Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) — PG column chips mark the printed columns.
PG 44:258ΟΜΙΛΙΑ ΕΙΣ ΤΟΝ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΝ Καί γε ἐφύτευσεν ὁ θεὸς παράδεισον ἐν Ἐδὲμ κατὰ ἀνατολὰς καὶ ἔθετο ἐκεῖ τὸν ἄνθρωπον ὃν ἔπλασεν. Νοήσωμεν ἀξίαν θεοῦ φυτείαν καὶ παράδεισον πρέποντα τῇ φιλοκαλίᾳ τοῦ τοιούτου καὶ τηλικούτου δημιουργοῦ. ἐν τοῖς κατόπιν εἴρηται Ἐξαγαγέτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου καὶ ξύλον κάρπιμον σπεῖρον σπέρμα, ποιοῦν καρπόν. εἰ ἐκ τῶν κοινῶν ξύλων ἦν ὁ παράδεισος, ἐμπεριείχετο δηλονότι τῇ πρώτῃ γενέσει τῶν φυτῶν καὶ οὐδὲν ἐδεῖτο ἐξαιρέτου φυτείας θεοῦ τὰ νῦν ἐν τῷ παραδείσῳ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ θεοῦ φυτευόμενα δένδρα. νῦν μέντοι ὡς διάφορον παρὰ τὰ ἤδη ὑπάρχοντα γένη φυτῶν τὸ ἐν τῷ παραδείσῳ ὑπ’ αὐτοῦ τοῦ θεοῦ φιλοτεχνηθὲν σύστημα δένδρων ὑπὸ τοῦ λόγου δείκνυται. ὥσπερ γὰρ τὸν ἄνθρωπον ἐξαιρέτου τῆς πλάσεως παρὰ τὰ λοιπὰ ζῷα ἠξίωσεν, οὕτω καὶ τὸ ἐνδιαίτημα τοῦ ἀνθρώπου τῆς ἰδίας ἑαυτοῦ χειρὸς ἔργον ἐποίησεν, τόπον ὑπερφέροντα τῆς ὅλης κτίσεως, θαυμαστὸν τῷ κάλλει, ἐν περιόπτῳ κείμενον, ἀνεπισκότητον διὰ ὕψος, πάσαις ταῖς τῶν ἄστρων ἀνατολαῖς καταλαμπόμενον, πεφωτισμένον πάντοθεν, τὴν ἐκ τῶν ὡρῶν εὐκρασίαν ἡδίστην ἔχοντα, ἀέρι διαυγεστάτῳ περιλαμπόμενον.
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ Εἰς τὰ τῆς Γραφῆς ῥήματα· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εικόνα ἡμετέραν καὶ ὁμοίωσιν. ΛΟΓΟΣ Α'. Παλαιοῦ χρέους ἔκτισιν ἀποπληρώσων ήχω, οὗ τὴν ἀπόδοσιν ἀνεβαλόμην, οὐκ ἀγνωμοσύνῃ προαιρέ- σεως, ἀλλ᾽ ἀσθενείᾳ σώματος, χρέος ἀναγκαιότατον καὶ ὀφειλόμενον ὑμῶν τῇ ἀκροάσει. Καὶ γὰρ ἂν εἴη ἄδικον τὰ περὶ θηρίων καὶ νηκτῶν καὶ κτηνῶν καὶ πτηνῶν, οὐρανοῦ τε καὶ τῶν κατ' οὐρανὸν, περί τε καὶ τῶν κατ' οὐρανὸν, περί τε γῆς καὶ τῶν ἐν τῇ γῇ φυτών διδαχθέντας ἡμᾶς, μὴ καὶ τὰ περὶ τῆς ἡμετέρας γενέσεως ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς φω εισθῆναι. Ωσπερ γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν τὰ ἔξω βλέ ποντες, ἑαυτοὺς οὐχ ὁρῶσιν· ἐὰν μήπου τινὸς ἄψων και στερεοῦ, κἀκεῖθεν ἀνακλασθεῖσα ἡ ὄψις ὥσπερ ἀπὸ παλιῤῥοίας ὁρᾷν αὐτοὺς ποιήσῃ τὰ ἑαυτῶν και τόπιν· οὕτω καὶ ὁ νοῦς ὁ ἡμέτερος, ἄλλα ὁρῶν, ἐαυ- η τὸν οὐ βλέπει, ἐὰν μὴ ταῖς Γραφαῖς ἐγκύψῃ. Τὸ γὰρ ἐνταῦθα φῶς ἀνακλώμενον, τοῦ καθορᾶσθαι ἕκαστον ἡμῶν αἴτιον γίνεται. Ἐπεὶ ἀσυνετοί ἐσμεν καὶ ἀπερί- οπτοι τῆς ἑαυτῶν κατασκευῆς, ὅπερ ἐσμὲν καὶ τί ἐσμεν ἀγνοοῦντες. Αμελέστατα γὰρ ἑαυτῶν διαχεί μεθα, τῶν προχείρων τῆς γνώσεως καὶ τῶν μικρο- τάτων τῶν ἐν ἡμῖν γνῶσιν οὐκ ἔχοντες. Πολλαὶ πρα γματείαι περὶ τὸ σῶμα τὸ ἡμέτερον τὸ ἀνθρώπινον τὴν πᾶσαν ἑαυτῶν σπουδὴν κατηνάλωσαν · κἂν Ιατρι- κὴν ἐπέλθῃς, εὑρήσεις πόσα περὶ τῆς χρείας τῶν ἡμετέρων ἡμῖν διηγεῖται, πόσας περὶ τῆς ἔνδοθεν ἡμῖν κατασκευῆς ἐν ταῖς ἀνατομικαῖς ἐγχειρήσεσιν ἐξευρε κεκρυμμένας ὁδοὺς συνυπαρχούσας ἐν τῷ ἀφανεῖ, μίαν σύμπνοιαν ἀπὸ τοῦ σώματος, ὀχετοὺς πνεύματος, ὑδραγωγίας αἵματος, ἀναπνοῆς ὁλκήν, οἴκησιν ἑστίας τοῦ θερμοῦ ἐπὶ τῆς καρδίας, κίνησιν διαρκὴ τοῦ περικαρδίου πνεύματος. Μυρία παρ' ἐκείνοις πεφιλοσόφηται, ὧν οὐδεὶς ἡμῶν ἐστιν ἔμ- πειρος, τῷ μηδεμίαν σχολὴν ἀπονείμαι τῷ μέρει τού του τῆς ἐξετάσεως, μηδὲ γνῶναι ἑαυτὸν ἕκαστος ὅς τίς ἐστιν. Εύκολοι γάρ ἐσμεν γνῶναι οὐρανὸν μᾶλλον ἢ ἑαυτούς. Ωστε μὴ καταφρόνει τοῦ ἐν σοὶ θαύμα- τος. Μικρὸς γὰρ εἶ, ὡς νομίζεις· μέγαν δὲ ἐπερχό- μενος ὁ λόγος εὑρήσει. Διὰ τοῦτο ὁ σοφὸς Δαβὶδ εἰδὼς ἀκριβῶς ἑαυτὸν ἐξετάσαι, ο Εθαυμαστώθη, » φησὶν, IN VERBA, FACIAMES HOMINEM, ETC., ORAT. I. S. P. N. GREGORII NYSSENI In Scripturæ verba, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Petro Francisco Zino interprete. B ORATIO I. Debitam auribus vestris expositionem, cujus no- mine tanquam ære alieno vobis jampridem obstri- clus sum necessario, cujusque solutionem adhuc non ingrati animi vitio, sed infirma corporis vale- tudine impeditus distuli, persoluturus advenio. Ini- quum enim esset, cum ea, quæ ad feras, tum na- tantes, tum gradientes, tum volantes, quæque ad cœlum et ea quæ in cœlo sunt, quæque ad terram, et ad illa quæ sunt in terra, pertinent, didiceri- mus ea nobis, quæ ad ortum procreationemque nostram spectant, a divina Scriptura non patefieri. Quemadmodum enim oculi nostri, cum ea quæ sunt extra se videant, seipsos non cernunt, nisi lavequippiam, ac solidum inspexerint, uuule refra- ctus obtutus ac refluens efficiat ut se ipsi intuean- tur : sic animus noster alia cernens, se ipsum non videt, nisi Scripturis inhæserit, atque incubuerit. Quod enim in illis est lumen, reflectitur, facitque ut nos ipsi perspiciamus et cognoscamus. Verum, quoniam eas negligimus, nec scire curatius, quam do facti constructique simus, indefit, ut quid quales- ve simus, ignoremus, et eorum qua in nobis sunt, licet minima, maximeque rerum omnium facilia atque in promptu sint, nullam notitiam habeamus. Ac tametsi multæ facultates in corpore, humano dignoscendo omne suum studium collocarunt (si enim medicam artem consideres, facile animadver tes, quam multa de usu partium ejus tradiderit; G quam multa de interiori nostra structura in sectio C nibus excogitarit; quam abditas occultasque vius patefecerit, ut unum totius corporis concertum, atque concordiam, spiritus, sanguinis ductus, at- tractionem animæ, ac domicilium, caloris sedem in corde, perpetuum spiritus in præcordiis motum, atque alia innumerabilia investigaverit,tamen ea- rum nos omnium ignari sumus, qu.ppe qui in ejus - modi studium nihil incumbimus, nec est lere quisquam, qui scire curet, quid ipse sit. Facilius coeluin quam nosmetipsos cognoscere possumus.
PG 44:262ἐκεῖ οὖν ἐφύτευσεν, ὅπου οὐκ ἀνέμων βίαι, οὐχ ὡρῶν ἀμετρίαι, οὐ χάλαζα, οὐ πρηστῆρες, οὐ λαίλαπες, οὐ σκηπτοί, οὐ χειμερινὴ πῆξις, οὐχ ὑγρότης ἦρος, οὐ θερινὴ πύρωσις, οὐ φθινοπωρινὴ ξηρότης, ἀλλ’ εὔκρατος καὶ εἰρηνικὴ συμφωνία τῶν ὡρῶν πρὸς ἀλλήλας ἑκάστης αὐτῶν καὶ ἰδίῳ κάλλει κεκοσμημένης καὶ μὴ ἐπιβουλευομένης παρὰ τῆς γείτονος· οὔτε τοῖς ἠρινοῖς κάλλεσι τοῦ θέρους λυμαινομένου οὔτε τῶν θερινῶν ἢ μετοπωρινῶν καρπῶν καταρρυσουμένων ὑπὸ τοῦ γήρως. [σὺν] ἀλλήλαις γὰρ τὸν τόπον ἐκεῖνον αἱ ὧραι περιεχόρευον, ἀλλ’ ὁμοῦ καὶ τοῖς παρ’ ἑαυταῖς ἐξαιρέτοις δορυφοροῦσαι συνέτρεχον· τοῦ ἦρος τὰ τερπνά, τοῦ θέρους τὰ τρόφιμα, αἱ μετοπωριναὶ εὐφροσύναι, αἱ χειμεριναὶ ἀναπαύσεις. ἡ γῆ πίων, μαλακή, ὄντως ῥέουσα γάλα καὶ μέλι, πρὸς καρπογονίαν ἐπιτηδεία, κατάρρυτος πᾶσα ὕδασι γονιμωτάτοις οἷόν τι κάλλος ἀμήχανον παρεχομένοις. λεπτὰ γὰρ καὶ διαφανῆ τὰ ὕδατα, πολὺ μὲν τῇ ὄψει τὸ τερπνὸν ἔχοντα, πλέον δὲ τοῦ τερπνοῦ τὸ ὠφέλιμον παρεχόμενα.
