281 ORATIO XXXVII. IN MATTH. XIX, 1-12. - 282 amplioris in Matthæi Evangelium expositionis. Dolendum prorsus, quod tam pretiosa pietatis ac doctrinæ Theologi nostri monumenta exciderint; vel potius, quam maxime exoplandum, ut amissi, aut pulvere delitescentes tam excellentis ingenii fetus, ad Eccle- siæ gloriam et ædificationem recuperentur, ac in lucem prodeant. In hac igitur oratione aggreditur Gregorius interpretari quæque in evangelico textu juxta Matthæum, a versu primo capitis decimi noni, usque ad duodecimum inclusive continentur. Primum Evangelii verba refert, moxque singula pertractans, ea mirum in modum ac erudite amplificat. Diu- tius autem immoratur in his Pharisæorum verbis: « Si licet homini quacunque ex causa dimittere uxorem suam ". » Ostendit quam iniqua sit Cæsarum lex, quæ mulierem adul- terii piaculo constringit, dum vir, qui fidem uxori datam per adulterium violaverit, nulli supplicio obnoxius est. « Hanc legem, inquit [n. 6], haudquaquam probo, hanc consue- tudinem minime laudo. .Viri erant, qui hanc legem sanxerunt, ac propterea adversus mu- lieres lata est. » Et ad virum paulo post orationem convertens, addit [n. 7]: « Qua igitur fronte pudicitiam exigis, quam ipse vicissim non præstas? Quomodo corpori, pari honore prædito, imparem legem statuis?» Hinc divinam legem humanis legibus præstantiorem exhibet, et virum ac mulierem ad æqualem conditionem revocat. Alia bene multa edocet, ex quibus conjugati plurimum fructum percipere possunt. Tum ad istud a Christo dictum : Non omnes capiunt verbum istud, sed quibus datum est 1,» transit; quo quidem fuse ac dilucide pertractato, Trinitatis doctrinam breviter exponit, et omnibus salutaria mo- nita tradit. II. Visum est Tillemontio (22), nec immerito quidem, hanc orationem Constantinopoli, post redditas Catholicis ecclesias, coram præfectis et ingenti hominum frequentia habitam fuisse. Ad id probandum, citat hæc Gregorii verba, qui de Christi divinitate locutus, sic addit [n. 4] Rursus linguas incito ac provoco: rursus adversus Christum quidam insa- Diunt, vel adversum me potius, qui dignus habitus sum, ut Verbi præco fierem. Ut Joan- Des efficior, vox clamantis in deserto, deserto quidem prius loco, nunc autem valde habi- tabili et frequenti. » Verum, nisi nostra nos fallit opinio, adjicere potuisset vir doctus, Theodosium 645 huic orationi interfuisse. Id enim colligi potest ex his Theologi ver- bis [n. 23] Hæc præscribo iis quibus imperium creditum est; » quæ tam imperatorem quam præfectos designare videntur. Sed ad rem nostram plurimum valent sequentia verba: «Non tantas vires sermo meus habiturus est pro sancta Trinitate bellum gerens, quantas edictum tuum, si perversis dogmatibus imbutos compresseris, si persecutione oppressis auxilium tuleris, si, » etc., quibus, utpote singulari numero prolatis, præsentem imperatorem significari conjicimus. Cum enim, ob quædam monita imperatoribus et præ- fectis sub tinem tricesima sexta orationis data, Tillemontio videatur (23) orationem illam, coram præfectis, imo et ipso imperatore præsente, habitam esse, quamvis ad ple- bem Constantinopolitanam plerumque dirigatur, quanto magis id de hac oratione ex verbis citatis conjiciendum est. Præterea, constat ex dictis, ante habitam esse orationem, quam edictum de restituendis ecclesiis, fuerit ab imperatore propositum. Demophilus siquidem, Arianorum antistes, cum Nicænam fidem ratam habere noluisset, ecclesiis excedere coactus est, sexto Kalendas Decembris 380, ut ait Socrates (24). Edictum vero nonnisi decimo Januarii 381 sancitum tradit Theodosianus Codex (25). Verisimile igitur videri potest, Gregorium hac oratione ansam præbuisse, ut tale edictum adversus hæreticos promulga- retur. Unde probabilius arbitramur, hanc orationem Constantinopoli, præsente impera- tore, ac labente anno 380 pronuntiatam fuisse. 16 Matth. xix, 3. 18 ibid. 11. ΛΟΓΟΣ ΑΖ. ORATIO XXXVII. Εἰς τὸ ῥητὸν τοῦ Εὐαγγελίου. Ὅτε ἐτέλεσεν ὁ A In dictum Evangelii : . Cum consuminassel Jesus hos Ἰησοῦς τοὺς λόγους τούτους, » καὶ τὰ ἑξῆς. Α'. Ο τοὺς ἁλιεῖς προελόμενος Ἰησοῦς, καὶ αὐ τὰς σαγηνεύει, καὶ τόπους ἐκ τόπων ἀμείβει. Τίνος ἕνεκεν ; Οὐ μόνον ἵνα κερδάνῃ πλείονας τῶν φιλο- θέων διὰ τῆς ἐπιφοιτήσεως (26), ἀλλ' ἔμοιγε δοκεί, ἵνα (27) καὶ τόπους ἁγιάσῃ πλείονας. Γίνεται τοῖς 14 Matth. xix, 1 sqq. a Alias XXXI. Quæ autem 37 erat, nunc 31. Babita Constantinopoli labente anno 380. - φοιτήσει. sermones 14, elc. que piscatur, ac loca subinde commutat : idque non ea tantum causa, ut majorem piorum hominum multitudinem, suam ipsis præsentiam exhibendo, lucretur: sed etiam, quemadmodum mihi videtur, ut Que lectio nobis plenior et planior videtur. In ed. legitur tantum, èuol doxɛï. (22) T. IX, art. 67, p. 463 et 464. (23) T. IX, art. 65, p. 461. (24) Hist. lib. v, cap. 7. (25) T. VI, lex vi, p. 117. (2) Διὰ τῆς ἐπιφοιτήσεως. Duo Colb., τῇ ἐπι- 1. Jesus, qui prius piscatores elegerat, ipse quo- (27) "Eμoire doxɛi, Ira. Sic unus Regius codex.

281 ORATIO XXXVII. IN MATTH. XIX, 1-12. - 282 amplioris in Matthæi Evangelium expositionis. Dolendum prorsus, quod tam pretiosa pietatis ac doctrinæ Theologi nostri monumenta exciderint; vel potius, quam maxime exoplandum, ut amissi, aut pulvere delitescentes tam excellentis ingenii fetus, ad Eccle- siæ gloriam et ædificationem recuperentur, ac in lucem prodeant. In hac igitur oratione aggreditur Gregorius interpretari quæque in evangelico textu juxta Matthæum, a versu primo capitis decimi noni, usque ad duodecimum inclusive continentur. Primum Evangelii verba refert, moxque singula pertractans, ea mirum in modum ac erudite amplificat. Diu- tius autem immoratur in his Pharisæorum verbis: « Si licet homini quacunque ex causa dimittere uxorem suam ". » Ostendit quam iniqua sit Cæsarum lex, quæ mulierem adul- terii piaculo constringit, dum vir, qui fidem uxori datam per adulterium violaverit, nulli supplicio obnoxius est. « Hanc legem, inquit [n. 6], haudquaquam probo, hanc consue- tudinem minime laudo. .Viri erant, qui hanc legem sanxerunt, ac propterea adversus mu- lieres lata est. » Et ad virum paulo post orationem convertens, addit [n. 7]: « Qua igitur fronte pudicitiam exigis, quam ipse vicissim non præstas? Quomodo corpori, pari honore prædito, imparem legem statuis?» Hinc divinam legem humanis legibus præstantiorem exhibet, et virum ac mulierem ad æqualem conditionem revocat. Alia bene multa edocet, ex quibus conjugati plurimum fructum percipere possunt. Tum ad istud a Christo dictum : Non omnes capiunt verbum istud, sed quibus datum est 1,» transit; quo quidem fuse ac dilucide pertractato, Trinitatis doctrinam breviter exponit, et omnibus salutaria mo- nita tradit. II. Visum est Tillemontio (22), nec immerito quidem, hanc orationem Constantinopoli, post redditas Catholicis ecclesias, coram præfectis et ingenti hominum frequentia habitam fuisse. Ad id probandum, citat hæc Gregorii verba, qui de Christi divinitate locutus, sic addit [n. 4] Rursus linguas incito ac provoco: rursus adversus Christum quidam insa- Diunt, vel adversum me potius, qui dignus habitus sum, ut Verbi præco fierem. Ut Joan- Des efficior, vox clamantis in deserto, deserto quidem prius loco, nunc autem valde habi- tabili et frequenti. » Verum, nisi nostra nos fallit opinio, adjicere potuisset vir doctus, Theodosium 645 huic orationi interfuisse. Id enim colligi potest ex his Theologi ver- bis [n. 23] Hæc præscribo iis quibus imperium creditum est; » quæ tam imperatorem quam præfectos designare videntur. Sed ad rem nostram plurimum valent sequentia verba: «Non tantas vires sermo meus habiturus est pro sancta Trinitate bellum gerens, quantas edictum tuum, si perversis dogmatibus imbutos compresseris, si persecutione oppressis auxilium tuleris, si, » etc., quibus, utpote singulari numero prolatis, præsentem imperatorem significari conjicimus. Cum enim, ob quædam monita imperatoribus et præ- fectis sub tinem tricesima sexta orationis data, Tillemontio videatur (23) orationem illam, coram præfectis, imo et ipso imperatore præsente, habitam esse, quamvis ad ple- bem Constantinopolitanam plerumque dirigatur, quanto magis id de hac oratione ex verbis citatis conjiciendum est. Præterea, constat ex dictis, ante habitam esse orationem, quam edictum de restituendis ecclesiis, fuerit ab imperatore propositum. Demophilus siquidem, Arianorum antistes, cum Nicænam fidem ratam habere noluisset, ecclesiis excedere coactus est, sexto Kalendas Decembris 380, ut ait Socrates (24). Edictum vero nonnisi decimo Januarii 381 sancitum tradit Theodosianus Codex (25). Verisimile igitur videri potest, Gregorium hac oratione ansam præbuisse, ut tale edictum adversus hæreticos promulga- retur. Unde probabilius arbitramur, hanc orationem Constantinopoli, præsente impera- tore, ac labente anno 380 pronuntiatam fuisse. 16 Matth. xix, 3. 18 ibid. 11. ΛΟΓΟΣ ΑΖ. ORATIO XXXVII. Εἰς τὸ ῥητὸν τοῦ Εὐαγγελίου. Ὅτε ἐτέλεσεν ὁ A In dictum Evangelii : . Cum consuminassel Jesus hos Ἰησοῦς τοὺς λόγους τούτους, » καὶ τὰ ἑξῆς. Α'. Ο τοὺς ἁλιεῖς προελόμενος Ἰησοῦς, καὶ αὐ τὰς σαγηνεύει, καὶ τόπους ἐκ τόπων ἀμείβει. Τίνος ἕνεκεν ; Οὐ μόνον ἵνα κερδάνῃ πλείονας τῶν φιλο- θέων διὰ τῆς ἐπιφοιτήσεως (26), ἀλλ' ἔμοιγε δοκεί, ἵνα (27) καὶ τόπους ἁγιάσῃ πλείονας. Γίνεται τοῖς 14 Matth. xix, 1 sqq. a Alias XXXI. Quæ autem 37 erat, nunc 31. Babita Constantinopoli labente anno 380. - φοιτήσει. sermones 14, elc. que piscatur, ac loca subinde commutat : idque non ea tantum causa, ut majorem piorum hominum multitudinem, suam ipsis præsentiam exhibendo, lucretur: sed etiam, quemadmodum mihi videtur, ut Que lectio nobis plenior et planior videtur. In ed. legitur tantum, èuol doxɛï. (22) T. IX, art. 67, p. 463 et 464. (23) T. IX, art. 65, p. 461. (24) Hist. lib. v, cap. 7. (25) T. VI, lex vi, p. 117. (2) Διὰ τῆς ἐπιφοιτήσεως. Duo Colb., τῇ ἐπι- 1. Jesus, qui prius piscatores elegerat, ipse quo- (27) "Eμoire doxɛi, Ira. Sic unus Regius codex.

Ἰουδαίοις ὡς Ἰουδαῖος, ἵνα Ἰουδαίους κερδάνῃ· τοῖς ὑπὸ νόμον, ὡς ὑπὸ νόμον (28), ἵνα τοὺς ὑπὸ νόμον ἐξαγοράσῃ· τοῖς ἀσθενέσιν, ὡς ἀσθενὴς, ἵνα τοὺς ἀσθενεῖς σώσῃ. Γίνεται πάντα πᾶσιν, ἵνα τοὺς πάντας κερδάνῃ. Τί δὲ λέγω, τοῖς πᾶσι πάντα; Θ μηδὲ Παῦλος (29) περὶ ἑαυτοῦ (30) ἠνέσχετο είν πεῖν, τοῦτο εὑρίσκω (51) τον Σωτῆρα πάσχοντα. Οὐ γὰρ Ἰουδαῖος γίνεται μόνον, οὐδ᾽ ὅσα τῶν ἀτό πων καὶ μοχθηρῶν ὀνομάτων εἰς ἑαυτὸν ἀναδέχεται, ἀλλὰ καὶ ὅ τούτων πάντων ἀτοπώτερον, καὶ αὐτο αμαρτία καὶ αὐτοκατάρα· οὐκ ἔστι μὲν (32), ἀκούει δέ. Πῶς γὰρ ἁμαρτία, ὁ καὶ ἡμᾶς τῆς ἁμαρτίας ἐλευθερῶν; πῶς δὲ κατάρα, ὁ ἐξαγοράζων (33) ἡμᾶς ἐκ τῆς κατάρας τοῦ νόμου; Αλλ' ἵνα καὶ μέχρι τούτων τὸ ταπεινὸν ἐπιδείξηται, τυπῶν ἡμᾶς εἰς Β ταπείνωσιν τὴν ὕψους πρόξενον. "Οπερ οὖν εἶπον, νι, 18. 22. λος. αὐτοῦ. εὑρίσκω, « σαγηνεύει πάντας, ἵνα. ἁλιεὺς γίνεται, πᾶσι συγκαταβαίνει, σαγηνεύει, πάντα στέγει, ἵν' (54) ἐκ βάθους τὸν ἰχθὺν ἀνενέγκη, τὸν νηχόμενον ἐν τοῖς ἀστάτοις καὶ ἀλμυροῖς τοῦ βίου κύμασιν ἄνθρωπον. Β΄. Διὰ τοῦτο (55) καὶ νῦν, ὅτε ἐτέλεσε (36) τοὺς λόγους τούτους, μετήρεν (37) ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας, καὶ ἦλθεν εἰς τὰ ὅρια τῆς Ἰουδαίας πέραν τοῦ Ἰορ δάνου. Γαλιλαίας ἐπιδημεῖ καλῶς, ἵνα ὁ λαὸς, ὁ καθώ ἡμενος ἐν σκότει, ἴδῃ φῶς μέγα (58). Εἰς τὴν Ἰου δαίαν μεθίσταται, ἵνα πείσῃ τοῦ γράμματος ἐξανα- στάντας, ἀκολουθῆσαι τῷ πνεύματι. Νῦν μὲν ἐπ᾿ ὄρους διδάσκει, νῦν δὲ ἐν πεδίοις διαλέγεται, νῦν δὲ εἰς πλοῖον μεταβαίνει, νῦν δὲ ἐπιτιμᾷ ζάλαις. Τάχα καὶ ὕπνον δέχεται, ἵνα καὶ ὕπνον εὐλογήσῃ· τάχα καὶ κοπιᾷ, ἵνα καὶ τὸν τόπον ἁγιάσῃ τάχα καὶ δα- κρύει, ἵνα τὸ δάκρυον ἐπαινετὸν ἀπεργάσηται. Με ταβαίνει τύπον ἐκ τόπου (59) ὁ μηδενὶ τόπῳ χωρού μενος, ὁ ἄχρονος, ἡ ἀσώματος, ὁ ἀπερίληπτος. Ὁ αὐτὸς, καὶ ἦν, καὶ γίνεται· καὶ ὑπὲρ χρόνον ἦν, καὶ ὑπὸ χρόνον ἔρχεται· καὶ ἀόρατος ἦν, καὶ ὁρᾶται. Ἐν ἀρχῇ ἦν, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ἦν, καὶ Θεὸς ἦν. Τρίτον τὸ ἦν, τῷ ἀριθμῷ βεβαιούμενον. Ο ἦν ἐκένωσε (40), καὶ ὁ μὴ ἦν προσέλαβεν· οὐ δύο γε νόμενος (41), ἀλλ' ἓν ἐκ τῶν δύο γενέσθαι ἀνασχό διὰ τοῦτον. 1, ὅτε τῆς ἐπιγνώσεως, τόπων. S. GREGORII THEOLOGI plura loca sanctifcel. Fit Judais tanquam Ju- A deus, ut Judos lucrifaciat : his, qui sub lege sunt, tanquam legi subjectus, ut eos, qui sub lege sunt, redimat : infirmis, tanquam infirmus, ut infirmis sa- lutem afferat. Omnia omnibus efficitur, ut omnes lucrifacial s. Quid dico, omnibus omnia ? Imo vero, quod Paulus de seipso dicere non sustinuit, hoc Sal- vatori contigisse reperio. Non enim Judæus tantum efficitur, nec quidquid absurdorum et improborum nominum est, in se recepit: sed, quod his omnibus absurdius est, ipsummet etiain peccatum, et ipsamet maledictio; non quod peccatum sit, sed quod ita nominetur. Quo enim modo peccatum esse queat, qui nos etiam a peccati servitute in liberta- tem asserit 18? Quomodo maledictio, qui a legis maledicto nos redimit ? Nimirum ul, tanto humi- litatis edito argumento, nos ad animi submissio nem, quæ sublimitatem parit, instituat. Fit igitur, quemadmodum dixi, piscator, ad omnes se demittit, everriculo utitur, omnia perfert, ut piscem e pro- fundo extrahat, atque in altum efferat, hominem scilicet in instabilibus et salsis hujus vitæ fluctibus natantem. II. Quocirca nunc quoque, postquam consummavit hos sermones, migravit a Galilea, et venit ad fines Judææ trans Jordanem. In Galilæam se confert, ut populus, qui sedebat in tenebris, lucem magnam videat. In Judaam migrat, quo illud nobis persua- deal, ut a littera exsurgamus, ac spiritum sequa- C mur. Nunc in monte docet ", nunc in planis locis disserit s, nunc in naviculam transit ss, nunc ten- pestatem increpat ". Quin hac quoque fortasse ratione somnum capit *, ut somnum benedicat : fortasse etiam fatigatur ", ut fatigationem sancti- ficet : fortasse etiam lacrymas fundit, ut lacry- mas laudabiles reddat. Ex locis in loca transit, qui nullo loci spatio continetur, ille, inquam, temporis, c: corporis, et circumscriptionis expers. Idem, et erat et fit: et supra tempus erat, et sub teinpus venit; et invisibilis erat, et videtur. In principio erat, et apud Deum erat, et Deus erat ". Tertio repe- ritur hoc verbum, erat, ut numero ipso coufirne- tur. Id quod erat, exinanivit: id, quod non erat, Cor. ix, 20-22. Rom. ss Luc. vi, 17. Marc. 1V, 38. s ibid. ss Joan. IV, Haec desunt in ed. ed., plenius adbuc reperio. noininatur. Probare non possumus hanc viri docti interpretationem. Christus quidem nec peccatum fecit, nec facere potuit; sed Deus illum pro nobis peccatum fecit. Metaphorice igitur peccatum fuit Christus, seu hostia pro peccato; quod excludere videtur Billius. el. Galat. !!!, 13. [sa. 1X, ss Juan. XI, 33. Joall. 1, 1. 6. etc., etc. Deest in ed. magnam lucem notitia Dei ac fidei. » Ilujusmodi locutionum explicationem vide in libello Leporii, Concil. tom. II, pag. et in celeber- rima S. Leonis ad Flavianum epist., cap. 3. quasi seorsim et duo filii. Vere etenim Christus, cum in ipso duæ sint naturæ, compositus est; sed unus tantum ex utriusque naturæ compositione elli- citur Christus. (28) Ὡς ὑπὸ νόμον. Sic duo Regg. et Coisl. 3. D (29) “Ο μηδὲ Παῦλος. Coisl. 4, ὅπερ καὶ Παῦ (30) 'Εαυτοῦ. Sic Reg. bm, Or. 1 et Comb. Iu (31) Τοῦτο εὑρίσκω. Coisl. 1, τούτου γὰρ πλέον (32) Οὐκ ἔστι μέν, etc. Bill. : c tametsi falso, (35) Ὁ ἐξαγοράζων. Sic Reg. bm. Deest & in (54) Σαγηνεύει, πάντα στέγει, ἵν', etc. Coisl. 1, 2. οι Matth. v, 1. (55) Διὰ τοῦτο. Duo Coisl., quatuor Colb., Gr. 1, (36) "Οτε ἐτέλεσε. Sic plures Regg. et Colb., Or. (37) Μετηρεν. Reg. bn, μετήλθεν. (38) Φῶς μέγα. Duo Coisl. et duo Colb. addunt, (39) Ἐκ τόπου. Sic Coisl. 3 et Or. 1. In ed., ἐκ (40) Ο ἦν ἐκένωσε. «Quod erat exinanivit. (41) Οὐ δύο γενόμενος, etc. « Non duo factus, ο

Ἰουδαίοις ὡς Ἰουδαῖος, ἵνα Ἰουδαίους κερδάνῃ· τοῖς ὑπὸ νόμον, ὡς ὑπὸ νόμον (28), ἵνα τοὺς ὑπὸ νόμον ἐξαγοράσῃ· τοῖς ἀσθενέσιν, ὡς ἀσθενὴς, ἵνα τοὺς ἀσθενεῖς σώσῃ. Γίνεται πάντα πᾶσιν, ἵνα τοὺς πάντας κερδάνῃ. Τί δὲ λέγω, τοῖς πᾶσι πάντα; Θ μηδὲ Παῦλος (29) περὶ ἑαυτοῦ (30) ἠνέσχετο είν πεῖν, τοῦτο εὑρίσκω (51) τον Σωτῆρα πάσχοντα. Οὐ γὰρ Ἰουδαῖος γίνεται μόνον, οὐδ᾽ ὅσα τῶν ἀτό πων καὶ μοχθηρῶν ὀνομάτων εἰς ἑαυτὸν ἀναδέχεται, ἀλλὰ καὶ ὅ τούτων πάντων ἀτοπώτερον, καὶ αὐτο αμαρτία καὶ αὐτοκατάρα· οὐκ ἔστι μὲν (32), ἀκούει δέ. Πῶς γὰρ ἁμαρτία, ὁ καὶ ἡμᾶς τῆς ἁμαρτίας ἐλευθερῶν; πῶς δὲ κατάρα, ὁ ἐξαγοράζων (33) ἡμᾶς ἐκ τῆς κατάρας τοῦ νόμου; Αλλ' ἵνα καὶ μέχρι τούτων τὸ ταπεινὸν ἐπιδείξηται, τυπῶν ἡμᾶς εἰς Β ταπείνωσιν τὴν ὕψους πρόξενον. "Οπερ οὖν εἶπον, νι, 18. 22. λος. αὐτοῦ. εὑρίσκω, « σαγηνεύει πάντας, ἵνα. ἁλιεὺς γίνεται, πᾶσι συγκαταβαίνει, σαγηνεύει, πάντα στέγει, ἵν' (54) ἐκ βάθους τὸν ἰχθὺν ἀνενέγκη, τὸν νηχόμενον ἐν τοῖς ἀστάτοις καὶ ἀλμυροῖς τοῦ βίου κύμασιν ἄνθρωπον. Β΄. Διὰ τοῦτο (55) καὶ νῦν, ὅτε ἐτέλεσε (36) τοὺς λόγους τούτους, μετήρεν (37) ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας, καὶ ἦλθεν εἰς τὰ ὅρια τῆς Ἰουδαίας πέραν τοῦ Ἰορ δάνου. Γαλιλαίας ἐπιδημεῖ καλῶς, ἵνα ὁ λαὸς, ὁ καθώ ἡμενος ἐν σκότει, ἴδῃ φῶς μέγα (58). Εἰς τὴν Ἰου δαίαν μεθίσταται, ἵνα πείσῃ τοῦ γράμματος ἐξανα- στάντας, ἀκολουθῆσαι τῷ πνεύματι. Νῦν μὲν ἐπ᾿ ὄρους διδάσκει, νῦν δὲ ἐν πεδίοις διαλέγεται, νῦν δὲ εἰς πλοῖον μεταβαίνει, νῦν δὲ ἐπιτιμᾷ ζάλαις. Τάχα καὶ ὕπνον δέχεται, ἵνα καὶ ὕπνον εὐλογήσῃ· τάχα καὶ κοπιᾷ, ἵνα καὶ τὸν τόπον ἁγιάσῃ τάχα καὶ δα- κρύει, ἵνα τὸ δάκρυον ἐπαινετὸν ἀπεργάσηται. Με ταβαίνει τύπον ἐκ τόπου (59) ὁ μηδενὶ τόπῳ χωρού μενος, ὁ ἄχρονος, ἡ ἀσώματος, ὁ ἀπερίληπτος. Ὁ αὐτὸς, καὶ ἦν, καὶ γίνεται· καὶ ὑπὲρ χρόνον ἦν, καὶ ὑπὸ χρόνον ἔρχεται· καὶ ἀόρατος ἦν, καὶ ὁρᾶται. Ἐν ἀρχῇ ἦν, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ἦν, καὶ Θεὸς ἦν. Τρίτον τὸ ἦν, τῷ ἀριθμῷ βεβαιούμενον. Ο ἦν ἐκένωσε (40), καὶ ὁ μὴ ἦν προσέλαβεν· οὐ δύο γε νόμενος (41), ἀλλ' ἓν ἐκ τῶν δύο γενέσθαι ἀνασχό διὰ τοῦτον. 1, ὅτε τῆς ἐπιγνώσεως, τόπων. S. GREGORII THEOLOGI plura loca sanctifcel. Fit Judais tanquam Ju- A deus, ut Judos lucrifaciat : his, qui sub lege sunt, tanquam legi subjectus, ut eos, qui sub lege sunt, redimat : infirmis, tanquam infirmus, ut infirmis sa- lutem afferat. Omnia omnibus efficitur, ut omnes lucrifacial s. Quid dico, omnibus omnia ? Imo vero, quod Paulus de seipso dicere non sustinuit, hoc Sal- vatori contigisse reperio. Non enim Judæus tantum efficitur, nec quidquid absurdorum et improborum nominum est, in se recepit: sed, quod his omnibus absurdius est, ipsummet etiain peccatum, et ipsamet maledictio; non quod peccatum sit, sed quod ita nominetur. Quo enim modo peccatum esse queat, qui nos etiam a peccati servitute in liberta- tem asserit 18? Quomodo maledictio, qui a legis maledicto nos redimit ? Nimirum ul, tanto humi- litatis edito argumento, nos ad animi submissio nem, quæ sublimitatem parit, instituat. Fit igitur, quemadmodum dixi, piscator, ad omnes se demittit, everriculo utitur, omnia perfert, ut piscem e pro- fundo extrahat, atque in altum efferat, hominem scilicet in instabilibus et salsis hujus vitæ fluctibus natantem. II. Quocirca nunc quoque, postquam consummavit hos sermones, migravit a Galilea, et venit ad fines Judææ trans Jordanem. In Galilæam se confert, ut populus, qui sedebat in tenebris, lucem magnam videat. In Judaam migrat, quo illud nobis persua- deal, ut a littera exsurgamus, ac spiritum sequa- C mur. Nunc in monte docet ", nunc in planis locis disserit s, nunc in naviculam transit ss, nunc ten- pestatem increpat ". Quin hac quoque fortasse ratione somnum capit *, ut somnum benedicat : fortasse etiam fatigatur ", ut fatigationem sancti- ficet : fortasse etiam lacrymas fundit, ut lacry- mas laudabiles reddat. Ex locis in loca transit, qui nullo loci spatio continetur, ille, inquam, temporis, c: corporis, et circumscriptionis expers. Idem, et erat et fit: et supra tempus erat, et sub teinpus venit; et invisibilis erat, et videtur. In principio erat, et apud Deum erat, et Deus erat ". Tertio repe- ritur hoc verbum, erat, ut numero ipso coufirne- tur. Id quod erat, exinanivit: id, quod non erat, Cor. ix, 20-22. Rom. ss Luc. vi, 17. Marc. 1V, 38. s ibid. ss Joan. IV, Haec desunt in ed. ed., plenius adbuc reperio. noininatur. Probare non possumus hanc viri docti interpretationem. Christus quidem nec peccatum fecit, nec facere potuit; sed Deus illum pro nobis peccatum fecit. Metaphorice igitur peccatum fuit Christus, seu hostia pro peccato; quod excludere videtur Billius. el. Galat. !!!, 13. [sa. 1X, ss Juan. XI, 33. Joall. 1, 1. 6. etc., etc. Deest in ed. magnam lucem notitia Dei ac fidei. » Ilujusmodi locutionum explicationem vide in libello Leporii, Concil. tom. II, pag. et in celeber- rima S. Leonis ad Flavianum epist., cap. 3. quasi seorsim et duo filii. Vere etenim Christus, cum in ipso duæ sint naturæ, compositus est; sed unus tantum ex utriusque naturæ compositione elli- citur Christus. (28) Ὡς ὑπὸ νόμον. Sic duo Regg. et Coisl. 3. D (29) “Ο μηδὲ Παῦλος. Coisl. 4, ὅπερ καὶ Παῦ (30) 'Εαυτοῦ. Sic Reg. bm, Or. 1 et Comb. Iu (31) Τοῦτο εὑρίσκω. Coisl. 1, τούτου γὰρ πλέον (32) Οὐκ ἔστι μέν, etc. Bill. : c tametsi falso, (35) Ὁ ἐξαγοράζων. Sic Reg. bm. Deest & in (54) Σαγηνεύει, πάντα στέγει, ἵν', etc. Coisl. 1, 2. οι Matth. v, 1. (55) Διὰ τοῦτο. Duo Coisl., quatuor Colb., Gr. 1, (36) "Οτε ἐτέλεσε. Sic plures Regg. et Colb., Or. (37) Μετηρεν. Reg. bn, μετήλθεν. (38) Φῶς μέγα. Duo Coisl. et duo Colb. addunt, (39) Ἐκ τόπου. Sic Coisl. 3 et Or. 1. In ed., ἐκ (40) Ο ἦν ἐκένωσε. «Quod erat exinanivit. (41) Οὐ δύο γενόμενος, etc. « Non duo factus, ο

