Α τοὺς διώκοντας· εἰ μὴ γὰρ ἐκεῖνοι τὸ στάδιον ἤνοιξαν, Β οὐκ ἂν οἱ ἀθληταὶ τὴν ἀνδρείαν ἐδημοσίευσαν. Τί δ' ἄν τις πλέον ἀγασθείη τῶν προκειμένων ἡμῖν εἰς εὐφημίαν ἀνδρῶν; τὸ πλῆθος, ἢ τὴν ἀνδρείαν, ἢ τὴν ἀψευδή συμφωνίαν ; Καὶ μὴ παρέλθωμεν ἀναισθήτως, μηδὲ ἀχαρίστως πρῶτον τὸν ἀριθμόν. Ὁ γὰρ τοσ ούτους ἔχων πρεσβευτάς, οὔποτ' ἂν ἄπρακτος ἀπέλθοι προσευχῆς καὶ δεήσεως, και σφόδρα βεβαρημένος ὑπάρχῃ τοῖς ἁμαρτήμασι. Καὶ ταύτης τῆς διανοίας καὶ ἐλπίδος, μάρτυς ἐστὶν ὁ Θεός, ἐν τῇ πρὸς ᾽Αβραὰμ διαλέξει, ἡνίκα τὴν ὑπὲρ Σοδομιτῶν ἱκετείαν ἐδέ- χετο, οὐ τεσσαράκοντα δικαίους, ἀλλὰ δέκα ζητήσας εἰς παραίτησιν πόλεως μελλούσης ἐξαφανίζεσθαι. Ἡμεῖς δὲ, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, τοσοῦτον ἔχοντες περικείμενον ἡμῖν νέφος μαρτύρων, μακαρίσωμεν ἑαυτοὺς τῇ ἐλπίδι χαίροντες, τῇ προσευχῇ προσκαρ τερούντες, ταῖς μνήμαις τῶν ἁγίων κοινωνοῦντες. Τεσσαράκοντα γὰρ μάρτυρες, ισχυροί μὲν κατὰ τῶν ἐχθρῶν ὑπασπισταί, ἀξιόπιστοι δὲ τῆς πρὸς τὸν Δε σπότην ικεσίας παράκλητοι· μετὰ τῆς τούτων ἐλπί- δος καταθαῤῥείτω Χριστιανὸς, καὶ τοῦ διαβόλου πει- ρασμούς ράπτοντος, καὶ ἀνθρώπων πονηρῶν ἐπαν ισταμένων, καὶ τυράννων τῷ θυμῷ ζεόντων, καὶ θαλάσσης ἀγριαινούσης, καὶ γῆς μὴ φερούσης, & γεννᾶν ἀνθρώποις τέτακται, καὶ οὐρανοῦ συμφοράς ἀπειλοῦντος. Πρὸς πᾶσαν γὰρ χρείαν, καὶ περίστα σιν ἡ τούτων δύναμις ἐξαρκεῖ, καὶ πλουσίαν παρὰ Χριστοῦ λαμβάνει τὴν χάριν· ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΙΔΙΟΝ ΑΔΕΛΦΟΝ ΤΟΝ ΜΕΓΑΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ. Καλὴν ἐπέθηκεν ὁ Θεὸς τὴν τάξιν ταῖς ἑτησίοις ταύταις ἡμῶν ἑορταῖς, ἃς διά τινος τεταγμένης ἀκο- λουθίας κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας ἤδη τε ηγάγομεν, καὶ πάλιν ἄγομεν. Ἡ δὲ τάξις ἡμῖν ἐστι τῶν πνευ ματικῶν πανηγύρεων, ἣν καὶ ὁ μέγας Παῦλος ἐδί δαξεν, ἄνωθεν τῶν τοιούτων τὴν γνῶσιν ἔχων. Φησὶ γὰρ ἐκεῖνος ἐν πρώτοις μὲν τοὺς ἀποστόλους τε καὶ S. GREGORII NYSSENI diligant: nisi enim illi stadium aperuissent, haud- quaquam athletæ fortitudinem suam palam demon- strassent. Quid vero quis ad laudem eorum, qui nobis pro argumento propositi sunt, magis admi- retur, an multitudinem, an fortitudinem, an since- ram et non fucatam concordiam? Ne vero præter- eamus ingrate primum numerum. Nam qui tantos intercessores habet, is nunquam inanis a precibus et oratione abibit, licet peccatis admodum onustus sit. Cujus sensus et spei testis est ipse Deus in colloquio cum Abrahamo, quando pro Sodomitis supplicabat, cum non quadraginta, sed decem so- luminodo justos ad civitatis jamjam perituræ con- servationem requisivit. Nos vero, juxta Apostolum, tantam testium nubem circumfusam habentes, nos ipsos prædicemus beatos, spe gaudentes, orationi instantes, memoriis sanctorum communicantes : nam quadraginta martyres validi sunt contra ad- versarios propugnatores, et fide digni intercessio- nis apud communem Dominum advocati; horum præsidio tectus Christianus confidat, licet diabolus tentationes nectat, et homines improbi insurgant, et tyranni furore excandescant, et mare sæviat, et terra non ferat, quæ hominibus ferre solet, tan- demque cœlum minas intentet: ad omnem enim necessitatem et eventuin horum facultas et potentia suflicit, et uberem a Christo gratiam accipit, quem decet omnis gloriá in sæcula. Amen. • Hebr. xil, 1. EJUSDEM ORATIO FUNEBRIS QUA FRATRIS SUI BASILII MAGNI LAUDES ET MEMORIAM CONCELEBRAT. Laurentio Sifano interprete. Bonum imposuit Deus ordinem anniversariis his C nostris feriis, quas per ordinatam quamdam vicissitudinem et seriem his diebus et jam celebra- vimus, et rursus celebramus. Ordo autem nobis spiritualium celebritatum atque conventuum is est, quem magnus etiam Paulus docuit, superne atque cuelitus ejusmodi rerum cognitionem adeptus. Ait

Α τοὺς διώκοντας· εἰ μὴ γὰρ ἐκεῖνοι τὸ στάδιον ἤνοιξαν, Β οὐκ ἂν οἱ ἀθληταὶ τὴν ἀνδρείαν ἐδημοσίευσαν. Τί δ' ἄν τις πλέον ἀγασθείη τῶν προκειμένων ἡμῖν εἰς εὐφημίαν ἀνδρῶν; τὸ πλῆθος, ἢ τὴν ἀνδρείαν, ἢ τὴν ἀψευδή συμφωνίαν ; Καὶ μὴ παρέλθωμεν ἀναισθήτως, μηδὲ ἀχαρίστως πρῶτον τὸν ἀριθμόν. Ὁ γὰρ τοσ ούτους ἔχων πρεσβευτάς, οὔποτ' ἂν ἄπρακτος ἀπέλθοι προσευχῆς καὶ δεήσεως, και σφόδρα βεβαρημένος ὑπάρχῃ τοῖς ἁμαρτήμασι. Καὶ ταύτης τῆς διανοίας καὶ ἐλπίδος, μάρτυς ἐστὶν ὁ Θεός, ἐν τῇ πρὸς ᾽Αβραὰμ διαλέξει, ἡνίκα τὴν ὑπὲρ Σοδομιτῶν ἱκετείαν ἐδέ- χετο, οὐ τεσσαράκοντα δικαίους, ἀλλὰ δέκα ζητήσας εἰς παραίτησιν πόλεως μελλούσης ἐξαφανίζεσθαι. Ἡμεῖς δὲ, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, τοσοῦτον ἔχοντες περικείμενον ἡμῖν νέφος μαρτύρων, μακαρίσωμεν ἑαυτοὺς τῇ ἐλπίδι χαίροντες, τῇ προσευχῇ προσκαρ τερούντες, ταῖς μνήμαις τῶν ἁγίων κοινωνοῦντες. Τεσσαράκοντα γὰρ μάρτυρες, ισχυροί μὲν κατὰ τῶν ἐχθρῶν ὑπασπισταί, ἀξιόπιστοι δὲ τῆς πρὸς τὸν Δε σπότην ικεσίας παράκλητοι· μετὰ τῆς τούτων ἐλπί- δος καταθαῤῥείτω Χριστιανὸς, καὶ τοῦ διαβόλου πει- ρασμούς ράπτοντος, καὶ ἀνθρώπων πονηρῶν ἐπαν ισταμένων, καὶ τυράννων τῷ θυμῷ ζεόντων, καὶ θαλάσσης ἀγριαινούσης, καὶ γῆς μὴ φερούσης, & γεννᾶν ἀνθρώποις τέτακται, καὶ οὐρανοῦ συμφοράς ἀπειλοῦντος. Πρὸς πᾶσαν γὰρ χρείαν, καὶ περίστα σιν ἡ τούτων δύναμις ἐξαρκεῖ, καὶ πλουσίαν παρὰ Χριστοῦ λαμβάνει τὴν χάριν· ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΙΔΙΟΝ ΑΔΕΛΦΟΝ ΤΟΝ ΜΕΓΑΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ. Καλὴν ἐπέθηκεν ὁ Θεὸς τὴν τάξιν ταῖς ἑτησίοις ταύταις ἡμῶν ἑορταῖς, ἃς διά τινος τεταγμένης ἀκο- λουθίας κατὰ τὰς ἡμέρας ταύτας ἤδη τε ηγάγομεν, καὶ πάλιν ἄγομεν. Ἡ δὲ τάξις ἡμῖν ἐστι τῶν πνευ ματικῶν πανηγύρεων, ἣν καὶ ὁ μέγας Παῦλος ἐδί δαξεν, ἄνωθεν τῶν τοιούτων τὴν γνῶσιν ἔχων. Φησὶ γὰρ ἐκεῖνος ἐν πρώτοις μὲν τοὺς ἀποστόλους τε καὶ S. GREGORII NYSSENI diligant: nisi enim illi stadium aperuissent, haud- quaquam athletæ fortitudinem suam palam demon- strassent. Quid vero quis ad laudem eorum, qui nobis pro argumento propositi sunt, magis admi- retur, an multitudinem, an fortitudinem, an since- ram et non fucatam concordiam? Ne vero præter- eamus ingrate primum numerum. Nam qui tantos intercessores habet, is nunquam inanis a precibus et oratione abibit, licet peccatis admodum onustus sit. Cujus sensus et spei testis est ipse Deus in colloquio cum Abrahamo, quando pro Sodomitis supplicabat, cum non quadraginta, sed decem so- luminodo justos ad civitatis jamjam perituræ con- servationem requisivit. Nos vero, juxta Apostolum, tantam testium nubem circumfusam habentes, nos ipsos prædicemus beatos, spe gaudentes, orationi instantes, memoriis sanctorum communicantes : nam quadraginta martyres validi sunt contra ad- versarios propugnatores, et fide digni intercessio- nis apud communem Dominum advocati; horum præsidio tectus Christianus confidat, licet diabolus tentationes nectat, et homines improbi insurgant, et tyranni furore excandescant, et mare sæviat, et terra non ferat, quæ hominibus ferre solet, tan- demque cœlum minas intentet: ad omnem enim necessitatem et eventuin horum facultas et potentia suflicit, et uberem a Christo gratiam accipit, quem decet omnis gloriá in sæcula. Amen. • Hebr. xil, 1. EJUSDEM ORATIO FUNEBRIS QUA FRATRIS SUI BASILII MAGNI LAUDES ET MEMORIAM CONCELEBRAT. Laurentio Sifano interprete. Bonum imposuit Deus ordinem anniversariis his C nostris feriis, quas per ordinatam quamdam vicissitudinem et seriem his diebus et jam celebra- vimus, et rursus celebramus. Ordo autem nobis spiritualium celebritatum atque conventuum is est, quem magnus etiam Paulus docuit, superne atque cuelitus ejusmodi rerum cognitionem adeptus. Ait

τοὺς προφήτας τετάχθαι, μετ' ἐκείνους δὲ τοὺς Α ποιμένας καὶ διδασκάλους. Συμβαίνει τοίνυν τῇ ἀπο στολικῇ ταύτῃ ἀκολουθία ἡ τάξις τῶν τοῦ ἐνιαυτοῦ πανηγύρεων. ᾿Αλλὰ τὴν πρώτην οὐ συναριθμῶ ταῖς ἄλλαις. Ἡ γὰρ ἐπὶ τῇ θεοφανείᾳ τοῦ μονογενοῦ; Υἱοῦ χάρις, ἡ διὰ τῆς ἐκ Παρθένου γεννήσεως ἀνα- δειχθεῖσα τῷ κόσμῳ, οὐχ ἁπλῶς ἐστιν ἁγία πανήγυ- ρις, ἀλλ᾽ ἁγία ἁγίων, καὶ πανήγυρις πανηγύρεων. Οὐκοῦν τὰς μετ' αὐτὴν ἀριθμήσωμεν· Πρῶτον ἡμῖν ἀπόστολοί τε καὶ προφῆται τῆς πνευματικῆς χορο στασίας κατήρξαντο. Τὰ δύο γὰρ πάντως περὶ τοὺς αὐτούς ἐστι χαρίσματα, τό τε ἀποστολικὸν πνεῦμα, . καὶ τὸ τῆς προφητείας. Εἰσὶ δὲ οὗτοι· Στέφανος, Πέτρος, Ἰάκωβος, Ἰωάννης, Παῦλος· εἶτα μετὰ τού- τους φυλάξας τὴν ἑαυτοῦ τάξιν, ἐξάρχει τῆς παρού- σης ἡμῖν πανηγύρεως ὁ ποιμὴν καὶ διδάσκαλος. Τις οὗτος; Εἴπω τὸ ὄνομα, ἢ ἀρκεῖ ἡ χάρις ἀντὶ τοῦ· ὀνόματος δεῖξαι τὸν ἄνδρα; Διδάσκαλον γὰρ καὶ ποι- μένα μετὰ τοὺς ἀποστόλους ἀκούσας, ἐνόησας πάν- τως τὸν μετὰ τοὺς ἀποστόλους ποιμένα τε καὶ δι δάσκαλον· τοῦτον λέγω, τὸ σκεῦος τῆς ἐκλογῆς, τὸν ὑψηλὸν βίῳ τε καὶ λόγῳ Βασίλειον, τὸν ἀστεῖον τῷ Θεῷ ἐκ γεννήσεως, τὸν τοῖς ἤθεσι πολιὸν ἐκ νεότητος, τὸν παιδευθέντα μὲν κατὰ Μωϋσέα πάσῃ σοφίᾳ τῶν ἔξωθεν λόγων, τοῖς δὲ ἱεροῖς γράμμασιν ἐκ βρέφους καὶ μέχρι τῆς τελειώσεως συντραφέντα καὶ συναυξη- θέντα καὶ συνακμάσαντα· ὅθεν διδάσκων πάντα ἄνω θρωπον ἐν πάσῃ σοφίᾳ τῇ θείᾳ τε καὶ τῇ ἔξωθεν, οἷόν τις ἀριστεὺς περιδέξιος δι' ἑκατέρας παιδεύσεως τοῖς ἀντιτεταγμένοις ἑαυτὸν ἀνθοπλίζων, ὑπεραίρει δι' ἀμφοτέρων τοὺς προσπαλαίοντας, ὑπερέχων ἐν ἑκατέρῳ τοὺς ἐν θατέρῳ τινὰ κατὰ τῆς ἀληθείας ἰσχὺν ἔχειν νομίζοντας, τοὺς μὲν ἐκ τῆς αἱρέσεως τὰς Γραφάς προβαλλομένους, ταῖς Γραφαῖς ἀνατρέ- πων, Έλληνας δὲ διὰ τῆς ἰδίας αὐτῶν συμποδίξων παιδεύσεως. Ἡ δὲ κατὰ τῶν ἀντιπάλων νίκη οὐ πτῶσιν ἐποίει τῶν ἡττημένων, ἀλλ᾽ ἀνάστασιν. Οἱ γὰρ ἡττώμενοι τῆς ἀληθείας, νικηταὶ καὶ στεφανίται κατὰ τῆς πλάνης καὶ τοῦ ψεύδους ἐγίνοντο. Τοῦτον οὖν ἔχομεν καὶ ἡμεῖς νῦν τὸν διατιθέντα ἡμῖν τὴν παροῦσαν πανήγυριν, τὸν γνήσιον ὑποφήτην τοῦ Πνεύματος, τὸν γενναῖον τοῦ Χριστοῦ στρατιώτην, τὴν μεγαλόφωνον κήρυκα τοῦ σωτηρίου κηρύγματος, τὸν ἀγωνιστήν τε καὶ πρόμαχον τῆς ὑπὲρ Χριστοῦ παῤῥησίας· ᾧ τὰ δεύτερα μετὰ τοὺς ἀποστόλους ὁ χρόνος δίδωσι μόνον. Εἰ γὰρ κατὰ τὸν αὐτὸν τῷ Παύλῳ χρόνον μετέσχεν τοῦ ἀνθρωπίνου βίου Βασί λειος, οὕτως ἂν πάντως συνεγράφη τῷ Παύλῳ ὡς Σιλουανός καὶ Τιμόθεος· καὶ ὅτι οὐκ ἔξω τῆς ἀληθείας στοχάζομαι, ούτωσὶ τὸν λόγον κατανοήσωμεν • Παρ- είσθω τὸ προτερεύειν τοὺς ἁγίους τῷ χρόνῳ. Ἡ γὰρ τοῦ χρόνου φύσις ἐν τῷ παρωχηκότι καὶ τῷ μέλλοντι, πρὸς ἀρετήν τε καὶ κακίαν ὁμοίως ἔχει, οὔτε τοῦτο οὖσα, οὔτε τὸ ἕτερον· ἐν γὰρ προαιρέσει η IN LAUDEM FRATRIS BASILII. enim ille, in primis quidem apostolos et prophetas B constitutos et ordinatos esse, post illos vero pasto- res et doctores ¹. Convenit igitur ordo solemnium conventuum et celebritatum cum apostolica hac or- dinatione. Sed primam celebritatem una cum aliis non numero. Nam quæ propter divinam unigeniti Fili apparitionem, per partum Virginis a mundo festivitas instituta est, ea non simpliciter sancta celebritas est, sed sancta sanctarum, et celebritas celebritatum. Igitur eas quæ hanc consequuntur, numeremus. Primum nobis apostoli et prophetæ spiritualis coetus initium fecerunt. Utraque enim prorsus circa eosdem sunt dona, et apostolieus spiritus, et spiritus prophetia. Sunt autem hi: Stephanus, Petrus, Jacobus, Joannes, Paulus ; deinde post hos conservato ordine suo, pastor et magister praesentem nobis celebritatem auspicatur. Quis est hic? Dicam nomen, an nominis vicem gratia atque festivitas supplet ad virum ostenden- dum? Cum enim de niagistro atque pastore post apostolos audiveris, intellexisti prorsus eum qui apostolos consequitur pastor et doctor. Hunc dico, qui vas est electionis, sublimem illum et vita et sermone Basilium, gratum et acceptum Deo a nativitate, qui moribus canus ab juventute, qui sicut Moyses 9, eruditus fuit omni sapientia atque scientia externarum disciplinarum, sacris vero lit- teris ab infantia usque ad perfectionem et consum- mationem innutritus, una crevit, in adulta atque confirmata ætate una versatus est, unde docens omnem hominem in omni sapientia tam externa quam divina, veluti vir quidam fortis et strenuus bellator ambidexter, per utramque eruditionem in adversarios sese armans, per utramque disciplinam vincit reluctantes, utraque armatura præcedens et superans eos, qui per alterutram adversus veritatem aliquas vires habere se putabant, eos quidem qui de hæreticorum sententia scripturas proferrent, Scripturis evertens atque confutans, Græcos au- tem ac gentiles per suam ipsorum irretiens atque illaqueans eruditionem. Sed victoria de adversariis non ruinam iis, qui victi essent, afferebat, sed resurrectionem. Qui enim veritati succumbebant victoriam et coronam de errore atque mendacio referebant. stituat nobis præsentem celebritatem, genuinum et verum ministrum et interpretem spiritus, strenuun Christi militem, sonorum et vocalem salutaris præconii atque prædicationis præconem, libere pro Christo loquendo decertantem, et in principiis pu- gran cientem : cui secundas post apostolos partes tempus solum dat. Nam si eodem tempore, quo Paulus, vitæ particeps humanae fuisset Basilius, sicuti Sylvanus et Timotheus : ita prorsus una cum Paulo litterarum monumentis celebratus esset. Atque ut intelligatur, quod conjecturam faciendo a veritate non aberro, hoc modo rationem ineamus. Prætermittatur ea oratio, qua explicetur, qui san- cti, quos sanctos tempore antecesserint (temporis Cor. xii, 28. * Act. vu, 22. C Hunc igitur habemus nunc etiam nos, qui con-

τοὺς προφήτας τετάχθαι, μετ' ἐκείνους δὲ τοὺς Α ποιμένας καὶ διδασκάλους. Συμβαίνει τοίνυν τῇ ἀπο στολικῇ ταύτῃ ἀκολουθία ἡ τάξις τῶν τοῦ ἐνιαυτοῦ πανηγύρεων. ᾿Αλλὰ τὴν πρώτην οὐ συναριθμῶ ταῖς ἄλλαις. Ἡ γὰρ ἐπὶ τῇ θεοφανείᾳ τοῦ μονογενοῦ; Υἱοῦ χάρις, ἡ διὰ τῆς ἐκ Παρθένου γεννήσεως ἀνα- δειχθεῖσα τῷ κόσμῳ, οὐχ ἁπλῶς ἐστιν ἁγία πανήγυ- ρις, ἀλλ᾽ ἁγία ἁγίων, καὶ πανήγυρις πανηγύρεων. Οὐκοῦν τὰς μετ' αὐτὴν ἀριθμήσωμεν· Πρῶτον ἡμῖν ἀπόστολοί τε καὶ προφῆται τῆς πνευματικῆς χορο στασίας κατήρξαντο. Τὰ δύο γὰρ πάντως περὶ τοὺς αὐτούς ἐστι χαρίσματα, τό τε ἀποστολικὸν πνεῦμα, . καὶ τὸ τῆς προφητείας. Εἰσὶ δὲ οὗτοι· Στέφανος, Πέτρος, Ἰάκωβος, Ἰωάννης, Παῦλος· εἶτα μετὰ τού- τους φυλάξας τὴν ἑαυτοῦ τάξιν, ἐξάρχει τῆς παρού- σης ἡμῖν πανηγύρεως ὁ ποιμὴν καὶ διδάσκαλος. Τις οὗτος; Εἴπω τὸ ὄνομα, ἢ ἀρκεῖ ἡ χάρις ἀντὶ τοῦ· ὀνόματος δεῖξαι τὸν ἄνδρα; Διδάσκαλον γὰρ καὶ ποι- μένα μετὰ τοὺς ἀποστόλους ἀκούσας, ἐνόησας πάν- τως τὸν μετὰ τοὺς ἀποστόλους ποιμένα τε καὶ δι δάσκαλον· τοῦτον λέγω, τὸ σκεῦος τῆς ἐκλογῆς, τὸν ὑψηλὸν βίῳ τε καὶ λόγῳ Βασίλειον, τὸν ἀστεῖον τῷ Θεῷ ἐκ γεννήσεως, τὸν τοῖς ἤθεσι πολιὸν ἐκ νεότητος, τὸν παιδευθέντα μὲν κατὰ Μωϋσέα πάσῃ σοφίᾳ τῶν ἔξωθεν λόγων, τοῖς δὲ ἱεροῖς γράμμασιν ἐκ βρέφους καὶ μέχρι τῆς τελειώσεως συντραφέντα καὶ συναυξη- θέντα καὶ συνακμάσαντα· ὅθεν διδάσκων πάντα ἄνω θρωπον ἐν πάσῃ σοφίᾳ τῇ θείᾳ τε καὶ τῇ ἔξωθεν, οἷόν τις ἀριστεὺς περιδέξιος δι' ἑκατέρας παιδεύσεως τοῖς ἀντιτεταγμένοις ἑαυτὸν ἀνθοπλίζων, ὑπεραίρει δι' ἀμφοτέρων τοὺς προσπαλαίοντας, ὑπερέχων ἐν ἑκατέρῳ τοὺς ἐν θατέρῳ τινὰ κατὰ τῆς ἀληθείας ἰσχὺν ἔχειν νομίζοντας, τοὺς μὲν ἐκ τῆς αἱρέσεως τὰς Γραφάς προβαλλομένους, ταῖς Γραφαῖς ἀνατρέ- πων, Έλληνας δὲ διὰ τῆς ἰδίας αὐτῶν συμποδίξων παιδεύσεως. Ἡ δὲ κατὰ τῶν ἀντιπάλων νίκη οὐ πτῶσιν ἐποίει τῶν ἡττημένων, ἀλλ᾽ ἀνάστασιν. Οἱ γὰρ ἡττώμενοι τῆς ἀληθείας, νικηταὶ καὶ στεφανίται κατὰ τῆς πλάνης καὶ τοῦ ψεύδους ἐγίνοντο. Τοῦτον οὖν ἔχομεν καὶ ἡμεῖς νῦν τὸν διατιθέντα ἡμῖν τὴν παροῦσαν πανήγυριν, τὸν γνήσιον ὑποφήτην τοῦ Πνεύματος, τὸν γενναῖον τοῦ Χριστοῦ στρατιώτην, τὴν μεγαλόφωνον κήρυκα τοῦ σωτηρίου κηρύγματος, τὸν ἀγωνιστήν τε καὶ πρόμαχον τῆς ὑπὲρ Χριστοῦ παῤῥησίας· ᾧ τὰ δεύτερα μετὰ τοὺς ἀποστόλους ὁ χρόνος δίδωσι μόνον. Εἰ γὰρ κατὰ τὸν αὐτὸν τῷ Παύλῳ χρόνον μετέσχεν τοῦ ἀνθρωπίνου βίου Βασί λειος, οὕτως ἂν πάντως συνεγράφη τῷ Παύλῳ ὡς Σιλουανός καὶ Τιμόθεος· καὶ ὅτι οὐκ ἔξω τῆς ἀληθείας στοχάζομαι, ούτωσὶ τὸν λόγον κατανοήσωμεν • Παρ- είσθω τὸ προτερεύειν τοὺς ἁγίους τῷ χρόνῳ. Ἡ γὰρ τοῦ χρόνου φύσις ἐν τῷ παρωχηκότι καὶ τῷ μέλλοντι, πρὸς ἀρετήν τε καὶ κακίαν ὁμοίως ἔχει, οὔτε τοῦτο οὖσα, οὔτε τὸ ἕτερον· ἐν γὰρ προαιρέσει η IN LAUDEM FRATRIS BASILII. enim ille, in primis quidem apostolos et prophetas B constitutos et ordinatos esse, post illos vero pasto- res et doctores ¹. Convenit igitur ordo solemnium conventuum et celebritatum cum apostolica hac or- dinatione. Sed primam celebritatem una cum aliis non numero. Nam quæ propter divinam unigeniti Fili apparitionem, per partum Virginis a mundo festivitas instituta est, ea non simpliciter sancta celebritas est, sed sancta sanctarum, et celebritas celebritatum. Igitur eas quæ hanc consequuntur, numeremus. Primum nobis apostoli et prophetæ spiritualis coetus initium fecerunt. Utraque enim prorsus circa eosdem sunt dona, et apostolieus spiritus, et spiritus prophetia. Sunt autem hi: Stephanus, Petrus, Jacobus, Joannes, Paulus ; deinde post hos conservato ordine suo, pastor et magister praesentem nobis celebritatem auspicatur. Quis est hic? Dicam nomen, an nominis vicem gratia atque festivitas supplet ad virum ostenden- dum? Cum enim de niagistro atque pastore post apostolos audiveris, intellexisti prorsus eum qui apostolos consequitur pastor et doctor. Hunc dico, qui vas est electionis, sublimem illum et vita et sermone Basilium, gratum et acceptum Deo a nativitate, qui moribus canus ab juventute, qui sicut Moyses 9, eruditus fuit omni sapientia atque scientia externarum disciplinarum, sacris vero lit- teris ab infantia usque ad perfectionem et consum- mationem innutritus, una crevit, in adulta atque confirmata ætate una versatus est, unde docens omnem hominem in omni sapientia tam externa quam divina, veluti vir quidam fortis et strenuus bellator ambidexter, per utramque eruditionem in adversarios sese armans, per utramque disciplinam vincit reluctantes, utraque armatura præcedens et superans eos, qui per alterutram adversus veritatem aliquas vires habere se putabant, eos quidem qui de hæreticorum sententia scripturas proferrent, Scripturis evertens atque confutans, Græcos au- tem ac gentiles per suam ipsorum irretiens atque illaqueans eruditionem. Sed victoria de adversariis non ruinam iis, qui victi essent, afferebat, sed resurrectionem. Qui enim veritati succumbebant victoriam et coronam de errore atque mendacio referebant. stituat nobis præsentem celebritatem, genuinum et verum ministrum et interpretem spiritus, strenuun Christi militem, sonorum et vocalem salutaris præconii atque prædicationis præconem, libere pro Christo loquendo decertantem, et in principiis pu- gran cientem : cui secundas post apostolos partes tempus solum dat. Nam si eodem tempore, quo Paulus, vitæ particeps humanae fuisset Basilius, sicuti Sylvanus et Timotheus : ita prorsus una cum Paulo litterarum monumentis celebratus esset. Atque ut intelligatur, quod conjecturam faciendo a veritate non aberro, hoc modo rationem ineamus. Prætermittatur ea oratio, qua explicetur, qui san- cti, quos sanctos tempore antecesserint (temporis Cor. xii, 28. * Act. vu, 22. C Hunc igitur habemus nunc etiam nos, qui con-

τοὺς προφήτας τετάχθαι, μετ' ἐκείνους δὲ τοὺς Α ποιμένας καὶ διδασκάλους. Συμβαίνει τοίνυν τῇ ἀπο στολικῇ ταύτῃ ἀκολουθία ἡ τάξις τῶν τοῦ ἐνιαυτοῦ πανηγύρεων. ᾿Αλλὰ τὴν πρώτην οὐ συναριθμῶ ταῖς ἄλλαις. Ἡ γὰρ ἐπὶ τῇ θεοφανείᾳ τοῦ μονογενοῦ; Υἱοῦ χάρις, ἡ διὰ τῆς ἐκ Παρθένου γεννήσεως ἀνα- δειχθεῖσα τῷ κόσμῳ, οὐχ ἁπλῶς ἐστιν ἁγία πανήγυ- ρις, ἀλλ᾽ ἁγία ἁγίων, καὶ πανήγυρις πανηγύρεων. Οὐκοῦν τὰς μετ' αὐτὴν ἀριθμήσωμεν· Πρῶτον ἡμῖν ἀπόστολοί τε καὶ προφῆται τῆς πνευματικῆς χορο στασίας κατήρξαντο. Τὰ δύο γὰρ πάντως περὶ τοὺς αὐτούς ἐστι χαρίσματα, τό τε ἀποστολικὸν πνεῦμα, . καὶ τὸ τῆς προφητείας. Εἰσὶ δὲ οὗτοι· Στέφανος, Πέτρος, Ἰάκωβος, Ἰωάννης, Παῦλος· εἶτα μετὰ τού- τους φυλάξας τὴν ἑαυτοῦ τάξιν, ἐξάρχει τῆς παρού- σης ἡμῖν πανηγύρεως ὁ ποιμὴν καὶ διδάσκαλος. Τις οὗτος; Εἴπω τὸ ὄνομα, ἢ ἀρκεῖ ἡ χάρις ἀντὶ τοῦ· ὀνόματος δεῖξαι τὸν ἄνδρα; Διδάσκαλον γὰρ καὶ ποι- μένα μετὰ τοὺς ἀποστόλους ἀκούσας, ἐνόησας πάν- τως τὸν μετὰ τοὺς ἀποστόλους ποιμένα τε καὶ δι δάσκαλον· τοῦτον λέγω, τὸ σκεῦος τῆς ἐκλογῆς, τὸν ὑψηλὸν βίῳ τε καὶ λόγῳ Βασίλειον, τὸν ἀστεῖον τῷ Θεῷ ἐκ γεννήσεως, τὸν τοῖς ἤθεσι πολιὸν ἐκ νεότητος, τὸν παιδευθέντα μὲν κατὰ Μωϋσέα πάσῃ σοφίᾳ τῶν ἔξωθεν λόγων, τοῖς δὲ ἱεροῖς γράμμασιν ἐκ βρέφους καὶ μέχρι τῆς τελειώσεως συντραφέντα καὶ συναυξη- θέντα καὶ συνακμάσαντα· ὅθεν διδάσκων πάντα ἄνω θρωπον ἐν πάσῃ σοφίᾳ τῇ θείᾳ τε καὶ τῇ ἔξωθεν, οἷόν τις ἀριστεὺς περιδέξιος δι' ἑκατέρας παιδεύσεως τοῖς ἀντιτεταγμένοις ἑαυτὸν ἀνθοπλίζων, ὑπεραίρει δι' ἀμφοτέρων τοὺς προσπαλαίοντας, ὑπερέχων ἐν ἑκατέρῳ τοὺς ἐν θατέρῳ τινὰ κατὰ τῆς ἀληθείας ἰσχὺν ἔχειν νομίζοντας, τοὺς μὲν ἐκ τῆς αἱρέσεως τὰς Γραφάς προβαλλομένους, ταῖς Γραφαῖς ἀνατρέ- πων, Έλληνας δὲ διὰ τῆς ἰδίας αὐτῶν συμποδίξων παιδεύσεως. Ἡ δὲ κατὰ τῶν ἀντιπάλων νίκη οὐ πτῶσιν ἐποίει τῶν ἡττημένων, ἀλλ᾽ ἀνάστασιν. Οἱ γὰρ ἡττώμενοι τῆς ἀληθείας, νικηταὶ καὶ στεφανίται κατὰ τῆς πλάνης καὶ τοῦ ψεύδους ἐγίνοντο. Τοῦτον οὖν ἔχομεν καὶ ἡμεῖς νῦν τὸν διατιθέντα ἡμῖν τὴν παροῦσαν πανήγυριν, τὸν γνήσιον ὑποφήτην τοῦ Πνεύματος, τὸν γενναῖον τοῦ Χριστοῦ στρατιώτην, τὴν μεγαλόφωνον κήρυκα τοῦ σωτηρίου κηρύγματος, τὸν ἀγωνιστήν τε καὶ πρόμαχον τῆς ὑπὲρ Χριστοῦ παῤῥησίας· ᾧ τὰ δεύτερα μετὰ τοὺς ἀποστόλους ὁ χρόνος δίδωσι μόνον. Εἰ γὰρ κατὰ τὸν αὐτὸν τῷ Παύλῳ χρόνον μετέσχεν τοῦ ἀνθρωπίνου βίου Βασί λειος, οὕτως ἂν πάντως συνεγράφη τῷ Παύλῳ ὡς Σιλουανός καὶ Τιμόθεος· καὶ ὅτι οὐκ ἔξω τῆς ἀληθείας στοχάζομαι, ούτωσὶ τὸν λόγον κατανοήσωμεν • Παρ- είσθω τὸ προτερεύειν τοὺς ἁγίους τῷ χρόνῳ. Ἡ γὰρ τοῦ χρόνου φύσις ἐν τῷ παρωχηκότι καὶ τῷ μέλλοντι, πρὸς ἀρετήν τε καὶ κακίαν ὁμοίως ἔχει, οὔτε τοῦτο οὖσα, οὔτε τὸ ἕτερον· ἐν γὰρ προαιρέσει η IN LAUDEM FRATRIS BASILII. enim ille, in primis quidem apostolos et prophetas B constitutos et ordinatos esse, post illos vero pasto- res et doctores ¹. Convenit igitur ordo solemnium conventuum et celebritatum cum apostolica hac or- dinatione. Sed primam celebritatem una cum aliis non numero. Nam quæ propter divinam unigeniti Fili apparitionem, per partum Virginis a mundo festivitas instituta est, ea non simpliciter sancta celebritas est, sed sancta sanctarum, et celebritas celebritatum. Igitur eas quæ hanc consequuntur, numeremus. Primum nobis apostoli et prophetæ spiritualis coetus initium fecerunt. Utraque enim prorsus circa eosdem sunt dona, et apostolieus spiritus, et spiritus prophetia. Sunt autem hi: Stephanus, Petrus, Jacobus, Joannes, Paulus ; deinde post hos conservato ordine suo, pastor et magister praesentem nobis celebritatem auspicatur. Quis est hic? Dicam nomen, an nominis vicem gratia atque festivitas supplet ad virum ostenden- dum? Cum enim de niagistro atque pastore post apostolos audiveris, intellexisti prorsus eum qui apostolos consequitur pastor et doctor. Hunc dico, qui vas est electionis, sublimem illum et vita et sermone Basilium, gratum et acceptum Deo a nativitate, qui moribus canus ab juventute, qui sicut Moyses 9, eruditus fuit omni sapientia atque scientia externarum disciplinarum, sacris vero lit- teris ab infantia usque ad perfectionem et consum- mationem innutritus, una crevit, in adulta atque confirmata ætate una versatus est, unde docens omnem hominem in omni sapientia tam externa quam divina, veluti vir quidam fortis et strenuus bellator ambidexter, per utramque eruditionem in adversarios sese armans, per utramque disciplinam vincit reluctantes, utraque armatura præcedens et superans eos, qui per alterutram adversus veritatem aliquas vires habere se putabant, eos quidem qui de hæreticorum sententia scripturas proferrent, Scripturis evertens atque confutans, Græcos au- tem ac gentiles per suam ipsorum irretiens atque illaqueans eruditionem. Sed victoria de adversariis non ruinam iis, qui victi essent, afferebat, sed resurrectionem. Qui enim veritati succumbebant victoriam et coronam de errore atque mendacio referebant. stituat nobis præsentem celebritatem, genuinum et verum ministrum et interpretem spiritus, strenuun Christi militem, sonorum et vocalem salutaris præconii atque prædicationis præconem, libere pro Christo loquendo decertantem, et in principiis pu- gran cientem : cui secundas post apostolos partes tempus solum dat. Nam si eodem tempore, quo Paulus, vitæ particeps humanae fuisset Basilius, sicuti Sylvanus et Timotheus : ita prorsus una cum Paulo litterarum monumentis celebratus esset. Atque ut intelligatur, quod conjecturam faciendo a veritate non aberro, hoc modo rationem ineamus. Prætermittatur ea oratio, qua explicetur, qui san- cti, quos sanctos tempore antecesserint (temporis Cor. xii, 28. * Act. vu, 22. C Hunc igitur habemus nunc etiam nos, qui con-

