, τὴν ἑαυτῶν κομισάμενοι αἰσχύνην. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Μ'. Μακάριος ὁ συνιὼν ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα· ἐν ἡμέρᾳ πονηρᾷ ῥύσεται αὐτὸν ὁ Κύριος. Κύριος διαφυλάξαι αὐτὸν καὶ ζωώσαι αὐτὸν, καὶ μακα- ρίσαι αὐτὸν ἐν τῇ γῇ, καὶ μὴ παραδῷ αὐτὸν εἰς ψυχὴν ἐχθρῶν αὐτοῦ. Κύριος βοηθήσαι αὐτῷ ἐπὶ κλίνης οδύνης αὐτοῦ, ὅλην τὴν κοίτην αὐτοῦ ἔστρεψας ἐν τῇ ἀῤῥωστίᾳ αὐτοῦ. Προιὼν ἑξῆς ὁ λόγος επιφέρει · Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, ἐφ' δν ἤλπισα, ὁ ἐσθίων ἄρτους μου, ἐμε γάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν. Ταῦτα δὲ ἀναγέγρα- πται ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν ἐν τῷ κατὰ Ἰωάν νην Εὐαγγελίῳ ὡς ἐξ οἰκείου προσώπου εἰρηκὼς ἐν τῇ πρὸς τοὺς μαθητὲς ὁμιλίᾳ· δι' ὧν ἔφασκεν· Ἀμὴν, ἀμὴν, λέγω ὑμῖν· Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστολος μείζων τοῦ Β πέμψαντος αὐτόν. Εἰ ταῦτα οἴδατε, μακάριοι έστε όταν ποιεῖτε (1) αὐτά. Οὐ περὶ πάντων ὑμῖν λέ. τω· ἐγὼ οἶδα οὓς ἐξελεξάμην· ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ· Ὁ τρώγων μου τὸν ἄρτον ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ πτέρναν αὐτοῦ. ῎Αλλη δὲ Γραφὴ τοῦτο φήσασα οὐχ εὑρίσκεται, μόνη δὲ ἡ παροῦσα, δι' ἧς εἴρηται· Ὁ ἐσθίων ἄρτον μου ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερ- νισμόν. Ὥρα τοιγαροῦν εἰς τὸ αὐτοῦ πρόσωπον τὰ ἐμφερόμενα τῷ ψαλμῷ ὡς ἂν προφητικῶς εἰρημένα ἐκλαβεῖν. Διὸ καὶ εἰς τὸ τέλος ἐπιγέγραπται, ἀνα πέμποντα ἡμᾶς ήτοι ἐπὶ τὴν συντέλειαν τοῦ αἰῶνος καθ' ἣν ἐπληροῦτο τὰ ἀναγεγραμμένα, ἢ ἐπὶ τὰ τε- λευταῖα τῶν διὰ τοῦ ψαλμοῦ δηλουμένων. Εἰ μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος ἀναφέροιτο τὰ προκείμενα, εἴποις ἂν μακαρίζεσθαι τὸν δυνάμενον συνιέναι δι᾿ ἣν αἰτίαν ἀνείληφε δι' ἡμᾶς πτωχείαν. Ἔτι γὰρ πλούσιος ὤν, δι' ἡμᾶς ἐπτώχευσεν, ἵνα ἡμεῖς τῇ αὐτοῦ πτω χείᾳ πλουτήσωμεν· Ἐν μορφῇ τε Θεοῦ ὑπάρχων για 10, ἐκένωσεν ἑαυτὸν, μορφὴν δούλου λαβών, σαφῶς ἐδίδαξεν ὁ θεῖος Απόστολος. Καὶ ἄλλος δ' ἄν τις συν ήσει ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα, ἀκούων αὐτοῦ λέγοντος ἐν Εὐαγγελίοις· Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου. Επείνασα γὰρ, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν· ἐδίψησα, καὶ ἐπο- τίσατέ με· ξένος ήμην, καὶ συνηγάγετέ με· γυμνός, καὶ περιεβάλετέ με· ἡσθένουν, καὶ ἐπ - εσκέψασθε ἐν φυλακῇ ἡμην, καὶ ἤλθετε πρὸς μέν οἷς ἐπιλέγει· Ἐφ᾽ ὅσον ἐποιήσατε ἐνὶ τῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων τῶν ἀδελφῶν μου, ἐμοὶ ἐποιήσατε. Καὶ οὕτως οὖν μακάριος ἀληθῶς ὁ συνιὼν ἐπὶ τὸν οὕτως ἀποδοθέντα πτωχὸν καὶ πένητα. Εἰ δὲ καὶ ἐπὶ τὸν Δαυΐδ ἀναφέροιτο τὰ λελεγμένα, εἴποις ἂν ἀκου λούθως τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ ταῦτα συνῆφθαι. Ἐπεὶ γὰρ πρὸς τοῖς τελευταίοις τοῦ λθ' ἐλέγετο ἐκ προσ- ώπου τοῦ Δαυΐδ· Ἐγὼ δὲ πένης εἰμὶ καὶ πτωχός· ταῦτα δ' ἔλεγεν ὁ τοσοῦτος βασιλεὺς, ὁ τὸν ἄφατον πλοῦτον συναγηοχὼς εἰς τὴν παρασκευὴν τοῦ μετὰ ταῦτα ἐγηγερμένου διὰ Σολομῶνος ναοῦ, σμικρύνων COMMENTARIA IN PSALMOS. A VERS. 2-4. Beatus qui intelligit super egenum et pauperem : in die mala liberabit eum Dominus. Do- minus conservet eum et vivificet eum, et beatum ſa- ciat eum in terra, et non tradat eum in animam ini- micorum ejus. Dominus opem ferat illi super lectum doloris ejus, universum stratum ejus versasti in infir- mitate ejus. Sub hæc autem ita sermo procedit : Etenim homo pacis meæ, in quo speravi, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Hæc porro dixisse scribitur Salvator et Dominus noster in Evangelio secundum Joɔnnem, quasi ex propria persona sic discipulos allocutus: Amen, amen, dico vobis: Non est servus major domino suo, neque apostolus major est eo qui misit illum. Si hæc scilis, beati eritis cum feceritis ea. Non de om- nibus vobis dico : ego scio quos elegerim ; sed ut adim- pleatur Scriptura : Qui manducat meum panem, le- vavit contra me calcaneum suum ". Nulla porro alia Scriptura quæ hoc dicat reperitur, præter hanc unam qua dictum est, qui edebat panem meum; ma- gnificavit super me supplantationem. Par est igitur ad ejus personam, quæ in hoc psalmo feruntur, ut prophetice dicta accipere. Quamobrem in finem inscribitur, quod hæc nos remittant ad consumma- tionem sæculi, quo tempore ea quæ scripta sunt implebuntur; sive etiam ad postrema psalmi dicta. Quod si hæc ad Salvatorem referantur, jure dixeris beatum prædicari eum, qui intelligere possit qua de causa propter nos egestatem susceperit. Insuper, cum esset dives, propter nos egenus factus est, ut nos ejus inopia divites essemus 17; et : Cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit forma servi acce… ut clare nos docuit divinus Apostolus. Alio quoque modo quis intelligere possit super egenum et pauperem, audiens Christum in Evangeliis dicen- tem : Venite, benedicti Patris mei, possidele para- tum vobis regnum a constitutione mundi. Esurivi enim, et dedistis mihi manducare; silivi, et dedistis mihi bibere; hospes eram, et collegistis me; nudus, et cooperuistis me; infirmus, et visitastis me; in carcere eram, et venistis ad me"; quibus subjun- git : Quantum fecistis uni ex his fratribus meis mi nimis, mihi fecistis ". Atque ita vere beatus est p qui intelligit super egenum et pauperem sic acce- ptum. Quod si ad Davidem supra dicta referantur, dicas hæc apposite præcedenti psalmo subnexa esse, siquidem sub finem psalmi xxxix, ex persona Davi- dis dicebatur, ego autem mendicus sum et pauper. Hæc porro tantus rex dicebat, qui inæstimabiles divitias ad apparatum templi, sub hæc a Salomone structi, collegerat; qui sese parvum et humilem, moderatique anini, ac alectu vere pauperem ex- hibebat. Ideo subjunctus est præsens psalmus, hea- tum prædicans eum qui super bujusmodi pauperem Joan. XIII, PATROL. GR. XXIII. C 1. IN FINEM, PSALMUS XL. 16. 17 H Cor. VII. 9. ** Philipp. 11, 7. 1º Matth. xxv, 34, 35. 20 ibid. 40. (1) Όταν ποιεῖτε. Vulg. ἐὰν ποιήτε; et mox pro μου. Vulg. μετ᾿ ἐμοῦ, ut et interpres vertit. Epit.

ἐν ᾧ καὶ σπέρμα ὑποδεξαμένη κύει, καὶ τελεσφορήσασα γεννᾷ πνεῦμα σωτηρίας, κατὰ τὸν φήσαντα· Ἐκ τοῦ φόβου σου, Κύριε, ἐν γαστρὶ ἐλάβομεν καὶ ὠδινήσαμεν, καὶ ἐτέκομεν πνεῦμα σωτηρίας. Τοσαῦτα δυσωπητικὰ οἱ πάλαι τοῦ Θεοῦ προφῆται, καὶ οἱ κατορθοῦντες ἐν τῷ λαῷ δεηθέντες, ἱκετεύουσι καὶ λυτρώσεως τυχεῖν· ὃ δὴ καὶ γεγένηται· ἔτι γὰρ λαλούντων αὐτῶν εἰσακούσας ὁ Θεὸς, μεταβάλλει τοὺς ὀδυρμοὺς αὐτῶν ἐπὶ τὸ φαιδρότερον. Διόπερ ἑξῆς οἱ τοσαῦτα ἀποκλαυσάμενοι ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων προφητεύουσι, καὶ ᾠδὴν ᾄδουσι τὴν ὑπὲρ τοῦ Ἀγαπητοῦ, δι’ οὗ τὴν κακῶν ἐλευθερίαν καὶ τῶν ψυχῶν τὴν ἀπολύτρωσιν ὁ ἀγαθὸς Θεὸς, ἐπακούσας τῶν εὐξαμένων, τῷ παντὶ γένει τῶν ἀνθρώπων ἐδωρήσατο.

ἐπιβουλὰς ἐπινοοῦντες κατ' αὐτοῦ, ἐφ' ἑκάστῃ προσδοκῶντες περιγενήσεσθαι, ἔλεγον. Εὖγε, εύγε. Ἀλλὰ πολ λάκις τοῦτο, φησὶν, εἰρηκότες,διὰ τὴν σὴν χάριν ἀπαλλαττέσθωσαν ἤδη ποτέ, τὴν ἑαυτῶν κομισάμενοι αἰσχύνην. ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ Μ'. Μακάριος ὁ συνιὼν ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα· ἐν ἡμέρᾳ πονηρᾷ ῥύσεται αὐτὸν ὁ Κύριος. Κύριος διαφυλάξαι αὐτὸν καὶ ζωώσαι αὐτὸν, καὶ μακα- ρίσαι αὐτὸν ἐν τῇ γῇ, καὶ μὴ παραδῷ αὐτὸν εἰς ψυχὴν ἐχθρῶν αὐτοῦ. Κύριος βοηθήσαι αὐτῷ ἐπὶ κλίνης οδύνης αὐτοῦ, ὅλην τὴν κοίτην αὐτοῦ ἔστρεψας ἐν τῇ ἀῤῥωστίᾳ αὐτοῦ. Προιὼν ἑξῆς ὁ λόγος επιφέρει · Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, ἐφ' δν ἤλπισα, ὁ ἐσθίων ἄρτους μου, ἐμε γάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν. Ταῦτα δὲ ἀναγέγρα- πται ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν ἐν τῷ κατὰ Ἰωάν νην Εὐαγγελίῳ ὡς ἐξ οἰκείου προσώπου εἰρηκὼς ἐν τῇ πρὸς τοὺς μαθητὲς ὁμιλίᾳ· δι' ὧν ἔφασκεν· Ἀμὴν, ἀμὴν, λέγω ὑμῖν· Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστολος μείζων τοῦ Β πέμψαντος αὐτόν. Εἰ ταῦτα οἴδατε, μακάριοι έστε όταν ποιεῖτε (1) αὐτά. Οὐ περὶ πάντων ὑμῖν λέ. τω· ἐγὼ οἶδα οὓς ἐξελεξάμην· ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ· Ὁ τρώγων μου τὸν ἄρτον ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ πτέρναν αὐτοῦ. ῎Αλλη δὲ Γραφὴ τοῦτο φήσασα οὐχ εὑρίσκεται, μόνη δὲ ἡ παροῦσα, δι' ἧς εἴρηται· Ὁ ἐσθίων ἄρτον μου ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερ- νισμόν. Ὥρα τοιγαροῦν εἰς τὸ αὐτοῦ πρόσωπον τὰ ἐμφερόμενα τῷ ψαλμῷ ὡς ἂν προφητικῶς εἰρημένα ἐκλαβεῖν. Διὸ καὶ εἰς τὸ τέλος ἐπιγέγραπται, ἀνα πέμποντα ἡμᾶς ήτοι ἐπὶ τὴν συντέλειαν τοῦ αἰῶνος καθ' ἣν ἐπληροῦτο τὰ ἀναγεγραμμένα, ἢ ἐπὶ τὰ τε- λευταῖα τῶν διὰ τοῦ ψαλμοῦ δηλουμένων. Εἰ μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος ἀναφέροιτο τὰ προκείμενα, εἴποις ἂν μακαρίζεσθαι τὸν δυνάμενον συνιέναι δι᾿ ἣν αἰτίαν ἀνείληφε δι' ἡμᾶς πτωχείαν. Ἔτι γὰρ πλούσιος ὤν, δι' ἡμᾶς ἐπτώχευσεν, ἵνα ἡμεῖς τῇ αὐτοῦ πτω χείᾳ πλουτήσωμεν· Ἐν μορφῇ τε Θεοῦ ὑπάρχων για 10, ἐκένωσεν ἑαυτὸν, μορφὴν δούλου λαβών, σαφῶς ἐδίδαξεν ὁ θεῖος Απόστολος. Καὶ ἄλλος δ' ἄν τις συν ήσει ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα, ἀκούων αὐτοῦ λέγοντος ἐν Εὐαγγελίοις· Δεῦτε, οἱ εὐλογημένοι τοῦ Πατρός μου, κληρονομήσατε τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου. Επείνασα γὰρ, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν· ἐδίψησα, καὶ ἐπο- τίσατέ με· ξένος ήμην, καὶ συνηγάγετέ με· γυμνός, καὶ περιεβάλετέ με· ἡσθένουν, καὶ ἐπ - εσκέψασθε ἐν φυλακῇ ἡμην, καὶ ἤλθετε πρὸς μέν οἷς ἐπιλέγει· Ἐφ᾽ ὅσον ἐποιήσατε ἐνὶ τῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων τῶν ἀδελφῶν μου, ἐμοὶ ἐποιήσατε. Καὶ οὕτως οὖν μακάριος ἀληθῶς ὁ συνιὼν ἐπὶ τὸν οὕτως ἀποδοθέντα πτωχὸν καὶ πένητα. Εἰ δὲ καὶ ἐπὶ τὸν Δαυΐδ ἀναφέροιτο τὰ λελεγμένα, εἴποις ἂν ἀκου λούθως τῷ πρὸ τούτου ψαλμῷ ταῦτα συνῆφθαι. Ἐπεὶ γὰρ πρὸς τοῖς τελευταίοις τοῦ λθ' ἐλέγετο ἐκ προσ- ώπου τοῦ Δαυΐδ· Ἐγὼ δὲ πένης εἰμὶ καὶ πτωχός· ταῦτα δ' ἔλεγεν ὁ τοσοῦτος βασιλεὺς, ὁ τὸν ἄφατον πλοῦτον συναγηοχὼς εἰς τὴν παρασκευὴν τοῦ μετὰ ταῦτα ἐγηγερμένου διὰ Σολομῶνος ναοῦ, σμικρύνων COMMENTARIA IN PSALMOS. A VERS. 2-4. Beatus qui intelligit super egenum et pauperem : in die mala liberabit eum Dominus. Do- minus conservet eum et vivificet eum, et beatum ſa- ciat eum in terra, et non tradat eum in animam ini- micorum ejus. Dominus opem ferat illi super lectum doloris ejus, universum stratum ejus versasti in infir- mitate ejus. Sub hæc autem ita sermo procedit : Etenim homo pacis meæ, in quo speravi, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Hæc porro dixisse scribitur Salvator et Dominus noster in Evangelio secundum Joɔnnem, quasi ex propria persona sic discipulos allocutus: Amen, amen, dico vobis: Non est servus major domino suo, neque apostolus major est eo qui misit illum. Si hæc scilis, beati eritis cum feceritis ea. Non de om- nibus vobis dico : ego scio quos elegerim ; sed ut adim- pleatur Scriptura : Qui manducat meum panem, le- vavit contra me calcaneum suum ". Nulla porro alia Scriptura quæ hoc dicat reperitur, præter hanc unam qua dictum est, qui edebat panem meum; ma- gnificavit super me supplantationem. Par est igitur ad ejus personam, quæ in hoc psalmo feruntur, ut prophetice dicta accipere. Quamobrem in finem inscribitur, quod hæc nos remittant ad consumma- tionem sæculi, quo tempore ea quæ scripta sunt implebuntur; sive etiam ad postrema psalmi dicta. Quod si hæc ad Salvatorem referantur, jure dixeris beatum prædicari eum, qui intelligere possit qua de causa propter nos egestatem susceperit. Insuper, cum esset dives, propter nos egenus factus est, ut nos ejus inopia divites essemus 17; et : Cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit forma servi acce… ut clare nos docuit divinus Apostolus. Alio quoque modo quis intelligere possit super egenum et pauperem, audiens Christum in Evangeliis dicen- tem : Venite, benedicti Patris mei, possidele para- tum vobis regnum a constitutione mundi. Esurivi enim, et dedistis mihi manducare; silivi, et dedistis mihi bibere; hospes eram, et collegistis me; nudus, et cooperuistis me; infirmus, et visitastis me; in carcere eram, et venistis ad me"; quibus subjun- git : Quantum fecistis uni ex his fratribus meis mi nimis, mihi fecistis ". Atque ita vere beatus est p qui intelligit super egenum et pauperem sic acce- ptum. Quod si ad Davidem supra dicta referantur, dicas hæc apposite præcedenti psalmo subnexa esse, siquidem sub finem psalmi xxxix, ex persona Davi- dis dicebatur, ego autem mendicus sum et pauper. Hæc porro tantus rex dicebat, qui inæstimabiles divitias ad apparatum templi, sub hæc a Salomone structi, collegerat; qui sese parvum et humilem, moderatique anini, ac alectu vere pauperem ex- hibebat. Ideo subjunctus est præsens psalmus, hea- tum prædicans eum qui super bujusmodi pauperem Joan. XIII, PATROL. GR. XXIII. C 1. IN FINEM, PSALMUS XL. 16. 17 H Cor. VII. 9. ** Philipp. 11, 7. 1º Matth. xxv, 34, 35. 20 ibid. 40. (1) Όταν ποιεῖτε. Vulg. ἐὰν ποιήτε; et mox pro μου. Vulg. μετ᾿ ἐμοῦ, ut et interpres vertit. Epit.

On 8ΕΙΣ ΤΟ 8

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

PG 23:391ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΑΛΛΟΙΩΘΗΣΟΜΕΝΩΝ, ΤΟΙΣ ΥΙΟΙΣ ΚΟΡΕ, ΕΙΣ ΣΥΝΕΣΙΝ, ΩΔΗ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΑΓΑΠΗΤΟΥ ΜΔ. Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθὸν, λέγω ἐγὼ τὰ ἔργα μου τῷ βασιλεῖ. Ἡ γλῶσσά μου κάλαμος γραμματέως ὀξυγράφου. Οἱ τὰ τοσαῦτα διὰ τῶν ἔμπροσθεν ἀποκλαυσάμενοι ἐντεῦθεν ᾠδὰς καὶ ᾄσματα ἀντὶ τῶν προτέρων ὀδυρμῶν ᾄδουσι, τῆς ἀπὸ τῶν σκυθρωπῶν μεταβολῆς αἴτιον αὐτοῖς γεγονέναι τὸν Ἀγαπητὸν τοῦ Θεοῦ δηλοῦντες·

ἑαυτὸν καὶ ταπεινῶν, καὶ τῇ ψυχῇ μετριοφρονῶν, καὶ Η ἀληθῶς τῇ διαθέσει πτωχεύων· τούτου χάριν ἐπι- συνῆπται ὁ παρὼν ψαλμός, μακαρίζων τοῦ συνιέντες ἐπὶ τὸν οὕτω πτωχόν. Τὸ δὲ, πένητα, οὔτε ἐν τῷ Εβραϊκῷ, οὔτε παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς ἐμφέ ρεται. Καὶ κατὰ τετάρτην διάνοιαν εἴποι τις ἂν γνω μονικὸν εἶναι τὸν λόγον καὶ παραινετικὸν φιλανθρω πίας καὶ φιλοπτωχίας. Προσήκει γὰρ ἐπὶ τῶν κοινό τερον λεγομένων πτωχῶν συμπαθητικοὺς εἶναι καὶ μεταδοτικούς, συνιέντας, ὡς ὁ κρίνων αὐτοὺς πτω χεύειν Θεὸς εἰς ταύτην αὐτοὺς ἤγαγε τὴν κατάστασιν ὁμοῦ μὲν καὶ αὐτοὺς γυμνάζων διὰ τῆς πτωχείας, ὁμοῦ δὲ καὶ τοὺς ἐν περιουσίᾳ βίου καρποὺς τῆς ἑαυ τῶν προαιρέσεως παρέχειν διὰ τῆς εἰς τοὺς ἐνδεεῖς κοινωνίας βεβουλημένος. Πειράζεται γοῦν ὁ πλούσιος διὰ τοῦ πένητος, εἴτε τις ἀνηλεὴς καὶ ἀσυμπάθητος, καὶ ἄσπλαγχνος εἴη, εἴτε φιλάνθρωπος καὶ ἐλεημο νικός. Διὸ πολὺς ὁ περὶ τῶν πενήτων καὶ πτωχῶν λόγος ἐν τοῖς θείοις παραγγέλμασι. Καὶ κατὰ πέμ πτην δὲ διάνοιαν ἄλλο τάγμα πτωχῶν εὕροις ἂν, τὸ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος μακαριζόμενον κατά τό· Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασι- λεία τῶν οὐρανῶν· ἐν οἷς τοὺς κατὰ Θεὸν φιλοσο φοῦντας, καὶ τὴν ἔνθεον ἄσκησιν πτωχεύοντας ὁ Σω τὴρ ἐμακάριζεν· οἱ ἦσαν οἱ αὐτοῦ μαθηταὶ καὶ ἀπό- στολοι. Μακάριος οὖν ὁ συνιὼν ἐπὶ πτωχὸν, ἐπὶ τὴν οὕτω πτωχὸν καὶ πένητα· τῆς ἀγαθῆς ταύτης και τρισμακαρίας συνέσεως καρπὸν λήψεται τὸν ἑξῆς εἰρημένον· Ἐν ἡμέρᾳ γὰρ πονηρᾷ ῥύσεται αὐτὸν ὁ Κύριος· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Ἐν ἡμέρᾳ κακώς σεως. Εἰ γὰρ γένοιτό τις πειρασμός, ἢ περιπέσοι ποτὲ συμφορᾷ καὶ περιστάσει, ὥσπερ αὐτὸς συνῆκεν ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα, οὕτω καὶ αὐτοῦ εὐκαίρως συνήσει ὁ Κύριος, μετρῶν αὐτῷ τὸ ἴσον μέτρον ᾧ ἐμέτρησεν. Κύριος φυλάξαι αὐτὸν καὶ ζήσαι αὐτόν. Αλλά καὶ φυλάξει αὐτὸν καὶ ζῆσαι ποιήσει αὐτόν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον· Φυλάξει αὐτὸν, καὶ περισώσει αὐτ τόν. Καὶ τρίτον δὲ αὐτῷ παρέξει, μακαρίσει αὐτὸν ἐν τῇ γῇ· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Μακαριστὸς ἔσται ἐν τῇ γῇ. Ὡς ἔτι γὰρ ἐν τῇ γῇ ταύτῃ τυγχάνει, τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ μακαριότητος τεύξεται, μενόντων αὐ τὸν τῶν μετὰ ταῦτα ἐπηγγελμένων οὐρανίων αγα- θῶν. Τούτοις ἐπιλέγει· Καὶ μὴ παραδῷ αὐτὸν εἰς χεῖρας ἐχθρῶν αὐτοῦ· ἀνθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχός φησι· Καὶ οὐκ ἐκδώσει αὐτὸν εἰς ψυχὰς ἐχθρῶν. Ιστέον δὲ, ὡς τό· Ἐγὼ εἶπα, Κύριε, ἐλέησόν με, τινὲς ἐκ προσώπου τοῦ Δαυΐδ εἰρῆσθαί φασιν· ἡ παρεμβεβλημένον ἐν τῷ μέσῳ, ἢ ἕως ἐκεῖ περιγρά φοντες τὰ λεγόμενα ὑπ' αὐτοῦ. Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, ἐφ' δν ἤλπισα, ὁ ἐσθίων ἄρτους μου, ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἀλλὰ καὶ ἄνθρωπος ὃς ειρήνευε μοι, φησὶν, ᾧ ἐπεποί- θειν, συνεσθίων μοι ἄρτον ἐμὸν, κατεμεγαλύνθη μου ἀκολουθῶν· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν· Κατεμεγα ει EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - intelligit. Illud porro, pauperem, neque in Hebraico A exemplari, neque apud reliquos interpretes fertur. Secundum quartum sensum dici possit, sermonem esse sententicsum et qui ad benignitatem et pau- perum amorem cohortetur. Nam erga eos quoque qui vulgariori sensu pauperes dicuntur, misericor- des esse decet, eisque erogare libenter, intelligen- tes scilicet Deum esse qui illos mendicare decrevit, et ad eam conditionem deduxit; atque una ipsos per pauperiem exercet, et eos qui rerum copia pol. lent, bonos propositi sui fructus per largitionem egenis factam præbere desiderat. Tentatur itaque per pauperem dives, num scilicet durus et immi- sericors, an humanus et misericors. Quamobrem inter divina præcepta, multa de pauperibus et ege- nis feruntur. Secundum quintam autem explica- tionem, alium pauperum ordinem reperias, qui a Salvatore beatus prædicatur, secundum illud : Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum calo- rum ". Quibus verbis eos qui secundum Deum philosophantur, et propter divinam exercitationem pauperes agunt, qui erant ejus discipuli et apostoli, Salvator beatos prædicavit. Beatus igitur qui intel- ligit super egenum, super eum qui illo modo egenus et pauper est; nam bonæ illius ac felicissimæ intel- ligentiæ fructum accipiet, qui deinceps indicatur: In die enim mala liberabit eum Dominus; sive, sc- cundum Symmachum, in die afflictionis. Nam si qua tentatio contingat, et in calamitatem ærumnamque incidat, quemadmodum ipse intellexit super ege- num et pauperem, sic opportune res ejus intelliget Dominus, pari mensura illum metiens, qua ille mensus erat. B c Dominus conservet eum et vivificet eum. Sed etiam custodiet eum et vivere faciet eum; aut, secun- dum Symmachum, custodiet eum, et conservabit eum. Tertium quoque ipsi conferet, beatum faciet eum in terra, aut, secundum Symmachum,beatus pre- dicandus erit in terra. Nam dum adhuc in hac terra versatur, beatitudinem a Deo consequetur, manen- tibus tamen eum cœlestibus bonis, secundum hæc promissis. His subjungit: Et non tradat eum in anus inimicorum ejus. Pro quo Symmachus ait : D Et non tradet eum in animas inimicorum. Sciendum autem est, illud, Ego dixi: Domine, miserere mei, a quibusdam ex Davidis persona di- ctum æstimari : nam sive in medio insertum pu- tant, sive ad hunc usque versum quæ dicta a Da- vide sunt circumscribunt. d VERS. 10-14. Etenim homo pacis meæ, in quo sperati, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Secundum vero Symma- chum, Sed et homo qui mecum pacem habebat, cui confisus eram, qui una mecum panem meum edebat, catulit se me sequens ; aut secundum Aquilam, mag- Matth. v, 3.

ὃν καὶ δι’ ὅλης τῆς ᾠδῆς ἀνυμνοῦσιν. Ἀλλ’ ἐπείπερ ταῦτα μακροῖς ὕστερον χρόνοις γίγνεσθαι ἤμελλεν, εἰκότως Εἰς τὸ τέλος ἐπιγράφουσι τὴν προφητείαν, ἢ ἐπινίκιον, ἢ τῷ νικοποιῷ, διὰ τὰ κατὰ τῶν νοητῶν πολεμίων νικητήρια. Προσέθηκαν δὲ τῇ ἐπιγραφῇ τὸ, ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων· ἐπειδὴ καὶ αὐτοὶ οἱ ταῦτα φάσκοντες ἀλλοίωσιν τὴν ἀπὸ τῶν σκυθρωπῶν λόγων ἐπὶ τὴν φαιδροτέραν ᾠδὴν πεποίηνται. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰ ἐμφερόμενα δι’ ὅλης τῆς ᾠδῆς πλείστης πεπλήρωται ἀλλοιώσεως. Ὅ τε γὰρ Ἀγαπητὸς τοῦ Θεοῦ, ἑαυτὸν κενώσας, καὶ μορφὴν δούλου λαβὼν, σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος, ἀλλοίωσιν οὐ τὴν τυχοῦσαν ἔδοξεν ὑπομένειν, ἀναλλοίωτος ὢν καὶ ἄτρεπτος ὡς Θεός· οἵ τε δι’ αὐτοῦ τῆς ὑπὸ τὸν διάβολον αἰχμαλωσίας λυτρωθέντες, εἰς ἐλευθερίαν τε τὴν ὑπὸ τῷ Θεῷ μετενηνεγμένοι, τὴν καλλίστην ἀληθῶς αὐτοὶ ἀλλοίωσιν ὑπομεμενήκασι. Διὸ καὶ ἡ ἐμφερομένη τοῖς λόγοις βασίλισσα κελεύεται λήθην ποιήσασθαι τοῦ λαοῦ ἑαυτῆς καὶ τοῦ οἴκου τοῦ πατρὸς ἑαυτῆς· καὶ θυγάτηρ δὲ Τύρου ἀλλόφυλος ἐπὶ τὴν καλὴν μεταβολὴν ταύτην καλεῖται·

ἑαυτὸν καὶ ταπεινῶν, καὶ τῇ ψυχῇ μετριοφρονῶν, καὶ Η ἀληθῶς τῇ διαθέσει πτωχεύων· τούτου χάριν ἐπι- συνῆπται ὁ παρὼν ψαλμός, μακαρίζων τοῦ συνιέντες ἐπὶ τὸν οὕτω πτωχόν. Τὸ δὲ, πένητα, οὔτε ἐν τῷ Εβραϊκῷ, οὔτε παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς ἐμφέ ρεται. Καὶ κατὰ τετάρτην διάνοιαν εἴποι τις ἂν γνω μονικὸν εἶναι τὸν λόγον καὶ παραινετικὸν φιλανθρω πίας καὶ φιλοπτωχίας. Προσήκει γὰρ ἐπὶ τῶν κοινό τερον λεγομένων πτωχῶν συμπαθητικοὺς εἶναι καὶ μεταδοτικούς, συνιέντας, ὡς ὁ κρίνων αὐτοὺς πτω χεύειν Θεὸς εἰς ταύτην αὐτοὺς ἤγαγε τὴν κατάστασιν ὁμοῦ μὲν καὶ αὐτοὺς γυμνάζων διὰ τῆς πτωχείας, ὁμοῦ δὲ καὶ τοὺς ἐν περιουσίᾳ βίου καρποὺς τῆς ἑαυ τῶν προαιρέσεως παρέχειν διὰ τῆς εἰς τοὺς ἐνδεεῖς κοινωνίας βεβουλημένος. Πειράζεται γοῦν ὁ πλούσιος διὰ τοῦ πένητος, εἴτε τις ἀνηλεὴς καὶ ἀσυμπάθητος, καὶ ἄσπλαγχνος εἴη, εἴτε φιλάνθρωπος καὶ ἐλεημο νικός. Διὸ πολὺς ὁ περὶ τῶν πενήτων καὶ πτωχῶν λόγος ἐν τοῖς θείοις παραγγέλμασι. Καὶ κατὰ πέμ πτην δὲ διάνοιαν ἄλλο τάγμα πτωχῶν εὕροις ἂν, τὸ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος μακαριζόμενον κατά τό· Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασι- λεία τῶν οὐρανῶν· ἐν οἷς τοὺς κατὰ Θεὸν φιλοσο φοῦντας, καὶ τὴν ἔνθεον ἄσκησιν πτωχεύοντας ὁ Σω τὴρ ἐμακάριζεν· οἱ ἦσαν οἱ αὐτοῦ μαθηταὶ καὶ ἀπό- στολοι. Μακάριος οὖν ὁ συνιὼν ἐπὶ πτωχὸν, ἐπὶ τὴν οὕτω πτωχὸν καὶ πένητα· τῆς ἀγαθῆς ταύτης και τρισμακαρίας συνέσεως καρπὸν λήψεται τὸν ἑξῆς εἰρημένον· Ἐν ἡμέρᾳ γὰρ πονηρᾷ ῥύσεται αὐτὸν ὁ Κύριος· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Ἐν ἡμέρᾳ κακώς σεως. Εἰ γὰρ γένοιτό τις πειρασμός, ἢ περιπέσοι ποτὲ συμφορᾷ καὶ περιστάσει, ὥσπερ αὐτὸς συνῆκεν ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα, οὕτω καὶ αὐτοῦ εὐκαίρως συνήσει ὁ Κύριος, μετρῶν αὐτῷ τὸ ἴσον μέτρον ᾧ ἐμέτρησεν. Κύριος φυλάξαι αὐτὸν καὶ ζήσαι αὐτόν. Αλλά καὶ φυλάξει αὐτὸν καὶ ζῆσαι ποιήσει αὐτόν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον· Φυλάξει αὐτὸν, καὶ περισώσει αὐτ τόν. Καὶ τρίτον δὲ αὐτῷ παρέξει, μακαρίσει αὐτὸν ἐν τῇ γῇ· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Μακαριστὸς ἔσται ἐν τῇ γῇ. Ὡς ἔτι γὰρ ἐν τῇ γῇ ταύτῃ τυγχάνει, τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ μακαριότητος τεύξεται, μενόντων αὐ τὸν τῶν μετὰ ταῦτα ἐπηγγελμένων οὐρανίων αγα- θῶν. Τούτοις ἐπιλέγει· Καὶ μὴ παραδῷ αὐτὸν εἰς χεῖρας ἐχθρῶν αὐτοῦ· ἀνθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχός φησι· Καὶ οὐκ ἐκδώσει αὐτὸν εἰς ψυχὰς ἐχθρῶν. Ιστέον δὲ, ὡς τό· Ἐγὼ εἶπα, Κύριε, ἐλέησόν με, τινὲς ἐκ προσώπου τοῦ Δαυΐδ εἰρῆσθαί φασιν· ἡ παρεμβεβλημένον ἐν τῷ μέσῳ, ἢ ἕως ἐκεῖ περιγρά φοντες τὰ λεγόμενα ὑπ' αὐτοῦ. Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, ἐφ' δν ἤλπισα, ὁ ἐσθίων ἄρτους μου, ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἀλλὰ καὶ ἄνθρωπος ὃς ειρήνευε μοι, φησὶν, ᾧ ἐπεποί- θειν, συνεσθίων μοι ἄρτον ἐμὸν, κατεμεγαλύνθη μου ἀκολουθῶν· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν· Κατεμεγα ει EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - intelligit. Illud porro, pauperem, neque in Hebraico A exemplari, neque apud reliquos interpretes fertur. Secundum quartum sensum dici possit, sermonem esse sententicsum et qui ad benignitatem et pau- perum amorem cohortetur. Nam erga eos quoque qui vulgariori sensu pauperes dicuntur, misericor- des esse decet, eisque erogare libenter, intelligen- tes scilicet Deum esse qui illos mendicare decrevit, et ad eam conditionem deduxit; atque una ipsos per pauperiem exercet, et eos qui rerum copia pol. lent, bonos propositi sui fructus per largitionem egenis factam præbere desiderat. Tentatur itaque per pauperem dives, num scilicet durus et immi- sericors, an humanus et misericors. Quamobrem inter divina præcepta, multa de pauperibus et ege- nis feruntur. Secundum quintam autem explica- tionem, alium pauperum ordinem reperias, qui a Salvatore beatus prædicatur, secundum illud : Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum calo- rum ". Quibus verbis eos qui secundum Deum philosophantur, et propter divinam exercitationem pauperes agunt, qui erant ejus discipuli et apostoli, Salvator beatos prædicavit. Beatus igitur qui intel- ligit super egenum, super eum qui illo modo egenus et pauper est; nam bonæ illius ac felicissimæ intel- ligentiæ fructum accipiet, qui deinceps indicatur: In die enim mala liberabit eum Dominus; sive, sc- cundum Symmachum, in die afflictionis. Nam si qua tentatio contingat, et in calamitatem ærumnamque incidat, quemadmodum ipse intellexit super ege- num et pauperem, sic opportune res ejus intelliget Dominus, pari mensura illum metiens, qua ille mensus erat. B c Dominus conservet eum et vivificet eum. Sed etiam custodiet eum et vivere faciet eum; aut, secun- dum Symmachum, custodiet eum, et conservabit eum. Tertium quoque ipsi conferet, beatum faciet eum in terra, aut, secundum Symmachum,beatus pre- dicandus erit in terra. Nam dum adhuc in hac terra versatur, beatitudinem a Deo consequetur, manen- tibus tamen eum cœlestibus bonis, secundum hæc promissis. His subjungit: Et non tradat eum in anus inimicorum ejus. Pro quo Symmachus ait : D Et non tradet eum in animas inimicorum. Sciendum autem est, illud, Ego dixi: Domine, miserere mei, a quibusdam ex Davidis persona di- ctum æstimari : nam sive in medio insertum pu- tant, sive ad hunc usque versum quæ dicta a Da- vide sunt circumscribunt. d VERS. 10-14. Etenim homo pacis meæ, in quo sperati, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Secundum vero Symma- chum, Sed et homo qui mecum pacem habebat, cui confisus eram, qui una mecum panem meum edebat, catulit se me sequens ; aut secundum Aquilam, mag- Matth. v, 3.

παρθένοι τε καὶ υἱοί τινες ἀντὶ πατέρων γενόμενοι, λαοί τε ἐξομολογούμενοι τῷ Θεῷ, τῆς αὐτῆς ἠξιώθησαν ἀλλοιώσεως. Ὧν δὲ ἕνεκα πάντων ὑπὲρ τῶν ἀλλοιωθησομένων προγέγραπται ἡ ᾠδή· κατὰ δὲ τὸν Ἀκύλαν, ἐπὶ τοῖς κρίνοις· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, ὑπὲρ τῶν ἀνθῶν. Οἱ γὰρ ἀλλοιωθέντες, οὗτοι εὐωδίας πνεύσαντες, καὶ ἄνθη νεαρὰ τῆς Ἐκκλησίας γενόμενοι, τοῦτον ὠνομάσθησαν τὸν τρόπον. Διὸ, ἵνα ταῦτα νοηθῇ, ἀναγκαίως πρόσκειται τῇ προγραφῇ τὸ, εἰς σύνεσιν· καὶ ἵνα συνῶμεν, ὡς ὁ πᾶς λόγος ᾠδὴν περιέχει ὑπὲρ τοῦ Ἀγαπητοῦ, ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον· Ἄσμα εἰς τὸν Ἀγαπητόν. Ἔνθα δὲ γενόμενος, πάντα ὅσα περὶ Ἀγαπητοῦ συνάξεις· οἷον ἐν Ἡσαί̈ᾳ· Ἄσω δὴ τῷ ἠγαπημένῳ ᾆσμα τοῦ Ἀγαπητοῦ τῷ ἀμπελῶνί μου. Ἀμπελὼν ἐγενήθη τῷ ἠγαπημένῳ· δι’ ὧν σημαίνεται ἀμπελὼν μὲν ὁ οἶκος τοῦ Ἰσραήλ· τοῦτο γὰρ ἑξῆς ὁ λόγος δηλοῖ· ἠγαπημένος δὲ καὶ Ἀγαπητὸς ὁ Μονογενὴς τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, οὗ μερὶς γέγονε καὶ κλῆρος πρότερος ὁ δηλωθεὶς ἀμπελών.