Ἰουδαίοις ὡς Ἰουδαῖος, ἵνα Ἰουδαίους κερδάνῃ· τοῖς ὑπὸ νόμον, ὡς ὑπὸ νόμον (28), ἵνα τοὺς ὑπὸ νόμον ἐξαγοράσῃ· τοῖς ἀσθενέσιν, ὡς ἀσθενὴς, ἵνα τοὺς ἀσθενεῖς σώσῃ. Γίνεται πάντα πᾶσιν, ἵνα τοὺς πάντας κερδάνῃ. Τί δὲ λέγω, τοῖς πᾶσι πάντα; Θ μηδὲ Παῦλος (29) περὶ ἑαυτοῦ (30) ἠνέσχετο είν πεῖν, τοῦτο εὑρίσκω (51) τον Σωτῆρα πάσχοντα. Οὐ γὰρ Ἰουδαῖος γίνεται μόνον, οὐδ᾽ ὅσα τῶν ἀτό πων καὶ μοχθηρῶν ὀνομάτων εἰς ἑαυτὸν ἀναδέχεται, ἀλλὰ καὶ ὅ τούτων πάντων ἀτοπώτερον, καὶ αὐτο αμαρτία καὶ αὐτοκατάρα· οὐκ ἔστι μὲν (32), ἀκούει δέ. Πῶς γὰρ ἁμαρτία, ὁ καὶ ἡμᾶς τῆς ἁμαρτίας ἐλευθερῶν; πῶς δὲ κατάρα, ὁ ἐξαγοράζων (33) ἡμᾶς ἐκ τῆς κατάρας τοῦ νόμου; Αλλ' ἵνα καὶ μέχρι τούτων τὸ ταπεινὸν ἐπιδείξηται, τυπῶν ἡμᾶς εἰς Β ταπείνωσιν τὴν ὕψους πρόξενον. "Οπερ οὖν εἶπον, νι, 18. 22. λος. αὐτοῦ. εὑρίσκω, « σαγηνεύει πάντας, ἵνα. ἁλιεὺς γίνεται, πᾶσι συγκαταβαίνει, σαγηνεύει, πάντα στέγει, ἵν' (54) ἐκ βάθους τὸν ἰχθὺν ἀνενέγκη, τὸν νηχόμενον ἐν τοῖς ἀστάτοις καὶ ἀλμυροῖς τοῦ βίου κύμασιν ἄνθρωπον. Β΄. Διὰ τοῦτο (55) καὶ νῦν, ὅτε ἐτέλεσε (36) τοὺς λόγους τούτους, μετήρεν (37) ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας, καὶ ἦλθεν εἰς τὰ ὅρια τῆς Ἰουδαίας πέραν τοῦ Ἰορ δάνου. Γαλιλαίας ἐπιδημεῖ καλῶς, ἵνα ὁ λαὸς, ὁ καθώ ἡμενος ἐν σκότει, ἴδῃ φῶς μέγα (58). Εἰς τὴν Ἰου δαίαν μεθίσταται, ἵνα πείσῃ τοῦ γράμματος ἐξανα- στάντας, ἀκολουθῆσαι τῷ πνεύματι. Νῦν μὲν ἐπ᾿ ὄρους διδάσκει, νῦν δὲ ἐν πεδίοις διαλέγεται, νῦν δὲ εἰς πλοῖον μεταβαίνει, νῦν δὲ ἐπιτιμᾷ ζάλαις. Τάχα καὶ ὕπνον δέχεται, ἵνα καὶ ὕπνον εὐλογήσῃ· τάχα καὶ κοπιᾷ, ἵνα καὶ τὸν τόπον ἁγιάσῃ τάχα καὶ δα- κρύει, ἵνα τὸ δάκρυον ἐπαινετὸν ἀπεργάσηται. Με ταβαίνει τύπον ἐκ τόπου (59) ὁ μηδενὶ τόπῳ χωρού μενος, ὁ ἄχρονος, ἡ ἀσώματος, ὁ ἀπερίληπτος. Ὁ αὐτὸς, καὶ ἦν, καὶ γίνεται· καὶ ὑπὲρ χρόνον ἦν, καὶ ὑπὸ χρόνον ἔρχεται· καὶ ἀόρατος ἦν, καὶ ὁρᾶται. Ἐν ἀρχῇ ἦν, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ἦν, καὶ Θεὸς ἦν. Τρίτον τὸ ἦν, τῷ ἀριθμῷ βεβαιούμενον. Ο ἦν ἐκένωσε (40), καὶ ὁ μὴ ἦν προσέλαβεν· οὐ δύο γε νόμενος (41), ἀλλ' ἓν ἐκ τῶν δύο γενέσθαι ἀνασχό διὰ τοῦτον. 1, ὅτε τῆς ἐπιγνώσεως, τόπων. S. GREGORII THEOLOGI plura loca sanctifcel. Fit Judais tanquam Ju- A deus, ut Judos lucrifaciat : his, qui sub lege sunt, tanquam legi subjectus, ut eos, qui sub lege sunt, redimat : infirmis, tanquam infirmus, ut infirmis sa- lutem afferat. Omnia omnibus efficitur, ut omnes lucrifacial s. Quid dico, omnibus omnia ? Imo vero, quod Paulus de seipso dicere non sustinuit, hoc Sal- vatori contigisse reperio. Non enim Judæus tantum efficitur, nec quidquid absurdorum et improborum nominum est, in se recepit: sed, quod his omnibus absurdius est, ipsummet etiain peccatum, et ipsamet maledictio; non quod peccatum sit, sed quod ita nominetur. Quo enim modo peccatum esse queat, qui nos etiam a peccati servitute in liberta- tem asserit 18? Quomodo maledictio, qui a legis maledicto nos redimit ? Nimirum ul, tanto humi- litatis edito argumento, nos ad animi submissio nem, quæ sublimitatem parit, instituat. Fit igitur, quemadmodum dixi, piscator, ad omnes se demittit, everriculo utitur, omnia perfert, ut piscem e pro- fundo extrahat, atque in altum efferat, hominem scilicet in instabilibus et salsis hujus vitæ fluctibus natantem. II. Quocirca nunc quoque, postquam consummavit hos sermones, migravit a Galilea, et venit ad fines Judææ trans Jordanem. In Galilæam se confert, ut populus, qui sedebat in tenebris, lucem magnam videat. In Judaam migrat, quo illud nobis persua- deal, ut a littera exsurgamus, ac spiritum sequa- C mur. Nunc in monte docet ", nunc in planis locis disserit s, nunc in naviculam transit ss, nunc ten- pestatem increpat ". Quin hac quoque fortasse ratione somnum capit *, ut somnum benedicat : fortasse etiam fatigatur ", ut fatigationem sancti- ficet : fortasse etiam lacrymas fundit, ut lacry- mas laudabiles reddat. Ex locis in loca transit, qui nullo loci spatio continetur, ille, inquam, temporis, c: corporis, et circumscriptionis expers. Idem, et erat et fit: et supra tempus erat, et sub teinpus venit; et invisibilis erat, et videtur. In principio erat, et apud Deum erat, et Deus erat ". Tertio repe- ritur hoc verbum, erat, ut numero ipso coufirne- tur. Id quod erat, exinanivit: id, quod non erat, Cor. ix, 20-22. Rom. ss Luc. vi, 17. Marc. 1V, 38. s ibid. ss Joan. IV, Haec desunt in ed. ed., plenius adbuc reperio. noininatur. Probare non possumus hanc viri docti interpretationem. Christus quidem nec peccatum fecit, nec facere potuit; sed Deus illum pro nobis peccatum fecit. Metaphorice igitur peccatum fuit Christus, seu hostia pro peccato; quod excludere videtur Billius. el. Galat. !!!, 13. [sa. 1X, ss Juan. XI, 33. Joall. 1, 1. 6. etc., etc. Deest in ed. magnam lucem notitia Dei ac fidei. » Ilujusmodi locutionum explicationem vide in libello Leporii, Concil. tom. II, pag. et in celeber- rima S. Leonis ad Flavianum epist., cap. 3. quasi seorsim et duo filii. Vere etenim Christus, cum in ipso duæ sint naturæ, compositus est; sed unus tantum ex utriusque naturæ compositione elli- citur Christus. (28) Ὡς ὑπὸ νόμον. Sic duo Regg. et Coisl. 3. D (29) “Ο μηδὲ Παῦλος. Coisl. 4, ὅπερ καὶ Παῦ (30) 'Εαυτοῦ. Sic Reg. bm, Or. 1 et Comb. Iu (31) Τοῦτο εὑρίσκω. Coisl. 1, τούτου γὰρ πλέον (32) Οὐκ ἔστι μέν, etc. Bill. : c tametsi falso, (35) Ὁ ἐξαγοράζων. Sic Reg. bm. Deest & in (54) Σαγηνεύει, πάντα στέγει, ἵν', etc. Coisl. 1, 2. οι Matth. v, 1. (55) Διὰ τοῦτο. Duo Coisl., quatuor Colb., Gr. 1, (36) "Οτε ἐτέλεσε. Sic plures Regg. et Colb., Or. (37) Μετηρεν. Reg. bn, μετήλθεν. (38) Φῶς μέγα. Duo Coisl. et duo Colb. addunt, (39) Ἐκ τόπου. Sic Coisl. 3 et Or. 1. In ed., ἐκ (40) Ο ἦν ἐκένωσε. «Quod erat exinanivit. (41) Οὐ δύο γενόμενος, etc. « Non duo factus, ο

μενος. Θεὸς γὰρ ἀμφότερα, τό τε προσλαβόν, καὶ τὸ προσληφθέν· δύο φύσεις εἰς ἐν συνδραμοῦσαι, οὐχ υἱοὶ δύο· μὴ καταψευδέσθω ἡ σύγκρασις (42). Οὗτος ὁ τηλικοῦτος, ὁ τοσοῦτος· ἀλλὰ τί πέπονθα; Πάλιν ἐμπέπτωκα εἰς ἀνθρώπινα βήματα. Πῶς γὰρ τὸ ἁπλοῦν τοσοῦτον; πῶς δὲ τὸ ἄποσον τηλικοῦτον; ᾿Αλλὰ δότε συγγνώμην τῷ λόγῳ· ὀργάνῳ βραχεί περὶ τῶν μεγίστων φθέγγομαι. Καὶ τοῦτο οἴσει ὁ πολὺς, ὁ μακρόθυμος, ἡ ἀνείδεος φύσις καὶ ἀσώμα τος, τοὺς ὡς περὶ σώματος καὶ τῆς ἀληθείας λόγους ἀσθενεστέρους (43). Εἰ γὰρ σάρκα ἐδέξατο, καὶ τὸν τοιοῦτον φέρεται (44) λόγον. πο- Γ. Καὶ ἠκολούθησαν αὐτῷ ὄχλοι πολλοὶ (45), καὶ Β ἐθεράπευσεν αὐτοὺς ἐκεῖ, ἔνθα πλείων ἡ ἐρημία. Εἰ ἐπὶ τῆς ἰδίας ἔμεινε περιωπῆς, εἰ μὴ συγκατέβη τῇ ἀσθενείᾳ, εἰ ὅπερ ἦν ἔμεινειν, ἀπρόσιτον ἑαυτὸν φυλάττων καὶ ἀπερίληπτον, ὀλίγοι ἂν ἠκολούθησαν τυχόν· οὐκ οἶδα δὲ, εἰ καὶ ὀλίγοι, τάχα μόνος Μωυ- σῆς, καὶ οὗτος τοσοῦτον, ὥστε μόλις ἰδεῖν Θεοῦ τὰ ὀπίσθια. Τὴν μὲν γὰρ νεφέλην διέσχεν, ἔξω τοῦ σω ματικού βάρους γενόμενος, ἢ συσταλεὶς ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων· Θεοῦ δὲ λεπτότητα, ἢ ἀσωματότητα, ἢ οὐκ οἶδα ὅπως (46) ἄν τις ὀνομάσειε, πῶς ἂν ἐθεά σατο σῶμά τε ῶν, καὶ αἰσθητοῖς ὀφθαλμοῖς προσ βάλλων; Αλλ' ἐπειδὴ κενοῦται δι' ἡμᾶς, ἐπειδὴ κατέρχεται (κένωσιν δὲ λέγω τὴν τῆς δόξης οἷον ὕρεσίν τε καὶ ἐλάττωσιν), διὰ τοῦτο χωρητὸς για νεται. Εt Χ, 31. οἶδα πως. Δ'. Δότε δέ (47) μοι συγγνώμην μεταξύ, καὶ πάθος τι ἀνθρώπινον πάλιν πάσχοντι. Θυμοῦ πλη- ροῦμαι καὶ λύπης ἐπὶ τῷ ἐμῷ Χριστῷ, συμπάσχοιτε δὲ (48) καὶ ὑμεῖς, ὅταν ἴδω διὰ τοῦτο ἀτιμαζόμενον μου τὸν Χριστὸν, δι' δ μάλιστα τιμᾶσθαι δίκαιος ἦν. Διὰ τοῦτο γὰρ ἄτιμος, εἰπέ μοι, ὅτι διὰ σὲ ταπει- νός; Διὰ τοῦτο κτίσμα, ὅτι τοῦ κτίσματος κήδεται; Διὰ τοῦτο ὑπὸ χρόνον, ὅτι τοὺς ὑπὸ χρόνον ἐπισκέ πτεται; Πλὴν πάντα φέρει, πάντα δέχεται. Καὶ τί θαυμαστόν ; Ραπίσματα ήνεγκεν, εμπτυσμάτων ἠνέσχετο, χολῆς ἐγεύσατο διὰ τὴν ἐμὴν γεῦσιν. Φέ- ρει καὶ νῦν λιθαζόμενος, οὐ μόνον ὑπὸ τῶν ἐμπη- ρεαζόντων, ἀλλὰ καὶ ὑφ᾽ ἡμῶν αὐτῶν τῶν εὐσεβεῖν Σοκούντων. Τὸ γὰρ περὶ ἀσωμάτου διαλεγόμενον, σωματικοῖς κεχρῆσθαι ὀνόμασι, τυχὸν ἐπηρεαζόντων ἐστὶ καὶ λιθαζόντων (49)· ἀλλὰ συγγνώμη, πάλιν λέγῳ, τῇ ἀσθενείᾳ. Λιθάζομεν γὰρ οὐχ εκόντες, ἀλλὰ τὸ φθέγγεσθαι ἄλλως οὐκ ἔχοντες, ᾧ δὲ ἔχομεν χρώμενοι. Λόγος ἀκούεις, καὶ ὑπὲρ λόγον εἶ· ὑπὲρ συγκράσεως, επηρεαζόντων, τυχόν λι θαζόντων. ORATIO XXXVII.—IN MATTH. XIX, 1-12. A assumpsit : non duo factus, sed unum ex duplici natura fieri sustinens. Ambo enim Deus, nimirum, quod assumpsit, et quod assumptum est : duæ na- turæ in unum concurrentes, non duo filii ne falsi nota prematur unitio. Hic qui tantus est, tamque magnus: sed quid ago? Rursus in humana verba prolapsus sum. Quo enim modo, quod simplex est, tantum esse potest? Quo item modo, quod quanti- talen nescit, tanta magnitudinis ? Sed dictis stris, quæso, ignoscite: organo exiguo de rebus maximis loquor. Atque hoc feret multus ille et longanimis, natura illa formæ et corporis expers, quod, velut de corpore loquens, infirmioribus verbis utar, quam veritas ipsa postulet. Nam cum carnem susceperit, utique et hujusmodi sermonem perferet. III. Et seculæ sunt eum turbæ multæ, et curavit eos illic, ubi vastior solitudo erat. Si in specula sua mansisset, si ad hominum infirmitatem minime se demisisset, si, quod erat, mansisset, inaccessibi- lem seipsum et incomprehensibilem custodiens, pauci fortasse secuti fuissent : atque haud scio an pauci, fortasse Moyses solus ; idque etiam hactenus, ut Dei posteriora ægre videret 18.99. Etenim nubem quidem ille penetravit 30, extra corporis pondus positus, aut a sensibus collectus ac reductus ; Dei vero tenuitatem, aut a corpore vacuitatem, aut quocunque tandem alio nomine res ea appellanda sit, quo tandem modo perspicere potuisset, qui et corpus erat, et corporeis oculis cernebat? Verum, quoniam nostra causa eximanitur, quoniam descen- C dit (exinanitionem autem voco, quasi gloriæ sub- et comprehensibilis efficitur. missionem et imminutionem), idcirco perceptibilis IV. Ac mihi velim ignoscatis, affectum quemdam humanum rursus sentienti. Ira et moerore impleor propter meum Christum, (utinam ipsi quoque simul doleatis !) cum eum hac de causa contemni ac pro nihilo haberi conspicio, propter quam eum maxime honorari par erat. An idcirco, dic mihi, humilis et abjectus est, quia propter te humilis? An ideo creatura, quia de creatura sollicitus est? An ideo tempori subest, quia eos, qui tempori subsunt, in- visit? Verumtamen omnia fert, omnia excipit. quid mirum? Alapas tulit ", spulis aspergi susti nuit, propter gustum meum fel gustavit . Nunc etiam se lapidibus incessi patitur ", non modo ab obtrectantibus et vexantibus, sed a nobis etiam ipsis, qui dei pietatem profitemur. Etenim de in- corporeo disputantem, corporeis nominibus uti, vexantis fortasse fuerit, et lapidantis; sed infirmi- tali nostra, iterum dicam, venia concedatur. Lapi- damus enim haud lubenter: sed quia aliter loqui Marc. XIV, ss Joan. D nota prematur unitio. Sic loqui maluere theologi, post natum Eutychetis errorem, quam id est, c commistionis, voce uti, licet familiaris sit Gregorio. dno Coll. et Comb. In ed., J 65. » Joan. xix, 29. (46) Οὐκ οἶδα ὅπως. Sic tres Colb. in ed., οὐχ 28. Exod. XXXIII, 23. 30 Exod. xx, 21. (42) Μὴ καταψευδέσθω ἡ σύγκρασις. Ne falsi (43) Ασθενεστέρους. Deest in Reg. b. (44) Φέρεται. Comb., φερέτω. (45) Πολλοί. Νonnulli addunt, φησί. (47) Δέ. Deest in Or. 1. (48) Δέ. Deest in Reg. h. (49) Επηρεαζόντων ἐστι καὶ λιθαζόντων. Sic

μενος. Θεὸς γὰρ ἀμφότερα, τό τε προσλαβόν, καὶ τὸ προσληφθέν· δύο φύσεις εἰς ἐν συνδραμοῦσαι, οὐχ υἱοὶ δύο· μὴ καταψευδέσθω ἡ σύγκρασις (42). Οὗτος ὁ τηλικοῦτος, ὁ τοσοῦτος· ἀλλὰ τί πέπονθα; Πάλιν ἐμπέπτωκα εἰς ἀνθρώπινα βήματα. Πῶς γὰρ τὸ ἁπλοῦν τοσοῦτον; πῶς δὲ τὸ ἄποσον τηλικοῦτον; ᾿Αλλὰ δότε συγγνώμην τῷ λόγῳ· ὀργάνῳ βραχεί περὶ τῶν μεγίστων φθέγγομαι. Καὶ τοῦτο οἴσει ὁ πολὺς, ὁ μακρόθυμος, ἡ ἀνείδεος φύσις καὶ ἀσώμα τος, τοὺς ὡς περὶ σώματος καὶ τῆς ἀληθείας λόγους ἀσθενεστέρους (43). Εἰ γὰρ σάρκα ἐδέξατο, καὶ τὸν τοιοῦτον φέρεται (44) λόγον. πο- Γ. Καὶ ἠκολούθησαν αὐτῷ ὄχλοι πολλοὶ (45), καὶ Β ἐθεράπευσεν αὐτοὺς ἐκεῖ, ἔνθα πλείων ἡ ἐρημία. Εἰ ἐπὶ τῆς ἰδίας ἔμεινε περιωπῆς, εἰ μὴ συγκατέβη τῇ ἀσθενείᾳ, εἰ ὅπερ ἦν ἔμεινειν, ἀπρόσιτον ἑαυτὸν φυλάττων καὶ ἀπερίληπτον, ὀλίγοι ἂν ἠκολούθησαν τυχόν· οὐκ οἶδα δὲ, εἰ καὶ ὀλίγοι, τάχα μόνος Μωυ- σῆς, καὶ οὗτος τοσοῦτον, ὥστε μόλις ἰδεῖν Θεοῦ τὰ ὀπίσθια. Τὴν μὲν γὰρ νεφέλην διέσχεν, ἔξω τοῦ σω ματικού βάρους γενόμενος, ἢ συσταλεὶς ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων· Θεοῦ δὲ λεπτότητα, ἢ ἀσωματότητα, ἢ οὐκ οἶδα ὅπως (46) ἄν τις ὀνομάσειε, πῶς ἂν ἐθεά σατο σῶμά τε ῶν, καὶ αἰσθητοῖς ὀφθαλμοῖς προσ βάλλων; Αλλ' ἐπειδὴ κενοῦται δι' ἡμᾶς, ἐπειδὴ κατέρχεται (κένωσιν δὲ λέγω τὴν τῆς δόξης οἷον ὕρεσίν τε καὶ ἐλάττωσιν), διὰ τοῦτο χωρητὸς για νεται. Εt Χ, 31. οἶδα πως. Δ'. Δότε δέ (47) μοι συγγνώμην μεταξύ, καὶ πάθος τι ἀνθρώπινον πάλιν πάσχοντι. Θυμοῦ πλη- ροῦμαι καὶ λύπης ἐπὶ τῷ ἐμῷ Χριστῷ, συμπάσχοιτε δὲ (48) καὶ ὑμεῖς, ὅταν ἴδω διὰ τοῦτο ἀτιμαζόμενον μου τὸν Χριστὸν, δι' δ μάλιστα τιμᾶσθαι δίκαιος ἦν. Διὰ τοῦτο γὰρ ἄτιμος, εἰπέ μοι, ὅτι διὰ σὲ ταπει- νός; Διὰ τοῦτο κτίσμα, ὅτι τοῦ κτίσματος κήδεται; Διὰ τοῦτο ὑπὸ χρόνον, ὅτι τοὺς ὑπὸ χρόνον ἐπισκέ πτεται; Πλὴν πάντα φέρει, πάντα δέχεται. Καὶ τί θαυμαστόν ; Ραπίσματα ήνεγκεν, εμπτυσμάτων ἠνέσχετο, χολῆς ἐγεύσατο διὰ τὴν ἐμὴν γεῦσιν. Φέ- ρει καὶ νῦν λιθαζόμενος, οὐ μόνον ὑπὸ τῶν ἐμπη- ρεαζόντων, ἀλλὰ καὶ ὑφ᾽ ἡμῶν αὐτῶν τῶν εὐσεβεῖν Σοκούντων. Τὸ γὰρ περὶ ἀσωμάτου διαλεγόμενον, σωματικοῖς κεχρῆσθαι ὀνόμασι, τυχὸν ἐπηρεαζόντων ἐστὶ καὶ λιθαζόντων (49)· ἀλλὰ συγγνώμη, πάλιν λέγῳ, τῇ ἀσθενείᾳ. Λιθάζομεν γὰρ οὐχ εκόντες, ἀλλὰ τὸ φθέγγεσθαι ἄλλως οὐκ ἔχοντες, ᾧ δὲ ἔχομεν χρώμενοι. Λόγος ἀκούεις, καὶ ὑπὲρ λόγον εἶ· ὑπὲρ συγκράσεως, επηρεαζόντων, τυχόν λι θαζόντων. ORATIO XXXVII.—IN MATTH. XIX, 1-12. A assumpsit : non duo factus, sed unum ex duplici natura fieri sustinens. Ambo enim Deus, nimirum, quod assumpsit, et quod assumptum est : duæ na- turæ in unum concurrentes, non duo filii ne falsi nota prematur unitio. Hic qui tantus est, tamque magnus: sed quid ago? Rursus in humana verba prolapsus sum. Quo enim modo, quod simplex est, tantum esse potest? Quo item modo, quod quanti- talen nescit, tanta magnitudinis ? Sed dictis stris, quæso, ignoscite: organo exiguo de rebus maximis loquor. Atque hoc feret multus ille et longanimis, natura illa formæ et corporis expers, quod, velut de corpore loquens, infirmioribus verbis utar, quam veritas ipsa postulet. Nam cum carnem susceperit, utique et hujusmodi sermonem perferet. III. Et seculæ sunt eum turbæ multæ, et curavit eos illic, ubi vastior solitudo erat. Si in specula sua mansisset, si ad hominum infirmitatem minime se demisisset, si, quod erat, mansisset, inaccessibi- lem seipsum et incomprehensibilem custodiens, pauci fortasse secuti fuissent : atque haud scio an pauci, fortasse Moyses solus ; idque etiam hactenus, ut Dei posteriora ægre videret 18.99. Etenim nubem quidem ille penetravit 30, extra corporis pondus positus, aut a sensibus collectus ac reductus ; Dei vero tenuitatem, aut a corpore vacuitatem, aut quocunque tandem alio nomine res ea appellanda sit, quo tandem modo perspicere potuisset, qui et corpus erat, et corporeis oculis cernebat? Verum, quoniam nostra causa eximanitur, quoniam descen- C dit (exinanitionem autem voco, quasi gloriæ sub- et comprehensibilis efficitur. missionem et imminutionem), idcirco perceptibilis IV. Ac mihi velim ignoscatis, affectum quemdam humanum rursus sentienti. Ira et moerore impleor propter meum Christum, (utinam ipsi quoque simul doleatis !) cum eum hac de causa contemni ac pro nihilo haberi conspicio, propter quam eum maxime honorari par erat. An idcirco, dic mihi, humilis et abjectus est, quia propter te humilis? An ideo creatura, quia de creatura sollicitus est? An ideo tempori subest, quia eos, qui tempori subsunt, in- visit? Verumtamen omnia fert, omnia excipit. quid mirum? Alapas tulit ", spulis aspergi susti nuit, propter gustum meum fel gustavit . Nunc etiam se lapidibus incessi patitur ", non modo ab obtrectantibus et vexantibus, sed a nobis etiam ipsis, qui dei pietatem profitemur. Etenim de in- corporeo disputantem, corporeis nominibus uti, vexantis fortasse fuerit, et lapidantis; sed infirmi- tali nostra, iterum dicam, venia concedatur. Lapi- damus enim haud lubenter: sed quia aliter loqui Marc. XIV, ss Joan. D nota prematur unitio. Sic loqui maluere theologi, post natum Eutychetis errorem, quam id est, c commistionis, voce uti, licet familiaris sit Gregorio. dno Coll. et Comb. In ed., J 65. » Joan. xix, 29. (46) Οὐκ οἶδα ὅπως. Sic tres Colb. in ed., οὐχ 28. Exod. XXXIII, 23. 30 Exod. xx, 21. (42) Μὴ καταψευδέσθω ἡ σύγκρασις. Ne falsi (43) Ασθενεστέρους. Deest in Reg. b. (44) Φέρεται. Comb., φερέτω. (45) Πολλοί. Νonnulli addunt, φησί. (47) Δέ. Deest in Or. 1. (48) Δέ. Deest in Reg. h. (49) Επηρεαζόντων ἐστι καὶ λιθαζόντων. Sic

