311 S. GREGORII THEOLOGI 312 nia, seu Apparitio appelletur?... Quia nimirum non omnibus manifestus est redditus, cum partu est editus, sed cum est baptizatus. Nam ad hunc usque diem vulgo erat ignotus.» At notandum, hanc homiliam a Savilio (75) aliisque inter spuria Chrysostomi opera rejici. III. Facili autem negotio solvi potest hæc altera quæstio, utrum scilicet nativitatis Christi solemnitas uno eodemque die ab omnibus Christianis celebrata sit. Diversus enim fuit, ut concors universorum sententia est, Græcorum et Latinorum hujus festi celebrandi ritus. Apud Latinos quidem eadem quæ nunc est, primitivis etiam temporibus fuit diei et temporis ratio; atque distinctis semper nominibus, festo ac tempore, Natalis et Epipha- nia celebrata sunt; illa 25 Decembris; ista 6 Januarii. Præterea Latini, per vocem, Epi- phania, numero plerumque singulari, quamvis a Græcis plurali numero expressam, » designabant, et stellam quæ in Oriente apparens, magos ad Christi præsene perduxit, et ejusdem baptisma, in quo cœli aperti sunt, ac Christus coelesti voce manifestatus, homi- nibus innotuit. Aliter autem se res habuit apud Græcos. Nam, ut ab Ægyptiis incipiamus, eos uno eodemque die, 6 scilicet Januarii, natalis ac baptismi festa celebrasse, luculenter docet Cassianus his verbis (76) : Intra Ægypti regionem, mos iste antiqua traditione ser- vatur, ut, peracto 663 Epiphaniorum die, quem provinciæ illius sacerdotes, vel Domini baptismatis, vel secundum carnem nativitatis esse definiunt: et idcirco utriusque sacro- menti solemnitatem, non bifarie, ut in occiduis provinciis, sed sub una diei hujus festi- vitate concelebrant, » etc. Hæc autem scribebat Cassianus anno circiter 420 aut 425. Vi- guit etiam idem ritus apud reliquos Orientales, non quidem ad Cassiani tempora, sed tantum ad medium circiter sæculum quartum, in quo, ut ex Chrysostomo discimus (77), • ex occiduis regionibus» in Orientem invecta est consuetudo illa celebrandi natalem Domini die 25 Decembris. At ne quis forte existimet, Chrysostomum de Antiochena tan- tummodo provincia locutum fuisse, quod Antiochiæ homiliam, in qua hæc leguntur, habuerit. Gregorii etiam Nysseni nostrique Gregorii testimonia referamus. Gregorius quidem Nyssenus, in Cappadocia provincia episcopus, de natali Domini agens (78), sic loquitur: «Nunc per totum orbem habitatum (modo tamen, ut ex Cassiano vidimus, Ægypti regionem excipias), diem festum celebrantium concors sorus auditur. » Quibus profecto, non antea pari concordia celebratum, significatur. Idem Nyssenus, oratione De baptismo a Natus igitur est Christus, inquit (79), «velut ante paucos dies.... Baptizatur hodie, etc. Hæc autem optime consonant cum his quæ a Gregorio nostro referuntur, tum in hac oratione, tum in ea quæ In sancta lumina inscribitur. In hac enim oratione, de Christi nascentis divinitate locutus, addit (n. 16): Et quidem paulo post Jesum purga- tionis meæ causa in Jordane purgari videbis; vel potius, aquas purgatione sua purificare.» In altera autem (or. xxxix, 'n. 14) ait: «Christi quidem nativitas congrua solemnitate prius, tum a me festi duce, tum a vobis... celebrata est. Cum stella cucurrimus, cum ma- gis adoravimus.... Nunc vero alia Christi actio, aliudque mysterium sequitur... Christus illuminatur, Christus baptizatur, etc. Ex quibus non immerito sane colligimus, jam Gregorii temporibus, Christi nativitatem ab ejusdem baptismo apud plerosque Orientales distinctam esse, atque ab universa fere Ecclesia 25 Decembris celebratam, cum isto tamen discrimine, quod magorum adoratio, quæ apud Latinos, una cum baptismate 6 Januarii celebratur, natali Domini apud Græcos annexa sit. Qui mos, ut observat Tillemon- tius (80), etiamnun adhuc in his regionibus perseverat. » Nobis igitur ex dictis concluden- dum videtur, orationem istam Constantinopoli, 25 Decembris anni 380 pronuntiatam fuisse. 523. p. 352. 8; T. II, p. 552. ORATIO XXXVIII. In Theopkania, sive Natalitia Salvatoris. lis, obviam prodite; Christus in terra, subvehimini. Cantate Domino, omnis terra 69.70. Atque, ut hæc duo in unum contraham: Lætentur cæli, et 664 exsul- tet terra", propter cœlestem, ac postea terrestrem. 69.70 Psal. XCV, 1. * ibid. 11: - Alias et nunc XXXVIII. Habita 25 Decem bris anni 380. εἰ μὴ : Εἰς τὴν sanctam Christi soária. Sic plures codices. Regg.c ἁγίαν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν· « In nativitatem. » Or. 1, Eiç thy xatd ΛΟΓΟΣ ΛΗ Α Εἰς τὰ Θεοφάνια (81), είτουν Γενέθλια τοῦ Σω- τῆρος. Α'. Χριστὸς γεννᾶται, δοξάσατε· Χριστὸς ἐξ οὐ ρανῶν, ἀπαντήσατε· Χριστὸς ἐπὶ γῆς, ὑψώθητε. "Ασατε τῷ Κυρίῳ, πᾶσα ἡ γῆ· καὶ, ἵν᾿ ἀμφότερα συνελών είπω, Εὐφραινέσθωσαν οἱ οὐρανοὶ, καὶ ἀγαλλιάσθω ἡ γῆ, διὰ τὸν ἐπουράνιον, εἶτα ἐπί- σάρκα γέννησιν τοῦ Κυρίου, καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν 'Inσou Xplotou In nativitatem Domini, et Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi, secundum carneni. › (75) T. V, p. (76) Coll. x, c. 2. (77) Hom. de Christi Nativitate, t. II ed. Bened., (79) Ibid. p. 368. (89) T. IX, art. Lxvi, p. 462. 1. Christus gignitur, glorificate; Christus e cœ- (81) Elç rà

γειον. Χριστὸς ἐν σαρκί, τρόμῳ καὶ χαρᾷ ἀγαλ- λιᾶσθε· τρόμῳ, διὰ τὴν ἁμαρτίαν· χαρᾷ, διὰ τὴν ἐλπίδα. Χριστὸς ἐκ Παρθένου· γυναῖκες παρθε νεύετε, ἵνα Χριστοῦ γένησθε μητέρες. Τίς οὐ προσ- κυνεῖ τὸν ἀπ᾿ ἀρχῆς; τίς οὐ δοξάζει τὸν τελευ- ταίον ; Β Β. Πάλιν τὸ σκέτος (82) λύεται, πάλιν τὸ φῶς ὑφίσταται, πάλιν Αἴγυπτος σκότῳ κολάζεται, πάλιν Ἰσραὴλ στύλῳ φωτίζεται. Ο λαὸς, ὁ καθήμενος ἐν σκότει τῆς ἀγνοίας, ιδέτω (85) φῶς μέγα τῆς ἐπι- γνώσεως. Τὰ ἀρχαῖα παρῆλθεν· ἰδοὺ γέγονε τὰ πάντα καινά. Το γράμμα ὑποχωρεῖ, τὸ πνεῦμα πλεονεκτεῖ, αἱ σκιαὶ παρατρέχουσιν, ἡ ἀλήθεια επεισ έρχεται. Ο Μελχισεδέκ (84) συνάγεται· ὁ ἀμήτωρ, ἀπάτωρ γίνεται· ἀμήτωρ τὸ πρότερον, ἀπάτωρ τὸ δεύτερον. Νόμοι φύσεως καταλύονται. Πληρωθῆναι δεῖ τὸν ἄνω κόσμον. Χριστὸς (85) κελεύει· μὴ ἀντι- τείνωμεν. Πάντα τὰ ἔθνη, κροτήσατε χεῖρας, ὅτι παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, υἱὸς καὶ (86) ἐδόθη ἡμῖν, οὗ ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ τῷ γὰρ σταυρῷ συνεπαίρεται), καὶ καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ, μετ γάλης βουλῆς, τῆς τοῦ Πατρός, 'Αγγελος. Ιωάν- νης βοάτω· Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. Κἀγὼ (87) βοήσομαι τῆς ἡμέρας τὴν δύναμιν· Ὁ ἄσαρκος σαρ τοῦται, ὁ Λόγος παχύνεται, ὁ ἀόρατος ὁρᾶται, ὁ ἀνα- τῆς ψηλαφᾶται, ὁ ἄχρονος (88) ἄρχεται, ὁ Υἱὸς τοῦ δ Θεοῦ Υἱὸς ἀνθρώ του γίνεται, Ἰησοῦς Χριστὸς, χθὲς καὶ σήμερον, ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἰου δαῖοι σκανδαλιζέσθωσαν, Έλληνες διαγελάτωσαν, αἱρετικοί γλωσσαλγείτωσαν. Τότε πιστεύσουσιν (89), ὅταν ἴδωσιν (90) εἰς οὐρανὸν ἀνερχόμενον· εἰ δὲ μὴ τότε, ἀλλ᾽ ὅταν ἐξ οὐρανῶν ἐρχόμενον, καὶ ὡς κριτὴν καθεζόμενον. Γ. Ταῦτα μὲν ὕστερον, Τὰ δὲ νῦν Θεοφάνια, ἡ πανήγυρις, είτουν Γενέθλια - λέγεται γὰρ ἀμφότερα, δύο κειμένων προσηγοριῶν ἑνὶ πράγματι. Εφάνη γὰρ Θεὸς ἀνθρώποις διὰ γεννήσεως· τὸ μὲν ὤν, καὶ ἀεὶ ὢν ἐκ τοῦ ἀεὶ ὄντος (91), ὑπὲρ αἰτίαν καὶ λόγον (οὐδὲ γὰρ ἦν τοῦ Λόγου λόγος ἀνώτερος)· τὸ δὲ, δι' ἡμᾶς γενόμενος ὕστερον, ἵν᾿ ὁ τὸ εἶναι δούς, καὶ τὸ εὖ εἶναι χαρίσηται· μᾶλλον δὲ, ῥεύσαντας ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ εὖ εἶναι διὰ κακίαν, πρὸς αὐτὸ (92) πάλιν ἐπα ναγάγῃ διὰ σαρκώσεως. "Ονομα δὲ, τῷ φανῆναι μὲν, Θεοφάνια· τῷ δὲ γεννᾶσθαι, Γενέθλια. το ἶδε τὸ φῶς μεγα « Υἱός, και. τόν. τὸ δὲ γεννάσθαι. 5:3 ORATIO XXXVIII. - IN THEOPHANIA. A Christus in carne, tremore et gaudio exsultate; trenore, propter peccatum ; gaudio, propter spen, Christus ex Virgine; mulieres, virginitatem colite, ut Christi matres sitis. Quis eum, qui a principio est, non adorat? Quis eum, qui postremus est, non laudat ac celebrat? II. Rursus tenebra solvuntur, rursus lux creatur, rursus Ægyptus tenebris vexatur ", rursus Israel per columnam illuminatur 78. Populus, qui in igno- rantiæ tenebris sedet ”, magnam cognitionis et scientiæ lucem inspiciat. Vetera transierunt: eccs facta sunt omnia nova '. Littera cedit, spiritus su- perat, umbræ prætereunt, veritas ingreditur. Mel- chisedech colligitur : qui sine matre erat, sine pa- tre efficitur; prius quidem sine matre, post autein B sine patre. Naturæ leges evertuntur. Supernum C mundum impleri oportet. Christus jubet : ne obsi- stamus. Omnes gentes, plaudite manibus", quoniam parvulus natus est nobis, et flius datus est nobis, cujus principatus super humerum ejus (cum cruce elenim extollitur), ac vocatur nomen ejus, magni consilii, hoc est, paterni, Angelus ". Clamet Joan- nes Parate viam Domini 18. Ego quoque diei hujus vim ac potentiam clamabo; carnis expers incarna- tur; Verbum crassescit; invisibilis cernitar; in- tactilis tangitur; tempore vacans initium sumit; Dei Filius, hominis Filius eficitur, Jesus Christus heri, el hodie, ipse et in sæcula ”. Judæi offendan- tur, Græci derideant, hæretici lingue prurigine af- ficiantur. Tum credent, cum in coelum ascenden- tem viderint : quod si ne tum quidem, at certe cum e cœlo descendentem, atque ut judicem seden- tem aspexerint. IH. Verum hæc posterius. Nunc autem Theopaa- nia, sive Natalitia, præsens celebritas : utroque enim modo appellatur, duobus scilicet nominibus uni eidemque rei impositis. Deus enim per nativi- tatem hominibus apparuit, alterum quidem jam exsistens, et quidem sempiterne ex sempiter no, supra causam omnem ac rationem (neque enim causa ulla Verbo superior erat); alterum, nostra salutis causa, postea facius, ut, qui vitam dederat, idem beatam quoque vitam largiretur; vel potius, ut nos per vitium a beata vita prolapsos, ad eam- dem rursus Incarnationem suam revocaret. Theophania igitur ob eam causam hoc festum appella- wr, quod apparuerit; Nativitas vero, quod natus sit. * Exod. x, 21. * Εxod. XIII, 21. Isa. IX, 2. Matth. 111, 3. Hebr. xiii, 8. II Cor. v, 17. Psa. XLVI, 1. 7. 6. rius errorem ; et c peccatum ; » per « lucem, au- lem, c veram fidei doctrinam et virtutem. tur : Vidit lucem magnam. » matre fuit Christi typus. Quod quidem in Christi nativitate completum est. Hinc Aug. tract. in Joan. ait: Christus singulariter natus de patre sine matre, de matre sine patre; sine matre Deus, sine patre homo, y elc. in ed., Quod sic vertit Billius : « Parvu- adv. Const. Copronym. ap. Mai, Biblioth. nova V, 11, lis. 153. 18, (82) Το σκότος. Per « tenebras, intelligit Grego- D lus natus est nobis filius, et datus est nobis. (83) 'Ιδέτω, etc. In Isaia 1x, 2, juxta LXX, legi- (84) Μελχισεδέκ. Melchisedech sine patre et sine (85) Χριστός. Reg. e, Κύριος, Dominus. » (86) Υιός και, etc. Sic LXX et melioris nolæ codd. (87) Κἀγώ. Quinque Regg., ἐγώ. (88) Αχρονος. "Αναρχος legit Nicephorusin Antirrh. 65. EDIT. (89) Πιστεύσουσιν. Sic sex Regg., Coisl. 2 et Or. 2. In ed., πιστεύουσιν, « credul. (90) Ἴδωσιν. Duo Colb. addunt, αὐτόν. (91) Ἐκ τοῦ ἀεὶ ὄντος. Hæc desunt .n nonnul (92) Αυτό. Reg. pb, sed recentiori manu, έαυ (95) Τῷ φανῆναι. Chrys., τὸ φανῆναι. Μox idem,

γειον. Χριστὸς ἐν σαρκί, τρόμῳ καὶ χαρᾷ ἀγαλ- λιᾶσθε· τρόμῳ, διὰ τὴν ἁμαρτίαν· χαρᾷ, διὰ τὴν ἐλπίδα. Χριστὸς ἐκ Παρθένου· γυναῖκες παρθε νεύετε, ἵνα Χριστοῦ γένησθε μητέρες. Τίς οὐ προσ- κυνεῖ τὸν ἀπ᾿ ἀρχῆς; τίς οὐ δοξάζει τὸν τελευ- ταίον ; Β Β. Πάλιν τὸ σκέτος (82) λύεται, πάλιν τὸ φῶς ὑφίσταται, πάλιν Αἴγυπτος σκότῳ κολάζεται, πάλιν Ἰσραὴλ στύλῳ φωτίζεται. Ο λαὸς, ὁ καθήμενος ἐν σκότει τῆς ἀγνοίας, ιδέτω (85) φῶς μέγα τῆς ἐπι- γνώσεως. Τὰ ἀρχαῖα παρῆλθεν· ἰδοὺ γέγονε τὰ πάντα καινά. Το γράμμα ὑποχωρεῖ, τὸ πνεῦμα πλεονεκτεῖ, αἱ σκιαὶ παρατρέχουσιν, ἡ ἀλήθεια επεισ έρχεται. Ο Μελχισεδέκ (84) συνάγεται· ὁ ἀμήτωρ, ἀπάτωρ γίνεται· ἀμήτωρ τὸ πρότερον, ἀπάτωρ τὸ δεύτερον. Νόμοι φύσεως καταλύονται. Πληρωθῆναι δεῖ τὸν ἄνω κόσμον. Χριστὸς (85) κελεύει· μὴ ἀντι- τείνωμεν. Πάντα τὰ ἔθνη, κροτήσατε χεῖρας, ὅτι παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, υἱὸς καὶ (86) ἐδόθη ἡμῖν, οὗ ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ τῷ γὰρ σταυρῷ συνεπαίρεται), καὶ καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ, μετ γάλης βουλῆς, τῆς τοῦ Πατρός, 'Αγγελος. Ιωάν- νης βοάτω· Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. Κἀγὼ (87) βοήσομαι τῆς ἡμέρας τὴν δύναμιν· Ὁ ἄσαρκος σαρ τοῦται, ὁ Λόγος παχύνεται, ὁ ἀόρατος ὁρᾶται, ὁ ἀνα- τῆς ψηλαφᾶται, ὁ ἄχρονος (88) ἄρχεται, ὁ Υἱὸς τοῦ δ Θεοῦ Υἱὸς ἀνθρώ του γίνεται, Ἰησοῦς Χριστὸς, χθὲς καὶ σήμερον, ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἰου δαῖοι σκανδαλιζέσθωσαν, Έλληνες διαγελάτωσαν, αἱρετικοί γλωσσαλγείτωσαν. Τότε πιστεύσουσιν (89), ὅταν ἴδωσιν (90) εἰς οὐρανὸν ἀνερχόμενον· εἰ δὲ μὴ τότε, ἀλλ᾽ ὅταν ἐξ οὐρανῶν ἐρχόμενον, καὶ ὡς κριτὴν καθεζόμενον. Γ. Ταῦτα μὲν ὕστερον, Τὰ δὲ νῦν Θεοφάνια, ἡ πανήγυρις, είτουν Γενέθλια - λέγεται γὰρ ἀμφότερα, δύο κειμένων προσηγοριῶν ἑνὶ πράγματι. Εφάνη γὰρ Θεὸς ἀνθρώποις διὰ γεννήσεως· τὸ μὲν ὤν, καὶ ἀεὶ ὢν ἐκ τοῦ ἀεὶ ὄντος (91), ὑπὲρ αἰτίαν καὶ λόγον (οὐδὲ γὰρ ἦν τοῦ Λόγου λόγος ἀνώτερος)· τὸ δὲ, δι' ἡμᾶς γενόμενος ὕστερον, ἵν᾿ ὁ τὸ εἶναι δούς, καὶ τὸ εὖ εἶναι χαρίσηται· μᾶλλον δὲ, ῥεύσαντας ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ εὖ εἶναι διὰ κακίαν, πρὸς αὐτὸ (92) πάλιν ἐπα ναγάγῃ διὰ σαρκώσεως. "Ονομα δὲ, τῷ φανῆναι μὲν, Θεοφάνια· τῷ δὲ γεννᾶσθαι, Γενέθλια. το ἶδε τὸ φῶς μεγα « Υἱός, και. τόν. τὸ δὲ γεννάσθαι. 5:3 ORATIO XXXVIII. - IN THEOPHANIA. A Christus in carne, tremore et gaudio exsultate; trenore, propter peccatum ; gaudio, propter spen, Christus ex Virgine; mulieres, virginitatem colite, ut Christi matres sitis. Quis eum, qui a principio est, non adorat? Quis eum, qui postremus est, non laudat ac celebrat? II. Rursus tenebra solvuntur, rursus lux creatur, rursus Ægyptus tenebris vexatur ", rursus Israel per columnam illuminatur 78. Populus, qui in igno- rantiæ tenebris sedet ”, magnam cognitionis et scientiæ lucem inspiciat. Vetera transierunt: eccs facta sunt omnia nova '. Littera cedit, spiritus su- perat, umbræ prætereunt, veritas ingreditur. Mel- chisedech colligitur : qui sine matre erat, sine pa- tre efficitur; prius quidem sine matre, post autein B sine patre. Naturæ leges evertuntur. Supernum C mundum impleri oportet. Christus jubet : ne obsi- stamus. Omnes gentes, plaudite manibus", quoniam parvulus natus est nobis, et flius datus est nobis, cujus principatus super humerum ejus (cum cruce elenim extollitur), ac vocatur nomen ejus, magni consilii, hoc est, paterni, Angelus ". Clamet Joan- nes Parate viam Domini 18. Ego quoque diei hujus vim ac potentiam clamabo; carnis expers incarna- tur; Verbum crassescit; invisibilis cernitar; in- tactilis tangitur; tempore vacans initium sumit; Dei Filius, hominis Filius eficitur, Jesus Christus heri, el hodie, ipse et in sæcula ”. Judæi offendan- tur, Græci derideant, hæretici lingue prurigine af- ficiantur. Tum credent, cum in coelum ascenden- tem viderint : quod si ne tum quidem, at certe cum e cœlo descendentem, atque ut judicem seden- tem aspexerint. IH. Verum hæc posterius. Nunc autem Theopaa- nia, sive Natalitia, præsens celebritas : utroque enim modo appellatur, duobus scilicet nominibus uni eidemque rei impositis. Deus enim per nativi- tatem hominibus apparuit, alterum quidem jam exsistens, et quidem sempiterne ex sempiter no, supra causam omnem ac rationem (neque enim causa ulla Verbo superior erat); alterum, nostra salutis causa, postea facius, ut, qui vitam dederat, idem beatam quoque vitam largiretur; vel potius, ut nos per vitium a beata vita prolapsos, ad eam- dem rursus Incarnationem suam revocaret. Theophania igitur ob eam causam hoc festum appella- wr, quod apparuerit; Nativitas vero, quod natus sit. * Exod. x, 21. * Εxod. XIII, 21. Isa. IX, 2. Matth. 111, 3. Hebr. xiii, 8. II Cor. v, 17. Psa. XLVI, 1. 7. 6. rius errorem ; et c peccatum ; » per « lucem, au- lem, c veram fidei doctrinam et virtutem. tur : Vidit lucem magnam. » matre fuit Christi typus. Quod quidem in Christi nativitate completum est. Hinc Aug. tract. in Joan. ait: Christus singulariter natus de patre sine matre, de matre sine patre; sine matre Deus, sine patre homo, y elc. in ed., Quod sic vertit Billius : « Parvu- adv. Const. Copronym. ap. Mai, Biblioth. nova V, 11, lis. 153. 18, (82) Το σκότος. Per « tenebras, intelligit Grego- D lus natus est nobis filius, et datus est nobis. (83) 'Ιδέτω, etc. In Isaia 1x, 2, juxta LXX, legi- (84) Μελχισεδέκ. Melchisedech sine patre et sine (85) Χριστός. Reg. e, Κύριος, Dominus. » (86) Υιός και, etc. Sic LXX et melioris nolæ codd. (87) Κἀγώ. Quinque Regg., ἐγώ. (88) Αχρονος. "Αναρχος legit Nicephorusin Antirrh. 65. EDIT. (89) Πιστεύσουσιν. Sic sex Regg., Coisl. 2 et Or. 2. In ed., πιστεύουσιν, « credul. (90) Ἴδωσιν. Duo Colb. addunt, αὐτόν. (91) Ἐκ τοῦ ἀεὶ ὄντος. Hæc desunt .n nonnul (92) Αυτό. Reg. pb, sed recentiori manu, έαυ (95) Τῷ φανῆναι. Chrys., τὸ φανῆναι. Μox idem,