Ποιήσωμεν άνθρωπον κατ᾿ εἰκόνα καὶ καθ᾽ ὁμοίω- σινήμετέραν. » Κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ γεγόναμεν. Πῶς οὖν κατ' εἰκόνα Θεοῦ; ᾿Αποκαθάρωμεν καρδίαν ίδιωτι κήν, πρόληψιν ἀπαίδευτον, ἀμαθεῖς περὶ Θεοῦ ὑπο λήψεις. Β . Εἰ κατ' εἰκόνα Θεού γεγόναμεν, φησί, σύμμορφος ἡμῖν ἐστιν ὁ Θεός· ὀφθαλμοὶ περὶ Θεὸν καὶ ὦτα, κε- φαλή, χεῖρες, ισχίον ἐφ᾽ οὗ ἵδρυται· (λέγεται γὰρ ἐν τῇ Γραφῇ ὁ Θεὸς καθέζεσθαι·) πόδες δι' ὧν περι- πατεῖ· Οὐκοῦν τοιοῦτος ὁ Θεός; Αποσκεύασον τῆς καρδία, φαντάσματα ἀπρεπή. Εκβαλλε ἀπὸ σοῦ διάνοιαν ἀφαρμόζουσαν τῷ μεγέθει τοῦ Θεοῦ. Ασχη μάτιστος ὁ Θεὸς, ἁπλοῦς, ἀμεγέθης, ἄποσος· μὴ φαντασθῇς μορφὴν περὶ αὐτόν· μὴ κατασμικρύνης Ἰουδαϊκῶς τὸν μέγαν· μὴ περιλάβῃς τὸν Θεὸν σω ματικαῖς ἐννοίαις, μὴ περιγράψῃς αὐτὸν τῷ σῷ νῷ. Απερίληπτός ἐστι τῷ μεγέθει · κατανόησον τὸν μέ- γαν, καὶ τῷ μεγάλῳ πρόσθες πλεῖον τοῦ νενοημέ- νου, καὶ τῷ πλείονι τὸ πλεῖον, καὶ τὸν σεαυτοῦ λο- γισμὸν πείσον, ὅτι τῶν ἀπεράντων οὐκ ἐφίξεται. Σχῆμα μὴ νοήσῃς· ἀπὸ δυνάμεως Θεὸς νοεῖται · ἀπλίτητα φύσεως· μέγεθος πόσον. Πανταχοῦ ἐστι καὶ ὑπὲρ τὸ πᾶν περισσεύει, καὶ ἔστιν ἀφαῖς ἀόρι- στον, ὅπερ τὴν σὴν ἐκπίπτον κατάληψιν, ούτε μεγέ- θει περιορίζεται, ούτε σχήματι περιλαμβάνεται, οὔτε δυνάμει ἐκμετρεῖται, οὔτε χρόνοις περισφίγγεται, οὔτε πέρασιν ὁρίζεται. Οὐδέν ἐστι περὶ Θεὸν οἷον περὶ ἡμᾶς. Πῶς οὖν ἡ Γραφὴ εἶπεν ἡμᾶς κατ' εἰκόνα Θεοῦ γεγενῆσθαι; Τὰ περὶ Θεοῦ διδαχθῶμεν, τὰ περὶ ἡμῶν αὐτῶν νοήσωμεν, ὅτι οὐκ ἔχομεν τὸ κατ' εἰ κόνα ἐν μορφῇ σώματος· φθειρομένου γὰρ τοῦ σώ ματος ή μορφὴ ἀπόλλυται. Οὐκ ἐν φθαρτῷ δὲ τὸ ἄφθαρτον σχηματίζεται, οὐ φθαρτόν ἐστι τοῦ ἀφ- θάρτου εἰκών. Τὸ σῶμα αύξεται, μειοῦται, γηρᾷ, ἀλ λοιοῦται· ἄλλο ἐστὶν ἐν νεότητι, ἄλλο ὅταν εὐεκτῇ, καὶ ἄλλο ὅταν ἐν πάθεσιν ᾖ· ἄλλο φοβούμενον, καὶ άλλο εὐφραινόμενον· ἄλλο ἐν ἐνδείᾳ, ἄλλο ἐν πλησμο- νῇ, καὶ ἄλλο ἐν εἰρήνῃ, καὶ ἄλλο ἐν μάχῃ· ἄλλο χρῶμα ἐγρηγορότος, καὶ ἄλλο καθεύδοντος· τοῦ μὲν ἐξανθεῖ τὸ ἐρυθρότερον, τοῦ θερμοῦ ἐπὶ τὸ ἔξω χωροῦντος τοῦ δὲ κατέψυκται καὶ συνέσταλται ἐπὶ τὸ βάθος ἡ θερμότης διὸ καὶ ὕπωχρα τῶν κοιμω- μένων τὰ σώματα. Πῶς οὖν δύναται τὸ ἀλλοιούμενον τῷ ἀναλλοιώτῳ ἐοικέναι ; τῷ ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ ἔχοντι, τὸ μηδέ ποτε ἑστηκός; Ἐκφεύγει ἡμᾶς ὡς τὰ ρευστά· πρὶν θεαθῆναι ὑπέδραμεν· ἄλλο ἐξ ἄλλου φαίνεται τὸ ἀνθρώπινον σῶμα. « Κατ' εἰκόνα ἡμετέ- ραν. » Πῶς σῶσαι δυνήσεται τῆς ἀκινήτου φύσεως ή ρευστὴ εἰκών; τῆς ἀμόρφου ή μεμορφωμένη ; Πῶς οὖν ζητήσομεν τὸ κατ' εἰκόνα; Ἐν οἷς αὐτὸς εἶπεν ὁ Κύριος. Ἐὰν ἐμόν τι εἴπω, μὴ προσδέξησθε · ἐὰν Δεσποτικὸν, καταδέξασθε. Ποιήσωμεν ἄνθρωπον IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. 1, • A pium a Patre in Filio idem est, idcirco unus apud nos utriusque cultus, et eadem collaudatio. Nostra procreationis exordium veram continet theologiam. «Faciamus hominem ad imaginem nostram. Ad imna- ginem Dei facti sumus. Quonam modo ad imaginem illis de Deo opinionibus expiemus. ejus? Animos a'vulgaribus, et imperitis, ac stultis D C Si ad imaginem Dei, inquit ille, facti sumug, formam Deus nostre similem habet: oculis, auri- bus, capite, manibus præditus est, coxarumque vertebris, quibus fulcitur et insidet, quandoquidem sedere Deum Scriptura tradit "**: pedibus item, quibus incedit. Talisne igitur Deus? Recedant áb animo tuo absurde opiniones. Abjice cogitationem, quæ Dei magnitudinem imminuit. Figura vacat Deus, simplex est, magnitudinis et quantitatis expers. Noli, cum de illo cogitas, forman) ullam confingere et comminisci : ne more Judaico magnum extenues. Noli corporeis illum cogitationibus amplecti, aut mente tua circumscribere. Ea est magnitudine, ut comprehendi circumscribique nequeat. Magnum cogita, et huic magno plus etiam atque etiam adde quam cogitasti, atque ita exple cogitationem tuam. Neque enim, quæ infinita sunt, unquam capiet. Fi- guam ne finge. Potentia, simplicitate natura, re- rum procreatarum tum magnitudine, tum pulchri- tudine cognoscitur Deus. Ubique est, et omnia com- prehendit, et tangi viderique non potest. Amplitudo est quantitate carens, quam non capit animus tuus. Nec magnitudine concluditur, nec figura coercetur, nec potentia continetur, nec temporibus compre- henditur, nec finibus cohibetur. Nihil eorum quæ sunt circa nos, cum Deo similitudinem habet. Quo- modo igitur dicit Scriptura nos esse factos ad si- militudinem Dei ? quæ ad Deuin pertinent, recen- suimus : quæ ad nos spectant, consideremus. Nihil profecto in forma corporis est, quod ejus imagini congruat. Est etenim forma corporis caduci ac fragilis : in caduco autem et fragili non imprimitur quod corrumpi non potest, nec corruptum incor- rupti est imago. Corpus augetur, imminuitur. consenescit, immutatur, [aliud in senecta est,] aliud in juventa, aliud cum prospera utitur valetu- dine, aliud cum morbis jactatur, aliud cum metuit, aliud cum gaudet, aliud quando satiatum atque expletum est, aliud quando siti fameve torquetur, aliud in pace, aliud in bello; alius vigilantis, alius dormientis est color. Vigilans rubore magis per- funditur, quoniam calor extra progreditur. Dor- miens autem calore intus compresso pallescit. Quonam igitur pacto, quod tot immutatur modis, simile sit ei quod est immutabile? ei, quod eodem semper est statu, id quod nunquam consistit ? Undarum instar res nostræ nos fugiunt, et antequam videantur, defluxerunt. Aliud ex alio videtur humanum corpus. Ad imaginem nostram naturæ immutabilis erit caduca similitudo? forma carentis, quæ formam habet? • Psal. XLVI, 8. ' Ubi ergo quæremus, quod imaginem referat? Nimirum in iis, quæ ipse Dominus dixit. Si quid meum in medium attulero, id ne suscipiatis. Fa-
PG 44:266Πρότερον οὖν αὐτὸν ἐδημιούργησε τὸν τόπον ἄξιον τῆς ὑποδοχῆς τῶν τοῦ θεοῦ φυτευμάτων, ἔπειτα ἐφύτευσεν ἐν αὐτῷ παντοδαπὰ κάλλη τῶν δένδρων ὄψιν τε χαριεστάτην καὶ ἀπόλαυσιν ἡδίστην δι’ ἑαυτῶν χαριζόμενα. πῶς σοι δυνηθῶ ὑπ’ ὄψιν ἐναργῶς ἀγαγεῖν τὴν πατρίδα, ἵνα σεαυτὸν ἐκ τῆς ἐξορίας ταύτης ἀνακαλέσῃ; οἱ λειμῶνες εὐανθεῖς ἥδιστον θέαμα· τὸ τούτων χαριέστερον τῇ διανοίᾳ φαντάσθητι. ἐνταῦθα τὸ ῥόδον μετὰ τῆς ἀκάνθης ἐστί, κεκραμένην ἔχον τὴν ἀηδίαν τῇ χάριτι, μονονουχὶ διαμαρτυρόμενον ἡμῖν ὅτι τὰ τερπνὰ ὑμῖν, ὦ ἄνθρωποι, τοῖς λυπηροῖς ἀναμέμικται. τῷ ὄντι γὰρ οὐδὲν τῶν ἀνθρωπίνων ἀγαθῶν ἀκραιφνές, ἀλλ’ εὐθὺς αἱ λῦπαι ταῖς εὐφροσύναις παραπεπήγασι· τῷ γάμῳ ἡ χηρεία, τῇ παιδοτροφίᾳ ἡ μέριμνα, ταῖς εὐπαιδίαις αἱ ἀποβολαί, ταῖς περιφανείαις αἱ ἀτιμίαι, ταῖς εὐημερίαις αἱ ζημίαι, ταῖς τρυφαῖς αἱ πλησμοναί, ταῖς ὑγείαις αἱ ἀρρωστίαι. ἀνθηρὸν τὸ ῥόδον, ἀλλ’ ἐμοὶ κατήφειαν ἐμποιεῖ· ὁσάκις γὰρ ἂν ἴδω τὸ ἄνθος, τῆς ἁμαρτίας ὑπομιμνήσκομαι τῆς ἐμῆς, δι’ ἣν ἀκάνθας ἡ γῆ καὶ τριβόλους ἀνατέλλειν κατεδικάσθη. καὶ ἐνταῦθα μὲν ὀλιγοχρόνιος τῶν ἠρινῶν ἀνθῶν ἡ χάρις ἐπιποθοῦντας ἡμᾶς ἐπιλείπουσα·
φρονεῖς τῇ δεσποτείᾳ τῇ παρὰ Θεοῦ σας δεδομένῃ, ὅτι λογισμὸν ἔχεις παθῶν δεσπότην; Όταν ἴδῃς τὸν δεσπότην του δοῦλον ὄντα τῆς ἡδονῆς, σεαυτὸν δὲ σώφρονα, γίνωσκε ὅτι σὺ μὲν εἴ δοῦλος ονόματι μό- νον, ἐκεῖνος δὲ ὀνόματι μὲν ἔχει τὴν δεσποτείαν, ἔργῳ δὲ βεβαιουμένην ἔχει τὴν δουλείαν. Ορας ἐκεῖνον μετὰ τῆς πόρνης συρόμενον· σεαυτὸν δὲ τῆς πόρνης καταφρονοῦντα· πῶς οὐχὶ σὺ μὲν εἰ δεσπό της του πάθους, ἐκεῖνος δὲ δοῦλός ἐστι τῶν ὑπὸ σοῦ πατουμένων ἡδονῶν; Ωστε το, «Ποιήσωμεν ἄνθρω- τον, καὶ ἀρχέτωσαν, ο δηλοῖ ὅτι ὅπου ἡ τοῦ ἄρχειν δύναμις, ἐκεῖ ἡ τοῦ Θεοῦ εἰκών. Αρχέτωσαν τῶν ἰχθύων. Πρῶτον ἡμῖν τῶν ἀπῳκισμένων ἢ ἀρχὴ ἐδόθη. Οὐκ εἶπεν, ᾿Αρχέτωσαν – τῶν συντρόφων ζώων, ἀλλὰ τῶν ἰχθύων· ἔνυδρος γὰρ αὐτῶν ἡ δίαιτα. Τῶν οὖν ἰχθύων ἐδόθη ἡμῖν ἡ ἀρχὴ πρῶτον. Καὶ πῶς τῶν ἰχθύων ἄρχομεν ; Εἴ που ἔγνως ἑαυτὸν ἐν λίμνη παραφανέντα, πως η σκιά σου πάντα διεπτόησε. Τίς οὕτως δεσπότης οικίας θυρω. βουμένου τοῦ οἴκου ἀθρόως ἐπιστὰς ἡσυχίαν ἐποίη- σε, καὶ πάντα μετέβαλεν εἰς εὐκοσμίαν τῇ παρουσίᾳ τοῦ κρατοῦντος; Πῶς πᾶσα ἡ ἔνυδρος κτίσις ἐπισ φανέντος ἑνὸς ἀνθρώπου, μεταβάλλει τὸ σχῆμα ; οὐκ ἐτι τὴν ἐλευθέραν έχει διαγωγήν, οὐ τολμᾷ, ἐπινήξα σθαι τοῖς νώτοις τῆς θαλάσσης ἢ τῆς λίμνης. Ο δελ φὶς ὅταν που πλησίον ἄνθρωπον όντα θεάσηται, καίτοι δελφίς ἐστι τῶν νηκτῶν ὁ βασιλικώτατος, αἰδεῖται. Οὗτος ἐδόθη τῷ ἀνθρώπῳ ἢ κατὰ τῶν νηκτῶν ἀρχή. Ὅταν δὲ ἴδῃς σεαυτοῦ τὸν λογισμὸν πάντων διήκοντα καὶ πάντων κρατοῦντα, πως εὐχὶ τῶν κητῶν ἄρχεις; Εἶδον ἐγὼ ἐπίνοιαν ἀνθρωπίνην, ὅτι ποιοῦσιν ἀγχί- στρων τινῶν κατασκευὴν, καὶ τούτοις ἐπιβάλλοντες δελεάσματα σύμμετρα τῷ μεγέθει τῶν καταπι νόντων κητῶν. Εἶτα τῶν ἄκρων ἐκείνων τῶν σχοινίων ὧν ἀπήρτηντα: αἱ ἄγκιστροι κατὰ τὸ ἕτερον πέρας ἀσκοὺς πνεύμασι διατείναντες καὶ ἐκδήσαντες τῶν ἄκρων ἐκείνων, μετεώρους ἀφίασιν ύπερ, ἐπὶ τοῦ πελάγους. Ένεχθέντα τοίνυν τὰ ἄγρια κήτη τοῖς δελεάσμασι, καὶ τὰ ἄγκιστρα ἀφ' ἑαυτῶν δεξάμενα, σύρει μὲν τοὺς ἀσκοὺς εἰς τὸ βάθος. Ἡ δὲ τῶν ἀσκῶν φύσις ἀνωφερής οὖσα, πάλιν ἀνθέλπει εἰς τὴν ἐπιφάνειαν, καὶ ἐμπεπαρμένα τῇ ἰδίᾳ τροφῇ ἄνω καὶ κάτω μαιμάσσοντα, καὶ ἀλλοιοῦντα τους βυθούς διερευνάται. Πελάγη πελαγών αναμετρεῖ, καὶ τὸν πολὺν τόνον ἄπρακτον ἔχον, τελευταῖον τῷ ἀγκίστρῳ ἐκείνῳ ἁλώσιμον γίνεται, τῷ πόνῳ δαμασθὲν, τῷ λιμῷ καταπονηθέν, νεκρὸν μετὰ τῶν ἀσκῶν συρόμε- νον, θήραμα γίνεται τῷ θηρατῇ· τῷ μικρῶν, τὸ μέγα τῷ ἀσθενεῖ, τὸ ἄπλετον. Διὰ τί; ὅτι τῇ τοῦ λογισμού περιουσία δύναμιν τοῦ ἄρχειν λαβών, ὡς κακούς δραπέτας πρὸς ἀκρίβειαν ἄγει τοὺς ἀπειθεστάτους - τοὺς μὴ δυναμένους δι' ἡμερότητος προσαχθῆναι, τούτους διὰ τῆς ἀνάγκης δουλοῦται. Οὕτως πανταχοῦ ἢ τοῦ ἄρχειν δύναμις παρὰ τοῦ κτίσαντος εγγινομένη τῷ ἀνθρώπῳ ὑπάρχει. Ἐντεῦθεν Ξιφίαι, καὶ Ζύγαι- ναι, καὶ Φάλαιναι, και Πρίονες, καὶ βόες, καὶ πάντα ἐκεῖνα τὰ φοβερὰ τῶν κητῶν ὀνόματα, υποχείρια γέγονε τῷ ἀνθρώπω, IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. I. A cur naturae tua gravitatem projecisti ? At servus diceris : cur mares corporis servitute, ac nor potius principata tibi a Deo tradito gaudes, et gloriaris ? Cum vides dominum tuum voluptati mancipatum, teipsum autem temperantem, nonne intelligis, te nomine duntaxat esse servum, illum contra nomine tantum potiri dominatu, re autem in gravissima servitute detineri ? illum scorto devinctum, et obstrictum cernis, tu autem scorta despicis atque aspernaris. Itaque tu perturbationis dominus es, ille voluptatum, quae abs te devictus sunt, servus. ‹ Faciamus ergo hominem, et præsit. › Ubi est imperandi vis, illic et imago Dei. B C • D PATROL GR. XLIV. • Presit piscibus. Primum nobis datum est im- perium in ea, quæ habitatione a nobis sejuncta sunt. Non dixit, Præsit animantibus, quæ simul cum ip- so sunt educala, sed piscibus, qui vitam in aquis degunt. Primo igitur nobis in pisces traditum est imperium. Quomodo autem piscibus imperamos? Si propter lacum aliquem conspiceris, facile potes animadvertere, quomodo ad uusbram tuam omnes trepident ac contremiscant. Quis herus familiam tumultuantem domi repente consistens ita sedat, presentiaque sua cuncta in ordinem redigit, un universum natantium genus ad unius hominis aspectum figuram metat, ut non amplius libere degere, nee por maris lacusve summas undas pataro audeat ? Delphinus ipse, qui inter animalia, quæ in aquis degunt, plurimum potest, hominem veretur, et observat. Sic homini in ea datus est principatus. Quid, cum ratione ad illa accedis, et omnia supe- ras, nonne illis dominaris ? Animadverti ego soler- tiam hominum, qui hamis ad cetos capiendos confectis, atque escá pro ratione magnitudinis eo- rum deglutientium adjecta, summis illis funibus, quibus liam suspensi sunt, utres ex altera parte vento plenos aligant, eosque pensiles demittant super mare. At immania cete hamos simul cum esca deglutientia, utres quidem in profundum tra- hunt, verum, cum ea sit utrium natura, ut sursum tendant, rursum ad maris superficiem retrahunter, et cum suo cónfixa nutrimento sursum et deor- sum tumultuantur, jactataque obstupescunt, et medo hoc, modo iloc dimetiuntur mare, donec, multo frustra labore consumpto, defessa fameque domita, atque hamis comprehensa tandem ceci- dunt, et cum intribus trabantur, et venatoris przda funt, ceduntque parvo grandia, imbecillo valentia. Quid ita? Quoniam is, qui rationis praestantia dominatum est assecutus, tanquam mancipia ne- quam, ac fugitiva per vim ad officium revocat, quæ alio (pacto adduct non potuissent, ut cum altro parere noluerint, necessario serviant. Adeo vis imperandi a Deo homiui insita et ingenita ubique palet. Ex quo fit, ut ei et xiphia seu gladii, et zyganæ, et balanæ, et serræ, et vituli marini, et reliqua terribilia cetorum génera subjecta sint.