τὸς ὤν, ἀλλ' ὅτι τὴν κούφην καὶ μοχθηρὰν ἀνα καθαίρεις ὕλην· μάχαιρα, ὅτι τέμνεις τὸ χεῖρον ἀπὸ τοῦ κρείττονος· πτύον, ὅτι ἀνακαθαίρεις τὴν ἅλω, καὶ ὅσον κουφόν τε καὶ ἀνεμιαῖον ἀποπεμπόμενος, ὅσον βαρὺ καὶ πλῆρες (50) ἐπὶ τὰς ἀποθήκας τὰς ἄνω (51) εναποτίθεσαι (59)· ἀξίνη, ὅτι (55) τὴν ἄκαρ που εκκόπτεις συκῆν ἐπὶ πολὺ μακροθυμήσας, ότι τὰς ῥίζας ἐκτέμνεις τῆς πονηρίας· θύρα, διὰ τὴν εἰσαγωγήν· ὁδὸς, ὅτι εὐθυποροῦμεν· πρόβατον, ὅτι θῦμα· ἀρχιερεὺς, ὅτι προσφέρεις τὸ σῶμα· Υἱός, ὅτι Πατρός. Πάλιν κινῶ τὰς γλώσσας· πάλιν κατὰ Χριστοῦ τινες μαίνονται, μᾶλλον δὲ, κατ' ἐμοῦ, ὅς ἠξιώθην τοῦ Λόγου γενέσθαι κήρυξ. Ως Ιωάννης γίνομαι· Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, φως εἶ, καὶ φῶς ὀνομάζῃ· πῦρ ἀκούεις, οὐκ αἰσθη Β ερήμῳ ποτὲ καὶ ἀνύδρῳ, νῦν δὲ καὶ λίαν οἰκου μένῃ. πλήρες Δέονται, καὶ οἱ πειράζοντες, Ε΄. Πλὴν ὅπερ ἔλεγον, ἵνα πρὸς τὸν ἐμὸν ἀνα- δράμω λόγον, διὰ τοῦτο ἠκολούθουν (54) αὐτῷ ὄχλοι πολλοὶ, ὅτι ταῖς ἀσθενείαις συγκαταβαίνει ταῖς ἡμετ τέραις. Εἶτα τί; Καὶ προσῆλθον αὐτῷ, φησὶν, οι Φαρισαῖοι, πειράζοντες αὐτὸν καὶ λέγοντες· Ε ἔξεστιν ἀνθρώπῳ κατὰ πᾶσαν αἰτίαν ἀπολῦσαι τὴν γυναῖκα αὐτοῦ; Πάλιν Φαρισαίοι πειράζουσι· πάλιν οἱ τὸν νόμον ἀναγινώσκοντες, τὸν νόμον οὐ γινώσκουσι· πάλιν οἱ ἐξηγηταὶ (55) τοῦ νόμου τυγ- χάνοντες, ἄλλων διδασκάλων δέονται. Οὐκ ήρκεσαν Σαδδουκαίοι (56) πειράζοντες περὶ ἀναστάσεως, καὶ νομικοι πυνθανόμενοι περὶ τελειότητος, καὶ Ἡρω· διανοὶ περὶ κήνσου, καὶ περὶ ἐξουσίας ἕτεροι. Αλλά καὶ περὶ γάμου τις πάλιν ἐρωτᾷ (57) τὸν ἀπείρα- στον, τὸν κτίστην τῆς συζυγίας, τὸν ἐκ τῆς πρώτης αἰτίας (58) τὸ πᾶν τῶν ἀνθρώπων γένος τοῦτο συστησάμενον. Ὁ δὲ ἀποκριθεὶς εἶπεν αὐτοῖς· Οὐκ ἀνέγνωτε, ὅτι ὁ ποιήσας ἐξ ἀρχῆς, ἄῤῥεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς; Οἶδε τινὰς μὲν τῶν ερω τήσεων διαλύειν, τινὰς δὲ ἐπιστομίζειν. "Οτε έρω- τᾶται, Ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖς; διὰ τὸ ἄγαν ἀπαίδευτον τῶν ἐρωτησάντων, καὶ αὐτὸς ἀντ- ερωτα· Το βάπτισμα τὸ Ἰωάννου (59), ἐξ οὐ ρανοῦ ἦν, ἢ ἐξ ἀνθρώπων; Καὶ ἀμφοτέρωθεν συμποδίζει τοὺς ἐρωτῶντας. Ὥστε δυνάμεθα καὶ ἡμεῖς μιμούμενοι Χριστόν, ἔστιν ὅτε τοὺς (60) πε- ἐκ γῆς πρῶτον τὸ πᾶν, Εποίη σέ τε ἐξ ἑνὸς αἵματος πᾶν ἔθνος ἀνθρώπων, ὅτε μὲν περὶ τούς, S. GREGORII THEOLOGI non possumus, quibus possumus verbis utimur. A Verbum diceris, et verbo omni superior es; lucem superas, et lux nominaris; ignis vocaris, nou quod in sensum cadas, sed quia leven, et improbam materiam expurgas: gladius, quia rectum a malo scindis : ventilabrum, quia aream repurgas, ac, quidquid leve et ventosum est, rejiciens, id omne, quod grave et plenum est, in superna horrea re- condis; securis, quia diuturna patientia et lenitate usus, infrugiferam ficum tandem exscindis, quia improbitatis radices amputas; ostium, propter in- troductionem; via, quia recto itinere gradimur; ovis, quia victimna; pontifex, quia corpus offers, Filius, quia Patris. Rursus linguas incito ac pro- voco; rursus adversus Christum quidam insaniunt, vel adversum me potius, qui, ut Verbi lierem præro, dignus habitus sum. Ut Joannes efficior: Vox cla- mantis in deserto ", deserto quidem prius loco, et siccitate laboranti, nunc autem valde habitabili et frequenti. V. Cæterum, ut ad rem redeam, sermonemque meum repetam, ideo sequebantur eum turba multe, quia ad infirmitatis nostræ captum se demittit. Quid postea ? Et accesserunt, inquit, ad eum Plari- sæi, tentantes eum, et dicentes: Si licet homini qua- cunque ex causa dimittere uxorem suam? Rursus Pharisei tentant; rursus, qui legem legunt, legem non intelligunt; rursus, qui se legis interpretes profitentur, magistris aliis opus habent. Parum erat Sadducos de resurrectione tentasse, legis- peritos de perfectione interrogasse, Ilerodianos de censu, alios de potestate. Adhuc de matrimonio quispiam eum, qui tentari non potest, qui matri- monium creavit, qui ex prima causa universum hoc hominum genus condidit, percunctatur. Ipse autem C respondens, dixit eis : Non legistis, quia is qui fecit hominem ab initio, masculum et feminam fecit eos? Christus quasdam quæstiones solvere atque expli- care solet, quasdam velut obstructo interrogantium ore comprimere. Cuin ex eo quæritur: In qua po- lesiale hac facis ? Propter ingentem eorum qui interrogaverant, ineptiam, vicissim ipse quoque interrogat: Baptismus Joannis de cœlo erat, an ex hominibus ? Atque utrinque interrogalores suos premit ac constringit. Unde etiam nobis non- nunquam ad Christi imitationem eos, qui curiosa ss Matth. 111, 3. ar Luc. xx, 2. so ibid. 4. Deest in el. duobus Regg. In duobus aliis hic locus sic legitur : etc. gant; » eamque lectionem præferi, quæ Christi re- spousione confrmatur. Non uni siquidem, sed plu- ribus respondet, cum dicit : « Non legistis, quia is qui fecit hominem ab initio, masculum et feminam fecit eos ? » D etc., qui lino primum universum hominum genus condidit. Quæ lectio planiorem sensum efficit. Nam ex his verbis, climo primum, Adamus intelligitur, qui limo formatus est, et sic totius humani generis radix evasit. Verba tamen quæ editi libri exhibent, intelligi pos. sunt, quemadmodum ista Pauli, Act. xvi, : etc. : • Fecitque er uno (sanguine) omne genus homi- num, » etc. ctionem sequitur Combefisius, et ipse secutus vide tur Billius. Alii, nullo sensu. (50) Ὅσον βαρὺ καὶ πλῆρες. Sic nonnulli codd. (51) Τὰς ἄνω. Hæc desunt in pluribus. (52) 'Εναποτίθεσαι. Coisl. 5, ἀποτιθέμενος. (53) Αξίνη, ὅτι. Sic Or. 1. Deest ὅτι in ed. (54) Ἠκολούθουν. Reg. bm addit, μέν. (55) Οἱ ἐξηγηταί. Deest in duolus Regg. et Or. 1. (56) Οὐκ ήρκεσαν Σαδδουκαίοι. Hæc desunt in (57) Ερωτᾷ. Comb. legit, έρωτῶσι, « interro- (58) Τὸν ἐκ τῆς πρώτης αίτιας. Comb. legit : (59) Τὸ Ἰωάννου. Deest τό in Or. 1. (60) "Εστιν ότε τούς. Sic duo Colb. Quam le-

τὸς ὤν, ἀλλ' ὅτι τὴν κούφην καὶ μοχθηρὰν ἀνα καθαίρεις ὕλην· μάχαιρα, ὅτι τέμνεις τὸ χεῖρον ἀπὸ τοῦ κρείττονος· πτύον, ὅτι ἀνακαθαίρεις τὴν ἅλω, καὶ ὅσον κουφόν τε καὶ ἀνεμιαῖον ἀποπεμπόμενος, ὅσον βαρὺ καὶ πλῆρες (50) ἐπὶ τὰς ἀποθήκας τὰς ἄνω (51) εναποτίθεσαι (59)· ἀξίνη, ὅτι (55) τὴν ἄκαρ που εκκόπτεις συκῆν ἐπὶ πολὺ μακροθυμήσας, ότι τὰς ῥίζας ἐκτέμνεις τῆς πονηρίας· θύρα, διὰ τὴν εἰσαγωγήν· ὁδὸς, ὅτι εὐθυποροῦμεν· πρόβατον, ὅτι θῦμα· ἀρχιερεὺς, ὅτι προσφέρεις τὸ σῶμα· Υἱός, ὅτι Πατρός. Πάλιν κινῶ τὰς γλώσσας· πάλιν κατὰ Χριστοῦ τινες μαίνονται, μᾶλλον δὲ, κατ' ἐμοῦ, ὅς ἠξιώθην τοῦ Λόγου γενέσθαι κήρυξ. Ως Ιωάννης γίνομαι· Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, φως εἶ, καὶ φῶς ὀνομάζῃ· πῦρ ἀκούεις, οὐκ αἰσθη Β ερήμῳ ποτὲ καὶ ἀνύδρῳ, νῦν δὲ καὶ λίαν οἰκου μένῃ. πλήρες Δέονται, καὶ οἱ πειράζοντες, Ε΄. Πλὴν ὅπερ ἔλεγον, ἵνα πρὸς τὸν ἐμὸν ἀνα- δράμω λόγον, διὰ τοῦτο ἠκολούθουν (54) αὐτῷ ὄχλοι πολλοὶ, ὅτι ταῖς ἀσθενείαις συγκαταβαίνει ταῖς ἡμετ τέραις. Εἶτα τί; Καὶ προσῆλθον αὐτῷ, φησὶν, οι Φαρισαῖοι, πειράζοντες αὐτὸν καὶ λέγοντες· Ε ἔξεστιν ἀνθρώπῳ κατὰ πᾶσαν αἰτίαν ἀπολῦσαι τὴν γυναῖκα αὐτοῦ; Πάλιν Φαρισαίοι πειράζουσι· πάλιν οἱ τὸν νόμον ἀναγινώσκοντες, τὸν νόμον οὐ γινώσκουσι· πάλιν οἱ ἐξηγηταὶ (55) τοῦ νόμου τυγ- χάνοντες, ἄλλων διδασκάλων δέονται. Οὐκ ήρκεσαν Σαδδουκαίοι (56) πειράζοντες περὶ ἀναστάσεως, καὶ νομικοι πυνθανόμενοι περὶ τελειότητος, καὶ Ἡρω· διανοὶ περὶ κήνσου, καὶ περὶ ἐξουσίας ἕτεροι. Αλλά καὶ περὶ γάμου τις πάλιν ἐρωτᾷ (57) τὸν ἀπείρα- στον, τὸν κτίστην τῆς συζυγίας, τὸν ἐκ τῆς πρώτης αἰτίας (58) τὸ πᾶν τῶν ἀνθρώπων γένος τοῦτο συστησάμενον. Ὁ δὲ ἀποκριθεὶς εἶπεν αὐτοῖς· Οὐκ ἀνέγνωτε, ὅτι ὁ ποιήσας ἐξ ἀρχῆς, ἄῤῥεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς; Οἶδε τινὰς μὲν τῶν ερω τήσεων διαλύειν, τινὰς δὲ ἐπιστομίζειν. "Οτε έρω- τᾶται, Ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖς; διὰ τὸ ἄγαν ἀπαίδευτον τῶν ἐρωτησάντων, καὶ αὐτὸς ἀντ- ερωτα· Το βάπτισμα τὸ Ἰωάννου (59), ἐξ οὐ ρανοῦ ἦν, ἢ ἐξ ἀνθρώπων; Καὶ ἀμφοτέρωθεν συμποδίζει τοὺς ἐρωτῶντας. Ὥστε δυνάμεθα καὶ ἡμεῖς μιμούμενοι Χριστόν, ἔστιν ὅτε τοὺς (60) πε- ἐκ γῆς πρῶτον τὸ πᾶν, Εποίη σέ τε ἐξ ἑνὸς αἵματος πᾶν ἔθνος ἀνθρώπων, ὅτε μὲν περὶ τούς, S. GREGORII THEOLOGI non possumus, quibus possumus verbis utimur. A Verbum diceris, et verbo omni superior es; lucem superas, et lux nominaris; ignis vocaris, nou quod in sensum cadas, sed quia leven, et improbam materiam expurgas: gladius, quia rectum a malo scindis : ventilabrum, quia aream repurgas, ac, quidquid leve et ventosum est, rejiciens, id omne, quod grave et plenum est, in superna horrea re- condis; securis, quia diuturna patientia et lenitate usus, infrugiferam ficum tandem exscindis, quia improbitatis radices amputas; ostium, propter in- troductionem; via, quia recto itinere gradimur; ovis, quia victimna; pontifex, quia corpus offers, Filius, quia Patris. Rursus linguas incito ac pro- voco; rursus adversus Christum quidam insaniunt, vel adversum me potius, qui, ut Verbi lierem præro, dignus habitus sum. Ut Joannes efficior: Vox cla- mantis in deserto ", deserto quidem prius loco, et siccitate laboranti, nunc autem valde habitabili et frequenti. V. Cæterum, ut ad rem redeam, sermonemque meum repetam, ideo sequebantur eum turba multe, quia ad infirmitatis nostræ captum se demittit. Quid postea ? Et accesserunt, inquit, ad eum Plari- sæi, tentantes eum, et dicentes: Si licet homini qua- cunque ex causa dimittere uxorem suam? Rursus Pharisei tentant; rursus, qui legem legunt, legem non intelligunt; rursus, qui se legis interpretes profitentur, magistris aliis opus habent. Parum erat Sadducos de resurrectione tentasse, legis- peritos de perfectione interrogasse, Ilerodianos de censu, alios de potestate. Adhuc de matrimonio quispiam eum, qui tentari non potest, qui matri- monium creavit, qui ex prima causa universum hoc hominum genus condidit, percunctatur. Ipse autem C respondens, dixit eis : Non legistis, quia is qui fecit hominem ab initio, masculum et feminam fecit eos? Christus quasdam quæstiones solvere atque expli- care solet, quasdam velut obstructo interrogantium ore comprimere. Cuin ex eo quæritur: In qua po- lesiale hac facis ? Propter ingentem eorum qui interrogaverant, ineptiam, vicissim ipse quoque interrogat: Baptismus Joannis de cœlo erat, an ex hominibus ? Atque utrinque interrogalores suos premit ac constringit. Unde etiam nobis non- nunquam ad Christi imitationem eos, qui curiosa ss Matth. 111, 3. ar Luc. xx, 2. so ibid. 4. Deest in el. duobus Regg. In duobus aliis hic locus sic legitur : etc. gant; » eamque lectionem præferi, quæ Christi re- spousione confrmatur. Non uni siquidem, sed plu- ribus respondet, cum dicit : « Non legistis, quia is qui fecit hominem ab initio, masculum et feminam fecit eos ? » D etc., qui lino primum universum hominum genus condidit. Quæ lectio planiorem sensum efficit. Nam ex his verbis, climo primum, Adamus intelligitur, qui limo formatus est, et sic totius humani generis radix evasit. Verba tamen quæ editi libri exhibent, intelligi pos. sunt, quemadmodum ista Pauli, Act. xvi, : etc. : • Fecitque er uno (sanguine) omne genus homi- num, » etc. ctionem sequitur Combefisius, et ipse secutus vide tur Billius. Alii, nullo sensu. (50) Ὅσον βαρὺ καὶ πλῆρες. Sic nonnulli codd. (51) Τὰς ἄνω. Hæc desunt in pluribus. (52) 'Εναποτίθεσαι. Coisl. 5, ἀποτιθέμενος. (53) Αξίνη, ὅτι. Sic Or. 1. Deest ὅτι in ed. (54) Ἠκολούθουν. Reg. bm addit, μέν. (55) Οἱ ἐξηγηταί. Deest in duolus Regg. et Or. 1. (56) Οὐκ ήρκεσαν Σαδδουκαίοι. Hæc desunt in (57) Ερωτᾷ. Comb. legit, έρωτῶσι, « interro- (58) Τὸν ἐκ τῆς πρώτης αίτιας. Comb. legit : (59) Τὸ Ἰωάννου. Deest τό in Or. 1. (60) "Εστιν ότε τούς. Sic duo Colb. Quam le-

Α οι δύο, φησὶν, εἰς σάρκα μίαν· καὶ ἡ μία (70-71) σαρξ ἐχέτω τὸ ὁμότιμον. Παῦλος δὲ καὶ τῷ ὑποδείγματι τὴν σωφροσύνην νομοθετεῖ. Πῶς, καὶ τίνα τρόπον; Τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν· ἐγὼ δὲ λέγω εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν (72) Ἐκκλησίαν. Καλὸν τῇ γυναικὶ Χριστὸν αἰδεῖσθαι διὰ τοῦ ἀνδρός· καλὸν καὶ τῷ ἀνδρὶ τὴν Ἐκκλησίαν μὴ ἀτιμάζειν διὰ τῆς γυ- ναικός. Η γυνή, φησὶν, ἵνα φοβῆται τὸν ἄνδρα καὶ Χριστὸν γάρ. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ἀνὴρ, ἵνα περιέπῃ τὴν γυναῖκα· καὶ γὰρ Χριστὸς τὴν Ἐκκλησίαν. Μάλλον δ' ἔτι (73) καὶ προσφιλοπονήσωμεν τῷ ῥητῷ. Η'. Αμελγε γάλα, καὶ ἔσται βούτυρον· ἐξέταζει καὶ τυχὸν ἂν εὕροις τι ἐν αὐτῷ τροφιμώτερον. Δοκεῖ μοι γὰρ (74) παραιτεῖσθαι τὴν διγαμίαν ἐνταῦθα δ λόγος. Εἰ μὲν γὰρ δύο Χριστοί, δύο καὶ ἄνδρες, δύο καὶ γυναῖκες· εἰ δὲ εἰς Χριστὸς, μία κεφαλὴ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ μία σάρξ· ἡ δευτέρα δὲ ἀποπτνέσθω. Τὸ δεύτερον δὲ ἂν κωλύσῃ, τοῦ τρίτου τίς λόγος; Το πρῶτον νόμος, τὸ δεύτερον συγχώρησις, τὸ τρίτον παρανομία. 'Ο δὲ ὑπὲρ τοῦτο, χοιρώδης (75), οἷος οὐδὲ πολλὰ ἔχων τῆς κακίας τὰ παραδείγματα. Ο μὲν νόμος κατὰ πᾶσαν αἰτίαν τὸ ἀποστάσιον δίδωσι· Χριστὸς δὲ οὐ κατὰ πᾶσαν αἰτίαν· ἀλλὰ συγχωρεῖ μὲν μόνον χωρίζεσθαι τῆς πόρνης, τὰ δὲ ἄλλα πάντα φιλοσοφεῖν κελεύει. Καὶ τὴν πόρνην, ὅτι νοθεύει τὸ γένος· τὰ δ' ἄλλα πάντα (76) καρτερῶμεν καὶ φιλοσο φῶμεν· μᾶλλον δὲ καρτερεῖτε καὶ φιλοσοφεῖτε, ὅσοι τὸν τοῦ γάμου ζυγὸν ἐδέξασθε. Ἐὰν ἐπιγραφάς ἴδῃς ἡ ὑπου γραφὰς (77), ἀποκόσμησον· κἂν γλῶσσαν προπετῆ, συνφρόνισον· ἂν γέλωτα πορνικόν, κατηφῆ ποίησον· ἐὰν καπάνην, ἢ ποτόν ἄμετρον (78), σύστειλον· ἐὰν προόδους ἀκαίρους, πέδησον· ἐὰν ὀφθαλμὸν μετέω- ρον, κόλασον. Μὴ τέμῃς δὲ προπετώς, μὴ (79) χω ρίσης. "Αδηλον, τί κινδυνεύει (80), τὸ τέμνον, ἢ τὸ τεμ- νόμενον. Η πηγή, φησί, τοῦ ὕδατος ἔστω σοι Ιδία, καὶ μηδεὶς ἀλλότριος μετασχέτω σοι· καὶ, Πῶλος σῶν χαρίτων, καὶ ἔλαφος σῆς φιλίας ὁμιλείτω σοι. Σὺ τοίνυν μὴ γίνου ποταμὸς ἀλλότριος, μηδὲ ἄλλαις ἀρέσκειν σπούδαζε μᾶλλον, ἢ τῇ σῇ γυναικί. Εἰ δὲ ἀλλαχοῦ φέρῃ, καὶ τῷ σῷ μέλει (81) νομοθετείς τὴν ἀσέλγειαν. Οὕτω μὲν ὁ Σωτήρ. Αι Η Ἡ μία. εἰ μία, εἰς Σιν σε Οφθαλ μῶν ὑπογραφαί, καὶ παρειῶν ἐπιγραφαί· Ἐὰν ἀπογραφὰς ἴδῃς, Καὶ τῷ σῷ μέλει, πῶς οὐχὶ τῷ σῷ μέλει, « . S. GREGORII THEOLOGI viros honore præferri colligis? Audio, sed ex Vir- gine quoque nascitur, quod et pro mulieribus va- let. Erunt igitur, inquit, duo in carne una s : proin- de caro, quæ una est, æqualem honorem habeat. Jam vero Paulus exemplo quoque castitatem velut lege præscribit. Quo tandem modo, et qua ratione? Sacramentum hoc magnum est : ego autem dico in Christo et in Ecclesia 5. Pulchrum est mulieri Chri- stum per virum revereri: pulchrum quoque viro Ecclesiam per uxorem non aspernari. Mulier, in- quit, ut virum timeat“, quippe et Christum. At vir etiam, ut uxorem foveat atque complectatur "; nam sius et accuratius expendamus. et Christus Ecclesiam. Quin etiam hæc verba studio- D VIII. Mulge lac, ait ille, ei erit butyrùm“: se- B dulo exquire, et fortasse in iis succulentius aliquid invenies. Hoc enim sermone secundas nuptias mihi dissuadere videtur. Si enimn duo Christi sunt, duo quoque viri sint, et duæ uxores : si autem unus Christus, unum Ecclesiæ caput, una etiam caro sit, secunda autem respuatur. Quod si secundam pro- hibeat, de tertia quid dicendum est? Primum lex est, secundum venia et indulgentia, tertium iniqui- tas. Qui autem hunc numerum excedit, porcinus plane est, utpote ne multa quidem vitii exempla habens. Enimvero lex omnes ob causas libellum dal repudii. Christus non ob omnes, sed ab im- pudica tantum et adultera uxore viro separari per- mittit : reliquis autem omnibus in rebus animi squitate ac patientia uti jubet. Ergo impudicam G quidem, quia genus corrumpit et adulterat, expel- lamus: cætera autem omnia patienter et moderate ac sapienter feramus; aut, ut rectius loquar, sapienter et moderate ferte, quicunque matrimonii jugum subiistis. Si illitos fuco et cerusa colores et pigmenta perspexeris, eam hoc ornatu spolia : si procacem et petulantemn linguar, coerce : si mere- tricium risum, verecundiam et gravitatem compone : si sumptum aut potum immodicum, contrabe: si intempestivos progressus, domi cohibe : si oculum elatum et vaguin, reprime. At eam ne temere a te divellas et abstrahas. Incertum est, utra pars in discrimine versetur, eane, quæ secat, an ea quæ secatur. Fons aquæ, ait ille, sit libi proprius: nec ullus extraneus tecum sit particeps. Et : Pullus * Matth. 1, 23. * Gen. 11, 24. Ephes. v, 32. v, 17. (70-71) Comb. legit, csi una caro, eundem sortiatur honorem. Comb., etc. Deest in ed. Deest yap in ed. Cæterum ex hoc contextu nullate- nus concludendum, secundas nuptias a Gregorio prorsus damnari. Quamvis enim Ecclesia Græca sese severiorem bac in re, quam Latina, præbuerit, secundas tamen nuptias non omnino prohibuit. Quod quidem manifestum est ex his Chrysostomi verbis, Homil. in primam ad Timoth. Epist. : « Cur in- citat et admonet (Ecclesia), ne ad secundas nuptias transeant? Num rem hanc damnavit? Nequaquam. Hoc enim hæreticorum est. › ibid. 33. *7 ibid. 33. Prov. xxx, 33. "Prov. cina. › ed., quamvis a Billio expressum. legendum docet Combelisius. Illud probat ex Chry- sost. lib. de Sacerdotio, apud quen sic legitur : «Fuci rubtus oculis adhibiti, et genis imposit. etc. In ed., [81] etc. Coisl. 1, quomodo non uxori tuæ, etc. (72) Καὶ εἰς τήν. Sic sacer textus, Reg. oi, (73) Μᾶλλον δ' ἔτι. Reg. b, Or. 1, μᾶλλον δέ τι. (74) Δοκεῖ μοι γάρ, etc. Sic Coisl. 1, Gabr., etc. (73) Χοιρώδης. Nonnulli addunt, βίος· « vita por- (76) Αλλα πάντα. Sic Coll. 1. Deest παντα in (77) Ἐὰν ἐπιγραφὰς ἴδῃς, ἢ ὑπογραφάς. Sic (78) Αμετρον. Reg. b et Or. 1, αμέτρητον. (79) Μή. Οr. 1, μηδέ. (80) Κινδυνεύει. In nonnullis, κινδυνεύσει.

Α οι δύο, φησὶν, εἰς σάρκα μίαν· καὶ ἡ μία (70-71) σαρξ ἐχέτω τὸ ὁμότιμον. Παῦλος δὲ καὶ τῷ ὑποδείγματι τὴν σωφροσύνην νομοθετεῖ. Πῶς, καὶ τίνα τρόπον; Τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν· ἐγὼ δὲ λέγω εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν (72) Ἐκκλησίαν. Καλὸν τῇ γυναικὶ Χριστὸν αἰδεῖσθαι διὰ τοῦ ἀνδρός· καλὸν καὶ τῷ ἀνδρὶ τὴν Ἐκκλησίαν μὴ ἀτιμάζειν διὰ τῆς γυ- ναικός. Η γυνή, φησὶν, ἵνα φοβῆται τὸν ἄνδρα καὶ Χριστὸν γάρ. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ἀνὴρ, ἵνα περιέπῃ τὴν γυναῖκα· καὶ γὰρ Χριστὸς τὴν Ἐκκλησίαν. Μάλλον δ' ἔτι (73) καὶ προσφιλοπονήσωμεν τῷ ῥητῷ. Η'. Αμελγε γάλα, καὶ ἔσται βούτυρον· ἐξέταζει καὶ τυχὸν ἂν εὕροις τι ἐν αὐτῷ τροφιμώτερον. Δοκεῖ μοι γὰρ (74) παραιτεῖσθαι τὴν διγαμίαν ἐνταῦθα δ λόγος. Εἰ μὲν γὰρ δύο Χριστοί, δύο καὶ ἄνδρες, δύο καὶ γυναῖκες· εἰ δὲ εἰς Χριστὸς, μία κεφαλὴ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ μία σάρξ· ἡ δευτέρα δὲ ἀποπτνέσθω. Τὸ δεύτερον δὲ ἂν κωλύσῃ, τοῦ τρίτου τίς λόγος; Το πρῶτον νόμος, τὸ δεύτερον συγχώρησις, τὸ τρίτον παρανομία. 'Ο δὲ ὑπὲρ τοῦτο, χοιρώδης (75), οἷος οὐδὲ πολλὰ ἔχων τῆς κακίας τὰ παραδείγματα. Ο μὲν νόμος κατὰ πᾶσαν αἰτίαν τὸ ἀποστάσιον δίδωσι· Χριστὸς δὲ οὐ κατὰ πᾶσαν αἰτίαν· ἀλλὰ συγχωρεῖ μὲν μόνον χωρίζεσθαι τῆς πόρνης, τὰ δὲ ἄλλα πάντα φιλοσοφεῖν κελεύει. Καὶ τὴν πόρνην, ὅτι νοθεύει τὸ γένος· τὰ δ' ἄλλα πάντα (76) καρτερῶμεν καὶ φιλοσο φῶμεν· μᾶλλον δὲ καρτερεῖτε καὶ φιλοσοφεῖτε, ὅσοι τὸν τοῦ γάμου ζυγὸν ἐδέξασθε. Ἐὰν ἐπιγραφάς ἴδῃς ἡ ὑπου γραφὰς (77), ἀποκόσμησον· κἂν γλῶσσαν προπετῆ, συνφρόνισον· ἂν γέλωτα πορνικόν, κατηφῆ ποίησον· ἐὰν καπάνην, ἢ ποτόν ἄμετρον (78), σύστειλον· ἐὰν προόδους ἀκαίρους, πέδησον· ἐὰν ὀφθαλμὸν μετέω- ρον, κόλασον. Μὴ τέμῃς δὲ προπετώς, μὴ (79) χω ρίσης. "Αδηλον, τί κινδυνεύει (80), τὸ τέμνον, ἢ τὸ τεμ- νόμενον. Η πηγή, φησί, τοῦ ὕδατος ἔστω σοι Ιδία, καὶ μηδεὶς ἀλλότριος μετασχέτω σοι· καὶ, Πῶλος σῶν χαρίτων, καὶ ἔλαφος σῆς φιλίας ὁμιλείτω σοι. Σὺ τοίνυν μὴ γίνου ποταμὸς ἀλλότριος, μηδὲ ἄλλαις ἀρέσκειν σπούδαζε μᾶλλον, ἢ τῇ σῇ γυναικί. Εἰ δὲ ἀλλαχοῦ φέρῃ, καὶ τῷ σῷ μέλει (81) νομοθετείς τὴν ἀσέλγειαν. Οὕτω μὲν ὁ Σωτήρ. Αι Η Ἡ μία. εἰ μία, εἰς Σιν σε Οφθαλ μῶν ὑπογραφαί, καὶ παρειῶν ἐπιγραφαί· Ἐὰν ἀπογραφὰς ἴδῃς, Καὶ τῷ σῷ μέλει, πῶς οὐχὶ τῷ σῷ μέλει, « . S. GREGORII THEOLOGI viros honore præferri colligis? Audio, sed ex Vir- gine quoque nascitur, quod et pro mulieribus va- let. Erunt igitur, inquit, duo in carne una s : proin- de caro, quæ una est, æqualem honorem habeat. Jam vero Paulus exemplo quoque castitatem velut lege præscribit. Quo tandem modo, et qua ratione? Sacramentum hoc magnum est : ego autem dico in Christo et in Ecclesia 5. Pulchrum est mulieri Chri- stum per virum revereri: pulchrum quoque viro Ecclesiam per uxorem non aspernari. Mulier, in- quit, ut virum timeat“, quippe et Christum. At vir etiam, ut uxorem foveat atque complectatur "; nam sius et accuratius expendamus. et Christus Ecclesiam. Quin etiam hæc verba studio- D VIII. Mulge lac, ait ille, ei erit butyrùm“: se- B dulo exquire, et fortasse in iis succulentius aliquid invenies. Hoc enim sermone secundas nuptias mihi dissuadere videtur. Si enimn duo Christi sunt, duo quoque viri sint, et duæ uxores : si autem unus Christus, unum Ecclesiæ caput, una etiam caro sit, secunda autem respuatur. Quod si secundam pro- hibeat, de tertia quid dicendum est? Primum lex est, secundum venia et indulgentia, tertium iniqui- tas. Qui autem hunc numerum excedit, porcinus plane est, utpote ne multa quidem vitii exempla habens. Enimvero lex omnes ob causas libellum dal repudii. Christus non ob omnes, sed ab im- pudica tantum et adultera uxore viro separari per- mittit : reliquis autem omnibus in rebus animi squitate ac patientia uti jubet. Ergo impudicam G quidem, quia genus corrumpit et adulterat, expel- lamus: cætera autem omnia patienter et moderate ac sapienter feramus; aut, ut rectius loquar, sapienter et moderate ferte, quicunque matrimonii jugum subiistis. Si illitos fuco et cerusa colores et pigmenta perspexeris, eam hoc ornatu spolia : si procacem et petulantemn linguar, coerce : si mere- tricium risum, verecundiam et gravitatem compone : si sumptum aut potum immodicum, contrabe: si intempestivos progressus, domi cohibe : si oculum elatum et vaguin, reprime. At eam ne temere a te divellas et abstrahas. Incertum est, utra pars in discrimine versetur, eane, quæ secat, an ea quæ secatur. Fons aquæ, ait ille, sit libi proprius: nec ullus extraneus tecum sit particeps. Et : Pullus * Matth. 1, 23. * Gen. 11, 24. Ephes. v, 32. v, 17. (70-71) Comb. legit, csi una caro, eundem sortiatur honorem. Comb., etc. Deest in ed. Deest yap in ed. Cæterum ex hoc contextu nullate- nus concludendum, secundas nuptias a Gregorio prorsus damnari. Quamvis enim Ecclesia Græca sese severiorem bac in re, quam Latina, præbuerit, secundas tamen nuptias non omnino prohibuit. Quod quidem manifestum est ex his Chrysostomi verbis, Homil. in primam ad Timoth. Epist. : « Cur in- citat et admonet (Ecclesia), ne ad secundas nuptias transeant? Num rem hanc damnavit? Nequaquam. Hoc enim hæreticorum est. › ibid. 33. *7 ibid. 33. Prov. xxx, 33. "Prov. cina. › ed., quamvis a Billio expressum. legendum docet Combelisius. Illud probat ex Chry- sost. lib. de Sacerdotio, apud quen sic legitur : «Fuci rubtus oculis adhibiti, et genis imposit. etc. In ed., [81] etc. Coisl. 1, quomodo non uxori tuæ, etc. (72) Καὶ εἰς τήν. Sic sacer textus, Reg. oi, (73) Μᾶλλον δ' ἔτι. Reg. b, Or. 1, μᾶλλον δέ τι. (74) Δοκεῖ μοι γάρ, etc. Sic Coisl. 1, Gabr., etc. (73) Χοιρώδης. Nonnulli addunt, βίος· « vita por- (76) Αλλα πάντα. Sic Coll. 1. Deest παντα in (77) Ἐὰν ἐπιγραφὰς ἴδῃς, ἢ ὑπογραφάς. Sic (78) Αμετρον. Reg. b et Or. 1, αμέτρητον. (79) Μή. Οr. 1, μηδέ. (80) Κινδυνεύει. In nonnullis, κινδυνεύσει.