Δ'. Τοῦτό ἐστιν ἡμῖν ἡ πανήγυρις, τοῦτο ἑορτά ζομεν σήμερον, ἐπιδημίαν Θεοῦ πρὸς ἀνθρώπους, ἵνα πρὸς Θεὸν ἐνδημήσωμεν (94), ἢ ἐπανέλθωμεν (οὕτω γὰρ εἰπεῖν οἰκειότερον), ἵνα τὸν παλαιὸν ἄνω θρωπον ἀποθέμενοι, τὸν νέον ἐνδυσώμεθα· καὶ ὥσπερ ἐν τῷ Ἀδὰμ ἀπεθάνομεν, οὕτως ἐν τῷ Χριστῷ ζή- σωμεν, Χριστῷ καὶ συγγεννώμενοι (95), καὶ συσταυ ρούμενοι, καὶ συνθαπτόμενοι (56), καὶ συνανιστά- μενοι. Δεί γάρ με παθεῖν τὴν καλὴν ἀντιστροφήν· καὶ ὥσπερ ἐκ τῶν χρηστοτέρων, ἦλθε τὰ λυπηρά, οὕτως ἐκ τῶν λυπηρῶν, ἐπανελθεῖν τὰ χρηστότερα. Οὗ γὰρ ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευ σεν ἡ χάρις· καὶ εἰ ἡ γεῦσις κατέκρινε, πόσῳ μᾶλλον τὸ Χριστὸν παθεῖν ἐδικαίωσεν ; Τοιγαροῦν ἑορτάζωμεν, μὴ πανηγυρικῶς, ἀλλὰ θεϊκῶς· μὴ τὰ τοῦ ἡμετέρου, μᾶλλον δὲ τὰ τοῦ Δεσπότου· μὴ τὰ τῆς ἀσθενείας, ἀλλὰ τὰ τῆς ἰατρείας· μὴ τὰ τῆς πλάσεως, ἀλλὰ τὰ τῆς ἀναπλάσεως: κοσμικῶς, ἀλλ' ὑπερκοσμίως· μὴ τὰ ἡμέτερα, ἀλλὰ Ε΄. Εσται δὲ τοῦτο πῶς ; Μὴ πρόθυρα στεφανώ σωμεν, μὴ χορούς συστησώμεθα, μὴ κοσμήσωμεν ἀγυιὰς, μὴ ὀφθαλμὸν ἐστιάσωμεν, μὴ ἀκοὴν καταν λήσωμεν, μὴ ἔσφρησιν ἐκθηλύνωμεν, μὴ γεῦσιν και τα πορνεύσωμεν, μὴ ἀφῇ χαρισώμεθα, ταῖς προχεί ροις εἰς κακίαν ὁδοῖς, καὶ εἰσόδοις τῆς ἁμαρτίας, μὴ ἐσθῆτι μαλακισθῶμεν, ἀπαλῇ τε καὶ περιῤῥεούσῃ, καὶ ἧς τὸ κάλλιστον ἀχρηστία, μὴ λίθων διαυγείαις, μὴ χρυσοῦ περιλάμψεσι, μή χρωμάτων σοφίσμασι ψευδομένων τὸ φυσικὸν κάλλος, καὶ κατὰ τῆς εἰκόνος ἐξευρημένων· μὴ κώμοις καὶ μέθαις, οἷς κοίτας καὶ ἀσελγείας οἶδα συνεζευγμένας· ἐπειδὴ κακῶν διδασκάλων κακὰ τὰ μαθήματα, μᾶλλον δὲ πονηρῶν σπερμάτων πονηρὰ τὰ γεώργια. Μη στιβάδας ὑψηλὰς πηξώμεθα σκηνοποιοῦντες τῇ γαστρὶ τὰ τῆς θρύ ψεως. Μὴ τιμήσωμεν οἴνων τοὺς ἀνθοσμίας, όψο ποιῶν μαγγανείας, μύρων πολυτελείας. Μὴ γῆ καὶ θάλασσα τὴν τιμίαν ἡμῖν κόπρον δωροφορείτωσαν οὕτω γὰρ ἐγὼ τιμᾷν οἶδα τρυφήν. Μὴ ἄλλος ἄλλον ἀκρασίᾳ νικᾶν σπουδάζωμεν. Ακρασία γὰρ ἐμοὶ, πᾶν τὸ περιττὸν καὶ ὑπὲρ τὴν χρείαν· καὶ ταῦτα πεινώντων ἄλλων καὶ δεομένων, τῶν ἐκ τοῦ αὐτοῦ πηλοῦ τε καὶ κράματος. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν Ἕλλησι παρῶμεν, καὶ Ελ- ἐκδημήσωμεν, « συγγενόμενοι, « θύμως, « ληνικοῖς κόμποις, καὶ πανηγύρεσιν· οἱ καὶ θεοὺς ονομάζουσι (97) κνίσσαις χαίροντας, καὶ ἀκολούθως τὸ θεῖον τῇ γαστρὶ θεραπεύουσι, πονηροὶ πονηρῶν δαιμόνων, καὶ πλάσται, καὶ μυσταγωγοί, καὶ μύο σται (98) τυγχάνοντες. Ἡμεῖς δὲ, οἷς Λόγος τὸ προσ- χυνούμενον, κἄν τι δέῃ (99) τρυφᾷν, ἐν λόγῳ (1) δέοι. , 31C S. GREGORII THEOLOGI IV. Hoc festum nostrum est, hoc hodierno die A celebramus, Dei nimirum ad homines adventum, ut ad Deum accedamus, aut (id enim aptius dicitur), revertamur; ut, deposito veteri homine, novum induamus; et quemadmodum in veteri Adamo mor- tui sumus, ita in Christo vivamus, dum nimirum cum Christo et nascimur, et cruci affigimur, et se- pelimur, et resurginus. Pulchra enim in contra- rium mutatio mihi subeunda est, ut, quemadmo- dum ex secundis rebus molestæ venerunt, sic etiam ex molestis lætæ et jucundæ redeant. Ubi enim abundavit peccatum, superabundavit et gratia *; ct, si gustus condemnavit, quanto magis Christi passio justificavit ? Quocirca non ut in publicis festis fieri solet, sed divine ; non mundane, sed supra mun- dane; non quæ nostra sunt, sed ejus qui noster B est, vel, ut rectius loquar, ejus qui Dominus est; non quæ infirmitatis sunt, sed quæ curationis; non quæ creationis, sed quæ regenerationis, celebremus. V. Id autem qua ratione consequemur? Nempe, si nec domus vestibula coronis cingamus, nec cho- ros agitemus, nec vicos ornemus, nec oculum pa- scamus, nec aurem cantu mulceamus, nec olfactum muliebriter deliniamus, nec gustui lenocinemur, nec tactui gratificemur, promptis, inquam, illis ad vitium viis, et peccati januis, nec delicatis et circumfluen- tibus vestibus emolliamur, quarum quod pulcherri- mum est, nulli usui est, nec gemmarum splendori- bus, nec auri fulgoribus, nec colorum artificiis na- tivam pulchritudinem ementientibus, atque adversus divinam imaginem excogitatis; nec comessationi- bus et ebrietatibus *, quibus cubilia et impudici- tias adjuncta esse scio; quandoquidem malorum magistrorum malæ doctrinæ sunt, vel potius, ma- lorum seminum malæ segetes. Ne altos e frondibus toros figamus, ventri umbracula delicata fabri- cantes. Nec fragrantia vina, nec coquorum lenocinia, nec exquisitissima unguenta in pretio habeamus. Nec terra et mare pretiosum nobis stercus dono of- ferant (hoc enim bonore delicias afficere soleo); nec alius alium intemperantia superare contenda- mus. Mibi enim intemperantia est, quidquid super- fluum est, ususque necessarios excedit; idque esurientibus aliis, atque inopia laborantibus, iis, in- quam, qui ex eodem luto et temperamento constant. C VI. Verum hæc gentilibus, ac gentilitiis pomnpis, DϚ'. festisque relinquamus : qui etiam iis, quos sacria- ciorum nidor oblectat, deorum nomen tribuunt, apteque proinde divinum numen ventre colunt, mali utique malorum dæmonum, et fictores, et sa- cerdotes, et cultores. At nos, a quibus Verbum ad- oratur, si quid deliciis dandum est, in serinone deli-. Rom. v, 20. • Rom. siu, 13. nius. » Sic plerique codd. In ed., ex- cedamus. » Sic etiam legit Billius. In ed., con- Versamur. › alacriter. trantur nidore sacrificiorum delectari. > num doctores et discipuli. » (94) Ενδημήσωμεν. Presentes simus, acceda- (95) Συγγεννώμενοι. ο Nascitur. Sic Comb. (96) Συνθαπτόμενοι. Chrys. et Par. addunt, προ (97) Ονομάζουσι. Οr. 1, νομίζουσι, ο Deos arbi- (98) Μυσταγωγοί καὶ μύσται. « Erroris ac demo- (99) Δέῃ. Quatuor Regg., octo Colb., Chrys. (1) 'Εν λόγῳ. Coisl. 1, ἐν λόγοις.

Δ'. Τοῦτό ἐστιν ἡμῖν ἡ πανήγυρις, τοῦτο ἑορτά ζομεν σήμερον, ἐπιδημίαν Θεοῦ πρὸς ἀνθρώπους, ἵνα πρὸς Θεὸν ἐνδημήσωμεν (94), ἢ ἐπανέλθωμεν (οὕτω γὰρ εἰπεῖν οἰκειότερον), ἵνα τὸν παλαιὸν ἄνω θρωπον ἀποθέμενοι, τὸν νέον ἐνδυσώμεθα· καὶ ὥσπερ ἐν τῷ Ἀδὰμ ἀπεθάνομεν, οὕτως ἐν τῷ Χριστῷ ζή- σωμεν, Χριστῷ καὶ συγγεννώμενοι (95), καὶ συσταυ ρούμενοι, καὶ συνθαπτόμενοι (56), καὶ συνανιστά- μενοι. Δεί γάρ με παθεῖν τὴν καλὴν ἀντιστροφήν· καὶ ὥσπερ ἐκ τῶν χρηστοτέρων, ἦλθε τὰ λυπηρά, οὕτως ἐκ τῶν λυπηρῶν, ἐπανελθεῖν τὰ χρηστότερα. Οὗ γὰρ ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὑπερεπερίσσευ σεν ἡ χάρις· καὶ εἰ ἡ γεῦσις κατέκρινε, πόσῳ μᾶλλον τὸ Χριστὸν παθεῖν ἐδικαίωσεν ; Τοιγαροῦν ἑορτάζωμεν, μὴ πανηγυρικῶς, ἀλλὰ θεϊκῶς· μὴ τὰ τοῦ ἡμετέρου, μᾶλλον δὲ τὰ τοῦ Δεσπότου· μὴ τὰ τῆς ἀσθενείας, ἀλλὰ τὰ τῆς ἰατρείας· μὴ τὰ τῆς πλάσεως, ἀλλὰ τὰ τῆς ἀναπλάσεως: κοσμικῶς, ἀλλ' ὑπερκοσμίως· μὴ τὰ ἡμέτερα, ἀλλὰ Ε΄. Εσται δὲ τοῦτο πῶς ; Μὴ πρόθυρα στεφανώ σωμεν, μὴ χορούς συστησώμεθα, μὴ κοσμήσωμεν ἀγυιὰς, μὴ ὀφθαλμὸν ἐστιάσωμεν, μὴ ἀκοὴν καταν λήσωμεν, μὴ ἔσφρησιν ἐκθηλύνωμεν, μὴ γεῦσιν και τα πορνεύσωμεν, μὴ ἀφῇ χαρισώμεθα, ταῖς προχεί ροις εἰς κακίαν ὁδοῖς, καὶ εἰσόδοις τῆς ἁμαρτίας, μὴ ἐσθῆτι μαλακισθῶμεν, ἀπαλῇ τε καὶ περιῤῥεούσῃ, καὶ ἧς τὸ κάλλιστον ἀχρηστία, μὴ λίθων διαυγείαις, μὴ χρυσοῦ περιλάμψεσι, μή χρωμάτων σοφίσμασι ψευδομένων τὸ φυσικὸν κάλλος, καὶ κατὰ τῆς εἰκόνος ἐξευρημένων· μὴ κώμοις καὶ μέθαις, οἷς κοίτας καὶ ἀσελγείας οἶδα συνεζευγμένας· ἐπειδὴ κακῶν διδασκάλων κακὰ τὰ μαθήματα, μᾶλλον δὲ πονηρῶν σπερμάτων πονηρὰ τὰ γεώργια. Μη στιβάδας ὑψηλὰς πηξώμεθα σκηνοποιοῦντες τῇ γαστρὶ τὰ τῆς θρύ ψεως. Μὴ τιμήσωμεν οἴνων τοὺς ἀνθοσμίας, όψο ποιῶν μαγγανείας, μύρων πολυτελείας. Μὴ γῆ καὶ θάλασσα τὴν τιμίαν ἡμῖν κόπρον δωροφορείτωσαν οὕτω γὰρ ἐγὼ τιμᾷν οἶδα τρυφήν. Μὴ ἄλλος ἄλλον ἀκρασίᾳ νικᾶν σπουδάζωμεν. Ακρασία γὰρ ἐμοὶ, πᾶν τὸ περιττὸν καὶ ὑπὲρ τὴν χρείαν· καὶ ταῦτα πεινώντων ἄλλων καὶ δεομένων, τῶν ἐκ τοῦ αὐτοῦ πηλοῦ τε καὶ κράματος. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν Ἕλλησι παρῶμεν, καὶ Ελ- ἐκδημήσωμεν, « συγγενόμενοι, « θύμως, « ληνικοῖς κόμποις, καὶ πανηγύρεσιν· οἱ καὶ θεοὺς ονομάζουσι (97) κνίσσαις χαίροντας, καὶ ἀκολούθως τὸ θεῖον τῇ γαστρὶ θεραπεύουσι, πονηροὶ πονηρῶν δαιμόνων, καὶ πλάσται, καὶ μυσταγωγοί, καὶ μύο σται (98) τυγχάνοντες. Ἡμεῖς δὲ, οἷς Λόγος τὸ προσ- χυνούμενον, κἄν τι δέῃ (99) τρυφᾷν, ἐν λόγῳ (1) δέοι. , 31C S. GREGORII THEOLOGI IV. Hoc festum nostrum est, hoc hodierno die A celebramus, Dei nimirum ad homines adventum, ut ad Deum accedamus, aut (id enim aptius dicitur), revertamur; ut, deposito veteri homine, novum induamus; et quemadmodum in veteri Adamo mor- tui sumus, ita in Christo vivamus, dum nimirum cum Christo et nascimur, et cruci affigimur, et se- pelimur, et resurginus. Pulchra enim in contra- rium mutatio mihi subeunda est, ut, quemadmo- dum ex secundis rebus molestæ venerunt, sic etiam ex molestis lætæ et jucundæ redeant. Ubi enim abundavit peccatum, superabundavit et gratia *; ct, si gustus condemnavit, quanto magis Christi passio justificavit ? Quocirca non ut in publicis festis fieri solet, sed divine ; non mundane, sed supra mun- dane; non quæ nostra sunt, sed ejus qui noster B est, vel, ut rectius loquar, ejus qui Dominus est; non quæ infirmitatis sunt, sed quæ curationis; non quæ creationis, sed quæ regenerationis, celebremus. V. Id autem qua ratione consequemur? Nempe, si nec domus vestibula coronis cingamus, nec cho- ros agitemus, nec vicos ornemus, nec oculum pa- scamus, nec aurem cantu mulceamus, nec olfactum muliebriter deliniamus, nec gustui lenocinemur, nec tactui gratificemur, promptis, inquam, illis ad vitium viis, et peccati januis, nec delicatis et circumfluen- tibus vestibus emolliamur, quarum quod pulcherri- mum est, nulli usui est, nec gemmarum splendori- bus, nec auri fulgoribus, nec colorum artificiis na- tivam pulchritudinem ementientibus, atque adversus divinam imaginem excogitatis; nec comessationi- bus et ebrietatibus *, quibus cubilia et impudici- tias adjuncta esse scio; quandoquidem malorum magistrorum malæ doctrinæ sunt, vel potius, ma- lorum seminum malæ segetes. Ne altos e frondibus toros figamus, ventri umbracula delicata fabri- cantes. Nec fragrantia vina, nec coquorum lenocinia, nec exquisitissima unguenta in pretio habeamus. Nec terra et mare pretiosum nobis stercus dono of- ferant (hoc enim bonore delicias afficere soleo); nec alius alium intemperantia superare contenda- mus. Mibi enim intemperantia est, quidquid super- fluum est, ususque necessarios excedit; idque esurientibus aliis, atque inopia laborantibus, iis, in- quam, qui ex eodem luto et temperamento constant. C VI. Verum hæc gentilibus, ac gentilitiis pomnpis, DϚ'. festisque relinquamus : qui etiam iis, quos sacria- ciorum nidor oblectat, deorum nomen tribuunt, apteque proinde divinum numen ventre colunt, mali utique malorum dæmonum, et fictores, et sa- cerdotes, et cultores. At nos, a quibus Verbum ad- oratur, si quid deliciis dandum est, in serinone deli-. Rom. v, 20. • Rom. siu, 13. nius. » Sic plerique codd. In ed., ex- cedamus. » Sic etiam legit Billius. In ed., con- Versamur. › alacriter. trantur nidore sacrificiorum delectari. > num doctores et discipuli. » (94) Ενδημήσωμεν. Presentes simus, acceda- (95) Συγγεννώμενοι. ο Nascitur. Sic Comb. (96) Συνθαπτόμενοι. Chrys. et Par. addunt, προ (97) Ονομάζουσι. Οr. 1, νομίζουσι, ο Deos arbi- (98) Μυσταγωγοί καὶ μύσται. « Erroris ac demo- (99) Δέῃ. Quatuor Regg., octo Colb., Chrys. (1) 'Εν λόγῳ. Coisl. 1, ἐν λόγοις.

