ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ Εἰς τὰ τῆς Γραφῆς ῥήματα· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εικόνα ἡμετέραν καὶ ὁμοίωσιν. ΛΟΓΟΣ Α'. Παλαιοῦ χρέους ἔκτισιν ἀποπληρώσων ήχω, οὗ τὴν ἀπόδοσιν ἀνεβαλόμην, οὐκ ἀγνωμοσύνῃ προαιρέ- σεως, ἀλλ᾽ ἀσθενείᾳ σώματος, χρέος ἀναγκαιότατον καὶ ὀφειλόμενον ὑμῶν τῇ ἀκροάσει. Καὶ γὰρ ἂν εἴη ἄδικον τὰ περὶ θηρίων καὶ νηκτῶν καὶ κτηνῶν καὶ πτηνῶν, οὐρανοῦ τε καὶ τῶν κατ' οὐρανὸν, περί τε καὶ τῶν κατ' οὐρανὸν, περί τε γῆς καὶ τῶν ἐν τῇ γῇ φυτών διδαχθέντας ἡμᾶς, μὴ καὶ τὰ περὶ τῆς ἡμετέρας γενέσεως ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς φω εισθῆναι. Ωσπερ γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν τὰ ἔξω βλέ ποντες, ἑαυτοὺς οὐχ ὁρῶσιν· ἐὰν μήπου τινὸς ἄψων και στερεοῦ, κἀκεῖθεν ἀνακλασθεῖσα ἡ ὄψις ὥσπερ ἀπὸ παλιῤῥοίας ὁρᾷν αὐτοὺς ποιήσῃ τὰ ἑαυτῶν και τόπιν· οὕτω καὶ ὁ νοῦς ὁ ἡμέτερος, ἄλλα ὁρῶν, ἐαυ- η τὸν οὐ βλέπει, ἐὰν μὴ ταῖς Γραφαῖς ἐγκύψῃ. Τὸ γὰρ ἐνταῦθα φῶς ἀνακλώμενον, τοῦ καθορᾶσθαι ἕκαστον ἡμῶν αἴτιον γίνεται. Ἐπεὶ ἀσυνετοί ἐσμεν καὶ ἀπερί- οπτοι τῆς ἑαυτῶν κατασκευῆς, ὅπερ ἐσμὲν καὶ τί ἐσμεν ἀγνοοῦντες. Αμελέστατα γὰρ ἑαυτῶν διαχεί μεθα, τῶν προχείρων τῆς γνώσεως καὶ τῶν μικρο- τάτων τῶν ἐν ἡμῖν γνῶσιν οὐκ ἔχοντες. Πολλαὶ πρα γματείαι περὶ τὸ σῶμα τὸ ἡμέτερον τὸ ἀνθρώπινον τὴν πᾶσαν ἑαυτῶν σπουδὴν κατηνάλωσαν · κἂν Ιατρι- κὴν ἐπέλθῃς, εὑρήσεις πόσα περὶ τῆς χρείας τῶν ἡμετέρων ἡμῖν διηγεῖται, πόσας περὶ τῆς ἔνδοθεν ἡμῖν κατασκευῆς ἐν ταῖς ἀνατομικαῖς ἐγχειρήσεσιν ἐξευρε κεκρυμμένας ὁδοὺς συνυπαρχούσας ἐν τῷ ἀφανεῖ, μίαν σύμπνοιαν ἀπὸ τοῦ σώματος, ὀχετοὺς πνεύματος, ὑδραγωγίας αἵματος, ἀναπνοῆς ὁλκήν, οἴκησιν ἑστίας τοῦ θερμοῦ ἐπὶ τῆς καρδίας, κίνησιν διαρκὴ τοῦ περικαρδίου πνεύματος. Μυρία παρ' ἐκείνοις πεφιλοσόφηται, ὧν οὐδεὶς ἡμῶν ἐστιν ἔμ- πειρος, τῷ μηδεμίαν σχολὴν ἀπονείμαι τῷ μέρει τού του τῆς ἐξετάσεως, μηδὲ γνῶναι ἑαυτὸν ἕκαστος ὅς τίς ἐστιν. Εύκολοι γάρ ἐσμεν γνῶναι οὐρανὸν μᾶλλον ἢ ἑαυτούς. Ωστε μὴ καταφρόνει τοῦ ἐν σοὶ θαύμα- τος. Μικρὸς γὰρ εἶ, ὡς νομίζεις· μέγαν δὲ ἐπερχό- μενος ὁ λόγος εὑρήσει. Διὰ τοῦτο ὁ σοφὸς Δαβὶδ εἰδὼς ἀκριβῶς ἑαυτὸν ἐξετάσαι, ο Εθαυμαστώθη, » φησὶν, IN VERBA, FACIAMES HOMINEM, ETC., ORAT. I. S. P. N. GREGORII NYSSENI In Scripturæ verba, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Petro Francisco Zino interprete. B ORATIO I. Debitam auribus vestris expositionem, cujus no- mine tanquam ære alieno vobis jampridem obstri- clus sum necessario, cujusque solutionem adhuc non ingrati animi vitio, sed infirma corporis vale- tudine impeditus distuli, persoluturus advenio. Ini- quum enim esset, cum ea, quæ ad feras, tum na- tantes, tum gradientes, tum volantes, quæque ad cœlum et ea quæ in cœlo sunt, quæque ad terram, et ad illa quæ sunt in terra, pertinent, didiceri- mus ea nobis, quæ ad ortum procreationemque nostram spectant, a divina Scriptura non patefieri. Quemadmodum enim oculi nostri, cum ea quæ sunt extra se videant, seipsos non cernunt, nisi lavequippiam, ac solidum inspexerint, uuule refra- ctus obtutus ac refluens efficiat ut se ipsi intuean- tur : sic animus noster alia cernens, se ipsum non videt, nisi Scripturis inhæserit, atque incubuerit. Quod enim in illis est lumen, reflectitur, facitque ut nos ipsi perspiciamus et cognoscamus. Verum, quoniam eas negligimus, nec scire curatius, quam do facti constructique simus, indefit, ut quid quales- ve simus, ignoremus, et eorum qua in nobis sunt, licet minima, maximeque rerum omnium facilia atque in promptu sint, nullam notitiam habeamus. Ac tametsi multæ facultates in corpore, humano dignoscendo omne suum studium collocarunt (si enim medicam artem consideres, facile animadver tes, quam multa de usu partium ejus tradiderit; G quam multa de interiori nostra structura in sectio C nibus excogitarit; quam abditas occultasque vius patefecerit, ut unum totius corporis concertum, atque concordiam, spiritus, sanguinis ductus, at- tractionem animæ, ac domicilium, caloris sedem in corde, perpetuum spiritus in præcordiis motum, atque alia innumerabilia investigaverit,tamen ea- rum nos omnium ignari sumus, qu.ppe qui in ejus - modi studium nihil incumbimus, nec est lere quisquam, qui scire curet, quid ipse sit. Facilius coeluin quam nosmetipsos cognoscere possumus.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ Εἰς τὰ τῆς Γραφῆς ῥήματα· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εικόνα ἡμετέραν καὶ ὁμοίωσιν. ΛΟΓΟΣ Α'. Παλαιοῦ χρέους ἔκτισιν ἀποπληρώσων ήχω, οὗ τὴν ἀπόδοσιν ἀνεβαλόμην, οὐκ ἀγνωμοσύνῃ προαιρέ- σεως, ἀλλ᾽ ἀσθενείᾳ σώματος, χρέος ἀναγκαιότατον καὶ ὀφειλόμενον ὑμῶν τῇ ἀκροάσει. Καὶ γὰρ ἂν εἴη ἄδικον τὰ περὶ θηρίων καὶ νηκτῶν καὶ κτηνῶν καὶ πτηνῶν, οὐρανοῦ τε καὶ τῶν κατ' οὐρανὸν, περί τε καὶ τῶν κατ' οὐρανὸν, περί τε γῆς καὶ τῶν ἐν τῇ γῇ φυτών διδαχθέντας ἡμᾶς, μὴ καὶ τὰ περὶ τῆς ἡμετέρας γενέσεως ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς φω εισθῆναι. Ωσπερ γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν τὰ ἔξω βλέ ποντες, ἑαυτοὺς οὐχ ὁρῶσιν· ἐὰν μήπου τινὸς ἄψων και στερεοῦ, κἀκεῖθεν ἀνακλασθεῖσα ἡ ὄψις ὥσπερ ἀπὸ παλιῤῥοίας ὁρᾷν αὐτοὺς ποιήσῃ τὰ ἑαυτῶν και τόπιν· οὕτω καὶ ὁ νοῦς ὁ ἡμέτερος, ἄλλα ὁρῶν, ἐαυ- η τὸν οὐ βλέπει, ἐὰν μὴ ταῖς Γραφαῖς ἐγκύψῃ. Τὸ γὰρ ἐνταῦθα φῶς ἀνακλώμενον, τοῦ καθορᾶσθαι ἕκαστον ἡμῶν αἴτιον γίνεται. Ἐπεὶ ἀσυνετοί ἐσμεν καὶ ἀπερί- οπτοι τῆς ἑαυτῶν κατασκευῆς, ὅπερ ἐσμὲν καὶ τί ἐσμεν ἀγνοοῦντες. Αμελέστατα γὰρ ἑαυτῶν διαχεί μεθα, τῶν προχείρων τῆς γνώσεως καὶ τῶν μικρο- τάτων τῶν ἐν ἡμῖν γνῶσιν οὐκ ἔχοντες. Πολλαὶ πρα γματείαι περὶ τὸ σῶμα τὸ ἡμέτερον τὸ ἀνθρώπινον τὴν πᾶσαν ἑαυτῶν σπουδὴν κατηνάλωσαν · κἂν Ιατρι- κὴν ἐπέλθῃς, εὑρήσεις πόσα περὶ τῆς χρείας τῶν ἡμετέρων ἡμῖν διηγεῖται, πόσας περὶ τῆς ἔνδοθεν ἡμῖν κατασκευῆς ἐν ταῖς ἀνατομικαῖς ἐγχειρήσεσιν ἐξευρε κεκρυμμένας ὁδοὺς συνυπαρχούσας ἐν τῷ ἀφανεῖ, μίαν σύμπνοιαν ἀπὸ τοῦ σώματος, ὀχετοὺς πνεύματος, ὑδραγωγίας αἵματος, ἀναπνοῆς ὁλκήν, οἴκησιν ἑστίας τοῦ θερμοῦ ἐπὶ τῆς καρδίας, κίνησιν διαρκὴ τοῦ περικαρδίου πνεύματος. Μυρία παρ' ἐκείνοις πεφιλοσόφηται, ὧν οὐδεὶς ἡμῶν ἐστιν ἔμ- πειρος, τῷ μηδεμίαν σχολὴν ἀπονείμαι τῷ μέρει τού του τῆς ἐξετάσεως, μηδὲ γνῶναι ἑαυτὸν ἕκαστος ὅς τίς ἐστιν. Εύκολοι γάρ ἐσμεν γνῶναι οὐρανὸν μᾶλλον ἢ ἑαυτούς. Ωστε μὴ καταφρόνει τοῦ ἐν σοὶ θαύμα- τος. Μικρὸς γὰρ εἶ, ὡς νομίζεις· μέγαν δὲ ἐπερχό- μενος ὁ λόγος εὑρήσει. Διὰ τοῦτο ὁ σοφὸς Δαβὶδ εἰδὼς ἀκριβῶς ἑαυτὸν ἐξετάσαι, ο Εθαυμαστώθη, » φησὶν, IN VERBA, FACIAMES HOMINEM, ETC., ORAT. I. S. P. N. GREGORII NYSSENI In Scripturæ verba, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Petro Francisco Zino interprete. B ORATIO I. Debitam auribus vestris expositionem, cujus no- mine tanquam ære alieno vobis jampridem obstri- clus sum necessario, cujusque solutionem adhuc non ingrati animi vitio, sed infirma corporis vale- tudine impeditus distuli, persoluturus advenio. Ini- quum enim esset, cum ea, quæ ad feras, tum na- tantes, tum gradientes, tum volantes, quæque ad cœlum et ea quæ in cœlo sunt, quæque ad terram, et ad illa quæ sunt in terra, pertinent, didiceri- mus ea nobis, quæ ad ortum procreationemque nostram spectant, a divina Scriptura non patefieri. Quemadmodum enim oculi nostri, cum ea quæ sunt extra se videant, seipsos non cernunt, nisi lavequippiam, ac solidum inspexerint, uuule refra- ctus obtutus ac refluens efficiat ut se ipsi intuean- tur : sic animus noster alia cernens, se ipsum non videt, nisi Scripturis inhæserit, atque incubuerit. Quod enim in illis est lumen, reflectitur, facitque ut nos ipsi perspiciamus et cognoscamus. Verum, quoniam eas negligimus, nec scire curatius, quam do facti constructique simus, indefit, ut quid quales- ve simus, ignoremus, et eorum qua in nobis sunt, licet minima, maximeque rerum omnium facilia atque in promptu sint, nullam notitiam habeamus. Ac tametsi multæ facultates in corpore, humano dignoscendo omne suum studium collocarunt (si enim medicam artem consideres, facile animadver tes, quam multa de usu partium ejus tradiderit; G quam multa de interiori nostra structura in sectio C nibus excogitarit; quam abditas occultasque vius patefecerit, ut unum totius corporis concertum, atque concordiam, spiritus, sanguinis ductus, at- tractionem animæ, ac domicilium, caloris sedem in corde, perpetuum spiritus in præcordiis motum, atque alia innumerabilia investigaverit,tamen ea- rum nos omnium ignari sumus, qu.ppe qui in ejus - modi studium nihil incumbimus, nec est lere quisquam, qui scire curet, quid ipse sit. Facilius coeluin quam nosmetipsos cognoscere possumus.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ Εἰς τὰ τῆς Γραφῆς ῥήματα· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εικόνα ἡμετέραν καὶ ὁμοίωσιν. ΛΟΓΟΣ Α'. Παλαιοῦ χρέους ἔκτισιν ἀποπληρώσων ήχω, οὗ τὴν ἀπόδοσιν ἀνεβαλόμην, οὐκ ἀγνωμοσύνῃ προαιρέ- σεως, ἀλλ᾽ ἀσθενείᾳ σώματος, χρέος ἀναγκαιότατον καὶ ὀφειλόμενον ὑμῶν τῇ ἀκροάσει. Καὶ γὰρ ἂν εἴη ἄδικον τὰ περὶ θηρίων καὶ νηκτῶν καὶ κτηνῶν καὶ πτηνῶν, οὐρανοῦ τε καὶ τῶν κατ' οὐρανὸν, περί τε καὶ τῶν κατ' οὐρανὸν, περί τε γῆς καὶ τῶν ἐν τῇ γῇ φυτών διδαχθέντας ἡμᾶς, μὴ καὶ τὰ περὶ τῆς ἡμετέρας γενέσεως ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς φω εισθῆναι. Ωσπερ γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν τὰ ἔξω βλέ ποντες, ἑαυτοὺς οὐχ ὁρῶσιν· ἐὰν μήπου τινὸς ἄψων και στερεοῦ, κἀκεῖθεν ἀνακλασθεῖσα ἡ ὄψις ὥσπερ ἀπὸ παλιῤῥοίας ὁρᾷν αὐτοὺς ποιήσῃ τὰ ἑαυτῶν και τόπιν· οὕτω καὶ ὁ νοῦς ὁ ἡμέτερος, ἄλλα ὁρῶν, ἐαυ- η τὸν οὐ βλέπει, ἐὰν μὴ ταῖς Γραφαῖς ἐγκύψῃ. Τὸ γὰρ ἐνταῦθα φῶς ἀνακλώμενον, τοῦ καθορᾶσθαι ἕκαστον ἡμῶν αἴτιον γίνεται. Ἐπεὶ ἀσυνετοί ἐσμεν καὶ ἀπερί- οπτοι τῆς ἑαυτῶν κατασκευῆς, ὅπερ ἐσμὲν καὶ τί ἐσμεν ἀγνοοῦντες. Αμελέστατα γὰρ ἑαυτῶν διαχεί μεθα, τῶν προχείρων τῆς γνώσεως καὶ τῶν μικρο- τάτων τῶν ἐν ἡμῖν γνῶσιν οὐκ ἔχοντες. Πολλαὶ πρα γματείαι περὶ τὸ σῶμα τὸ ἡμέτερον τὸ ἀνθρώπινον τὴν πᾶσαν ἑαυτῶν σπουδὴν κατηνάλωσαν · κἂν Ιατρι- κὴν ἐπέλθῃς, εὑρήσεις πόσα περὶ τῆς χρείας τῶν ἡμετέρων ἡμῖν διηγεῖται, πόσας περὶ τῆς ἔνδοθεν ἡμῖν κατασκευῆς ἐν ταῖς ἀνατομικαῖς ἐγχειρήσεσιν ἐξευρε κεκρυμμένας ὁδοὺς συνυπαρχούσας ἐν τῷ ἀφανεῖ, μίαν σύμπνοιαν ἀπὸ τοῦ σώματος, ὀχετοὺς πνεύματος, ὑδραγωγίας αἵματος, ἀναπνοῆς ὁλκήν, οἴκησιν ἑστίας τοῦ θερμοῦ ἐπὶ τῆς καρδίας, κίνησιν διαρκὴ τοῦ περικαρδίου πνεύματος. Μυρία παρ' ἐκείνοις πεφιλοσόφηται, ὧν οὐδεὶς ἡμῶν ἐστιν ἔμ- πειρος, τῷ μηδεμίαν σχολὴν ἀπονείμαι τῷ μέρει τού του τῆς ἐξετάσεως, μηδὲ γνῶναι ἑαυτὸν ἕκαστος ὅς τίς ἐστιν. Εύκολοι γάρ ἐσμεν γνῶναι οὐρανὸν μᾶλλον ἢ ἑαυτούς. Ωστε μὴ καταφρόνει τοῦ ἐν σοὶ θαύμα- τος. Μικρὸς γὰρ εἶ, ὡς νομίζεις· μέγαν δὲ ἐπερχό- μενος ὁ λόγος εὑρήσει. Διὰ τοῦτο ὁ σοφὸς Δαβὶδ εἰδὼς ἀκριβῶς ἑαυτὸν ἐξετάσαι, ο Εθαυμαστώθη, » φησὶν, IN VERBA, FACIAMES HOMINEM, ETC., ORAT. I. S. P. N. GREGORII NYSSENI In Scripturæ verba, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Petro Francisco Zino interprete. B ORATIO I. Debitam auribus vestris expositionem, cujus no- mine tanquam ære alieno vobis jampridem obstri- clus sum necessario, cujusque solutionem adhuc non ingrati animi vitio, sed infirma corporis vale- tudine impeditus distuli, persoluturus advenio. Ini- quum enim esset, cum ea, quæ ad feras, tum na- tantes, tum gradientes, tum volantes, quæque ad cœlum et ea quæ in cœlo sunt, quæque ad terram, et ad illa quæ sunt in terra, pertinent, didiceri- mus ea nobis, quæ ad ortum procreationemque nostram spectant, a divina Scriptura non patefieri. Quemadmodum enim oculi nostri, cum ea quæ sunt extra se videant, seipsos non cernunt, nisi lavequippiam, ac solidum inspexerint, uuule refra- ctus obtutus ac refluens efficiat ut se ipsi intuean- tur : sic animus noster alia cernens, se ipsum non videt, nisi Scripturis inhæserit, atque incubuerit. Quod enim in illis est lumen, reflectitur, facitque ut nos ipsi perspiciamus et cognoscamus. Verum, quoniam eas negligimus, nec scire curatius, quam do facti constructique simus, indefit, ut quid quales- ve simus, ignoremus, et eorum qua in nobis sunt, licet minima, maximeque rerum omnium facilia atque in promptu sint, nullam notitiam habeamus. Ac tametsi multæ facultates in corpore, humano dignoscendo omne suum studium collocarunt (si enim medicam artem consideres, facile animadver tes, quam multa de usu partium ejus tradiderit; G quam multa de interiori nostra structura in sectio C nibus excogitarit; quam abditas occultasque vius patefecerit, ut unum totius corporis concertum, atque concordiam, spiritus, sanguinis ductus, at- tractionem animæ, ac domicilium, caloris sedem in corde, perpetuum spiritus in præcordiis motum, atque alia innumerabilia investigaverit,tamen ea- rum nos omnium ignari sumus, qu.ppe qui in ejus - modi studium nihil incumbimus, nec est lere quisquam, qui scire curet, quid ipse sit. Facilius coeluin quam nosmetipsos cognoscere possumus.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΝΥΣΣΗΣ Εἰς τὰ τῆς Γραφῆς ῥήματα· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εικόνα ἡμετέραν καὶ ὁμοίωσιν. ΛΟΓΟΣ Α'. Παλαιοῦ χρέους ἔκτισιν ἀποπληρώσων ήχω, οὗ τὴν ἀπόδοσιν ἀνεβαλόμην, οὐκ ἀγνωμοσύνῃ προαιρέ- σεως, ἀλλ᾽ ἀσθενείᾳ σώματος, χρέος ἀναγκαιότατον καὶ ὀφειλόμενον ὑμῶν τῇ ἀκροάσει. Καὶ γὰρ ἂν εἴη ἄδικον τὰ περὶ θηρίων καὶ νηκτῶν καὶ κτηνῶν καὶ πτηνῶν, οὐρανοῦ τε καὶ τῶν κατ' οὐρανὸν, περί τε καὶ τῶν κατ' οὐρανὸν, περί τε γῆς καὶ τῶν ἐν τῇ γῇ φυτών διδαχθέντας ἡμᾶς, μὴ καὶ τὰ περὶ τῆς ἡμετέρας γενέσεως ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς φω εισθῆναι. Ωσπερ γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν τὰ ἔξω βλέ ποντες, ἑαυτοὺς οὐχ ὁρῶσιν· ἐὰν μήπου τινὸς ἄψων και στερεοῦ, κἀκεῖθεν ἀνακλασθεῖσα ἡ ὄψις ὥσπερ ἀπὸ παλιῤῥοίας ὁρᾷν αὐτοὺς ποιήσῃ τὰ ἑαυτῶν και τόπιν· οὕτω καὶ ὁ νοῦς ὁ ἡμέτερος, ἄλλα ὁρῶν, ἐαυ- η τὸν οὐ βλέπει, ἐὰν μὴ ταῖς Γραφαῖς ἐγκύψῃ. Τὸ γὰρ ἐνταῦθα φῶς ἀνακλώμενον, τοῦ καθορᾶσθαι ἕκαστον ἡμῶν αἴτιον γίνεται. Ἐπεὶ ἀσυνετοί ἐσμεν καὶ ἀπερί- οπτοι τῆς ἑαυτῶν κατασκευῆς, ὅπερ ἐσμὲν καὶ τί ἐσμεν ἀγνοοῦντες. Αμελέστατα γὰρ ἑαυτῶν διαχεί μεθα, τῶν προχείρων τῆς γνώσεως καὶ τῶν μικρο- τάτων τῶν ἐν ἡμῖν γνῶσιν οὐκ ἔχοντες. Πολλαὶ πρα γματείαι περὶ τὸ σῶμα τὸ ἡμέτερον τὸ ἀνθρώπινον τὴν πᾶσαν ἑαυτῶν σπουδὴν κατηνάλωσαν · κἂν Ιατρι- κὴν ἐπέλθῃς, εὑρήσεις πόσα περὶ τῆς χρείας τῶν ἡμετέρων ἡμῖν διηγεῖται, πόσας περὶ τῆς ἔνδοθεν ἡμῖν κατασκευῆς ἐν ταῖς ἀνατομικαῖς ἐγχειρήσεσιν ἐξευρε κεκρυμμένας ὁδοὺς συνυπαρχούσας ἐν τῷ ἀφανεῖ, μίαν σύμπνοιαν ἀπὸ τοῦ σώματος, ὀχετοὺς πνεύματος, ὑδραγωγίας αἵματος, ἀναπνοῆς ὁλκήν, οἴκησιν ἑστίας τοῦ θερμοῦ ἐπὶ τῆς καρδίας, κίνησιν διαρκὴ τοῦ περικαρδίου πνεύματος. Μυρία παρ' ἐκείνοις πεφιλοσόφηται, ὧν οὐδεὶς ἡμῶν ἐστιν ἔμ- πειρος, τῷ μηδεμίαν σχολὴν ἀπονείμαι τῷ μέρει τού του τῆς ἐξετάσεως, μηδὲ γνῶναι ἑαυτὸν ἕκαστος ὅς τίς ἐστιν. Εύκολοι γάρ ἐσμεν γνῶναι οὐρανὸν μᾶλλον ἢ ἑαυτούς. Ωστε μὴ καταφρόνει τοῦ ἐν σοὶ θαύμα- τος. Μικρὸς γὰρ εἶ, ὡς νομίζεις· μέγαν δὲ ἐπερχό- μενος ὁ λόγος εὑρήσει. Διὰ τοῦτο ὁ σοφὸς Δαβὶδ εἰδὼς ἀκριβῶς ἑαυτὸν ἐξετάσαι, ο Εθαυμαστώθη, » φησὶν, IN VERBA, FACIAMES HOMINEM, ETC., ORAT. I. S. P. N. GREGORII NYSSENI In Scripturæ verba, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Petro Francisco Zino interprete. B ORATIO I. Debitam auribus vestris expositionem, cujus no- mine tanquam ære alieno vobis jampridem obstri- clus sum necessario, cujusque solutionem adhuc non ingrati animi vitio, sed infirma corporis vale- tudine impeditus distuli, persoluturus advenio. Ini- quum enim esset, cum ea, quæ ad feras, tum na- tantes, tum gradientes, tum volantes, quæque ad cœlum et ea quæ in cœlo sunt, quæque ad terram, et ad illa quæ sunt in terra, pertinent, didiceri- mus ea nobis, quæ ad ortum procreationemque nostram spectant, a divina Scriptura non patefieri. Quemadmodum enim oculi nostri, cum ea quæ sunt extra se videant, seipsos non cernunt, nisi lavequippiam, ac solidum inspexerint, uuule refra- ctus obtutus ac refluens efficiat ut se ipsi intuean- tur : sic animus noster alia cernens, se ipsum non videt, nisi Scripturis inhæserit, atque incubuerit. Quod enim in illis est lumen, reflectitur, facitque ut nos ipsi perspiciamus et cognoscamus. Verum, quoniam eas negligimus, nec scire curatius, quam do facti constructique simus, indefit, ut quid quales- ve simus, ignoremus, et eorum qua in nobis sunt, licet minima, maximeque rerum omnium facilia atque in promptu sint, nullam notitiam habeamus. Ac tametsi multæ facultates in corpore, humano dignoscendo omne suum studium collocarunt (si enim medicam artem consideres, facile animadver tes, quam multa de usu partium ejus tradiderit; G quam multa de interiori nostra structura in sectio C nibus excogitarit; quam abditas occultasque vius patefecerit, ut unum totius corporis concertum, atque concordiam, spiritus, sanguinis ductus, at- tractionem animæ, ac domicilium, caloris sedem in corde, perpetuum spiritus in præcordiis motum, atque alia innumerabilia investigaverit,tamen ea- rum nos omnium ignari sumus, qu.ppe qui in ejus - modi studium nihil incumbimus, nec est lere quisquam, qui scire curet, quid ipse sit. Facilius coeluin quam nosmetipsos cognoscere possumus.