Α οι δύο, φησὶν, εἰς σάρκα μίαν· καὶ ἡ μία (70-71) σαρξ ἐχέτω τὸ ὁμότιμον. Παῦλος δὲ καὶ τῷ ὑποδείγματι τὴν σωφροσύνην νομοθετεῖ. Πῶς, καὶ τίνα τρόπον; Τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν· ἐγὼ δὲ λέγω εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν (72) Ἐκκλησίαν. Καλὸν τῇ γυναικὶ Χριστὸν αἰδεῖσθαι διὰ τοῦ ἀνδρός· καλὸν καὶ τῷ ἀνδρὶ τὴν Ἐκκλησίαν μὴ ἀτιμάζειν διὰ τῆς γυ- ναικός. Η γυνή, φησὶν, ἵνα φοβῆται τὸν ἄνδρα καὶ Χριστὸν γάρ. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ἀνὴρ, ἵνα περιέπῃ τὴν γυναῖκα· καὶ γὰρ Χριστὸς τὴν Ἐκκλησίαν. Μάλλον δ' ἔτι (73) καὶ προσφιλοπονήσωμεν τῷ ῥητῷ. Η'. Αμελγε γάλα, καὶ ἔσται βούτυρον· ἐξέταζει καὶ τυχὸν ἂν εὕροις τι ἐν αὐτῷ τροφιμώτερον. Δοκεῖ μοι γὰρ (74) παραιτεῖσθαι τὴν διγαμίαν ἐνταῦθα δ λόγος. Εἰ μὲν γὰρ δύο Χριστοί, δύο καὶ ἄνδρες, δύο καὶ γυναῖκες· εἰ δὲ εἰς Χριστὸς, μία κεφαλὴ τῆς Ἐκκλησίας, καὶ μία σάρξ· ἡ δευτέρα δὲ ἀποπτνέσθω. Τὸ δεύτερον δὲ ἂν κωλύσῃ, τοῦ τρίτου τίς λόγος; Το πρῶτον νόμος, τὸ δεύτερον συγχώρησις, τὸ τρίτον παρανομία. 'Ο δὲ ὑπὲρ τοῦτο, χοιρώδης (75), οἷος οὐδὲ πολλὰ ἔχων τῆς κακίας τὰ παραδείγματα. Ο μὲν νόμος κατὰ πᾶσαν αἰτίαν τὸ ἀποστάσιον δίδωσι· Χριστὸς δὲ οὐ κατὰ πᾶσαν αἰτίαν· ἀλλὰ συγχωρεῖ μὲν μόνον χωρίζεσθαι τῆς πόρνης, τὰ δὲ ἄλλα πάντα φιλοσοφεῖν κελεύει. Καὶ τὴν πόρνην, ὅτι νοθεύει τὸ γένος· τὰ δ' ἄλλα πάντα (76) καρτερῶμεν καὶ φιλοσο φῶμεν· μᾶλλον δὲ καρτερεῖτε καὶ φιλοσοφεῖτε, ὅσοι τὸν τοῦ γάμου ζυγὸν ἐδέξασθε. Ἐὰν ἐπιγραφάς ἴδῃς ἡ ὑπου γραφὰς (77), ἀποκόσμησον· κἂν γλῶσσαν προπετῆ, συνφρόνισον· ἂν γέλωτα πορνικόν, κατηφῆ ποίησον· ἐὰν καπάνην, ἢ ποτόν ἄμετρον (78), σύστειλον· ἐὰν προόδους ἀκαίρους, πέδησον· ἐὰν ὀφθαλμὸν μετέω- ρον, κόλασον. Μὴ τέμῃς δὲ προπετώς, μὴ (79) χω ρίσης. "Αδηλον, τί κινδυνεύει (80), τὸ τέμνον, ἢ τὸ τεμ- νόμενον. Η πηγή, φησί, τοῦ ὕδατος ἔστω σοι Ιδία, καὶ μηδεὶς ἀλλότριος μετασχέτω σοι· καὶ, Πῶλος σῶν χαρίτων, καὶ ἔλαφος σῆς φιλίας ὁμιλείτω σοι. Σὺ τοίνυν μὴ γίνου ποταμὸς ἀλλότριος, μηδὲ ἄλλαις ἀρέσκειν σπούδαζε μᾶλλον, ἢ τῇ σῇ γυναικί. Εἰ δὲ ἀλλαχοῦ φέρῃ, καὶ τῷ σῷ μέλει (81) νομοθετείς τὴν ἀσέλγειαν. Οὕτω μὲν ὁ Σωτήρ. Αι Η Ἡ μία. εἰ μία, εἰς Σιν σε Οφθαλ μῶν ὑπογραφαί, καὶ παρειῶν ἐπιγραφαί· Ἐὰν ἀπογραφὰς ἴδῃς, Καὶ τῷ σῷ μέλει, πῶς οὐχὶ τῷ σῷ μέλει, « . S. GREGORII THEOLOGI viros honore præferri colligis? Audio, sed ex Vir- gine quoque nascitur, quod et pro mulieribus va- let. Erunt igitur, inquit, duo in carne una s : proin- de caro, quæ una est, æqualem honorem habeat. Jam vero Paulus exemplo quoque castitatem velut lege præscribit. Quo tandem modo, et qua ratione? Sacramentum hoc magnum est : ego autem dico in Christo et in Ecclesia 5. Pulchrum est mulieri Chri- stum per virum revereri: pulchrum quoque viro Ecclesiam per uxorem non aspernari. Mulier, in- quit, ut virum timeat“, quippe et Christum. At vir etiam, ut uxorem foveat atque complectatur "; nam sius et accuratius expendamus. et Christus Ecclesiam. Quin etiam hæc verba studio- D VIII. Mulge lac, ait ille, ei erit butyrùm“: se- B dulo exquire, et fortasse in iis succulentius aliquid invenies. Hoc enim sermone secundas nuptias mihi dissuadere videtur. Si enimn duo Christi sunt, duo quoque viri sint, et duæ uxores : si autem unus Christus, unum Ecclesiæ caput, una etiam caro sit, secunda autem respuatur. Quod si secundam pro- hibeat, de tertia quid dicendum est? Primum lex est, secundum venia et indulgentia, tertium iniqui- tas. Qui autem hunc numerum excedit, porcinus plane est, utpote ne multa quidem vitii exempla habens. Enimvero lex omnes ob causas libellum dal repudii. Christus non ob omnes, sed ab im- pudica tantum et adultera uxore viro separari per- mittit : reliquis autem omnibus in rebus animi squitate ac patientia uti jubet. Ergo impudicam G quidem, quia genus corrumpit et adulterat, expel- lamus: cætera autem omnia patienter et moderate ac sapienter feramus; aut, ut rectius loquar, sapienter et moderate ferte, quicunque matrimonii jugum subiistis. Si illitos fuco et cerusa colores et pigmenta perspexeris, eam hoc ornatu spolia : si procacem et petulantemn linguar, coerce : si mere- tricium risum, verecundiam et gravitatem compone : si sumptum aut potum immodicum, contrabe: si intempestivos progressus, domi cohibe : si oculum elatum et vaguin, reprime. At eam ne temere a te divellas et abstrahas. Incertum est, utra pars in discrimine versetur, eane, quæ secat, an ea quæ secatur. Fons aquæ, ait ille, sit libi proprius: nec ullus extraneus tecum sit particeps. Et : Pullus * Matth. 1, 23. * Gen. 11, 24. Ephes. v, 32. v, 17. (70-71) Comb. legit, csi una caro, eundem sortiatur honorem. Comb., etc. Deest in ed. Deest yap in ed. Cæterum ex hoc contextu nullate- nus concludendum, secundas nuptias a Gregorio prorsus damnari. Quamvis enim Ecclesia Græca sese severiorem bac in re, quam Latina, præbuerit, secundas tamen nuptias non omnino prohibuit. Quod quidem manifestum est ex his Chrysostomi verbis, Homil. in primam ad Timoth. Epist. : « Cur in- citat et admonet (Ecclesia), ne ad secundas nuptias transeant? Num rem hanc damnavit? Nequaquam. Hoc enim hæreticorum est. › ibid. 33. *7 ibid. 33. Prov. xxx, 33. "Prov. cina. › ed., quamvis a Billio expressum. legendum docet Combelisius. Illud probat ex Chry- sost. lib. de Sacerdotio, apud quen sic legitur : «Fuci rubtus oculis adhibiti, et genis imposit. etc. In ed., [81] etc. Coisl. 1, quomodo non uxori tuæ, etc. (72) Καὶ εἰς τήν. Sic sacer textus, Reg. oi, (73) Μᾶλλον δ' ἔτι. Reg. b, Or. 1, μᾶλλον δέ τι. (74) Δοκεῖ μοι γάρ, etc. Sic Coisl. 1, Gabr., etc. (73) Χοιρώδης. Nonnulli addunt, βίος· « vita por- (76) Αλλα πάντα. Sic Coll. 1. Deest παντα in (77) Ἐὰν ἐπιγραφὰς ἴδῃς, ἢ ὑπογραφάς. Sic (78) Αμετρον. Reg. b et Or. 1, αμέτρητον. (79) Μή. Οr. 1, μηδέ. (80) Κινδυνεύει. In nonnullis, κινδυνεύσει.

ΑΝ ΜΑΤΤΗ. ΧΙΧ, 1-12. Θ. Τί δὲ οἱ Φαρισαίοι; Τραχὺς τούτοις ὁ λόγος Α φαίνεται (82). Καὶ γὰρ καὶ ἄλλα τῶν καλῶς ἐχόν- των ἀπαρέσκει, καὶ τοῖς τότε Φαρισαίοις, καὶ τοῖς νῦν Φαρισαίοις. Φαρισαῖον γάρ, οὐ τὸ γένος μόνον, ἀλλὰ καὶ ὁ τρόπος εργάζεται Οὕτω καὶ ᾿Ασσύριον οἶδα, καὶ Αἰγύπτιον, τὸν τῇ προαιρέσει μετὰ τούτων ταττόμενον. Τί οὖν οἱ Φαρισαῖοι ; Εἰ οὕτω, φασὶν (83), ἐστὶν ἡ αἰτία μετὰ τῆς γυναικός, οὐ συμφέρει για μῆσαι. Νῦν δὲ τοῦτο καταμανθάνεις, ὦ Φαρισαῖε, το, Οὐ συμφέρει γαμῆσαι ; πρότερον δὲ οὐκ ἠπίστασο, ἡνίκα τὰς χηρείας ἑώρας, καὶ τὰς ὀρφανίας, καὶ τοὺς χώρους θανάτους, καὶ τὰ διάδοχα τῶν κρότων πένθη, καὶ τοὺς ἐπὶ τοῖς θαλάμοις (84) τάφους, καὶ τὰς ἀτεχνίας, καὶ τὰς κακοτεχνίας, καὶ τοὺς ἀτελεῖς τόχους καὶ ἀμήτορας, καὶ πᾶσαν τὴν περὶ ταῦτα κωμῳδίαν ἢ τραγῳδίαν; Αμφότερα γὰρ εἰπεῖν οἱ κειότατον. Συμφέρει γαμῆσαι ; κἀγὼ δέχομαι· Τί- μιος (85) γὰρ ὁ γάμος, καὶ ἡ κοίτη (86) ἁμίαντος συμφέρει δὲ τοῖς μετρίοις, οὐ τοῖς ἁπλήστοις, καὶ πλέον ἢ δεῖ τὴν σάρκα τιμᾷν βουλομένοις. "Οταν τοῦτο μόνον ὁ γάμος ᾖ, ἢ γάμος (87), καὶ συζυγία, καὶ παίδων διαδοχῆς ἐπιθυμία, καλὸς ὁ γάμος - πλείο νας γὰρ εἰσάγει τοὺς εὐαρεστοῦντας Θεῷ. "Οταν δὲ ὕλην ἐξάπτῃ, καὶ ταῖς ἀκάνθαις περιβάλλῃ, καὶ οἷον κακίας ὁδὸς ευρίσκηται, τότε κἀγὼ φθέγγομαι· Οὐ συμφέρει γαμῆσαι. Γ. Καλὸν ὁ γάμος· ἀλλ' οὐκ ἔχω λέγειν, ὅτι καὶ υψηλότερον παρθενίας. Οὐδὲ γὰρ ἂν (88) ἦν τι μέγα ἡ παρθενία, μὴ καλοῦ καλλίων τυγχάνουσα. Μὴ " δή (89) χαλεπαίνετε, ὅσαι ὑπὸ ζυγόν. Πειθαρχεῖν δεῖ Θεῷ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις. Πλὴν ἀλλήλαις συνδε σμεῖσθε, καὶ παρθένοι, καὶ γυναῖκες, καὶ ἔν ἐστε ἐν Κυρίῳ, καὶ ἀλλήλων καλλώπισμα. Οὐκ ἂν ἦν ἄγα μος, εἰ μὴ γάμος. Πόθεν γὰρ εἰς τοῦτον παρῆλθε τὸν βίον παρθένος; Οὐκ ἂν ἦν γάμος σεμνός, εἰ μὴ παρ- θένον καρποφορῶν καὶ τῷ Θεῷ καὶ τῷ βίῳ. Τίμησον καὶ σὺ τὴν μητέρα τὴν σὴν, ἐξ ἧς γέγονας. Τίμησον καὶ σὺ τὴν ἐκ μητρός, καὶ μητέρα (90). Μή την μὲν οὐκ ἔστι, Χριστοῦ δὲ νύμφη ἐστί. Το μὲν φαινόμενον κάλλος οὐ κρύπτεται (91)· τὸ δὲ ἀφανὲς Θεῷ βλέπεται. Πᾶσα ἡ δόξα τῆς θυγατρὸς τοῦ Βασιλέως ἔσωθεν, ἐν κροσσωτοῖς χρυσοῖς περιβε βλημένη, πεποικιλμένη, εἴτ' οὖν πράξεσιν, εἴτε καὶ το καταφαίνεται. καὶ οἱ κοίτη. ν, 29. τέρα, « Μήτηρ μὲν οὐκ ἔστι, « πωn ORATIO XXXVII. - gratiarum tuarum, el cervus amicitiæ tuæ, consuetudinem vitæ tecum habeat". Quocirca tibi cavendum est, ne lavius alienus eficiaris; atque aliis potius, quam uxori tuæ, placere studeas. Quod si alio fer- tur cupiditas tua, parti quoque tuæ libidinem præscribis. Atque ad hunc quidem modum Salvator lo- culus est. B IX. Quil autem Pharisæi? Durus illis hic sermo videtur. Nec mirum, cum et aliis honestis et pre- claris rebus offendantur, tum illius temporis Pha- risi, tuin etiam nostrates. Pharisæum enim, non solum genus, sed etiam morum vitæque ratio emi- cit. Sic Assyrium quoque et Ægyptium, eum cen- seo, qui animi instituto et voluntate ipsis adjungi- tur. Quid igitur Pharisei? Si ita est, inquiunt, causa hominis cum uxore, non expedit nubere. Nunc demum, o Pharisæe, illud agnoscis : Non expedit nubere? An prius id nesciebas, cum viduitates at- que orbitates videres, et præmaturas mortes, et lu- ctus plausibus succedentes, et funera thalamos ex- cipientia, et sterilitates, et infelices liberorum pro- creationes, et imperfectos partus ac matris exper- tes, atque omnem bujusmodi rerum comœdiam sive tragœdiam? Utrumque enim appositissime dici po- test : Expedit nubere? Id ipse quoque probo ; Hono- rabile enim connubium, et torus immaculatus **; sed moderatis expedit, non petulantibus et libidine per- ditis, quique plus æquo carnem colere in aninum inducunt. Cum matrimonium nihil aliud est quam matrimonium, et conjunctio, et prolis ac successio- nis cupiditas, tum bonum est matrimonium. Plures enim introducit, qui Deo placcant. At cum carnis molem inflammat, et spinis circumdat, vitii- que quasi via invenitur, tum ipse etiam dico: Non expedit nubere. X. Bonuin est matrimonium : sed, quod virgini- late præstantius sit, dicere non possum. Neque enim magnum aliquid esset virginitas, nisi re ali- C D Prov. v, 19. Joan. VI, 61. ss liebr. xit, 4. est hic Gregorius. Non enim Pharisæorum sunt bæc verba, sed Christi discipulorum. In ed., in ed. qua bona melior et præclarior esset. Nolite hoc mo- leste ferre, quæ matrinionii jngo subjectæ estis. Obedire oportet Deo magis quam hominibus 5. Cœ- terum facite, ut inter vos quasi vinculo constringa- mini, et virgines et uxores, atque unum sitis in Domino, mutuumque aliæ aliarum ornamentum. Non esset celebs, nisi matrimonium esset. Unde enim in hanc vitam virgo prodiisset? Non esset ho- norificum et venerandum matrimonium, nisi virgi- nem proferret, tum Deo, tum vitæ. Honora tu quo- que matrem tuam, ex qua natus es. Honora etiam eam, quæ ex matre est, et mater. Non quidem ma. ter est, sed Christi sponsa. Pulchritudo quidem ea, quæ in oculos cadit, non occultatur : quæ aulem Act." tametsi maler non sit. » Sic legendum censet vir doctus, ob haec verba proxime sequentia : quidem mater est; quod scili cet Virgo Maria, de qua uon hic sermo est, sola ab hac regula excepta sit. Conspicuns oculis decor, nihil fractum, nihil mølle et effeminatum præfert. » (82) Τούτοις... φαίνεται. In quibuslain, αὐτοῖς... (83) Φασίν. Tres Reg., φησίν. Memori: lapsus (84) Τοῖς θαλάμοις. Reg. bin, τους θαλάμους. (85) Τίμιος. 11 nonnullis, τίμιον. (86) Καὶ ἡ κοίτη. Sic duo Regg., Coisl. 2 et Comb. (87) Ο γάμος ᾖ, ἢ γάμος. Sic Coisl. 1. Deest (88) 'Αr. Deest in Reg. bm. (39) Μὴ δή. Deest δή in Reg. bm. (90) Καὶ μητέρα. Combefisius legit, κἂν μὴ μη- (91) Κρύπτεται. Combelsius legit, θρύπτεται :

ΑΝ ΜΑΤΤΗ. ΧΙΧ, 1-12. Θ. Τί δὲ οἱ Φαρισαίοι; Τραχὺς τούτοις ὁ λόγος Α φαίνεται (82). Καὶ γὰρ καὶ ἄλλα τῶν καλῶς ἐχόν- των ἀπαρέσκει, καὶ τοῖς τότε Φαρισαίοις, καὶ τοῖς νῦν Φαρισαίοις. Φαρισαῖον γάρ, οὐ τὸ γένος μόνον, ἀλλὰ καὶ ὁ τρόπος εργάζεται Οὕτω καὶ ᾿Ασσύριον οἶδα, καὶ Αἰγύπτιον, τὸν τῇ προαιρέσει μετὰ τούτων ταττόμενον. Τί οὖν οἱ Φαρισαῖοι ; Εἰ οὕτω, φασὶν (83), ἐστὶν ἡ αἰτία μετὰ τῆς γυναικός, οὐ συμφέρει για μῆσαι. Νῦν δὲ τοῦτο καταμανθάνεις, ὦ Φαρισαῖε, το, Οὐ συμφέρει γαμῆσαι ; πρότερον δὲ οὐκ ἠπίστασο, ἡνίκα τὰς χηρείας ἑώρας, καὶ τὰς ὀρφανίας, καὶ τοὺς χώρους θανάτους, καὶ τὰ διάδοχα τῶν κρότων πένθη, καὶ τοὺς ἐπὶ τοῖς θαλάμοις (84) τάφους, καὶ τὰς ἀτεχνίας, καὶ τὰς κακοτεχνίας, καὶ τοὺς ἀτελεῖς τόχους καὶ ἀμήτορας, καὶ πᾶσαν τὴν περὶ ταῦτα κωμῳδίαν ἢ τραγῳδίαν; Αμφότερα γὰρ εἰπεῖν οἱ κειότατον. Συμφέρει γαμῆσαι ; κἀγὼ δέχομαι· Τί- μιος (85) γὰρ ὁ γάμος, καὶ ἡ κοίτη (86) ἁμίαντος συμφέρει δὲ τοῖς μετρίοις, οὐ τοῖς ἁπλήστοις, καὶ πλέον ἢ δεῖ τὴν σάρκα τιμᾷν βουλομένοις. "Οταν τοῦτο μόνον ὁ γάμος ᾖ, ἢ γάμος (87), καὶ συζυγία, καὶ παίδων διαδοχῆς ἐπιθυμία, καλὸς ὁ γάμος - πλείο νας γὰρ εἰσάγει τοὺς εὐαρεστοῦντας Θεῷ. "Οταν δὲ ὕλην ἐξάπτῃ, καὶ ταῖς ἀκάνθαις περιβάλλῃ, καὶ οἷον κακίας ὁδὸς ευρίσκηται, τότε κἀγὼ φθέγγομαι· Οὐ συμφέρει γαμῆσαι. Γ. Καλὸν ὁ γάμος· ἀλλ' οὐκ ἔχω λέγειν, ὅτι καὶ υψηλότερον παρθενίας. Οὐδὲ γὰρ ἂν (88) ἦν τι μέγα ἡ παρθενία, μὴ καλοῦ καλλίων τυγχάνουσα. Μὴ " δή (89) χαλεπαίνετε, ὅσαι ὑπὸ ζυγόν. Πειθαρχεῖν δεῖ Θεῷ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις. Πλὴν ἀλλήλαις συνδε σμεῖσθε, καὶ παρθένοι, καὶ γυναῖκες, καὶ ἔν ἐστε ἐν Κυρίῳ, καὶ ἀλλήλων καλλώπισμα. Οὐκ ἂν ἦν ἄγα μος, εἰ μὴ γάμος. Πόθεν γὰρ εἰς τοῦτον παρῆλθε τὸν βίον παρθένος; Οὐκ ἂν ἦν γάμος σεμνός, εἰ μὴ παρ- θένον καρποφορῶν καὶ τῷ Θεῷ καὶ τῷ βίῳ. Τίμησον καὶ σὺ τὴν μητέρα τὴν σὴν, ἐξ ἧς γέγονας. Τίμησον καὶ σὺ τὴν ἐκ μητρός, καὶ μητέρα (90). Μή την μὲν οὐκ ἔστι, Χριστοῦ δὲ νύμφη ἐστί. Το μὲν φαινόμενον κάλλος οὐ κρύπτεται (91)· τὸ δὲ ἀφανὲς Θεῷ βλέπεται. Πᾶσα ἡ δόξα τῆς θυγατρὸς τοῦ Βασιλέως ἔσωθεν, ἐν κροσσωτοῖς χρυσοῖς περιβε βλημένη, πεποικιλμένη, εἴτ' οὖν πράξεσιν, εἴτε καὶ το καταφαίνεται. καὶ οἱ κοίτη. ν, 29. τέρα, « Μήτηρ μὲν οὐκ ἔστι, « πωn ORATIO XXXVII. - gratiarum tuarum, el cervus amicitiæ tuæ, consuetudinem vitæ tecum habeat". Quocirca tibi cavendum est, ne lavius alienus eficiaris; atque aliis potius, quam uxori tuæ, placere studeas. Quod si alio fer- tur cupiditas tua, parti quoque tuæ libidinem præscribis. Atque ad hunc quidem modum Salvator lo- culus est. B IX. Quil autem Pharisæi? Durus illis hic sermo videtur. Nec mirum, cum et aliis honestis et pre- claris rebus offendantur, tum illius temporis Pha- risi, tuin etiam nostrates. Pharisæum enim, non solum genus, sed etiam morum vitæque ratio emi- cit. Sic Assyrium quoque et Ægyptium, eum cen- seo, qui animi instituto et voluntate ipsis adjungi- tur. Quid igitur Pharisei? Si ita est, inquiunt, causa hominis cum uxore, non expedit nubere. Nunc demum, o Pharisæe, illud agnoscis : Non expedit nubere? An prius id nesciebas, cum viduitates at- que orbitates videres, et præmaturas mortes, et lu- ctus plausibus succedentes, et funera thalamos ex- cipientia, et sterilitates, et infelices liberorum pro- creationes, et imperfectos partus ac matris exper- tes, atque omnem bujusmodi rerum comœdiam sive tragœdiam? Utrumque enim appositissime dici po- test : Expedit nubere? Id ipse quoque probo ; Hono- rabile enim connubium, et torus immaculatus **; sed moderatis expedit, non petulantibus et libidine per- ditis, quique plus æquo carnem colere in aninum inducunt. Cum matrimonium nihil aliud est quam matrimonium, et conjunctio, et prolis ac successio- nis cupiditas, tum bonum est matrimonium. Plures enim introducit, qui Deo placcant. At cum carnis molem inflammat, et spinis circumdat, vitii- que quasi via invenitur, tum ipse etiam dico: Non expedit nubere. X. Bonuin est matrimonium : sed, quod virgini- late præstantius sit, dicere non possum. Neque enim magnum aliquid esset virginitas, nisi re ali- C D Prov. v, 19. Joan. VI, 61. ss liebr. xit, 4. est hic Gregorius. Non enim Pharisæorum sunt bæc verba, sed Christi discipulorum. In ed., in ed. qua bona melior et præclarior esset. Nolite hoc mo- leste ferre, quæ matrinionii jngo subjectæ estis. Obedire oportet Deo magis quam hominibus 5. Cœ- terum facite, ut inter vos quasi vinculo constringa- mini, et virgines et uxores, atque unum sitis in Domino, mutuumque aliæ aliarum ornamentum. Non esset celebs, nisi matrimonium esset. Unde enim in hanc vitam virgo prodiisset? Non esset ho- norificum et venerandum matrimonium, nisi virgi- nem proferret, tum Deo, tum vitæ. Honora tu quo- que matrem tuam, ex qua natus es. Honora etiam eam, quæ ex matre est, et mater. Non quidem ma. ter est, sed Christi sponsa. Pulchritudo quidem ea, quæ in oculos cadit, non occultatur : quæ aulem Act." tametsi maler non sit. » Sic legendum censet vir doctus, ob haec verba proxime sequentia : quidem mater est; quod scili cet Virgo Maria, de qua uon hic sermo est, sola ab hac regula excepta sit. Conspicuns oculis decor, nihil fractum, nihil mølle et effeminatum præfert. » (82) Τούτοις... φαίνεται. In quibuslain, αὐτοῖς... (83) Φασίν. Tres Reg., φησίν. Memori: lapsus (84) Τοῖς θαλάμοις. Reg. bin, τους θαλάμους. (85) Τίμιος. 11 nonnullis, τίμιον. (86) Καὶ ἡ κοίτη. Sic duo Regg., Coisl. 2 et Comb. (87) Ο γάμος ᾖ, ἢ γάμος. Sic Coisl. 1. Deest (88) 'Αr. Deest in Reg. bm. (39) Μὴ δή. Deest δή in Reg. bm. (90) Καὶ μητέρα. Combefisius legit, κἂν μὴ μη- (91) Κρύπτεται. Combelsius legit, θρύπτεται :