τρυφήσωμεν, καὶ θείῳ νόμῳ, καὶ διηγήμασι (2), τοῖς τε ἄλλοις, καὶ ἐξ ὧν (3) ἡ παροῦσα πανήγυρις· Εν' οἰκεῖον ᾗ (4) τὸ τρυφῶν, καὶ μὴ πόρρω του συγκαλέσαντος. Η βούλεσθε (καὶ γὰρ ἐγὼ σήμερον ἐστιάτωρ ὑμῖν) ἐγὼ τὸν περὶ τούτων παραθῶ λόγον τοῖς καλοῖς ὑμῖν δαιτυμόσιν, ὡς οἷόν τε δαψιλῶς τε καὶ φιλοτίμως, ἵν' εἰδῆτε, πῶς δύναται τρέφειν ὁ ξένος τοὺς ἐγχωρίους, καὶ τοὺς ἀστικούς (5) ὁ ἄγροι- κος, καὶ τοὺς τρυφῶντας ὁ μὴ τρυφῶν, καὶ τοὺς περιουσία λαμπρούς, ὁ πένης τε καὶ ἀνέστιος; Αρ- ξομαι δὲ ἐντεῦθεν· καί μοι καθήρασθε, καὶ νοῦν, καὶ ἀκοὴν, καὶ διάνοιαν, ὅσοι τρυφᾶτε τὰ τοιαῦτα· ἐπειδὴ περὶ Θεοῦ, καὶ θεῖος ὁ λόγος· ἵν᾿ ἀπέλθητε τρυφήσαντες (6) ὄντως τὰ μὴ κενούμενα. Εσται δὲ ὁ αὐτὸς πληρέστατός τε ἅμα καὶ συντομώτατος· ὡς μήτε τῷ ἐνδεεῖ λυπεῖν, μήτε ἀηδής (7) εἶναι διὰ τὸν χόρον. Β Ζ΄. Θεὸς ἦν μὲν ἀεὶ, καὶ ἔστι, καὶ ἔσται· μᾶλλον δὲ ἔστιν ἀεί. Τὸ γὰρ ἦν, καὶ ἔσται, τοῦ καθ' ἡμᾶς χρόνου τμήματα, καὶ τῆς ρευστῆς φύσεως· ὁ δὲ ὧν ἀεὶ, καὶ τοῦτο αὐτὸς ἑαυτὸν ὀνομάζει, τῷ Μωϋσεΐ χρησ ματίζων (8) ἐπὶ τοῦ ὄρους. Ὅλον γὰρ ἐν ἑαυτῷ συλ- λαβών, ἔχει τὸ εἶναι, μήτε ἀρξάμενον, μήτε παυσό μενον (9), οἷόν τι πέλαγος οὐσίας ἄπειρον καὶ ἀόρι- στον, πᾶσαν ὑπερεκπίπτον ἔννοιαν, καὶ χρόνου καὶ φύσεως· νῷ μόνῳ σκιαγραφούμενος, καὶ τοῦτο (10) λίαν ἀμυδρῶς καὶ μετρίως, οὐκ ἐκ τῶν (11) κατ' αὐτὸν, ἀλλ' ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν, ἄλλης ἐξ ἄλλου φαν- τασίας συλλεγομένης, εἰς ἕν τι τῆς ἀληθείας ίνδαλμα, πρὶν κρατηθῆναι, φεῦγον, καὶ πρὶν νοηθῆναι, διαδι- δράσκον· τοσαῦτα περιλάμπον ἡμῶν τὸ ἡγεμονικόν, καὶ ταῦτα κεκαθαρμένον, ὅσα καὶ ὄψιν ἀστραπῆς τάχος οὐχ ἱσταμένης: Ἐμοὶ δοκεῖν, ἵνα τῷ ληπτῷ μὲν ἔλκῃ πρὸς ἑαυτὸ (12) (τὸ γὰρ τελέως ἄληπτον, ἀνέλπιστον, καὶ ἀνεπιχείρητον), τῷ δὲ ἀλήπτῳ θαυ- μάζηται, θαυμαζόμενον δὲ ποθῆται πλέον, ποθούμε νον δὲ καθαίρῃ, καθαῖρον δὲ θεοειδεῖς ἀπεργάζη ται (15), τοιούτοις δὲ γενομένοις, ὡς οἰκείοις, ἤδη προσομιλῇ, τολμᾷ τι νεανικὸν ὁ λόγος, Θεὸς θεοῖς ἑνούμενός τε καὶ γνωριζόμενος, καὶ τοσοῦτον ἴσως, ὅσον ήδη γινώσκει τους γινωσκομένους. Απειρον οὖν τὸ θεῖον καὶ δυσθεώρητον· καὶ τοῦτο πάντη κατα- ληπτὸν αὐτοῦ μόνον, ἡ ἀπειρία· κἄν τις οἴηται τῷ ἁπλῆς (14) εἶναι φύσεως, ἢ ὅλον ἄληπτον εἶναι, ἢ τελέως ληπτόν. Τί γὰρ ἂς ἁπλῆς ἐστι φύσεως, ἐπι- ζητήσωμεν. Οὐ γὰρ δὴ τοῦτο φύσις αὐτῷ ἡ ἁπλό- * καὶ διηγήματι. ἵν' οἰκείαν κ άστυχούς. σχηματίζων, « νος ... παυσόμενος. τὸ ἁπλῆς. ORATIO XXXVIII. IN THEOPHANIA. - A ciemur, atque in lege divina, et narrationibus, cum B C " D Exod. 111, 14. In ed., constat ; in qua scilicet agitur de homine creato, lapso et instaurando per mysterium Incarnatio- nis. Chrys., Coisl. 1, Or. 1, etc. In ed., Or. 1. In ed., aliis, tum iis præsertim, quæ præsenti festo con- sentanea sunt; ut apta, minimeque ab eo, a quo convocati sumus, alienæ sint deliciæ nostræ. An vero placet, ut, quandoquidem hodierno die convi- valoris apud vos munere perfungor, vobis, præcla- ris convivis, sermonem de his rebus, quam deri po- terit,lautissimum et copiosissimum apponam, ut nosca tis, quam belle, et indigenas peregrinus, et urbanos rusticus, et deliciis operam dantes homo a deliciis alienus, et opibus claros pauper ac domo carens, alere queat? Hinc autem exordiar: ac vos, quæso, et neri- tem, et aures, et animum purgatum afferte, quicunque hujusmodi deliciis studetis (quandoquidem quae de Deo babetur, divina quoque ipsa est oratio); ut deliciis haudquaquam evanescentibus revera affecti disce- datis. Erit autem eadem simul et plenissima, et maxime compendiosa; ut nec ob defectum mole- stiam, nec ob saturitatem taedium afferat. VII. Deus, et erat semper, et est, et erit : vel, ut rectius loquar, semper est. Nam erat, et erit, nostri temporis, fluxæque naturæ segmenta sunt. Ille autem semper est, atque hoc modo seipsum no- minal, cum in monte Moysi oraculum edit". Uni- versum enim id, quod est, in se complectitur, nec principium habens, nec linem habiturum, vel- ut pelagus quoddam essentiæ immensum et inter- miniatum, omnnem, tum temporis, tum natura co- gitationem superans; mente sola adumbratus is, et quidem perexigue ac perobscure, non ex his quæ in ipso sunt, sed quæ circa ipsum : alia ex alio collecta specie ad unum quoddam veritatis simulacrum, priusquam teneatur, effugiens, et priusquam intel- lectu percipiatur, se ipsum fuga proripiens : tantum principem nostri partem, eamque a vitiorum labe purgatam, collustrans, quantum oculorum aciem fulguris celeritas minime consistentis. Hoc autem, mea quidem sententia, idcirco fit, ut quatenus com- prehendi potest, nos ad se trahal (quod enim per- cipi omnino nequit, id nec sperat quisquam, nec assequi conatur); quatenus autem capi non potest, admirationem sui excitet, atque ex ipsa admiratione vehementius expetatur, expetitus purget, purgans autem divinos efficiat, talesque cum redditi sunt, cum iis jam, velut cum familiaribus, consuetudinem habeat (metuo ne hoc audacius a me dictum videri possit), Deus diis unitus et cognitus, ac tantum for- tasse, quantum jam eos, qui ipsi noti sunt, cogno- Bas. In ed., ellingens. ... sunt, sed ex iis quæ sunt circa ipsum, nempe, « ex creaturis. » ed., (2) Καὶ διηγήμασι. Sic Regg. bm, ph, Chrys., etc. (3) Ἐξ ὧν, etc. . Ex quibus praesens solemnitas (4) "Ir' olusior 7. Sic Regg. b, c, a, om, ph, (5) Αστικούς. Sic tres Regg. et totidem Coll. ac (6) τρυφήσαντες. Comb., τρυφήσοντες. (3) Αηδής. Οr. 1, ἀηδεῖς. (8) Χρηματίζων. Sic Comb. ex duobus codd. et 9) ᾿Αρξάμενον παυσόμενον. Οr. 1, αρξάμε- (10) Τοῦτο. Sic Reg. ph, etc. in ed., τούτῳ. (11) Οὐκ ἐκ τῶν, etc. . Non ex iis quæ in ipso (12) Εαυτό. Reg. ph, ἑαυτόν. (15) Απεργάζηται. Tres Regg. Εργάζηται. (14) Τῷ ἁπλῆς. Sic tres Regg. et deccmn Colb. in

τρυφήσωμεν, καὶ θείῳ νόμῳ, καὶ διηγήμασι (2), τοῖς τε ἄλλοις, καὶ ἐξ ὧν (3) ἡ παροῦσα πανήγυρις· Εν' οἰκεῖον ᾗ (4) τὸ τρυφῶν, καὶ μὴ πόρρω του συγκαλέσαντος. Η βούλεσθε (καὶ γὰρ ἐγὼ σήμερον ἐστιάτωρ ὑμῖν) ἐγὼ τὸν περὶ τούτων παραθῶ λόγον τοῖς καλοῖς ὑμῖν δαιτυμόσιν, ὡς οἷόν τε δαψιλῶς τε καὶ φιλοτίμως, ἵν' εἰδῆτε, πῶς δύναται τρέφειν ὁ ξένος τοὺς ἐγχωρίους, καὶ τοὺς ἀστικούς (5) ὁ ἄγροι- κος, καὶ τοὺς τρυφῶντας ὁ μὴ τρυφῶν, καὶ τοὺς περιουσία λαμπρούς, ὁ πένης τε καὶ ἀνέστιος; Αρ- ξομαι δὲ ἐντεῦθεν· καί μοι καθήρασθε, καὶ νοῦν, καὶ ἀκοὴν, καὶ διάνοιαν, ὅσοι τρυφᾶτε τὰ τοιαῦτα· ἐπειδὴ περὶ Θεοῦ, καὶ θεῖος ὁ λόγος· ἵν᾿ ἀπέλθητε τρυφήσαντες (6) ὄντως τὰ μὴ κενούμενα. Εσται δὲ ὁ αὐτὸς πληρέστατός τε ἅμα καὶ συντομώτατος· ὡς μήτε τῷ ἐνδεεῖ λυπεῖν, μήτε ἀηδής (7) εἶναι διὰ τὸν χόρον. Β Ζ΄. Θεὸς ἦν μὲν ἀεὶ, καὶ ἔστι, καὶ ἔσται· μᾶλλον δὲ ἔστιν ἀεί. Τὸ γὰρ ἦν, καὶ ἔσται, τοῦ καθ' ἡμᾶς χρόνου τμήματα, καὶ τῆς ρευστῆς φύσεως· ὁ δὲ ὧν ἀεὶ, καὶ τοῦτο αὐτὸς ἑαυτὸν ὀνομάζει, τῷ Μωϋσεΐ χρησ ματίζων (8) ἐπὶ τοῦ ὄρους. Ὅλον γὰρ ἐν ἑαυτῷ συλ- λαβών, ἔχει τὸ εἶναι, μήτε ἀρξάμενον, μήτε παυσό μενον (9), οἷόν τι πέλαγος οὐσίας ἄπειρον καὶ ἀόρι- στον, πᾶσαν ὑπερεκπίπτον ἔννοιαν, καὶ χρόνου καὶ φύσεως· νῷ μόνῳ σκιαγραφούμενος, καὶ τοῦτο (10) λίαν ἀμυδρῶς καὶ μετρίως, οὐκ ἐκ τῶν (11) κατ' αὐτὸν, ἀλλ' ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν, ἄλλης ἐξ ἄλλου φαν- τασίας συλλεγομένης, εἰς ἕν τι τῆς ἀληθείας ίνδαλμα, πρὶν κρατηθῆναι, φεῦγον, καὶ πρὶν νοηθῆναι, διαδι- δράσκον· τοσαῦτα περιλάμπον ἡμῶν τὸ ἡγεμονικόν, καὶ ταῦτα κεκαθαρμένον, ὅσα καὶ ὄψιν ἀστραπῆς τάχος οὐχ ἱσταμένης: Ἐμοὶ δοκεῖν, ἵνα τῷ ληπτῷ μὲν ἔλκῃ πρὸς ἑαυτὸ (12) (τὸ γὰρ τελέως ἄληπτον, ἀνέλπιστον, καὶ ἀνεπιχείρητον), τῷ δὲ ἀλήπτῳ θαυ- μάζηται, θαυμαζόμενον δὲ ποθῆται πλέον, ποθούμε νον δὲ καθαίρῃ, καθαῖρον δὲ θεοειδεῖς ἀπεργάζη ται (15), τοιούτοις δὲ γενομένοις, ὡς οἰκείοις, ἤδη προσομιλῇ, τολμᾷ τι νεανικὸν ὁ λόγος, Θεὸς θεοῖς ἑνούμενός τε καὶ γνωριζόμενος, καὶ τοσοῦτον ἴσως, ὅσον ήδη γινώσκει τους γινωσκομένους. Απειρον οὖν τὸ θεῖον καὶ δυσθεώρητον· καὶ τοῦτο πάντη κατα- ληπτὸν αὐτοῦ μόνον, ἡ ἀπειρία· κἄν τις οἴηται τῷ ἁπλῆς (14) εἶναι φύσεως, ἢ ὅλον ἄληπτον εἶναι, ἢ τελέως ληπτόν. Τί γὰρ ἂς ἁπλῆς ἐστι φύσεως, ἐπι- ζητήσωμεν. Οὐ γὰρ δὴ τοῦτο φύσις αὐτῷ ἡ ἁπλό- * καὶ διηγήματι. ἵν' οἰκείαν κ άστυχούς. σχηματίζων, « νος ... παυσόμενος. τὸ ἁπλῆς. ORATIO XXXVIII. IN THEOPHANIA. - A ciemur, atque in lege divina, et narrationibus, cum B C " D Exod. 111, 14. In ed., constat ; in qua scilicet agitur de homine creato, lapso et instaurando per mysterium Incarnatio- nis. Chrys., Coisl. 1, Or. 1, etc. In ed., Or. 1. In ed., aliis, tum iis præsertim, quæ præsenti festo con- sentanea sunt; ut apta, minimeque ab eo, a quo convocati sumus, alienæ sint deliciæ nostræ. An vero placet, ut, quandoquidem hodierno die convi- valoris apud vos munere perfungor, vobis, præcla- ris convivis, sermonem de his rebus, quam deri po- terit,lautissimum et copiosissimum apponam, ut nosca tis, quam belle, et indigenas peregrinus, et urbanos rusticus, et deliciis operam dantes homo a deliciis alienus, et opibus claros pauper ac domo carens, alere queat? Hinc autem exordiar: ac vos, quæso, et neri- tem, et aures, et animum purgatum afferte, quicunque hujusmodi deliciis studetis (quandoquidem quae de Deo babetur, divina quoque ipsa est oratio); ut deliciis haudquaquam evanescentibus revera affecti disce- datis. Erit autem eadem simul et plenissima, et maxime compendiosa; ut nec ob defectum mole- stiam, nec ob saturitatem taedium afferat. VII. Deus, et erat semper, et est, et erit : vel, ut rectius loquar, semper est. Nam erat, et erit, nostri temporis, fluxæque naturæ segmenta sunt. Ille autem semper est, atque hoc modo seipsum no- minal, cum in monte Moysi oraculum edit". Uni- versum enim id, quod est, in se complectitur, nec principium habens, nec linem habiturum, vel- ut pelagus quoddam essentiæ immensum et inter- miniatum, omnnem, tum temporis, tum natura co- gitationem superans; mente sola adumbratus is, et quidem perexigue ac perobscure, non ex his quæ in ipso sunt, sed quæ circa ipsum : alia ex alio collecta specie ad unum quoddam veritatis simulacrum, priusquam teneatur, effugiens, et priusquam intel- lectu percipiatur, se ipsum fuga proripiens : tantum principem nostri partem, eamque a vitiorum labe purgatam, collustrans, quantum oculorum aciem fulguris celeritas minime consistentis. Hoc autem, mea quidem sententia, idcirco fit, ut quatenus com- prehendi potest, nos ad se trahal (quod enim per- cipi omnino nequit, id nec sperat quisquam, nec assequi conatur); quatenus autem capi non potest, admirationem sui excitet, atque ex ipsa admiratione vehementius expetatur, expetitus purget, purgans autem divinos efficiat, talesque cum redditi sunt, cum iis jam, velut cum familiaribus, consuetudinem habeat (metuo ne hoc audacius a me dictum videri possit), Deus diis unitus et cognitus, ac tantum for- tasse, quantum jam eos, qui ipsi noti sunt, cogno- Bas. In ed., ellingens. ... sunt, sed ex iis quæ sunt circa ipsum, nempe, « ex creaturis. » ed., (2) Καὶ διηγήμασι. Sic Regg. bm, ph, Chrys., etc. (3) Ἐξ ὧν, etc. . Ex quibus praesens solemnitas (4) "Ir' olusior 7. Sic Regg. b, c, a, om, ph, (5) Αστικούς. Sic tres Regg. et totidem Coll. ac (6) τρυφήσαντες. Comb., τρυφήσοντες. (3) Αηδής. Οr. 1, ἀηδεῖς. (8) Χρηματίζων. Sic Comb. ex duobus codd. et 9) ᾿Αρξάμενον παυσόμενον. Οr. 1, αρξάμε- (10) Τοῦτο. Sic Reg. ph, etc. in ed., τούτῳ. (11) Οὐκ ἐκ τῶν, etc. . Non ex iis quæ in ipso (12) Εαυτό. Reg. ph, ἑαυτόν. (15) Απεργάζηται. Tres Regg. Εργάζηται. (14) Τῷ ἁπλῆς. Sic tres Regg. et deccmn Colb. in