S. GREGORH NYSSEN τὴν πίστιν ἡ πίστις, καὶ πρὸς τὸν λόγον ὁ λόγος· εὑρήσει γὰρ ὅ γε δικαίως ἐκ παραλλήλου ἀντεξετάζων τὰ θαύματα, μίαν ἐπ' ἀμφοτέρων τὴν χάριν ἐκ τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος ἐγγινομένην ἐν ἑκατέρῳ κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πίστεως. Εἰ δὲ προήκει τῷ χρόνῳ Παῦλος, καὶ πολλαῖς ὕστερον γενεαῖς ἀνεδείχθη Βασίλειος, τῆς θείας ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων οἰκονομίας λέγεις τὸ ἔργον, οὐκ ἀπόδειξιν τῆς κατ' ἀρετὴν ἐλαττώσεως· ἐπεὶ καὶ Μωϋσῆς τοῦ ᾽Αβραὰμ πολλοῖς χρόνοις μεταγενέστερος, καὶ Σαμουήλ Μωϋσέως, καὶ τούτου Ἠλίας· κἀκείνου ὁ μέγας Ἰωάννης, καὶ μετὰ Ἰωάννην Παῦλος· καὶ μετὰ τοῦτον Βασίλειος. Ωσπερ οὖν ἐν τοῖς προάγουσιν οὐδὲν ὁ χρόνος δευτερεύων, εἰς τὴν κατὰ Θεὸν δόξαν τὸ ἀγαθὸν, οὐκ ἐν χρόνῳ. 'Αλλ' ἐξεταζέσθω πρὸς β τοὺς ἁγίους ἠλάττωσεν· οὕτω καὶ νῦν ἐν τῷ τῆς ἀρετῆς λόγῳ σιωπάσθω τὰ πρεσβεῖα τοῦ χρόνου. Τὸ γὰρ τοιοῦτον, καθὼς ἔφαμεν, τῆς ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων τοῦ Θεοῦ προμηθείας τὴν ἀπόδειξιν ἔχει. Ο γὰρ εἰδὼς τὰ πάντα πριν γενέσεως αὐτῶν, καθώς φησιν ὁ προφήτης, καὶ τὴν συνδιεξιοῦσαν ταῖς ἀνΟρωπίναις γενεαῖς τοῦ διαβόλου κακίαν κατανοῶν, πρόσφορόν τε καὶ κατάλληλον τῷ καθ᾿ ἑκάστην γενεὰν ἀῤῥωστήματι τὸν ἰατρὸν ἑτοιμάζει, ὡς ἂν μὴ ἀθεράπευτον περιίδοι τῶν ἀνθρώπων τὴν νόσον, δι' ἐρημίαν τῶν διορθουμένων κατακρατοῦσαν τοῦ γέ νους. Τούτου χάριν ἐπικρατούσης ποτὲ τῆς Χαλδαϊκῆς φιλοσοφίας, οἳ τὴν τῶν ὄντων αἰτίαν ἐν τῇ ποια κινήσει τῶν ἄστρων ὡρίζοντο, ὑπερκεῖσθαι δέ τινα τῶν φαινομένων δύναμιν ποιητικὴν τῶν ὄντων οὐκ ᾤοντο· τότε τὸν ᾿Αβραὰμ ἀναδείκνυσιν, ὃς ἐπιβάθρα τῇ τοιαύτῃ παιδεύσει χρησάμενος, ἀναζήτησε τὸν διὰ τῶν ὁρωμένων νοούμενον. Καὶ ὁδὸς τοῖς ἐφεξῆς ἐγένετο πίστεως τῆς εἰς τὸν ὄντως ὄντα Θεόν, αὐτὸς πρὸς ταύτην καθηγησάμενος, διὰ τοῦ καταλιπεῖν τὴν πατρώαν ἀπάτην, καὶ τὴν τῶν αἰσθητηρίων πρὸς τὴν φαινομένην κτίσιν συγγένειαν. Εἶτα τῶν Αἰγυπτίων δαιμονίαν τινὰ καὶ γοητικὴν σοφίαν ἐξευρηκότων, ἐξ ὑποθήκης, οἶμαι, τοῦ ποικίλως δι' ἀπάτης καταβυθίζοντος, ἀνέδειξε τὸν Μωϋσέα τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς σοφίας τὴν Αἰγυπτίαν ἀπάτην ἐξαφανίσοντα. Ἐπιγινώσκει δὲ πάντως τὸν λόγον ὁ τὴν Γραφὴν ἐπιστάμενος, πῶς, ἀντεπιδεικνυμένων τοῖς θείοις σημείοις τῶν γοήτων τὰς ἰδίας ἀπάτας, ὑπερέσχε κατὰ κράτος Μωϋσῆς, διὰ τῆς ἄνωθεν συμμαχίας τὴν Αἰγυπτίαν ἰσχὺν πᾶσαν ἐξαφανίσας. Νοεῖς δὲ τοῦτο διά τε τῶν ἄλλων, καὶ τῷ τῶν ῥάβδων αἰνίγματι. Προϊόντος δὲ του χρόνου, καὶ τῶν Ἰσραηλιτῶν δι' ἀναρχίας ἐν δημοκρατορική συγχύσει πλημμελῶς διακειμένων, ὁ Σαμουὴλ ἀναφαίνεται, κρατῶν δι' ἑαυτοῦ τὸ ὑπήκοον, καὶ τῆς πρὸς τοὺς ἀλλοφύλους ἐπιμιξίας ἀπείργων· εἶτα πρὸς βασιλείας κατάστασιν τὴν ἀναρχίαν μετ τασκευάσας, συνήθροισεν αὐτὴ περὶ ἑαυτὸ τὸ ἀλλό φυλον, τῆς βασιλικῆς δυναστείας νομοθέτης γενόμενος. • ἐπιγινώσκει δὲ πάντως τὸν λόγον ὁ τὴν Γραφὴν ἐπιστάμενος, πῶς, ἀντεπιδεικνυμένων τοῖς θείοις σημείοις τῶν γοήτων τὰς ἰδίας ἀπάτας, ὑπερέσχε κατὰ κράτος ὁ Μωϋσῆς διὰ τῆς ἄνωθεν συμμαχίας τὴν Αἰγυπτίαν ἰσχὺν πᾶσαν ἐξαφανίσας. νοεῖς δὲ τοῦτο διά τε τῶν ἄλλων καὶ τῷ τῶν ῥάβδων αἰνίγματι. Προϊόντος δὲ τοῦ χρόνου καὶ τῶν Ἰσραηλιτῶν δι’ ἀναρχίας ἐν δημοκρατικῇ συγχύσει πλημμελῶς διακειμένων, ὁ Σαμουὴλ ἀναφαίνεται κρατῶν δι’ ἑαυτοῦ τὸ ὑπήκοον καὶ τῆς πρὸς τοὺς ἀλλοφύλους ἐπιμιξίας ἀπείργων· εἶτα πρὸς βασιλείας κατάστασιν τὴν ἀναρχίαν μετασκευάσας συνήθροισεν αὐτὸ περὶ ἑαυτῷ ὁμόφυλον τῆς βασιλικῆς δυναστείας νομοθέτης γενόμενος. enim natura in practerito et futuro, quod ad virtutem et vitium attinet, codem modo sese habet, cum neque hoc, neque contrarium sit: in libero enim arbitrio atque proposito voluntatis, non in tempore bonum consistit), at fides cum fide, cum oratione oratio conferatur. Nam si quis justus æstimator fuerit in conferendis inter se miraculis, reperiet unam in ambobus gratiam, quæ ex eodem spiritu juxta convenientiam atque proportionem fidei exsisteret in utroque. Quod si tempore Paulus præcedit, et multis ætatibus post Basilius exhibitus ac designatus est: divinæ administrationis quam hominum gratia suscepit, opus dicis, non affers probationem circa virtutem diminutionis. Nam et Moyses multis temporibus posterior Abrahamo: Samuel Moyse, et hoc Elias: et illo magnus Joannes, et post Joannem Paulus, et post hunc Basilius. Quemadmodum igitur in præcedentibus nihil tempus posterius, quod attinet ad gloriam quæ cum Deo conjuncta est, sanctis incommodavit: ita etiam nunc in disceptatione virtutis, ætatis commodum silentio praetermittatur. Nam id, ut modo dicebamnus, providentia divinæ, qua consulitur hominilus, continet demonstrationem. Ille enim, qui, ut inquit propheta, res omnes novit antequam exsistant, et malitiam diaboli simul cum ætatibus hominum extendi atque traduci et ad finem pergere animadvertit, convenientem et accommodatam ad cujusque ætatis morbum medicinam parat, ne curationis expertem sinat esse morbum hominum, qui si desit, a quo sanetur, subigere solet et in G potestatem suam redigere genus humanum. Mujus rei gratia, cum vigeret ac prævaleret aliquando philosophia Chaldæorum, qui rerum causas a certo quodam motu siderum pendere statuebant, nec virtutem quamdam sideribus apparentibus præsidere ac præesse putabant, quæ rerum quarumlibet effectrix esset: tum Abrahamum exhibet, qui quasi scala nsus ejusmodi disciplina, investigavit illuni, qui per res, quæ videntur, intelligitur, ac (quasi) via fidei, quæ est in eum qui revera Deus est, posteris exstitit, cum ipse relicto patrio errore, atque ea, quæ sensuum instrumentis esse dicitur cum ea, quæ apparet in astris creatura, cognatione, dux ad eam fidem fuisset. Deinde cum Ægyptii ex suggestione, opinor, ejus, qui per varias fraules (hoinines) demergit, mirabilem quamdam et præstigia tricem calliditatem invenissent, exhibuit Moysen, qui sapientiæ excellentia Ægyptiorum fraudem expelleret et aboleret. Agnoscit autem prorsus rem gestam, de qua loquor, qui Scripturam novit, quomodo cum præstigiatores illi divinis signis ex adverso suarum fraudum specimen præberent, Moyses omnibus modis superior fuerit, et superne auxilio misso omnes Ægyptias vires deleverit. Intelligis autem hoc cum per alias res, tum per virgarum ænigma. Processu deinde temporis, cum etiam Israelitarum res per eum statum, quo nullius certi magistratus imperio continebantur, in promiscua Dan. xii, 42. S. GREGORH NYSSEN enim natura in practerito et futuro, quod ad virtutem et vitium attinet, codem modo sese habet, cum neque hoc, neque contrarium sit: in libero enim arbitrio atque proposito voluntatis, non in tempore bonum consistit), at fides cum fide, cum oratione oratio conferatur. Nam si quis justus æstimator fuerit in conferendis inter se miraculis, reperiet unam in ambobus gratiam, quæ ex eodem spiritu juxta convenientiam atque proportionem fidei exsisteret in utroque. Quod si tempore Paulus præcedit, et multis ætatibus post Basilius exhibitus ac designatus est: divinæ administrationis quam hominum gratia suscepit, opus dicis, non affers probationem circa virtutem diminutionis. Nam et Moyses multis temporibus posterior Abrahamo: Samuel Moyse, et hoc Elias: et illo magnus Joannes, et post Joannem Paulus, et post hunc Basilius. Quemadmodum igitur in præcedentibus nihil tempus posterius, quod attinet ad gloriam quæ cum Deo conjuncta est, sanctis incommodavit: ita etiam nunc in disceptatione virtutis, ætatis commodum silentio praetermittatur. Nam id, ut modo dicebamnus, providentia divinæ, qua consulitur hominilus, continet demonstrationem. Ille enim, qui, ut inquit propheta, res omnes novit antequam exsistant, et malitiam diaboli simul cum ætatibus hominum extendi atque traduci et ad finem pergere animadvertit, convenientem et accommodatam ad cujusque ætatis morbum medicinam parat, ne curationis expertem sinat esse morbum hominum, qui si desit, a quo sanetur, subigere solet et in G potestatem suam redigere genus humanum. Mujus rei gratia, cum vigeret ac prævaleret aliquando philosophia Chaldæorum, qui rerum causas a certo quodam motu siderum pendere statuebant, nec virtutem quamdam sideribus apparentibus præsidere ac præesse putabant, quæ rerum quarumlibet effectrix esset: tum Abrahamum exhibet, qui quasi scala nsus ejusmodi disciplina, investigavit illuni, qui per res, quæ videntur, intelligitur, ac (quasi) via fidei, quæ est in eum qui revera Deus est, posteris exstitit, cum ipse relicto patrio errore, atque ea, quæ sensuum instrumentis esse dicitur cum ea, quæ apparet in astris creatura, cognatione, dux ad eam fidem fuisset. Deinde cum Ægyptii ex suggestione, opinor, ejus, qui per varias fraules (hoinines) demergit, mirabilem quamdam et præstigia - tricem calliditatem invenissent, exhibuit Moysen, qui sapientiæ excellentia Ægyptiorum fraudem expelleret et aboleret. Agnoscit autem prorsus rem gestam, de qua loquor, qui Scripturam novit, quomodo cum præstigiatores illi divinis signis ex adverso suarum fraudum specimen præberent, Moyses omnibus modis superior fuerit, et superne auxilio misso omnes Ægyptias vires deleverit. Intelligis autem hoc cum per alias res, tum per virgarum ænigma. Processu deinde temporis, cum etiam Israelitarum res per eum statum, quo nullius certi magistratus imperio continebantur, in promiscua Dan. xii, 42.

S. GREGORH NYSSEN τὴν πίστιν ἡ πίστις, καὶ πρὸς τὸν λόγον ὁ λόγος· εὑρήσει γὰρ ὅ γε δικαίως ἐκ παραλλήλου ἀντεξετάζων τὰ θαύματα, μίαν ἐπ' ἀμφοτέρων τὴν χάριν ἐκ τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος ἐγγινομένην ἐν ἑκατέρῳ κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πίστεως. Εἰ δὲ προήκει τῷ χρόνῳ Παῦλος, καὶ πολλαῖς ὕστερον γενεαῖς ἀνεδείχθη Βασίλειος, τῆς θείας ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων οἰκονομίας λέγεις τὸ ἔργον, οὐκ ἀπόδειξιν τῆς κατ' ἀρετὴν ἐλαττώσεως· ἐπεὶ καὶ Μωϋσῆς τοῦ ᾽Αβραὰμ πολλοῖς χρόνοις μεταγενέστερος, καὶ Σαμουήλ Μωϋσέως, καὶ τούτου Ἠλίας· κἀκείνου ὁ μέγας Ἰωάννης, καὶ μετὰ Ἰωάννην Παῦλος· καὶ μετὰ τοῦτον Βασίλειος. Ωσπερ οὖν ἐν τοῖς προάγουσιν οὐδὲν ὁ χρόνος δευτερεύων, εἰς τὴν κατὰ Θεὸν δόξαν τὸ ἀγαθὸν, οὐκ ἐν χρόνῳ. 'Αλλ' ἐξεταζέσθω πρὸς β τοὺς ἁγίους ἠλάττωσεν· οὕτω καὶ νῦν ἐν τῷ τῆς ἀρετῆς λόγῳ σιωπάσθω τὰ πρεσβεῖα τοῦ χρόνου. Τὸ γὰρ τοιοῦτον, καθὼς ἔφαμεν, τῆς ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων τοῦ Θεοῦ προμηθείας τὴν ἀπόδειξιν ἔχει. Ο γὰρ εἰδὼς τὰ πάντα πριν γενέσεως αὐτῶν, καθώς φησιν ὁ προφήτης, καὶ τὴν συνδιεξιοῦσαν ταῖς ἀνΟρωπίναις γενεαῖς τοῦ διαβόλου κακίαν κατανοῶν, πρόσφορόν τε καὶ κατάλληλον τῷ καθ᾿ ἑκάστην γενεὰν ἀῤῥωστήματι τὸν ἰατρὸν ἑτοιμάζει, ὡς ἂν μὴ ἀθεράπευτον περιίδοι τῶν ἀνθρώπων τὴν νόσον, δι' ἐρημίαν τῶν διορθουμένων κατακρατοῦσαν τοῦ γέ νους. Τούτου χάριν ἐπικρατούσης ποτὲ τῆς Χαλδαϊκῆς φιλοσοφίας, οἳ τὴν τῶν ὄντων αἰτίαν ἐν τῇ ποια κινήσει τῶν ἄστρων ὡρίζοντο, ὑπερκεῖσθαι δέ τινα τῶν φαινομένων δύναμιν ποιητικὴν τῶν ὄντων οὐκ ᾤοντο· τότε τὸν ᾿Αβραὰμ ἀναδείκνυσιν, ὃς ἐπιβάθρα τῇ τοιαύτῃ παιδεύσει χρησάμενος, ἀναζήτησε τὸν διὰ τῶν ὁρωμένων νοούμενον. Καὶ ὁδὸς τοῖς ἐφεξῆς ἐγένετο πίστεως τῆς εἰς τὸν ὄντως ὄντα Θεόν, αὐτὸς πρὸς ταύτην καθηγησάμενος, διὰ τοῦ καταλιπεῖν τὴν πατρώαν ἀπάτην, καὶ τὴν τῶν αἰσθητηρίων πρὸς τὴν φαινομένην κτίσιν συγγένειαν. Εἶτα τῶν Αἰγυπτίων δαιμονίαν τινὰ καὶ γοητικὴν σοφίαν ἐξευρηκότων, ἐξ ὑποθήκης, οἶμαι, τοῦ ποικίλως δι' ἀπάτης καταβυθίζοντος, ἀνέδειξε τὸν Μωϋσέα τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς σοφίας τὴν Αἰγυπτίαν ἀπάτην ἐξαφανίσοντα. Ἐπιγινώσκει δὲ πάντως τὸν λόγον ὁ τὴν Γραφὴν ἐπιστάμενος, πῶς, ἀντεπιδεικνυμένων τοῖς θείοις σημείοις τῶν γοήτων τὰς ἰδίας ἀπάτας, ὑπερέσχε κατὰ κράτος Μωϋσῆς, διὰ τῆς ἄνωθεν συμμαχίας τὴν Αἰγυπτίαν ἰσχὺν πᾶσαν ἐξαφανίσας. Νοεῖς δὲ τοῦτο διά τε τῶν ἄλλων, καὶ τῷ τῶν ῥάβδων αἰνίγματι. Προϊόντος δὲ του χρόνου, καὶ τῶν Ἰσραηλιτῶν δι' ἀναρχίας ἐν δημοκρατορική συγχύσει πλημμελῶς διακειμένων, ὁ Σαμουὴλ ἀναφαίνεται, κρατῶν δι' ἑαυτοῦ τὸ ὑπήκοον, καὶ τῆς πρὸς τοὺς ἀλλοφύλους ἐπιμιξίας ἀπείργων· εἶτα πρὸς βασιλείας κατάστασιν τὴν ἀναρχίαν μετ τασκευάσας, συνήθροισεν αὐτὴ περὶ ἑαυτὸ τὸ ἀλλό φυλον, τῆς βασιλικῆς δυναστείας νομοθέτης γενόμενος. • ἐπιγινώσκει δὲ πάντως τὸν λόγον ὁ τὴν Γραφὴν ἐπιστάμενος, πῶς, ἀντεπιδεικνυμένων τοῖς θείοις σημείοις τῶν γοήτων τὰς ἰδίας ἀπάτας, ὑπερέσχε κατὰ κράτος ὁ Μωϋσῆς διὰ τῆς ἄνωθεν συμμαχίας τὴν Αἰγυπτίαν ἰσχὺν πᾶσαν ἐξαφανίσας. νοεῖς δὲ τοῦτο διά τε τῶν ἄλλων καὶ τῷ τῶν ῥάβδων αἰνίγματι. Προϊόντος δὲ τοῦ χρόνου καὶ τῶν Ἰσραηλιτῶν δι’ ἀναρχίας ἐν δημοκρατικῇ συγχύσει πλημμελῶς διακειμένων, ὁ Σαμουὴλ ἀναφαίνεται κρατῶν δι’ ἑαυτοῦ τὸ ὑπήκοον καὶ τῆς πρὸς τοὺς ἀλλοφύλους ἐπιμιξίας ἀπείργων· εἶτα πρὸς βασιλείας κατάστασιν τὴν ἀναρχίαν μετασκευάσας συνήθροισεν αὐτὸ περὶ ἑαυτῷ ὁμόφυλον τῆς βασιλικῆς δυναστείας νομοθέτης γενόμενος. enim natura in practerito et futuro, quod ad virtutem et vitium attinet, codem modo sese habet, cum neque hoc, neque contrarium sit: in libero enim arbitrio atque proposito voluntatis, non in tempore bonum consistit), at fides cum fide, cum oratione oratio conferatur. Nam si quis justus æstimator fuerit in conferendis inter se miraculis, reperiet unam in ambobus gratiam, quæ ex eodem spiritu juxta convenientiam atque proportionem fidei exsisteret in utroque. Quod si tempore Paulus præcedit, et multis ætatibus post Basilius exhibitus ac designatus est: divinæ administrationis quam hominum gratia suscepit, opus dicis, non affers probationem circa virtutem diminutionis. Nam et Moyses multis temporibus posterior Abrahamo: Samuel Moyse, et hoc Elias: et illo magnus Joannes, et post Joannem Paulus, et post hunc Basilius. Quemadmodum igitur in præcedentibus nihil tempus posterius, quod attinet ad gloriam quæ cum Deo conjuncta est, sanctis incommodavit: ita etiam nunc in disceptatione virtutis, ætatis commodum silentio praetermittatur. Nam id, ut modo dicebamnus, providentia divinæ, qua consulitur hominilus, continet demonstrationem. Ille enim, qui, ut inquit propheta, res omnes novit antequam exsistant, et malitiam diaboli simul cum ætatibus hominum extendi atque traduci et ad finem pergere animadvertit, convenientem et accommodatam ad cujusque ætatis morbum medicinam parat, ne curationis expertem sinat esse morbum hominum, qui si desit, a quo sanetur, subigere solet et in G potestatem suam redigere genus humanum. Mujus rei gratia, cum vigeret ac prævaleret aliquando philosophia Chaldæorum, qui rerum causas a certo quodam motu siderum pendere statuebant, nec virtutem quamdam sideribus apparentibus præsidere ac præesse putabant, quæ rerum quarumlibet effectrix esset: tum Abrahamum exhibet, qui quasi scala nsus ejusmodi disciplina, investigavit illuni, qui per res, quæ videntur, intelligitur, ac (quasi) via fidei, quæ est in eum qui revera Deus est, posteris exstitit, cum ipse relicto patrio errore, atque ea, quæ sensuum instrumentis esse dicitur cum ea, quæ apparet in astris creatura, cognatione, dux ad eam fidem fuisset. Deinde cum Ægyptii ex suggestione, opinor, ejus, qui per varias fraules (hoinines) demergit, mirabilem quamdam et præstigia tricem calliditatem invenissent, exhibuit Moysen, qui sapientiæ excellentia Ægyptiorum fraudem expelleret et aboleret. Agnoscit autem prorsus rem gestam, de qua loquor, qui Scripturam novit, quomodo cum præstigiatores illi divinis signis ex adverso suarum fraudum specimen præberent, Moyses omnibus modis superior fuerit, et superne auxilio misso omnes Ægyptias vires deleverit. Intelligis autem hoc cum per alias res, tum per virgarum ænigma. Processu deinde temporis, cum etiam Israelitarum res per eum statum, quo nullius certi magistratus imperio continebantur, in promiscua Dan. xii, 42. S. GREGORH NYSSEN enim natura in practerito et futuro, quod ad virtutem et vitium attinet, codem modo sese habet, cum neque hoc, neque contrarium sit: in libero enim arbitrio atque proposito voluntatis, non in tempore bonum consistit), at fides cum fide, cum oratione oratio conferatur. Nam si quis justus æstimator fuerit in conferendis inter se miraculis, reperiet unam in ambobus gratiam, quæ ex eodem spiritu juxta convenientiam atque proportionem fidei exsisteret in utroque. Quod si tempore Paulus præcedit, et multis ætatibus post Basilius exhibitus ac designatus est: divinæ administrationis quam hominum gratia suscepit, opus dicis, non affers probationem circa virtutem diminutionis. Nam et Moyses multis temporibus posterior Abrahamo: Samuel Moyse, et hoc Elias: et illo magnus Joannes, et post Joannem Paulus, et post hunc Basilius. Quemadmodum igitur in præcedentibus nihil tempus posterius, quod attinet ad gloriam quæ cum Deo conjuncta est, sanctis incommodavit: ita etiam nunc in disceptatione virtutis, ætatis commodum silentio praetermittatur. Nam id, ut modo dicebamnus, providentia divinæ, qua consulitur hominilus, continet demonstrationem. Ille enim, qui, ut inquit propheta, res omnes novit antequam exsistant, et malitiam diaboli simul cum ætatibus hominum extendi atque traduci et ad finem pergere animadvertit, convenientem et accommodatam ad cujusque ætatis morbum medicinam parat, ne curationis expertem sinat esse morbum hominum, qui si desit, a quo sanetur, subigere solet et in G potestatem suam redigere genus humanum. Mujus rei gratia, cum vigeret ac prævaleret aliquando philosophia Chaldæorum, qui rerum causas a certo quodam motu siderum pendere statuebant, nec virtutem quamdam sideribus apparentibus præsidere ac præesse putabant, quæ rerum quarumlibet effectrix esset: tum Abrahamum exhibet, qui quasi scala nsus ejusmodi disciplina, investigavit illuni, qui per res, quæ videntur, intelligitur, ac (quasi) via fidei, quæ est in eum qui revera Deus est, posteris exstitit, cum ipse relicto patrio errore, atque ea, quæ sensuum instrumentis esse dicitur cum ea, quæ apparet in astris creatura, cognatione, dux ad eam fidem fuisset. Deinde cum Ægyptii ex suggestione, opinor, ejus, qui per varias fraules (hoinines) demergit, mirabilem quamdam et præstigia - tricem calliditatem invenissent, exhibuit Moysen, qui sapientiæ excellentia Ægyptiorum fraudem expelleret et aboleret. Agnoscit autem prorsus rem gestam, de qua loquor, qui Scripturam novit, quomodo cum præstigiatores illi divinis signis ex adverso suarum fraudum specimen præberent, Moyses omnibus modis superior fuerit, et superne auxilio misso omnes Ægyptias vires deleverit. Intelligis autem hoc cum per alias res, tum per virgarum ænigma. Processu deinde temporis, cum etiam Israelitarum res per eum statum, quo nullius certi magistratus imperio continebantur, in promiscua Dan. xii, 42.

Μετὰ ταῦτα δὲ πολλαῖς ὕστερον γενεαῖς, ὅτε Αχαάβ Α ἐκεῖνος, τὸ γυναικεῖον ἀνδράποδον, αὐτός τε τῶν πατρῴων ἀπέστη θεσμῶν, γυναικὶ χλιδώσῃ δεδουλω μένος, καὶ τὴν τῶν εἰδώλων πλάνην δι' ἐκείνης ἐπι- σπασάμενος, συναπέστησεν ἑαυτῷ τὸν Ἰσραηλίτην λαόν· τότε ἀναδείκνυσιν ὁ Θεὸς τὸν Ηλίαν ἀντίῤῥοπον ἔχοντα τῷ μεγέθει τῆς νόσου τῶν ἀνθρώπων την θεραπεύουσαν δύναμιν, ἄνδρα, ἐν ὑπεροψίᾳ τῆς θε ραπείας τοῦ σώματος, αὐχμῶντα τὸ πρόσωπον, καὶ τῷ πλήθει τῶν ἰδίων τριχῶν σκιαζόμενον, ἰδιαστὴν τῷ βίῳ, σεμνὸν προσιδεῖν ἐν ἀμειδεῖ τῷ προσώπῳ, καὶ συννενευμένον τῷ βλέμματι, δέρματι αἰγείῳ το σοῦτον τοῦ σώματος σκέπ[τ]οντα, ὅσον εὐπρεπέστερόν ἐστι καλυπτόμενον, τῷ δὲ λοιπῷ διακαρτεροῦντα πρὸς τὸν ἀέρα, καὶ οὐδὲν πρὸς τὴν ἐκ τοῦ θάλπους τε καὶ κρύους ἀνωμαλίαν ἐπιστρεφόμενον. ἀναφανεὶς τῷ Β λαῷ, τῇ τε διὰ τοῦ λιμοῦ μάστιγι σωφρονίζει τὸν Ἰσραήλ, καθάπερ τινὶ σκυτάλῃ τῇ τοιαύτῃ πληγῇ τῆς ἀταξίας τοῦ λαοῦ καθαπτόμενος· μετὰ ταῦτα δὲ καὶ τῷ θείῳ πυρὶ τῷ περὶ τὴν ἱερουργίαν γεγενη- μένῳ θεραπεύει τὴν περὶ τὰ εἴδωλα νόσον. Εἶτα μετ' ἐκεῖνον ἄλλος ἐκεῖνος χρόνοις ὕστερον πλείοσιν ἀνα- φαίνεται, ὁ ἐν πνεύματι καὶ δυνάμει Ηλίου διὰ Ζαχαρίου καὶ Ἐλισάβετ ἐπιδημήσας τῷ βίῳ, καὶ ἅπαν τὸ ἔθνος ἐξεκκλησιάζων ἐν τῇ ἐρήμῳ διὰ κηρύγματος, καὶ τὸ ἐπὶ τῷ αἵματι τῶν προφητῶν λύθρον, καὶ τὰ παντοδαπά μιάσματα, καὶ τὰ ποικίλα τῆς ἁμαρτίας δεσμά· οἷς ὑποδημάτων δίκην κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον ἅπας ὁ λαὸς ἐνεδέδετο· πάντα τὰ τοιαῦτα τῷ τε κηρύγματι τῆς μετανοίας ἐκλύων, καὶ τῷ περιῤῥαντηρίῳ ὕδατι κατὰ τὸν Ἰορδάνην ἐκπλύ νων, ἐν οὐδενὶ τὸ ἔλαττον τῶν ἐν ἀρετῇ προωδευκότων ἐν τοῖς κατὰ Θεὸν ἐπεδείξατο. Τί δὲ μετὰ τοῦτον ὁ Παῦλος πρὸς τὸ ἀκρότατον τῆς κατὰ Θεὸν προκοπῆς ἀναδραμεῖν ἐκωλύθη δευτερεύων τῷ χρόνῳ ; οὐκ εὐσ Οὺς ἐραστὴς τοῦ θείου κάλλους ἐγένετο, τοῦ τοῖς ὀφθαλμοῖς ἐναστράψαντος, ὁμοῦ τῷ τὰς λεπίδας ἀποβαλεῖν τῶν ὀμμάτων, αἱ σύμβολον ἦσαν του περικαρδίου καλύμματος, ὅ περικείμενον τῷ διορα τικῷ τῶν Ἰουδαίων ψυχῶν, τυφλώττειν αὐτοὺς παρα- σκευάζει πρὸς τὴν ἀλήθειαν; Οὐκ ἐπειδὴ τῷ μυστικῷ λουτρῷ τὸν τῆς ἀγνοίας τε καὶ ἀπάτης ῥύπον ἐναπο ἔθετο, εὐθὺς πρὸς τὸ θειότερον μετεσκευάσθη τὴν φύσιν, καὶ οἷον ἐκδὺς τὴν παχεῖαν ταύτην καὶ σαρ- κώδη περιβολήν, αὐτοῖς τοῖς οὐρανίοις ἀδύτοις ἐπ- εχωρίαζεν, οὐδὲν βαρούμενος τῷ ἐφολκίῳ τοῦ σώματος, καὶ ἐντὸς ἐγένετο τῆς θείας τοῦ παραδείσου φυτείας, ἐκεῖ τὴν ἄῤῥητον μυσταγωγίαν παρὰ τῆς ἀληθείας τελειούμενος, κἀκεῖθεν λαμβάνων τοῦ λόγου τὴν δύο να μιν εἰς ὑπακοὴν τῆς πίστεως ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ; Ὅθεν μικροῦ δεῖν τῆς οἰκουμένης πάσης πατὴρ γίνε- ται, διὰ τῶν πνευματικῶν ὠδίνων εἰς φῶς ἐνάγων τοὺς δι' αὐτοῦ μορφουμένους κατὰ Χριστὸν εἰς εὐσέ βειαν. Εἰ τοίνυν ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁγίων, ἡ κατὰ τὸν χρόνον τάξις οὐδὲν τῆς κατὰ Θεὸν προκοπῆς ἠλάττω IN LAUDEM FRATRIS BASILII. populi atque confusa potestate male sese haberent, Samuel exsistit, qui per sese subditos in officio contineret, et a consuetudine atque commercio alienigenarum prohiberet, deinde cum illum confusum statum, quo nullus certus magistratus erat, ad constitutionem regni traduxisset, duodecim tribus con- gregavit in unum, et regium imperium lege lata sanxit. Uς C D Secundum hæc multis post ætatious, cum Achaab, mulieris illud mancipium, et ipse patrios ritus sacrorum deseruisset, mulieri delicatæ ac molli obnoxius factus, et per illam ascito simula - crorum errore, ad eamdem secum defectionem Israeliticum populum traxisset, tunc Deus exhibet Eliam, qui magnitudini hominum morbi pares ad sanandum vires haberet, virum, qui curationem et cultum corporis despiceret, facie squalenti, qui multitudine suorum crinium obumbraretur, qui peculiari modo vivendi uteretur, aspectu veneran- dum, vultu tristi ac risus experti, obtutu oculo- rum recto et eodem quo intendisset vergenti, pelle caprina tantum de corpore tegentem, quantum abs- condi magis decorum est, reliqua parte corporis ad aera perdurantem, et nihil iniquitatem et inju riam vel æstus vel frigoris curantem, qui cum po- pulo exhibitus esset, primum flagello famis Israe- lem ad sanitatem reducit, veluti scutica quadam ejusmodi plaga atque pœna insolentiam populi ac petulantiam incessens ; deinde etiam, divino in sa- crificio igni excitato, curat norbum simulacro- rum cultus. Deinde secundum illum alius ille com- pluribus temporibus post exsistit, qui in spiritu et virtute Eliæ per Zachariam et Elisabetam produ- ctus, et in vita versatus est, atque universam gen- tem in solitudine per prædicationem (ad se). evo- cans et sordes ob sanguinem prophetarum (effu- sum) contractas, et multiplicia piacula, variosque peccati nodos, quibus calceamentorum in modum in illo tempore universus populus implicitus et illigatus erat : omnia ejusmodi mala, cum prædica- tione pœnitentiæ dissolveret, et aquæ circumsper - sione ad Jordanem elueret, in nulla re divina mi- nus præstitit, quam illi qui in exercitio virtutis ante eum fuerunt. Quid item post hune Paulus, eo quod tempore posterior esset, ad summum gradum divini progressus et incrementi evadere prohibitus est? annon protinus divinæ pulchritudinis, quæ in oculis ejus refulserat, amator exstitit, simulatque ab oculis squamas rejecit? quæ squamæ signum erant tegumenti, quo cor (ejus) obductum fuerat : quo tegumento Judæorum animarum acies per- spectiva obducta atque obligata, cæcos eos efferit ad veritatem? nonne posteaquam sordes quas ex ignorantia atque errore contraxerat, in mystico lavacro deposuit, protinus ad augustiorem condi- tionem natura transformatus est, et velut exuto hoc crasso atque carneo amictu in ipsis coelorum adytis versabatur? Et nihil corporei impedimenti pondere tardatus, etiam intra divinam paradisi consitionem perveniebat, et illic arcana sacrorum disciplina a veritate initiabatur, atque illinc ad obediendum fidei in omnibus gentibus vim sermo- nis accipiebat? Unde totius propemodum orbis ter-