θεωρήμασιν. Καὶ ἡ ὑπὸ ζυγὸν ἔστω τι (12) Χριστοῦ· καὶ ἡ παρθένος ὅλη Χριστοῦ. Ἡ μέν μὴ παντελῶς ἐνδε- σμείσθω τῷ κόσμῳ (93) · ἡ δὲ μηδ' ὅλως γινέσθω τοῦ κόσμου. Ο γάρ ἐστι τῇ ὑπὸ ζυγὸν τὸ μέρος, τοῦτο παντελὲς τῇ παρθένῳ. Αγγέλων ἐπανῄρησαι (94) πολιτείαν; μετὰ τῶν ἀξύγων ετάχθης; μὴ κατενε χθῇς εἰς σάρκα, μὴ κατενεχθῇς (95) εἰς ὕλην (96), μὴ τῇ ὕλῃ γαμηθῇς, κἂν ἄλλως ἄγαμος μένης. Οφθαλμός πορνεύων οὐ φυλάσσει τὴν παρθενίαν, γλῶττα πορνεύουσα τῷ πονηρῷ μίγνυται. Πόδες ἄτακτα βαίνοντες ἐγκαλοῦνται νόσον, ἢ κίνδυνον (97). Παρθενευέτω (98) καὶ ἡ διάνοια· μὴ ῥεμβέσθω, μὴ (99) πλανάσθω, μὴ τύπους ἐν αὐτῇ (1) φερέτω πονηρῶν πραγμάτων· καὶ ὁ τύπος μέρος πορνείας ἐστί· μὴ εἰδωλοποιείτω τῇ ψυχῇ τὰ μισούμενα. χρησαι. σον, ἢ κίνδυνον. Πόδες ἄτακτα βαίνοντες ἐγκαλοῦνται νόσον, ἢ κίνδυνον τῷ ΙΑ'. Ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς· Οὐ πάντες χωροῦσι τὸν λόγον, ἀλλ᾽ οἷς δέδοται. Ορᾶτε τοῦ πράγματος το υψηλόν; Μικροῦ καὶ ἀχώρητον εὑρίσκεται. Πῶς γὰρ οὐ κρεῖττον σαρκὸς, τὸ ἐκ σαρκὸς γενόμενον μὴ γεν- ναν εἰς σάρκα; Πῶς γὰρ οὐκ ἀγγελικὸν τὸ σαρκὶ συν δεδεμένην μὴ κατὰ σάρκα ζῇν, ἀλλ᾽ εἶναι τῆς φύσεως υψηλοτέραν; Ἡ σὰρξ τῷ κόσμῳ προσέδησεν, ἀλλ' ὁ λογισμὸς πρὸς Θεὸν ἀνήγαγεν· ἡ σὰρξ ἐβάρησεν, ἀλλ' (2) ὁ λογισμὸς ἑπτέρωσεν· ἡ σὰρξ ἔδησεν, ἀλλ' ὁ πόθος ἔλυσεν. Ολῃ τέτασο πρὸς Θεὸν, ὦ παρθένε, τῇ ψυχῇ· τοῦτο γὰρ αὐτὸ καὶ ἀνδράσι νομοθετῶ καὶ γυ ναιξί· καὶ οὐ μή (3) τί σοι φανῇ τῶν ἄλλων και λόν (4), ὅσα τοῖς πολλοῖς· οὐ γένος, οὐ πλοῦτος, οὐ θρόνος, οὐ δυναστεία, οὐ τὸ ἐν εὐχροίᾳ καὶ συνθέσει μελῶν φανταζόμενον κάλλος, χρόνου καὶ νόσου παί- γνιον. Εἰ ὅλην έκένωτας πρὸς Θεὸν τοῦ φίλτρου τὴν δύναμιν, εἰ μὴ δύο σοι εἴη τὰ ποθούμενα, καὶ τὸ ῥέον, καὶ τὸ ἀόρατον· ἄρα τοσοῦτον ἐτρώθης τῷ ἐκλεκτῷ βέλει, καὶ τοῦ νυμφίου τὸ κάλλος κατέμαθες, ώστε καὶ δύνασθαι λέγειν ἐκ τοῦ νυμφικού δράματός τε καὶ ᾄσματος, ὅτι Γλυκασμὸς εἶ, καὶ ὅλος (5) ἐπι θυμία. ΙΒ΄. Ορᾶτε τὰ ἐμπεριλαμβανόμενα τοῖς μολιβδί νοις οχετοῖς ῥεύματα, ὅτι τῷ λίαν στενοχωρεῖσθαι, καὶ πρὸς ἐν φέρεσθαι, τοσοῦτον ἐκβαίνει τὴν ὕδατος νῷ : « Πόδες άτακτα βαίνοντες ἐγκαλοῦνται νόσον, ἢ κινοῦνται νόσῳ. Τῷ νῷ παρθενευέτω, καὶ μὴ διανοία εμ βέσθω· « Καλόν. καλῶν. S. GREGORII THEOLOGI oculorum aciem fugit, a Deo perspicitur. Omnis A gloria filiæ Regis ab intus, in fimbriis aureis circum- data ", sive actionibus, sive etiam contemplationi bus. Quæ sub jugo est, aliqua ex parte Christi sit: quæ virginitatein amplexa est, tota Christi sit. Illa mundo non prorsus alligetur: hæc nullo modɔ ani- mum mundo addicat. Quod enim conjugatæ est pars, id virgin: totum est. Angelorum vitam elegisti ? In corum ordinem te aggregasti, qui jugum nesciunt? Ne in carnem prolabaris, ne in materiam dejiciaris, ne cum materia matrimonio jungaris, etiamsi alio- qui in celibatu perstes. Oculus lascivus et impudi- cus virginitatem minime servat : lingua impudica diabolo miscetur: pedes vacillantes, aut morbum, aut imminentis morbi periculum produnt. Virgini- tatem animus quoque ipse colat: ne vagetur, ne ferat (nam libidinis quoque pars, impressa in animo in anima efſingat. oberret, ne meretriciarum rerum formas in seipso forma est), ne odio insectanda rerum simulacra XI. At ille dixit eis : Non omnes capiunt B verbum istud, sed quibus datum est. Videtis rei hu- jus sublimitatem ? Propemodum etiam talis reperi- tur, ut ne concipi quidem et comprehendi queat. Annon enim præstantius est, quam pro carnis fra- gilitate, id, quod ex carne creatum sit, in carnem non gignere? Annon plane angelicum, eam, quæ carnis vinculis alligata sit, non secundum carnem vivere, sed natura ipsa excelsiorem esse? Caro mundo devinxit, sed ratio ad Deum subvexit. Caro depressit, sed ratio extulit, eique velut pennas nd- didit. Caro vinculis astrinxit, sed amor solvit. Tota anima, o virgo, ad Deum intensa esto (hoc autem ipsum et viris et mulieribus præscribo, nec quid- quam tibi ex omnibus aliis rebus pulchrum videa - tur, quae vulgo videri solent : non generis splendor, C non opes, non alta subsellia, non principatus et potentia, non pulchritudo ea, quæ in coloris ele- gantia et apta membrorum compositione animo fin- gitur, temporis utique et morbi ludibrium. Si vim totam amoris in Deum effudisti, si tu non duplicis rei amore flagras, fluxæ nimirum, et immotæ, visi- bilis, et oculorum obtutum fugientis, profecto usque pulchritudinem cognovisti, ut illud quoque sponsalis et totus desiderabilis **. XII. Videtisne aquarum profluvia, plumbeis canalibus inclusa, quæ, propterea quod nimium comprimuntur, atque ad unum feruntur, adeo ple- 16. s Psal. xLiv, 14. ss Cant. V, Deest in ed. In ed., nales affectus, et quidquid virginem a Christo re- trahit. D «Bedes inhoneste ambulantes, morbum, aut periculum indicant. Sic Coisl. 1, aliique melioris uote codices. In nonnullis : adeo electa ma sagitta sauciala es, sponsique dramatis et cantici dicere queas: Dulcedo es, D Mollis et fractus incessus morbum, aut peri- culi opinionem menti injicit. In ed., Quod Billius sic reddit: Pedes temere gradientes morbum accusant, aut morbo moventur. » Comli. Mente sit virgo, nec cogiiatione vagetur., (*) Reg. bu, (92) Tl. Deest in Or. 1. (93) Τῷ κόσμῳ. Sic Reg. I, Or. 1 et Comb. (94) Επανῄρησαι. Sic Reg. bm, Bas. et Comb. (95) Κατενεχθῇς. Duo Coisl., καταπέσης. (96) Εἰς ύλην. clu materiam, id est, c in car- (97) Πόδες άτακτα βαίνοντες ἐγκαλοῦνται νό- (93) Παρθενενέτω, etc. Coisl. 1, Colb. 1 et (99) Μή. Το πουmullis, μηδέ. In quibusdam, και (1) Αὐτῇ. Duo Regg., ἑαυτῇ. (2) 'Αλλ'. Deest in duobus Regg. et Or. 1. (3) Καὶ οὐ μή. In nonnullis, καὶ μή. (5) Ὅλος. Duo Regg., ὅλον.

θεωρήμασιν. Καὶ ἡ ὑπὸ ζυγὸν ἔστω τι (12) Χριστοῦ· καὶ ἡ παρθένος ὅλη Χριστοῦ. Ἡ μέν μὴ παντελῶς ἐνδε- σμείσθω τῷ κόσμῳ (93) · ἡ δὲ μηδ' ὅλως γινέσθω τοῦ κόσμου. Ο γάρ ἐστι τῇ ὑπὸ ζυγὸν τὸ μέρος, τοῦτο παντελὲς τῇ παρθένῳ. Αγγέλων ἐπανῄρησαι (94) πολιτείαν; μετὰ τῶν ἀξύγων ετάχθης; μὴ κατενε χθῇς εἰς σάρκα, μὴ κατενεχθῇς (95) εἰς ὕλην (96), μὴ τῇ ὕλῃ γαμηθῇς, κἂν ἄλλως ἄγαμος μένης. Οφθαλμός πορνεύων οὐ φυλάσσει τὴν παρθενίαν, γλῶττα πορνεύουσα τῷ πονηρῷ μίγνυται. Πόδες ἄτακτα βαίνοντες ἐγκαλοῦνται νόσον, ἢ κίνδυνον (97). Παρθενευέτω (98) καὶ ἡ διάνοια· μὴ ῥεμβέσθω, μὴ (99) πλανάσθω, μὴ τύπους ἐν αὐτῇ (1) φερέτω πονηρῶν πραγμάτων· καὶ ὁ τύπος μέρος πορνείας ἐστί· μὴ εἰδωλοποιείτω τῇ ψυχῇ τὰ μισούμενα. χρησαι. σον, ἢ κίνδυνον. Πόδες ἄτακτα βαίνοντες ἐγκαλοῦνται νόσον, ἢ κίνδυνον τῷ ΙΑ'. Ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς· Οὐ πάντες χωροῦσι τὸν λόγον, ἀλλ᾽ οἷς δέδοται. Ορᾶτε τοῦ πράγματος το υψηλόν; Μικροῦ καὶ ἀχώρητον εὑρίσκεται. Πῶς γὰρ οὐ κρεῖττον σαρκὸς, τὸ ἐκ σαρκὸς γενόμενον μὴ γεν- ναν εἰς σάρκα; Πῶς γὰρ οὐκ ἀγγελικὸν τὸ σαρκὶ συν δεδεμένην μὴ κατὰ σάρκα ζῇν, ἀλλ᾽ εἶναι τῆς φύσεως υψηλοτέραν; Ἡ σὰρξ τῷ κόσμῳ προσέδησεν, ἀλλ' ὁ λογισμὸς πρὸς Θεὸν ἀνήγαγεν· ἡ σὰρξ ἐβάρησεν, ἀλλ' (2) ὁ λογισμὸς ἑπτέρωσεν· ἡ σὰρξ ἔδησεν, ἀλλ' ὁ πόθος ἔλυσεν. Ολῃ τέτασο πρὸς Θεὸν, ὦ παρθένε, τῇ ψυχῇ· τοῦτο γὰρ αὐτὸ καὶ ἀνδράσι νομοθετῶ καὶ γυ ναιξί· καὶ οὐ μή (3) τί σοι φανῇ τῶν ἄλλων και λόν (4), ὅσα τοῖς πολλοῖς· οὐ γένος, οὐ πλοῦτος, οὐ θρόνος, οὐ δυναστεία, οὐ τὸ ἐν εὐχροίᾳ καὶ συνθέσει μελῶν φανταζόμενον κάλλος, χρόνου καὶ νόσου παί- γνιον. Εἰ ὅλην έκένωτας πρὸς Θεὸν τοῦ φίλτρου τὴν δύναμιν, εἰ μὴ δύο σοι εἴη τὰ ποθούμενα, καὶ τὸ ῥέον, καὶ τὸ ἀόρατον· ἄρα τοσοῦτον ἐτρώθης τῷ ἐκλεκτῷ βέλει, καὶ τοῦ νυμφίου τὸ κάλλος κατέμαθες, ώστε καὶ δύνασθαι λέγειν ἐκ τοῦ νυμφικού δράματός τε καὶ ᾄσματος, ὅτι Γλυκασμὸς εἶ, καὶ ὅλος (5) ἐπι θυμία. ΙΒ΄. Ορᾶτε τὰ ἐμπεριλαμβανόμενα τοῖς μολιβδί νοις οχετοῖς ῥεύματα, ὅτι τῷ λίαν στενοχωρεῖσθαι, καὶ πρὸς ἐν φέρεσθαι, τοσοῦτον ἐκβαίνει τὴν ὕδατος νῷ : « Πόδες άτακτα βαίνοντες ἐγκαλοῦνται νόσον, ἢ κινοῦνται νόσῳ. Τῷ νῷ παρθενευέτω, καὶ μὴ διανοία εμ βέσθω· « Καλόν. καλῶν. S. GREGORII THEOLOGI oculorum aciem fugit, a Deo perspicitur. Omnis A gloria filiæ Regis ab intus, in fimbriis aureis circum- data ", sive actionibus, sive etiam contemplationi bus. Quæ sub jugo est, aliqua ex parte Christi sit: quæ virginitatein amplexa est, tota Christi sit. Illa mundo non prorsus alligetur: hæc nullo modɔ ani- mum mundo addicat. Quod enim conjugatæ est pars, id virgin: totum est. Angelorum vitam elegisti ? In corum ordinem te aggregasti, qui jugum nesciunt? Ne in carnem prolabaris, ne in materiam dejiciaris, ne cum materia matrimonio jungaris, etiamsi alio- qui in celibatu perstes. Oculus lascivus et impudi- cus virginitatem minime servat : lingua impudica diabolo miscetur: pedes vacillantes, aut morbum, aut imminentis morbi periculum produnt. Virgini- tatem animus quoque ipse colat: ne vagetur, ne ferat (nam libidinis quoque pars, impressa in animo in anima efſingat. oberret, ne meretriciarum rerum formas in seipso forma est), ne odio insectanda rerum simulacra XI. At ille dixit eis : Non omnes capiunt B verbum istud, sed quibus datum est. Videtis rei hu- jus sublimitatem ? Propemodum etiam talis reperi- tur, ut ne concipi quidem et comprehendi queat. Annon enim præstantius est, quam pro carnis fra- gilitate, id, quod ex carne creatum sit, in carnem non gignere? Annon plane angelicum, eam, quæ carnis vinculis alligata sit, non secundum carnem vivere, sed natura ipsa excelsiorem esse? Caro mundo devinxit, sed ratio ad Deum subvexit. Caro depressit, sed ratio extulit, eique velut pennas nd- didit. Caro vinculis astrinxit, sed amor solvit. Tota anima, o virgo, ad Deum intensa esto (hoc autem ipsum et viris et mulieribus præscribo, nec quid- quam tibi ex omnibus aliis rebus pulchrum videa - tur, quae vulgo videri solent : non generis splendor, C non opes, non alta subsellia, non principatus et potentia, non pulchritudo ea, quæ in coloris ele- gantia et apta membrorum compositione animo fin- gitur, temporis utique et morbi ludibrium. Si vim totam amoris in Deum effudisti, si tu non duplicis rei amore flagras, fluxæ nimirum, et immotæ, visi- bilis, et oculorum obtutum fugientis, profecto usque pulchritudinem cognovisti, ut illud quoque sponsalis et totus desiderabilis **. XII. Videtisne aquarum profluvia, plumbeis canalibus inclusa, quæ, propterea quod nimium comprimuntur, atque ad unum feruntur, adeo ple- 16. s Psal. xLiv, 14. ss Cant. V, Deest in ed. In ed., nales affectus, et quidquid virginem a Christo re- trahit. D «Bedes inhoneste ambulantes, morbum, aut periculum indicant. Sic Coisl. 1, aliique melioris uote codices. In nonnullis : adeo electa ma sagitta sauciala es, sponsique dramatis et cantici dicere queas: Dulcedo es, D Mollis et fractus incessus morbum, aut peri- culi opinionem menti injicit. In ed., Quod Billius sic reddit: Pedes temere gradientes morbum accusant, aut morbo moventur. » Comli. Mente sit virgo, nec cogiiatione vagetur., (*) Reg. bu, (92) Tl. Deest in Or. 1. (93) Τῷ κόσμῳ. Sic Reg. I, Or. 1 et Comb. (94) Επανῄρησαι. Sic Reg. bm, Bas. et Comb. (95) Κατενεχθῇς. Duo Coisl., καταπέσης. (96) Εἰς ύλην. clu materiam, id est, c in car- (97) Πόδες άτακτα βαίνοντες ἐγκαλοῦνται νό- (93) Παρθενενέτω, etc. Coisl. 1, Colb. 1 et (99) Μή. Το πουmullis, μηδέ. In quibusdam, και (1) Αὐτῇ. Duo Regg., ἑαυτῇ. (2) 'Αλλ'. Deest in duobus Regg. et Or. 1. (3) Καὶ οὐ μή. In nonnullis, καὶ μή. (5) Ὅλος. Duo Regg., ὅλον.

θεωρήμασιν. Καὶ ἡ ὑπὸ ζυγὸν ἔστω τι (12) Χριστοῦ· καὶ ἡ παρθένος ὅλη Χριστοῦ. Ἡ μέν μὴ παντελῶς ἐνδε- σμείσθω τῷ κόσμῳ (93) · ἡ δὲ μηδ' ὅλως γινέσθω τοῦ κόσμου. Ο γάρ ἐστι τῇ ὑπὸ ζυγὸν τὸ μέρος, τοῦτο παντελὲς τῇ παρθένῳ. Αγγέλων ἐπανῄρησαι (94) πολιτείαν; μετὰ τῶν ἀξύγων ετάχθης; μὴ κατενε χθῇς εἰς σάρκα, μὴ κατενεχθῇς (95) εἰς ὕλην (96), μὴ τῇ ὕλῃ γαμηθῇς, κἂν ἄλλως ἄγαμος μένης. Οφθαλμός πορνεύων οὐ φυλάσσει τὴν παρθενίαν, γλῶττα πορνεύουσα τῷ πονηρῷ μίγνυται. Πόδες ἄτακτα βαίνοντες ἐγκαλοῦνται νόσον, ἢ κίνδυνον (97). Παρθενευέτω (98) καὶ ἡ διάνοια· μὴ ῥεμβέσθω, μὴ (99) πλανάσθω, μὴ τύπους ἐν αὐτῇ (1) φερέτω πονηρῶν πραγμάτων· καὶ ὁ τύπος μέρος πορνείας ἐστί· μὴ εἰδωλοποιείτω τῇ ψυχῇ τὰ μισούμενα. χρησαι. σον, ἢ κίνδυνον. Πόδες ἄτακτα βαίνοντες ἐγκαλοῦνται νόσον, ἢ κίνδυνον τῷ ΙΑ'. Ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς· Οὐ πάντες χωροῦσι τὸν λόγον, ἀλλ᾽ οἷς δέδοται. Ορᾶτε τοῦ πράγματος το υψηλόν; Μικροῦ καὶ ἀχώρητον εὑρίσκεται. Πῶς γὰρ οὐ κρεῖττον σαρκὸς, τὸ ἐκ σαρκὸς γενόμενον μὴ γεν- ναν εἰς σάρκα; Πῶς γὰρ οὐκ ἀγγελικὸν τὸ σαρκὶ συν δεδεμένην μὴ κατὰ σάρκα ζῇν, ἀλλ᾽ εἶναι τῆς φύσεως υψηλοτέραν; Ἡ σὰρξ τῷ κόσμῳ προσέδησεν, ἀλλ' ὁ λογισμὸς πρὸς Θεὸν ἀνήγαγεν· ἡ σὰρξ ἐβάρησεν, ἀλλ' (2) ὁ λογισμὸς ἑπτέρωσεν· ἡ σὰρξ ἔδησεν, ἀλλ' ὁ πόθος ἔλυσεν. Ολῃ τέτασο πρὸς Θεὸν, ὦ παρθένε, τῇ ψυχῇ· τοῦτο γὰρ αὐτὸ καὶ ἀνδράσι νομοθετῶ καὶ γυ ναιξί· καὶ οὐ μή (3) τί σοι φανῇ τῶν ἄλλων και λόν (4), ὅσα τοῖς πολλοῖς· οὐ γένος, οὐ πλοῦτος, οὐ θρόνος, οὐ δυναστεία, οὐ τὸ ἐν εὐχροίᾳ καὶ συνθέσει μελῶν φανταζόμενον κάλλος, χρόνου καὶ νόσου παί- γνιον. Εἰ ὅλην έκένωτας πρὸς Θεὸν τοῦ φίλτρου τὴν δύναμιν, εἰ μὴ δύο σοι εἴη τὰ ποθούμενα, καὶ τὸ ῥέον, καὶ τὸ ἀόρατον· ἄρα τοσοῦτον ἐτρώθης τῷ ἐκλεκτῷ βέλει, καὶ τοῦ νυμφίου τὸ κάλλος κατέμαθες, ώστε καὶ δύνασθαι λέγειν ἐκ τοῦ νυμφικού δράματός τε καὶ ᾄσματος, ὅτι Γλυκασμὸς εἶ, καὶ ὅλος (5) ἐπι θυμία. ΙΒ΄. Ορᾶτε τὰ ἐμπεριλαμβανόμενα τοῖς μολιβδί νοις οχετοῖς ῥεύματα, ὅτι τῷ λίαν στενοχωρεῖσθαι, καὶ πρὸς ἐν φέρεσθαι, τοσοῦτον ἐκβαίνει τὴν ὕδατος νῷ : « Πόδες άτακτα βαίνοντες ἐγκαλοῦνται νόσον, ἢ κινοῦνται νόσῳ. Τῷ νῷ παρθενευέτω, καὶ μὴ διανοία εμ βέσθω· « Καλόν. καλῶν. S. GREGORII THEOLOGI oculorum aciem fugit, a Deo perspicitur. Omnis A gloria filiæ Regis ab intus, in fimbriis aureis circum- data ", sive actionibus, sive etiam contemplationi bus. Quæ sub jugo est, aliqua ex parte Christi sit: quæ virginitatein amplexa est, tota Christi sit. Illa mundo non prorsus alligetur: hæc nullo modɔ ani- mum mundo addicat. Quod enim conjugatæ est pars, id virgin: totum est. Angelorum vitam elegisti ? In corum ordinem te aggregasti, qui jugum nesciunt? Ne in carnem prolabaris, ne in materiam dejiciaris, ne cum materia matrimonio jungaris, etiamsi alio- qui in celibatu perstes. Oculus lascivus et impudi- cus virginitatem minime servat : lingua impudica diabolo miscetur: pedes vacillantes, aut morbum, aut imminentis morbi periculum produnt. Virgini- tatem animus quoque ipse colat: ne vagetur, ne ferat (nam libidinis quoque pars, impressa in animo in anima efſingat. oberret, ne meretriciarum rerum formas in seipso forma est), ne odio insectanda rerum simulacra XI. At ille dixit eis : Non omnes capiunt B verbum istud, sed quibus datum est. Videtis rei hu- jus sublimitatem ? Propemodum etiam talis reperi- tur, ut ne concipi quidem et comprehendi queat. Annon enim præstantius est, quam pro carnis fra- gilitate, id, quod ex carne creatum sit, in carnem non gignere? Annon plane angelicum, eam, quæ carnis vinculis alligata sit, non secundum carnem vivere, sed natura ipsa excelsiorem esse? Caro mundo devinxit, sed ratio ad Deum subvexit. Caro depressit, sed ratio extulit, eique velut pennas nd- didit. Caro vinculis astrinxit, sed amor solvit. Tota anima, o virgo, ad Deum intensa esto (hoc autem ipsum et viris et mulieribus præscribo, nec quid- quam tibi ex omnibus aliis rebus pulchrum videa - tur, quae vulgo videri solent : non generis splendor, C non opes, non alta subsellia, non principatus et potentia, non pulchritudo ea, quæ in coloris ele- gantia et apta membrorum compositione animo fin- gitur, temporis utique et morbi ludibrium. Si vim totam amoris in Deum effudisti, si tu non duplicis rei amore flagras, fluxæ nimirum, et immotæ, visi- bilis, et oculorum obtutum fugientis, profecto usque pulchritudinem cognovisti, ut illud quoque sponsalis et totus desiderabilis **. XII. Videtisne aquarum profluvia, plumbeis canalibus inclusa, quæ, propterea quod nimium comprimuntur, atque ad unum feruntur, adeo ple- 16. s Psal. xLiv, 14. ss Cant. V, Deest in ed. In ed., nales affectus, et quidquid virginem a Christo re- trahit. D «Bedes inhoneste ambulantes, morbum, aut periculum indicant. Sic Coisl. 1, aliique melioris uote codices. In nonnullis : adeo electa ma sagitta sauciala es, sponsique dramatis et cantici dicere queas: Dulcedo es, D Mollis et fractus incessus morbum, aut peri- culi opinionem menti injicit. In ed., Quod Billius sic reddit: Pedes temere gradientes morbum accusant, aut morbo moventur. » Comli. Mente sit virgo, nec cogiiatione vagetur., (*) Reg. bu, (92) Tl. Deest in Or. 1. (93) Τῷ κόσμῳ. Sic Reg. I, Or. 1 et Comb. (94) Επανῄρησαι. Sic Reg. bm, Bas. et Comb. (95) Κατενεχθῇς. Duo Coisl., καταπέσης. (96) Εἰς ύλην. clu materiam, id est, c in car- (97) Πόδες άτακτα βαίνοντες ἐγκαλοῦνται νό- (93) Παρθενενέτω, etc. Coisl. 1, Colb. 1 et (99) Μή. Το πουmullis, μηδέ. In quibusdam, και (1) Αὐτῇ. Duo Regg., ἑαυτῇ. (2) 'Αλλ'. Deest in duobus Regg. et Or. 1. (3) Καὶ οὐ μή. In nonnullis, καὶ μή. (5) Ὅλος. Duo Regg., ὅλον.