ληπτέον. Βούλομαι μὲν εἰπεῖν, ὅτι ἀκινήτους πρὸς τὸ κακὸν, καὶ μόνην ἐχούσας τὴν τοῦ καλοῦ κίνησιν, ετε περὶ Θεὸν οὔσας, καὶ τὰ πρῶτα ἐκ Θεοῦ λαμπο μένας· τὰ γὰρ ἐνταῦθα, δευτέρας ἐλλάμψεως Πείθει δέ με, μὴ ἀκινήτους, ἀλλὰ δυσκινήτους, καὶ ὑπου λαμβάνειν ταύτας, καὶ λέγειν, ὁ διὰ τὴν λαμπρότητα Εωσφόρος, σκότος διὰ τὴν ἔπαρσιν καὶ γενόμενος, καὶ λεγόμενος, αἵ τε ὑπ' αὐτὸν ἀποστατικαὶ δυνάμεις, δημιουργοί τῆς κακίας, τῇ τοῦ καλοῦ φυγῇ, καὶ ἡμῖν πρόξενοι. Γ. Οὕτω μὲν οὖν ὁ νοητὸς αὐτῷ, καὶ διὰ ταῦτα ὑπέστη κόσμος, ὡς ἐμὲ γοῦν περὶ τούτων φιλοσο φῆσαι, μικρῷ λόγῳ τὰ μεγάλα σταθμώμενον. Ἐπεὶ δὲ τὰ πρῶτα καλῶς εἶχεν αὐτῷ, δεύτερον ἐννοεῖ κόσ σμον ὑλικὸν καὶ ἐρώμενον· καὶ οὗτός ἐστι τὸ ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς, καὶ τῶν ἐν μέσῳ σύστημά τε καὶ σύγκριμα, ἐπαινετὸν μὲν τῆς καθ᾽ ἕκαστον εὐφυΐας, ἀξιεπαινετώτερον δὲ τῆς ἐξ ἁπάντων εὐαρμοστίας καὶ συμφωνίας, ἄλλου πρὸς ἄλλο τι καλῶς ἔχοντος, καὶ πάντων πρὸς ἅπαντα, εἰς ἑνὸς κόσμου συμπλή ρωσιν· ἵνα δείξῃ, μὴ μόνον οἰκείαν ἑαυτῷ φύσιν, ἀλλὰ καὶ πάντη ξένην ὑποστήσασθαι δυνατὸς ὤν. Οἰκεῖον μὲν γὰρ θεότητος, αἱ νοεραὶ φύσεις, καὶ νῷ μόνῳ ληπταί· ξένον δὲ παντάπασιν (25), ὅσαι ὑπὸ τὴν αἴσθησιν, καὶ τούτων αὐτῶν ἔτι ποῤῥωτέρω, ὅται παντελῶς ἄψυχοι καὶ ἀκίνητοι· ᾿Αλλὰ τί τούτων ἡμῖν, τάχα ἂν εἴποι τις τῶν λίαν φιλεόρτων καὶ θερμοτέρων ; Κέντει τὸν πῶλον (24) περὶ τὴν νύσ- σαν. Τὰ τῆς ἑορτῆς ἡμῖν φιλοσόφει, καὶ οἷς προκα θεζόμεθα σήμερον. Τοῦτο δὴ καὶ ποιήσω, καὶ εἰ μια κρὸν ἄνωθεν ἠρξάμην, οὕτω τοῦ πόθου καὶ τοῦ λόγου βιασαμένων (25). ΙΑ'. Νοῦς μὲν οὖν ἤδη καὶ αἴσθησις (26), οὕτως ἀπ' ἀλλήλων διακριθέντα, τῶν ἰδίων ὅρων ἐντὸς εἰστήκεισαν, καὶ τὸ τοῦ δημιουργοῦ Λόγου μεγαλείον ἐν ἑαυτοῖς ἔφερον, σιγῶντες ἐπαινεται τῆς μεγα λουργίας, καὶ διαπρύσιοι κήρυκες. Ούπω δὲ ἦν κράμα ἐξ ἀμφοτέρων, οὐδέ τις μίξις τῶν ἐναντίων, σου. φίας μείζονος γνώρισμα, καὶ τῆς περὶ τὰς φύσεις πολυτελείας· οὐδὲ ὁ πᾶς πλοῦτος τῆς ἀγαθότητος γνώριμος. Τοῦτο δὴ βουληθεὶς ὁ τεχνίτης ἐπιδεί ξασθαι Λόγος, καὶ ζῶον ἓν ἐξ ἀμφοτέρων, ἀοράτου τε λέγω καὶ ὁρατῆς φύσεως, δημιουργεῖ τὸν ἄνθρω που· καὶ παρὰ μὲν τῆς ὕλης λαβὼν τὸ σῶμα ἤδη προϋποστάσης, παρ' ἑαυτοῦ δὲ πνοήν (27) ένθεὶς (8 δὴ νοερὰν ψυχὴν καὶ εἰκόνα Θεοῦ οἶδεν ὁ λόγος), νων. ζωήν, « ORATIO XXXVIII. - IN THEOPHANIA. A dentem, eas existimare cportet. Gestit quidem ani- B mus dicere ad malum immobiles, atque ad bonum duntaxat agitationem habentes, utpote Deum cir- cumstantes, ac primario Dei fulgore collucentes (hæc enim inferiora secundariæ illuminationis sant); verum ut non omnino immobiles, sed ægre mobiles existimem ac dicam, mihi persuadet ille ob splen- dorem Lucifer, qui propter superbiam caligo, et effectus est, et nominatur, ac subjecta ipsi rebelles potestates, quæ per boni fugam vitium effecerunt, illudque nobis contraxerunt. X. Sic igitur, atque ob has causas, intellectilis mundus ab eo creatus est, quantum quidem ipse de his rebus philosophari queo, exigua oratione res ma- glas expendens. Posteaquam autem primas & creationis partes preclare constitutas vidit, alterumn mundum materia constantem et aspectabilem cogita- vit; hanc nimirum ex calo et terra, et his rebus, que eorum complexu continentur, coagmentationem et concretionem, laudandam illam quidem, ob singula- rum partium elegantiam, verum laudabiliorem ob eam, quæ ex universis exsistit, concinnitatem atque concordiam, alia re videlicet cum alia quadam pulchre quadrante, atque omnibus cum universis, ad unius mundi ornatum omnibus numeris absol- vendum : ut illud ostenderet, se non modo sibiipsi cognatam et propinquam naturam, sed etiam om- nino alienam posse procreare. Divinitatis enim pro- pinquæ sunt natura mente prædit, et quæ mente sola percipi possunt : alienæ autem prorsus, quæ- cunque sub sensus cadunt, hisque ipsis longius ad- huc remotæ, quæ anima prorsus et motu carent. Sed quorsum hæc ad nos, dixerit fortasse quispiamı C ex bis, qui festis impensius delectantur, ac fervidiori animo sunt? Equum ad metam stimula. De iis, quae ad festum attinent, et ob quæ hodie assidemus, philosophare. Hoc equidem faciam, etsi paulo altius exorsus sum, cum desiderium et orationis series ad id cogant. nit Nicetas : « Naturæ quæ in sensus cadunt, alienæ sunt a Deo ratione naturæ, eo quod nullam cum eo similitudinis rationem habeant. Verum, quantum ad creationis et Providentiæ rationem, nulla natura est a Deo aliena. » istud sic vertit : • Quid hæe ad causam ? Quid cur- rus agis extra metam? Illa nobis, quæ ad solemni 'atem pertinent, dissere. ▸ D XI. Enimvero mens jam et sensus, sic inter se discreta, finibus suis se continebant, opificisque Verbi majestatem in seipsis ferebant, taciti lauda- tores insignis opificii, et celebres præcones. Non- dum autem utriusque temperatio ulla erat, aut contrariorum mistura, quæ sublimioris sapienti ac circa naturarum creationem varietatis et excel- lentiæ specimen exhiberet; nec omines bonitatis di- vitiæ notæ atque spectatæ erant. Cum igitur arti- fici Verbo istud ostendere placuisset, animal unum ex utroque, boc est, ex invisibili ac visibili natura hominem fabricatur; atque a materia, quæ prius jam creata erat, corpus accipiens, a se autem spira- culum inserens (quod quidem intellectualem ani- : Desiderio, et orationis serie cogentibus. » Haec a Billio omissa. cetami, per « mentem : intelligit angelos, per • sensuun, vero, « mundum, qui sensu percipi- tur. tuor Coll., Coisl. i, Clare Sic etiam legit Billius. In ed.. vitam. (23) Ξένον δὲ παντάπασιν, etc. Hæc sic expo- (24) Κέντει τὸν πωλον, etc. Rufinus proverbium (25) Οὕτω τοῦ πόθου καὶ τοῦ λόγου βιασαμέ (20) Νοῦς ... καὶ αἴσθησις. Gregorius, juxta Ni- (27) Πνοήν. « Spiraculum, Sic tres Regg., 102-

ληπτέον. Βούλομαι μὲν εἰπεῖν, ὅτι ἀκινήτους πρὸς τὸ κακὸν, καὶ μόνην ἐχούσας τὴν τοῦ καλοῦ κίνησιν, ετε περὶ Θεὸν οὔσας, καὶ τὰ πρῶτα ἐκ Θεοῦ λαμπο μένας· τὰ γὰρ ἐνταῦθα, δευτέρας ἐλλάμψεως Πείθει δέ με, μὴ ἀκινήτους, ἀλλὰ δυσκινήτους, καὶ ὑπου λαμβάνειν ταύτας, καὶ λέγειν, ὁ διὰ τὴν λαμπρότητα Εωσφόρος, σκότος διὰ τὴν ἔπαρσιν καὶ γενόμενος, καὶ λεγόμενος, αἵ τε ὑπ' αὐτὸν ἀποστατικαὶ δυνάμεις, δημιουργοί τῆς κακίας, τῇ τοῦ καλοῦ φυγῇ, καὶ ἡμῖν πρόξενοι. Γ. Οὕτω μὲν οὖν ὁ νοητὸς αὐτῷ, καὶ διὰ ταῦτα ὑπέστη κόσμος, ὡς ἐμὲ γοῦν περὶ τούτων φιλοσο φῆσαι, μικρῷ λόγῳ τὰ μεγάλα σταθμώμενον. Ἐπεὶ δὲ τὰ πρῶτα καλῶς εἶχεν αὐτῷ, δεύτερον ἐννοεῖ κόσ σμον ὑλικὸν καὶ ἐρώμενον· καὶ οὗτός ἐστι τὸ ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς, καὶ τῶν ἐν μέσῳ σύστημά τε καὶ σύγκριμα, ἐπαινετὸν μὲν τῆς καθ᾽ ἕκαστον εὐφυΐας, ἀξιεπαινετώτερον δὲ τῆς ἐξ ἁπάντων εὐαρμοστίας καὶ συμφωνίας, ἄλλου πρὸς ἄλλο τι καλῶς ἔχοντος, καὶ πάντων πρὸς ἅπαντα, εἰς ἑνὸς κόσμου συμπλή ρωσιν· ἵνα δείξῃ, μὴ μόνον οἰκείαν ἑαυτῷ φύσιν, ἀλλὰ καὶ πάντη ξένην ὑποστήσασθαι δυνατὸς ὤν. Οἰκεῖον μὲν γὰρ θεότητος, αἱ νοεραὶ φύσεις, καὶ νῷ μόνῳ ληπταί· ξένον δὲ παντάπασιν (25), ὅσαι ὑπὸ τὴν αἴσθησιν, καὶ τούτων αὐτῶν ἔτι ποῤῥωτέρω, ὅται παντελῶς ἄψυχοι καὶ ἀκίνητοι· ᾿Αλλὰ τί τούτων ἡμῖν, τάχα ἂν εἴποι τις τῶν λίαν φιλεόρτων καὶ θερμοτέρων ; Κέντει τὸν πῶλον (24) περὶ τὴν νύσ- σαν. Τὰ τῆς ἑορτῆς ἡμῖν φιλοσόφει, καὶ οἷς προκα θεζόμεθα σήμερον. Τοῦτο δὴ καὶ ποιήσω, καὶ εἰ μια κρὸν ἄνωθεν ἠρξάμην, οὕτω τοῦ πόθου καὶ τοῦ λόγου βιασαμένων (25). ΙΑ'. Νοῦς μὲν οὖν ἤδη καὶ αἴσθησις (26), οὕτως ἀπ' ἀλλήλων διακριθέντα, τῶν ἰδίων ὅρων ἐντὸς εἰστήκεισαν, καὶ τὸ τοῦ δημιουργοῦ Λόγου μεγαλείον ἐν ἑαυτοῖς ἔφερον, σιγῶντες ἐπαινεται τῆς μεγα λουργίας, καὶ διαπρύσιοι κήρυκες. Ούπω δὲ ἦν κράμα ἐξ ἀμφοτέρων, οὐδέ τις μίξις τῶν ἐναντίων, σου. φίας μείζονος γνώρισμα, καὶ τῆς περὶ τὰς φύσεις πολυτελείας· οὐδὲ ὁ πᾶς πλοῦτος τῆς ἀγαθότητος γνώριμος. Τοῦτο δὴ βουληθεὶς ὁ τεχνίτης ἐπιδεί ξασθαι Λόγος, καὶ ζῶον ἓν ἐξ ἀμφοτέρων, ἀοράτου τε λέγω καὶ ὁρατῆς φύσεως, δημιουργεῖ τὸν ἄνθρω που· καὶ παρὰ μὲν τῆς ὕλης λαβὼν τὸ σῶμα ἤδη προϋποστάσης, παρ' ἑαυτοῦ δὲ πνοήν (27) ένθεὶς (8 δὴ νοερὰν ψυχὴν καὶ εἰκόνα Θεοῦ οἶδεν ὁ λόγος), νων. ζωήν, « ORATIO XXXVIII. - IN THEOPHANIA. A dentem, eas existimare cportet. Gestit quidem ani- B mus dicere ad malum immobiles, atque ad bonum duntaxat agitationem habentes, utpote Deum cir- cumstantes, ac primario Dei fulgore collucentes (hæc enim inferiora secundariæ illuminationis sant); verum ut non omnino immobiles, sed ægre mobiles existimem ac dicam, mihi persuadet ille ob splen- dorem Lucifer, qui propter superbiam caligo, et effectus est, et nominatur, ac subjecta ipsi rebelles potestates, quæ per boni fugam vitium effecerunt, illudque nobis contraxerunt. X. Sic igitur, atque ob has causas, intellectilis mundus ab eo creatus est, quantum quidem ipse de his rebus philosophari queo, exigua oratione res ma- glas expendens. Posteaquam autem primas & creationis partes preclare constitutas vidit, alterumn mundum materia constantem et aspectabilem cogita- vit; hanc nimirum ex calo et terra, et his rebus, que eorum complexu continentur, coagmentationem et concretionem, laudandam illam quidem, ob singula- rum partium elegantiam, verum laudabiliorem ob eam, quæ ex universis exsistit, concinnitatem atque concordiam, alia re videlicet cum alia quadam pulchre quadrante, atque omnibus cum universis, ad unius mundi ornatum omnibus numeris absol- vendum : ut illud ostenderet, se non modo sibiipsi cognatam et propinquam naturam, sed etiam om- nino alienam posse procreare. Divinitatis enim pro- pinquæ sunt natura mente prædit, et quæ mente sola percipi possunt : alienæ autem prorsus, quæ- cunque sub sensus cadunt, hisque ipsis longius ad- huc remotæ, quæ anima prorsus et motu carent. Sed quorsum hæc ad nos, dixerit fortasse quispiamı C ex bis, qui festis impensius delectantur, ac fervidiori animo sunt? Equum ad metam stimula. De iis, quae ad festum attinent, et ob quæ hodie assidemus, philosophare. Hoc equidem faciam, etsi paulo altius exorsus sum, cum desiderium et orationis series ad id cogant. nit Nicetas : « Naturæ quæ in sensus cadunt, alienæ sunt a Deo ratione naturæ, eo quod nullam cum eo similitudinis rationem habeant. Verum, quantum ad creationis et Providentiæ rationem, nulla natura est a Deo aliena. » istud sic vertit : • Quid hæe ad causam ? Quid cur- rus agis extra metam? Illa nobis, quæ ad solemni 'atem pertinent, dissere. ▸ D XI. Enimvero mens jam et sensus, sic inter se discreta, finibus suis se continebant, opificisque Verbi majestatem in seipsis ferebant, taciti lauda- tores insignis opificii, et celebres præcones. Non- dum autem utriusque temperatio ulla erat, aut contrariorum mistura, quæ sublimioris sapienti ac circa naturarum creationem varietatis et excel- lentiæ specimen exhiberet; nec omines bonitatis di- vitiæ notæ atque spectatæ erant. Cum igitur arti- fici Verbo istud ostendere placuisset, animal unum ex utroque, boc est, ex invisibili ac visibili natura hominem fabricatur; atque a materia, quæ prius jam creata erat, corpus accipiens, a se autem spira- culum inserens (quod quidem intellectualem ani- : Desiderio, et orationis serie cogentibus. » Haec a Billio omissa. cetami, per « mentem : intelligit angelos, per • sensuun, vero, « mundum, qui sensu percipi- tur. tuor Coll., Coisl. i, Clare Sic etiam legit Billius. In ed.. vitam. (23) Ξένον δὲ παντάπασιν, etc. Hæc sic expo- (24) Κέντει τὸν πωλον, etc. Rufinus proverbium (25) Οὕτω τοῦ πόθου καὶ τοῦ λόγου βιασαμέ (20) Νοῦς ... καὶ αἴσθησις. Gregorius, juxta Ni- (27) Πνοήν. « Spiraculum, Sic tres Regg., 102-