Μετὰ ταῦτα δὲ πολλαῖς ὕστερον γενεαῖς, ὅτε Αχαάβ Α ἐκεῖνος, τὸ γυναικεῖον ἀνδράποδον, αὐτός τε τῶν πατρῴων ἀπέστη θεσμῶν, γυναικὶ χλιδώσῃ δεδουλω μένος, καὶ τὴν τῶν εἰδώλων πλάνην δι' ἐκείνης ἐπι- σπασάμενος, συναπέστησεν ἑαυτῷ τὸν Ἰσραηλίτην λαόν· τότε ἀναδείκνυσιν ὁ Θεὸς τὸν Ηλίαν ἀντίῤῥοπον ἔχοντα τῷ μεγέθει τῆς νόσου τῶν ἀνθρώπων την θεραπεύουσαν δύναμιν, ἄνδρα, ἐν ὑπεροψίᾳ τῆς θε ραπείας τοῦ σώματος, αὐχμῶντα τὸ πρόσωπον, καὶ τῷ πλήθει τῶν ἰδίων τριχῶν σκιαζόμενον, ἰδιαστὴν τῷ βίῳ, σεμνὸν προσιδεῖν ἐν ἀμειδεῖ τῷ προσώπῳ, καὶ συννενευμένον τῷ βλέμματι, δέρματι αἰγείῳ το σοῦτον τοῦ σώματος σκέπ[τ]οντα, ὅσον εὐπρεπέστερόν ἐστι καλυπτόμενον, τῷ δὲ λοιπῷ διακαρτεροῦντα πρὸς τὸν ἀέρα, καὶ οὐδὲν πρὸς τὴν ἐκ τοῦ θάλπους τε καὶ κρύους ἀνωμαλίαν ἐπιστρεφόμενον. ἀναφανεὶς τῷ Β λαῷ, τῇ τε διὰ τοῦ λιμοῦ μάστιγι σωφρονίζει τὸν Ἰσραήλ, καθάπερ τινὶ σκυτάλῃ τῇ τοιαύτῃ πληγῇ τῆς ἀταξίας τοῦ λαοῦ καθαπτόμενος· μετὰ ταῦτα δὲ καὶ τῷ θείῳ πυρὶ τῷ περὶ τὴν ἱερουργίαν γεγενη- μένῳ θεραπεύει τὴν περὶ τὰ εἴδωλα νόσον. Εἶτα μετ' ἐκεῖνον ἄλλος ἐκεῖνος χρόνοις ὕστερον πλείοσιν ἀνα- φαίνεται, ὁ ἐν πνεύματι καὶ δυνάμει Ηλίου διὰ Ζαχαρίου καὶ Ἐλισάβετ ἐπιδημήσας τῷ βίῳ, καὶ ἅπαν τὸ ἔθνος ἐξεκκλησιάζων ἐν τῇ ἐρήμῳ διὰ κηρύγματος, καὶ τὸ ἐπὶ τῷ αἵματι τῶν προφητῶν λύθρον, καὶ τὰ παντοδαπά μιάσματα, καὶ τὰ ποικίλα τῆς ἁμαρτίας δεσμά· οἷς ὑποδημάτων δίκην κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον ἅπας ὁ λαὸς ἐνεδέδετο· πάντα τὰ τοιαῦτα τῷ τε κηρύγματι τῆς μετανοίας ἐκλύων, καὶ τῷ περιῤῥαντηρίῳ ὕδατι κατὰ τὸν Ἰορδάνην ἐκπλύ νων, ἐν οὐδενὶ τὸ ἔλαττον τῶν ἐν ἀρετῇ προωδευκότων ἐν τοῖς κατὰ Θεὸν ἐπεδείξατο. Τί δὲ μετὰ τοῦτον ὁ Παῦλος πρὸς τὸ ἀκρότατον τῆς κατὰ Θεὸν προκοπῆς ἀναδραμεῖν ἐκωλύθη δευτερεύων τῷ χρόνῳ ; οὐκ εὐσ Οὺς ἐραστὴς τοῦ θείου κάλλους ἐγένετο, τοῦ τοῖς ὀφθαλμοῖς ἐναστράψαντος, ὁμοῦ τῷ τὰς λεπίδας ἀποβαλεῖν τῶν ὀμμάτων, αἱ σύμβολον ἦσαν του περικαρδίου καλύμματος, ὅ περικείμενον τῷ διορα τικῷ τῶν Ἰουδαίων ψυχῶν, τυφλώττειν αὐτοὺς παρα- σκευάζει πρὸς τὴν ἀλήθειαν; Οὐκ ἐπειδὴ τῷ μυστικῷ λουτρῷ τὸν τῆς ἀγνοίας τε καὶ ἀπάτης ῥύπον ἐναπο ἔθετο, εὐθὺς πρὸς τὸ θειότερον μετεσκευάσθη τὴν φύσιν, καὶ οἷον ἐκδὺς τὴν παχεῖαν ταύτην καὶ σαρ- κώδη περιβολήν, αὐτοῖς τοῖς οὐρανίοις ἀδύτοις ἐπ- εχωρίαζεν, οὐδὲν βαρούμενος τῷ ἐφολκίῳ τοῦ σώματος, καὶ ἐντὸς ἐγένετο τῆς θείας τοῦ παραδείσου φυτείας, ἐκεῖ τὴν ἄῤῥητον μυσταγωγίαν παρὰ τῆς ἀληθείας τελειούμενος, κἀκεῖθεν λαμβάνων τοῦ λόγου τὴν δύο να μιν εἰς ὑπακοὴν τῆς πίστεως ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ; Ὅθεν μικροῦ δεῖν τῆς οἰκουμένης πάσης πατὴρ γίνε- ται, διὰ τῶν πνευματικῶν ὠδίνων εἰς φῶς ἐνάγων τοὺς δι' αὐτοῦ μορφουμένους κατὰ Χριστὸν εἰς εὐσέ βειαν. Εἰ τοίνυν ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁγίων, ἡ κατὰ τὸν χρόνον τάξις οὐδὲν τῆς κατὰ Θεὸν προκοπῆς ἠλάττω IN LAUDEM FRATRIS BASILII. populi atque confusa potestate male sese haberent, Samuel exsistit, qui per sese subditos in officio contineret, et a consuetudine atque commercio alienigenarum prohiberet, deinde cum illum confusum statum, quo nullus certus magistratus erat, ad constitutionem regni traduxisset, duodecim tribus con- gregavit in unum, et regium imperium lege lata sanxit. Uς C D Secundum hæc multis post ætatious, cum Achaab, mulieris illud mancipium, et ipse patrios ritus sacrorum deseruisset, mulieri delicatæ ac molli obnoxius factus, et per illam ascito simula - crorum errore, ad eamdem secum defectionem Israeliticum populum traxisset, tunc Deus exhibet Eliam, qui magnitudini hominum morbi pares ad sanandum vires haberet, virum, qui curationem et cultum corporis despiceret, facie squalenti, qui multitudine suorum crinium obumbraretur, qui peculiari modo vivendi uteretur, aspectu veneran- dum, vultu tristi ac risus experti, obtutu oculo- rum recto et eodem quo intendisset vergenti, pelle caprina tantum de corpore tegentem, quantum abs- condi magis decorum est, reliqua parte corporis ad aera perdurantem, et nihil iniquitatem et inju riam vel æstus vel frigoris curantem, qui cum po- pulo exhibitus esset, primum flagello famis Israe- lem ad sanitatem reducit, veluti scutica quadam ejusmodi plaga atque pœna insolentiam populi ac petulantiam incessens ; deinde etiam, divino in sa- crificio igni excitato, curat norbum simulacro- rum cultus. Deinde secundum illum alius ille com- pluribus temporibus post exsistit, qui in spiritu et virtute Eliæ per Zachariam et Elisabetam produ- ctus, et in vita versatus est, atque universam gen- tem in solitudine per prædicationem (ad se). evo- cans et sordes ob sanguinem prophetarum (effu- sum) contractas, et multiplicia piacula, variosque peccati nodos, quibus calceamentorum in modum in illo tempore universus populus implicitus et illigatus erat : omnia ejusmodi mala, cum prædica- tione pœnitentiæ dissolveret, et aquæ circumsper - sione ad Jordanem elueret, in nulla re divina mi- nus præstitit, quam illi qui in exercitio virtutis ante eum fuerunt. Quid item post hune Paulus, eo quod tempore posterior esset, ad summum gradum divini progressus et incrementi evadere prohibitus est? annon protinus divinæ pulchritudinis, quæ in oculis ejus refulserat, amator exstitit, simulatque ab oculis squamas rejecit? quæ squamæ signum erant tegumenti, quo cor (ejus) obductum fuerat : quo tegumento Judæorum animarum acies per- spectiva obducta atque obligata, cæcos eos efferit ad veritatem? nonne posteaquam sordes quas ex ignorantia atque errore contraxerat, in mystico lavacro deposuit, protinus ad augustiorem condi- tionem natura transformatus est, et velut exuto hoc crasso atque carneo amictu in ipsis coelorum adytis versabatur? Et nihil corporei impedimenti pondere tardatus, etiam intra divinam paradisi consitionem perveniebat, et illic arcana sacrorum disciplina a veritate initiabatur, atque illinc ad obediendum fidei in omnibus gentibus vim sermo- nis accipiebat? Unde totius propemodum orbis ter-

Μετὰ ταῦτα δὲ πολλαῖς ὕστερον γενεαῖς, ὅτε Αχαάβ Α ἐκεῖνος, τὸ γυναικεῖον ἀνδράποδον, αὐτός τε τῶν πατρῴων ἀπέστη θεσμῶν, γυναικὶ χλιδώσῃ δεδουλω μένος, καὶ τὴν τῶν εἰδώλων πλάνην δι' ἐκείνης ἐπι- σπασάμενος, συναπέστησεν ἑαυτῷ τὸν Ἰσραηλίτην λαόν· τότε ἀναδείκνυσιν ὁ Θεὸς τὸν Ηλίαν ἀντίῤῥοπον ἔχοντα τῷ μεγέθει τῆς νόσου τῶν ἀνθρώπων την θεραπεύουσαν δύναμιν, ἄνδρα, ἐν ὑπεροψίᾳ τῆς θε ραπείας τοῦ σώματος, αὐχμῶντα τὸ πρόσωπον, καὶ τῷ πλήθει τῶν ἰδίων τριχῶν σκιαζόμενον, ἰδιαστὴν τῷ βίῳ, σεμνὸν προσιδεῖν ἐν ἀμειδεῖ τῷ προσώπῳ, καὶ συννενευμένον τῷ βλέμματι, δέρματι αἰγείῳ το σοῦτον τοῦ σώματος σκέπ[τ]οντα, ὅσον εὐπρεπέστερόν ἐστι καλυπτόμενον, τῷ δὲ λοιπῷ διακαρτεροῦντα πρὸς τὸν ἀέρα, καὶ οὐδὲν πρὸς τὴν ἐκ τοῦ θάλπους τε καὶ κρύους ἀνωμαλίαν ἐπιστρεφόμενον. ἀναφανεὶς τῷ Β λαῷ, τῇ τε διὰ τοῦ λιμοῦ μάστιγι σωφρονίζει τὸν Ἰσραήλ, καθάπερ τινὶ σκυτάλῃ τῇ τοιαύτῃ πληγῇ τῆς ἀταξίας τοῦ λαοῦ καθαπτόμενος· μετὰ ταῦτα δὲ καὶ τῷ θείῳ πυρὶ τῷ περὶ τὴν ἱερουργίαν γεγενη- μένῳ θεραπεύει τὴν περὶ τὰ εἴδωλα νόσον. Εἶτα μετ' ἐκεῖνον ἄλλος ἐκεῖνος χρόνοις ὕστερον πλείοσιν ἀνα- φαίνεται, ὁ ἐν πνεύματι καὶ δυνάμει Ηλίου διὰ Ζαχαρίου καὶ Ἐλισάβετ ἐπιδημήσας τῷ βίῳ, καὶ ἅπαν τὸ ἔθνος ἐξεκκλησιάζων ἐν τῇ ἐρήμῳ διὰ κηρύγματος, καὶ τὸ ἐπὶ τῷ αἵματι τῶν προφητῶν λύθρον, καὶ τὰ παντοδαπά μιάσματα, καὶ τὰ ποικίλα τῆς ἁμαρτίας δεσμά· οἷς ὑποδημάτων δίκην κατὰ τὸν χρόνον ἐκεῖνον ἅπας ὁ λαὸς ἐνεδέδετο· πάντα τὰ τοιαῦτα τῷ τε κηρύγματι τῆς μετανοίας ἐκλύων, καὶ τῷ περιῤῥαντηρίῳ ὕδατι κατὰ τὸν Ἰορδάνην ἐκπλύ νων, ἐν οὐδενὶ τὸ ἔλαττον τῶν ἐν ἀρετῇ προωδευκότων ἐν τοῖς κατὰ Θεὸν ἐπεδείξατο. Τί δὲ μετὰ τοῦτον ὁ Παῦλος πρὸς τὸ ἀκρότατον τῆς κατὰ Θεὸν προκοπῆς ἀναδραμεῖν ἐκωλύθη δευτερεύων τῷ χρόνῳ ; οὐκ εὐσ Οὺς ἐραστὴς τοῦ θείου κάλλους ἐγένετο, τοῦ τοῖς ὀφθαλμοῖς ἐναστράψαντος, ὁμοῦ τῷ τὰς λεπίδας ἀποβαλεῖν τῶν ὀμμάτων, αἱ σύμβολον ἦσαν του περικαρδίου καλύμματος, ὅ περικείμενον τῷ διορα τικῷ τῶν Ἰουδαίων ψυχῶν, τυφλώττειν αὐτοὺς παρα- σκευάζει πρὸς τὴν ἀλήθειαν; Οὐκ ἐπειδὴ τῷ μυστικῷ λουτρῷ τὸν τῆς ἀγνοίας τε καὶ ἀπάτης ῥύπον ἐναπο ἔθετο, εὐθὺς πρὸς τὸ θειότερον μετεσκευάσθη τὴν φύσιν, καὶ οἷον ἐκδὺς τὴν παχεῖαν ταύτην καὶ σαρ- κώδη περιβολήν, αὐτοῖς τοῖς οὐρανίοις ἀδύτοις ἐπ- εχωρίαζεν, οὐδὲν βαρούμενος τῷ ἐφολκίῳ τοῦ σώματος, καὶ ἐντὸς ἐγένετο τῆς θείας τοῦ παραδείσου φυτείας, ἐκεῖ τὴν ἄῤῥητον μυσταγωγίαν παρὰ τῆς ἀληθείας τελειούμενος, κἀκεῖθεν λαμβάνων τοῦ λόγου τὴν δύο να μιν εἰς ὑπακοὴν τῆς πίστεως ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν ; Ὅθεν μικροῦ δεῖν τῆς οἰκουμένης πάσης πατὴρ γίνε- ται, διὰ τῶν πνευματικῶν ὠδίνων εἰς φῶς ἐνάγων τοὺς δι' αὐτοῦ μορφουμένους κατὰ Χριστὸν εἰς εὐσέ βειαν. Εἰ τοίνυν ἐπὶ τῶν ἄλλων ἁγίων, ἡ κατὰ τὸν χρόνον τάξις οὐδὲν τῆς κατὰ Θεὸν προκοπῆς ἠλάττω IN LAUDEM FRATRIS BASILII. populi atque confusa potestate male sese haberent, Samuel exsistit, qui per sese subditos in officio contineret, et a consuetudine atque commercio alienigenarum prohiberet, deinde cum illum confusum statum, quo nullus certus magistratus erat, ad constitutionem regni traduxisset, duodecim tribus con- gregavit in unum, et regium imperium lege lata sanxit. Uς C D Secundum hæc multis post ætatious, cum Achaab, mulieris illud mancipium, et ipse patrios ritus sacrorum deseruisset, mulieri delicatæ ac molli obnoxius factus, et per illam ascito simula - crorum errore, ad eamdem secum defectionem Israeliticum populum traxisset, tunc Deus exhibet Eliam, qui magnitudini hominum morbi pares ad sanandum vires haberet, virum, qui curationem et cultum corporis despiceret, facie squalenti, qui multitudine suorum crinium obumbraretur, qui peculiari modo vivendi uteretur, aspectu veneran- dum, vultu tristi ac risus experti, obtutu oculo- rum recto et eodem quo intendisset vergenti, pelle caprina tantum de corpore tegentem, quantum abs- condi magis decorum est, reliqua parte corporis ad aera perdurantem, et nihil iniquitatem et inju riam vel æstus vel frigoris curantem, qui cum po- pulo exhibitus esset, primum flagello famis Israe- lem ad sanitatem reducit, veluti scutica quadam ejusmodi plaga atque pœna insolentiam populi ac petulantiam incessens ; deinde etiam, divino in sa- crificio igni excitato, curat norbum simulacro- rum cultus. Deinde secundum illum alius ille com- pluribus temporibus post exsistit, qui in spiritu et virtute Eliæ per Zachariam et Elisabetam produ- ctus, et in vita versatus est, atque universam gen- tem in solitudine per prædicationem (ad se). evo- cans et sordes ob sanguinem prophetarum (effu- sum) contractas, et multiplicia piacula, variosque peccati nodos, quibus calceamentorum in modum in illo tempore universus populus implicitus et illigatus erat : omnia ejusmodi mala, cum prædica- tione pœnitentiæ dissolveret, et aquæ circumsper - sione ad Jordanem elueret, in nulla re divina mi- nus præstitit, quam illi qui in exercitio virtutis ante eum fuerunt. Quid item post hune Paulus, eo quod tempore posterior esset, ad summum gradum divini progressus et incrementi evadere prohibitus est? annon protinus divinæ pulchritudinis, quæ in oculis ejus refulserat, amator exstitit, simulatque ab oculis squamas rejecit? quæ squamæ signum erant tegumenti, quo cor (ejus) obductum fuerat : quo tegumento Judæorum animarum acies per- spectiva obducta atque obligata, cæcos eos efferit ad veritatem? nonne posteaquam sordes quas ex ignorantia atque errore contraxerat, in mystico lavacro deposuit, protinus ad augustiorem condi- tionem natura transformatus est, et velut exuto hoc crasso atque carneo amictu in ipsis coelorum adytis versabatur? Et nihil corporei impedimenti pondere tardatus, etiam intra divinam paradisi consitionem perveniebat, et illic arcana sacrorum disciplina a veritate initiabatur, atque illinc ad obediendum fidei in omnibus gentibus vim sermo- nis accipiebat? Unde totius propemodum orbis ter-

ότητα συνεργούσης· εἰκότως τολμῶμεν καὶ τὸν ἐν ' τῇ καθ᾿ ἡμᾶς γενεᾷ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον, τὸ μέγα σκεῦος τῆς ἀληθείας, Βασίλειον, τοῖς ὀνομαστοῖς ἐκεί νοις ἁγίοις ἐναρίθμιον εἶναι λέγειν, οὐδὲν τῆς χρονι- κῆς ἀκολουθίας οὔτε τὴν ὑψηλὴν ἐκείνου πρὸς τὸν Θεὸν ἐπιθυμίαν, οὔτε τὴν θείαν χάριν πρὸς τὴν τῆς ψυχῆς τελείωσιν ἐμποδιζούσης· ὡς ἂν μὴ τῆς θείας οἰκονομίας ὁ σκοπός τι παραβλαβείη, ή τι παρὰ τὴν τοῦ χρόνου αἰτίαν ἐλαττωθείη τῆς παρ' αὐτοῦ συνεισ φερομένης συμμαχίας πρὸς τὸ μυστήριον. Πάντως δὲ οὐδεὶς ἀγνοεῖ τὸν σκοπὸν τῆς κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον τοῦ διδασκάλου ἡμῶν ἀναδείξεως. Α σεν, ὁμοτίμως ἑκάστῳ τῆς χάριτος πρὸς τὴν τελει Ἐπειδὴ γὰρ ἡ περὶ τὰ εἴδωλα τῶν ἀνθρώπων με νία τῷ κηρύγματι τοῦ Χριστοῦ κατεσβέσθη, καὶ πάντα ἦν ἐν ἐρειπίοις ἤδη καὶ ἀφανισμῷ τὰ τῶν μα ταίων σεβάσματα, διὰ πάσης σχεδὸν τῆς οἰκουμένης του κηρύγματος τῆς εὐσεβείας φοιτήσαντος, ὥστε τὸν ἐπικρατοῦντα τῆς ἀνθρωπίνης ἀπάτης πανταχή - θεν ἐξείργεσθαι, τῷ τοῦ Χριστοῦ ὀνόματι τῆς οἰκου μένης ἐξελαυνόμενον· σοφὸς δὲ εἰς κακίαν ὧν ὁ τῆς κακίας εὑρετής, οὐκ ἠπόρησεν πονηρᾶς ἐπινοίας, ὥστε πάλιν ὑποχείριον ποιῆσαι δι' ἀπάτης ἑαυτῷ τὸ ἀνθρώπινον· ἀλλ' ἐν προσχήματι Χριστιανισμού τὴν εἰδωλολατρείαν κατὰ τὸ λεληθὸς ἐπανήγαγεν, πείσας τοῖς ἰδίοις σοφίσμασι τοὺς πρὸς αὐτὸν ὁρῶν. τας μὴ ἀποστῆναι τῆς κτίσεως, ἀλλὰ ταύτην προς κυνεῖν καὶ ταύτην σέβεσθαι, καὶ Θεὸν τὸ ποίημα οἴεσθαι, τῇ τοῦ Υἱοῦ κλήσει ὀνομαζόμενον. Εἰ δὲ ἐκ μὴ ὄντων ἐστὶν ἡ κτίσις, καὶ τῆς θείας οὐσίας κατά τὴν ἰδίαν Αλλοτρίωται φύσιν, μηδένα ποιεῖσθαι τού του λόγου, ἀλλὰ τὸ τοῦ Χριστοῦ ὄνομα ἐπιθέντας τῇ κτίσει ταύτην προσκυνεῖν, ταύτῃ λατρεύειν, ἐν ταύτῃ τὰς ἐλπίδας τῆς σωτηρίας ἔχειν, παρὰ ταύτης ἀναμένειν τὴν κρίσιν. Καὶ ὅλος ἐμπεσὼν ὁ ἀποστά της ἀνθρώποις πᾶσαν αὐτοῦ τὴν κακίαν ἱκανοῖς χω· ρῆσαι, Αρείῳ τε λέγω καὶ 'Αετίῳ, Εὐνομίῳ, Εὐδο ξίῳ, καὶ πρὸς τούτοις καὶ πολλοῖς ἄλλοις, δι' ὧν ἐκλείπουσαν ἤδη τὴν εἰδωλολατρείαν πάλιν, καθώς εἴρηται, τοῦ Χριστιανισμοῦ ἐπανήγαγεν, καὶ κατ εκράτει τῶν ἀνθρώπων ἡ νόσος, τῶν κτίσει λατρευόν των παρὰ τὸν κτίσαντα, ὡς καὶ τῇ συμμαχίᾳ τῶν τότε βασιλέων τὴν ἀπάτην κρατύνεσθαι, καὶ πάσας τὰς ὑπερεχούσας ἀρχὰς τῆς τοιαύτης ὑπερμάχεσθαι νόσου. Καὶ πάντων μικροῦ δεῖν ἀνθρώπων πρὸς τὸ ἐπικρατοῦν μετατεθέντων, τότε παρὰ τοῦ Θεοῦ ἀναδείκνυται ὁ μέγας Βασίλειος, καθάπερ ἐπὶ τοῦ ᾿Αχαάβ ὁ Ἠλίας· καὶ τῆς ἱερωσύνης ἤδη τρόπον τινὰ πεπτωκυίας ἀντιλαμβανόμενος, ὥσπερ τινὰ λύχνον ἐκλελοιπότα τὸν τῆς πίστεως λόγον διὰ τῆς ἐνοικούσης αὐτῷ χάριτος ἀναλάμψαι πάλιν ἐποίησεν. Καὶ οἷόν τις πυρὸς τοῖς νύκτωρ διαπλανωμένοις κατὰ τὸ πέλαγος ὑπερφανεὶς τῆς Ἐκκλησίας, πάντας πρὸς τὴν εὐθεῖαν ὁδὸν ἐπέστρεψεν, ὑπάρχοις συμ πλεκόμενος, στρατηλάταις συμμίσγων, βασιλεῦσι S. GREGORII NYSSENI rarum pater exsistit, per spirituales labores et par- tus eos qui per ipsum ad Christianam pietatem formantur, in lucem producens. Si igitur ratio temporis in cæteris sanctis nihil quod pertineat ad divinum incrementum atque progressum immi- nuit, eo quod pariter et ex æquo gratia unum- quemque adjuvaret ad perfectionem: non imme- rito audemus etiam eum, qui nostra ætate fuit, hominem divinum, magnum illud veritatis was Ba- silium, inclytis illis sanctis annumerandum esse dicere, quippe cum temporis vicissitudo nihil im- pediat vel sublime illius erga Deum studium atque desiderium, vel divinam gratiam ad animam per- fecte et absolute excolendam et exornandam, ne quo modo vel divini consilii dispositionisque in- tentio atque propositum sugilletur, vel aliquid de illius auxilio atque præsidio, quod ad mysterium considerabatur, propter temporis causam extenuetur, et leviori quam par est, momento æstimetur. Nemo autem prorsus ignorat, quo consilio in hoc tempore præceptor noster designatus et exhibitus sit. Posteaquam enim hominum insania circa simula- B crorum cultum prædicatione Christi exstincta est, et omnia jam delubra cæteræque res, quæ vano dementium cultu celebrari ac frequentari sole- bant, dirutæ atque e medio sublatæ erant, cum per universum pene terrarum orbem habitatum prædicatio pietatis et veri Dei cultus atque religio- nis pervasisset, adeo ut is qui fraudis humans prin- cipatum et imperium tenet, ex omnibus partibus orbis terrarum Christi nomine expelleretur et ex- turbaretur: solerti et callido nimirum ad malitiam inventori malitiæ atque nequitia scelestum et improbum consilium non defuit, quo per fraudem denuo obnoxium sibi redderet genus humanum; sed sub prætextu ac specie Christianismi simula- crorum cultum latenter reduxit, cum suis commen- C tis et imposturis persuasisset iis, qui ad ipsum spectabant, ne deficerent a creatura, sed eam adorarent et venerarentur, Deumque creaturam esse putarent, quæ Filii nomine vocaretur. Quod si ex Jebus quæ non essent, creatura producta est, et a divina essentia, quantum ad propriam ipsius at- Linet naturam, aliena sit, neminen eam rem de- bere curare, sed Christi nomine creatura impo- sito, hanc adorare, hanc colere, in hac spem sa- lutis fixam habere, ab hac judicium exspectare. Et ut rem summatim complectar, cumn invasisset apo- stata homines totius malitiæ suæ capaces, Arium inquam et Aetium, Eunomium, Eudoxium, ac præ- ter hos multos etiam alios, per eos deficientem jam simulacrorum cultum, sicut dictum est, no- mine Christianismi denuo reduxit, atque invale- scebat adversus homines morbus, qui creaturam magis quam creatorem colebant, adeo ut etiam il- lius temporis imperatorum auxilio fraus confirina- retur, et omnes excellentes magistratus et princi- patus pro hoc morbo propugnarent. Cumque omnes propemodum homines ad id quod vigebat et in- valescebat malum traducti essent: tunc magnus a Deo Basilius, quemadmodum tempore Achaabi Elias, exhibetur ae sacerdotio, quod jam quo- dammodo collapsum atque neglectum erat, suscc- D

ότητα συνεργούσης· εἰκότως τολμῶμεν καὶ τὸν ἐν ' τῇ καθ᾿ ἡμᾶς γενεᾷ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον, τὸ μέγα σκεῦος τῆς ἀληθείας, Βασίλειον, τοῖς ὀνομαστοῖς ἐκεί νοις ἁγίοις ἐναρίθμιον εἶναι λέγειν, οὐδὲν τῆς χρονι- κῆς ἀκολουθίας οὔτε τὴν ὑψηλὴν ἐκείνου πρὸς τὸν Θεὸν ἐπιθυμίαν, οὔτε τὴν θείαν χάριν πρὸς τὴν τῆς ψυχῆς τελείωσιν ἐμποδιζούσης· ὡς ἂν μὴ τῆς θείας οἰκονομίας ὁ σκοπός τι παραβλαβείη, ή τι παρὰ τὴν τοῦ χρόνου αἰτίαν ἐλαττωθείη τῆς παρ' αὐτοῦ συνεισ φερομένης συμμαχίας πρὸς τὸ μυστήριον. Πάντως δὲ οὐδεὶς ἀγνοεῖ τὸν σκοπὸν τῆς κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον τοῦ διδασκάλου ἡμῶν ἀναδείξεως. Α σεν, ὁμοτίμως ἑκάστῳ τῆς χάριτος πρὸς τὴν τελει Ἐπειδὴ γὰρ ἡ περὶ τὰ εἴδωλα τῶν ἀνθρώπων με νία τῷ κηρύγματι τοῦ Χριστοῦ κατεσβέσθη, καὶ πάντα ἦν ἐν ἐρειπίοις ἤδη καὶ ἀφανισμῷ τὰ τῶν μα ταίων σεβάσματα, διὰ πάσης σχεδὸν τῆς οἰκουμένης του κηρύγματος τῆς εὐσεβείας φοιτήσαντος, ὥστε τὸν ἐπικρατοῦντα τῆς ἀνθρωπίνης ἀπάτης πανταχή - θεν ἐξείργεσθαι, τῷ τοῦ Χριστοῦ ὀνόματι τῆς οἰκου μένης ἐξελαυνόμενον· σοφὸς δὲ εἰς κακίαν ὧν ὁ τῆς κακίας εὑρετής, οὐκ ἠπόρησεν πονηρᾶς ἐπινοίας, ὥστε πάλιν ὑποχείριον ποιῆσαι δι' ἀπάτης ἑαυτῷ τὸ ἀνθρώπινον· ἀλλ' ἐν προσχήματι Χριστιανισμού τὴν εἰδωλολατρείαν κατὰ τὸ λεληθὸς ἐπανήγαγεν, πείσας τοῖς ἰδίοις σοφίσμασι τοὺς πρὸς αὐτὸν ὁρῶν. τας μὴ ἀποστῆναι τῆς κτίσεως, ἀλλὰ ταύτην προς κυνεῖν καὶ ταύτην σέβεσθαι, καὶ Θεὸν τὸ ποίημα οἴεσθαι, τῇ τοῦ Υἱοῦ κλήσει ὀνομαζόμενον. Εἰ δὲ ἐκ μὴ ὄντων ἐστὶν ἡ κτίσις, καὶ τῆς θείας οὐσίας κατά τὴν ἰδίαν Αλλοτρίωται φύσιν, μηδένα ποιεῖσθαι τού του λόγου, ἀλλὰ τὸ τοῦ Χριστοῦ ὄνομα ἐπιθέντας τῇ κτίσει ταύτην προσκυνεῖν, ταύτῃ λατρεύειν, ἐν ταύτῃ τὰς ἐλπίδας τῆς σωτηρίας ἔχειν, παρὰ ταύτης ἀναμένειν τὴν κρίσιν. Καὶ ὅλος ἐμπεσὼν ὁ ἀποστά της ἀνθρώποις πᾶσαν αὐτοῦ τὴν κακίαν ἱκανοῖς χω· ρῆσαι, Αρείῳ τε λέγω καὶ 'Αετίῳ, Εὐνομίῳ, Εὐδο ξίῳ, καὶ πρὸς τούτοις καὶ πολλοῖς ἄλλοις, δι' ὧν ἐκλείπουσαν ἤδη τὴν εἰδωλολατρείαν πάλιν, καθώς εἴρηται, τοῦ Χριστιανισμοῦ ἐπανήγαγεν, καὶ κατ εκράτει τῶν ἀνθρώπων ἡ νόσος, τῶν κτίσει λατρευόν των παρὰ τὸν κτίσαντα, ὡς καὶ τῇ συμμαχίᾳ τῶν τότε βασιλέων τὴν ἀπάτην κρατύνεσθαι, καὶ πάσας τὰς ὑπερεχούσας ἀρχὰς τῆς τοιαύτης ὑπερμάχεσθαι νόσου. Καὶ πάντων μικροῦ δεῖν ἀνθρώπων πρὸς τὸ ἐπικρατοῦν μετατεθέντων, τότε παρὰ τοῦ Θεοῦ ἀναδείκνυται ὁ μέγας Βασίλειος, καθάπερ ἐπὶ τοῦ ᾿Αχαάβ ὁ Ἠλίας· καὶ τῆς ἱερωσύνης ἤδη τρόπον τινὰ πεπτωκυίας ἀντιλαμβανόμενος, ὥσπερ τινὰ λύχνον ἐκλελοιπότα τὸν τῆς πίστεως λόγον διὰ τῆς ἐνοικούσης αὐτῷ χάριτος ἀναλάμψαι πάλιν ἐποίησεν. Καὶ οἷόν τις πυρὸς τοῖς νύκτωρ διαπλανωμένοις κατὰ τὸ πέλαγος ὑπερφανεὶς τῆς Ἐκκλησίας, πάντας πρὸς τὴν εὐθεῖαν ὁδὸν ἐπέστρεψεν, ὑπάρχοις συμ πλεκόμενος, στρατηλάταις συμμίσγων, βασιλεῦσι S. GREGORII NYSSENI rarum pater exsistit, per spirituales labores et par- tus eos qui per ipsum ad Christianam pietatem formantur, in lucem producens. Si igitur ratio temporis in cæteris sanctis nihil quod pertineat ad divinum incrementum atque progressum immi- nuit, eo quod pariter et ex æquo gratia unum- quemque adjuvaret ad perfectionem: non imme- rito audemus etiam eum, qui nostra ætate fuit, hominem divinum, magnum illud veritatis was Ba- silium, inclytis illis sanctis annumerandum esse dicere, quippe cum temporis vicissitudo nihil im- pediat vel sublime illius erga Deum studium atque desiderium, vel divinam gratiam ad animam per- fecte et absolute excolendam et exornandam, ne quo modo vel divini consilii dispositionisque in- tentio atque propositum sugilletur, vel aliquid de illius auxilio atque præsidio, quod ad mysterium considerabatur, propter temporis causam extenuetur, et leviori quam par est, momento æstimetur. Nemo autem prorsus ignorat, quo consilio in hoc tempore præceptor noster designatus et exhibitus sit. Posteaquam enim hominum insania circa simula- B crorum cultum prædicatione Christi exstincta est, et omnia jam delubra cæteræque res, quæ vano dementium cultu celebrari ac frequentari sole- bant, dirutæ atque e medio sublatæ erant, cum per universum pene terrarum orbem habitatum prædicatio pietatis et veri Dei cultus atque religio- nis pervasisset, adeo ut is qui fraudis humans prin- cipatum et imperium tenet, ex omnibus partibus orbis terrarum Christi nomine expelleretur et ex- turbaretur: solerti et callido nimirum ad malitiam inventori malitiæ atque nequitia scelestum et improbum consilium non defuit, quo per fraudem denuo obnoxium sibi redderet genus humanum; sed sub prætextu ac specie Christianismi simula- crorum cultum latenter reduxit, cum suis commen- C tis et imposturis persuasisset iis, qui ad ipsum spectabant, ne deficerent a creatura, sed eam adorarent et venerarentur, Deumque creaturam esse putarent, quæ Filii nomine vocaretur. Quod si ex Jebus quæ non essent, creatura producta est, et a divina essentia, quantum ad propriam ipsius at- Linet naturam, aliena sit, neminen eam rem de- bere curare, sed Christi nomine creatura impo- sito, hanc adorare, hanc colere, in hac spem sa- lutis fixam habere, ab hac judicium exspectare. Et ut rem summatim complectar, cumn invasisset apo- stata homines totius malitiæ suæ capaces, Arium inquam et Aetium, Eunomium, Eudoxium, ac præ- ter hos multos etiam alios, per eos deficientem jam simulacrorum cultum, sicut dictum est, no- mine Christianismi denuo reduxit, atque invale- scebat adversus homines morbus, qui creaturam magis quam creatorem colebant, adeo ut etiam il- lius temporis imperatorum auxilio fraus confirina- retur, et omnes excellentes magistratus et princi- patus pro hoc morbo propugnarent. Cumque omnes propemodum homines ad id quod vigebat et in- valescebat malum traducti essent: tunc magnus a Deo Basilius, quemadmodum tempore Achaabi Elias, exhibetur ae sacerdotio, quod jam quo- dammodo collapsum atque neglectum erat, suscc- D

παῤῥησιαζόμενος, ἐπ' ἐκκλησίαις βοῶν, τοὺς πόρρω- Α θεν ἀφεστηκότας, καθ' ὁμοιότητα Παύλου, δι' ἐπιστο λῶν προσαγόμενος, ἐκφεύγων τὰς τῶν συμπλεκομέ νων λαβὰς, οὐκ ἔχων ὅπου κρατηθῇ παρὰ τῶν ἀντι- πάλων. Κρείττων μὲν γὰρ ἦν τῶν δημευόντων, απ τὸς ἑαυτὸν διὰ τὴν ἐλπίδα τῆς βασιλείας δημεύσας. Τοῦ κατὰ τὴν ἐξορίαν φόβου ἀπήλλακτο, μίαν πα- τρίδα ἀνθρώπων, τὸν παράδεισον εἶναι λέγων, πᾶσαν δὲ τὴν γῆν ὡς κοινὴν τῆς φύσεως ἐξορίαν βλέπων. Ὁ δὲ καθ᾿ ἡμέραν ἀποθνήσκων, καὶ πάντοτε διὰ νεκρώσεως ἑκὼν δαπανώμενος, πότε ἂν ἐφοβήθη τὸν θάνατον τὸν παρὰ τῶν ἐχθρῶν ἀπειλούμενον; ᾧ γε συμφορὰ ἦν τὸ μὴ πολλάκις δύνασθαι τοὺς τῶν μαρ τύρων ἀγῶνας ὑπὲρ τῆς ἀληθείας μιμήσασθαι, ἑνὶ θανάτῳ ὑπεζευγμένης τῆς φύσεως· ὅς ποτε, τῶν ὑπάρχων τινὶ τὸ ἦπαρ ἐξοίσειν αὐτοῦ τῶν σπλάγχνων & καταπληκτικῶς ἀπειλήσαντι, μειδιάματι τὴν ἀπαί δευτον ἀπειλὴν καταχλευάζων φησί· Χάριν εἴσομαι σοι τῆς προαιρέσεως. Καὶ γὰρ οὐ μετρίως ἀνιᾷ τὸ ήπαρ τοῖς σπλάγχνοις ἐγκείμενον. Εκβαλὼν οὖν αὐτὸ, καθὼς ἀπείλησας, τοῦ λυποῦντος ἐλευθερώσεις τὸ σῶμα. Τί τοίνυν αὐτοῦ τὸ μεθ᾿ ἑτέρους ἁγίους ἐπιδημῆσαι τῷ βίῳ κατασμικρύνει τὴν κατὰ Θεὸν εὐδοκίμησιν, ὡς διὰ τοῦτο τῶν ἐπὶ τοῖς ἁγίοις ἑορτῶν ἐλάττω δο- κεῖν εἶναι τὴν ἐπὶ τούτῳ πανήγυριν ; Σκόπησον γάρ, εἰ δοκεῖ, πρὸς ἕνα τινὰ τῶν προλαβόντων ἁγίων τὸν τούτου βίον ἀντεξετάζων. Ηγάπησε τὸν Θεὸν ὁ Παῦ λος· τοῦτο γὰρ δὴ τῶν ἀγαθῶν τὸ κεφάλαιον, τὸ τῆς ἀγάπης λέγω· ἀφ᾿ ἧς πᾶσα πίστις, καὶ ἐλπὶς πᾶσα, καὶ τὸ ἐξ ὑπομονῆς προσδοκώμενον, καὶ τὸ ἐν παντὶ καλῷ ἀμετάπτωτον, καὶ τὸ μετὰ παντὸς πνευ ματικοῦ χαρίσματος τὸ πλέον ἔχειν. Αλλ' ἐξετάσω μεν πόσον ἦν ἐν Παύλῳ τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης τὸ μέτρον. Ἐρεῖς πάντως, ὅτι ἐξ ὅλης καρδίας καὶ ἐξ ὅλης ψυχῆς, καὶ ἐξ ὅλης τῆς διανοίας αὐτοῦ ἠγάπησε Θεόν. Τοῦτον γὰρ ἔδωκε τὸν ἀκρότατον τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης ὅρον ὁ νόμος. Οὐκοῦν ὁ πᾶσαν ἑαυτοῦ τὴν καρδίαν τε καὶ τὴν ψυχὴν καὶ τὴν διάνοιαν ἀνα- θεὶς τῷ Θεῷ, καὶ πρὸς ἄλλο μηδὲν τῶν κατὰ τὸν βίον τοῦτον σπουδαζομένων ἐπιῤῥεπῶς διακείμενος, ἐν τῷ ἀκροτάτῳ γίνεται τῆς ἀγάπης ὄρῳ. Εἰ μὲν οὖν ἔχει τις δεῖξαι τὸν τοῦ διδασκάλου βίον περί τι τῶν κατὰ τὸν κόσμον τοῦτον σπουδαζομένων ἔχοντα την μπήν, οἷον περὶ πλοῦτον, ἢ δυναστείαν, ἢ κενῆς δόξης ἐπιθυμίαν (τὰς γὰρ ἀνδραποδωδεστέρας ἐπ' αὐτῷ τῶν ἡδονῶν, οὐδὲ λέγειν ἄξιον εἰκός ἐστιν, ὅ τι ἂν τούτων εὑρεθῇ σπουδαζόμενον, ἐλαττοῦσθαι λέ γειν δεῖ κατ' ἐκεῖνο τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπης τὸ μέτρον, τῆς ἐπιθυμητικῆς αὐτοῦ διαθέσεως ἀπὸ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὰ ὑλώδη μεταῤῥνείσης. Εἰ δὲ πάντων τούτων καὶ τῶν τοιούτων ἐχθρός τις ἦν καὶ πολέμιος, πρότερον μὲν τοῦ ἰδίου βίου πᾶσαν ἐξορίζων τὴν ἐμ- παθῆ περὶ ταῦτα διάθεσιν, ἔπειτα δὲ καὶ τὴν κοινὴν IN LAUDEM FRATRIS BASILII. pto, tanquam lucernam, quæ defecisset, rationem fidei per inhabitantem in se gratiam relucere denuo fecit. Et cum veluti fax noctu errantibus per mare, Ecclesiæ bono apparuisset, omnes ad rectam viam convertit, cum præfectis et præsidibus confligens, cum ductoribus copiarum congrediens, apud im. peratores libere loquens, in concionibus et eccle- siis clamans, eos, qui procul abessent, exemplo Pauli per epistolas concilians atque adjungens, effugiens et evitans confligentium prehensiones, cum nihil in se haberet, quo teneretur et vincere- tur ab adversariis. Fortior enim et firmior erat, quam ut ab iis, qui bona ejus publicarant, vinci ac subigi posset, cum ipse se bonis propter speni futuri regni muletasset. Ab exsilii metu liber erat, B quod unam patriam hominum censeret esse para- disum, atque omnem terram quasi commune na- turæ exsilium spectaret. Qui autem quotidie more- retur, ac per mortificationem semper lubens absu- meretur, quando tandem mortem, quam inimici minabantur, metuere potuisset? cui quidem clades atque calamitas erat, quod non sæpe posset mar- tyrum pro veritate certamina imitari, cum uni morti duntaxat natura obnoxia sit qui præfecto cuidam aliquando se jecur ejus de visceribus erepturum terrendi causa minanti subridendo in- sulsas atque protervas minas diludens, Gratiam tibi, inquit, hujus voluntatis atque propositi nomine habebo. Etenim haud mediocriter molestum est jecur visceribus incumbens. Si ejeceris ergo illud, ut minaris, re molesta atque odiosa corpus liberaveris. Quid igitur illius in rebus divinis splendorem al- c que claritudinem imminuit, quod post alius san- ctos in vita fuit? ut idcirco celebritas atque con- ventus, qui illius nomine agitur, minor habeatur feriis, quæ sanctorum aliorum honoris atque mic- moriæ gratia celebrantur ? Considera enim, si vi detur, atque perpende rem, cum uno aliquo su- perioris ætatis sancto hujus vitam comparans. Dilexit Deum Paulus. Id enim nimirum bonorum caput est : dilectionis, inquam, bonum : a qua dilectione proficiscitur omnis fides et omnis spes, et id quod per patientiam exspectatur bonum, et in omni bono stabilitas atque constantia, et in omni spirituali dono commodum atque, præstantia. Sed scrutemur, quantus in Paulo dilectionis erga Deumn modus. Dices omnino, quod ex toto corde, Det ex tota anima, et ex tota mente sua diligeret Deum. Hunc enim summum dilectionis adversus Deum terminum dat lex. Ergo- qui omne cor sзUM et animam et mentem Deo dicavit, et ad nullam rem aliam earum quæ per hanc vitam expetuntur, affectus atque propensus est, in supremo dile- ctionis gradu consistit. Enimvero si quis demon- strare potest, quod præceptor (noster) in vita ad rem aliquam earum quæ per hunc mundum expetuntur, propensus et inclinatus esset, ut ad divitias et potentiam, aut vanæ gloriæ studium (magis enim serviles in eo voluptates ne comme- morare quidem æquum esse, consentaneum est), quamcunque harum rerum expetisse deprehende- tur, ea dicere re convenit imminui modum erga Deum dilectionis, quod ejus affectio cupiditatis a