Α κατ᾿ εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν καὶ ἀρχέτω, σαν τῶν ἰχθύων, σώματι ἢ λογισμῷ; Ἐν ψυχῇ τὸ ἄρχον, ἢ ἐν σαρκί; Η σάρξ, πολλῶν ζώων ἀσθενε στέρα. Νοία σύγκρισις σαρκὸς ἀνθρώπου καὶ καμή λου, ἀνθρώπου καὶ βοὸς, ἀνθρώπου καὶ ἑκάστου ὧν ἂν θέλῃς θηρίου; ευάλωτος ή σάρξ ἡ ἀνθρωπίνη, σαρκὶ θηρίου προβαλλομένη. ᾿Αλλὰ ἐν τίνι τὸ ἀρχι- κόν; ἐν τῇ τοῦ λογισμοῦ περιουσία. Οσον λείπει τη δυνάμει τοῦ σώματος, τοσοῦτον περίεστι τῇ τοῦ λο γισμού κατασκευῇ. Πόθεν τὰ μεγάλα βάρη μετατί θησιν άνθρωπος, ἐπινοίᾳ ἡ τόνοις σωματικοῖς ; Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ημετέραν. » Τον ἔσω ἄνθρωπον λέγει, «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον. » Αλλ' ἐρεῖς σύ, Διὰ τί οὐ λέγει ἡμῖν περὶ λογισμοῦ; Τὸν ἄνθρωπον εἶπε κατ' εἰκόνα Θεοῦ. Ὁ δὲ λογισμὸς ἄνω ‹ θρωπος; Ακουε τοῦ ᾿Αποστόλου λέγοντος, « Εἰ γὰρ ὁ ἔξω ἡμῶν ἄνθρωπος φθείρεται, ἀλλ' ὁ ἔσω ἀνακαι νοῦται ἡμέρᾳ καὶ ἡμέρᾳ. » Πῶς; Δύο γνωρίζω ἀν- θρώπους, ἵνα τὸν φαινόμενον, καὶ ἕνα τὸν ὑποκε • κρυμμένον τῷ φαινομένῳ, ἀόρατον, τὸν ἔσω άνθρω που. Εσω τοίνυν ἔχομεν ἄνθρωπον, καὶ διπλοῖ τινές ἐσμεν, καὶ τό γε ἀληθὲς λεγόμενον ὅτι ἔνδον εσμέν. Ἐγὼ γὰρ κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον. Τὰ ἔξω, οὐκ ἐγώ, ἀλλὰ ἐμά. Οὐ γὰρ ἡ χεὶρ ἐγώ, ἀλλὰ ἐγὼ τὸ λο γικών τῆς ψυχῆς. Ἡ δὲ χεὶρ μέρος τοῦ ἀνθρώπου. Ωστε τὸ μὲν σῶμα, ὄργανον τοῦ ἀνθρώπου, ψυχής ὄργανον, ἄνθρωπος δὲ κυρίως κατ' αὐτὴν τὴν ψυχήν. Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν, ο τουτέστι, δώσομεν αὐτῷ λόγου περιουσίαν. Καὶ ἀρχέτωσαν. Οὐχὶ, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον, κατ' εἰκόνα ἡμετέραν, καὶ θυμούσθωσαν, καὶ ἐπιθυμείτωσαν, καὶ λυπείσθωσαν· οὐ γὰρ τὰ πάθη εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ εἰς κόνα παρελήφθη, ἀλλ' ὁ λογισμὸς τῶν παθῶν δεσπό της . « Καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων. › Εὐθὺς ἐκτί- σθης, καὶ ἄρχων ἐκτίσθης. « Καὶ ἀρχέτωσαν. » Ἑνὸς ἔτους ἐξουσίαν παρὰ βασιλέως λαβὼν ἄνθρωπος παρὰ ἀνθρώπου, θνητός παρὰ θνητού, λαβὼν παρὰ τοῦ μὴ ἔχοντος. Ποίαν γὰρ ἐξουσίαν ψυχῆς λαμβάνει ἄνθρω πος; Σὺ μέντοι παρὰ Θεοῦ ἔλαβες, οὐκ ἐν ξύλοις γεγραμμένην, οὐδὲ ἐν πτυξὶ φθαρταῖς σητῶν παρα- γαλώμασιν, ἀλλ' ἀνάγραπτον ἡ φύσις ἔχει τὴν θείαν φτικήν, ο Αρχέτωσαν. » Ταῦτα σύμπαντα ἀρχῆς ἀν θρωπίνης. • Αρχέτωσαν τῶν ἰχθύων, τῶν θηρίων τῆς γῆς, τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ, τῶν κτηνών, τῶν ἑρπετῶν, τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς. » Οὐκ είπε, βοήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα καὶ καθ' ὁμοίωσιν ἡμετέραν, καὶ ἐσθιέτωσαν πᾶν ξύλον κάρπιμον δ ἔχει καρπὸν ἐν ἑαυτῷ. Δεύτερα τὰ τῆς σαρκός· πρῶτα τὰ τῆς ψυχῆς τὰ προηγούμενα. Πρῶτα ἡμῖν συνεχειροτονήθη ἡ τοῦ ἄρχειν δύναμις. Αρχικὸν εἶ ζώον, ἄνθρωπε. Καὶ τί δουλεύεις πάθεσι ; τί σεαυτοῦ ἀξίωμα καταβάλλεις καὶ δοῦλος γίνῃ τῆς ἁμαρτίας ; διὰ τί σεαυτὸν ποιεῖς αἰχμάλωτον τοῦ διαβόλου; Αρχων κτίσεως ἐχειροτονήθης, καὶ ἀπέρριψας σε μνότητα τῆς ἑαυτοῦ φύσεως; Δοῦλος ἐκλήθης· τί σε λυπεῖ ἡ δουλεία τοῦ σώματος ; διὰ τί οὐ μέγα ciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et præsit piscibus [maris, et volatilibus cœli, et bustiis, et quæ sequuntur,] corporene, an ratione? In animo situm est hoc imperium, an in carne? caro nostra multorum animalium carne longe est imbecillior. Qui enim hominis caro cum carne cameli, aut bovis, aliorumque ferarum com- parari potest, qui collata facile superatur, ac vincitur ? In qua igitur consistit hic principalus ? in rationis praestantia. Quanto enim corporis im- becillitate home reliquis animantibus infirmior est, tanto est rationis excellentia superior. Ingentes • enim moles ac pondera, quæ pro arbitrio suo transferunt homines, quocunque volunt, solertia, non corporis viribus aguntur et permoventur. Faciamus hominem ad imaginem nostram : › de interiori homine loquitur. At enim, dices, tu de ratione disseriș. Ostende nobis hominem ad ima- ginem Dei. Estre ratio homo? Audi Apostolum Licet, » inquit, is qui foris est noster bono, corrumpatur, tamen is, qui intus est, renovatur de die in diem. Quonam pacto ? Duplicem agnosco hominem, unum qui videtur, alterum absconditum, quem ille ipse qui videtur non eeruit. Interiorem. igitur habemus hominem, et duplices quodam modo sumus. Ego enim sum ille, qui intus est; homo.Quæ vero sunt extrinsecus, non ego illa sum, sed illa sunt mea. Neque enim ego sum manus, sed ratio, quæ in animo est. Manus autem exterioris est hominis pars. Quamobrem corpus, hominis instrumentum, est animi instrumentum: si quidem homo proprie anime censetur. • B · Faciamus hominent ad imaginem nostram.› Hoc C est, illi rationis praestantiam tribuamus. Elpræsit. Non inquit, Faciamus hominem ad imaginem no- stram, et irascatur, concupiscat, et mæreal. Pertur- bationes enim non cadunt in imaginem Dei, sed ratio perturbationum moderatrix ac domina. « Et presit piscibus. » Tibi, sinul atque procreatus €5, imperium est attributum. Qui magnum in multos annos a rege principatum accipit, homo ab homi- ne, a mortali mortalis, non tantam quantam tu, obtinet potestatem. Ille enim a rege princeps constituitur, ut uni tantum regioni præsit. Tu autem a Deo terra totius imperium accepisti, Divinaque vox non in tabulis ligneis, aut volumi- nibus, quæ a tineis corrumpuntur, sed in ipsa natura inscripta est, Presit, quibus autem praesit ? His nimirum omnibus : « Præsit piscibus, bestiis terræ, volatilibus cœli, et universis animantibus, quæ morentur super terram. Nou dixit, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et vescatur ex omni ligno. fructifero, quod fructum halet in semetipso. Secundo loco ea, quæ ad carnem pertinent, constituuntur. Primo autem, ac potissimum illa, quæ ad animum spectant. Prima nobis imperandi potestas decernitur. Ad imperan- dum natus es, homo. Quid ergo perturbationibus servis ? cur dignitatem abjicis tuam ? cur te pec- cato tradis in servitutem ? cur te constituis man- cipium diaboli ? Rerum constitutus es princeps : D • 3. GREGORII NYSSENI

φρονεῖς τῇ δεσποτείᾳ τῇ παρὰ Θεοῦ σας δεδομένῃ, ὅτι λογισμὸν ἔχεις παθῶν δεσπότην; Όταν ἴδῃς τὸν δεσπότην του δοῦλον ὄντα τῆς ἡδονῆς, σεαυτὸν δὲ σώφρονα, γίνωσκε ὅτι σὺ μὲν εἴ δοῦλος ονόματι μό- νον, ἐκεῖνος δὲ ὀνόματι μὲν ἔχει τὴν δεσποτείαν, ἔργῳ δὲ βεβαιουμένην ἔχει τὴν δουλείαν. Ορας ἐκεῖνον μετὰ τῆς πόρνης συρόμενον· σεαυτὸν δὲ τῆς πόρνης καταφρονοῦντα· πῶς οὐχὶ σὺ μὲν εἰ δεσπό της του πάθους, ἐκεῖνος δὲ δοῦλός ἐστι τῶν ὑπὸ σοῦ πατουμένων ἡδονῶν; Ωστε το, «Ποιήσωμεν ἄνθρω- τον, καὶ ἀρχέτωσαν, ο δηλοῖ ὅτι ὅπου ἡ τοῦ ἄρχειν δύναμις, ἐκεῖ ἡ τοῦ Θεοῦ εἰκών. Αρχέτωσαν τῶν ἰχθύων. Πρῶτον ἡμῖν τῶν ἀπῳκισμένων ἢ ἀρχὴ ἐδόθη. Οὐκ εἶπεν, ᾿Αρχέτωσαν – τῶν συντρόφων ζώων, ἀλλὰ τῶν ἰχθύων· ἔνυδρος γὰρ αὐτῶν ἡ δίαιτα. Τῶν οὖν ἰχθύων ἐδόθη ἡμῖν ἡ ἀρχὴ πρῶτον. Καὶ πῶς τῶν ἰχθύων ἄρχομεν ; Εἴ που ἔγνως ἑαυτὸν ἐν λίμνη παραφανέντα, πως η σκιά σου πάντα διεπτόησε. Τίς οὕτως δεσπότης οικίας θυρω. βουμένου τοῦ οἴκου ἀθρόως ἐπιστὰς ἡσυχίαν ἐποίη- σε, καὶ πάντα μετέβαλεν εἰς εὐκοσμίαν τῇ παρουσίᾳ τοῦ κρατοῦντος; Πῶς πᾶσα ἡ ἔνυδρος κτίσις ἐπισ φανέντος ἑνὸς ἀνθρώπου, μεταβάλλει τὸ σχῆμα ; οὐκ ἐτι τὴν ἐλευθέραν έχει διαγωγήν, οὐ τολμᾷ, ἐπινήξα σθαι τοῖς νώτοις τῆς θαλάσσης ἢ τῆς λίμνης. Ο δελ φὶς ὅταν που πλησίον ἄνθρωπον όντα θεάσηται, καίτοι δελφίς ἐστι τῶν νηκτῶν ὁ βασιλικώτατος, αἰδεῖται. Οὗτος ἐδόθη τῷ ἀνθρώπῳ ἢ κατὰ τῶν νηκτῶν ἀρχή. Ὅταν δὲ ἴδῃς σεαυτοῦ τὸν λογισμὸν πάντων διήκοντα καὶ πάντων κρατοῦντα, πως εὐχὶ τῶν κητῶν ἄρχεις; Εἶδον ἐγὼ ἐπίνοιαν ἀνθρωπίνην, ὅτι ποιοῦσιν ἀγχί- στρων τινῶν κατασκευὴν, καὶ τούτοις ἐπιβάλλοντες δελεάσματα σύμμετρα τῷ μεγέθει τῶν καταπι νόντων κητῶν. Εἶτα τῶν ἄκρων ἐκείνων τῶν σχοινίων ὧν ἀπήρτηντα: αἱ ἄγκιστροι κατὰ τὸ ἕτερον πέρας ἀσκοὺς πνεύμασι διατείναντες καὶ ἐκδήσαντες τῶν ἄκρων ἐκείνων, μετεώρους ἀφίασιν ύπερ, ἐπὶ τοῦ πελάγους. Ένεχθέντα τοίνυν τὰ ἄγρια κήτη τοῖς δελεάσμασι, καὶ τὰ ἄγκιστρα ἀφ' ἑαυτῶν δεξάμενα, σύρει μὲν τοὺς ἀσκοὺς εἰς τὸ βάθος. Ἡ δὲ τῶν ἀσκῶν φύσις ἀνωφερής οὖσα, πάλιν ἀνθέλπει εἰς τὴν ἐπιφάνειαν, καὶ ἐμπεπαρμένα τῇ ἰδίᾳ τροφῇ ἄνω καὶ κάτω μαιμάσσοντα, καὶ ἀλλοιοῦντα τους βυθούς διερευνάται. Πελάγη πελαγών αναμετρεῖ, καὶ τὸν πολὺν τόνον ἄπρακτον ἔχον, τελευταῖον τῷ ἀγκίστρῳ ἐκείνῳ ἁλώσιμον γίνεται, τῷ πόνῳ δαμασθὲν, τῷ λιμῷ καταπονηθέν, νεκρὸν μετὰ τῶν ἀσκῶν συρόμε- νον, θήραμα γίνεται τῷ θηρατῇ· τῷ μικρῶν, τὸ μέγα τῷ ἀσθενεῖ, τὸ ἄπλετον. Διὰ τί; ὅτι τῇ τοῦ λογισμού περιουσία δύναμιν τοῦ ἄρχειν λαβών, ὡς κακούς δραπέτας πρὸς ἀκρίβειαν ἄγει τοὺς ἀπειθεστάτους - τοὺς μὴ δυναμένους δι' ἡμερότητος προσαχθῆναι, τούτους διὰ τῆς ἀνάγκης δουλοῦται. Οὕτως πανταχοῦ ἢ τοῦ ἄρχειν δύναμις παρὰ τοῦ κτίσαντος εγγινομένη τῷ ἀνθρώπῳ ὑπάρχει. Ἐντεῦθεν Ξιφίαι, καὶ Ζύγαι- ναι, καὶ Φάλαιναι, και Πρίονες, καὶ βόες, καὶ πάντα ἐκεῖνα τὰ φοβερὰ τῶν κητῶν ὀνόματα, υποχείρια γέγονε τῷ ἀνθρώπω, IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. I. A cur naturae tua gravitatem projecisti ? At servus diceris : cur mares corporis servitute, ac nor potius principata tibi a Deo tradito gaudes, et gloriaris ? Cum vides dominum tuum voluptati mancipatum, teipsum autem temperantem, nonne intelligis, te nomine duntaxat esse servum, illum contra nomine tantum potiri dominatu, re autem in gravissima servitute detineri ? illum scorto devinctum, et obstrictum cernis, tu autem scorta despicis atque aspernaris. Itaque tu perturbationis dominus es, ille voluptatum, quae abs te devictus sunt, servus. ‹ Faciamus ergo hominem, et præsit. › Ubi est imperandi vis, illic et imago Dei. B C • D PATROL GR. XLIV. • Presit piscibus. Primum nobis datum est im- perium in ea, quæ habitatione a nobis sejuncta sunt. Non dixit, Præsit animantibus, quæ simul cum ip- so sunt educala, sed piscibus, qui vitam in aquis degunt. Primo igitur nobis in pisces traditum est imperium. Quomodo autem piscibus imperamos? Si propter lacum aliquem conspiceris, facile potes animadvertere, quomodo ad uusbram tuam omnes trepident ac contremiscant. Quis herus familiam tumultuantem domi repente consistens ita sedat, presentiaque sua cuncta in ordinem redigit, un universum natantium genus ad unius hominis aspectum figuram metat, ut non amplius libere degere, nee por maris lacusve summas undas pataro audeat ? Delphinus ipse, qui inter animalia, quæ in aquis degunt, plurimum potest, hominem veretur, et observat. Sic homini in ea datus est principatus. Quid, cum ratione ad illa accedis, et omnia supe- ras, nonne illis dominaris ? Animadverti ego soler- tiam hominum, qui hamis ad cetos capiendos confectis, atque escá pro ratione magnitudinis eo- rum deglutientium adjecta, summis illis funibus, quibus liam suspensi sunt, utres ex altera parte vento plenos aligant, eosque pensiles demittant super mare. At immania cete hamos simul cum esca deglutientia, utres quidem in profundum tra- hunt, verum, cum ea sit utrium natura, ut sursum tendant, rursum ad maris superficiem retrahunter, et cum suo cónfixa nutrimento sursum et deor- sum tumultuantur, jactataque obstupescunt, et medo hoc, modo iloc dimetiuntur mare, donec, multo frustra labore consumpto, defessa fameque domita, atque hamis comprehensa tandem ceci- dunt, et cum intribus trabantur, et venatoris przda funt, ceduntque parvo grandia, imbecillo valentia. Quid ita? Quoniam is, qui rationis praestantia dominatum est assecutus, tanquam mancipia ne- quam, ac fugitiva per vim ad officium revocat, quæ alio (pacto adduct non potuissent, ut cum altro parere noluerint, necessario serviant. Adeo vis imperandi a Deo homiui insita et ingenita ubique palet. Ex quo fit, ut ei et xiphia seu gladii, et zyganæ, et balanæ, et serræ, et vituli marini, et reliqua terribilia cetorum génera subjecta sint.

φρονεῖς τῇ δεσποτείᾳ τῇ παρὰ Θεοῦ σας δεδομένῃ, ὅτι λογισμὸν ἔχεις παθῶν δεσπότην; Όταν ἴδῃς τὸν δεσπότην του δοῦλον ὄντα τῆς ἡδονῆς, σεαυτὸν δὲ σώφρονα, γίνωσκε ὅτι σὺ μὲν εἴ δοῦλος ονόματι μό- νον, ἐκεῖνος δὲ ὀνόματι μὲν ἔχει τὴν δεσποτείαν, ἔργῳ δὲ βεβαιουμένην ἔχει τὴν δουλείαν. Ορας ἐκεῖνον μετὰ τῆς πόρνης συρόμενον· σεαυτὸν δὲ τῆς πόρνης καταφρονοῦντα· πῶς οὐχὶ σὺ μὲν εἰ δεσπό της του πάθους, ἐκεῖνος δὲ δοῦλός ἐστι τῶν ὑπὸ σοῦ πατουμένων ἡδονῶν; Ωστε το, «Ποιήσωμεν ἄνθρω- τον, καὶ ἀρχέτωσαν, ο δηλοῖ ὅτι ὅπου ἡ τοῦ ἄρχειν δύναμις, ἐκεῖ ἡ τοῦ Θεοῦ εἰκών. Αρχέτωσαν τῶν ἰχθύων. Πρῶτον ἡμῖν τῶν ἀπῳκισμένων ἢ ἀρχὴ ἐδόθη. Οὐκ εἶπεν, ᾿Αρχέτωσαν – τῶν συντρόφων ζώων, ἀλλὰ τῶν ἰχθύων· ἔνυδρος γὰρ αὐτῶν ἡ δίαιτα. Τῶν οὖν ἰχθύων ἐδόθη ἡμῖν ἡ ἀρχὴ πρῶτον. Καὶ πῶς τῶν ἰχθύων ἄρχομεν ; Εἴ που ἔγνως ἑαυτὸν ἐν λίμνη παραφανέντα, πως η σκιά σου πάντα διεπτόησε. Τίς οὕτως δεσπότης οικίας θυρω. βουμένου τοῦ οἴκου ἀθρόως ἐπιστὰς ἡσυχίαν ἐποίη- σε, καὶ πάντα μετέβαλεν εἰς εὐκοσμίαν τῇ παρουσίᾳ τοῦ κρατοῦντος; Πῶς πᾶσα ἡ ἔνυδρος κτίσις ἐπισ φανέντος ἑνὸς ἀνθρώπου, μεταβάλλει τὸ σχῆμα ; οὐκ ἐτι τὴν ἐλευθέραν έχει διαγωγήν, οὐ τολμᾷ, ἐπινήξα σθαι τοῖς νώτοις τῆς θαλάσσης ἢ τῆς λίμνης. Ο δελ φὶς ὅταν που πλησίον ἄνθρωπον όντα θεάσηται, καίτοι δελφίς ἐστι τῶν νηκτῶν ὁ βασιλικώτατος, αἰδεῖται. Οὗτος ἐδόθη τῷ ἀνθρώπῳ ἢ κατὰ τῶν νηκτῶν ἀρχή. Ὅταν δὲ ἴδῃς σεαυτοῦ τὸν λογισμὸν πάντων διήκοντα καὶ πάντων κρατοῦντα, πως εὐχὶ τῶν κητῶν ἄρχεις; Εἶδον ἐγὼ ἐπίνοιαν ἀνθρωπίνην, ὅτι ποιοῦσιν ἀγχί- στρων τινῶν κατασκευὴν, καὶ τούτοις ἐπιβάλλοντες δελεάσματα σύμμετρα τῷ μεγέθει τῶν καταπι νόντων κητῶν. Εἶτα τῶν ἄκρων ἐκείνων τῶν σχοινίων ὧν ἀπήρτηντα: αἱ ἄγκιστροι κατὰ τὸ ἕτερον πέρας ἀσκοὺς πνεύμασι διατείναντες καὶ ἐκδήσαντες τῶν ἄκρων ἐκείνων, μετεώρους ἀφίασιν ύπερ, ἐπὶ τοῦ πελάγους. Ένεχθέντα τοίνυν τὰ ἄγρια κήτη τοῖς δελεάσμασι, καὶ τὰ ἄγκιστρα ἀφ' ἑαυτῶν δεξάμενα, σύρει μὲν τοὺς ἀσκοὺς εἰς τὸ βάθος. Ἡ δὲ τῶν ἀσκῶν φύσις ἀνωφερής οὖσα, πάλιν ἀνθέλπει εἰς τὴν ἐπιφάνειαν, καὶ ἐμπεπαρμένα τῇ ἰδίᾳ τροφῇ ἄνω καὶ κάτω μαιμάσσοντα, καὶ ἀλλοιοῦντα τους βυθούς διερευνάται. Πελάγη πελαγών αναμετρεῖ, καὶ τὸν πολὺν τόνον ἄπρακτον ἔχον, τελευταῖον τῷ ἀγκίστρῳ ἐκείνῳ ἁλώσιμον γίνεται, τῷ πόνῳ δαμασθὲν, τῷ λιμῷ καταπονηθέν, νεκρὸν μετὰ τῶν ἀσκῶν συρόμε- νον, θήραμα γίνεται τῷ θηρατῇ· τῷ μικρῶν, τὸ μέγα τῷ ἀσθενεῖ, τὸ ἄπλετον. Διὰ τί; ὅτι τῇ τοῦ λογισμού περιουσία δύναμιν τοῦ ἄρχειν λαβών, ὡς κακούς δραπέτας πρὸς ἀκρίβειαν ἄγει τοὺς ἀπειθεστάτους - τοὺς μὴ δυναμένους δι' ἡμερότητος προσαχθῆναι, τούτους διὰ τῆς ἀνάγκης δουλοῦται. Οὕτως πανταχοῦ ἢ τοῦ ἄρχειν δύναμις παρὰ τοῦ κτίσαντος εγγινομένη τῷ ἀνθρώπῳ ὑπάρχει. Ἐντεῦθεν Ξιφίαι, καὶ Ζύγαι- ναι, καὶ Φάλαιναι, και Πρίονες, καὶ βόες, καὶ πάντα ἐκεῖνα τὰ φοβερὰ τῶν κητῶν ὀνόματα, υποχείρια γέγονε τῷ ἀνθρώπω, IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. I. A cur naturae tua gravitatem projecisti ? At servus diceris : cur mares corporis servitute, ac nor potius principata tibi a Deo tradito gaudes, et gloriaris ? Cum vides dominum tuum voluptati mancipatum, teipsum autem temperantem, nonne intelligis, te nomine duntaxat esse servum, illum contra nomine tantum potiri dominatu, re autem in gravissima servitute detineri ? illum scorto devinctum, et obstrictum cernis, tu autem scorta despicis atque aspernaris. Itaque tu perturbationis dominus es, ille voluptatum, quae abs te devictus sunt, servus. ‹ Faciamus ergo hominem, et præsit. › Ubi est imperandi vis, illic et imago Dei. B C • D PATROL GR. XLIV. • Presit piscibus. Primum nobis datum est im- perium in ea, quæ habitatione a nobis sejuncta sunt. Non dixit, Præsit animantibus, quæ simul cum ip- so sunt educala, sed piscibus, qui vitam in aquis degunt. Primo igitur nobis in pisces traditum est imperium. Quomodo autem piscibus imperamos? Si propter lacum aliquem conspiceris, facile potes animadvertere, quomodo ad uusbram tuam omnes trepident ac contremiscant. Quis herus familiam tumultuantem domi repente consistens ita sedat, presentiaque sua cuncta in ordinem redigit, un universum natantium genus ad unius hominis aspectum figuram metat, ut non amplius libere degere, nee por maris lacusve summas undas pataro audeat ? Delphinus ipse, qui inter animalia, quæ in aquis degunt, plurimum potest, hominem veretur, et observat. Sic homini in ea datus est principatus. Quid, cum ratione ad illa accedis, et omnia supe- ras, nonne illis dominaris ? Animadverti ego soler- tiam hominum, qui hamis ad cetos capiendos confectis, atque escá pro ratione magnitudinis eo- rum deglutientium adjecta, summis illis funibus, quibus liam suspensi sunt, utres ex altera parte vento plenos aligant, eosque pensiles demittant super mare. At immania cete hamos simul cum esca deglutientia, utres quidem in profundum tra- hunt, verum, cum ea sit utrium natura, ut sursum tendant, rursum ad maris superficiem retrahunter, et cum suo cónfixa nutrimento sursum et deor- sum tumultuantur, jactataque obstupescunt, et medo hoc, modo iloc dimetiuntur mare, donec, multo frustra labore consumpto, defessa fameque domita, atque hamis comprehensa tandem ceci- dunt, et cum intribus trabantur, et venatoris przda funt, ceduntque parvo grandia, imbecillo valentia. Quid ita? Quoniam is, qui rationis praestantia dominatum est assecutus, tanquam mancipia ne- quam, ac fugitiva per vim ad officium revocat, quæ alio (pacto adduct non potuissent, ut cum altro parere noluerint, necessario serviant. Adeo vis imperandi a Deo homiui insita et ingenita ubique palet. Ex quo fit, ut ei et xiphia seu gladii, et zyganæ, et balanæ, et serræ, et vituli marini, et reliqua terribilia cetorum génera subjecta sint.

Αρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης, καὶ τῶν θηρίων τῆς γῆς. · Οὐχ ὁρᾷς τὸν λέοντα τὸν βαρύν, τὸν βρυχητικὸν, οὗ καὶ τὴ ὄνομα ἀφόρητον, καὶ ὁ βρυγμός ὑπότρομον ποιεῖ τὴν γῆν; ᾧ τίνι ἐστὶν οὕτω φορητόν, ὥστε ὁρμὴν αὐτοῦ ὑπομεῖναι; οὐδὲν τῶν ζώων τοσαύτῃ πέποιθε δυνάμεως περιουσίᾳ, ὥστε ὑποστῆναι ὁρμὴν λέοντος. 'Αλλ' ὅμως ἐκεῖνον ὁρᾷς ἐν μικρῷ ζώγρῳ κατακεκλεισμένον. Τίς ὁ καθείρξας αὐτόν ; ὁ τὸ μικρὸν δεσμωτήριον τῷ μεγάλῳ ζώῳ ἐπινοήσας; τίς ὁ τῇ ἀραιότητι τῶν στημόνων ἐκείνων τῶν ξυλίνων τὴν ἀναπνοὴν τῷ θηρίῳ παρασκευάσας, ὡς μὴ ἀποπνίξαι αὐτὸ τῷ ἰδίῳ ἄσθματι, ἀλλὰ καὶ ἀναπνοὴν ἐλευθέριον αὐτῷ δούς, καὶ τὴν ἀσφάλειαν διοικησάμενος ; Τίς ; Οὐχὶ ἄνθρωπος; παίγνια ποιεί. ται τῶν θηρίων τὰ χαλεπώτατα· οὐκ ἀποπαίζει τῶν παρδάλεων, ὅταν ὑποτείνῃ χάρτην εἰς ἄνθρωπον ἐσχηματισμένον ; καὶ ἡ μὲν, τὸν χάρτην εσπάραξεν ὁ δὲ ἄνθρωπος κάτω κείμενος, τῆς ἀνοίας τοῦ θηρίου κατεγέλασεν. Οὐ περιουσίᾳ πάντων κρατεῖ ὁ ἄνθρω πος; Πῶς εἴπω σοι περὶ τῶν πετομένων; ὅτι οὐκ ἀναβαίνει μὲν ὁ ἄνθρωπος εἰς τὸν ἀέρα· οὐ γὰρ ἔχει πτερά· συμπαρίσταται δὲ τοῖς πτηνοῖς τῇ τοῦ νοῦ δυνάμει. Οὐδὲν κατέχει τὸν λογισμόν. Τὰ ἐν βυθῷ διερευνᾶται, τὰ ὑπὲρ γῆς θηρᾶται, τὰ ἐν τῷ ἀέρι προκαταλαμβάνει. Εἶδές ποτε ἐπ' ἄκρου κλάδου καθεζόμενον όρνεον καταγελῶν τῶν ἀνθρώπων ; πέποιθε γὰρ τῇ κουφότητι τοῦ πτεροῦ· ἀλλ' ὅμως ἔστιν ἰδεῖν παῖδα ἀδολεσχεῖν, καλάμους καλάμης ὑποβάλλοντα, καὶ κατὰ τὸ ἄκρον τῶν καλάμων ίξιν προσαρτήσαντα, εἶτα λανθανόντως διὰ τῶν κλάδων καὶ τῶν φύλλων κλέψαντα τοῦ ἱξοῦ τὴν παρουσίαν, καὶ ἀπομετεωριζόμενον τὸ ὄμμα τοῦ ὀρνέου τηρήσας, μικρᾷ προσψαύσει ἐκράτησε τὸ ἀεροποροῦν, τὸ διὰ τοῦ αἰθέρος φερόμενον πτηνόν, δέσμιον ἐξῷ ἤγαγε. Κάτω κεῖται ἄνθρωπος, καὶ ἡ χεὶρ κάτω, ἀλλ' ἡ διά νοια ἀναβαίνει, καὶ διὰ τῆς τέχνης ἐφικτά γίνεται τῷ ἀνθρώπῳ πάντα. Δίκτυα ἴσταται πτερωτοῖς. Το ξόται τῶν πετομένων καταστοχάζονται, δελεάσματι θηρᾶται τὰ λαιμαργότερα. Οὐκ εἶδές ποτε καὶ ἀετὸν λάβρως εμπεσόντα θηράματι, εἶτα περιπαρέντα ταῖς κάτω πάγαις; Οὕτως τὸ ὑψηλὸν κάτω γίνεται τοῖς ἀνθρωπίνοις δελεάσμασιν ελκυσθέν. Πάντα ὑπὸ τὴν χεῖρα ἤγαγε τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τὴν κτίσιν ἐπλή- ρωσε, καὶ τὸν ἄνθρωπον ἄμοιρον τῆς δεσποτείας οὐκ Ο ἐποίησε. Μὴ εἴπῃς, Τὰ ἐν τῷ ἀέρι φερόμενα πῶς ἐμοὶ διαφέρει; Διὰ γὰρ τοῦ λογισμοῦ κἀκεῖνά σοι ὑποχείρια γίνεται. « Καὶ τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς. » Ορᾶς ποῦ ἔχεις τὸ κατ' εἰκόνα γεγενῆσθαι Θεοῦ; ‹ Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Τί οὖν ἐστιν ἄνθρωπος; ἐξ ὧν ἀνέγνωμεν καὶ ἐξ ὧν ἡκού - σαμεν, ὁρισόμεθα. Οὐκέτι γὰρ ἡμῖν χρεία δανείζε- σθαι ὅρους ἀλλοτρίους, οὐδὲ τὰ ἐκ τῆς ματαιότητος ἐπεισάγειν τῷ λογισμῷ τῆς ἀληθείας. Ανθρωπός ἐστι ποίημα Θεοῦ λογικὸν, κατ' εἰκόνα γενόμενοι τοῦ κτίσαντος αὐτόν. Εἴ τι λείπει τῷ λόγῳ τούτῳ, οἱ πολλὰ προσαναλώσαντες τῇ ἀναλήψει τῆς φθει ρομένης σοφίας ἐπισκεψάτωσαν. Κατ' εἰκόνα Θεοῦ γέγονεν ἄνθρωπος. • Καὶ εὐλόγησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄν- θρωπον, καὶ εἶπεν, Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε, καὶ πληρώσατε τὴν γῆν. » Αὕτη ἡ ἰχθύων εὐλογία. « Καὶ S. GREGORII NYSSENI ‹ Præ:sit plscibus maris, et bestiis terræ. › Gravem A ac frendeutem leonem non aspicis, cujus vel no- men ipsum ferri non potest, fremitusque terram trenrefacit? Ecquod tantum est robur, ut impetum ejus queat sustinere? Nullum animal tam viribus confidit suis, ut leonis vim perferre possit. Atla wen illum in parvo vivario inclusum vides. Quis ipsum eohibuit, ac domuit? Quis exiguum ingenti animali carcerem excogitavit? Quis raros caveæ ligneæ cancellos exstruxit feræ, quo respiraret, ne suo ipsa anhelitu suffocaretur, sed libere animam duceret, secureque degeret? quis? nonne homo? Is sævissimas quasque feras sibi ludum facit. Nonne pantheras illudit objecta charta, depictam hominis speciem præferente? Illæ correptam char- tam discerpunt : homo vero infra positus ferarum stultitiam deridet. Nonne igitur omnibus antecellit? Quid de volucribus dicam? in aera non ascendit homo, non enim habet alas : at avium volatum vi rationis assequitur. Nihil enim rationem coer - cere potest. Hæc, quæ in profundissimis pelagi partibus sunt, scrutatur. Venatur ea, quæ terram incolunt : capit, quæ versantur in aere. Vidisti aliquando in summo arboris ramo insidentem vo- lucrem securam, atque homines aspernantem, hanc tamen puer ludens comprehendit. Calamos enim calamis subjicit, eosque summos illinit visco. Tum per ramos, ac folia clam ita disponit et locat, ut viscum non appareat oculis volucris in sublimi B • versantis : atque in exiguo contactu superat, C obstrictamque tenet eam, quæ aerein incolit, quæ in æthere vagatur. Infra manet homo, infra est üllius manus, sed ejus ascendit cogitatio. Atque ita mihil est, ad quod ille arte non perveniat. Alites retibus, sagittisque petit, et earum avidiores esca allicit. Nonne aliquando vidisti aquilam inbiantem prædæ, plagis irretiri? Sic quæ volatu sublimia petebat, humanis illecebris deorsum trahitur. Om- nia hominis manui subjecit Deus. Orbem univer- sum complevit, et hominem principatus expertem esse noluit. Ne dixeris te ab iis, quæ in aere versantur, superari. Ratione enim et illa tibi sub- jecta sunt, sicut eorum, quæ per terram gradiun- tur et serpunt, ratione dominus es. Vides in quo consistat te factum esse ad imaginem Dei? Et fecit Deus hominem. » Quid igitur est homo? Ex iis quæ de ipso cognovimus, et audivimus, eum definiamus. Neque enim jam opus est, ut alienas definitiones mutuemus, neque eas ab externa vani- tate sumptas in oratione veritatis inseramus. Homo est opus Dei, ratione præditum, ad ejus a quo creatum est, imaginem factum. Si quid amplius in hac defnitione desideratur, considerent ii, qui multum in caduca sapientis studiis elaborarunt. Ad imaginem Dei factus est homo. Et benedixit Deus homini, et ait: Crescite, et multiplicamini, et replete terram. › Eodem modo benedixit etiam •

Αρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης, καὶ τῶν θηρίων τῆς γῆς. · Οὐχ ὁρᾷς τὸν λέοντα τὸν βαρύν, τὸν βρυχητικὸν, οὗ καὶ τὴ ὄνομα ἀφόρητον, καὶ ὁ βρυγμός ὑπότρομον ποιεῖ τὴν γῆν; ᾧ τίνι ἐστὶν οὕτω φορητόν, ὥστε ὁρμὴν αὐτοῦ ὑπομεῖναι; οὐδὲν τῶν ζώων τοσαύτῃ πέποιθε δυνάμεως περιουσίᾳ, ὥστε ὑποστῆναι ὁρμὴν λέοντος. 'Αλλ' ὅμως ἐκεῖνον ὁρᾷς ἐν μικρῷ ζώγρῳ κατακεκλεισμένον. Τίς ὁ καθείρξας αὐτόν ; ὁ τὸ μικρὸν δεσμωτήριον τῷ μεγάλῳ ζώῳ ἐπινοήσας; τίς ὁ τῇ ἀραιότητι τῶν στημόνων ἐκείνων τῶν ξυλίνων τὴν ἀναπνοὴν τῷ θηρίῳ παρασκευάσας, ὡς μὴ ἀποπνίξαι αὐτὸ τῷ ἰδίῳ ἄσθματι, ἀλλὰ καὶ ἀναπνοὴν ἐλευθέριον αὐτῷ δούς, καὶ τὴν ἀσφάλειαν διοικησάμενος ; Τίς ; Οὐχὶ ἄνθρωπος; παίγνια ποιεί. ται τῶν θηρίων τὰ χαλεπώτατα· οὐκ ἀποπαίζει τῶν παρδάλεων, ὅταν ὑποτείνῃ χάρτην εἰς ἄνθρωπον ἐσχηματισμένον ; καὶ ἡ μὲν, τὸν χάρτην εσπάραξεν ὁ δὲ ἄνθρωπος κάτω κείμενος, τῆς ἀνοίας τοῦ θηρίου κατεγέλασεν. Οὐ περιουσίᾳ πάντων κρατεῖ ὁ ἄνθρω πος; Πῶς εἴπω σοι περὶ τῶν πετομένων; ὅτι οὐκ ἀναβαίνει μὲν ὁ ἄνθρωπος εἰς τὸν ἀέρα· οὐ γὰρ ἔχει πτερά· συμπαρίσταται δὲ τοῖς πτηνοῖς τῇ τοῦ νοῦ δυνάμει. Οὐδὲν κατέχει τὸν λογισμόν. Τὰ ἐν βυθῷ διερευνᾶται, τὰ ὑπὲρ γῆς θηρᾶται, τὰ ἐν τῷ ἀέρι προκαταλαμβάνει. Εἶδές ποτε ἐπ' ἄκρου κλάδου καθεζόμενον όρνεον καταγελῶν τῶν ἀνθρώπων ; πέποιθε γὰρ τῇ κουφότητι τοῦ πτεροῦ· ἀλλ' ὅμως ἔστιν ἰδεῖν παῖδα ἀδολεσχεῖν, καλάμους καλάμης ὑποβάλλοντα, καὶ κατὰ τὸ ἄκρον τῶν καλάμων ίξιν προσαρτήσαντα, εἶτα λανθανόντως διὰ τῶν κλάδων καὶ τῶν φύλλων κλέψαντα τοῦ ἱξοῦ τὴν παρουσίαν, καὶ ἀπομετεωριζόμενον τὸ ὄμμα τοῦ ὀρνέου τηρήσας, μικρᾷ προσψαύσει ἐκράτησε τὸ ἀεροποροῦν, τὸ διὰ τοῦ αἰθέρος φερόμενον πτηνόν, δέσμιον ἐξῷ ἤγαγε. Κάτω κεῖται ἄνθρωπος, καὶ ἡ χεὶρ κάτω, ἀλλ' ἡ διά νοια ἀναβαίνει, καὶ διὰ τῆς τέχνης ἐφικτά γίνεται τῷ ἀνθρώπῳ πάντα. Δίκτυα ἴσταται πτερωτοῖς. Το ξόται τῶν πετομένων καταστοχάζονται, δελεάσματι θηρᾶται τὰ λαιμαργότερα. Οὐκ εἶδές ποτε καὶ ἀετὸν λάβρως εμπεσόντα θηράματι, εἶτα περιπαρέντα ταῖς κάτω πάγαις; Οὕτως τὸ ὑψηλὸν κάτω γίνεται τοῖς ἀνθρωπίνοις δελεάσμασιν ελκυσθέν. Πάντα ὑπὸ τὴν χεῖρα ἤγαγε τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τὴν κτίσιν ἐπλή- ρωσε, καὶ τὸν ἄνθρωπον ἄμοιρον τῆς δεσποτείας οὐκ Ο ἐποίησε. Μὴ εἴπῃς, Τὰ ἐν τῷ ἀέρι φερόμενα πῶς ἐμοὶ διαφέρει; Διὰ γὰρ τοῦ λογισμοῦ κἀκεῖνά σοι ὑποχείρια γίνεται. « Καὶ τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς. » Ορᾶς ποῦ ἔχεις τὸ κατ' εἰκόνα γεγενῆσθαι Θεοῦ; ‹ Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Τί οὖν ἐστιν ἄνθρωπος; ἐξ ὧν ἀνέγνωμεν καὶ ἐξ ὧν ἡκού - σαμεν, ὁρισόμεθα. Οὐκέτι γὰρ ἡμῖν χρεία δανείζε- σθαι ὅρους ἀλλοτρίους, οὐδὲ τὰ ἐκ τῆς ματαιότητος ἐπεισάγειν τῷ λογισμῷ τῆς ἀληθείας. Ανθρωπός ἐστι ποίημα Θεοῦ λογικὸν, κατ' εἰκόνα γενόμενοι τοῦ κτίσαντος αὐτόν. Εἴ τι λείπει τῷ λόγῳ τούτῳ, οἱ πολλὰ προσαναλώσαντες τῇ ἀναλήψει τῆς φθει ρομένης σοφίας ἐπισκεψάτωσαν. Κατ' εἰκόνα Θεοῦ γέγονεν ἄνθρωπος. • Καὶ εὐλόγησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄν- θρωπον, καὶ εἶπεν, Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε, καὶ πληρώσατε τὴν γῆν. » Αὕτη ἡ ἰχθύων εὐλογία. « Καὶ S. GREGORII NYSSENI ‹ Præ:sit plscibus maris, et bestiis terræ. › Gravem A ac frendeutem leonem non aspicis, cujus vel no- men ipsum ferri non potest, fremitusque terram trenrefacit? Ecquod tantum est robur, ut impetum ejus queat sustinere? Nullum animal tam viribus confidit suis, ut leonis vim perferre possit. Atla wen illum in parvo vivario inclusum vides. Quis ipsum eohibuit, ac domuit? Quis exiguum ingenti animali carcerem excogitavit? Quis raros caveæ ligneæ cancellos exstruxit feræ, quo respiraret, ne suo ipsa anhelitu suffocaretur, sed libere animam duceret, secureque degeret? quis? nonne homo? Is sævissimas quasque feras sibi ludum facit. Nonne pantheras illudit objecta charta, depictam hominis speciem præferente? Illæ correptam char- tam discerpunt : homo vero infra positus ferarum stultitiam deridet. Nonne igitur omnibus antecellit? Quid de volucribus dicam? in aera non ascendit homo, non enim habet alas : at avium volatum vi rationis assequitur. Nihil enim rationem coer - cere potest. Hæc, quæ in profundissimis pelagi partibus sunt, scrutatur. Venatur ea, quæ terram incolunt : capit, quæ versantur in aere. Vidisti aliquando in summo arboris ramo insidentem vo- lucrem securam, atque homines aspernantem, hanc tamen puer ludens comprehendit. Calamos enim calamis subjicit, eosque summos illinit visco. Tum per ramos, ac folia clam ita disponit et locat, ut viscum non appareat oculis volucris in sublimi B • versantis : atque in exiguo contactu superat, C obstrictamque tenet eam, quæ aerein incolit, quæ in æthere vagatur. Infra manet homo, infra est üllius manus, sed ejus ascendit cogitatio. Atque ita mihil est, ad quod ille arte non perveniat. Alites retibus, sagittisque petit, et earum avidiores esca allicit. Nonne aliquando vidisti aquilam inbiantem prædæ, plagis irretiri? Sic quæ volatu sublimia petebat, humanis illecebris deorsum trahitur. Om- nia hominis manui subjecit Deus. Orbem univer- sum complevit, et hominem principatus expertem esse noluit. Ne dixeris te ab iis, quæ in aere versantur, superari. Ratione enim et illa tibi sub- jecta sunt, sicut eorum, quæ per terram gradiun- tur et serpunt, ratione dominus es. Vides in quo consistat te factum esse ad imaginem Dei? Et fecit Deus hominem. » Quid igitur est homo? Ex iis quæ de ipso cognovimus, et audivimus, eum definiamus. Neque enim jam opus est, ut alienas definitiones mutuemus, neque eas ab externa vani- tate sumptas in oratione veritatis inseramus. Homo est opus Dei, ratione præditum, ad ejus a quo creatum est, imaginem factum. Si quid amplius in hac defnitione desideratur, considerent ii, qui multum in caduca sapientis studiis elaborarunt. Ad imaginem Dei factus est homo. Et benedixit Deus homini, et ait: Crescite, et multiplicamini, et replete terram. › Eodem modo benedixit etiam •

Αρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης, καὶ τῶν θηρίων τῆς γῆς. · Οὐχ ὁρᾷς τὸν λέοντα τὸν βαρύν, τὸν βρυχητικὸν, οὗ καὶ τὴ ὄνομα ἀφόρητον, καὶ ὁ βρυγμός ὑπότρομον ποιεῖ τὴν γῆν; ᾧ τίνι ἐστὶν οὕτω φορητόν, ὥστε ὁρμὴν αὐτοῦ ὑπομεῖναι; οὐδὲν τῶν ζώων τοσαύτῃ πέποιθε δυνάμεως περιουσίᾳ, ὥστε ὑποστῆναι ὁρμὴν λέοντος. 'Αλλ' ὅμως ἐκεῖνον ὁρᾷς ἐν μικρῷ ζώγρῳ κατακεκλεισμένον. Τίς ὁ καθείρξας αὐτόν ; ὁ τὸ μικρὸν δεσμωτήριον τῷ μεγάλῳ ζώῳ ἐπινοήσας; τίς ὁ τῇ ἀραιότητι τῶν στημόνων ἐκείνων τῶν ξυλίνων τὴν ἀναπνοὴν τῷ θηρίῳ παρασκευάσας, ὡς μὴ ἀποπνίξαι αὐτὸ τῷ ἰδίῳ ἄσθματι, ἀλλὰ καὶ ἀναπνοὴν ἐλευθέριον αὐτῷ δούς, καὶ τὴν ἀσφάλειαν διοικησάμενος ; Τίς ; Οὐχὶ ἄνθρωπος; παίγνια ποιεί. ται τῶν θηρίων τὰ χαλεπώτατα· οὐκ ἀποπαίζει τῶν παρδάλεων, ὅταν ὑποτείνῃ χάρτην εἰς ἄνθρωπον ἐσχηματισμένον ; καὶ ἡ μὲν, τὸν χάρτην εσπάραξεν ὁ δὲ ἄνθρωπος κάτω κείμενος, τῆς ἀνοίας τοῦ θηρίου κατεγέλασεν. Οὐ περιουσίᾳ πάντων κρατεῖ ὁ ἄνθρω πος; Πῶς εἴπω σοι περὶ τῶν πετομένων; ὅτι οὐκ ἀναβαίνει μὲν ὁ ἄνθρωπος εἰς τὸν ἀέρα· οὐ γὰρ ἔχει πτερά· συμπαρίσταται δὲ τοῖς πτηνοῖς τῇ τοῦ νοῦ δυνάμει. Οὐδὲν κατέχει τὸν λογισμόν. Τὰ ἐν βυθῷ διερευνᾶται, τὰ ὑπὲρ γῆς θηρᾶται, τὰ ἐν τῷ ἀέρι προκαταλαμβάνει. Εἶδές ποτε ἐπ' ἄκρου κλάδου καθεζόμενον όρνεον καταγελῶν τῶν ἀνθρώπων ; πέποιθε γὰρ τῇ κουφότητι τοῦ πτεροῦ· ἀλλ' ὅμως ἔστιν ἰδεῖν παῖδα ἀδολεσχεῖν, καλάμους καλάμης ὑποβάλλοντα, καὶ κατὰ τὸ ἄκρον τῶν καλάμων ίξιν προσαρτήσαντα, εἶτα λανθανόντως διὰ τῶν κλάδων καὶ τῶν φύλλων κλέψαντα τοῦ ἱξοῦ τὴν παρουσίαν, καὶ ἀπομετεωριζόμενον τὸ ὄμμα τοῦ ὀρνέου τηρήσας, μικρᾷ προσψαύσει ἐκράτησε τὸ ἀεροποροῦν, τὸ διὰ τοῦ αἰθέρος φερόμενον πτηνόν, δέσμιον ἐξῷ ἤγαγε. Κάτω κεῖται ἄνθρωπος, καὶ ἡ χεὶρ κάτω, ἀλλ' ἡ διά νοια ἀναβαίνει, καὶ διὰ τῆς τέχνης ἐφικτά γίνεται τῷ ἀνθρώπῳ πάντα. Δίκτυα ἴσταται πτερωτοῖς. Το ξόται τῶν πετομένων καταστοχάζονται, δελεάσματι θηρᾶται τὰ λαιμαργότερα. Οὐκ εἶδές ποτε καὶ ἀετὸν λάβρως εμπεσόντα θηράματι, εἶτα περιπαρέντα ταῖς κάτω πάγαις; Οὕτως τὸ ὑψηλὸν κάτω γίνεται τοῖς ἀνθρωπίνοις δελεάσμασιν ελκυσθέν. Πάντα ὑπὸ τὴν χεῖρα ἤγαγε τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τὴν κτίσιν ἐπλή- ρωσε, καὶ τὸν ἄνθρωπον ἄμοιρον τῆς δεσποτείας οὐκ Ο ἐποίησε. Μὴ εἴπῃς, Τὰ ἐν τῷ ἀέρι φερόμενα πῶς ἐμοὶ διαφέρει; Διὰ γὰρ τοῦ λογισμοῦ κἀκεῖνά σοι ὑποχείρια γίνεται. « Καὶ τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς. » Ορᾶς ποῦ ἔχεις τὸ κατ' εἰκόνα γεγενῆσθαι Θεοῦ; ‹ Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Τί οὖν ἐστιν ἄνθρωπος; ἐξ ὧν ἀνέγνωμεν καὶ ἐξ ὧν ἡκού - σαμεν, ὁρισόμεθα. Οὐκέτι γὰρ ἡμῖν χρεία δανείζε- σθαι ὅρους ἀλλοτρίους, οὐδὲ τὰ ἐκ τῆς ματαιότητος ἐπεισάγειν τῷ λογισμῷ τῆς ἀληθείας. Ανθρωπός ἐστι ποίημα Θεοῦ λογικὸν, κατ' εἰκόνα γενόμενοι τοῦ κτίσαντος αὐτόν. Εἴ τι λείπει τῷ λόγῳ τούτῳ, οἱ πολλὰ προσαναλώσαντες τῇ ἀναλήψει τῆς φθει ρομένης σοφίας ἐπισκεψάτωσαν. Κατ' εἰκόνα Θεοῦ γέγονεν ἄνθρωπος. • Καὶ εὐλόγησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄν- θρωπον, καὶ εἶπεν, Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε, καὶ πληρώσατε τὴν γῆν. » Αὕτη ἡ ἰχθύων εὐλογία. « Καὶ S. GREGORII NYSSENI ‹ Præ:sit plscibus maris, et bestiis terræ. › Gravem A ac frendeutem leonem non aspicis, cujus vel no- men ipsum ferri non potest, fremitusque terram trenrefacit? Ecquod tantum est robur, ut impetum ejus queat sustinere? Nullum animal tam viribus confidit suis, ut leonis vim perferre possit. Atla wen illum in parvo vivario inclusum vides. Quis ipsum eohibuit, ac domuit? Quis exiguum ingenti animali carcerem excogitavit? Quis raros caveæ ligneæ cancellos exstruxit feræ, quo respiraret, ne suo ipsa anhelitu suffocaretur, sed libere animam duceret, secureque degeret? quis? nonne homo? Is sævissimas quasque feras sibi ludum facit. Nonne pantheras illudit objecta charta, depictam hominis speciem præferente? Illæ correptam char- tam discerpunt : homo vero infra positus ferarum stultitiam deridet. Nonne igitur omnibus antecellit? Quid de volucribus dicam? in aera non ascendit homo, non enim habet alas : at avium volatum vi rationis assequitur. Nihil enim rationem coer - cere potest. Hæc, quæ in profundissimis pelagi partibus sunt, scrutatur. Venatur ea, quæ terram incolunt : capit, quæ versantur in aere. Vidisti aliquando in summo arboris ramo insidentem vo- lucrem securam, atque homines aspernantem, hanc tamen puer ludens comprehendit. Calamos enim calamis subjicit, eosque summos illinit visco. Tum per ramos, ac folia clam ita disponit et locat, ut viscum non appareat oculis volucris in sublimi B • versantis : atque in exiguo contactu superat, C obstrictamque tenet eam, quæ aerein incolit, quæ in æthere vagatur. Infra manet homo, infra est üllius manus, sed ejus ascendit cogitatio. Atque ita mihil est, ad quod ille arte non perveniat. Alites retibus, sagittisque petit, et earum avidiores esca allicit. Nonne aliquando vidisti aquilam inbiantem prædæ, plagis irretiri? Sic quæ volatu sublimia petebat, humanis illecebris deorsum trahitur. Om- nia hominis manui subjecit Deus. Orbem univer- sum complevit, et hominem principatus expertem esse noluit. Ne dixeris te ab iis, quæ in aere versantur, superari. Ratione enim et illa tibi sub- jecta sunt, sicut eorum, quæ per terram gradiun- tur et serpunt, ratione dominus es. Vides in quo consistat te factum esse ad imaginem Dei? Et fecit Deus hominem. » Quid igitur est homo? Ex iis quæ de ipso cognovimus, et audivimus, eum definiamus. Neque enim jam opus est, ut alienas definitiones mutuemus, neque eas ab externa vani- tate sumptas in oratione veritatis inseramus. Homo est opus Dei, ratione præditum, ad ejus a quo creatum est, imaginem factum. Si quid amplius in hac defnitione desideratur, considerent ii, qui multum in caduca sapientis studiis elaborarunt. Ad imaginem Dei factus est homo. Et benedixit Deus homini, et ait: Crescite, et multiplicamini, et replete terram. › Eodem modo benedixit etiam •

Αρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης, καὶ τῶν θηρίων τῆς γῆς. · Οὐχ ὁρᾷς τὸν λέοντα τὸν βαρύν, τὸν βρυχητικὸν, οὗ καὶ τὴ ὄνομα ἀφόρητον, καὶ ὁ βρυγμός ὑπότρομον ποιεῖ τὴν γῆν; ᾧ τίνι ἐστὶν οὕτω φορητόν, ὥστε ὁρμὴν αὐτοῦ ὑπομεῖναι; οὐδὲν τῶν ζώων τοσαύτῃ πέποιθε δυνάμεως περιουσίᾳ, ὥστε ὑποστῆναι ὁρμὴν λέοντος. 'Αλλ' ὅμως ἐκεῖνον ὁρᾷς ἐν μικρῷ ζώγρῳ κατακεκλεισμένον. Τίς ὁ καθείρξας αὐτόν ; ὁ τὸ μικρὸν δεσμωτήριον τῷ μεγάλῳ ζώῳ ἐπινοήσας; τίς ὁ τῇ ἀραιότητι τῶν στημόνων ἐκείνων τῶν ξυλίνων τὴν ἀναπνοὴν τῷ θηρίῳ παρασκευάσας, ὡς μὴ ἀποπνίξαι αὐτὸ τῷ ἰδίῳ ἄσθματι, ἀλλὰ καὶ ἀναπνοὴν ἐλευθέριον αὐτῷ δούς, καὶ τὴν ἀσφάλειαν διοικησάμενος ; Τίς ; Οὐχὶ ἄνθρωπος; παίγνια ποιεί. ται τῶν θηρίων τὰ χαλεπώτατα· οὐκ ἀποπαίζει τῶν παρδάλεων, ὅταν ὑποτείνῃ χάρτην εἰς ἄνθρωπον ἐσχηματισμένον ; καὶ ἡ μὲν, τὸν χάρτην εσπάραξεν ὁ δὲ ἄνθρωπος κάτω κείμενος, τῆς ἀνοίας τοῦ θηρίου κατεγέλασεν. Οὐ περιουσίᾳ πάντων κρατεῖ ὁ ἄνθρω πος; Πῶς εἴπω σοι περὶ τῶν πετομένων; ὅτι οὐκ ἀναβαίνει μὲν ὁ ἄνθρωπος εἰς τὸν ἀέρα· οὐ γὰρ ἔχει πτερά· συμπαρίσταται δὲ τοῖς πτηνοῖς τῇ τοῦ νοῦ δυνάμει. Οὐδὲν κατέχει τὸν λογισμόν. Τὰ ἐν βυθῷ διερευνᾶται, τὰ ὑπὲρ γῆς θηρᾶται, τὰ ἐν τῷ ἀέρι προκαταλαμβάνει. Εἶδές ποτε ἐπ' ἄκρου κλάδου καθεζόμενον όρνεον καταγελῶν τῶν ἀνθρώπων ; πέποιθε γὰρ τῇ κουφότητι τοῦ πτεροῦ· ἀλλ' ὅμως ἔστιν ἰδεῖν παῖδα ἀδολεσχεῖν, καλάμους καλάμης ὑποβάλλοντα, καὶ κατὰ τὸ ἄκρον τῶν καλάμων ίξιν προσαρτήσαντα, εἶτα λανθανόντως διὰ τῶν κλάδων καὶ τῶν φύλλων κλέψαντα τοῦ ἱξοῦ τὴν παρουσίαν, καὶ ἀπομετεωριζόμενον τὸ ὄμμα τοῦ ὀρνέου τηρήσας, μικρᾷ προσψαύσει ἐκράτησε τὸ ἀεροποροῦν, τὸ διὰ τοῦ αἰθέρος φερόμενον πτηνόν, δέσμιον ἐξῷ ἤγαγε. Κάτω κεῖται ἄνθρωπος, καὶ ἡ χεὶρ κάτω, ἀλλ' ἡ διά νοια ἀναβαίνει, καὶ διὰ τῆς τέχνης ἐφικτά γίνεται τῷ ἀνθρώπῳ πάντα. Δίκτυα ἴσταται πτερωτοῖς. Το ξόται τῶν πετομένων καταστοχάζονται, δελεάσματι θηρᾶται τὰ λαιμαργότερα. Οὐκ εἶδές ποτε καὶ ἀετὸν λάβρως εμπεσόντα θηράματι, εἶτα περιπαρέντα ταῖς κάτω πάγαις; Οὕτως τὸ ὑψηλὸν κάτω γίνεται τοῖς ἀνθρωπίνοις δελεάσμασιν ελκυσθέν. Πάντα ὑπὸ τὴν χεῖρα ἤγαγε τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τὴν κτίσιν ἐπλή- ρωσε, καὶ τὸν ἄνθρωπον ἄμοιρον τῆς δεσποτείας οὐκ Ο ἐποίησε. Μὴ εἴπῃς, Τὰ ἐν τῷ ἀέρι φερόμενα πῶς ἐμοὶ διαφέρει; Διὰ γὰρ τοῦ λογισμοῦ κἀκεῖνά σοι ὑποχείρια γίνεται. « Καὶ τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς. » Ορᾶς ποῦ ἔχεις τὸ κατ' εἰκόνα γεγενῆσθαι Θεοῦ; ‹ Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Τί οὖν ἐστιν ἄνθρωπος; ἐξ ὧν ἀνέγνωμεν καὶ ἐξ ὧν ἡκού - σαμεν, ὁρισόμεθα. Οὐκέτι γὰρ ἡμῖν χρεία δανείζε- σθαι ὅρους ἀλλοτρίους, οὐδὲ τὰ ἐκ τῆς ματαιότητος ἐπεισάγειν τῷ λογισμῷ τῆς ἀληθείας. Ανθρωπός ἐστι ποίημα Θεοῦ λογικὸν, κατ' εἰκόνα γενόμενοι τοῦ κτίσαντος αὐτόν. Εἴ τι λείπει τῷ λόγῳ τούτῳ, οἱ πολλὰ προσαναλώσαντες τῇ ἀναλήψει τῆς φθει ρομένης σοφίας ἐπισκεψάτωσαν. Κατ' εἰκόνα Θεοῦ γέγονεν ἄνθρωπος. • Καὶ εὐλόγησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄν- θρωπον, καὶ εἶπεν, Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε, καὶ πληρώσατε τὴν γῆν. » Αὕτη ἡ ἰχθύων εὐλογία. « Καὶ S. GREGORII NYSSENI ‹ Præ:sit plscibus maris, et bestiis terræ. › Gravem A ac frendeutem leonem non aspicis, cujus vel no- men ipsum ferri non potest, fremitusque terram trenrefacit? Ecquod tantum est robur, ut impetum ejus queat sustinere? Nullum animal tam viribus confidit suis, ut leonis vim perferre possit. Atla wen illum in parvo vivario inclusum vides. Quis ipsum eohibuit, ac domuit? Quis exiguum ingenti animali carcerem excogitavit? Quis raros caveæ ligneæ cancellos exstruxit feræ, quo respiraret, ne suo ipsa anhelitu suffocaretur, sed libere animam duceret, secureque degeret? quis? nonne homo? Is sævissimas quasque feras sibi ludum facit. Nonne pantheras illudit objecta charta, depictam hominis speciem præferente? Illæ correptam char- tam discerpunt : homo vero infra positus ferarum stultitiam deridet. Nonne igitur omnibus antecellit? Quid de volucribus dicam? in aera non ascendit homo, non enim habet alas : at avium volatum vi rationis assequitur. Nihil enim rationem coer - cere potest. Hæc, quæ in profundissimis pelagi partibus sunt, scrutatur. Venatur ea, quæ terram incolunt : capit, quæ versantur in aere. Vidisti aliquando in summo arboris ramo insidentem vo- lucrem securam, atque homines aspernantem, hanc tamen puer ludens comprehendit. Calamos enim calamis subjicit, eosque summos illinit visco. Tum per ramos, ac folia clam ita disponit et locat, ut viscum non appareat oculis volucris in sublimi B • versantis : atque in exiguo contactu superat, C obstrictamque tenet eam, quæ aerein incolit, quæ in æthere vagatur. Infra manet homo, infra est üllius manus, sed ejus ascendit cogitatio. Atque ita mihil est, ad quod ille arte non perveniat. Alites retibus, sagittisque petit, et earum avidiores esca allicit. Nonne aliquando vidisti aquilam inbiantem prædæ, plagis irretiri? Sic quæ volatu sublimia petebat, humanis illecebris deorsum trahitur. Om- nia hominis manui subjecit Deus. Orbem univer- sum complevit, et hominem principatus expertem esse noluit. Ne dixeris te ab iis, quæ in aere versantur, superari. Ratione enim et illa tibi sub- jecta sunt, sicut eorum, quæ per terram gradiun- tur et serpunt, ratione dominus es. Vides in quo consistat te factum esse ad imaginem Dei? Et fecit Deus hominem. » Quid igitur est homo? Ex iis quæ de ipso cognovimus, et audivimus, eum definiamus. Neque enim jam opus est, ut alienas definitiones mutuemus, neque eas ab externa vani- tate sumptas in oratione veritatis inseramus. Homo est opus Dei, ratione præditum, ad ejus a quo creatum est, imaginem factum. Si quid amplius in hac defnitione desideratur, considerent ii, qui multum in caduca sapientis studiis elaborarunt. Ad imaginem Dei factus est homo. Et benedixit Deus homini, et ait: Crescite, et multiplicamini, et replete terram. › Eodem modo benedixit etiam •