ἑαυτὸν καὶ ταπεινῶν, καὶ τῇ ψυχῇ μετριοφρονῶν, καὶ Η ἀληθῶς τῇ διαθέσει πτωχεύων· τούτου χάριν ἐπι- συνῆπται ὁ παρὼν ψαλμός, μακαρίζων τοῦ συνιέντες ἐπὶ τὸν οὕτω πτωχόν. Τὸ δὲ, πένητα, οὔτε ἐν τῷ Εβραϊκῷ, οὔτε παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς ἐμφέ ρεται. Καὶ κατὰ τετάρτην διάνοιαν εἴποι τις ἂν γνω μονικὸν εἶναι τὸν λόγον καὶ παραινετικὸν φιλανθρω πίας καὶ φιλοπτωχίας. Προσήκει γὰρ ἐπὶ τῶν κοινό τερον λεγομένων πτωχῶν συμπαθητικοὺς εἶναι καὶ μεταδοτικούς, συνιέντας, ὡς ὁ κρίνων αὐτοὺς πτω χεύειν Θεὸς εἰς ταύτην αὐτοὺς ἤγαγε τὴν κατάστασιν ὁμοῦ μὲν καὶ αὐτοὺς γυμνάζων διὰ τῆς πτωχείας, ὁμοῦ δὲ καὶ τοὺς ἐν περιουσίᾳ βίου καρποὺς τῆς ἑαυ τῶν προαιρέσεως παρέχειν διὰ τῆς εἰς τοὺς ἐνδεεῖς κοινωνίας βεβουλημένος. Πειράζεται γοῦν ὁ πλούσιος διὰ τοῦ πένητος, εἴτε τις ἀνηλεὴς καὶ ἀσυμπάθητος, καὶ ἄσπλαγχνος εἴη, εἴτε φιλάνθρωπος καὶ ἐλεημο νικός. Διὸ πολὺς ὁ περὶ τῶν πενήτων καὶ πτωχῶν λόγος ἐν τοῖς θείοις παραγγέλμασι. Καὶ κατὰ πέμ πτην δὲ διάνοιαν ἄλλο τάγμα πτωχῶν εὕροις ἂν, τὸ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος μακαριζόμενον κατά τό· Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασι- λεία τῶν οὐρανῶν· ἐν οἷς τοὺς κατὰ Θεὸν φιλοσο φοῦντας, καὶ τὴν ἔνθεον ἄσκησιν πτωχεύοντας ὁ Σω τὴρ ἐμακάριζεν· οἱ ἦσαν οἱ αὐτοῦ μαθηταὶ καὶ ἀπό- στολοι. Μακάριος οὖν ὁ συνιὼν ἐπὶ πτωχὸν, ἐπὶ τὴν οὕτω πτωχὸν καὶ πένητα· τῆς ἀγαθῆς ταύτης και τρισμακαρίας συνέσεως καρπὸν λήψεται τὸν ἑξῆς εἰρημένον· Ἐν ἡμέρᾳ γὰρ πονηρᾷ ῥύσεται αὐτὸν ὁ Κύριος· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Ἐν ἡμέρᾳ κακώς σεως. Εἰ γὰρ γένοιτό τις πειρασμός, ἢ περιπέσοι ποτὲ συμφορᾷ καὶ περιστάσει, ὥσπερ αὐτὸς συνῆκεν ἐπὶ πτωχὸν καὶ πένητα, οὕτω καὶ αὐτοῦ εὐκαίρως συνήσει ὁ Κύριος, μετρῶν αὐτῷ τὸ ἴσον μέτρον ᾧ ἐμέτρησεν. Κύριος φυλάξαι αὐτὸν καὶ ζήσαι αὐτόν. Αλλά καὶ φυλάξει αὐτὸν καὶ ζῆσαι ποιήσει αὐτόν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον· Φυλάξει αὐτὸν, καὶ περισώσει αὐτ τόν. Καὶ τρίτον δὲ αὐτῷ παρέξει, μακαρίσει αὐτὸν ἐν τῇ γῇ· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Μακαριστὸς ἔσται ἐν τῇ γῇ. Ὡς ἔτι γὰρ ἐν τῇ γῇ ταύτῃ τυγχάνει, τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ μακαριότητος τεύξεται, μενόντων αὐ τὸν τῶν μετὰ ταῦτα ἐπηγγελμένων οὐρανίων αγα- θῶν. Τούτοις ἐπιλέγει· Καὶ μὴ παραδῷ αὐτὸν εἰς χεῖρας ἐχθρῶν αὐτοῦ· ἀνθ᾽ οὗ ὁ Σύμμαχός φησι· Καὶ οὐκ ἐκδώσει αὐτὸν εἰς ψυχὰς ἐχθρῶν. Ιστέον δὲ, ὡς τό· Ἐγὼ εἶπα, Κύριε, ἐλέησόν με, τινὲς ἐκ προσώπου τοῦ Δαυΐδ εἰρῆσθαί φασιν· ἡ παρεμβεβλημένον ἐν τῷ μέσῳ, ἢ ἕως ἐκεῖ περιγρά φοντες τὰ λεγόμενα ὑπ' αὐτοῦ. Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, ἐφ' δν ἤλπισα, ὁ ἐσθίων ἄρτους μου, ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἀλλὰ καὶ ἄνθρωπος ὃς ειρήνευε μοι, φησὶν, ᾧ ἐπεποί- θειν, συνεσθίων μοι ἄρτον ἐμὸν, κατεμεγαλύνθη μου ἀκολουθῶν· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν· Κατεμεγα ει EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - intelligit. Illud porro, pauperem, neque in Hebraico A exemplari, neque apud reliquos interpretes fertur. Secundum quartum sensum dici possit, sermonem esse sententicsum et qui ad benignitatem et pau- perum amorem cohortetur. Nam erga eos quoque qui vulgariori sensu pauperes dicuntur, misericor- des esse decet, eisque erogare libenter, intelligen- tes scilicet Deum esse qui illos mendicare decrevit, et ad eam conditionem deduxit; atque una ipsos per pauperiem exercet, et eos qui rerum copia pol. lent, bonos propositi sui fructus per largitionem egenis factam præbere desiderat. Tentatur itaque per pauperem dives, num scilicet durus et immi- sericors, an humanus et misericors. Quamobrem inter divina præcepta, multa de pauperibus et ege- nis feruntur. Secundum quintam autem explica- tionem, alium pauperum ordinem reperias, qui a Salvatore beatus prædicatur, secundum illud : Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum calo- rum ". Quibus verbis eos qui secundum Deum philosophantur, et propter divinam exercitationem pauperes agunt, qui erant ejus discipuli et apostoli, Salvator beatos prædicavit. Beatus igitur qui intel- ligit super egenum, super eum qui illo modo egenus et pauper est; nam bonæ illius ac felicissimæ intel- ligentiæ fructum accipiet, qui deinceps indicatur: In die enim mala liberabit eum Dominus; sive, sc- cundum Symmachum, in die afflictionis. Nam si qua tentatio contingat, et in calamitatem ærumnamque incidat, quemadmodum ipse intellexit super ege- num et pauperem, sic opportune res ejus intelliget Dominus, pari mensura illum metiens, qua ille mensus erat. B c Dominus conservet eum et vivificet eum. Sed etiam custodiet eum et vivere faciet eum; aut, secun- dum Symmachum, custodiet eum, et conservabit eum. Tertium quoque ipsi conferet, beatum faciet eum in terra, aut, secundum Symmachum,beatus pre- dicandus erit in terra. Nam dum adhuc in hac terra versatur, beatitudinem a Deo consequetur, manen- tibus tamen eum cœlestibus bonis, secundum hæc promissis. His subjungit: Et non tradat eum in anus inimicorum ejus. Pro quo Symmachus ait : D Et non tradet eum in animas inimicorum. Sciendum autem est, illud, Ego dixi: Domine, miserere mei, a quibusdam ex Davidis persona di- ctum æstimari : nam sive in medio insertum pu- tant, sive ad hunc usque versum quæ dicta a Da- vide sunt circumscribunt. d VERS. 10-14. Etenim homo pacis meæ, in quo sperati, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Secundum vero Symma- chum, Sed et homo qui mecum pacem habebat, cui confisus eram, qui una mecum panem meum edebat, catulit se me sequens ; aut secundum Aquilam, mag- Matth. v, 3.

PG 23:393Ἐπεὶ δὲ πᾶς ἠγαπημένος καὶ ἀγαπητὸς ἔχει τὸν ἀγαπῶντα, σαφῶς διὰ τούτων ὁ λόγος παρίστησι τὸν ἀμπελῶνα κτῆμα γεγονέναι τοῦ Ἀγαπητοῦ τοῦ Θεοῦ, περὶ οὗ ἡ προκειμένη ᾠδὴ εἴρηται, ὑπὲρ τοῦ Ἀγαπητοῦ. Καὶ ἐν Ψαλμοῖς δὲ λέλεκται· Κύριος δώσει ῥῆμα τοῖς εὐαγγελιζομένοις δυνάμει πολλῇ. Ὁ βασιλεὺς τῶν δυνάμεων τοῦ Ἀγαπητοῦ. Σαφῶς δὲ κἀνταῦθα ἰδίως μνημονευομένου Κυρίου τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων· καὶ πάλιν ἰδίως τοῦ Ἀγαπητοῦ, καὶ ἐν τῇ τρίτῃ τάξει τῶν εὐαγγελιζομένων τὸν Ἀγαπητὸν, οἷς δίδοσθαι ῥῆμα ἐξ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ ἄνωθεν λέλεκται, καὶ ἡ περὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν συνίσταται μαρτυρία. Καὶ ἐν ἑτέρῳ δὲ αὖθις εἴρηται· Καὶ ὁ ἠγαπημένος ὡς υἱὸς μονοκερώτων. Προκείσθω τούτοις καὶ τὸ ἐπισφράγισμα τῶν ὅλων, τὸ σωτήριον Εὐαγγέλιον ἐν φωνῇ πατρικῇ τὸν Ἀγαπητὸν ἄνωθεν παρ’ ἀνθρώποις ἐδείκνυ, βοώσῃ· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς, ἐν ᾧ εὐδόκησα. Τοσούτων ἀποδεδειγμένων περὶ τοῦ Ἀγαπητοῦ, σαφὴς ἂν εἴη λοιπὸν καὶ ἀναμφίλεκτος ἡ προκειμένη προφητεία διὰ τῆς προγραφῆς φήσασα· Ὠδὴ ὑπὲρ τοῦ Ἀγαπητοῦ.

λύνθη μου πτέρνα. Τῆς δὲ τοῦ Σωτῆρος εἰρήνης ἦν ἄνθρωπος ὁ Ἰούδας, ἀκούσας καὶ αὐτὸς μετὰ τῶν λοιπῶν μαθητῶν τοῦ Σωτῆρος λέγοντος· Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν ἀφίημι ὑμῖν. ᾿Αλλὰ καί· Ἐφ' δν ἤλπισα, φησί· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν, ἐπεποίθησα, ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, ἐπεποίθειν· ἐπειδήπερ καὶ αὐτῷ ὁμοίως τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις τῶν ἴσων μετεδίδου χαρισμάτων. Επ- εποίθει δὲ ἐπ' αὐτῷ ὁ Σωτὴρ, καὶ ἀγαθὰς εἶχεν ἐλπί- δας ἐπ' αὐτῷ, διὰ τὸ καὶ ἐπ' αὐτῷ αὐτεξούσιον. Οὐ γὰρ ἦν φύσεως ἀδυνάτου σώζεσθαι ὁ Ἰούδας· ἀλλ᾽ οἷός τε ἦν, θελήσας, ὁμοίως τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις μαθητευθῆναι τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ καλὸς καὶ ἀγα θὸς μαθητὴς ἀποτελεῖσθαι· συνέστιος δὲ ὢν τῷ Διδα σκάλῳ, οὐ τὸν κοινὸν ἄρτον αὐτῷ μόνον συνήσθιεν, ἀλλὰ καὶ τοῦ τῆς ψυχῆς θρεπτικοῦ μεταλαμβάνειν Β ἠξιοῦτο· περὶ οὗ ἔλεγεν ὁ Σωτήρ· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς, καὶ ζωὴν διδοὺς τοῖς ἀνθρώποις. Οὗτος οὖν ὁ τοσούτων ἠξιωμένος τὴν πτέρναν αὐτοῦ ὥσπερ λὰξ ἐντείνων κατὰ τοῦ Σωτῆ- ρος ἐπῆρε· διὸ λέλεκται· Ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν. Αντὶ δὲ τοῦ, πτερνισμὸν, παρὰ τοῖς Ἑβδομήκοντα εἰρημένον, ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις πτέρ- την περιέχει. Οὕτως οὖν δουλεύσας τῷ Εβραϊκῷ ὁ Ακύλας ἐξέδωκεν. "Οθεν καὶ ὁ εὐαγγελιστής Ιωάν- νης, ὡς ἂν Ἑβραῖος ἐξ Εβραίων, τὸν Σωτῆρα, οὐ πτερνισμὸν, ἀλλὰ καὶ πτέρναν ὠνομακέναι ἐμνημό- . νευσεν. Εἰς τό· Ἐμοῦ διὰ τὴν ἀκακίαν ἀντελάβου κατὰ τὸν Ἀκύλαν καὶ Σύμμαχον, διὰ τὴν ἁπλότητα ἐπειδήπερ ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείραντος ἄφωνος, οὕτως οὐκ ἀνοίγων τὸ στόμα· καὶ, Λοιδορούμενος οὐκ ἀντελοιδόρει· πάσχων οὐκ ἠπείλει· τὴν ἄκραν δὲ ἀνεξικακίαν ἐνδεικνύμενος ἐν τῷ κατηγορεῖσθαι ἐσιώπα, ψευδομαρτυρούμενός τε οὐδὲν ἀπεκρίνατο· ἀλλὰ καὶ τὸν νῶτον αὐτοῦ δέδωκεν εἰς μάστιγας καὶ τὰς σιαγόνας εἰς ῥαπίσματα· τὸ δὲ πρόσωπον οὐκ ἀπέστρεψεν ἀπὸ αἰσχύνης ἐμπτυσμάτων. Διό φησιν· Ἐμοῦ δὲ διὰ τὴν ἀκακίαν ἀντελάβου, καὶ ἐβεβαίω- σάς με ἐνώπιόν σου εἰς αἰῶνα. Τούτοις πᾶσιν ἐπὶ τέλει τὸ προφητικὸν πνεῦμα εὐχαριστήριον φωνὴν ἀναπέμπει τῷ Θεῷ λέγον· Εὐλογητός Κύριος ὁ θεὶς Ἰσραὴλ ἀπὸ τοῦ αἰῶνος καὶ εἰς τὸν αἰῶνα· γένοιτο, γένοιτο· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, πεπιστω- μένως, πεπιστωμένως· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἀμὴν, ἀμήν· ἔνθεν ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν ἐν τοῖς ἑαυτοῦ διαλόγοις εἰς πίστωσιν τῶν ὑπ' αὐτοῦ λεγομένων παραλαμβάνειν εἴωθε τό· Ἀμὴν λέγω ὑμῖν· οὐ τὴν διάνοιαν σαφέστερον ἡρμήνευσεν ὁ Ακύλας εἰπὼν, πεπιστωμένως, πεπιστωμένως. ᾿Αλλὰ γὰρ διῃρημένης τῆς ὅλης βίβλου τῶν ψαλ μῶν εἰς πέντε μέρη, τὸ πρῶτον μέρος ἐνταῦθα περι- γράφεται, ἀρχόμενον μὲν ἀπὸ τοῦ α' ψαλμοῦ, τελευ- τῶν δὲ εἰς τὴν μετὰ χεῖρας. Ὥρα δὴ οὖν μεταβῆναι ἐπὶ τὸ δεύτερον· ὅπερ ἄρχεται μὲν ἀπὸ τοῦ μα' ψαλ- μοῦ, συμπεραιούται δὲ εἰς τὸν κα'. + COMMENTARIA IN PSALMJS. A nificatus est contra me calcaneo. Erat porro Judas homo pacis Salvatoris, qui cum aliis discipulis hæc dicentem Salvatorem audierat: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis s. Sed, in que speravi, ait; vel, secundum Aquilam, confisus sum; aut, ut Symmachus, confisus erum; quandoqui- dem ipsum paribus atque cæteros apostolos donis affecerat. Confidebat autem ei Salvator, et bonam de ipso spem habebat, quia in eo liberum arbitrium esset. Neque enim Judas ex hujusmodi natura erat quæ non posset salutem consequi; sed po- terat, si quidem voluisset, ut et caeteri apostoli, a Filio Dei erudiri, ac bonus probusque discipulus effici. Nam cum Magistro contubernalis esset, nou communem modo cum eo panem comedebat, sed illius etiam qui animam nutrit particeps erat: de quo dicebat Salvator: Ego sum panis qui de cælo descendit, et qui dat vitam hominibus". Hic itaque lot ornatus benefciis, calcaneum suum quasi calcitrando contra Salvatorem extulit; quare dictum est: Magnificavit super me supplantationem. Pro voce autem illa, supplantationem, a LXX Viris usurpata, Hebraica lectio, calcaneum, prafert. Eo itaque modo Aquila Hebraicæ litteræ serviens edidit. Quare Joannes evangelista, utpote Hebræus ex He- brais ortus, Salvatorem, non supplantationem, sed calcaneum dixisse memorat. B C D Joan. XIV, In illud vero: Me propter innocentiam suscepisti; sive, secundum Aquilam et Symmachum, propter simplicitatem, [hæc dicenda] quoniam, sicut oris ad jugulationem ductus est, et sicut agnus coram tondente sine voce, sic non aperuit os suum", et : Cum malediceretur, non remaledicebat; cum patere- tur, non comminabatur 3: sed summa instructus patientia, cum accusaretur, tacebat, cum falsis testimoniis impeteretur, nihil respondit; sed etiam dorsum suum flagellis obtulit, et malas suas alapis, faciem vero suam non avertit a probro sputorum. Quapropter ait, Me autem propter innocentiam sus- cepisti, el confirmasti me in conspectu tuo in æter- num. In fine tandem eorum spiritus propheticus gratiarum actiones Deo emittit his verbis: Benc- dictus Dominus Deus Israel a sæculo et usque in srculum, fat, fal; aut, secundum Aquilam, fdeli- ter, fideliter ; sive, secundum Symmachum, amen, amen. Unde Servator in colloquiis, ad sermonis sui confirmationem id usurpare solebat: Amen dico vobis. Cujus sententiam apertius explicavit Aquila dicens, fideliter, fideliter. 27. Joan. vi, 51. st Isa. Lili, 7. Universo quidem psalmorum libro in quinque partes diviso, prima pars huc desinit, quæ inci pit a primo psalmo, et in præsenti terminatur. Restat ut secundam aggrediamur, quæ a quadra- gesimo primo incipit, et in septuagesimum primum desinit. Petr. 11, 23,

Ὅτι δὲ ὁ Χριστὸς ἦν οὗτος, ἕτερος ὢν παρὰ τὸν χρίσαντα αὐτὸν Πατέρα, προϊὼν ἑξῆς ὁ λόγος ἐν αὐτῷ τῷ ψαλμῷ παρέστησε. Ταῦτα μὲν οὖν εἰς τὴν προγραφὴν εἰρήσθω· τὰ δ’ ἑξῆς πάλιν ὁ χορὸς ὁ προφητικὸς διεξέρχεται, ὁ καὶ τὰ πρῶτα διεξελθών. Τινὲς ᾠήθησαν, ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Πατρὸς λέγεσθαι τὸν ψαλμὸν ἤτοι τὴν ᾠδὴν περὶ τοῦ ἐν ἀρχῇ ὄντος πρὸς αὐτὸν Λόγου, ὃν ἐκ τῆς οἱονεὶ καρδίας, ἢ αὐτῶν τῶν σπλάγχνων, φησὶ, προήγαγε· καὶ ἀπὸ ἀγαθῆς καρδίας ἀγαθὸς λόγος προῆλθεν. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ ταῦτα ἐπὶ τὸ προφητικὸν ἀναφέρεσθαι πρόςωπον· τὰ γὰρ ἐφ’ ἑξῆς τοῦ ῥητοῦ οὐκέτι ὁμοίως ἐξομαλίζει ἡμῖν τὴν περὶ τοῦ Πατρὸς ἐξήγησιν. Οὔτε γὰρ ἂν περὶ τῆς ἑαυτοῦ γλώσσης ὁ Πατὴρ εἶπεν, ὅτι· Ἡ γλῶσσά μου κάλαμος γραμματέως ὀξυγράφου. Ὡραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Οὐ γὰρ ἐκ τῆς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους συγκρίσεως τὴν ὑπεροχὴν τοῦ κάλλους ἔχει. Καὶ προϊὼν δέ φησι· Διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε ὁ Θεὸς ὁ Θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως· οὐ γὰρ εἶπεν· Ἔχρισά σε ἐγὼ ὁ Θεὸς, ἀλλ’ ἔχρισέ σε· ὥστε ἐκ τούτου παρίστασθαι ἕτερον εἶναι τὸ διαλεγόμενον πρόσωπον.

λύνθη μου πτέρνα. Τῆς δὲ τοῦ Σωτῆρος εἰρήνης ἦν ἄνθρωπος ὁ Ἰούδας, ἀκούσας καὶ αὐτὸς μετὰ τῶν λοιπῶν μαθητῶν τοῦ Σωτῆρος λέγοντος· Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν ἀφίημι ὑμῖν. ᾿Αλλὰ καί· Ἐφ' δν ἤλπισα, φησί· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν, ἐπεποίθησα, ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, ἐπεποίθειν· ἐπειδήπερ καὶ αὐτῷ ὁμοίως τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις τῶν ἴσων μετεδίδου χαρισμάτων. Επ- εποίθει δὲ ἐπ' αὐτῷ ὁ Σωτὴρ, καὶ ἀγαθὰς εἶχεν ἐλπί- δας ἐπ' αὐτῷ, διὰ τὸ καὶ ἐπ' αὐτῷ αὐτεξούσιον. Οὐ γὰρ ἦν φύσεως ἀδυνάτου σώζεσθαι ὁ Ἰούδας· ἀλλ᾽ οἷός τε ἦν, θελήσας, ὁμοίως τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις μαθητευθῆναι τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ καλὸς καὶ ἀγα θὸς μαθητὴς ἀποτελεῖσθαι· συνέστιος δὲ ὢν τῷ Διδα σκάλῳ, οὐ τὸν κοινὸν ἄρτον αὐτῷ μόνον συνήσθιεν, ἀλλὰ καὶ τοῦ τῆς ψυχῆς θρεπτικοῦ μεταλαμβάνειν Β ἠξιοῦτο· περὶ οὗ ἔλεγεν ὁ Σωτήρ· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς, καὶ ζωὴν διδοὺς τοῖς ἀνθρώποις. Οὗτος οὖν ὁ τοσούτων ἠξιωμένος τὴν πτέρναν αὐτοῦ ὥσπερ λὰξ ἐντείνων κατὰ τοῦ Σωτῆ- ρος ἐπῆρε· διὸ λέλεκται· Ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν. Αντὶ δὲ τοῦ, πτερνισμὸν, παρὰ τοῖς Ἑβδομήκοντα εἰρημένον, ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις πτέρ- την περιέχει. Οὕτως οὖν δουλεύσας τῷ Εβραϊκῷ ὁ Ακύλας ἐξέδωκεν. "Οθεν καὶ ὁ εὐαγγελιστής Ιωάν- νης, ὡς ἂν Ἑβραῖος ἐξ Εβραίων, τὸν Σωτῆρα, οὐ πτερνισμὸν, ἀλλὰ καὶ πτέρναν ὠνομακέναι ἐμνημό- . νευσεν. Εἰς τό· Ἐμοῦ διὰ τὴν ἀκακίαν ἀντελάβου κατὰ τὸν Ἀκύλαν καὶ Σύμμαχον, διὰ τὴν ἁπλότητα ἐπειδήπερ ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείραντος ἄφωνος, οὕτως οὐκ ἀνοίγων τὸ στόμα· καὶ, Λοιδορούμενος οὐκ ἀντελοιδόρει· πάσχων οὐκ ἠπείλει· τὴν ἄκραν δὲ ἀνεξικακίαν ἐνδεικνύμενος ἐν τῷ κατηγορεῖσθαι ἐσιώπα, ψευδομαρτυρούμενός τε οὐδὲν ἀπεκρίνατο· ἀλλὰ καὶ τὸν νῶτον αὐτοῦ δέδωκεν εἰς μάστιγας καὶ τὰς σιαγόνας εἰς ῥαπίσματα· τὸ δὲ πρόσωπον οὐκ ἀπέστρεψεν ἀπὸ αἰσχύνης ἐμπτυσμάτων. Διό φησιν· Ἐμοῦ δὲ διὰ τὴν ἀκακίαν ἀντελάβου, καὶ ἐβεβαίω- σάς με ἐνώπιόν σου εἰς αἰῶνα. Τούτοις πᾶσιν ἐπὶ τέλει τὸ προφητικὸν πνεῦμα εὐχαριστήριον φωνὴν ἀναπέμπει τῷ Θεῷ λέγον· Εὐλογητός Κύριος ὁ θεὶς Ἰσραὴλ ἀπὸ τοῦ αἰῶνος καὶ εἰς τὸν αἰῶνα· γένοιτο, γένοιτο· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, πεπιστω- μένως, πεπιστωμένως· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἀμὴν, ἀμήν· ἔνθεν ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν ἐν τοῖς ἑαυτοῦ διαλόγοις εἰς πίστωσιν τῶν ὑπ' αὐτοῦ λεγομένων παραλαμβάνειν εἴωθε τό· Ἀμὴν λέγω ὑμῖν· οὐ τὴν διάνοιαν σαφέστερον ἡρμήνευσεν ὁ Ακύλας εἰπὼν, πεπιστωμένως, πεπιστωμένως. ᾿Αλλὰ γὰρ διῃρημένης τῆς ὅλης βίβλου τῶν ψαλ μῶν εἰς πέντε μέρη, τὸ πρῶτον μέρος ἐνταῦθα περι- γράφεται, ἀρχόμενον μὲν ἀπὸ τοῦ α' ψαλμοῦ, τελευ- τῶν δὲ εἰς τὴν μετὰ χεῖρας. Ὥρα δὴ οὖν μεταβῆναι ἐπὶ τὸ δεύτερον· ὅπερ ἄρχεται μὲν ἀπὸ τοῦ μα' ψαλ- μοῦ, συμπεραιούται δὲ εἰς τὸν κα'. + COMMENTARIA IN PSALMJS. A nificatus est contra me calcaneo. Erat porro Judas homo pacis Salvatoris, qui cum aliis discipulis hæc dicentem Salvatorem audierat: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis s. Sed, in que speravi, ait; vel, secundum Aquilam, confisus sum; aut, ut Symmachus, confisus erum; quandoqui- dem ipsum paribus atque cæteros apostolos donis affecerat. Confidebat autem ei Salvator, et bonam de ipso spem habebat, quia in eo liberum arbitrium esset. Neque enim Judas ex hujusmodi natura erat quæ non posset salutem consequi; sed po- terat, si quidem voluisset, ut et caeteri apostoli, a Filio Dei erudiri, ac bonus probusque discipulus effici. Nam cum Magistro contubernalis esset, nou communem modo cum eo panem comedebat, sed illius etiam qui animam nutrit particeps erat: de quo dicebat Salvator: Ego sum panis qui de cælo descendit, et qui dat vitam hominibus". Hic itaque lot ornatus benefciis, calcaneum suum quasi calcitrando contra Salvatorem extulit; quare dictum est: Magnificavit super me supplantationem. Pro voce autem illa, supplantationem, a LXX Viris usurpata, Hebraica lectio, calcaneum, prafert. Eo itaque modo Aquila Hebraicæ litteræ serviens edidit. Quare Joannes evangelista, utpote Hebræus ex He- brais ortus, Salvatorem, non supplantationem, sed calcaneum dixisse memorat. B C D Joan. XIV, In illud vero: Me propter innocentiam suscepisti; sive, secundum Aquilam et Symmachum, propter simplicitatem, [hæc dicenda] quoniam, sicut oris ad jugulationem ductus est, et sicut agnus coram tondente sine voce, sic non aperuit os suum", et : Cum malediceretur, non remaledicebat; cum patere- tur, non comminabatur 3: sed summa instructus patientia, cum accusaretur, tacebat, cum falsis testimoniis impeteretur, nihil respondit; sed etiam dorsum suum flagellis obtulit, et malas suas alapis, faciem vero suam non avertit a probro sputorum. Quapropter ait, Me autem propter innocentiam sus- cepisti, el confirmasti me in conspectu tuo in æter- num. In fine tandem eorum spiritus propheticus gratiarum actiones Deo emittit his verbis: Benc- dictus Dominus Deus Israel a sæculo et usque in srculum, fat, fal; aut, secundum Aquilam, fdeli- ter, fideliter ; sive, secundum Symmachum, amen, amen. Unde Servator in colloquiis, ad sermonis sui confirmationem id usurpare solebat: Amen dico vobis. Cujus sententiam apertius explicavit Aquila dicens, fideliter, fideliter. 27. Joan. vi, 51. st Isa. Lili, 7. Universo quidem psalmorum libro in quinque partes diviso, prima pars huc desinit, quæ inci pit a primo psalmo, et in præsenti terminatur. Restat ut secundam aggrediamur, quæ a quadra- gesimo primo incipit, et in septuagesimum primum desinit. Petr. 11, 23,

Ποῖον οὖν ἐστι τοῦτο ἢ ὁ προφήτης, ὁ χωρήσας τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἰς ἑαυτὸν γενομένην ἐνέργειαν; Ἀντὶ δὲ τοῦ· Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου, ὁ Σύμμαχος· Ἐκινήθη, φησὶν, ἡ καρδία μου λόγῳ ἀγαθῷ. Ὡς γὰρ ἑτέρου ἀπαγγείλαντος τὸν λόγον, αὐτὸς κεκινῆσθαί φησι διὰ τῆς ἀκοῆς. Ἐν τῷ φάσκειν· Λέγω ἐγὼ τὰ ἔργα μου τῷ βασιλεῖ, οὐδέτερον δηλοῦσι βασιλέα, ἢ τὸν Ἀγαπητὸν αὐτὸν, ᾧ καὶ τὰ ἑξῆς πεφώνηται. Τούτῳ γὰρ, φησὶ, τὰ ἔργα μου διηγήσομαι· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν καὶ τὸν Σύμμαχον, τὰ δικαιώματά μου ἐξαγγελῶ. Πολλῆς δὲ γέμων παῤῥησίας ἐπ’ ἀγαθοῖς ἔργοις ὁ τῶν προφητῶν χορὸς, ταῦτα λέγειν τεθάρσηκεν. Εἰ δὲ καὶ γνῶναι ποθεῖς τίνα ἦν τῶν προφητῶν τὰ ἔργα, μάθοις ἂν διὰ τῶν ἔμπροσθεν, ἐν οἷς ἔφασκον· Ταῦτα πάντα ἦλθεν ἐφ’ ἡμᾶς, καὶ οὐκ ἐπελαθόμεθά σου, καὶ οὐκ ἠδικήσαμεν ἐν Διαθήκῃ σου· καὶ πάλιν· Ὅτι ἕνεκά σου θανατούμεθα ὅλην τὴν ἡμέραν. Μέγα δὲ ἦν ἔργον καὶ τὸ διὰ γλώττης τὰ μέλλοντα προφητεύειν, καὶ τῷ βασιλεῖ διακονεῖσθαι τὴν εὐαγγελικὴν ᾠδήν. Ἀντὶ δὲ τοῦ· Κάλαμος γραμματέως ὀξυγράφου, ὁ μὲν Ἀκύλας· Σχοῖνος γραμματέως ταχινοῦ· ὁ δὲ Σύμμαχος· ἡ γλῶσσά μου, φησὶ, γραφεῖον γραφέως ταχινοῦ.

λύνθη μου πτέρνα. Τῆς δὲ τοῦ Σωτῆρος εἰρήνης ἦν ἄνθρωπος ὁ Ἰούδας, ἀκούσας καὶ αὐτὸς μετὰ τῶν λοιπῶν μαθητῶν τοῦ Σωτῆρος λέγοντος· Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν ἀφίημι ὑμῖν. ᾿Αλλὰ καί· Ἐφ' δν ἤλπισα, φησί· ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν, ἐπεποίθησα, ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, ἐπεποίθειν· ἐπειδήπερ καὶ αὐτῷ ὁμοίως τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις τῶν ἴσων μετεδίδου χαρισμάτων. Επ- εποίθει δὲ ἐπ' αὐτῷ ὁ Σωτὴρ, καὶ ἀγαθὰς εἶχεν ἐλπί- δας ἐπ' αὐτῷ, διὰ τὸ καὶ ἐπ' αὐτῷ αὐτεξούσιον. Οὐ γὰρ ἦν φύσεως ἀδυνάτου σώζεσθαι ὁ Ἰούδας· ἀλλ᾽ οἷός τε ἦν, θελήσας, ὁμοίως τοῖς λοιποῖς ἀποστόλοις μαθητευθῆναι τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ καλὸς καὶ ἀγα θὸς μαθητὴς ἀποτελεῖσθαι· συνέστιος δὲ ὢν τῷ Διδα σκάλῳ, οὐ τὸν κοινὸν ἄρτον αὐτῷ μόνον συνήσθιεν, ἀλλὰ καὶ τοῦ τῆς ψυχῆς θρεπτικοῦ μεταλαμβάνειν Β ἠξιοῦτο· περὶ οὗ ἔλεγεν ὁ Σωτήρ· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς, καὶ ζωὴν διδοὺς τοῖς ἀνθρώποις. Οὗτος οὖν ὁ τοσούτων ἠξιωμένος τὴν πτέρναν αὐτοῦ ὥσπερ λὰξ ἐντείνων κατὰ τοῦ Σωτῆ- ρος ἐπῆρε· διὸ λέλεκται· Ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν. Αντὶ δὲ τοῦ, πτερνισμὸν, παρὰ τοῖς Ἑβδομήκοντα εἰρημένον, ἡ Ἑβραϊκὴ ἀνάγνωσις πτέρ- την περιέχει. Οὕτως οὖν δουλεύσας τῷ Εβραϊκῷ ὁ Ακύλας ἐξέδωκεν. "Οθεν καὶ ὁ εὐαγγελιστής Ιωάν- νης, ὡς ἂν Ἑβραῖος ἐξ Εβραίων, τὸν Σωτῆρα, οὐ πτερνισμὸν, ἀλλὰ καὶ πτέρναν ὠνομακέναι ἐμνημό- . νευσεν. Εἰς τό· Ἐμοῦ διὰ τὴν ἀκακίαν ἀντελάβου κατὰ τὸν Ἀκύλαν καὶ Σύμμαχον, διὰ τὴν ἁπλότητα ἐπειδήπερ ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείραντος ἄφωνος, οὕτως οὐκ ἀνοίγων τὸ στόμα· καὶ, Λοιδορούμενος οὐκ ἀντελοιδόρει· πάσχων οὐκ ἠπείλει· τὴν ἄκραν δὲ ἀνεξικακίαν ἐνδεικνύμενος ἐν τῷ κατηγορεῖσθαι ἐσιώπα, ψευδομαρτυρούμενός τε οὐδὲν ἀπεκρίνατο· ἀλλὰ καὶ τὸν νῶτον αὐτοῦ δέδωκεν εἰς μάστιγας καὶ τὰς σιαγόνας εἰς ῥαπίσματα· τὸ δὲ πρόσωπον οὐκ ἀπέστρεψεν ἀπὸ αἰσχύνης ἐμπτυσμάτων. Διό φησιν· Ἐμοῦ δὲ διὰ τὴν ἀκακίαν ἀντελάβου, καὶ ἐβεβαίω- σάς με ἐνώπιόν σου εἰς αἰῶνα. Τούτοις πᾶσιν ἐπὶ τέλει τὸ προφητικὸν πνεῦμα εὐχαριστήριον φωνὴν ἀναπέμπει τῷ Θεῷ λέγον· Εὐλογητός Κύριος ὁ θεὶς Ἰσραὴλ ἀπὸ τοῦ αἰῶνος καὶ εἰς τὸν αἰῶνα· γένοιτο, γένοιτο· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, πεπιστω- μένως, πεπιστωμένως· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον· Ἀμὴν, ἀμήν· ἔνθεν ὁ Σωτὴρ καὶ Κύριος ἡμῶν ἐν τοῖς ἑαυτοῦ διαλόγοις εἰς πίστωσιν τῶν ὑπ' αὐτοῦ λεγομένων παραλαμβάνειν εἴωθε τό· Ἀμὴν λέγω ὑμῖν· οὐ τὴν διάνοιαν σαφέστερον ἡρμήνευσεν ὁ Ακύλας εἰπὼν, πεπιστωμένως, πεπιστωμένως. ᾿Αλλὰ γὰρ διῃρημένης τῆς ὅλης βίβλου τῶν ψαλ μῶν εἰς πέντε μέρη, τὸ πρῶτον μέρος ἐνταῦθα περι- γράφεται, ἀρχόμενον μὲν ἀπὸ τοῦ α' ψαλμοῦ, τελευ- τῶν δὲ εἰς τὴν μετὰ χεῖρας. Ὥρα δὴ οὖν μεταβῆναι ἐπὶ τὸ δεύτερον· ὅπερ ἄρχεται μὲν ἀπὸ τοῦ μα' ψαλ- μοῦ, συμπεραιούται δὲ εἰς τὸν κα'. + COMMENTARIA IN PSALMJS. A nificatus est contra me calcaneo. Erat porro Judas homo pacis Salvatoris, qui cum aliis discipulis hæc dicentem Salvatorem audierat: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis s. Sed, in que speravi, ait; vel, secundum Aquilam, confisus sum; aut, ut Symmachus, confisus erum; quandoqui- dem ipsum paribus atque cæteros apostolos donis affecerat. Confidebat autem ei Salvator, et bonam de ipso spem habebat, quia in eo liberum arbitrium esset. Neque enim Judas ex hujusmodi natura erat quæ non posset salutem consequi; sed po- terat, si quidem voluisset, ut et caeteri apostoli, a Filio Dei erudiri, ac bonus probusque discipulus effici. Nam cum Magistro contubernalis esset, nou communem modo cum eo panem comedebat, sed illius etiam qui animam nutrit particeps erat: de quo dicebat Salvator: Ego sum panis qui de cælo descendit, et qui dat vitam hominibus". Hic itaque lot ornatus benefciis, calcaneum suum quasi calcitrando contra Salvatorem extulit; quare dictum est: Magnificavit super me supplantationem. Pro voce autem illa, supplantationem, a LXX Viris usurpata, Hebraica lectio, calcaneum, prafert. Eo itaque modo Aquila Hebraicæ litteræ serviens edidit. Quare Joannes evangelista, utpote Hebræus ex He- brais ortus, Salvatorem, non supplantationem, sed calcaneum dixisse memorat. B C D Joan. XIV, In illud vero: Me propter innocentiam suscepisti; sive, secundum Aquilam et Symmachum, propter simplicitatem, [hæc dicenda] quoniam, sicut oris ad jugulationem ductus est, et sicut agnus coram tondente sine voce, sic non aperuit os suum", et : Cum malediceretur, non remaledicebat; cum patere- tur, non comminabatur 3: sed summa instructus patientia, cum accusaretur, tacebat, cum falsis testimoniis impeteretur, nihil respondit; sed etiam dorsum suum flagellis obtulit, et malas suas alapis, faciem vero suam non avertit a probro sputorum. Quapropter ait, Me autem propter innocentiam sus- cepisti, el confirmasti me in conspectu tuo in æter- num. In fine tandem eorum spiritus propheticus gratiarum actiones Deo emittit his verbis: Benc- dictus Dominus Deus Israel a sæculo et usque in srculum, fat, fal; aut, secundum Aquilam, fdeli- ter, fideliter ; sive, secundum Symmachum, amen, amen. Unde Servator in colloquiis, ad sermonis sui confirmationem id usurpare solebat: Amen dico vobis. Cujus sententiam apertius explicavit Aquila dicens, fideliter, fideliter. 27. Joan. vi, 51. st Isa. Lili, 7. Universo quidem psalmorum libro in quinque partes diviso, prima pars huc desinit, quæ inci pit a primo psalmo, et in præsenti terminatur. Restat ut secundam aggrediamur, quæ a quadra- gesimo primo incipit, et in septuagesimum primum desinit. Petr. 11, 23,