παῤῥησιαζόμενος, ἐπ' ἐκκλησίαις βοῶν, τοὺς πόρρω- Α θεν ἀφεστηκότας, καθ' ὁμοιότητα Παύλου, δι' ἐπιστο λῶν προσαγόμενος, ἐκφεύγων τὰς τῶν συμπλεκομέ νων λαβὰς, οὐκ ἔχων ὅπου κρατηθῇ παρὰ τῶν ἀντι- πάλων. Κρείττων μὲν γὰρ ἦν τῶν δημευόντων, απ τὸς ἑαυτὸν διὰ τὴν ἐλπίδα τῆς βασιλείας δημεύσας. Τοῦ κατὰ τὴν ἐξορίαν φόβου ἀπήλλακτο, μίαν πα- τρίδα ἀνθρώπων, τὸν παράδεισον εἶναι λέγων, πᾶσαν δὲ τὴν γῆν ὡς κοινὴν τῆς φύσεως ἐξορίαν βλέπων. Ὁ δὲ καθ᾿ ἡμέραν ἀποθνήσκων, καὶ πάντοτε διὰ νεκρώσεως ἑκὼν δαπανώμενος, πότε ἂν ἐφοβήθη τὸν θάνατον τὸν παρὰ τῶν ἐχθρῶν ἀπειλούμενον; ᾧ γε συμφορὰ ἦν τὸ μὴ πολλάκις δύνασθαι τοὺς τῶν μαρ τύρων ἀγῶνας ὑπὲρ τῆς ἀληθείας μιμήσασθαι, ἑνὶ θανάτῳ ὑπεζευγμένης τῆς φύσεως· ὅς ποτε, τῶν ὑπάρχων τινὶ τὸ ἦπαρ ἐξοίσειν αὐτοῦ τῶν σπλάγχνων & καταπληκτικῶς ἀπειλήσαντι, μειδιάματι τὴν ἀπαί δευτον ἀπειλὴν καταχλευάζων φησί· Χάριν εἴσομαι σοι τῆς προαιρέσεως. Καὶ γὰρ οὐ μετρίως ἀνιᾷ τὸ ήπαρ τοῖς σπλάγχνοις ἐγκείμενον. Εκβαλὼν οὖν αὐτὸ, καθὼς ἀπείλησας, τοῦ λυποῦντος ἐλευθερώσεις τὸ σῶμα. Τί τοίνυν αὐτοῦ τὸ μεθ᾿ ἑτέρους ἁγίους ἐπιδημῆσαι τῷ βίῳ κατασμικρύνει τὴν κατὰ Θεὸν εὐδοκίμησιν, ὡς διὰ τοῦτο τῶν ἐπὶ τοῖς ἁγίοις ἑορτῶν ἐλάττω δο- κεῖν εἶναι τὴν ἐπὶ τούτῳ πανήγυριν ; Σκόπησον γάρ, εἰ δοκεῖ, πρὸς ἕνα τινὰ τῶν προλαβόντων ἁγίων τὸν τούτου βίον ἀντεξετάζων. Ηγάπησε τὸν Θεὸν ὁ Παῦ λος· τοῦτο γὰρ δὴ τῶν ἀγαθῶν τὸ κεφάλαιον, τὸ τῆς ἀγάπης λέγω· ἀφ᾿ ἧς πᾶσα πίστις, καὶ ἐλπὶς πᾶσα, καὶ τὸ ἐξ ὑπομονῆς προσδοκώμενον, καὶ τὸ ἐν παντὶ καλῷ ἀμετάπτωτον, καὶ τὸ μετὰ παντὸς πνευ ματικοῦ χαρίσματος τὸ πλέον ἔχειν. Αλλ' ἐξετάσω μεν πόσον ἦν ἐν Παύλῳ τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης τὸ μέτρον. Ἐρεῖς πάντως, ὅτι ἐξ ὅλης καρδίας καὶ ἐξ ὅλης ψυχῆς, καὶ ἐξ ὅλης τῆς διανοίας αὐτοῦ ἠγάπησε Θεόν. Τοῦτον γὰρ ἔδωκε τὸν ἀκρότατον τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης ὅρον ὁ νόμος. Οὐκοῦν ὁ πᾶσαν ἑαυτοῦ τὴν καρδίαν τε καὶ τὴν ψυχὴν καὶ τὴν διάνοιαν ἀνα- θεὶς τῷ Θεῷ, καὶ πρὸς ἄλλο μηδὲν τῶν κατὰ τὸν βίον τοῦτον σπουδαζομένων ἐπιῤῥεπῶς διακείμενος, ἐν τῷ ἀκροτάτῳ γίνεται τῆς ἀγάπης ὄρῳ. Εἰ μὲν οὖν ἔχει τις δεῖξαι τὸν τοῦ διδασκάλου βίον περί τι τῶν κατὰ τὸν κόσμον τοῦτον σπουδαζομένων ἔχοντα την μπήν, οἷον περὶ πλοῦτον, ἢ δυναστείαν, ἢ κενῆς δόξης ἐπιθυμίαν (τὰς γὰρ ἀνδραποδωδεστέρας ἐπ' αὐτῷ τῶν ἡδονῶν, οὐδὲ λέγειν ἄξιον εἰκός ἐστιν, ὅ τι ἂν τούτων εὑρεθῇ σπουδαζόμενον, ἐλαττοῦσθαι λέ γειν δεῖ κατ' ἐκεῖνο τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπης τὸ μέτρον, τῆς ἐπιθυμητικῆς αὐτοῦ διαθέσεως ἀπὸ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὰ ὑλώδη μεταῤῥνείσης. Εἰ δὲ πάντων τούτων καὶ τῶν τοιούτων ἐχθρός τις ἦν καὶ πολέμιος, πρότερον μὲν τοῦ ἰδίου βίου πᾶσαν ἐξορίζων τὴν ἐμ- παθῆ περὶ ταῦτα διάθεσιν, ἔπειτα δὲ καὶ τὴν κοινὴν IN LAUDEM FRATRIS BASILII. pto, tanquam lucernam, quæ defecisset, rationem fidei per inhabitantem in se gratiam relucere denuo fecit. Et cum veluti fax noctu errantibus per mare, Ecclesiæ bono apparuisset, omnes ad rectam viam convertit, cum præfectis et præsidibus confligens, cum ductoribus copiarum congrediens, apud im. peratores libere loquens, in concionibus et eccle- siis clamans, eos, qui procul abessent, exemplo Pauli per epistolas concilians atque adjungens, effugiens et evitans confligentium prehensiones, cum nihil in se haberet, quo teneretur et vincere- tur ab adversariis. Fortior enim et firmior erat, quam ut ab iis, qui bona ejus publicarant, vinci ac subigi posset, cum ipse se bonis propter speni futuri regni muletasset. Ab exsilii metu liber erat, B quod unam patriam hominum censeret esse para- disum, atque omnem terram quasi commune na- turæ exsilium spectaret. Qui autem quotidie more- retur, ac per mortificationem semper lubens absu- meretur, quando tandem mortem, quam inimici minabantur, metuere potuisset? cui quidem clades atque calamitas erat, quod non sæpe posset mar- tyrum pro veritate certamina imitari, cum uni morti duntaxat natura obnoxia sit qui præfecto cuidam aliquando se jecur ejus de visceribus erepturum terrendi causa minanti subridendo in- sulsas atque protervas minas diludens, Gratiam tibi, inquit, hujus voluntatis atque propositi nomine habebo. Etenim haud mediocriter molestum est jecur visceribus incumbens. Si ejeceris ergo illud, ut minaris, re molesta atque odiosa corpus liberaveris. Quid igitur illius in rebus divinis splendorem al- c que claritudinem imminuit, quod post alius san- ctos in vita fuit? ut idcirco celebritas atque con- ventus, qui illius nomine agitur, minor habeatur feriis, quæ sanctorum aliorum honoris atque mic- moriæ gratia celebrantur ? Considera enim, si vi detur, atque perpende rem, cum uno aliquo su- perioris ætatis sancto hujus vitam comparans. Dilexit Deum Paulus. Id enim nimirum bonorum caput est : dilectionis, inquam, bonum : a qua dilectione proficiscitur omnis fides et omnis spes, et id quod per patientiam exspectatur bonum, et in omni bono stabilitas atque constantia, et in omni spirituali dono commodum atque, præstantia. Sed scrutemur, quantus in Paulo dilectionis erga Deumn modus. Dices omnino, quod ex toto corde, Det ex tota anima, et ex tota mente sua diligeret Deum. Hunc enim summum dilectionis adversus Deum terminum dat lex. Ergo- qui omne cor sзUM et animam et mentem Deo dicavit, et ad nullam rem aliam earum quæ per hanc vitam expetuntur, affectus atque propensus est, in supremo dile- ctionis gradu consistit. Enimvero si quis demon- strare potest, quod præceptor (noster) in vita ad rem aliquam earum quæ per hunc mundum expetuntur, propensus et inclinatus esset, ut ad divitias et potentiam, aut vanæ gloriæ studium (magis enim serviles in eo voluptates ne comme- morare quidem æquum esse, consentaneum est), quamcunque harum rerum expetisse deprehende- tur, ea dicere re convenit imminui modum erga Deum dilectionis, quod ejus affectio cupiditatis a

παῤῥησιαζόμενος, ἐπ' ἐκκλησίαις βοῶν, τοὺς πόρρω- Α θεν ἀφεστηκότας, καθ' ὁμοιότητα Παύλου, δι' ἐπιστο λῶν προσαγόμενος, ἐκφεύγων τὰς τῶν συμπλεκομέ νων λαβὰς, οὐκ ἔχων ὅπου κρατηθῇ παρὰ τῶν ἀντι- πάλων. Κρείττων μὲν γὰρ ἦν τῶν δημευόντων, απ τὸς ἑαυτὸν διὰ τὴν ἐλπίδα τῆς βασιλείας δημεύσας. Τοῦ κατὰ τὴν ἐξορίαν φόβου ἀπήλλακτο, μίαν πα- τρίδα ἀνθρώπων, τὸν παράδεισον εἶναι λέγων, πᾶσαν δὲ τὴν γῆν ὡς κοινὴν τῆς φύσεως ἐξορίαν βλέπων. Ὁ δὲ καθ᾿ ἡμέραν ἀποθνήσκων, καὶ πάντοτε διὰ νεκρώσεως ἑκὼν δαπανώμενος, πότε ἂν ἐφοβήθη τὸν θάνατον τὸν παρὰ τῶν ἐχθρῶν ἀπειλούμενον; ᾧ γε συμφορὰ ἦν τὸ μὴ πολλάκις δύνασθαι τοὺς τῶν μαρ τύρων ἀγῶνας ὑπὲρ τῆς ἀληθείας μιμήσασθαι, ἑνὶ θανάτῳ ὑπεζευγμένης τῆς φύσεως· ὅς ποτε, τῶν ὑπάρχων τινὶ τὸ ἦπαρ ἐξοίσειν αὐτοῦ τῶν σπλάγχνων & καταπληκτικῶς ἀπειλήσαντι, μειδιάματι τὴν ἀπαί δευτον ἀπειλὴν καταχλευάζων φησί· Χάριν εἴσομαι σοι τῆς προαιρέσεως. Καὶ γὰρ οὐ μετρίως ἀνιᾷ τὸ ήπαρ τοῖς σπλάγχνοις ἐγκείμενον. Εκβαλὼν οὖν αὐτὸ, καθὼς ἀπείλησας, τοῦ λυποῦντος ἐλευθερώσεις τὸ σῶμα. Τί τοίνυν αὐτοῦ τὸ μεθ᾿ ἑτέρους ἁγίους ἐπιδημῆσαι τῷ βίῳ κατασμικρύνει τὴν κατὰ Θεὸν εὐδοκίμησιν, ὡς διὰ τοῦτο τῶν ἐπὶ τοῖς ἁγίοις ἑορτῶν ἐλάττω δο- κεῖν εἶναι τὴν ἐπὶ τούτῳ πανήγυριν ; Σκόπησον γάρ, εἰ δοκεῖ, πρὸς ἕνα τινὰ τῶν προλαβόντων ἁγίων τὸν τούτου βίον ἀντεξετάζων. Ηγάπησε τὸν Θεὸν ὁ Παῦ λος· τοῦτο γὰρ δὴ τῶν ἀγαθῶν τὸ κεφάλαιον, τὸ τῆς ἀγάπης λέγω· ἀφ᾿ ἧς πᾶσα πίστις, καὶ ἐλπὶς πᾶσα, καὶ τὸ ἐξ ὑπομονῆς προσδοκώμενον, καὶ τὸ ἐν παντὶ καλῷ ἀμετάπτωτον, καὶ τὸ μετὰ παντὸς πνευ ματικοῦ χαρίσματος τὸ πλέον ἔχειν. Αλλ' ἐξετάσω μεν πόσον ἦν ἐν Παύλῳ τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης τὸ μέτρον. Ἐρεῖς πάντως, ὅτι ἐξ ὅλης καρδίας καὶ ἐξ ὅλης ψυχῆς, καὶ ἐξ ὅλης τῆς διανοίας αὐτοῦ ἠγάπησε Θεόν. Τοῦτον γὰρ ἔδωκε τὸν ἀκρότατον τῆς πρὸς Θεὸν ἀγάπης ὅρον ὁ νόμος. Οὐκοῦν ὁ πᾶσαν ἑαυτοῦ τὴν καρδίαν τε καὶ τὴν ψυχὴν καὶ τὴν διάνοιαν ἀνα- θεὶς τῷ Θεῷ, καὶ πρὸς ἄλλο μηδὲν τῶν κατὰ τὸν βίον τοῦτον σπουδαζομένων ἐπιῤῥεπῶς διακείμενος, ἐν τῷ ἀκροτάτῳ γίνεται τῆς ἀγάπης ὄρῳ. Εἰ μὲν οὖν ἔχει τις δεῖξαι τὸν τοῦ διδασκάλου βίον περί τι τῶν κατὰ τὸν κόσμον τοῦτον σπουδαζομένων ἔχοντα την μπήν, οἷον περὶ πλοῦτον, ἢ δυναστείαν, ἢ κενῆς δόξης ἐπιθυμίαν (τὰς γὰρ ἀνδραποδωδεστέρας ἐπ' αὐτῷ τῶν ἡδονῶν, οὐδὲ λέγειν ἄξιον εἰκός ἐστιν, ὅ τι ἂν τούτων εὑρεθῇ σπουδαζόμενον, ἐλαττοῦσθαι λέ γειν δεῖ κατ' ἐκεῖνο τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπης τὸ μέτρον, τῆς ἐπιθυμητικῆς αὐτοῦ διαθέσεως ἀπὸ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὰ ὑλώδη μεταῤῥνείσης. Εἰ δὲ πάντων τούτων καὶ τῶν τοιούτων ἐχθρός τις ἦν καὶ πολέμιος, πρότερον μὲν τοῦ ἰδίου βίου πᾶσαν ἐξορίζων τὴν ἐμ- παθῆ περὶ ταῦτα διάθεσιν, ἔπειτα δὲ καὶ τὴν κοινὴν IN LAUDEM FRATRIS BASILII. pto, tanquam lucernam, quæ defecisset, rationem fidei per inhabitantem in se gratiam relucere denuo fecit. Et cum veluti fax noctu errantibus per mare, Ecclesiæ bono apparuisset, omnes ad rectam viam convertit, cum præfectis et præsidibus confligens, cum ductoribus copiarum congrediens, apud im. peratores libere loquens, in concionibus et eccle- siis clamans, eos, qui procul abessent, exemplo Pauli per epistolas concilians atque adjungens, effugiens et evitans confligentium prehensiones, cum nihil in se haberet, quo teneretur et vincere- tur ab adversariis. Fortior enim et firmior erat, quam ut ab iis, qui bona ejus publicarant, vinci ac subigi posset, cum ipse se bonis propter speni futuri regni muletasset. Ab exsilii metu liber erat, B quod unam patriam hominum censeret esse para- disum, atque omnem terram quasi commune na- turæ exsilium spectaret. Qui autem quotidie more- retur, ac per mortificationem semper lubens absu- meretur, quando tandem mortem, quam inimici minabantur, metuere potuisset? cui quidem clades atque calamitas erat, quod non sæpe posset mar- tyrum pro veritate certamina imitari, cum uni morti duntaxat natura obnoxia sit qui præfecto cuidam aliquando se jecur ejus de visceribus erepturum terrendi causa minanti subridendo in- sulsas atque protervas minas diludens, Gratiam tibi, inquit, hujus voluntatis atque propositi nomine habebo. Etenim haud mediocriter molestum est jecur visceribus incumbens. Si ejeceris ergo illud, ut minaris, re molesta atque odiosa corpus liberaveris. Quid igitur illius in rebus divinis splendorem al- c que claritudinem imminuit, quod post alius san- ctos in vita fuit? ut idcirco celebritas atque con- ventus, qui illius nomine agitur, minor habeatur feriis, quæ sanctorum aliorum honoris atque mic- moriæ gratia celebrantur ? Considera enim, si vi detur, atque perpende rem, cum uno aliquo su- perioris ætatis sancto hujus vitam comparans. Dilexit Deum Paulus. Id enim nimirum bonorum caput est : dilectionis, inquam, bonum : a qua dilectione proficiscitur omnis fides et omnis spes, et id quod per patientiam exspectatur bonum, et in omni bono stabilitas atque constantia, et in omni spirituali dono commodum atque, præstantia. Sed scrutemur, quantus in Paulo dilectionis erga Deumn modus. Dices omnino, quod ex toto corde, Det ex tota anima, et ex tota mente sua diligeret Deum. Hunc enim summum dilectionis adversus Deum terminum dat lex. Ergo- qui omne cor sзUM et animam et mentem Deo dicavit, et ad nullam rem aliam earum quæ per hanc vitam expetuntur, affectus atque propensus est, in supremo dile- ctionis gradu consistit. Enimvero si quis demon- strare potest, quod præceptor (noster) in vita ad rem aliquam earum quæ per hunc mundum expetuntur, propensus et inclinatus esset, ut ad divitias et potentiam, aut vanæ gloriæ studium (magis enim serviles in eo voluptates ne comme- morare quidem æquum esse, consentaneum est), quamcunque harum rerum expetisse deprehende- tur, ea dicere re convenit imminui modum erga Deum dilectionis, quod ejus affectio cupiditatis a

Β Α ζωὴν ἐκκαθαίρων τῷ τε διδακτικῷ λόγῳ καὶ τῷ τύπου των κατορθωμάτων ἔχει. Είτε γὰρ πίστις καθ᾿ ἑαυτὸν ὑποδείγματι· δῆλον ἂν εἴη, ὅτι ἐκεῖνο τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπης τὸ μέτρον εἶχεν ἐν ἑαυτῷ, οὗ τὸ πλέον οὐκ ἐχώρει ἡ φύσις. Ο γὰρ ἐξ ὅλης καρ δίας τε καὶ ψυχῆς καὶ διανοίας τὸν Θεὸν ἀγαπῶν, πῶς ἂν ὑπερτιθείη πρὸς τὸ πλέον τῆς ἀγάπης μέσ τρον, ὃ χώραν οὐκ ἔχει ; Οὐκοῦν εἰ ἕνα τῆς τελείας ἀγάπης ὅρον ἐμάθομεν, τὸν ἐξ ὅλης καρδίας τῷ Θεῷ ἀνακείμενον, ἠγάπων δὲ Παῦλος καὶ Βασίλειος ἐν ὅλῃ καρδίᾳ τῷ Θεῷ ἀνακείμενοι, ἓν μέτρον εἶναι τῆς ἀγάπης ἐν ἀμφοτέροις εἰπεῖν τις τολμήσας, οὐκ ἂν ἁμάρτοι τῆς ἀληθείας. ᾿Αλλὰ μὴν πάντων τῶν ἀγα θῶν μείζονα τὴν ἀγάπην ὅ τε Ἀπόστολος λέγει, καὶ ἐπιψηφίζει τὸ ὑψηλὸν Εὐαγγέλιον. Ὁ μὲν οὖν Από- στολος προφητείας αὐτὴν καὶ γνώσεως προτιμοτέραν λέγων, πίστεως δὲ παγιωτέραν, καὶ ἐλπίδος διαρκε στέραν, καὶ πάντοτε ἐν τῷ αὐτῷ διαμένουσαν, ἧς ἄνευ ἀνόνητον εἶναι πᾶν τὸ ἐπ' ἀγαθοῦ σπουδαζό μενον· ὁ δὲ Κύριος πάντα νόμον, καὶ πάντα τὰ μυ στήρια τὰ προφητικὰ τοῦ τοιούτου ἐξάπτων χα- ρίσματος, πάντων πρωτεύειν τὴν ἀγάπην καὶ αὐτὸς ἀποφαίνεται. Εἰ οὖν ἐν τῷ ὑπερέχοντι καὶ περιληπτι κῷ τῶν κατορθωμάτων οὐκ ἀπολείπεται τοῦ μεγά λου Παύλου· ἄρα καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις πᾶσιν, ὧν ἡ ἀγάπη καθηγεῖται, καὶ ὅσα ἐκ ταύτης εκφύεται, πάντως οὐκ ἔλαττον ἔχων ἀναφανήσεται. Ωσπερ γὰρ ὁ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως μετέχων, ἐν πᾶσιν ἐστι ταῖς τῆς φύσεως ἰδιώμασιν· οὕτως καὶ ὁ τὸ τέλειον τῆς ἀγάπης ἐν ἑαυτῷ κατορθώσας, πάντα ὅσα συν- θεωρεῖται ταύτῃ τῶν ἀγαθῶν εἴδη, μετὰ τοῦ πρωτο- ἐστὶν ἡ σώζουσα, είτε διὰ τῆς ἐλπίδος σωζόμεθα, εἴτε δι' ὑπομονῆς τὴν χάριν ἀπεκδεχόμεθα, ἡ ἀγάπη πάντα πιστεύει, καὶ πάντα ἐλπίζει, καὶ πάντα ὑπο· μένει, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος. Καὶ τὰ ἄλλα πάντα, ἵνα μὴ τὰ καθ᾿ ἕκαστον λέγοντες διατρίβωμεν, τῆς κατὰ τὴν ἀγάπην ῥίζης βλάστημα γίνεται, ὅσα τῷ τῆς ἀρετῆς λόγῳ σπουδάζεται· ὥστε τὸν ταύτην ἔχοντα, μηδενὸς ἐνδεῶς ἔχειν τῶν ἄλλων. Ταύτην ἔχων ὁ μέγας Βασίλειος, οὐδενὸς ἄρα τῶν ἀγαθῶν δι' αὐτῆς ἀπελείπετο. Εἰ δὲ πάντα εἶχεν, ἐν οὐδενὶ πάντως ηλάττωτο. 'Αλλ' ἐρεῖ τις πάντως, ὅτι τρίτον οὐρανὸν εἶδεν ἐκεῖνος, καὶ ἡρπάγη εἰς τὸν παράδεισον, καὶ ἤκουσεν ἄῤῥητα ῥήματα, ἃ οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι. Ἀλλ' οὐδὲ ἐκεῖνος φανερῶς διὰ τῆς σαρκὸς ταύτης τὴν τοιαύτην χάριν ἐδέξατο. Οὐ γὰρ ἐπικρύπτεται τὴν ἀμφιβολίαν λέγων· Εἴτε ἐν σώματι οὐκ οἶδα, εἴτε ἐκτὸς τοῦ σώματος οὐκ οἶδα· ὁ Θεὸς οἶδεν. Καὶ περὶ τούτου τολμήσας εἴποι τις ἂν, ὅτι ἐν σώματι τοιοῦτον μὲν οὐδὲν εἶδεν, τῇ δὲ ἀσωμάτῳ καὶ νοητή θεωρία οὐκ ἔστιν ὅ τι τού : S. GREGORG NISSENI Deo ad res materiales traducta esset. Sin autem harum et ejusmodi rerum inimicus et hostis erat, quod prius quidem e vita sua omnem vitiosum et mollem circa has res affectum ejiceret, deinde communem quoque vitam, tum sermone doctrinæ, tum suo exemplo expurgaret perspicuum fuerit", quod illum erga Deum dilectionis modum in sese habebat, quo amplius natura non capiebat. Qui enim ex toto corde, et ex tota anima atque mente Deum diligit, qui possit ad majorem dile- ctionis modum, qui locum non habeat, contendere atque eniti ? Proinde si unum perfectæ charitatis atque dilectionis terminum esse didicimus, nempe cum, qui ex toto corde Deo dicatus et consecra- tus sit ac diligebant Paulus et Basilius toto corde Deo dicati atque addieli : si quis ausit di- cere, quod unus esset in ambobus dilectionis modus atque mensura, a veritate non aberrabit. Enimvero quod charitas atque dilectio major sit omnibus bonis, cum Apostolus dicit, tum subli- mis Evangelii doctrina comprobat atque confir- mat. Et Apostolus quidem prophetia atque scien- tia præstantiorem ac præferendam eam esse dicit, fide vero solidiorem firmioremque, et spe dura- biliorem magisque sufficientem, et semper in eo- dem statu permanentem, sine qua quidquid pro bono exspectatur, inutile sit *: Dominus autem, omnem legem et omnia mysteria prophetica ex hoc dono pendere dicens, charitatem omnium bonorum primas tenere etiam ipse censet 7. Si igitur in eo quod inter res praclaras et eximias G exsistunt, quæ- eminet atque excellit, ac reliquas comprehen- dendi vim habet, Paulo non inferior est : nimi- rum etiam in aliis omnibus bonis, quorum cha- ritas primas tenet, ac quæcumque ex hac pendent et exsistunt, omnino posteriores partes ferre et in- ferior esse non videbitur. Quemadmodum enim is qui humanæ naturæ particeps est, omnes humanæ naturæ proprietates habet: ita etiam is qui per- fectam charitatem in sese confecit et assecutus est, omnes quæcunque una cum hac spectantur et comprehenduntur, bonorum formas cum primarie principalique bono tenet. Sive enim fides est quæ servat, sive per spem servamur, sive per patientiam gratiam exspectamus, charitas omnia credit, et omnia sperat, et omnia suffert, ut inquit Apostolus. Atque reliqua omnia ne singu- latim omnia enumerando tempus teramus, charitatis radicis germen et surculus cunque ratione virtutis expetuntur: adeo ut qui hanc habeat, nullo alio bono carcat. Hanc igitur cum magnus Basilius haberet, per D cam nullius boni expers erat. Quod si omnia habe- bat, in nulla re prorsus inferior erat. Sed dicet aliquis prorsus, quod tertium cœlum viderit ille, et raptus sit in paradisum, et audiverit arcana ver- ba, quæ homini non liceat proferre. At nec ille quidem, quod constet, per carnem hanc ejusmodi gratiam accepit; non enim celat ambiguitatem, dum dicit : Sive in corpore, nescio, sive extra cor- pus, ignoro; Deus novit. Etiam de hoc audacter aliquis dicere possit, quod in corpore quidem nihil ejusmodi viderit, sed incorporea et ea quæ mente * Cor. sui, 15. * ibid. sqq. * Matth. xxi, 40. Matth. xxv, sqq. of Cor. xu, 7. • Cor. XII, sqq.

Β Α ζωὴν ἐκκαθαίρων τῷ τε διδακτικῷ λόγῳ καὶ τῷ τύπου των κατορθωμάτων ἔχει. Είτε γὰρ πίστις καθ᾿ ἑαυτὸν ὑποδείγματι· δῆλον ἂν εἴη, ὅτι ἐκεῖνο τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπης τὸ μέτρον εἶχεν ἐν ἑαυτῷ, οὗ τὸ πλέον οὐκ ἐχώρει ἡ φύσις. Ο γὰρ ἐξ ὅλης καρ δίας τε καὶ ψυχῆς καὶ διανοίας τὸν Θεὸν ἀγαπῶν, πῶς ἂν ὑπερτιθείη πρὸς τὸ πλέον τῆς ἀγάπης μέσ τρον, ὃ χώραν οὐκ ἔχει ; Οὐκοῦν εἰ ἕνα τῆς τελείας ἀγάπης ὅρον ἐμάθομεν, τὸν ἐξ ὅλης καρδίας τῷ Θεῷ ἀνακείμενον, ἠγάπων δὲ Παῦλος καὶ Βασίλειος ἐν ὅλῃ καρδίᾳ τῷ Θεῷ ἀνακείμενοι, ἓν μέτρον εἶναι τῆς ἀγάπης ἐν ἀμφοτέροις εἰπεῖν τις τολμήσας, οὐκ ἂν ἁμάρτοι τῆς ἀληθείας. ᾿Αλλὰ μὴν πάντων τῶν ἀγα θῶν μείζονα τὴν ἀγάπην ὅ τε Ἀπόστολος λέγει, καὶ ἐπιψηφίζει τὸ ὑψηλὸν Εὐαγγέλιον. Ὁ μὲν οὖν Από- στολος προφητείας αὐτὴν καὶ γνώσεως προτιμοτέραν λέγων, πίστεως δὲ παγιωτέραν, καὶ ἐλπίδος διαρκε στέραν, καὶ πάντοτε ἐν τῷ αὐτῷ διαμένουσαν, ἧς ἄνευ ἀνόνητον εἶναι πᾶν τὸ ἐπ' ἀγαθοῦ σπουδαζό μενον· ὁ δὲ Κύριος πάντα νόμον, καὶ πάντα τὰ μυ στήρια τὰ προφητικὰ τοῦ τοιούτου ἐξάπτων χα- ρίσματος, πάντων πρωτεύειν τὴν ἀγάπην καὶ αὐτὸς ἀποφαίνεται. Εἰ οὖν ἐν τῷ ὑπερέχοντι καὶ περιληπτι κῷ τῶν κατορθωμάτων οὐκ ἀπολείπεται τοῦ μεγά λου Παύλου· ἄρα καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις πᾶσιν, ὧν ἡ ἀγάπη καθηγεῖται, καὶ ὅσα ἐκ ταύτης εκφύεται, πάντως οὐκ ἔλαττον ἔχων ἀναφανήσεται. Ωσπερ γὰρ ὁ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως μετέχων, ἐν πᾶσιν ἐστι ταῖς τῆς φύσεως ἰδιώμασιν· οὕτως καὶ ὁ τὸ τέλειον τῆς ἀγάπης ἐν ἑαυτῷ κατορθώσας, πάντα ὅσα συν- θεωρεῖται ταύτῃ τῶν ἀγαθῶν εἴδη, μετὰ τοῦ πρωτο- ἐστὶν ἡ σώζουσα, είτε διὰ τῆς ἐλπίδος σωζόμεθα, εἴτε δι' ὑπομονῆς τὴν χάριν ἀπεκδεχόμεθα, ἡ ἀγάπη πάντα πιστεύει, καὶ πάντα ἐλπίζει, καὶ πάντα ὑπο· μένει, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος. Καὶ τὰ ἄλλα πάντα, ἵνα μὴ τὰ καθ᾿ ἕκαστον λέγοντες διατρίβωμεν, τῆς κατὰ τὴν ἀγάπην ῥίζης βλάστημα γίνεται, ὅσα τῷ τῆς ἀρετῆς λόγῳ σπουδάζεται· ὥστε τὸν ταύτην ἔχοντα, μηδενὸς ἐνδεῶς ἔχειν τῶν ἄλλων. Ταύτην ἔχων ὁ μέγας Βασίλειος, οὐδενὸς ἄρα τῶν ἀγαθῶν δι' αὐτῆς ἀπελείπετο. Εἰ δὲ πάντα εἶχεν, ἐν οὐδενὶ πάντως ηλάττωτο. 'Αλλ' ἐρεῖ τις πάντως, ὅτι τρίτον οὐρανὸν εἶδεν ἐκεῖνος, καὶ ἡρπάγη εἰς τὸν παράδεισον, καὶ ἤκουσεν ἄῤῥητα ῥήματα, ἃ οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι. Ἀλλ' οὐδὲ ἐκεῖνος φανερῶς διὰ τῆς σαρκὸς ταύτης τὴν τοιαύτην χάριν ἐδέξατο. Οὐ γὰρ ἐπικρύπτεται τὴν ἀμφιβολίαν λέγων· Εἴτε ἐν σώματι οὐκ οἶδα, εἴτε ἐκτὸς τοῦ σώματος οὐκ οἶδα· ὁ Θεὸς οἶδεν. Καὶ περὶ τούτου τολμήσας εἴποι τις ἂν, ὅτι ἐν σώματι τοιοῦτον μὲν οὐδὲν εἶδεν, τῇ δὲ ἀσωμάτῳ καὶ νοητή θεωρία οὐκ ἔστιν ὅ τι τού : S. GREGORG NISSENI Deo ad res materiales traducta esset. Sin autem harum et ejusmodi rerum inimicus et hostis erat, quod prius quidem e vita sua omnem vitiosum et mollem circa has res affectum ejiceret, deinde communem quoque vitam, tum sermone doctrinæ, tum suo exemplo expurgaret perspicuum fuerit", quod illum erga Deum dilectionis modum in sese habebat, quo amplius natura non capiebat. Qui enim ex toto corde, et ex tota anima atque mente Deum diligit, qui possit ad majorem dile- ctionis modum, qui locum non habeat, contendere atque eniti ? Proinde si unum perfectæ charitatis atque dilectionis terminum esse didicimus, nempe cum, qui ex toto corde Deo dicatus et consecra- tus sit ac diligebant Paulus et Basilius toto corde Deo dicati atque addieli : si quis ausit di- cere, quod unus esset in ambobus dilectionis modus atque mensura, a veritate non aberrabit. Enimvero quod charitas atque dilectio major sit omnibus bonis, cum Apostolus dicit, tum subli- mis Evangelii doctrina comprobat atque confir- mat. Et Apostolus quidem prophetia atque scien- tia præstantiorem ac præferendam eam esse dicit, fide vero solidiorem firmioremque, et spe dura- biliorem magisque sufficientem, et semper in eo- dem statu permanentem, sine qua quidquid pro bono exspectatur, inutile sit *: Dominus autem, omnem legem et omnia mysteria prophetica ex hoc dono pendere dicens, charitatem omnium bonorum primas tenere etiam ipse censet 7. Si igitur in eo quod inter res praclaras et eximias G exsistunt, quæ- eminet atque excellit, ac reliquas comprehen- dendi vim habet, Paulo non inferior est : nimi- rum etiam in aliis omnibus bonis, quorum cha- ritas primas tenet, ac quæcumque ex hac pendent et exsistunt, omnino posteriores partes ferre et in- ferior esse non videbitur. Quemadmodum enim is qui humanæ naturæ particeps est, omnes humanæ naturæ proprietates habet: ita etiam is qui per- fectam charitatem in sese confecit et assecutus est, omnes quæcunque una cum hac spectantur et comprehenduntur, bonorum formas cum primarie principalique bono tenet. Sive enim fides est quæ servat, sive per spem servamur, sive per patientiam gratiam exspectamus, charitas omnia credit, et omnia sperat, et omnia suffert, ut inquit Apostolus. Atque reliqua omnia ne singu- latim omnia enumerando tempus teramus, charitatis radicis germen et surculus cunque ratione virtutis expetuntur: adeo ut qui hanc habeat, nullo alio bono carcat. Hanc igitur cum magnus Basilius haberet, per D cam nullius boni expers erat. Quod si omnia habe- bat, in nulla re prorsus inferior erat. Sed dicet aliquis prorsus, quod tertium cœlum viderit ille, et raptus sit in paradisum, et audiverit arcana ver- ba, quæ homini non liceat proferre. At nec ille quidem, quod constet, per carnem hanc ejusmodi gratiam accepit; non enim celat ambiguitatem, dum dicit : Sive in corpore, nescio, sive extra cor- pus, ignoro; Deus novit. Etiam de hoc audacter aliquis dicere possit, quod in corpore quidem nihil ejusmodi viderit, sed incorporea et ea quæ mente * Cor. sui, 15. * ibid. sqq. * Matth. xxi, 40. Matth. xxv, sqq. of Cor. xu, 7. • Cor. XII, sqq.