πολλάκις φύσιν, ὥστε καὶ πρὸς τὸ ἄνω χωρεῖν ἀεὶ τὸ κατόπιν ωθούμενον (6). Οὕτως ἐὰν σφίγξῃς τὸν πό- θον, καὶ ὅλη Θεῷ συναφθῇς (7), ἄνω χωρίσης (8), οὐ μὴ κάτω πέσῃς, οὐ μὴ διαχυθῇς, ὅλη Χριστοῦ μετ νεῖς, μέχρις ἂν καὶ Χριστὸν ἴδῃς τὸν σὸν νυμφίον. Απρόσιτον ἑαυτὴν φύλαττε, καὶ λόγῳ, καὶ ἔργῳ, καὶ βίῳ, καὶ διανοήματι, καὶ κινήματι. Πανταχόθεν ὁ Πονηρός περιεργάζεται σε, πάντα κατασκοπεί, που βάλῃ, που τρώσει, μή τι παραγυμνούμενον εὕρῃ καὶ πρὸς πληγὴν ἕτοιμον. Οσῳ καθαρωτέραν ὁρᾷ, τοσού- τῳ μᾶλλον σπιλώσαι φιλονεικεῖ· καὶ γὰρ ἐσθῆτος λαμπρᾶς οἱ σπίλοι περιφανέστεροι. Μὴ ὀφθαλμὸς ὀφθαλμὸν ἑλκέτω, μὴ γέλως γέλωτα, μὴ συνήθεια νύκτα (9), μὴ νὺξ ἀπώλειαν. Τὸ γὰρ κατὰ μέρος ύφ- ελκόμενον καὶ κλεπτόμενον, ἀνεπαίσθητον μὲν τὴν πρὸς τὸ παρὸν ἔχει βλάβην, εἰς τὸ κεφάλαιον δὲ τῆς κακίας ἁπαντᾷ. Β ΙΓ΄. Οὐ πάντες, φησί, χωροῦσι τὸν λόγον τοῦ τον, ἀλλ᾽ οἷς δέδοται. Τό, δέδοται, ὅταν ἀκούσῃς, μηδὲν αἱρετικὸν πάθῃς, μὴ τὰς φύσεις εἰσαγάγῃς, μὴ τοὺς χοϊκοὺς (10), καὶ τοὺς πνευματικούς (14), καὶ τοὺς μέσους. Εἰσὶ γὰρ οὕτω τινὲς διακείμενοι και κῶς, ὥστε οἴεσθαι, τοὺς μὲν πάντη ἀπολλυμένης (12) εἶναι φύσεως, τοὺς δὲ σωζομένης, τοὺς δὲ οὕτως ἔχειν, ὅπως ἂν ἡ προαίρεσις ἅγῃ πρὸς τὸ χεῖρον, ἢ βέλτιον. Ἐπιτηδειότητα μὲν γὰρ ἄλλον ἄλλου μᾶλ- λον, ἢ ἔλαττον ἔχειν, κἀγὼ δέχομαι· οὐκ ἀρκεῖν δὲ μόνην (13) τὴν ἐπιτηδειότητα πρὸς τελείωσιν · λο- γισμὸν δὲ εἶναι τὸν ταύτην ἐκκαλούμενον, ἵνα ἡ φύσ σις εἰς ἔργον προέλθῃ, καθάπερ λίθος πυρίτης σιδή- ρῳ κρουσθείς, καὶ οὕτω πῦρ γένηται (14). "Οταν ἀκούσῃς, Οἷς δέδοται, πρόσθες, δέδοται μὲν τοῖς και λουμένοις (15) καὶ τοῖς οὕτω νεύουσι. Καὶ γὰρ ὅταν ἀκούσῃς, οὐ τοῦ θέλοντος, οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ, συμβουλεύω σοι ταυτὸν ὑπολαβείν. Ἐπειδὴ γάρ εἰσί τινες οἱ τοσοῦτον μεγα λεφρονοῦντε; ἐπὶ τοῖς (16) κατορθώμασιν, ὥστε τὸ τῶν ἑαυτοῖς διδόναι, καὶ μηδὲν τῷ ποιήσαντι, καὶ σου φίσαντι, καὶ χορηγῷ τῶν καλῶν, διδάσκει τούτους ὁ λόγος, ὅτι καὶ τὸ βούλεσθαι καλῶς, δεῖται τῆς παρὰ Θεοῦ βοηθείας· μᾶλλον δὲ, αὐτὸ (17) τὸ προαιρεῖσθαι τὰ δέοντα, θεῖόν τι καὶ ἐκ Θεοῦ δῶρον φιλανθρωπίας: δεῖ γὰρ, καὶ τὸ ἐφ' ἡμῖν εἶναι, καὶ τὸ ἐκ Θεοῦ σώζε. σθαι (18). Διὰ τοῦτό φησιν· Οὐ τοῦ θέλοντος· τοῦτ' * τῷ κατόπιν ωθούμενα. σεις. τούς λελυμένης. Ει- καὶ οὕτω σίδηρος γένηται, « βουλομένοις, ο να μεγαφρονοῦντες τοῖς. ἐκ Θεοῦ σώζεσθαι. - ORATIO XXXVII. IN MATTH. XIX, 1-12. A rumque aquæ naturam excedunt, ut, quod retro B C D Rom. 1x, 16. Comb., git, de quibus vide Irenæum, lib. : Adversus hære- ses, cap. 1. in ed. PATROL. GR. XXXVI. impellitur, sursum semper tendat ? Consimili modo si amorem strinxeris, totaque Deo conjuncta fueris, sursum tendes, nunquam humi prolaberis, ncc diflues, tota Christi manebis, quousque Christum quoque sponsum tuum videas. Inaccessibilem te- ipsam custoli, et verbo, et opere, et vita, et cogi- tatione, et motu atque impulsione. Undequaque pravus ille te perscrutatur, atque explorat, ubi feriat, ubi vulneret, num nudum quid et apertum plagæque obvium reperiat. Quo puriorem cernit, co enixius te commaculare atque inquinare contendit : splendide etiam vestis manifestiores sunt sordes. Ne oculus oculum trabat, ne risus risum, ne fami- liaritas noctem, ne nox interitum et exitium. Nam quod paulatim allrabitur, ac tanquam subripitur, tametsi eam rationem habeat, ut damnum in præsenti mihime sentiatur, tamen in vitii summam occurrit. XIII. Non omnes, inquit, capiunt verbum istud, sed quibus datum est. Cum audis hoc, datum est, nec hæretico ullo affectu tenearis, nec multiplices natu- ras introducas, nec terrenos, et spirituales, et medios. Sunt enim quidam ita male affecti, ut alios omnino perdita esse natura pulent, alios salutem accepturæ, alios denique, ut eos vel ad virtutem vel ad vitium voluntas duxerit, ita se habere. Alvero, aptitudinem quidem alios aliis, vel majorem, vel minorem la- bere, ipse quoque concedo: cæterum ad adipiscen - dam perfectionem, aptitudinem solam minime sufficere contendo; rationem enim esse, quæ eam excitet, ut natura in opus prodcat, quemadmodum silex ferro pulsatus, atque ita ignis excutitur. Cum audieris, quibus datum est, adde: Vocalis datum est, atque iis, qui ea animi propensione sunt. enim cum illud audis: Non est volentis, neque cur- rentis, sed miserentis Dei*; idem tibi existimandum censeo. Quoniam enim nonnulli sunt, qui ob recte facta ita animis efferuntur, ut id totum sibi ipsis ascribant, nec quidquam Creatori, et sapientiae eorum auctori, ac bonorum omnium suppeditatori acceptum ferant, his verbis eos docet Paulus, quod ipsum etiam recte velle, divino auxilio indigeat ; imo, ut rectius loquar, voluntas quoque ipsa et electio eorum, quæ recta et cum officio conjuncta sunt, divinum quoddam beneficium est, atque a Dei semus, quamvis hic deficial codicum auctoritas. Editi habent : atque ita ferrum fiat, a ut vertit Bill. Quæ lectio nec rationi, nec experientiae consentanea est. Quis enim dixerit, lapidem, vel silicem ferro pulsatun, ferrum feri ? Coisl., tres Colb. et Or. habent, lentibus. Sic etiam legit Billius. Mae a Billio aut typographo omissa. 6) Τὸ κατόπιν ὠθούμενον. Reg. bm, Coisl. 1 et (7) Συναφθῇς. Savil., συναφθεῖσα. (8) Χωρίσης. Duo Regg., Or. 1 et Coinb., χωρή (9) Νύκτα. Or. 1, νύκτας. (10) Τοὺς χοϊκούς, etc. Hic Valentinianos intelli- (11) Καὶ τοὺς πνευματικούς. Sic Or. 1. Deest (12) Πάντη ἀπολλυμένης. Colb. 1, πάντως ἀπο (15) Μάνην. Duo Regg. et Or. 1, μᾶλλον, (13) Kar vzw ang Perntat sic legendum cen- (15) Καλουμένοις. • Vocatis. Duo Regg, duo (46) Μεγαλοφρονοῦντες ἐπὶ τοῖς. Tres Colb., (17) Αυτό. Reg. bin, καὶ αὐτό. (18) Δεῖ γὰρ, καὶ τὸ ἐφ' ἡμῖν εἶναι, καὶ τὸ

πολλάκις φύσιν, ὥστε καὶ πρὸς τὸ ἄνω χωρεῖν ἀεὶ τὸ κατόπιν ωθούμενον (6). Οὕτως ἐὰν σφίγξῃς τὸν πό- θον, καὶ ὅλη Θεῷ συναφθῇς (7), ἄνω χωρίσης (8), οὐ μὴ κάτω πέσῃς, οὐ μὴ διαχυθῇς, ὅλη Χριστοῦ μετ νεῖς, μέχρις ἂν καὶ Χριστὸν ἴδῃς τὸν σὸν νυμφίον. Απρόσιτον ἑαυτὴν φύλαττε, καὶ λόγῳ, καὶ ἔργῳ, καὶ βίῳ, καὶ διανοήματι, καὶ κινήματι. Πανταχόθεν ὁ Πονηρός περιεργάζεται σε, πάντα κατασκοπεί, που βάλῃ, που τρώσει, μή τι παραγυμνούμενον εὕρῃ καὶ πρὸς πληγὴν ἕτοιμον. Οσῳ καθαρωτέραν ὁρᾷ, τοσού- τῳ μᾶλλον σπιλώσαι φιλονεικεῖ· καὶ γὰρ ἐσθῆτος λαμπρᾶς οἱ σπίλοι περιφανέστεροι. Μὴ ὀφθαλμὸς ὀφθαλμὸν ἑλκέτω, μὴ γέλως γέλωτα, μὴ συνήθεια νύκτα (9), μὴ νὺξ ἀπώλειαν. Τὸ γὰρ κατὰ μέρος ύφ- ελκόμενον καὶ κλεπτόμενον, ἀνεπαίσθητον μὲν τὴν πρὸς τὸ παρὸν ἔχει βλάβην, εἰς τὸ κεφάλαιον δὲ τῆς κακίας ἁπαντᾷ. Β ΙΓ΄. Οὐ πάντες, φησί, χωροῦσι τὸν λόγον τοῦ τον, ἀλλ᾽ οἷς δέδοται. Τό, δέδοται, ὅταν ἀκούσῃς, μηδὲν αἱρετικὸν πάθῃς, μὴ τὰς φύσεις εἰσαγάγῃς, μὴ τοὺς χοϊκοὺς (10), καὶ τοὺς πνευματικούς (14), καὶ τοὺς μέσους. Εἰσὶ γὰρ οὕτω τινὲς διακείμενοι και κῶς, ὥστε οἴεσθαι, τοὺς μὲν πάντη ἀπολλυμένης (12) εἶναι φύσεως, τοὺς δὲ σωζομένης, τοὺς δὲ οὕτως ἔχειν, ὅπως ἂν ἡ προαίρεσις ἅγῃ πρὸς τὸ χεῖρον, ἢ βέλτιον. Ἐπιτηδειότητα μὲν γὰρ ἄλλον ἄλλου μᾶλ- λον, ἢ ἔλαττον ἔχειν, κἀγὼ δέχομαι· οὐκ ἀρκεῖν δὲ μόνην (13) τὴν ἐπιτηδειότητα πρὸς τελείωσιν · λο- γισμὸν δὲ εἶναι τὸν ταύτην ἐκκαλούμενον, ἵνα ἡ φύσ σις εἰς ἔργον προέλθῃ, καθάπερ λίθος πυρίτης σιδή- ρῳ κρουσθείς, καὶ οὕτω πῦρ γένηται (14). "Οταν ἀκούσῃς, Οἷς δέδοται, πρόσθες, δέδοται μὲν τοῖς και λουμένοις (15) καὶ τοῖς οὕτω νεύουσι. Καὶ γὰρ ὅταν ἀκούσῃς, οὐ τοῦ θέλοντος, οὐδὲ τοῦ τρέχοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεοῦντος Θεοῦ, συμβουλεύω σοι ταυτὸν ὑπολαβείν. Ἐπειδὴ γάρ εἰσί τινες οἱ τοσοῦτον μεγα λεφρονοῦντε; ἐπὶ τοῖς (16) κατορθώμασιν, ὥστε τὸ τῶν ἑαυτοῖς διδόναι, καὶ μηδὲν τῷ ποιήσαντι, καὶ σου φίσαντι, καὶ χορηγῷ τῶν καλῶν, διδάσκει τούτους ὁ λόγος, ὅτι καὶ τὸ βούλεσθαι καλῶς, δεῖται τῆς παρὰ Θεοῦ βοηθείας· μᾶλλον δὲ, αὐτὸ (17) τὸ προαιρεῖσθαι τὰ δέοντα, θεῖόν τι καὶ ἐκ Θεοῦ δῶρον φιλανθρωπίας: δεῖ γὰρ, καὶ τὸ ἐφ' ἡμῖν εἶναι, καὶ τὸ ἐκ Θεοῦ σώζε. σθαι (18). Διὰ τοῦτό φησιν· Οὐ τοῦ θέλοντος· τοῦτ' * τῷ κατόπιν ωθούμενα. σεις. τούς λελυμένης. Ει- καὶ οὕτω σίδηρος γένηται, « βουλομένοις, ο να μεγαφρονοῦντες τοῖς. ἐκ Θεοῦ σώζεσθαι. - ORATIO XXXVII. IN MATTH. XIX, 1-12. A rumque aquæ naturam excedunt, ut, quod retro B C D Rom. 1x, 16. Comb., git, de quibus vide Irenæum, lib. : Adversus hære- ses, cap. 1. in ed. PATROL. GR. XXXVI. impellitur, sursum semper tendat ? Consimili modo si amorem strinxeris, totaque Deo conjuncta fueris, sursum tendes, nunquam humi prolaberis, ncc diflues, tota Christi manebis, quousque Christum quoque sponsum tuum videas. Inaccessibilem te- ipsam custoli, et verbo, et opere, et vita, et cogi- tatione, et motu atque impulsione. Undequaque pravus ille te perscrutatur, atque explorat, ubi feriat, ubi vulneret, num nudum quid et apertum plagæque obvium reperiat. Quo puriorem cernit, co enixius te commaculare atque inquinare contendit : splendide etiam vestis manifestiores sunt sordes. Ne oculus oculum trabat, ne risus risum, ne fami- liaritas noctem, ne nox interitum et exitium. Nam quod paulatim allrabitur, ac tanquam subripitur, tametsi eam rationem habeat, ut damnum in præsenti mihime sentiatur, tamen in vitii summam occurrit. XIII. Non omnes, inquit, capiunt verbum istud, sed quibus datum est. Cum audis hoc, datum est, nec hæretico ullo affectu tenearis, nec multiplices natu- ras introducas, nec terrenos, et spirituales, et medios. Sunt enim quidam ita male affecti, ut alios omnino perdita esse natura pulent, alios salutem accepturæ, alios denique, ut eos vel ad virtutem vel ad vitium voluntas duxerit, ita se habere. Alvero, aptitudinem quidem alios aliis, vel majorem, vel minorem la- bere, ipse quoque concedo: cæterum ad adipiscen - dam perfectionem, aptitudinem solam minime sufficere contendo; rationem enim esse, quæ eam excitet, ut natura in opus prodcat, quemadmodum silex ferro pulsatus, atque ita ignis excutitur. Cum audieris, quibus datum est, adde: Vocalis datum est, atque iis, qui ea animi propensione sunt. enim cum illud audis: Non est volentis, neque cur- rentis, sed miserentis Dei*; idem tibi existimandum censeo. Quoniam enim nonnulli sunt, qui ob recte facta ita animis efferuntur, ut id totum sibi ipsis ascribant, nec quidquam Creatori, et sapientiae eorum auctori, ac bonorum omnium suppeditatori acceptum ferant, his verbis eos docet Paulus, quod ipsum etiam recte velle, divino auxilio indigeat ; imo, ut rectius loquar, voluntas quoque ipsa et electio eorum, quæ recta et cum officio conjuncta sunt, divinum quoddam beneficium est, atque a Dei semus, quamvis hic deficial codicum auctoritas. Editi habent : atque ita ferrum fiat, a ut vertit Bill. Quæ lectio nec rationi, nec experientiae consentanea est. Quis enim dixerit, lapidem, vel silicem ferro pulsatun, ferrum feri ? Coisl., tres Colb. et Or. habent, lentibus. Sic etiam legit Billius. Mae a Billio aut typographo omissa. 6) Τὸ κατόπιν ὠθούμενον. Reg. bm, Coisl. 1 et (7) Συναφθῇς. Savil., συναφθεῖσα. (8) Χωρίσης. Duo Regg., Or. 1 et Coinb., χωρή (9) Νύκτα. Or. 1, νύκτας. (10) Τοὺς χοϊκούς, etc. Hic Valentinianos intelli- (11) Καὶ τοὺς πνευματικούς. Sic Or. 1. Deest (12) Πάντη ἀπολλυμένης. Colb. 1, πάντως ἀπο (15) Μάνην. Duo Regg. et Or. 1, μᾶλλον, (13) Kar vzw ang Perntat sic legendum cen- (15) Καλουμένοις. • Vocatis. Duo Regg, duo (46) Μεγαλοφρονοῦντες ἐπὶ τοῖς. Tres Colb., (17) Αυτό. Reg. bin, καὶ αὐτό. (18) Δεῖ γὰρ, καὶ τὸ ἐφ' ἡμῖν εἶναι, καὶ τὸ

ΙΝ ΜΑΤΤΗ. ΧΙΧ, 1-12. τοῦ Πατρὸς εἰλήφασιν, ἀλλὰ καὶ ἑαυτοῖς δεδώκα - σεν (50). Ι. Εἰσὶ γὰρ εὐνοῦχοι, οἵτινες ἐκ κοιλίας μη- τρὸς εὐνουχίσθησαν, καὶ τὰ ἑξῆς. Σφόδρα ἐβουλό- μὴν ἀνδρικόν τι περὶ τῶν εὐνούχων (51) ἔχειν εἰπεῖν. Μὴ μέγα (52) φρονεῖτε, οἱ ἐκ φύσεως εὐνοῦχοι. Τὸ γὰρ τῆς σωφροσύνης, ἴσως ἀκούσιον. Οὐ γὰρ ἦλθεν εἰς βάσανον, οὐδὲ τὸ σωφρονεῖν ἐδοκιμάσθη διὰ τῆς πείρας. Τὸ μὲν γὰρ ἐκ φύσεως ἀγαθὸν, ἀδόκιμον· τὸ δ' ἐκ προαιρέσεως, ἐπαινετόν. Τίς πυρὶ χάρις τοῦ καίειν ; τὸ γὰρ καίειν ἐκ φύσεως ἔχει. Τις ὕδατι (33) τοῦ κάτω φέρεσθαι; τοῦτο γὰρ ἔχει παρὰ τοῦ δη μιουργήσαντος. Τις χιόνι τῆς ψυχρότητος χάρις; ἢ τῷ ἡλίῳ τοῦ φαίνειν ; Φαίνει γὰρ κἂν μὴ βούληται. Χαρίζου μοι τὸ βούλεσθαι τὰ βελτίονα. Χαρίζῃ δὲ, ἐὰν σὰρξ γενόμενος, πνευματικὸς γένῃ· ἐὰν τῇ μολί 6δι (34) τῆς σαρκὸς ἑλκόμενος, πτερωθῇς ὑπὸ τοῦ λό- του· ἐὰν οὐράνιος εὑρεθῇς, ταπεινὸς γεγονώς· ἐὰν σαρκὶ συνδεθείς, ὑπὲρ σάρκα φανῇς (35). ΙΖ΄. Ἐπειδὴ οὖν τὸ σωματικά φρονεῖν (56) οὐκ ἐπαινετόν, ἄλλο τι αἰτῶ τοὺς εὐνούχους. Μὴ πορνεύ- σητε περὶ θεότητα. Χριστῷ συζευχθέντες, Χριστὸν μὴ ἀτιμάσητε. Ὑπὸ τοῦ Πνεύματος τελειούμενοι, μὴ ὁμότιμον ἑαυτοῖς τὸ Πνεῦμα ποιήσητε. Εἰ ἔτι ἀνθρώ- ποις ήρεσκον, ὁ Παῦλός φησι, Χριστοῦ δοῦλος οὐκ ἂν ἡμην. Εἰ κτίσματι ἐλάτρευον, οὐκ ἂν Χριστιανός ὠνομαζόμην. Εἰς τί (37) γὰρ ὁ Χριστιανός τίμιον; Οὐχ ὅτι Θεὸς ὁ Χριστός; Εἰ μὴ τοῦτο ὡς ἄνθρωπος πάθω (38), φιλία πρὸς αὐτὸν συγκεκραμένος. Καίτοι καὶ Πέτρον τιμῶ, ἀλλ᾽ οὐκ ἀκούω Πετριανός· καὶ Παῦλον, Παυλιανὸς δὲ οὐκ ἤκουσα. Οὐ δέχομαι παρὰ ἀνθρώπων ὀνομάζεσθαι, παρὰ Θεοῦ γεγονώς. Οὕτως εἰ μὲν, ὅτι Θεὸν ὑπείληφας, διὰ τοῦτο καλῇ Χριστιανὸς, καὶ καλοῖο, καὶ μένοις ἐν τῷ ὀνόματι, ἢ τῷ (39) πράγματι. Εἰ δὲ, ὅτι στέργεις Χριστόν, διὰ τοῦτο ἐξ αὐτοῦ καλῇ, οὐδὲν πλέον νέμεις αὐτῷ (40) τῶν ἄλλων κλήσεων, αἱ από τινος ἐπιτηδεύματος ἢ πράγματος τίθενται. ΙΗ΄. Ορᾶτε τοὺς περὶ τὰς ἱπποδρομίας έσπουδα-D κότας τούτους. Οἱ ἀπὸ τῶν χρωμάτων (41) όνομά- * ἑαυτοὺς δεδώκασιν, νεῖν. σώματι σωφρονεῖν. ὡς ἄνθρωπον ἀγαπῶν. θρωπος πάθω, ἄνθρωπον ἀγαπῶν. « - ORATIO XXXVII. A bis, Et quibus datum est, hoc adjunge, qui digni sunt; quique, ut tales sint, non modo a Patre acce perunt, sed sibi ipsis etiam dederunt. XVI. Sunt enim eunuchi, qui ex utero matris ca- strati sunt, etc. Vehementer cuperem virile aliquid de eunuchis proloqui posse. Ne admodum magnifice de vobis sentiatis, qui a natura eunuchi estis. Fortasse enim pudicitia hæc minime volun- taria est. Non enim explorata est, nec castimonia periculo facto comprobata, Bonum enim quod a natura proficiscitur, laudem non meretur: quod autem a libera voluntate animique instituto fluit, id laude dignum existimandum est. Quæ igni gratia est, quod urit? Urere enim a natura habet. Quæ aquæ, quod deorsum fertur? Hoc enim a summo rerum omnium opifice habet. Quæ nivi gratia ha- benda est, quod frigida sit? aut soli, quod luceat? Lucebit enim etiam invitus. Hoc mihi largire, ut, quæ recta sunt, velis. Largieris autem, si caro factus, spiritualis efficiaris; si a plumbea carnis subleveris; si humilis creatus, cœlestis inveniaris; si B C mole tractus atque depressus, a ratione in altum carni quasi vinculis quibusdam astrictus, superior carne appareas. XVII. Quoniam igitur corporea sapere, carnali- busque affectibus duci, haudquaquam laudabile est, aliud quiddam ab cunuchis postulo. Ne circa divi- nitatem scortemini. Qui Christo conjuncti estis, Christum ne contemnatis. Qui a Spiritu perfectio- nem accipitis, ne parem vobis Spiritum faciatis. Si adhuc hominibus placerem, inquit Paulus ", Christi servus non essem. Si creaturam colerem, Christianus utique non appellarer. Cur enim Christiani nomen venerabile est ? Annon quia Christus Deus? Nisi fortasse hoc humano more facio, amicitia nimirum cum eo conglutinatus. At et Petrum honore prose- quor, nec tamen Petrianus vocor: et Paulum, nec tamen Paulianus nominatus sum. Non fero me ab bominibus nomen ducere, qui a Deo sum creatus. Proinde si, quia Deum ipsum existimas, ideo Chri- stianus vocaris : voceris sane, et maneas in nomine, atque adeo in re. Sin autem non aliam ob causam a Christo nomen ducis, quam quod eam amore complecteris, nihil amplius ipsi tribuis, quam aliis no- minibus, quæ a studio quodam et instituto, aut re aliqua constituuntur. Gal. 1, 40. Dempe, gratiæ excitanti ac moventi libere consen- tiendo. Reg. bm habet, se ipsos dederunt. gorius passim eunuchos insectatur, utpote qui ma- sima ex parte, Ariana, vel Macedoniana peste con- taminarentur. Quam lectionem optimam censet Combefisius. Quandoquidem igitur laudem non meretur pudici- tia, quæ sit a natura, non a libera voluntate. Pu- dicitia enim in eunuchis, non virtutis, sed necessi- . XVIII. Videtis hos, qui in cursibus equestribus studium atque operam posuerunt. Illi a colo- tatis est. Hos ad aliam pudicitiam hortatur Grego- rius, ad fidei scilicet integritatem, qua laudem ine- reantur. Lectio vulgata et Billii interpretatio, nec commodum efficiunt sensum, nec cum Gregorii pro- posito conveniunt. Crediderim scripsisse, Combefisius censet ex utra- que lectione, sic sarciendam esse litteram : wç &v- Humano more afficior hominem diligens, id est, homo sum, hominem amo, › tribuis. » (50) 'Εαυτοῖς δεδώκασιν, « Sibi ipsis dederunt, (31) Περὶ τῶν ευνούχων. « De eunuchis. Gree (33) Μέγα. Reg. bm. et Or. 1 addunt, τι. (55) Υδατι. Colh. 1 addit, χάρις. (54) Μολίβδι. Forte, μολιβδίτιδι. Επιτ. (35) Φανής. Reg. bm, φανείς. (56) Τὸ σωματικὰ φρονεῖν. Coisl. 1, τὸ σωφρο- (37) Εἰς τί. Coisl. 1, διὰ τί. (33) 'Ως άνθρωπος πάθω. Coisl. 1, Or. 1, Gabr., (39) "H Q. Como., xal . (40) Νέμεις αὐτῷ. Coisl. 1, νέμεις σαυτῷ, « tibi (41) Οἱ ἀπὸ τῶν χρωμάτων. Τu circo quadrigarii

ΙΝ ΜΑΤΤΗ. ΧΙΧ, 1-12. τοῦ Πατρὸς εἰλήφασιν, ἀλλὰ καὶ ἑαυτοῖς δεδώκα - σεν (50). Ι. Εἰσὶ γὰρ εὐνοῦχοι, οἵτινες ἐκ κοιλίας μη- τρὸς εὐνουχίσθησαν, καὶ τὰ ἑξῆς. Σφόδρα ἐβουλό- μὴν ἀνδρικόν τι περὶ τῶν εὐνούχων (51) ἔχειν εἰπεῖν. Μὴ μέγα (52) φρονεῖτε, οἱ ἐκ φύσεως εὐνοῦχοι. Τὸ γὰρ τῆς σωφροσύνης, ἴσως ἀκούσιον. Οὐ γὰρ ἦλθεν εἰς βάσανον, οὐδὲ τὸ σωφρονεῖν ἐδοκιμάσθη διὰ τῆς πείρας. Τὸ μὲν γὰρ ἐκ φύσεως ἀγαθὸν, ἀδόκιμον· τὸ δ' ἐκ προαιρέσεως, ἐπαινετόν. Τίς πυρὶ χάρις τοῦ καίειν ; τὸ γὰρ καίειν ἐκ φύσεως ἔχει. Τις ὕδατι (33) τοῦ κάτω φέρεσθαι; τοῦτο γὰρ ἔχει παρὰ τοῦ δη μιουργήσαντος. Τις χιόνι τῆς ψυχρότητος χάρις; ἢ τῷ ἡλίῳ τοῦ φαίνειν ; Φαίνει γὰρ κἂν μὴ βούληται. Χαρίζου μοι τὸ βούλεσθαι τὰ βελτίονα. Χαρίζῃ δὲ, ἐὰν σὰρξ γενόμενος, πνευματικὸς γένῃ· ἐὰν τῇ μολί 6δι (34) τῆς σαρκὸς ἑλκόμενος, πτερωθῇς ὑπὸ τοῦ λό- του· ἐὰν οὐράνιος εὑρεθῇς, ταπεινὸς γεγονώς· ἐὰν σαρκὶ συνδεθείς, ὑπὲρ σάρκα φανῇς (35). ΙΖ΄. Ἐπειδὴ οὖν τὸ σωματικά φρονεῖν (56) οὐκ ἐπαινετόν, ἄλλο τι αἰτῶ τοὺς εὐνούχους. Μὴ πορνεύ- σητε περὶ θεότητα. Χριστῷ συζευχθέντες, Χριστὸν μὴ ἀτιμάσητε. Ὑπὸ τοῦ Πνεύματος τελειούμενοι, μὴ ὁμότιμον ἑαυτοῖς τὸ Πνεῦμα ποιήσητε. Εἰ ἔτι ἀνθρώ- ποις ήρεσκον, ὁ Παῦλός φησι, Χριστοῦ δοῦλος οὐκ ἂν ἡμην. Εἰ κτίσματι ἐλάτρευον, οὐκ ἂν Χριστιανός ὠνομαζόμην. Εἰς τί (37) γὰρ ὁ Χριστιανός τίμιον; Οὐχ ὅτι Θεὸς ὁ Χριστός; Εἰ μὴ τοῦτο ὡς ἄνθρωπος πάθω (38), φιλία πρὸς αὐτὸν συγκεκραμένος. Καίτοι καὶ Πέτρον τιμῶ, ἀλλ᾽ οὐκ ἀκούω Πετριανός· καὶ Παῦλον, Παυλιανὸς δὲ οὐκ ἤκουσα. Οὐ δέχομαι παρὰ ἀνθρώπων ὀνομάζεσθαι, παρὰ Θεοῦ γεγονώς. Οὕτως εἰ μὲν, ὅτι Θεὸν ὑπείληφας, διὰ τοῦτο καλῇ Χριστιανὸς, καὶ καλοῖο, καὶ μένοις ἐν τῷ ὀνόματι, ἢ τῷ (39) πράγματι. Εἰ δὲ, ὅτι στέργεις Χριστόν, διὰ τοῦτο ἐξ αὐτοῦ καλῇ, οὐδὲν πλέον νέμεις αὐτῷ (40) τῶν ἄλλων κλήσεων, αἱ από τινος ἐπιτηδεύματος ἢ πράγματος τίθενται. ΙΗ΄. Ορᾶτε τοὺς περὶ τὰς ἱπποδρομίας έσπουδα-D κότας τούτους. Οἱ ἀπὸ τῶν χρωμάτων (41) όνομά- * ἑαυτοὺς δεδώκασιν, νεῖν. σώματι σωφρονεῖν. ὡς ἄνθρωπον ἀγαπῶν. θρωπος πάθω, ἄνθρωπον ἀγαπῶν. « - ORATIO XXXVII. A bis, Et quibus datum est, hoc adjunge, qui digni sunt; quique, ut tales sint, non modo a Patre acce perunt, sed sibi ipsis etiam dederunt. XVI. Sunt enim eunuchi, qui ex utero matris ca- strati sunt, etc. Vehementer cuperem virile aliquid de eunuchis proloqui posse. Ne admodum magnifice de vobis sentiatis, qui a natura eunuchi estis. Fortasse enim pudicitia hæc minime volun- taria est. Non enim explorata est, nec castimonia periculo facto comprobata, Bonum enim quod a natura proficiscitur, laudem non meretur: quod autem a libera voluntate animique instituto fluit, id laude dignum existimandum est. Quæ igni gratia est, quod urit? Urere enim a natura habet. Quæ aquæ, quod deorsum fertur? Hoc enim a summo rerum omnium opifice habet. Quæ nivi gratia ha- benda est, quod frigida sit? aut soli, quod luceat? Lucebit enim etiam invitus. Hoc mihi largire, ut, quæ recta sunt, velis. Largieris autem, si caro factus, spiritualis efficiaris; si a plumbea carnis subleveris; si humilis creatus, cœlestis inveniaris; si B C mole tractus atque depressus, a ratione in altum carni quasi vinculis quibusdam astrictus, superior carne appareas. XVII. Quoniam igitur corporea sapere, carnali- busque affectibus duci, haudquaquam laudabile est, aliud quiddam ab cunuchis postulo. Ne circa divi- nitatem scortemini. Qui Christo conjuncti estis, Christum ne contemnatis. Qui a Spiritu perfectio- nem accipitis, ne parem vobis Spiritum faciatis. Si adhuc hominibus placerem, inquit Paulus ", Christi servus non essem. Si creaturam colerem, Christianus utique non appellarer. Cur enim Christiani nomen venerabile est ? Annon quia Christus Deus? Nisi fortasse hoc humano more facio, amicitia nimirum cum eo conglutinatus. At et Petrum honore prose- quor, nec tamen Petrianus vocor: et Paulum, nec tamen Paulianus nominatus sum. Non fero me ab bominibus nomen ducere, qui a Deo sum creatus. Proinde si, quia Deum ipsum existimas, ideo Chri- stianus vocaris : voceris sane, et maneas in nomine, atque adeo in re. Sin autem non aliam ob causam a Christo nomen ducis, quam quod eam amore complecteris, nihil amplius ipsi tribuis, quam aliis no- minibus, quæ a studio quodam et instituto, aut re aliqua constituuntur. Gal. 1, 40. Dempe, gratiæ excitanti ac moventi libere consen- tiendo. Reg. bm habet, se ipsos dederunt. gorius passim eunuchos insectatur, utpote qui ma- sima ex parte, Ariana, vel Macedoniana peste con- taminarentur. Quam lectionem optimam censet Combefisius. Quandoquidem igitur laudem non meretur pudici- tia, quæ sit a natura, non a libera voluntate. Pu- dicitia enim in eunuchis, non virtutis, sed necessi- . XVIII. Videtis hos, qui in cursibus equestribus studium atque operam posuerunt. Illi a colo- tatis est. Hos ad aliam pudicitiam hortatur Grego- rius, ad fidei scilicet integritatem, qua laudem ine- reantur. Lectio vulgata et Billii interpretatio, nec commodum efficiunt sensum, nec cum Gregorii pro- posito conveniunt. Crediderim scripsisse, Combefisius censet ex utra- que lectione, sic sarciendam esse litteram : wç &v- Humano more afficior hominem diligens, id est, homo sum, hominem amo, › tribuis. » (50) 'Εαυτοῖς δεδώκασιν, « Sibi ipsis dederunt, (31) Περὶ τῶν ευνούχων. « De eunuchis. Gree (33) Μέγα. Reg. bm. et Or. 1 addunt, τι. (55) Υδατι. Colh. 1 addit, χάρις. (54) Μολίβδι. Forte, μολιβδίτιδι. Επιτ. (35) Φανής. Reg. bm, φανείς. (56) Τὸ σωματικὰ φρονεῖν. Coisl. 1, τὸ σωφρο- (37) Εἰς τί. Coisl. 1, διὰ τί. (33) 'Ως άνθρωπος πάθω. Coisl. 1, Or. 1, Gabr., (39) "H Q. Como., xal . (40) Νέμεις αὐτῷ. Coisl. 1, νέμεις σαυτῷ, « tibi (41) Οἱ ἀπὸ τῶν χρωμάτων. Τu circo quadrigarii