PG 23:395Σφόδρα δὲ θαυμαστῶς τὴν ἑαυτοῦ γλῶσσαν, οὐ χεῖρα γραμματέως ἐπιστήμονος, οὐδὲ γραμματέα φησὶν, ἀλλὰ κάλαμον γραμματέως ὀξυγράφου· δηλῶν, ὅτι ὄργανον ἦν ἡ προφητικὴ γλῶσσα ἑτέρου τοῦ χρωμένου αὐτῇ, ἁγίου Πνεύματος· ὅπερ ὁ γραμματεὺς, οὗ γραφεῖον καὶ κάλαμος ἐτύγχανεν ἡ τῶν προφητῶν γλῶσσα, ὥσθ’ ἕτερον εἶναι τὸν ὀξυγράφον γραμματέα, δηλαδὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ἕτερον τὸν προφήτην, καὶ τρίτον τὴν γλῶσσαν τὴν προφητικὴν, ἣ καλάμου καὶ γραφείου χώραν ἐπεῖχεν, ὄργανον τυγχάνουσα τοῦ χρωμένου αὐτῇ ἁγίου Πνεύματος. Εἰδέναι δὲ δεῖ, ὡς κατὰ τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα ἑρμηνείαν συνῆπται ἡ διάνοια τῷ καλάμῳ τοῦ γραμματέως, ὑφ’ ἕνα τε στίχον τὸ ὅλον ἀπείληπται λόγιον, οὕτως ἔχον· Ἡ γλῶσσά μου κάλαμος γραμματέως ὀξυγράφου· ὡραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Ἐπεὶ δὲ ἡ Ἑβραϊκὴ λέξις καὶ οἱ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ, τὴν τῶν ἀνωτέρω διάνοιαν περιγράψαντες, ἀπὸ ἑτέρας ἀρχῆς τὴν ἔκθεσιν ἐποιήσαντο· εἰκότως καὶ ἡμεῖς ἐξ ἑτέρας ἀρχῆς τό· Ὡραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων, παρεθήκαμεν. Ὁ μὲν οὖν Ἀκύλας τοῦτον ἡρμήνευσε τὸν τρόπον, Κάλλει ἐκαλλιώθης ἀπὸ υἱῶν ἀνθρώπων· ὁ δὲ Σύμμαχος·

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΕΙΣ ΣΥΝΕΣΙΝ ΤΟΙΣ ΥΙΟΙΣ Β Τὸ μὲν πρῶτον μέρος τῆς τῶν ψαλμῶν βίβλου με ψαλμούς, καὶ πάντας τοῦ Δαυΐδ, περιείχε· τὸ δὲ μετὰ χεῖρας λα'· ὧν ὀκτὼ μὲν εἰσι τῶν υἱῶν Κορέ, εἴς δὲ τοῦ ᾿Ασάφ, καὶ Σολομῶνος εἷς· οἱ δὲ λοιποὶ τοῦ Δαυΐδ. Πρώτους δὲ τούτων ὄντας, τοὺς τῶν υἱῶν Κορέ, διασκεψώμεθα, ἐπὶ τὸ συνιέναι τὰ λεγόμενα. Παρορ μῶσιν ἡμᾶς οἱ υἱοὶ Κορὲ διὰ τῶν προγραφῶν πρὸς τὸ μὴ παρέργως χρήσασθαι τῇ τῶν λεγομένων εντεύ ξει. Εἰσάγει δὲ ὁ παρών ψαλμὸς τὸν προφητικὸν χο- ρὸν περίλυπον καὶ σκυθρωπὸν τὴν ψυχὴν ἐπὶ τῇ τοῦ λαοῦ τοῦ ἐκ περιτομῆς ἐκπτώσει· καὶ ἐξαιτεῖ τε λύ- τρωσιν καὶ κακῶν ἐλευθερίαν διὰ τῆς σωτηρίου βοη- θείας. “Ο δὴ καὶ ἐπὶ τέλει τοῦ λόγου ἐπισφραγίζεται εἰπών· Ἕλπισον ἐπὶ τὸν Θεὸν, ὅτι ἐξομολογήσο μαι αὐτῷ· σωτήριον τοῦ προσώπου μου καὶ ὁ Θεός μου. Οὔτε ψαλμὸν, οὔτε ᾠδὴν, οὔτε τι τῶν τοιούτων ἡ προσγραφή περιέχει· καὶ εἰκότως. Ἐπειδήπερ σκι- θρωποτέρων λόγων πεπλήρωται τὰ ἑξῆς ἐπιλεγό μενα, διὰ ταῦτα ἁπλῶς εἰς τὸ τέλος ἐπιγέγραπται. Μὴ γὰρ ὑφεστώτων πραγμάτων, μελλόντων δέ ποτε ἔσεσθαι, προῤῥήσεις περιέχει. Γεγόνασι μὲν γὰρ οἱ υἱοὶ Κορὲ ἐπὶ τῆς ἐρήμου κατὰ τοὺς χρόνους Μωϋ σέως. Εἶτα τοῦ πατρὸς αὐτῶν τοῦ Κορὲ καταστασιά σαντος Μωϋσέως, καὶ ἀπολομένου τῇ αὐτοῦ φρατρία, τοὺς τούτου παῖδας συνέβη μη συναπολέσαι τῷ πατρί διὰ τὸ μὴ κεκοινωκέναι αὐτοὺς τῇ τοῦ πατρὸς δυσσε βείᾳ, μετάνοιαν δὲ ἐνδειξαμένους καὶ πλείστην περὶ τὸν Θεὸν εὐλάβειαν, τοσαύτης ἀποδοχῆς ἠξιωκέναι παρὰ τῷ Θεῷ, ὡς καὶ προφητικοῦ χαρίσματος με τασχεῖν. Ἐκ δὲ τῆς τούτων διαδοχῆς κατὰ τοὺς χρό νους Δαυτό γίνεται ἕτερος Κορέ, ὁμώνυμος τῷ προ τέρῳ, καὶ τούτου ἕτεροι παῖδες. Εἶτ᾽ οὖν οὗτοι, εἴτε οἱ πρότεροι, τὴν μακρὰν ὕστερον γενομένην αίχμα- λωσίαν τοῦ λαοῦ καὶ τὴν εἰς πάντα τὰ ἔθνη τοῦ Ἰου δαίων ἔθνους διασπορὰν θεσπίζουσι διὰ τὸν μετά χεῖρας. Προϊόντες γοῦν φασι· Καὶ οἱ μισοῦντες ἡμᾶς διήρπαζον· αὐτούς. Εδωκας ἡμᾶς ὡς πρός βατα βρώσεως, καὶ ἐν τοῖς ἔθνεσι διέσπειρας ἡμᾶς. Ἀπέδου τὸν λαόν σου ἄνευ τιμῆς· καὶ ἔθου ἡμᾶς ὄνειδος τοῖς γείτοσιν ἡμῶν. Οὐ γὰρ ἐπὶ τοῦ Δαυΐδ ταῦτα ἡ ἱστορία γεγενήσθαι περιέχει· διὰ τοῦτο προ γέγραπται εἰς τὸ τέλος. Καὶ ἐπὶ θεϊκῆς δὴ συνέσεως τῷ μέλλοντι ταῦτα νοεῖν ἀναγκαίως εἴρηται, εἰς σύνεσιν. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, τοῖς υἱοῖς Κορέ, συμφώνως ὁ ᾿Ακύλας καὶ ὁ Σύμμαχος, τῶν υἱῶν Κορέ, ἡρμή νευσαν, διδάσκοντες αὐτῶν εἶναι τὰς προφητείας· οἱ διψήν ώμολόγουν αὐτὸν τὸν Θεὸν, πόθον τε καὶ ἵμερον, καὶ ἐπιθυμίαν ἔχειν τῆς παρ' αὐτῷ πηγῆς, περὶ ἧς εἴρηται· Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτί σου οψόμεθα φως. Διὸ ἔλεγον· “Ον τρόπον ἐπιποθεῖ ἔλαφος ἐπὶ τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων, οὕτως ἐπιποθεῖ ἡ ψυχή μου πρὸς σὲ, ὁ Θεός. Κερασφόρον ζῶον ἡ ἔλαφος· ἀλλὰ - EXEGETICA. KOPE MA'. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. CORE XLI. Prima pars libri psalmorum quadraginta psal- mos, qui omnes Davidis sunt, complectitur; hæc vero quam inimus, triginta et unum: quorum octo quidem filiorum Core, unus Asaph, Salomo- nis unus, reliqui Davidis. Eos autem qui filiorum Core sunt, utpote ordine primos, ad eorum intel- ligentiam jam expendemus. Nos filii Core inscri- ptionibus suis instigant, ut ne oscitanter horum lectione utamur. Præsens vero psalmus propheti- cum chorum tristem animoque de populi ex cir- cumcisione lapsu mærentem inducit, rogatque per Salvatoris opem erui ipsum et liberari a malis. Quod in fine sermonis his verbis assignat: Spera in Deo, quoniam adhuc conftebor illi, salutare vul- tus mei et Deus meus. Neque psalmum, neque canticum, neque quid- piam simile inscriptio præfert, idque jure ac me- rito : quia ea quæ subjunguntur tristioribus dictis plena sunt, ideo in finem simpliciter inscriptio est. Nam cum res nondum exsisterent, sed futuræ es- sent, prædictiones tantum complectitur. Siquidem filii Core tempore Moysis in deserto fuerunt. Deinde vero cum pater eorum Core in Moysem seditionem concitasset, atque in familia sua periis- set, contigit ut filii ejus non una cum patre in- terirent et quia paternæ impietatis participes non fuerant, sed penitentiam et maximam erga Deum pietatem exhibebant, tanta apud Deum approba- tione digni fuerunt, ut etiam prophetiæ gratia or- narentur. Ex eorum porro successione tempore Davidis alius Core exortus est, priori cogno. minis; et huic alii nati alii. Sive igitur hi postremi, sive priores alii, captivitatem populi quæ longo postea tempore accidit, ac Judæorum populi in omnes gentes dispersionem, hoc in psalmo vaticinantur. In sequentibus igitur aiunt : Et qui oderunt nos diripuerunt eos. Dedisti nos tan- quam ores escarum, et in 'gentibus dispersisti nos. Vendidisti populum tuum sine pretio, et posuisti nos opprobrium vicinis nostris ". Non enim hæc ut tempore Davidis gesta historia narrat: ideo inscri- ptio in finem habet. Atque quia ex divina intelli- gentia haec in futuro tempore gesta putare convenit, necessario dictum est, ad intellectum. Pro illo autem, filiis Core, Aquila pariter et Symmachus, filiorum Core interpretati sunt, docentes eorum esse pro- phetias, qui se Deum ipsum sitire, atque amore, desiderio et concupiscentia illius fontibus teneri fatebantur, de quo dictum est : Quoniam apud te est fons vitæ, in lumine tuo videbimus lumen. Qua- propter dicebant : VERS. 2, 3. Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus. Cornutum animal est cervus, sed etiam pu- Psal. XLIII, 11-14. Psal. XXXV, 10. c C D 1. IN FINEM, AD INTELLECTUM FILIIS A

Κάλλει καλὸς εἶ παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων· ὥστε εἶναι τὰ πρῶτα τῆς ᾠδῆς ἀντὶ προοιμίου λελεγμένα. Μέλλων γὰρ εὐαγγελίζεσθαι τὸν ὑπὲρ τοῦ Ἀγαπητοῦ λόγον, καὶ τὴν ὑπὲρ αὐτοῦ προφέρειν ᾠδὴν ὁ προφητικὸς χορὸς, προοιμίῳ κέχρηται, στήσας τὸ προοίμιον ἕως τοῦ· Ἡ γλῶσσά μου κάλαμος γραμματέως ὀξυγράφου. Ἐντεῦθεν δὲ λοιπὸν ἀπάρχεται τῆς εἰς πρόσωπον τοῦ Ἀγαπητοῦ ᾠδῆς· ἀναφωνεῖ τε πρὸς αὐτόν· Ὡραῖος εἶ κάλλει, καλὸς εἶ, ἢ κάλλει ἐκαλλιώθης, ἢ κάλλει ὡραιώθης, ὦ Ἀγαπητὲ, παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα εἷς τις γέγονας καὶ αὐτὸς υἱῶν τῶν ἀνθρώπων, καὶ κατηριθμήθης τοῖς ἐπὶ γῆς πολιτευσαμένοις· ἀλλ’ οὐκ ἔστι παραβάλλειν τῷ κάλλει σου ἕτερον. Δῆλον δὲ, ὅτι κατὰ τὴν ἀρετήν· οὕτω γὰρ οὔτε δόξει ἐναντία τούτοις Ἡσαί̈ας λέγειν φήσας· Καὶ ἴδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος οὐδὲ κάλλος· ἀλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον, ἐκλεῖπον παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. Ἐκεῖνα γὰρ τὸν σταυρὸν καὶ τὸ πάθος προανεφώνει, ἃ παροινίας καὶ ὕβρεως ὑπῆρχε μεστά· διὸ δὴ καὶ ἐπήγαγεν ὁ προφήτης· Ἄνθρωπος ἐν πληγῇ ὢν, καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν, ἠτιμάσθη καὶ οὐκ ἐλογίσθη.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΕΙΣ ΣΥΝΕΣΙΝ ΤΟΙΣ ΥΙΟΙΣ Β Τὸ μὲν πρῶτον μέρος τῆς τῶν ψαλμῶν βίβλου με ψαλμούς, καὶ πάντας τοῦ Δαυΐδ, περιείχε· τὸ δὲ μετὰ χεῖρας λα'· ὧν ὀκτὼ μὲν εἰσι τῶν υἱῶν Κορέ, εἴς δὲ τοῦ ᾿Ασάφ, καὶ Σολομῶνος εἷς· οἱ δὲ λοιποὶ τοῦ Δαυΐδ. Πρώτους δὲ τούτων ὄντας, τοὺς τῶν υἱῶν Κορέ, διασκεψώμεθα, ἐπὶ τὸ συνιέναι τὰ λεγόμενα. Παρορ μῶσιν ἡμᾶς οἱ υἱοὶ Κορὲ διὰ τῶν προγραφῶν πρὸς τὸ μὴ παρέργως χρήσασθαι τῇ τῶν λεγομένων εντεύ ξει. Εἰσάγει δὲ ὁ παρών ψαλμὸς τὸν προφητικὸν χο- ρὸν περίλυπον καὶ σκυθρωπὸν τὴν ψυχὴν ἐπὶ τῇ τοῦ λαοῦ τοῦ ἐκ περιτομῆς ἐκπτώσει· καὶ ἐξαιτεῖ τε λύ- τρωσιν καὶ κακῶν ἐλευθερίαν διὰ τῆς σωτηρίου βοη- θείας. “Ο δὴ καὶ ἐπὶ τέλει τοῦ λόγου ἐπισφραγίζεται εἰπών· Ἕλπισον ἐπὶ τὸν Θεὸν, ὅτι ἐξομολογήσο μαι αὐτῷ· σωτήριον τοῦ προσώπου μου καὶ ὁ Θεός μου. Οὔτε ψαλμὸν, οὔτε ᾠδὴν, οὔτε τι τῶν τοιούτων ἡ προσγραφή περιέχει· καὶ εἰκότως. Ἐπειδήπερ σκι- θρωποτέρων λόγων πεπλήρωται τὰ ἑξῆς ἐπιλεγό μενα, διὰ ταῦτα ἁπλῶς εἰς τὸ τέλος ἐπιγέγραπται. Μὴ γὰρ ὑφεστώτων πραγμάτων, μελλόντων δέ ποτε ἔσεσθαι, προῤῥήσεις περιέχει. Γεγόνασι μὲν γὰρ οἱ υἱοὶ Κορὲ ἐπὶ τῆς ἐρήμου κατὰ τοὺς χρόνους Μωϋ σέως. Εἶτα τοῦ πατρὸς αὐτῶν τοῦ Κορὲ καταστασιά σαντος Μωϋσέως, καὶ ἀπολομένου τῇ αὐτοῦ φρατρία, τοὺς τούτου παῖδας συνέβη μη συναπολέσαι τῷ πατρί διὰ τὸ μὴ κεκοινωκέναι αὐτοὺς τῇ τοῦ πατρὸς δυσσε βείᾳ, μετάνοιαν δὲ ἐνδειξαμένους καὶ πλείστην περὶ τὸν Θεὸν εὐλάβειαν, τοσαύτης ἀποδοχῆς ἠξιωκέναι παρὰ τῷ Θεῷ, ὡς καὶ προφητικοῦ χαρίσματος με τασχεῖν. Ἐκ δὲ τῆς τούτων διαδοχῆς κατὰ τοὺς χρό νους Δαυτό γίνεται ἕτερος Κορέ, ὁμώνυμος τῷ προ τέρῳ, καὶ τούτου ἕτεροι παῖδες. Εἶτ᾽ οὖν οὗτοι, εἴτε οἱ πρότεροι, τὴν μακρὰν ὕστερον γενομένην αίχμα- λωσίαν τοῦ λαοῦ καὶ τὴν εἰς πάντα τὰ ἔθνη τοῦ Ἰου δαίων ἔθνους διασπορὰν θεσπίζουσι διὰ τὸν μετά χεῖρας. Προϊόντες γοῦν φασι· Καὶ οἱ μισοῦντες ἡμᾶς διήρπαζον· αὐτούς. Εδωκας ἡμᾶς ὡς πρός βατα βρώσεως, καὶ ἐν τοῖς ἔθνεσι διέσπειρας ἡμᾶς. Ἀπέδου τὸν λαόν σου ἄνευ τιμῆς· καὶ ἔθου ἡμᾶς ὄνειδος τοῖς γείτοσιν ἡμῶν. Οὐ γὰρ ἐπὶ τοῦ Δαυΐδ ταῦτα ἡ ἱστορία γεγενήσθαι περιέχει· διὰ τοῦτο προ γέγραπται εἰς τὸ τέλος. Καὶ ἐπὶ θεϊκῆς δὴ συνέσεως τῷ μέλλοντι ταῦτα νοεῖν ἀναγκαίως εἴρηται, εἰς σύνεσιν. ᾿Αντὶ δὲ τοῦ, τοῖς υἱοῖς Κορέ, συμφώνως ὁ ᾿Ακύλας καὶ ὁ Σύμμαχος, τῶν υἱῶν Κορέ, ἡρμή νευσαν, διδάσκοντες αὐτῶν εἶναι τὰς προφητείας· οἱ διψήν ώμολόγουν αὐτὸν τὸν Θεὸν, πόθον τε καὶ ἵμερον, καὶ ἐπιθυμίαν ἔχειν τῆς παρ' αὐτῷ πηγῆς, περὶ ἧς εἴρηται· Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτί σου οψόμεθα φως. Διὸ ἔλεγον· “Ον τρόπον ἐπιποθεῖ ἔλαφος ἐπὶ τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων, οὕτως ἐπιποθεῖ ἡ ψυχή μου πρὸς σὲ, ὁ Θεός. Κερασφόρον ζῶον ἡ ἔλαφος· ἀλλὰ - EXEGETICA. KOPE MA'. EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS III. CORE XLI. Prima pars libri psalmorum quadraginta psal- mos, qui omnes Davidis sunt, complectitur; hæc vero quam inimus, triginta et unum: quorum octo quidem filiorum Core, unus Asaph, Salomo- nis unus, reliqui Davidis. Eos autem qui filiorum Core sunt, utpote ordine primos, ad eorum intel- ligentiam jam expendemus. Nos filii Core inscri- ptionibus suis instigant, ut ne oscitanter horum lectione utamur. Præsens vero psalmus propheti- cum chorum tristem animoque de populi ex cir- cumcisione lapsu mærentem inducit, rogatque per Salvatoris opem erui ipsum et liberari a malis. Quod in fine sermonis his verbis assignat: Spera in Deo, quoniam adhuc conftebor illi, salutare vul- tus mei et Deus meus. Neque psalmum, neque canticum, neque quid- piam simile inscriptio præfert, idque jure ac me- rito : quia ea quæ subjunguntur tristioribus dictis plena sunt, ideo in finem simpliciter inscriptio est. Nam cum res nondum exsisterent, sed futuræ es- sent, prædictiones tantum complectitur. Siquidem filii Core tempore Moysis in deserto fuerunt. Deinde vero cum pater eorum Core in Moysem seditionem concitasset, atque in familia sua periis- set, contigit ut filii ejus non una cum patre in- terirent et quia paternæ impietatis participes non fuerant, sed penitentiam et maximam erga Deum pietatem exhibebant, tanta apud Deum approba- tione digni fuerunt, ut etiam prophetiæ gratia or- narentur. Ex eorum porro successione tempore Davidis alius Core exortus est, priori cogno. minis; et huic alii nati alii. Sive igitur hi postremi, sive priores alii, captivitatem populi quæ longo postea tempore accidit, ac Judæorum populi in omnes gentes dispersionem, hoc in psalmo vaticinantur. In sequentibus igitur aiunt : Et qui oderunt nos diripuerunt eos. Dedisti nos tan- quam ores escarum, et in 'gentibus dispersisti nos. Vendidisti populum tuum sine pretio, et posuisti nos opprobrium vicinis nostris ". Non enim hæc ut tempore Davidis gesta historia narrat: ideo inscri- ptio in finem habet. Atque quia ex divina intelli- gentia haec in futuro tempore gesta putare convenit, necessario dictum est, ad intellectum. Pro illo autem, filiis Core, Aquila pariter et Symmachus, filiorum Core interpretati sunt, docentes eorum esse pro- phetias, qui se Deum ipsum sitire, atque amore, desiderio et concupiscentia illius fontibus teneri fatebantur, de quo dictum est : Quoniam apud te est fons vitæ, in lumine tuo videbimus lumen. Qua- propter dicebant : VERS. 2, 3. Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus. Cornutum animal est cervus, sed etiam pu- Psal. XLIII, 11-14. Psal. XXXV, 10. c C D 1. IN FINEM, AD INTELLECTUM FILIIS A

PG 23:397Ὁ δὲ ψαλμὸς κάλλος αὐτοῦ καλεῖ, καθ’ ἃ εἴρηται, οὐ τὸ τοῦ σώματος, ἀλλὰ τὸ τῆς ἀρετῆς, ἁμαρτίας οὐ δεξάμενον σπῖλον. Τούτοις ἑξῆς εἴρηται· Ἐξεχύθη ἡ χάρις ἐν χείλεσί σου· διὰ τοῦτο εὐλόγησέ σε ὁ Θεὸς εἰς τὸν αἰῶνα. Μωϋσῆς μὲν οὖν εὗρε μίαν τινὰ χάριν· καὶ Νῶε πάλιν εὗρέ τινα χάριν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ· καὶ ἕκαστος τῶν δικαίων χάριτος μετέσχεν. Ἐπεὶ δὲ τοῦ Ἀγαπητοῦ πᾶσα ἡ πατρικὴ εἰς αὐτὸν ἐκενώθη χάρις· ἦν γὰρ ὁ Πατὴρ λαλῶν ἐν Υἱῷ· ἔνθεν καὶ ἡ διακονησαμένη τὴν εἰς ἀνθρώπους αὐτοῦ πάροδον κεχαριτωμένη ἐλέχθη. Ἐν αὐτῷ γὰρ εὐδόκησε πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος κατοικῆσαι σωματικῶς διὸ πάντες οἱ ἅγιοι ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ εἰλήφασιν. Ἐπιβαλεῖς δὲ καὶ οὕτως· Τὸ πρῶτον ἔργον τοῦ Ἀγαπητοῦ ἡ χάρις ἡ ἐν τοῖς χείλεσιν αὐτοῦ κεχυμένη, κατὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν διάνοιαν· καὶ καθ’ ἕτερον δὲ τρόπον, ἡ χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο. Ἐπειδὴ πάντα χαριζόμενος ἔπραττε τοῖς μὲν ἀφιεὶς τὰς ἁμαρτίας, τῶν δὲ τὰς νόσους καὶ τὰς μαλακίας ἰώμενος, τοῖς δὲ τὸ ἅγιον Πνεῦμα δωρούμενος. Δι’ ὃ πρὸς αὐτὸν εἰκότως εἴρητο· Ἐξεχύθη ἡ χάρις ἐν χείλεσί σου.

καὶ καθαρὸν κατὰ τὸν νόμον, ἤδη δὲ καὶ ὀφι- οκτόνον, καὶ πάντων ἑρπετῶν ἀναιρετικὸν, ἀλλὰ καὶ τῶν τὰς ἐρήμους μεταδιωκόντων. Τοιοῦτος δὲ ἦν ὁ προφητικός χορός, φιλέρημος καὶ ἀνα- κεχωρηκώς. Ἐν ἐρημίαις γοῦν καὶ ὄρεσι, καὶ σπη λαίοις πεποιῆσθαι λέγονται τὰς διατριβάς· ἀλλὰ καὶ πάσης ἐτύγχανον ἀντικειμένης δυνάμεως, καὶ παντὸς τοῦ κατὰ διάνοιαν ἑρπετοῦ ἀναιρετικοί, ὡς ἂν ἔχον τες καὶ αὐτοὶ πατεῖν ἐπάνω ἄφεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Κερασφόροι δὲ ὑπῆρχαν, ὡς λέγειν δύνασθαι· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. Ἀλλὰ καὶ καθαροὶ τὴν ψυχὴν ἐτύγχανον, εἰ καί τινες ἄλλοι· διὸ ἐλάφῳ παρεβάλ- λοντο. Ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ὁ νυμφίος ἐν Ἄσματι ᾀσμάτων νεβρῷ ἐλάφῳ ἀφωμοίωτο, καὶ ἐν τῷ Ἰὼβ δὲ εἴρηται· Εφύλαξας δὲ μῆνας ἐλάφων ὠδῖνάς τε· αὐτοὺς ἐξαποστελεῖς. Τοιαύτας δὲ λογικὰς ἐλάφους ὁ Κύ ρως καταρτίζεσθαι λέγεται ἐν κη' ψαλμῷ, φάσκοντι Φωνή Κυρίου καταρτιζομένη ελάφους. Β Αὗται τοίνυν αἱ ἔλαφοι, τῆς πηγῆς διαλειπούσης αὐτὰς διὰ τὰς ἀνομίας τοῦ λαοῦ, καὶ ἀποστραφέντος τοῦ Θεοῦ, καθ᾿ ἑαυτὰς ἀπεκλαίοντο, καὶ τοῖς ἑαυτῶν. δάκρυσιν ἐχρῶντο τροφῇ, νυκτὸς καὶ ἡμέρας τὴν ἀπὸ ώλειαν τοῦ λαοῦ ἀποθρηνοῦσαι· ὡμολόγουν τε διψῇν οὐ τοῖς σώμασι καὶ ταῖς σαρξὶ τὰς τούτῳ φίλας ἡδο νάς, ἀλλ᾽ αὐτὴ ἡ ψυχὴ ποθεῖν καὶ ἱμείρεσθαι κατὰ τὸν Σύμμαχον τῆς πρὸς τὸν Θεὸν πορείας. Διὸ ἔλεγον· Οὕτως ἐπιποθεῖ ἡ ψυχή μου πρὸς σέ, ὁ Θεός· καὶ πάλιν· Εδίψησεν ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν τὸν ζῶντα. Ζἦν γὰρ τὸν Κύριον κατὰ τὸ εἰρημένον, Ο μόνος ἔχων ἀθανασίαν· καὶ μόνον ζωὴν ἔχειν παρ' ἑαυτῷ, κατὰ τό· Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἔδεσαν. Καὶ τοῦτό γε τὸ ζῶν ὕδωρ, ὕστερόν ποτε ἐπιστᾶσα (1) κατὰ τὰς τῶν προφητῶν εὐχὰς ἡ πηγή, αὐτὸς ὁ Σωτὴρ παρέχειν ἀνθρώποις ἐδίδασκεν, ὧδέ τη λέγων· Ος ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, γενήσεται ἐν αὐτῷ πηγὴ ὕδατος ζῶντος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Καὶ πάλιν· Εἴ τις διψᾷ ἐρχέσθω πρὸς με, καὶ πινέτω. Ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ, καθὼς εἶπεν ἡ Γραφὴ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. Τούτου δὴ οὖν τοῦ πόματος ὁ προφητικός χορός διψῶν ἔλεγεν Εδίψησεν ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυ ρὸν τὸν ζῶντα, καὶ, Πότε ἥξω, καὶ ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ; Ορῶντες γὰρ ἑαυτοὺς μακράν ὑπάρχοντας τῆς πρόσωπον πρὸς πρόσωπον θέας τοῦ Θεοῦ, ταῦτα ἔλεγον. ᾿Αλλὰ καὶ συναισθόμενοι, ὡς ἀπέστραπτο τὸν λαὸν τὸ τοῦ Θεοῦ πρόσωπον, οὐκέτι αὐτοὺς ἐπισκοπεῖ ἡ πάντοτε πρόνοιαν αὐτῶν ποιου- μένη δύναμις, ἀπεθρήνουν μὲν τὴν ἐπὶ γῆς διατριβήν, εὐχὴν δ' ἐτίθεντο παραστῆναί ποτε τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ· διὸ ἔλεγον· Πότε ἥξω, καὶ ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ; Πολλῆς δὲ γέμοντες παρρησίας καὶ συνειδήσεως ἀγαθῆς τοιαύταις ἐχρῶντο φωναῖς. ὡς γὰρ ὅλοι διόλου τὰς ψυχὰς ὑγιεῖς καὶ παντὸς μώ- * ΣΧΣΙΣ, 1. " Αχνη, 9. » η COMMENTARIA IN PSALMOS. A rum secundum legem, serpentibus mortiferum, C omnique reptili exitiosum, atque ex eorum generá quæ solitudines frequentare solent. Talis erat pro- pheticus chorus, amans solitudinis ac secessus. lu desertis itaque, montibus et specubus versati esse feruntur; imo etiam omni adversariæ po- testati, omnique spirituali reptili exitiosi erant, ut- pote qui potestatem et ipsi haberent calcandi ser- pentes et scorpiones, et omnem virtutem ini- mici : cornuti quoque erant, ut dicere possent : In te inimicos nostros ventilabimus cornu 18. Imo etiam puri animo quantum quipiam alii; quam- obrem cervo comparabantur. Siquidem et ipse sponsus in Cantico canticorum hinnulo cervo com- paratur s. In libro Job quoque dicitur : Observa- sti menses cervorum, et partus : ipsos dimilles s Hujusmodi rationabiles cervos præparare Domi- nus dicitur in vicesimo octavo psalmo, sic ferente: Vox Domini præparans cervos ³¹. Psal. XL 6. * Cant. ut, 9, 17. Job Psal. Tim. vi, 16. Xxxv, 10. *Joan.1v, 13, 14. ** Joan, vii, 37, . Hi itaque cervi, fonte propter iniquitates populi et aversionem Dei deficiente, apud seipsos flebant, et lacrymis suis pro cibo usi, nocte dieque perni- ciem populi lugebant, ac confitebantur se sitire, non corpore quidem et carne, voluptates ipsis con- gruentes ; sed ipsa anima secundum Symmachum, progressus ad Deum desiderio ac cupidine teneri di- citur. Quare dicebant, ita desiderat anima mea ad te, Deus; ac rursum: Sitivit anima mea ad Deum fortem vivum. Vivere quippe Dominum noverant secundum illud : Solus habens immortalitatem ; ac solum penes se vitam habere secundum illud : Quoniam apud te est fons vitæ ". Atque hæc est aqua viva. Postmodum autem fons ille pro votis ac pre- cibus prophetarum emanavit: ipse namque Serva- tor hominibus se præbiturum esse docuit his ver- bis. Qui biberit ex aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquæ vivæ salientis in vitam æternam "; et rursum: Si quis sitit, veniat ad me et bibat. Qui credit in me, sicut dixit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aqua viva ". Propheticus itaque chorus hoc potionis genus sitiens dicebat, sitivit anima mea ad Deum fortem vivum; et, quando veniam et apparebo ante faciem Dei? Cum se namque a con- templatione illa Dei facie ad faciem procul positos cernerent, hac proferebant. Sed etiam advertentes aversum esse Dei vultum a populo, neque ulterius illam providentiæ vim ipsi prospicere, lugebant sane de sua in terris commoratione, precesque fundebant ut aliquando vultui Dei sistèrentur : quamobrem dicebant : Quando veniam et apparebo ante faciem Dei? Cum autem fiducia et conscientia bona pleni essent, hujusmodi vocibus utebantur. Nam utpote anima prorsus sana præditi, atque omni culpa, labe ac fœditate purgati, vultui Dei sisti rogabant. Peccator vero talem vultum refugit, ss Psal (1) Forte ἐπιστάξασα.

Τούτοις ἑξῆς οἱ πρόσθεν ἀποκλαυσάμενοι, καὶ τὴν ὑπὸ τοῖς πολεμίοις δουλείαν ἑαυτῶν ὑπογράψαντες, εὐκαίρως τὸν Ἀγαπητὸν ἱκετεύουσι σπεῦσαι καὶ μέχρις αὐτῶν ἐλθεῖν, φραξάμενον ὅπλοις πολεμικοῖς διὰ τοὺς ἐπικειμένους ἐχθροὺς, ὡς ἂν τροπωσάμενος αὐτοὺς, τὴν ὑπ’ αὐτοῖς αἰχμαλωσίαν ὑπεξαγάγοι. Διό φασι· Περίζωσαι τὴν ῥομφαίαν σου ἐπὶ τὸν μηρόν σου, δυνατέ· ὡραῖος μὲν γὰρ εἶ καὶ καλὸς, πλὴν ἀλλὰ πρὸς τῇ ὡραιότητί σου καὶ πρὸς τῷ κάλλει σου ἀνάλαβε τὴν σαυτοῦ πανοπλίαν δι’ ἡμᾶς τοὺς σοὺς ἱκέτας· ῥομφαίαν τε περίθου τῷ σαυτοῦ μηρῷ, καὶ οὕτω τὴν σὴν δύναμιν ἀναλαβὼν, ἔντεινόν σου τὰ τόξα. Ἔπειτα βαλὼν τοὺς ἐχθροὺς, κατευοδοῦ καὶ βασίλευε. Ῥομφαίαν δὲ τοῦ Ἀγαπητοῦ νόει τὴν δύναμιν τὴν τῶν ἐχθρῶν καθαιρετικὴν καὶ κολαστήριον. Ζῶν γὰρ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ ἐνεργὴς, καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον. Καὶ ἄλλως δὲ ῥομφαίας Θεοῦ ὁ προφήτης μέμνηται Ἰεζεκιὴλ ὧδε λέγων· Τάδε λέγει Ἀδοναὶ̈ Κύριος· Εἶπον· Ῥομφαία, ῥομφαία, ὀξύνου καὶ θυμώθητι, ὅπως σφάξῃς σφάγια· ὀξύνου, ὅπως γένῃ εἰς στίλβωσιν ἑτοίμη εἰς παράλυσιν· καὶ πάλιν· Ἀνάκραγε καὶ ὀλόλυξον, υἱὲ ἀνθρώπου·

καὶ καθαρὸν κατὰ τὸν νόμον, ἤδη δὲ καὶ ὀφι- οκτόνον, καὶ πάντων ἑρπετῶν ἀναιρετικὸν, ἀλλὰ καὶ τῶν τὰς ἐρήμους μεταδιωκόντων. Τοιοῦτος δὲ ἦν ὁ προφητικός χορός, φιλέρημος καὶ ἀνα- κεχωρηκώς. Ἐν ἐρημίαις γοῦν καὶ ὄρεσι, καὶ σπη λαίοις πεποιῆσθαι λέγονται τὰς διατριβάς· ἀλλὰ καὶ πάσης ἐτύγχανον ἀντικειμένης δυνάμεως, καὶ παντὸς τοῦ κατὰ διάνοιαν ἑρπετοῦ ἀναιρετικοί, ὡς ἂν ἔχον τες καὶ αὐτοὶ πατεῖν ἐπάνω ἄφεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Κερασφόροι δὲ ὑπῆρχαν, ὡς λέγειν δύνασθαι· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. Ἀλλὰ καὶ καθαροὶ τὴν ψυχὴν ἐτύγχανον, εἰ καί τινες ἄλλοι· διὸ ἐλάφῳ παρεβάλ- λοντο. Ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ὁ νυμφίος ἐν Ἄσματι ᾀσμάτων νεβρῷ ἐλάφῳ ἀφωμοίωτο, καὶ ἐν τῷ Ἰὼβ δὲ εἴρηται· Εφύλαξας δὲ μῆνας ἐλάφων ὠδῖνάς τε· αὐτοὺς ἐξαποστελεῖς. Τοιαύτας δὲ λογικὰς ἐλάφους ὁ Κύ ρως καταρτίζεσθαι λέγεται ἐν κη' ψαλμῷ, φάσκοντι Φωνή Κυρίου καταρτιζομένη ελάφους. Β Αὗται τοίνυν αἱ ἔλαφοι, τῆς πηγῆς διαλειπούσης αὐτὰς διὰ τὰς ἀνομίας τοῦ λαοῦ, καὶ ἀποστραφέντος τοῦ Θεοῦ, καθ᾿ ἑαυτὰς ἀπεκλαίοντο, καὶ τοῖς ἑαυτῶν. δάκρυσιν ἐχρῶντο τροφῇ, νυκτὸς καὶ ἡμέρας τὴν ἀπὸ ώλειαν τοῦ λαοῦ ἀποθρηνοῦσαι· ὡμολόγουν τε διψῇν οὐ τοῖς σώμασι καὶ ταῖς σαρξὶ τὰς τούτῳ φίλας ἡδο νάς, ἀλλ᾽ αὐτὴ ἡ ψυχὴ ποθεῖν καὶ ἱμείρεσθαι κατὰ τὸν Σύμμαχον τῆς πρὸς τὸν Θεὸν πορείας. Διὸ ἔλεγον· Οὕτως ἐπιποθεῖ ἡ ψυχή μου πρὸς σέ, ὁ Θεός· καὶ πάλιν· Εδίψησεν ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν τὸν ζῶντα. Ζἦν γὰρ τὸν Κύριον κατὰ τὸ εἰρημένον, Ο μόνος ἔχων ἀθανασίαν· καὶ μόνον ζωὴν ἔχειν παρ' ἑαυτῷ, κατὰ τό· Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἔδεσαν. Καὶ τοῦτό γε τὸ ζῶν ὕδωρ, ὕστερόν ποτε ἐπιστᾶσα (1) κατὰ τὰς τῶν προφητῶν εὐχὰς ἡ πηγή, αὐτὸς ὁ Σωτὴρ παρέχειν ἀνθρώποις ἐδίδασκεν, ὧδέ τη λέγων· Ος ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, γενήσεται ἐν αὐτῷ πηγὴ ὕδατος ζῶντος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Καὶ πάλιν· Εἴ τις διψᾷ ἐρχέσθω πρὸς με, καὶ πινέτω. Ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ, καθὼς εἶπεν ἡ Γραφὴ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. Τούτου δὴ οὖν τοῦ πόματος ὁ προφητικός χορός διψῶν ἔλεγεν Εδίψησεν ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυ ρὸν τὸν ζῶντα, καὶ, Πότε ἥξω, καὶ ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ; Ορῶντες γὰρ ἑαυτοὺς μακράν ὑπάρχοντας τῆς πρόσωπον πρὸς πρόσωπον θέας τοῦ Θεοῦ, ταῦτα ἔλεγον. ᾿Αλλὰ καὶ συναισθόμενοι, ὡς ἀπέστραπτο τὸν λαὸν τὸ τοῦ Θεοῦ πρόσωπον, οὐκέτι αὐτοὺς ἐπισκοπεῖ ἡ πάντοτε πρόνοιαν αὐτῶν ποιου- μένη δύναμις, ἀπεθρήνουν μὲν τὴν ἐπὶ γῆς διατριβήν, εὐχὴν δ' ἐτίθεντο παραστῆναί ποτε τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ· διὸ ἔλεγον· Πότε ἥξω, καὶ ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ; Πολλῆς δὲ γέμοντες παρρησίας καὶ συνειδήσεως ἀγαθῆς τοιαύταις ἐχρῶντο φωναῖς. ὡς γὰρ ὅλοι διόλου τὰς ψυχὰς ὑγιεῖς καὶ παντὸς μώ- * ΣΧΣΙΣ, 1. " Αχνη, 9. » η COMMENTARIA IN PSALMOS. A rum secundum legem, serpentibus mortiferum, C omnique reptili exitiosum, atque ex eorum generá quæ solitudines frequentare solent. Talis erat pro- pheticus chorus, amans solitudinis ac secessus. lu desertis itaque, montibus et specubus versati esse feruntur; imo etiam omni adversariæ po- testati, omnique spirituali reptili exitiosi erant, ut- pote qui potestatem et ipsi haberent calcandi ser- pentes et scorpiones, et omnem virtutem ini- mici : cornuti quoque erant, ut dicere possent : In te inimicos nostros ventilabimus cornu 18. Imo etiam puri animo quantum quipiam alii; quam- obrem cervo comparabantur. Siquidem et ipse sponsus in Cantico canticorum hinnulo cervo com- paratur s. In libro Job quoque dicitur : Observa- sti menses cervorum, et partus : ipsos dimilles s Hujusmodi rationabiles cervos præparare Domi- nus dicitur in vicesimo octavo psalmo, sic ferente: Vox Domini præparans cervos ³¹. Psal. XL 6. * Cant. ut, 9, 17. Job Psal. Tim. vi, 16. Xxxv, 10. *Joan.1v, 13, 14. ** Joan, vii, 37, . Hi itaque cervi, fonte propter iniquitates populi et aversionem Dei deficiente, apud seipsos flebant, et lacrymis suis pro cibo usi, nocte dieque perni- ciem populi lugebant, ac confitebantur se sitire, non corpore quidem et carne, voluptates ipsis con- gruentes ; sed ipsa anima secundum Symmachum, progressus ad Deum desiderio ac cupidine teneri di- citur. Quare dicebant, ita desiderat anima mea ad te, Deus; ac rursum: Sitivit anima mea ad Deum fortem vivum. Vivere quippe Dominum noverant secundum illud : Solus habens immortalitatem ; ac solum penes se vitam habere secundum illud : Quoniam apud te est fons vitæ ". Atque hæc est aqua viva. Postmodum autem fons ille pro votis ac pre- cibus prophetarum emanavit: ipse namque Serva- tor hominibus se præbiturum esse docuit his ver- bis. Qui biberit ex aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquæ vivæ salientis in vitam æternam "; et rursum: Si quis sitit, veniat ad me et bibat. Qui credit in me, sicut dixit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aqua viva ". Propheticus itaque chorus hoc potionis genus sitiens dicebat, sitivit anima mea ad Deum fortem vivum; et, quando veniam et apparebo ante faciem Dei? Cum se namque a con- templatione illa Dei facie ad faciem procul positos cernerent, hac proferebant. Sed etiam advertentes aversum esse Dei vultum a populo, neque ulterius illam providentiæ vim ipsi prospicere, lugebant sane de sua in terris commoratione, precesque fundebant ut aliquando vultui Dei sistèrentur : quamobrem dicebant : Quando veniam et apparebo ante faciem Dei? Cum autem fiducia et conscientia bona pleni essent, hujusmodi vocibus utebantur. Nam utpote anima prorsus sana præditi, atque omni culpa, labe ac fœditate purgati, vultui Dei sisti rogabant. Peccator vero talem vultum refugit, ss Psal (1) Forte ἐπιστάξασα.