των ἀφῆκεν αθέατον. Μάρτυς δὲ τούτων ὁ παρ' αύ- τοῦ λόγος, ὅν τε ἐφ' ἑαυτοῦ διεξήει, καὶ ὃν κατέλιπεν ἐν συγγράμμασιν. Ἐκεῖνος ἀπὸ Ἱεροσολύμων ἐπὶ τὸ Ἰλλυρικὸν ἐν κύκλῳ περιελθὼν, πᾶσι τοῖς διὰ μέσου τὸν εὐαγγελικὸν ἐκήρυξε λόγον· καὶ ὁ τούτου λόγος καὶ τὸ κήρυγμα πᾶσαν μικροῦ δεῖν τὴν οἰκουμένην διέλαβεν, ἐπ᾽ ἴσης τοῖς Παύλου λόγοις παρὰ πάντων καὶ αὐτὸ σπουδαζόμενον. Παρείσθω δὲ τὰ λοιπὰ δι' ὧν ὁ βίος τούτου πρὸς τὸν ἐκείνου συμφέρεται, οἷον ἐσταυρώθη τῷ κόσμῳ ἐκεῖνος, καὶ τούτῳ ὁ κόσμος. Ενέκρωσε τὸ σῶμα ἐκεῖνος, ἐτελείωσε καὶ οὗτος ἐν ἀσθενείᾳ τὴν δύναμιν. Χριστὸς ἦν τὸ ζῆν ἀμφοτέροις, καὶ ὁμοίως ἑκατέρῳ κέρδος ὁ θάνατος, καὶ προτι μοτέρα τοῦ πεπλανημένου βίου ἡ πρὸς τὸν Δεσπότην ἀνάλυσις. Η καὶ τὸν Ἰωάννην ἀντιπαραδεῖξαι τῷ διδασκάλῳ δοκεῖ; ᾿Αλλὰ τὸ μὲν προτερεύειν ἐκεῖνον, Β τῷ ἐν γεννητοῖς γυναικῶν καὶ περισσότερον ἔχειν τοῦ προφήτου τῆς θείας φωνῆς μαρτυρούσης, μας νίας ἂν εἴη καὶ ἀσεβείας ἅμα ἄλλον ἀντιπαρεξαγα γεῖν τῷ τοιούτῳ βίῳ διὰ συγκρίσεως· ἀλλὰ τοῦ του σούτου καὶ τοιούτου καὶ τὸ κατόπιν ἐλθεῖν, τῆς ἀνω- τάτω μακαριότητος τὴν ἀπόδειξιν ἔχει. Ούτωσὶ δὲ τὸν λόγον κατανοήσωμεν· Οὐκ ἦν οὔτε ἐν μαλακοῖς ἱματίοις ὁ Ἰωάννης, οὔτε κάλαμος ἦν ἀνέμοις ἐν- σαλευόμενος. Πσπάζετο δὲ πρὸ τῶν οἰκουμένων τὴν ἔρημον, καὶ πάλιν τοῖς οἰκουμένοις ἐπιχωρίαζεν. Μή τις ἄρα ἐπισκήψει τῷ λόγῳ, εἰ τοῦτο προσμαρτυρή σει καὶ τῷ διδασκάλῳ ἡμῶν ἡ ἀλήθεια, ὡς ἐν τούτοις αὐτὸν τοῦ μεγάλου Ιωάννου μὴ ἀπολείπεσθαι; Τίς οὐκ οἶδεν ὅπως μαλακήν τε καὶ· τεθρυμμένην τοῦ βίου δίαιταν πολεμίαν ἡγήσατο, ἐν παντὶ τὸ καρτε ρικὸν καὶ ἀνδρῶδες πρὸ τῶν ἡδέων θηρώμενος, ἡλίῳ θαλπόμενος, κρύει παραβαλλόμενος, νηστείαις καὶ ἐγκρατείαις καταγυμνάζων τὸ σῶμα, ταῖς πόλεσιν ὡς ἐν ἐρήμοις ἐνδιατρίβων (οὐδὲν εἰς ἀρετὴν ἐκ τῆς συντυχίας παραβλαπτόμενος), καὶ πόλεις τὰς ἐρη· μίας ἀπεργαζόμενος ; Οὔτε γὰρ ἡ μετὰ τῶν πολλῶν διαγωγή τῆς ἀκριβοῦς τι καὶ ἀσφαλούς πολιτείας παρέτρεψεν· οὔτε, εἰ πρὸς ἑαυτὸν ἐπὶ τὴν ἐσχατιάν ἐχώρησεν, γυμνωθῆναι τῶν ἐπ' ὠφελείᾳ συνόντων οἷός τε ἦν· ὥστε καὶ ἐπὶ τούτου, καθ᾽ ὁμοιότητα τοῦ Βαπτιστοῦ πόλιν τὴν ἔρημον γενέσθαι στενοχωρου- μένην τοῖς ἐπιῤῥέουσιν. Τὸ δὲ μὴ κάλαμον αὐτὸν εἶναι δι' εὐκολίας πρὸς τὰς ἐναντίας υπολήψεις μετακλινόμενον, δείκνυσι τὸ ἐν πᾶσι τοῖς παρὰ τὸν βίον κεκριμένοις αὐτῷ ἀμετάπτωτον. Ηρεσεν ἐξ ἀρ~ χῆς ἡ ἀκτημοσύνη πέτρα τις άσειστος ἡ κρίσις ἐγέ νετο. Ἐπεθύμει διὰ καθαρότητος προσεγγίζειν τῷ Θεῷ ὄρος ἦν ἡ ἐπιθυμία αὕτη, οὐ κάλαμος. Ουδέ ποτε γὰρ πρὸς τὰς ἀντιπνοίας τῶν πειρασμῶν ὑπὸ εκλίνετο. Τῆς δὲ πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπης τὸ πάγιον μένου ἦν τοῦ Ἀποστόλου διὰ τῶν ἰδίων λόγων ἐνδεί- ξασθαι, τῷ μήτε τὴν ζωήν, μήτε τὸν θάνατον, μή ἐνεστῶτα, μὴ μέλλοντα, μήτε τινὰ κτίσιν ἑτέραν δύνασθαι αὐτοῦ τὴν καρδίαν ἀπὸ τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπης παρώσασίαι. Οὕτω καὶ ἐν πᾶσι τοῖς κατ' ἀρετὴν αὐτῷ κεκριμένοις, οὐδαμῶς καλαμώδης τις ἦν καὶ ἀθύμιος τὴν διάνοιαν, ἀλλὰ διὰ πάντων ὁ βίος εἶχε τὸ ἐν τοῖς καλοῖς ἀμετάπτωτον. Παρρη • IN LAUDEM FRATRIS BASILII. A peragitur, contemplatione nihil harum rerum sit, C D quod contemplari atque considerare prætermiserit. Testis harum rerum est ipsius oratio, tum ea, quam ipse proferebat, tum ea quam reliquit in scriptis. Ille ab Jerosolymis usque ad Illyricum in orbem circumiens omnibus in medio habitantibus Evangelicum sermonem prædicavit, et hujus oratio atque prædicatio omnem propemodum terrarum or- bem amplexa est, cum etiam ipsa æque ac Pauli sermones ab omnibus probaretur et expeteretur. Omittantur reliqua, quibus hujus vita cum illius vita convenit atque concordat, videlicet mundo crucifixus est ille, et huic mundus., Corpus ille mortificavit, consummavit atque perfecit etiam hic vires per infirmitatem. Christus utrique vita erat: et utrique similiter pro lucro mors, et ad Domi- num resolutio falsæ vitæ præferebatur. An etiam Joannem cum magistro conferre atque comparare placet? At cum divina vox testetur, quod ille prin - cipatum teneat, propterea quod inter natos mu- lierum etiam amplius et excellentius quid habeat quam propheta, insania simul et impietas fuerit alium ex adverso comparando opponere ejusmodi vile. Sed tanti ac talis viri vel a tergo venisse, su- premæ beatitudinis continet demonstrationem. At- que hoc modo rationeur ineundo, rem considere- mus atque perpendamus. Neque mollibus vestibus Joannes erat amictus, neque arundo erat, quæ ven- tis agitaretur. Præferebat item solitudinem locis cultis et habitatis, et contra in habitatis et cultis locis versabatur. Num quis igitur refellet orationcm³, si veritas etiam hoc magistro nostro attestetur, ut in his magno Joanne non inferior sit? Quis enim ignorat, quemadmodum mollem et delicatum vitæ cultum noxium et infestum judicaret? in omni re fortitudinem atque laborum et molestiarum tole- rantiam magis quam res jucundas sectans, ad solis aestum duratus, frigori se exponens, jejuniis et ten- perantia corpus exercendo subigens, in urbibus quasi in solitudinibus versans (quod hominum congressus illius virtutem nihil læderet) et ex so- litudinibus urbes efficiens. Neque enim idcirco quod cum multitudine conversaretur, quidquam de exacto et cauto vitæ instituto immutabat; neque si seorsum in solitudinem secessisset, nudari ac deseri poterat ab iis qui utilitatis gratia, consue- tudine atque convictu ejus utebantur, adeo ut eliam hujus tempore, quemadmodum in vita Ba- ptistæ,ex solitudine urbs efficeretur, quæ confluente multitudine coarctaretur. Quod autem arundo non esset, quae facile ad contrarias opiniones impelle- retur, argumento est ea, quam habuit in omnibus rebus, quas per vitam cum judicio suscepisset et instituisset, constantia atque firmitudo. Placuerat ab initio nihil quidquam possidere, et pauperem esse tanquam petra immota atque inconcussa stabile ac firmu id judicium fuit. Concupiscebat per puritatem appropinquare Deo : mons erat ea cupiditas, non arundo. Nunquam enim ad tenta-

των ἀφῆκεν αθέατον. Μάρτυς δὲ τούτων ὁ παρ' αύ- τοῦ λόγος, ὅν τε ἐφ' ἑαυτοῦ διεξήει, καὶ ὃν κατέλιπεν ἐν συγγράμμασιν. Ἐκεῖνος ἀπὸ Ἱεροσολύμων ἐπὶ τὸ Ἰλλυρικὸν ἐν κύκλῳ περιελθὼν, πᾶσι τοῖς διὰ μέσου τὸν εὐαγγελικὸν ἐκήρυξε λόγον· καὶ ὁ τούτου λόγος καὶ τὸ κήρυγμα πᾶσαν μικροῦ δεῖν τὴν οἰκουμένην διέλαβεν, ἐπ᾽ ἴσης τοῖς Παύλου λόγοις παρὰ πάντων καὶ αὐτὸ σπουδαζόμενον. Παρείσθω δὲ τὰ λοιπὰ δι' ὧν ὁ βίος τούτου πρὸς τὸν ἐκείνου συμφέρεται, οἷον ἐσταυρώθη τῷ κόσμῳ ἐκεῖνος, καὶ τούτῳ ὁ κόσμος. Ενέκρωσε τὸ σῶμα ἐκεῖνος, ἐτελείωσε καὶ οὗτος ἐν ἀσθενείᾳ τὴν δύναμιν. Χριστὸς ἦν τὸ ζῆν ἀμφοτέροις, καὶ ὁμοίως ἑκατέρῳ κέρδος ὁ θάνατος, καὶ προτι μοτέρα τοῦ πεπλανημένου βίου ἡ πρὸς τὸν Δεσπότην ἀνάλυσις. Η καὶ τὸν Ἰωάννην ἀντιπαραδεῖξαι τῷ διδασκάλῳ δοκεῖ; ᾿Αλλὰ τὸ μὲν προτερεύειν ἐκεῖνον, Β τῷ ἐν γεννητοῖς γυναικῶν καὶ περισσότερον ἔχειν τοῦ προφήτου τῆς θείας φωνῆς μαρτυρούσης, μας νίας ἂν εἴη καὶ ἀσεβείας ἅμα ἄλλον ἀντιπαρεξαγα γεῖν τῷ τοιούτῳ βίῳ διὰ συγκρίσεως· ἀλλὰ τοῦ του σούτου καὶ τοιούτου καὶ τὸ κατόπιν ἐλθεῖν, τῆς ἀνω- τάτω μακαριότητος τὴν ἀπόδειξιν ἔχει. Ούτωσὶ δὲ τὸν λόγον κατανοήσωμεν· Οὐκ ἦν οὔτε ἐν μαλακοῖς ἱματίοις ὁ Ἰωάννης, οὔτε κάλαμος ἦν ἀνέμοις ἐν- σαλευόμενος. Πσπάζετο δὲ πρὸ τῶν οἰκουμένων τὴν ἔρημον, καὶ πάλιν τοῖς οἰκουμένοις ἐπιχωρίαζεν. Μή τις ἄρα ἐπισκήψει τῷ λόγῳ, εἰ τοῦτο προσμαρτυρή σει καὶ τῷ διδασκάλῳ ἡμῶν ἡ ἀλήθεια, ὡς ἐν τούτοις αὐτὸν τοῦ μεγάλου Ιωάννου μὴ ἀπολείπεσθαι; Τίς οὐκ οἶδεν ὅπως μαλακήν τε καὶ· τεθρυμμένην τοῦ βίου δίαιταν πολεμίαν ἡγήσατο, ἐν παντὶ τὸ καρτε ρικὸν καὶ ἀνδρῶδες πρὸ τῶν ἡδέων θηρώμενος, ἡλίῳ θαλπόμενος, κρύει παραβαλλόμενος, νηστείαις καὶ ἐγκρατείαις καταγυμνάζων τὸ σῶμα, ταῖς πόλεσιν ὡς ἐν ἐρήμοις ἐνδιατρίβων (οὐδὲν εἰς ἀρετὴν ἐκ τῆς συντυχίας παραβλαπτόμενος), καὶ πόλεις τὰς ἐρη· μίας ἀπεργαζόμενος ; Οὔτε γὰρ ἡ μετὰ τῶν πολλῶν διαγωγή τῆς ἀκριβοῦς τι καὶ ἀσφαλούς πολιτείας παρέτρεψεν· οὔτε, εἰ πρὸς ἑαυτὸν ἐπὶ τὴν ἐσχατιάν ἐχώρησεν, γυμνωθῆναι τῶν ἐπ' ὠφελείᾳ συνόντων οἷός τε ἦν· ὥστε καὶ ἐπὶ τούτου, καθ᾽ ὁμοιότητα τοῦ Βαπτιστοῦ πόλιν τὴν ἔρημον γενέσθαι στενοχωρου- μένην τοῖς ἐπιῤῥέουσιν. Τὸ δὲ μὴ κάλαμον αὐτὸν εἶναι δι' εὐκολίας πρὸς τὰς ἐναντίας υπολήψεις μετακλινόμενον, δείκνυσι τὸ ἐν πᾶσι τοῖς παρὰ τὸν βίον κεκριμένοις αὐτῷ ἀμετάπτωτον. Ηρεσεν ἐξ ἀρ~ χῆς ἡ ἀκτημοσύνη πέτρα τις άσειστος ἡ κρίσις ἐγέ νετο. Ἐπεθύμει διὰ καθαρότητος προσεγγίζειν τῷ Θεῷ ὄρος ἦν ἡ ἐπιθυμία αὕτη, οὐ κάλαμος. Ουδέ ποτε γὰρ πρὸς τὰς ἀντιπνοίας τῶν πειρασμῶν ὑπὸ εκλίνετο. Τῆς δὲ πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπης τὸ πάγιον μένου ἦν τοῦ Ἀποστόλου διὰ τῶν ἰδίων λόγων ἐνδεί- ξασθαι, τῷ μήτε τὴν ζωήν, μήτε τὸν θάνατον, μή ἐνεστῶτα, μὴ μέλλοντα, μήτε τινὰ κτίσιν ἑτέραν δύνασθαι αὐτοῦ τὴν καρδίαν ἀπὸ τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπης παρώσασίαι. Οὕτω καὶ ἐν πᾶσι τοῖς κατ' ἀρετὴν αὐτῷ κεκριμένοις, οὐδαμῶς καλαμώδης τις ἦν καὶ ἀθύμιος τὴν διάνοιαν, ἀλλὰ διὰ πάντων ὁ βίος εἶχε τὸ ἐν τοῖς καλοῖς ἀμετάπτωτον. Παρρη • IN LAUDEM FRATRIS BASILII. A peragitur, contemplatione nihil harum rerum sit, C D quod contemplari atque considerare prætermiserit. Testis harum rerum est ipsius oratio, tum ea, quam ipse proferebat, tum ea quam reliquit in scriptis. Ille ab Jerosolymis usque ad Illyricum in orbem circumiens omnibus in medio habitantibus Evangelicum sermonem prædicavit, et hujus oratio atque prædicatio omnem propemodum terrarum or- bem amplexa est, cum etiam ipsa æque ac Pauli sermones ab omnibus probaretur et expeteretur. Omittantur reliqua, quibus hujus vita cum illius vita convenit atque concordat, videlicet mundo crucifixus est ille, et huic mundus., Corpus ille mortificavit, consummavit atque perfecit etiam hic vires per infirmitatem. Christus utrique vita erat: et utrique similiter pro lucro mors, et ad Domi- num resolutio falsæ vitæ præferebatur. An etiam Joannem cum magistro conferre atque comparare placet? At cum divina vox testetur, quod ille prin - cipatum teneat, propterea quod inter natos mu- lierum etiam amplius et excellentius quid habeat quam propheta, insania simul et impietas fuerit alium ex adverso comparando opponere ejusmodi vile. Sed tanti ac talis viri vel a tergo venisse, su- premæ beatitudinis continet demonstrationem. At- que hoc modo rationeur ineundo, rem considere- mus atque perpendamus. Neque mollibus vestibus Joannes erat amictus, neque arundo erat, quæ ven- tis agitaretur. Præferebat item solitudinem locis cultis et habitatis, et contra in habitatis et cultis locis versabatur. Num quis igitur refellet orationcm³, si veritas etiam hoc magistro nostro attestetur, ut in his magno Joanne non inferior sit? Quis enim ignorat, quemadmodum mollem et delicatum vitæ cultum noxium et infestum judicaret? in omni re fortitudinem atque laborum et molestiarum tole- rantiam magis quam res jucundas sectans, ad solis aestum duratus, frigori se exponens, jejuniis et ten- perantia corpus exercendo subigens, in urbibus quasi in solitudinibus versans (quod hominum congressus illius virtutem nihil læderet) et ex so- litudinibus urbes efficiens. Neque enim idcirco quod cum multitudine conversaretur, quidquam de exacto et cauto vitæ instituto immutabat; neque si seorsum in solitudinem secessisset, nudari ac deseri poterat ab iis qui utilitatis gratia, consue- tudine atque convictu ejus utebantur, adeo ut eliam hujus tempore, quemadmodum in vita Ba- ptistæ,ex solitudine urbs efficeretur, quæ confluente multitudine coarctaretur. Quod autem arundo non esset, quae facile ad contrarias opiniones impelle- retur, argumento est ea, quam habuit in omnibus rebus, quas per vitam cum judicio suscepisset et instituisset, constantia atque firmitudo. Placuerat ab initio nihil quidquam possidere, et pauperem esse tanquam petra immota atque inconcussa stabile ac firmu id judicium fuit. Concupiscebat per puritatem appropinquare Deo : mons erat ea cupiditas, non arundo. Nunquam enim ad tenta-

των ἀφῆκεν αθέατον. Μάρτυς δὲ τούτων ὁ παρ' αύ- τοῦ λόγος, ὅν τε ἐφ' ἑαυτοῦ διεξήει, καὶ ὃν κατέλιπεν ἐν συγγράμμασιν. Ἐκεῖνος ἀπὸ Ἱεροσολύμων ἐπὶ τὸ Ἰλλυρικὸν ἐν κύκλῳ περιελθὼν, πᾶσι τοῖς διὰ μέσου τὸν εὐαγγελικὸν ἐκήρυξε λόγον· καὶ ὁ τούτου λόγος καὶ τὸ κήρυγμα πᾶσαν μικροῦ δεῖν τὴν οἰκουμένην διέλαβεν, ἐπ᾽ ἴσης τοῖς Παύλου λόγοις παρὰ πάντων καὶ αὐτὸ σπουδαζόμενον. Παρείσθω δὲ τὰ λοιπὰ δι' ὧν ὁ βίος τούτου πρὸς τὸν ἐκείνου συμφέρεται, οἷον ἐσταυρώθη τῷ κόσμῳ ἐκεῖνος, καὶ τούτῳ ὁ κόσμος. Ενέκρωσε τὸ σῶμα ἐκεῖνος, ἐτελείωσε καὶ οὗτος ἐν ἀσθενείᾳ τὴν δύναμιν. Χριστὸς ἦν τὸ ζῆν ἀμφοτέροις, καὶ ὁμοίως ἑκατέρῳ κέρδος ὁ θάνατος, καὶ προτι μοτέρα τοῦ πεπλανημένου βίου ἡ πρὸς τὸν Δεσπότην ἀνάλυσις. Η καὶ τὸν Ἰωάννην ἀντιπαραδεῖξαι τῷ διδασκάλῳ δοκεῖ; ᾿Αλλὰ τὸ μὲν προτερεύειν ἐκεῖνον, Β τῷ ἐν γεννητοῖς γυναικῶν καὶ περισσότερον ἔχειν τοῦ προφήτου τῆς θείας φωνῆς μαρτυρούσης, μας νίας ἂν εἴη καὶ ἀσεβείας ἅμα ἄλλον ἀντιπαρεξαγα γεῖν τῷ τοιούτῳ βίῳ διὰ συγκρίσεως· ἀλλὰ τοῦ του σούτου καὶ τοιούτου καὶ τὸ κατόπιν ἐλθεῖν, τῆς ἀνω- τάτω μακαριότητος τὴν ἀπόδειξιν ἔχει. Ούτωσὶ δὲ τὸν λόγον κατανοήσωμεν· Οὐκ ἦν οὔτε ἐν μαλακοῖς ἱματίοις ὁ Ἰωάννης, οὔτε κάλαμος ἦν ἀνέμοις ἐν- σαλευόμενος. Πσπάζετο δὲ πρὸ τῶν οἰκουμένων τὴν ἔρημον, καὶ πάλιν τοῖς οἰκουμένοις ἐπιχωρίαζεν. Μή τις ἄρα ἐπισκήψει τῷ λόγῳ, εἰ τοῦτο προσμαρτυρή σει καὶ τῷ διδασκάλῳ ἡμῶν ἡ ἀλήθεια, ὡς ἐν τούτοις αὐτὸν τοῦ μεγάλου Ιωάννου μὴ ἀπολείπεσθαι; Τίς οὐκ οἶδεν ὅπως μαλακήν τε καὶ· τεθρυμμένην τοῦ βίου δίαιταν πολεμίαν ἡγήσατο, ἐν παντὶ τὸ καρτε ρικὸν καὶ ἀνδρῶδες πρὸ τῶν ἡδέων θηρώμενος, ἡλίῳ θαλπόμενος, κρύει παραβαλλόμενος, νηστείαις καὶ ἐγκρατείαις καταγυμνάζων τὸ σῶμα, ταῖς πόλεσιν ὡς ἐν ἐρήμοις ἐνδιατρίβων (οὐδὲν εἰς ἀρετὴν ἐκ τῆς συντυχίας παραβλαπτόμενος), καὶ πόλεις τὰς ἐρη· μίας ἀπεργαζόμενος ; Οὔτε γὰρ ἡ μετὰ τῶν πολλῶν διαγωγή τῆς ἀκριβοῦς τι καὶ ἀσφαλούς πολιτείας παρέτρεψεν· οὔτε, εἰ πρὸς ἑαυτὸν ἐπὶ τὴν ἐσχατιάν ἐχώρησεν, γυμνωθῆναι τῶν ἐπ' ὠφελείᾳ συνόντων οἷός τε ἦν· ὥστε καὶ ἐπὶ τούτου, καθ᾽ ὁμοιότητα τοῦ Βαπτιστοῦ πόλιν τὴν ἔρημον γενέσθαι στενοχωρου- μένην τοῖς ἐπιῤῥέουσιν. Τὸ δὲ μὴ κάλαμον αὐτὸν εἶναι δι' εὐκολίας πρὸς τὰς ἐναντίας υπολήψεις μετακλινόμενον, δείκνυσι τὸ ἐν πᾶσι τοῖς παρὰ τὸν βίον κεκριμένοις αὐτῷ ἀμετάπτωτον. Ηρεσεν ἐξ ἀρ~ χῆς ἡ ἀκτημοσύνη πέτρα τις άσειστος ἡ κρίσις ἐγέ νετο. Ἐπεθύμει διὰ καθαρότητος προσεγγίζειν τῷ Θεῷ ὄρος ἦν ἡ ἐπιθυμία αὕτη, οὐ κάλαμος. Ουδέ ποτε γὰρ πρὸς τὰς ἀντιπνοίας τῶν πειρασμῶν ὑπὸ εκλίνετο. Τῆς δὲ πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπης τὸ πάγιον μένου ἦν τοῦ Ἀποστόλου διὰ τῶν ἰδίων λόγων ἐνδεί- ξασθαι, τῷ μήτε τὴν ζωήν, μήτε τὸν θάνατον, μή ἐνεστῶτα, μὴ μέλλοντα, μήτε τινὰ κτίσιν ἑτέραν δύνασθαι αὐτοῦ τὴν καρδίαν ἀπὸ τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπης παρώσασίαι. Οὕτω καὶ ἐν πᾶσι τοῖς κατ' ἀρετὴν αὐτῷ κεκριμένοις, οὐδαμῶς καλαμώδης τις ἦν καὶ ἀθύμιος τὴν διάνοιαν, ἀλλὰ διὰ πάντων ὁ βίος εἶχε τὸ ἐν τοῖς καλοῖς ἀμετάπτωτον. Παρρη • IN LAUDEM FRATRIS BASILII. A peragitur, contemplatione nihil harum rerum sit, C D quod contemplari atque considerare prætermiserit. Testis harum rerum est ipsius oratio, tum ea, quam ipse proferebat, tum ea quam reliquit in scriptis. Ille ab Jerosolymis usque ad Illyricum in orbem circumiens omnibus in medio habitantibus Evangelicum sermonem prædicavit, et hujus oratio atque prædicatio omnem propemodum terrarum or- bem amplexa est, cum etiam ipsa æque ac Pauli sermones ab omnibus probaretur et expeteretur. Omittantur reliqua, quibus hujus vita cum illius vita convenit atque concordat, videlicet mundo crucifixus est ille, et huic mundus., Corpus ille mortificavit, consummavit atque perfecit etiam hic vires per infirmitatem. Christus utrique vita erat: et utrique similiter pro lucro mors, et ad Domi- num resolutio falsæ vitæ præferebatur. An etiam Joannem cum magistro conferre atque comparare placet? At cum divina vox testetur, quod ille prin - cipatum teneat, propterea quod inter natos mu- lierum etiam amplius et excellentius quid habeat quam propheta, insania simul et impietas fuerit alium ex adverso comparando opponere ejusmodi vile. Sed tanti ac talis viri vel a tergo venisse, su- premæ beatitudinis continet demonstrationem. At- que hoc modo rationeur ineundo, rem considere- mus atque perpendamus. Neque mollibus vestibus Joannes erat amictus, neque arundo erat, quæ ven- tis agitaretur. Præferebat item solitudinem locis cultis et habitatis, et contra in habitatis et cultis locis versabatur. Num quis igitur refellet orationcm³, si veritas etiam hoc magistro nostro attestetur, ut in his magno Joanne non inferior sit? Quis enim ignorat, quemadmodum mollem et delicatum vitæ cultum noxium et infestum judicaret? in omni re fortitudinem atque laborum et molestiarum tole- rantiam magis quam res jucundas sectans, ad solis aestum duratus, frigori se exponens, jejuniis et ten- perantia corpus exercendo subigens, in urbibus quasi in solitudinibus versans (quod hominum congressus illius virtutem nihil læderet) et ex so- litudinibus urbes efficiens. Neque enim idcirco quod cum multitudine conversaretur, quidquam de exacto et cauto vitæ instituto immutabat; neque si seorsum in solitudinem secessisset, nudari ac deseri poterat ab iis qui utilitatis gratia, consue- tudine atque convictu ejus utebantur, adeo ut eliam hujus tempore, quemadmodum in vita Ba- ptistæ,ex solitudine urbs efficeretur, quæ confluente multitudine coarctaretur. Quod autem arundo non esset, quae facile ad contrarias opiniones impelle- retur, argumento est ea, quam habuit in omnibus rebus, quas per vitam cum judicio suscepisset et instituisset, constantia atque firmitudo. Placuerat ab initio nihil quidquam possidere, et pauperem esse tanquam petra immota atque inconcussa stabile ac firmu id judicium fuit. Concupiscebat per puritatem appropinquare Deo : mons erat ea cupiditas, non arundo. Nunquam enim ad tenta-

Α σιάζεται πρὸς τὸν Ἡρώδην Ἰωάννης, καὶ οὗτος πρὸς Ουάλεντα. Αντεξετάσωμεν δὲ πρὸς ἄλληλα τῶν ἀν- δρῶν τούτων τὰ ἀξιώματα. Ὁ μὲν μέρους τινὸς τῆς Παλαιστίνης ψήφῳ Ῥωμαίων τὴν δυναστείαν κεκλή- ρωτο· τούτου δὲ τῆς ἀρχῆς ὄρος ἦν ὅλος μικροῦ δεῖν ὁ τοῦ ἡλίου δρόμος, ἐκ τῶν τῆς Περσίδος ὅρων, εἰς Βρεττανούς τε καὶ τὰ ἔσχατα τοῦ Ὠκεανοῦ παρα- τείνων. Καὶ τῆς μὲν πρὸς τὸν Ἡρώδην παρρησίας ἦν ὁ σκοπός, μὴ παρανομεῖν κατὰ γυναίου τινός, ἀλλὰ κολάζειν ἐφ' ἑαυτοῦ τὴν ἐπιθυμίαν, ὡς ἀπειρη- μένην τῷ νόμῳ. Ἡ δὲ πρὸς Ουάλεντα τοῦ διδασκά λου παῤῥησία τίς ἦν ; "Ασυλόν τε καὶ ἀμίαντον τὴν πίστιν ἐᾷν, ἧς ἡ παρανομία πάσης τῆς οἰκουμένης ἄγος ἐγίνετο. Αντιθέτω τοίνυν ὁ δίκαιος τῶν πρα- γμάτων ἐξεταστὴς τήν τε δυναστείαν τῇ δυναστεία, καὶ τὸν σκοπὸν τῆς παῤῥησίας ταύτης πρὸς τὴν παῤῥησίαν ἐκείνην. Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἐν τῷ σώματι τοῦ Ηρώδου τὸ ἄγος περιωρίζετο· ἐνταῦθα δὲ πάσης ἦν ἀδικία τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, ἡ παρανομία τῆς πίστεως. Ἐκεῖνος μέχρι θανάτου ἐμμένει τῇ παῤῥη- σίᾳ· καὶ τούτῳ πέρας τῆς παῤῥησίας ἐξορία γίνε- ται, τοῦτο τοῦ βασιλέως ἀντὶ τῆς ἐπιθανατίου ψήφου καταδικάσαντος. Ἀλλὰ καὶ Ἰωάννης ἀποθανών ζῇν ἐπιστεύετο· καὶ Βασιλείῳ παρ' αὐτῶν τῶν ἐχθρῶν ἡ τῆς ἐξορίας ἀναλύεται ψῆφος, οὐδὲν διὰ τῆς ἀπειλῆς μαλακισθέντι περὶ τὴν ἔνστασιν. 'Αρα τολμήσαιμεν καὶ ἐπὶ τὸν ὑψηλὸν Ηλίαν ἀναβῆναι τῷ λόγῳ, καὶ δεῖξαι τὸν καθ' ἡμᾶς διδάσκαλον πρὸς τὴν ἐκείνου χάριν τῷ βίῳ τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν ὁμοιούμενον; Αλλὰ τὴν μὲν ἐπὶ τοῦ φλογίνου ἅρματος διφρείαν, καὶ τὴν τῶν πυρίνων ηνιόχησιν ἵππων, καὶ τὴν πρὸς τὸ ὑπερκείμενον τῆς ἄνω λήξεως μεταχώρησιν, μη- δεὶς ἀπαιτείτω τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν. Οὐδὲ γὰρ ἐκεῖνος ἐν τοῖς ὅροις μένων τῆς φύσεως, ἀπαθὴς ἐν τῷ πυρὶ διεσώζετο, πρὸς τὸ ἀνωφερές τε καὶ κούφον θείᾳ δυνάμει μετασκευάζων τὸ ἐμβριθές τε καὶ γήϊνον, μήθ' ὅτι τὸν ἑαυτοῦ λόγον οἷόν τινα κλείν ἐποιεῖτο τῆς ἐξ οὐρανοῦ χορηγίας, ἀνιείς τε ὅτε βούλοιτο, καὶ ἀποκλείων πάλιν κατ' ἐξουσίαν, ὅτε τοῦτο πράττειν ἄμεινον ᾤετο. Ἀλλὰ καὶ τὸ εἰς που λὺν αὐτὸν διαρκέσαι χρόνον ἀπόσιτον, μιᾷ τροφή τοῦ ἐγκρυφίου ἐκείνου ὀλυρίτου ἐν ὁμοίῳ τὴν δύνα- μιν αὐτοῦ διασώζοντα μέχρις ἡμερῶν τεσσαράκοντα· παρείσθω καὶ τοῦτο, ὡς μεῖζον ἢ κατὰ ἄνθρωπον. *Απορος γὰρ τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει τῶν ὑπὲρ φύσιν ἡ μίμησις. Σιγάσθω δὲ μετὰ τούτων ὅ τε βραχὺς ἐκεῖ νος τοῦ ἀλεύρου κέραμος, καὶ ὁ τοῦ ἑλαίου καμψά κης· διαρκῶν ἑκάτερος πρὸς τὴν χρείαν ἐν τῇ τῆς τροφῆς χορηγίᾳ, καὶ παντὶ τοῦ λιμοῦ τῷ χρόνῳ συμ- παρατείνων τὴν χάριν, εἰς ἔτη τρία καὶ μῆνας ἔξ. Τὰ γὰρ τῆς ἄνωθεν ἐνεργείας θαύματα, ιδιάζουσαν ἐπὶ τῶν ἔργων ἔχει τὴν δύναμιν. Καὶ οὐκ ἄν τις εὐλόγως ἀνθρωπίνῃ φύσει τὰς τοιαύτας θαυματοποιίας λογία σαι το. • S. GREGORII NYSSENI Lionum spiritus adversos flectebatur. Porro dile- B clionis erga Deum (quæ in Basilio fuit) constan- tiam et firmitudinem solus Apostolus suis verbis exprimere et indicare posset, propterea quod neque vita, neque mors, neque præsentia, neque futura, neque alia aliqua creatura a dilectione Dei cor ejus dimovere atque deturbare posset 10. Adeo etiam in omnibus, quæ cum virtute instituisset, ac sibi sectanda esse judicasset, nequaquam arun- dineus quidam, et animo mobili ac mente incon- stanti erat: sed per omnia vita (ejus) in rebus præclaris constantiam in se habebat et stabilitatem. Libere et ingenue loquitur apud Herodem Joannes, item hic apud Valentem. Comparemus autem ad- invicem horum virorum dignitates. Ille quidem, partis cujusdam Palæstinæ decreto Romanorum permissum sibi principatum adeptus erat, hujus vero imperii terminus erat totus propemodum cur- sus solis a finibus Persidis ad Britannos usque pertinens et extremam Oceani oram. Ac linguæ quidem libertas adversus Herodem id agebat atque eo spectabat, ne contra leges ille peccaret in mulier- cula quadam, sed cupiditatem, utpote legibus vetitam, in se coerceret. At adversus Valentem præceptoris linguæ libertas quænam erat? Ut illæsam, inta- ctam et impollutam sineret esse fidem, cui si fieret injuria, totius orbis terrarum scelus atque piacu- lum exsisteret. Conferat igitur æquus rerum æsti- mator et principatum cum principatu, et linguæ libertatis hujus propositumn cum illa comparet li- C bertate. Nam illie quidem corpore Herodis scelus circumscribebatur: hic vero violatio fidei ad totius humanæ naturæ injuriam redundabat. Ille ad mor- tem usque perseverat in libertate sermonis, et huic finis linguæ libertatis exsilium exsistit, cum imperator hanc poenam in eum loco mortifera sententiæ statuisset. At enim Joannes post mortem vivere credebatur: Basilio item ab inimicis ipsis sententia exsilii rescinditur, cum propter minas nihilo remissior et segnior factus esset ad resisten- dum. An etiam audebimus ad sublimem Eliam ser- mone ascendere, et ostendere nostrum doctorem suæ vitæ instituto illius gratiæ assimilari? Enim- vero ut in flammeo curru sedeat atque vehatur, et igneos equos moderetur, et ad eam potestatem, quæ super praesidet rerum natura, transmigret, nemo postulet ab humana natura (nam nec ille quidem intra terminos et limites naturæ manens illæsus in igni conservabatur, cum terreum hoc pondus divina vi ad eam levitatem, quæ in sublime ferretur, tranformaret), neque (vero quod suo verbo veluti clavi uteretur ejus facultatis, quæ de cœlo suppeditabatur, et aperiens quando vellet, et rur- sus claudens, cum id facere commodius esse vide- retur. Quinetiam, quod ad multum ille tempus inediam toleraret, uno cibo subcinericii illius hor- deacei panis in pari habitudine vires suas ad quadraginta usque dies conservans, prætermittatur etiam hoc, utpote majus, quam humana capiat natura. Earum enim rerum, quæ superant natu- Rom. viu, 58. D