ΙΝ ΜΑΤΤΗ. ΧΙΧ, 1-12. τοῦ Πατρὸς εἰλήφασιν, ἀλλὰ καὶ ἑαυτοῖς δεδώκα - σεν (50). Ι. Εἰσὶ γὰρ εὐνοῦχοι, οἵτινες ἐκ κοιλίας μη- τρὸς εὐνουχίσθησαν, καὶ τὰ ἑξῆς. Σφόδρα ἐβουλό- μὴν ἀνδρικόν τι περὶ τῶν εὐνούχων (51) ἔχειν εἰπεῖν. Μὴ μέγα (52) φρονεῖτε, οἱ ἐκ φύσεως εὐνοῦχοι. Τὸ γὰρ τῆς σωφροσύνης, ἴσως ἀκούσιον. Οὐ γὰρ ἦλθεν εἰς βάσανον, οὐδὲ τὸ σωφρονεῖν ἐδοκιμάσθη διὰ τῆς πείρας. Τὸ μὲν γὰρ ἐκ φύσεως ἀγαθὸν, ἀδόκιμον· τὸ δ' ἐκ προαιρέσεως, ἐπαινετόν. Τίς πυρὶ χάρις τοῦ καίειν ; τὸ γὰρ καίειν ἐκ φύσεως ἔχει. Τις ὕδατι (33) τοῦ κάτω φέρεσθαι; τοῦτο γὰρ ἔχει παρὰ τοῦ δη μιουργήσαντος. Τις χιόνι τῆς ψυχρότητος χάρις; ἢ τῷ ἡλίῳ τοῦ φαίνειν ; Φαίνει γὰρ κἂν μὴ βούληται. Χαρίζου μοι τὸ βούλεσθαι τὰ βελτίονα. Χαρίζῃ δὲ, ἐὰν σὰρξ γενόμενος, πνευματικὸς γένῃ· ἐὰν τῇ μολί 6δι (34) τῆς σαρκὸς ἑλκόμενος, πτερωθῇς ὑπὸ τοῦ λό- του· ἐὰν οὐράνιος εὑρεθῇς, ταπεινὸς γεγονώς· ἐὰν σαρκὶ συνδεθείς, ὑπὲρ σάρκα φανῇς (35). ΙΖ΄. Ἐπειδὴ οὖν τὸ σωματικά φρονεῖν (56) οὐκ ἐπαινετόν, ἄλλο τι αἰτῶ τοὺς εὐνούχους. Μὴ πορνεύ- σητε περὶ θεότητα. Χριστῷ συζευχθέντες, Χριστὸν μὴ ἀτιμάσητε. Ὑπὸ τοῦ Πνεύματος τελειούμενοι, μὴ ὁμότιμον ἑαυτοῖς τὸ Πνεῦμα ποιήσητε. Εἰ ἔτι ἀνθρώ- ποις ήρεσκον, ὁ Παῦλός φησι, Χριστοῦ δοῦλος οὐκ ἂν ἡμην. Εἰ κτίσματι ἐλάτρευον, οὐκ ἂν Χριστιανός ὠνομαζόμην. Εἰς τί (37) γὰρ ὁ Χριστιανός τίμιον; Οὐχ ὅτι Θεὸς ὁ Χριστός; Εἰ μὴ τοῦτο ὡς ἄνθρωπος πάθω (38), φιλία πρὸς αὐτὸν συγκεκραμένος. Καίτοι καὶ Πέτρον τιμῶ, ἀλλ᾽ οὐκ ἀκούω Πετριανός· καὶ Παῦλον, Παυλιανὸς δὲ οὐκ ἤκουσα. Οὐ δέχομαι παρὰ ἀνθρώπων ὀνομάζεσθαι, παρὰ Θεοῦ γεγονώς. Οὕτως εἰ μὲν, ὅτι Θεὸν ὑπείληφας, διὰ τοῦτο καλῇ Χριστιανὸς, καὶ καλοῖο, καὶ μένοις ἐν τῷ ὀνόματι, ἢ τῷ (39) πράγματι. Εἰ δὲ, ὅτι στέργεις Χριστόν, διὰ τοῦτο ἐξ αὐτοῦ καλῇ, οὐδὲν πλέον νέμεις αὐτῷ (40) τῶν ἄλλων κλήσεων, αἱ από τινος ἐπιτηδεύματος ἢ πράγματος τίθενται. ΙΗ΄. Ορᾶτε τοὺς περὶ τὰς ἱπποδρομίας έσπουδα-D κότας τούτους. Οἱ ἀπὸ τῶν χρωμάτων (41) όνομά- * ἑαυτοὺς δεδώκασιν, νεῖν. σώματι σωφρονεῖν. ὡς ἄνθρωπον ἀγαπῶν. θρωπος πάθω, ἄνθρωπον ἀγαπῶν. « - ORATIO XXXVII. A bis, Et quibus datum est, hoc adjunge, qui digni sunt; quique, ut tales sint, non modo a Patre acce perunt, sed sibi ipsis etiam dederunt. XVI. Sunt enim eunuchi, qui ex utero matris ca- strati sunt, etc. Vehementer cuperem virile aliquid de eunuchis proloqui posse. Ne admodum magnifice de vobis sentiatis, qui a natura eunuchi estis. Fortasse enim pudicitia hæc minime volun- taria est. Non enim explorata est, nec castimonia periculo facto comprobata, Bonum enim quod a natura proficiscitur, laudem non meretur: quod autem a libera voluntate animique instituto fluit, id laude dignum existimandum est. Quæ igni gratia est, quod urit? Urere enim a natura habet. Quæ aquæ, quod deorsum fertur? Hoc enim a summo rerum omnium opifice habet. Quæ nivi gratia ha- benda est, quod frigida sit? aut soli, quod luceat? Lucebit enim etiam invitus. Hoc mihi largire, ut, quæ recta sunt, velis. Largieris autem, si caro factus, spiritualis efficiaris; si a plumbea carnis subleveris; si humilis creatus, cœlestis inveniaris; si B C mole tractus atque depressus, a ratione in altum carni quasi vinculis quibusdam astrictus, superior carne appareas. XVII. Quoniam igitur corporea sapere, carnali- busque affectibus duci, haudquaquam laudabile est, aliud quiddam ab cunuchis postulo. Ne circa divi- nitatem scortemini. Qui Christo conjuncti estis, Christum ne contemnatis. Qui a Spiritu perfectio- nem accipitis, ne parem vobis Spiritum faciatis. Si adhuc hominibus placerem, inquit Paulus ", Christi servus non essem. Si creaturam colerem, Christianus utique non appellarer. Cur enim Christiani nomen venerabile est ? Annon quia Christus Deus? Nisi fortasse hoc humano more facio, amicitia nimirum cum eo conglutinatus. At et Petrum honore prose- quor, nec tamen Petrianus vocor: et Paulum, nec tamen Paulianus nominatus sum. Non fero me ab bominibus nomen ducere, qui a Deo sum creatus. Proinde si, quia Deum ipsum existimas, ideo Chri- stianus vocaris : voceris sane, et maneas in nomine, atque adeo in re. Sin autem non aliam ob causam a Christo nomen ducis, quam quod eam amore complecteris, nihil amplius ipsi tribuis, quam aliis no- minibus, quæ a studio quodam et instituto, aut re aliqua constituuntur. Gal. 1, 40. Dempe, gratiæ excitanti ac moventi libere consen- tiendo. Reg. bm habet, se ipsos dederunt. gorius passim eunuchos insectatur, utpote qui ma- sima ex parte, Ariana, vel Macedoniana peste con- taminarentur. Quam lectionem optimam censet Combefisius. Quandoquidem igitur laudem non meretur pudici- tia, quæ sit a natura, non a libera voluntate. Pu- dicitia enim in eunuchis, non virtutis, sed necessi- . XVIII. Videtis hos, qui in cursibus equestribus studium atque operam posuerunt. Illi a colo- tatis est. Hos ad aliam pudicitiam hortatur Grego- rius, ad fidei scilicet integritatem, qua laudem ine- reantur. Lectio vulgata et Billii interpretatio, nec commodum efficiunt sensum, nec cum Gregorii pro- posito conveniunt. Crediderim scripsisse, Combefisius censet ex utra- que lectione, sic sarciendam esse litteram : wç &v- Humano more afficior hominem diligens, id est, homo sum, hominem amo, › tribuis. » (50) 'Εαυτοῖς δεδώκασιν, « Sibi ipsis dederunt, (31) Περὶ τῶν ευνούχων. « De eunuchis. Gree (33) Μέγα. Reg. bm. et Or. 1 addunt, τι. (55) Υδατι. Colh. 1 addit, χάρις. (54) Μολίβδι. Forte, μολιβδίτιδι. Επιτ. (35) Φανής. Reg. bm, φανείς. (56) Τὸ σωματικὰ φρονεῖν. Coisl. 1, τὸ σωφρο- (37) Εἰς τί. Coisl. 1, διὰ τί. (33) 'Ως άνθρωπος πάθω. Coisl. 1, Or. 1, Gabr., (39) "H Q. Como., xal . (40) Νέμεις αὐτῷ. Coisl. 1, νέμεις σαυτῷ, « tibi (41) Οἱ ἀπὸ τῶν χρωμάτων. Τu circo quadrigarii

σθαι; Γένεσθε μετὰ τῶν ἀνδρῶν, ὀψὲ γοῦν ἀνδρικόν τι φρονήσατε, φύγετε τὰς γυναικωνίτιδας, μὴ προσ- τεθήτω τῷ αἰσχρῷ τοῦ ὀνόματος τὸ αἰσχρὸν τοῦ κη ρύγματος (55). Βούλεσθε μικρὸν ἔτι τῷ λόγῳ προσ- καρτηρήσωμεν (56); "Η κόρον ἔχει τὰ εἰρημένα ; Πλὴν τιμηθήτωσαν καὶ οἱ εὐνοῦχοι τοῖς ἑξῆς· ἐπαι νετὸς γὰρ ὁ λόγος. Κ'. Εἰσὶ γὰρ εὐνοῦχοι, φησὶν, οἵτινες ἐκ κοιλίας μητρὸς ἐγεννήθησαν οὕτως· καὶ εἰσὶν εὐνοῦχοι, οἵτινες ευνουχίσθησαν παρὰ τῶν ἀνθρώπων· καὶ εἰσὶν εὐνοῦχοι (57), οἵτινες ευνούχισαν ἑαυτοὺς διὰ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. 'Ο δυνάμενος χωρεῖν, χωρείτω. Δοκεῖ μοι τῶν σωμάτων ἀποστὰς ὁ λόγος, τυποῦν διὰ τῶν σωμάτων (58) τὰ ὑψηλό- τέρα. Τὸ μὲν γὰρ μέχρι τῶν σωματικῶν εὐνούχων στῆσαι τὸν λόγον, τυχόν μικρόν τε καὶ λίαν ἀσθενὲς καὶ ἀνάξιον λόγου· δεῖ δὲ ἡμᾶς ἐπινοῆσαί τι τοῦ Πνεύματος ἄξιον. Δοκοῦσι τοίνυν οἱ μὲν ἐκ φύσεως νεύειν πρὸς τὸ ἀγαθόν. Φύσεως δὲ ὅταν εἴπω, οὐκ ἀτιμάζω τὴν προαίρεσιν, ἀλλ' ἀμφότερα τίθημι, την τε πρὸς τὸ καλὸν ἐπιτηδειότητα, καὶ τὴν εἰς ἔργον ἄγουσαν τὸ ἐκ φύσεως ἐπιτήδειον. Ετεροι δὲ εἰσί τι νες, οἷς ὁ λόγος καθαίρει, τῶν παθῶν ἐκτέμνων. Τούτους ἡγοῦμαι εἶναι τοὺς ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων εὐ- νουχιζομένους, ὅταν ὁ διδασκαλικός λόγος διελὼν τὸ κρεῖττον ἀπὸ τοῦ χείρονος, καὶ τὸ μὲν ἀποπεμψάμε νος, τὸ δὲ νομοθετήσας (ὡς τὸ, Εκκλινον ἀπὸ κα- κοῦ, καὶ ποίησον ἀγαθὸν), την πνευματικὴν σω- φροσύνην δημιουργήσῃ. Ἐπαινῶ καὶ τοῦτον τὸν εὐ- νουχισμὸν, καὶ λίαν ἐπαινῶ τούς τε διδασκάλους ὁμοίως καὶ τοὺς διδασκομένους, ὅτι οἱ μὲν καλῶς ἐξέτεμον, οἱ δὲ κάλλιον ἐξετμήθησαν. ΚΑ'. Καὶ εἰσὶν, οἵτινες ἑαυτοὺς εὐνούχισαν διὰ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. "Αλλοι διδασκάλων μὲν οὐκ ἐπέτυχον, ἑαυτῶν δὲ γεγόνασιν ἐπαινετοὶ δι δάσκαλοι. Οὐκ ἐδίδαξέ σε μήτηρ τὸ δέον, οὐκ ἐδίδαξέ σε πατήρ, οὐ πρεσβύτερος, οὐκ ἐπίσκοπος, οὐκ ἄλλος τις τῶν τὸ διδάσκειν πεπιστευμένων. ᾿Αλλὰ τὸν ἐν σοὶ λόγον κινήσας (59), ἀλλὰ τὸν σπινθῆρα τοῦ καλοῦ διὰ τῆς προαιρέσεως ἀνάψας, σαυτὸν εὐνούχισας, τὴν ῥίζαν ἐξέτεμες, τὰ ὄργανα τῆς κακίας ἐξώρισας, τοσαύτην ξινἐκτήσω τῆς ἀρετῆς, ὥστε καὶ σχεδὸν ἀδύνατόν σοι γενέσθαι τὴν περὶ τὰ χείρω φοράν. Διὰ τοῦτο ἐπαινῶ καὶ τοῦτον τὸν εὐνουχισμόν, καὶ τυχόν μᾶλλον τῶν ἄλλων. Ο δυνάμενος χωρεῖν, χωρείτω. Ην βούλει δέξαι μερίδα, ἢ ἐπακολούθησαν τῷ διδασκάλῳ, ἢ γενοῦ σαυτοῦ διδάσκαλος. Εν αἰσχρὸν μόνον, μὴ τμηθῆναι τὰ πάθη. Περὶ δὲ τοῦ τμηθῆναι τὰ πάθη, μηδὲν δια- Φέρου. Καὶ ὁ διδάσκων, πλάσμα Θεοῦ, καὶ σὺ γέγονας προσκαρτερήσομεν. εὐνοῦχοι. χῶν. ORATIO XXX VII. IN MATTH. XIX, 1-12. - A impietatem vestram effecistis ? Quid omnes in vi tium præcipites ferimini, ut deinceps idem sit, aut eunuchum, aut impium vocari? Tandem aliquando viris vos adjungite, virilem aliquem affectum ha- bete, gynæcea fugite, ne ad nominis turpitudinem prædicationis turpitudo accedat. Vultis in hac ora- tione nonnihil adhuc immoremur? An potius sulli- ciunt, quæ diximus? Verum per hæc, quæ secuuntur, eunuchi quoque honorentur. Laudabilis enim bic sermo est. B C D Psal. xxxv, 27. gorius monet eunuchos, ne nominis turpitudini hæ- resis quoque turpitudinem adjungant. In ed., XX. Sunt eunuchi, inquit, qui ex utero matris ita nati sunt: et sunt eunuchi, qui castrati sunt ab ho- minibus : et sunt eunuchi, qui castraverunt seipsos propter regnum calorum. Qui polest capere, capiat. Videtur mihi Scriptura, a corporibus abducens, per corporum guram sublimiora significare. Etenim, in corporeis quidem eunuchis consistere, atque ora- tionem figere, parvum fortasse, valdeque infirmum et Scripturæ majestate indignum fuerit. Decet au- tem nos quidpiam Scriptura dignum excogitare. Alii quidem videntur natura indole ad virtutem tendere. Naturam porro cum dico, liberam voluntatem haud- quaquam sperno, sed utrumque statuo, nimirum et naturæ ad bonum facilitatem atque aptitudinem, et animi voluntatem, naturalem illam aptitudinem ad bonum ducentem. Quidam autem alii sunt, quos doctrina expurgat, vitiososque animi affectus ab- scindit. llos esse existimo, qui ab hominibus ca strantur, cum videlicet magistri præcepta et ser- ones, virtutem a vitio distinguentes, atque alte- rum rejicientes, alterum præscribentes (juxta illud, Declina a malo, et fac bonum "), spiritualem pu- dicitiam effecerint. Quod etiam exsectionis genus probo, atque et doctores, et discipulos imprimis laudo, quoniam et illi pulchre exsecuerunt, et hi pulchrius exsecti sunt. XXI. Et sunt, qui seipsos castraverunt propter re- gnum cœlorum. Alii, cum nullos magistros nacti essent, probi sibi ipsis magistri exstiterunt. Non docuit te mater quid officii esset, non docuit te pater, non presbyter, non episcopus, non alius quispiam ex iis, quibus docendi cura com- missa est. At tu, rationem tibi insitam movens, ac virtutis igniculum per arbitrii libertatem exsusci- tans, teipsum exsecuisti, radicem excidisti, vitii instrumenta depulisti, tantum tibi virtutis habitum comparasti, ut jam ad vitium ferri propemodum nequeas. Quamobrem hanc quoque exsectionem laudandam censeo, magisque etiam fortasse, quam duas superiores. Qui potest capere, capiat. Quam libuerit partem accipe, aut magistrum sequere, aut tibi ipsi magister esto. Hoc unum turpe est, affectus exsectos non habere. De his autem exscindendis ne (55) Αἰσχρὸν τοῦ κηρύγματος. nis verbis Gre (56) Προσκαρτερήσωμεν. Sic Reg. b et Or. 1. (57) Εἰσὶν εὐνοῦχοι. Sic tres Colb. Deest in ed., (58) Τῶν σωμάτων. Colb. 1 et Βas., τῶν σωματι (59) Κινήσας. Tres Colb., ἐκίνησας

σθαι; Γένεσθε μετὰ τῶν ἀνδρῶν, ὀψὲ γοῦν ἀνδρικόν τι φρονήσατε, φύγετε τὰς γυναικωνίτιδας, μὴ προσ- τεθήτω τῷ αἰσχρῷ τοῦ ὀνόματος τὸ αἰσχρὸν τοῦ κη ρύγματος (55). Βούλεσθε μικρὸν ἔτι τῷ λόγῳ προσ- καρτηρήσωμεν (56); "Η κόρον ἔχει τὰ εἰρημένα ; Πλὴν τιμηθήτωσαν καὶ οἱ εὐνοῦχοι τοῖς ἑξῆς· ἐπαι νετὸς γὰρ ὁ λόγος. Κ'. Εἰσὶ γὰρ εὐνοῦχοι, φησὶν, οἵτινες ἐκ κοιλίας μητρὸς ἐγεννήθησαν οὕτως· καὶ εἰσὶν εὐνοῦχοι, οἵτινες ευνουχίσθησαν παρὰ τῶν ἀνθρώπων· καὶ εἰσὶν εὐνοῦχοι (57), οἵτινες ευνούχισαν ἑαυτοὺς διὰ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. 'Ο δυνάμενος χωρεῖν, χωρείτω. Δοκεῖ μοι τῶν σωμάτων ἀποστὰς ὁ λόγος, τυποῦν διὰ τῶν σωμάτων (58) τὰ ὑψηλό- τέρα. Τὸ μὲν γὰρ μέχρι τῶν σωματικῶν εὐνούχων στῆσαι τὸν λόγον, τυχόν μικρόν τε καὶ λίαν ἀσθενὲς καὶ ἀνάξιον λόγου· δεῖ δὲ ἡμᾶς ἐπινοῆσαί τι τοῦ Πνεύματος ἄξιον. Δοκοῦσι τοίνυν οἱ μὲν ἐκ φύσεως νεύειν πρὸς τὸ ἀγαθόν. Φύσεως δὲ ὅταν εἴπω, οὐκ ἀτιμάζω τὴν προαίρεσιν, ἀλλ' ἀμφότερα τίθημι, την τε πρὸς τὸ καλὸν ἐπιτηδειότητα, καὶ τὴν εἰς ἔργον ἄγουσαν τὸ ἐκ φύσεως ἐπιτήδειον. Ετεροι δὲ εἰσί τι νες, οἷς ὁ λόγος καθαίρει, τῶν παθῶν ἐκτέμνων. Τούτους ἡγοῦμαι εἶναι τοὺς ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων εὐ- νουχιζομένους, ὅταν ὁ διδασκαλικός λόγος διελὼν τὸ κρεῖττον ἀπὸ τοῦ χείρονος, καὶ τὸ μὲν ἀποπεμψάμε νος, τὸ δὲ νομοθετήσας (ὡς τὸ, Εκκλινον ἀπὸ κα- κοῦ, καὶ ποίησον ἀγαθὸν), την πνευματικὴν σω- φροσύνην δημιουργήσῃ. Ἐπαινῶ καὶ τοῦτον τὸν εὐ- νουχισμὸν, καὶ λίαν ἐπαινῶ τούς τε διδασκάλους ὁμοίως καὶ τοὺς διδασκομένους, ὅτι οἱ μὲν καλῶς ἐξέτεμον, οἱ δὲ κάλλιον ἐξετμήθησαν. ΚΑ'. Καὶ εἰσὶν, οἵτινες ἑαυτοὺς εὐνούχισαν διὰ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. "Αλλοι διδασκάλων μὲν οὐκ ἐπέτυχον, ἑαυτῶν δὲ γεγόνασιν ἐπαινετοὶ δι δάσκαλοι. Οὐκ ἐδίδαξέ σε μήτηρ τὸ δέον, οὐκ ἐδίδαξέ σε πατήρ, οὐ πρεσβύτερος, οὐκ ἐπίσκοπος, οὐκ ἄλλος τις τῶν τὸ διδάσκειν πεπιστευμένων. ᾿Αλλὰ τὸν ἐν σοὶ λόγον κινήσας (59), ἀλλὰ τὸν σπινθῆρα τοῦ καλοῦ διὰ τῆς προαιρέσεως ἀνάψας, σαυτὸν εὐνούχισας, τὴν ῥίζαν ἐξέτεμες, τὰ ὄργανα τῆς κακίας ἐξώρισας, τοσαύτην ξινἐκτήσω τῆς ἀρετῆς, ὥστε καὶ σχεδὸν ἀδύνατόν σοι γενέσθαι τὴν περὶ τὰ χείρω φοράν. Διὰ τοῦτο ἐπαινῶ καὶ τοῦτον τὸν εὐνουχισμόν, καὶ τυχόν μᾶλλον τῶν ἄλλων. Ο δυνάμενος χωρεῖν, χωρείτω. Ην βούλει δέξαι μερίδα, ἢ ἐπακολούθησαν τῷ διδασκάλῳ, ἢ γενοῦ σαυτοῦ διδάσκαλος. Εν αἰσχρὸν μόνον, μὴ τμηθῆναι τὰ πάθη. Περὶ δὲ τοῦ τμηθῆναι τὰ πάθη, μηδὲν δια- Φέρου. Καὶ ὁ διδάσκων, πλάσμα Θεοῦ, καὶ σὺ γέγονας προσκαρτερήσομεν. εὐνοῦχοι. χῶν. ORATIO XXX VII. IN MATTH. XIX, 1-12. - A impietatem vestram effecistis ? Quid omnes in vi tium præcipites ferimini, ut deinceps idem sit, aut eunuchum, aut impium vocari? Tandem aliquando viris vos adjungite, virilem aliquem affectum ha- bete, gynæcea fugite, ne ad nominis turpitudinem prædicationis turpitudo accedat. Vultis in hac ora- tione nonnihil adhuc immoremur? An potius sulli- ciunt, quæ diximus? Verum per hæc, quæ secuuntur, eunuchi quoque honorentur. Laudabilis enim bic sermo est. B C D Psal. xxxv, 27. gorius monet eunuchos, ne nominis turpitudini hæ- resis quoque turpitudinem adjungant. In ed., XX. Sunt eunuchi, inquit, qui ex utero matris ita nati sunt: et sunt eunuchi, qui castrati sunt ab ho- minibus : et sunt eunuchi, qui castraverunt seipsos propter regnum calorum. Qui polest capere, capiat. Videtur mihi Scriptura, a corporibus abducens, per corporum guram sublimiora significare. Etenim, in corporeis quidem eunuchis consistere, atque ora- tionem figere, parvum fortasse, valdeque infirmum et Scripturæ majestate indignum fuerit. Decet au- tem nos quidpiam Scriptura dignum excogitare. Alii quidem videntur natura indole ad virtutem tendere. Naturam porro cum dico, liberam voluntatem haud- quaquam sperno, sed utrumque statuo, nimirum et naturæ ad bonum facilitatem atque aptitudinem, et animi voluntatem, naturalem illam aptitudinem ad bonum ducentem. Quidam autem alii sunt, quos doctrina expurgat, vitiososque animi affectus ab- scindit. llos esse existimo, qui ab hominibus ca strantur, cum videlicet magistri præcepta et ser- ones, virtutem a vitio distinguentes, atque alte- rum rejicientes, alterum præscribentes (juxta illud, Declina a malo, et fac bonum "), spiritualem pu- dicitiam effecerint. Quod etiam exsectionis genus probo, atque et doctores, et discipulos imprimis laudo, quoniam et illi pulchre exsecuerunt, et hi pulchrius exsecti sunt. XXI. Et sunt, qui seipsos castraverunt propter re- gnum cœlorum. Alii, cum nullos magistros nacti essent, probi sibi ipsis magistri exstiterunt. Non docuit te mater quid officii esset, non docuit te pater, non presbyter, non episcopus, non alius quispiam ex iis, quibus docendi cura com- missa est. At tu, rationem tibi insitam movens, ac virtutis igniculum per arbitrii libertatem exsusci- tans, teipsum exsecuisti, radicem excidisti, vitii instrumenta depulisti, tantum tibi virtutis habitum comparasti, ut jam ad vitium ferri propemodum nequeas. Quamobrem hanc quoque exsectionem laudandam censeo, magisque etiam fortasse, quam duas superiores. Qui potest capere, capiat. Quam libuerit partem accipe, aut magistrum sequere, aut tibi ipsi magister esto. Hoc unum turpe est, affectus exsectos non habere. De his autem exscindendis ne (55) Αἰσχρὸν τοῦ κηρύγματος. nis verbis Gre (56) Προσκαρτερήσωμεν. Sic Reg. b et Or. 1. (57) Εἰσὶν εὐνοῦχοι. Sic tres Colb. Deest in ed., (58) Τῶν σωμάτων. Colb. 1 et Βas., τῶν σωματι (59) Κινήσας. Tres Colb., ἐκίνησας