ὅτι αὐτὴ ἐγένετο ἐν τῷ λαῷ μου· αὕτη ἐν τοῖς ἀφηγουμένοις τοῦ Ἰσραήλ· καὶ ἑξῆς· Διάταξον σεαυτῷ δύο ὁδοὺς τοῦ εἰσελθεῖν ῥομφαίαν βασιλέως Βαβυλῶνος· ἐκ χώρας μιᾶς ἐξελεύσονται· καὶ τὰ τούτοις ἀκόλουθα, δι’ ὧν ῥομφαίαν τοῦ Κυρίου λέγει τὴν ῥομφαίαν τοῦ Ναβουχοδονόσορ τὴν ἐπαχθεῖσαν τῷ λαῷ. Ἔχεις δὲ καὶ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις, ὡς ὁ ποιῶν γάμους τῷ υἱῷ αὑτοῦ βασιλεὺς τοὺς παραιτησαμένους τὴν κλῆσιν, καὶ ἀνελόντας τοὺς βασιλικοὺς δούλους, παραδίδωσιν εἰς σφαγήν· Καὶ πέμψας, φησὶ, τὸ στράτευμα αὑτοῦ, ἐνέπρησε τὴν πόλιν αὐτῶν. Στράτευμα δὲ τοῦ βασιλέως τὴν Ῥωμαϊκὴν χεῖρα σημαίνει τὴν πολιορκήσασαν τὴν Ἱερουσαλήμ. Ἐπεὶ τοίνυν χρεία ἦν καὶ τοιαύτης ῥομφαίας κατὰ τῶν ἐπαναστάντων τῷ Ἀγαπητῷ, εἰκότως φησὶν ἡ προφητεία εἰς αὐτοῦ πρόσωπον· Περίζωσαι τὴν ῥομφαίαν ἐπὶ τὸν μηρόν σου, δυνατέ. Τῇ ὡραιότητί σου καὶ τῷ κάλλει σου, καὶ ἔντεινον, καὶ κατευοδοῦ καὶ βασίλευε. Εἶτ’ ἐπιλέγει· Ἕνεκεν ἀληθείας καὶ πραότητος καὶ δικαιοσύνης, καὶ ὁδηγήσει σε θαυμαστῶς ἡ δεξιά σου. Ταῦτα δὲ ὁμοίως τοῖς ἄλλοις ἐξηγήσατο·

καὶ καθαρὸν κατὰ τὸν νόμον, ἤδη δὲ καὶ ὀφι- οκτόνον, καὶ πάντων ἑρπετῶν ἀναιρετικὸν, ἀλλὰ καὶ τῶν τὰς ἐρήμους μεταδιωκόντων. Τοιοῦτος δὲ ἦν ὁ προφητικός χορός, φιλέρημος καὶ ἀνα- κεχωρηκώς. Ἐν ἐρημίαις γοῦν καὶ ὄρεσι, καὶ σπη λαίοις πεποιῆσθαι λέγονται τὰς διατριβάς· ἀλλὰ καὶ πάσης ἐτύγχανον ἀντικειμένης δυνάμεως, καὶ παντὸς τοῦ κατὰ διάνοιαν ἑρπετοῦ ἀναιρετικοί, ὡς ἂν ἔχον τες καὶ αὐτοὶ πατεῖν ἐπάνω ἄφεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Κερασφόροι δὲ ὑπῆρχαν, ὡς λέγειν δύνασθαι· Ἐν σοὶ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν κερατιοῦμεν. Ἀλλὰ καὶ καθαροὶ τὴν ψυχὴν ἐτύγχανον, εἰ καί τινες ἄλλοι· διὸ ἐλάφῳ παρεβάλ- λοντο. Ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ὁ νυμφίος ἐν Ἄσματι ᾀσμάτων νεβρῷ ἐλάφῳ ἀφωμοίωτο, καὶ ἐν τῷ Ἰὼβ δὲ εἴρηται· Εφύλαξας δὲ μῆνας ἐλάφων ὠδῖνάς τε· αὐτοὺς ἐξαποστελεῖς. Τοιαύτας δὲ λογικὰς ἐλάφους ὁ Κύ ρως καταρτίζεσθαι λέγεται ἐν κη' ψαλμῷ, φάσκοντι Φωνή Κυρίου καταρτιζομένη ελάφους. Β Αὗται τοίνυν αἱ ἔλαφοι, τῆς πηγῆς διαλειπούσης αὐτὰς διὰ τὰς ἀνομίας τοῦ λαοῦ, καὶ ἀποστραφέντος τοῦ Θεοῦ, καθ᾿ ἑαυτὰς ἀπεκλαίοντο, καὶ τοῖς ἑαυτῶν. δάκρυσιν ἐχρῶντο τροφῇ, νυκτὸς καὶ ἡμέρας τὴν ἀπὸ ώλειαν τοῦ λαοῦ ἀποθρηνοῦσαι· ὡμολόγουν τε διψῇν οὐ τοῖς σώμασι καὶ ταῖς σαρξὶ τὰς τούτῳ φίλας ἡδο νάς, ἀλλ᾽ αὐτὴ ἡ ψυχὴ ποθεῖν καὶ ἱμείρεσθαι κατὰ τὸν Σύμμαχον τῆς πρὸς τὸν Θεὸν πορείας. Διὸ ἔλεγον· Οὕτως ἐπιποθεῖ ἡ ψυχή μου πρὸς σέ, ὁ Θεός· καὶ πάλιν· Εδίψησεν ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν τὸν ζῶντα. Ζἦν γὰρ τὸν Κύριον κατὰ τὸ εἰρημένον, Ο μόνος ἔχων ἀθανασίαν· καὶ μόνον ζωὴν ἔχειν παρ' ἑαυτῷ, κατὰ τό· Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἔδεσαν. Καὶ τοῦτό γε τὸ ζῶν ὕδωρ, ὕστερόν ποτε ἐπιστᾶσα (1) κατὰ τὰς τῶν προφητῶν εὐχὰς ἡ πηγή, αὐτὸς ὁ Σωτὴρ παρέχειν ἀνθρώποις ἐδίδασκεν, ὧδέ τη λέγων· Ος ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, γενήσεται ἐν αὐτῷ πηγὴ ὕδατος ζῶντος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Καὶ πάλιν· Εἴ τις διψᾷ ἐρχέσθω πρὸς με, καὶ πινέτω. Ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ, καθὼς εἶπεν ἡ Γραφὴ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. Τούτου δὴ οὖν τοῦ πόματος ὁ προφητικός χορός διψῶν ἔλεγεν Εδίψησεν ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυ ρὸν τὸν ζῶντα, καὶ, Πότε ἥξω, καὶ ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ; Ορῶντες γὰρ ἑαυτοὺς μακράν ὑπάρχοντας τῆς πρόσωπον πρὸς πρόσωπον θέας τοῦ Θεοῦ, ταῦτα ἔλεγον. ᾿Αλλὰ καὶ συναισθόμενοι, ὡς ἀπέστραπτο τὸν λαὸν τὸ τοῦ Θεοῦ πρόσωπον, οὐκέτι αὐτοὺς ἐπισκοπεῖ ἡ πάντοτε πρόνοιαν αὐτῶν ποιου- μένη δύναμις, ἀπεθρήνουν μὲν τὴν ἐπὶ γῆς διατριβήν, εὐχὴν δ' ἐτίθεντο παραστῆναί ποτε τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ· διὸ ἔλεγον· Πότε ἥξω, καὶ ὀφθήσομαι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ; Πολλῆς δὲ γέμοντες παρρησίας καὶ συνειδήσεως ἀγαθῆς τοιαύταις ἐχρῶντο φωναῖς. ὡς γὰρ ὅλοι διόλου τὰς ψυχὰς ὑγιεῖς καὶ παντὸς μώ- * ΣΧΣΙΣ, 1. " Αχνη, 9. » η COMMENTARIA IN PSALMOS. A rum secundum legem, serpentibus mortiferum, C omnique reptili exitiosum, atque ex eorum generá quæ solitudines frequentare solent. Talis erat pro- pheticus chorus, amans solitudinis ac secessus. lu desertis itaque, montibus et specubus versati esse feruntur; imo etiam omni adversariæ po- testati, omnique spirituali reptili exitiosi erant, ut- pote qui potestatem et ipsi haberent calcandi ser- pentes et scorpiones, et omnem virtutem ini- mici : cornuti quoque erant, ut dicere possent : In te inimicos nostros ventilabimus cornu 18. Imo etiam puri animo quantum quipiam alii; quam- obrem cervo comparabantur. Siquidem et ipse sponsus in Cantico canticorum hinnulo cervo com- paratur s. In libro Job quoque dicitur : Observa- sti menses cervorum, et partus : ipsos dimilles s Hujusmodi rationabiles cervos præparare Domi- nus dicitur in vicesimo octavo psalmo, sic ferente: Vox Domini præparans cervos ³¹. Psal. XL 6. * Cant. ut, 9, 17. Job Psal. Tim. vi, 16. Xxxv, 10. *Joan.1v, 13, 14. ** Joan, vii, 37, . Hi itaque cervi, fonte propter iniquitates populi et aversionem Dei deficiente, apud seipsos flebant, et lacrymis suis pro cibo usi, nocte dieque perni- ciem populi lugebant, ac confitebantur se sitire, non corpore quidem et carne, voluptates ipsis con- gruentes ; sed ipsa anima secundum Symmachum, progressus ad Deum desiderio ac cupidine teneri di- citur. Quare dicebant, ita desiderat anima mea ad te, Deus; ac rursum: Sitivit anima mea ad Deum fortem vivum. Vivere quippe Dominum noverant secundum illud : Solus habens immortalitatem ; ac solum penes se vitam habere secundum illud : Quoniam apud te est fons vitæ ". Atque hæc est aqua viva. Postmodum autem fons ille pro votis ac pre- cibus prophetarum emanavit: ipse namque Serva- tor hominibus se præbiturum esse docuit his ver- bis. Qui biberit ex aqua quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquæ vivæ salientis in vitam æternam "; et rursum: Si quis sitit, veniat ad me et bibat. Qui credit in me, sicut dixit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aqua viva ". Propheticus itaque chorus hoc potionis genus sitiens dicebat, sitivit anima mea ad Deum fortem vivum; et, quando veniam et apparebo ante faciem Dei? Cum se namque a con- templatione illa Dei facie ad faciem procul positos cernerent, hac proferebant. Sed etiam advertentes aversum esse Dei vultum a populo, neque ulterius illam providentiæ vim ipsi prospicere, lugebant sane de sua in terris commoratione, precesque fundebant ut aliquando vultui Dei sistèrentur : quamobrem dicebant : Quando veniam et apparebo ante faciem Dei? Cum autem fiducia et conscientia bona pleni essent, hujusmodi vocibus utebantur. Nam utpote anima prorsus sana præditi, atque omni culpa, labe ac fœditate purgati, vultui Dei sisti rogabant. Peccator vero talem vultum refugit, ss Psal (1) Forte ἐπιστάξασα.

PG 23:399Τὰ βέλη σου ἠκονημένα, καὶ λαοὶ ὑποκάτω σου πεσοῦνται, ἐν καρδίᾳ τῶν ἐχθρῶν τοῦ βασιλέως· ὃ δὴ καθ’ ὑπερβατὸν κεῖται. Συνάψεις δὲ τὴν διάνοιαν τοῦτον τὸν τρόπον· Τὰ βέλη σου ἠκονημένα ἐν καρδίᾳ τῶν ἐχθρῶν τοῦ βασιλέως. Πρῶτον μὲν γάρ φησι· Τὰ βέλη σου ἠκονημένα γενήσεται κατὰ τῆς καρδίας τῶν σῶν ἐχθρῶν· ἔπειτα, λαοὶ ὑποκάτω σου πεσοῦνται, ἐλαθέντων τοῖς σοῖς βέλεσι τῶν ἐχθρῶν. Τὸ τηνικαῦτα γοῦν ἐλευθερίας τυχόντες οἱ λαοὶ, καὶ ἀναπνεύσαντες τῶν πιεζόντων αὐτοὺς κακῶν, τοῖς σοῖς ὑποδραμοῦνται ποσί. Βέλη δὲ τοῦ. Ἀγαπητοῦ ἀποστελλόμενα κατὰ τῆς καρδίας τῶν ἐχθρῶν ἀοράτους τινὰς καὶ ἀφανεῖς πληγὰς νοήσεις κατὰ τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου· οἷς βέλεσι τιτρωσκόμενοί ποτε οἱ δαίμονες ἔλεγον· Ἔα, τί ἡμῖν καὶ σοὶ, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ; Ἦλθες πρὸ καιροῦ βασανίσαι ἡμᾶς. Ὅτι ὡραῖος καὶ καλὸς καὶ χάριτος πλήρης, εὐλογημένος τε βασιλεὺς καὶ τῶν ἐχθρῶν νικητὴς ὁ Ἀγαπητὸς τοῦ Θεοῦ ἦν, ἐκ τῶν ἔμπροσθεν μεμαθήκαμεν· ὅτι δὲ πρὸς ἐκείνοις πᾶσι καὶ Θεὸς ἦν, διὰ τῶν προκειμένων διδασκόμεθα. Εἰς αὐτοῦ γὰρ πρόσωπον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀναφωνεῖ λέγον· Ὁ θρόνος σου, ὁ Θεὸς, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος·

μου καὶ σπίλου, καὶ μολυσμοῦ κεκαθαρμένοι, ὀφθῆναι ἠξίουν τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ. Ὁ δὲ ἁμαρτάνων φεύ γει τὸ πρόσωπον, καὶ παραιτεῖται δι᾿ εὐχῆς καὶ ἱκετηρίας λέγων· Απόστρεψον τὸ πρόσωπόν σου ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν μου. Πάντα τὰ ἐπὶ τῆς ἀποστρεφόμενος, καὶ πᾶσαν τρυφὴν τὴν ἐν ἀνθρώποις βδελυττόμενος, μόνῳ δὲ ἄρτῳ ἐπάναγκες χρώμενος, καὶ τούτῳ μετὰ δακρύων, ἐρεῖ· Εγενήθη τὰ δάκρυά μου ἄρτος μοι ἡμέρας καὶ νυκτός. Ὁ δὲ τῶν προφητῶν χορός, ἐπεὶ ἑώρα τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ ἀποστραφὲν πάντα τὸν λαὸν, τὴν τῶν πολλῶν ἀπώλειαν ἑαυτοῦ εἶναι ζημίαν ἡγού μενος, τοὺς ὑπὲρ ἁπάντων ἀνεδέχετο θρήνους· εἰς τοσοῦτον δὲ ἐπέτεινον τὴν κακοπάθειαν οἱ τοῦ Θεοῦ Β ἄνθρωποι, ὡς τοῖς δάκρυσιν ἑαυτῶν τρέφεσθαι καὶ διὰ πάσης ἡμέρας καὶ νυκτὸς παραιτεῖσθαι μὲν καὶ αὐτὸν τὸν ἄρτον, μόνῳ δὲ τῷ κλαυθμῷ σχολάζειν. Μά λιστα δὲ ταῦτ᾽ ἔπραττον καὶ ταῦτ᾽ ἔπασχον, ἀκούον τες αὐτοῦ τοῦ λαοῦ, μᾶλλον δὲ τῶν ἀσεβῶν τῶν ἐν αὐτῷ λεγόντων· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; Οὐ γὰρ δή που οἱ ἐχθροὶ καὶ πολέμιοι καθ' ἑκάστην ἡμέραν ταῦτα αὐτοῖς ἔλεγον· ἀλλ' εἰκὸς τοὺς ἐν τῷ ἔθνει ἀπίστους ὡς μάτην θεοσεβοῦντας καὶ εἰκὴ μοχθοῦντας τοὺς προφήτας καταμέμφεσθαι καὶ λέγειν αὐτοῖς· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; "Α δὴ παρὰ τῶν ἀδελφῶν καὶ συγγενῶν, καὶ γνωρίμων ἀκούοντες, τὰ τοῦ πένθους ἐπέτεινον· διό φασι· Ταῦτα ἐμνήσθην, καὶ ἐξέχεα ἐπ' ἐμὲ τὴν ψυχήν μου. Οὐ γὰρ ἔξω τὴν ἐμαυτοῦ ταραχὴν ἐνέφαινον, ἀλλ᾽ ἔνδον ἐν τῇ ἐμαυτοῦ ψυχῇ κρύπτων τὴν ἐμὴν ἀλγηδόνα καὶ παρ' ἐμαυτῷ συγ χεόμενος. Τοιοῦτον δέ τι πεπονθὼς ὁ Ἀπόστολος Ελε- γεν· Ἀλλ' αὐτοὶ ἐν ἑαυτοῖς τὸ ἀπόκριμα τοῦ θα νάτου ἐσχήκαμεν. Οὕτως οὖν καὶ νῦν, 'Εξέχεα ἐπ' ἐμὲ τὴν ψυχήν μου, φασί. Τελείου δ' ἐστὶ τὸ δύνα σθαι τοῦτο λέγειν. Λεγόντων μοι, φησί, τῶν ὀνειδιζόντων με· Που ἐστιν ὁ Θεός σου; ἐδακνόμην μὲν τῇ λύπῃ καὶ ὑπερήλγουν τὴν ψυχὴν πληττόμενος ὑπὸ τῶν λόγων τῶν ἀσεβῶν. Ὅμως δ' οὖν ἐν ἐμαυτῷ συνεῖχον τοὺς ἐμαυτοῦ λογισμούς, πρὸς τὸ μὴ προχυθῆναι καὶ τῆς προκειμένης μοι τοῦ Θεοῦ ἐκπεσεῖν ἐλπίδος. Αν έφερον γὰρ τῇ μνήμῃ τὸ περιμένον με τέλος· ἐπεὶ μὴ Αγνόουν, ὅτι Μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρα- κληθήσονται. Διὸ δὴ ἀκριβῶς ἐπιστάμενος, ἔτι μετὰ τὰ σκυθρωπὰ διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως καὶ ἐξομολογήσεως ἤχου ἑορτάζον- τος, ταῦτα ἐμνήσθην· καὶ οὐκ ἐξέπιπτον τῆς ἐλπίδος, ἀλλ᾽ εἴσωπερ ἐμαυτῷ ἐξέχει τὴν ψυχήν μου. Καὶ ἐπειδὴ τοιαύτας ὑπέγραφεν ἑαυτῷ ἐλπίδας, εἰκότως αὐτὸς ἑαυτὸν θεραπεύει καὶ λέγει· Ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συντα ράσσεις με ; Ελπισον ἐπὶ Θεὸν, ὅτι ἐξομολογή σομαι αὐτῷ σωτήριον τοῦ προσώπου μου καὶ ὁ Θεός μου· θαρσεῖ γὰρ ἑαυτῷ καὶ τὰ παρόντα λυπηρὰ γενναίως φέρειν παρεκελεύετο. Λέγων δὲ ὁ Σύμμα χος, "Οτι ἐξελεύσομαι εἰς τὴν σκηνήν, διαβαστα EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS IH. EXEGETICA. - ac oratione et supplicatione sua abnuit dicens : A Averte faciem tuam a peccatis meis “. Cum terrena omnia aversaretur, ab humanis- que omnibus voluptatibus abhorreret, solo pane pro necessitate, eoque lacrymis admisto utens, ita fatur : VERS. 4-8. Fuerunt mihi lacrymæ meæ panes die ac nocte. Propheticus autem chorus, cum vultum Dei cerneret ab universo populo aversum, multo- rumque perniciem, suam esse calamitatem ratus, luctum pro omnibus suscipiebat: atque illi bomi- nes Dei in tantum afflictionis cumulum devene- runt, ut propriis lacrymis alerentur, ac die noctu- que, vel ipsum panem sumere abnuentes, uni fe- tui vacarent. Hæc porro tum maxime agebant, bacque patiebantur, cum populumn, ac praesertim impios cum illo versantes, hæc dicentes audirent : Ubi est Deus tuus ? Neque enim inimici et adver sarii erant qui hæc quotidie dicerent, sed ut veri- simile est, infideles e populo, qui prophetas quasi frustra Deum colentes et incassum laborantes co- arguebant ac dicebant eis: Ubi est Deus tuus ? Quæ cum ipsi a fratribus, consanguineis et fami- liaribus audirent, luctum augebant suum : quare arunt: Hæc recordatus sum, et effudi in me ani- mam meam. Neque enim perturbationem meam extrinsecus protuli; sed intus in anima mea dolo- rem occultabam in meipso confusus. Simile quid C pussus Apostolus dicebat: Sed ipsi in nobismelipsis responsum mortis habuimus ". Sic itaque nunc etiam effudi in me animam meam, inquiunt. Perfe- cți autem viri est talia eſſari posse. Cum ii exprobrantes mihi dicerent : Ubi est Deus tuus ? dolore pungebar animoque mastus eram, perculsus impiorum verbis. Attamen in memetipso cogitationes continebam meas, ut ne effunderer ex- terius, neu mea in Deo reposita spe exciderem. Me- moriam quippe paratum mihi Anem repetebam, qua non ignorabam illud * : Beati qui lugent, quo- niam ipsi consolabuntur. Quocirca cum probe nos- sem, quoniam post hanc tristitiam transibo in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei, in voce exsultationis et confessionis soni epulantis; hæc recordatus sum : neque spe mea excidit, sed intra meipsum effudi animam meam. Et quia talem sibi spem ascripserat, jure ac merito ipse sibi medelam admovet his verbis : Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi, salutare vultus mei et Deus meus : nam ad fiduciam, præsentiumque ærumnarum to- lerantiam sese cohortatur. Cum porro Symmachus ait : Quoniam egrediar ad tabernaculum, bajulabor usque ad domum Dei, cum voce benedictionis et con- fessionis multitudinis concurrentium ad celebrita- Psal. L, 11. * Cor. 1, 9. Matth. v, 4. D

ἢ κατὰ τὸν Ἀκύλαν· Ὁ θρόνος σου, Θεὲ, εἰς αἰῶνα καὶ ἔτι. Ἐπεὶ δὲ καὶ βασιλέα αὐτὸν ὠνόμασε διὰ τῶν ἔμπροσθεν, εἰκότως ἐπιλέγει· Ῥάβδος εὐθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου. Οὐδὲν γὰρ ἐν αὐτῷ σκολιὸν οὐδὲ στραγγαλιῶδες. Καὶ ἵνα μή τις Ἰουδαϊκῶς ἐκδεξάμενος ὑπολάβοι θνητόν τινα τοῖς πολλοῖς ὅμοιον ἔσεσθαι βασιλέα τὸν Ἀγαπητὸν τοῦ Θεοῦ, ἀναγκαίως διδάσκει, ὡς ἄρα ἐξ αἰῶνος ἦν ὁ θρόνος τῆς βασιλείας αὐτοῦ, διαρκῶν τε καὶ διαμένων ἔσται εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος. Ταῦτα δὲ ὅτι μὴ εἰς πρόσωπον τοῦ Πατρὸς ἀναπεφώνηται, ἀλλ’ εἰς τὸ τοῦ ἀγαπητοῦ καὶ μονογενοῦς Υἱοῦ, προϊὼν διασαφεῖ λέγων· Ἠγάπησας δικαιοσύνην, καὶ ἐμίσησας ἀνομίαν· διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε ὁ Θεὸς ὁ Θεός σου. Θεὸς γὰρ ἐν τούτοις χριόμενος ὑπὸ Θεοῦ τίς ἂν εἴη ἢ ὁ ἐν Εὐαγγελίοις θεολογούμενος· Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος; Οὗτος οὖν ὁ Θεὸς Λόγος ἠγάπησε δικαιοσύνην, καὶ ἐμίσησεν ἀνομίαν. Ἀνθ’ οὗ ὁ Ἀκύλας ἀκριβέστερον ἡρμήνευσεν εἰπών· Ἠγάπησε δικαιοσύνην, καὶ ἐμίσησεν ἀσέβημα. Κρίσει γὰρ ὀρθῇ τοὺς ὑπ’ αὐτοῦ δικαίους ἀγαπᾷ, μισεῖ δὲ τοὺς ἐναντίους·

μου καὶ σπίλου, καὶ μολυσμοῦ κεκαθαρμένοι, ὀφθῆναι ἠξίουν τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ. Ὁ δὲ ἁμαρτάνων φεύ γει τὸ πρόσωπον, καὶ παραιτεῖται δι᾿ εὐχῆς καὶ ἱκετηρίας λέγων· Απόστρεψον τὸ πρόσωπόν σου ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν μου. Πάντα τὰ ἐπὶ τῆς ἀποστρεφόμενος, καὶ πᾶσαν τρυφὴν τὴν ἐν ἀνθρώποις βδελυττόμενος, μόνῳ δὲ ἄρτῳ ἐπάναγκες χρώμενος, καὶ τούτῳ μετὰ δακρύων, ἐρεῖ· Εγενήθη τὰ δάκρυά μου ἄρτος μοι ἡμέρας καὶ νυκτός. Ὁ δὲ τῶν προφητῶν χορός, ἐπεὶ ἑώρα τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ ἀποστραφὲν πάντα τὸν λαὸν, τὴν τῶν πολλῶν ἀπώλειαν ἑαυτοῦ εἶναι ζημίαν ἡγού μενος, τοὺς ὑπὲρ ἁπάντων ἀνεδέχετο θρήνους· εἰς τοσοῦτον δὲ ἐπέτεινον τὴν κακοπάθειαν οἱ τοῦ Θεοῦ Β ἄνθρωποι, ὡς τοῖς δάκρυσιν ἑαυτῶν τρέφεσθαι καὶ διὰ πάσης ἡμέρας καὶ νυκτὸς παραιτεῖσθαι μὲν καὶ αὐτὸν τὸν ἄρτον, μόνῳ δὲ τῷ κλαυθμῷ σχολάζειν. Μά λιστα δὲ ταῦτ᾽ ἔπραττον καὶ ταῦτ᾽ ἔπασχον, ἀκούον τες αὐτοῦ τοῦ λαοῦ, μᾶλλον δὲ τῶν ἀσεβῶν τῶν ἐν αὐτῷ λεγόντων· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; Οὐ γὰρ δή που οἱ ἐχθροὶ καὶ πολέμιοι καθ' ἑκάστην ἡμέραν ταῦτα αὐτοῖς ἔλεγον· ἀλλ' εἰκὸς τοὺς ἐν τῷ ἔθνει ἀπίστους ὡς μάτην θεοσεβοῦντας καὶ εἰκὴ μοχθοῦντας τοὺς προφήτας καταμέμφεσθαι καὶ λέγειν αὐτοῖς· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; "Α δὴ παρὰ τῶν ἀδελφῶν καὶ συγγενῶν, καὶ γνωρίμων ἀκούοντες, τὰ τοῦ πένθους ἐπέτεινον· διό φασι· Ταῦτα ἐμνήσθην, καὶ ἐξέχεα ἐπ' ἐμὲ τὴν ψυχήν μου. Οὐ γὰρ ἔξω τὴν ἐμαυτοῦ ταραχὴν ἐνέφαινον, ἀλλ᾽ ἔνδον ἐν τῇ ἐμαυτοῦ ψυχῇ κρύπτων τὴν ἐμὴν ἀλγηδόνα καὶ παρ' ἐμαυτῷ συγ χεόμενος. Τοιοῦτον δέ τι πεπονθὼς ὁ Ἀπόστολος Ελε- γεν· Ἀλλ' αὐτοὶ ἐν ἑαυτοῖς τὸ ἀπόκριμα τοῦ θα νάτου ἐσχήκαμεν. Οὕτως οὖν καὶ νῦν, 'Εξέχεα ἐπ' ἐμὲ τὴν ψυχήν μου, φασί. Τελείου δ' ἐστὶ τὸ δύνα σθαι τοῦτο λέγειν. Λεγόντων μοι, φησί, τῶν ὀνειδιζόντων με· Που ἐστιν ὁ Θεός σου; ἐδακνόμην μὲν τῇ λύπῃ καὶ ὑπερήλγουν τὴν ψυχὴν πληττόμενος ὑπὸ τῶν λόγων τῶν ἀσεβῶν. Ὅμως δ' οὖν ἐν ἐμαυτῷ συνεῖχον τοὺς ἐμαυτοῦ λογισμούς, πρὸς τὸ μὴ προχυθῆναι καὶ τῆς προκειμένης μοι τοῦ Θεοῦ ἐκπεσεῖν ἐλπίδος. Αν έφερον γὰρ τῇ μνήμῃ τὸ περιμένον με τέλος· ἐπεὶ μὴ Αγνόουν, ὅτι Μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρα- κληθήσονται. Διὸ δὴ ἀκριβῶς ἐπιστάμενος, ἔτι μετὰ τὰ σκυθρωπὰ διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως καὶ ἐξομολογήσεως ἤχου ἑορτάζον- τος, ταῦτα ἐμνήσθην· καὶ οὐκ ἐξέπιπτον τῆς ἐλπίδος, ἀλλ᾽ εἴσωπερ ἐμαυτῷ ἐξέχει τὴν ψυχήν μου. Καὶ ἐπειδὴ τοιαύτας ὑπέγραφεν ἑαυτῷ ἐλπίδας, εἰκότως αὐτὸς ἑαυτὸν θεραπεύει καὶ λέγει· Ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συντα ράσσεις με ; Ελπισον ἐπὶ Θεὸν, ὅτι ἐξομολογή σομαι αὐτῷ σωτήριον τοῦ προσώπου μου καὶ ὁ Θεός μου· θαρσεῖ γὰρ ἑαυτῷ καὶ τὰ παρόντα λυπηρὰ γενναίως φέρειν παρεκελεύετο. Λέγων δὲ ὁ Σύμμα χος, "Οτι ἐξελεύσομαι εἰς τὴν σκηνήν, διαβαστα EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS IH. EXEGETICA. - ac oratione et supplicatione sua abnuit dicens : A Averte faciem tuam a peccatis meis “. Cum terrena omnia aversaretur, ab humanis- que omnibus voluptatibus abhorreret, solo pane pro necessitate, eoque lacrymis admisto utens, ita fatur : VERS. 4-8. Fuerunt mihi lacrymæ meæ panes die ac nocte. Propheticus autem chorus, cum vultum Dei cerneret ab universo populo aversum, multo- rumque perniciem, suam esse calamitatem ratus, luctum pro omnibus suscipiebat: atque illi bomi- nes Dei in tantum afflictionis cumulum devene- runt, ut propriis lacrymis alerentur, ac die noctu- que, vel ipsum panem sumere abnuentes, uni fe- tui vacarent. Hæc porro tum maxime agebant, bacque patiebantur, cum populumn, ac praesertim impios cum illo versantes, hæc dicentes audirent : Ubi est Deus tuus ? Neque enim inimici et adver sarii erant qui hæc quotidie dicerent, sed ut veri- simile est, infideles e populo, qui prophetas quasi frustra Deum colentes et incassum laborantes co- arguebant ac dicebant eis: Ubi est Deus tuus ? Quæ cum ipsi a fratribus, consanguineis et fami- liaribus audirent, luctum augebant suum : quare arunt: Hæc recordatus sum, et effudi in me ani- mam meam. Neque enim perturbationem meam extrinsecus protuli; sed intus in anima mea dolo- rem occultabam in meipso confusus. Simile quid C pussus Apostolus dicebat: Sed ipsi in nobismelipsis responsum mortis habuimus ". Sic itaque nunc etiam effudi in me animam meam, inquiunt. Perfe- cți autem viri est talia eſſari posse. Cum ii exprobrantes mihi dicerent : Ubi est Deus tuus ? dolore pungebar animoque mastus eram, perculsus impiorum verbis. Attamen in memetipso cogitationes continebam meas, ut ne effunderer ex- terius, neu mea in Deo reposita spe exciderem. Me- moriam quippe paratum mihi Anem repetebam, qua non ignorabam illud * : Beati qui lugent, quo- niam ipsi consolabuntur. Quocirca cum probe nos- sem, quoniam post hanc tristitiam transibo in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei, in voce exsultationis et confessionis soni epulantis; hæc recordatus sum : neque spe mea excidit, sed intra meipsum effudi animam meam. Et quia talem sibi spem ascripserat, jure ac merito ipse sibi medelam admovet his verbis : Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi, salutare vultus mei et Deus meus : nam ad fiduciam, præsentiumque ærumnarum to- lerantiam sese cohortatur. Cum porro Symmachus ait : Quoniam egrediar ad tabernaculum, bajulabor usque ad domum Dei, cum voce benedictionis et con- fessionis multitudinis concurrentium ad celebrita- Psal. L, 11. * Cor. 1, 9. Matth. v, 4. D

διὸ χρίεται κρείττονι ἢ παρὰ τοὺς μετόχους αὐτοῦ ἐλαίῳ τῷ καλουμένῳ ἀγαλλιάσεως, καὶ χρίεται ὑπὸ τοῦ Θεοῦ τοῦ ἑαυτοῦ Πατρὸς, ἢ ἐλαίῳ χαρᾶς κατὰ τὸν Ἀκύλαν, ἢ ἐλαίῳ ἀγλαϊσμοῦ κατὰ τὸν Σύμμαχον. Πολλῶν δὲ ὄντων τῶν μετόχων αὐτοῦ, ἢ ἑταίρων αὐτοῦ τῶν τῆς αὐτοῦ χάριτος μετεσχηκότων, οἳ καὶ εἴποιεν ἄν· Μέτοχοι τοῦ Χριστοῦ γεγόναμεν. Ἀνέγνωσαν δέ τινες τὴν προκειμένην λέξιν ὧδέ πως· Διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε, Θεὲ, ὁ Θεός σου, καὶ ταύτῃ γε κέχρηνται ἀναγνώσει, τῇ Ἑβραϊκῇ λέξει δουλεύσαντες. Ἐπειδήπερ Ἐλωεὶμ ὁ Θεὸς ἐν τῇ Ἑβραϊκῇ ὠνόμασται γραφῇ, εἰπών· Ἐν ἀρχῇ θρόνος σου, Θεὲ, εἰς αἰῶνα καὶ ἔτι. Οἱ μὲν οὖν Ἑβδομήκοντα καὶ ὁ Σύμμαχος· Ὁ θρόνος σου, ὁ Θεὸς, εἰρήκασιν· ὁ δὲ Ἀκύλας· Θεὲ, δουλεύσας τῇ Ἑβραϊκῇ λέξει, περιεχούσῃ Ἐλωείμ. Ἀλλ’ ὁ αὐτὸς Ἀκύλας, ὁ νῦν Θεὲ εἰρηκὼς, προϊὼν ἑξῆς δεύτερον εἰρημένου τοῦ Ἐλωεὶμ, ἐν τῷ, Διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε ὁ Θεὸς, οὐκέτι, Θεὲ, ἡρμήνευσεν, ἀλλὰ, Θεὸς, εἰπών· Ἐπὶ τούτῳ ἤλειψέ σε ὁ Θεὸς ὁ Θεός σου, δέον ἑαυτῷ συμφώνως καὶ ἐνταῦθα Θεὲ εἰπεῖν ἐπὶ τῆς αὐτῆς λέξεως· οὕτω δὲ ἑρμηνεύσας, εἶπεν ἄν· Διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε, Θεὲ, ὁ Θεός σου.