Α σιάζεται πρὸς τὸν Ἡρώδην Ἰωάννης, καὶ οὗτος πρὸς Ουάλεντα. Αντεξετάσωμεν δὲ πρὸς ἄλληλα τῶν ἀν- δρῶν τούτων τὰ ἀξιώματα. Ὁ μὲν μέρους τινὸς τῆς Παλαιστίνης ψήφῳ Ῥωμαίων τὴν δυναστείαν κεκλή- ρωτο· τούτου δὲ τῆς ἀρχῆς ὄρος ἦν ὅλος μικροῦ δεῖν ὁ τοῦ ἡλίου δρόμος, ἐκ τῶν τῆς Περσίδος ὅρων, εἰς Βρεττανούς τε καὶ τὰ ἔσχατα τοῦ Ὠκεανοῦ παρα- τείνων. Καὶ τῆς μὲν πρὸς τὸν Ἡρώδην παρρησίας ἦν ὁ σκοπός, μὴ παρανομεῖν κατὰ γυναίου τινός, ἀλλὰ κολάζειν ἐφ' ἑαυτοῦ τὴν ἐπιθυμίαν, ὡς ἀπειρη- μένην τῷ νόμῳ. Ἡ δὲ πρὸς Ουάλεντα τοῦ διδασκά λου παῤῥησία τίς ἦν ; "Ασυλόν τε καὶ ἀμίαντον τὴν πίστιν ἐᾷν, ἧς ἡ παρανομία πάσης τῆς οἰκουμένης ἄγος ἐγίνετο. Αντιθέτω τοίνυν ὁ δίκαιος τῶν πρα- γμάτων ἐξεταστὴς τήν τε δυναστείαν τῇ δυναστεία, καὶ τὸν σκοπὸν τῆς παῤῥησίας ταύτης πρὸς τὴν παῤῥησίαν ἐκείνην. Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἐν τῷ σώματι τοῦ Ηρώδου τὸ ἄγος περιωρίζετο· ἐνταῦθα δὲ πάσης ἦν ἀδικία τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, ἡ παρανομία τῆς πίστεως. Ἐκεῖνος μέχρι θανάτου ἐμμένει τῇ παῤῥη- σίᾳ· καὶ τούτῳ πέρας τῆς παῤῥησίας ἐξορία γίνε- ται, τοῦτο τοῦ βασιλέως ἀντὶ τῆς ἐπιθανατίου ψήφου καταδικάσαντος. Ἀλλὰ καὶ Ἰωάννης ἀποθανών ζῇν ἐπιστεύετο· καὶ Βασιλείῳ παρ' αὐτῶν τῶν ἐχθρῶν ἡ τῆς ἐξορίας ἀναλύεται ψῆφος, οὐδὲν διὰ τῆς ἀπειλῆς μαλακισθέντι περὶ τὴν ἔνστασιν. 'Αρα τολμήσαιμεν καὶ ἐπὶ τὸν ὑψηλὸν Ηλίαν ἀναβῆναι τῷ λόγῳ, καὶ δεῖξαι τὸν καθ' ἡμᾶς διδάσκαλον πρὸς τὴν ἐκείνου χάριν τῷ βίῳ τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν ὁμοιούμενον; Αλλὰ τὴν μὲν ἐπὶ τοῦ φλογίνου ἅρματος διφρείαν, καὶ τὴν τῶν πυρίνων ηνιόχησιν ἵππων, καὶ τὴν πρὸς τὸ ὑπερκείμενον τῆς ἄνω λήξεως μεταχώρησιν, μη- δεὶς ἀπαιτείτω τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν. Οὐδὲ γὰρ ἐκεῖνος ἐν τοῖς ὅροις μένων τῆς φύσεως, ἀπαθὴς ἐν τῷ πυρὶ διεσώζετο, πρὸς τὸ ἀνωφερές τε καὶ κούφον θείᾳ δυνάμει μετασκευάζων τὸ ἐμβριθές τε καὶ γήϊνον, μήθ' ὅτι τὸν ἑαυτοῦ λόγον οἷόν τινα κλείν ἐποιεῖτο τῆς ἐξ οὐρανοῦ χορηγίας, ἀνιείς τε ὅτε βούλοιτο, καὶ ἀποκλείων πάλιν κατ' ἐξουσίαν, ὅτε τοῦτο πράττειν ἄμεινον ᾤετο. Ἀλλὰ καὶ τὸ εἰς που λὺν αὐτὸν διαρκέσαι χρόνον ἀπόσιτον, μιᾷ τροφή τοῦ ἐγκρυφίου ἐκείνου ὀλυρίτου ἐν ὁμοίῳ τὴν δύνα- μιν αὐτοῦ διασώζοντα μέχρις ἡμερῶν τεσσαράκοντα· παρείσθω καὶ τοῦτο, ὡς μεῖζον ἢ κατὰ ἄνθρωπον. *Απορος γὰρ τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει τῶν ὑπὲρ φύσιν ἡ μίμησις. Σιγάσθω δὲ μετὰ τούτων ὅ τε βραχὺς ἐκεῖ νος τοῦ ἀλεύρου κέραμος, καὶ ὁ τοῦ ἑλαίου καμψά κης· διαρκῶν ἑκάτερος πρὸς τὴν χρείαν ἐν τῇ τῆς τροφῆς χορηγίᾳ, καὶ παντὶ τοῦ λιμοῦ τῷ χρόνῳ συμ- παρατείνων τὴν χάριν, εἰς ἔτη τρία καὶ μῆνας ἔξ. Τὰ γὰρ τῆς ἄνωθεν ἐνεργείας θαύματα, ιδιάζουσαν ἐπὶ τῶν ἔργων ἔχει τὴν δύναμιν. Καὶ οὐκ ἄν τις εὐλόγως ἀνθρωπίνῃ φύσει τὰς τοιαύτας θαυματοποιίας λογία σαι το. • S. GREGORII NYSSENI Lionum spiritus adversos flectebatur. Porro dile- B clionis erga Deum (quæ in Basilio fuit) constan- tiam et firmitudinem solus Apostolus suis verbis exprimere et indicare posset, propterea quod neque vita, neque mors, neque præsentia, neque futura, neque alia aliqua creatura a dilectione Dei cor ejus dimovere atque deturbare posset 10. Adeo etiam in omnibus, quæ cum virtute instituisset, ac sibi sectanda esse judicasset, nequaquam arun- dineus quidam, et animo mobili ac mente incon- stanti erat: sed per omnia vita (ejus) in rebus præclaris constantiam in se habebat et stabilitatem. Libere et ingenue loquitur apud Herodem Joannes, item hic apud Valentem. Comparemus autem ad- invicem horum virorum dignitates. Ille quidem, partis cujusdam Palæstinæ decreto Romanorum permissum sibi principatum adeptus erat, hujus vero imperii terminus erat totus propemodum cur- sus solis a finibus Persidis ad Britannos usque pertinens et extremam Oceani oram. Ac linguæ quidem libertas adversus Herodem id agebat atque eo spectabat, ne contra leges ille peccaret in mulier- cula quadam, sed cupiditatem, utpote legibus vetitam, in se coerceret. At adversus Valentem præceptoris linguæ libertas quænam erat? Ut illæsam, inta- ctam et impollutam sineret esse fidem, cui si fieret injuria, totius orbis terrarum scelus atque piacu- lum exsisteret. Conferat igitur æquus rerum æsti- mator et principatum cum principatu, et linguæ libertatis hujus propositumn cum illa comparet li- C bertate. Nam illie quidem corpore Herodis scelus circumscribebatur: hic vero violatio fidei ad totius humanæ naturæ injuriam redundabat. Ille ad mor- tem usque perseverat in libertate sermonis, et huic finis linguæ libertatis exsilium exsistit, cum imperator hanc poenam in eum loco mortifera sententiæ statuisset. At enim Joannes post mortem vivere credebatur: Basilio item ab inimicis ipsis sententia exsilii rescinditur, cum propter minas nihilo remissior et segnior factus esset ad resisten- dum. An etiam audebimus ad sublimem Eliam ser- mone ascendere, et ostendere nostrum doctorem suæ vitæ instituto illius gratiæ assimilari? Enim- vero ut in flammeo curru sedeat atque vehatur, et igneos equos moderetur, et ad eam potestatem, quæ super praesidet rerum natura, transmigret, nemo postulet ab humana natura (nam nec ille quidem intra terminos et limites naturæ manens illæsus in igni conservabatur, cum terreum hoc pondus divina vi ad eam levitatem, quæ in sublime ferretur, tranformaret), neque (vero quod suo verbo veluti clavi uteretur ejus facultatis, quæ de cœlo suppeditabatur, et aperiens quando vellet, et rur- sus claudens, cum id facere commodius esse vide- retur. Quinetiam, quod ad multum ille tempus inediam toleraret, uno cibo subcinericii illius hor- deacei panis in pari habitudine vires suas ad quadraginta usque dies conservans, prætermittatur etiam hoc, utpote majus, quam humana capiat natura. Earum enim rerum, quæ superant natu- Rom. viu, 58. D

Τίνα οὖν ἐστιν ὅσα τοῦ διδασκάλου ἡμῶν πρὸς τὰ ἐν τῷ προφήτῃ θεωρούμενα τὴν κοινωνίαν ἔχει ; Ζῆλος πίστεως, δυσμένεια κατὰ τῶν ἀθετούντων, ἀγά- πη πρὸς τὸν Θεὸν, ἐπιθυμία τοῦ ὄντος ὄντως πρὸς οὐδὲν τῶν ὑλικῶν ἀποῤῥέουσα, ζωὴ διὰ πάντων ἐξητασμένη, βίος κατεσκληκώς, βλέμμα τῷ τόνῳ τῆς ψυχῆς συν τεινόμενον, σεμνότης ἀνεπιτήδευτος· ἡσυχία λόγου ἐνεργεστέρα, φροντὶς περὶ τῶν ἐλπιζομένων, κατα φρόνησις τῶν ὁρωμένων, ὁμοτιμία πρὸς πᾶν τὸ φαι νόμενον, εἴτε τις τῶν ὑπερόγκων ἐν ἀξιώματι τύχοι, εἴτε τῶν ταπεινῶν τε καὶ ἀπεῤῥιμμένων προφαίνοιτο. Ταῦτά ἐστι καὶ τὰ τοιαῦτα, ἐν οἷς μιμεῖται ὁ τοῦ διδασκάλου βίος τὰ τοῦ Ἠλίου θαύματα. Εἰ δέ τις προφέρει τῶν τεσσαράκοντα ἡμερῶν τὴν ἀσιτίαν, καὶ ἡμεῖς τοῦ διδασκάλου τὴν διὰ παντὸς τοῦ βίου ὀλιγο- σιτίαν ἀντιπροσοίσομεν. Γειτνιάζει γάρ πως τῷ ἀσί τῳ τὸ ὀλιγόσιτον, καὶ μάλιστα ὅταν τὸ μὲν ἐν ὀλίγῳ γένηται χρόνῳ, τὸ δὲ πρὸς πάντα διαρκέσῃ τὸν βίον. ᾿Αλλως τε κἀκεῖ μὲν ὁ ὀλυρίτης ἐκεῖνος ἐγκρυφίας διεκράτει τοῦ προφήτου τὸν τόνον, ἔχων τι πάντως ἐν ἑαυτῷ τοιοῦτον, ᾧ συνετηρεῖτο τοῦ προσενεγκα- μένου τὴν τροφὴν ταύτην ἡ δύναμις. Τεκμήριον δὲ, ὅτι οὐχὶ τῶν ὁμοφύλων τις αὐτῷ σιτοποιήσας τὴν τροφήν παρεθήκατο, ἀλλ' ἀγγελικῆς παρασκευῆς ἐνα εφορήθη. Οθεν αὐτῷ πλήρης τε καὶ ἀδιάπνευστος ἦν ἡ διὰ τῆς τροφῆς ἐκείνης έγγινομένη τῷ σώματι δύναμις. Ἐνταῦθα δὲ οὐδὲν καινοτομηθείσης τῆς συνηθείας, μέτρον τῆς τροφῆς ὁ λογισμὸς ἦν, τοσοῦ τον παρέχων τῷ σώματι, οὐχ ὅσον ἡ φύσις ἐβούλετο, ἀλλ᾽ ὅταν ὁ τῆς ἐγκρατείας ένεκελεύετο νόμος. Ἡ δὲ ἱερωσύνη τοῦ διδασκάλου, μιμεῖται τὰ τῆς ἱερωσύνης – τοῦ προφήτου αἰνίγματα, διὰ τοῦ τρισσεύειν ἐν τῷ λόγῳ τῆς πίστεως, τὸ οὐράνιον πῦρ πρὸς τὰς ἱερουρ γίας ἐφελκομένη. Πῦρ δὲ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος δύναμιν καλεῖσθαι πολλαχῆ παρὰ τῆς Γραφῆς ἐδιδά- χθημεν. Αὐχμὸν δὲ γῆς ὁ διδάσκαλος οὔτε ἔλυσεν, οὔτε ἐπήγαγεν. Ἐκεῖ δὲ ὁ μέγας προφήτης, πλήξας τῇ μάστιγι τῆς ἀνομβρίας τὴν γῆν, ὁ αὐτὸς καὶ ἰπ- τρὸς τοῦ τραύματος γίνεται, ἐφάμιλλον τῇ ἀλγηδόνι τῆς μάστιγος τὴν ἐκ τῆς θεραπείας ἄνεσιν αὐτοῖς χαριζόμενος. Εἰ δὲ χρή τι καὶ πρὸς τοῦτο τοῦ καθ ἡμᾶς Ηλίου θαῦμα εἰπεῖν· θείᾳ βουλήσει τῆς τοιαύ- της ποτὲ συμφορᾶς ἀπειληθείσης, καὶ ξηροῦ παντός τοῦ χειμερίου καιροῦ παραδραμόντος, καὶ μηδεμιᾶς καρπῶν ὑποφαινομένης ἐλπίδος· τότε προσπεσών τῷ Θεῷ ὁ διδάσκαλος, μέχρι τῆς ἀπειλῆς τὸν φόβον ἔστησεν, λιταῖς τὸ θεῖον ἱλεωσάμενος, καὶ λύσας διὰ προσευχῶν τὴν τῆς ἀνομβρίας κατήφειαν. ᾿Αλλὰ καὶ τῆς τοῦ λιμοῦ παραμυθίας, ἣν ἐπὶ μιᾶς ἐνεδείξατο χήρας ὁ μέγας Ηλίας, ἔχει τι καὶ ὁ καθ᾽ ἡμᾶς βίος ἐπὶ τοῦ διδασκάλου ὁμοίωμα. Λιμοῦ γάρ ποτε χαλε- του καταπονοῦντος αὐτήν τε τὴν πόλιν ἐν ᾗ διαιτώ- μενος ἐτύγχανεν, καὶ πᾶσαν τὴν ὑποτελοῦσαν τῇ πόλει χώραν, τὰς ἑαυτοῦ κτήσεις ἀποδόμενος, και IN LAUDEM FRATRIS BASILII. B Quæ sunt igitur nostri præceptoris bona, qua cum iis, quæ in propheta cernuntur, communionem et societatem habeant? Amor et studium vehemens erga ſidem, odium adversus aspernantes et repro- Dantes, dilectio erga Deum, studium et desiderium ejus, qui vere atque reipsa est, ad nullam rem mia- terialem effluens atque deflectens; vita per omnia exacta atque exquisita, victus aridus, acies oculo- rum et obtutus animæ vigori par, gravitas non affectata, silentium sermone efficacius, cura atque contemplatio rerum earum quæ sperantur, conten- ptus earum quæ videntur, cum quisquis oblatus esset, sive in excellenti dignitate forte constitutus, sive ex humilibus et abjectis esse appareret, eadem dignatione exciperet, et in eodem honore haberet. Haec et ejusmodi sunt, in quibus præceptoris vita miracula Eliæ imitatur. Quod si quis profert qua - draginta dierum inediam, et nos per omnem vitam magistri in cibo parcimoniam contra in medium afferemus. Vicina enim quodammodo est inedi:c cibi exiguitas et parcimonia victus, ac maxime, cum illud quidem exiguo tempore factum sit, hoc vero per omnem vitam duraverit. Præterea etiam illic quidem hordeaceus ille subcinericius panis propheta vigorem et vires conservabat, eo quod prorsus aliquid ejusmodi in sese haberet, quo qui- cunque cibum hunc sumpsisset, vires ejus conser- varentur. Cujus rei argumentum est, quod non popularium aliquis ei panem confectum pro cibo apposuerat, sed ab angelis parato cibo satiatus est. Unde etiam plenae atque integra manebant, et non effluebant atque exspirabant eæ, quæ per illum ci- bum corpori vires ingenerarentur. Hic vero cum nihil de consuetis innovaretur et immutaretur, ra- tio cibum moderabatur, tantum corpori præbens, non quantum natura vellet, sed quantum tempe- rantiæ lex juberet. Porro sacerdotium præceptoris prophetæ sacerdotii nigmata imitatur, per hoc quod tres personas in ratione fidei tradit, coelestem ignem ad sacrificia eliciens. Ignem autem sancti Spiritus virtutem vocari in multis Scripturæ locis didicimus. Uredinem vero atque siccitatem terræ magister neque sustulit, neque induxit. Illic autem magnus propheta cum imbrium penuriæ flagello ram, imitatio humanæ naturæ impedita est. Silentio prætereatur item cum his et exiguus ille farı- næ urceus, et vas, quo oleum continebatur: quorum utrumque tam hoc, quam ille, quod ad sup- peditationem attinet alimenti, ad necessitatem sufficiebat, per omne tempus famis beneficium simul prorogans et extendens ad annos tres et menses sex. Nam superæ operationis miracula peculiarem in operibus vim habent. Nec recte quis ejusmodi mirificas operationes assignaverit humanæ naturæ. A D terram verberasset, ipse quoque medicus vulneris C exsistit, cruciatui lagelli par et æquipollens lar- giens eis curationis levamen atque mitigationem. Quod si etiam adversus hoc nostri Eliæ aliquod miraculum proferre oportet, cum divina voluntate ejusmodi calamitas aliquando coeli ninis significata immineret (quippe totum tempus hibernum per siccitatem præterierat) et nulla spes frugumi appa- reret, tune magister Deo supplicans ultra minas terrorem progredi passus non est, cum precib::s

Τίνα οὖν ἐστιν ὅσα τοῦ διδασκάλου ἡμῶν πρὸς τὰ ἐν τῷ προφήτῃ θεωρούμενα τὴν κοινωνίαν ἔχει ; Ζῆλος πίστεως, δυσμένεια κατὰ τῶν ἀθετούντων, ἀγά- πη πρὸς τὸν Θεὸν, ἐπιθυμία τοῦ ὄντος ὄντως πρὸς οὐδὲν τῶν ὑλικῶν ἀποῤῥέουσα, ζωὴ διὰ πάντων ἐξητασμένη, βίος κατεσκληκώς, βλέμμα τῷ τόνῳ τῆς ψυχῆς συν τεινόμενον, σεμνότης ἀνεπιτήδευτος· ἡσυχία λόγου ἐνεργεστέρα, φροντὶς περὶ τῶν ἐλπιζομένων, κατα φρόνησις τῶν ὁρωμένων, ὁμοτιμία πρὸς πᾶν τὸ φαι νόμενον, εἴτε τις τῶν ὑπερόγκων ἐν ἀξιώματι τύχοι, εἴτε τῶν ταπεινῶν τε καὶ ἀπεῤῥιμμένων προφαίνοιτο. Ταῦτά ἐστι καὶ τὰ τοιαῦτα, ἐν οἷς μιμεῖται ὁ τοῦ διδασκάλου βίος τὰ τοῦ Ἠλίου θαύματα. Εἰ δέ τις προφέρει τῶν τεσσαράκοντα ἡμερῶν τὴν ἀσιτίαν, καὶ ἡμεῖς τοῦ διδασκάλου τὴν διὰ παντὸς τοῦ βίου ὀλιγο- σιτίαν ἀντιπροσοίσομεν. Γειτνιάζει γάρ πως τῷ ἀσί τῳ τὸ ὀλιγόσιτον, καὶ μάλιστα ὅταν τὸ μὲν ἐν ὀλίγῳ γένηται χρόνῳ, τὸ δὲ πρὸς πάντα διαρκέσῃ τὸν βίον. ᾿Αλλως τε κἀκεῖ μὲν ὁ ὀλυρίτης ἐκεῖνος ἐγκρυφίας διεκράτει τοῦ προφήτου τὸν τόνον, ἔχων τι πάντως ἐν ἑαυτῷ τοιοῦτον, ᾧ συνετηρεῖτο τοῦ προσενεγκα- μένου τὴν τροφὴν ταύτην ἡ δύναμις. Τεκμήριον δὲ, ὅτι οὐχὶ τῶν ὁμοφύλων τις αὐτῷ σιτοποιήσας τὴν τροφήν παρεθήκατο, ἀλλ' ἀγγελικῆς παρασκευῆς ἐνα εφορήθη. Οθεν αὐτῷ πλήρης τε καὶ ἀδιάπνευστος ἦν ἡ διὰ τῆς τροφῆς ἐκείνης έγγινομένη τῷ σώματι δύναμις. Ἐνταῦθα δὲ οὐδὲν καινοτομηθείσης τῆς συνηθείας, μέτρον τῆς τροφῆς ὁ λογισμὸς ἦν, τοσοῦ τον παρέχων τῷ σώματι, οὐχ ὅσον ἡ φύσις ἐβούλετο, ἀλλ᾽ ὅταν ὁ τῆς ἐγκρατείας ένεκελεύετο νόμος. Ἡ δὲ ἱερωσύνη τοῦ διδασκάλου, μιμεῖται τὰ τῆς ἱερωσύνης – τοῦ προφήτου αἰνίγματα, διὰ τοῦ τρισσεύειν ἐν τῷ λόγῳ τῆς πίστεως, τὸ οὐράνιον πῦρ πρὸς τὰς ἱερουρ γίας ἐφελκομένη. Πῦρ δὲ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος δύναμιν καλεῖσθαι πολλαχῆ παρὰ τῆς Γραφῆς ἐδιδά- χθημεν. Αὐχμὸν δὲ γῆς ὁ διδάσκαλος οὔτε ἔλυσεν, οὔτε ἐπήγαγεν. Ἐκεῖ δὲ ὁ μέγας προφήτης, πλήξας τῇ μάστιγι τῆς ἀνομβρίας τὴν γῆν, ὁ αὐτὸς καὶ ἰπ- τρὸς τοῦ τραύματος γίνεται, ἐφάμιλλον τῇ ἀλγηδόνι τῆς μάστιγος τὴν ἐκ τῆς θεραπείας ἄνεσιν αὐτοῖς χαριζόμενος. Εἰ δὲ χρή τι καὶ πρὸς τοῦτο τοῦ καθ ἡμᾶς Ηλίου θαῦμα εἰπεῖν· θείᾳ βουλήσει τῆς τοιαύ- της ποτὲ συμφορᾶς ἀπειληθείσης, καὶ ξηροῦ παντός τοῦ χειμερίου καιροῦ παραδραμόντος, καὶ μηδεμιᾶς καρπῶν ὑποφαινομένης ἐλπίδος· τότε προσπεσών τῷ Θεῷ ὁ διδάσκαλος, μέχρι τῆς ἀπειλῆς τὸν φόβον ἔστησεν, λιταῖς τὸ θεῖον ἱλεωσάμενος, καὶ λύσας διὰ προσευχῶν τὴν τῆς ἀνομβρίας κατήφειαν. ᾿Αλλὰ καὶ τῆς τοῦ λιμοῦ παραμυθίας, ἣν ἐπὶ μιᾶς ἐνεδείξατο χήρας ὁ μέγας Ηλίας, ἔχει τι καὶ ὁ καθ᾽ ἡμᾶς βίος ἐπὶ τοῦ διδασκάλου ὁμοίωμα. Λιμοῦ γάρ ποτε χαλε- του καταπονοῦντος αὐτήν τε τὴν πόλιν ἐν ᾗ διαιτώ- μενος ἐτύγχανεν, καὶ πᾶσαν τὴν ὑποτελοῦσαν τῇ πόλει χώραν, τὰς ἑαυτοῦ κτήσεις ἀποδόμενος, και IN LAUDEM FRATRIS BASILII. B Quæ sunt igitur nostri præceptoris bona, qua cum iis, quæ in propheta cernuntur, communionem et societatem habeant? Amor et studium vehemens erga ſidem, odium adversus aspernantes et repro- Dantes, dilectio erga Deum, studium et desiderium ejus, qui vere atque reipsa est, ad nullam rem mia- terialem effluens atque deflectens; vita per omnia exacta atque exquisita, victus aridus, acies oculo- rum et obtutus animæ vigori par, gravitas non affectata, silentium sermone efficacius, cura atque contemplatio rerum earum quæ sperantur, conten- ptus earum quæ videntur, cum quisquis oblatus esset, sive in excellenti dignitate forte constitutus, sive ex humilibus et abjectis esse appareret, eadem dignatione exciperet, et in eodem honore haberet. Haec et ejusmodi sunt, in quibus præceptoris vita miracula Eliæ imitatur. Quod si quis profert qua - draginta dierum inediam, et nos per omnem vitam magistri in cibo parcimoniam contra in medium afferemus. Vicina enim quodammodo est inedi:c cibi exiguitas et parcimonia victus, ac maxime, cum illud quidem exiguo tempore factum sit, hoc vero per omnem vitam duraverit. Præterea etiam illic quidem hordeaceus ille subcinericius panis propheta vigorem et vires conservabat, eo quod prorsus aliquid ejusmodi in sese haberet, quo qui- cunque cibum hunc sumpsisset, vires ejus conser- varentur. Cujus rei argumentum est, quod non popularium aliquis ei panem confectum pro cibo apposuerat, sed ab angelis parato cibo satiatus est. Unde etiam plenae atque integra manebant, et non effluebant atque exspirabant eæ, quæ per illum ci- bum corpori vires ingenerarentur. Hic vero cum nihil de consuetis innovaretur et immutaretur, ra- tio cibum moderabatur, tantum corpori præbens, non quantum natura vellet, sed quantum tempe- rantiæ lex juberet. Porro sacerdotium præceptoris prophetæ sacerdotii nigmata imitatur, per hoc quod tres personas in ratione fidei tradit, coelestem ignem ad sacrificia eliciens. Ignem autem sancti Spiritus virtutem vocari in multis Scripturæ locis didicimus. Uredinem vero atque siccitatem terræ magister neque sustulit, neque induxit. Illic autem magnus propheta cum imbrium penuriæ flagello ram, imitatio humanæ naturæ impedita est. Silentio prætereatur item cum his et exiguus ille farı- næ urceus, et vas, quo oleum continebatur: quorum utrumque tam hoc, quam ille, quod ad sup- peditationem attinet alimenti, ad necessitatem sufficiebat, per omne tempus famis beneficium simul prorogans et extendens ad annos tres et menses sex. Nam superæ operationis miracula peculiarem in operibus vim habent. Nec recte quis ejusmodi mirificas operationes assignaverit humanæ naturæ. A D terram verberasset, ipse quoque medicus vulneris C exsistit, cruciatui lagelli par et æquipollens lar- giens eis curationis levamen atque mitigationem. Quod si etiam adversus hoc nostri Eliæ aliquod miraculum proferre oportet, cum divina voluntate ejusmodi calamitas aliquando coeli ninis significata immineret (quippe totum tempus hibernum per siccitatem præterierat) et nulla spes frugumi appa- reret, tune magister Deo supplicans ultra minas terrorem progredi passus non est, cum precib::s

καὶ τοὺς σφόδρα παρεσκευασμένους τράπεζαν ἑαυ τοῖς παραστήσασθαι, διήρκεσεν ἐκεῖνος ἐν παντὶ τῷ χρόνῳ τοῦ λιμοῦ τρέφων, τούς τε πανταχόθεν συλ ῥέοντας, καὶ τὴν νεολέαν παντὸς τοῦ δήμου τῆς πό λεως, ὡς καὶ τοῖς τῶν Ἰουδαίων παισὶν ἐκ τοῦ ἴσου προτιθέναι τῆς φιλανθρωπίας ταύτης τὴν μετουσίαν. Διαφέρει δὲ πάντως οὐδὲν, ἢ διὰ καμψάκου τὴν θείαν ἐντολὴν, ἢ διά τινος ἄλλης ἀφορμῆς ἐκπληρῶσαι. Η γὰρ παραμυθία τῶν δεομένων οὐ ζητεῖ τὸ πόθεν, ἀλλὰ πρὸς τὸ γινόμενον βλέπει. Α εἰς τροφὰς διαμείψας τα χρήματα, ὅτε σπάνιον ἦν Εἰ δὲ ἀνωφερής ὁ Ἠλίας ἐγένετο, θαυμαστὸν μὲν καὶ τοῦτο, καὶ ὑπὲρ λόγον τὸ θαῦμα. Πλὴν οὐκ ἀπό βλητον καὶ τὸ ἕτερον εἶδος τῆς ἐπὶ τὸ ἄνω φορᾶς, ὅταν τις διὰ τῆς ὑψηλῆς πολιτείας ἀπὸ γῆς εἰς οὐ ρανὸν ἀνοικίζηται, διὰ τοῦ Πνεύματος ἅρμα τὰς ἀρε τὰς ποιησάμενος. Ὅπερ δὴ κατωρθῶσθαι τῷ διδα- σκάλῳ πᾶς ὁ εὐγνωμόνως τὰ κατ' αὐτὸν ἐξετάζων συνθήσεται. Άρα χρὴ καὶ τοῦ Σαμουήλ κατατομῆσαι τῷ λόγῳ ; Αλλ' ἐν τοῖς ἄλλοις πᾶσι τῶν πρωτείων τῷ προφήτη παραχωρήσαντες, πρὸς δύο τινὰ τῶν περὶ αὐτοῦ λεγομένων, καὶ τὰ περὶ τὸν διδάσκαλον ἡμῶν οἰκείως ἔχοντα δείξομεν· Θεόσδοτος ἀμφοτέρων ἡ γέννησις ἦν. Ὡς γὰρ ἐκεῖνον ἡ μήτηρ, οὕτω καὶ τοῦτον ἐξ αἰτήσεως θείας ὁ πατὴρ ἐτεκνώσατο. Καὶ αρρωστίᾳ ποτὲ συσχεθέντος ἐπιθανατίῳ ἔτι ἐν τῷ νέῳ τῆς ἡλικίας, εἶδεν ὁ πατὴρ ἐπιφανέντα αὐτῷ κατὰ τὴν ἐνύπνιον ὄψιν τὸν Κύριον, τὸν ἐν τῷ Εὐαγ γελίῳ τὸν παῖδα τῷ βασιλικῷ χαρισάμενον, κἀκεῖνα εἰπόντα πρὸς τοῦτον, ἃ πρὸς ἐκεῖνον εἶπεν ὁ Κύριος, ὅτι Πορεύου, ὁ υἱός σου ζῇ. Οὗ τὴν πίστιν καὶ αὐτ τις μιμησάμενος, τὸν αὐτὸν ἐπὶ τῇ πίστει καρπόν ἐκομίσατο, τὴν τοῦ υἱοῦ σωτηρίαν ἐκ τῆς φιλανθρω πίας τοῦ Κυρίου δεξάμενος. Εν μὲν δὴ τοῦτο τοῖς θαύμασι τοῦ Σαμουὴλ ἀνα τίθεμεν. Ἕτερον δὲ, ὅτι τὸ εἶδος τῆς ἱερουργίας τὸ αὐτὸ τοῖς δύο συνεσπουδάσθη. Εἰρηνικὰς προσήγαγον ἀμφότεροι τῷ Θεῷ τὰς θυσίας, ὑπὲρ τῆς τῶν πολε- μίων ἀναιρέσεως ἱερουργοῦντες, ὁ μὲν ἐπὶ τῇ κατα- λύσει τῶν αἱρέσεων, ὁ δὲ κατὰ τῶν ἀλλοφύλων τοῦτο ποιῶν. Μωϋσῆς δὲ ὁ μέγας, κοινόν πρόκειται πᾶσι τοῖς πρὸς ἀρετὴν ὁρῶσιν ὑπόδειγμα· καὶ οὐκ ἄν τις πλημμελοίη, τοῦ ἰδίου βίου σκοπὸν τὴν ἀρετὴν τοῦ νομοθέτου ποιούμενος. Οὐκοῦν ἀνεπίφθονον πάντως εἴη δεῖξαι τὸν διδάσκαλον ἡμῶν, ἐν οἷς οἷός τε ἦν, τὸν νομοθέτην ἐπὶ τοῦ βίου μιμούμενον. Ἐν τίσι τοίνυν ἡ μίμησις ἦν ; Αρχουσά τις τῶν Αἰγυπτίων, εἰσ- ποιησαμένη τὸν Μωϋσέα παιδεύει τὴν ἐγχώριον παίδευσιν, οὐκ ἀποστάντα τοῦ μητρώου μαζιού, έως S. GREGORII NYSSENI divinum numen placasset, et per orationes moro- rem, qui propter imbrium penuriam (homines) invaserat, sustulisset. Quinetiam consolationis et levaminis in fame, quod in una vidua magnus præ- stitit Elias, habet etiam nostra ætas aliquam simi- litudinem in magistro. Nam cum fames aliquando gravis et sæva tam ipsam urbem, in qua habitabat, quam omnem ubique subditam regionem afligeret, venditis suis praediis et possessionibus, atque pe- cuniis in alimenta conversis, cum etiam rarum esset, ut illi, qui valde sibi providissent et instructi essent, ea quæ ad mensam et victum pertinent, sibi conficere et suppeditare possent, ille per omne tempus famis, cum eos qui undique confluerent, tum juventutem totius urbanæ plebis alere perse- veravit, adeo ut etiam Judæorum liberos hujus benignitatis et liberalitatis ex æquo participes ſa- ceret. Nihil autem prorsus interest, utrum per vas olearium quis, an per aliquam aliam materiam et occasionem divinum mandatum exsequatur. Consolatio enim indigentium non quærit unde (sumas), sed ad id, quod fit, spectat. Quod si sublimis raptus est Elias, mirabile qui- B dem est etiam hoc et majus miraculum, quam quis vel oratione explicare, vel ratione assequi possit. Verumtamen nec altera (quidem) species ad supera cursus repudianda atque contemnenda est: cum quis per spiritum virtutibus pro curru usus, per sublime vitæ institutum e terra (sursum) in cœlum migrat. Quod utique magistrum assecutum esse, quicunque rerum ab eo gestarum æquus fuerit æstimator, non negabit. An etiam adversus Samue- lem oratione audendum est ? Sane in aliis omnibus primas prophetæ partes concedentes, cum duobus quibusdam, quæ de illo dicuntur, etiam ea quæ circa magistrum nostrum crant, convenire osten- demus. Divinitus data atque concessa utriusque nalivitas erat. Ut enim illum mater, ita etiam C hunc pater a Deo petitum procreavit. Cumque le- tali morbo quondam correptus esset etiam nune in ætate juvenili, per visionem in somnis pater vidit Dominum, qui in Evangelio regulo illi filium dona- vit, sibi apparere, et illa dicere ad se, quæ ad illum Dominus dixerat, nempe, Vade, filius tuus vivit 11.19. Cujus fidem et ipse imitatus, eumdem quem ille fidei fructum percepit, benignitate Domini salute filii recepta. Atque hoc quidem unum cum miraculis Samue- lis comparamus. Alterum vero, quod forma sacri- ficii eadem ab ambobus instituta atque peracta est. Pacificas enim uterque Deo hostias obtulerunt, ut hostes profligarentur, et interirent sacrificantes, hic quidem pro eversione hæreseon, ille vero ad- versus alienigenas id agens. Porro magnus ille Moyses commune omnibus, qui ad virtutem spe- ctant, propositum est exemplum. Nec deliquerit si quis virtutem legislatoris tanquam scopum sibi proponat, ad quem vitæ suæ dirigat actiones. Pro- inde nemo prorsus invidebit, si ostendatur, quod magister noster, in quibus posset, legislatorem in vila imitaretur. In quibus igitur (rebus) imitatio consistebat ? Mulier quædam Ægyptios regens, 11.13 Joan. iv, 50. D