ΙΓ'. Πολλοῖς δὲ παιδευθείς πρότερον, ἀντὶ πολλῶν Α τῶν ἁμαρτημάτων, ὧν ἡ τῆς κακίας ῥίζα εβλάστησε κατὰ διαφόρους αἰτίας καὶ χρόνους, λόγῳ (35), νόμῳ, προφήταις, εὐεργεσίαις, ἀπειλαῖς, πληγαῖς, ὕδασιν, ἐμπρησμοῖς, πολέμοις, νίκαις, ἥτταις, ση- μείοις ἐξ οὐρανοῦ, σημείοις ἐξ ἀέρος, ἐκ γῆς, ἐκ θαλάττης, ἀνδρῶν, πόλεων, ἐθνῶν ἀνελπίστοις μετ ταβολαῖς (36), ὑφ' ὧν ἐκτριβῆναι τὴν κακίαν τὸ σπουδαζόμενον ἦν. Τέλος ἰσχυροτέρου δεῖται φαρμά κου ἐπὶ δεινοτέροις τοῖς ἀῤῥωστήμασιν, ἀλληλοφο νίαις (37), μοιχείαις, ἐπιορκίαις (58), ἀνδρυμανίαις, τὸ πάντων ἔσχατον τῶν κακῶν καὶ πρῶτον, εἰδω λολατρείαις, καὶ τῇ μεταθέσει τῆς προσκυνήσεως ἀπὸ τοῦ πεποιηκότος ἐπὶ τὰ κτίσματα. Ταῦτα ἐπειδὴ μείζονος ἐδεῖτο τοῦ βοηθήματος, μείζονος καὶ τυγ χάνει. Τὸ δὲ ἦν αὐτὸς ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος (39), ὁ προαιώνιος, ὁ ἀόρατος, ὁ ἀπερίληπτος, ὁ ἀσώματος, ἡ ἐκ τῆς ἀρχῆς ἀρχὴ, τὸ ἐκ τοῦ φωτὸς φῶς, ἡ πηγή τῆς ζωῆς καὶ τῆς ἀθανασίας, τὸ ἐκμαγεῖον τοῦ ἀρ χετύπου κάλλους (40), ἡ μή κινουμένη σφραγὶς, ή ή ἀπαράλλακτος εἰκών, ὁ τοῦ Πατρὸς ὄρος καὶ λόγος ἐπὶ τὴν ἰδίαν εἰκόνα χωρεῖ, καὶ σάρκα φορεῖ διὰ τὴν σάρκα, καὶ ψυχῇ νοερᾷ διὰ τὴν ἐμὴν ψυχὴν μίγνυται, τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον ἀνακαθαίρων. Και πάντα γίγνεται (44), πλὴν τῆς ἁμαρτίας, ἄνθρω- πος· κυηθεὶς μὲν ἐκ τῆς Παρθένου, καὶ ψυχὴν καὶ σάρκα προκαθαρθείσης τῷ Πνεύματι (ἔδει γὰρ καὶ γέννησιν τιμηθῆναι, καὶ παρθενίαν[42] προτιμηθῆναι)· προελθὼν δὲ Θεὸς μετὰ τῆς προσλήψεως, ἓν ἐκ δύο των εναντίων, σαρκὸς καὶ Πνεύματος (45)· ὧν, τὸ μὲν ἐθέωσε, τὸ δὲ ἐθεώθη. Ο τῆς καινῆς μίξεως ὢ τῆς παραδόξου κράσεως ! ὁ ὢν γίνεται, καὶ ὁ ἄκτιστος κτίζεται, καὶ ὁ ἀχώρητος χωρεῖται, διὰ μέσης ψυχῆς νοερᾶς μεσιτευούσης θεότητι, καὶ σαρκὸς παχύτητι. Καὶ ὁ πλουτίζων, πτωχεύει· πτω χεύει γὰρ τὴν ἐμὴν σάρκα, ἵν᾽ ἐγὼ πλουτήσω την αὐτοῦ θεότητα. Καὶ ὁ πλήρης, κενοῦται· κενοῦται γὰρ τῆς ἑαυτοῦ δόξης ἐπὶ μικρὸν (44), ἵν᾽ ἐγὼ τῆς ἐκείνου μεταλάβω πληρώσεως. Τις ὁ πλοῦτος τῆς ἀγαθότητος; Τί τὸ περὶ ἐμὲ τοῦτο (45) μυστήριον; Μετέλαβον τῆς εἰκόνος, καὶ οὐκ ἐφύλαξα· μεταλαμ βάνει τῆς ἐμῆς σαρκὸς, ἵνα καὶ τὴν εἰκόνα σώσῃ, καὶ τὴν σάρκα ἀθανατίσῃ (46). Δευτέραν κοινωνεῖ · κοινωνίαν, πολὺ τῆς προτέρας παραδοξοτέραν· ὅσῳ τότε μὲν τοῦ κρείττονος μετέδωκε, νῦν δὲ μεταλαμ- βάνει τοῦ χείρονος. Τοῦτο τοῦ προτέρου θεοειδέστε- ρον· τοῦτο τοῖς νοῦν ἔχουσιν ὑψηλότερον. φωνίαις. κίαις. τήτη. - ORATIO XXXVIII. IN THEOPHANIA. tamen aliquid elucratur; et ipsum aliquid, ipsa mors est, ac peccati præcisio, ne maum immortale esset. Ita p‹æna ipsa in misericordiam cessit. Sic enim Deum supplicia inferre persuasum habeo. B XIII. Multis autem prius modis, ob multa pec- cala, quæ ex vitii radice pullularunt, secundum di versas causas et tempora castigatus, sermone, lege, prophetis, beneficiis, comminationibus, plagis, aquis, incendiis, bellis, victoriis, cladibus, signis e caelo, signis ex aere, ex terra, ex mari, hominum, ur- bium, gentium insperalis mutationibus; quæ om- nia eo tendebant, ut malitia contereretur. Validiori tamen medicamento propter graviores morbos opus habere coepit, nimirum ob mutuas caedes, adulteria, perjuria, furiosos masculorum amores, et, quod omnium malorum extremum ac primum est, idolo- rum cultum, atque adorationis a Creatore ad crea- turas translationem. Quæ quoniam majus auxilium requirebant, majus etiam acceperunt. Istud autem erat ipse Dei Filius, ille sæculis antiquior, ille in- visibilis, ille incomprehensibilis, ille incorporeus, illud ex principio principium, illud ex lumine lu- men, ille fons vitæ et immortalitatis, illa arche- typi expressio, illud immotum sigillum, illa per omnia similis imago, ille Patris terminus et ratio, ille, inquam, ad imaginem suam se confert, et carnem ob carnem gerit, et cum intellectuali anima propter animam meam jungitur, ut simile per si- mile repurget. Atque humana omnia excepto pec- calo suscipit ss; conceptus quidem ex Virgine, animo et corpore a Spiritu præpurgata (nam et ge- nerationem honore affici, et virginitatem præferri oportebat); progressus autem Deus cum humani- tate, unui ex duobus inter se contrariis, carne ni- mirum et Spiritu; quorum alterum deificavit, alte- rum deificatum est. O novam mistionem! o admi- randam temperationem ! Qui est, fit : qui creatus non est, creatur: qui nullo loco contineri potest, per interventum animæ intellectualis, inter divini- tatem et carnis crassitiem, continetur. Qui locu- pletes alios ditat, paupertate afficitur: carnis enim meæ paupertatem subit, ut ego divinitatis ipsius opes consequar. Qui plenus est, exinanitur : sua enim gloria nonnihil exinanitur, ut ego plenitudi- nis ipsius particeps efficiar. Quænam hæ bonitatis divitiam? Quodnam me circumstat mysterium ? Divi- nam imaginem accepi, nec custodivi : ille carnis meæ particeps fit, ut, et imagini salutem, et carni immortalitatem afferat. Secundum consortium nobiscum init, et quidem priori longe admirabilius; tumn enim id, quod praestantius erat, nobis imper- efficitur. Hoc priori illo divinius; hoc apud corda- D tiit; at nunc ipse ejus, quod deterius est, particeps tos et prudentes viros multo sublimius. * Hebr. IV, 15. ratione. » Sic exponit Nicetas. C Deitate. > (35) Λόγῳ. Sermone, alloquio, et insita nobis (36) Μεταβολαῖς. Par., ἐπιβολαῖς. (37) Ἀλληλοφονίαις. Sic codd. in ed., ἀλληλο- (38) Ἐπιορκίαις. Sic codd. Mendose in ed., επιρ (39) Τοῦ Θεοῦ λόγος. « Dei Verbum. » (40) Κάλλους. Deest in pluribus codicibus. (41) Γίγνεται. Tres Regg. γίνεται. (42) Παρθενίαν. Or. 4, παρθενείαν, (13) Σαρκὸς καὶ Πνεύματος. «Humanitate et (44) Ἐπὶ μικρόν. Billius : « ad breve tempus. » (45) Τοῦτο. Non agnoscit Combefisius (46) Αθανατίσῃ. Reg. c et Coisl. 1, κανα-

ΙΓ'. Πολλοῖς δὲ παιδευθείς πρότερον, ἀντὶ πολλῶν Α τῶν ἁμαρτημάτων, ὧν ἡ τῆς κακίας ῥίζα εβλάστησε κατὰ διαφόρους αἰτίας καὶ χρόνους, λόγῳ (35), νόμῳ, προφήταις, εὐεργεσίαις, ἀπειλαῖς, πληγαῖς, ὕδασιν, ἐμπρησμοῖς, πολέμοις, νίκαις, ἥτταις, ση- μείοις ἐξ οὐρανοῦ, σημείοις ἐξ ἀέρος, ἐκ γῆς, ἐκ θαλάττης, ἀνδρῶν, πόλεων, ἐθνῶν ἀνελπίστοις μετ ταβολαῖς (36), ὑφ' ὧν ἐκτριβῆναι τὴν κακίαν τὸ σπουδαζόμενον ἦν. Τέλος ἰσχυροτέρου δεῖται φαρμά κου ἐπὶ δεινοτέροις τοῖς ἀῤῥωστήμασιν, ἀλληλοφο νίαις (37), μοιχείαις, ἐπιορκίαις (58), ἀνδρυμανίαις, τὸ πάντων ἔσχατον τῶν κακῶν καὶ πρῶτον, εἰδω λολατρείαις, καὶ τῇ μεταθέσει τῆς προσκυνήσεως ἀπὸ τοῦ πεποιηκότος ἐπὶ τὰ κτίσματα. Ταῦτα ἐπειδὴ μείζονος ἐδεῖτο τοῦ βοηθήματος, μείζονος καὶ τυγ χάνει. Τὸ δὲ ἦν αὐτὸς ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος (39), ὁ προαιώνιος, ὁ ἀόρατος, ὁ ἀπερίληπτος, ὁ ἀσώματος, ἡ ἐκ τῆς ἀρχῆς ἀρχὴ, τὸ ἐκ τοῦ φωτὸς φῶς, ἡ πηγή τῆς ζωῆς καὶ τῆς ἀθανασίας, τὸ ἐκμαγεῖον τοῦ ἀρ χετύπου κάλλους (40), ἡ μή κινουμένη σφραγὶς, ή ή ἀπαράλλακτος εἰκών, ὁ τοῦ Πατρὸς ὄρος καὶ λόγος ἐπὶ τὴν ἰδίαν εἰκόνα χωρεῖ, καὶ σάρκα φορεῖ διὰ τὴν σάρκα, καὶ ψυχῇ νοερᾷ διὰ τὴν ἐμὴν ψυχὴν μίγνυται, τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον ἀνακαθαίρων. Και πάντα γίγνεται (44), πλὴν τῆς ἁμαρτίας, ἄνθρω- πος· κυηθεὶς μὲν ἐκ τῆς Παρθένου, καὶ ψυχὴν καὶ σάρκα προκαθαρθείσης τῷ Πνεύματι (ἔδει γὰρ καὶ γέννησιν τιμηθῆναι, καὶ παρθενίαν[42] προτιμηθῆναι)· προελθὼν δὲ Θεὸς μετὰ τῆς προσλήψεως, ἓν ἐκ δύο των εναντίων, σαρκὸς καὶ Πνεύματος (45)· ὧν, τὸ μὲν ἐθέωσε, τὸ δὲ ἐθεώθη. Ο τῆς καινῆς μίξεως ὢ τῆς παραδόξου κράσεως ! ὁ ὢν γίνεται, καὶ ὁ ἄκτιστος κτίζεται, καὶ ὁ ἀχώρητος χωρεῖται, διὰ μέσης ψυχῆς νοερᾶς μεσιτευούσης θεότητι, καὶ σαρκὸς παχύτητι. Καὶ ὁ πλουτίζων, πτωχεύει· πτω χεύει γὰρ τὴν ἐμὴν σάρκα, ἵν᾽ ἐγὼ πλουτήσω την αὐτοῦ θεότητα. Καὶ ὁ πλήρης, κενοῦται· κενοῦται γὰρ τῆς ἑαυτοῦ δόξης ἐπὶ μικρὸν (44), ἵν᾽ ἐγὼ τῆς ἐκείνου μεταλάβω πληρώσεως. Τις ὁ πλοῦτος τῆς ἀγαθότητος; Τί τὸ περὶ ἐμὲ τοῦτο (45) μυστήριον; Μετέλαβον τῆς εἰκόνος, καὶ οὐκ ἐφύλαξα· μεταλαμ βάνει τῆς ἐμῆς σαρκὸς, ἵνα καὶ τὴν εἰκόνα σώσῃ, καὶ τὴν σάρκα ἀθανατίσῃ (46). Δευτέραν κοινωνεῖ · κοινωνίαν, πολὺ τῆς προτέρας παραδοξοτέραν· ὅσῳ τότε μὲν τοῦ κρείττονος μετέδωκε, νῦν δὲ μεταλαμ- βάνει τοῦ χείρονος. Τοῦτο τοῦ προτέρου θεοειδέστε- ρον· τοῦτο τοῖς νοῦν ἔχουσιν ὑψηλότερον. φωνίαις. κίαις. τήτη. - ORATIO XXXVIII. IN THEOPHANIA. tamen aliquid elucratur; et ipsum aliquid, ipsa mors est, ac peccati præcisio, ne maum immortale esset. Ita p‹æna ipsa in misericordiam cessit. Sic enim Deum supplicia inferre persuasum habeo. B XIII. Multis autem prius modis, ob multa pec- cala, quæ ex vitii radice pullularunt, secundum di versas causas et tempora castigatus, sermone, lege, prophetis, beneficiis, comminationibus, plagis, aquis, incendiis, bellis, victoriis, cladibus, signis e caelo, signis ex aere, ex terra, ex mari, hominum, ur- bium, gentium insperalis mutationibus; quæ om- nia eo tendebant, ut malitia contereretur. Validiori tamen medicamento propter graviores morbos opus habere coepit, nimirum ob mutuas caedes, adulteria, perjuria, furiosos masculorum amores, et, quod omnium malorum extremum ac primum est, idolo- rum cultum, atque adorationis a Creatore ad crea- turas translationem. Quæ quoniam majus auxilium requirebant, majus etiam acceperunt. Istud autem erat ipse Dei Filius, ille sæculis antiquior, ille in- visibilis, ille incomprehensibilis, ille incorporeus, illud ex principio principium, illud ex lumine lu- men, ille fons vitæ et immortalitatis, illa arche- typi expressio, illud immotum sigillum, illa per omnia similis imago, ille Patris terminus et ratio, ille, inquam, ad imaginem suam se confert, et carnem ob carnem gerit, et cum intellectuali anima propter animam meam jungitur, ut simile per si- mile repurget. Atque humana omnia excepto pec- calo suscipit ss; conceptus quidem ex Virgine, animo et corpore a Spiritu præpurgata (nam et ge- nerationem honore affici, et virginitatem præferri oportebat); progressus autem Deus cum humani- tate, unui ex duobus inter se contrariis, carne ni- mirum et Spiritu; quorum alterum deificavit, alte- rum deificatum est. O novam mistionem! o admi- randam temperationem ! Qui est, fit : qui creatus non est, creatur: qui nullo loco contineri potest, per interventum animæ intellectualis, inter divini- tatem et carnis crassitiem, continetur. Qui locu- pletes alios ditat, paupertate afficitur: carnis enim meæ paupertatem subit, ut ego divinitatis ipsius opes consequar. Qui plenus est, exinanitur : sua enim gloria nonnihil exinanitur, ut ego plenitudi- nis ipsius particeps efficiar. Quænam hæ bonitatis divitiam? Quodnam me circumstat mysterium ? Divi- nam imaginem accepi, nec custodivi : ille carnis meæ particeps fit, ut, et imagini salutem, et carni immortalitatem afferat. Secundum consortium nobiscum init, et quidem priori longe admirabilius; tumn enim id, quod praestantius erat, nobis imper- efficitur. Hoc priori illo divinius; hoc apud corda- D tiit; at nunc ipse ejus, quod deterius est, particeps tos et prudentes viros multo sublimius. * Hebr. IV, 15. ratione. » Sic exponit Nicetas. C Deitate. > (35) Λόγῳ. Sermone, alloquio, et insita nobis (36) Μεταβολαῖς. Par., ἐπιβολαῖς. (37) Ἀλληλοφονίαις. Sic codd. in ed., ἀλληλο- (38) Ἐπιορκίαις. Sic codd. Mendose in ed., επιρ (39) Τοῦ Θεοῦ λόγος. « Dei Verbum. » (40) Κάλλους. Deest in pluribus codicibus. (41) Γίγνεται. Tres Regg. γίνεται. (42) Παρθενίαν. Or. 4, παρθενείαν, (13) Σαρκὸς καὶ Πνεύματος. «Humanitate et (44) Ἐπὶ μικρόν. Billius : « ad breve tempus. » (45) Τοῦτο. Non agnoscit Combefisius (46) Αθανατίσῃ. Reg. c et Coisl. 1, κανα-