μου καὶ σπίλου, καὶ μολυσμοῦ κεκαθαρμένοι, ὀφθῆναι ἠξίουν τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ. Ὁ δὲ ἁμαρτάνων φεύ γει τὸ πρόσωπον, καὶ παραιτεῖται δι᾿ εὐχῆς καὶ ἱκετηρίας λέγων· Απόστρεψον τὸ πρόσωπόν σου ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν μου. Πάντα τὰ ἐπὶ τῆς ἀποστρεφόμενος, καὶ πᾶσαν τρυφὴν τὴν ἐν ἀνθρώποις βδελυττόμενος, μόνῳ δὲ ἄρτῳ ἐπάναγκες χρώμενος, καὶ τούτῳ μετὰ δακρύων, ἐρεῖ· Εγενήθη τὰ δάκρυά μου ἄρτος μοι ἡμέρας καὶ νυκτός. Ὁ δὲ τῶν προφητῶν χορός, ἐπεὶ ἑώρα τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ ἀποστραφὲν πάντα τὸν λαὸν, τὴν τῶν πολλῶν ἀπώλειαν ἑαυτοῦ εἶναι ζημίαν ἡγού μενος, τοὺς ὑπὲρ ἁπάντων ἀνεδέχετο θρήνους· εἰς τοσοῦτον δὲ ἐπέτεινον τὴν κακοπάθειαν οἱ τοῦ Θεοῦ Β ἄνθρωποι, ὡς τοῖς δάκρυσιν ἑαυτῶν τρέφεσθαι καὶ διὰ πάσης ἡμέρας καὶ νυκτὸς παραιτεῖσθαι μὲν καὶ αὐτὸν τὸν ἄρτον, μόνῳ δὲ τῷ κλαυθμῷ σχολάζειν. Μά λιστα δὲ ταῦτ᾽ ἔπραττον καὶ ταῦτ᾽ ἔπασχον, ἀκούον τες αὐτοῦ τοῦ λαοῦ, μᾶλλον δὲ τῶν ἀσεβῶν τῶν ἐν αὐτῷ λεγόντων· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; Οὐ γὰρ δή που οἱ ἐχθροὶ καὶ πολέμιοι καθ' ἑκάστην ἡμέραν ταῦτα αὐτοῖς ἔλεγον· ἀλλ' εἰκὸς τοὺς ἐν τῷ ἔθνει ἀπίστους ὡς μάτην θεοσεβοῦντας καὶ εἰκὴ μοχθοῦντας τοὺς προφήτας καταμέμφεσθαι καὶ λέγειν αὐτοῖς· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; "Α δὴ παρὰ τῶν ἀδελφῶν καὶ συγγενῶν, καὶ γνωρίμων ἀκούοντες, τὰ τοῦ πένθους ἐπέτεινον· διό φασι· Ταῦτα ἐμνήσθην, καὶ ἐξέχεα ἐπ' ἐμὲ τὴν ψυχήν μου. Οὐ γὰρ ἔξω τὴν ἐμαυτοῦ ταραχὴν ἐνέφαινον, ἀλλ᾽ ἔνδον ἐν τῇ ἐμαυτοῦ ψυχῇ κρύπτων τὴν ἐμὴν ἀλγηδόνα καὶ παρ' ἐμαυτῷ συγ χεόμενος. Τοιοῦτον δέ τι πεπονθὼς ὁ Ἀπόστολος Ελε- γεν· Ἀλλ' αὐτοὶ ἐν ἑαυτοῖς τὸ ἀπόκριμα τοῦ θα νάτου ἐσχήκαμεν. Οὕτως οὖν καὶ νῦν, 'Εξέχεα ἐπ' ἐμὲ τὴν ψυχήν μου, φασί. Τελείου δ' ἐστὶ τὸ δύνα σθαι τοῦτο λέγειν. Λεγόντων μοι, φησί, τῶν ὀνειδιζόντων με· Που ἐστιν ὁ Θεός σου; ἐδακνόμην μὲν τῇ λύπῃ καὶ ὑπερήλγουν τὴν ψυχὴν πληττόμενος ὑπὸ τῶν λόγων τῶν ἀσεβῶν. Ὅμως δ' οὖν ἐν ἐμαυτῷ συνεῖχον τοὺς ἐμαυτοῦ λογισμούς, πρὸς τὸ μὴ προχυθῆναι καὶ τῆς προκειμένης μοι τοῦ Θεοῦ ἐκπεσεῖν ἐλπίδος. Αν έφερον γὰρ τῇ μνήμῃ τὸ περιμένον με τέλος· ἐπεὶ μὴ Αγνόουν, ὅτι Μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι παρα- κληθήσονται. Διὸ δὴ ἀκριβῶς ἐπιστάμενος, ἔτι μετὰ τὰ σκυθρωπὰ διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως καὶ ἐξομολογήσεως ἤχου ἑορτάζον- τος, ταῦτα ἐμνήσθην· καὶ οὐκ ἐξέπιπτον τῆς ἐλπίδος, ἀλλ᾽ εἴσωπερ ἐμαυτῷ ἐξέχει τὴν ψυχήν μου. Καὶ ἐπειδὴ τοιαύτας ὑπέγραφεν ἑαυτῷ ἐλπίδας, εἰκότως αὐτὸς ἑαυτὸν θεραπεύει καὶ λέγει· Ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συντα ράσσεις με ; Ελπισον ἐπὶ Θεὸν, ὅτι ἐξομολογή σομαι αὐτῷ σωτήριον τοῦ προσώπου μου καὶ ὁ Θεός μου· θαρσεῖ γὰρ ἑαυτῷ καὶ τὰ παρόντα λυπηρὰ γενναίως φέρειν παρεκελεύετο. Λέγων δὲ ὁ Σύμμα χος, "Οτι ἐξελεύσομαι εἰς τὴν σκηνήν, διαβαστα EUSEBII CÆSARIENSIS OPP. PARS IH. EXEGETICA. - ac oratione et supplicatione sua abnuit dicens : A Averte faciem tuam a peccatis meis “. Cum terrena omnia aversaretur, ab humanis- que omnibus voluptatibus abhorreret, solo pane pro necessitate, eoque lacrymis admisto utens, ita fatur : VERS. 4-8. Fuerunt mihi lacrymæ meæ panes die ac nocte. Propheticus autem chorus, cum vultum Dei cerneret ab universo populo aversum, multo- rumque perniciem, suam esse calamitatem ratus, luctum pro omnibus suscipiebat: atque illi bomi- nes Dei in tantum afflictionis cumulum devene- runt, ut propriis lacrymis alerentur, ac die noctu- que, vel ipsum panem sumere abnuentes, uni fe- tui vacarent. Hæc porro tum maxime agebant, bacque patiebantur, cum populumn, ac praesertim impios cum illo versantes, hæc dicentes audirent : Ubi est Deus tuus ? Neque enim inimici et adver sarii erant qui hæc quotidie dicerent, sed ut veri- simile est, infideles e populo, qui prophetas quasi frustra Deum colentes et incassum laborantes co- arguebant ac dicebant eis: Ubi est Deus tuus ? Quæ cum ipsi a fratribus, consanguineis et fami- liaribus audirent, luctum augebant suum : quare arunt: Hæc recordatus sum, et effudi in me ani- mam meam. Neque enim perturbationem meam extrinsecus protuli; sed intus in anima mea dolo- rem occultabam in meipso confusus. Simile quid C pussus Apostolus dicebat: Sed ipsi in nobismelipsis responsum mortis habuimus ". Sic itaque nunc etiam effudi in me animam meam, inquiunt. Perfe- cți autem viri est talia eſſari posse. Cum ii exprobrantes mihi dicerent : Ubi est Deus tuus ? dolore pungebar animoque mastus eram, perculsus impiorum verbis. Attamen in memetipso cogitationes continebam meas, ut ne effunderer ex- terius, neu mea in Deo reposita spe exciderem. Me- moriam quippe paratum mihi Anem repetebam, qua non ignorabam illud * : Beati qui lugent, quo- niam ipsi consolabuntur. Quocirca cum probe nos- sem, quoniam post hanc tristitiam transibo in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei, in voce exsultationis et confessionis soni epulantis; hæc recordatus sum : neque spe mea excidit, sed intra meipsum effudi animam meam. Et quia talem sibi spem ascripserat, jure ac merito ipse sibi medelam admovet his verbis : Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi, salutare vultus mei et Deus meus : nam ad fiduciam, præsentiumque ærumnarum to- lerantiam sese cohortatur. Cum porro Symmachus ait : Quoniam egrediar ad tabernaculum, bajulabor usque ad domum Dei, cum voce benedictionis et con- fessionis multitudinis concurrentium ad celebrita- Psal. L, 11. * Cor. 1, 9. Matth. v, 4. D

PG 23:401Σμύρνα καὶ στακτὴ καὶ κασία ἀπὸ τῶν ἱματίων σου, ἀπὸ βάρεων ἐλεφαντίνων. Ἀντὶ δὲ βάρεων ἐλεφαντίνων, ὁ Ἀκύλας· Ἀπὸ ναῶν ὀδόντος, εἴρηκε. Ναοὶ γὰρ ἐνταῦθα εἴρηνται τοῦ Νυμφίου αἱ Ἐκκλησίαι, καὶ αἱ Χριστῷ ἀνακείμεναι ψυχαὶ, ἐν λογικῇ τροφῇ πᾶσαν ἔχοντες τὴν δύναμιν. Τροφῆς δὲ καὶ λόγων σύμβολον οἱ ὀδόντες. Ἔνθεν καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ οἱ ὀδόντες λευκοὶ λέγονται εἶναι ὑπὲρ γάλα ἐν τῇ περὶ αὐτοῦ φασκούσῃ προφητείᾳ· Χαροποιοὶ οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ἀπὸ οἴνου, καὶ λευκοὶ οἱ ὀδόντες αὐτοῦ ἢ γάλα. Κατὰ δὲ τοὺς λοιποὺς ἑρμηνευτὰς, ἐλεφάντινοι οἱ ναοὶ ἢ αἱ βάρεις αὐτοῦ λέγονται, διὰ τὸ νεκροῦ ζώου τυχεῖν τὸν ἐξ ἐλέφαντος κόσμον· οἵ τε ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ εὐδοκιμοῦντες οὐκ ἄλλως διαλάμπουσιν ἢ νεκρώσαντες τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, κατατὴν ἀποστολικὴν παραγγελίαν. Παρέστη ἡ βασίλισσα ἐκ δεξιῶν σου, ἐν ἱματισμῷ διαχρύσῳ περιβεβλημένη, πεποικιλμένη. Αἱ μὲν θυγατέρες τῶν βασιλέων, Χριστοῦ δηλαδὴ καὶ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ, αἱ κατὰ μέρος ἦσαν ψυχαί. Αὐτὴ δὲ ἡ βασίλισσα ἡ μήτηρ τῶν θυγατέρων παρέστη ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ ἐν ἱματισμῷ διαχρύσῳ περιβεβλημένη, πεποικιλμένη.

Τίς δ’ ἂν εἴη αὐτὴ ἀλλ’ ἢ πᾶσα καθολικὴ Ἐκκλησία, ἡ ἀπὸ περάτων γῆς ἕως περάτων ἐκ πάντων ἐθνῶν συνειλεγμένη; ἣν αὐτὸς ἑαυτῷ ᾠκοδόμησεν ἐπὶ τὴν πέτραν, πρὸς τὸ μὴ πύλας ᾅδου κατισχύειν αὐτῆς. Κυριώτερον δ’ ἂν εἴποις διὰ τούτου τὴν ἐπουράνιον δηλοῦσθαι Ἐκκλησίαν, ἥτις ἐστὶ μήτηρ τῶν ἐπὶ γῆς ἁγίων ἀνδρῶν. Τοῦτο γοῦν ἐδίδαξεν ὁ θεῖος Ἀπόστολος εἰπών· Ἡ δὲ ἄνω Ἱερουσαλὴμ ἐλευθέρα ἐστὶν, ἥτις ἐστὶ μήτηρ ἡμῶν. Καλεῖ δ’ αὐτὴν καὶ πόλιν Θεοῦ ζῶντος Ἱερουσαλὴμ ἐπουράνιον ἐν μυριάσιν ἀγγέλων πανηγύρει, καὶ Ἐκκλησίαν πρωτοτόκων ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοῖς, συνεστῶσαν. Αὕτη μὲν οὖν εἴη ἂν ἡ τελεία Χριστοῦ νύμφη. Ταύτης δ’ οὐκ ἂν ἁμάρτοις θυγατέρα φήσας ὑπάρχειν τὴν ἐπὶ γῆς Ἐκκλησίαν. Βασίλισσα δ’ ἐκείνη, ὡς ἂν ἤδη συμβασιλεύουσα τῷ ἑαυτῆς νυμφίῳ· διὸ ἐκ δεξιῶν παρεστάναι τοῦ Βασιλέως εἴρηται· ἅτε νύμφη οὖσα αὐτοῦ, καὶ τὰ παρ’ αὐτοῦ σπέρματα δεχομένη, κύουσά τε καὶ τίκτουσα διὰ παντὸς πνεῦμα σωτηρίας· ἣ καὶ τὸ βασιλικὸν ἔνδυμα περιτίθησι, τὸ φωτοειδὲς τῆς ἀφθαρσίας ἔνδυμα· ὃ δὴ, πνευματικὸν διόλου τυγχάνον, ταῖς κατ’ οὐρανὸν ἀγγελικαῖς δυνάμεσι περιβέβληται.

PG 23:403Τοῦτο καὶ διάχρυσον ὁ παρὼν λόγος ὠνόμασε. Τὸ δὲ, περιβεβλημένη καὶ πεποικιλμένη, οὔτε ἐν τῇ Ἑβραϊκῇ ἀναγνώσει οὔτε παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς φέρεται· διὸ ὠβέλισται. Πᾶσα ἡ δόξα αὐτῆς θυγατρὸς τοῦ βασιλέως Ἐσεβὼν ἐν κροσσωτοῖς χρυσοῖς περιβεβλημένη, πεποικιλμένη. Νοήσεις, φησὶ, πῶς κροσσοῖς χρυσοῖς περιβέβληται, Παύλου λέγοντος ἀκούων· Ἐκ μέρους γινώσκομεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν. Ἡ γὰρ γνῶσις ἡ ἐκ μέρους ἐν ἄκροις μόνοις χρυσίου τὸν κόσμον αὐτῇ περιτίθησιν· Ὅταν δ’ ἔλθῃ τὸ τέλειον, φησὶ, τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται. Ἐπειδὰν εἰς τὴν ἐπουράνιον Ἐκκλησίαν μεταστῇ ἡ τέως ἐκ γῆς παιδοτροφουμένη, τὸ τηνικαῦτα ἀποθήσεται μὲν τὰ κροσσωτὰ τὰ χρυσᾶ, τὴν ἐκ μέρους γνῶσιν, ἐν ἱματισμῷ δὲ χρυσῷ. Ἀπενεχθήσονται τῷ Βασιλεῖ παρθένοι ὀπίσω αὐτῆς, αἱ πλησίον αὐτῆς ἀπενεχθήσονταί σοι. Ἡ διὰ τῶν ἔμπροσθεν πολλάκις ὠνομασμένη θυγάτηρ οὐκ ἐπὶ γῆς εἰς τὸ παντελὲς διαμένει, μετατεθήσεται δὲ κατὰ καιρόν. Ἀλλ’ οὐ πᾶσα ἀθρόως τῆς τοιαύτης μεταβάσεως ἀξιωθήσεται· ἐν μέρει δὲ αἱ πρώτῳ βαθμῷ ἐν αὐτῇ τετιμημέναι ἀπενεχθήσονται τῷ Βασιλεῖ.

χρήσομαι ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, μετὰ φωνῆς εὐφημίας καὶ ἐξομολογήσεως πλήθους πανηγυ ριζόντων ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, Αἰνέσεως καὶ εὐχα ριστίας ὄχλου ἑορτάζοντος· παρίστη ὁποῖον ἔσται τὸ τέλος τῶν ἐν τῷ παρόντι βίῳ πᾶν τὸ ἐπιὸν γενναίως ὑπομενόντων. Διαδέξεται γὰρ τούτους τὸ τρισμακάριον τέλος, ἡ θαυμαστὴ σκηνὴ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὁ ἐνδοτάτω αὐτῆς οἶκος αὐτοῦ, ἐν ᾧ οἱ ἄξιοι διαβασταζόμενοι, καὶ μετέωροι ὑπὸ ἀγγελικῶν δυνάμεων αιρόμενοι εισαχθήσονται. "Α δὴ καὶ ὁ ᾿Απόστολος εἰδὼς ἔλεγεν• Αρπαγησόμεθα ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου εἰς ἀέρα, καὶ οὕτω πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσύμεθα. Σκηνὴν δὲ θαυμαστὴν τοῦ Θεοῦ ὀνομάζει πρὸς ἀντιδιαστολὴν ἑτέρας οὐ θαυμαστῆς, ὁποία ἦν ἡ ἐπὶ Μωϋσέως ἐπὶ γῆς κατεσκευασμένη. Θαυμαστὴν δὲ ἀληθῶς σκηνὴν νοήσεις, ἣν οἱ μακάριοι τοῦ Θεοῦ ἐν ἐλπίσιν ἐτίθεντο. Αὕτη δὲ ἦν ἡ ἐπουράνιος, ἧς τύπους κατεσκεύαζε Μωϋσῆς ἐπὶ τῆς ἐρήμου. Περὶ ἧς θαυματ στῆς σκηνῆς καὶ ὁ θεῖος Απόστολος διδάσκων ἔλεγεν Τοιοῦτον ἔχομεν ἀρχιερέα, ὃς ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ θρόνου τῆς μεγαλοσύνης ἐν τοῖς οὐρανοῖς, τῶν ἁγίων λειτουργὸς καὶ τῆς σκηνῆς τῆς ἀλη θινῆς, ἦν ἔπηξεν ὁ Κύριος, οὐκ ἄνθρωπος· οἷς ἐπιλέγει ἑξῆς· Οἵτινες ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ λα τρεύουσι τῶν ἐπουρανίων, καθὼς κεχρημάτισται Μωϋσῆς μέλλων ἐπιτελεῖν τὴν σκηνήν. Ορα, γάρ φησι, ποιήσεις πάντα κατὰ τὸν τύπον τὸν δειχθέντα σοι ἐν τῷ ὄρει. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εἰκόνες ἦταν καὶ σύμβολα τῶν ἐπουρανίων· Χριστὸς δὲ, παραγενόμενος ἀρχιερεὺς τῶν μελλόντων άγα- ἀγα θῶν, διὰ τῆς μείζονος καὶ τελειοτέρας σκηνῆς οὐ χειροποιήτου, τουτέστιν οὐ ταύτης τῆς κτί σεως, οὐδὲ δι' αἵματος τράγων καὶ μόσχων, διὰ δὲ τοῦ ἰδίου αἵματος εἰσῆλθεν ἐφάπαξ εἰς τὰ ἅγια, αιωνίαν λύτρωσιν εὑράμενος. Εἰ δὲ χαρὰ γίνεται ἐν τοῖς οὐρανοῖς τῶν ἀγγέλων τοῦ Θεοῦ ἐπὶ ἐνὶ ἁμαρτωλῷ μετανοοῦντι, εἰκότως, θεοφιλοῦς ψυχῆς μετὰ τὸν αὐτάρκη καὶ τὸν παρόντα βίον διὰ γυμνασίαν καταξιουμένης τῆς εἰς τὰ ἅγια τὰ ἐπου μάνια εἰσόδου, φωνὴ γίνεται εὐφημίας πλήθους πα νηγυριζόντων καὶ εὐχαριστούντων ἐπὶ τῇ σωτηρία τοῦ σωζομένου. "Α δὴ πεπεισμένος εἶναι ἀληθῆ ὁ τούτοις μαθητευθείς, εἰκότως πρὸς ἑαυτὸν φάσκει • Ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συνταράσσεις με ; Η κατὰ τὸν Σύμμαχον· Τί και τακάμπτῃ, ἡ ψυχή μου, καὶ τί θορυβῇ κατ' ἐμοῦ; Ανάμεινον τὸν Θεὸν, ὅτι διηνεκῶς ἐξομολογή σιμαι αὐτῷ τὰς σωτηρίας τοῦ προσώπου αὐτοῦ· ᾖ, ταῖς σωτηρίαις τοῦ προσώπου αὐτοῦ, κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν. Γενόμενος γὰρ ὅσον οὐδέπω ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὑπὸ ἀγγέλων ἁγίων διαβασταχθεὶς διὰ τὸ ὕψος καὶ τὸ ἔπαρμα αὐτῆς τὸ ἐπουράνιον, παρα στήσομαι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ, καὶ τεύξομαι τῆς θέας τοῦ σωτηρίου αὐτοῦ· τούτων ἀξιωθεὶς, κατὰ καιρὸν ἀναπέμψω τὴν ἐξομολόγησιν καὶ τὴν ὀφειλο μένην εὐχαριστίαν αὐτῷ. COMMENTARIA IN PSALMOS. actionis turbæ festum celebrantis; declarat qui fi, nis eorum futurus sit, qui in hac vita casus omnes strenue sustinuerint. Hos enim excipiet felicissi- mus finis, videlicet tabernaculum illud Dei admi- randum, et quæ in intimis ejus partibus posita est domus Dei, in quam sancti homines deferentur, ac sublimes ab angelicis virtutibus elati intromitten- tur. Quorum gnarus Apostolus ita loquebatur : Rα- piemur in nubibus obviam Domino in aera, et sic semper cum Domino erimus 39. A tem; vel secundum Aquilam : Laudis et gratiarum B • Tabernaculum autem Dei mirabile vocat, ad dif-. ferentiam alterius quod sane mirabile non est :: quale erat illud tempore Moysis in terra constru- clum. Mirabile autem revera tabernaculum intelli- gas, quod beati Dei in spem sibi constituerunt. Hoc autem coeleste illud erat, cujus figuram Moy- ses in deserto adornavit. De quo admirabili taber- naculo hæc tradidit divinus Apostolus: Talem ha- bemus pontificem, qui consedit in dextera throni magnitudinis in cœlis, sanctorum minister et taber- naculi veri quod fixit Dominus, et non homo "^; qui- bus deinde subjungit : Qui exemplari et umbræ de- serviunt cœlestium, sicut responsum est Moysi cum consummare. vellet tabernaculum: Vide, inquit, omnia facito secundum exemplar, quod tibi ostensum est in monte ". Sed hæc quidem imagines erant et fex futurorum bonorum, per amplius et perfectius symbola cœlestium. Christus autem assistens ponti- G D * [ Thess, 1v, 16. Hebr. VIII, 1, 2. ibid. 5. tabernaculum non manufactum, id est non hujus creationis ; neque per sanguinem hircorum aut vitulo- rum, sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta, clerna redemptione inventa “s. Quod si gau- dium est in cœlis angelis Dei, de uno peccatore pœni- tentiam agente", merito sane cum religiosa anima,, post peractum hujus vitæ cursum, ingressu in sancta illa coelestia exercitationis suæ causa dona- tur, vox benedictionis datur a multitudine celebri- tatem et gratiarum actionem agente pro parta ipsi salute. Quæ cum vera esse persuasum habeat qui talibus institutus disciplinis est, jure semetipsum ita alloquitur: Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Sive, secundum Symmachum: Quare defatigaris,anima mea, et quare turbas excitas con- tra me? Exspecta Deum, quoniam assidue confitebor. ei, salutes vultus ejus; aut, salutibus vultus ejus, ut habet Aquila. Nam cum jam pene ad tabernaculum Dei pervenerim, atque ob celsitudinem et sublimi- tatem ejus cœlestem a sanctis angelis bajulatus sim, vultui Dei sistar, et contemplatione salutaris ejus, his dignatus, perfruar, quo tempore confessio nem debitamque gratiarum actionem emittam. Hebr. II, 11, 12. Lur AV, 7.

Αὗται δέ εἰσιν αἱ τὴν ἐν Χριστῷ ἁγνείαν κατορθώσασαι ψυχῇ καὶ σώματι, καὶ πνεύματι καθηγιασμέναι. Μετὰ δὲ τὸ πρῶτον τάγμα αἱ πλησίον αὐτῶν ἀπενεχθήσονται· πολλαὶ γὰρ μοναὶ παρὰ τῷ Πατρί. Αὗται δέ εἰσιν αἱ τὸν ἔγγιστα τόπον τῶν παρθένων ἐπέχουσαι διὰ σεμνοῦ καὶ σώφρονος βίου. Ὅπως δὲ ἀπενεχθήσονται παρίστησι λέγων· ἐν εὐφροσύνῃ καὶ ἀγαλλιάσει. Νοήσεις δὲ ὅπως εἴρηται τοῦτο, παραθεὶς τὴν ἀποστολικὴν φωνὴν ᾗ φησιν· Ἁρπαγησόμεθα ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου εἰς ἀέρα, καὶ οὕτω πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσόμεθα. Οὐ γὰρ ἐλεύσονται οὐδὲ ἀπελεύσονται τῷ Βασιλεῖ παρθένοι, ἀλλ’ ἀπενεχθήσονται, ἄλλων αὐτὰς ἀπαγόντων· ἀγγέλων δηλαδὴ θείων μετεωριζόντων αὐτὰς καὶ εἰς ὕψος ἐπαιρόντων, ὡς ἂν εὐμαρῆ τὴν ἄνω ποιήσαιντο πορείαν. Ἀπενεχθήσονται δ’ ἐν εὐφροσύνῃ καὶ ἀγαλλιάσει, καὶ εἰσαχθήσονται εἰς ναὸν βασιλέως, εἰς τὸν οἶκον τὸν βασιλικὸν τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας καταξιούμεναι. Ναὸς δὲ οἶκος Θεοῦ ἐστιν· ὥστε Θεὸς ὁ Βασιλεὺς, ᾧ ἀπάγονται. Ἄγουσι δὲ αὐτὰς καὶ οἱ τὰ παιδεύματα παραδιδόντες αὐταῖς, ὅ τε Νόμος καὶ οἱ προφῆται, Ἀντὶ τῶν πατέρων σου ἐγεννήθησάν σοι υἱοί.

χρήσομαι ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, μετὰ φωνῆς εὐφημίας καὶ ἐξομολογήσεως πλήθους πανηγυ ριζόντων ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, Αἰνέσεως καὶ εὐχα ριστίας ὄχλου ἑορτάζοντος· παρίστη ὁποῖον ἔσται τὸ τέλος τῶν ἐν τῷ παρόντι βίῳ πᾶν τὸ ἐπιὸν γενναίως ὑπομενόντων. Διαδέξεται γὰρ τούτους τὸ τρισμακάριον τέλος, ἡ θαυμαστὴ σκηνὴ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὁ ἐνδοτάτω αὐτῆς οἶκος αὐτοῦ, ἐν ᾧ οἱ ἄξιοι διαβασταζόμενοι, καὶ μετέωροι ὑπὸ ἀγγελικῶν δυνάμεων αιρόμενοι εισαχθήσονται. "Α δὴ καὶ ὁ ᾿Απόστολος εἰδὼς ἔλεγεν• Αρπαγησόμεθα ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου εἰς ἀέρα, καὶ οὕτω πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσύμεθα. Σκηνὴν δὲ θαυμαστὴν τοῦ Θεοῦ ὀνομάζει πρὸς ἀντιδιαστολὴν ἑτέρας οὐ θαυμαστῆς, ὁποία ἦν ἡ ἐπὶ Μωϋσέως ἐπὶ γῆς κατεσκευασμένη. Θαυμαστὴν δὲ ἀληθῶς σκηνὴν νοήσεις, ἣν οἱ μακάριοι τοῦ Θεοῦ ἐν ἐλπίσιν ἐτίθεντο. Αὕτη δὲ ἦν ἡ ἐπουράνιος, ἧς τύπους κατεσκεύαζε Μωϋσῆς ἐπὶ τῆς ἐρήμου. Περὶ ἧς θαυματ στῆς σκηνῆς καὶ ὁ θεῖος Απόστολος διδάσκων ἔλεγεν Τοιοῦτον ἔχομεν ἀρχιερέα, ὃς ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ θρόνου τῆς μεγαλοσύνης ἐν τοῖς οὐρανοῖς, τῶν ἁγίων λειτουργὸς καὶ τῆς σκηνῆς τῆς ἀλη θινῆς, ἦν ἔπηξεν ὁ Κύριος, οὐκ ἄνθρωπος· οἷς ἐπιλέγει ἑξῆς· Οἵτινες ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ λα τρεύουσι τῶν ἐπουρανίων, καθὼς κεχρημάτισται Μωϋσῆς μέλλων ἐπιτελεῖν τὴν σκηνήν. Ορα, γάρ φησι, ποιήσεις πάντα κατὰ τὸν τύπον τὸν δειχθέντα σοι ἐν τῷ ὄρει. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εἰκόνες ἦταν καὶ σύμβολα τῶν ἐπουρανίων· Χριστὸς δὲ, παραγενόμενος ἀρχιερεὺς τῶν μελλόντων άγα- ἀγα θῶν, διὰ τῆς μείζονος καὶ τελειοτέρας σκηνῆς οὐ χειροποιήτου, τουτέστιν οὐ ταύτης τῆς κτί σεως, οὐδὲ δι' αἵματος τράγων καὶ μόσχων, διὰ δὲ τοῦ ἰδίου αἵματος εἰσῆλθεν ἐφάπαξ εἰς τὰ ἅγια, αιωνίαν λύτρωσιν εὑράμενος. Εἰ δὲ χαρὰ γίνεται ἐν τοῖς οὐρανοῖς τῶν ἀγγέλων τοῦ Θεοῦ ἐπὶ ἐνὶ ἁμαρτωλῷ μετανοοῦντι, εἰκότως, θεοφιλοῦς ψυχῆς μετὰ τὸν αὐτάρκη καὶ τὸν παρόντα βίον διὰ γυμνασίαν καταξιουμένης τῆς εἰς τὰ ἅγια τὰ ἐπου μάνια εἰσόδου, φωνὴ γίνεται εὐφημίας πλήθους πα νηγυριζόντων καὶ εὐχαριστούντων ἐπὶ τῇ σωτηρία τοῦ σωζομένου. "Α δὴ πεπεισμένος εἶναι ἀληθῆ ὁ τούτοις μαθητευθείς, εἰκότως πρὸς ἑαυτὸν φάσκει • Ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συνταράσσεις με ; Η κατὰ τὸν Σύμμαχον· Τί και τακάμπτῃ, ἡ ψυχή μου, καὶ τί θορυβῇ κατ' ἐμοῦ; Ανάμεινον τὸν Θεὸν, ὅτι διηνεκῶς ἐξομολογή σιμαι αὐτῷ τὰς σωτηρίας τοῦ προσώπου αὐτοῦ· ᾖ, ταῖς σωτηρίαις τοῦ προσώπου αὐτοῦ, κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν. Γενόμενος γὰρ ὅσον οὐδέπω ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὑπὸ ἀγγέλων ἁγίων διαβασταχθεὶς διὰ τὸ ὕψος καὶ τὸ ἔπαρμα αὐτῆς τὸ ἐπουράνιον, παρα στήσομαι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ, καὶ τεύξομαι τῆς θέας τοῦ σωτηρίου αὐτοῦ· τούτων ἀξιωθεὶς, κατὰ καιρὸν ἀναπέμψω τὴν ἐξομολόγησιν καὶ τὴν ὀφειλο μένην εὐχαριστίαν αὐτῷ. COMMENTARIA IN PSALMOS. actionis turbæ festum celebrantis; declarat qui fi, nis eorum futurus sit, qui in hac vita casus omnes strenue sustinuerint. Hos enim excipiet felicissi- mus finis, videlicet tabernaculum illud Dei admi- randum, et quæ in intimis ejus partibus posita est domus Dei, in quam sancti homines deferentur, ac sublimes ab angelicis virtutibus elati intromitten- tur. Quorum gnarus Apostolus ita loquebatur : Rα- piemur in nubibus obviam Domino in aera, et sic semper cum Domino erimus 39. A tem; vel secundum Aquilam : Laudis et gratiarum B • Tabernaculum autem Dei mirabile vocat, ad dif-. ferentiam alterius quod sane mirabile non est :: quale erat illud tempore Moysis in terra constru- clum. Mirabile autem revera tabernaculum intelli- gas, quod beati Dei in spem sibi constituerunt. Hoc autem coeleste illud erat, cujus figuram Moy- ses in deserto adornavit. De quo admirabili taber- naculo hæc tradidit divinus Apostolus: Talem ha- bemus pontificem, qui consedit in dextera throni magnitudinis in cœlis, sanctorum minister et taber- naculi veri quod fixit Dominus, et non homo "^; qui- bus deinde subjungit : Qui exemplari et umbræ de- serviunt cœlestium, sicut responsum est Moysi cum consummare. vellet tabernaculum: Vide, inquit, omnia facito secundum exemplar, quod tibi ostensum est in monte ". Sed hæc quidem imagines erant et fex futurorum bonorum, per amplius et perfectius symbola cœlestium. Christus autem assistens ponti- G D * [ Thess, 1v, 16. Hebr. VIII, 1, 2. ibid. 5. tabernaculum non manufactum, id est non hujus creationis ; neque per sanguinem hircorum aut vitulo- rum, sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta, clerna redemptione inventa “s. Quod si gau- dium est in cœlis angelis Dei, de uno peccatore pœni- tentiam agente", merito sane cum religiosa anima,, post peractum hujus vitæ cursum, ingressu in sancta illa coelestia exercitationis suæ causa dona- tur, vox benedictionis datur a multitudine celebri- tatem et gratiarum actionem agente pro parta ipsi salute. Quæ cum vera esse persuasum habeat qui talibus institutus disciplinis est, jure semetipsum ita alloquitur: Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Sive, secundum Symmachum: Quare defatigaris,anima mea, et quare turbas excitas con- tra me? Exspecta Deum, quoniam assidue confitebor. ei, salutes vultus ejus; aut, salutibus vultus ejus, ut habet Aquila. Nam cum jam pene ad tabernaculum Dei pervenerim, atque ob celsitudinem et sublimi- tatem ejus cœlestem a sanctis angelis bajulatus sim, vultui Dei sistar, et contemplatione salutaris ejus, his dignatus, perfruar, quo tempore confessio nem debitamque gratiarum actionem emittam. Hebr. II, 11, 12. Lur AV, 7.

Τούτων τὴν διάνοιαν σαφέστερον ἀποδεδώκασιν οἱ λοιποί· ὁ μὲν Ἀκύλας εἰπών· Ἀντὶ τῶν πατέρων σου ἔσονταί σοι υἱοί· ὁ δὲ Σύμμαχος· Ἀντὶ πατέρων ἐγένοντο υἱοί σου. Ἡ δ’ ἑρμηνεία τοῦ λόγου ταύτην ἔχει τὴν διάνοιαν· Οἱ υἱοί σου οἱ ἐν σοὶ καὶ ὑπὸ σοῦ γεγεννημένοι ἀντὶ πατέρων γενήσονταί σοι. Ἕξεις γὰρ αὐτοὺς πατέρας, οὓς αὐτὴ γεγέννηκας. Νοήσεις δὲ τοῦ λόγου τὸ ἀποτέλεσμα, ἐπιστήσας ὅπως οἱ ἐξ ἐθνῶν ἀλλόφυλοι, προσελθόντες τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀναγεννηθέντες ἐν αὐτῇ, υἱοὶ αὐτῆς γίγνονται· κἄπειτα ἐπιδιδόντες τῇ προκοπῇ, πατέρες αὐτῆς καθίστανται, προαγόμενοι εἰς τὴν αὐτῆς προστασίαν, καὶ τῆς ἱερατικῆς λειτουργίας καταξιούμενοι. Πῶς δ’ ἕξεις αὐτοὺς ἀντὶ πατέρων διερμηνεύει, σαφέστερον λέγων· Καταστήσεις αὐτοὺς ἄρχοντας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Λέγει δὲ ταῦτα πρὸς τὴν ἐπὶ γῆς Ἐκκλησίαν ὁ λόγος, τὴν ἀπὸ περάτων ἕως περάτων διήκουσαν· ἐφ’ ἣν ἄρχοντας καὶ πατέρας τοὺς ἰδίους υἱοὺς αὐτὴ ἡ Ἐκκλησία τοῦ Θεοῦ καθίστησιν. Διὰ τοῦτο λαοὶ ὑμνήσουσί σε εἰς αἰῶνα διηνεκῶς.