σθαι; Γένεσθε μετὰ τῶν ἀνδρῶν, ὀψὲ γοῦν ἀνδρικόν τι φρονήσατε, φύγετε τὰς γυναικωνίτιδας, μὴ προσ- τεθήτω τῷ αἰσχρῷ τοῦ ὀνόματος τὸ αἰσχρὸν τοῦ κη ρύγματος (55). Βούλεσθε μικρὸν ἔτι τῷ λόγῳ προσ- καρτηρήσωμεν (56); "Η κόρον ἔχει τὰ εἰρημένα ; Πλὴν τιμηθήτωσαν καὶ οἱ εὐνοῦχοι τοῖς ἑξῆς· ἐπαι νετὸς γὰρ ὁ λόγος. Κ'. Εἰσὶ γὰρ εὐνοῦχοι, φησὶν, οἵτινες ἐκ κοιλίας μητρὸς ἐγεννήθησαν οὕτως· καὶ εἰσὶν εὐνοῦχοι, οἵτινες ευνουχίσθησαν παρὰ τῶν ἀνθρώπων· καὶ εἰσὶν εὐνοῦχοι (57), οἵτινες ευνούχισαν ἑαυτοὺς διὰ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. 'Ο δυνάμενος χωρεῖν, χωρείτω. Δοκεῖ μοι τῶν σωμάτων ἀποστὰς ὁ λόγος, τυποῦν διὰ τῶν σωμάτων (58) τὰ ὑψηλό- τέρα. Τὸ μὲν γὰρ μέχρι τῶν σωματικῶν εὐνούχων στῆσαι τὸν λόγον, τυχόν μικρόν τε καὶ λίαν ἀσθενὲς καὶ ἀνάξιον λόγου· δεῖ δὲ ἡμᾶς ἐπινοῆσαί τι τοῦ Πνεύματος ἄξιον. Δοκοῦσι τοίνυν οἱ μὲν ἐκ φύσεως νεύειν πρὸς τὸ ἀγαθόν. Φύσεως δὲ ὅταν εἴπω, οὐκ ἀτιμάζω τὴν προαίρεσιν, ἀλλ' ἀμφότερα τίθημι, την τε πρὸς τὸ καλὸν ἐπιτηδειότητα, καὶ τὴν εἰς ἔργον ἄγουσαν τὸ ἐκ φύσεως ἐπιτήδειον. Ετεροι δὲ εἰσί τι νες, οἷς ὁ λόγος καθαίρει, τῶν παθῶν ἐκτέμνων. Τούτους ἡγοῦμαι εἶναι τοὺς ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων εὐ- νουχιζομένους, ὅταν ὁ διδασκαλικός λόγος διελὼν τὸ κρεῖττον ἀπὸ τοῦ χείρονος, καὶ τὸ μὲν ἀποπεμψάμε νος, τὸ δὲ νομοθετήσας (ὡς τὸ, Εκκλινον ἀπὸ κα- κοῦ, καὶ ποίησον ἀγαθὸν), την πνευματικὴν σω- φροσύνην δημιουργήσῃ. Ἐπαινῶ καὶ τοῦτον τὸν εὐ- νουχισμὸν, καὶ λίαν ἐπαινῶ τούς τε διδασκάλους ὁμοίως καὶ τοὺς διδασκομένους, ὅτι οἱ μὲν καλῶς ἐξέτεμον, οἱ δὲ κάλλιον ἐξετμήθησαν. ΚΑ'. Καὶ εἰσὶν, οἵτινες ἑαυτοὺς εὐνούχισαν διὰ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. "Αλλοι διδασκάλων μὲν οὐκ ἐπέτυχον, ἑαυτῶν δὲ γεγόνασιν ἐπαινετοὶ δι δάσκαλοι. Οὐκ ἐδίδαξέ σε μήτηρ τὸ δέον, οὐκ ἐδίδαξέ σε πατήρ, οὐ πρεσβύτερος, οὐκ ἐπίσκοπος, οὐκ ἄλλος τις τῶν τὸ διδάσκειν πεπιστευμένων. ᾿Αλλὰ τὸν ἐν σοὶ λόγον κινήσας (59), ἀλλὰ τὸν σπινθῆρα τοῦ καλοῦ διὰ τῆς προαιρέσεως ἀνάψας, σαυτὸν εὐνούχισας, τὴν ῥίζαν ἐξέτεμες, τὰ ὄργανα τῆς κακίας ἐξώρισας, τοσαύτην ξινἐκτήσω τῆς ἀρετῆς, ὥστε καὶ σχεδὸν ἀδύνατόν σοι γενέσθαι τὴν περὶ τὰ χείρω φοράν. Διὰ τοῦτο ἐπαινῶ καὶ τοῦτον τὸν εὐνουχισμόν, καὶ τυχόν μᾶλλον τῶν ἄλλων. Ο δυνάμενος χωρεῖν, χωρείτω. Ην βούλει δέξαι μερίδα, ἢ ἐπακολούθησαν τῷ διδασκάλῳ, ἢ γενοῦ σαυτοῦ διδάσκαλος. Εν αἰσχρὸν μόνον, μὴ τμηθῆναι τὰ πάθη. Περὶ δὲ τοῦ τμηθῆναι τὰ πάθη, μηδὲν δια- Φέρου. Καὶ ὁ διδάσκων, πλάσμα Θεοῦ, καὶ σὺ γέγονας προσκαρτερήσομεν. εὐνοῦχοι. χῶν. ORATIO XXX VII. IN MATTH. XIX, 1-12. - A impietatem vestram effecistis ? Quid omnes in vi tium præcipites ferimini, ut deinceps idem sit, aut eunuchum, aut impium vocari? Tandem aliquando viris vos adjungite, virilem aliquem affectum ha- bete, gynæcea fugite, ne ad nominis turpitudinem prædicationis turpitudo accedat. Vultis in hac ora- tione nonnihil adhuc immoremur? An potius sulli- ciunt, quæ diximus? Verum per hæc, quæ secuuntur, eunuchi quoque honorentur. Laudabilis enim bic sermo est. B C D Psal. xxxv, 27. gorius monet eunuchos, ne nominis turpitudini hæ- resis quoque turpitudinem adjungant. In ed., XX. Sunt eunuchi, inquit, qui ex utero matris ita nati sunt: et sunt eunuchi, qui castrati sunt ab ho- minibus : et sunt eunuchi, qui castraverunt seipsos propter regnum calorum. Qui polest capere, capiat. Videtur mihi Scriptura, a corporibus abducens, per corporum guram sublimiora significare. Etenim, in corporeis quidem eunuchis consistere, atque ora- tionem figere, parvum fortasse, valdeque infirmum et Scripturæ majestate indignum fuerit. Decet au- tem nos quidpiam Scriptura dignum excogitare. Alii quidem videntur natura indole ad virtutem tendere. Naturam porro cum dico, liberam voluntatem haud- quaquam sperno, sed utrumque statuo, nimirum et naturæ ad bonum facilitatem atque aptitudinem, et animi voluntatem, naturalem illam aptitudinem ad bonum ducentem. Quidam autem alii sunt, quos doctrina expurgat, vitiososque animi affectus ab- scindit. llos esse existimo, qui ab hominibus ca strantur, cum videlicet magistri præcepta et ser- ones, virtutem a vitio distinguentes, atque alte- rum rejicientes, alterum præscribentes (juxta illud, Declina a malo, et fac bonum "), spiritualem pu- dicitiam effecerint. Quod etiam exsectionis genus probo, atque et doctores, et discipulos imprimis laudo, quoniam et illi pulchre exsecuerunt, et hi pulchrius exsecti sunt. XXI. Et sunt, qui seipsos castraverunt propter re- gnum cœlorum. Alii, cum nullos magistros nacti essent, probi sibi ipsis magistri exstiterunt. Non docuit te mater quid officii esset, non docuit te pater, non presbyter, non episcopus, non alius quispiam ex iis, quibus docendi cura com- missa est. At tu, rationem tibi insitam movens, ac virtutis igniculum per arbitrii libertatem exsusci- tans, teipsum exsecuisti, radicem excidisti, vitii instrumenta depulisti, tantum tibi virtutis habitum comparasti, ut jam ad vitium ferri propemodum nequeas. Quamobrem hanc quoque exsectionem laudandam censeo, magisque etiam fortasse, quam duas superiores. Qui potest capere, capiat. Quam libuerit partem accipe, aut magistrum sequere, aut tibi ipsi magister esto. Hoc unum turpe est, affectus exsectos non habere. De his autem exscindendis ne (55) Αἰσχρὸν τοῦ κηρύγματος. nis verbis Gre (56) Προσκαρτερήσωμεν. Sic Reg. b et Or. 1. (57) Εἰσὶν εὐνοῦχοι. Sic tres Colb. Deest in ed., (58) Τῶν σωμάτων. Colb. 1 et Βas., τῶν σωματι (59) Κινήσας. Tres Colb., ἐκίνησας

δ Α ἐκεῖθεν · κἄν τε ὁ διδάσκαλος ἁρπάσῃ τὴν χάριν, κάν τε γένηται σὸν τὸ καλόν, καλὸν ὁμοίως ἐστί. Εt Β μή θεότητος, ἡ διαίρεσις ᾖ. ἐνοχλεῖ. ΚΒ'. Μόνον ἐκτέμνωμεν ἑαυτοὺς τῶν παθῶν, μή τις ρίζα πικρίας ἄνω φύουσα ἐνοχλῇ (60). Μόνον ἀκολουθῶμεν τῇ εἰκόνι, μόνον αἰδώμεθα τὸ ἀρχέτυ πον. Ἔκτεμνε τὰ σωματικὰ πάθη, ἔκτεμνε καὶ τὰ ψυχικά. Οσῳ γὰρ ψυχή τιμιώτερον σώματος, του σούτῳ τιμιώτερον καθᾶραι ψυχὴν, ἢ σῶμα. Εἰ δὲ ἡ τοῦ σώματος κάθαρσις τῶν ἐπαινετών, σκόπει μοι πόσον ἡ τῆς ψυχῆς μείζων τε καὶ ὑψηλοτέρα. Εκτεμνε τὴν Ἀρειανὴν (61) ἀσέβειαν, ἔκτεμνε την Σαβελλίου κακοδοξίαν. Μήτε συνάψῃς πλέον ἢ καλῶς έχει, μήτε διέλῃς κακῶς, μήτε εἰς ἓν πρόσωπον συ νέλῃς τὰ τρία, μήτε ἐργάσῃ τρεῖς ἀλλοτριότητας φύσεων. Καὶ τὸ ἓν ἐπαινετὸν, καλῶς νοούμενον, καὶ τὰ τρία καλῶς διαιρούμενα, ὅταν προσώπων, ἀλλὰ ΚΓ'. Ταῦτα καὶ λαϊκοῖς νομοθετῶ (62), ταῦτα καὶ πρεσβυτέροις ἐντέλλομαι, ταῦτα καὶ τοῖς ἄρχειν πε πιστευμένοις. Βοηθήσατε τῷ λόγῳ πάντες ὅσοις (65) τὸ δύνασθαι βοηθεῖν ἐκ Θεοῦ. Μέγα φόνον ἐπισχεῖν, καὶ μοιχείαν κολάσαι, καὶ κλοπὴν σωφρονίσαι (64)· πολλῷ μᾶλλον εὐσέβειαν νομοθετῆσαι, καὶ ὑγιῆ λό γον χαρίσασθαι. Οὐ τοσοῦτον ὁ ἐμὸς λόγος δυνήσε ται πολεμῶν ὑπὲρ τῆς ἁγίας Τριάδος, ὅσον τὸ πρόσ ταγμα, ἐὰν ἐπιστομίζῃς τοὺς κακῶς ἔχοντας, ἐὰν βοηθῇς τοῖς διωκομένοις, ἐὰν τοὺς φονευτὰς ἐπέχῃς, ἐὰν κωλύῃς (65) τὸ φονεύεσθαι. Λέγω δὲ, οὐ τὸν σω ματικόν μόνον (66), ἀλλὰ καὶ τὴν ψυχικόν. Πᾶσα γὰρ άμαρτία, θάνατός ἐστι ψυχῆς. Μέχρι τούτων ὁ λό- γος στήτω. ΚΔ'. Λοιπὸν (67) δὲ ἔστω ὑπὲρ τῶν συνεληλυθότων εὐχή. "Ανδρες ὁμοῦ καὶ γυναῖκες, ἀρχόμενοί τε καὶ ἄρχοντες, πρεσβῦται καὶ νεανίσκοι μετὰ παρθένων, πᾶν γένος ἡλικίας, πᾶσαν μὲν φέρετε ζημίαν, τὴν εἰς χρήματα, τὴν εἰς σώματα· ἐν δὲ μὴ δέξησθε μόνον, τὴν θεότητα ζημιούμενοι. Προσκυνῶ Πατέρα, προσκυνῶ τὸν Υἱὸν, προσκυνῶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μᾶλλον δὲ προσκυνοῦμεν, ἐγὼ καὶ πρὸ πάντων, δ ταῦτα λέγων, ἐγὼ καὶ μετὰ πάντας καὶ σὺν πᾶσιν, ἐν αὐτῷ τῷ Κυρίῳ τῷ Χριστῷ (68) ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. ... κωλύοις. λέγω δὲ φόνον, οὐ τὸν σωματικὸν μόνον. μόνον S. GREGORII THEOLOGI quid litus crees. Et qui docet, figmentum Dei est, et tu eumdem ortum habuisti: sive præceptor gra- tiam hanc rapiat, sive hoc bonum tuum fiat, bonum perinde est. XXII. Hoc tantum nobis curæ sit, ut nosipsos ab animi perturbationibus abscindamus, ne qua radix amarulentiæ sursum germinans turbas moveat. Hoc tantum curemus, ut imaginis divinæ vestigiis insistamus, ut exemplar nostrum revereamur. Cor- poreos affectus amputa, amputa etiam spirituales. Quanto enim anima corpus antecellit, tanto præ- stantius est animam purgare, quam corpus. Quod si corporis purgatio laudabilis est, cogita, quæso, quanto major atque sublimior sit animæ purgatio. Exscinde Arianam impietatem, exscinde pravam Sabellii sententiam. Nec plus, quam æquum est, conjungas, nec scelerate dividas: nec in unam per- sonam tria contrahas, nec tres naturarum diversi- tales elicias. unum laudabile est, cum recte intelligitur : et tria, cum recte distinguuntur; nempe, cum personarum distinctio facta fuerit, non divi- mitatis. XXIII. Hæc et laicis præscribo, læc et presbyte- ris mando, hæc et iis, quibus imperium creditum est. Omnes rectæ doctrinæ open ferte, qui, Dei be- neficio, opem ferre potestis. Magnum est cædem comprimere, adulterium coercere, fortuna castigare ; multo majas pietatem sancire, ac sanain doctrinam largiri. Non tantas vires sermo meus habiturus est, pro sancta Trinitate bellum gerens, quantas edi- clum tuum, si perversis dogmatibus imbutos com- presseris, si persecutione oppressis auxilium tule- ris, si interfectores represseris, si interfici prohibueris. De corporea autem cæde non tautum loquor, sed etiam de spirituali. Omne enim pecca- tum, animæ mors est. Atque hic finem habeat ora- tio, XXIV. Reliquum est, ut pro iis, qui huc conve- nerunt, votum faciamus. Viri simul et uxores, prin- cipes et subditi, senes et adolescentes ac virgines, omnes cujusvis ætatis, dispendium quidem ac de- trimentum omne, tum in pecuniis et facultatibus, tum in corporibus æquo animo ferte: hoc autem unum nunquam patiamini, ut divinitatis jacturam facialis. Adoro Patrem, adoro Filium, adoro Spiri- tum sanctum ; vel, ut rectius dicam, adoramus, ego, qui hæc loquor, et ante omnes, et post onines et cum omnibus, in ipso Domino Christo nostro, cui gloria et imperium in sæcula. Amen. Hebr. x1, 15. , Comb. In ed., C D • Sic etiam legit Billius. Gabrielius vero legit, Deest in ed. (60) 'Ενοχλῇ. Sic duo Regg., tres Colb., Or. 1 et (61) Αρειανήν. Reg. bm, ἀριανεῖν. (62) Νομοθετῶ. Reg. b et Or. 1, νουθετῶ. (65) "Οσοις. In quibusdam, οἷς. (64) Σωφρονίσαι. Reg. bm, σωφρονήσαι. (65) Επέχης ... κωλύης. In nommullis, ἐπέχοις (66) Σωματικὸν μόνον. Sic Reg. bm et Comb. (67) Λοιπόν. In quibusdam, τὸ λοιπόν. (68) Τῷ Χριστῷ. Reg. bm addit, καὶ τῷ Θεῷ.

δ Α ἐκεῖθεν · κἄν τε ὁ διδάσκαλος ἁρπάσῃ τὴν χάριν, κάν τε γένηται σὸν τὸ καλόν, καλὸν ὁμοίως ἐστί. Εt Β μή θεότητος, ἡ διαίρεσις ᾖ. ἐνοχλεῖ. ΚΒ'. Μόνον ἐκτέμνωμεν ἑαυτοὺς τῶν παθῶν, μή τις ρίζα πικρίας ἄνω φύουσα ἐνοχλῇ (60). Μόνον ἀκολουθῶμεν τῇ εἰκόνι, μόνον αἰδώμεθα τὸ ἀρχέτυ πον. Ἔκτεμνε τὰ σωματικὰ πάθη, ἔκτεμνε καὶ τὰ ψυχικά. Οσῳ γὰρ ψυχή τιμιώτερον σώματος, του σούτῳ τιμιώτερον καθᾶραι ψυχὴν, ἢ σῶμα. Εἰ δὲ ἡ τοῦ σώματος κάθαρσις τῶν ἐπαινετών, σκόπει μοι πόσον ἡ τῆς ψυχῆς μείζων τε καὶ ὑψηλοτέρα. Εκτεμνε τὴν Ἀρειανὴν (61) ἀσέβειαν, ἔκτεμνε την Σαβελλίου κακοδοξίαν. Μήτε συνάψῃς πλέον ἢ καλῶς έχει, μήτε διέλῃς κακῶς, μήτε εἰς ἓν πρόσωπον συ νέλῃς τὰ τρία, μήτε ἐργάσῃ τρεῖς ἀλλοτριότητας φύσεων. Καὶ τὸ ἓν ἐπαινετὸν, καλῶς νοούμενον, καὶ τὰ τρία καλῶς διαιρούμενα, ὅταν προσώπων, ἀλλὰ ΚΓ'. Ταῦτα καὶ λαϊκοῖς νομοθετῶ (62), ταῦτα καὶ πρεσβυτέροις ἐντέλλομαι, ταῦτα καὶ τοῖς ἄρχειν πε πιστευμένοις. Βοηθήσατε τῷ λόγῳ πάντες ὅσοις (65) τὸ δύνασθαι βοηθεῖν ἐκ Θεοῦ. Μέγα φόνον ἐπισχεῖν, καὶ μοιχείαν κολάσαι, καὶ κλοπὴν σωφρονίσαι (64)· πολλῷ μᾶλλον εὐσέβειαν νομοθετῆσαι, καὶ ὑγιῆ λό γον χαρίσασθαι. Οὐ τοσοῦτον ὁ ἐμὸς λόγος δυνήσε ται πολεμῶν ὑπὲρ τῆς ἁγίας Τριάδος, ὅσον τὸ πρόσ ταγμα, ἐὰν ἐπιστομίζῃς τοὺς κακῶς ἔχοντας, ἐὰν βοηθῇς τοῖς διωκομένοις, ἐὰν τοὺς φονευτὰς ἐπέχῃς, ἐὰν κωλύῃς (65) τὸ φονεύεσθαι. Λέγω δὲ, οὐ τὸν σω ματικόν μόνον (66), ἀλλὰ καὶ τὴν ψυχικόν. Πᾶσα γὰρ άμαρτία, θάνατός ἐστι ψυχῆς. Μέχρι τούτων ὁ λό- γος στήτω. ΚΔ'. Λοιπὸν (67) δὲ ἔστω ὑπὲρ τῶν συνεληλυθότων εὐχή. "Ανδρες ὁμοῦ καὶ γυναῖκες, ἀρχόμενοί τε καὶ ἄρχοντες, πρεσβῦται καὶ νεανίσκοι μετὰ παρθένων, πᾶν γένος ἡλικίας, πᾶσαν μὲν φέρετε ζημίαν, τὴν εἰς χρήματα, τὴν εἰς σώματα· ἐν δὲ μὴ δέξησθε μόνον, τὴν θεότητα ζημιούμενοι. Προσκυνῶ Πατέρα, προσκυνῶ τὸν Υἱὸν, προσκυνῶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μᾶλλον δὲ προσκυνοῦμεν, ἐγὼ καὶ πρὸ πάντων, δ ταῦτα λέγων, ἐγὼ καὶ μετὰ πάντας καὶ σὺν πᾶσιν, ἐν αὐτῷ τῷ Κυρίῳ τῷ Χριστῷ (68) ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. ... κωλύοις. λέγω δὲ φόνον, οὐ τὸν σωματικὸν μόνον. μόνον S. GREGORII THEOLOGI quid litus crees. Et qui docet, figmentum Dei est, et tu eumdem ortum habuisti: sive præceptor gra- tiam hanc rapiat, sive hoc bonum tuum fiat, bonum perinde est. XXII. Hoc tantum nobis curæ sit, ut nosipsos ab animi perturbationibus abscindamus, ne qua radix amarulentiæ sursum germinans turbas moveat. Hoc tantum curemus, ut imaginis divinæ vestigiis insistamus, ut exemplar nostrum revereamur. Cor- poreos affectus amputa, amputa etiam spirituales. Quanto enim anima corpus antecellit, tanto præ- stantius est animam purgare, quam corpus. Quod si corporis purgatio laudabilis est, cogita, quæso, quanto major atque sublimior sit animæ purgatio. Exscinde Arianam impietatem, exscinde pravam Sabellii sententiam. Nec plus, quam æquum est, conjungas, nec scelerate dividas: nec in unam per- sonam tria contrahas, nec tres naturarum diversi- tales elicias. unum laudabile est, cum recte intelligitur : et tria, cum recte distinguuntur; nempe, cum personarum distinctio facta fuerit, non divi- mitatis. XXIII. Hæc et laicis præscribo, læc et presbyte- ris mando, hæc et iis, quibus imperium creditum est. Omnes rectæ doctrinæ open ferte, qui, Dei be- neficio, opem ferre potestis. Magnum est cædem comprimere, adulterium coercere, fortuna castigare ; multo majas pietatem sancire, ac sanain doctrinam largiri. Non tantas vires sermo meus habiturus est, pro sancta Trinitate bellum gerens, quantas edi- clum tuum, si perversis dogmatibus imbutos com- presseris, si persecutione oppressis auxilium tule- ris, si interfectores represseris, si interfici prohibueris. De corporea autem cæde non tautum loquor, sed etiam de spirituali. Omne enim pecca- tum, animæ mors est. Atque hic finem habeat ora- tio, XXIV. Reliquum est, ut pro iis, qui huc conve- nerunt, votum faciamus. Viri simul et uxores, prin- cipes et subditi, senes et adolescentes ac virgines, omnes cujusvis ætatis, dispendium quidem ac de- trimentum omne, tum in pecuniis et facultatibus, tum in corporibus æquo animo ferte: hoc autem unum nunquam patiamini, ut divinitatis jacturam facialis. Adoro Patrem, adoro Filium, adoro Spiri- tum sanctum ; vel, ut rectius dicam, adoramus, ego, qui hæc loquor, et ante omnes, et post onines et cum omnibus, in ipso Domino Christo nostro, cui gloria et imperium in sæcula. Amen. Hebr. x1, 15. , Comb. In ed., C D • Sic etiam legit Billius. Gabrielius vero legit, Deest in ed. (60) 'Ενοχλῇ. Sic duo Regg., tres Colb., Or. 1 et (61) Αρειανήν. Reg. bm, ἀριανεῖν. (62) Νομοθετῶ. Reg. b et Or. 1, νουθετῶ. (65) "Οσοις. In quibusdam, οἷς. (64) Σωφρονίσαι. Reg. bm, σωφρονήσαι. (65) Επέχης ... κωλύης. In nommullis, ἐπέχοις (66) Σωματικὸν μόνον. Sic Reg. bm et Comb. (67) Λοιπόν. In quibusdam, τὸ λοιπόν. (68) Τῷ Χριστῷ. Reg. bm addit, καὶ τῷ Θεῷ.

δ Α ἐκεῖθεν · κἄν τε ὁ διδάσκαλος ἁρπάσῃ τὴν χάριν, κάν τε γένηται σὸν τὸ καλόν, καλὸν ὁμοίως ἐστί. Εt Β μή θεότητος, ἡ διαίρεσις ᾖ. ἐνοχλεῖ. ΚΒ'. Μόνον ἐκτέμνωμεν ἑαυτοὺς τῶν παθῶν, μή τις ρίζα πικρίας ἄνω φύουσα ἐνοχλῇ (60). Μόνον ἀκολουθῶμεν τῇ εἰκόνι, μόνον αἰδώμεθα τὸ ἀρχέτυ πον. Ἔκτεμνε τὰ σωματικὰ πάθη, ἔκτεμνε καὶ τὰ ψυχικά. Οσῳ γὰρ ψυχή τιμιώτερον σώματος, του σούτῳ τιμιώτερον καθᾶραι ψυχὴν, ἢ σῶμα. Εἰ δὲ ἡ τοῦ σώματος κάθαρσις τῶν ἐπαινετών, σκόπει μοι πόσον ἡ τῆς ψυχῆς μείζων τε καὶ ὑψηλοτέρα. Εκτεμνε τὴν Ἀρειανὴν (61) ἀσέβειαν, ἔκτεμνε την Σαβελλίου κακοδοξίαν. Μήτε συνάψῃς πλέον ἢ καλῶς έχει, μήτε διέλῃς κακῶς, μήτε εἰς ἓν πρόσωπον συ νέλῃς τὰ τρία, μήτε ἐργάσῃ τρεῖς ἀλλοτριότητας φύσεων. Καὶ τὸ ἓν ἐπαινετὸν, καλῶς νοούμενον, καὶ τὰ τρία καλῶς διαιρούμενα, ὅταν προσώπων, ἀλλὰ ΚΓ'. Ταῦτα καὶ λαϊκοῖς νομοθετῶ (62), ταῦτα καὶ πρεσβυτέροις ἐντέλλομαι, ταῦτα καὶ τοῖς ἄρχειν πε πιστευμένοις. Βοηθήσατε τῷ λόγῳ πάντες ὅσοις (65) τὸ δύνασθαι βοηθεῖν ἐκ Θεοῦ. Μέγα φόνον ἐπισχεῖν, καὶ μοιχείαν κολάσαι, καὶ κλοπὴν σωφρονίσαι (64)· πολλῷ μᾶλλον εὐσέβειαν νομοθετῆσαι, καὶ ὑγιῆ λό γον χαρίσασθαι. Οὐ τοσοῦτον ὁ ἐμὸς λόγος δυνήσε ται πολεμῶν ὑπὲρ τῆς ἁγίας Τριάδος, ὅσον τὸ πρόσ ταγμα, ἐὰν ἐπιστομίζῃς τοὺς κακῶς ἔχοντας, ἐὰν βοηθῇς τοῖς διωκομένοις, ἐὰν τοὺς φονευτὰς ἐπέχῃς, ἐὰν κωλύῃς (65) τὸ φονεύεσθαι. Λέγω δὲ, οὐ τὸν σω ματικόν μόνον (66), ἀλλὰ καὶ τὴν ψυχικόν. Πᾶσα γὰρ άμαρτία, θάνατός ἐστι ψυχῆς. Μέχρι τούτων ὁ λό- γος στήτω. ΚΔ'. Λοιπὸν (67) δὲ ἔστω ὑπὲρ τῶν συνεληλυθότων εὐχή. "Ανδρες ὁμοῦ καὶ γυναῖκες, ἀρχόμενοί τε καὶ ἄρχοντες, πρεσβῦται καὶ νεανίσκοι μετὰ παρθένων, πᾶν γένος ἡλικίας, πᾶσαν μὲν φέρετε ζημίαν, τὴν εἰς χρήματα, τὴν εἰς σώματα· ἐν δὲ μὴ δέξησθε μόνον, τὴν θεότητα ζημιούμενοι. Προσκυνῶ Πατέρα, προσκυνῶ τὸν Υἱὸν, προσκυνῶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μᾶλλον δὲ προσκυνοῦμεν, ἐγὼ καὶ πρὸ πάντων, δ ταῦτα λέγων, ἐγὼ καὶ μετὰ πάντας καὶ σὺν πᾶσιν, ἐν αὐτῷ τῷ Κυρίῳ τῷ Χριστῷ (68) ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. ... κωλύοις. λέγω δὲ φόνον, οὐ τὸν σωματικὸν μόνον. μόνον S. GREGORII THEOLOGI quid litus crees. Et qui docet, figmentum Dei est, et tu eumdem ortum habuisti: sive præceptor gra- tiam hanc rapiat, sive hoc bonum tuum fiat, bonum perinde est. XXII. Hoc tantum nobis curæ sit, ut nosipsos ab animi perturbationibus abscindamus, ne qua radix amarulentiæ sursum germinans turbas moveat. Hoc tantum curemus, ut imaginis divinæ vestigiis insistamus, ut exemplar nostrum revereamur. Cor- poreos affectus amputa, amputa etiam spirituales. Quanto enim anima corpus antecellit, tanto præ- stantius est animam purgare, quam corpus. Quod si corporis purgatio laudabilis est, cogita, quæso, quanto major atque sublimior sit animæ purgatio. Exscinde Arianam impietatem, exscinde pravam Sabellii sententiam. Nec plus, quam æquum est, conjungas, nec scelerate dividas: nec in unam per- sonam tria contrahas, nec tres naturarum diversi- tales elicias. unum laudabile est, cum recte intelligitur : et tria, cum recte distinguuntur; nempe, cum personarum distinctio facta fuerit, non divi- mitatis. XXIII. Hæc et laicis præscribo, læc et presbyte- ris mando, hæc et iis, quibus imperium creditum est. Omnes rectæ doctrinæ open ferte, qui, Dei be- neficio, opem ferre potestis. Magnum est cædem comprimere, adulterium coercere, fortuna castigare ; multo majas pietatem sancire, ac sanain doctrinam largiri. Non tantas vires sermo meus habiturus est, pro sancta Trinitate bellum gerens, quantas edi- clum tuum, si perversis dogmatibus imbutos com- presseris, si persecutione oppressis auxilium tule- ris, si interfectores represseris, si interfici prohibueris. De corporea autem cæde non tautum loquor, sed etiam de spirituali. Omne enim pecca- tum, animæ mors est. Atque hic finem habeat ora- tio, XXIV. Reliquum est, ut pro iis, qui huc conve- nerunt, votum faciamus. Viri simul et uxores, prin- cipes et subditi, senes et adolescentes ac virgines, omnes cujusvis ætatis, dispendium quidem ac de- trimentum omne, tum in pecuniis et facultatibus, tum in corporibus æquo animo ferte: hoc autem unum nunquam patiamini, ut divinitatis jacturam facialis. Adoro Patrem, adoro Filium, adoro Spiri- tum sanctum ; vel, ut rectius dicam, adoramus, ego, qui hæc loquor, et ante omnes, et post onines et cum omnibus, in ipso Domino Christo nostro, cui gloria et imperium in sæcula. Amen. Hebr. x1, 15. , Comb. In ed., C D • Sic etiam legit Billius. Gabrielius vero legit, Deest in ed. (60) 'Ενοχλῇ. Sic duo Regg., tres Colb., Or. 1 et (61) Αρειανήν. Reg. bm, ἀριανεῖν. (62) Νομοθετῶ. Reg. b et Or. 1, νουθετῶ. (65) "Οσοις. In quibusdam, οἷς. (64) Σωφρονίσαι. Reg. bm, σωφρονήσαι. (65) Επέχης ... κωλύης. In nommullis, ἐπέχοις (66) Σωματικὸν μόνον. Sic Reg. bm et Comb. (67) Λοιπόν. In quibusdam, τὸ λοιπόν. (68) Τῷ Χριστῷ. Reg. bm addit, καὶ τῷ Θεῷ.