ριν τὸ ἐνθύμημα. Αλλ' εἶπε καὶ μετεβουλεύσατο; Ού. Οὔτε οὖν ἡ Γραφὴ τοῦτο λέγει, οὔτε ὁ Δημιουρ γὸς ἀτονεῖ, οὔτε ἡ βουλὴ ἐματαιώθη. Τίς ὁ λόγος τῆς σιωπῆς ; ι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέ ραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν. » Τὸ μὲν τῇ κτίσει ἔχομεν· τὸ δὲ, ἐκ προαιρέσεως κατορθοῦμεν. Ἐν τῇ πρώτῃ κατασκευή συνυπάρχει ἡμῖν τὸ κατ' εἰκόνα γεγενή σθαι Θεοῦ· ἐκ προαιρέσεως ἡμῖν κατορθούται τὸ καθ' ὁμοίωσιν εἶναι Θεοῦ. Τοῦτο δὲ τὸ κατὰ προαίρεσιν, δυνάμει ἡμῖν ἐνυπάρχει· ἐνεργείᾳ δὲ ἑαυτοῖς ἐπάγο- μεν. Εἰ μὴ προλαβὼν εἶπεν ὁ Κύριος ποιῶν ἡμᾶς, • Ποιήσωμεν, » καὶ « Καθ᾽ ὁμοίωσιν, ο εἰ μὴ τὴν τοῦ γενέσθαι καθ' ὁμοίωσιν δύναμιν ἡμῖν ἐχαρίσατο. οὐκ ἂν τῇ ἑαυτῶν ἐξουσία, τὴν πρὸς Θεὸν ὁμοίωσιν ἐδεξά- μεθα. Νῦν μέν τοι δυνάμει ἡμᾶς ἐποίησεν ὁμοιωτι- κούς Θεοῦ. Δύναμιν δὲ δοὺς πρὸς τὸ ὁμοιοῦσθαι Θεῷ, ἀφῆκεν ἡμᾶς ἐργάτας εἶναι τῆς πρὸς Θεὸν ὁμοιώσεως, ἵνα ἄγγελος ᾖ τῆς ἐργασίας μισθός, ἵνα μὴ ὥσπερ εικόνες ὦμεν παρὰ ζωγράφου γενόμεναι, εική κείμε ναι, ἵνα μὴ τὰ τῆς ἡμετέρας ομοιώσεως ἄλλῳ ἔπαι- νον φέρῃ. Όταν γὰρ τὴν εἰκόνα ἴδῃς ἀκριβῶς μετ μορφωμένην πρὸς τὸ πρωτότυπον, οὐ τὴν εἰκόνα ἐπαινεῖς, ἀλλὰ τὸν ζωγράφον θαυμάζεις. Ἵνα τοίνυν τὸ θαῦμα ἐμὸν γένηται καὶ μὴ ἀλλότριον, ἐμοὶ κατ ἔλιπε τὸ καθ᾽ ὁμοίωσιν Θεοῦ γενέσθαι. Κατ' εἰκόνα γὰρ ἔχω τὸ λογικὸς εἶναι, καθ' ὁμοίωσιν δὲ γίνομαι ἐν τῷ Χριστιανὸς γενέσθαι. Γίνεσθε τέλειοι ὡς ὁ Πατήρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τέλειος ἐστιν. Εἶδες ποῦ ἀποδίδωσιν ἡμῖν ὁ Κύριος τὸ καθ' ὁμοίωσιν ; Ὅτι τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθούς, καὶ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους. Ἐὰν γένῃ μισοπόνηρος, ἀμνη- σίκακος, μὴ μεμνημένος τῆς χθιζῆς ἔχθρας· ἐὰν γένῃ φιλάδελφος, συμπαθής, ώμοιώθης Θεῷ. Ἐὰν ἀφῇς τῷ ἐχθρῷ ἀπὸ καρδίας, ώμοιώθης Θεῷ. Ἐὰν οἷός ἐστιν ἐπὶ σὲ τὸν ἁμαρτωλὸν ὁ Θεὸς, τοιοῦτος γένῃ ἐπὶ τὸν εἰς σὲ πεπλημμεληκότα ἀδελφὸν, τῇ πρὸς τὸν πλη- σίον εὐσπλαγχνίᾳ ὡμοιώθης Θεῷ, ὥστε τὸ κατ' εἰκόνα μὲν ἔχεις, ἐκ τοῦ λογικὸς εἶναι· καθ᾽ ὁμοίωσιν δὲ γίνῃ ἐκ τοῦ χρηστότητα ἀναλαβεῖν. Ανάλαβε σπλάγ- χνα οικτιρμού, χρηστότητα, ἵνα ἐνδύσῃ Χριστόν. Δι' ὧν γὰρ ἀναλαμβάνεις την συμπάθειαν, δι' αὐτῶν Χριστὸν ἐνδύνῃ, καὶ τῇ πρὸς αὐτὸν οἰκειώσει οἰκειού- μενος Θεῷ. Οὕτως ἡ ἱστορία παίδευσίς ἐστι τοῦ βίου τοῦ ἀνθρωπίνου. • Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' είν κόνα. » Ἔχω οὖν ἐν τῇ κτίσει τὸ κατ' εἰκόνα· γίνομαι δὲ τῇ προθέσει, καὶ καθ' ὁμοίωσιν. Ποῦ σου ἡ χάρις; διὰ τί σὺ ἐστεφανοῦ; Εἰ γὰρ ὁ Δημιουργὸς τὸ ὅλον ἀπέδωκε, πῶς ἄν σοι ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἠνοίγετο; Νῦν δὲ τὸ μὲν ἐδόθη, τὸ δὲ ἀτελὲς κατελείφθη· ἵνα σεαυτὸν τελειώσας, ἄξιο, γένῃ τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ μισθαποδοσίας. Αt- Πῶς οὖν γινόμεθα καθ' ὁμοίωσιν; Διὰ τῶν Εὐαγ γελίων. Τί ἐστι Χριστιανισμός ; Θεοῦ ὁμοίωσις κατὰ τὸ ἐνδεχόμενον ἀνθρώπου φύσει. Εἰ ἀνεδέξω τὸ εἶναι Χριστιανός, ἐπείχθητι γενέσθαι ὅμοιος Θεῷ, ἔνδυσαι Χριστόν. Πῶς δὲ ἐνδύσῃ ὁ τὸ βάπτισμα μὴ λαβών ; ὁ τὸ ἔνδυμα τῆς ἀφθαρσίας μὴ δεξάμενος; ἀποπέμ πεις τὴν πρὸς Θεὸν ὁμοίωσιν; Εἰ ἔλεγόν σοι, Δεύρο, IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. I. ' A dixit, et consilium mutavit! Minime vero. Ergo C D neque Scriptura hoc dicit, neque Creator non po- test, neque consilium irritum fuit. Cur igitur si- lentio id prætermissum est ? Faciamus hominem ad imaginem nostram et similitudinen Unum in creations, akerum in electione positumn est. Nam, ut fieremus ad imaginem Dei, dum principio pro- crearemur, obtinuimus. Ut autem efficiamur ad εjus similitudinem, proposito voluntateque cense- quimur. Atque hujus quidem, quod ad arbitrium pertinet ac voluntaten, potestas nobis inest, re au- tem et factis ipsi præstamus. Nisi Deus antever- Lisset dicens, cum nos eficeret, « Faciamus, vel c adl similitudinem, nisi nobis eam largitus esset pote- slalem, ut ad ejus similitudinem efingeremur, nunquam essemus illum viribus nostris assecuti. Νunc autem potestate nos fecit similes Dei. Pote- statem autem tribuens, ut ejus similes reddere- mur, permisit nobis, ut essemus illius similitudi- nis effectores, quo merces operis nostra foret, ne nostræ similitudinis laudem auferret. Quando enim effigiem aliquam cernis diligenter elaboratam, et exemplar optime referentem, non ipsam laudas, sed pictorem admiraris. Quapropter, ut mea, non alterius esset admiratio, reliquit mihi, ut ad ejus similitudinem fierem. Ex imagine habeo, ut ratione sim præeditus : ex similitudine autem, ut bonus efficiar. Estote perfecti, sicut Pater vester cœlestis perfectus est. Vides quomodo nobis Dominus it led ad similitudinem reddat? Quoniam solem suum oriri facit super malos et bonos, et pluit super justos et injustos. Si oderis scelera, si injuriarum memoriam deleveris, si hesternas simultates, et inimicitias oblivione voluntaria deposueris, si fra- trem amore, benevolentia, benignitate, misericor- dia complexus fueris, Deo similis evades. Si inju- rias ex intimo corde remiseris, Deo similis evades. Si, qualis est erga te peccatorem Deus, talem te præbueris delinquenti fratri, tua erga proximum tuum misericordia Deo similis evades. Habes igi- tur imaginem ex eo, quod rationis es compos ; similitudinem autem, quia virtutem, probitatem et bonitatem amplexaris. Suscipe igitur viscera mise- ricordia, beneficentiam exerce, ut induas Christum. Per quos enim misericors et benignus es, per cos Christum induis, Christique necessitudine et con- junctione cum Deo conjungeris ac devinciris. que hoc modo historia est humanæ vitæ institutio atque informatio. ‹ Faciamus hominem ad imagi- nem. Habet homo in creatione sua, ut sit ad ima- ginem, fiat ad similitudinem. Ubi tibi gratia? Quam- obrem coronaris? Si Creator omnia dedit, quomodo tibi patet ascensus in cœlum ? Unum igitur dedit, alterum inchoatum reliquit, ut te ipse perficiens dignus fias, qui a Deo præmium et mercedem consequaris. Quomodo igitur ad similitudinem efficimur? Per Evangelium. Quid enim aliud est, esse Christia- num, nisi habere cum Deo similitudinem, quatenus capit humana natura? Proinde, quoniam accepisti, ut esses Christianus, operam da, ut sis Deo simi- lis : indue Christum ; quo autcm pacto illum in- dues, nisi ejus signeris nota ? nisi baptismum sus-

Ἐπειδὴ βούλομαί σε ὅμοιον Θεῷ ποιῆσαι, φεύγεις τὸν λόγον τὸν θεοποιοῦντά σε, ἐπιφραξάμενος τὰ ὦτα, ἵνα μηδὲ ἀκούσῃς τῶν σωτηρίων λόγων; Καὶ ἐποίη σεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα. » Τὸν ἄνθρω που, φησὶν ἡ γυνή, τί πρὸς ἐμέ; ὁ ἀνὴρ ἐγένετο · οὐ γὰρ εἶπε τὴν ἄνθρωπον, φησίν, ἀλλὰ τῇ τοῦ ἄρ θρου προσθήκῃ τὸ ἀῤῥενικὸν ἐνέφηνεν. 'Αλλ᾽ ἵνα μὴ ἀμαθῶς τις τῇ τοῦ ἀνθρώπου προσηγορίᾳ ἐπὶ τοῦ ἀνδρὸς ᾗ μόνον κεχρημένος, προσέθηκεν, ο "Αρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς. » Καὶ ἡ γυνὴ ἔχει τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ γεγενῆσθαι, ὡς καὶ ὁ ἀνήρ. Ομοίως ὁμά τιμοι αἱ φύσεις, ἴσαι αἱ ἀρεταί· ἆθλα ἴτα, ἡ κατα- δίκη ὁμοία. Μὴ λεγέτω, Ασθενής εἰμι. Ἡ ἀσθένεια σαρκός, ἐν ψυχῇ τὸ δυνατόν ἐστιν. Ἐπειδὴ τοίνυν ὁμότιμος ἡ κατὰ Θεὸν εἰκὼν, ὁμότιμος ἔστω ἡ ἀρετή, ἡ τῶν ἀγαθῶν ἔργων ἐπίδειξις. Ούδε μία παραίτησις ἐστι τῷ βουλομένῳ προφασίζεσθαι ἀσθενὲς τὸ σῶμα. Οὐδὲ τοῦτο ἁπλῶς· ἀλλὰ ἀπαλὸν μὲν διὰ τὴν συμπά θειαν, εὔτονον δὲ ἐν καρτερίαις, σύντονον δὲ ἐν ἀγρυ πνίαις. Πότε δύναται ἀνθρώπου φύσις ἁμιλληθῆναι γυναικὸς φύσει καρτερικῶς διαγούσῃ τὸν ἑαυτῆς βίον; Πότε τὸ ἐν νηστείαις εὔτονον γυναικών μιμήσασθαι δύναται ἄνθρωπος, τὸ ἐν προσευχαῖς φιλόπονον, τὸ ἐν δάκρυσι δαψιλές, τὸ περὶ εὐποιΐας ἕτοιμον; Εἶδον ἐγὼ γυναῖκα, λάθρα κλέπτουσαν καλὰ κλέμματα, ἄνευ τοῦ ἀνδρὸς τὰς εὐποιΐας ποιοῦσαν ὑπὲρ ἀνδρός. ὑπὲρ αὐξήσεως οἴκου, ὑπὲρ τέκνων διαμονής, διδού σαν καὶ λανθάνουσαν τοῦ ἀνδρὸς τὴν γνῶσιν. Ὑπέρ αὐτοῦ ἐκβάλλουσαν καὶ αὐτὸν ἀποκρύπτουσαν. Ο γὰρ ἐποίει, ἐποίει τῷ βλέποντι ἐν τῷ κρυπτῷ, οὐ δημο σιεύουσα ἑαυτῆς τὴν εὐποιΐαν. Ἡ ἀγαθή γυνή έχει τὸ κατ' εἰκόνα. Μὴ πρόσεχε τῷ ἔξω ἀνθρώπῳ, περί πλασμά ἐστι τοῦτο. Η ψυχή καθέζεται Ενδον ὑπὸ παραπετάσματι καὶ ἀπαλῷ τῷ σώματι. Ψυχή μένο τοι καὶ ψυχὴ ὁμότιμος, ἐν τοῖς παραπετάσμασιν ἡ διαφορά. Δ γενοῦ ὅμοιος βασιλεῖ, οὐκ ἂν εύεργ την με έκρινας ; Εt Θεῷ οὖν ὅμοιος ἐγένου διὰ τῆς χρηστότητος, διὰ τῆς ἀνεξικακίας, διὰ τῆς κοινωνίας, διὰ τοῦ φιλάκ ληλος καὶ φιλάδελφος εἶναι, μισοπόνηρος, κατακρα τῶν τῶν παθῶν τῆς ἁμαρτίας, ἵνα σοι ὑπάρχῃ τὸ ἄρα χειν. ι Καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων. Εδόθη σου ἄρχειν τῶν ἰχθύων τῶν ἀλόγων, ὥστε τοῦ ἀλόγου πά θους ἐγένου ἄρχων. « Καὶ ἀρχέτωσαν τῶν θηρίων, παντὸς θηρίου ἄρχεις. Τί οὖν ; ἐρεῖς· ἐγὼ θηρία ἔχω ἐν ἐμαυτῷ ; Καὶ μυρία, καὶ πολὺν ὄχλον ἐν σεαυτῷ θηρίων ἔχει. Καὶ μὴ ὕβριν νομίσῃς εἶναι τὸ λεγόμε νον, μικρὸν θηρίον ἐστὶν ὁ θυμὸς, ὅταν ὑλακτῇ τῇ καρδίᾳ; κυνὸς παντὸς οὐκ ἔστιν ἀγριώτερος ; Τῇ δὲ δολερά ψυχῇ ὁ δόλος ἐμφωλεύων ἄρκτου πάσης φωλά δος οὐκ ἔστι δυσημερώτερος; Οὐκ ἔστι θηρίον ἡ ὑπό κρισις; Ὁ δὲ ὀξὺς εἰς ὕβρεις σκορπίος οὐκ ἔστιν; Ὁ δὲ λάθρα εἰς ἄμυναν ὁρμῶν, ἐχίδνης οὐκ ἔστι χα- λεπώτερος; Ο δὲ πλεονέκτης, οὐκ ἔστι λύκος ἅρπαξ; Ποῖον θηρίον ἐν ἡμῖν οὐκ ἔστιν ; Ο θηλυμανὴς οὐκ ἔστιν ἵππος ἐπιμαινόμενος ; Ιπποι γάρ, φησί, θηλυ μανεῖς ἐγενήθησαν, ἕκαστος ἐπὶ τὴν γυναῖκα τοῦ πλησίον αὐτοῦ ἐχρεμέτιζε. Μετέθηκεν αὐτὸν ἐπὶ S. GREGORII NYSSENI B cipias ? nisi capias incorruptionis indumentum * Repudias similitudinem Dei? si dixissem tibi, Age- dum, esto similis Regi, nonne amicum me ac bene- licum existimares? Nunc autem volo te Dei simi- lem esse, et orationem te deum efficientem fugis et aspernaris ? et aures obstruis, ne verba salutis exaudias? ‹ Et fecit Deus hominem ad imaginem suam. › Hominem (inquit mulier) ita scriptum est, ut vir tantum intelligatur. Quid igitur ad me? At ne hominis appellatione virum duntaxat intelligeres, subjecit, ● Masculum et feminam fecit eos. » Et mulier perinde atque vir ad imaginem Dei facta est. Eum- dem honorem habent ambæ naturæ, pares virtutes, eaden certamina, idem judicium. Ne dixeris : Sum imbecilla. Imbecillitas in carne est, in animo autem vis ac robur. Quoniam igitur æqualis est virtus, par etiam sit bonorum operum demonstratio. Non temere mulieri ea data est mollitudo, sed ut ad humanitatem facilior sit, ad misericordiamque pro- pensior. In rebus autem, quæ fortitudinem post- lant, robusta est, in vigiliis et laboribus constans. Quando potest hominis natura cum feminæ fortiter vitam agentis natura contendere? Quando potest homo firmam mulierem in jejuniis continentiam imitari? Quando potest æquare sedulum earunı in precationibus studium, piam ad lacrymandum pro- pensionem, et prenam ad benemerendum facilita- tem? Vidi ego feminam clam honestissimo utentemn Jurandi genere. Hæc inscio marito de re familiari Bauperibus largiebatur. Pro viri felicitate, pro fa- milia prosperitate, pro incolumitate aliorum in- pertiebat celans virum, sed pro ipso viro. Pro ipso donabat, qui factum nesciebat. Id enim præstabat in gratiam illius, qui videt in abscondito, nec bene- facta sua divulgabat. Et mulier igitur habet, ut ad imaginem sit. Ne consideres hominem, qui extrin- secus est. Ille enim est tanquam velum. Animus autem sedet intus in velo etiam corporis imbecilli. Animi honore sunt æquales, in velis est differentia. Quamobrem, ut Deo similis fias, liberalitatem ainplectere, beneficentiam exerce, innocentiam se- elare, fraterno omines amore, benevolentiaque prose- quere, scelera fuge, peccati perturbationibus domi- nare. ‹ Et piscibus præsit. » Ut piscibus præsis ratione carentibus, perturbationes et animi motus rationi contrarios supera. . præsit bestiis. » Impera le stiis omnibus, quæ sunt in te. Quid? inquies, egone in me ipso bestias habeo? Tu vero bestias habes, et eas quidem innumerabiles, plurima in te est bestia- rum multitudo. Ac ne me contumeliosum existimes, dic, amalo, parvane bestia est iracundia, quando latrat in corde tuo ? nonne ea est quovis cane cru- delior? Quid? in callido animo tuo dolus latitans, nonne quovis urso fraudulento sævior est ? Quid? nonne fera est hypocrisis vel immanissima? Qui autem impetu rapitur ad Tontumeliam, nonne scor- pius est? Qui præceps að vindictam ultionemque fertur, nonne est vipera gravissima ? Quid avarus ipse? nonne lupus est rapacissimus ? Nolta in nobis Sera non invenitur. Qui feminarum amoribus in- c D

Ἐπειδὴ βούλομαί σε ὅμοιον Θεῷ ποιῆσαι, φεύγεις τὸν λόγον τὸν θεοποιοῦντά σε, ἐπιφραξάμενος τὰ ὦτα, ἵνα μηδὲ ἀκούσῃς τῶν σωτηρίων λόγων; Καὶ ἐποίη σεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα. » Τὸν ἄνθρω που, φησὶν ἡ γυνή, τί πρὸς ἐμέ; ὁ ἀνὴρ ἐγένετο · οὐ γὰρ εἶπε τὴν ἄνθρωπον, φησίν, ἀλλὰ τῇ τοῦ ἄρ θρου προσθήκῃ τὸ ἀῤῥενικὸν ἐνέφηνεν. 'Αλλ᾽ ἵνα μὴ ἀμαθῶς τις τῇ τοῦ ἀνθρώπου προσηγορίᾳ ἐπὶ τοῦ ἀνδρὸς ᾗ μόνον κεχρημένος, προσέθηκεν, ο "Αρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς. » Καὶ ἡ γυνὴ ἔχει τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ γεγενῆσθαι, ὡς καὶ ὁ ἀνήρ. Ομοίως ὁμά τιμοι αἱ φύσεις, ἴσαι αἱ ἀρεταί· ἆθλα ἴτα, ἡ κατα- δίκη ὁμοία. Μὴ λεγέτω, Ασθενής εἰμι. Ἡ ἀσθένεια σαρκός, ἐν ψυχῇ τὸ δυνατόν ἐστιν. Ἐπειδὴ τοίνυν ὁμότιμος ἡ κατὰ Θεὸν εἰκὼν, ὁμότιμος ἔστω ἡ ἀρετή, ἡ τῶν ἀγαθῶν ἔργων ἐπίδειξις. Ούδε μία παραίτησις ἐστι τῷ βουλομένῳ προφασίζεσθαι ἀσθενὲς τὸ σῶμα. Οὐδὲ τοῦτο ἁπλῶς· ἀλλὰ ἀπαλὸν μὲν διὰ τὴν συμπά θειαν, εὔτονον δὲ ἐν καρτερίαις, σύντονον δὲ ἐν ἀγρυ πνίαις. Πότε δύναται ἀνθρώπου φύσις ἁμιλληθῆναι γυναικὸς φύσει καρτερικῶς διαγούσῃ τὸν ἑαυτῆς βίον; Πότε τὸ ἐν νηστείαις εὔτονον γυναικών μιμήσασθαι δύναται ἄνθρωπος, τὸ ἐν προσευχαῖς φιλόπονον, τὸ ἐν δάκρυσι δαψιλές, τὸ περὶ εὐποιΐας ἕτοιμον; Εἶδον ἐγὼ γυναῖκα, λάθρα κλέπτουσαν καλὰ κλέμματα, ἄνευ τοῦ ἀνδρὸς τὰς εὐποιΐας ποιοῦσαν ὑπὲρ ἀνδρός. ὑπὲρ αὐξήσεως οἴκου, ὑπὲρ τέκνων διαμονής, διδού σαν καὶ λανθάνουσαν τοῦ ἀνδρὸς τὴν γνῶσιν. Ὑπέρ αὐτοῦ ἐκβάλλουσαν καὶ αὐτὸν ἀποκρύπτουσαν. Ο γὰρ ἐποίει, ἐποίει τῷ βλέποντι ἐν τῷ κρυπτῷ, οὐ δημο σιεύουσα ἑαυτῆς τὴν εὐποιΐαν. Ἡ ἀγαθή γυνή έχει τὸ κατ' εἰκόνα. Μὴ πρόσεχε τῷ ἔξω ἀνθρώπῳ, περί πλασμά ἐστι τοῦτο. Η ψυχή καθέζεται Ενδον ὑπὸ παραπετάσματι καὶ ἀπαλῷ τῷ σώματι. Ψυχή μένο τοι καὶ ψυχὴ ὁμότιμος, ἐν τοῖς παραπετάσμασιν ἡ διαφορά. Δ γενοῦ ὅμοιος βασιλεῖ, οὐκ ἂν εύεργ την με έκρινας ; Εt Θεῷ οὖν ὅμοιος ἐγένου διὰ τῆς χρηστότητος, διὰ τῆς ἀνεξικακίας, διὰ τῆς κοινωνίας, διὰ τοῦ φιλάκ ληλος καὶ φιλάδελφος εἶναι, μισοπόνηρος, κατακρα τῶν τῶν παθῶν τῆς ἁμαρτίας, ἵνα σοι ὑπάρχῃ τὸ ἄρα χειν. ι Καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων. Εδόθη σου ἄρχειν τῶν ἰχθύων τῶν ἀλόγων, ὥστε τοῦ ἀλόγου πά θους ἐγένου ἄρχων. « Καὶ ἀρχέτωσαν τῶν θηρίων, παντὸς θηρίου ἄρχεις. Τί οὖν ; ἐρεῖς· ἐγὼ θηρία ἔχω ἐν ἐμαυτῷ ; Καὶ μυρία, καὶ πολὺν ὄχλον ἐν σεαυτῷ θηρίων ἔχει. Καὶ μὴ ὕβριν νομίσῃς εἶναι τὸ λεγόμε νον, μικρὸν θηρίον ἐστὶν ὁ θυμὸς, ὅταν ὑλακτῇ τῇ καρδίᾳ; κυνὸς παντὸς οὐκ ἔστιν ἀγριώτερος ; Τῇ δὲ δολερά ψυχῇ ὁ δόλος ἐμφωλεύων ἄρκτου πάσης φωλά δος οὐκ ἔστι δυσημερώτερος; Οὐκ ἔστι θηρίον ἡ ὑπό κρισις; Ὁ δὲ ὀξὺς εἰς ὕβρεις σκορπίος οὐκ ἔστιν; Ὁ δὲ λάθρα εἰς ἄμυναν ὁρμῶν, ἐχίδνης οὐκ ἔστι χα- λεπώτερος; Ο δὲ πλεονέκτης, οὐκ ἔστι λύκος ἅρπαξ; Ποῖον θηρίον ἐν ἡμῖν οὐκ ἔστιν ; Ο θηλυμανὴς οὐκ ἔστιν ἵππος ἐπιμαινόμενος ; Ιπποι γάρ, φησί, θηλυ μανεῖς ἐγενήθησαν, ἕκαστος ἐπὶ τὴν γυναῖκα τοῦ πλησίον αὐτοῦ ἐχρεμέτιζε. Μετέθηκεν αὐτὸν ἐπὶ S. GREGORII NYSSENI B cipias ? nisi capias incorruptionis indumentum * Repudias similitudinem Dei? si dixissem tibi, Age- dum, esto similis Regi, nonne amicum me ac bene- licum existimares? Nunc autem volo te Dei simi- lem esse, et orationem te deum efficientem fugis et aspernaris ? et aures obstruis, ne verba salutis exaudias? ‹ Et fecit Deus hominem ad imaginem suam. › Hominem (inquit mulier) ita scriptum est, ut vir tantum intelligatur. Quid igitur ad me? At ne hominis appellatione virum duntaxat intelligeres, subjecit, ● Masculum et feminam fecit eos. » Et mulier perinde atque vir ad imaginem Dei facta est. Eum- dem honorem habent ambæ naturæ, pares virtutes, eaden certamina, idem judicium. Ne dixeris : Sum imbecilla. Imbecillitas in carne est, in animo autem vis ac robur. Quoniam igitur æqualis est virtus, par etiam sit bonorum operum demonstratio. Non temere mulieri ea data est mollitudo, sed ut ad humanitatem facilior sit, ad misericordiamque pro- pensior. In rebus autem, quæ fortitudinem post- lant, robusta est, in vigiliis et laboribus constans. Quando potest hominis natura cum feminæ fortiter vitam agentis natura contendere? Quando potest homo firmam mulierem in jejuniis continentiam imitari? Quando potest æquare sedulum earunı in precationibus studium, piam ad lacrymandum pro- pensionem, et prenam ad benemerendum facilita- tem? Vidi ego feminam clam honestissimo utentemn Jurandi genere. Hæc inscio marito de re familiari Bauperibus largiebatur. Pro viri felicitate, pro fa- milia prosperitate, pro incolumitate aliorum in- pertiebat celans virum, sed pro ipso viro. Pro ipso donabat, qui factum nesciebat. Id enim præstabat in gratiam illius, qui videt in abscondito, nec bene- facta sua divulgabat. Et mulier igitur habet, ut ad imaginem sit. Ne consideres hominem, qui extrin- secus est. Ille enim est tanquam velum. Animus autem sedet intus in velo etiam corporis imbecilli. Animi honore sunt æquales, in velis est differentia. Quamobrem, ut Deo similis fias, liberalitatem ainplectere, beneficentiam exerce, innocentiam se- elare, fraterno omines amore, benevolentiaque prose- quere, scelera fuge, peccati perturbationibus domi- nare. ‹ Et piscibus præsit. » Ut piscibus præsis ratione carentibus, perturbationes et animi motus rationi contrarios supera. . præsit bestiis. » Impera le stiis omnibus, quæ sunt in te. Quid? inquies, egone in me ipso bestias habeo? Tu vero bestias habes, et eas quidem innumerabiles, plurima in te est bestia- rum multitudo. Ac ne me contumeliosum existimes, dic, amalo, parvane bestia est iracundia, quando latrat in corde tuo ? nonne ea est quovis cane cru- delior? Quid? in callido animo tuo dolus latitans, nonne quovis urso fraudulento sævior est ? Quid? nonne fera est hypocrisis vel immanissima? Qui autem impetu rapitur ad Tontumeliam, nonne scor- pius est? Qui præceps að vindictam ultionemque fertur, nonne est vipera gravissima ? Quid avarus ipse? nonne lupus est rapacissimus ? Nolta in nobis Sera non invenitur. Qui feminarum amoribus in- c D

IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. II. τὴν τῶν ἀλόγων φύσιν, διὰ τοῦ πάθους ᾧ προσ- ῳκειώθη. Πολλὰ οὖν θηρία ἐν ἡμῖν. Ἐγένου τοίνυν ἄρχων θηρίων, εἰ τῶν ἔξω ἄρχεις, τὰ δὲ ἔνδον ἀδα- σίλευτα καταλείψεις; Οἷος ἔσῃ τῷ λογισμῷ κατὰ τοῦ λέοντος μὲν φρονῶν καὶ καταφρονῶν αὐτοῦ τοῦ βρυ χήματος, πρίων δὲ τοὺς ὀδόντας καὶ τὴν φωνὴν ἄναρ θρον ἀφεὶς, τοῦ θυμοῦ ἔνδον ὅλου ὁμοῦ προσπεσεῖν φιλονεικοῦντος ; Τί τούτου χαλεπώτερον, οὐδὲ κατα- μένειν ἔνδον συγχωρούντος, ὅταν ἄνθρωπος ὑπὸ τοῦ πάθους κρατηθῇ · ὅταν ὁ θυμὸς τὸν λογισμὸν παρωσά- μενος, αὐτὸς τὴν δυναστείαν τῆς ψυχῆς παραλάβῃ; Αρχων τοίνυν ἐκτίσθης, ἄρχων παθῶν, ἄρχων θη- ρίων, ἄρχων ἑρπετῶν, ἄρχων πτηνών. Μήτε λογι σμούς έχει μετεωροπόρους, μηδὲ κούφος ἔσο καὶ ἄστατος τῇ διανοίᾳ. Πτηνῶν ἄρχειν ἐκρίθης· ἄτοπος εἴ τὰ μὲν πετόμενα ίξῷ καταβάλλων, αὐτὸς δὲ κούφος ὢν καὶ μετέωρος. Μὴ τυφωθῇς, μὴ ὑπεραρθῇς, μὴ μείζω φρονήσῃς τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως. Μὴ ὑπερ- φυσοῦ ἐπαινούμενος, μὴ δόξαζε σεαυτόν, μηδὲ μέγα τι εἶναι νόμιζε σεαυτόν. Εσῃ γὰρ οὕτως πτηνὸν ἄστα- τον, ἀστηρίκτῳ τῇ φύσει ὧδε καὶ ὧδε περιφερόμενος. Αρχε τῶν ἐν σοὶ λογισμῶν, ἵνα γένῃ ἄρχων τῶν ὄντων πάντων. Οὕτως ἡ κατὰ τῶν ζώων δεδομένη ἀρχὴ ῥυθμίζει ἡμᾶς πρὸς τὸ ἡμῶν αὐτῶν ἄρχειν. *Ατοπον γάρ ἐστι βασιλευόμενον οἴκοι, ἐθνῶν βασι- λεύειν· ὑπὸ ἑταίρας κρατούμενον ἔσω, δημοσίᾳ πόλεως εἶναι προστάτην. Τὰ οἴκοι χρήματα χρὴ καλῶς δια τιθέμενον, καὶ τὰ ἔνδον εὐταξίᾳ κατακοσμήσαντα, οὕτω τῶν ἄλλων λαμβάνειν τὴν ἐπιστασίαν. Ἐπει περιστραφήσεται παρὰ τῶν ἀρχομένων ὁ λόγος, ἐὰν ακόσμητα οἴκοι καὶ ἀδιάτακτα ἔχῃ, ὅτι « Ἰατρὲ θε ράπευσον σεαυτόν. • Εαυτοὺς οὖν πρῶτον θεραπεύ σωμεν. Οὐδεὶς μὴ θηράσας λέοντα κατεγνώσθη μὴ κρατήσας δὲ θυμοῦ, καταγέλαστος παντί. Ὥστε ὁ μὲν τοῦ ἰδίου πάθους μή περιγενόμενος,εἰς κατάγνωσιν ἄγεται· ὁ δὲ μὴ δυνηθεὶς ἀγρίων θηρίων περιγενέσθαι, οὔπω μέμψεως ἄξιον πεποιηκώς τι φαίνεται. Ο δὲ οἰκωνομήσας γραφήναι Κύριος, ὁ καὶ τὴν μικρὰν ἡμῶν καὶ ἀσθενῆ γλῶσσαν συγχωρήσας μέχρι τοσού- του ὑμῖν ὁμιλῆσαι, ὁ διὰ τῆς ἀσθενοῦς ἡμῶν διανοίας μεγάλους ὑμῖν θησαυροὺς ἐν τοῖς ὀλίγοις ἀποσκιά- σμασι τῆς ἀληθείας παραδηλώσας, δῴη ὑμῖν διὰ τῶν μικρῶν τὰ μεγάλα, διὰ τῶν ὀλίγων σπερμάτων, τὸ τέλειον τῆς γνώσεως, καὶ ἡμῖν τῆς ἀπολαύσεως τῶν θείων λόγων καρπὸν πεπληρωμένον, ὅτι αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΛΟΓΟΣ Β'. Ὁ μὲν σοφὸς Σολομών οὐκ ἐν πειθοῖς σοφίας λό γοις, ἀλλ' ἐν διδακτοῖς Πνεύματος ἁγίου σοφισθείς, ἐν τοῖς ἀρτίως ἡμῖν ἀνεγνωσμένοις ἀποσεμνύνων τὸν ἄνθρωπον, ἐβόα λέγων· « Μέγα ἄνθρωπος, καὶ τί μιον ἀνὴρ ἐλεήμων. Ἐγὼ δὲ ματαίως κατ' ἐμαυτὸν B inquit, et emissarii facti sunt, unusquisque ad uxo- rem proximi sui hinniebat. Sic in alicujus feræ naturam quisque convertitur, prout aliquo animi vitio perturbationeque vincitur. Ex quo fit, ut in- numerabiles in nobis sint feræ. Credis igitur te ferarum esse dominum, ac principem, si illis, quæ foris sunt, imperes, eas autem quæ intus versan- tur, non domes ac regas? Quorsum tibi ratio, qua leones vincis, eorumque fremitum non reformidas, cum ipse dentibus frendas ut leo, et præ iracundia ° vocem confusam, et perturbatum clamorem emit- tas? Quid enim gravius, aut acerbius est, quam cum iracundiæ furor totus erumpere nititur, nec intus ullo modo contineri potest? Cum ab aliqua – perturbatione victus est homo, non jam ipse im- perat, sed in ejus animo perturbatio dominatur. Quamobrem, cum ita creatus sis, ut bestiis impe- res, et serpentibus et volatilibus, perturbationibus impera. Ne permittas cogitationem tuam sublimem vagari. Ne sinas animum tuum levitate instabilemu ferri. Datum est tibi, ut avibus præsis : absurdum erit, si visco volitantes illas ita capias, ut ipse le- vis sis, efferarisque superbia. Ne sublimes spiritus Lullas, ne intumescas, ne tibi nimium placeas, aut plus de te sentias, quam patiatur humana coudi- tio. Ne laudibus inflatus extollaris, ne te ipse jacti- tes, aut magnum aliquid esse putes. Alioquin eris volucrum similis, quæ natura leves et instabiles huc illuc assidue feruntur, et volitant. Tuum igi- tur animum moderare, eique impera, si vis rebus omnibus in perare. Hac ratione nobis in animantia tribulum imperium uos monet, ac disponit, ut ipsi nobis imperemus. Turpe enim est, ut, qui domi suæ servus est, gentibus dominetur, et is reipublicæ tractet gubernacula, qui scorti nutus observat, qui meretricis arbitrio regitur. Familiam propriam oportet recte gubernare, et, quæ intus sunt, ratione atque ordine disponere ac moderari, nec in alios velle imperium exercere, cum ratio iis, quibus imperare debet, sese subjecerit. Si res tuæ dome- sticæ confusæ perturbatæque sunt, ut bonus nie- dicus te ipsum cura. Nosmetipsos primum curemus. Nemo, quod leonem non vicerit, condemnatur. At, A saniunt, nonne furiosi sunt equi ? Equi amatores, c D qui non superavit iracundiam, passim irridetur. Qui perturbationibus non est superior, merito vi- tuperatur; qui vero feras immanes superare non potest, nulla reprehensione videtur dignus. Et hæc quidem hactenus Dominus : cujus providentia factum est, ut hæc scriberentur, quique debilem atque hæsitantem linguam nostram adjuvit, ut ea vobis utcunque explicaremus ex nostræ cogitatio- nis imbecillitate, exiguaque veritatis adumbratione; quique magnos vobis thesauros præbeat, ex parvis magna, et minutis seminibus perfectos cognitionis fructus subministret, et nobis omnibus tandem largiatur, ut absolutum divinorum sermonum fructum percipiamus in cœlis, cui gloria et imperium in saecula saculorum. Anen. ORATIO II. Sapiens ille Salomon, non sapientiæ verbis ad suadendum aptis, sed doctrina sancti Spiritus eru, ditus, in his quæ paulo ante a nobis lecta sunt, hominem extollens exclamabat, e Magna, inquiens, ‹res est homo, et præclara, vir misericors. › Ego