χρήσομαι ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ, μετὰ φωνῆς εὐφημίας καὶ ἐξομολογήσεως πλήθους πανηγυ ριζόντων ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, Αἰνέσεως καὶ εὐχα ριστίας ὄχλου ἑορτάζοντος· παρίστη ὁποῖον ἔσται τὸ τέλος τῶν ἐν τῷ παρόντι βίῳ πᾶν τὸ ἐπιὸν γενναίως ὑπομενόντων. Διαδέξεται γὰρ τούτους τὸ τρισμακάριον τέλος, ἡ θαυμαστὴ σκηνὴ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὁ ἐνδοτάτω αὐτῆς οἶκος αὐτοῦ, ἐν ᾧ οἱ ἄξιοι διαβασταζόμενοι, καὶ μετέωροι ὑπὸ ἀγγελικῶν δυνάμεων αιρόμενοι εισαχθήσονται. "Α δὴ καὶ ὁ ᾿Απόστολος εἰδὼς ἔλεγεν• Αρπαγησόμεθα ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου εἰς ἀέρα, καὶ οὕτω πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσύμεθα. Σκηνὴν δὲ θαυμαστὴν τοῦ Θεοῦ ὀνομάζει πρὸς ἀντιδιαστολὴν ἑτέρας οὐ θαυμαστῆς, ὁποία ἦν ἡ ἐπὶ Μωϋσέως ἐπὶ γῆς κατεσκευασμένη. Θαυμαστὴν δὲ ἀληθῶς σκηνὴν νοήσεις, ἣν οἱ μακάριοι τοῦ Θεοῦ ἐν ἐλπίσιν ἐτίθεντο. Αὕτη δὲ ἦν ἡ ἐπουράνιος, ἧς τύπους κατεσκεύαζε Μωϋσῆς ἐπὶ τῆς ἐρήμου. Περὶ ἧς θαυματ στῆς σκηνῆς καὶ ὁ θεῖος Απόστολος διδάσκων ἔλεγεν Τοιοῦτον ἔχομεν ἀρχιερέα, ὃς ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ θρόνου τῆς μεγαλοσύνης ἐν τοῖς οὐρανοῖς, τῶν ἁγίων λειτουργὸς καὶ τῆς σκηνῆς τῆς ἀλη θινῆς, ἦν ἔπηξεν ὁ Κύριος, οὐκ ἄνθρωπος· οἷς ἐπιλέγει ἑξῆς· Οἵτινες ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ λα τρεύουσι τῶν ἐπουρανίων, καθὼς κεχρημάτισται Μωϋσῆς μέλλων ἐπιτελεῖν τὴν σκηνήν. Ορα, γάρ φησι, ποιήσεις πάντα κατὰ τὸν τύπον τὸν δειχθέντα σοι ἐν τῷ ὄρει. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εἰκόνες ἦταν καὶ σύμβολα τῶν ἐπουρανίων· Χριστὸς δὲ, παραγενόμενος ἀρχιερεὺς τῶν μελλόντων άγα- ἀγα θῶν, διὰ τῆς μείζονος καὶ τελειοτέρας σκηνῆς οὐ χειροποιήτου, τουτέστιν οὐ ταύτης τῆς κτί σεως, οὐδὲ δι' αἵματος τράγων καὶ μόσχων, διὰ δὲ τοῦ ἰδίου αἵματος εἰσῆλθεν ἐφάπαξ εἰς τὰ ἅγια, αιωνίαν λύτρωσιν εὑράμενος. Εἰ δὲ χαρὰ γίνεται ἐν τοῖς οὐρανοῖς τῶν ἀγγέλων τοῦ Θεοῦ ἐπὶ ἐνὶ ἁμαρτωλῷ μετανοοῦντι, εἰκότως, θεοφιλοῦς ψυχῆς μετὰ τὸν αὐτάρκη καὶ τὸν παρόντα βίον διὰ γυμνασίαν καταξιουμένης τῆς εἰς τὰ ἅγια τὰ ἐπου μάνια εἰσόδου, φωνὴ γίνεται εὐφημίας πλήθους πα νηγυριζόντων καὶ εὐχαριστούντων ἐπὶ τῇ σωτηρία τοῦ σωζομένου. "Α δὴ πεπεισμένος εἶναι ἀληθῆ ὁ τούτοις μαθητευθείς, εἰκότως πρὸς ἑαυτὸν φάσκει • Ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συνταράσσεις με ; Η κατὰ τὸν Σύμμαχον· Τί και τακάμπτῃ, ἡ ψυχή μου, καὶ τί θορυβῇ κατ' ἐμοῦ; Ανάμεινον τὸν Θεὸν, ὅτι διηνεκῶς ἐξομολογή σιμαι αὐτῷ τὰς σωτηρίας τοῦ προσώπου αὐτοῦ· ᾖ, ταῖς σωτηρίαις τοῦ προσώπου αὐτοῦ, κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν. Γενόμενος γὰρ ὅσον οὐδέπω ἐν τῇ σκηνῇ τοῦ Θεοῦ, καὶ ὑπὸ ἀγγέλων ἁγίων διαβασταχθεὶς διὰ τὸ ὕψος καὶ τὸ ἔπαρμα αὐτῆς τὸ ἐπουράνιον, παρα στήσομαι τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ, καὶ τεύξομαι τῆς θέας τοῦ σωτηρίου αὐτοῦ· τούτων ἀξιωθεὶς, κατὰ καιρὸν ἀναπέμψω τὴν ἐξομολόγησιν καὶ τὴν ὀφειλο μένην εὐχαριστίαν αὐτῷ. COMMENTARIA IN PSALMOS. actionis turbæ festum celebrantis; declarat qui fi, nis eorum futurus sit, qui in hac vita casus omnes strenue sustinuerint. Hos enim excipiet felicissi- mus finis, videlicet tabernaculum illud Dei admi- randum, et quæ in intimis ejus partibus posita est domus Dei, in quam sancti homines deferentur, ac sublimes ab angelicis virtutibus elati intromitten- tur. Quorum gnarus Apostolus ita loquebatur : Rα- piemur in nubibus obviam Domino in aera, et sic semper cum Domino erimus 39. A tem; vel secundum Aquilam : Laudis et gratiarum B • Tabernaculum autem Dei mirabile vocat, ad dif-. ferentiam alterius quod sane mirabile non est :: quale erat illud tempore Moysis in terra constru- clum. Mirabile autem revera tabernaculum intelli- gas, quod beati Dei in spem sibi constituerunt. Hoc autem coeleste illud erat, cujus figuram Moy- ses in deserto adornavit. De quo admirabili taber- naculo hæc tradidit divinus Apostolus: Talem ha- bemus pontificem, qui consedit in dextera throni magnitudinis in cœlis, sanctorum minister et taber- naculi veri quod fixit Dominus, et non homo "^; qui- bus deinde subjungit : Qui exemplari et umbræ de- serviunt cœlestium, sicut responsum est Moysi cum consummare. vellet tabernaculum: Vide, inquit, omnia facito secundum exemplar, quod tibi ostensum est in monte ". Sed hæc quidem imagines erant et fex futurorum bonorum, per amplius et perfectius symbola cœlestium. Christus autem assistens ponti- G D * [ Thess, 1v, 16. Hebr. VIII, 1, 2. ibid. 5. tabernaculum non manufactum, id est non hujus creationis ; neque per sanguinem hircorum aut vitulo- rum, sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta, clerna redemptione inventa “s. Quod si gau- dium est in cœlis angelis Dei, de uno peccatore pœni- tentiam agente", merito sane cum religiosa anima,, post peractum hujus vitæ cursum, ingressu in sancta illa coelestia exercitationis suæ causa dona- tur, vox benedictionis datur a multitudine celebri- tatem et gratiarum actionem agente pro parta ipsi salute. Quæ cum vera esse persuasum habeat qui talibus institutus disciplinis est, jure semetipsum ita alloquitur: Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Sive, secundum Symmachum: Quare defatigaris,anima mea, et quare turbas excitas con- tra me? Exspecta Deum, quoniam assidue confitebor. ei, salutes vultus ejus; aut, salutibus vultus ejus, ut habet Aquila. Nam cum jam pene ad tabernaculum Dei pervenerim, atque ob celsitudinem et sublimi- tatem ejus cœlestem a sanctis angelis bajulatus sim, vultui Dei sistar, et contemplatione salutaris ejus, his dignatus, perfruar, quo tempore confessio nem debitamque gratiarum actionem emittam. Hebr. II, 11, 12. Lur AV, 7.

PG 23:405Ἡ προλεχθεῖσα θυγάτηρ τῶν βασιλέων, αὕτη δὲ ἦν ἡ ἐπὶ γῆς Ἐκκλησία, συναισθομένη τῆς δυνάμεως τοῦ πατρικοῦ ὀνόματος, ἐπειδήπερ ἐχαρίσατο αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα· ἵνα ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ ἐπουρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων, μετὰ τὰς πρὸς αὐτὴν λεχθείσας ἐπαγγελίας, πιστεύσασα φωναῖς, χαρᾶς τε καὶ εὐφροσύνης πληρωθεῖσα.

Β εἶ, καὶ καὶ οἰκτίρμων καὶ μακρόθυμος. Διὸ ἐμαν- Α τὸν θεραπεύων ἀγαθαῖς ἐλπίσιν, εἰδὼς, ὅτι καθε ημέραν τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐντελεῖται ὁ Θεὺς, τὰς νύχτας τῇ ᾠδῇ αὐτοῦ σχολάζων διατελῶ. Μεθ᾿ ἡμέ- ραν μὲν γὰρ τὰς τῶν ἀνθρώπων ὁρῶν πράξεις και τὰς κυκλούσας ἡμᾶς συμφοράς, τούς τε μετεωρι σμούς σου καὶ τὰ κύματά σου, πρὸς ἐμαυτὸν ἀπο- δύρομαι· τῶν δὲ δι' ἡμέρας με θορυβούντων σχολάσας διὰ τῆς νυκτός, ἀναπεμπάζομαι τὰ ἐλέη τοῦ Κυρίου ἀναμιμνησκόμενός τε ὅπως καθ' ἡμέραν τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐντέλλεται, ᾄσματα αὐτῷ καὶ ᾠδὰς ἀναπέμπω σχολὴν ἄγων τάς νύκτας. Διὸ δὴ καὶ λέλεκται· Καὶ νυκτὸς ᾠδὴ αὐτοῦ παρ' ἐμοί· κατὰ δὲ τὸν Ακύλαν· Καὶ ἐν νυκτὶ ᾆσμα αὐτοῦ μετ' ἐμοῦ. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ προσευχὴ τῷ Θεῷ τῆς ζωῆς μου. Ανω μὲν γὰρ ὕμνον εὐχαριστήριον, δε- δειγμένος ἐν παντὶ εὐχαριστεῖν, ταῖς μελλούσαις ἐλπίσιν χρησταῖς ἐμαυτὸν ἀνακτώμενος. Διὰ δὲ τὰ τέως ἐν τῷ παρόντι συνέχοντά με λυπηρὰ προσευχήν ἀναπέμπω τῷ Θεῷ τῆς ζωῆς μου· οἶδα γάρ, ὅτι αὐτὸν ἔχω τῆς ἐμαυτοῦ ζωῆς αἴτιον. Προσευχόμενος δὲ αὐτῷ φημι· Αντιλήπτωρ μου· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύ λαν καὶ Σύμμαχον, πέτρα μου· ἐφ᾿ ἣν ἑστὼς οὐ διατραπήσομαι· διὰ τί μου ἐπελάθου; Ἐγὼ μὲν γάρ σου οὐκ ἐπιλέλησμαι· ἀλλ᾽ οἶδά σου τὰ ἐλέη καὶ τοὺς οἰκτιρμούς· οἶδα δὲ καὶ τὰς ἀποκειμένας μοι ἐλπίδας· διὸ καὶ τὴν ᾠδήν σου παρ' ἐμαυτῷ ἀδια- λείπτως φυλάττω· σὺ δέ μου ἐπελάθου· διὰ τί; Τὴν αἰτίαν μαθεῖν βούλομαι, δι᾿ ἣν πάντες οἱ μετεωρισμοί σου καὶ τὰ κύματά σου, οἱ πειρασμοί δηλαδὴ καὶ τοσαῦται περιστάσεις ἐπ' ἐμὲ διῆλθον, σοῦ συγχωροῦντος. Μέγα γάρ τι ὀφείλει τυγχάνειν τὸ αἴτιον τῆς περὶ ἐμοῦ λήθης. Λέγων δὲ ταῦτα ὁ χορός (1) προφητικός, ιδιοποιεῖ- ται, ὡς ἔφην, τὴν τοῦ λαοῦ κατάστασιν· τὴν γὰρ ἐσχά τὴν ἀποβολὴν καὶ τὴν ἀπόπτωσιν τοῦ παντὸς ἔθνους τὴν γενομένην μετὰ τὴν εἰς τὸν Σωτῆρα καὶ Κύριον ἡμῶν ἀπιστίαν αὐτῶν ἐμφαίνειν μοι διὰ τούτων δο κεῖ. Εἶπε δ' ἂν αὐτῷ ἐρωτήσαντι καὶ φάντι· Διὰ τί μου ἐπελάθου; τὸ ἐν Εὐαγγελίῳ λεχθέν· Ποσάκις ἠθέλησα ἐπισυναγαγεῖν τὰ τέκνα σου, δν τρόπον ὄρνις υποσυνάγει τὰ νοσσία ὑπὸ τὰς πτέρυγας, καὶ οὐκ ἠθελήσατε; Ἐπεὶ τοίνυν διὰ τὴν αὑτῶν κακίαν ἐπελήσθησαν, εἰκότως ὁ χορὸς ὁ προφητικός, ἐπεὶ φυσικοῖς λόγοις πάσχοντος ἑνὸς μέλους, συμ πάσχει πάντα τὰ μέλη, ὡς ὑπὲρ οἰκείου σώμα τος ἀλγῶν ἐπιλέγει κατὰ τὸν Σύμμαχον· Ἵνα τί σκυθρωπός περιπατώ, θλίβοντος ἐχθροῦ; καὶ ὡς σφαγὴν τῶν ὀστῶν μου ὠνείδιζον οἱ ἐναντίοι μου· ἦ, Ἐν τῷ καταθλᾶσθαι τὰ ὀστᾶ μου ὠνείδι- ζών με οἱ θλίβοντές με. Τῶν γὰρ ἐστέων τῶν προ- φητικῶν διὰ τοῦ κλαυθμοῦ καὶ τῶν ὀδυρμῶν και ταθλωμένων, τουτέστι τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων, οἱ ἐν τῷ λαῷ ἐχθροὶ τοῦ Θεοῦ, ὡς μηδενὸς ἐπαμύνοντος, ἐπανέβαινον ὀνειδίζοντες καὶ λέγοντες· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΜΒ. Ανεπίγραφος παρ' Ἑβραίοις ὁ ψαλμός· διὸ οὐδὲ COMMENTARIA IN PSALMOS. mis 4. Quare me bona spe fulciens, gnarus illius, in die mandabit Deus misericordiam suam, nocte canticis ejus assidue incumbo. Siquidem cum per diem hominum opera, et calamitates nos circum- venientes, excelsa tua et fluctus tuos cernam, in memetipso lugeo; noctu vero dum induciæ sunt a conturbantibus, misericordias Domini mecum re- puto; ac recordatus quo pacto in die mandet mi- sericordiam suam, per noctis otium cantica ipsi laudesque profero. Quamobrem dictum est, et nocte canticum ejus apud me; secundum Aquilam autem, et nocte canticum ejus mecum. Neque id solum, sed etiam oratio Deo vitæ meæ. Nam hymnum in gra- tiarum actionem cano, sic institutus ut in omni- bus gratias agam, quandoquidem me bona futuro- ruin spe reficio. Ac propter eas quibus jam inter- cipior ærumnas, orationem Deo vitæ meæ persolvo: novi enim ipsum esse vitæ meæ auctorem. Precando autem sic eum compello, susceptor meus ; sive secum- dum Aquilam et Symmachum, petra mea; in qua con- sistens nunquam subvertar. Quare oblitus es mei? At enim ego tui non oblitus sum, verum misericordias et miserationes tuas novi, itemque spem mihi repo- sitam non ignoro : quare canticum semper tuum in memetipso custodio. Tu vero mei oblitus es : quare? Causam ediscere pervelim cur omnia excelsa tua et fluctus tui, videlicet tentationes et tantæ calami- tales, te permittente, super me transierint. Magna profecto, quod oblitus sis nei, causa fuerit oportet. Deus, misericors es, ac etiam miserator et longani- C D Cum porro id ait propheticus chorus, populi statum, uti dixi, quasi proprium sibi ascribit, his- que postremam abjectionem, ac ruinam totius gentis, quæ post eorum erga Salvatorem et Domi num nostrum incredulitatem accidit, indicare mihi videtur. Illi vero modo interroganti ac compellanti, Quare oblitus es mei? fortasse illud evangelicum dictum reponat : Quoties volui congregare filios luns, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluistis **? Quandoquidem igitur malitiæ suæ causa in oblivionem venerunt, jure chorus prophe- ticus, quia ex naturali ratione patiente uno mem- bro, compatiuntur omnia membra", quasi pro cor pore proprio lugens subjungit, secundum Symma- chum : Quare tristis incedo, affligente inimico ; et quasi occisionem per ossa mea exprobrabant mihi adversarii mei; sive : Dum confringuntur ossa mea exprobrabant me qui tribulant me. Nam propheticis ossibus, id est animæ facultatibus, per fletus et lacrymas confractis, qui in populo inimici Dei erant, quasi opitulante nemine, insurgebant expro- brantes ac dicentes, Ubi est Deus tuus? Psalmus hic apud Hebræos inscriptione caret; - Exod. XXXIV, 6. ** Matth. xx|11, 57. Cor. xII, 26. 1. PSALMUS DAVIDIS XLII. (1) Desideratur ό, ut sit 6 προφ., ut paulo infra. Εριτ.

On 9ΕΙΣ ΤΟ 9

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΥΙΩΝ ΚΟΡΕ, ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΚΡΥΦΙΩΝ, ΨΑΛΜΟΣ ΜΕ. Ὁ Θεὸς ἡμῶν καταφυγὴ καὶ δύναμις, βοηθὸς ἐν θλίψεσι ταῖς εὑρούσαις ἡμᾶς σφόδρα. Διὰ τοῦτο οὐ φοβηθησόμεθα ἐν τῷ ταράσσεσθαι τὴν γῆν, καὶ μετατίθεσθαι ὄρη ἐν καρδίαις θαλασσῶν. Εὐχαριστήριον ὕμνον ἀναπέμπει τῷ μεγάλων αὐτὸν καταξιώσαντι ὁ λόγος· ὅτι φροῦδος ἔσται, καθάπερ τινὶ παραπεμφθεῖσα βυθῷ, ἡ πάλαι κρατήσασα τῶν δαιμόνων ἀσέβεια, ἡ τῶν ὀρῶν μιμουμένη τὸ ὕψος, καὶ τῆς οἰκουμένης ἐπὶ πλεῖστον ἐσχηκυῖα τὸ κράτος. Εἶτα λέγει ὁ προφητικὸς λόγος, ὡς τὰ ὕδατα ζάλην ἐδέξατο, καὶ τὰ ὄρη κλόνον ὑπέμεινε, τοῦ εὐαγγελικοῦ διαπορθμευομένου κηρύγματος. Ἐνταῦθα δὲ ὄρη τὸ τῶν δαιμόνων προσηγόρευσε στῖφος διὰ τὸν τῆς ἀλαζονείας ὄγκον καὶ τοῦ τύφου τὸ ὑψηλόν·

Β εἶ, καὶ καὶ οἰκτίρμων καὶ μακρόθυμος. Διὸ ἐμαν- Α τὸν θεραπεύων ἀγαθαῖς ἐλπίσιν, εἰδὼς, ὅτι καθε ημέραν τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐντελεῖται ὁ Θεὺς, τὰς νύχτας τῇ ᾠδῇ αὐτοῦ σχολάζων διατελῶ. Μεθ᾿ ἡμέ- ραν μὲν γὰρ τὰς τῶν ἀνθρώπων ὁρῶν πράξεις και τὰς κυκλούσας ἡμᾶς συμφοράς, τούς τε μετεωρι σμούς σου καὶ τὰ κύματά σου, πρὸς ἐμαυτὸν ἀπο- δύρομαι· τῶν δὲ δι' ἡμέρας με θορυβούντων σχολάσας διὰ τῆς νυκτός, ἀναπεμπάζομαι τὰ ἐλέη τοῦ Κυρίου ἀναμιμνησκόμενός τε ὅπως καθ' ἡμέραν τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐντέλλεται, ᾄσματα αὐτῷ καὶ ᾠδὰς ἀναπέμπω σχολὴν ἄγων τάς νύκτας. Διὸ δὴ καὶ λέλεκται· Καὶ νυκτὸς ᾠδὴ αὐτοῦ παρ' ἐμοί· κατὰ δὲ τὸν Ακύλαν· Καὶ ἐν νυκτὶ ᾆσμα αὐτοῦ μετ' ἐμοῦ. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ προσευχὴ τῷ Θεῷ τῆς ζωῆς μου. Ανω μὲν γὰρ ὕμνον εὐχαριστήριον, δε- δειγμένος ἐν παντὶ εὐχαριστεῖν, ταῖς μελλούσαις ἐλπίσιν χρησταῖς ἐμαυτὸν ἀνακτώμενος. Διὰ δὲ τὰ τέως ἐν τῷ παρόντι συνέχοντά με λυπηρὰ προσευχήν ἀναπέμπω τῷ Θεῷ τῆς ζωῆς μου· οἶδα γάρ, ὅτι αὐτὸν ἔχω τῆς ἐμαυτοῦ ζωῆς αἴτιον. Προσευχόμενος δὲ αὐτῷ φημι· Αντιλήπτωρ μου· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύ λαν καὶ Σύμμαχον, πέτρα μου· ἐφ᾿ ἣν ἑστὼς οὐ διατραπήσομαι· διὰ τί μου ἐπελάθου; Ἐγὼ μὲν γάρ σου οὐκ ἐπιλέλησμαι· ἀλλ᾽ οἶδά σου τὰ ἐλέη καὶ τοὺς οἰκτιρμούς· οἶδα δὲ καὶ τὰς ἀποκειμένας μοι ἐλπίδας· διὸ καὶ τὴν ᾠδήν σου παρ' ἐμαυτῷ ἀδια- λείπτως φυλάττω· σὺ δέ μου ἐπελάθου· διὰ τί; Τὴν αἰτίαν μαθεῖν βούλομαι, δι᾿ ἣν πάντες οἱ μετεωρισμοί σου καὶ τὰ κύματά σου, οἱ πειρασμοί δηλαδὴ καὶ τοσαῦται περιστάσεις ἐπ' ἐμὲ διῆλθον, σοῦ συγχωροῦντος. Μέγα γάρ τι ὀφείλει τυγχάνειν τὸ αἴτιον τῆς περὶ ἐμοῦ λήθης. Λέγων δὲ ταῦτα ὁ χορός (1) προφητικός, ιδιοποιεῖ- ται, ὡς ἔφην, τὴν τοῦ λαοῦ κατάστασιν· τὴν γὰρ ἐσχά τὴν ἀποβολὴν καὶ τὴν ἀπόπτωσιν τοῦ παντὸς ἔθνους τὴν γενομένην μετὰ τὴν εἰς τὸν Σωτῆρα καὶ Κύριον ἡμῶν ἀπιστίαν αὐτῶν ἐμφαίνειν μοι διὰ τούτων δο κεῖ. Εἶπε δ' ἂν αὐτῷ ἐρωτήσαντι καὶ φάντι· Διὰ τί μου ἐπελάθου; τὸ ἐν Εὐαγγελίῳ λεχθέν· Ποσάκις ἠθέλησα ἐπισυναγαγεῖν τὰ τέκνα σου, δν τρόπον ὄρνις υποσυνάγει τὰ νοσσία ὑπὸ τὰς πτέρυγας, καὶ οὐκ ἠθελήσατε; Ἐπεὶ τοίνυν διὰ τὴν αὑτῶν κακίαν ἐπελήσθησαν, εἰκότως ὁ χορὸς ὁ προφητικός, ἐπεὶ φυσικοῖς λόγοις πάσχοντος ἑνὸς μέλους, συμ πάσχει πάντα τὰ μέλη, ὡς ὑπὲρ οἰκείου σώμα τος ἀλγῶν ἐπιλέγει κατὰ τὸν Σύμμαχον· Ἵνα τί σκυθρωπός περιπατώ, θλίβοντος ἐχθροῦ; καὶ ὡς σφαγὴν τῶν ὀστῶν μου ὠνείδιζον οἱ ἐναντίοι μου· ἦ, Ἐν τῷ καταθλᾶσθαι τὰ ὀστᾶ μου ὠνείδι- ζών με οἱ θλίβοντές με. Τῶν γὰρ ἐστέων τῶν προ- φητικῶν διὰ τοῦ κλαυθμοῦ καὶ τῶν ὀδυρμῶν και ταθλωμένων, τουτέστι τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων, οἱ ἐν τῷ λαῷ ἐχθροὶ τοῦ Θεοῦ, ὡς μηδενὸς ἐπαμύνοντος, ἐπανέβαινον ὀνειδίζοντες καὶ λέγοντες· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΜΒ. Ανεπίγραφος παρ' Ἑβραίοις ὁ ψαλμός· διὸ οὐδὲ COMMENTARIA IN PSALMOS. mis 4. Quare me bona spe fulciens, gnarus illius, in die mandabit Deus misericordiam suam, nocte canticis ejus assidue incumbo. Siquidem cum per diem hominum opera, et calamitates nos circum- venientes, excelsa tua et fluctus tuos cernam, in memetipso lugeo; noctu vero dum induciæ sunt a conturbantibus, misericordias Domini mecum re- puto; ac recordatus quo pacto in die mandet mi- sericordiam suam, per noctis otium cantica ipsi laudesque profero. Quamobrem dictum est, et nocte canticum ejus apud me; secundum Aquilam autem, et nocte canticum ejus mecum. Neque id solum, sed etiam oratio Deo vitæ meæ. Nam hymnum in gra- tiarum actionem cano, sic institutus ut in omni- bus gratias agam, quandoquidem me bona futuro- ruin spe reficio. Ac propter eas quibus jam inter- cipior ærumnas, orationem Deo vitæ meæ persolvo: novi enim ipsum esse vitæ meæ auctorem. Precando autem sic eum compello, susceptor meus ; sive secum- dum Aquilam et Symmachum, petra mea; in qua con- sistens nunquam subvertar. Quare oblitus es mei? At enim ego tui non oblitus sum, verum misericordias et miserationes tuas novi, itemque spem mihi repo- sitam non ignoro : quare canticum semper tuum in memetipso custodio. Tu vero mei oblitus es : quare? Causam ediscere pervelim cur omnia excelsa tua et fluctus tui, videlicet tentationes et tantæ calami- tales, te permittente, super me transierint. Magna profecto, quod oblitus sis nei, causa fuerit oportet. Deus, misericors es, ac etiam miserator et longani- C D Cum porro id ait propheticus chorus, populi statum, uti dixi, quasi proprium sibi ascribit, his- que postremam abjectionem, ac ruinam totius gentis, quæ post eorum erga Salvatorem et Domi num nostrum incredulitatem accidit, indicare mihi videtur. Illi vero modo interroganti ac compellanti, Quare oblitus es mei? fortasse illud evangelicum dictum reponat : Quoties volui congregare filios luns, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluistis **? Quandoquidem igitur malitiæ suæ causa in oblivionem venerunt, jure chorus prophe- ticus, quia ex naturali ratione patiente uno mem- bro, compatiuntur omnia membra", quasi pro cor pore proprio lugens subjungit, secundum Symma- chum : Quare tristis incedo, affligente inimico ; et quasi occisionem per ossa mea exprobrabant mihi adversarii mei; sive : Dum confringuntur ossa mea exprobrabant me qui tribulant me. Nam propheticis ossibus, id est animæ facultatibus, per fletus et lacrymas confractis, qui in populo inimici Dei erant, quasi opitulante nemine, insurgebant expro- brantes ac dicentes, Ubi est Deus tuus? Psalmus hic apud Hebræos inscriptione caret; - Exod. XXXIV, 6. ** Matth. xx|11, 57. Cor. xII, 26. 1. PSALMUS DAVIDIS XLII. (1) Desideratur ό, ut sit 6 προφ., ut paulo infra. Εριτ.

ὕδατα δὲ τῶν ἀνθρώπων τὰς γνώμας, τὰς δίκην ὑδάτων τῇδε κἀκεῖσε φερομένας ῥᾳδίως, καὶ ὑπὸ τῶν τῆς ἀπάτης κυκωμένας πνευμάτων. Ταῦτα δὲ διδάσκει ἡμᾶς καὶ ἡ τῶν Πράξεων ἱστορία· ὅπως, τῶν ἱερῶν ἀποστόλων τὴν οἰκουμένην περινοστούντων, ζάλης ἐμπίπλαντο καὶ θορύβων αἱ πόλεις. Καὶ γὰρ ἐν Ἐφέσῳ Δημήτριος πᾶσαν τὴν πόλιν ἐκύκωσε· καὶ ἐν Λύστροις καὶ Δέρβῃ ταὐτὸ τοῦτο γεγένηται. Καὶ πάλιν ἐν Φιλίπποις καὶ Θεσσαλονίκῃ, καὶ Ἀθήναις, καὶ Κορίνθῳ, τῶν τῆς ἀπάτης πνευμάτων ταῦτα διεγειρόντων τὰ κύματα, ὑπὸ τούτων τινὲς ἐνεργούμενοι κατὰ τῶν ἱερῶν ἐβόων ἀποστόλων· Οἱ τὴν οἰκουμένην ἀναστατώσαντες, οὗτοι καὶ ἐνθάδε πάρεισι. Ταῦτα καὶ ὁ μακάριος προηγόρευσεν Ἀβακούμ· Ἐπεβίβασας, γάρ φησιν, εἰς θάλασσαν τοὺς ἵππους σου, ταράσσοντας ὕδατα πολλά. Ἵππους δὲ προσηγόρευσεν ὄχημα θεῖον γεγενημένους τοὺς ἱεροὺς ἀποστόλους· ἐπ’ αὐτῶν γὰρ ὀχούμενος ὁ Δεσπότης, τὰ πολλὰ καὶ διάφορα τῆς ἀσεβείας δόγματα διεσκέδασε. Νοήσεις δὲ καὶ ἄλλως τὴν σύγχυσιν τῆς γῆς καὶ τὴν ταραχὴν αὐτῆς, ἀκούων τοῦ Σωτῆρος λέγοντος· Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν· καὶ τί θέλω εἰ ἤδη ἀνήφθη; καὶ πάλιν·

Β εἶ, καὶ καὶ οἰκτίρμων καὶ μακρόθυμος. Διὸ ἐμαν- Α τὸν θεραπεύων ἀγαθαῖς ἐλπίσιν, εἰδὼς, ὅτι καθε ημέραν τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐντελεῖται ὁ Θεὺς, τὰς νύχτας τῇ ᾠδῇ αὐτοῦ σχολάζων διατελῶ. Μεθ᾿ ἡμέ- ραν μὲν γὰρ τὰς τῶν ἀνθρώπων ὁρῶν πράξεις και τὰς κυκλούσας ἡμᾶς συμφοράς, τούς τε μετεωρι σμούς σου καὶ τὰ κύματά σου, πρὸς ἐμαυτὸν ἀπο- δύρομαι· τῶν δὲ δι' ἡμέρας με θορυβούντων σχολάσας διὰ τῆς νυκτός, ἀναπεμπάζομαι τὰ ἐλέη τοῦ Κυρίου ἀναμιμνησκόμενός τε ὅπως καθ' ἡμέραν τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἐντέλλεται, ᾄσματα αὐτῷ καὶ ᾠδὰς ἀναπέμπω σχολὴν ἄγων τάς νύκτας. Διὸ δὴ καὶ λέλεκται· Καὶ νυκτὸς ᾠδὴ αὐτοῦ παρ' ἐμοί· κατὰ δὲ τὸν Ακύλαν· Καὶ ἐν νυκτὶ ᾆσμα αὐτοῦ μετ' ἐμοῦ. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ προσευχὴ τῷ Θεῷ τῆς ζωῆς μου. Ανω μὲν γὰρ ὕμνον εὐχαριστήριον, δε- δειγμένος ἐν παντὶ εὐχαριστεῖν, ταῖς μελλούσαις ἐλπίσιν χρησταῖς ἐμαυτὸν ἀνακτώμενος. Διὰ δὲ τὰ τέως ἐν τῷ παρόντι συνέχοντά με λυπηρὰ προσευχήν ἀναπέμπω τῷ Θεῷ τῆς ζωῆς μου· οἶδα γάρ, ὅτι αὐτὸν ἔχω τῆς ἐμαυτοῦ ζωῆς αἴτιον. Προσευχόμενος δὲ αὐτῷ φημι· Αντιλήπτωρ μου· ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύ λαν καὶ Σύμμαχον, πέτρα μου· ἐφ᾿ ἣν ἑστὼς οὐ διατραπήσομαι· διὰ τί μου ἐπελάθου; Ἐγὼ μὲν γάρ σου οὐκ ἐπιλέλησμαι· ἀλλ᾽ οἶδά σου τὰ ἐλέη καὶ τοὺς οἰκτιρμούς· οἶδα δὲ καὶ τὰς ἀποκειμένας μοι ἐλπίδας· διὸ καὶ τὴν ᾠδήν σου παρ' ἐμαυτῷ ἀδια- λείπτως φυλάττω· σὺ δέ μου ἐπελάθου· διὰ τί; Τὴν αἰτίαν μαθεῖν βούλομαι, δι᾿ ἣν πάντες οἱ μετεωρισμοί σου καὶ τὰ κύματά σου, οἱ πειρασμοί δηλαδὴ καὶ τοσαῦται περιστάσεις ἐπ' ἐμὲ διῆλθον, σοῦ συγχωροῦντος. Μέγα γάρ τι ὀφείλει τυγχάνειν τὸ αἴτιον τῆς περὶ ἐμοῦ λήθης. Λέγων δὲ ταῦτα ὁ χορός (1) προφητικός, ιδιοποιεῖ- ται, ὡς ἔφην, τὴν τοῦ λαοῦ κατάστασιν· τὴν γὰρ ἐσχά τὴν ἀποβολὴν καὶ τὴν ἀπόπτωσιν τοῦ παντὸς ἔθνους τὴν γενομένην μετὰ τὴν εἰς τὸν Σωτῆρα καὶ Κύριον ἡμῶν ἀπιστίαν αὐτῶν ἐμφαίνειν μοι διὰ τούτων δο κεῖ. Εἶπε δ' ἂν αὐτῷ ἐρωτήσαντι καὶ φάντι· Διὰ τί μου ἐπελάθου; τὸ ἐν Εὐαγγελίῳ λεχθέν· Ποσάκις ἠθέλησα ἐπισυναγαγεῖν τὰ τέκνα σου, δν τρόπον ὄρνις υποσυνάγει τὰ νοσσία ὑπὸ τὰς πτέρυγας, καὶ οὐκ ἠθελήσατε; Ἐπεὶ τοίνυν διὰ τὴν αὑτῶν κακίαν ἐπελήσθησαν, εἰκότως ὁ χορὸς ὁ προφητικός, ἐπεὶ φυσικοῖς λόγοις πάσχοντος ἑνὸς μέλους, συμ πάσχει πάντα τὰ μέλη, ὡς ὑπὲρ οἰκείου σώμα τος ἀλγῶν ἐπιλέγει κατὰ τὸν Σύμμαχον· Ἵνα τί σκυθρωπός περιπατώ, θλίβοντος ἐχθροῦ; καὶ ὡς σφαγὴν τῶν ὀστῶν μου ὠνείδιζον οἱ ἐναντίοι μου· ἦ, Ἐν τῷ καταθλᾶσθαι τὰ ὀστᾶ μου ὠνείδι- ζών με οἱ θλίβοντές με. Τῶν γὰρ ἐστέων τῶν προ- φητικῶν διὰ τοῦ κλαυθμοῦ καὶ τῶν ὀδυρμῶν και ταθλωμένων, τουτέστι τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων, οἱ ἐν τῷ λαῷ ἐχθροὶ τοῦ Θεοῦ, ὡς μηδενὸς ἐπαμύνοντος, ἐπανέβαινον ὀνειδίζοντες καὶ λέγοντες· Ποῦ ἐστιν ὁ Θεός σου; ΨΑΛΜΟΣ ΤΟ ΔΑΥΙΔ ΜΒ. Ανεπίγραφος παρ' Ἑβραίοις ὁ ψαλμός· διὸ οὐδὲ COMMENTARIA IN PSALMOS. mis 4. Quare me bona spe fulciens, gnarus illius, in die mandabit Deus misericordiam suam, nocte canticis ejus assidue incumbo. Siquidem cum per diem hominum opera, et calamitates nos circum- venientes, excelsa tua et fluctus tuos cernam, in memetipso lugeo; noctu vero dum induciæ sunt a conturbantibus, misericordias Domini mecum re- puto; ac recordatus quo pacto in die mandet mi- sericordiam suam, per noctis otium cantica ipsi laudesque profero. Quamobrem dictum est, et nocte canticum ejus apud me; secundum Aquilam autem, et nocte canticum ejus mecum. Neque id solum, sed etiam oratio Deo vitæ meæ. Nam hymnum in gra- tiarum actionem cano, sic institutus ut in omni- bus gratias agam, quandoquidem me bona futuro- ruin spe reficio. Ac propter eas quibus jam inter- cipior ærumnas, orationem Deo vitæ meæ persolvo: novi enim ipsum esse vitæ meæ auctorem. Precando autem sic eum compello, susceptor meus ; sive secum- dum Aquilam et Symmachum, petra mea; in qua con- sistens nunquam subvertar. Quare oblitus es mei? At enim ego tui non oblitus sum, verum misericordias et miserationes tuas novi, itemque spem mihi repo- sitam non ignoro : quare canticum semper tuum in memetipso custodio. Tu vero mei oblitus es : quare? Causam ediscere pervelim cur omnia excelsa tua et fluctus tui, videlicet tentationes et tantæ calami- tales, te permittente, super me transierint. Magna profecto, quod oblitus sis nei, causa fuerit oportet. Deus, misericors es, ac etiam miserator et longani- C D Cum porro id ait propheticus chorus, populi statum, uti dixi, quasi proprium sibi ascribit, his- que postremam abjectionem, ac ruinam totius gentis, quæ post eorum erga Salvatorem et Domi num nostrum incredulitatem accidit, indicare mihi videtur. Illi vero modo interroganti ac compellanti, Quare oblitus es mei? fortasse illud evangelicum dictum reponat : Quoties volui congregare filios luns, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluistis **? Quandoquidem igitur malitiæ suæ causa in oblivionem venerunt, jure chorus prophe- ticus, quia ex naturali ratione patiente uno mem- bro, compatiuntur omnia membra", quasi pro cor pore proprio lugens subjungit, secundum Symma- chum : Quare tristis incedo, affligente inimico ; et quasi occisionem per ossa mea exprobrabant mihi adversarii mei; sive : Dum confringuntur ossa mea exprobrabant me qui tribulant me. Nam propheticis ossibus, id est animæ facultatibus, per fletus et lacrymas confractis, qui in populo inimici Dei erant, quasi opitulante nemine, insurgebant expro- brantes ac dicentes, Ubi est Deus tuus? Psalmus hic apud Hebræos inscriptione caret; - Exod. XXXIV, 6. ** Matth. xx|11, 57. Cor. xII, 26. 1. PSALMUS DAVIDIS XLII. (1) Desideratur ό, ut sit 6 προφ., ut paulo infra. Εριτ.

PG 23:407Μὴ νομίσητε, ὅτι ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν· οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλὰ μάχαιραν. Ἦλθον γὰρ διχάσαι ἄνθρωπον κατὰ τοῦ πατρὸς, καὶ θυγατέρα κατὰ τῆς μητρὸς, καὶ νύμφην κατὰ τῆς πενθερᾶς, καὶ ἐχθροὶ τοῦ ἀνθρώπου οἱ οἰκιακοὶ αὐτοῦ· ὡσεὶ σαφέστερον ἔλεγε· Καὶ ἐχθροὺς ἑκάστου ποιῆσαι τοὺς οἰκιακοὺς αὐτοῦ. Τί χρὴ λέγειν, ὡς καὶ πόλεις ὅλαι καὶ δῆμοι ἔθνη τε παντοῖα ἐπὶ τῷ εὐαγγελικῷ λόγῳ συνεχύθησαν, λυομένης αὐτοῖς τῆς παλαιᾶς δεισιδαιμονίας; Ἀλλὰ τούτων ταραττομένων καὶ συγχεομένων, οἱ τῆς Ἐκκλησίας υἱοὶ καὶ προεστῶτες αὐτῆς φασιν· Οὐ φοβηθησόμεθα. Ἰδιοποιοῦνται δὲ τὸν Θεὸν λέγοντες· Ὁ Θεὸς ἡμῶν, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῶν πεπλανημένως παρὰ τοῖς ἔθνεσιν ὀνομαζομένων θεῶν. Καὶ εἰ μὲν ἄνθρωποι μόνον ἐταράσσοντο, ἀπήρκει εἰπεῖν· Ἐν τῷ ταράσσεσθαι τὴν γῆν οὐ φοβηθησόμεθα· ἐπεὶ δὲ καὶ ἀφανεῖς δυνάμεις καὶ δαίμονες πονηροὶ ἐπὶ τῷ σωτηρίῳ λόγῳ κλόνον καὶ σάλον ἐπεπόνθεσαν, εἰκότως καὶ περὶ τούτων, ὥσπερ κρυφίων καὶ λανθανόντων τοὺς τῶν ἄλλων ὀφθαλμοὺς, ᾐνίττετο φάσκων, καὶ μετατίθεσθαι ὄρη ἐν καρδίᾳ θαλασσῶν. Ἤχησαν καὶ ἐταράχθησαν τὰ ὕδατα αὐτῶν·

ἐταράχθησαν τὰ ὄρη ἐν τῇ κραταιότητι αὐτοῦ. Νοήσεις δὲ ταῦτα τὰ ὄρη τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας ἀπὸ τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας. Ὁπηνίκα γὰρ τὸν σεληνιαζόμενον ὁ Σωτὴρ ἰάσατο, ἐπιφέρει λέγων τοῖς μαθηταῖς· Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐὰν ἔχητε πίστιν ὡς κόκκον σινάπεως, ἐρεῖτε τῷ ὄρει τούτῳ· Μετάβηθι ἐντεῦθεν ἐκεῖ· καὶ μεταβήσεται, καὶ οὐδὲν ἀδυνατήσει ὑμῖν· ὄρος ὀνομάζων τὸ προδηλωθὲν δαιμόνιον. Πῶς δ’ ἐν καρδίᾳ θαλασσῶν μετατίθεται τὰ ὄρη, μάθοις ἂν ἀπὸ τοῦ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγελίου, ἔνθα εἴρηται, ὅτι παρεκάλουν τὸν Σωτῆρα οἱ δαίμονες, ἵνα μὴ ἐπιτάξῃ αὐτοῖς εἰς τὴν ἄβυσσον ἀπελθεῖν. Τὴν δὲ ἄβυσσον εἴωθεν ἡ Γραφὴ καλεῖν θαλάσσας, ὡς ἐν τῷ Ἰὼβ εἴρηται· Ἦλθες δ’ ἐπὶ τῆς θαλάσσης· ἐν δὲ ἴχνεσιν ἀβύσσου περιεπάτησας. Περὶ ταύτης τῆς ἀβύσσου καὶ Μωϋσῆς ἐν τῇ κοσμοποιίᾳ ἐδίδασκε λέγων· Καὶ σκότος ἐπάνω τῆς ἀβύσσου. Ἀλλὰ τούτων γινομένων· Ἡμεῖς, φησὶν, οὐ φοβηθησόμεθα, ἠχούντων καὶ θολουμένων τῶν ὑδάτων αὐτῶν, καὶ σειομένων ὀρέων ἐν τῷ παραδοξασμῷ αὐτοῦ, κατὰ τὸν Σύμμαχον.