PG 44:270οὐ γὰρ ἔφθημεν δρεψάμενοι καὶ ἐν ταῖς χερσὶν ἡμῶν ἀπεμαράνθη. ἐκεῖ μέντοι τὸ ἄνθος οὐ πρὸς βραχὺ διαλάμπον, ἀλλὰ διαρκὲς τὸ τερπνὸν ἔχον· χαρίεσσαν τὴν ὄψιν, ἀτέλεστον τὴν ἀπόλαυσιν, τὴν εὐωδίαν ἀκόρεστον, τὴν εὔχροιαν ἐξαστράπτουσαν. οὐ βίαι ἀνέμων παραλυποῦσιν, οὐ νεομηνίαι ἀπομαραίνουσιν, οὐ παγετὸς ἀποπήγνυσιν, οὐχ ἡλίου φλόγωσις καταφρύσσει, ἀλλὰ πνεῦμα μέτριον, λεπτὴν καὶ ἡδεῖαν ἀναπνοὴν παρεχόμενον, κούφως αὐτοῖς καὶ προσηνῶς ἐπιπνέον, ἀδάμαστον χρόνῳ τὴν χάριν αὐτῶν διασῴζει. τὰ δὲ τῶν φυτῶν κάλλη ἄξια καὶ αὐτὰ τῆς δημιουργίας καὶ τῆς φυτείας τοῦ κτίσαντος· ὅσα φρυγανικὰ καὶ ὅσα ἔνθαμνα, τὰ μονοστέλεχα, τὰ πολύκλαδα, τὰ ὑψίκομα, τὰ ἀμφιθαλῆ, τὰ φυλλοβόλα, τὰ ἀείφυλλα, τὰ γυμνούμενα, τὰ ἀειθαλῆ, τὰ κάρπιμα, τὰ ἄκαρπα· τὰ μὲν τῆς χρείας ὁρώμενα, τὰ δὲ πρὸς ἀπόλαυσιν συμβαλλόμενα· πάντα μεγέθει καὶ κάλλει διαφέροντα, κατάσκια τοῖς κλάδοις, ἀμφιθαλῆ ταῖς κόμαις, βρύοντα τοῖς καρποῖς, ἄλλοις ὁμοῦ ἄλλην χρείαν καὶ τέρψιν πεποιημένα. ἑκάστου γὰρ τῶν καρπῶν πολὺ μὲν τὸ χαρίεν, πλέον δὲ πάλιν τοῦ τερπνοῦ τὸ χρειῶδες. Πῶς σοι παραστήσω τῆς ἡδονῆς ἐκείνης τὸ ὑπερβάλλον;
εἶπεν ὁ Θεός· Εξαγαγέτω τὰ ὕδατα ἑρπετὰ ψυχῶν ζωτῶν, καὶ ἐγένετο οὕτως. Εἶτα καὶ εἶπεν ὁ Θεὸς, Αὐξάνεσθε, καὶ πληθύνεσθε, καὶ πληρώσατε τὰ ὕδα τα. » Τί ούν περισσόν : Αναγκαίως ταῦτα καὶ τὰ κοινά και εχαρίσατο, καὶ τὰ ἴδιά σε αναμένει. Αύ- ξάνῃ γὰρ ὡς καὶ τὰ λοιπὰ ζῶα, ἀπὸ μικροῦ τοῦ πρώτου ταῖς κατ' ὀλίγον προσθήκαις ἐπὶ τελείωσιν ἔρχῃ. Οὕτω καὶ ἵπποι καὶ κύνες· οὕτω καὶ ἀετοὶ καὶ κύκνοι· καὶ πάντα ἅπερ ἂν εἴπῃς, διὰ μικράς τῆς πρώτης κυήσεως τῇ κατ' ὀλίγον προσθήκῃ τὸ τέλειον τῆς αὐξήσεως ἀπολαβόντα, πάλιν διὰ τῆς μειώσεως πρὸς τὸ ἔλαττον ὑποστρέφει. Α τοίνυν κοινὰ τῆς φύσεως ἦν, καὶ ἡμῖν ἐδωρήσατο. • Αύ ξάνεσθε, » τουτέστι, τρέφεσθε, μικροί γεννώμενοι, μεγάλοι γίνεσθε, καὶ πέρας ἔστω τῆς αὐξήσεως. Οὐ αὐξάνεσθαι γὰρ ἐπειδὴ ἐν τῇ πρώτῃ ἑπταετία τρεφόμεθα, καὶ λαμβάνει ἡμᾶς μεθηλικίωσις ἐπὶ τὴν δευτέραν ἑβδο μάδα τῶν ἐτῶν, ἤδη ὀφείλομεν ὁμοίως ἐν παντὶ μέρει τῆς ζωῆς τῆς ἡμετέρας, καθ' ἑβδομάδας μεθηλι κιοῦσθαι. Η πρώτη ἑβδομὰς τὴν παιδικὴν ἡλικίαν ἔχει. Οροι τῆς παιδικῆς ἡλικίας φανεροί, ἡ τῶν ἐδόντων μεταβολή. Οἱ μὲν ἔπεσον· οἱ δὲ ὑπεφύησαν. Δευτέραν ἔλαβεν ἀρχὴν αὔξησις, εἰς τὰ τέλη τῆς τεσ σαρεσκαιδεκάτης, ἡ δευτέρα λοιπὸν ἡ τῶν παίδων. Πρῶτον γὰρ παιδίον, εἶτα παῖς, εἶτα ἔφηβος, εἶτα ἀνὴρ ἀπὸ τεσσαρεσκαιδεκαέτους, ἐνταῦθα οἱ ὅροι τῆς τρίτης αὐξήσεως. Αὐξάνεσθε οὖν· οὐκ ἐὰν γένη έκα τὸν ἐτῶν, ἀπὸ πρώτου εἰς ἑκατοστὸν ἔτος αὔξησιν ἐπιδέχῃ, ἀλλὰ τοῦτο τὸ « αὐξάνεσθε, ἂν ῥῆμα σου φῶς λεχθὲν προνοητικῶς οἰκονομεῖται. Αὐξάνεσθε μέχρι τινός· ἀλλ' οὐ μέτρα τῆς αὐξήσεως. Κατὰ τὴν πρώτην σύστασιν τὴν καταβληθεῖσαν ἐν τῇ μή- τρα, κατεβλήθησαν καὶ οἱ λόγοι τῆς αὐξήσεως. Οὐ γὰρ μετὰ ταῦτα νεώτερόν ἐστι τὸ χάρισμα τῆς ἡλι κίας ἐπιγενόμενον, ἀλλ᾽ αἱ μητρῷαι καταβολαί συγ καταβεβλημένας ἔχουσι τὰς πρὸς τὸ ἐπιτηδειότητας. Έπεσαν οἱ ὀδόντες, ἔγνωμεν ὅτι τὐξήθη τόσον μέτρον. Τριετὲς τὸ παιδίον ἐμέτρησεν ὁ πατήρ· οἶδεν ὅτι τὸ διπλάσιον τούτου μέγεθος ἀπολήψεται ἐν τῇ τελειώσει. Ὅσον γὰρ ἐν τῇ τρι στίς, εις τοσοῦτος ἔσται, ἢ πάλιν τοσοῦτος ἔσται ἐν τῇ συμπληρώσει τῆς αὐξήσεως. Τοῦτο τὸ μέτρον τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως μέχρι πέρατος, μέχρις όρου, ἀπὸ τῆς ἑβδομάδος τῆς πρώτης ἐπὶ τὴν δευτέραν. Ἐκεῖ λοιπὸν ἡ θερμότης πλείων, ή διάπλασις τοῦ σώματος ἡ ἀραιοτέρα, ἡ ὑγρότης ἐπιλείπει, κραταιού- ται τὰ μέλη, ἐν ἀρχῇ τῶν ἰσχυροτέρων εἰσὶ τῶν ἐφηλίκων οἱ ἄνθρωποι, οὔπω μὲν τὸ τέλειον ἔχοντες. Νεοπαγῆς γὰρ αὐτῶν ἡ σάρξ ἔτι, καὶ πρὸς πόνους καρτερικοὺς ἀνεπιτηδεία. Τὸ μὲν κούφον καὶ εὐκίνη τον ἀπέλαβε λοιπὸν τὸ ζῶον. Ἐν δὲ τρίτῃ λοιπὸν ἑβδομάδι, τὸ τέλειον τῆς αὐξήσεως ἀπολαμβάνει. Οὐκέτι δὲ εἰς μῆκος ἡ διανάστασις τοῦ σώματος, μετά τὴν τρίτην ἑβδομάδα. Ἐπειδὰν δὲ ἀναπνεύσῃ ἡ φύσ σις τῶν καμάτων τῆς ἐπὶ τὸ ἄνω αὐξήσεως, ἄρχεται λοιπὸν εἰς τὰ πλάτη διαβαίνειν, καὶ οἱονεὶ περιθε μελιοῦν τὰ ὑψωθέντα, καὶ πάσχῃ αὐτοῖς περιτιθέναι, και καρτερὰ ποιεῖν τοῦ σώματος τὰ μέλη. Ταῦτα ποιεῖ μὲν ἡ φύσις κατὰ τὴν ἑαυτῆς ἀκολουθίαν. Ἐγέ- IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. I. A piscibus. Et dixit Deus: Produkant aquæ reptilia C animarum viventium, et factum est ita. Et ait Deus: Crescite, et multiplicamini, et replete aquas. Quid igitur, inquies, amplius est mihi? Necessario hæc, quæ communicavit etiam tibi, et alia propria te manent munera. Crescis enim, quemadmodum et reliqua animalia, et paulatim per incrementa ex parva ad justam perfectamque magnitudinem per- venis. Sic et equi, et canes, sic et aquilæ, et εyeni, et caetera animantia eduntur parvula, pau- latimque per assiduas accessiones ad absolutum . perveniunt angmentum, rursumque paulatim ad› minorem molem revertuntur. Quæ igitur naturæ cominunia sunt, ea largitus est etiam nobis. ● Cre- scite, » id est, enutrimini, et cum parvi geniti sitis, - enim quoniam in primo septennio ita vertimur, ut altero septennio in aliam ætatem immutemur, sic in omni vita debemus per septennia de ætate in ætatem cominutari. Primum septennium puerilem ætatem continet, cujus ætatis terminum indicat dentium immutatio, cum in locum eorum qui ceciderunt, alii succrescunt. Alterum rursus au- guenti principium fit ad finem usque anni quarti… decimi. Atque hæc est secunda in pueris immuta- Lio. Nam qui primum est infans, aut puerulus, tum fit puer, post autem puber, ac deinde vir, et hic incrementi termini præfiguntur. Crescite igitur, non ita tamen, ut si quis centum annorum vitam assequatur, a primo anno ad centesimum usque semper augmentum suscipiat. Ea vox, Crescite, sapienter dicta prudenter adhibet modum. Crescite ad certum terminum, non continua perpetuaque auctionis mensura. Pro ratione ením primæ illius in utero constitutionis, crescendi termini præscri- pti sunt. Ea namque constitutio convenientem ere- scendi opportunitatem conjunctam habet. Dentes exciderunt : cognoscimus incrementi quantum ac- cesserit. Filiolumn, cum tertium ætatis annum im- plevit, metitur pater. Duplo enim major, quam tunc sit, futurus est ille, cumí erit perfectus vir. Hunc habet humana natura terminum atque men- suramı. In primo sccundoque septennio abundat bumiditas, mox deficit, caliditas manet, membra B magni evadite, et incrementi sit terminus. Neque D corroborantur, in principio imbecilliores sunt lo- mines, cum nondum perfecti sint. Recens enim illorum caro compacta est, eaque minus est ad perferendos labores idonca. Levitatem duntaxal, agilitatemque tunc animal acquisivit. Itaque, quo- niam in tertio septennio altitudinis augmentum perfectum est, lata deinceps corporis amplitudo comparatur. Etenim posteaquam natura a labo- ribus in altum augendi respiravit, in latum incipit progredi, et adificii sui fastigium, tanquam fun- damentis substratis adauctisque, fulcit atque con- firmat. Agit hæc quidem ipsa natura ordine suo. Cujus tamen ordinis vis pendet ab illo primo Dei mandato, quod semel editum per omnia quæ pro- creantur, ad finem usque progreditur.