Β ΙΔ'. Πρὸς ταῦτα τί φασιν ἡμῖν οἱ συκοφάνται, οἱ πικροὶ τῆς θεότητος λογισται, οἱ κατήγοροι τῶν ἐπαινουμένων, οἱ σκοτεινοὶ περὶ τὸ φῶς, οἱ περὶ τὴν σοφίαν ἀπαίδευτοι, ὑπὲρ ὧν Χριστὸς δωρεὰν ἀπέ- θανε, τὰ ἀχάριστα κτίσματα, τὰ τοῦ Πονηροῦ πλά- σματα; Τοῦτο ἐγκαλεῖς Θεῷ, τὴν εὐεργεσίαν; Διὰ τοῦτο μικρὸς, ὅτι διὰ σὲ ταπεινός; Ὅτι ἐπὶ τὸ πλε νώμενον ἦλθεν ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς, ὁ τιθεὶς τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῶν προβάτων, ἐπὶ τὰ ὄρη καὶ τοὺς βουνούς, ἐφ' ὧν ἐθυσίαζες, καὶ πλανώμενον εὗρε· καὶ εὑρὼν, ἐπὶ τῶν ὤμων ἀνέλαβεν, ἐφ' ὧν καὶ τὸ ξύλον· καὶ λαβών, ἐπανήγαγεν ἐπὶ τὴν ἄνω ζωήν· καὶ ἀναγαγών, τοῖς μένουσι συνηρίθμησεν; "Οτι λύχνον ἦψε τὴν ἑαυτοῦ σάρκα, καὶ τὴν οἰκίαν ἐσάρωσε, τῆς ἁμαρτίας τὸν κόσμου ἀποκαθαίρων, καὶ τὴν δραχμὴν ἐζήτησε, τὴν βασιλικὴν εἰκόνα συγκεχωσμένην τοῖς πάθεσι, καὶ συγκαλεῖ τὰς φίλας αὐτῷ δυνάμεις (47) ἐπὶ τῇ τῆς δραχμής εὑρέσει, καὶ κοινωνούς ποιεῖται τῆς εὐφροσύνης, ἃς καὶ τῆς (48) οἰκονομίας μύστιδας πεποίητο; Ὅτι τῷ προδρόμῳ λύχνῳ τὸ φῶς ἀκο- λουθεῖ τὸ ὑπέρλαμπρον, καὶ τῇ φωνῇ ὁ Λόγος, καὶ τῷ νυμφαγωγῷ ὁ νυμφίος, κατασκευάζοντι Κυρίῳ λαὸν περιούσιον, καὶ προκαθαίροντι ἐπὶ τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ ὕδατος; Ταῦτα ἐγκαλεῖς τῷ Θεῷ (49); Διά ταῦτα ὑπολαμβάνεις χείρονα, ότι λεντίῳ διαζών νυται, καὶ γίπτει τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ δείκνυσιν ἀρίστην ὁδὸν ὑψώσεως, τὴν ταπείνωσιν ; Οτι διὰ (50) τὴν συγκύπτουσαν χαμαὶ ψυχὴν τα πεινοῦται (51), ἵνα καὶ συνανυψώσῃ τὸ κάτω νεῦον ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας; Ἐκεῖνο δὲ πῶς οὐ κατηγορείς, ὅτι καὶ μετὰ τελώνων ἐσθίει, καὶ παρὰ τελώναις, και μαθητεύει τελώνας, ἵνα καὶ αὐτός τι κερδάνῃ; Τί τοῦτο; Τὴν τῶν ἁμαρτωλῶν σωτηρίαν· εἰ μὴ καὶ τὸν ἰατρὸν αἰτιῷτό τις, ὅτι συγκύπτει ἐπὶ τὰ πάθη, καὶ δυσωδίας ἀνέχεται, ἵνα δῷ τὴν ὑγίειαν (52) τοῖς κάμνουσι· καὶ τὸν ἐπικλινόμενον βόθρῳ διὰ φιλανθρωπίαν, ἵνα τὸ ἐμπεπτωκὸς κτήνος, κατὰ τὸν νόμον, ἀνασώσηται. Α ΙΕ΄. Απεστάλη μὲν, ἀλλ' ὡς ἄνθρωπος· διπλοῦς γὰρ ἦν· ἐπεὶ καὶ ἐκοπίασε, καὶ ἐπείνησε, καὶ ἐδί- ψησε, καὶ ἡγωνίασε, καὶ ἐδάκρυσε νόμῳ σώμα τος (55)· εἰ δὲ καὶ ὡς Θεὸς, τί τοῦτο; Τὴν εὐδοκίαν τοῦ Πατρὸς, ἀποστολὴν εἶναι νόμισον, ἐφ᾽ ἂν ἀνα- φέρει τὰ ἑαυτοῦ, καὶ ὡς ἀρχὴν τιμῶν ἄχρονον, καὶ τοῦ μὴ δοκεῖν εἶναι ἀντίθεος. Ἐπεὶ καὶ παρα δεδόσθαι λέγεται, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν παραδεδωκέναι γέγραπται· καὶ ἐγηγέρθαι παρὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἀνειλῆφθαι, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν ἀνεστακέναι, καὶ ἀνε ληλυθέναι πάλιν· ἐκεῖνα τῆς εὐδοκίας, ταῦτα τῆς ἐξουσίας. Σὺ δὲ τὰ μὲν ἐλαττοῦντα λέγει;, τὰ • τί διά. νούνται. S. GREGORI THEOLOGI C XIV. Quid ad hæc nobis sycophantæ dicunt, acerbi, inquam, isti divinitatis expensores, rerum laudandarum reprehensores, circa lucem tenebrosi, circa sapientiam imperiti, pro quibus Christus gra- tis mortuus est, ingratæ creaturæ, diaboli figmenta ? Siccine Deo beneficium ut crimen objicis? An pro- plerea parvus est, quia propter te humilis, quia bonus ille Pastor, qui animam suam pro ovibus po- nit ss, ad errantem orem venit, ad montes et colles, in quibus sacrificabas, et vagantem invenit, et in- ventam iisdem humeris 86, quibus et crucis lignum, sustulit, sublatamque ad supernam vitam reduxit, reductamnque eodem, quo eas quæ nunquam a grege aberrarunt, loco numeroque habuit? Quia lucer- nam, hoc est, carnem suam, accendit, et domum everrit, mundum scilicet a peccato repurgans, et drachmam, hoc est, regiam imaginem vitiosis affe- etibus obrutam, conquisivit, atque angelos amicos sulos, ea inventa, convocat, lælitiæque participes facit, quos etiam œconomiæ suæ conscios habuerat? Quia præviam lucernam splendidissima illa lux se- quitur, et vocem Verbum, et pronubum sponsus, Domino peculiarem populum comparantem, ac per aquam ad Spiritum præpurgantem? Hæccine Deo objicis? Atque idcirco eum inferiorem esse censes, quia linteo præcingitur, ac discipulorum pedes abluit", optimumque ad sublimitatem iter humili- tatem ostendit? Quia propter humi inclinatam aui- mam se dejicit, at ob peccatum deorsum vergen- tem secum erigat? Illud autem quin tu item repre- hendis, quod cum publicanis, et apud publicanos edit, et publicanos in discipulos convertit 88, ut ipse quoque aliquid lucretur? Quid tandem? Pecca- torum salutem; nisi quis forte eo nomine medi- cum accuset, quod ad morbos se inclinet, fetorem- que sustineat, ut sanitatem ægrotis donet : atque eum etiam, qui humanitatis et commiserationis affectu permotus in foveam seipsum demittit, ut prolapsum jumentum iuxta legis præscriptum, servet. " . XV. Missus quidem est, verum ut homo (duplici enin natura erat); siquidem, juxta corporis legem, et fatigatus est, et fane ac siti laboravit, et angore affectus est, et lacrymas fudit. Quod si etiam ut Deus, quid propterea ? Beneplacitum Patris missio- D nem esse existima, cui sua quoque ascribit, tum ut principium temporis expers honore afficiat, tum ne Dei adversarius esse videatur. Quandoquidem ut traditus fuisse dicitur; ita se ipsum quoque tradi- disse scribitur: atque ut a Patre ad vitam revoca- tus, et ad supera susceptus fuisse; ita seipsum quoque a mortuis excitasse, rursusque in cœlum 11. es Joan. S. Luc. xv, sqq. Joan. xil, les. D Incarnationis mysterium latuerat. › Deut. xxi, 4. Comb. In ed., c lege natura. (67) Φίλας αὐτῷ δυνάμεις. « Amnicas suas virtu- (48) Ας καὶ τῆς, etc. Gabr. : c quas nec ipsum (49) Τῷ Θεῷ. Deest τῷ in pluribus. (50) "Οτι διά. Sic tres Regg., tres Colb., Par., 4. Luc.v, 27 sqq. (51) Ταπεινοῦται. Sic codd. In Par. ed., ταπει- (52) Υγίειαν. Comb., ὑγείαν. (53) Νόμῳ σώματος. Gulb. b, νόμῳ φύσεως,

Β ΙΔ'. Πρὸς ταῦτα τί φασιν ἡμῖν οἱ συκοφάνται, οἱ πικροὶ τῆς θεότητος λογισται, οἱ κατήγοροι τῶν ἐπαινουμένων, οἱ σκοτεινοὶ περὶ τὸ φῶς, οἱ περὶ τὴν σοφίαν ἀπαίδευτοι, ὑπὲρ ὧν Χριστὸς δωρεὰν ἀπέ- θανε, τὰ ἀχάριστα κτίσματα, τὰ τοῦ Πονηροῦ πλά- σματα; Τοῦτο ἐγκαλεῖς Θεῷ, τὴν εὐεργεσίαν; Διὰ τοῦτο μικρὸς, ὅτι διὰ σὲ ταπεινός; Ὅτι ἐπὶ τὸ πλε νώμενον ἦλθεν ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς, ὁ τιθεὶς τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῶν προβάτων, ἐπὶ τὰ ὄρη καὶ τοὺς βουνούς, ἐφ' ὧν ἐθυσίαζες, καὶ πλανώμενον εὗρε· καὶ εὑρὼν, ἐπὶ τῶν ὤμων ἀνέλαβεν, ἐφ' ὧν καὶ τὸ ξύλον· καὶ λαβών, ἐπανήγαγεν ἐπὶ τὴν ἄνω ζωήν· καὶ ἀναγαγών, τοῖς μένουσι συνηρίθμησεν; "Οτι λύχνον ἦψε τὴν ἑαυτοῦ σάρκα, καὶ τὴν οἰκίαν ἐσάρωσε, τῆς ἁμαρτίας τὸν κόσμου ἀποκαθαίρων, καὶ τὴν δραχμὴν ἐζήτησε, τὴν βασιλικὴν εἰκόνα συγκεχωσμένην τοῖς πάθεσι, καὶ συγκαλεῖ τὰς φίλας αὐτῷ δυνάμεις (47) ἐπὶ τῇ τῆς δραχμής εὑρέσει, καὶ κοινωνούς ποιεῖται τῆς εὐφροσύνης, ἃς καὶ τῆς (48) οἰκονομίας μύστιδας πεποίητο; Ὅτι τῷ προδρόμῳ λύχνῳ τὸ φῶς ἀκο- λουθεῖ τὸ ὑπέρλαμπρον, καὶ τῇ φωνῇ ὁ Λόγος, καὶ τῷ νυμφαγωγῷ ὁ νυμφίος, κατασκευάζοντι Κυρίῳ λαὸν περιούσιον, καὶ προκαθαίροντι ἐπὶ τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ ὕδατος; Ταῦτα ἐγκαλεῖς τῷ Θεῷ (49); Διά ταῦτα ὑπολαμβάνεις χείρονα, ότι λεντίῳ διαζών νυται, καὶ γίπτει τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ δείκνυσιν ἀρίστην ὁδὸν ὑψώσεως, τὴν ταπείνωσιν ; Οτι διὰ (50) τὴν συγκύπτουσαν χαμαὶ ψυχὴν τα πεινοῦται (51), ἵνα καὶ συνανυψώσῃ τὸ κάτω νεῦον ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας; Ἐκεῖνο δὲ πῶς οὐ κατηγορείς, ὅτι καὶ μετὰ τελώνων ἐσθίει, καὶ παρὰ τελώναις, και μαθητεύει τελώνας, ἵνα καὶ αὐτός τι κερδάνῃ; Τί τοῦτο; Τὴν τῶν ἁμαρτωλῶν σωτηρίαν· εἰ μὴ καὶ τὸν ἰατρὸν αἰτιῷτό τις, ὅτι συγκύπτει ἐπὶ τὰ πάθη, καὶ δυσωδίας ἀνέχεται, ἵνα δῷ τὴν ὑγίειαν (52) τοῖς κάμνουσι· καὶ τὸν ἐπικλινόμενον βόθρῳ διὰ φιλανθρωπίαν, ἵνα τὸ ἐμπεπτωκὸς κτήνος, κατὰ τὸν νόμον, ἀνασώσηται. Α ΙΕ΄. Απεστάλη μὲν, ἀλλ' ὡς ἄνθρωπος· διπλοῦς γὰρ ἦν· ἐπεὶ καὶ ἐκοπίασε, καὶ ἐπείνησε, καὶ ἐδί- ψησε, καὶ ἡγωνίασε, καὶ ἐδάκρυσε νόμῳ σώμα τος (55)· εἰ δὲ καὶ ὡς Θεὸς, τί τοῦτο; Τὴν εὐδοκίαν τοῦ Πατρὸς, ἀποστολὴν εἶναι νόμισον, ἐφ᾽ ἂν ἀνα- φέρει τὰ ἑαυτοῦ, καὶ ὡς ἀρχὴν τιμῶν ἄχρονον, καὶ τοῦ μὴ δοκεῖν εἶναι ἀντίθεος. Ἐπεὶ καὶ παρα δεδόσθαι λέγεται, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν παραδεδωκέναι γέγραπται· καὶ ἐγηγέρθαι παρὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἀνειλῆφθαι, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν ἀνεστακέναι, καὶ ἀνε ληλυθέναι πάλιν· ἐκεῖνα τῆς εὐδοκίας, ταῦτα τῆς ἐξουσίας. Σὺ δὲ τὰ μὲν ἐλαττοῦντα λέγει;, τὰ • τί διά. νούνται. S. GREGORI THEOLOGI C XIV. Quid ad hæc nobis sycophantæ dicunt, acerbi, inquam, isti divinitatis expensores, rerum laudandarum reprehensores, circa lucem tenebrosi, circa sapientiam imperiti, pro quibus Christus gra- tis mortuus est, ingratæ creaturæ, diaboli figmenta ? Siccine Deo beneficium ut crimen objicis? An pro- plerea parvus est, quia propter te humilis, quia bonus ille Pastor, qui animam suam pro ovibus po- nit ss, ad errantem orem venit, ad montes et colles, in quibus sacrificabas, et vagantem invenit, et in- ventam iisdem humeris 86, quibus et crucis lignum, sustulit, sublatamque ad supernam vitam reduxit, reductamnque eodem, quo eas quæ nunquam a grege aberrarunt, loco numeroque habuit? Quia lucer- nam, hoc est, carnem suam, accendit, et domum everrit, mundum scilicet a peccato repurgans, et drachmam, hoc est, regiam imaginem vitiosis affe- etibus obrutam, conquisivit, atque angelos amicos sulos, ea inventa, convocat, lælitiæque participes facit, quos etiam œconomiæ suæ conscios habuerat? Quia præviam lucernam splendidissima illa lux se- quitur, et vocem Verbum, et pronubum sponsus, Domino peculiarem populum comparantem, ac per aquam ad Spiritum præpurgantem? Hæccine Deo objicis? Atque idcirco eum inferiorem esse censes, quia linteo præcingitur, ac discipulorum pedes abluit", optimumque ad sublimitatem iter humili- tatem ostendit? Quia propter humi inclinatam aui- mam se dejicit, at ob peccatum deorsum vergen- tem secum erigat? Illud autem quin tu item repre- hendis, quod cum publicanis, et apud publicanos edit, et publicanos in discipulos convertit 88, ut ipse quoque aliquid lucretur? Quid tandem? Pecca- torum salutem; nisi quis forte eo nomine medi- cum accuset, quod ad morbos se inclinet, fetorem- que sustineat, ut sanitatem ægrotis donet : atque eum etiam, qui humanitatis et commiserationis affectu permotus in foveam seipsum demittit, ut prolapsum jumentum iuxta legis præscriptum, servet. " . XV. Missus quidem est, verum ut homo (duplici enin natura erat); siquidem, juxta corporis legem, et fatigatus est, et fane ac siti laboravit, et angore affectus est, et lacrymas fudit. Quod si etiam ut Deus, quid propterea ? Beneplacitum Patris missio- D nem esse existima, cui sua quoque ascribit, tum ut principium temporis expers honore afficiat, tum ne Dei adversarius esse videatur. Quandoquidem ut traditus fuisse dicitur; ita se ipsum quoque tradi- disse scribitur: atque ut a Patre ad vitam revoca- tus, et ad supera susceptus fuisse; ita seipsum quoque a mortuis excitasse, rursusque in cœlum 11. es Joan. S. Luc. xv, sqq. Joan. xil, les. D Incarnationis mysterium latuerat. › Deut. xxi, 4. Comb. In ed., c lege natura. (67) Φίλας αὐτῷ δυνάμεις. « Amnicas suas virtu- (48) Ας καὶ τῆς, etc. Gabr. : c quas nec ipsum (49) Τῷ Θεῷ. Deest τῷ in pluribus. (50) "Οτι διά. Sic tres Regg., tres Colb., Par., 4. Luc.v, 27 sqq. (51) Ταπεινοῦται. Sic codd. In Par. ed., ταπει- (52) Υγίειαν. Comb., ὑγείαν. (53) Νόμῳ σώματος. Gulb. b, νόμῳ φύσεως,

Β ΙΔ'. Πρὸς ταῦτα τί φασιν ἡμῖν οἱ συκοφάνται, οἱ πικροὶ τῆς θεότητος λογισται, οἱ κατήγοροι τῶν ἐπαινουμένων, οἱ σκοτεινοὶ περὶ τὸ φῶς, οἱ περὶ τὴν σοφίαν ἀπαίδευτοι, ὑπὲρ ὧν Χριστὸς δωρεὰν ἀπέ- θανε, τὰ ἀχάριστα κτίσματα, τὰ τοῦ Πονηροῦ πλά- σματα; Τοῦτο ἐγκαλεῖς Θεῷ, τὴν εὐεργεσίαν; Διὰ τοῦτο μικρὸς, ὅτι διὰ σὲ ταπεινός; Ὅτι ἐπὶ τὸ πλε νώμενον ἦλθεν ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς, ὁ τιθεὶς τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῶν προβάτων, ἐπὶ τὰ ὄρη καὶ τοὺς βουνούς, ἐφ' ὧν ἐθυσίαζες, καὶ πλανώμενον εὗρε· καὶ εὑρὼν, ἐπὶ τῶν ὤμων ἀνέλαβεν, ἐφ' ὧν καὶ τὸ ξύλον· καὶ λαβών, ἐπανήγαγεν ἐπὶ τὴν ἄνω ζωήν· καὶ ἀναγαγών, τοῖς μένουσι συνηρίθμησεν; "Οτι λύχνον ἦψε τὴν ἑαυτοῦ σάρκα, καὶ τὴν οἰκίαν ἐσάρωσε, τῆς ἁμαρτίας τὸν κόσμου ἀποκαθαίρων, καὶ τὴν δραχμὴν ἐζήτησε, τὴν βασιλικὴν εἰκόνα συγκεχωσμένην τοῖς πάθεσι, καὶ συγκαλεῖ τὰς φίλας αὐτῷ δυνάμεις (47) ἐπὶ τῇ τῆς δραχμής εὑρέσει, καὶ κοινωνούς ποιεῖται τῆς εὐφροσύνης, ἃς καὶ τῆς (48) οἰκονομίας μύστιδας πεποίητο; Ὅτι τῷ προδρόμῳ λύχνῳ τὸ φῶς ἀκο- λουθεῖ τὸ ὑπέρλαμπρον, καὶ τῇ φωνῇ ὁ Λόγος, καὶ τῷ νυμφαγωγῷ ὁ νυμφίος, κατασκευάζοντι Κυρίῳ λαὸν περιούσιον, καὶ προκαθαίροντι ἐπὶ τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ ὕδατος; Ταῦτα ἐγκαλεῖς τῷ Θεῷ (49); Διά ταῦτα ὑπολαμβάνεις χείρονα, ότι λεντίῳ διαζών νυται, καὶ γίπτει τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ δείκνυσιν ἀρίστην ὁδὸν ὑψώσεως, τὴν ταπείνωσιν ; Οτι διὰ (50) τὴν συγκύπτουσαν χαμαὶ ψυχὴν τα πεινοῦται (51), ἵνα καὶ συνανυψώσῃ τὸ κάτω νεῦον ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας; Ἐκεῖνο δὲ πῶς οὐ κατηγορείς, ὅτι καὶ μετὰ τελώνων ἐσθίει, καὶ παρὰ τελώναις, και μαθητεύει τελώνας, ἵνα καὶ αὐτός τι κερδάνῃ; Τί τοῦτο; Τὴν τῶν ἁμαρτωλῶν σωτηρίαν· εἰ μὴ καὶ τὸν ἰατρὸν αἰτιῷτό τις, ὅτι συγκύπτει ἐπὶ τὰ πάθη, καὶ δυσωδίας ἀνέχεται, ἵνα δῷ τὴν ὑγίειαν (52) τοῖς κάμνουσι· καὶ τὸν ἐπικλινόμενον βόθρῳ διὰ φιλανθρωπίαν, ἵνα τὸ ἐμπεπτωκὸς κτήνος, κατὰ τὸν νόμον, ἀνασώσηται. Α ΙΕ΄. Απεστάλη μὲν, ἀλλ' ὡς ἄνθρωπος· διπλοῦς γὰρ ἦν· ἐπεὶ καὶ ἐκοπίασε, καὶ ἐπείνησε, καὶ ἐδί- ψησε, καὶ ἡγωνίασε, καὶ ἐδάκρυσε νόμῳ σώμα τος (55)· εἰ δὲ καὶ ὡς Θεὸς, τί τοῦτο; Τὴν εὐδοκίαν τοῦ Πατρὸς, ἀποστολὴν εἶναι νόμισον, ἐφ᾽ ἂν ἀνα- φέρει τὰ ἑαυτοῦ, καὶ ὡς ἀρχὴν τιμῶν ἄχρονον, καὶ τοῦ μὴ δοκεῖν εἶναι ἀντίθεος. Ἐπεὶ καὶ παρα δεδόσθαι λέγεται, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν παραδεδωκέναι γέγραπται· καὶ ἐγηγέρθαι παρὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἀνειλῆφθαι, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν ἀνεστακέναι, καὶ ἀνε ληλυθέναι πάλιν· ἐκεῖνα τῆς εὐδοκίας, ταῦτα τῆς ἐξουσίας. Σὺ δὲ τὰ μὲν ἐλαττοῦντα λέγει;, τὰ • τί διά. νούνται. S. GREGORI THEOLOGI C XIV. Quid ad hæc nobis sycophantæ dicunt, acerbi, inquam, isti divinitatis expensores, rerum laudandarum reprehensores, circa lucem tenebrosi, circa sapientiam imperiti, pro quibus Christus gra- tis mortuus est, ingratæ creaturæ, diaboli figmenta ? Siccine Deo beneficium ut crimen objicis? An pro- plerea parvus est, quia propter te humilis, quia bonus ille Pastor, qui animam suam pro ovibus po- nit ss, ad errantem orem venit, ad montes et colles, in quibus sacrificabas, et vagantem invenit, et in- ventam iisdem humeris 86, quibus et crucis lignum, sustulit, sublatamque ad supernam vitam reduxit, reductamnque eodem, quo eas quæ nunquam a grege aberrarunt, loco numeroque habuit? Quia lucer- nam, hoc est, carnem suam, accendit, et domum everrit, mundum scilicet a peccato repurgans, et drachmam, hoc est, regiam imaginem vitiosis affe- etibus obrutam, conquisivit, atque angelos amicos sulos, ea inventa, convocat, lælitiæque participes facit, quos etiam œconomiæ suæ conscios habuerat? Quia præviam lucernam splendidissima illa lux se- quitur, et vocem Verbum, et pronubum sponsus, Domino peculiarem populum comparantem, ac per aquam ad Spiritum præpurgantem? Hæccine Deo objicis? Atque idcirco eum inferiorem esse censes, quia linteo præcingitur, ac discipulorum pedes abluit", optimumque ad sublimitatem iter humili- tatem ostendit? Quia propter humi inclinatam aui- mam se dejicit, at ob peccatum deorsum vergen- tem secum erigat? Illud autem quin tu item repre- hendis, quod cum publicanis, et apud publicanos edit, et publicanos in discipulos convertit 88, ut ipse quoque aliquid lucretur? Quid tandem? Pecca- torum salutem; nisi quis forte eo nomine medi- cum accuset, quod ad morbos se inclinet, fetorem- que sustineat, ut sanitatem ægrotis donet : atque eum etiam, qui humanitatis et commiserationis affectu permotus in foveam seipsum demittit, ut prolapsum jumentum iuxta legis præscriptum, servet. " . XV. Missus quidem est, verum ut homo (duplici enin natura erat); siquidem, juxta corporis legem, et fatigatus est, et fane ac siti laboravit, et angore affectus est, et lacrymas fudit. Quod si etiam ut Deus, quid propterea ? Beneplacitum Patris missio- D nem esse existima, cui sua quoque ascribit, tum ut principium temporis expers honore afficiat, tum ne Dei adversarius esse videatur. Quandoquidem ut traditus fuisse dicitur; ita se ipsum quoque tradi- disse scribitur: atque ut a Patre ad vitam revoca- tus, et ad supera susceptus fuisse; ita seipsum quoque a mortuis excitasse, rursusque in cœlum 11. es Joan. S. Luc. xv, sqq. Joan. xil, les. D Incarnationis mysterium latuerat. › Deut. xxi, 4. Comb. In ed., c lege natura. (67) Φίλας αὐτῷ δυνάμεις. « Amnicas suas virtu- (48) Ας καὶ τῆς, etc. Gabr. : c quas nec ipsum (49) Τῷ Θεῷ. Deest τῷ in pluribus. (50) "Οτι διά. Sic tres Regg., tres Colb., Par., 4. Luc.v, 27 sqq. (51) Ταπεινοῦται. Sic codd. In Par. ed., ταπει- (52) Υγίειαν. Comb., ὑγείαν. (53) Νόμῳ σώματος. Gulb. b, νόμῳ φύσεως,