παρὰ τῆς Γραφῆς δεδιδαγμένος ήμην περὶ τοῦ ἀν θρώπου. Αὐτὸς μὲν γὰρ ἐλογιζόμην, ὅτι· πῶς μέγα ἄνθρωπος, τὸ ἐπίκηρον ζῶον, τὸ μυρίοις πάθεσιν ὑποκείμενον, τὸ ἐκ γεννητῆς εἰς γῆρας μυρίων και κῶν ἐσμὸν ἐξαντλοῦν· περὶ οὗ εἴρηται Κύριε, τα ἐστι ἄνθρωπος, ὅτι ἐμνήσθης αὐτοῦ; ἢ υἱὸς ἀνθρώ που, ὅτι ἐγνώσθης αὐτῷ; » Καὶ ὁ μὲν Ψαλμῳδὸς και ταφρονεῖ ὡς εὐτελοῦς τοῦ ζώου, καὶ ἡ Παροιμία ἀποσεμνύνει ὡς μέγα τι τὸν ἄνθρωπον. Αλλά μου τὴν τοιαύτην διαπόρησιν έλυσεν ἡ ἱστορία τῆς γενέ- σεως τοῦ ἀνθρώπου ἀναγνωσθεῖσα. Ηκούομεν γὰρ νῦν ὅτι Θεὸς ἔλαβε χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον. Εὗρον δὲ ἐκ τοῦ ῥήματος τούτου αμφότερα, ὅτι οὐδὲν ἄνθρωπος καὶ μέγα ἄνθρωπος. Ἐὰν πρὸς τὴν φύσιν μόνον ἀποβλέψῃς, τὸ μηδὲν καὶ τοῦ μηδε νὸς ἄξιος· ἐὰν δὲ πρὸς τὴν τιμὴν ἣν ἐτιμήθη, μέγα ἄνθρωπος. Ποίαν; « Εἶπεν ὁ Θεὸς, Γενηθήτω φως, καὶ ἐγένετο φῶς. » Σύγκρινον ἀνθρώπου γένεσιν καὶ φυκτὸς γένεσιν. Ἐκεῖ εἶπε, « Γενηθήτω στερέωμα. Ο μέγας οὐρανὸς ἄνωθεν ἡμῖν ὑπερτέταται ῥήματι Θεοῦ γενόμενος· ἀστέρες, καὶ ἥλιος, καὶ σελήνη, καὶ πάντα ὅσα θεωροῦμεν ὀφθαλμῷ, καὶ ὅσα ἄνω κατα- λαμβάνομεν μεγέθη, ῥήματι ἔσχε τὸ εἶναι. Θάλασσα καὶ γῆ, καὶ ἡ ἐν αὐτοῖς διακόσμησις, ζώων γένη παντοδαπά - φυτῶν διάφοροι ποικιλίαι, πάντα ταῦτα τῷ ῥήματι γέγονεν. "Ανθρωπος δὲ, πῶς; Ούκ ελέχθη, Γενηθήτω ἄνθρωπος, ὡς, Γενηθήτω στε ρέωμα. Ἀλλὰ πλεῖόν τι ὁρᾷς ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ὑπὲρι φῶς, ὑπὲρ οὐρανὸν, ὑπὲρ φωστῆρας· ὑπὲρ πάντα ἡ ἀνθρώπου γένεσις. • Έλαβε Κύριος ὁ Θεός· καταξιοί ἰδίᾳ χειρὶ διαπλάσαι τὸ ἡμέτερον σῶμα. Οὐ προσέταξεν ἀγγέλῳ· οὐχ ἡ γῆ αὐτομάτος ὥσπερ τοὺς τέττιγας ἡμᾶς ἐξέβρασε, οὐκ εἶπε τῷδε καὶ τῷδε ποιῆσαι λειτουργικαίς δυνάμεσιν. Αλλ' ἰδίᾳ χειρὶ φιλοτεχνεί, γῆν ἔλαβεν. Οταν πρὸς τὸ λη φθὲν ἀπίδῃς, τί ἐστιν ἄνθρωπος; όταν πρὸς τὸν πλάσαντα κατανοήσης, μέγα άνθρωπος, ὥστε και το μηδὲν διὰ τὴν ὕλην, καὶ μέγα διὰ τὴν τιμήν. Δ εσκόπουν ἅ τε εἶχον ἐν τῇ ἐμαυτοῦ διανοίᾳ, καὶ ἃ ο Καὶ ἔλαβεν ὁ Θεός, ο ᾿Αλλὰ πῶς; Ἐκεῖ ἐν τοῖς κατόπιν, «Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον· ἡ ἐνα ταῦθα δὲ, ἄνωθεν ἀνθρώπου γένεσις· ὡς μηδὲν περὶ ἀνθρώπου δεδιδαγμένων ἡμῶν, ἱστορία λέγει· « Καὶ ἔλαβεν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς· καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Ηδη τινὲς ἔφασαν, τὸ μὲν ο πλα σεν, ἐπὶ τοῦ σώματος εἰρῆσθαι· τὸ δὲ ἐποίησεν α ἐπὶ τῆς ψυχῆς. Ἴσως οὐδὲ ἔξω τῆς ἀληθείας ὁ λόγος. Ὅπου μὲν γὰρ εἴρηται, « Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, ο κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτὸν, τὸ • ἐποίησεν » εἴρηται· ὅπου δὲ λοιπὸν περὶ τῆς σωματι κῆς ὑποστάσεως ἡμῖν διηγεῖται, τὸ ο ἔπλασε ο λέγει. Διαφορὰν δὲ ποιήσεως καὶ πλάσεως καὶ ὁ Ψαλμωδός ἐδίδαξεν εἰπών· « Αἱ χεῖρες που εποίησαν με καὶ ἔπλασάν με. » Εποίησε τὸν ἔσω ἄνθρωπον, ἔπλασε τὸν ἔξω. Καὶ γὰρ πρέπει ἡ μὲν πλάσις πηλῷ· ἡ δὲ ποίησις τῷ κατ' εἰκόνα. ὥστε ἐπλάσθη μὲν ἡ σὰρξε εποιήθη δὲ ἡ ψυχή. Ανω τοίνυν εἰπὼν περὶ ψυχῆς ὑποστάσεως, νῦν περὶ τῆς κατὰ τὸ σῶμα διαπλάσεως S. GREGORII NYSSENI sic propter effecteris dignitatem præclarius nihil. autem stulte mecum ipse reputans, tum quæ mili animus suggerebat, tum quæ ex Scriptura didice- ram, considerabam, quonaiu iodo magua res essel lomo, cum mortale sit animal, innumerabilibus obnoxium perturbationibus : quippe qui ex quo in lucem est editus, ad senectutem usque perpetuo innumerabilium molestiarum et incommodorum examine conficietur, de quo scriptum est : Domine, quid est homo, quod memor es ejus, aut filius hominis, quia reputas eum? David ut animal vile despicit hominem, quem Salomon ut magnum et præclarum quid effert et commendat. Hanc mihi dubitationem adimit historia, quæ de hominis ortu legitur. Nunc enim audivimus Deum accepisse de lino terræ, atque hominem formasse. Quibus ex verbis et nihil et magnum quiddam esso hominem B intellexi. Si naturam tantum ejus aspicias, nihil est homo, et nullo, pretio dignus : sin honorem, quo affectus est, consideres, magna res est, ac præclara. Quomodo locutus est Deus ? ‹ Fiat, inquit, elux, et facta est lux. . Perpende hominis et lucis procreationem. Dixit : « Fiat firmamentum, xet ma, gkum supra nos cœlum extensum est, verbo Dei con- feciunt. Et stellia, et sol, et luna, et quascumque vel oculis cernimus, vel animo comprehendimus ma- gnitudines, verbo, ut essent, assecutæ sunt. Mare, el terra, et ornatus eorum, tam varia tum anima- lium tum plantarum genera verbo facta sunt omnia. Homo quonam factus est modo? Non dixit: Fiat homo, ut dixit, Fiat firmamentum. Amplius aliquid cernis in homine quam in luce, quam in colo, quam in luminaribus. Omnibus antecellit hominis procreatio. « Accepit Deus : » manu propria dignatur corpus nostrum. formare. Non jussit angelo. Non, ut cicadas, sponte sua protulit hominem terra. Non ministris Potestatibus hoc iRud faciendum manda- vit, sed manu sua benevolus artifex terram accepit. Si illud quod sumptum est, aspicis, quid homine vilius ? Sin artificem consideras, quid homine majus? Quemadmodum propter materiam eo nihil abjectius, ● Et accepit Deus. » Cur autem, cum ante dictum sit, • Et fecit Deus hominem, > bic in ejus procreatione, tanquam id non intellexerimus, in historia dicitur: c Et accepit Deus pulverem e terra et formavit ho- minem f, Tradiderunt jam quidam verbum illudt, D ‹ Formavit, » ad corpus referri : « Fecit » autem, ad auimum.Quæ quidem ratio fonte non abhorret, a vere, Ut cum exponendum esset hominem esse facturn ad imaginem Dei, scriptum sit, « Recit : » cum autem esset explicanda, quæ ad corporis constitutionem pertinerent, ea vos, • Formavit, adhibita fuerit, præsertim cuin David ipse discrimen horum verbo- rum docuisse videatur, dum diceret : ‹ Manus tuæ fecerunt me, et formaverunt me. Fecit hominem interiorem, exteriorem formavit. Formare enim congruit luto, facere autem imagini Dei. Quain- obrem formata est caro, animus vero factus. Expo- sitis igitur ante, quæ ad constituendum animum spectant, nunc ea narrat, quæ ad corpus couflan- •

παρὰ τῆς Γραφῆς δεδιδαγμένος ήμην περὶ τοῦ ἀν θρώπου. Αὐτὸς μὲν γὰρ ἐλογιζόμην, ὅτι· πῶς μέγα ἄνθρωπος, τὸ ἐπίκηρον ζῶον, τὸ μυρίοις πάθεσιν ὑποκείμενον, τὸ ἐκ γεννητῆς εἰς γῆρας μυρίων και κῶν ἐσμὸν ἐξαντλοῦν· περὶ οὗ εἴρηται Κύριε, τα ἐστι ἄνθρωπος, ὅτι ἐμνήσθης αὐτοῦ; ἢ υἱὸς ἀνθρώ που, ὅτι ἐγνώσθης αὐτῷ; » Καὶ ὁ μὲν Ψαλμῳδὸς και ταφρονεῖ ὡς εὐτελοῦς τοῦ ζώου, καὶ ἡ Παροιμία ἀποσεμνύνει ὡς μέγα τι τὸν ἄνθρωπον. Αλλά μου τὴν τοιαύτην διαπόρησιν έλυσεν ἡ ἱστορία τῆς γενέ- σεως τοῦ ἀνθρώπου ἀναγνωσθεῖσα. Ηκούομεν γὰρ νῦν ὅτι Θεὸς ἔλαβε χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον. Εὗρον δὲ ἐκ τοῦ ῥήματος τούτου αμφότερα, ὅτι οὐδὲν ἄνθρωπος καὶ μέγα ἄνθρωπος. Ἐὰν πρὸς τὴν φύσιν μόνον ἀποβλέψῃς, τὸ μηδὲν καὶ τοῦ μηδε νὸς ἄξιος· ἐὰν δὲ πρὸς τὴν τιμὴν ἣν ἐτιμήθη, μέγα ἄνθρωπος. Ποίαν; « Εἶπεν ὁ Θεὸς, Γενηθήτω φως, καὶ ἐγένετο φῶς. » Σύγκρινον ἀνθρώπου γένεσιν καὶ φυκτὸς γένεσιν. Ἐκεῖ εἶπε, « Γενηθήτω στερέωμα. Ο μέγας οὐρανὸς ἄνωθεν ἡμῖν ὑπερτέταται ῥήματι Θεοῦ γενόμενος· ἀστέρες, καὶ ἥλιος, καὶ σελήνη, καὶ πάντα ὅσα θεωροῦμεν ὀφθαλμῷ, καὶ ὅσα ἄνω κατα- λαμβάνομεν μεγέθη, ῥήματι ἔσχε τὸ εἶναι. Θάλασσα καὶ γῆ, καὶ ἡ ἐν αὐτοῖς διακόσμησις, ζώων γένη παντοδαπά - φυτῶν διάφοροι ποικιλίαι, πάντα ταῦτα τῷ ῥήματι γέγονεν. "Ανθρωπος δὲ, πῶς; Ούκ ελέχθη, Γενηθήτω ἄνθρωπος, ὡς, Γενηθήτω στε ρέωμα. Ἀλλὰ πλεῖόν τι ὁρᾷς ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ὑπὲρι φῶς, ὑπὲρ οὐρανὸν, ὑπὲρ φωστῆρας· ὑπὲρ πάντα ἡ ἀνθρώπου γένεσις. • Έλαβε Κύριος ὁ Θεός· καταξιοί ἰδίᾳ χειρὶ διαπλάσαι τὸ ἡμέτερον σῶμα. Οὐ προσέταξεν ἀγγέλῳ· οὐχ ἡ γῆ αὐτομάτος ὥσπερ τοὺς τέττιγας ἡμᾶς ἐξέβρασε, οὐκ εἶπε τῷδε καὶ τῷδε ποιῆσαι λειτουργικαίς δυνάμεσιν. Αλλ' ἰδίᾳ χειρὶ φιλοτεχνεί, γῆν ἔλαβεν. Οταν πρὸς τὸ λη φθὲν ἀπίδῃς, τί ἐστιν ἄνθρωπος; όταν πρὸς τὸν πλάσαντα κατανοήσης, μέγα άνθρωπος, ὥστε και το μηδὲν διὰ τὴν ὕλην, καὶ μέγα διὰ τὴν τιμήν. Δ εσκόπουν ἅ τε εἶχον ἐν τῇ ἐμαυτοῦ διανοίᾳ, καὶ ἃ ο Καὶ ἔλαβεν ὁ Θεός, ο ᾿Αλλὰ πῶς; Ἐκεῖ ἐν τοῖς κατόπιν, «Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον· ἡ ἐνα ταῦθα δὲ, ἄνωθεν ἀνθρώπου γένεσις· ὡς μηδὲν περὶ ἀνθρώπου δεδιδαγμένων ἡμῶν, ἱστορία λέγει· « Καὶ ἔλαβεν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς· καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Ηδη τινὲς ἔφασαν, τὸ μὲν ο πλα σεν, ἐπὶ τοῦ σώματος εἰρῆσθαι· τὸ δὲ ἐποίησεν α ἐπὶ τῆς ψυχῆς. Ἴσως οὐδὲ ἔξω τῆς ἀληθείας ὁ λόγος. Ὅπου μὲν γὰρ εἴρηται, « Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, ο κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτὸν, τὸ • ἐποίησεν » εἴρηται· ὅπου δὲ λοιπὸν περὶ τῆς σωματι κῆς ὑποστάσεως ἡμῖν διηγεῖται, τὸ ο ἔπλασε ο λέγει. Διαφορὰν δὲ ποιήσεως καὶ πλάσεως καὶ ὁ Ψαλμωδός ἐδίδαξεν εἰπών· « Αἱ χεῖρες που εποίησαν με καὶ ἔπλασάν με. » Εποίησε τὸν ἔσω ἄνθρωπον, ἔπλασε τὸν ἔξω. Καὶ γὰρ πρέπει ἡ μὲν πλάσις πηλῷ· ἡ δὲ ποίησις τῷ κατ' εἰκόνα. ὥστε ἐπλάσθη μὲν ἡ σὰρξε εποιήθη δὲ ἡ ψυχή. Ανω τοίνυν εἰπὼν περὶ ψυχῆς ὑποστάσεως, νῦν περὶ τῆς κατὰ τὸ σῶμα διαπλάσεως S. GREGORII NYSSENI sic propter effecteris dignitatem præclarius nihil. autem stulte mecum ipse reputans, tum quæ mili animus suggerebat, tum quæ ex Scriptura didice- ram, considerabam, quonaiu iodo magua res essel lomo, cum mortale sit animal, innumerabilibus obnoxium perturbationibus : quippe qui ex quo in lucem est editus, ad senectutem usque perpetuo innumerabilium molestiarum et incommodorum examine conficietur, de quo scriptum est : Domine, quid est homo, quod memor es ejus, aut filius hominis, quia reputas eum? David ut animal vile despicit hominem, quem Salomon ut magnum et præclarum quid effert et commendat. Hanc mihi dubitationem adimit historia, quæ de hominis ortu legitur. Nunc enim audivimus Deum accepisse de lino terræ, atque hominem formasse. Quibus ex verbis et nihil et magnum quiddam esso hominem B intellexi. Si naturam tantum ejus aspicias, nihil est homo, et nullo, pretio dignus : sin honorem, quo affectus est, consideres, magna res est, ac præclara. Quomodo locutus est Deus ? ‹ Fiat, inquit, elux, et facta est lux. . Perpende hominis et lucis procreationem. Dixit : « Fiat firmamentum, xet ma, gkum supra nos cœlum extensum est, verbo Dei con- feciunt. Et stellia, et sol, et luna, et quascumque vel oculis cernimus, vel animo comprehendimus ma- gnitudines, verbo, ut essent, assecutæ sunt. Mare, el terra, et ornatus eorum, tam varia tum anima- lium tum plantarum genera verbo facta sunt omnia. Homo quonam factus est modo? Non dixit: Fiat homo, ut dixit, Fiat firmamentum. Amplius aliquid cernis in homine quam in luce, quam in colo, quam in luminaribus. Omnibus antecellit hominis procreatio. « Accepit Deus : » manu propria dignatur corpus nostrum. formare. Non jussit angelo. Non, ut cicadas, sponte sua protulit hominem terra. Non ministris Potestatibus hoc iRud faciendum manda- vit, sed manu sua benevolus artifex terram accepit. Si illud quod sumptum est, aspicis, quid homine vilius ? Sin artificem consideras, quid homine majus? Quemadmodum propter materiam eo nihil abjectius, ● Et accepit Deus. » Cur autem, cum ante dictum sit, • Et fecit Deus hominem, > bic in ejus procreatione, tanquam id non intellexerimus, in historia dicitur: c Et accepit Deus pulverem e terra et formavit ho- minem f, Tradiderunt jam quidam verbum illudt, D ‹ Formavit, » ad corpus referri : « Fecit » autem, ad auimum.Quæ quidem ratio fonte non abhorret, a vere, Ut cum exponendum esset hominem esse facturn ad imaginem Dei, scriptum sit, « Recit : » cum autem esset explicanda, quæ ad corporis constitutionem pertinerent, ea vos, • Formavit, adhibita fuerit, præsertim cuin David ipse discrimen horum verbo- rum docuisse videatur, dum diceret : ‹ Manus tuæ fecerunt me, et formaverunt me. Fecit hominem interiorem, exteriorem formavit. Formare enim congruit luto, facere autem imagini Dei. Quain- obrem formata est caro, animus vero factus. Expo- sitis igitur ante, quæ ad constituendum animum spectant, nunc ea narrat, quæ ad corpus couflan- •

ἧκε. Πᾶσα ἡ τῶν μελῶν ἡμῶν κατάστασις πλήρης ἔστω τῶν κατὰ τὰς ἐντολὰς ἐργασιῶν· τοῦτό ἐστι, • Πληρώσατε τὴν γῆν. Κοιναὶ μὲν αἱ φωναὶ καὶ τοῖς ἀλόγοις· ἰδιάζουσαι δὲ γίνονται, ὅταν τῷ κατ᾿ εἰκόνα καὶ ᾧ ἐτιμήθημεν, τούτῳ χρησώμεθα. Τὰ μὲν γὰρ σωματικῶς αὔξει, ἡμεῖς δὲ πνευματικῶς· καὶ τὰ μὲν πληροί τὴν γῆν τῷ πλήθει, ἡμεῖς δὲ πληρούμεν δε ταῖς ἀγαθαῖς ἐργασίαις τὴν συνεζευγμένην ἡμῖν γῆν, τουτέστι τὴν σωματικὴν ὑπηρεσίαν. Ιδού δέδωκα ὑμῖν ξύλον δ ἔχει καρπὸν ἐν ἑαυτῷ ὑμῖν ἔσται εἰς βρῶσιν. • Μηδὲν παρατρεχέτω ἡ Εκκλησία· πάντα νόμιμά ἐστιν. Οὐκ εἶπε, Δέδωκα ὑμῖν τοὺς ἰχθύας εἰς βρῶσιν, δέδωκα ὑμῖν τὰ κτή- νη, τὰ ἑρπετὰ, τὰ τετράποδα · οὐ γὰρ τούτων ἕνεκεν ἔκτισε, φησίν. Αλλ' ἡ πρώτη νομοθεσία καρπῶν ἀπόλαυσιν συνεχώρησεν· ἔτι γὰρ ἐνομιζό μεθα ἄξιοι εἶναι τοῦ παραδείσου. Εστι δέ τι ἐν τῷ λανθάνοντι μυστήριον ; ἡμῖν γὰρ καὶ τοῖς θηρίοις καὶ τοῖς πετεινοῖς τοῦ οὐρανοῦ, καὶ πᾶσι τοῖς θηρίοις τῆς γῆς οἱ καρποὶ ἐδόθησαν, καὶ ἡ χλόη. Καὶ μὴ νῦν ὁρῶμεν πολλὰ τῶν θηρίων καρποῖς μὴ τρεφό μενα; ποίῳ γὰρ καρπῷ καταδέχεται πάρδαλις τρα φῆναι; τίς δὲ καρπὸς δύναται λέοντα θρέψαι ; Αλλ' ὅμως ταῦτα τῷ νόμῳ τῆς φύσεως ὑποτεταγμένα, καρποῖς διετρέφετο. Ἐπειδὴ δὲ ὁ ἄνθρωπος ἐξεδι ᾐτήθη καὶ ἐξέβη τοῦ δρου τοῦ δεδομένου αὐτῷ, μετὰ τὸν κατακλυσμὸν εἰδὼς ὁ Κύριος ἀφειδεῖς τοὺς ἀνθρώ πους, ἐπὶ πάντων τὴν ἀπόλαυσιν συνεχώρησε. Πάντα ταῦτα φάγεσθε ὡς λάχανα χόρτου. Ταύτῃ τῇ συγχων ρήσει καὶ τὰ λοιπὰ ζῶα ἔλαβε τὴν τοῦ ἐσθίειν ἄδειαν. Ἐξ ἐκείνου λοιπὸν ὠμοβόρος ὁ λέων, ἐξ ἐκείνου καὶ γῦπες ἀναμένουσι θνησιμαία. Οὐ δήπου γὰρ καὶ γῦπες ὁμοῦ τῷ γεννηθῆναι ζῶα περιεσκόπουν την γῆν. Οὔπω γάρ τι ἀπέθανε τῶν παρὰ Θεοῦ σημαινο μένων ἢ γενομένων, ἵνα γύπες τραφώσιν· οὔτε φύσιν διεχώρισεν· ἀκμαία γάρ· οὔτε θηραταὶ ἀνάλωσαν - οὔπω γὰρ ἐπιτήδευσις ἀνθρώπων· οὔτε θηρία δια ἐσπα· οὔτε γὰρ ἦν ὠμοβόρα. Γυψὶ δὲ ἀσύνηθες ἀπὸ νεκρῶν διαιτᾶσθαι· ὥστε οὔπω ἦν νεκρά, οὔπω δυσ ωδία, οὔπω τοιαύτη τροφή γυπῶν, ἀλλὰ πάντες τὰ κύκνων διῃτῶντο, καὶ πάντα τοὺς λειμῶνας ἐπενέ- μετο. Καὶ οἷα ὁρῶμεν κύνας θεραπείας ἕνεκεν πολ- λάκις ἄγρωστιν ἐπινεμομένους, οὐκ ἐπειδὴ συμφυής αὐτοῖς ἐστιν ἡ τροφή, ἀλλ' ἐπειδὴ ἀδιδάκτῳ τινὶ φύσεως διδασκαλίᾳ ἐπὶ τὸ συμφέρον ἔρχεται τὰ ἄλογα· τοιαῦτα λόγισαι εἶναι καὶ τότε τὰ ὠμοβόρα τῶν ζώων, χόρτον ἑαυτοῖς τροφὴν ἐπινοεῖν, οὐκ ἀλλήλοις ἐπιβουλεύοντα· ἀλλ᾽ οἷα μέλλει εἶναι μετὰ ταῦτα ἡ ἀποκατάστασις, τοιαύτη ἦν ἡ πρώτη γένεσις. Επανέρχεται δὲ ὁ ἄν θρωπος ἐπὶ τὴν πάλαι αὐτοῦ κατάστασιν, τὴν πονη- ρίαν ἀφέμενος· τὴν πολυμέριμνον ταύτην ζωήν, τὴν περὶ τὰ βιωτικὰ τῆς ψυχῆς δουλείαν, ταῦτα πάντα ἀποθέμενος, ἐπὶ τὸν ἐν παραδείσῳ ὑποστρέφει βίον ἐκεῖνον τὸν ἀδούλωτον τοῖς πάθεσι τῆς σαρκός, τὸν ἐλεύθερον, τὸν Θεῷ συνομιλον, τὸν ἀγγέλοις ὁμοδίαι- του. Ταῦτα τοίνυν εἴρηται ἡμῖν, οὐκ ἐπειδὴ ἀπο S. GREGORII NYSSENI rerun aspectu, quæ recta sunt. Bepleatur manus & operibus bonis. Repleantur itidem pedes ad visen- dos pauperes, et ad ea, quæ oportet, exsequenda proficiscentes. Omnia denique menibra nostra re- pleantur observatione mandatorum Dei. Hoc signi- ficat ea vor, « Replete terrain. Atque illa oratio, » quæ communis est nobis cum reliquis animanti- bus, proprie refertur ad nos, cum intelligitur ex ea ratione, qua honorati sumus, et facti ad imagi- nem Dei. Crescunt enim cætera animalia corporeis incrementis, nos autem incorporeis, et ad spiritum pertinentibus. Atque illa quidem terram replent multitudine, nos autem terram corporis nostri bonis conjunctam, honis operibus replemus. ‹ Ecce dedi vobis omne lignum habens fructum in semetipso, ut sit vobis in escam. » Ne prætercur- « rat Ecclesia. Omnia legitima sunt. Non dixit : B Dedi vobis pisces ad vescendum. Dedi vobis cete, et reptilia, et quadrupeda. Non enim ob id ea creavit. Sed prima lex concessit, ut fructi- bus vesceremur. Adhuc enim paradiso digni pu- tabamur. Ecquod hic latet mysterium? Nobis et bestiis, et volucribus dati sunt fructus, et herba, ad vescendum, et volucribus cali, et omnibus ani- mantibus terræ. Atqui multa cernimus animalia fructibus non vesci. Quo enim fructu vescitur pardus aut leo? Hi tamen legi naturæ subjecti fructibus alebantur. Sed cum homo recessisset a miaudato, et extra paradisum vitam ageret, post diluvium videns Dominus homines contumaces, concessit eis, ut omnibus vescerentur: Omne quod movetur, inquit, et vivit, erit vobis in cibum, quasi C olera virentia tradidi vobis omnia. Quo quidem concesso, reliqua item animalia comedendi licen- tiam nacta sunt. Ex eo tempore et leo crudivorus, et vultures cadaverum avidi. Neque enim simul ac geniti sunt terram circumlustrabant. Nondum quidquam inter- ierat eorum quæ vel a Deo facta, vel genita erant, quo vultures nutrirentur. Neque natura separabat et dissolvebat; vigebat enim. Neque venatores oc- cidebant; nondum enim vacabant homines ejusmodi studio. Neque feræ dilaniabant; neque enim erant crudivoræ. Nec ipsí vultures vesci cadaveribus as- sueverant : quoniam nondum erant cadavera, non- dum fetor, nonduin talis vulturum cibus; sed omnia more cycnorum victitabant, omnia in pratis pa- scebantur. Et quemadmodum videmus canes herbas curationis causa sæpe comedere, non quod ille cibus eis sit naturalis, sed naturæ quodam in- stinetu commoniti feruntur ad id quod salutiferum illis futurum est, sic crudivora tune animalia erant, non ut sibi vicissim insidias struerent, sed ut mox ad pristinam redirent consuetudinem. Cæterum hono revertitur ad pristinum statum, inprobam, æríímnosam, · servilemque in victu sollicitudinem omittens. Sic enim ad vitam redit ejus similem, quam degebat in paradiso, a carnis perturbationi- bus remotam, securam, et liberam, et cum Deo atque angelis conjunctam. Hæc a nobis dicta sunt, non quod homines ab usu ciborum a Deo concesso D