PG 44:274ἐὰν συγκρίνω τοῖς ὧδε, καθυβρίζω μᾶλλον τῇ παραθέσει ἤ τινά σοι ἐνάργειαν ἐκ τῆς εἰκόνος παρίστημι. πάντα τέλεια, πάντα ὥριμα, οὐ κατὰ μικρὸν αὐξηθέντα· οὐ γὰρ ἀπὸ ἄνθους ἐπὶ τὴν ἀκμὴν αὔξεται, ἀλλ’ ἐπὶ τῆς οἰκείας ἀκμῆς ἐκφανέντα, φύσεως ἀποτελέσματα οὐκ ἀνθρωπίνης ἐπιτεχνήσεως. ἐκεῖ καὶ ὀρνίθων παντοδαπῶν γένη τῷ τε τῶν πτερῶν ἄνθει καὶ τῇ ἐκ φύσεως μουσικῇ ἀπόλαυσίν τινα θαυμαστὴν δι’ ἑαυτῶν παρεχόμενα· ὥστε διὰ πασῶν τῶν αἰσθήσεων εὐωχεῖσθαι τὸν ἄνθρωπον τὰ μὲν ὁρῶντα, τῶν δὲ ἀκούοντα, ἄλλων ἁπτόμενον, ἄλλων ὀσφραινόμενον, ἑτέρων ἀπογευόμενον. καὶ ζῴων ποικίλων θεάματα πάντων ἡμέρων, πάντων ὁμοήθων ἀλλήλοις καὶ ἀκουόντων καὶ φθεγγομένων εὐσύνετα. οὐ φρικτὸς ὁ ὄφις τότε, ἀλλὰ προσηνὴς καὶ ἥμερος, οὐχὶ φοβερὸν ἐπικυμαίνων τῇ γῇ καὶ ἐφέρπων, ἀλλ’ ὑψηλὸς ἐπὶ ποδῶν βεβηκώς. Ἐκεῖ ἔθετο τὸν ἄνθρωπον ὃν ἔπλασεν. ἀλλαχοῦ ἔπλασε κἀκεῖ εἰσήγαγεν. ὡς τοὺς φωστῆρας ἐποίησεν ὁ θεὸς καὶ ἔθετο αὐτοὺς ἐν τῷ στερεώματι, οὕτω καὶ τὸν ἄνθρωπον ἔπλασε μὲν χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, ἔθετο δὲ ἐν τῷ παραδείσῳ. σημείωσαι δὲ ὅτι οὐκ εἴρηται ὃν ἐποίησεν, ἀλλ’ Ὃν ἔπλασεν. ὃν μὲν γὰρ ἐποίησεν, ὁ κατ’ εἰκόνα ἐστίν·
ριν τὸ ἐνθύμημα. Αλλ' εἶπε καὶ μετεβουλεύσατο; Ού. Οὔτε οὖν ἡ Γραφὴ τοῦτο λέγει, οὔτε ὁ Δημιουρ γὸς ἀτονεῖ, οὔτε ἡ βουλὴ ἐματαιώθη. Τίς ὁ λόγος τῆς σιωπῆς ; ι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέ ραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν. » Τὸ μὲν τῇ κτίσει ἔχομεν· τὸ δὲ, ἐκ προαιρέσεως κατορθοῦμεν. Ἐν τῇ πρώτῃ κατασκευή συνυπάρχει ἡμῖν τὸ κατ' εἰκόνα γεγενή σθαι Θεοῦ· ἐκ προαιρέσεως ἡμῖν κατορθούται τὸ καθ' ὁμοίωσιν εἶναι Θεοῦ. Τοῦτο δὲ τὸ κατὰ προαίρεσιν, δυνάμει ἡμῖν ἐνυπάρχει· ἐνεργείᾳ δὲ ἑαυτοῖς ἐπάγο- μεν. Εἰ μὴ προλαβὼν εἶπεν ὁ Κύριος ποιῶν ἡμᾶς, • Ποιήσωμεν, » καὶ « Καθ᾽ ὁμοίωσιν, ο εἰ μὴ τὴν τοῦ γενέσθαι καθ' ὁμοίωσιν δύναμιν ἡμῖν ἐχαρίσατο. οὐκ ἂν τῇ ἑαυτῶν ἐξουσία, τὴν πρὸς Θεὸν ὁμοίωσιν ἐδεξά- μεθα. Νῦν μέν τοι δυνάμει ἡμᾶς ἐποίησεν ὁμοιωτι- κούς Θεοῦ. Δύναμιν δὲ δοὺς πρὸς τὸ ὁμοιοῦσθαι Θεῷ, ἀφῆκεν ἡμᾶς ἐργάτας εἶναι τῆς πρὸς Θεὸν ὁμοιώσεως, ἵνα ἄγγελος ᾖ τῆς ἐργασίας μισθός, ἵνα μὴ ὥσπερ εικόνες ὦμεν παρὰ ζωγράφου γενόμεναι, εική κείμε ναι, ἵνα μὴ τὰ τῆς ἡμετέρας ομοιώσεως ἄλλῳ ἔπαι- νον φέρῃ. Όταν γὰρ τὴν εἰκόνα ἴδῃς ἀκριβῶς μετ μορφωμένην πρὸς τὸ πρωτότυπον, οὐ τὴν εἰκόνα ἐπαινεῖς, ἀλλὰ τὸν ζωγράφον θαυμάζεις. Ἵνα τοίνυν τὸ θαῦμα ἐμὸν γένηται καὶ μὴ ἀλλότριον, ἐμοὶ κατ ἔλιπε τὸ καθ᾽ ὁμοίωσιν Θεοῦ γενέσθαι. Κατ' εἰκόνα γὰρ ἔχω τὸ λογικὸς εἶναι, καθ' ὁμοίωσιν δὲ γίνομαι ἐν τῷ Χριστιανὸς γενέσθαι. Γίνεσθε τέλειοι ὡς ὁ Πατήρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τέλειος ἐστιν. Εἶδες ποῦ ἀποδίδωσιν ἡμῖν ὁ Κύριος τὸ καθ' ὁμοίωσιν ; Ὅτι τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθούς, καὶ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους. Ἐὰν γένῃ μισοπόνηρος, ἀμνη- σίκακος, μὴ μεμνημένος τῆς χθιζῆς ἔχθρας· ἐὰν γένῃ φιλάδελφος, συμπαθής, ώμοιώθης Θεῷ. Ἐὰν ἀφῇς τῷ ἐχθρῷ ἀπὸ καρδίας, ώμοιώθης Θεῷ. Ἐὰν οἷός ἐστιν ἐπὶ σὲ τὸν ἁμαρτωλὸν ὁ Θεὸς, τοιοῦτος γένῃ ἐπὶ τὸν εἰς σὲ πεπλημμεληκότα ἀδελφὸν, τῇ πρὸς τὸν πλη- σίον εὐσπλαγχνίᾳ ὡμοιώθης Θεῷ, ὥστε τὸ κατ' εἰκόνα μὲν ἔχεις, ἐκ τοῦ λογικὸς εἶναι· καθ᾽ ὁμοίωσιν δὲ γίνῃ ἐκ τοῦ χρηστότητα ἀναλαβεῖν. Ανάλαβε σπλάγ- χνα οικτιρμού, χρηστότητα, ἵνα ἐνδύσῃ Χριστόν. Δι' ὧν γὰρ ἀναλαμβάνεις την συμπάθειαν, δι' αὐτῶν Χριστὸν ἐνδύνῃ, καὶ τῇ πρὸς αὐτὸν οἰκειώσει οἰκειού- μενος Θεῷ. Οὕτως ἡ ἱστορία παίδευσίς ἐστι τοῦ βίου τοῦ ἀνθρωπίνου. • Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' είν κόνα. » Ἔχω οὖν ἐν τῇ κτίσει τὸ κατ' εἰκόνα· γίνομαι δὲ τῇ προθέσει, καὶ καθ' ὁμοίωσιν. Ποῦ σου ἡ χάρις; διὰ τί σὺ ἐστεφανοῦ; Εἰ γὰρ ὁ Δημιουργὸς τὸ ὅλον ἀπέδωκε, πῶς ἄν σοι ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἠνοίγετο; Νῦν δὲ τὸ μὲν ἐδόθη, τὸ δὲ ἀτελὲς κατελείφθη· ἵνα σεαυτὸν τελειώσας, ἄξιο, γένῃ τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ μισθαποδοσίας. Αt- Πῶς οὖν γινόμεθα καθ' ὁμοίωσιν; Διὰ τῶν Εὐαγ γελίων. Τί ἐστι Χριστιανισμός ; Θεοῦ ὁμοίωσις κατὰ τὸ ἐνδεχόμενον ἀνθρώπου φύσει. Εἰ ἀνεδέξω τὸ εἶναι Χριστιανός, ἐπείχθητι γενέσθαι ὅμοιος Θεῷ, ἔνδυσαι Χριστόν. Πῶς δὲ ἐνδύσῃ ὁ τὸ βάπτισμα μὴ λαβών ; ὁ τὸ ἔνδυμα τῆς ἀφθαρσίας μὴ δεξάμενος; ἀποπέμ πεις τὴν πρὸς Θεὸν ὁμοίωσιν; Εἰ ἔλεγόν σοι, Δεύρο, IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. I. ' A dixit, et consilium mutavit! Minime vero. Ergo C D neque Scriptura hoc dicit, neque Creator non po- test, neque consilium irritum fuit. Cur igitur si- lentio id prætermissum est ? Faciamus hominem ad imaginem nostram et similitudinen Unum in creations, akerum in electione positumn est. Nam, ut fieremus ad imaginem Dei, dum principio pro- crearemur, obtinuimus. Ut autem efficiamur ad εjus similitudinem, proposito voluntateque cense- quimur. Atque hujus quidem, quod ad arbitrium pertinet ac voluntaten, potestas nobis inest, re au- tem et factis ipsi præstamus. Nisi Deus antever- Lisset dicens, cum nos eficeret, « Faciamus, vel c adl similitudinem, nisi nobis eam largitus esset pote- slalem, ut ad ejus similitudinem efingeremur, nunquam essemus illum viribus nostris assecuti. Νunc autem potestate nos fecit similes Dei. Pote- statem autem tribuens, ut ejus similes reddere- mur, permisit nobis, ut essemus illius similitudi- nis effectores, quo merces operis nostra foret, ne nostræ similitudinis laudem auferret. Quando enim effigiem aliquam cernis diligenter elaboratam, et exemplar optime referentem, non ipsam laudas, sed pictorem admiraris. Quapropter, ut mea, non alterius esset admiratio, reliquit mihi, ut ad ejus similitudinem fierem. Ex imagine habeo, ut ratione sim præeditus : ex similitudine autem, ut bonus efficiar. Estote perfecti, sicut Pater vester cœlestis perfectus est. Vides quomodo nobis Dominus it led ad similitudinem reddat? Quoniam solem suum oriri facit super malos et bonos, et pluit super justos et injustos. Si oderis scelera, si injuriarum memoriam deleveris, si hesternas simultates, et inimicitias oblivione voluntaria deposueris, si fra- trem amore, benevolentia, benignitate, misericor- dia complexus fueris, Deo similis evades. Si inju- rias ex intimo corde remiseris, Deo similis evades. Si, qualis est erga te peccatorem Deus, talem te præbueris delinquenti fratri, tua erga proximum tuum misericordia Deo similis evades. Habes igi- tur imaginem ex eo, quod rationis es compos ; similitudinem autem, quia virtutem, probitatem et bonitatem amplexaris. Suscipe igitur viscera mise- ricordia, beneficentiam exerce, ut induas Christum. Per quos enim misericors et benignus es, per cos Christum induis, Christique necessitudine et con- junctione cum Deo conjungeris ac devinciris. que hoc modo historia est humanæ vitæ institutio atque informatio. ‹ Faciamus hominem ad imagi- nem. Habet homo in creatione sua, ut sit ad ima- ginem, fiat ad similitudinem. Ubi tibi gratia? Quam- obrem coronaris? Si Creator omnia dedit, quomodo tibi patet ascensus in cœlum ? Unum igitur dedit, alterum inchoatum reliquit, ut te ipse perficiens dignus fias, qui a Deo præmium et mercedem consequaris. Quomodo igitur ad similitudinem efficimur? Per Evangelium. Quid enim aliud est, esse Christia- num, nisi habere cum Deo similitudinem, quatenus capit humana natura? Proinde, quoniam accepisti, ut esses Christianus, operam da, ut sis Deo simi- lis : indue Christum ; quo autcm pacto illum in- dues, nisi ejus signeris nota ? nisi baptismum sus-
PG 44:278οὗτος δὲ ἀσώματος. τὸ δὲ ἀσώματον τόπῳ οὐ περιγράφεται. ἀκολουθεῖ μὲν γὰρ τῷ πλάσματι τὸ ποίημα, τουτέστι τῷ σώματι ἡ ψυχή. ὁμοῦ γάρ ἐστι τὸ σύνθετον, ἀλλὰ προηγουμένως μὲν τῶν σωμάτων ὁ τόπος, ἡ δὲ ψυχὴ κατ’ ἐπακολούθημά ἐστιν ἐν τόπῳ διὰ τῆς πρὸς τὸ σῶμα σχέσεως, οὐκ ἐκ τῆς οἰκείας φύσεως ἐμπεριγραφομένη τόποις [τῷ σώματι]. Ἆρά σε εὔφρανα ἐκ τῶν ἐν τῷ παραδείσῳ τερπνῶν ἢ ἐλύπησα πλέον τῇ τῶν φθαρτῶν παραδόσει; πάντως γάρ που ἡ διάνοια ὑψηλὰ καὶ μετέωρα καὶ ὑπερκόσμια φρονοῦσα, οἷα δὴ τὸ πολίτευμα ἔχουσα ἐν οὐρανοῖς καὶ πρὸς τὴν ἄνω βλέπουσα ἀξίαν, τῆς ἐπαγγελίας ἐνενόει καὶ περιεσκόπει ἀκούσεσθαί τι τῶν ἐπηγγελμένων [ταῖς ἐπαγγελίαις] ἡμῖν ἀγαθῶν, Ἃ οὔτε ὀφθαλμὸς εἶδεν οὔτε οὖς ἤκουσεν οὔτε ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου ἀνέβη. εἰ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδεν, τίς ὁ διηγούμενος; εἰ οὖς οὐκ ἤκουσεν, πῶς τὸ σὸν ὑποδέξεται; εἰ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, πῶς ἡ διάνοια ἡμῶν λάβῃ; οὔτε τὰ σωματικὰ ἐκβάλλομεν καὶ τὰ πνευματικὰ ἐπιζητοῦμεν. ὡς γὰρ ἐπὶ τοῦ νόμου ἦν μὲν καὶ τὸ αἰσθητόν, ἀλλὰ τύπον ἐποίει τοῦ νοητοῦ, οὕτω καὶ τὸν παράδεισον νοοῦμεν μὲν σωματικῶς, ἀλληγοροῦμεν δὲ πνευματικῶς.
IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. II. τὴν τῶν ἀλόγων φύσιν, διὰ τοῦ πάθους ᾧ προσ- ῳκειώθη. Πολλὰ οὖν θηρία ἐν ἡμῖν. Ἐγένου τοίνυν ἄρχων θηρίων, εἰ τῶν ἔξω ἄρχεις, τὰ δὲ ἔνδον ἀδα- σίλευτα καταλείψεις; Οἷος ἔσῃ τῷ λογισμῷ κατὰ τοῦ λέοντος μὲν φρονῶν καὶ καταφρονῶν αὐτοῦ τοῦ βρυ χήματος, πρίων δὲ τοὺς ὀδόντας καὶ τὴν φωνὴν ἄναρ θρον ἀφεὶς, τοῦ θυμοῦ ἔνδον ὅλου ὁμοῦ προσπεσεῖν φιλονεικοῦντος ; Τί τούτου χαλεπώτερον, οὐδὲ κατα- μένειν ἔνδον συγχωρούντος, ὅταν ἄνθρωπος ὑπὸ τοῦ πάθους κρατηθῇ · ὅταν ὁ θυμὸς τὸν λογισμὸν παρωσά- μενος, αὐτὸς τὴν δυναστείαν τῆς ψυχῆς παραλάβῃ; Αρχων τοίνυν ἐκτίσθης, ἄρχων παθῶν, ἄρχων θη- ρίων, ἄρχων ἑρπετῶν, ἄρχων πτηνών. Μήτε λογι σμούς έχει μετεωροπόρους, μηδὲ κούφος ἔσο καὶ ἄστατος τῇ διανοίᾳ. Πτηνῶν ἄρχειν ἐκρίθης· ἄτοπος εἴ τὰ μὲν πετόμενα ίξῷ καταβάλλων, αὐτὸς δὲ κούφος ὢν καὶ μετέωρος. Μὴ τυφωθῇς, μὴ ὑπεραρθῇς, μὴ μείζω φρονήσῃς τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως. Μὴ ὑπερ- φυσοῦ ἐπαινούμενος, μὴ δόξαζε σεαυτόν, μηδὲ μέγα τι εἶναι νόμιζε σεαυτόν. Εσῃ γὰρ οὕτως πτηνὸν ἄστα- τον, ἀστηρίκτῳ τῇ φύσει ὧδε καὶ ὧδε περιφερόμενος. Αρχε τῶν ἐν σοὶ λογισμῶν, ἵνα γένῃ ἄρχων τῶν ὄντων πάντων. Οὕτως ἡ κατὰ τῶν ζώων δεδομένη ἀρχὴ ῥυθμίζει ἡμᾶς πρὸς τὸ ἡμῶν αὐτῶν ἄρχειν. *Ατοπον γάρ ἐστι βασιλευόμενον οἴκοι, ἐθνῶν βασι- λεύειν· ὑπὸ ἑταίρας κρατούμενον ἔσω, δημοσίᾳ πόλεως εἶναι προστάτην. Τὰ οἴκοι χρήματα χρὴ καλῶς δια τιθέμενον, καὶ τὰ ἔνδον εὐταξίᾳ κατακοσμήσαντα, οὕτω τῶν ἄλλων λαμβάνειν τὴν ἐπιστασίαν. Ἐπει περιστραφήσεται παρὰ τῶν ἀρχομένων ὁ λόγος, ἐὰν ακόσμητα οἴκοι καὶ ἀδιάτακτα ἔχῃ, ὅτι « Ἰατρὲ θε ράπευσον σεαυτόν. • Εαυτοὺς οὖν πρῶτον θεραπεύ σωμεν. Οὐδεὶς μὴ θηράσας λέοντα κατεγνώσθη μὴ κρατήσας δὲ θυμοῦ, καταγέλαστος παντί. Ὥστε ὁ μὲν τοῦ ἰδίου πάθους μή περιγενόμενος,εἰς κατάγνωσιν ἄγεται· ὁ δὲ μὴ δυνηθεὶς ἀγρίων θηρίων περιγενέσθαι, οὔπω μέμψεως ἄξιον πεποιηκώς τι φαίνεται. Ο δὲ οἰκωνομήσας γραφήναι Κύριος, ὁ καὶ τὴν μικρὰν ἡμῶν καὶ ἀσθενῆ γλῶσσαν συγχωρήσας μέχρι τοσού- του ὑμῖν ὁμιλῆσαι, ὁ διὰ τῆς ἀσθενοῦς ἡμῶν διανοίας μεγάλους ὑμῖν θησαυροὺς ἐν τοῖς ὀλίγοις ἀποσκιά- σμασι τῆς ἀληθείας παραδηλώσας, δῴη ὑμῖν διὰ τῶν μικρῶν τὰ μεγάλα, διὰ τῶν ὀλίγων σπερμάτων, τὸ τέλειον τῆς γνώσεως, καὶ ἡμῖν τῆς ἀπολαύσεως τῶν θείων λόγων καρπὸν πεπληρωμένον, ὅτι αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΛΟΓΟΣ Β'. Ὁ μὲν σοφὸς Σολομών οὐκ ἐν πειθοῖς σοφίας λό γοις, ἀλλ' ἐν διδακτοῖς Πνεύματος ἁγίου σοφισθείς, ἐν τοῖς ἀρτίως ἡμῖν ἀνεγνωσμένοις ἀποσεμνύνων τὸν ἄνθρωπον, ἐβόα λέγων· « Μέγα ἄνθρωπος, καὶ τί μιον ἀνὴρ ἐλεήμων. Ἐγὼ δὲ ματαίως κατ' ἐμαυτὸν B inquit, et emissarii facti sunt, unusquisque ad uxo- rem proximi sui hinniebat. Sic in alicujus feræ naturam quisque convertitur, prout aliquo animi vitio perturbationeque vincitur. Ex quo fit, ut in- numerabiles in nobis sint feræ. Credis igitur te ferarum esse dominum, ac principem, si illis, quæ foris sunt, imperes, eas autem quæ intus versan- tur, non domes ac regas? Quorsum tibi ratio, qua leones vincis, eorumque fremitum non reformidas, cum ipse dentibus frendas ut leo, et præ iracundia ° vocem confusam, et perturbatum clamorem emit- tas? Quid enim gravius, aut acerbius est, quam cum iracundiæ furor totus erumpere nititur, nec intus ullo modo contineri potest? Cum ab aliqua – perturbatione victus est homo, non jam ipse im- perat, sed in ejus animo perturbatio dominatur. Quamobrem, cum ita creatus sis, ut bestiis impe- res, et serpentibus et volatilibus, perturbationibus impera. Ne permittas cogitationem tuam sublimem vagari. Ne sinas animum tuum levitate instabilemu ferri. Datum est tibi, ut avibus præsis : absurdum erit, si visco volitantes illas ita capias, ut ipse le- vis sis, efferarisque superbia. Ne sublimes spiritus Lullas, ne intumescas, ne tibi nimium placeas, aut plus de te sentias, quam patiatur humana coudi- tio. Ne laudibus inflatus extollaris, ne te ipse jacti- tes, aut magnum aliquid esse putes. Alioquin eris volucrum similis, quæ natura leves et instabiles huc illuc assidue feruntur, et volitant. Tuum igi- tur animum moderare, eique impera, si vis rebus omnibus in perare. Hac ratione nobis in animantia tribulum imperium uos monet, ac disponit, ut ipsi nobis imperemus. Turpe enim est, ut, qui domi suæ servus est, gentibus dominetur, et is reipublicæ tractet gubernacula, qui scorti nutus observat, qui meretricis arbitrio regitur. Familiam propriam oportet recte gubernare, et, quæ intus sunt, ratione atque ordine disponere ac moderari, nec in alios velle imperium exercere, cum ratio iis, quibus imperare debet, sese subjecerit. Si res tuæ dome- sticæ confusæ perturbatæque sunt, ut bonus nie- dicus te ipsum cura. Nosmetipsos primum curemus. Nemo, quod leonem non vicerit, condemnatur. At, A saniunt, nonne furiosi sunt equi ? Equi amatores, c D qui non superavit iracundiam, passim irridetur. Qui perturbationibus non est superior, merito vi- tuperatur; qui vero feras immanes superare non potest, nulla reprehensione videtur dignus. Et hæc quidem hactenus Dominus : cujus providentia factum est, ut hæc scriberentur, quique debilem atque hæsitantem linguam nostram adjuvit, ut ea vobis utcunque explicaremus ex nostræ cogitatio- nis imbecillitate, exiguaque veritatis adumbratione; quique magnos vobis thesauros præbeat, ex parvis magna, et minutis seminibus perfectos cognitionis fructus subministret, et nobis omnibus tandem largiatur, ut absolutum divinorum sermonum fructum percipiamus in cœlis, cui gloria et imperium in saecula saculorum. Anen. ORATIO II. Sapiens ille Salomon, non sapientiæ verbis ad suadendum aptis, sed doctrina sancti Spiritus eru, ditus, in his quæ paulo ante a nobis lecta sunt, hominem extollens exclamabat, e Magna, inquiens, ‹res est homo, et præclara, vir misericors. › Ego
PG 44:281Ἐφύτευσεν ὁ θεὸς παράδεισον ἐν Ἐδὲμ κατὰ ἀνατολάς. τὰ ὀνόματα τῶν φυτῶν σεσιώπηται, ὁ δὲ τόπος ἐν ᾧ ἐφύτευσε παραδέδοται· Ἐν Ἐδέμ, φησίν, ἐφύτευσεν, τουτέστιν ἐν τρυφῇ· Ἐδὲμ γὰρ τρυφὴ ὀνομάζεται. ἆρα οὖν τρυφὴν τὴν διὰ στόματος ἀπόλαυσιν ὀνομάζει τῇ κοιλίᾳ παραδεδομένην ἧς τέλος ὁ ἀφεδρών, καὶ τρυφὴν παραδέδωκε τὴν ἀπολλυμένην καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ παρὰ θεοῦ χάρις, γαστρὸς πλήρωσις καὶ εὐπάθεια σώματος καὶ διάχυσις ἡδονὴν ἐμποιοῦσα; ἢ τοῦτο μὲν οὐδὲ εἰπεῖν εὐσεβές. ἀκολασίας γάρ που καὶ ὕβρεως καὶ πάντων ὁμοῦ τῶν ἀπηγορευμένων ἐφόδιον ὑπερπιαίνειν τὸ σῶμα καὶ καταβαπτίζειν τὴν ψυχὴν εὐκατάφορον ποιοῦντα πρὸς ἁμαρτίαν. οὐκοῦν τρυφὴν νοήσωμεν ἀξίαν θεοῦ, ἵνα καὶ τὴν φυτείαν πρέπουσαν τῇ γεωργίᾳ θεοῦ διδαχθῶμεν. τίς οὖν δύναται γενέσθαι τρυφὴ ἁγίοις ἁρμόζουσα; Κατατρύφησον τοῦ κυρίου, καὶ δώσει σοι τὰ αἰτήματα τῆς καρδίας σου. Ἐπεὶ οὖν ἄπειρον τὸ κάλλος τῆς ἀρετῆς ἀπὸ τῆς πολυποικίλου σοφίας τοῦ θεοῦ τὴν ἀρχὴν ἔχον, διὰ τοῦτο γέγραπται ὅτι Ἐφύτευσεν ὁ θεὸς παράδεισον οὐχὶ κατὰ ἀνατολήν, ἀλλὰ Κατὰ ἀνατολάς.
ἡμῖν διαλέγεται. Ἔχε καὶ τοῦτον τὸν λόγον· τίς δὲ ὁ Α ἕτερος ; Ὅτι τὰ μὲν ἐν κεφαλαίῳ λέγεται· τὰ δὲ καθ' ἐν τρόπον γέγονεν ἡμῖν παραδίδοται. ῎Ανωθεν οὖν ὅτι καὶ ἐποίησεν, ὧδε καὶ πῶς ἐποίησεν. Εἰ γὰρ ἁπλῶς εἶπεν ὅτι ἐποίησεν, ενόμισας ἂν ὅτι ἐποίησεν ὡς τὰ κτήνη, ὡς τὰ θηρία, ὡς τὰ φυτὰ, ὡς τὸν χόρτον. Ἵνα οὖν φύγῃς τὴν πρὸς τὰ ἄλογα κοινωνίαν, τὴν ἰδιά ζούσαν περὶ σὲ τοῦ Θεοῦ φιλοτέχνησιν ὁ λόγος παρ- έδωκεν. « Ελαβεν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς. Ὁ Ἐκεῖ εἶπεν ὅτι ἐποίησεν· ἐνταῦθα δὲ πῶς ἐποίησε. Χοῦν ἔλαβεν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἔπλασε ταῖς ἰδίαις χερσίν. Ἐνθυμήθητι πῶς ἐπλάσθης. Τὸ ἐργαστήριον τῆς φύ- σεως λόγισαι. Χεὶρ ἐστι δεξαμένη σε Θεοῦ· τὸ παρὰ Θεοῦ πλασθὲν, διὰ πονηρίας μὴ μιανθῇ, δι᾿ ἁμαρτίας μὴ ἀλλοιωθῇ, μὴ ἐκπέσῃς τῆς χειρὸς τοῦ Θεοῦ. Σκεῦος εἶ θεόπλαστον παρὰ Θεοῦ γενόμενον· δόξαζε " τὸν ποιήσαντα. Οὐδὲ γὰρ ἄλλου τινὸς ἕνεκεν ἐγένου, * ἵνα ὄργανον ἧς ἐπιτήδειον τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ. Καὶ γὰρ ὁ κόσμος οὗτος ὅλος ὥσπερ τι βιβλίον ἔγγραφόν ἐστιν, ὑπαγορευόμενον τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν· τὴν ἀπόκρυφον, καὶ ἀόρατον τοῦ Θεοῦ μεγαλωσύνην δι' αὐτοῦ διαγγέλλων σοι τῷ νοῦν ἔχοντι, εἰς κατα- νόησιν ἀληθείας. Πάντως οὖν μέμνησαι τῶν εἰρη μένων. • Εt «Καὶ ηὐλόγησεν αὐτοὺς ὁ Θεὸς καὶ εἶπεν, Αὐξά νεσθε, καὶ πληθύνεσθε, καὶ πληρώσατε τὴν γῆν. ο Διπλή αὔξησις, ἡ μὲν σώματος, ἡ δὲ ψυχῆς. Ἀλλὰ ἡ ψυχῆς αύξησις, ἡ διὰ τῶν μαθημάτων εἰς τελείω- σιν προσθήκη σώματος γὰρ αὔξησις, ἡ ἀπὸ μικροῦ εἰς τὸ καθῆκον μέτρον ἀποκατάστασις. Αὐξάνεσθε “ τοίνυν τοῖς μὲν ἀλόγοις ζώοις, κατὰ τὴν τοῦ σώματος τελείωσιν, κατὰ τὸν ἀπαρτισμὸν τῆς φύσεως είρηται, ἡμῖν δὲ αὐξάνεσθε κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον, κατὰ τὴν προκοπὴν τὴν εἰς Θεὸν οὖσαν, οἷος ἦν Παῦλος, τοῖς μὲν ἔμπροσθεν ἐπεκτεινόμενος, τῶν δ᾽ ὄπισθεν ἐπι- λανθανόμενος. Αὕτη ἐστὶν ἡ αὔξησις τῶν θεωρημά των, εὐσεβείας ἀνάληψις, ἡ τοῦ πλείονος ἔκτασις, τὸ ἐπορέγεσθαι ἡμᾶς ἀεὶ τῶν ὄντων, τὸ προγενόμε- νον μὲν ἀεὶ κατόπιν ἑαυτοῦ ἀφιέναι, τὸ δὲ λεἶπον τῆς εὐσεβείας, τοῦτο όση δύναμις ἐπιζητεῖν. Οἷος ἦν Ἰσαάκ, περὶ οὗ ἡ μαρτυρία ἐκείνη ἀναγέγραπται, ὅτι προβαίνων ὑψοῦτο, μέχρις ου μέγας ἐγένετο. Οὐ γὰρ ἀπέστη, οὐδὲ μικρὸν αὐξηθεὶς ἀπέμεινεν· ἀλλὰ προέδεινον ἀεὶ διαδήμασι μεγάλοις. Διέβαινεν ἐπὶ τὰ ἔργα τῆς ἀρετῆς, διέβη μεγάλω βήματι την σωφρο σύνην, ἐπέβη τῇ δικαιοσύνῃ. Ἐκεῖθεν ἐπὶ τὴν ἀν- δρείαν ἀνέβη. Οὕτω διαβαίνων, ἐπὶ τὸ ἄκρον τοῦ ὕψους τοῦ ἀγαθοῦ κορυφοῦται ὁ δίκαιος. Αὐξάνεσθε οὖν αὔξησιν, τὴν κατὰ Θεὸν τελείωσιν, τὴν κατὰ τὸν ἔνδον ἄνθρωπον· πληθύνεσθε Ἐκκλησίας τῇ εὐλογία. Μὴ ἐν ἑνὶ περιγραφήτω ή θεολογία· ἀλλ᾽ εἰς πᾶσαν τὴν γῆν κηρυχθήτω τὸ Εὐαγγέλιον τῆς σωτηρίας. • Πληθύνεσθε. » Τίνες; Οἱ κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον γεννώ- μενος. « Πληρώσατε τὴν γῆν. » Σάρκα την δεδομένην ὑμῖν εἰς ὑπηρεσίαν πληρώσατε ἀγαθῶν ἔργων, Οφθαλμός πλήρης ἔστω τοῦ ὁρᾷν τὰ δέοντα. Χεὶρ πλήρης ἔστω τῶν ἀγαθῶν ἔργων. Πόδες ἔστωσαν εἰς ἐπίσκεψιν ἀσθενούντων, πορευτικοὶ ὄντες ἐφ' & προστ IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. II. dum pertinent. Haec sit una ratio. Αltera est, quod B C illic rem summatim perstrinxit, hic modum, quo facta est, explicat et enarrat. Ante fecisse Deum. audivisti : nunc quo modo fecerit, intelligis. Etenim. si simpliciter scriptum esset : Fecit, cogitares bo- minem fuisse factum, ut feras, ut cete, ut plantas, ut herbas. Quocirca ut te eum agrestioribus in- telligeres nihil habere commune, Moyses proprium