καὶ τοὺς σφόδρα παρεσκευασμένους τράπεζαν ἑαυ τοῖς παραστήσασθαι, διήρκεσεν ἐκεῖνος ἐν παντὶ τῷ χρόνῳ τοῦ λιμοῦ τρέφων, τούς τε πανταχόθεν συλ ῥέοντας, καὶ τὴν νεολέαν παντὸς τοῦ δήμου τῆς πό λεως, ὡς καὶ τοῖς τῶν Ἰουδαίων παισὶν ἐκ τοῦ ἴσου προτιθέναι τῆς φιλανθρωπίας ταύτης τὴν μετουσίαν. Διαφέρει δὲ πάντως οὐδὲν, ἢ διὰ καμψάκου τὴν θείαν ἐντολὴν, ἢ διά τινος ἄλλης ἀφορμῆς ἐκπληρῶσαι. Η γὰρ παραμυθία τῶν δεομένων οὐ ζητεῖ τὸ πόθεν, ἀλλὰ πρὸς τὸ γινόμενον βλέπει. Α εἰς τροφὰς διαμείψας τα χρήματα, ὅτε σπάνιον ἦν Εἰ δὲ ἀνωφερής ὁ Ἠλίας ἐγένετο, θαυμαστὸν μὲν καὶ τοῦτο, καὶ ὑπὲρ λόγον τὸ θαῦμα. Πλὴν οὐκ ἀπό βλητον καὶ τὸ ἕτερον εἶδος τῆς ἐπὶ τὸ ἄνω φορᾶς, ὅταν τις διὰ τῆς ὑψηλῆς πολιτείας ἀπὸ γῆς εἰς οὐ ρανὸν ἀνοικίζηται, διὰ τοῦ Πνεύματος ἅρμα τὰς ἀρε τὰς ποιησάμενος. Ὅπερ δὴ κατωρθῶσθαι τῷ διδα- σκάλῳ πᾶς ὁ εὐγνωμόνως τὰ κατ' αὐτὸν ἐξετάζων συνθήσεται. Άρα χρὴ καὶ τοῦ Σαμουήλ κατατομῆσαι τῷ λόγῳ ; Αλλ' ἐν τοῖς ἄλλοις πᾶσι τῶν πρωτείων τῷ προφήτη παραχωρήσαντες, πρὸς δύο τινὰ τῶν περὶ αὐτοῦ λεγομένων, καὶ τὰ περὶ τὸν διδάσκαλον ἡμῶν οἰκείως ἔχοντα δείξομεν· Θεόσδοτος ἀμφοτέρων ἡ γέννησις ἦν. Ὡς γὰρ ἐκεῖνον ἡ μήτηρ, οὕτω καὶ τοῦτον ἐξ αἰτήσεως θείας ὁ πατὴρ ἐτεκνώσατο. Καὶ αρρωστίᾳ ποτὲ συσχεθέντος ἐπιθανατίῳ ἔτι ἐν τῷ νέῳ τῆς ἡλικίας, εἶδεν ὁ πατὴρ ἐπιφανέντα αὐτῷ κατὰ τὴν ἐνύπνιον ὄψιν τὸν Κύριον, τὸν ἐν τῷ Εὐαγ γελίῳ τὸν παῖδα τῷ βασιλικῷ χαρισάμενον, κἀκεῖνα εἰπόντα πρὸς τοῦτον, ἃ πρὸς ἐκεῖνον εἶπεν ὁ Κύριος, ὅτι Πορεύου, ὁ υἱός σου ζῇ. Οὗ τὴν πίστιν καὶ αὐτ τις μιμησάμενος, τὸν αὐτὸν ἐπὶ τῇ πίστει καρπόν ἐκομίσατο, τὴν τοῦ υἱοῦ σωτηρίαν ἐκ τῆς φιλανθρω πίας τοῦ Κυρίου δεξάμενος. Εν μὲν δὴ τοῦτο τοῖς θαύμασι τοῦ Σαμουὴλ ἀνα τίθεμεν. Ἕτερον δὲ, ὅτι τὸ εἶδος τῆς ἱερουργίας τὸ αὐτὸ τοῖς δύο συνεσπουδάσθη. Εἰρηνικὰς προσήγαγον ἀμφότεροι τῷ Θεῷ τὰς θυσίας, ὑπὲρ τῆς τῶν πολε- μίων ἀναιρέσεως ἱερουργοῦντες, ὁ μὲν ἐπὶ τῇ κατα- λύσει τῶν αἱρέσεων, ὁ δὲ κατὰ τῶν ἀλλοφύλων τοῦτο ποιῶν. Μωϋσῆς δὲ ὁ μέγας, κοινόν πρόκειται πᾶσι τοῖς πρὸς ἀρετὴν ὁρῶσιν ὑπόδειγμα· καὶ οὐκ ἄν τις πλημμελοίη, τοῦ ἰδίου βίου σκοπὸν τὴν ἀρετὴν τοῦ νομοθέτου ποιούμενος. Οὐκοῦν ἀνεπίφθονον πάντως εἴη δεῖξαι τὸν διδάσκαλον ἡμῶν, ἐν οἷς οἷός τε ἦν, τὸν νομοθέτην ἐπὶ τοῦ βίου μιμούμενον. Ἐν τίσι τοίνυν ἡ μίμησις ἦν ; Αρχουσά τις τῶν Αἰγυπτίων, εἰσ- ποιησαμένη τὸν Μωϋσέα παιδεύει τὴν ἐγχώριον παίδευσιν, οὐκ ἀποστάντα τοῦ μητρώου μαζιού, έως S. GREGORII NYSSENI divinum numen placasset, et per orationes moro- rem, qui propter imbrium penuriam (homines) invaserat, sustulisset. Quinetiam consolationis et levaminis in fame, quod in una vidua magnus præ- stitit Elias, habet etiam nostra ætas aliquam simi- litudinem in magistro. Nam cum fames aliquando gravis et sæva tam ipsam urbem, in qua habitabat, quam omnem ubique subditam regionem afligeret, venditis suis praediis et possessionibus, atque pe- cuniis in alimenta conversis, cum etiam rarum esset, ut illi, qui valde sibi providissent et instructi essent, ea quæ ad mensam et victum pertinent, sibi conficere et suppeditare possent, ille per omne tempus famis, cum eos qui undique confluerent, tum juventutem totius urbanæ plebis alere perse- veravit, adeo ut etiam Judæorum liberos hujus benignitatis et liberalitatis ex æquo participes ſa- ceret. Nihil autem prorsus interest, utrum per vas olearium quis, an per aliquam aliam materiam et occasionem divinum mandatum exsequatur. Consolatio enim indigentium non quærit unde (sumas), sed ad id, quod fit, spectat. Quod si sublimis raptus est Elias, mirabile qui- B dem est etiam hoc et majus miraculum, quam quis vel oratione explicare, vel ratione assequi possit. Verumtamen nec altera (quidem) species ad supera cursus repudianda atque contemnenda est: cum quis per spiritum virtutibus pro curru usus, per sublime vitæ institutum e terra (sursum) in cœlum migrat. Quod utique magistrum assecutum esse, quicunque rerum ab eo gestarum æquus fuerit æstimator, non negabit. An etiam adversus Samue- lem oratione audendum est ? Sane in aliis omnibus primas prophetæ partes concedentes, cum duobus quibusdam, quæ de illo dicuntur, etiam ea quæ circa magistrum nostrum crant, convenire osten- demus. Divinitus data atque concessa utriusque nalivitas erat. Ut enim illum mater, ita etiam C hunc pater a Deo petitum procreavit. Cumque le- tali morbo quondam correptus esset etiam nune in ætate juvenili, per visionem in somnis pater vidit Dominum, qui in Evangelio regulo illi filium dona- vit, sibi apparere, et illa dicere ad se, quæ ad illum Dominus dixerat, nempe, Vade, filius tuus vivit 11.19. Cujus fidem et ipse imitatus, eumdem quem ille fidei fructum percepit, benignitate Domini salute filii recepta. Atque hoc quidem unum cum miraculis Samue- lis comparamus. Alterum vero, quod forma sacri- ficii eadem ab ambobus instituta atque peracta est. Pacificas enim uterque Deo hostias obtulerunt, ut hostes profligarentur, et interirent sacrificantes, hic quidem pro eversione hæreseon, ille vero ad- versus alienigenas id agens. Porro magnus ille Moyses commune omnibus, qui ad virtutem spe- ctant, propositum est exemplum. Nec deliquerit si quis virtutem legislatoris tanquam scopum sibi proponat, ad quem vitæ suæ dirigat actiones. Pro- inde nemo prorsus invidebit, si ostendatur, quod magister noster, in quibus posset, legislatorem in vila imitaretur. In quibus igitur (rebus) imitatio consistebat ? Mulier quædam Ægyptios regens, 11.13 Joan. iv, 50. D

καὶ τοὺς σφόδρα παρεσκευασμένους τράπεζαν ἑαυ τοῖς παραστήσασθαι, διήρκεσεν ἐκεῖνος ἐν παντὶ τῷ χρόνῳ τοῦ λιμοῦ τρέφων, τούς τε πανταχόθεν συλ ῥέοντας, καὶ τὴν νεολέαν παντὸς τοῦ δήμου τῆς πό λεως, ὡς καὶ τοῖς τῶν Ἰουδαίων παισὶν ἐκ τοῦ ἴσου προτιθέναι τῆς φιλανθρωπίας ταύτης τὴν μετουσίαν. Διαφέρει δὲ πάντως οὐδὲν, ἢ διὰ καμψάκου τὴν θείαν ἐντολὴν, ἢ διά τινος ἄλλης ἀφορμῆς ἐκπληρῶσαι. Η γὰρ παραμυθία τῶν δεομένων οὐ ζητεῖ τὸ πόθεν, ἀλλὰ πρὸς τὸ γινόμενον βλέπει. Α εἰς τροφὰς διαμείψας τα χρήματα, ὅτε σπάνιον ἦν Εἰ δὲ ἀνωφερής ὁ Ἠλίας ἐγένετο, θαυμαστὸν μὲν καὶ τοῦτο, καὶ ὑπὲρ λόγον τὸ θαῦμα. Πλὴν οὐκ ἀπό βλητον καὶ τὸ ἕτερον εἶδος τῆς ἐπὶ τὸ ἄνω φορᾶς, ὅταν τις διὰ τῆς ὑψηλῆς πολιτείας ἀπὸ γῆς εἰς οὐ ρανὸν ἀνοικίζηται, διὰ τοῦ Πνεύματος ἅρμα τὰς ἀρε τὰς ποιησάμενος. Ὅπερ δὴ κατωρθῶσθαι τῷ διδα- σκάλῳ πᾶς ὁ εὐγνωμόνως τὰ κατ' αὐτὸν ἐξετάζων συνθήσεται. Άρα χρὴ καὶ τοῦ Σαμουήλ κατατομῆσαι τῷ λόγῳ ; Αλλ' ἐν τοῖς ἄλλοις πᾶσι τῶν πρωτείων τῷ προφήτη παραχωρήσαντες, πρὸς δύο τινὰ τῶν περὶ αὐτοῦ λεγομένων, καὶ τὰ περὶ τὸν διδάσκαλον ἡμῶν οἰκείως ἔχοντα δείξομεν· Θεόσδοτος ἀμφοτέρων ἡ γέννησις ἦν. Ὡς γὰρ ἐκεῖνον ἡ μήτηρ, οὕτω καὶ τοῦτον ἐξ αἰτήσεως θείας ὁ πατὴρ ἐτεκνώσατο. Καὶ αρρωστίᾳ ποτὲ συσχεθέντος ἐπιθανατίῳ ἔτι ἐν τῷ νέῳ τῆς ἡλικίας, εἶδεν ὁ πατὴρ ἐπιφανέντα αὐτῷ κατὰ τὴν ἐνύπνιον ὄψιν τὸν Κύριον, τὸν ἐν τῷ Εὐαγ γελίῳ τὸν παῖδα τῷ βασιλικῷ χαρισάμενον, κἀκεῖνα εἰπόντα πρὸς τοῦτον, ἃ πρὸς ἐκεῖνον εἶπεν ὁ Κύριος, ὅτι Πορεύου, ὁ υἱός σου ζῇ. Οὗ τὴν πίστιν καὶ αὐτ τις μιμησάμενος, τὸν αὐτὸν ἐπὶ τῇ πίστει καρπόν ἐκομίσατο, τὴν τοῦ υἱοῦ σωτηρίαν ἐκ τῆς φιλανθρω πίας τοῦ Κυρίου δεξάμενος. Εν μὲν δὴ τοῦτο τοῖς θαύμασι τοῦ Σαμουὴλ ἀνα τίθεμεν. Ἕτερον δὲ, ὅτι τὸ εἶδος τῆς ἱερουργίας τὸ αὐτὸ τοῖς δύο συνεσπουδάσθη. Εἰρηνικὰς προσήγαγον ἀμφότεροι τῷ Θεῷ τὰς θυσίας, ὑπὲρ τῆς τῶν πολε- μίων ἀναιρέσεως ἱερουργοῦντες, ὁ μὲν ἐπὶ τῇ κατα- λύσει τῶν αἱρέσεων, ὁ δὲ κατὰ τῶν ἀλλοφύλων τοῦτο ποιῶν. Μωϋσῆς δὲ ὁ μέγας, κοινόν πρόκειται πᾶσι τοῖς πρὸς ἀρετὴν ὁρῶσιν ὑπόδειγμα· καὶ οὐκ ἄν τις πλημμελοίη, τοῦ ἰδίου βίου σκοπὸν τὴν ἀρετὴν τοῦ νομοθέτου ποιούμενος. Οὐκοῦν ἀνεπίφθονον πάντως εἴη δεῖξαι τὸν διδάσκαλον ἡμῶν, ἐν οἷς οἷός τε ἦν, τὸν νομοθέτην ἐπὶ τοῦ βίου μιμούμενον. Ἐν τίσι τοίνυν ἡ μίμησις ἦν ; Αρχουσά τις τῶν Αἰγυπτίων, εἰσ- ποιησαμένη τὸν Μωϋσέα παιδεύει τὴν ἐγχώριον παίδευσιν, οὐκ ἀποστάντα τοῦ μητρώου μαζιού, έως S. GREGORII NYSSENI divinum numen placasset, et per orationes moro- rem, qui propter imbrium penuriam (homines) invaserat, sustulisset. Quinetiam consolationis et levaminis in fame, quod in una vidua magnus præ- stitit Elias, habet etiam nostra ætas aliquam simi- litudinem in magistro. Nam cum fames aliquando gravis et sæva tam ipsam urbem, in qua habitabat, quam omnem ubique subditam regionem afligeret, venditis suis praediis et possessionibus, atque pe- cuniis in alimenta conversis, cum etiam rarum esset, ut illi, qui valde sibi providissent et instructi essent, ea quæ ad mensam et victum pertinent, sibi conficere et suppeditare possent, ille per omne tempus famis, cum eos qui undique confluerent, tum juventutem totius urbanæ plebis alere perse- veravit, adeo ut etiam Judæorum liberos hujus benignitatis et liberalitatis ex æquo participes ſa- ceret. Nihil autem prorsus interest, utrum per vas olearium quis, an per aliquam aliam materiam et occasionem divinum mandatum exsequatur. Consolatio enim indigentium non quærit unde (sumas), sed ad id, quod fit, spectat. Quod si sublimis raptus est Elias, mirabile qui- B dem est etiam hoc et majus miraculum, quam quis vel oratione explicare, vel ratione assequi possit. Verumtamen nec altera (quidem) species ad supera cursus repudianda atque contemnenda est: cum quis per spiritum virtutibus pro curru usus, per sublime vitæ institutum e terra (sursum) in cœlum migrat. Quod utique magistrum assecutum esse, quicunque rerum ab eo gestarum æquus fuerit æstimator, non negabit. An etiam adversus Samue- lem oratione audendum est ? Sane in aliis omnibus primas prophetæ partes concedentes, cum duobus quibusdam, quæ de illo dicuntur, etiam ea quæ circa magistrum nostrum crant, convenire osten- demus. Divinitus data atque concessa utriusque nalivitas erat. Ut enim illum mater, ita etiam C hunc pater a Deo petitum procreavit. Cumque le- tali morbo quondam correptus esset etiam nune in ætate juvenili, per visionem in somnis pater vidit Dominum, qui in Evangelio regulo illi filium dona- vit, sibi apparere, et illa dicere ad se, quæ ad illum Dominus dixerat, nempe, Vade, filius tuus vivit 11.19. Cujus fidem et ipse imitatus, eumdem quem ille fidei fructum percepit, benignitate Domini salute filii recepta. Atque hoc quidem unum cum miraculis Samue- lis comparamus. Alterum vero, quod forma sacri- ficii eadem ab ambobus instituta atque peracta est. Pacificas enim uterque Deo hostias obtulerunt, ut hostes profligarentur, et interirent sacrificantes, hic quidem pro eversione hæreseon, ille vero ad- versus alienigenas id agens. Porro magnus ille Moyses commune omnibus, qui ad virtutem spe- ctant, propositum est exemplum. Nec deliquerit si quis virtutem legislatoris tanquam scopum sibi proponat, ad quem vitæ suæ dirigat actiones. Pro- inde nemo prorsus invidebit, si ostendatur, quod magister noster, in quibus posset, legislatorem in vila imitaretur. In quibus igitur (rebus) imitatio consistebat ? Mulier quædam Ægyptios regens, 11.13 Joan. iv, 50. D

ἔδει τὴν πρώτην ηλικίαν τῇ τοιαύτῃ τροφῇ τιθηνή- Τοῦτο καὶ τῷ διδασκάλῳ μαρτυρεῖ ἡ ἀλήθεια. Ανατρεφόμενος γὰρ ὑπὸ τῆς ἔξω σοφίας, ἀεὶ τοῦ μαζοῦ τῆς Ἐκκλησίας είχετο, τοῖς ἐντεῦθεν διδά γμασι τὴν ψυχὴν αὔξων καὶ ἁδρυνόμενος. Ἠρνήσατο μετὰ ταῦτα ὁ Μωϋσῆς τῆς ψευδωνύμου μητρὸς τὴν σεσοφισμένην συγγένειαν. Οὐδὲ οὗτος παρέμεινεν ἐπιπολὺ νομίζεσθαι τοῦτο ᾧ ἐπῃσχύνετο. Πᾶσαν γὰρ τὴν ἐκ τῶν ἔξωθεν λόγων δόξαν ἀποσεισάμενος, ὥσπερ τὴν βασιλείαν ἐκεῖνος, πρὸς τὸν ταπεινὸν ἀπηυτομό λησε βίον, καθάπερ καὶ τοὺς Εβραίους ὁ Μωϋσῆς προτιμοτέρους τῶν Αἰγυπτίων θησαυρῶν ἐποιήσατο. Τῆς δὲ φύσεως ἐφ' ἑκάστου τὸ ἑαυτῆς ἐνεργούσης (ἑκάστου γὰρ ἡ σὰρξ ἐπιθυμεῖ κατὰ τοῦ πνεύματος), οὐδὲ οὗτος ἐκτὸς ἦν τῆς τοῦ Αἰγυπτίου λογισμοῦ μάτ χης, ἣν ἐπῆγε τῷ καθαρεύοντι· ἀλλὰ συμμαχῶν τῷ βελτίονι, νεκρὸν ἐποίει τὸν κακῶς τῷ Εβραίῳ ἐπο εγειρόμενον. Ἑβραῖος δὲ λογισμὸς, ὁ ἐκκεκαθαρμένος καὶ ἀμόλυντος. Ὁ γὰρ διὰ τοῦ νεκρῶσαι τὰ ἐπὶ τῆς γῆς μέλη τῇ ψυχῇ συμμαχῶν μιμεῖται τοῦ Μωϋσέως τὴν ἀριστείαν, ἣν κατὰ τοῦ Αἰγυπτίου ἐνήργησεν. Παραδραμεῖν δὲ προσήκει τὰ πολλὰ τῆς ἱστορίας, ὡς ἂν μὴ πολὺν ὄχλον ἐπάγοι τῇ ἀκοῇ, τὸ πάντα δι' ἀκριβείας θέλειν ἐκτίθεσθαι, ὅσα τε ἐπὶ Μωϋσέως δ λόγος κατέχει, καὶ ἐν οἷς ἐγένετο τοῦ διδασκάλου ἡ πρὸς τὸν νομοθέτην ὁμοίωσις. Κατέλιπε τὴν Αἴγυπτον μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Αἰγυπτίου ὁ Μωσῆς, καὶ που λὺν ἐν τῷ μέσῳ διῆγεν χρόνον ἐφ' ἑαυτοῦ ἰδιάζων. Κατέλιπε καὶ οὗτος τοὺς ἐν ἄστει θορύβους, καὶ τὰς ὑλικὰς ταύτας περιηχήσεις, καὶ ἦν ἐπὶ τῆς ἐσχατιᾶ; προσφιλοσοφῶν τῷ Θεῷ. Κατελάμφθη τῷ φωτὶ διὰ τῆς βάτου ἐκεῖνος. Εχομέν τι συγγενὲς τῆς ὀπτασίας ταύτης καὶ ἐπὶ τούτου εἰπεῖν· ὅτι νυκτὸς οὔσης, για νεται αὐτῷ φωτὸς ἔλλαμψις κατὰ τὸν οἶκον προσευχομένῳ· ἄϋλον δέ τι τὸ φῶς ἦν ἐκεῖνο, θείᾳ δυνάμει καταφωτίζον τὸ οἴκημα, ὑπ᾽ οὐδενὸς πράγματος ὑλικοῦ ἐξαπτόμενον. Σώζει τὸν λαὸν ὁ Μωσῆς ἐκ τοῦ τυράννου φυσάμενος. Μαρτυρεῖ τὰ ἴσα τοῦ καθ' ἡμᾶς νομοθέτου ὁ λαὸς οὗτος, οὗ διὰ τῆς ἱερωσύνης πρὸς τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Θεοῦ καθηγήσατο. Καὶ τί χρὴ τὰ καθ᾿ ἕκαστον λέγειν, ὅσους διήγαγε καὶ οὗτος διὰ τοῦ ὕδατος, ὅσοις διὰ τοῦ λόγου τὸν στύλον τοῦ πυρὸς ἑδαδούχησεν, ὅσους τῇ τοῦ Πνεύ ματος νεφέλη διέσωσεν, ὅσους ἔθρεψε τῇ οὐρανία τροφῇ, ὅπως ἐμιμεῖτο τὴν πέτραν ᾖ ποτε τῷ ξύλῳ ἀνεστομώθη τὸ ὕδωρ, τουτέστιν, ᾗ ποτε ὁ τοῦ σταυ ροῦ τύπος τοῦ στόματος ἔθιγεν, ὅπως ἐπότιζε τοὺς διψῶντας τοῦ ὕδατος ἐκείνου, τῷ πλήθει τῆς ἐπιῥῆς τὰς ἀβύσσους μιμούμενος, οἷαν μαρτυρίου σκηνὴν, καὶ σωματικῶς μὲν ἐν τῷ προαστείῳ κατα εσκευάσατο, τοὺς πτωχοὺς τῷ σώματι, πτωχοὺς τῷ πνεύματι διὰ τῆς ἀγαθῆς διδασκαλίας εἶναι ποιήσας, ὥστε αὐτοῖς γενέσθαι μακαριστὴν τὴν πτωχείαν τῆς ἀληθινῆς βασιλείας προξενοῦσαν τὴν χάριν; Σκηνὴν δὲ ἀληθῆ πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ κατοίκησιν τὴν ἑκάστου παραδραμεῖν δὲ προσήκει τὰ πολλὰ τῆς ἱστορίας ὡς ἂν μὴ πολὺν ὄχλον ἐπάγοι τῇ ἀκοῇ, τὸ πάντα δι’ ἀκριβείας θέλειν ἐκτίθεσθαι ὅσα τε ἐπὶ Μωϋσέως ὁ λόγος κατέχει καὶ ἐν οἷς ἐγένετο τοῦ διδασκάλου ἡ πρὸς τὸν νομοθέτην ὁμοίωσις. Κατέλιπε τὴν Αἴγυπτον μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Αἰγυπτίου ὁ Μωϋσῆς καὶ πολὺν ἐν τῷ μέσῳ διῆγεν χρόνον ἐφ’ ἑαυτοῦ ἰδιάζων. κατέλιπε καὶ οὗτος τοὺς ἐν ἄστει θορύβους καὶ τὰς ὑλικὰς ταύτας περιηχήσεις, καὶ ἦν ἐπὶ τῆς ἐσχατιᾶς προσφιλοσοφῶν τῷ Θεῷ. κατελάμφθη τῷ φωτὶ διὰ τῆς βάτου ἐκεῖνος. ἔχομέν τι συγγενὲς τῆς ὀπτασίας ταύτης καὶ ἐπὶ τούτου εἰπεῖν· ὅτι νυκτὸς οὔσης γίνεται αὐτῷ φωτὸς ἔλλαμψις κατὰ τὸν οἶκον προσευχομένῳ· ἄϋλον δέ τι τὸ φῶς ἦν ἐκεῖνο θείᾳ δυνάμει καταφωτίζον τὸ οἴκημα, ὑπ’ οὐδενὸς πράγματος ὑλικοῦ ἐξαπτόμενον. σώζει τὸν λαὸν ὁ Μωϋσῆς ἐκ τοῦ τυράννου ῥυσάμενος. μαρτυρεῖ τὰ ἴσα τοῦ καθ’ ἡμᾶς νομοθέτου ὁ λαὸς οὗτος, οὗ διὰ τῆς ἱερωσύνης πρὸς τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Θεοῦ καθηγήσατο. dum curat, a maternis uberibus, quandiu primam ætatem ejusmodi alimento nutriri conveniebat, non recedentem. Hoc item magistro veritas testatur. Cum educaretur enim ab externa sapientia, semper uberibus Ecclesiæ adhærebat, illius doctrinis animo crescens atque grandescens. Abnegavit atque repudiavit postea Moyses falso dictæ matris Gclam et commentitiam cognationem. Ne hic quidem diu permansit in eo statu, ut ejus studii nomine celebraretur atque clareret, cujus eum pudebat. Cum enim omnem ex litteris et disciplinis externis partam gloriam repudiasset, quemadmodum ille regnum, ad humile vitæ se transtulit institutum: quemadmodum etiam Moyses Ægyptiis thesauris prætulit Hebræos. Porro cum natura in unoquoque suum officium faciat (uniuscujusque enim caro concupiscit adversus spiritum '') ne hic quidem expers prolii erat, que ratio pura ab Ægyptia ratione petebatur, sed opem ferens meliori, mortuam faciebat eam, quæ adver sus Hebræam haud recte insurgebat. Hebræa autem ratio, expurgata est et incontaminata. Nam qui per mortificationem membrorum terrenorum animæ auxilium fert, excellentem fortitudinem atque virtutem Moysis quam adversus Ægyptium præstitit, imitatur. Præterire autem magnam partem historiæ convenit, ne si quis omnia plene atque exacte velit exponere, quæ et de Moyse Scriptura continet ", et in quibus magistri fuit cum Moyse similitudo, magnam auditoribus afferat molestiam. Reliquit Ægyptum Moyses post necem Egyptii, multoque interjecto tempore seorsum per se privatus degebat. Reliquit etiam hic urbanos tumultus, et materiales hos strepitus undique circumsonantes, et erat in solitudine divinæ philosophia addictus 1. Lumen illi per rubum alluxit. Habemus aliquid huic visioni cognatum etiam in hoc, quod dicamus. Nam cum nox esset, accidit ei illustratio atque affulgentia luminis domi oranti: expers autem materiæ quoddam lumen erat illud, divina virtute domicilium populum Moyses a tyranno liberatum. Paria de sacerdotium duxit ad Dei promissionem. Moysen adoptatum domestica disciplina instituenσασθαι. illuminans, a nulla re materiali accensum. Servat nostro legislatore testatur hic populus, quen per Et quid opus est omnia singulatim exponere, quam multos etiam hic per aquam traduxerit, quam multis per serinonem columnam ignis prætulerit? quam multos nube spiritus conservaverit, quam multos cœlesti cibo aluerit? quomodo imitaretur petram, in qua quondam ligno aquæ os et vena aperta est, hoc est, cujus quondam os crucis figura tetigit? quemadmodum sitientes aqua illa potaret, magnitudine abundantiæ imitans abyssos, quale tabernaculum testimonii, et quidem corporaliter in suburbio fabricatus sit, pauperes corpore, pauperes spiritu ut essent, per bonam doctrinam efficiens, adeo ut eorum egestas ob beatitudinem memorabilis exsisteret, utpote veri regni donum gratiamque concilians! Tabernaculum autem verum, in quo Galat. v, 17. " Εxod.1, sqq. Exod. 111, sqq. PATROL. GR. XLVI. dum curat, a maternis uberibus, quandiu primam ætatem ejusmodi alimento nutriri conveniebat, non recedentem. Hoc item magistro veritas testatur. Cum educaretur enim ab externa sapientia, semper uberibus Ecclesiæ adhærebat, illius doctrinis animo crescens atque grandescens. Abnegavit atque repudiavit postea Moyses falso dictæ matris Gclam et commentitiam cognationem. Ne hic quidem diu permansit in eo statu, ut ejus studii nomine celebraretur atque clareret, cujus eum pudebat. Cum enim omnem ex litteris et disciplinis externis partam gloriam repudiasset, quemadmodum ille regnum, ad humile vitæ se transtulit institutum: quemadmodum etiam Moyses Ægyptiis thesauris prætulit Hebræos. Porro cum natura in unoquoque suum officium faciat (uniuscujusque enim caro concupiscit adversus spiritum '') ne hic quidem expers prolii erat, que ratio pura ab Ægyptia ratione petebatur, sed opem ferens meliori, mortuam faciebat eam, quæ adver sus Hebræam haud recte insurgebat. Hebræa autem ratio, expurgata est et incontaminata. Nam qui per mortificationem membrorum terrenorum animæ auxilium fert, excellentem fortitudinem atque virtutem Moysis quam adversus Ægyptium præstitit, imitatur. Præterire autem magnam partem historiæ convenit, ne si quis omnia plene atque exacte velit exponere, quæ et de Moyse Scriptura continet ", et in quibus magistri fuit cum Moyse similitudo, magnam auditoribus afferat molestiam. Reliquit Ægyptum Moyses post necem Egyptii, multoque interjecto tempore seorsum per se privatus degebat. Reliquit etiam hic urbanos tumultus, et materiales hos strepitus undique circumsonantes, et erat in solitudine divinæ philosophia addictus 1. Lumen illi per rubum alluxit. Habemus aliquid huic visioni cognatum etiam in hoc, quod dicamus. Nam cum nox esset, accidit ei illustratio atque affulgentia luminis domi oranti: expers autem materiæ quoddam lumen erat illud, divina virtute domicilium populum Moyses a tyranno liberatum. Paria de sacerdotium duxit ad Dei promissionem. Moysen adoptatum domestica disciplina instituenσασθαι. illuminans, a nulla re materiali accensum. Servat nostro legislatore testatur hic populus, quen per Et quid opus est omnia singulatim exponere, quam multos etiam hic per aquam traduxerit, quam multis per serinonem columnam ignis prætulerit? quam multos nube spiritus conservaverit, quam multos cœlesti cibo aluerit? quomodo imitaretur petram, in qua quondam ligno aquæ os et vena aperta est, hoc est, cujus quondam os crucis figura tetigit? quemadmodum sitientes aqua illa potaret, magnitudine abundantiæ imitans abyssos, quale tabernaculum testimonii, et quidem corporaliter in suburbio fabricatus sit, pauperes corpore, pauperes spiritu ut essent, per bonam doctrinam efficiens, adeo ut eorum egestas ob beatitudinem memorabilis exsisteret, utpote veri regni donum gratiamque concilians! Tabernaculum autem verum, in quo Galat. v, 17. " Εxod.1, sqq. Exod. 111, sqq. PATROL. GR. XLVI.

ἔδει τὴν πρώτην ηλικίαν τῇ τοιαύτῃ τροφῇ τιθηνή- Τοῦτο καὶ τῷ διδασκάλῳ μαρτυρεῖ ἡ ἀλήθεια. Ανατρεφόμενος γὰρ ὑπὸ τῆς ἔξω σοφίας, ἀεὶ τοῦ μαζοῦ τῆς Ἐκκλησίας είχετο, τοῖς ἐντεῦθεν διδά γμασι τὴν ψυχὴν αὔξων καὶ ἁδρυνόμενος. Ἠρνήσατο μετὰ ταῦτα ὁ Μωϋσῆς τῆς ψευδωνύμου μητρὸς τὴν σεσοφισμένην συγγένειαν. Οὐδὲ οὗτος παρέμεινεν ἐπιπολὺ νομίζεσθαι τοῦτο ᾧ ἐπῃσχύνετο. Πᾶσαν γὰρ τὴν ἐκ τῶν ἔξωθεν λόγων δόξαν ἀποσεισάμενος, ὥσπερ τὴν βασιλείαν ἐκεῖνος, πρὸς τὸν ταπεινὸν ἀπηυτομό λησε βίον, καθάπερ καὶ τοὺς Εβραίους ὁ Μωϋσῆς προτιμοτέρους τῶν Αἰγυπτίων θησαυρῶν ἐποιήσατο. Τῆς δὲ φύσεως ἐφ' ἑκάστου τὸ ἑαυτῆς ἐνεργούσης (ἑκάστου γὰρ ἡ σὰρξ ἐπιθυμεῖ κατὰ τοῦ πνεύματος), οὐδὲ οὗτος ἐκτὸς ἦν τῆς τοῦ Αἰγυπτίου λογισμοῦ μάτ χης, ἣν ἐπῆγε τῷ καθαρεύοντι· ἀλλὰ συμμαχῶν τῷ βελτίονι, νεκρὸν ἐποίει τὸν κακῶς τῷ Εβραίῳ ἐπο εγειρόμενον. Ἑβραῖος δὲ λογισμὸς, ὁ ἐκκεκαθαρμένος καὶ ἀμόλυντος. Ὁ γὰρ διὰ τοῦ νεκρῶσαι τὰ ἐπὶ τῆς γῆς μέλη τῇ ψυχῇ συμμαχῶν μιμεῖται τοῦ Μωϋσέως τὴν ἀριστείαν, ἣν κατὰ τοῦ Αἰγυπτίου ἐνήργησεν. Παραδραμεῖν δὲ προσήκει τὰ πολλὰ τῆς ἱστορίας, ὡς ἂν μὴ πολὺν ὄχλον ἐπάγοι τῇ ἀκοῇ, τὸ πάντα δι' ἀκριβείας θέλειν ἐκτίθεσθαι, ὅσα τε ἐπὶ Μωϋσέως δ λόγος κατέχει, καὶ ἐν οἷς ἐγένετο τοῦ διδασκάλου ἡ πρὸς τὸν νομοθέτην ὁμοίωσις. Κατέλιπε τὴν Αἴγυπτον μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Αἰγυπτίου ὁ Μωσῆς, καὶ που λὺν ἐν τῷ μέσῳ διῆγεν χρόνον ἐφ' ἑαυτοῦ ἰδιάζων. Κατέλιπε καὶ οὗτος τοὺς ἐν ἄστει θορύβους, καὶ τὰς ὑλικὰς ταύτας περιηχήσεις, καὶ ἦν ἐπὶ τῆς ἐσχατιᾶ; προσφιλοσοφῶν τῷ Θεῷ. Κατελάμφθη τῷ φωτὶ διὰ τῆς βάτου ἐκεῖνος. Εχομέν τι συγγενὲς τῆς ὀπτασίας ταύτης καὶ ἐπὶ τούτου εἰπεῖν· ὅτι νυκτὸς οὔσης, για νεται αὐτῷ φωτὸς ἔλλαμψις κατὰ τὸν οἶκον προσευχομένῳ· ἄϋλον δέ τι τὸ φῶς ἦν ἐκεῖνο, θείᾳ δυνάμει καταφωτίζον τὸ οἴκημα, ὑπ᾽ οὐδενὸς πράγματος ὑλικοῦ ἐξαπτόμενον. Σώζει τὸν λαὸν ὁ Μωσῆς ἐκ τοῦ τυράννου φυσάμενος. Μαρτυρεῖ τὰ ἴσα τοῦ καθ' ἡμᾶς νομοθέτου ὁ λαὸς οὗτος, οὗ διὰ τῆς ἱερωσύνης πρὸς τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Θεοῦ καθηγήσατο. Καὶ τί χρὴ τὰ καθ᾿ ἕκαστον λέγειν, ὅσους διήγαγε καὶ οὗτος διὰ τοῦ ὕδατος, ὅσοις διὰ τοῦ λόγου τὸν στύλον τοῦ πυρὸς ἑδαδούχησεν, ὅσους τῇ τοῦ Πνεύ ματος νεφέλη διέσωσεν, ὅσους ἔθρεψε τῇ οὐρανία τροφῇ, ὅπως ἐμιμεῖτο τὴν πέτραν ᾖ ποτε τῷ ξύλῳ ἀνεστομώθη τὸ ὕδωρ, τουτέστιν, ᾗ ποτε ὁ τοῦ σταυ ροῦ τύπος τοῦ στόματος ἔθιγεν, ὅπως ἐπότιζε τοὺς διψῶντας τοῦ ὕδατος ἐκείνου, τῷ πλήθει τῆς ἐπιῥῆς τὰς ἀβύσσους μιμούμενος, οἷαν μαρτυρίου σκηνὴν, καὶ σωματικῶς μὲν ἐν τῷ προαστείῳ κατα εσκευάσατο, τοὺς πτωχοὺς τῷ σώματι, πτωχοὺς τῷ πνεύματι διὰ τῆς ἀγαθῆς διδασκαλίας εἶναι ποιήσας, ὥστε αὐτοῖς γενέσθαι μακαριστὴν τὴν πτωχείαν τῆς ἀληθινῆς βασιλείας προξενοῦσαν τὴν χάριν; Σκηνὴν δὲ ἀληθῆ πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ κατοίκησιν τὴν ἑκάστου παραδραμεῖν δὲ προσήκει τὰ πολλὰ τῆς ἱστορίας ὡς ἂν μὴ πολὺν ὄχλον ἐπάγοι τῇ ἀκοῇ, τὸ πάντα δι’ ἀκριβείας θέλειν ἐκτίθεσθαι ὅσα τε ἐπὶ Μωϋσέως ὁ λόγος κατέχει καὶ ἐν οἷς ἐγένετο τοῦ διδασκάλου ἡ πρὸς τὸν νομοθέτην ὁμοίωσις. Κατέλιπε τὴν Αἴγυπτον μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Αἰγυπτίου ὁ Μωϋσῆς καὶ πολὺν ἐν τῷ μέσῳ διῆγεν χρόνον ἐφ’ ἑαυτοῦ ἰδιάζων. κατέλιπε καὶ οὗτος τοὺς ἐν ἄστει θορύβους καὶ τὰς ὑλικὰς ταύτας περιηχήσεις, καὶ ἦν ἐπὶ τῆς ἐσχατιᾶς προσφιλοσοφῶν τῷ Θεῷ. κατελάμφθη τῷ φωτὶ διὰ τῆς βάτου ἐκεῖνος. ἔχομέν τι συγγενὲς τῆς ὀπτασίας ταύτης καὶ ἐπὶ τούτου εἰπεῖν· ὅτι νυκτὸς οὔσης γίνεται αὐτῷ φωτὸς ἔλλαμψις κατὰ τὸν οἶκον προσευχομένῳ· ἄϋλον δέ τι τὸ φῶς ἦν ἐκεῖνο θείᾳ δυνάμει καταφωτίζον τὸ οἴκημα, ὑπ’ οὐδενὸς πράγματος ὑλικοῦ ἐξαπτόμενον. σώζει τὸν λαὸν ὁ Μωϋσῆς ἐκ τοῦ τυράννου ῥυσάμενος. μαρτυρεῖ τὰ ἴσα τοῦ καθ’ ἡμᾶς νομοθέτου ὁ λαὸς οὗτος, οὗ διὰ τῆς ἱερωσύνης πρὸς τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Θεοῦ καθηγήσατο. dum curat, a maternis uberibus, quandiu primam ætatem ejusmodi alimento nutriri conveniebat, non recedentem. Hoc item magistro veritas testatur. Cum educaretur enim ab externa sapientia, semper uberibus Ecclesiæ adhærebat, illius doctrinis animo crescens atque grandescens. Abnegavit atque repudiavit postea Moyses falso dictæ matris Gclam et commentitiam cognationem. Ne hic quidem diu permansit in eo statu, ut ejus studii nomine celebraretur atque clareret, cujus eum pudebat. Cum enim omnem ex litteris et disciplinis externis partam gloriam repudiasset, quemadmodum ille regnum, ad humile vitæ se transtulit institutum: quemadmodum etiam Moyses Ægyptiis thesauris prætulit Hebræos. Porro cum natura in unoquoque suum officium faciat (uniuscujusque enim caro concupiscit adversus spiritum '') ne hic quidem expers prolii erat, que ratio pura ab Ægyptia ratione petebatur, sed opem ferens meliori, mortuam faciebat eam, quæ adver sus Hebræam haud recte insurgebat. Hebræa autem ratio, expurgata est et incontaminata. Nam qui per mortificationem membrorum terrenorum animæ auxilium fert, excellentem fortitudinem atque virtutem Moysis quam adversus Ægyptium præstitit, imitatur. Præterire autem magnam partem historiæ convenit, ne si quis omnia plene atque exacte velit exponere, quæ et de Moyse Scriptura continet ", et in quibus magistri fuit cum Moyse similitudo, magnam auditoribus afferat molestiam. Reliquit Ægyptum Moyses post necem Egyptii, multoque interjecto tempore seorsum per se privatus degebat. Reliquit etiam hic urbanos tumultus, et materiales hos strepitus undique circumsonantes, et erat in solitudine divinæ philosophia addictus 1. Lumen illi per rubum alluxit. Habemus aliquid huic visioni cognatum etiam in hoc, quod dicamus. Nam cum nox esset, accidit ei illustratio atque affulgentia luminis domi oranti: expers autem materiæ quoddam lumen erat illud, divina virtute domicilium populum Moyses a tyranno liberatum. Paria de sacerdotium duxit ad Dei promissionem. Moysen adoptatum domestica disciplina instituenσασθαι. illuminans, a nulla re materiali accensum. Servat nostro legislatore testatur hic populus, quen per Et quid opus est omnia singulatim exponere, quam multos etiam hic per aquam traduxerit, quam multis per serinonem columnam ignis prætulerit? quam multos nube spiritus conservaverit, quam multos cœlesti cibo aluerit? quomodo imitaretur petram, in qua quondam ligno aquæ os et vena aperta est, hoc est, cujus quondam os crucis figura tetigit? quemadmodum sitientes aqua illa potaret, magnitudine abundantiæ imitans abyssos, quale tabernaculum testimonii, et quidem corporaliter in suburbio fabricatus sit, pauperes corpore, pauperes spiritu ut essent, per bonam doctrinam efficiens, adeo ut eorum egestas ob beatitudinem memorabilis exsisteret, utpote veri regni donum gratiamque concilians! Tabernaculum autem verum, in quo Galat. v, 17. " Εxod.1, sqq. Exod. 111, sqq. PATROL. GR. XLVI. dum curat, a maternis uberibus, quandiu primam ætatem ejusmodi alimento nutriri conveniebat, non recedentem. Hoc item magistro veritas testatur. Cum educaretur enim ab externa sapientia, semper uberibus Ecclesiæ adhærebat, illius doctrinis animo crescens atque grandescens. Abnegavit atque repudiavit postea Moyses falso dictæ matris Gclam et commentitiam cognationem. Ne hic quidem diu permansit in eo statu, ut ejus studii nomine celebraretur atque clareret, cujus eum pudebat. Cum enim omnem ex litteris et disciplinis externis partam gloriam repudiasset, quemadmodum ille regnum, ad humile vitæ se transtulit institutum: quemadmodum etiam Moyses Ægyptiis thesauris prætulit Hebræos. Porro cum natura in unoquoque suum officium faciat (uniuscujusque enim caro concupiscit adversus spiritum '') ne hic quidem expers prolii erat, que ratio pura ab Ægyptia ratione petebatur, sed opem ferens meliori, mortuam faciebat eam, quæ adver sus Hebræam haud recte insurgebat. Hebræa autem ratio, expurgata est et incontaminata. Nam qui per mortificationem membrorum terrenorum animæ auxilium fert, excellentem fortitudinem atque virtutem Moysis quam adversus Ægyptium præstitit, imitatur. Præterire autem magnam partem historiæ convenit, ne si quis omnia plene atque exacte velit exponere, quæ et de Moyse Scriptura continet ", et in quibus magistri fuit cum Moyse similitudo, magnam auditoribus afferat molestiam. Reliquit Ægyptum Moyses post necem Egyptii, multoque interjecto tempore seorsum per se privatus degebat. Reliquit etiam hic urbanos tumultus, et materiales hos strepitus undique circumsonantes, et erat in solitudine divinæ philosophia addictus 1. Lumen illi per rubum alluxit. Habemus aliquid huic visioni cognatum etiam in hoc, quod dicamus. Nam cum nox esset, accidit ei illustratio atque affulgentia luminis domi oranti: expers autem materiæ quoddam lumen erat illud, divina virtute domicilium populum Moyses a tyranno liberatum. Paria de sacerdotium duxit ad Dei promissionem. Moysen adoptatum domestica disciplina instituenσασθαι. illuminans, a nulla re materiali accensum. Servat nostro legislatore testatur hic populus, quen per Et quid opus est omnia singulatim exponere, quam multos etiam hic per aquam traduxerit, quam multis per serinonem columnam ignis prætulerit? quam multos nube spiritus conservaverit, quam multos cœlesti cibo aluerit? quomodo imitaretur petram, in qua quondam ligno aquæ os et vena aperta est, hoc est, cujus quondam os crucis figura tetigit? quemadmodum sitientes aqua illa potaret, magnitudine abundantiæ imitans abyssos, quale tabernaculum testimonii, et quidem corporaliter in suburbio fabricatus sit, pauperes corpore, pauperes spiritu ut essent, per bonam doctrinam efficiens, adeo ut eorum egestas ob beatitudinem memorabilis exsisteret, utpote veri regni donum gratiamque concilians! Tabernaculum autem verum, in quo Galat. v, 17. " Εxod.1, sqq. Exod. 111, sqq. PATROL. GR. XLVI.