ἧκε. Πᾶσα ἡ τῶν μελῶν ἡμῶν κατάστασις πλήρης ἔστω τῶν κατὰ τὰς ἐντολὰς ἐργασιῶν· τοῦτό ἐστι, • Πληρώσατε τὴν γῆν. Κοιναὶ μὲν αἱ φωναὶ καὶ τοῖς ἀλόγοις· ἰδιάζουσαι δὲ γίνονται, ὅταν τῷ κατ᾿ εἰκόνα καὶ ᾧ ἐτιμήθημεν, τούτῳ χρησώμεθα. Τὰ μὲν γὰρ σωματικῶς αὔξει, ἡμεῖς δὲ πνευματικῶς· καὶ τὰ μὲν πληροί τὴν γῆν τῷ πλήθει, ἡμεῖς δὲ πληρούμεν δε ταῖς ἀγαθαῖς ἐργασίαις τὴν συνεζευγμένην ἡμῖν γῆν, τουτέστι τὴν σωματικὴν ὑπηρεσίαν. Ιδού δέδωκα ὑμῖν ξύλον δ ἔχει καρπὸν ἐν ἑαυτῷ ὑμῖν ἔσται εἰς βρῶσιν. • Μηδὲν παρατρεχέτω ἡ Εκκλησία· πάντα νόμιμά ἐστιν. Οὐκ εἶπε, Δέδωκα ὑμῖν τοὺς ἰχθύας εἰς βρῶσιν, δέδωκα ὑμῖν τὰ κτή- νη, τὰ ἑρπετὰ, τὰ τετράποδα · οὐ γὰρ τούτων ἕνεκεν ἔκτισε, φησίν. Αλλ' ἡ πρώτη νομοθεσία καρπῶν ἀπόλαυσιν συνεχώρησεν· ἔτι γὰρ ἐνομιζό μεθα ἄξιοι εἶναι τοῦ παραδείσου. Εστι δέ τι ἐν τῷ λανθάνοντι μυστήριον ; ἡμῖν γὰρ καὶ τοῖς θηρίοις καὶ τοῖς πετεινοῖς τοῦ οὐρανοῦ, καὶ πᾶσι τοῖς θηρίοις τῆς γῆς οἱ καρποὶ ἐδόθησαν, καὶ ἡ χλόη. Καὶ μὴ νῦν ὁρῶμεν πολλὰ τῶν θηρίων καρποῖς μὴ τρεφό μενα; ποίῳ γὰρ καρπῷ καταδέχεται πάρδαλις τρα φῆναι; τίς δὲ καρπὸς δύναται λέοντα θρέψαι ; Αλλ' ὅμως ταῦτα τῷ νόμῳ τῆς φύσεως ὑποτεταγμένα, καρποῖς διετρέφετο. Ἐπειδὴ δὲ ὁ ἄνθρωπος ἐξεδι ᾐτήθη καὶ ἐξέβη τοῦ δρου τοῦ δεδομένου αὐτῷ, μετὰ τὸν κατακλυσμὸν εἰδὼς ὁ Κύριος ἀφειδεῖς τοὺς ἀνθρώ πους, ἐπὶ πάντων τὴν ἀπόλαυσιν συνεχώρησε. Πάντα ταῦτα φάγεσθε ὡς λάχανα χόρτου. Ταύτῃ τῇ συγχων ρήσει καὶ τὰ λοιπὰ ζῶα ἔλαβε τὴν τοῦ ἐσθίειν ἄδειαν. Ἐξ ἐκείνου λοιπὸν ὠμοβόρος ὁ λέων, ἐξ ἐκείνου καὶ γῦπες ἀναμένουσι θνησιμαία. Οὐ δήπου γὰρ καὶ γῦπες ὁμοῦ τῷ γεννηθῆναι ζῶα περιεσκόπουν την γῆν. Οὔπω γάρ τι ἀπέθανε τῶν παρὰ Θεοῦ σημαινο μένων ἢ γενομένων, ἵνα γύπες τραφώσιν· οὔτε φύσιν διεχώρισεν· ἀκμαία γάρ· οὔτε θηραταὶ ἀνάλωσαν - οὔπω γὰρ ἐπιτήδευσις ἀνθρώπων· οὔτε θηρία δια ἐσπα· οὔτε γὰρ ἦν ὠμοβόρα. Γυψὶ δὲ ἀσύνηθες ἀπὸ νεκρῶν διαιτᾶσθαι· ὥστε οὔπω ἦν νεκρά, οὔπω δυσ ωδία, οὔπω τοιαύτη τροφή γυπῶν, ἀλλὰ πάντες τὰ κύκνων διῃτῶντο, καὶ πάντα τοὺς λειμῶνας ἐπενέ- μετο. Καὶ οἷα ὁρῶμεν κύνας θεραπείας ἕνεκεν πολ- λάκις ἄγρωστιν ἐπινεμομένους, οὐκ ἐπειδὴ συμφυής αὐτοῖς ἐστιν ἡ τροφή, ἀλλ' ἐπειδὴ ἀδιδάκτῳ τινὶ φύσεως διδασκαλίᾳ ἐπὶ τὸ συμφέρον ἔρχεται τὰ ἄλογα· τοιαῦτα λόγισαι εἶναι καὶ τότε τὰ ὠμοβόρα τῶν ζώων, χόρτον ἑαυτοῖς τροφὴν ἐπινοεῖν, οὐκ ἀλλήλοις ἐπιβουλεύοντα· ἀλλ᾽ οἷα μέλλει εἶναι μετὰ ταῦτα ἡ ἀποκατάστασις, τοιαύτη ἦν ἡ πρώτη γένεσις. Επανέρχεται δὲ ὁ ἄν θρωπος ἐπὶ τὴν πάλαι αὐτοῦ κατάστασιν, τὴν πονη- ρίαν ἀφέμενος· τὴν πολυμέριμνον ταύτην ζωήν, τὴν περὶ τὰ βιωτικὰ τῆς ψυχῆς δουλείαν, ταῦτα πάντα ἀποθέμενος, ἐπὶ τὸν ἐν παραδείσῳ ὑποστρέφει βίον ἐκεῖνον τὸν ἀδούλωτον τοῖς πάθεσι τῆς σαρκός, τὸν ἐλεύθερον, τὸν Θεῷ συνομιλον, τὸν ἀγγέλοις ὁμοδίαι- του. Ταῦτα τοίνυν εἴρηται ἡμῖν, οὐκ ἐπειδὴ ἀπο S. GREGORII NYSSENI rerun aspectu, quæ recta sunt. Bepleatur manus & operibus bonis. Repleantur itidem pedes ad visen- dos pauperes, et ad ea, quæ oportet, exsequenda proficiscentes. Omnia denique menibra nostra re- pleantur observatione mandatorum Dei. Hoc signi- ficat ea vor, « Replete terrain. Atque illa oratio, » quæ communis est nobis cum reliquis animanti- bus, proprie refertur ad nos, cum intelligitur ex ea ratione, qua honorati sumus, et facti ad imagi- nem Dei. Crescunt enim cætera animalia corporeis incrementis, nos autem incorporeis, et ad spiritum pertinentibus. Atque illa quidem terram replent multitudine, nos autem terram corporis nostri bonis conjunctam, honis operibus replemus. ‹ Ecce dedi vobis omne lignum habens fructum in semetipso, ut sit vobis in escam. » Ne prætercur- « rat Ecclesia. Omnia legitima sunt. Non dixit : B Dedi vobis pisces ad vescendum. Dedi vobis cete, et reptilia, et quadrupeda. Non enim ob id ea creavit. Sed prima lex concessit, ut fructi- bus vesceremur. Adhuc enim paradiso digni pu- tabamur. Ecquod hic latet mysterium? Nobis et bestiis, et volucribus dati sunt fructus, et herba, ad vescendum, et volucribus cali, et omnibus ani- mantibus terræ. Atqui multa cernimus animalia fructibus non vesci. Quo enim fructu vescitur pardus aut leo? Hi tamen legi naturæ subjecti fructibus alebantur. Sed cum homo recessisset a miaudato, et extra paradisum vitam ageret, post diluvium videns Dominus homines contumaces, concessit eis, ut omnibus vescerentur: Omne quod movetur, inquit, et vivit, erit vobis in cibum, quasi C olera virentia tradidi vobis omnia. Quo quidem concesso, reliqua item animalia comedendi licen- tiam nacta sunt. Ex eo tempore et leo crudivorus, et vultures cadaverum avidi. Neque enim simul ac geniti sunt terram circumlustrabant. Nondum quidquam inter- ierat eorum quæ vel a Deo facta, vel genita erant, quo vultures nutrirentur. Neque natura separabat et dissolvebat; vigebat enim. Neque venatores oc- cidebant; nondum enim vacabant homines ejusmodi studio. Neque feræ dilaniabant; neque enim erant crudivoræ. Nec ipsí vultures vesci cadaveribus as- sueverant : quoniam nondum erant cadavera, non- dum fetor, nonduin talis vulturum cibus; sed omnia more cycnorum victitabant, omnia in pratis pa- scebantur. Et quemadmodum videmus canes herbas curationis causa sæpe comedere, non quod ille cibus eis sit naturalis, sed naturæ quodam in- stinetu commoniti feruntur ad id quod salutiferum illis futurum est, sic crudivora tune animalia erant, non ut sibi vicissim insidias struerent, sed ut mox ad pristinam redirent consuetudinem. Cæterum hono revertitur ad pristinum statum, inprobam, æríímnosam, · servilemque in victu sollicitudinem omittens. Sic enim ad vitam redit ejus similem, quam degebat in paradiso, a carnis perturbationi- bus remotam, securam, et liberam, et cum Deo atque angelis conjunctam. Hæc a nobis dicta sunt, non quod homines ab usu ciborum a Deo concesso D

ἧκε. Πᾶσα ἡ τῶν μελῶν ἡμῶν κατάστασις πλήρης ἔστω τῶν κατὰ τὰς ἐντολὰς ἐργασιῶν· τοῦτό ἐστι, • Πληρώσατε τὴν γῆν. Κοιναὶ μὲν αἱ φωναὶ καὶ τοῖς ἀλόγοις· ἰδιάζουσαι δὲ γίνονται, ὅταν τῷ κατ᾿ εἰκόνα καὶ ᾧ ἐτιμήθημεν, τούτῳ χρησώμεθα. Τὰ μὲν γὰρ σωματικῶς αὔξει, ἡμεῖς δὲ πνευματικῶς· καὶ τὰ μὲν πληροί τὴν γῆν τῷ πλήθει, ἡμεῖς δὲ πληρούμεν δε ταῖς ἀγαθαῖς ἐργασίαις τὴν συνεζευγμένην ἡμῖν γῆν, τουτέστι τὴν σωματικὴν ὑπηρεσίαν. Ιδού δέδωκα ὑμῖν ξύλον δ ἔχει καρπὸν ἐν ἑαυτῷ ὑμῖν ἔσται εἰς βρῶσιν. • Μηδὲν παρατρεχέτω ἡ Εκκλησία· πάντα νόμιμά ἐστιν. Οὐκ εἶπε, Δέδωκα ὑμῖν τοὺς ἰχθύας εἰς βρῶσιν, δέδωκα ὑμῖν τὰ κτή- νη, τὰ ἑρπετὰ, τὰ τετράποδα · οὐ γὰρ τούτων ἕνεκεν ἔκτισε, φησίν. Αλλ' ἡ πρώτη νομοθεσία καρπῶν ἀπόλαυσιν συνεχώρησεν· ἔτι γὰρ ἐνομιζό μεθα ἄξιοι εἶναι τοῦ παραδείσου. Εστι δέ τι ἐν τῷ λανθάνοντι μυστήριον ; ἡμῖν γὰρ καὶ τοῖς θηρίοις καὶ τοῖς πετεινοῖς τοῦ οὐρανοῦ, καὶ πᾶσι τοῖς θηρίοις τῆς γῆς οἱ καρποὶ ἐδόθησαν, καὶ ἡ χλόη. Καὶ μὴ νῦν ὁρῶμεν πολλὰ τῶν θηρίων καρποῖς μὴ τρεφό μενα; ποίῳ γὰρ καρπῷ καταδέχεται πάρδαλις τρα φῆναι; τίς δὲ καρπὸς δύναται λέοντα θρέψαι ; Αλλ' ὅμως ταῦτα τῷ νόμῳ τῆς φύσεως ὑποτεταγμένα, καρποῖς διετρέφετο. Ἐπειδὴ δὲ ὁ ἄνθρωπος ἐξεδι ᾐτήθη καὶ ἐξέβη τοῦ δρου τοῦ δεδομένου αὐτῷ, μετὰ τὸν κατακλυσμὸν εἰδὼς ὁ Κύριος ἀφειδεῖς τοὺς ἀνθρώ πους, ἐπὶ πάντων τὴν ἀπόλαυσιν συνεχώρησε. Πάντα ταῦτα φάγεσθε ὡς λάχανα χόρτου. Ταύτῃ τῇ συγχων ρήσει καὶ τὰ λοιπὰ ζῶα ἔλαβε τὴν τοῦ ἐσθίειν ἄδειαν. Ἐξ ἐκείνου λοιπὸν ὠμοβόρος ὁ λέων, ἐξ ἐκείνου καὶ γῦπες ἀναμένουσι θνησιμαία. Οὐ δήπου γὰρ καὶ γῦπες ὁμοῦ τῷ γεννηθῆναι ζῶα περιεσκόπουν την γῆν. Οὔπω γάρ τι ἀπέθανε τῶν παρὰ Θεοῦ σημαινο μένων ἢ γενομένων, ἵνα γύπες τραφώσιν· οὔτε φύσιν διεχώρισεν· ἀκμαία γάρ· οὔτε θηραταὶ ἀνάλωσαν - οὔπω γὰρ ἐπιτήδευσις ἀνθρώπων· οὔτε θηρία δια ἐσπα· οὔτε γὰρ ἦν ὠμοβόρα. Γυψὶ δὲ ἀσύνηθες ἀπὸ νεκρῶν διαιτᾶσθαι· ὥστε οὔπω ἦν νεκρά, οὔπω δυσ ωδία, οὔπω τοιαύτη τροφή γυπῶν, ἀλλὰ πάντες τὰ κύκνων διῃτῶντο, καὶ πάντα τοὺς λειμῶνας ἐπενέ- μετο. Καὶ οἷα ὁρῶμεν κύνας θεραπείας ἕνεκεν πολ- λάκις ἄγρωστιν ἐπινεμομένους, οὐκ ἐπειδὴ συμφυής αὐτοῖς ἐστιν ἡ τροφή, ἀλλ' ἐπειδὴ ἀδιδάκτῳ τινὶ φύσεως διδασκαλίᾳ ἐπὶ τὸ συμφέρον ἔρχεται τὰ ἄλογα· τοιαῦτα λόγισαι εἶναι καὶ τότε τὰ ὠμοβόρα τῶν ζώων, χόρτον ἑαυτοῖς τροφὴν ἐπινοεῖν, οὐκ ἀλλήλοις ἐπιβουλεύοντα· ἀλλ᾽ οἷα μέλλει εἶναι μετὰ ταῦτα ἡ ἀποκατάστασις, τοιαύτη ἦν ἡ πρώτη γένεσις. Επανέρχεται δὲ ὁ ἄν θρωπος ἐπὶ τὴν πάλαι αὐτοῦ κατάστασιν, τὴν πονη- ρίαν ἀφέμενος· τὴν πολυμέριμνον ταύτην ζωήν, τὴν περὶ τὰ βιωτικὰ τῆς ψυχῆς δουλείαν, ταῦτα πάντα ἀποθέμενος, ἐπὶ τὸν ἐν παραδείσῳ ὑποστρέφει βίον ἐκεῖνον τὸν ἀδούλωτον τοῖς πάθεσι τῆς σαρκός, τὸν ἐλεύθερον, τὸν Θεῷ συνομιλον, τὸν ἀγγέλοις ὁμοδίαι- του. Ταῦτα τοίνυν εἴρηται ἡμῖν, οὐκ ἐπειδὴ ἀπο S. GREGORII NYSSENI rerun aspectu, quæ recta sunt. Bepleatur manus & operibus bonis. Repleantur itidem pedes ad visen- dos pauperes, et ad ea, quæ oportet, exsequenda proficiscentes. Omnia denique menibra nostra re- pleantur observatione mandatorum Dei. Hoc signi- ficat ea vor, « Replete terrain. Atque illa oratio, » quæ communis est nobis cum reliquis animanti- bus, proprie refertur ad nos, cum intelligitur ex ea ratione, qua honorati sumus, et facti ad imagi- nem Dei. Crescunt enim cætera animalia corporeis incrementis, nos autem incorporeis, et ad spiritum pertinentibus. Atque illa quidem terram replent multitudine, nos autem terram corporis nostri bonis conjunctam, honis operibus replemus. ‹ Ecce dedi vobis omne lignum habens fructum in semetipso, ut sit vobis in escam. » Ne prætercur- « rat Ecclesia. Omnia legitima sunt. Non dixit : B Dedi vobis pisces ad vescendum. Dedi vobis cete, et reptilia, et quadrupeda. Non enim ob id ea creavit. Sed prima lex concessit, ut fructi- bus vesceremur. Adhuc enim paradiso digni pu- tabamur. Ecquod hic latet mysterium? Nobis et bestiis, et volucribus dati sunt fructus, et herba, ad vescendum, et volucribus cali, et omnibus ani- mantibus terræ. Atqui multa cernimus animalia fructibus non vesci. Quo enim fructu vescitur pardus aut leo? Hi tamen legi naturæ subjecti fructibus alebantur. Sed cum homo recessisset a miaudato, et extra paradisum vitam ageret, post diluvium videns Dominus homines contumaces, concessit eis, ut omnibus vescerentur: Omne quod movetur, inquit, et vivit, erit vobis in cibum, quasi C olera virentia tradidi vobis omnia. Quo quidem concesso, reliqua item animalia comedendi licen- tiam nacta sunt. Ex eo tempore et leo crudivorus, et vultures cadaverum avidi. Neque enim simul ac geniti sunt terram circumlustrabant. Nondum quidquam inter- ierat eorum quæ vel a Deo facta, vel genita erant, quo vultures nutrirentur. Neque natura separabat et dissolvebat; vigebat enim. Neque venatores oc- cidebant; nondum enim vacabant homines ejusmodi studio. Neque feræ dilaniabant; neque enim erant crudivoræ. Nec ipsí vultures vesci cadaveribus as- sueverant : quoniam nondum erant cadavera, non- dum fetor, nonduin talis vulturum cibus; sed omnia more cycnorum victitabant, omnia in pratis pa- scebantur. Et quemadmodum videmus canes herbas curationis causa sæpe comedere, non quod ille cibus eis sit naturalis, sed naturæ quodam in- stinetu commoniti feruntur ad id quod salutiferum illis futurum est, sic crudivora tune animalia erant, non ut sibi vicissim insidias struerent, sed ut mox ad pristinam redirent consuetudinem. Cæterum hono revertitur ad pristinum statum, inprobam, æríímnosam, · servilemque in victu sollicitudinem omittens. Sic enim ad vitam redit ejus similem, quam degebat in paradiso, a carnis perturbationi- bus remotam, securam, et liberam, et cum Deo atque angelis conjunctam. Hæc a nobis dicta sunt, non quod homines ab usu ciborum a Deo concesso D

Δ μὲν γὰρ αὐτοῖς ἐξ ἔτη ἐργάσασθαι τὴν γῆν, τῷ δὲ έσεως ἁμαρτημάτων, ἀναπαύσεως τελείας, οὗ σημεῖον Πέτρος, Επτάκις, ὁ Κύριος έως έβδομηκοντάκις ἑπτά. χιν, 16. - ἐβδόμῳ ἔτει τοῖς αὐτομάτοις ἀρκεῖσθαι, ὅτι εἶχον τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας. Εξ ἔτη ἐδούλευσεν δ Ἑβραῖος, καὶ τῷ ἑβδόμῳ ἀφίετο τῆς δουλείας. Εβδο μηκοστῷ ἔτει ἐλύθη παρ' αὐτοῖς ἡ αἰχμαλωσία. Λοιπὸν δὲ καὶ τὰ ἡμέτερα. «Επτάκις, ο φησί, ο πεσείται ὁ δίκαιος καὶ ἀναστήσεται. » Οὕτως οἰκειούμεθα ἡμεῖς τὴν ἑβδομάδα. Εβδομος ἀπὸ γενέσεως οὐκ εἶδε θά- να τον Ενώχ, μυστήριον Ἐκκλησίας. Εβδομος ἀπὸ Αβραὰμ Μωϋσῆς, νόμον έλαβε μεταβολὴ βίου, άνο- μίας ἀνάλυσις, δικαιοσύνης είσοδος, Θεοῦ ἐπιδημία, εὐταξία εἰς κόσμον, νομοθέτησις τῶν πρακτέων. Εβδομηκοστῇ καὶ ἑβδόμῃ γενεᾷ ἀπὸ ᾿Αδὰμ ὁ Χρι στὸς ἐφάνη. Οἶδε τὸ μυστήριον τῆς ἑβδομάδος Πέ τρος. «Ποσάκις αμαρτήσει εἰς ἐμὲ ὁ ἀδελφός μου καὶ ἀφήσω αὐτῷ ; ἕως ἐπτάκις; » [ Ὁ δὲ Κύριος ἔφη, Οὐ λέγω σοι ἕως ἑπτάκις, ἀλλ᾽ ἕως ἑβδομηκοντάκις ἑπτά.] Ολίγα οἶδε τὸ μυστήριον. Ούπω ἔμαθε· μα θητὴς γὰρ ὅτι ἐστίν. Εως ἑπτάκις; Οὐκ ἀπέστη του ἑπτὰ ὁ διδάσκων· εἶπεν ὡς ᾔδει ὁ μαθητής. Υπερ- έβαλε τῷ πλούτῳ ὁ Δεσπότης. Ποσάκις αμαρτήσει καὶ ἀφήσω; Διὰ τί οὐκ εἶπεν, Ἕως εξάκις, ἢ Εως ἐκτά- κις, ἀλλ᾽ ἕως ἐπτάκις; Διὰ τί ὁ Κύριος οὐκ εἶπεν Ἕως ἑκατοντάκις ἑκατὸν, ἀλλὰ τὸν ἑπτὰ ἀριθμὸν ἐπολυπλασίασεν; Οὔτε ὁ Πέτρος ἄλλον ἠρώτησεν, οὔτε ὁ Κύριος ἐξέβη τοῦ κανόνος τοῦ ἑβδοματικοῦ. Παρετήρησεν ὁ Πέτρος ὅτι κανών παραδόσεως ἀρ χαῖός ἐστι, τὴν ἑβδομάδα ἔμφασιν ἔχειν τινὸς ἀψ- τὸ σάββατόν ἐστιν, ἡ ἑβδόμη ἡμέρα ἀπὸ γενέσεως. Ο . Αἱ ἁμαρτίαι ἐκδικοῦνται ἐπτάκις. Οὐχ οὕτως, «Πες ὁ ἀποκτείνας Κάϊν, ἑπτὰ ἐκδικούμενα παραλύσει; Οὐδὲ ἐκεῖ ὀκτὼ ἀλλὰ ἑπτά. Μικρὸν ἀνάμεινον, καὶ εὑρήσεις τὸ μυστήριον. Πρώτη αμαρτία ἑπτάκις ἐκδι κεῖται· δεύτερος φόνος τοῦ Λάμεχ ἑβδομηκοντάκις ἑπτά. Λέγει γάρ, ὅτι • Ἐκ Κάϊν ἐκδεδίκηται ἑπτά- κις, ἐκ δὲ Λάμεχ ἑβδομηκοντάκις ἑπτά. » Η δὲ ἐκεῖ ἄφεσις παρά Πέτρῳ ἑβδόμη, ἀνάγουσα τῇ ἐκε δικήσει τοῦ Κάϊν, συγχώρησις παρὰ Κυρίου ἑβδο - μηκοντάκις ἑπτά, ὡς κατάκρισις τῷ Λάμεχ ἑβδομη κοντάκις ἑπτά. Οσον τὸ παράπτωμα, τοσοῦτον καὶ τὸ χάρισμα· ὅπου ὀλίγη ἡ ἁμαρτία, ὀλίγη καὶ ἡ ἄφεσις. ε γὰρ ἀφῆκεν ὀλίγον, ὀλίγον καὶ ἀγαπᾷ · ὅπου ἐπλεό νασεν ἡ ἁμαρτία, υπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις.» Τί ούν ἐστι τὸ μυστήριον; Ογδόη λέγεται ἡμέρα ὁ αἰὼν ὁ τῆς κρίσεως, ἐν ᾧ ὁ ἁμαρτωλὸς ἑπτάκις, ὁ καθ' ὑπερβολὴν ἑβδομηκοντάκις ἑπτὰ, ἐκδικηθήσεται. Ο δίκαιος ἑπτάκις τιμηθήσεται· ὁ καθ' ὑπερβολὴν δια καιος, ἑβδομηκοντάκις ἑπτά. Ἡ τοῦ Θεοῦ φιλανθρω- πία νῦν μὲν δι' αἰνιγμάτων ἡμῖν τὰ μέλλοντα υπου φαίνει· τότε δὲ ἐπὶ τῆς παρουσίας ἐναργὴς καὶ τε τρανωμένη ἐστὶν ἡ ἀλήθεια. Δείξει γὰρ τίς τίνων ἐστὶν ἄξιος. Επταπλάσιον τοίνυν ἡμῖν τὴν ἀντίδοσιν χρεωστουμένην τοῖς ἁμαρτωλοῖς συγχωρήσει ὁ Κύ ριος, ἐνταῦθα διὰ τῆς ἐξομολογήσεως καὶ μετανοίας έξιλεωθεὶς παρ' ἡμῶν· ὥστε εἰδότες τὴν φοβεράν ἐκείνην ἡμέραν τὴν ταμιευομένην ἀντίδοσιν τοῖ; ἡμαρτηκόσι, τὴν πρὸς ἀξίαν τῶν πεπλημμελημένων » S. GREGORII NYSSENI proutissionis terra versarentur. Sex annis servic- hat Hebræus, anno septimo liberabatur a servituta. Septimo apud ipsos anno captivitas solvebatur. Sed nestra quoque videamus. • Septies, inquit, ‹ in die cadet justus, et resurget "., Sic nos Heb- domadam constituimus. Septimus a mundi pro- creatione Enoch mortem non vidit: Ecclesiae my- sterium. Septimus ab Abraham Moyses legem acre- pit, in qua vitæ mutatio, solutio iniquitatis, ingres- sus justitiæ, Dei peregrinatio, constitutio mundi, rerum agendarum præscriptio continebatur ". Se- ptima et septuagesima aetate post Adam Christus apparuit. Septenarii mysterium novit Petrus. Quo- lies, › inquit, ‹ peccabit in me frater meus, et dimit- tam ei ? usque septies" ?, Parum dixit, nondum mysteriam didicit. Adhuc enim discipulus est. Us- que septies? a septenario non recessit discipulus. Dixit discipulus quod sciebat. Divitiis Dominus abundavit. Quoties peccabit, et dimittam? cur non dixit, sexies, sed septies ? Cur non respondit Do- mimus, Centies centies, sed septenarii numerum multiplicavit ? nec Petrus aliud interrogavit, nec Dominus discessit a septenarii regula. Observave- rat Petrus ex antiqua traditionis norma, septenario numero contineri quamdam vim remissionis pecca- torum, quietis perfectæ, cujus indicium sabbatum est, dios septimus a mundi procreatione. Petrub septies. Dominus septuagies septies. Cæterum etiam peccata septies puniuntur. Non- ae sic ait: Qui occiderit Cain, septuplum puntie- tur • Neque illic octuplum dixit, sed septuplumn. Quid ita? parumper exspecta, et mysterium inve- nies. Primum peccatum Cain septuplo vindicatur, secunda cædes Lamech septuagecuple septuplo. B Nam septupla, inquit, ‹ ultio dabitur de Cain, de Lamech vero septuagies septies". Itaque si septima Petri dimissio ad Cain ultionem re- fertur, septuagesima-septima condemnatio ad La- mech ultionem referetur, ut quantum delictum est, fanta sit etiam gratia, et ubi parvum delictum, parva venia: cui enim parum dimisit, parum etiam amat ¹. Ubi abundavit delictum, superabun - davit et gratia '. . Ecquod ergo mysterium est ? septima dies dicitur tempus judicii, in quo et pee. D cator septies punitur, et eximie peccator septua- gies septies; justus septies, et eximie justus se- pluagies septies remuneratur. Dei benignitas per ænigmata nunc quidem futura nobis ostendit : tune autem ipso præsente perspicua et manifesta erit veritas. Tunc enim patebit, quibus quisque præmiis sil dignus. Septuplam igitur ultionem nobis pecca- toribus debitam Dominus condonabit, si per con- fessionem et poenitentiam hic eum placaverimus. Quamobrem, cum formidandum illum diem non ignoremus, ultionemque peccatoribus reservatam * Prov. Rom. v, 20. Hebr. XI, sqq. * Matth. xvu, 22. Gen. IV, 15. w ibid. 2. Luc. vi, 47.