et singulare Dei in te creando artificium explicavit. ● Sumpsit Deus pulverem e terra. › Tunc, quid Deus fecerit, dixit: nunc, qua ratione fecerit, exponit. Pulverem sumpsit e terra, hominemque propriis manibus furmavit. Cogita quemadmodum formatus sis, hono : natura tuæ artificiumn considera. Dei manus est illa, quæ te formavit. Cave ne Dei opus. fagitio coinquinetur, ne peccato pervertatur, et excidas e manu Dei. Tu es vas a Deo Actum, atque conflatum, lauda effectorem tuum: neque enim aliamı ob causam factus es, nisi ut ad Dei gloriam celebrandam esses instrumentum accommodatum. Ac divinæ quidem gloriæ celebrandæ materiam tibi, tanquam liber scriptus, suggerit orbis hic univer- sus. Tibi enim mente prædita ad veritatis cognitio- nem nuntiat ex se magnificentiam Dei. Quapropter eorum qua dicta sunt, recordare. • benedixit eis Deus, et ait : Crescite, et mul- Siplicamini, et replete terram. » Duplex est incre mentum, unum corporis, alterum animi. Augetur animus, cum disciplinis excolitur atque perdicitur. Corpus autem crescit, dum ex parvo ad justum et congruentem magnitudinis modum accedit. Crescite igitur dictum est ratione carentibus animalibus, ut ad naturalem corporis perfectionem pervenirent. Nobis autem, ut interioris hominis progressu as- cenderemus ad Deum, quemadmodum faciebat, Paulus, quæ quidem retro sunt, obliviscens, ad ea vero quæ sunt propria, extendens seipsum. Au- gmentum ft contemplatione, pietatis cultu, dum ad meliora progredimur, dum eorum, quæ vera sunt bona, cupiditate quotidie magis inflammamur,, dum quod præcessit, post nos relinquimus, et ad id pietatis quod reliquum ess, pro viribus couter dimus. Talis erat Isaac, de quo testimonium illud Seripura prodit, quod proficiens crescebat, donec D magnus effectus est. Neque enim consistebat, ne- que paululum auctus decrescebat, sed magnis seni- per spatiis progrediebatur. Crescebat virtutura studiis, et officiis : crescebat magna modestiæ et temperantiæ progressione ; crescebat justitia et æquitate. His gradibus ad virilem aetatem pervenit. Sic progrediens et crescens vir justus ad summum boni fastigium extollitur. Crescite igitur perfectione Mla, quee Deo placet, quae fit in homine interiori. Multiplicamini Ecclesiæ fecunditate. Ne in uno concludatur cognitio Dei, sed in omnem terram promulgetur salutis Evangelium. Multiplicanini. Qui? Vos, qui in Evangelio geniti estis. Replet terram : › carnem vobis ad ministrandum dalam bonis agtionibus replete. Repleatur oculus earum
PG 44:285ἕκαστον γὰρ τῶν πεφυτευμένων παρὰ τοῦ κυρίου φυτῶν ἐν ἰδίῳ φωτὶ κεκαλλωπισμένον ἐξήστραπτεν. ἐκεῖ Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμήματα τοῦ εὐφραίνοντος τὴν πόλιν τοῦ θεοῦ· ἀλλαχοῦ Χειμάρρους τρυφῆς ὀνομάζεται, τρέφων καὶ αὔξων τῶν φυτῶν τὰ οὐράνια κάλλη, ὅστις ἐν τοῖς ἑξῆς λέγεται Ποταμὸς ὁ πορευόμενος ἐξ Ἐδὲμ ποτίζειν τὸν παράδεισον. Ἐν μὲν οὖν τοῖς κατόπιν ἐλέγετο ὅτι πρότερον τὴν κτίσιν πληρώσας οὕτως ἐπεισήγαγεν εἰς ἀρχὴν καὶ δεσποτείαν τὸν ἄνθρωπον, νῦν δὲ τὸ ἐναντίον πρότερον ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον καὶ τότε ἐφύτευσε τὸν παράδεισον. ἡ δὲ αἰτία ὅτι ἐκεῖ μέν, ἵνα πλήρει τῷ οἴκῳ τὸν οἰκοδεσπότην ἐπεισαγάγῃ καὶ μὴ πένητα κτίσας ὕστερον αὐτῷ τὴν εὐπορίαν χαρίσηται, ἐνταῦθα δὲ τὴν ἐκ προκοπῆς τελείωσιν αὐτῷ χαριζόμενος ἀλλαχοῦ ἔκτισε καὶ ὕστερον ἐγκατοικίζει τῷ παραδείσῳ, ἵνα τὸ διάφορον καταμαθὼν τῆς τε ἔξω ζωῆς καὶ τῆς ἐν παραδείσῳ διαγωγῆς ἐκ τῆς συγκρίσεως ἑκατέρων γνωρίσῃ μὲν τοῦ κάλλους τὴν ὑπεροχήν, φοβηθῇ δὲ τῆς ἐκπτώσεως τὴν ζημίαν.
κλείειν θέλομεν τῆς δεδομένης ἡμῖν παρὰ Θεοῦ χρή- σεως τῶν βρωμάτων, ἀλλ᾽ ἵνα τὸν παρελθόντα μακα ρίσωμεν χρόνον· οἷα ἦν ἡ ζωή· ὅπως ἀπροσδεής· πῶς ὀλίγων ἐδέοντο πρὸς τὴν τοῦ βίου διαγωγήν οἱ ἄνθρωποι· πῶς τὸ ποικίλον τῆς διαίτης ἡμῖν ἡ τῆς ἁμαρτίας συνεισήνεγκεν αἰτία. Ἐπειδὴ γὰρ τῆς ἁλη θινῆς τρυφῆς τῆς ἐν τῷ παραδείσῳ ἐξεπέσαμεν, νε νοθευμένας τρυφὰς ἑαυτοῖς ἐπινοήσαμεν. Καὶ ἐπειδὴ οὐκέτι βλέπομεν τὸ ξύλον τῆς ζωῆς, οὐδὲ τῷ κάλλει ἐκείνῳ ἐναβρυνόμεθα, ἐδόθησαν ἡμῖν εἰς ἀπόλαυσιν · μάγειροι λοιπόν καὶ ἀρτοποιοί, καὶ πεμμάτων ποικι λίαι καὶ θυμιαμάτων, καὶ τοιαῦτά τινα παραμυθού μενα ἡμῶν τὴν ἐκεῖθεν ἔκπτωσιν· ὥσπερ οἱ ἄρρω στοι όταν καταβληθῶσιν ὑπὸ σφοδρᾶς ἀρρωστίας, οὐ δυνάμενοι μετέχειν τῆς συνήθους ἀπολαύσεως, οσφραν τοῖς καὶ τοιούτοις τισὶ παρὰ τῶν ἰατρῶν λαμβάνουσι Β δεξιώσεις. Ἐπειδὴ γὰρ τῶν ἰσχυροτέρων εἰς ἀπό λαυσιν ἐκπεπτώκασι, τοῖς ἀσθενέσι σύμμετρα οι και λακεύοντες αὐτῶν τὰς αἰσθήσεις περινοοῦσι. Πλήν ἀλλὰ καὶ νῦν κατὰ μίμησιν τῆς ἐν τῷ παραδείσῳ ζωῆς ἑαυτοὺς ἄγειν βουλόμενοι, φεύγοντες ταύτην τὴν πολύυλον τῶν βρωμάτων ἀπόλαυσιν, ἐπ' ἐκεῖνον τὸν βίον καθώς ἐστι δυνατὸν ἑαυτοὺς ἄγωμεν, καρ- τοῖς καὶ σπέρμασι καὶ τοῖς ἐκ τῶν ἀκροδρύων εἰς διαγωγὴν χρώμενοι, τὸ δὲ περισσὸν τούτων, ὡς οὐκ ἀναγκαῖον ἀποπεμπώμεθα. Οὐ γὰρ βδελυκτὰ διὰ τὸν κτίσαντα· οὐ μὴν οὐδὲ αἱρετὰ διὰ τὴν τῆς σαρκὸς εὐπάθειαν. Καὶ κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ· λεγέτωσαν οὖν ἀριθμητικοί, καὶ οἱ περὶ τὰ τοιαῦτα ἐσχολακότες, καὶ τὴν περὶ τούτου σοφίαν ἀντὶ μεγάλου προβεβλημένοι, ὡς μὲν συγγενής τῇ τοῦ κόσμου κτίσει ὁ τῶν ἐξ ἀριθμὸς, ὅτι πολύγονος ἐστι, πολλά σχήματα ἀρι θμῶν ἀφ' ἑαυτοῦ γεννῶν, καὶ τέλειος τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσι, καὶ ὅσα περὶ τῆς ἐξάδος ἐν ταῖς σχολικαῖς διαλέξεσιν ἀριθμητικοὶ διηγοῦνται, εἴ πως σχολή καθ' ἑαυτὸν λεγέσθω· λεγέτωσαν δὲ καὶ περὶ τῆς ἑβδομά δος, ὅτι στείρωσίς τίς ἐστιν ἐν τῷ ἑβδόμῳ. Οὔτε μὲν γὰρ γεννᾷ ἀφ' ἑαυτοῦ, οὔτε παρ' ἑτέρου τίκτεται ὁ τῶν ἑπτὰ ἀριθμός. Καὶ ἵνα μὴ εἰς πολύυλον κατ αγάγω τὸν λόγον, τὴν διάλεξιν τὴν πρὸς ὑμᾶς παρα- δραμὼν, ἐπὶ τὰ εὐγνωμονέστερα χωρήσω. Ει δέ τις καὶ περὶ ταῦτα ἔχει τινὰ ἐμπειρίαν, γινωσκέτω ὅτι καὶ τούτων ὁ θησαυρὸς ἐναπόκειται παρ' ἡμῖν. Ὥστε εἰ μέγα ἀριθμητικὴ, ἐνταῦθα ἐστι τῆς ἀριθ μητικῆς τὰ σπέρματα. Ἡμεῖς δὲ οὐ φρονοῦμεν τούτοις τῷ ἐκ τῆς τοῦ κόσμου εἶναι σοφίας, ἢ διὰ τὴν ἐκ τοῦ κόσμου σοφίαν· οἱ γὰρ ταῦτα περιέποντες, μικρὰ ἐν- ταῦθα κλέψαντες, ταῖς πραγματείαις αὐτοὶ ὡς μεγάλαι; ἐπισεμνύνονται. Ἵνα τοίνυν δείξωμεν αὐτοῖς, ὅτι τὰ παρ' ἐκείνοις περισπούδαστα ἡμῖν ἐστιν εὐκαταφρό νητα, σιωπῇ παραδράμωμεν τὸν περὶ τούτων λόγον ὁμοῦ δὲ καὶ οὐκ εὔληπτος λαῷ παντὶ ἡ περὶ τούτων θεωρία. Πάρεστι δὲ ἐκκλησία οὐ παραδόξων λόγων ἀκρόασιν ἐκδεχομένη, ἀλλὰ τῶν ἐπ' οἰκοδομῇ θεω· ρημάτων ἐπιζητοῦσα τὰς λύσεις. Τετίμηται τοίνυν ἡ ἑβδόμη ἡμέρα τὸ σάββατον. Ο ἑβδομος παρὰ Ιου δαίοις ἀριθμὸς, τίμιος, ἐν ᾧ αἱ σκηνοπηγίαι, αἱ σάλο Ζιγγες, ἡ ἡμέρα τοῦ ἱλασμοῦ. Εβδομος ἐνιαυτὸς παρ' ἐκείνοις τίμιος ὁ τῆς ἀφέσεως λεγόμενος. Εξην IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. 11. A velimus excludere : sed ut praeteriti tem oris feli citatem ostendamus. Qualis ea vita fuerit, quam tranquilla, quam dives, quam paucis in victu rebus bomines indiguerint, quomodo cum variis gene ribus epularum peccandi causæ simul ingressa fuerint. Postquam enim a veris illis paradisi de- liciis excidimus, nec amplius vitæ lignum intuemur, nec honestis illis, præclarisque voluptatibus frui gloriarive possumus, adulterinas nobis delicias ex- cogitavimus, coquos et pistores invenimus, varia bellariorum suffimentorumque genera, ut lapsus illius solatia, comparavimus. Ut ægrotis, qui gravi aliquo morbo conflictantur, cum solitis volupta- tihus frui non possint, quasdam odorum suavitates, et alia ejusmodi congruentia oblectamenta medici subministrant, et iufirmis eorum sensibus Mandiun- tur. Verum si nunc etiam volumus vitam illam, quæ in paradiso agebatur, imitari, ad eam, varia ista ciborum genera fugientes, pro viribus acceda- mus, fructibus, et seminibus, et leguminibus vitam sustentemus, reliqua autem, ut supervacua, mi- nimeque necessaria, abjiciamus et aspernemur. Quamvis enim detestanda non: sint, utpote nobis ab ipso procreatore concessa, sumenda tainen non sunt propter carnis oblectationem. ‹ Et requievit Dominus ab omnibus operibus suis septimo die. » Dicant arithmetici, et qui talibus incumbunt stu- diis, quique sapientiam ejusmodi faciunt plurimi, senarium numerum cum mundo simul esse geni tum, esse numerum fecundum, multaque ex sc C numerorum genera parientem, et suis perfectuin partibus, et quæcunque de ipso in disputationibus suis dicere consueverunt. Cumque de senario abunde per otium dixerint, etiam de septenario disserant. Sterilem esse demonstrent, quippe qui nec aliun ex se numerum generet, nec ab alio ipse generetur. Ego, ne sermonem causa vestra jam institutum omittam, ad ea quæ sunt cognitu faciliora me convertam. Si quis autem peritus est istiusmodi facultatis, is cognoscat talium etiam rerum the- saurıêm apud nos esse reconditum. Quare si magni facienda est arithmetica, bic D ejus sunt semina. Nobis autem non est curæ, ut parva hæc ex mundi sapientia surripientes, quasi magnum aliquid nostris orationibus inseramus. Ut igitur constet nos contemnere, quæ ipsi admiran- tur, silentio ipsa transeamus, praesertim cum e- rum cognitio non ita facile a quovis e populo per- cipi possit, et qui me audiunt, non tam res чæ moveant admirationem, quam quæ mores et vitam instruant, postulent et exspectent. Praeclarus est dies septimus. Nam et sabbatumi apud Judæos se- ptimo censetur die [in quo Tabernaculorum festun), Tube, dies Propitiationis ]. Et septimus annus ab eisdem observatur, ac remissionis annus dicitur. Licebat enim illis terram sex annis colere, septimo anno inaratam ac liberam relinquebant, cum in
PG 44:289Ἵνα δὲ νοήσῃς φυτείαν ἀξίαν τῆς τοῦ θεοῦ χειρός, μνήσθητι τῶν ἐν τῷ εὐαγγελίῳ παρὰ τοῦ κυρίου εἰρημένων ὅτι Πᾶσα φυτεία ἣν οὐκ ἐφύτευσεν ὁ πατήρ μου ὁ οὐράνιος ἐκριζωθήσεται. ἐξ ἐκείνης εἰσὶ τῆς φυτείας οἱ Πεφυτευμένοι ἐν τῷ οἴκῳ κυρίου καὶ ἐν ταῖς αὐλαῖς τοῦ θεοῦ ἐξανθοῦντες. καὶ πάλιν ἐν τῷ προφήτῃ· Ἐγὼ ἐφύτευσά σε ἄμπελον καρποφόρον πᾶσαν ἀληθινήν. ἀποτολμᾷ καὶ λέγει ὁ μιμητὴς τοῦ Χριστοῦ ὅτι Θεοῦ συνεργοί ἐσμεν· θεοῦ γεώργιόν ἐστε· Ἐγὼ ἐφύτευσα, Ἀπολλῶς ἐπότισεν, ὁ δὲ θεὸς ηὔξανεν. καὶ ὁ δίκαιος ὡμοίωται τῷ ξύλῳ τῷ πεφυτευμένῳ παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων, ὃ τὸν καρπὸν αὐτοῦ δώσει ἐν καιρῷ αὐτοῦ καὶ τὸ φύλλον αὐτοῦ οὐκ ἀπορρυήσεται· καὶ Δίκαιος ὡς φοῖνιξ ἀνθήσει· καὶ Ἄμπελον ἐξ Αἰγύπτου μετῆρας, ἐξέβαλες ἔθνη καὶ κατεφύτευσας αὐτήν. Πειράθητι τοίνυν διὰ τῶν τοιούτων διδαγμάτων ἐν περινοίᾳ γενέσθαι ἐκείνου, ἵνα γένῃ κατὰ τὰς αὐγὰς τοῦ θείου φωτός, ἐν οἷς τὸ φῶς τῆς γνώσεως ἀνατέλλει ὡς ὁ παράδεισος τῆς τρυφῆς φυτευόμενος.