ὑψοῦντα δὲ παρατρέχεις· καὶ ὅτι μὲν ἔπαθε, λο- Α γίξῃ· ὅτι δὲ ἐκών, οὐ προστίθης (54). Οἷα πάσχει καὶ νῦν ὁ Λόγος ! Ὑπὸ μὲν τῶν, ὡς Θεός, τιμᾶται καὶ συναλείφεται· ὑπὸ δὲ τῶν, ὡς σὰρξ, ἀτιμά- ζεται καὶ χωρίζεται. Τίσιν ὀργισθῇ πλέον; Μάλλον δὲ τίσιν ἀφῇ; Τοῖς συναιροῦσι κακῶς, ἡ τοῖς τέ- μνουσι; Καὶ γὰρ κἀκείνους διαιρεῖν ἔδει, καὶ τού- τους συνάπτειν· τοὺς μὲν τῷ ἀριθμῷ, τοὺς δὲ τῇ θεότητι. Προσκόπτεις τῇ σαρκί; Τοῦτο καὶ Ἰουδαῖοι. Η καὶ Σαμαρείτην ἀποκαλεῖς; καὶ τὸ ἑξῆς σιω- πήσομαι. Απιστείς τῇ θεότητι; Τοῦτο οὐδὲ οἱ δαί μονες. Ο δαιμόνων (55) ἀπιστότερε, καὶ Ἰουδαίων ἀγνωμονέστερε ! Ἐκεῖνοι τὴν τοῦ Υἱοῦ προσηγορίαν, ὁμοτιμίας φωνὴν ἐνόμισαν· οὗτοι τὸν ἐλαύνοντα Θεὸν ἔδεσαν. Επείθοντο γὰρ ἐξ ὧν ἔπασχον. Σὺ δὲ, Ο οὐδὲ (56) τὴν ἰσότητα δέχῃ, οὐδὲ ὁμολογεῖς τὴν θεό. Β τητα. Κρείττον ἦν σοι περιτετμῆσθαι καὶ δαιμονᾷν, ἵν' είπω τι καὶ γελοίως, ἢ ἐν ἀκροβυστίᾳ καὶ ὑγιεία διακεῖσθαι πονηρῶς καὶ ἀθέως. Αι ιu, θαιρόμενον Ἰησοῦν ἐν (58) τῷ Ἰορδάνῃ τὴν ἐμὴν κάθαρσιν· μᾶλλον δὲ ἀγνίζοντα τῇ καθάρσει τὰ ὕδατα (οὐ γὰρ δὴ αὐτὸς ἐδεῖτο (59) καθάρσεως, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου), καὶ σχιζομένους τοὺς οὐρανούς, καὶ ὑπὸ τοῦ συγγενούς Πνεύματος μαρτυρούμενον, καὶ πειραζόμενον, καὶ νικῶντα (60), καὶ ὑπὸ ἀγγέλων υπηρετούμενον, καὶ θεραπεύοντα πᾶσαν νόσον καὶ πᾶσαν μαλακίαν, καὶ ζωοποιοῦντα νεκροὺς ὡς ὄφελόν γε καὶ σὲ τῇ κακοδοξία νενεκρω μέγον), καὶ δαίμονας ἀπελαύνοντα, τὰ μὲν δι' ἑαυτοῦ, τὰ δὲ διὰ τῶν μαθητῶν, καὶ ἄρτοις ὀλίγοις τρέφοντα μυριάδας, καὶ πεζεύοντα πέλαγος, καὶ προδιδόμενον, καὶ σταυρούμενον, καὶ συσταυροῦντα τὴν ἐμὴν ἁμαρ τίαν· ὡς ἀμνὸν προσαγόμενον, καὶ ὡς ἱερέα προσ- άγοντα, ὡς ἄνθρωπον θαπτόμενον, καὶ ὡς Θεὸν ἐγειρόμενον, εἶτα καὶ ἀνερχόμενον, καὶ ἥξοντα μετὰ τῆς ἑαυτοῦ δόξης. Πόσαι μοι πανηγύρεις καθ' έκα- στον τῶν τοῦ Χριστοῦ μυστηρίων ! τῶν ἁπάντων κε- φάλαιον ἔν, ἡ ἐμὴ τελείωσις καὶ ἀνάπλασις, καὶ πρὸς τὸν πρῶτον Αδάμ ἐπάνοδος. Νυνί δέ μοι δέξαι τὴν κύησιν (61), καὶ προσ κίρτησαν· εἰ καὶ (62) μὴ ὡς Ἰωάννης ἀπὸ γαστρός, ἀλλ' ὡς Δαβὶδ ἐπὶ τῇ καταπαύσει τῆς κιβωτοῦ. Καὶ τὴν ἀπογραφὴν αἰδέσθητι, δι᾿ ἣν εἰς οὐρανοὺς ἐγρά φης (63)· καὶ τὴν γέννησιν σεβάσθητε, δι᾿ ἣν ἐλύ θης τῶν δεσμῶν τῆς γεννήσεως (64)· καὶ τὴν Βηθ- * οι ᾧ καὶ δαιμόνων. τὸν πειράζοντα, « ORATIO XXXVIII. - IN THEOPHIANIA. ascendisse predicaur. Ita beneplaciti, haec polesia- tis. Al tu ea quidem, quæ minuendi vim habent, profers; quæ autem efferendi, præteris : atque id quidem expendis, quod passus sit; quod autem sponte, non adjungis. Prol qualia etiamnum pati- tur Verbum! Ab aliis ut Deus honoratur atque contrahitur; ab aliis ut caro contemnitur, ac sepa- ratur. Utris tandem gravius irascetur?. Vel potius, utris plus condonabit, iisne qui male contrahunt, an qui scindunt? Nam et illos dividere, et hos conjun- gere oportebat : illos, inquam, numero, hos divini- tate. Offendis ad carnem ? Et Judæi etiam. Num Sa- maritanum quoque vocas" (nam quod sequitur, lacebo)? Deitati fidem abrogas? Hoc ne dæmones quidem ipsi fecerunt. demonibus incredulior, et Judaeis insipientior! Isti quidem Filii nomen, æqualitatis vocem esse censebant: illi autem eum, a quo fugabantur, Deum norant. Illis enim ea, quæ patiebantur, fidem faciebant. nec æqualita- tem admittis, nec divinitatem confiteris. Proinde satius tibi fuerat circumcisum esse, atque a dæmone obsideri, ut ridicule aliquid dicam, quam in præputio et incolumi valetudine, tam prave et in pie affici. XVI. Ac quidem paulo post, et Jesum, purga- tionis meæ causa, in Jordane " purgari videbis, vel potius, aquas purgatione sua purificare (neque enim ipse purgatione opus habebat, qui peccata mundi tollit); et coelos scindi, et cognati Spiritus testi- monio celebrari, et tentari, et victoriam referre, et angelorum ministerio uti, et morbos omnes ac C languores curare, et mortuos ad vitam lucen- D 12'. Joan. vult, 48. Matth. II, 13. » Il Reg. vi, 14. ed., Christi nativitate die, in quo ejus baptismi memo- ria celebratur. PATROL. GR. XXXVI. que revocare (quemadınodum utinam te quoque, fidei pravitate mortuumn), et damones, partim per seipsum, partim etiam per apostolos, in fugan agere, et paucis pauibus multa hominum millia nu- trire, et pedibus per mare iter facere, et prodi, et in crucem tolli, ac peccatum meum cruci secum aligere : ut agnum offerri, et ut sacerdotem offerre, ut hominem sepultura affici, et ut Deum resurgere, ac postea in cœlum ascendere, tandemque cum glo- ria sua venturum esse. Papæ, quot mihi festos dies, hæc singula Christi mysteria suppeditant! Quorum omnium unum hoc caput est, atque unus hic sco- pus, nimirum mea perfectio et instauratio, atque ad primum illum Adamum reditus. XVII. Nunc autem conceptum accipe, ac præ- sulta: si minus ut Joannes ab utero, at certe ut David ob requiem Arca". Descriptionem reverere, propter quam in cœlis ipse describeris : et nativita- tem celebra, ob quam nativitatis vinculis solutus į es, et parvam illam Bethleem honora, quæ te in dunt, et de tentatore victoriamn referre. > Non enim partu effuso, sive Christo nato, exsultavit Joannes, sed priusquam nasceretur. Billius • pure tum. > 14. Μικρὸν (57) μὲν οὖν ὕστερον ὄψει και και (54) Προστίθης. Reg. d, προστίθεις. (55) Δ δαιμόνων. Sic tres Regg. et tres Colb. In (56) Οὐδέ. Regg. bm. ph et plures Colb., ούτε. (57) Μικρόν. « Paulo post. » id est, duodecimo a (58) Er. Deest in pluribus Regg. et Or. 1. (59) 'Εδεῖτο. Par., δεῖται. (60) Καὶ νικώντα. Coisl. 1, Or. 1, Comb. ad- (61) Τὴν κύησιν. ι Conceptum, fetum » in utero. (62) El xal. Tres Regg. et Or. 1, ແ του. 163) Εγράφης. Quatuor Regg. et Or. 1, γράφῃ. (64) Γεννήσεως. Regg. e, ἁμαρτίας, peccati. s

ὑψοῦντα δὲ παρατρέχεις· καὶ ὅτι μὲν ἔπαθε, λο- Α γίξῃ· ὅτι δὲ ἐκών, οὐ προστίθης (54). Οἷα πάσχει καὶ νῦν ὁ Λόγος ! Ὑπὸ μὲν τῶν, ὡς Θεός, τιμᾶται καὶ συναλείφεται· ὑπὸ δὲ τῶν, ὡς σὰρξ, ἀτιμά- ζεται καὶ χωρίζεται. Τίσιν ὀργισθῇ πλέον; Μάλλον δὲ τίσιν ἀφῇ; Τοῖς συναιροῦσι κακῶς, ἡ τοῖς τέ- μνουσι; Καὶ γὰρ κἀκείνους διαιρεῖν ἔδει, καὶ τού- τους συνάπτειν· τοὺς μὲν τῷ ἀριθμῷ, τοὺς δὲ τῇ θεότητι. Προσκόπτεις τῇ σαρκί; Τοῦτο καὶ Ἰουδαῖοι. Η καὶ Σαμαρείτην ἀποκαλεῖς; καὶ τὸ ἑξῆς σιω- πήσομαι. Απιστείς τῇ θεότητι; Τοῦτο οὐδὲ οἱ δαί μονες. Ο δαιμόνων (55) ἀπιστότερε, καὶ Ἰουδαίων ἀγνωμονέστερε ! Ἐκεῖνοι τὴν τοῦ Υἱοῦ προσηγορίαν, ὁμοτιμίας φωνὴν ἐνόμισαν· οὗτοι τὸν ἐλαύνοντα Θεὸν ἔδεσαν. Επείθοντο γὰρ ἐξ ὧν ἔπασχον. Σὺ δὲ, Ο οὐδὲ (56) τὴν ἰσότητα δέχῃ, οὐδὲ ὁμολογεῖς τὴν θεό. Β τητα. Κρείττον ἦν σοι περιτετμῆσθαι καὶ δαιμονᾷν, ἵν' είπω τι καὶ γελοίως, ἢ ἐν ἀκροβυστίᾳ καὶ ὑγιεία διακεῖσθαι πονηρῶς καὶ ἀθέως. Αι ιu, θαιρόμενον Ἰησοῦν ἐν (58) τῷ Ἰορδάνῃ τὴν ἐμὴν κάθαρσιν· μᾶλλον δὲ ἀγνίζοντα τῇ καθάρσει τὰ ὕδατα (οὐ γὰρ δὴ αὐτὸς ἐδεῖτο (59) καθάρσεως, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου), καὶ σχιζομένους τοὺς οὐρανούς, καὶ ὑπὸ τοῦ συγγενούς Πνεύματος μαρτυρούμενον, καὶ πειραζόμενον, καὶ νικῶντα (60), καὶ ὑπὸ ἀγγέλων υπηρετούμενον, καὶ θεραπεύοντα πᾶσαν νόσον καὶ πᾶσαν μαλακίαν, καὶ ζωοποιοῦντα νεκροὺς ὡς ὄφελόν γε καὶ σὲ τῇ κακοδοξία νενεκρω μέγον), καὶ δαίμονας ἀπελαύνοντα, τὰ μὲν δι' ἑαυτοῦ, τὰ δὲ διὰ τῶν μαθητῶν, καὶ ἄρτοις ὀλίγοις τρέφοντα μυριάδας, καὶ πεζεύοντα πέλαγος, καὶ προδιδόμενον, καὶ σταυρούμενον, καὶ συσταυροῦντα τὴν ἐμὴν ἁμαρ τίαν· ὡς ἀμνὸν προσαγόμενον, καὶ ὡς ἱερέα προσ- άγοντα, ὡς ἄνθρωπον θαπτόμενον, καὶ ὡς Θεὸν ἐγειρόμενον, εἶτα καὶ ἀνερχόμενον, καὶ ἥξοντα μετὰ τῆς ἑαυτοῦ δόξης. Πόσαι μοι πανηγύρεις καθ' έκα- στον τῶν τοῦ Χριστοῦ μυστηρίων ! τῶν ἁπάντων κε- φάλαιον ἔν, ἡ ἐμὴ τελείωσις καὶ ἀνάπλασις, καὶ πρὸς τὸν πρῶτον Αδάμ ἐπάνοδος. Νυνί δέ μοι δέξαι τὴν κύησιν (61), καὶ προσ κίρτησαν· εἰ καὶ (62) μὴ ὡς Ἰωάννης ἀπὸ γαστρός, ἀλλ' ὡς Δαβὶδ ἐπὶ τῇ καταπαύσει τῆς κιβωτοῦ. Καὶ τὴν ἀπογραφὴν αἰδέσθητι, δι᾿ ἣν εἰς οὐρανοὺς ἐγρά φης (63)· καὶ τὴν γέννησιν σεβάσθητε, δι᾿ ἣν ἐλύ θης τῶν δεσμῶν τῆς γεννήσεως (64)· καὶ τὴν Βηθ- * οι ᾧ καὶ δαιμόνων. τὸν πειράζοντα, « ORATIO XXXVIII. - IN THEOPHIANIA. ascendisse predicaur. Ita beneplaciti, haec polesia- tis. Al tu ea quidem, quæ minuendi vim habent, profers; quæ autem efferendi, præteris : atque id quidem expendis, quod passus sit; quod autem sponte, non adjungis. Prol qualia etiamnum pati- tur Verbum! Ab aliis ut Deus honoratur atque contrahitur; ab aliis ut caro contemnitur, ac sepa- ratur. Utris tandem gravius irascetur?. Vel potius, utris plus condonabit, iisne qui male contrahunt, an qui scindunt? Nam et illos dividere, et hos conjun- gere oportebat : illos, inquam, numero, hos divini- tate. Offendis ad carnem ? Et Judæi etiam. Num Sa- maritanum quoque vocas" (nam quod sequitur, lacebo)? Deitati fidem abrogas? Hoc ne dæmones quidem ipsi fecerunt. demonibus incredulior, et Judaeis insipientior! Isti quidem Filii nomen, æqualitatis vocem esse censebant: illi autem eum, a quo fugabantur, Deum norant. Illis enim ea, quæ patiebantur, fidem faciebant. nec æqualita- tem admittis, nec divinitatem confiteris. Proinde satius tibi fuerat circumcisum esse, atque a dæmone obsideri, ut ridicule aliquid dicam, quam in præputio et incolumi valetudine, tam prave et in pie affici. XVI. Ac quidem paulo post, et Jesum, purga- tionis meæ causa, in Jordane " purgari videbis, vel potius, aquas purgatione sua purificare (neque enim ipse purgatione opus habebat, qui peccata mundi tollit); et coelos scindi, et cognati Spiritus testi- monio celebrari, et tentari, et victoriam referre, et angelorum ministerio uti, et morbos omnes ac C languores curare, et mortuos ad vitam lucen- D 12'. Joan. vult, 48. Matth. II, 13. » Il Reg. vi, 14. ed., Christi nativitate die, in quo ejus baptismi memo- ria celebratur. PATROL. GR. XXXVI. que revocare (quemadınodum utinam te quoque, fidei pravitate mortuumn), et damones, partim per seipsum, partim etiam per apostolos, in fugan agere, et paucis pauibus multa hominum millia nu- trire, et pedibus per mare iter facere, et prodi, et in crucem tolli, ac peccatum meum cruci secum aligere : ut agnum offerri, et ut sacerdotem offerre, ut hominem sepultura affici, et ut Deum resurgere, ac postea in cœlum ascendere, tandemque cum glo- ria sua venturum esse. Papæ, quot mihi festos dies, hæc singula Christi mysteria suppeditant! Quorum omnium unum hoc caput est, atque unus hic sco- pus, nimirum mea perfectio et instauratio, atque ad primum illum Adamum reditus. XVII. Nunc autem conceptum accipe, ac præ- sulta: si minus ut Joannes ab utero, at certe ut David ob requiem Arca". Descriptionem reverere, propter quam in cœlis ipse describeris : et nativita- tem celebra, ob quam nativitatis vinculis solutus į es, et parvam illam Bethleem honora, quæ te in dunt, et de tentatore victoriamn referre. > Non enim partu effuso, sive Christo nato, exsultavit Joannes, sed priusquam nasceretur. Billius • pure tum. > 14. Μικρὸν (57) μὲν οὖν ὕστερον ὄψει και και (54) Προστίθης. Reg. d, προστίθεις. (55) Δ δαιμόνων. Sic tres Regg. et tres Colb. In (56) Οὐδέ. Regg. bm. ph et plures Colb., ούτε. (57) Μικρόν. « Paulo post. » id est, duodecimo a (58) Er. Deest in pluribus Regg. et Or. 1. (59) 'Εδεῖτο. Par., δεῖται. (60) Καὶ νικώντα. Coisl. 1, Or. 1, Comb. ad- (61) Τὴν κύησιν. ι Conceptum, fetum » in utero. (62) El xal. Tres Regg. et Or. 1, ແ του. 163) Εγράφης. Quatuor Regg. et Or. 1, γράφῃ. (64) Γεννήσεως. Regg. e, ἁμαρτίας, peccati. s