Δ μὲν γὰρ αὐτοῖς ἐξ ἔτη ἐργάσασθαι τὴν γῆν, τῷ δὲ έσεως ἁμαρτημάτων, ἀναπαύσεως τελείας, οὗ σημεῖον Πέτρος, Επτάκις, ὁ Κύριος έως έβδομηκοντάκις ἑπτά. χιν, 16. - ἐβδόμῳ ἔτει τοῖς αὐτομάτοις ἀρκεῖσθαι, ὅτι εἶχον τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας. Εξ ἔτη ἐδούλευσεν δ Ἑβραῖος, καὶ τῷ ἑβδόμῳ ἀφίετο τῆς δουλείας. Εβδο μηκοστῷ ἔτει ἐλύθη παρ' αὐτοῖς ἡ αἰχμαλωσία. Λοιπὸν δὲ καὶ τὰ ἡμέτερα. «Επτάκις, ο φησί, ο πεσείται ὁ δίκαιος καὶ ἀναστήσεται. » Οὕτως οἰκειούμεθα ἡμεῖς τὴν ἑβδομάδα. Εβδομος ἀπὸ γενέσεως οὐκ εἶδε θά- να τον Ενώχ, μυστήριον Ἐκκλησίας. Εβδομος ἀπὸ Αβραὰμ Μωϋσῆς, νόμον έλαβε μεταβολὴ βίου, άνο- μίας ἀνάλυσις, δικαιοσύνης είσοδος, Θεοῦ ἐπιδημία, εὐταξία εἰς κόσμον, νομοθέτησις τῶν πρακτέων. Εβδομηκοστῇ καὶ ἑβδόμῃ γενεᾷ ἀπὸ ᾿Αδὰμ ὁ Χρι στὸς ἐφάνη. Οἶδε τὸ μυστήριον τῆς ἑβδομάδος Πέ τρος. «Ποσάκις αμαρτήσει εἰς ἐμὲ ὁ ἀδελφός μου καὶ ἀφήσω αὐτῷ ; ἕως ἐπτάκις; » [ Ὁ δὲ Κύριος ἔφη, Οὐ λέγω σοι ἕως ἑπτάκις, ἀλλ᾽ ἕως ἑβδομηκοντάκις ἑπτά.] Ολίγα οἶδε τὸ μυστήριον. Ούπω ἔμαθε· μα θητὴς γὰρ ὅτι ἐστίν. Εως ἑπτάκις; Οὐκ ἀπέστη του ἑπτὰ ὁ διδάσκων· εἶπεν ὡς ᾔδει ὁ μαθητής. Υπερ- έβαλε τῷ πλούτῳ ὁ Δεσπότης. Ποσάκις αμαρτήσει καὶ ἀφήσω; Διὰ τί οὐκ εἶπεν, Ἕως εξάκις, ἢ Εως ἐκτά- κις, ἀλλ᾽ ἕως ἐπτάκις; Διὰ τί ὁ Κύριος οὐκ εἶπεν Ἕως ἑκατοντάκις ἑκατὸν, ἀλλὰ τὸν ἑπτὰ ἀριθμὸν ἐπολυπλασίασεν; Οὔτε ὁ Πέτρος ἄλλον ἠρώτησεν, οὔτε ὁ Κύριος ἐξέβη τοῦ κανόνος τοῦ ἑβδοματικοῦ. Παρετήρησεν ὁ Πέτρος ὅτι κανών παραδόσεως ἀρ χαῖός ἐστι, τὴν ἑβδομάδα ἔμφασιν ἔχειν τινὸς ἀψ- τὸ σάββατόν ἐστιν, ἡ ἑβδόμη ἡμέρα ἀπὸ γενέσεως. Ο . Αἱ ἁμαρτίαι ἐκδικοῦνται ἐπτάκις. Οὐχ οὕτως, «Πες ὁ ἀποκτείνας Κάϊν, ἑπτὰ ἐκδικούμενα παραλύσει; Οὐδὲ ἐκεῖ ὀκτὼ ἀλλὰ ἑπτά. Μικρὸν ἀνάμεινον, καὶ εὑρήσεις τὸ μυστήριον. Πρώτη αμαρτία ἑπτάκις ἐκδι κεῖται· δεύτερος φόνος τοῦ Λάμεχ ἑβδομηκοντάκις ἑπτά. Λέγει γάρ, ὅτι • Ἐκ Κάϊν ἐκδεδίκηται ἑπτά- κις, ἐκ δὲ Λάμεχ ἑβδομηκοντάκις ἑπτά. » Η δὲ ἐκεῖ ἄφεσις παρά Πέτρῳ ἑβδόμη, ἀνάγουσα τῇ ἐκε δικήσει τοῦ Κάϊν, συγχώρησις παρὰ Κυρίου ἑβδο - μηκοντάκις ἑπτά, ὡς κατάκρισις τῷ Λάμεχ ἑβδομη κοντάκις ἑπτά. Οσον τὸ παράπτωμα, τοσοῦτον καὶ τὸ χάρισμα· ὅπου ὀλίγη ἡ ἁμαρτία, ὀλίγη καὶ ἡ ἄφεσις. ε γὰρ ἀφῆκεν ὀλίγον, ὀλίγον καὶ ἀγαπᾷ · ὅπου ἐπλεό νασεν ἡ ἁμαρτία, υπερεπερίσσευσεν ἡ χάρις.» Τί ούν ἐστι τὸ μυστήριον; Ογδόη λέγεται ἡμέρα ὁ αἰὼν ὁ τῆς κρίσεως, ἐν ᾧ ὁ ἁμαρτωλὸς ἑπτάκις, ὁ καθ' ὑπερβολὴν ἑβδομηκοντάκις ἑπτὰ, ἐκδικηθήσεται. Ο δίκαιος ἑπτάκις τιμηθήσεται· ὁ καθ' ὑπερβολὴν δια καιος, ἑβδομηκοντάκις ἑπτά. Ἡ τοῦ Θεοῦ φιλανθρω- πία νῦν μὲν δι' αἰνιγμάτων ἡμῖν τὰ μέλλοντα υπου φαίνει· τότε δὲ ἐπὶ τῆς παρουσίας ἐναργὴς καὶ τε τρανωμένη ἐστὶν ἡ ἀλήθεια. Δείξει γὰρ τίς τίνων ἐστὶν ἄξιος. Επταπλάσιον τοίνυν ἡμῖν τὴν ἀντίδοσιν χρεωστουμένην τοῖς ἁμαρτωλοῖς συγχωρήσει ὁ Κύ ριος, ἐνταῦθα διὰ τῆς ἐξομολογήσεως καὶ μετανοίας έξιλεωθεὶς παρ' ἡμῶν· ὥστε εἰδότες τὴν φοβεράν ἐκείνην ἡμέραν τὴν ταμιευομένην ἀντίδοσιν τοῖ; ἡμαρτηκόσι, τὴν πρὸς ἀξίαν τῶν πεπλημμελημένων » S. GREGORII NYSSENI proutissionis terra versarentur. Sex annis servic- hat Hebræus, anno septimo liberabatur a servituta. Septimo apud ipsos anno captivitas solvebatur. Sed nestra quoque videamus. • Septies, inquit, ‹ in die cadet justus, et resurget "., Sic nos Heb- domadam constituimus. Septimus a mundi pro- creatione Enoch mortem non vidit: Ecclesiae my- sterium. Septimus ab Abraham Moyses legem acre- pit, in qua vitæ mutatio, solutio iniquitatis, ingres- sus justitiæ, Dei peregrinatio, constitutio mundi, rerum agendarum præscriptio continebatur ". Se- ptima et septuagesima aetate post Adam Christus apparuit. Septenarii mysterium novit Petrus. Quo- lies, › inquit, ‹ peccabit in me frater meus, et dimit- tam ei ? usque septies" ?, Parum dixit, nondum mysteriam didicit. Adhuc enim discipulus est. Us- que septies? a septenario non recessit discipulus. Dixit discipulus quod sciebat. Divitiis Dominus abundavit. Quoties peccabit, et dimittam? cur non dixit, sexies, sed septies ? Cur non respondit Do- mimus, Centies centies, sed septenarii numerum multiplicavit ? nec Petrus aliud interrogavit, nec Dominus discessit a septenarii regula. Observave- rat Petrus ex antiqua traditionis norma, septenario numero contineri quamdam vim remissionis pecca- torum, quietis perfectæ, cujus indicium sabbatum est, dios septimus a mundi procreatione. Petrub septies. Dominus septuagies septies. Cæterum etiam peccata septies puniuntur. Non- ae sic ait: Qui occiderit Cain, septuplum puntie- tur • Neque illic octuplum dixit, sed septuplumn. Quid ita? parumper exspecta, et mysterium inve- nies. Primum peccatum Cain septuplo vindicatur, secunda cædes Lamech septuagecuple septuplo. B Nam septupla, inquit, ‹ ultio dabitur de Cain, de Lamech vero septuagies septies". Itaque si septima Petri dimissio ad Cain ultionem re- fertur, septuagesima-septima condemnatio ad La- mech ultionem referetur, ut quantum delictum est, fanta sit etiam gratia, et ubi parvum delictum, parva venia: cui enim parum dimisit, parum etiam amat ¹. Ubi abundavit delictum, superabun - davit et gratia '. . Ecquod ergo mysterium est ? septima dies dicitur tempus judicii, in quo et pee. D cator septies punitur, et eximie peccator septua- gies septies; justus septies, et eximie justus se- pluagies septies remuneratur. Dei benignitas per ænigmata nunc quidem futura nobis ostendit : tune autem ipso præsente perspicua et manifesta erit veritas. Tunc enim patebit, quibus quisque præmiis sil dignus. Septuplam igitur ultionem nobis pecca- toribus debitam Dominus condonabit, si per con- fessionem et poenitentiam hic eum placaverimus. Quamobrem, cum formidandum illum diem non ignoremus, ultionemque peccatoribus reservatam * Prov. Rom. v, 20. Hebr. XI, sqq. * Matth. xvu, 22. Gen. IV, 15. w ibid. 2. Luc. vi, 47.

Π. ἀντιμέτρησιν, προλαβόντες διὰ τῆς μετανοίας, ανα- Α λύσωμεν τὰ ἁμαρτήματα, ἵνα ἐκεῖ τὸν πολυπλασια αμὸν τῆς ἀντιδόσεως τὸν ἐπίπονον ἐκφύγωμεν. Εδ δάμην τοίνυν αὐτὴν ἡμέραν ἐκείνης τῆς ὀγδόης της συντελείας τοῦ αἰῶνος εἴπωμεν. « Καὶ κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ τῶν ἔργων. » Οὐκέτι ἔργα τοῦ κόσμου ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, οὐκέτι γάμοι, οὐκέτι συναλλαγμά των εμπορείαι, γεωργίας οὐκέτι, ἀλλὰ πᾶσα ἡ γῆ ἐπτοημένη, πᾶσα ἡ κτίσις ἀναγώνιος, Ιδρὼς ἀπαρα- μύθητος, καὶ οἱ δίκαιοι εναγώνιοι, τίς ποτε ἄρα περί αὐτῶν ἡ ψῆφος εξενεχθήσεται. Καὶ Ἀβραὰμ ἀγω γιάσει τότε, αὐχ ἵνα καταδικασθῇ εἰς γέενναν, ἀλλ' ἐν ποίᾳ τάξει τῶν δικαίων ταχθήσεται· πρώτῃ, ἢ δευτέρα, ἢ τρίτῃ. Κύριος ἐξ οὐρανῶν, καὶ οἱ οὐ ρανοὶ ῥήγνυνται, δύναμις ἀποκαλύπτεται, πᾶσα ἡ κτίσις έντρομος. Τίς ἄφοβος; οὐδὲ ἄγγελοι. Παρ. ίστανται καὶ αὐτοὶ οὐ λόγον τῷ Θεῷ δοῦναι· ἀλλ᾽ ὅμως ἡ ἔνδοξος ἐπιφάνεια πᾶσιν ἐμβάλλει τρόμον. Οὐκ ἀκούεις τοῦ Ἡσαΐου λέγοντος· Ἐὰν ἀνοίξης τὸν οὐρανὸν, τρόμος λήψεται ἀπὸ σοῦ ὄρη; Ἐν ᾖ θάλασσα πέπηγεν, ἐν ᾗ ἡ κτίσις σχολάσει, ἡ φύσις νενέκρωται, τότε ἁρπάζονται οἱ δίκαιοι, τότε ὄχημα τῶν δικαίων νεφέλαι, τότε πομποὶ τῶν δικαίων ἄγγε λοι, τότε δίκαιοι μὲν ὡς ἀστέρες ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανὸν ἀναλαμβανόμενοι· οἱ δὲ ἁμαρτωλοὶ δέσμιοι, τῷ ἰδίῳ βάρει τῶν ἁμαρτημάτων πεπεδημένοι, κάτω πεσοῦν· ται δυσσυνείδητα:. Η Ἐκείνη ἡ ἑβδόμη τοίνυν ὑπὸ ταύτης τῆς ἑβδό μης διασχηματίζεται. ι Καὶ κατέπαυσεν ο Θεός ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων. » Οὐκέτι τὰ τοῦ βίου τούτου ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ. Εκοιμήθησαν ἐπιθυμίας νεωτερικαί· οὐκέτι περὶ γάμου πρόθεσις· ἐπιθυμία παιδοποιίας οὐκέτι· περὶ χρυσοῦ φροντὶς οὐδεμία. Ἐπελάθου ὁ φιλάργυρος τοῦ βαλαντίου, ἐπελάθου τῆς γῆς ὁ πολυκτήμων, ἐπελάθου δόξης ὁ δοξομανής. Πάντα ἐκεῖνα ἐξέπτη τῆς διανοίας. Ἡ δὲ ψυχὴ πρὸς τῷ φοβοῦντί ἐστι· πρὸς τῇ προσδοκίᾳ τῶν ἐπηρτη μένων δεινῶν. Φόβος γὰρ ἐξωθεῖ πᾶσαν τὴν ἐμ- πολιτευομένην ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν ἐμπαθῆ διάνοιαν. Οπου φόβος Θεοῦ, πάντα ἐξελήλαται τὰ τοῦ πάθους σπιλώματα ἐκ τῆς διανοίας ἡμῶν. Αὕτη ἡ ἑβδόμη ἐκείνης τῆς ἑβδόμης τύπος. Ελαβεν οὖν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. Οὐκ ἐτελέσθη ἡ κοσμογένεια, οὐ διεκόπη ή καλου- θία ἵνα τὸ ἡμέτερον παρεισαχθῇ διήγημα, ἀλλ' ἐλέχθη· Ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, καὶ κατα έπαυσεν ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων. Καὶ ἐπειδὴ σχο λὴν ἤγαγε, διδάσκει ἡμᾶς πῶς ἐποίησεν. « Ελαβεν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς. » Ὅταν ἀκούσῃς χοῦν, παι- δεύου ἀφοβίαν· ἀνθρώπων μὴ λάβης πρόσωπον. Τι φρονεῖς ἐπὶ σεαυτῷ μέγα ; Οταν έλθωσέ σοι λογισμοί οίδημα τῆς καρδίας καὶ φλεγμονὴν ἐμποιοῦντες εἰσελ. θέτω σε ἡ ὑπόμνησις τῆς κτίσεως, πῶς ἐκτίσθης. « Ελα δεν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Πότε δύνασαι ἐπιλαθέσθαι σεαυτοῦ; τότε ἐπελάθου σεαυτοῦ, ὅταν ἀναχωρήσης τῆς γῆς. Εἰ δὲ οὐδέποτε χωρίζῃ τῆς γῆς, ἀλλὰ συμπεφυχὼς εἴ τῇ γῇ, βαδίζῃ ἐπὶ τῆς γῆς, ἐπαναπαύῃ ἐπὶ τῆς γῆς, δικάζῃ ἐπὶ τῆς γῆς· πᾶν ὅπερ ἂν ποιῇς εἴτε μέγα εἴτε μια • IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. sceleribus corum congruentem, antevertamus, pec cataque nosira resipiscendo diluamus, ut pœnas illas gravissimas evitemus. Septimus hic igitur dies septimi illius diei, quo avem omne perfectum erit, est indicium et nota. ‹ Et requievit Deus ab operi- bus. › Nulla amplius mundi opera erunt in illo die, nulle amplius nuptiae, non contractus, non merca turæ, non agri cultus, sed omnis terra in formi- dine et metu, omines res procreate in judicio et certamine versabuntur. Sudor, et labor incredibi- lis. Ipsi etiam justi cum timore sententiam exspe➡ ctabunt. Nec ipse Abraham a certamine aberit, non ut in gehensam abjiciatur, sed in quo justoruin ordine collocetur, prianoue, an secundo, an tertio. Dominus e colis, disrumpuntur celi Potestates apparent. Universae res procreatas perterrefacts contremiscunt. Quis non timeat? quis non formi- det, cum ne angeli quidem a metu sint vacui, sed ipsi quoque stent, quamvis rationem Deo non red- dituri ? gloriosa tamen judicis presentia metum omnibus injicit. Nonne audis Isaiam dicentem : Si disruperis caelos, a facie tua præ timore montes deßuent. Mare conglaciat, res omnes obstupescunt, natura est mortus, ad illum e cœlis adventum omnis dicendi ratio torpet et conticescit. Tunc justi quidem ut stelæ in coelum tollentur a terra. Peccatores autem proprio peccatorum pondere de- ac despectissimi. R G pressi circumvolutique deorsum ferentur, turpissimi D Isa. 31, 10. • Gen. W, Septimus igitur ille dies ab hoc septimo decla- ratur. « Et requievit Deus die septino ab omnibus operibus suis. » Qure ad vitam hanc pertinent, eu die non erunt. Quiescent juvenum studia. Nulla erit de nuptiis consultatio ; nulla suscipiendorum liberorum sollicitudo; nulla parandi auri cura; sanculi, et arcæ avarus obliviscetur. Non prædio- rum locuples, non honoris et famæ ambitiosus, et gloria cupidus recordabiur. Haec omnia procul aberunt a mostris eogitationibus. Animus in timors constitutus ad rerum imminentiun exspectationem excubabit, Timor enim omnem aliam cogitationem ab animis nostris expellet. Nam ubi Dei timor ad- est, nullæ perturbationum maculæ mentem nostram contaminant. His septimus dies illius est diei se- plimi signum et nota. Sumpsit Deus pulverem e terra, et formavit hominem. Non est absoluta mundi procreatio, nec rerum series interrupta, ut narratio de nobis introduceretur. Sed dictum est : Fecit Deus hominem, et requievit ab omnibus ope- ribus. Atque his explicatis commode nos docet, qua- modo hominem fecerit, ‹ Sumpsit Dous pulverem, › inquit, e e terre ". Cum pulveren audis, disce timorem humanum deponere. Ne suspicias homi- num personas. Cur spiritus tellis? Cur de te ma- gnifice, sentis,? Quando tibi cogitationes inciderint, quibus intumescas, quibus inflammeris, illud tibi in memoriam revoca, quomodo creatus sis. ‹ Sum- psit Deus pulverem e terra, et hominem formavit. Si a terra discederes, forte conditionis tuæ posses ob- > 2. * ibid. 7.

Π. ἀντιμέτρησιν, προλαβόντες διὰ τῆς μετανοίας, ανα- Α λύσωμεν τὰ ἁμαρτήματα, ἵνα ἐκεῖ τὸν πολυπλασια αμὸν τῆς ἀντιδόσεως τὸν ἐπίπονον ἐκφύγωμεν. Εδ δάμην τοίνυν αὐτὴν ἡμέραν ἐκείνης τῆς ὀγδόης της συντελείας τοῦ αἰῶνος εἴπωμεν. « Καὶ κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ τῶν ἔργων. » Οὐκέτι ἔργα τοῦ κόσμου ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, οὐκέτι γάμοι, οὐκέτι συναλλαγμά των εμπορείαι, γεωργίας οὐκέτι, ἀλλὰ πᾶσα ἡ γῆ ἐπτοημένη, πᾶσα ἡ κτίσις ἀναγώνιος, Ιδρὼς ἀπαρα- μύθητος, καὶ οἱ δίκαιοι εναγώνιοι, τίς ποτε ἄρα περί αὐτῶν ἡ ψῆφος εξενεχθήσεται. Καὶ Ἀβραὰμ ἀγω γιάσει τότε, αὐχ ἵνα καταδικασθῇ εἰς γέενναν, ἀλλ' ἐν ποίᾳ τάξει τῶν δικαίων ταχθήσεται· πρώτῃ, ἢ δευτέρα, ἢ τρίτῃ. Κύριος ἐξ οὐρανῶν, καὶ οἱ οὐ ρανοὶ ῥήγνυνται, δύναμις ἀποκαλύπτεται, πᾶσα ἡ κτίσις έντρομος. Τίς ἄφοβος; οὐδὲ ἄγγελοι. Παρ. ίστανται καὶ αὐτοὶ οὐ λόγον τῷ Θεῷ δοῦναι· ἀλλ᾽ ὅμως ἡ ἔνδοξος ἐπιφάνεια πᾶσιν ἐμβάλλει τρόμον. Οὐκ ἀκούεις τοῦ Ἡσαΐου λέγοντος· Ἐὰν ἀνοίξης τὸν οὐρανὸν, τρόμος λήψεται ἀπὸ σοῦ ὄρη; Ἐν ᾖ θάλασσα πέπηγεν, ἐν ᾗ ἡ κτίσις σχολάσει, ἡ φύσις νενέκρωται, τότε ἁρπάζονται οἱ δίκαιοι, τότε ὄχημα τῶν δικαίων νεφέλαι, τότε πομποὶ τῶν δικαίων ἄγγε λοι, τότε δίκαιοι μὲν ὡς ἀστέρες ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανὸν ἀναλαμβανόμενοι· οἱ δὲ ἁμαρτωλοὶ δέσμιοι, τῷ ἰδίῳ βάρει τῶν ἁμαρτημάτων πεπεδημένοι, κάτω πεσοῦν· ται δυσσυνείδητα:. Η Ἐκείνη ἡ ἑβδόμη τοίνυν ὑπὸ ταύτης τῆς ἑβδό μης διασχηματίζεται. ι Καὶ κατέπαυσεν ο Θεός ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων. » Οὐκέτι τὰ τοῦ βίου τούτου ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ. Εκοιμήθησαν ἐπιθυμίας νεωτερικαί· οὐκέτι περὶ γάμου πρόθεσις· ἐπιθυμία παιδοποιίας οὐκέτι· περὶ χρυσοῦ φροντὶς οὐδεμία. Ἐπελάθου ὁ φιλάργυρος τοῦ βαλαντίου, ἐπελάθου τῆς γῆς ὁ πολυκτήμων, ἐπελάθου δόξης ὁ δοξομανής. Πάντα ἐκεῖνα ἐξέπτη τῆς διανοίας. Ἡ δὲ ψυχὴ πρὸς τῷ φοβοῦντί ἐστι· πρὸς τῇ προσδοκίᾳ τῶν ἐπηρτη μένων δεινῶν. Φόβος γὰρ ἐξωθεῖ πᾶσαν τὴν ἐμ- πολιτευομένην ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν ἐμπαθῆ διάνοιαν. Οπου φόβος Θεοῦ, πάντα ἐξελήλαται τὰ τοῦ πάθους σπιλώματα ἐκ τῆς διανοίας ἡμῶν. Αὕτη ἡ ἑβδόμη ἐκείνης τῆς ἑβδόμης τύπος. Ελαβεν οὖν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. Οὐκ ἐτελέσθη ἡ κοσμογένεια, οὐ διεκόπη ή καλου- θία ἵνα τὸ ἡμέτερον παρεισαχθῇ διήγημα, ἀλλ' ἐλέχθη· Ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, καὶ κατα έπαυσεν ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων. Καὶ ἐπειδὴ σχο λὴν ἤγαγε, διδάσκει ἡμᾶς πῶς ἐποίησεν. « Ελαβεν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς. » Ὅταν ἀκούσῃς χοῦν, παι- δεύου ἀφοβίαν· ἀνθρώπων μὴ λάβης πρόσωπον. Τι φρονεῖς ἐπὶ σεαυτῷ μέγα ; Οταν έλθωσέ σοι λογισμοί οίδημα τῆς καρδίας καὶ φλεγμονὴν ἐμποιοῦντες εἰσελ. θέτω σε ἡ ὑπόμνησις τῆς κτίσεως, πῶς ἐκτίσθης. « Ελα δεν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Πότε δύνασαι ἐπιλαθέσθαι σεαυτοῦ; τότε ἐπελάθου σεαυτοῦ, ὅταν ἀναχωρήσης τῆς γῆς. Εἰ δὲ οὐδέποτε χωρίζῃ τῆς γῆς, ἀλλὰ συμπεφυχὼς εἴ τῇ γῇ, βαδίζῃ ἐπὶ τῆς γῆς, ἐπαναπαύῃ ἐπὶ τῆς γῆς, δικάζῃ ἐπὶ τῆς γῆς· πᾶν ὅπερ ἂν ποιῇς εἴτε μέγα εἴτε μια • IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. sceleribus corum congruentem, antevertamus, pec cataque nosira resipiscendo diluamus, ut pœnas illas gravissimas evitemus. Septimus hic igitur dies septimi illius diei, quo avem omne perfectum erit, est indicium et nota. ‹ Et requievit Deus ab operi- bus. › Nulla amplius mundi opera erunt in illo die, nulle amplius nuptiae, non contractus, non merca turæ, non agri cultus, sed omnis terra in formi- dine et metu, omines res procreate in judicio et certamine versabuntur. Sudor, et labor incredibi- lis. Ipsi etiam justi cum timore sententiam exspe➡ ctabunt. Nec ipse Abraham a certamine aberit, non ut in gehensam abjiciatur, sed in quo justoruin ordine collocetur, prianoue, an secundo, an tertio. Dominus e colis, disrumpuntur celi Potestates apparent. Universae res procreatas perterrefacts contremiscunt. Quis non timeat? quis non formi- det, cum ne angeli quidem a metu sint vacui, sed ipsi quoque stent, quamvis rationem Deo non red- dituri ? gloriosa tamen judicis presentia metum omnibus injicit. Nonne audis Isaiam dicentem : Si disruperis caelos, a facie tua præ timore montes deßuent. Mare conglaciat, res omnes obstupescunt, natura est mortus, ad illum e cœlis adventum omnis dicendi ratio torpet et conticescit. Tunc justi quidem ut stelæ in coelum tollentur a terra. Peccatores autem proprio peccatorum pondere de- ac despectissimi. R G pressi circumvolutique deorsum ferentur, turpissimi D Isa. 31, 10. • Gen. W, Septimus igitur ille dies ab hoc septimo decla- ratur. « Et requievit Deus die septino ab omnibus operibus suis. » Qure ad vitam hanc pertinent, eu die non erunt. Quiescent juvenum studia. Nulla erit de nuptiis consultatio ; nulla suscipiendorum liberorum sollicitudo; nulla parandi auri cura; sanculi, et arcæ avarus obliviscetur. Non prædio- rum locuples, non honoris et famæ ambitiosus, et gloria cupidus recordabiur. Haec omnia procul aberunt a mostris eogitationibus. Animus in timors constitutus ad rerum imminentiun exspectationem excubabit, Timor enim omnem aliam cogitationem ab animis nostris expellet. Nam ubi Dei timor ad- est, nullæ perturbationum maculæ mentem nostram contaminant. His septimus dies illius est diei se- plimi signum et nota. Sumpsit Deus pulverem e terra, et formavit hominem. Non est absoluta mundi procreatio, nec rerum series interrupta, ut narratio de nobis introduceretur. Sed dictum est : Fecit Deus hominem, et requievit ab omnibus ope- ribus. Atque his explicatis commode nos docet, qua- modo hominem fecerit, ‹ Sumpsit Dous pulverem, › inquit, e e terre ". Cum pulveren audis, disce timorem humanum deponere. Ne suspicias homi- num personas. Cur spiritus tellis? Cur de te ma- gnifice, sentis,? Quando tibi cogitationes inciderint, quibus intumescas, quibus inflammeris, illud tibi in memoriam revoca, quomodo creatus sis. ‹ Sum- psit Deus pulverem e terra, et hominem formavit. Si a terra discederes, forte conditionis tuæ posses ob- > 2. * ibid. 7.

Π. ἀντιμέτρησιν, προλαβόντες διὰ τῆς μετανοίας, ανα- Α λύσωμεν τὰ ἁμαρτήματα, ἵνα ἐκεῖ τὸν πολυπλασια αμὸν τῆς ἀντιδόσεως τὸν ἐπίπονον ἐκφύγωμεν. Εδ δάμην τοίνυν αὐτὴν ἡμέραν ἐκείνης τῆς ὀγδόης της συντελείας τοῦ αἰῶνος εἴπωμεν. « Καὶ κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ τῶν ἔργων. » Οὐκέτι ἔργα τοῦ κόσμου ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, οὐκέτι γάμοι, οὐκέτι συναλλαγμά των εμπορείαι, γεωργίας οὐκέτι, ἀλλὰ πᾶσα ἡ γῆ ἐπτοημένη, πᾶσα ἡ κτίσις ἀναγώνιος, Ιδρὼς ἀπαρα- μύθητος, καὶ οἱ δίκαιοι εναγώνιοι, τίς ποτε ἄρα περί αὐτῶν ἡ ψῆφος εξενεχθήσεται. Καὶ Ἀβραὰμ ἀγω γιάσει τότε, αὐχ ἵνα καταδικασθῇ εἰς γέενναν, ἀλλ' ἐν ποίᾳ τάξει τῶν δικαίων ταχθήσεται· πρώτῃ, ἢ δευτέρα, ἢ τρίτῃ. Κύριος ἐξ οὐρανῶν, καὶ οἱ οὐ ρανοὶ ῥήγνυνται, δύναμις ἀποκαλύπτεται, πᾶσα ἡ κτίσις έντρομος. Τίς ἄφοβος; οὐδὲ ἄγγελοι. Παρ. ίστανται καὶ αὐτοὶ οὐ λόγον τῷ Θεῷ δοῦναι· ἀλλ᾽ ὅμως ἡ ἔνδοξος ἐπιφάνεια πᾶσιν ἐμβάλλει τρόμον. Οὐκ ἀκούεις τοῦ Ἡσαΐου λέγοντος· Ἐὰν ἀνοίξης τὸν οὐρανὸν, τρόμος λήψεται ἀπὸ σοῦ ὄρη; Ἐν ᾖ θάλασσα πέπηγεν, ἐν ᾗ ἡ κτίσις σχολάσει, ἡ φύσις νενέκρωται, τότε ἁρπάζονται οἱ δίκαιοι, τότε ὄχημα τῶν δικαίων νεφέλαι, τότε πομποὶ τῶν δικαίων ἄγγε λοι, τότε δίκαιοι μὲν ὡς ἀστέρες ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανὸν ἀναλαμβανόμενοι· οἱ δὲ ἁμαρτωλοὶ δέσμιοι, τῷ ἰδίῳ βάρει τῶν ἁμαρτημάτων πεπεδημένοι, κάτω πεσοῦν· ται δυσσυνείδητα:. Η Ἐκείνη ἡ ἑβδόμη τοίνυν ὑπὸ ταύτης τῆς ἑβδό μης διασχηματίζεται. ι Καὶ κατέπαυσεν ο Θεός ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων. » Οὐκέτι τὰ τοῦ βίου τούτου ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ. Εκοιμήθησαν ἐπιθυμίας νεωτερικαί· οὐκέτι περὶ γάμου πρόθεσις· ἐπιθυμία παιδοποιίας οὐκέτι· περὶ χρυσοῦ φροντὶς οὐδεμία. Ἐπελάθου ὁ φιλάργυρος τοῦ βαλαντίου, ἐπελάθου τῆς γῆς ὁ πολυκτήμων, ἐπελάθου δόξης ὁ δοξομανής. Πάντα ἐκεῖνα ἐξέπτη τῆς διανοίας. Ἡ δὲ ψυχὴ πρὸς τῷ φοβοῦντί ἐστι· πρὸς τῇ προσδοκίᾳ τῶν ἐπηρτη μένων δεινῶν. Φόβος γὰρ ἐξωθεῖ πᾶσαν τὴν ἐμ- πολιτευομένην ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν ἐμπαθῆ διάνοιαν. Οπου φόβος Θεοῦ, πάντα ἐξελήλαται τὰ τοῦ πάθους σπιλώματα ἐκ τῆς διανοίας ἡμῶν. Αὕτη ἡ ἑβδόμη ἐκείνης τῆς ἑβδόμης τύπος. Ελαβεν οὖν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. Οὐκ ἐτελέσθη ἡ κοσμογένεια, οὐ διεκόπη ή καλου- θία ἵνα τὸ ἡμέτερον παρεισαχθῇ διήγημα, ἀλλ' ἐλέχθη· Ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, καὶ κατα έπαυσεν ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων. Καὶ ἐπειδὴ σχο λὴν ἤγαγε, διδάσκει ἡμᾶς πῶς ἐποίησεν. « Ελαβεν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς. » Ὅταν ἀκούσῃς χοῦν, παι- δεύου ἀφοβίαν· ἀνθρώπων μὴ λάβης πρόσωπον. Τι φρονεῖς ἐπὶ σεαυτῷ μέγα ; Οταν έλθωσέ σοι λογισμοί οίδημα τῆς καρδίας καὶ φλεγμονὴν ἐμποιοῦντες εἰσελ. θέτω σε ἡ ὑπόμνησις τῆς κτίσεως, πῶς ἐκτίσθης. « Ελα δεν ὁ Θεὸς χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Πότε δύνασαι ἐπιλαθέσθαι σεαυτοῦ; τότε ἐπελάθου σεαυτοῦ, ὅταν ἀναχωρήσης τῆς γῆς. Εἰ δὲ οὐδέποτε χωρίζῃ τῆς γῆς, ἀλλὰ συμπεφυχὼς εἴ τῇ γῇ, βαδίζῃ ἐπὶ τῆς γῆς, ἐπαναπαύῃ ἐπὶ τῆς γῆς, δικάζῃ ἐπὶ τῆς γῆς· πᾶν ὅπερ ἂν ποιῇς εἴτε μέγα εἴτε μια • IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. sceleribus corum congruentem, antevertamus, pec cataque nosira resipiscendo diluamus, ut pœnas illas gravissimas evitemus. Septimus hic igitur dies septimi illius diei, quo avem omne perfectum erit, est indicium et nota. ‹ Et requievit Deus ab operi- bus. › Nulla amplius mundi opera erunt in illo die, nulle amplius nuptiae, non contractus, non merca turæ, non agri cultus, sed omnis terra in formi- dine et metu, omines res procreate in judicio et certamine versabuntur. Sudor, et labor incredibi- lis. Ipsi etiam justi cum timore sententiam exspe➡ ctabunt. Nec ipse Abraham a certamine aberit, non ut in gehensam abjiciatur, sed in quo justoruin ordine collocetur, prianoue, an secundo, an tertio. Dominus e colis, disrumpuntur celi Potestates apparent. Universae res procreatas perterrefacts contremiscunt. Quis non timeat? quis non formi- det, cum ne angeli quidem a metu sint vacui, sed ipsi quoque stent, quamvis rationem Deo non red- dituri ? gloriosa tamen judicis presentia metum omnibus injicit. Nonne audis Isaiam dicentem : Si disruperis caelos, a facie tua præ timore montes deßuent. Mare conglaciat, res omnes obstupescunt, natura est mortus, ad illum e cœlis adventum omnis dicendi ratio torpet et conticescit. Tunc justi quidem ut stelæ in coelum tollentur a terra. Peccatores autem proprio peccatorum pondere de- ac despectissimi. R G pressi circumvolutique deorsum ferentur, turpissimi D Isa. 31, 10. • Gen. W, Septimus igitur ille dies ab hoc septimo decla- ratur. « Et requievit Deus die septino ab omnibus operibus suis. » Qure ad vitam hanc pertinent, eu die non erunt. Quiescent juvenum studia. Nulla erit de nuptiis consultatio ; nulla suscipiendorum liberorum sollicitudo; nulla parandi auri cura; sanculi, et arcæ avarus obliviscetur. Non prædio- rum locuples, non honoris et famæ ambitiosus, et gloria cupidus recordabiur. Haec omnia procul aberunt a mostris eogitationibus. Animus in timors constitutus ad rerum imminentiun exspectationem excubabit, Timor enim omnem aliam cogitationem ab animis nostris expellet. Nam ubi Dei timor ad- est, nullæ perturbationum maculæ mentem nostram contaminant. His septimus dies illius est diei se- plimi signum et nota. Sumpsit Deus pulverem e terra, et formavit hominem. Non est absoluta mundi procreatio, nec rerum series interrupta, ut narratio de nobis introduceretur. Sed dictum est : Fecit Deus hominem, et requievit ab omnibus ope- ribus. Atque his explicatis commode nos docet, qua- modo hominem fecerit, ‹ Sumpsit Dous pulverem, › inquit, e e terre ". Cum pulveren audis, disce timorem humanum deponere. Ne suspicias homi- num personas. Cur spiritus tellis? Cur de te ma- gnifice, sentis,? Quando tibi cogitationes inciderint, quibus intumescas, quibus inflammeris, illud tibi in memoriam revoca, quomodo creatus sis. ‹ Sum- psit Deus pulverem e terra, et hominem formavit. Si a terra discederes, forte conditionis tuæ posses ob- > 2. * ibid. 7.