Π. ἀντιμέτρησιν, προλαβόντες διὰ τῆς μετανοίας, ανα- Α λύσωμεν τὰ ἁμαρτήματα, ἵνα ἐκεῖ τὸν πολυπλασια αμὸν τῆς ἀντιδόσεως τὸν ἐπίπονον ἐκφύγωμεν. Εδ δάμην τοίνυν αὐτὴν ἡμέραν ἐκείνης τῆς ὀγδόης της συντελείας τοῦ αἰῶνος εἴπωμεν. « Καὶ κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ τῶν ἔργων. » Οὐκέτι ἔργα τοῦ κόσμου ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, οὐκέτι γάμοι, οὐκέτι συναλλαγμά των εμπορείαι, γεωργίας οὐκέτι, ἀλλὰ πᾶσα ἡ γῆ ἐπτοημένη, πᾶσα ἡ κτίσις ἀναγώνιος, Ιδρὼς ἀπαρα- μύθητος, καὶ οἱ δίκαιοι εναγώνιοι, τίς ποτε ἄρα περί αὐτῶν ἡ ψῆφος εξενεχθήσεται. Καὶ Ἀβραὰμ ἀγω γιάσει τότε, αὐχ ἵνα καταδικασθῇ εἰς γέενναν, ἀλλ' ἐν ποίᾳ τάξει τῶν δικαίων ταχθήσεται· πρώτῃ, ἢ δευτέρα, ἢ τρίτῃ. Κύριος ἐξ οὐρανῶν, καὶ οἱ οὐ ρανοὶ ῥήγνυνται, δύναμις ἀποκαλύπτεται, πᾶσα ἡ κτίσις έντρομος. Τίς ἄφοβος; οὐδὲ ἄγγελοι. Παρ. ίστανται καὶ αὐτοὶ οὐ λόγον τῷ Θεῷ δοῦναι· ἀλλ᾽ ὅμως ἡ ἔνδοξος ἐπιφάνεια πᾶσιν ἐμβάλλει τρόμον. Οὐκ ἀκούεις τοῦ Ἡσαΐου λέγοντος· Ἐὰν ἀνοίξης τὸν οὐρανὸν, τρόμος λήψεται ἀπὸ σοῦ ὄρη; Ἐν ᾖ θάλασσα πέπηγεν, ἐν ᾗ ἡ κτίσις σχολάσει, ἡ φύσις νενέκρωται, τότε ἁρπάζονται οἱ δίκαιοι, τότε ὄχημα τῶν δικαίων νεφέλαι, τότε πομποὶ τῶν δικαίων ἄγγε λοι, τότε δίκαιοι μὲν ὡς ἀστέρες ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανὸν ἀναλαμβανόμενοι· οἱ δὲ ἁμαρτωλοὶ δέσμιοι, τῷ ἰδίῳ βάρει τῶν ἁμαρτημάτων πεπεδημένοι, κάτω πεσοῦν· ται δυσσυνείδητα:. Η Ἐκείνη ἡ ἑβδόμη τοίνυν ὑπὸ ταύτης τῆς ἑβδό μης διασχηματίζεται. ι Καὶ κατέπαυσεν ο Θεός ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων. » Οὐκέτι τὰ τοῦ βίου τούτου ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ. Εκοιμήθησαν ἐπιθυμίας νεωτερικαί· οὐκέτι περὶ γάμου πρόθεσις· ἐπιθυμία παιδοποιίας οὐκέτι· περὶ χρυσοῦ φροντὶς οὐδεμία. Ἐπελάθου ὁ φιλάργυρος τοῦ βαλαντίου, ἐπελάθου τῆς γῆς ὁ πολυκτήμων, ἐπελάθου δόξης ὁ δοξομανής. Πάντα ἐκεῖνα ἐξέπτη τῆς διανοίας. Ἡ δὲ ψυχὴ πρὸς τῷ φοβοῦντί ἐστι· πρὸς τῇ προσδοκίᾳ τῶν ἐπηρτη μένων δεινῶν. Φόβος γὰρ ἐξωθεῖ πᾶσαν τὴν ἐμ- πολιτευομένην ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν ἐμπαθῆ διάνοιαν. Οπου φόβος Θεοῦ, πάντα ἐξελήλαται τὰ τοῦ πάθους σπιλώματα ἐκ τῆς διανοίας ἡμῶν. Αὕτη ἡ ἑβδόμη ἐκείνης τῆς ἑβδόμης τύπος. Ελαβεν οὖν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. Οὐκ ἐτελέσθη ἡ κοσμογένεια, οὐ διεκόπη ή καλου- θία ἵνα τὸ ἡμέτερον παρεισαχθῇ διήγημα, ἀλλ' ἐλέχθη· Ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, καὶ κατα έπαυσεν ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων. Καὶ ἐπειδὴ σχο λὴν ἤγαγε, διδάσκει ἡμᾶς πῶς ἐποίησεν. « Ελαβεν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς. » Ὅταν ἀκούσῃς χοῦν, παι- δεύου ἀφοβίαν· ἀνθρώπων μὴ λάβης πρόσωπον. Τι φρονεῖς ἐπὶ σεαυτῷ μέγα ; Οταν έλθωσέ σοι λογισμοί οίδημα τῆς καρδίας καὶ φλεγμονὴν ἐμποιοῦντες εἰσελ. θέτω σε ἡ ὑπόμνησις τῆς κτίσεως, πῶς ἐκτίσθης. « Ελα δεν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Πότε δύνασαι ἐπιλαθέσθαι σεαυτοῦ; τότε ἐπελάθου σεαυτοῦ, ὅταν ἀναχωρήσης τῆς γῆς. Εἰ δὲ οὐδέποτε χωρίζῃ τῆς γῆς, ἀλλὰ συμπεφυχὼς εἴ τῇ γῇ, βαδίζῃ ἐπὶ τῆς γῆς, ἐπαναπαύῃ ἐπὶ τῆς γῆς, δικάζῃ ἐπὶ τῆς γῆς· πᾶν ὅπερ ἂν ποιῇς εἴτε μέγα εἴτε μια • IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. sceleribus corum congruentem, antevertamus, pec cataque nosira resipiscendo diluamus, ut pœnas illas gravissimas evitemus. Septimus hic igitur dies septimi illius diei, quo avem omne perfectum erit, est indicium et nota. ‹ Et requievit Deus ab operi- bus. › Nulla amplius mundi opera erunt in illo die, nulle amplius nuptiae, non contractus, non merca turæ, non agri cultus, sed omnis terra in formi- dine et metu, omines res procreate in judicio et certamine versabuntur. Sudor, et labor incredibi- lis. Ipsi etiam justi cum timore sententiam exspe➡ ctabunt. Nec ipse Abraham a certamine aberit, non ut in gehensam abjiciatur, sed in quo justoruin ordine collocetur, prianoue, an secundo, an tertio. Dominus e colis, disrumpuntur celi Potestates apparent. Universae res procreatas perterrefacts contremiscunt. Quis non timeat? quis non formi- det, cum ne angeli quidem a metu sint vacui, sed ipsi quoque stent, quamvis rationem Deo non red- dituri ? gloriosa tamen judicis presentia metum omnibus injicit. Nonne audis Isaiam dicentem : Si disruperis caelos, a facie tua præ timore montes deßuent. Mare conglaciat, res omnes obstupescunt, natura est mortus, ad illum e cœlis adventum omnis dicendi ratio torpet et conticescit. Tunc justi quidem ut stelæ in coelum tollentur a terra. Peccatores autem proprio peccatorum pondere de- ac despectissimi. R G pressi circumvolutique deorsum ferentur, turpissimi D Isa. 31, 10. • Gen. W, Septimus igitur ille dies ab hoc septimo decla- ratur. « Et requievit Deus die septino ab omnibus operibus suis. » Qure ad vitam hanc pertinent, eu die non erunt. Quiescent juvenum studia. Nulla erit de nuptiis consultatio ; nulla suscipiendorum liberorum sollicitudo; nulla parandi auri cura; sanculi, et arcæ avarus obliviscetur. Non prædio- rum locuples, non honoris et famæ ambitiosus, et gloria cupidus recordabiur. Haec omnia procul aberunt a mostris eogitationibus. Animus in timors constitutus ad rerum imminentiun exspectationem excubabit, Timor enim omnem aliam cogitationem ab animis nostris expellet. Nam ubi Dei timor ad- est, nullæ perturbationum maculæ mentem nostram contaminant. His septimus dies illius est diei se- plimi signum et nota. Sumpsit Deus pulverem e terra, et formavit hominem. Non est absoluta mundi procreatio, nec rerum series interrupta, ut narratio de nobis introduceretur. Sed dictum est : Fecit Deus hominem, et requievit ab omnibus ope- ribus. Atque his explicatis commode nos docet, qua- modo hominem fecerit, ‹ Sumpsit Dous pulverem, › inquit, e e terre ". Cum pulveren audis, disce timorem humanum deponere. Ne suspicias homi- num personas. Cur spiritus tellis? Cur de te ma- gnifice, sentis,? Quando tibi cogitationes inciderint, quibus intumescas, quibus inflammeris, illud tibi in memoriam revoca, quomodo creatus sis. ‹ Sum- psit Deus pulverem e terra, et hominem formavit. Si a terra discederes, forte conditionis tuæ posses ob- > 2. * ibid. 7.
PG 44:293κἂν χωρίον δέ τι νοῇς δεκτικὸν τῶν ἁγίων, ἐν ᾧ πάντες οἱ ἐπὶ γῆς διαλάμψαντες ἐν ἔργοις ἀγαθοῖς ἀπολαύοντες τῆς τοῦ θεοῦ χάριτος καὶ τῆς θείας καὶ νοητῆς τερπνότητος διαιτῶνται, οὐκ ἀποπίπτεις τῆς πρεπούσης περὶ αὐτοῦ εἰκασίας. ἐκεῖ γ’ οὖν ἐρριζωμέναι τινὲς καὶ παγίως ἐρηρεισμέναι ἀγαθαὶ δυνάμεις, λειτουργοὶ τῶν ἁγίων, αἷς ὁ ἄνθρωπος παρεδόθη ἀρτιγενὴς ὢν καὶ πολλῆς δεόμενος συγγυμνασίας πρὸς τὴν τελείωσιν. ἐν ᾧ τὸ σύστημα τῶν ἁγίων, ἐν ᾧ αἱ ἀνατολαὶ τοῦ φωτός, ἐν ᾧ ἡ τρυφὴ τῆς ψυχῆς, ἐκεῖ ἔθετο ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον. εἰ σάρκινος εἶ, ἔχεις τὴν ὑπογραφὴν τοῦ σωματικοῦ ἐκείνου καὶ τὴν ἡδίστην ἐμφόρησιν· εἰ μεγάλην ἡγῇ τὴν ἀπόλαυσιν τῶν αἰσθητῶν, ἐπείγου πρὸς ταύτην, ἐν ᾗ χορηγία τρυφῆς ἀδιάλειπτος. εἰ πνευματικὸς εἶ καὶ ὑψηλότερα φρονεῖς τῶν σωματικῶν ἀπολαύσεων, ἀνάβηθι τῇ διανοίᾳ πρὸς τὰ κάλλη τῶν ἀγγέλων καὶ κατάμαθε τοὺς ἐν αὐτοῖς τῆς δικαιοσύνης καρπούς, θέασαι τὸν ποταμὸν τοῦ θεοῦ τὸν πεπληρωμένον ὑδάτων, οὗ Τὰ ὁρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πόλιν τοῦ θεοῦ, ἐκείνην τὴν πόλιν, Ἧς τεχνίτης καὶ δημιουργὸς ὁ θεός.