λεὲμ τίμησον τὴν μικράν, ή σε πρὸς τὸν παράδεισον Β λων χόρευσον. μετὰ ἀγγέλων χόρευσον· μετὰ ἀρχαγγέλων ὕμνη- σου. προσαπαντώσας. "Οτι ἀνῃρέθησαν, και πρὸ αὐτοῦ, καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ· • ἐπανήγαγε· καὶ τὴν φάτνην προσκύνησον, δι᾿ ἣν ἄλογος ῶν, ἐτράφης ὑπὸ τοῦ Λόγου. Γνῶθι, ὡς βοῦς, τὸν κτησάμενον, Ησαΐας διακελεύεται σοι, καὶ, ὡς ὄνος, τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ· εἴτε τῶν καθαρῶν τις εἶ, καὶ ὑπὸ τὸν νόμον, καὶ μηρυ κισμὸν ἀναγόντων τοῦ λόγου, καὶ πρὸς θυσίαν ἐπι- τηδείων· εἴτε τῶν ἀκαθάρτων τέως, καὶ ἀδρώτων, καὶ ἀθύτων, καὶ τῆς ἐθνικῆς μερίδος. Μετὰ τοῦ ἀστέρος δράμε, καὶ μετὰ Μάγων δωροφόρησαν, χρυσὸν, καὶ λίβανον, καὶ σμύρναν, ὡς βασιλεῖ, καὶ ὡς Θεῷ, καὶ ὡς διὰ σὲ νεκρῷ. Μετὰ ποιμένων δόξα σον, μετὰ ἀγγέλων ὕμνησον, μετὰ ἀρχαγγέλων χό ρευσον (65). Έστω κοινή πανήγυρις οὐρανίων καὶ ἐπι- γείων δυνάμεων. Πείθομαι γὰρ κἀκείνας συναγάλ λεσθαι καὶ συμπανηγυρίζειν σήμερον· εἴπερ εἰσὶ φιλάνθρωποι καὶ φιλόθεοι, ὥσπερ ἂς Δαβὶδ εἰσάγει μετὰ τὸ πάθος συνανιούσας Χριστῷ, καὶ προσυπαν τώσας (66), καὶ διακελευομένας ἀλλήλαις τὴν τῶν πυλῶν ἔπαρσιν. - ΙΗ΄. Εν μίσησον τῶν περὶ τὴν Χριστοῦ γένναν, τὴν Ἡρώδου παιδοκτονίαν· μᾶλλον δὲ καὶ ταύτην αἰδέσθητι, τὴν ἡλικιῶτιν Χριστοῦ θυσίαν, τοῦ και νοῦ (67) σφαγίου προθυομένην. "Αν εἰς Αἴγυπτον φεύγῃ, προθύμως συμφυγαδεύθητι. Καλόν τῷ Χριστῷ συμφεύγειν (68) διωκομένῳ. Αν ἐν Αἰγύπτῳ βραδύνῃ, κάλεσον αὐτὸν ἐξ Αἰγύπτου, καλῶς ἐκεῖ προσκυνή μενον (69). Διὰ πασῶν ὅδευσον ἀμέμπτως τῶν ἡλι κιῶν Χριστοῦ καὶ δυνάμεων, ὡς Χριστοῦ μαθητής. Αγνίσθητι, περιτμήθητι, περιελοῦ τὸ ἀπὸ γενέσεως κάλυμμα. Μετὰ τοῦτο δίδαξον ἐν τῷ ἱερῷ, τοὺς θεοκα- πήλους ἀπέλασον· λιθάσθητι, ἂν τοῦτο δέῃ (70) παθεῖν· λήσῃ τοὺς βάλλοντας, εὖ οἶδα, φεύξῃ καὶ διὰ μέσου αὐτῶν, ὡς Θεός. Ο λόγος γὰρ οὐ λιθάζεται. "Αν Ηρώδη (71) προσαχθῇς, μηδὲ ἀποκριθῇς τὰ πλείω. Αἰδεσθήσεται σου καὶ τὴν σιωπὴν πλέον (73) ἢ ἄλλων τοὺς μακροὺς λόγους. "Αν φραγελλωθῇς (73), καὶ τὰ λειπόμενα ζήτησον. Γεῦσαι χολῆς, διὰ τὴν γεῦ σιν· ὅξος ποτίσθητι, ζήτησον ἐμπτύσματα, δέξαι ραπίσματα, κολαφίσματα· ἀκάνθαις στεφανώθητι, τῷ τραχεῖ τοῦ κατὰ Θεὸν βίου· περιβαλοῦ (74) το κόκκινον, δέξαι κάλαμον, προσκυνήθητι παρὰ τῶν παιζόντων τὴν ἀλήθειαν· τέλος συσταυρώθητι, συν προθυόμενος Πρότερον μὲν καὶ προθυόμενος τοῦ λαοῦ, καὶ προσευχόμενος · « προσκυνούμενoν. « θης. περιλαβοῦ. • S. GREGORII THEOLOGI paradisum reduxit : et presepe adora, propter quod, cum rationis expers esses, a Verbo nutritus es. Cognosce, ut bos, possessorem tuum, Isaias le adinonet, et, ut asinus, præsepe domnini sui "; sive mundus quispiam sis ac legi subjectus, rectɔmque doctrinam ruminans, atque ad sacrificium idoneus : sive etiam adhuc immundus, ac cibo et sacrificiis inutilis, ethnicæque partis. Cum stella curre, cum Magis dona offer, aurum, thus et myrrham, ut regi, ut Deo, et ut lua causa mortuo. Cum pastori- bus Deum laudibus celebra; cum angelis hymnum dicito; cum archangelis choros ducito. Sit co- lestium et terrenarum virtutum communis cele. britas. Nam eas quoque hodierno die simul festum celebrare, ac laetitia gestire confido : siquidem ho- minum Deique amore prædita sunt, quemadmodumn illa, quas David inducit post passionem, cum Christo simul ascendentes, ac simul occurrentes, seque invicem ad portas attollendas "inhor- tantes. XVIH. Unum hoc duntaxat ex iis omnibus, quæ circa Christi nativitatem contigerunt, odio habe, ac detestare, nimirum puerorum cædem ab Herode perpetratam. Imo vero hanc quoque vene- rare, hanc, inquam, coætaneam Christo victimam, quæ pro nova victima mactata est. Si in Ægyptum profugiat, alacri animo te ipsi fugæ comitem ad- junge. Præclarum est cum Christo persecutionem patiente fugere. Si diuturniorem in Ægypto moram faciat, ex Ægypto eum voca, qui rite illic adoratur – et colitur. Per omnes Christi ætates ac virtutes, ut Christi discipulus, sine reprehensione incede. Puri- ficare, circumcidere, velum a nativitate contractum abscinde. Postea in templo doce, sacrilegos nundi. natores ejice : lapidibus, si ita necesse sit, in- cessi te patere. Lapidatores, mihi crede, falles, ac per medium ipsorum, ut Deus, fugies. Verbum enim lapidibus non feritur. Si ad Herodem addu- ctus fueris, plerumque ne verbum quidem unum respondeas. Silentium tuum magis venerabitur, quam prolixos aliorum sermones. Si flagello cæsus fueris, qua supersunt, exposce. Fel gusta propter gustum ; aceto polare, spula require, alapas el com » Isa. 1, 3. *Psal. xxm, 7, 9. Sic tres Regg., decem Colb., Or. 1, Comb. Sic etiamn legunt Nicetas et Ruffinus. In ed., Colb. In ed., profecto nomine infantes martyres celebrantur, quod pro Christo victima cæsi sunt. Hinc optime Nicetas : Quod ante ipsum et pro ipso sublati sunt. Singularis namque innocentium laus ea est, quod odio Christi ab Herode occisi sint, qui, ipsis qui- dem mortem inferendo, ipsum Christum e vivis tol lere volebat. Innocentes igitur hic a Gregorio præ- cipue considerantur, quasi occisi e pro Christo, non ante Christum, ut vertit Billius. Sic ipse Gregorius, Or. xv, n. 3, de Eleazaro loquens, vo D cem lanc sensu jam exposito accipit. Ait enim : Prius quidem pro populo sa- crificia et preces adhibens. › Voca eum ex Ægypto, rite illic adoratum. Sic optime Gabr. Nam Gregorius hic Ægyptiorum dem commendat. Billius vero sic vertit : « Ex Ægypto eum voca. Quod quidem fiet, si eum pulchre atque honorifice illic adoraris. > In ed., (65) Μετὰ ἀγγέλων ὕμνησον· μετὰ ἀρχαγγέ- (66) Προσυπαντώσας. Sic quatuor Regg. et novem (67) Τοῦ καινοῦ, etc. • Pro uova victima. Hoc (18) Συμφεύγειν. Reg. pl, συμφυγείν. (69) Κάλεσον αὐτὸν ἐξ Αιγύπτου, καλῶς ἐκεῖ (70) Δέῃ. Tres Regg. et Or. 1, δέοι. (71) Ηρώδη. Coisl. 1, Πιλάτῳ, ο Pilato. » (72) Πλέον. Deest in Or. 1. (75) Φραγελλωθῇς. Sic Or. 1. In ed., φλαγελλω (74) Περιβαλοῦ. Sic duo Regg. et undecim Colb.

λεὲμ τίμησον τὴν μικράν, ή σε πρὸς τὸν παράδεισον Β λων χόρευσον. μετὰ ἀγγέλων χόρευσον· μετὰ ἀρχαγγέλων ὕμνη- σου. προσαπαντώσας. "Οτι ἀνῃρέθησαν, και πρὸ αὐτοῦ, καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ· • ἐπανήγαγε· καὶ τὴν φάτνην προσκύνησον, δι᾿ ἣν ἄλογος ῶν, ἐτράφης ὑπὸ τοῦ Λόγου. Γνῶθι, ὡς βοῦς, τὸν κτησάμενον, Ησαΐας διακελεύεται σοι, καὶ, ὡς ὄνος, τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ· εἴτε τῶν καθαρῶν τις εἶ, καὶ ὑπὸ τὸν νόμον, καὶ μηρυ κισμὸν ἀναγόντων τοῦ λόγου, καὶ πρὸς θυσίαν ἐπι- τηδείων· εἴτε τῶν ἀκαθάρτων τέως, καὶ ἀδρώτων, καὶ ἀθύτων, καὶ τῆς ἐθνικῆς μερίδος. Μετὰ τοῦ ἀστέρος δράμε, καὶ μετὰ Μάγων δωροφόρησαν, χρυσὸν, καὶ λίβανον, καὶ σμύρναν, ὡς βασιλεῖ, καὶ ὡς Θεῷ, καὶ ὡς διὰ σὲ νεκρῷ. Μετὰ ποιμένων δόξα σον, μετὰ ἀγγέλων ὕμνησον, μετὰ ἀρχαγγέλων χό ρευσον (65). Έστω κοινή πανήγυρις οὐρανίων καὶ ἐπι- γείων δυνάμεων. Πείθομαι γὰρ κἀκείνας συναγάλ λεσθαι καὶ συμπανηγυρίζειν σήμερον· εἴπερ εἰσὶ φιλάνθρωποι καὶ φιλόθεοι, ὥσπερ ἂς Δαβὶδ εἰσάγει μετὰ τὸ πάθος συνανιούσας Χριστῷ, καὶ προσυπαν τώσας (66), καὶ διακελευομένας ἀλλήλαις τὴν τῶν πυλῶν ἔπαρσιν. - ΙΗ΄. Εν μίσησον τῶν περὶ τὴν Χριστοῦ γένναν, τὴν Ἡρώδου παιδοκτονίαν· μᾶλλον δὲ καὶ ταύτην αἰδέσθητι, τὴν ἡλικιῶτιν Χριστοῦ θυσίαν, τοῦ και νοῦ (67) σφαγίου προθυομένην. "Αν εἰς Αἴγυπτον φεύγῃ, προθύμως συμφυγαδεύθητι. Καλόν τῷ Χριστῷ συμφεύγειν (68) διωκομένῳ. Αν ἐν Αἰγύπτῳ βραδύνῃ, κάλεσον αὐτὸν ἐξ Αἰγύπτου, καλῶς ἐκεῖ προσκυνή μενον (69). Διὰ πασῶν ὅδευσον ἀμέμπτως τῶν ἡλι κιῶν Χριστοῦ καὶ δυνάμεων, ὡς Χριστοῦ μαθητής. Αγνίσθητι, περιτμήθητι, περιελοῦ τὸ ἀπὸ γενέσεως κάλυμμα. Μετὰ τοῦτο δίδαξον ἐν τῷ ἱερῷ, τοὺς θεοκα- πήλους ἀπέλασον· λιθάσθητι, ἂν τοῦτο δέῃ (70) παθεῖν· λήσῃ τοὺς βάλλοντας, εὖ οἶδα, φεύξῃ καὶ διὰ μέσου αὐτῶν, ὡς Θεός. Ο λόγος γὰρ οὐ λιθάζεται. "Αν Ηρώδη (71) προσαχθῇς, μηδὲ ἀποκριθῇς τὰ πλείω. Αἰδεσθήσεται σου καὶ τὴν σιωπὴν πλέον (73) ἢ ἄλλων τοὺς μακροὺς λόγους. "Αν φραγελλωθῇς (73), καὶ τὰ λειπόμενα ζήτησον. Γεῦσαι χολῆς, διὰ τὴν γεῦ σιν· ὅξος ποτίσθητι, ζήτησον ἐμπτύσματα, δέξαι ραπίσματα, κολαφίσματα· ἀκάνθαις στεφανώθητι, τῷ τραχεῖ τοῦ κατὰ Θεὸν βίου· περιβαλοῦ (74) το κόκκινον, δέξαι κάλαμον, προσκυνήθητι παρὰ τῶν παιζόντων τὴν ἀλήθειαν· τέλος συσταυρώθητι, συν προθυόμενος Πρότερον μὲν καὶ προθυόμενος τοῦ λαοῦ, καὶ προσευχόμενος · « προσκυνούμενoν. « θης. περιλαβοῦ. • S. GREGORII THEOLOGI paradisum reduxit : et presepe adora, propter quod, cum rationis expers esses, a Verbo nutritus es. Cognosce, ut bos, possessorem tuum, Isaias le adinonet, et, ut asinus, præsepe domnini sui "; sive mundus quispiam sis ac legi subjectus, rectɔmque doctrinam ruminans, atque ad sacrificium idoneus : sive etiam adhuc immundus, ac cibo et sacrificiis inutilis, ethnicæque partis. Cum stella curre, cum Magis dona offer, aurum, thus et myrrham, ut regi, ut Deo, et ut lua causa mortuo. Cum pastori- bus Deum laudibus celebra; cum angelis hymnum dicito; cum archangelis choros ducito. Sit co- lestium et terrenarum virtutum communis cele. britas. Nam eas quoque hodierno die simul festum celebrare, ac laetitia gestire confido : siquidem ho- minum Deique amore prædita sunt, quemadmodumn illa, quas David inducit post passionem, cum Christo simul ascendentes, ac simul occurrentes, seque invicem ad portas attollendas "inhor- tantes. XVIH. Unum hoc duntaxat ex iis omnibus, quæ circa Christi nativitatem contigerunt, odio habe, ac detestare, nimirum puerorum cædem ab Herode perpetratam. Imo vero hanc quoque vene- rare, hanc, inquam, coætaneam Christo victimam, quæ pro nova victima mactata est. Si in Ægyptum profugiat, alacri animo te ipsi fugæ comitem ad- junge. Præclarum est cum Christo persecutionem patiente fugere. Si diuturniorem in Ægypto moram faciat, ex Ægypto eum voca, qui rite illic adoratur – et colitur. Per omnes Christi ætates ac virtutes, ut Christi discipulus, sine reprehensione incede. Puri- ficare, circumcidere, velum a nativitate contractum abscinde. Postea in templo doce, sacrilegos nundi. natores ejice : lapidibus, si ita necesse sit, in- cessi te patere. Lapidatores, mihi crede, falles, ac per medium ipsorum, ut Deus, fugies. Verbum enim lapidibus non feritur. Si ad Herodem addu- ctus fueris, plerumque ne verbum quidem unum respondeas. Silentium tuum magis venerabitur, quam prolixos aliorum sermones. Si flagello cæsus fueris, qua supersunt, exposce. Fel gusta propter gustum ; aceto polare, spula require, alapas el com » Isa. 1, 3. *Psal. xxm, 7, 9. Sic tres Regg., decem Colb., Or. 1, Comb. Sic etiamn legunt Nicetas et Ruffinus. In ed., Colb. In ed., profecto nomine infantes martyres celebrantur, quod pro Christo victima cæsi sunt. Hinc optime Nicetas : Quod ante ipsum et pro ipso sublati sunt. Singularis namque innocentium laus ea est, quod odio Christi ab Herode occisi sint, qui, ipsis qui- dem mortem inferendo, ipsum Christum e vivis tol lere volebat. Innocentes igitur hic a Gregorio præ- cipue considerantur, quasi occisi e pro Christo, non ante Christum, ut vertit Billius. Sic ipse Gregorius, Or. xv, n. 3, de Eleazaro loquens, vo D cem lanc sensu jam exposito accipit. Ait enim : Prius quidem pro populo sa- crificia et preces adhibens. › Voca eum ex Ægypto, rite illic adoratum. Sic optime Gabr. Nam Gregorius hic Ægyptiorum dem commendat. Billius vero sic vertit : « Ex Ægypto eum voca. Quod quidem fiet, si eum pulchre atque honorifice illic adoraris. > In ed., (65) Μετὰ ἀγγέλων ὕμνησον· μετὰ ἀρχαγγέ- (66) Προσυπαντώσας. Sic quatuor Regg. et novem (67) Τοῦ καινοῦ, etc. • Pro uova victima. Hoc (18) Συμφεύγειν. Reg. pl, συμφυγείν. (69) Κάλεσον αὐτὸν ἐξ Αιγύπτου, καλῶς ἐκεῖ (70) Δέῃ. Tres Regg. et Or. 1, δέοι. (71) Ηρώδη. Coisl. 1, Πιλάτῳ, ο Pilato. » (72) Πλέον. Deest in Or. 1. (75) Φραγελλωθῇς. Sic Or. 1. In ed., φλαγελλω (74) Περιβαλοῦ. Sic duo Regg. et undecim Colb.