ΠΟΠ παραδιδόντας· μὴ φοβηθής τὰ δρώμενα, μη πτοηθής ἐπὶ τοῖς γινομένοις, τὸν αὐτοῖς προστάσσοντα, μὴ ξενίσῃ σε ή φαντασία. Ενθυμήθητι ὅτι ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς. Εἰ μὲν ἄλλο τί ἐστι, φοβήθητε· εἰ δὲ γοῦς ἀπὸ τῆς γῆς, καταφρό- νησον. ι Καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Οὐκ εὐθὺς ἡ φωνὴ τοῦ, ἔπλασε, τεχνικήν τινα τοῦ Θεοῦ περὶ τὸν ἄνθρωπον ἐνέργειαν ἡμῖν ὑποφαίνει. Έπλασεν ὁ Θεός. ο 'Αρα οὕτως ἔπλασεν ὡς οἱ. τὰ πήλινα πλάσσον τες ; ὡς οἱ τὸν χαλκόν χωνεύοντες ; ᾿Αλλὰ ἀνδριάντος μὲν πλάσις, καὶ γύψου διάπλασις, μέχρι ἐπιφανείας τὴν μίμησιν ἔχει. Εἶδες τόν ἀνδριάντα πῶς ἔστηκε μετά τινος ήθους. Η θυμὸν ἐμφαίνει ὁ τοῦ στρατιώ του ανδριάς, ἢ γυναικείαν διάθεσιν ὁ χαλκός, ὅταν εἰς γυναῖκα σχηματισθῇ, εἴτ᾿ ἄλλο, ὅσον δύναται ἡ τέχνη, διὰ τῆς μιμήσεως συνεισάγει τὰ τοῦ ἤθους τῷ Β χαρακτῆρι. Θεοῦ δὲ πλάσις οὐ τοιαύτη, ἀλλ' ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἡ δημιουργικὴ αὐτοῦ ἐνέργεια πάντα διωργάνωσεν ἐπὶ τὸ βάθος χωρήσασα ἔνδοθεν. Εἰ ἐμοὶ τοσοῦτον περιήν σχολῆς, ἵνα σου δείξω τοῦ ἀνθρώπου τὴν κατασκευὴν, καὶ ἔμαθες ἐξ ἑαυτοῦ τὴν περὶ σὲ σοφίαν τοῦ Θεοῦ, ὅτι κατὰ ἀλήθειαν μικρὸς κόσμος ἄνθρωπος, καὶ καλῶς ἐποίησαν οἱ τούτῳ τῷ ὀνόματι αὐτὸν ἀποσεμνύνοντες. Πόσαι περὶ τὸ πρᾶ- γμα τοῦτο πραγματείαι καταναλώθησαν ; Αἱ φυσιο- λογίαι τῶν ἰατρῶν, τῶν γυμναστῶν αἱ παρατηρήσεις, ἢ περὶ ἀναλογίας, ἢ περὶ τῶν μελῶν πρὸς ἄλληλα συμμετρίας, περὶ πλήθους πολυσαρκίας, ταῦτα πάντα εἰς τὴν περὶ ἀνθρώπου διάπλασιν εἰσέρχεται. Καὶ πόθεν ἐμοὶ ὁ λόγος τοσοῦτος, ὥστε δυνηθήναί με είν πεῖν μετὰ ἀκριβείας ὅσα ἐν μιᾷ φωνῇ τοῦ ἔπλασε περι έχεται ; Τὰ δὲ πρόχειρα κἂν ἐγὼ μὴ είπω, σὺ οἶδας. Επλασεν ὁ Θεὸς ὀρθόν· ἐξαίρετον ταύτην σου τὴν διάπλασιν παρὰ τὰ λοιπὰ ζῶα ἔδωκε. Διὰ τί ; ἐπειδὴ ἐξαίρετόν σοι καὶ τὴν ἐνέργειαν ἀποδιδόναι ἔμελλε. Τὰ μὲν γὰρ ἄλλα, βοσκήματά ἐστι, καὶ πρὸς & πέφυκε, πρὸς ταῦτα ἔχει τὴν κατασκευήν. Εγε- νήθη τὸ πρόβατον νέμεσθαι, κάτω ἔχει τὴν κεφαλὴν συγνεύουσαν, τῇ γαστρὶ ἐνορᾷν, καὶ τοῖς ὑπὸ γα- στέρα, ἐπειδὴ τέλος ἐκείνοις εὐδαιμονίας, ἡ γαστρὸς πλήρωσις καὶ ἀπόλαυσις. "Ανθρωπος δὲ οὐκέτι εἰς γαστέρα βλέπει, ἀλλ᾽ εἰς τὰ ἄνω κεφαλὴ αὐτῷ η ὑψηλή, ἵνα τὴν ἄνω βλέπῃ συγγένειαν· ὀφθαλμοὶ οὐκ εἰς τὴν γῆν νεύοντες. Μὴ τοίνυν ποίει σεαυτὸν παρὰ φύσιν· μὴ τὰ γήινα περισκόπει, ἀλλὰ τὰ οὐ ράνια, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν. « Εἰ συνηγέρθητε ο γάρ, φησί, « τῷ Χριστῷ, τὰ ἄνω ζητεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν. » Οὕτως ἐπλάσθης. Αὐτὸ τὸ διάπλασμα διδασκα- λεῖόν ἐστι τοῦ τέλους πρὸς γέγονας. Εγένου να Θεὸν βλέπῃς, οὐχ ἵνα ἐπὶ γῆν σύρηταί σου ή ζωή, οὐχ ἵνα τὴν κτηνώδη ἔχῃς ἀπόλαυσιν, ἀλλ᾽ ἵνα την οὐράνιον ἐπιτελής πολιτείαν. Διὰ τοῦτο σοφοῦ οἱ ὀφθαλμοὶ ἐν κεφαλῇ αὐτοῦ, ὁ σοφός φησιν Εκκλη- σιαστής. Τίνος δὲ οὐκ ἐν κεφαλῇ οἱ ὀφθαλμοί; 'Αλλ ἐν κεφαλῇ, τουτέστιν, ἵνα τὰ ὑψηλὰ σκοπῶσιν. Ὁ δὲ εἰς τὰ ὑψηλὰ μὴ βλέπων, ἀλλ᾽ εἰς τὰ γήινα, * IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. II. veris, neve illos qui res ejusmodi jubeant freris admiratus. Ne te opinio fallat. Memento Drum con- Basse bominem e limo terræ. Si quid aliud est, extimesce, sin terra pelvis, aspernare. « El for- mavit Deus hominem. . Ea vox, Formavit, protinus in homine faciendo declarat artificium Dei. Nunquid formavit hominem quemadmodum e luto figuli aliquid effingunt, aut quemadmodum ex ære conflant aliquid statuarii? Minime vero. Nam statua quidem extrinsecus tantum speciem ac si- militudinem præfert. Vidisti, quomodo statua mo- res aliquos exprimat, exempli gratia vel iram, in- dignationemque, si referat imperatorem, vel mu- liebrem levitatem, si feminam aliquam, vel aliud A bentes, alium capite mullantes, tu ea ne fornida- quidpiam congruens ei, quod elingitur, quatenus possim explicare, quam multa unico illo verbo, Formavit, comprehendantur? Nam quæ faciliora sunt, et in promptu, etiam me tacente cognoscitis. C D arti concessum est. At opus formatum a Deo non est ejusmodi. Sic enim hominem conflavit, ut om- nes illius partes intus etiam informaret, atque di- stingueret. Si tantum suppeteret otium, ut possem tibi humani corporis fabricam explicare, operan darem, ut ex te ipso Dei sapientiam in homine for mando cognosceres, teque vere parvum esse man- dum intelligeres. Nec male fecerunt, qui hoc nomine hominem commendaverunt. Multæ in hoc negotio totæ fere versantur artes, ut naturales medicorum facultates, ut gymnastarum observationes, quæ de proportione, congruaque membrorum inter se di- mensione, aut æquali humorum copia, et corporis obesitate disputant. Hæ namque omnes corporis nestri considerant artificium. Unde autein mihi tanta dicendi vis et ubertas orationis, ut plaue Formavit Deus hominem rectum; singulareın hanc tibi, homo, formam concessit, quam alii dedit animalium nulli. Quamobrem ? quia singu- larem etiam actionem erat traditurus. Reliqua ani- malia sunt bruta, et illa spectant, ad quæ nata sunt. Ad pastum genita sunt pecora. ltaque pro- nam deorsumque vergentem formam habent, ut ventrem, et quæ ventri subjecta sunt, videant. S!. quidem eorum felicitas est expletio ventris, ac vo- luptas. Homo vero non ventrem despicit, sed su- Coloas. 111, 1. ³ Eccle. 11, 14. periora contuetur ; caput illi sublime est, ut genus cœleste suspiciat; oculi non tendunt in terram. Quocirca ne vim inferas naturæ tuæ. Terrena ne spectes, sed coelestia, ubi Christus est. Si con- surrexisti, inquit, « cum Christo, quæ sursum sunt, quærite, ubi Christus est '. . Sic igitur formatus es, et forma tua te monet, ad quem natus sis finem. Genitus es, ut Deum videas et contempleris, non ut humi dejecta serpat vita tua, non ut pecudum voluptates consecteris, sed nt vitam cœlestem agas. Idcirco sapientis oeuli ( ut sapiens inquit Eccle- siastes ) in capite, sunt ipsius". Cur autem non ad caput sed in capite? nempe ut quæ excelsa ac sub- limia sunt, intueantur et spectent. Qui autem on

ΠΟΠ παραδιδόντας· μὴ φοβηθής τὰ δρώμενα, μη πτοηθής ἐπὶ τοῖς γινομένοις, τὸν αὐτοῖς προστάσσοντα, μὴ ξενίσῃ σε ή φαντασία. Ενθυμήθητι ὅτι ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς. Εἰ μὲν ἄλλο τί ἐστι, φοβήθητε· εἰ δὲ γοῦς ἀπὸ τῆς γῆς, καταφρό- νησον. ι Καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Οὐκ εὐθὺς ἡ φωνὴ τοῦ, ἔπλασε, τεχνικήν τινα τοῦ Θεοῦ περὶ τὸν ἄνθρωπον ἐνέργειαν ἡμῖν ὑποφαίνει. Έπλασεν ὁ Θεός. ο 'Αρα οὕτως ἔπλασεν ὡς οἱ. τὰ πήλινα πλάσσον τες ; ὡς οἱ τὸν χαλκόν χωνεύοντες ; ᾿Αλλὰ ἀνδριάντος μὲν πλάσις, καὶ γύψου διάπλασις, μέχρι ἐπιφανείας τὴν μίμησιν ἔχει. Εἶδες τόν ἀνδριάντα πῶς ἔστηκε μετά τινος ήθους. Η θυμὸν ἐμφαίνει ὁ τοῦ στρατιώ του ανδριάς, ἢ γυναικείαν διάθεσιν ὁ χαλκός, ὅταν εἰς γυναῖκα σχηματισθῇ, εἴτ᾿ ἄλλο, ὅσον δύναται ἡ τέχνη, διὰ τῆς μιμήσεως συνεισάγει τὰ τοῦ ἤθους τῷ Β χαρακτῆρι. Θεοῦ δὲ πλάσις οὐ τοιαύτη, ἀλλ' ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἡ δημιουργικὴ αὐτοῦ ἐνέργεια πάντα διωργάνωσεν ἐπὶ τὸ βάθος χωρήσασα ἔνδοθεν. Εἰ ἐμοὶ τοσοῦτον περιήν σχολῆς, ἵνα σου δείξω τοῦ ἀνθρώπου τὴν κατασκευὴν, καὶ ἔμαθες ἐξ ἑαυτοῦ τὴν περὶ σὲ σοφίαν τοῦ Θεοῦ, ὅτι κατὰ ἀλήθειαν μικρὸς κόσμος ἄνθρωπος, καὶ καλῶς ἐποίησαν οἱ τούτῳ τῷ ὀνόματι αὐτὸν ἀποσεμνύνοντες. Πόσαι περὶ τὸ πρᾶ- γμα τοῦτο πραγματείαι καταναλώθησαν ; Αἱ φυσιο- λογίαι τῶν ἰατρῶν, τῶν γυμναστῶν αἱ παρατηρήσεις, ἢ περὶ ἀναλογίας, ἢ περὶ τῶν μελῶν πρὸς ἄλληλα συμμετρίας, περὶ πλήθους πολυσαρκίας, ταῦτα πάντα εἰς τὴν περὶ ἀνθρώπου διάπλασιν εἰσέρχεται. Καὶ πόθεν ἐμοὶ ὁ λόγος τοσοῦτος, ὥστε δυνηθήναί με είν πεῖν μετὰ ἀκριβείας ὅσα ἐν μιᾷ φωνῇ τοῦ ἔπλασε περι έχεται ; Τὰ δὲ πρόχειρα κἂν ἐγὼ μὴ είπω, σὺ οἶδας. Επλασεν ὁ Θεὸς ὀρθόν· ἐξαίρετον ταύτην σου τὴν διάπλασιν παρὰ τὰ λοιπὰ ζῶα ἔδωκε. Διὰ τί ; ἐπειδὴ ἐξαίρετόν σοι καὶ τὴν ἐνέργειαν ἀποδιδόναι ἔμελλε. Τὰ μὲν γὰρ ἄλλα, βοσκήματά ἐστι, καὶ πρὸς & πέφυκε, πρὸς ταῦτα ἔχει τὴν κατασκευήν. Εγε- νήθη τὸ πρόβατον νέμεσθαι, κάτω ἔχει τὴν κεφαλὴν συγνεύουσαν, τῇ γαστρὶ ἐνορᾷν, καὶ τοῖς ὑπὸ γα- στέρα, ἐπειδὴ τέλος ἐκείνοις εὐδαιμονίας, ἡ γαστρὸς πλήρωσις καὶ ἀπόλαυσις. "Ανθρωπος δὲ οὐκέτι εἰς γαστέρα βλέπει, ἀλλ᾽ εἰς τὰ ἄνω κεφαλὴ αὐτῷ η ὑψηλή, ἵνα τὴν ἄνω βλέπῃ συγγένειαν· ὀφθαλμοὶ οὐκ εἰς τὴν γῆν νεύοντες. Μὴ τοίνυν ποίει σεαυτὸν παρὰ φύσιν· μὴ τὰ γήινα περισκόπει, ἀλλὰ τὰ οὐ ράνια, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν. « Εἰ συνηγέρθητε ο γάρ, φησί, « τῷ Χριστῷ, τὰ ἄνω ζητεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν. » Οὕτως ἐπλάσθης. Αὐτὸ τὸ διάπλασμα διδασκα- λεῖόν ἐστι τοῦ τέλους πρὸς γέγονας. Εγένου να Θεὸν βλέπῃς, οὐχ ἵνα ἐπὶ γῆν σύρηταί σου ή ζωή, οὐχ ἵνα τὴν κτηνώδη ἔχῃς ἀπόλαυσιν, ἀλλ᾽ ἵνα την οὐράνιον ἐπιτελής πολιτείαν. Διὰ τοῦτο σοφοῦ οἱ ὀφθαλμοὶ ἐν κεφαλῇ αὐτοῦ, ὁ σοφός φησιν Εκκλη- σιαστής. Τίνος δὲ οὐκ ἐν κεφαλῇ οἱ ὀφθαλμοί; 'Αλλ ἐν κεφαλῇ, τουτέστιν, ἵνα τὰ ὑψηλὰ σκοπῶσιν. Ὁ δὲ εἰς τὰ ὑψηλὰ μὴ βλέπων, ἀλλ᾽ εἰς τὰ γήινα, * IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. II. veris, neve illos qui res ejusmodi jubeant freris admiratus. Ne te opinio fallat. Memento Drum con- Basse bominem e limo terræ. Si quid aliud est, extimesce, sin terra pelvis, aspernare. « El for- mavit Deus hominem. . Ea vox, Formavit, protinus in homine faciendo declarat artificium Dei. Nunquid formavit hominem quemadmodum e luto figuli aliquid effingunt, aut quemadmodum ex ære conflant aliquid statuarii? Minime vero. Nam statua quidem extrinsecus tantum speciem ac si- militudinem præfert. Vidisti, quomodo statua mo- res aliquos exprimat, exempli gratia vel iram, in- dignationemque, si referat imperatorem, vel mu- liebrem levitatem, si feminam aliquam, vel aliud A bentes, alium capite mullantes, tu ea ne fornida- quidpiam congruens ei, quod elingitur, quatenus possim explicare, quam multa unico illo verbo, Formavit, comprehendantur? Nam quæ faciliora sunt, et in promptu, etiam me tacente cognoscitis. C D arti concessum est. At opus formatum a Deo non est ejusmodi. Sic enim hominem conflavit, ut om- nes illius partes intus etiam informaret, atque di- stingueret. Si tantum suppeteret otium, ut possem tibi humani corporis fabricam explicare, operan darem, ut ex te ipso Dei sapientiam in homine for mando cognosceres, teque vere parvum esse man- dum intelligeres. Nec male fecerunt, qui hoc nomine hominem commendaverunt. Multæ in hoc negotio totæ fere versantur artes, ut naturales medicorum facultates, ut gymnastarum observationes, quæ de proportione, congruaque membrorum inter se di- mensione, aut æquali humorum copia, et corporis obesitate disputant. Hæ namque omnes corporis nestri considerant artificium. Unde autein mihi tanta dicendi vis et ubertas orationis, ut plaue Formavit Deus hominem rectum; singulareın hanc tibi, homo, formam concessit, quam alii dedit animalium nulli. Quamobrem ? quia singu- larem etiam actionem erat traditurus. Reliqua ani- malia sunt bruta, et illa spectant, ad quæ nata sunt. Ad pastum genita sunt pecora. ltaque pro- nam deorsumque vergentem formam habent, ut ventrem, et quæ ventri subjecta sunt, videant. S!. quidem eorum felicitas est expletio ventris, ac vo- luptas. Homo vero non ventrem despicit, sed su- Coloas. 111, 1. ³ Eccle. 11, 14. periora contuetur ; caput illi sublime est, ut genus cœleste suspiciat; oculi non tendunt in terram. Quocirca ne vim inferas naturæ tuæ. Terrena ne spectes, sed coelestia, ubi Christus est. Si con- surrexisti, inquit, « cum Christo, quæ sursum sunt, quærite, ubi Christus est '. . Sic igitur formatus es, et forma tua te monet, ad quem natus sis finem. Genitus es, ut Deum videas et contempleris, non ut humi dejecta serpat vita tua, non ut pecudum voluptates consecteris, sed nt vitam cœlestem agas. Idcirco sapientis oeuli ( ut sapiens inquit Eccle- siastes ) in capite, sunt ipsius". Cur autem non ad caput sed in capite? nempe ut quæ excelsa ac sub- limia sunt, intueantur et spectent. Qui autem on

ΠΟΠ παραδιδόντας· μὴ φοβηθής τὰ δρώμενα, μη πτοηθής ἐπὶ τοῖς γινομένοις, τὸν αὐτοῖς προστάσσοντα, μὴ ξενίσῃ σε ή φαντασία. Ενθυμήθητι ὅτι ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς. Εἰ μὲν ἄλλο τί ἐστι, φοβήθητε· εἰ δὲ γοῦς ἀπὸ τῆς γῆς, καταφρό- νησον. ι Καὶ ἔπλασεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. » Οὐκ εὐθὺς ἡ φωνὴ τοῦ, ἔπλασε, τεχνικήν τινα τοῦ Θεοῦ περὶ τὸν ἄνθρωπον ἐνέργειαν ἡμῖν ὑποφαίνει. Έπλασεν ὁ Θεός. ο 'Αρα οὕτως ἔπλασεν ὡς οἱ. τὰ πήλινα πλάσσον τες ; ὡς οἱ τὸν χαλκόν χωνεύοντες ; ᾿Αλλὰ ἀνδριάντος μὲν πλάσις, καὶ γύψου διάπλασις, μέχρι ἐπιφανείας τὴν μίμησιν ἔχει. Εἶδες τόν ἀνδριάντα πῶς ἔστηκε μετά τινος ήθους. Η θυμὸν ἐμφαίνει ὁ τοῦ στρατιώ του ανδριάς, ἢ γυναικείαν διάθεσιν ὁ χαλκός, ὅταν εἰς γυναῖκα σχηματισθῇ, εἴτ᾿ ἄλλο, ὅσον δύναται ἡ τέχνη, διὰ τῆς μιμήσεως συνεισάγει τὰ τοῦ ἤθους τῷ Β χαρακτῆρι. Θεοῦ δὲ πλάσις οὐ τοιαύτη, ἀλλ' ἔπλασε τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἡ δημιουργικὴ αὐτοῦ ἐνέργεια πάντα διωργάνωσεν ἐπὶ τὸ βάθος χωρήσασα ἔνδοθεν. Εἰ ἐμοὶ τοσοῦτον περιήν σχολῆς, ἵνα σου δείξω τοῦ ἀνθρώπου τὴν κατασκευὴν, καὶ ἔμαθες ἐξ ἑαυτοῦ τὴν περὶ σὲ σοφίαν τοῦ Θεοῦ, ὅτι κατὰ ἀλήθειαν μικρὸς κόσμος ἄνθρωπος, καὶ καλῶς ἐποίησαν οἱ τούτῳ τῷ ὀνόματι αὐτὸν ἀποσεμνύνοντες. Πόσαι περὶ τὸ πρᾶ- γμα τοῦτο πραγματείαι καταναλώθησαν ; Αἱ φυσιο- λογίαι τῶν ἰατρῶν, τῶν γυμναστῶν αἱ παρατηρήσεις, ἢ περὶ ἀναλογίας, ἢ περὶ τῶν μελῶν πρὸς ἄλληλα συμμετρίας, περὶ πλήθους πολυσαρκίας, ταῦτα πάντα εἰς τὴν περὶ ἀνθρώπου διάπλασιν εἰσέρχεται. Καὶ πόθεν ἐμοὶ ὁ λόγος τοσοῦτος, ὥστε δυνηθήναί με είν πεῖν μετὰ ἀκριβείας ὅσα ἐν μιᾷ φωνῇ τοῦ ἔπλασε περι έχεται ; Τὰ δὲ πρόχειρα κἂν ἐγὼ μὴ είπω, σὺ οἶδας. Επλασεν ὁ Θεὸς ὀρθόν· ἐξαίρετον ταύτην σου τὴν διάπλασιν παρὰ τὰ λοιπὰ ζῶα ἔδωκε. Διὰ τί ; ἐπειδὴ ἐξαίρετόν σοι καὶ τὴν ἐνέργειαν ἀποδιδόναι ἔμελλε. Τὰ μὲν γὰρ ἄλλα, βοσκήματά ἐστι, καὶ πρὸς & πέφυκε, πρὸς ταῦτα ἔχει τὴν κατασκευήν. Εγε- νήθη τὸ πρόβατον νέμεσθαι, κάτω ἔχει τὴν κεφαλὴν συγνεύουσαν, τῇ γαστρὶ ἐνορᾷν, καὶ τοῖς ὑπὸ γα- στέρα, ἐπειδὴ τέλος ἐκείνοις εὐδαιμονίας, ἡ γαστρὸς πλήρωσις καὶ ἀπόλαυσις. "Ανθρωπος δὲ οὐκέτι εἰς γαστέρα βλέπει, ἀλλ᾽ εἰς τὰ ἄνω κεφαλὴ αὐτῷ η ὑψηλή, ἵνα τὴν ἄνω βλέπῃ συγγένειαν· ὀφθαλμοὶ οὐκ εἰς τὴν γῆν νεύοντες. Μὴ τοίνυν ποίει σεαυτὸν παρὰ φύσιν· μὴ τὰ γήινα περισκόπει, ἀλλὰ τὰ οὐ ράνια, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν. « Εἰ συνηγέρθητε ο γάρ, φησί, « τῷ Χριστῷ, τὰ ἄνω ζητεῖτε, οὗ ὁ Χριστός ἐστιν. » Οὕτως ἐπλάσθης. Αὐτὸ τὸ διάπλασμα διδασκα- λεῖόν ἐστι τοῦ τέλους πρὸς γέγονας. Εγένου να Θεὸν βλέπῃς, οὐχ ἵνα ἐπὶ γῆν σύρηταί σου ή ζωή, οὐχ ἵνα τὴν κτηνώδη ἔχῃς ἀπόλαυσιν, ἀλλ᾽ ἵνα την οὐράνιον ἐπιτελής πολιτείαν. Διὰ τοῦτο σοφοῦ οἱ ὀφθαλμοὶ ἐν κεφαλῇ αὐτοῦ, ὁ σοφός φησιν Εκκλη- σιαστής. Τίνος δὲ οὐκ ἐν κεφαλῇ οἱ ὀφθαλμοί; 'Αλλ ἐν κεφαλῇ, τουτέστιν, ἵνα τὰ ὑψηλὰ σκοπῶσιν. Ὁ δὲ εἰς τὰ ὑψηλὰ μὴ βλέπων, ἀλλ᾽ εἰς τὰ γήινα, * IN VERBA, FACIAMUS HOMINEM, ETC., ORAT. II. veris, neve illos qui res ejusmodi jubeant freris admiratus. Ne te opinio fallat. Memento Drum con- Basse bominem e limo terræ. Si quid aliud est, extimesce, sin terra pelvis, aspernare. « El for- mavit Deus hominem. . Ea vox, Formavit, protinus in homine faciendo declarat artificium Dei. Nunquid formavit hominem quemadmodum e luto figuli aliquid effingunt, aut quemadmodum ex ære conflant aliquid statuarii? Minime vero. Nam statua quidem extrinsecus tantum speciem ac si- militudinem præfert. Vidisti, quomodo statua mo- res aliquos exprimat, exempli gratia vel iram, in- dignationemque, si referat imperatorem, vel mu- liebrem levitatem, si feminam aliquam, vel aliud A bentes, alium capite mullantes, tu ea ne fornida- quidpiam congruens ei, quod elingitur, quatenus possim explicare, quam multa unico illo verbo, Formavit, comprehendantur? Nam quæ faciliora sunt, et in promptu, etiam me tacente cognoscitis. C D arti concessum est. At opus formatum a Deo non est ejusmodi. Sic enim hominem conflavit, ut om- nes illius partes intus etiam informaret, atque di- stingueret. Si tantum suppeteret otium, ut possem tibi humani corporis fabricam explicare, operan darem, ut ex te ipso Dei sapientiam in homine for mando cognosceres, teque vere parvum esse man- dum intelligeres. Nec male fecerunt, qui hoc nomine hominem commendaverunt. Multæ in hoc negotio totæ fere versantur artes, ut naturales medicorum facultates, ut gymnastarum observationes, quæ de proportione, congruaque membrorum inter se di- mensione, aut æquali humorum copia, et corporis obesitate disputant. Hæ namque omnes corporis nestri considerant artificium. Unde autein mihi tanta dicendi vis et ubertas orationis, ut plaue Formavit Deus hominem rectum; singulareın hanc tibi, homo, formam concessit, quam alii dedit animalium nulli. Quamobrem ? quia singu- larem etiam actionem erat traditurus. Reliqua ani- malia sunt bruta, et illa spectant, ad quæ nata sunt. Ad pastum genita sunt pecora. ltaque pro- nam deorsumque vergentem formam habent, ut ventrem, et quæ ventri subjecta sunt, videant. S!. quidem eorum felicitas est expletio ventris, ac vo- luptas. Homo vero non ventrem despicit, sed su- Coloas. 111, 1. ³ Eccle. 11, 14. periora contuetur ; caput illi sublime est, ut genus cœleste suspiciat; oculi non tendunt in terram. Quocirca ne vim inferas naturæ tuæ. Terrena ne spectes, sed coelestia, ubi Christus est. Si con- surrexisti, inquit, « cum Christo, quæ sursum sunt, quærite, ubi Christus est '. . Sic igitur formatus es, et forma tua te monet, ad quem natus sis finem. Genitus es, ut Deum videas et contempleris, non ut humi dejecta serpat vita tua, non ut pecudum voluptates consecteris, sed nt vitam cœlestem agas. Idcirco sapientis oeuli ( ut sapiens inquit Eccle- siastes ) in capite, sunt ipsius". Cur autem non ad caput sed in capite? nempe ut quæ excelsa ac sub- limia sunt, intueantur et spectent. Qui autem on