Ἐνδοξασμὸς δὲ ἦν τοῦ Σωτῆρος ἡ τῆς Ἐκκλησίας αὔξησις καὶ πληθυσμὸς τῶν εἰς αὐτὸν πιστευόντων, ἥ τε ἀνατροπὴ τῆς πολυθέου πλάνης. Τὸ διάψαλμα διαστολὴν εἰργάσατο τῆς τῶν προλεχθέντων διανοίας πρὸς τὰ μέλλοντα ῥηθήσεσθαι. Διόπερ ὡς ἐπὶ ἕτερον τάγμα διαβὰς ὁ λόγος, πάλιν δι’ αἰνιγμῶν τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Θεοῦ τὴν εἰρηνικὴν κατάστασιν σημαίνει, ἣν πόλιν τοῦ Θεοῦ ὀνομάζει διὰ τὸ θεοσεβὲς πολίτευμα. Θεοῦ δὲ πόλις τὸ τῶν κατὰ Θεὸν πολιτευομένων σύστημα· τοῦτο δὲ τὴν σύμπασαν οἰκουμένην πληροῖ. Ἐπειδήπερ ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου μέχρι δυσμῶν ἔστιν εὑρεῖν διὰ τῆς Ἐκκλησίας συνισταμένην τὴν τοιαύτην Θεοῦ πόλιν, ἥτις, τὸν οὐράνιον ἔχουσα λόγον πηγάζοντα ἐν αὐτῇ καὶ ἀνομβροῦντα, πάσης θεϊκῆς εὐφροσύνης πληροῦται. Ἀκύλας δὲ καὶ Σύμμαχος· Τοῦ ποταμοῦ, φασὶν, αἱ διαιρέσεις εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ. Νοήσεις δὲ τὰς διαιρέσεις ἀκούων Παύλου λέγοντος· Διαιρέσεις χαρισμάτων εἰσὶ, τὸ δ’ αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰσιν, ὁ δὲ αὐτὸς Κύριος· καὶ διαιρέσεις εἰσὶν ἐνεργημάτων, ὁ δ’ αὐτὸς Θεὸς, ὁ ἐνεργῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσιν. Ἡγίασε τὸ σκήνωμα αὐτοῦ ὁ Ὕψιστος. Κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον·

PG 23:409Τὸ ἅγιον τῆς κατασκηνώσεως τοῦ Ὑψίστου. Μεγάλης γὰρ οὔσης καὶ πολλῆς τῆς πόλεως, ἔστι τι αὐτῆς τὸ ἐξαίρετον. Τῶν γὰρ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ πολὺ μὲν τὸ ἄλλο πλῆθος, σπανίοι δὲ οἱ τῇ ἁγιοσύνῃ προσανακείμενοι, καὶ τὴν ἐντολὴν τὴν λέγουσαν· Ἅγιοι ἔσεσθε, ὅτι ἐγὼ Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν ἅγιος, φυλάττοντες. Καὶ ἐν τούτοις τε τοῖς ἁγίοις ἡ κατασκήνωσις λέλεκται εἶναι τοῦ Ὑψίστου· ἐν μόνοις γὰρ αὐτοῖς χώραν ἔχει ἡ φάσκουσα τοῦ Θεοῦ φωνή· Ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω· καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός. Ὁ Θεὸς ἐν μέσῳ αὐτῆς οὐ σαλευθήσεται· βοηθήσει αὐτῇ ὁ Θεὸς τῷ πρωὶ̈, πρωί̈. Ἕτερος δὲ πάλιν φησίν· Οἶμαι αὐτὸν αἰνίττεσθαι τὰς πρωϊνὰς συνόδους, ἐν αἷς εἰώθαμεν κατὰ τὰς ἁπανταχοῦ γῆς ἐκκλησίας συγκροτεῖσθαι. Καὶ ἄλλως δὲ διεγείρει ἡμᾶς τὸ λόγιον καὶ παρορμᾷ ἐπὶ τὰς ἑωθινὰς προςευχάς· ἵν’ ὥσπερ τὰς ἀπαρχὰς τῆς ἑαυτῶν ζωῆς ἀναφέροιμεν αὐτῷ· κατὰ γὰρ τούτους τοὺς καιροὺς ἀτάραχος οὖσα μάλιστα ἡ κεκαθαρμένη διάνοια, ἱερέως τρόπον λειτουργεῖν εἴωθε τῷ Θεῷ. Διάψαλμα. Ἐταράχθησαν ἔθνη, ἔκλιναν βασιλεῖαι· ἔδωκε φωνὴν αὐτοῦ, ἐσαλεύθη ἡ γῆ.

Α παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς ἐπιγραφὴν ἔχει. Αλλά Β καὶ ὅτι μέρος ἔοικεν εἶναι τοῦ πρὸ αὐτοῦ, δεδήλωτας ἔκ τε τῶν ὁμοίων ἐν ἀμφοτέροις λόγων καὶ ἐκ τῆς ἐμφερούς διανοίας. Φημὶ τοίνυν καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸν χορὸν τὸν προφητικὸν τὰ προκείμενα διεξιέναι ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, ὡς ἀπωσμένου καὶ παραδοθέντος ἔθνεσι καὶ ἀνθρώποις πονηροῖς, δεομένου δὲ καὶ ἀντιβολοῦντος ἐκδικίας τυχεῖν, καὶ ῥυσθῆναι των χειρῶν τῶν πολεμίων. Ωσπερ δὲ διὰ τὴν τοῦ λαοῦ κάκωσιν συνέβαινε τοῖς δικαιοπραγοῦσι συμπάσχειν καὶ συναλγεῖν, καὶ συνδιατίθεσθαι, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ τῶν θεοφιλῶν ἀνδρῶν δικαιοπραγία κοινωνίαν καὶ μετάδοσιν ἀγαθῶν παρέχει. Διὸ δὴ, τὰ πάθη τοῦ λαοῦ εἰς ἑαυτοὺς ἀναλαμβάνοντες, εὐχὰς ὑπὲρ τοῦ πλήθους ἐποιοῦντο, κοινήν τε ἱκετηρίαν τῷ Θεῷ ἀνέπεμπον. Εἰκότως οὖν ὡς ἐξ ἑνὸς στόματος ταύτας ἡφίεσαν τὰς φωνάς. Κρινόν με, ὁ Θεὸς, καὶ δίκασον τὴν δίκην μου ἐξ ἔθνους οὐχ ὁσίου· ἀπὸ ἀνθρώπου δολίου καὶ ἀδίκου ῥῦσαί με. "Οτι σὺ ὁ Θεὸς κραταίωμά μου, ἵνα τί ἀπώσω με; ἵνα τί σκυθρωπάζων πορεύομαι ἐν τῷ ἐκθλίψαι ἐχθρόν ; Εἶποι δ᾽ ἄν τις ταῦτα λέγειν ἕνα που καὶ δεύτερον ἐν ὅλῳ τῷ ἔθνει τῶν Ἰουδαίων, εὑρημένον δίκαιον. Αὐτὸς οὖν ὁ εἷς καὶ σπάνιος, οἷον Ἱερεμίας ή τις ἕτερος ὅμοιος αὐτῷ, ἀποκλαιέσθω, καὶ ταύτας ἀναπεμπέτω τὰς φωνὰς, ἱκετεύων ῥυσθῆναι ἐξ ἀνοσίου ἔθνους· δηλούτω δὲ αὐτοὺς τοὺς ἐκ περιτομῆς, καὶ ἀπὸ ἀνθρώπου ἀδίκου καὶ δολίου, ὡς ἂν μήποτε καὶ αὐτὸς γένοιτο ἄδικος καὶ δόλιος. Παρακαλείτω δὲ τὸν Θεὸν λέγων· Σὺ εἶ ὁ Θεὸς κραταίωμά μου· ἵνα τί με ἀπώσω, καταλιπών με ἐν μέσῳ τοιούτου λαοῦ ; Ἥρμοζε δὲ τὰ προκείμενα καὶ τῷ προφήτῃ Ηλία, ὃς ἔλεγεν κατεντυγχάνων τοῦ λαοῦ· Κύριε, τοὺς προφήτας σου ἀπέκτειναν, καὶ τὰ θυσιαστήριά σου κατέσκαψαν, κἀγὼ ὑπελείφθην μόνος, καὶ ζητοῦσι τὴν ψυχὴν λαβεῖν αὐτήν. Σαφῶς δὲ διδάσκει Ἱερεμίας έκλελοιπέναι πάντα δί- καιον ἐκ τοῦ λαοῦ, λέγων· Περιδράμετε ἐν ταῖς ἀμφόδοις Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐν ταῖς πλατείαις αὐτῆς, καὶ ἴδετε εἰ ἔστι συνιών, καὶ ἵλεως ἔσο- μαι αὐτοῖς. Εἶτ᾽ ἐπειδὴ τὸ πλῆθος τῶν κακῶν ἀνδρῶν θλίψιν παρεῖχε τῷ δικαίῳ, σκυθρωπάζειν ἐπὶ τούτῳ ἔλεγεν· Ἵνα τί σκυθρωπάζων πορεύομαι ἐν τῷ ἐκθλίψαι ἐχθρόν ; Καὶ ἄλλως δὲ, τῶν ἐχθρῶν καὶ πολεμίων θλιβόντων καὶ ἐπικρατεστέρων γενομένων τοῦ ἔθνους, ὁ τῷ Θεῷ ἀνακείμενος ἐδάκνετο την ψυχήν, ζήλου πληρούμενος ἐπὶ τῇ τῶν ἀθέων καὶ ἀσεβῶν ἀνδρῶν εὐπραγίᾳ. Διὸ καὶ ἱκετηρίαν ἀν έπεμπεν, ὡς ἂν, κρίνας ὁ Θεὸς καὶ δικάσας αὐτῷ, καὶ τὴν πρέπουσαν περὶ αὐτοῦ δίκην ἐξενεγκάμενος, τὴν αὐτοῦ προσοφειλομένην ἀμοιβὴν τῶν αὐτοῦ κατορθω μάτων τῷ παντὶ πλήθει χαρίσοιτο, καὶ δι᾿ αὐτοῦ ῥύσαιτο τοὺς πάντας ἐκ χειρὸς τῶν πολεμίων· ἵν', ὥσπερ κοινωνὸς αὐτὸς γέγονε τῆς τοῦ λαοῦ κακο πραγίας, οὕτω καὶ ὁ λαὸς μετάσχοι τῆς αὐτοῦ δια καιοπραγίας. Ωσπερ δὲ οἱ δίκαιοι ἔχοντες ἐν τοῖς δικαστηρίοις, τοὺς δικαστὰς ἱκετεύουσιν ἐπακοῦσαι, EUSEBUI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - quare neque apud reliquos interpretes titulum ha- bet. Sed quia præcedentis pars videtur esse, quod utique cum ex similibus utrinque verbis, tum ex allini sententia commonstratur; dico sane etiam in- præsentiarum chorum propheticum hæc enarrare circa populum, utpote abjectum traditumque gen- tibus hominibusque improbis, rogantem ac cum precibus postulantem ut ultio sumatur, et ipse e manibus inimicorum eruatur. Quemadmodum au- tem, afflicto populo, justi quoque viri una patiun- tur ac dolore ob communem calamitatem afficiun- tur; ita religiosorum hominum probitas multitu- dini quoque recte factorum communionem fructum- que parit. Quamobrem illi ærumnas populi in se recipientes, preces pro multitudine fundebant, communeinque supplicationem Deo emittebant. Jure itaque ceu uno ore has proferebant voces. VERS. 2. Judica me, Deus, et discerne causam meam de gente non sancta, ab homine iniquo et do- loso erue me. Quia tu es Deus fortitudo mea, quare me repulisti? Quare tristis incedo dum affligit me inimicus? Dixerit quispiam hæc proferre unum al- terumve qui in universo populo Judaico justus re- pertus est. Ipse igitur sive unus sive perrarus homo, qualis erat Jeremias aut quilibet ipsi simi- lis, ita fleat et hujusmodi voces emittat, rogans a genté non sancta liberari, quibus indicari videntur qui ex circumcisione erant; et a viro iniquo et do- loso, ut nunquam ipse aut iniquus aut dolosus eva- dat. Roget autem Deum his verbis: Tu es Deus fortitudo mea, quare me repulisti, ne in medio ta- C lis populi relinquens ? Hæc porro Heliæ propheta congruunt, qui Domino supplicans contra populumn ila fatur : Domine, prophetas tuos interfecerunt, al- taria tua subverterunt : et ego relictus solus, quæ- runtque ipsam animam tollere 48. Perspicue autem docet Jeremias defecisse omnem justum de populo, dicens Circuite in biviis Jerusalem et in plateis ejus, et videte si est qui intelligat, et propilius ero eis 9. Deinde quia multitudo improborum hominum justum ipsum premebat, se hac de causa tristem esse dicebat: Quare contristatus incedo, dum afligit me inimicus? Et alioquin cum gentes et inimici calamitatem inferrent, atque populo Judaico supe- riores evasissent, vir ille Deo addictus animo do- lebat, zelo plenus ob prosperas alleorum et impio-D rum hominum res. Quare supplicationem emitte- bat, ut Deus, qui de causa sua judicaverat, ac congruentem de se sententiam tulerat, mercedem recte factis suis debitam, universæ populi multi- tudini largiretur, et sui causa omnes eriperet de manu inimicorum; ut quemadmodum ipse delicto- rum populi particeps fuerat, ita populus bonorum operum ipsius consors esset. Sicut autem justi homines qui ad tribunalia litem habent, judices ob- secrant ut justam causam suam audiant, atque ex æo et bono sententiam sibi ferant; eodem modo : III Reg. xix, XIX, 14. Jerem. V, 1.

Ἐνταῦθα τοὺς τὴν γῆν οἰκοῦντας ἀνθρώπους εἰσάγει ταραττομένους, τάς τε ἐπὶ γῆς βασιλείας ὁπλιζομένας κατὰ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ πόλεμον αἰρομένας κατὰ τοῦ εὐαγγελικοῦ λόγου. Εἶθ’ ὥσπερ ἐν ταῖς συμβολαῖς, ἐπικρατοῦντος τοῦ τῶν νικώντων μέρους, τὸ ἐναντίον ταράττεται καὶ εἰς φυγὴν χωρεῖ· οὕτω καὶ νῦν, νικῶντος τοῦ εὐαγγελικοῦ λόγου, ἐταράχθησαν ἔθνη καὶ ἔκλιναν βασιλεῖαι, ἢ, περιετράπησαν βασιλεῖαι, κατὰ τὸν Σύμμαχον. Ἀλλὰ καὶ διδόντος φωνὴν αὐτοῦ διελύθη ἡ γῆ. Τοῦ γὰρ εὐαγγελικοῦ λόγου νεωστὶ περιιόντος εἰς τὸν βίον, ξενιζόμενα τὰ ἔθνη, καὶ τὴν προτέραν αὐτῶν δεισιδαιμονίαν διεκδικοῦντα συνεκινήθη· οἵ τε τούτων βασιλεῖς ἐπανέστησαν τῇ Ἐκκλησίᾳ. Ἀλλ’ ἐπεὶ ὁ Θεὸς καταφυγὴ αὐτῆς ἦν, οἱ πάντες ἀνετράπησαν, πλέον οὐδὲν ἢ φωνὴν μόνην τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν δεδωκότος. Ἔδωκε γὰρ φωνὴν αὐτοῦ, ἡ δ’ ἐσαλεύετο. Ποίαν δὲ φωνὴν ἢ τὴν διὰ τοῦ κηρύγματος τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ; Εἰκότως οὖν πάλιν ἡμεῖς οἱ ἀνωτέρω εἰρηκότες· Ὁ Θεὸς ἡμῶν καταφυγὴ καὶ δύναμις, τὴν αὐτὴν ὁμολογίαν ἐπαναλαμβάνομεν λέγοντες, ὅτι μὴ ἐξ ἡμετέρας δυνάμεως τὰ τοσαῦτα κατορθώματα, ἀλλ’ ἦν μεθ’ ἡμῶν ὁ ταῦτα ἐνεργῶν Κύριος τῶν δυνάμεων.

Α παρὰ τοῖς λοιποῖς ἑρμηνευταῖς ἐπιγραφὴν ἔχει. Αλλά Β καὶ ὅτι μέρος ἔοικεν εἶναι τοῦ πρὸ αὐτοῦ, δεδήλωτας ἔκ τε τῶν ὁμοίων ἐν ἀμφοτέροις λόγων καὶ ἐκ τῆς ἐμφερούς διανοίας. Φημὶ τοίνυν καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸν χορὸν τὸν προφητικὸν τὰ προκείμενα διεξιέναι ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, ὡς ἀπωσμένου καὶ παραδοθέντος ἔθνεσι καὶ ἀνθρώποις πονηροῖς, δεομένου δὲ καὶ ἀντιβολοῦντος ἐκδικίας τυχεῖν, καὶ ῥυσθῆναι των χειρῶν τῶν πολεμίων. Ωσπερ δὲ διὰ τὴν τοῦ λαοῦ κάκωσιν συνέβαινε τοῖς δικαιοπραγοῦσι συμπάσχειν καὶ συναλγεῖν, καὶ συνδιατίθεσθαι, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ τῶν θεοφιλῶν ἀνδρῶν δικαιοπραγία κοινωνίαν καὶ μετάδοσιν ἀγαθῶν παρέχει. Διὸ δὴ, τὰ πάθη τοῦ λαοῦ εἰς ἑαυτοὺς ἀναλαμβάνοντες, εὐχὰς ὑπὲρ τοῦ πλήθους ἐποιοῦντο, κοινήν τε ἱκετηρίαν τῷ Θεῷ ἀνέπεμπον. Εἰκότως οὖν ὡς ἐξ ἑνὸς στόματος ταύτας ἡφίεσαν τὰς φωνάς. Κρινόν με, ὁ Θεὸς, καὶ δίκασον τὴν δίκην μου ἐξ ἔθνους οὐχ ὁσίου· ἀπὸ ἀνθρώπου δολίου καὶ ἀδίκου ῥῦσαί με. "Οτι σὺ ὁ Θεὸς κραταίωμά μου, ἵνα τί ἀπώσω με; ἵνα τί σκυθρωπάζων πορεύομαι ἐν τῷ ἐκθλίψαι ἐχθρόν ; Εἶποι δ᾽ ἄν τις ταῦτα λέγειν ἕνα που καὶ δεύτερον ἐν ὅλῳ τῷ ἔθνει τῶν Ἰουδαίων, εὑρημένον δίκαιον. Αὐτὸς οὖν ὁ εἷς καὶ σπάνιος, οἷον Ἱερεμίας ή τις ἕτερος ὅμοιος αὐτῷ, ἀποκλαιέσθω, καὶ ταύτας ἀναπεμπέτω τὰς φωνὰς, ἱκετεύων ῥυσθῆναι ἐξ ἀνοσίου ἔθνους· δηλούτω δὲ αὐτοὺς τοὺς ἐκ περιτομῆς, καὶ ἀπὸ ἀνθρώπου ἀδίκου καὶ δολίου, ὡς ἂν μήποτε καὶ αὐτὸς γένοιτο ἄδικος καὶ δόλιος. Παρακαλείτω δὲ τὸν Θεὸν λέγων· Σὺ εἶ ὁ Θεὸς κραταίωμά μου· ἵνα τί με ἀπώσω, καταλιπών με ἐν μέσῳ τοιούτου λαοῦ ; Ἥρμοζε δὲ τὰ προκείμενα καὶ τῷ προφήτῃ Ηλία, ὃς ἔλεγεν κατεντυγχάνων τοῦ λαοῦ· Κύριε, τοὺς προφήτας σου ἀπέκτειναν, καὶ τὰ θυσιαστήριά σου κατέσκαψαν, κἀγὼ ὑπελείφθην μόνος, καὶ ζητοῦσι τὴν ψυχὴν λαβεῖν αὐτήν. Σαφῶς δὲ διδάσκει Ἱερεμίας έκλελοιπέναι πάντα δί- καιον ἐκ τοῦ λαοῦ, λέγων· Περιδράμετε ἐν ταῖς ἀμφόδοις Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐν ταῖς πλατείαις αὐτῆς, καὶ ἴδετε εἰ ἔστι συνιών, καὶ ἵλεως ἔσο- μαι αὐτοῖς. Εἶτ᾽ ἐπειδὴ τὸ πλῆθος τῶν κακῶν ἀνδρῶν θλίψιν παρεῖχε τῷ δικαίῳ, σκυθρωπάζειν ἐπὶ τούτῳ ἔλεγεν· Ἵνα τί σκυθρωπάζων πορεύομαι ἐν τῷ ἐκθλίψαι ἐχθρόν ; Καὶ ἄλλως δὲ, τῶν ἐχθρῶν καὶ πολεμίων θλιβόντων καὶ ἐπικρατεστέρων γενομένων τοῦ ἔθνους, ὁ τῷ Θεῷ ἀνακείμενος ἐδάκνετο την ψυχήν, ζήλου πληρούμενος ἐπὶ τῇ τῶν ἀθέων καὶ ἀσεβῶν ἀνδρῶν εὐπραγίᾳ. Διὸ καὶ ἱκετηρίαν ἀν έπεμπεν, ὡς ἂν, κρίνας ὁ Θεὸς καὶ δικάσας αὐτῷ, καὶ τὴν πρέπουσαν περὶ αὐτοῦ δίκην ἐξενεγκάμενος, τὴν αὐτοῦ προσοφειλομένην ἀμοιβὴν τῶν αὐτοῦ κατορθω μάτων τῷ παντὶ πλήθει χαρίσοιτο, καὶ δι᾿ αὐτοῦ ῥύσαιτο τοὺς πάντας ἐκ χειρὸς τῶν πολεμίων· ἵν', ὥσπερ κοινωνὸς αὐτὸς γέγονε τῆς τοῦ λαοῦ κακο πραγίας, οὕτω καὶ ὁ λαὸς μετάσχοι τῆς αὐτοῦ δια καιοπραγίας. Ωσπερ δὲ οἱ δίκαιοι ἔχοντες ἐν τοῖς δικαστηρίοις, τοὺς δικαστὰς ἱκετεύουσιν ἐπακοῦσαι, EUSEBUI CÆSARIENSIS OPP. PARS III. EXEGETICA. - quare neque apud reliquos interpretes titulum ha- bet. Sed quia præcedentis pars videtur esse, quod utique cum ex similibus utrinque verbis, tum ex allini sententia commonstratur; dico sane etiam in- præsentiarum chorum propheticum hæc enarrare circa populum, utpote abjectum traditumque gen- tibus hominibusque improbis, rogantem ac cum precibus postulantem ut ultio sumatur, et ipse e manibus inimicorum eruatur. Quemadmodum au- tem, afflicto populo, justi quoque viri una patiun- tur ac dolore ob communem calamitatem afficiun- tur; ita religiosorum hominum probitas multitu- dini quoque recte factorum communionem fructum- que parit. Quamobrem illi ærumnas populi in se recipientes, preces pro multitudine fundebant, communeinque supplicationem Deo emittebant. Jure itaque ceu uno ore has proferebant voces. VERS. 2. Judica me, Deus, et discerne causam meam de gente non sancta, ab homine iniquo et do- loso erue me. Quia tu es Deus fortitudo mea, quare me repulisti? Quare tristis incedo dum affligit me inimicus? Dixerit quispiam hæc proferre unum al- terumve qui in universo populo Judaico justus re- pertus est. Ipse igitur sive unus sive perrarus homo, qualis erat Jeremias aut quilibet ipsi simi- lis, ita fleat et hujusmodi voces emittat, rogans a genté non sancta liberari, quibus indicari videntur qui ex circumcisione erant; et a viro iniquo et do- loso, ut nunquam ipse aut iniquus aut dolosus eva- dat. Roget autem Deum his verbis: Tu es Deus fortitudo mea, quare me repulisti, ne in medio ta- C lis populi relinquens ? Hæc porro Heliæ propheta congruunt, qui Domino supplicans contra populumn ila fatur : Domine, prophetas tuos interfecerunt, al- taria tua subverterunt : et ego relictus solus, quæ- runtque ipsam animam tollere 48. Perspicue autem docet Jeremias defecisse omnem justum de populo, dicens Circuite in biviis Jerusalem et in plateis ejus, et videte si est qui intelligat, et propilius ero eis 9. Deinde quia multitudo improborum hominum justum ipsum premebat, se hac de causa tristem esse dicebat: Quare contristatus incedo, dum afligit me inimicus? Et alioquin cum gentes et inimici calamitatem inferrent, atque populo Judaico supe- riores evasissent, vir ille Deo addictus animo do- lebat, zelo plenus ob prosperas alleorum et impio-D rum hominum res. Quare supplicationem emitte- bat, ut Deus, qui de causa sua judicaverat, ac congruentem de se sententiam tulerat, mercedem recte factis suis debitam, universæ populi multi- tudini largiretur, et sui causa omnes eriperet de manu inimicorum; ut quemadmodum ipse delicto- rum populi particeps fuerat, ita populus bonorum operum ipsius consors esset. Sicut autem justi homines qui ad tribunalia litem habent, judices ob- secrant ut justam causam suam audiant, atque ex æo et bono sententiam sibi ferant; eodem modo : III Reg. xix, XIX, 14. Jerem. V, 1.

PG 23:411Αὐτός τε ἦν ἀντιλήπτωρ ἡμῶν ὁ Θεὸς Ἰακώβ. Εὐκαίρως δὲ καὶ ἐνταῦθα τοῦ Θεοῦ Ἰακὼβ ἐμνημόνευσαν, ἀναπέμποντες ἡμᾶς ἐπὶ τὸν ὀφθέντα τῷ Ἰακὼβ ἐν σχήματι ἀνδρός. Ἐπάλαισε γὰρ, φησὶν, ἄνθρωπος μετ’ αὐτοῦ, ὃς καὶ εἶπεν αὐτῷ· Οὐκ ἔτι κληθήσεται τὸ ὄνομά σου Ἰακὼβ, ἀλλ’ Ἰσραὴλ ἔσται τὸ ὄνομά σου· ὅτι ἐνίσχυσας μετὰ Θεοῦ. Καὶ ἀναστὰς Ἰακὼβ ἐκάλεσε τὸ ὄνομα τοῦ τόπου ἐκείνου, Εἶδος Θεοῦ, εἰπών· Εἶδον γὰρ Θεὸν πρόσωπον πρὸς πρόσωπον. Οὗτος γὰρ αὐτὸς ἐκεῖνος ὁ ἐν ἀνθρώπου σχήματι τῷ Ἰακὼβ φανείς. Αὐτὸς δέ ἐστιν ὁ Κύριος τῶν δυνάμεων ὁ μεθ’ ἡμῶν, καὶ αὐτός ἐστιν ἀντιλήπτωρ ἡμῶν ὁ Θεὸς Ἰακώβ. Δι’ αὐτοῦ γὰρ τὰ προγεγραμμένα πάντα κατωρθώσαμεν. Δεῦτε καὶ ἴδετε τὰ ἔργα τοῦ Κυρίου, ἃ ἔθετο τέρατα ἐπὶ τῆς γῆς, ἀνταναιρῶν πολέμους μέχρι τῶν περάτων τῆς γῆς. Τόξον συντρίψει, καὶ συγκλάσει ὅπλον, καὶ θυρεοὺς κατακαύσει ἐν πυρί. Ἔστι γε, ἐπιστήσαντα τοῖς χρόνοις, καὶ πρὸς λέξιν αὐτὰ ταῦτα πεπληρωμένα παραλαβεῖν· εἴ γε πρὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπιφανείας τοποκρατίαι καὶ τοπαρχίαι κατὰ χώρας ἦσαν καὶ κατὰ πόλεις· πόλεμοί τε συνίσταντο καθ’ ἑκάστην γωνίαν τῆς γῆς·

Τu τῶν δικαίων αὐτῶν, δικάσαι τε καὶ κρίνειν αὐτοὺς ὀρθῶς· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ θεοφιλής διὰ τῶν προκειμένων τῷ Θεῷ φησι· Κρινόν μοι, ὁ Θεός, οὐχὶ, κρινόν με· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, κρινόν μοι. Σὺ γὰρ αὐτὸς γενοῦ μοι κριτὴς, καὶ τὴν κρίσιν μου ταύτην κρῖνον, καὶ ὑπερδίκησον τῆς δίκης μου, ἶνα, τυχὼν ἐκδικίας, συμβάλωμαι τῇ σωτηρία τοῦ παντὸς πλήθους τὰ ἐμαυτοῦ κατορθώματα. Εξαπόστειλον τὸ φῶς σου, καὶ τὴν ἀλήθειάν σου· αὐτά με ὡδήγησαν καὶ ἤγαγόν με εἰς ὄρος ἅγιόν σου, καὶ εἰς τὰ σκηνώματά σου. Νοήσεις καὶ οὕτως· Τοῦ παρὰ σοὶ φωτὸς καὶ τῆς παρὰ σοὶ ἀληθείας τυχών ὁδηγηθήσομαι, ὑπὸ μὲν τοῦ φωτὸς φωτιζόμενος, ὑπὸ δὲ τῆς σῆς ἀλη- θείας χειραγωγούμενος ἐπὶ τὸ ὄρος τὸ ἅγιόν σου τὸ ἐπ ουράνιον καὶ ἐπὶ τὰ αὐτόθι σκηνώματά σου, περὶ ὧν Β καὶ ἐν τῷ πρὸ τούτου ἔλεγον· "Οτι διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως καὶ ἐξομολογήσεως ἤχου ἑορτάζοντος· ὡς ἂν δέ σοι τῷ Θεῷ ἱερωμένος, ἐπὶ τὰ ἐνδοτάτω καὶ μέχρι τοῦ θυσιαστηρίου ἥξω, καὶ πρὸς σὲ τὸν Θεὸν ἐλεύσομαι τὸν εὐφραίνοντα τὴν νεότητά μου τὴν πνευματικήν. Εξομολογήσομαι σοι ἐν κιθάρα, ὁ Θεός. Κιθάραν δὲ τὸ σῶμά φησι, δι' οὗ ἀνακρούεσθαι πέφυκεν ὁ νοῦς, καὶ διὰ τῶν αἰσθητηρίων ὥσπερ διὰ χορδῶν τὴν τῷ Θεῷ πρέ που σαν μελωδίαν ἀναπέμπειν εἴωθε. Σαφῶς δὲ διὰ τούτων ὁ χορὸς ὁ προφητικὸς παρακαλεῖ τὸ φῶς ἀποσταλῆναι τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ, ὡς μηδέπω τότε φαῖνον ἐπὶ τῆς γῆς, μηδὲ τῆς ἀληθείας ὑπαρχούσης πως σὺν ἀνθρώποις, ὅτε ταύτας ἠφίες τὰς φωνάς. Φῶς δὲ ἀποστελλόμενον ἕτερον ἂν εἴη τοῦ ἀποστέλλοντος, περὶ οὗ εἴρηται· ἂν τὸ φῶς τὸ φωτίζον πάντα ἄνθρωπον ἐρχό- μενον εἰς τὸν κόσμον. Διδάσκει δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Σω τὴρ αὐτοπροσώπως λέγων· 'Εγώ εἰμι τὸ φῶς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή. Ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συνταράσσεις με ; Ελπισον ἐπὶ τὸν Θεὸν, ὅτι ἐξομολογήσομαι αὐτῷ, σωτή ριον τοῦ προσώπου μου καὶ ὁ Θεός μου. Σύμμα χος δέ· Τί καταρρέεις, ψυχή μου, καὶ τί θορυβεῖς ἐπ' ἐμέ ; 'Ανάμεινον τὸν Θεόν· εἰσαεὶ γὰρ ἐξομο- λογήσομαι αὐτῷ, τῇ σωτηρίᾳ τοῦ προσώπου μου καὶ τῷ Θεῷ μου. Ἀνάμεινον, φησὶν, ἵνα καὶ αὐτὴ δυνηθῇς ποτε εἰπεῖν· Ὑπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον, καὶ προσέσχε μοι. ᾿Αλλὰ καὶ ἔλπισον ἐπὶ τὸν Θεόν· ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Τί γὰρ ἂν χρὴ ταράττεσθαι; τί δὲ περίλυπον γίνεσθαι, του σούτων προσδοκωμένων ἀγαθῶν; Ἔτι γὰρ μικρὸν ὅσον ὁ ἐρχόμενος ἥξει, καὶ οὐ χρονιεῖ, καὶ τὸ φῶς ἀποσταλήσεται, καὶ ἡ ἀλήθεια παραγενήσεται, καὶ τὰ προφητευθέντα τέλους τεύξεται· καὶ τέλος παν- τὰς λόγου τὸ σωτήριόν ἐστι τοῦ προσώπου, αὐτὸς ὁ Θεός μου. Επειδὰν γὰρ καταξιωθῶ, παραστὰς· τῷ Θεῷ, πρόσωπον πρὸς πρόσωπον ἐποπτεῦσαι τὸ σω τήριον, περὶ οὗ πολὺς ὁ λόγος διὰ πασῶν τῶν Γρα- φῶν· τότε δὴ αὐτῷ ἐξομολογήσομαι ὡς ἂν Θεῷ ΧΑΣΙΣ, 1. 6. COMMENTARIA IN PSALMOS. mihi Deus, non vero, judica me : nam, secundum Symmachum, judica mihi, dicitur. ipse mihi judex esto, et hanc causam meam judicato, ut ul- tionem nactus, recte facta mea totius multitudinis saluti conferam. A vir religiosus his verbis Deum alloquitur, judica so Psal. xLI, 5. * Hebr, x, 37. ss Joan. 1, VERS. 3-6. Emitte lucem tuam et veritatem tuam, ipsa me deduxerunt et adduxerunt in montem san- clum tuum et in tabernacula tua. Hac item modo intelligas, luce ac veritate tua donatus, recte «lu- car, luce quidem illustratus, veritate autem tua quasi manu ductus in montem sanctum tuum co lestem, et in tabernacula tua ibidem posita, de quibus in præcedenti psalmo dicebam : Quoniam transibo in locum tabernaculi admirabilis, usque ad domum Dei. In voce exsultationis et confessionis soni festum agentis vo; quasi tibi Deo sacra cele- brans, ad intima et usque ad altare ibo, et ad te Deum veniam qui lætificas juventutem meam spi- ritualem. Confitebor tibi in cithara Deus. Citharam corpus dicit, quo pulsari mens solet, atque sensi bus quasi chordis congruentem Deo concentum emittere. His aperte rogat chorus propheticus emitti lucem Dei et veritatem ejus, eo quod nulla- tenus tunc luceret in terra, et veritas nusquam, quo tempore hæc proferebat, cum hominibus exsi- steret. Lux autem missa, alia sane fuerit ab ea quæ mittit, de qua dicitur . Erat luæ quæ illuminat on- C nem hominem venientem in mundum 51. Et Salvator ipse ex persona sua docet his verbis : Ego sunt lua et veritas et vita s. Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo quoniam confite- bor ilti, salutare vultus mei et Deus meus. Synima- chus vero, Quare effluis, anima mea, et quare con- turbas me? Exspecta Deum, semper enim confitebor ei, saluti vultus mei et Deo meo. Exspecta, inquit, ut et ipsa aliquando dicere valeas Exspectans exspectavi Dominum, et intendit mihi s. Sed spera in Deo, nam spes non confundit ". Quid conturba tione opus ? quæ tristitiæ causa, cum tot exspecten tur bona? Nam adhuc modicum aliquantulum, et qui venturus est veniet, et non tardabit s, et lux mittetur, veritas adveniet, et quæ prænuntiata sunt finem habebunt. Finis porro omnis sermonis est salutare vultus, ipse Deus meus. Cum enim dignus habitus ero qui coram Deo facie ad faciem consi- stam, ac videam salutare illud, de quo multa in omnibus Scripturis circumferuntur, tunc ipsi con- fitebor ut Deo meo et salutari meo. Pulchre au- tem veritati lumen adjunxit: nam quod lux sen- sum movens oculis corporeis est, idipsum veritas est animæ oculis, naturam rerum inspectantibus, neque ultra deceptis, sed per rerum perceptionem illustratis, et veritatis notitiam percipientibus. Ipsum itaque verbum lucis spiritualis vim, qua ve Psal. D Rom. Va 9. ss Joan. Σιν,

ὡς καὶ αὐτοὺς τοὺς γεωπόνους, τὴν χώραν ἐργαζομένους, δοράτων καὶ ξιφῶν καὶ παντοίων πολεμικῶν ὅπλων ἐπιμελεῖσθαι. Μετὰ δὲ τὴν σωτήριον θεοφάνειαν μόναρχος μὲν ἡ Ῥωμαίων βασιλεία ἐπικρατεῖν πλείστων ἐθνῶν ἤρξατο· διέτρεχε δὲ συναρξάμενον αὐτῇ τὸ σωτήριον Εὐαγγέλιον εἰς πάντα τὰ ἔθνη. Ἐπληροῦτο δὲ καὶ ἄλλη προφητεία, ὧδέ πη ἀναφωνοῦσα διὰ Ἡσαί̈ου· Καὶ συγκόψουσι τὰς μαχαίρας αὐτῶν εἰς ἄροτρα, καὶ τὰς ζιβύνας αὐτῶν εἰς δρέπανα· καὶ οὐ μὴ λήψεται ἔθνος ἐπὶ ἔθνος μάχαιραν, καὶ οὐ μὴ μάθωσιν ἔτι πολεμεῖν. Ταῦτα δὴ οὖν καὶ διὰ τῶν παρόντων δηλοῦται, καὶ τέλους ἐτύγχανε, ῥητῶς μὲν κατὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν ἱστορίαν, πρὸς δὲ διάνοιαν, κατὰ τὴν τῶν νοητῶν καὶ ἀοράτων πολεμίων καθαίρεσιν. Δόρατα δὲ καὶ ὅπλα, καὶ θυρεοὺς τῶν ἀντικειμένων δυνάμεων ἐποίησαν εἶναι τὰ ἄψυχα ξόανα καὶ τὰ ἀγάλματα τῆς πολυθέου πλάνης, ἢ καὶ τοὺς ἀθέους ἄνδρας καὶ τοὺς δυσσεβεῖς λογισμοὺς τοὺς ταῖς διανοίαις τῶν ἀνθρώπων ὑποβαλλομένους ὑπὸ τῶν ἀοράτων πνευμάτων, δι’ ὧν κατατοξεύουσιν ἀκοντίζοντες τὰ πεπυρωμένα βέλη κατὰ τῶν ἀφράκτων καὶ μὴ τῇ πίστει πεφραγμένων ψυχῶν.