ΠΟΠ παραδιδόντας· μὴ φοβηθής τὰ δρώμενα, μη πτοηθής ἐπὶ τοῖς γινομένοις, τὸν αὐτοῖς προστάσσοντα, μὴ ξενίσῃ σε ή φαντασία. Ενθυμήθητι ὅτι ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς. Εἰ μὲν ἄλλο τί ἐστι, φοβήθητε· εἰ δὲ γοῦς ἀπὸ τῆς γῆς, καταφρό- νησον. ι Καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Οὐκ εὐθὺς ἡ φωνὴ τοῦ, ἔπλασε, τεχνικήν τινα τοῦ Θεοῦ περὶ τὸν ἄνθρωπον ἐνέργειαν ἡμῖν ὑποφαίνει. Έπλασεν ὁ Θεός. ο 'Αρα οὕτως ἔπλασεν ὡς οἱ. τὰ πήλινα πλάσσον τες ; ὡς οἱ τὸν χαλκόν χωνεύοντες ; ᾿Αλλὰ ἀνδριάντος μὲν πλάσις, καὶ γύψου διάπλασις, μέχρι ἐπιφανείας τὴν μίμησιν ἔχει. Εἶδες τόν ἀνδριάντα πῶς ἔστηκε μετά τινος ήθους. Η θυμὸν ἐμφαίνει ὁ τοῦ στρατιώ του ανδριάς, ἢ γυναικείαν διάθεσιν ὁ χαλκός, ὅταν εἰς γυναῖκα σχηματισθῇ, εἴτ᾿ ἄλλο, ὅσον δύναται ἡ τέχνη, διὰ τῆς μιμήσεως συνεισάγει τὰ τοῦ ἤθους τῷ Β χαρακτῆρι. Θεοῦ δὲ πλάσις οὐ τοιαύτη, ἀλλ' ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἡ δημιουργικὴ αὐτοῦ ἐνέργεια πάντα διωργάνωσεν ἐπὶ τὸ βάθος χωρήσασα ἔνδοθεν. Εἰ ἐμοὶ τοσοῦτον περιήν σχολῆς, ἵνα σου δείξω τοῦ ἀνθρώπου τὴν κατασκευὴν, καὶ ἔμαθες ἐξ ἑαυτοῦ τὴν περὶ σὲ σοφίαν τοῦ Θεοῦ, ὅτι κατὰ ἀλήθειαν μικρὸς κόσμος ἄνθρωπος, καὶ καλῶς ἐποίησαν οἱ τούτῳ τῷ ὀνόματι αὐτὸν ἀποσεμνύνοντες. Πόσαι περὶ τὸ πρᾶ- γμα τοῦτο πραγματείαι καταναλώθησαν ; Αἱ φυσιο- λογίαι τῶν ἰατρῶν, τῶν γυμναστῶν αἱ παρατηρήσεις, ἢ περὶ ἀναλογίας, ἢ περὶ τῶν μελῶν πρὸς ἄλληλα συμμετρίας, περὶ πλήθους πολυσαρκίας, ταῦτα πάντα εἰς τὴν περὶ ἀνθρώπου διάπλασιν εἰσέρχεται. Καὶ πόθεν ἐμοὶ ὁ λόγος τοσοῦτος, ὥστε δυνηθήναί με είν πεῖν μετὰ ἀκριβείας ὅσα ἐν μιᾷ φωνῇ τοῦ ἔπλασε περι έχεται ; Τὰ δὲ πρόχειρα κἂν ἐγὼ μὴ είπω, σὺ οἶδας. Επλασεν ὁ Θεὸς ὀρθόν· ἐξαίρετον ταύτην σου τὴν διάπλασιν παρὰ τὰ λοιπὰ ζῶα ἔδωκε. Διὰ τί ; ἐπειδὴ ἐξαίρετόν σοι καὶ τὴν ἐνέργειαν ἀποδιδόναι ἔμελλε. Τὰ μὲν γὰρ ἄλλα, βοσκήματά ἐστι, καὶ πρὸς & πέφυκε, πρὸς ταῦτα ἔχει τὴν κατασκευήν. Εγε- νήθη τὸ πρόβατον νέμεσθαι, κάτω ἔχει τὴν κεφαλὴν συγνεύουσαν, τῇ γαστρὶ ἐνορᾷν, καὶ τοῖς ὑπὸ γα- στέρα, ἐπειδὴ τέλος ἐκείνοις εὐδαιμονίας, ἡ γαστρὸς πλήρωσις καὶ ἀπόλαυσις. "Ανθρωπος δὲ οὐκέτι εἰς γαστέρα βλέπει, ἀλλ᾽ εἰς τὰ ἄνω κεφαλὴ αὐτῷ η ὑψηλή, ἵνα τὴν ἄνω βλέπῃ συγγένειαν· ὀφθαλμοὶ οὐκ εἰς τὴν γῆν νεύοντες. Μὴ τοίνυν ποίει σεαυτὸν παρὰ φύσιν· μὴ τὰ γήινα περισκόπει, ἀλλὰ τὰ οὐ ράνια, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν. « Εἰ συνηγέρθητε ο γάρ, φησί, « τῷ Χριστῷ, τὰ ἄνω ζητεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν. » Οὕτως ἐπλάσθης. Αὐτὸ τὸ διάπλασμα διδασκα- λεῖόν ἐστι τοῦ τέλους πρὸς γέγονας. Εγένου να Θεὸν βλέπῃς, οὐχ ἵνα ἐπὶ γῆν σύρηταί σου ή ζωή, οὐχ ἵνα τὴν κτηνώδη ἔχῃς ἀπόλαυσιν, ἀλλ᾽ ἵνα την οὐράνιον ἐπιτελής πολιτείαν. Διὰ τοῦτο σοφοῦ οἱ ὀφθαλμοὶ ἐν κεφαλῇ αὐτοῦ, ὁ σοφός φησιν Εκκλη- σιαστής. Τίνος δὲ οὐκ ἐν κεφαλῇ οἱ ὀφθαλμοί; 'Αλλ ἐν κεφαλῇ, τουτέστιν, ἵνα τὰ ὑψηλὰ σκοπῶσιν. Ὁ δὲ εἰς τὰ ὑψηλὰ μὴ βλέπων, ἀλλ᾽ εἰς τὰ γήινα, * IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. II. veris, neve illos qui res ejusmodi jubeant freris admiratus. Ne te opinio fallat. Memento Drum con- Basse bominem e limo terræ. Si quid aliud est, extimesce, sin terra pelvis, aspernare. « El for- mavit Deus hominem. . Ea vox, Formavit, protinus in homine faciendo declarat artificium Dei. Nunquid formavit hominem quemadmodum e luto figuli aliquid effingunt, aut quemadmodum ex ære conflant aliquid statuarii? Minime vero. Nam statua quidem extrinsecus tantum speciem ac si- militudinem præfert. Vidisti, quomodo statua mo- res aliquos exprimat, exempli gratia vel iram, in- dignationemque, si referat imperatorem, vel mu- liebrem levitatem, si feminam aliquam, vel aliud A bentes, alium capite mullantes, tu ea ne fornida- quidpiam congruens ei, quod elingitur, quatenus possim explicare, quam multa unico illo verbo, Formavit, comprehendantur? Nam quæ faciliora sunt, et in promptu, etiam me tacente cognoscitis. C D arti concessum est. At opus formatum a Deo non est ejusmodi. Sic enim hominem conflavit, ut om- nes illius partes intus etiam informaret, atque di- stingueret. Si tantum suppeteret otium, ut possem tibi humani corporis fabricam explicare, operan darem, ut ex te ipso Dei sapientiam in homine for mando cognosceres, teque vere parvum esse man- dum intelligeres. Nec male fecerunt, qui hoc nomine hominem commendaverunt. Multæ in hoc negotio totæ fere versantur artes, ut naturales medicorum facultates, ut gymnastarum observationes, quæ de proportione, congruaque membrorum inter se di- mensione, aut æquali humorum copia, et corporis obesitate disputant. Hæ namque omnes corporis nestri considerant artificium. Unde autein mihi tanta dicendi vis et ubertas orationis, ut plaue Formavit Deus hominem rectum; singulareın hanc tibi, homo, formam concessit, quam alii dedit animalium nulli. Quamobrem ? quia singu- larem etiam actionem erat traditurus. Reliqua ani- malia sunt bruta, et illa spectant, ad quæ nata sunt. Ad pastum genita sunt pecora. ltaque pro- nam deorsumque vergentem formam habent, ut ventrem, et quæ ventri subjecta sunt, videant. S!. quidem eorum felicitas est expletio ventris, ac vo- luptas. Homo vero non ventrem despicit, sed su- Coloas. 111, 1. ³ Eccle. 11, 14. periora contuetur ; caput illi sublime est, ut genus cœleste suspiciat; oculi non tendunt in terram. Quocirca ne vim inferas naturæ tuæ. Terrena ne spectes, sed coelestia, ubi Christus est. Si con- surrexisti, inquit, « cum Christo, quæ sursum sunt, quærite, ubi Christus est '. . Sic igitur formatus es, et forma tua te monet, ad quem natus sis finem. Genitus es, ut Deum videas et contempleris, non ut humi dejecta serpat vita tua, non ut pecudum voluptates consecteris, sed nt vitam cœlestem agas. Idcirco sapientis oeuli ( ut sapiens inquit Eccle- siastes ) in capite, sunt ipsius". Cur autem non ad caput sed in capite? nempe ut quæ excelsa ac sub- limia sunt, intueantur et spectent. Qui autem on
PG 44:297ἐκείνην τὴν πόλιν διαρρέει ὁ ποταμὸς τοῦ θεοῦ οὗτος ὁ ἀρχόμενος ἐξ Ἐδὲμ ὁ ποτίζων τὸν παράδεισον. πάντα ταῦτα τῇ διανοίᾳ καταμαθὼν δόξαζε τὸν θεόν, ὅτι αὐτῷ πρέπει ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰώνας τῶν αἰώνων. ἀμήν.
πόνων ἱδρῶτα οὐκ ἐῶσαι ἐπιῤῥέειν καὶ κώλυμα γίνε- Α σθαι ταῖς ὄψεσι. Διὰ τοῦτο τειχίζουσιν αἱ ὀφρύες. Ποῖος ἀμπελουργός οὕτω δύναται καλῶς ἀπαρτίσαι τὴν ἄμπελον, ὀφρύ περιβαλεῖν, ὡς δυσεπιχείρητον αὐτὴν εἶναι, ὡς μὴ εὐεπίδρομον εἶναι ταῖς παρα- κειμέναις χαράδραις τῶν χώρων, ὡς ἐποίησεν ὁ Κύ- ριος τὴν τῶν ὀφρύων περιβολήν ; Ασμενοειδῶς ἡμῖν περιέγραψεν ἀπὸ μιᾶς συμβολῆς τὴν κατὰ ῥίνα ἐφ' ἑκάτερα μεριζομένην, ἵνα ὁ ἱδρὼς τῇδε κἀκεῖσε περιῤῥέων μηδεμίαν ἀσχολίαν παρέχῃ τῷ γεωργῷ, μηδὲ ἀπομασσόμενος τὸν ἱδρῶτα τὴν χεῖρα ἀπαγάγῃ τῆς ἀμπέλου, ἀλλ' ὁμοῦ τε ῥέῃ ὁ ἱδρὼς διὰ τῶν ἰδίων ὀχετῶν, πάλαι τοῦ δημιουργοῦ αὐτὸν ἐξοχετεύ σαντος ἐπὶ τὰ ἄχρηστα, ὁμοῦ τε ὁ ὀφθαλμὸς τὴν ἰδίαν ἐνέργειαν ἐπιτελοῖεν. Ἐὰν βουληθῶμεν εἰπεῖν, περὶ μόνων τῶν εἰς ἡμᾶς παρὰ Θεοῦ γενομένων, ἐπιλείψει ἡμᾶς ἡ ἡμέρα ἅπασα. Ἀλλ᾽ ἐξ ἑνὸς τούτων πάντων ὑμεῖς λαβετε τὴν ἔννοιαν. Ημᾶς δὲ ἐπειγομένους ἐπί τινα ὁδὸν ἀναγκαίαν μετ' εὐχῶν προπέμψατε, ἵνα ἐν τάχει ὑμῖν ἀποσωθέντες, καὶ τῶν λειπομένων ἀποδῶμεν τὸ χρέος, χάριτι τοῦ πάντα οἰκονομήσαντος περὶ ἡμᾶς Κυρίου, τοῦ κτίσαντος ἡμᾶς τῇ ἑαυτοῦ χάριτι, ὅτι αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΒΙΟΥ ΜΩΣΕΩΣ, Η ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΚΑΤ' ΑΡΕΤΗΝ ΤΕΛΕΙΟΤΗΤΟΣ. Οἷόν τι πάσχουσιν οἱ τῶν ἱππικῶν ἀγώνων φι- Β λοθεάμονες, οἱ τοῖς παρ' αὐτῶν σπουδαζομένοις ἐν ταῖς ἁμίλλαις τῶν δρόμων, κἂν μηδὲν προθυμίας εἰς τὸ τάχος ἐλλείπωσιν, ὅμως ὑπὸ τῆς περὶ τὴν νίκην σπουδῆς ἐπιβοῶσιν ἄνωθεν, τὸν ὀφθαλμὸν τῷ δρόμῳ συμπεριάγοντες, καὶ παρακινοῦσιν ὡς γε νομίζουσιν) εἰς ὀξυτέραν ὁρμὴν τὸν ἡνίοχον, ἐπικλάζοντες ἅμα τοῖς ἵπποις, καὶ ἀντὶ μάστιγος τὴν χεῖρα κατ' αὐτῶν προτείνοντές τε καὶ ἐπισείοντες· οὐχ, ὅτι τελεῖ τὰ γινόμενα πρὸς τὴν νίκην, ταῦτα ποιοῦντες, ἀλλ' εν DE VITA MOSIS. possit, ut nullo torrentium impetu ledi queat, ut Deus oculos nostros superciliis communivit, sic a naribus utrinque circumductis, ut hac illac sudor affluens nullam agricolæ molestiam præbeat, quam- obren a vite manum dimoveat, dum cogitur illum abstergere? Per suos enim ductus ab opifice factos sine injuria defluit, et oculi opus suum libere con- ficiunt. Nos dies ipse deficiat, si unum ex iis, quæ summo artificio in nobis a Deo perfecta sunt, per- sequi velimus, ut ex hoc quod attigimus, facile potestis intelligere. Verum in præsentia negotii cujusdam causa nos iter facturos dimittite, ut celeriter vobis incolumes redditi, quod reliquum est æris alieni persolvamus, illius auxilio confisi, qui nos procreavit, quique singulas in nobis partes tam egregie perfecit et absolvit : cui gloria in secula saculorum. Amen. S. P. N. GREGORII, EPISCOPI NYSSENI, DE VITA MOYSIS, SIVE DE PERFECTIONE VITÆ EX PRÆSCRIPTO VIRTUTIS INSTITUTÆ. Ex interpretatione Gregorii Trapezuntii, rec. et aucta a Frontone Ducao S. J. Theol. PATROL. GR. XLIV. Quemadmodum qui certamen equorum non sine magna delectatione animi spectant, etsi nihil ad cursum diligentiæ illi prætermittant, quos vincere optant, oculis tamen cursum ipsorum solliciti pro- spicientes, clamant desuper atque hortantur, inci- tareque ac efficere se putant, ut velocius feratur auriga, cum una cum equis clangorem edant, ac manum quasi flagellum in ipsos extendant atque incutiant, non quia nesciant, hæc nihil ad victoriam conferre, sed quia benevolentiam ac studium erga
End of PG 44.≣ read PG 44 as one pagePG 45 begins →