Τu τῶν δικαίων αὐτῶν, δικάσαι τε καὶ κρίνειν αὐτοὺς ὀρθῶς· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ θεοφιλής διὰ τῶν προκειμένων τῷ Θεῷ φησι· Κρινόν μοι, ὁ Θεός, οὐχὶ, κρινόν με· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, κρινόν μοι. Σὺ γὰρ αὐτὸς γενοῦ μοι κριτὴς, καὶ τὴν κρίσιν μου ταύτην κρῖνον, καὶ ὑπερδίκησον τῆς δίκης μου, ἶνα, τυχὼν ἐκδικίας, συμβάλωμαι τῇ σωτηρία τοῦ παντὸς πλήθους τὰ ἐμαυτοῦ κατορθώματα. Εξαπόστειλον τὸ φῶς σου, καὶ τὴν ἀλήθειάν σου· αὐτά με ὡδήγησαν καὶ ἤγαγόν με εἰς ὄρος ἅγιόν σου, καὶ εἰς τὰ σκηνώματά σου. Νοήσεις καὶ οὕτως· Τοῦ παρὰ σοὶ φωτὸς καὶ τῆς παρὰ σοὶ ἀληθείας τυχών ὁδηγηθήσομαι, ὑπὸ μὲν τοῦ φωτὸς φωτιζόμενος, ὑπὸ δὲ τῆς σῆς ἀλη- θείας χειραγωγούμενος ἐπὶ τὸ ὄρος τὸ ἅγιόν σου τὸ ἐπ ουράνιον καὶ ἐπὶ τὰ αὐτόθι σκηνώματά σου, περὶ ὧν Β καὶ ἐν τῷ πρὸ τούτου ἔλεγον· "Οτι διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως καὶ ἐξομολογήσεως ἤχου ἑορτάζοντος· ὡς ἂν δέ σοι τῷ Θεῷ ἱερωμένος, ἐπὶ τὰ ἐνδοτάτω καὶ μέχρι τοῦ θυσιαστηρίου ἥξω, καὶ πρὸς σὲ τὸν Θεὸν ἐλεύσομαι τὸν εὐφραίνοντα τὴν νεότητά μου τὴν πνευματικήν. Εξομολογήσομαι σοι ἐν κιθάρα, ὁ Θεός. Κιθάραν δὲ τὸ σῶμά φησι, δι' οὗ ἀνακρούεσθαι πέφυκεν ὁ νοῦς, καὶ διὰ τῶν αἰσθητηρίων ὥσπερ διὰ χορδῶν τὴν τῷ Θεῷ πρέ που σαν μελωδίαν ἀναπέμπειν εἴωθε. Σαφῶς δὲ διὰ τούτων ὁ χορὸς ὁ προφητικὸς παρακαλεῖ τὸ φῶς ἀποσταλῆναι τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ, ὡς μηδέπω τότε φαῖνον ἐπὶ τῆς γῆς, μηδὲ τῆς ἀληθείας ὑπαρχούσης πως σὺν ἀνθρώποις, ὅτε ταύτας ἠφίες τὰς φωνάς. Φῶς δὲ ἀποστελλόμενον ἕτερον ἂν εἴη τοῦ ἀποστέλλοντος, περὶ οὗ εἴρηται· ἂν τὸ φῶς τὸ φωτίζον πάντα ἄνθρωπον ἐρχό- μενον εἰς τὸν κόσμον. Διδάσκει δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Σω τὴρ αὐτοπροσώπως λέγων· 'Εγώ εἰμι τὸ φῶς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή. Ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συνταράσσεις με ; Ελπισον ἐπὶ τὸν Θεὸν, ὅτι ἐξομολογήσομαι αὐτῷ, σωτή ριον τοῦ προσώπου μου καὶ ὁ Θεός μου. Σύμμα χος δέ· Τί καταρρέεις, ψυχή μου, καὶ τί θορυβεῖς ἐπ' ἐμέ ; 'Ανάμεινον τὸν Θεόν· εἰσαεὶ γὰρ ἐξομο- λογήσομαι αὐτῷ, τῇ σωτηρίᾳ τοῦ προσώπου μου καὶ τῷ Θεῷ μου. Ἀνάμεινον, φησὶν, ἵνα καὶ αὐτὴ δυνηθῇς ποτε εἰπεῖν· Ὑπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον, καὶ προσέσχε μοι. ᾿Αλλὰ καὶ ἔλπισον ἐπὶ τὸν Θεόν· ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Τί γὰρ ἂν χρὴ ταράττεσθαι; τί δὲ περίλυπον γίνεσθαι, του σούτων προσδοκωμένων ἀγαθῶν; Ἔτι γὰρ μικρὸν ὅσον ὁ ἐρχόμενος ἥξει, καὶ οὐ χρονιεῖ, καὶ τὸ φῶς ἀποσταλήσεται, καὶ ἡ ἀλήθεια παραγενήσεται, καὶ τὰ προφητευθέντα τέλους τεύξεται· καὶ τέλος παν- τὰς λόγου τὸ σωτήριόν ἐστι τοῦ προσώπου, αὐτὸς ὁ Θεός μου. Επειδὰν γὰρ καταξιωθῶ, παραστὰς· τῷ Θεῷ, πρόσωπον πρὸς πρόσωπον ἐποπτεῦσαι τὸ σω τήριον, περὶ οὗ πολὺς ὁ λόγος διὰ πασῶν τῶν Γρα- φῶν· τότε δὴ αὐτῷ ἐξομολογήσομαι ὡς ἂν Θεῷ ΧΑΣΙΣ, 1. 6. COMMENTARIA IN PSALMOS. mihi Deus, non vero, judica me : nam, secundum Symmachum, judica mihi, dicitur. ipse mihi judex esto, et hanc causam meam judicato, ut ul- tionem nactus, recte facta mea totius multitudinis saluti conferam. A vir religiosus his verbis Deum alloquitur, judica so Psal. xLI, 5. * Hebr, x, 37. ss Joan. 1, VERS. 3-6. Emitte lucem tuam et veritatem tuam, ipsa me deduxerunt et adduxerunt in montem san- clum tuum et in tabernacula tua. Hac item modo intelligas, luce ac veritate tua donatus, recte «lu- car, luce quidem illustratus, veritate autem tua quasi manu ductus in montem sanctum tuum co lestem, et in tabernacula tua ibidem posita, de quibus in præcedenti psalmo dicebam : Quoniam transibo in locum tabernaculi admirabilis, usque ad domum Dei. In voce exsultationis et confessionis soni festum agentis vo; quasi tibi Deo sacra cele- brans, ad intima et usque ad altare ibo, et ad te Deum veniam qui lætificas juventutem meam spi- ritualem. Confitebor tibi in cithara Deus. Citharam corpus dicit, quo pulsari mens solet, atque sensi bus quasi chordis congruentem Deo concentum emittere. His aperte rogat chorus propheticus emitti lucem Dei et veritatem ejus, eo quod nulla- tenus tunc luceret in terra, et veritas nusquam, quo tempore hæc proferebat, cum hominibus exsi- steret. Lux autem missa, alia sane fuerit ab ea quæ mittit, de qua dicitur . Erat luæ quæ illuminat on- C nem hominem venientem in mundum 51. Et Salvator ipse ex persona sua docet his verbis : Ego sunt lua et veritas et vita s. Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo quoniam confite- bor ilti, salutare vultus mei et Deus meus. Synima- chus vero, Quare effluis, anima mea, et quare con- turbas me? Exspecta Deum, semper enim confitebor ei, saluti vultus mei et Deo meo. Exspecta, inquit, ut et ipsa aliquando dicere valeas Exspectans exspectavi Dominum, et intendit mihi s. Sed spera in Deo, nam spes non confundit ". Quid conturba tione opus ? quæ tristitiæ causa, cum tot exspecten tur bona? Nam adhuc modicum aliquantulum, et qui venturus est veniet, et non tardabit s, et lux mittetur, veritas adveniet, et quæ prænuntiata sunt finem habebunt. Finis porro omnis sermonis est salutare vultus, ipse Deus meus. Cum enim dignus habitus ero qui coram Deo facie ad faciem consi- stam, ac videam salutare illud, de quo multa in omnibus Scripturis circumferuntur, tunc ipsi con- fitebor ut Deo meo et salutari meo. Pulchre au- tem veritati lumen adjunxit: nam quod lux sen- sum movens oculis corporeis est, idipsum veritas est animæ oculis, naturam rerum inspectantibus, neque ultra deceptis, sed per rerum perceptionem illustratis, et veritatis notitiam percipientibus. Ipsum itaque verbum lucis spiritualis vim, qua ve Psal. D Rom. Va 9. ss Joan. Σιν,

Σχολάσατε καὶ γνῶτε, ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεὸς, ὑψωθήσομαι ἐν τοῖς ἔθνεσιν, ὑψωθήσομαι ἐν τῇ γῇ. Ἐπειδὴ λοιπὸν πέπαυτο τὰ τοῦ πολέμου καὶ λέλυτο τὰ τῆς ταραχῆς, εἰρήνη δὲ βαρεῖα δέδοτο τοῖς ἐπὶ γῆς ἅπασιν· εἰκότως βούλεται εἰς ἀγαθὸν χρῆσθαι τῷ καιρῷ, καὶ σχολὴν ἀναλαβεῖν ψυχῆς σωτήριον. Διό φησι· Σχολάσατε καὶ γνῶτε· οὐδὲ γὰρ ἑτέρως ἔστι γνώσεως μετασχεῖν θείας, μὴ σχολάσαντα τῶν ἀφελκόντων ἐπὶ τἀναντία. Ἔνθεν εἰκότως ὁ τῆς Αἰγύπτου βασιλεὺς, πρὸς τὴν τοιαύτην διαβεβλημένος σχολὴν, τοῖς φάσκουσιν· Ὁδὸν τριῶν ἡμερῶν πορευσόμεθα, καὶ λατρεύσομεν Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν, ἀποκρίνεται λέγων· Σχολάζετε, σχολασταί ἐστε. Εἶτα, μὴ βουλόμενος αὐτοὺς τῷ Θεῷ σχολάζειν, καταπονεῖ τῷ πηλῷ καὶ τῇ πλινθείᾳ. Ἀλλ’ ἡμῖν γε οἱ καταστάντες ἄρχοντες ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν ἐπιβοῶσι σχολάζειν, καρπὸν τῆς σχολῆς ἐπαγγελλόμενοι τὴν ἔνθεον γνῶσιν. Λαλεῖ δὲ ὁ Θεὸς δι’ αὐτῶν λέγων· Γνῶτε, ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεός· ἀλλὰ καὶ ὅτι ὑψωθήσομαι ἐν τοῖς ἔθνεσιν, ὑψωθήσομαι ἐν τῇ γῇ. Πάλαι μὲν γὰρ παρὰ Ἰουδαίοις ἐγινωσκόμην μόνοις, ὅτε γνωστὸς ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ ὁ Θεὸς, ἐν τῷ Ἰςραὴλ μέγα τὸ ὄνομα αὐτοῦ·

Τu τῶν δικαίων αὐτῶν, δικάσαι τε καὶ κρίνειν αὐτοὺς ὀρθῶς· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ θεοφιλής διὰ τῶν προκειμένων τῷ Θεῷ φησι· Κρινόν μοι, ὁ Θεός, οὐχὶ, κρινόν με· κατὰ δὲ τὸν Σύμμαχον, κρινόν μοι. Σὺ γὰρ αὐτὸς γενοῦ μοι κριτὴς, καὶ τὴν κρίσιν μου ταύτην κρῖνον, καὶ ὑπερδίκησον τῆς δίκης μου, ἶνα, τυχὼν ἐκδικίας, συμβάλωμαι τῇ σωτηρία τοῦ παντὸς πλήθους τὰ ἐμαυτοῦ κατορθώματα. Εξαπόστειλον τὸ φῶς σου, καὶ τὴν ἀλήθειάν σου· αὐτά με ὡδήγησαν καὶ ἤγαγόν με εἰς ὄρος ἅγιόν σου, καὶ εἰς τὰ σκηνώματά σου. Νοήσεις καὶ οὕτως· Τοῦ παρὰ σοὶ φωτὸς καὶ τῆς παρὰ σοὶ ἀληθείας τυχών ὁδηγηθήσομαι, ὑπὸ μὲν τοῦ φωτὸς φωτιζόμενος, ὑπὸ δὲ τῆς σῆς ἀλη- θείας χειραγωγούμενος ἐπὶ τὸ ὄρος τὸ ἅγιόν σου τὸ ἐπ ουράνιον καὶ ἐπὶ τὰ αὐτόθι σκηνώματά σου, περὶ ὧν Β καὶ ἐν τῷ πρὸ τούτου ἔλεγον· "Οτι διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυμαστῆς ἕως τοῦ οἴκου τοῦ Θεοῦ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως καὶ ἐξομολογήσεως ἤχου ἑορτάζοντος· ὡς ἂν δέ σοι τῷ Θεῷ ἱερωμένος, ἐπὶ τὰ ἐνδοτάτω καὶ μέχρι τοῦ θυσιαστηρίου ἥξω, καὶ πρὸς σὲ τὸν Θεὸν ἐλεύσομαι τὸν εὐφραίνοντα τὴν νεότητά μου τὴν πνευματικήν. Εξομολογήσομαι σοι ἐν κιθάρα, ὁ Θεός. Κιθάραν δὲ τὸ σῶμά φησι, δι' οὗ ἀνακρούεσθαι πέφυκεν ὁ νοῦς, καὶ διὰ τῶν αἰσθητηρίων ὥσπερ διὰ χορδῶν τὴν τῷ Θεῷ πρέ που σαν μελωδίαν ἀναπέμπειν εἴωθε. Σαφῶς δὲ διὰ τούτων ὁ χορὸς ὁ προφητικὸς παρακαλεῖ τὸ φῶς ἀποσταλῆναι τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτοῦ, ὡς μηδέπω τότε φαῖνον ἐπὶ τῆς γῆς, μηδὲ τῆς ἀληθείας ὑπαρχούσης πως σὺν ἀνθρώποις, ὅτε ταύτας ἠφίες τὰς φωνάς. Φῶς δὲ ἀποστελλόμενον ἕτερον ἂν εἴη τοῦ ἀποστέλλοντος, περὶ οὗ εἴρηται· ἂν τὸ φῶς τὸ φωτίζον πάντα ἄνθρωπον ἐρχό- μενον εἰς τὸν κόσμον. Διδάσκει δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Σω τὴρ αὐτοπροσώπως λέγων· 'Εγώ εἰμι τὸ φῶς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή. Ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συνταράσσεις με ; Ελπισον ἐπὶ τὸν Θεὸν, ὅτι ἐξομολογήσομαι αὐτῷ, σωτή ριον τοῦ προσώπου μου καὶ ὁ Θεός μου. Σύμμα χος δέ· Τί καταρρέεις, ψυχή μου, καὶ τί θορυβεῖς ἐπ' ἐμέ ; 'Ανάμεινον τὸν Θεόν· εἰσαεὶ γὰρ ἐξομο- λογήσομαι αὐτῷ, τῇ σωτηρίᾳ τοῦ προσώπου μου καὶ τῷ Θεῷ μου. Ἀνάμεινον, φησὶν, ἵνα καὶ αὐτὴ δυνηθῇς ποτε εἰπεῖν· Ὑπομένων ὑπέμεινα τὸν Κύριον, καὶ προσέσχε μοι. ᾿Αλλὰ καὶ ἔλπισον ἐπὶ τὸν Θεόν· ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει. Τί γὰρ ἂν χρὴ ταράττεσθαι; τί δὲ περίλυπον γίνεσθαι, του σούτων προσδοκωμένων ἀγαθῶν; Ἔτι γὰρ μικρὸν ὅσον ὁ ἐρχόμενος ἥξει, καὶ οὐ χρονιεῖ, καὶ τὸ φῶς ἀποσταλήσεται, καὶ ἡ ἀλήθεια παραγενήσεται, καὶ τὰ προφητευθέντα τέλους τεύξεται· καὶ τέλος παν- τὰς λόγου τὸ σωτήριόν ἐστι τοῦ προσώπου, αὐτὸς ὁ Θεός μου. Επειδὰν γὰρ καταξιωθῶ, παραστὰς· τῷ Θεῷ, πρόσωπον πρὸς πρόσωπον ἐποπτεῦσαι τὸ σω τήριον, περὶ οὗ πολὺς ὁ λόγος διὰ πασῶν τῶν Γρα- φῶν· τότε δὴ αὐτῷ ἐξομολογήσομαι ὡς ἂν Θεῷ ΧΑΣΙΣ, 1. 6. COMMENTARIA IN PSALMOS. mihi Deus, non vero, judica me : nam, secundum Symmachum, judica mihi, dicitur. ipse mihi judex esto, et hanc causam meam judicato, ut ul- tionem nactus, recte facta mea totius multitudinis saluti conferam. A vir religiosus his verbis Deum alloquitur, judica so Psal. xLI, 5. * Hebr, x, 37. ss Joan. 1, VERS. 3-6. Emitte lucem tuam et veritatem tuam, ipsa me deduxerunt et adduxerunt in montem san- clum tuum et in tabernacula tua. Hac item modo intelligas, luce ac veritate tua donatus, recte «lu- car, luce quidem illustratus, veritate autem tua quasi manu ductus in montem sanctum tuum co lestem, et in tabernacula tua ibidem posita, de quibus in præcedenti psalmo dicebam : Quoniam transibo in locum tabernaculi admirabilis, usque ad domum Dei. In voce exsultationis et confessionis soni festum agentis vo; quasi tibi Deo sacra cele- brans, ad intima et usque ad altare ibo, et ad te Deum veniam qui lætificas juventutem meam spi- ritualem. Confitebor tibi in cithara Deus. Citharam corpus dicit, quo pulsari mens solet, atque sensi bus quasi chordis congruentem Deo concentum emittere. His aperte rogat chorus propheticus emitti lucem Dei et veritatem ejus, eo quod nulla- tenus tunc luceret in terra, et veritas nusquam, quo tempore hæc proferebat, cum hominibus exsi- steret. Lux autem missa, alia sane fuerit ab ea quæ mittit, de qua dicitur . Erat luæ quæ illuminat on- C nem hominem venientem in mundum 51. Et Salvator ipse ex persona sua docet his verbis : Ego sunt lua et veritas et vita s. Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo quoniam confite- bor ilti, salutare vultus mei et Deus meus. Synima- chus vero, Quare effluis, anima mea, et quare con- turbas me? Exspecta Deum, semper enim confitebor ei, saluti vultus mei et Deo meo. Exspecta, inquit, ut et ipsa aliquando dicere valeas Exspectans exspectavi Dominum, et intendit mihi s. Sed spera in Deo, nam spes non confundit ". Quid conturba tione opus ? quæ tristitiæ causa, cum tot exspecten tur bona? Nam adhuc modicum aliquantulum, et qui venturus est veniet, et non tardabit s, et lux mittetur, veritas adveniet, et quæ prænuntiata sunt finem habebunt. Finis porro omnis sermonis est salutare vultus, ipse Deus meus. Cum enim dignus habitus ero qui coram Deo facie ad faciem consi- stam, ac videam salutare illud, de quo multa in omnibus Scripturis circumferuntur, tunc ipsi con- fitebor ut Deo meo et salutari meo. Pulchre au- tem veritati lumen adjunxit: nam quod lux sen- sum movens oculis corporeis est, idipsum veritas est animæ oculis, naturam rerum inspectantibus, neque ultra deceptis, sed per rerum perceptionem illustratis, et veritatis notitiam percipientibus. Ipsum itaque verbum lucis spiritualis vim, qua ve Psal. D Rom. Va 9. ss Joan. Σιν,

PG 23:413νυνὶ δὲ ὑμῖν παρακελεύομαι σχολὴν ἄγειν, ὡς ἂν μάθοιτε καὶ γνῶτε τίνα τρόπον καὶ παρὰ πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ὑψωθήσομαι, δοξαζόμενος παρ’ αὐτοῖς μᾶλλον ἢ παρὰ τοῖς πάλαι με εἰδέναι νομιζομένοις.

On the 10ΕΙΣ ΤΟ 10

Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΥΙΩΝ ΚΟΡΕ, ΨΑΛ- ΜΟΣ Μϛ. Πάντα τὰ ἔθνη, κροτήσατε χεῖρας· ἀλαλάξατε Θεῷ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως· ὅτι Κύριος ὕψιστος, φοβερὸς, βασιλεὺς μέγας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Δοκεῖ μοι τὰ τῆς προγραφῆς ἐσφαλμένως ἔχειν. Οὐ γὰρ ὑπὲρ τῶν υἱῶν Κορὲ, ἀλλὰ, τοῖς υἱοῖς Κορὲ, ἢ τῶν υἱῶν Κορὲ, ἐχρῆν ἐπιγεγράφθαι κατὰ τὰς ἔμπροσθεν προγραφάς. Οἱ γὰρ λοιποὶ ἑρμηνευταὶ καὶ τὸ Ἑβραϊκὸν ὁμοίως ἔχουσι τοῖς ἔμπροσθεν. Καὶ ἐπειδήπερ σαφέστατα τοῖς ἔθνεσιν ὁ λόγος παρακελεύεται, οὐδὲν ἔχων ἐπικεκαλυμμένον, εἰκότως οὐδὲ τὰ τῆς προγραφῆς εἰς σύνεσιν ἡμᾶς παρορμᾷ, οὐδὲ ὑπὲρ τῶν κρυφίων· ψαλμὸς δὲ ἁπλῶς εἴρηται, ἢ μελῴδημα, ἢ ᾆσμα κατὰ τοὺς λοιπούς. Τὸ δὲ, εἰς τέλος, ἀναγκαίως πρόκειται, διὰ τὸ ἐν ὑστέροις χρόνοις μέλλειν ἀποπληροῦσθαι τὴν πρόῤῥησιν.

Προστάττει δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον σφόδρα ἀκολούθως μετὰ τὰ προλεχθέντα περὶ τοῦ Ἀγαπητοῦ, καὶ περὶ τῶν τούτου κηρύκων, πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν εὐφροσύνης σύμβολα πράττειν, διὰ τοῦ κροτεῖν μὲν τὰς χεῖρας ὡς ἐπὶ γάμοις συντελουμένοις νυμφίου καὶ νύμφης· ἀλαλάζειν δὲ τῷ Θεῷ, ὡς ἐπὶ βασιλέως εὐφημουμένου ἐπὶ τῇ κατὰ τῶν πολεμίων νίκῃ. Καὶ εἰκότως μετὰ τὴν κατὰ τῶν πολεμίων νίκην τοῦ Σωτῆρος, νύμφην ἑαυτοῦ δηλαδὴ τὴν Ἐκκλησίαν ἀπειληφότος, πάντας παρακαλεῖ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον σπεύδειν ἐπὶ τὴν ἑορτήν. Διὸ βοᾷ πᾶσι τοῖς κατὰ τὴν οἰκουμένην ἔθνεσι λέγον· Πάντα τὰ ἔθνη, κροτήσατε χεῖρας, ἀλαλάξατε τῷ Θεῷ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως. Τὸ δ’ αἴτιον τῆς παρακελεύσεως διδάσκει ἑξῆς φάσκον· Ὅτι Κύριος ὕψιστος, φοβερὸς, βασιλεὺς μέγας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Πρότερον μὲν γὰρ Κύριος αὐτὸς ὁ ὕψιστος μόνων τῶν κατ’ οὐρανὸν ἐβασίλευεν· ἠγνοεῖτο δὲ τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς, ὅτε δαίμονες ἐκράτουν ἐπὶ γῆς ἀνθρώπων· νυνὶ δὲ διὰ τοῦ Ἀγαπητοῦ ἐπέλαμψε τοῖς ἐπὶ γῆς τὴν αὐτοῦ χάριν καὶ αὐτὸς ὁ Ὕψιστος, φοβερὸς γέγονεν ἐκείνοις τοῖς πολεμίοις τοῖς τὴν πολύθεον ἐνεργοῦσι πλάνην·

PG 23:415πάντας γὰρ αὐτοὺς ἤλασε, καὶ μακρὰν τῆς τῶν ἀνθρώπων ἐποίησεν ἀγέλης. Σχολῆς δὲ γενομένης, βασιλεὺς μέγας τῶν ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν ἐθνῶν ἀνεκηρύττετο. Διὸ τοῖς βασιλευομένοις κροτεῖν ταῖς χερσὶν ὁ λόγος παρακελεύεται, τουτέστιν ἔργοις καὶ πράξεσι· ὥσπερ εἰ φωνὰς ἀφιέναι ἀξίας τῆς τοῦ Ὑψίστου βασιλείας, καὶ ἀλαλάζειν δὲ αὐτῷ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως προστάττει, ὡς ἂν μὴ μόνον ἔργοις καὶ βίῳ, ἀλλὰ καὶ δόγμασιν ὀρθοῖς καὶ θεολογίαις ἀνυμνεῖν αὐτόν. Ὑπέταξε τοὺς λαοὺς ἡμῖν, καὶ ἔθνη ὑπὸ τοὺς πόδας ἡμῶν. Ἐξελέξατο ἡμῖν τὴν κληρονομίαν αὐτοῦ, τὴν καλλονὴν Ἰακὼβ, ἣν ἠγάπησεν. Ὅτι τοῖς υἱοῖς Κορὲ οὔτε λαοὶ ὑπετάγησαν, οὔτε ἔθνη ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτῶν γεγένηνται, παντί τῳ δῆλον. Οὐκοῦν ὡς ἐκ προσώπου τῶν ἀποστόλων ταῦτα εἴρηται. Οὗτοι γὰρ προσταχθέντες ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος μαθητεῦσαι πάντα τὰ ἔθνη, ὑπὸ τῆς αὐτοῦ δυνάμεως ἐμπνευσθέντες, τὴν εἰς πάντα τὰ ἔθνη πορείαν στειλάμενοι, διῆλθον καὶ τὰ βάρβαρα φῦλα, καὶ τὴν οἰκουμένην διέδραμον σύμπασαν. Εἰκότως οὖν ἐξ αὐτῶν προσώπου τοῖς τὸ κήρυγμα παραδεξαμένοις λέγεται ταῦτα·

ἐκτήσαντα αὐτὸν τὸν Κύριον, εἰκότως τοῖς ἐχθροῖς μὴ ὑποχείριοι γενήσεσθαί φασι· κρείττους δὲ τῶν πολεμίων ὑπάρξαι. Τοῦτο γοῦν δηλοῦσι λέγοντες· Εσωσᾶς ἡμᾶς ἐκ τῶν θλιβόντων ἡμᾶς, καὶ τοὺς μισοῦντας ἡμᾶς κατῄσχυνας. Καὶ ἐπειδήπερ οἱ μὲν ἐχθροὶ αἰσχύνην κατεχέαντο, αὐτοὶ δὲ οὐκ οἰκείᾳ δυνάμει, τῇ δὲ τοῦ κέρως αὐτῶν ἐσώθησαν· εἰκότως ἐπισυνάπτουσι λέγοντες· Ἐν τῷ Θεῷ ἐπαινεθη- σήμεθα ὅλην τὴν ἡμέραν ἢ κατὰ τὸν ᾿Ακύλαν, Εν τῷ Θεῷ καυχησόμεθα· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, Τὸν θεὸν ὑμνοῦμεν ὅλην τὴν ἡμέραν, καὶ τῷ ὀνόματί σου ἐξομολογησόμεθα εἰς τὸν αἰῶνα. Τὴν δὲ ἐξ- ομολόγησιν ἀντὶ εὐχαριστίας παραλαμβάνειν ειώθασιν αἱ Γραφαί· ὥστε εἰκότως καὶ καυχάσθαι καὶ ὑμνεῖν, καὶ ἐπαινεῖν καὶ ἐπαινεῖσθαι, εὐχαριστεῖν τε καὶ ἐξομο- λογεῖσθαι οἱ σεσωσμένοι τῇ τοῦ βασιλέως αὐτῶν ἀρετῇ Β φασιν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐκ προσώπου τοῦ χορού των προφητῶν εἴρηται· τὰ δ' ἑξῆς ἐπιφερόμενα πάλιν οἱ αὐτοὶ, ἰδιοποιούμενοι τὰ τῷ πλήθει συμβεβηκότα, διεξέρχονται. Νυνὶ δὲ ἀπώσω καὶ κατῄσχυνας ἡμᾶς, καὶ οὐκ ἐξελεύσῃ ἐν ταῖς δυνάμεσιν ἡμῶν. Ἐπεὶ τὸ πλῆθος τοῦ παντὸς Ἰουδαίων ἔθνους, ἐν παντοίαις ἀσε βείαις καὶ παρανομίαις ἐξητασμένον, οὐκ ἦν ἀλλότριον τοῦ σώματος τοῦ προφητικοῦ, εἰκότως τὰ τῷ πλήθει συμβάντα ιδιοποιούμενοι οἱ τὰ πρῶτα εἰρηκότες, μέσου διαψάλματος παρεμβληθέντος, εἰς παράτασιν τῆς μεταβολῆς τῶν λεχθησομένων προφέρονται. Οι μὲν οὖν πατέρες ἡμῶν ἀνήγγειλαν ἡμῖν, καὶ τοῖς ἡμε τέροις ηκούομεν ὠσὶν ὁποῖα κατειργάσω ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτῶν, καὶ τὰ ἑξῆς. Νυνὶ δὲ ὀφθαλμοῖς οὐ τοιαῦτα ὁρῶμεν· τὰ δὲ τούτοις ἐναντία. Ἀπώσω γὰρ ἡμᾶς, σὺ ὁ Θεὸς, ὁ πάλαι τοὺς πατέρας ἡμῶν διασώσας, διὰ τὰς ἡμετέρας ἁμαρτίας τοὺς πάλαι ἐπὶ σοὶ μέγα φρονοῦντας, καὶ ἐν σοὶ καυχωμένους κατῄσχυνας, ἐρήμους καταλιπὼν καὶ ἀβοηθήτους ἐν τῇ πρὸς τοὺς πολεμίους συμβολῇ. Οὐδὲ γὰρ συνεξῆλθες ταῖς δυνάμεσιν ἡμῶν· ἢ κατὰ τὸν Σύμμαχον, τοῖς στρατεύμασιν ἡμῶν. Καὶ διὰ τοῦτο ἀπέστρεψας ἡμᾶς εἰς τὰ ὀπίσω παρὰ τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν· Α, κατὰ τὸν Σύμμαχον· Εταξας ἡμᾶς ἐσχά- τους παντὸς ἐναντίου, καὶ οἱ μισοῦντες ἡμᾶς διαρπάζουσιν ἑαυτοῖς. Εδωκας ἡμᾶς ὡς βοσκή- ματα βρώσεως, καὶ εἰς τὰ ἔθνη ἐλίκμησας ἡμᾶς. Απέδου τὸν λαόν σου οὐχ ὑπάρξεως, καὶ οὐ πολλὴν ἐποίησας τὴν τιμὴν αὐτῶν· προπηλα κισμόν μετὰ χλευασμοῦ τοῖς κύκλῳ ἡμῶν. Ἐποίησας ἡμᾶς παραβολὴν ἐν τοῖς ἔθνεσι, κίς νησιν κεφαλῆς ἐν ταῖς φυλαῖς. Δι' ὅλης ἡμέρας ἡ ἀσχημόνησίς μου αντικρύς μου, καὶ ὁ καται- σχυμμὸς τοῦ προσώπου μου καλύπτει με ἀπὸ φωνῆς ὀνειδίζοντος καὶ βλασφημοῦντος, ἀπὸ προσώπου ἐχθροῦ καὶ τιμωροῦντος ἑαυτῷ. Το σαῦτα κατὰ τὸν Σύμμαχον ὁ χορὸς ὁ προφητικὸς ἐν τῇ πρὸς τὸν Θεὸν ἱκετηρίᾳ διεξῆλθεν, εἰς ἑαυτὸν ἀναλαμβάνων τὰ τοῦ λαοῦ πάθη. Σεσαφήνισται τοίνυν ἐν τοῖς προκειμένοις δι᾿ ἣν ἔμπροσθεν ἀπεκλαύσατο. Ταῦτα πάντα ἦλθεν ἐφ' ἡμᾶς, καὶ οὐκ ἐπελα- θόμεθά σου. Ὥσπερ ἀσεβήσαντός ποτε τοῦ λαοῦ ἐπὶ τῆς ἐρήμου, ἔπειτα παραδοθέντος τῷ ὀλοθρευτῇ, λαβὼν Ααρὼν τὸ θυμιατήριον προσήνεγκεν ὑπὲρ τοῦ λαοῦ τὸ θυμίαμα· καὶ ἐλάσθη ὁ Θεὸς τῷ πλήθει διὰ COMMENTARIA IN PSALMOS. A Hæc sane significant his verbis : Salvasti nos de af- • fligentibus nos, et odientes nos confudisti. Et quia inimici quidem in eos opprobrium effuderant; ipsi vero non propria virtute, sed cornu sui fortitudine salutem assecuti sunt; merito hæc adjiciunt: In Deo laudabimur tota die; aut secundum Aquilam : In Deo gloriabimur; sive secundum Symmachum : Deum celebrabimus tota die, et nomini tuo confite- bimur in æternum. Confessionem porro pro gratia - rum actione usurpare Scripturæ solent ; ita ut me- rito, gloriari, lymnos celebrare, laudare et lau- dari, gratias agere et confiteri dicant, quibus Regis sui virtute parta salus fuit. Sed hæc quidem ex persona chori prophetici dicta sunt. Quæ vero de- inde feruntur iidem rursus, multitudinis casus sibi B ascribentes, enarrant. VERS. 10. Nunc autem repulisti et confudisti nus, et non egredieris, Deus, in virtutibus nostris, etc. Quoniam multitudo totius populi Judaici, in omni impietatis et improbitatis genere volutata, non aliena erat a corpore prophetarum', populi ærumnas sibi proprias attribuentes qui superiora dixerant, intermedio diapsalnate, ad mutationem eorum quæ postmodum ſusius dicturi sunt, sese vertunt. Patres itaque nostri annuntiaverunt no- bis, ac nos ipsis auribus audivimus, qualia opera- tus sis in diebus eorum, et cætera. Nunc autem nos nequaquam similia videmus, sed iis opposita. Tu namque, Deus, qui olim patres nostros servasti, propter peccata nostra repulisti nos, eos qui in te olim magnifice sentiebant, et in te gloriabantur, con- fudisi, atque in congressu cum inimicis desertos et ope vacuos dimisisti. Neque enim egressus es cum virtutibus nostris, sive, secundum Syminachum, cum exercitibus nostris. Ideoque avertisti nos retrorsum post inimicos nostros ; vel, secundum Symmachum: Ordinasti nos ultimos omnium adversariorum, et qui oderunt nos, diripiunt sibi. Dedisti nos ut pecus quod comeditur, et in gentes ventilasti nos. Tradidisti popu- lum tuum sine substantia, nec multum fecisti pretium eorum: opprobrium cum irrisione iis qui circum nos sunt. Fecisti nos parabolam in gentibus, commotio- nem capitis in tribubus. Per totum diem opprobrium meum contra me est, et pudor vultus mei operit me, a voce exprobrantis et blasphemantis, a facie inimici et ulciscentis se. Hæc tam multa chorus C D propheticus in sua ad Deum supplicatione, cala- mitates populi ascribens sibi, prosecutus est. Commonstratum itaque est quæ causa ipsis fletus in præcedentibus fuerit. VERS. 18. Hæc omnia venerunt super nos, nec obliti sumus te. Quemadmodum olim cum populus. impie egisset in deserto, ac deinde exterminatori traditus fuisset, assumpto Aaron thuribulo, incen- sum pro populo adolevit, ac propter sacerdotis

Page 1 of 5next ›last »

← prev work Index next page →

Editoris Monitum (editorial preface

Commentario In Psalmos

Eusebius on the Inscriptions of the PsalmsΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΑΣ ΕΠΙΓΡΑΦΑΣ ΤΩΝ

Hypothesis of Eusebius PamphiliΥΠΟΘΕΣΙΣ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΜΦΙΛΟΥ

Hypotheses of the same Eusebius on the PsalmsΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ

Eusebius on the PsalmsΕΥΣΕΒΙΟΥ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΨΑΛΜΟΥΣ

Psalm 1ΨΑΛΜΟΣ Α

PsalmΨΑΛΜΟΣ

DiapsalmaΔιάψαλμα

Exegesis of Psalm 3ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΤΟΥ ΨΑΛΜΟΥ Γ

Exegesis of Psalm 4ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΨΑΛΜΟΥ Δ

To the End: In Hymns, a Psalm of DavidΕἰς τὸ τέλος ἐν ὕμνοις ψαλμὸς τῷ Δαυί̈δ

Interpretation of Psalm 5ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΨΑΛΜΟΥ Ε

Psalm of DavidΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ

Psalm of David 7ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Ζ

Psalm of David 8ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Η

Psalm of David 9ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Θ

I will confess to you, O Lord, with my whole heartἘξομολογήσομαί σοι, Κύριε, ἐν ὅλῃ καρδίᾳ μου

To the End, A Psalm for David 10ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Ι

Psalm of David 11ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΑ

To the End, A Psalm for David 12ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΒ

To the End, A Psalm for David 13ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΓ

When the Lord turned again the captivity of ZionἘν τῷ ἐπιστρέψαι Κύριον τὴν αἰχμαλωσίαν Σιών

To the End, A Psalm for David 14ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΔ

Inscription of David 15ΣΤΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΙΕ

Prayer of David 10ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΩ ΔΑΥΙΔ Ι

Psalm 17ΨΑΛΜΟΣ ΙΖ

On theΕΙΣ ΤΟ

On 2ΕΙΣ ΤΟ 2

On 3ΕΙΣ ΤΟ 3

To the End, Concerning the Help ofΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΩΣ ΤΗΣ

Psalm of David 22ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΒ

Psalm of David 23ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΓ

To David 24ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΔ

Psalm of David 25ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΕ

To David 20ΤΩ ΔΑΥΙΔ Κ

To David 27ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΖ

Psalm of David 28ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΚΗ

Ode for the Dedication of the House of DavidΨΑΛΜΟΣ ΩΔΗΣ ΤΟΥ ΕΓΚΑΙΝΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥ ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ…

The Lord is near to all who call upon him in truthἘγγὺς Κύριος πᾶσι τοῖς ἐπικαλουμένοις αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ

To the End, A Psalm forΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ

To David: Of Understanding 31ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΣΥΝΕΣΕΩΣ ΛΑ

Psalm of David 32ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΒ

On Psalm 33 of DavidΕΙΣ ΤΟΝ ΨΑΛΜΟΝ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΓ

By DavidΤΟΥ ΔΑΥΙΔ

On 4ΕΙΣ ΤΟ 4

By David 30ΤΟΥ ΔΑΥΙΔ Λ

Psalm of David 37ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΛΖ

To the End, ForΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΩ

To the End, David 39ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΔΑΥΙΔ ΛΘ

On 5ΕΙΣ ΤΟ 5

On 6ΕΙΣ ΤΟ 6

Psalm of David 42ΨΑΛΜΟΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΜΒ

On 7ΕΙΣ ΤΟ 7

On 8ΕΙΣ ΤΟ 8

On 9ΕΙΣ ΤΟ 9

On the 10ΕΙΣ ΤΟ 10

Notebook