Α ψυχὴν ἐδημιούργει τῷ λόγῳ, καὶ στύλους τινὰς ἐν αὐτῇ κατασκευάζων· λογισμοὺς λέγω τοὺς στύλους τοὺς τὸ ἐπίπονον τῆς ἀρετῆς ὑπερείδοντας· καὶ λουτῆρας ὡσαύτως πρὸς τὸ ἐκπλύνειν τῆς ψυχῆς τὰ μιάσματα, τῷ ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν ὕδατι τὸν μολυσμὸν ἀποκλύζοντας. Οσας λυχνίας ἐνετίθει τῇ ἑκάστου ψυχῇ, καταφωτίζων τῷ λόγῳ τὰ κρύφια ! Οἷα τὰ τῶν προσευχῶν θυμιατήριά τε καὶ θυσιαστήρια κατ εσκεύασεν, ἐκ καθαροῦ καὶ ἀδόλου χρυσίου, τουτέστιν ἐξ ἀληθινῆς τε καὶ καθαρᾶς διαθέσεως, οὗ μηδὲν ὁ βαρὺς τῆς κενοδοξίας μόλυβδος τὴν λαμπηδόνα τῶν γινομένων ἡμαύρωσεν! Τί δεῖ λέγειν τὴν μυστικὴν κιβωτόν, οἵαν ἑκάστῳ ἐτεκτήνατο, τὰς πλάκας τῆς διαθήκης, τὰς τῷ θείῳ δακτύλῳ ἐγγεγραμμένας ἐνα τιθεὶς τῇ ψυχῇ ; Λέγω δὲ ταῦτα πρὸς ἐκεῖνο βλέπων, ὅτι τὴν ἑκάστου καρδίαν ἐποίει κιβωτόν, περιεκτικὴν τῶν πνευματικῶν μυστηρίων, γραπτὸν ἔχουσαν τὸν νόμον διὰ τῶν ἔργων καταγραφόμενον τῇ ἐνεργεία τοῦ Πνεύματος (οὕτω γὰρ ὁ δάκτυλος τοῦ Θεοῦ ἐρ- μηνεύεται)· ἐν ᾗ καὶ τῆς ἱερωσύνης ἡ ῥάβδος ἀεὶ τὸν ἴδιον καρπὸν ἐξήνθει, διὰ τῆς μετουσίας τῶν ἁγια σμάτων ἀναβλαστάνουσα· καὶ ἡ στάμνος οὐκ ἐκενοῦτο τοῦ μάννα. Τότε γὰρ κενὸν γίνεται τῆς ψυχῆς τὸ ἀγ γεῖον τῆς οὐρανίας τροφῆς, ἦταν ἁμαρτία παρεμπε- σοῦσα τὴν ἐπιρροήν τοῦ μάννα κωλύσῃ. Μάννα δέ ἐστιν ἄρτος οὐράνιος. Τί χρή λέγειν ὅπως δι' ἀκρι- βείας τὴν ἱερατικὴν στολὴν αὐτός τε περιετίθετο, καὶ κατεκόσμει τοὺς ἄλλους τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν ὑποδείγματι, ἀεὶ φέρων τὸν ἐπὶ τοῦ στήθους κόσμον, ᾧ ὄνομα 20- γεῖόν τε καὶ δήλωσις, καὶ ἀλήθεια ; "Α πάντα παρίη μι τοῖς φιλοπονωτέροις κατὰ τὴν τροπικὴν σημασίαν ἐφαρμόζειν τῷ διδασκάλῳ· δι' ὧν αὐτός τε τοιοῦτος ἦν, καὶ τοῖς ἄλλοις ἐκοινώνει τοῦ κόσμου. Πολλάκις ἔγνωμεν αὐτὸν καὶ ἐντὸς τοῦ γνόφου γενόμενον, οὗ ἦν ὁ Θεός. Τὸ γὰρ τοῖς ἄλλοις ἀθεώρητον, ἐκείνῳ ληπτὸν ἐποίει ἡ μυσταγωγία τοῦ Πνεύματος, ὡς δου κεῖν ἐντὸς τῆς περιοχῆς εἶναι τοῦ γνέφου, ᾧ ὁ περί τοῦ Θεοῦ λόγος εναποκρύπτεται. Πολλάκις ἀντέστη σεν ἑαυτὸν τοῖς ᾿Αμαληκίταις, ὅπλῳ χρησάμενος τῇ προσευχῇ. Οὗ τὰς χεῖρας επαίροντος, ὁ ἀληθινὸς Ἰησοῦς κατηγωνίζετο τῶν πολεμίων. Πολλῶν κατὰ τὸν Βαλαὰμ ἐκεῖνον γοήτων τὰς μαγγανείας διέλυσεν οἱ οὐχὶ τοῦ ἀληθινοῦ λόγου ἀκούοντες, ἀλλὰ τῇ ὀνώδει διδασκαλίᾳ τῶν δαιμόνων πειθόμενοι, ἀνενέργητον εἶχον εἰς κακίαν τὸ στόμα, τῆς τοῦ διδασκάλου εὐχῆς εἰς εὐλογίαν τὴν κατάραν μετατιθείσης. Ο Ταῦτα δὲ παρ' ἡμῶν λέγεται δι' ἐπιδρομῆς τε και συντομίας· ἐφαρμόσει δὲ τῇ ἀληθείᾳ τῶν γεγονότων τὰ καθ' ἕκαστον ὁ μὴ ἀγνοῶν τοῦ Ἁγίου τὸν βίον, ὅσοι διὰ φαρμακείας τε καὶ γοητείας ἐπιβουλάς κατά τινων συσκευάσαντες, ἄπρακτον ἔσχον τὴν πονηρίαν, μὴ συγχωρηθέντες ὑπὸ τῆς τοῦ διδασκάλου πίστεως προαγαγεῖν τὸ κακὸν εἰς τελείωσιν. ᾿Αλλὰ πάντα τὰ διά μέσου καταλιπών, τοῦ τέλους ἀμφοτέρων ἐπι- μνησθήσομαι· ἀφῆκε μὲν τὸν βίον ἑκάτερος· μνη- μέσυνον δὲ τῆς ἰδίας περὶ τὴν σάρκα σχέσεως, οὐ S. GREGORII NYSSENI Deus inhabitaret, uniuscujusque animam sermone efficiebat, etiam columnas quasdam exstruens in en cogitationes et rationes dico columnas, quæ laboribus oppressam virtutem suffulciant atque sustentent, atque etiam pelves (conficiens) ad eluen- dum animae pollutiones et inquinamenta, quibus aqua ex oculis emanante lituræ et maculæ abster- fecit: qui vero sermoni non obedientes, sed asi- inefficax ad malitiam os habebant, magistri precibus gerentur. Quam nulta candelabra in uniuscujusque anima imponebat, sermone illuminans occulta ! Quales orationum acerras et thuribula efficiebat! quales exstruebat ex puro auro, et in quo fraus ad- bibita non esset, hoc est, ex vera et pura affectione, ubi grave vanæ gloriæ plumbum nequaquam eo · rum, qua fierent, splendorem obscuraret! Quid opus est commemorare mysticain arcam, qualem unicuique fabricatus sit, tabulas testamenti divino B digito inscriptas animæ imponens? Hæc autem dico illo respiciens, quod uniuscujusque cor arcam efficiebat, quæ spiritualia mysteria comprehendere posset, continens legem scriptam, qua Spiritus operatione per opera describeretur: id enim per digitum Dei significatur : in qua arca etiam sacer- dotii virga suo semper fructu efflorescebat per par- ticipationem sanctificationum germinans et repul- lulans, et urna a manna nunquam vacua fiebat. Tunc enim animæ vas a cœlesti cibo vacuum sit, cum peccatum se insinuans influentiam mannæ prohibuerit. Manna autem panis coelestis est. Quidl opus est commemorare quo pacto sacerdotali stola cum ipse exquisite et caute se circumdaret, tum cæteros suo exemplo exornaret, semper ferens in pectore illum ornatum, cui nomen est et oraculum, ct decretum, et veritas, quæ omnia relinquo dili- gentioribus et magis industriis, ut ea per tropi- cam et allegoricam significationem præceptori ac- commodent: per quæ cum ipse talis erat, tum cum aliis ornatum cum communicabat. Sæpenumero animadvertimus eum etiam intra caliginem versari, ubi Deus erat. Nam quod alii cernere atque con- templari non poterant, id illi doctrina spiritus qua in sacris institutus erat, comprehensibile efficiebat : adeo ut intra amplexum caliginis esse videretur, in qua sermo de Dco occultatur. Sæpenumero se opposuit Amalecitis pro scuto usus oratione. Quo manus tollente verus Jesus hostes devincebat. Multorum præstigiatorum et incantatorum Balaam illius similium imposturas discussit atque irritas ninæ dæmonum doctrinæ obtemperantes erant, maledictionem convertentibus in benedictionem. Cæterum hæc a nobis per transcursum et com- pendium dicuntur : quæ singulatim quicunque vi- tam Sancti non ignorat, accommodabit ad rerum gestarum veritatem, quam multi qui veneficiis et incantationibus adversus quosdam insiḍias in- struxissent, inefficacem improbitatem habuerunt, cum non liceret eis per fidem preceptoris nalum producere ad effectum. Sed relictis omnibus, quæ medio tempore acta sunt, de fine utriusque com- memorabo. Reliquit quidem uterque sæculum, y

Α ψυχὴν ἐδημιούργει τῷ λόγῳ, καὶ στύλους τινὰς ἐν αὐτῇ κατασκευάζων· λογισμοὺς λέγω τοὺς στύλους τοὺς τὸ ἐπίπονον τῆς ἀρετῆς ὑπερείδοντας· καὶ λουτῆρας ὡσαύτως πρὸς τὸ ἐκπλύνειν τῆς ψυχῆς τὰ μιάσματα, τῷ ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν ὕδατι τὸν μολυσμὸν ἀποκλύζοντας. Οσας λυχνίας ἐνετίθει τῇ ἑκάστου ψυχῇ, καταφωτίζων τῷ λόγῳ τὰ κρύφια ! Οἷα τὰ τῶν προσευχῶν θυμιατήριά τε καὶ θυσιαστήρια κατ εσκεύασεν, ἐκ καθαροῦ καὶ ἀδόλου χρυσίου, τουτέστιν ἐξ ἀληθινῆς τε καὶ καθαρᾶς διαθέσεως, οὗ μηδὲν ὁ βαρὺς τῆς κενοδοξίας μόλυβδος τὴν λαμπηδόνα τῶν γινομένων ἡμαύρωσεν! Τί δεῖ λέγειν τὴν μυστικὴν κιβωτόν, οἵαν ἑκάστῳ ἐτεκτήνατο, τὰς πλάκας τῆς διαθήκης, τὰς τῷ θείῳ δακτύλῳ ἐγγεγραμμένας ἐνα τιθεὶς τῇ ψυχῇ ; Λέγω δὲ ταῦτα πρὸς ἐκεῖνο βλέπων, ὅτι τὴν ἑκάστου καρδίαν ἐποίει κιβωτόν, περιεκτικὴν τῶν πνευματικῶν μυστηρίων, γραπτὸν ἔχουσαν τὸν νόμον διὰ τῶν ἔργων καταγραφόμενον τῇ ἐνεργεία τοῦ Πνεύματος (οὕτω γὰρ ὁ δάκτυλος τοῦ Θεοῦ ἐρ- μηνεύεται)· ἐν ᾗ καὶ τῆς ἱερωσύνης ἡ ῥάβδος ἀεὶ τὸν ἴδιον καρπὸν ἐξήνθει, διὰ τῆς μετουσίας τῶν ἁγια σμάτων ἀναβλαστάνουσα· καὶ ἡ στάμνος οὐκ ἐκενοῦτο τοῦ μάννα. Τότε γὰρ κενὸν γίνεται τῆς ψυχῆς τὸ ἀγ γεῖον τῆς οὐρανίας τροφῆς, ἦταν ἁμαρτία παρεμπε- σοῦσα τὴν ἐπιρροήν τοῦ μάννα κωλύσῃ. Μάννα δέ ἐστιν ἄρτος οὐράνιος. Τί χρή λέγειν ὅπως δι' ἀκρι- βείας τὴν ἱερατικὴν στολὴν αὐτός τε περιετίθετο, καὶ κατεκόσμει τοὺς ἄλλους τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν ὑποδείγματι, ἀεὶ φέρων τὸν ἐπὶ τοῦ στήθους κόσμον, ᾧ ὄνομα 20- γεῖόν τε καὶ δήλωσις, καὶ ἀλήθεια ; "Α πάντα παρίη μι τοῖς φιλοπονωτέροις κατὰ τὴν τροπικὴν σημασίαν ἐφαρμόζειν τῷ διδασκάλῳ· δι' ὧν αὐτός τε τοιοῦτος ἦν, καὶ τοῖς ἄλλοις ἐκοινώνει τοῦ κόσμου. Πολλάκις ἔγνωμεν αὐτὸν καὶ ἐντὸς τοῦ γνόφου γενόμενον, οὗ ἦν ὁ Θεός. Τὸ γὰρ τοῖς ἄλλοις ἀθεώρητον, ἐκείνῳ ληπτὸν ἐποίει ἡ μυσταγωγία τοῦ Πνεύματος, ὡς δου κεῖν ἐντὸς τῆς περιοχῆς εἶναι τοῦ γνέφου, ᾧ ὁ περί τοῦ Θεοῦ λόγος εναποκρύπτεται. Πολλάκις ἀντέστη σεν ἑαυτὸν τοῖς ᾿Αμαληκίταις, ὅπλῳ χρησάμενος τῇ προσευχῇ. Οὗ τὰς χεῖρας επαίροντος, ὁ ἀληθινὸς Ἰησοῦς κατηγωνίζετο τῶν πολεμίων. Πολλῶν κατὰ τὸν Βαλαὰμ ἐκεῖνον γοήτων τὰς μαγγανείας διέλυσεν οἱ οὐχὶ τοῦ ἀληθινοῦ λόγου ἀκούοντες, ἀλλὰ τῇ ὀνώδει διδασκαλίᾳ τῶν δαιμόνων πειθόμενοι, ἀνενέργητον εἶχον εἰς κακίαν τὸ στόμα, τῆς τοῦ διδασκάλου εὐχῆς εἰς εὐλογίαν τὴν κατάραν μετατιθείσης. Ο Ταῦτα δὲ παρ' ἡμῶν λέγεται δι' ἐπιδρομῆς τε και συντομίας· ἐφαρμόσει δὲ τῇ ἀληθείᾳ τῶν γεγονότων τὰ καθ' ἕκαστον ὁ μὴ ἀγνοῶν τοῦ Ἁγίου τὸν βίον, ὅσοι διὰ φαρμακείας τε καὶ γοητείας ἐπιβουλάς κατά τινων συσκευάσαντες, ἄπρακτον ἔσχον τὴν πονηρίαν, μὴ συγχωρηθέντες ὑπὸ τῆς τοῦ διδασκάλου πίστεως προαγαγεῖν τὸ κακὸν εἰς τελείωσιν. ᾿Αλλὰ πάντα τὰ διά μέσου καταλιπών, τοῦ τέλους ἀμφοτέρων ἐπι- μνησθήσομαι· ἀφῆκε μὲν τὸν βίον ἑκάτερος· μνη- μέσυνον δὲ τῆς ἰδίας περὶ τὴν σάρκα σχέσεως, οὐ S. GREGORII NYSSENI Deus inhabitaret, uniuscujusque animam sermone efficiebat, etiam columnas quasdam exstruens in en cogitationes et rationes dico columnas, quæ laboribus oppressam virtutem suffulciant atque sustentent, atque etiam pelves (conficiens) ad eluen- dum animae pollutiones et inquinamenta, quibus aqua ex oculis emanante lituræ et maculæ abster- fecit: qui vero sermoni non obedientes, sed asi- inefficax ad malitiam os habebant, magistri precibus gerentur. Quam nulta candelabra in uniuscujusque anima imponebat, sermone illuminans occulta ! Quales orationum acerras et thuribula efficiebat! quales exstruebat ex puro auro, et in quo fraus ad- bibita non esset, hoc est, ex vera et pura affectione, ubi grave vanæ gloriæ plumbum nequaquam eo · rum, qua fierent, splendorem obscuraret! Quid opus est commemorare mysticain arcam, qualem unicuique fabricatus sit, tabulas testamenti divino B digito inscriptas animæ imponens? Hæc autem dico illo respiciens, quod uniuscujusque cor arcam efficiebat, quæ spiritualia mysteria comprehendere posset, continens legem scriptam, qua Spiritus operatione per opera describeretur: id enim per digitum Dei significatur : in qua arca etiam sacer- dotii virga suo semper fructu efflorescebat per par- ticipationem sanctificationum germinans et repul- lulans, et urna a manna nunquam vacua fiebat. Tunc enim animæ vas a cœlesti cibo vacuum sit, cum peccatum se insinuans influentiam mannæ prohibuerit. Manna autem panis coelestis est. Quidl opus est commemorare quo pacto sacerdotali stola cum ipse exquisite et caute se circumdaret, tum cæteros suo exemplo exornaret, semper ferens in pectore illum ornatum, cui nomen est et oraculum, ct decretum, et veritas, quæ omnia relinquo dili- gentioribus et magis industriis, ut ea per tropi- cam et allegoricam significationem præceptori ac- commodent: per quæ cum ipse talis erat, tum cum aliis ornatum cum communicabat. Sæpenumero animadvertimus eum etiam intra caliginem versari, ubi Deus erat. Nam quod alii cernere atque con- templari non poterant, id illi doctrina spiritus qua in sacris institutus erat, comprehensibile efficiebat : adeo ut intra amplexum caliginis esse videretur, in qua sermo de Dco occultatur. Sæpenumero se opposuit Amalecitis pro scuto usus oratione. Quo manus tollente verus Jesus hostes devincebat. Multorum præstigiatorum et incantatorum Balaam illius similium imposturas discussit atque irritas ninæ dæmonum doctrinæ obtemperantes erant, maledictionem convertentibus in benedictionem. Cæterum hæc a nobis per transcursum et com- pendium dicuntur : quæ singulatim quicunque vi- tam Sancti non ignorat, accommodabit ad rerum gestarum veritatem, quam multi qui veneficiis et incantationibus adversus quosdam insiḍias in- struxissent, inefficacem improbitatem habuerunt, cum non liceret eis per fidem preceptoris nalum producere ad effectum. Sed relictis omnibus, quæ medio tempore acta sunt, de fine utriusque com- memorabo. Reliquit quidem uterque sæculum, y

Α ψυχὴν ἐδημιούργει τῷ λόγῳ, καὶ στύλους τινὰς ἐν αὐτῇ κατασκευάζων· λογισμοὺς λέγω τοὺς στύλους τοὺς τὸ ἐπίπονον τῆς ἀρετῆς ὑπερείδοντας· καὶ λουτῆρας ὡσαύτως πρὸς τὸ ἐκπλύνειν τῆς ψυχῆς τὰ μιάσματα, τῷ ἐκ τῶν ὀφθαλμῶν ὕδατι τὸν μολυσμὸν ἀποκλύζοντας. Οσας λυχνίας ἐνετίθει τῇ ἑκάστου ψυχῇ, καταφωτίζων τῷ λόγῳ τὰ κρύφια ! Οἷα τὰ τῶν προσευχῶν θυμιατήριά τε καὶ θυσιαστήρια κατ εσκεύασεν, ἐκ καθαροῦ καὶ ἀδόλου χρυσίου, τουτέστιν ἐξ ἀληθινῆς τε καὶ καθαρᾶς διαθέσεως, οὗ μηδὲν ὁ βαρὺς τῆς κενοδοξίας μόλυβδος τὴν λαμπηδόνα τῶν γινομένων ἡμαύρωσεν! Τί δεῖ λέγειν τὴν μυστικὴν κιβωτόν, οἵαν ἑκάστῳ ἐτεκτήνατο, τὰς πλάκας τῆς διαθήκης, τὰς τῷ θείῳ δακτύλῳ ἐγγεγραμμένας ἐνα τιθεὶς τῇ ψυχῇ ; Λέγω δὲ ταῦτα πρὸς ἐκεῖνο βλέπων, ὅτι τὴν ἑκάστου καρδίαν ἐποίει κιβωτόν, περιεκτικὴν τῶν πνευματικῶν μυστηρίων, γραπτὸν ἔχουσαν τὸν νόμον διὰ τῶν ἔργων καταγραφόμενον τῇ ἐνεργεία τοῦ Πνεύματος (οὕτω γὰρ ὁ δάκτυλος τοῦ Θεοῦ ἐρ- μηνεύεται)· ἐν ᾗ καὶ τῆς ἱερωσύνης ἡ ῥάβδος ἀεὶ τὸν ἴδιον καρπὸν ἐξήνθει, διὰ τῆς μετουσίας τῶν ἁγια σμάτων ἀναβλαστάνουσα· καὶ ἡ στάμνος οὐκ ἐκενοῦτο τοῦ μάννα. Τότε γὰρ κενὸν γίνεται τῆς ψυχῆς τὸ ἀγ γεῖον τῆς οὐρανίας τροφῆς, ἦταν ἁμαρτία παρεμπε- σοῦσα τὴν ἐπιρροήν τοῦ μάννα κωλύσῃ. Μάννα δέ ἐστιν ἄρτος οὐράνιος. Τί χρή λέγειν ὅπως δι' ἀκρι- βείας τὴν ἱερατικὴν στολὴν αὐτός τε περιετίθετο, καὶ κατεκόσμει τοὺς ἄλλους τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν ὑποδείγματι, ἀεὶ φέρων τὸν ἐπὶ τοῦ στήθους κόσμον, ᾧ ὄνομα 20- γεῖόν τε καὶ δήλωσις, καὶ ἀλήθεια ; "Α πάντα παρίη μι τοῖς φιλοπονωτέροις κατὰ τὴν τροπικὴν σημασίαν ἐφαρμόζειν τῷ διδασκάλῳ· δι' ὧν αὐτός τε τοιοῦτος ἦν, καὶ τοῖς ἄλλοις ἐκοινώνει τοῦ κόσμου. Πολλάκις ἔγνωμεν αὐτὸν καὶ ἐντὸς τοῦ γνόφου γενόμενον, οὗ ἦν ὁ Θεός. Τὸ γὰρ τοῖς ἄλλοις ἀθεώρητον, ἐκείνῳ ληπτὸν ἐποίει ἡ μυσταγωγία τοῦ Πνεύματος, ὡς δου κεῖν ἐντὸς τῆς περιοχῆς εἶναι τοῦ γνέφου, ᾧ ὁ περί τοῦ Θεοῦ λόγος εναποκρύπτεται. Πολλάκις ἀντέστη σεν ἑαυτὸν τοῖς ᾿Αμαληκίταις, ὅπλῳ χρησάμενος τῇ προσευχῇ. Οὗ τὰς χεῖρας επαίροντος, ὁ ἀληθινὸς Ἰησοῦς κατηγωνίζετο τῶν πολεμίων. Πολλῶν κατὰ τὸν Βαλαὰμ ἐκεῖνον γοήτων τὰς μαγγανείας διέλυσεν οἱ οὐχὶ τοῦ ἀληθινοῦ λόγου ἀκούοντες, ἀλλὰ τῇ ὀνώδει διδασκαλίᾳ τῶν δαιμόνων πειθόμενοι, ἀνενέργητον εἶχον εἰς κακίαν τὸ στόμα, τῆς τοῦ διδασκάλου εὐχῆς εἰς εὐλογίαν τὴν κατάραν μετατιθείσης. Ο Ταῦτα δὲ παρ' ἡμῶν λέγεται δι' ἐπιδρομῆς τε και συντομίας· ἐφαρμόσει δὲ τῇ ἀληθείᾳ τῶν γεγονότων τὰ καθ' ἕκαστον ὁ μὴ ἀγνοῶν τοῦ Ἁγίου τὸν βίον, ὅσοι διὰ φαρμακείας τε καὶ γοητείας ἐπιβουλάς κατά τινων συσκευάσαντες, ἄπρακτον ἔσχον τὴν πονηρίαν, μὴ συγχωρηθέντες ὑπὸ τῆς τοῦ διδασκάλου πίστεως προαγαγεῖν τὸ κακὸν εἰς τελείωσιν. ᾿Αλλὰ πάντα τὰ διά μέσου καταλιπών, τοῦ τέλους ἀμφοτέρων ἐπι- μνησθήσομαι· ἀφῆκε μὲν τὸν βίον ἑκάτερος· μνη- μέσυνον δὲ τῆς ἰδίας περὶ τὴν σάρκα σχέσεως, οὐ S. GREGORII NYSSENI Deus inhabitaret, uniuscujusque animam sermone efficiebat, etiam columnas quasdam exstruens in en cogitationes et rationes dico columnas, quæ laboribus oppressam virtutem suffulciant atque sustentent, atque etiam pelves (conficiens) ad eluen- dum animae pollutiones et inquinamenta, quibus aqua ex oculis emanante lituræ et maculæ abster- fecit: qui vero sermoni non obedientes, sed asi- inefficax ad malitiam os habebant, magistri precibus gerentur. Quam nulta candelabra in uniuscujusque anima imponebat, sermone illuminans occulta ! Quales orationum acerras et thuribula efficiebat! quales exstruebat ex puro auro, et in quo fraus ad- bibita non esset, hoc est, ex vera et pura affectione, ubi grave vanæ gloriæ plumbum nequaquam eo · rum, qua fierent, splendorem obscuraret! Quid opus est commemorare mysticain arcam, qualem unicuique fabricatus sit, tabulas testamenti divino B digito inscriptas animæ imponens? Hæc autem dico illo respiciens, quod uniuscujusque cor arcam efficiebat, quæ spiritualia mysteria comprehendere posset, continens legem scriptam, qua Spiritus operatione per opera describeretur: id enim per digitum Dei significatur : in qua arca etiam sacer- dotii virga suo semper fructu efflorescebat per par- ticipationem sanctificationum germinans et repul- lulans, et urna a manna nunquam vacua fiebat. Tunc enim animæ vas a cœlesti cibo vacuum sit, cum peccatum se insinuans influentiam mannæ prohibuerit. Manna autem panis coelestis est. Quidl opus est commemorare quo pacto sacerdotali stola cum ipse exquisite et caute se circumdaret, tum cæteros suo exemplo exornaret, semper ferens in pectore illum ornatum, cui nomen est et oraculum, ct decretum, et veritas, quæ omnia relinquo dili- gentioribus et magis industriis, ut ea per tropi- cam et allegoricam significationem præceptori ac- commodent: per quæ cum ipse talis erat, tum cum aliis ornatum cum communicabat. Sæpenumero animadvertimus eum etiam intra caliginem versari, ubi Deus erat. Nam quod alii cernere atque con- templari non poterant, id illi doctrina spiritus qua in sacris institutus erat, comprehensibile efficiebat : adeo ut intra amplexum caliginis esse videretur, in qua sermo de Dco occultatur. Sæpenumero se opposuit Amalecitis pro scuto usus oratione. Quo manus tollente verus Jesus hostes devincebat. Multorum præstigiatorum et incantatorum Balaam illius similium imposturas discussit atque irritas ninæ dæmonum doctrinæ obtemperantes erant, maledictionem convertentibus in benedictionem. Cæterum hæc a nobis per transcursum et com- pendium dicuntur : quæ singulatim quicunque vi- tam Sancti non ignorat, accommodabit ad rerum gestarum veritatem, quam multi qui veneficiis et incantationibus adversus quosdam insiḍias in- struxissent, inefficacem improbitatem habuerunt, cum non liceret eis per fidem preceptoris nalum producere ad effectum. Sed relictis omnibus, quæ medio tempore acta sunt, de fine utriusque com- memorabo. Reliquit quidem uterque sæculum, y

Β θέτερος αὐτῶν τῷ βίῳ κατέλιπεν. Οὔτε γὰρ Μωυ- σέως τάφος εὑρίσκεται, οὔτε οὗτος περιουσίᾳ τινὶ ὑλικῇ ὑπεχώσθη· ἀλλ' ὁμοῦ τε παρῆλθε τὸν βίον, καὶ συμπαρῆλθεν αὐτῷ πάντα, δι' ὧν ὁ βίος τῶν ἀνθρώ των ἔχει τὴν σύστασιν, ὡς μηδὲν εὑρεθῆναι τοῦ ἀν δρὸς ὑλικὸν μνημεῖον ἐκ τῆς τῶν ὑπολειφθέντων περιουσίας καταχωννύον αὐτοῦ τὴν πρὸς τὸ κρεῖττον ὑπόληψιν. Ωσπερ ἐπὶ τοῦ Μωσέως ἡ ἱστορία λέγουσα τοῦτο, ὅτι οὐχ εὑρέθη αὐτοῦ τάφος ἕως τῆς σήμερον ἡμέρα;. Εἰ οὖν τοιοῦτος ἀπὸ τοῦ λόγου ἡμῖν ἀναδέ- δεικται ὁ Μέγας Βασίλειος, ὥστε μή πόρρω τῶν ἁγίων εἶναι αὐτὸν διὰ τοῦ βίου πρὸς ἕκαστον τῶν μεγάλων παρατιθέμενον, καλῶς ἡμῖν ἡ ἀκολουθία τῶν ἑορτῶν ἐπὶ τοῦτον ἄγει νῦν τὴν ἐνεστῶσαν παν- ήγυριν. Ἀλλὰ μὴν διὰ τῶν κεχαρισμένων ἐκείνῳ προσαγαγεῖν πρέπον ἂν εἴη τὴν μνήμην. Οὐκοῦν σκεπτέον ὅπως διαθέντες τὴν ἑορτήν, κεχαρισμένως τῷ ἁγίῳ πανηγυρίσομεν. "Αρά τις ἐπιζητήσει τὸν ἐπιδεικτικὸν ἐπ' αὐτοῦ καὶ κομπώδη τῶν ἐγκωμίων τρόπον ; Πατρίδα καὶ γένος, καὶ τὴν ἐκ γονέων ἀνα- τροφὴν, καὶ τὰ καθ᾿ ἕκαστον τοῦ βίου ἐπιτηδεύματα, οἷς συνηυξήθη τε καὶ συνήκμασε, καὶ δι' ὧν τὸ περιφανές τε καὶ περίβλεπτον ἔσχεν ἐν ἀνδράσι γε- γονώς. ᾿Αλλὰ παρωθεῖται πᾶσαν τὴν κομπώδη ταύτ την ὑψηγορίαν τὸ μέγεθος τῶν περὶ αὐτὸν θεωρου μένων καλῶν, ὅτι πρὸς τοὐναντίον ἐκβαίνει τὸ σπου δαζόμενον, τῷ μὴ εἶναι δύναμιν ἐν λόγοις τοιαύτην, Στις τοῦ μεγέθους τῶν θαυμάτων πρὸς ἀξίαν ἐφ- ἄγεται. Ὡς ἂν οὖν μὴ τῇ μικροφυΐα τοῦ λόγου συγχ καθαιρεθείη τὸ θαῦμα, καὶ τῆς ἐν ἑκάστῳ νῦν περὶ αὐτοῦ δόξης γένοιτό τις διὰ τῶν ἐπαινεῖν ἐπιχειρούν των ἐλάττωσις, κρεῖττον ἂν εἴη τῇ σιωπῇ μᾶλλον αὔξειν ἐν ἑαυτοῖς τὸ θαῦμα, ἢ διὰ τοῦ λόγου κατα σμικρύνειν τὸν ἔπαινον. Τί γὰρ ἄν τις τοιοῦτον εἰ- πών, σεμνότερον αὐτὸν ἀπεργάσαιτο ; "Αρα δέξαιτο ἂν ἐκεῖνος τὴν διὰ σαρκός τε καὶ αἵματος λεγομένην εὐγένειαν; Καὶ τίς οὐκ οἶδεν τοῦ μεγάλου τὴν περί τὴν σάρκα διάθεσιν, ὡς ἐναντίως πρὸς αὐτὴν εἶχεν, καθάπερ ἀνδράποδόν τι δραπετικὸν ἀεὶ τοῖς ἐκ τῶν λογισμῶν δεσμοῖς περιβάλλων, καὶ διὰ τῆς ἀκροτά της κακοπαθείας τε καὶ ἐγκρατείας, μαστίζων τε καὶ στρεβλῶν τὸν μαστιγίαν ἐκεῖνον δοῦλον τὸ σῶμα, οἷόν τις ἀπαραίτητος δεσπότης, οὐδεμίαν ἄνεσιν ἐνδιδοὺς τῷ δεσμώτῃ ; Τὸν οὖν οὕτως ἔχοντα περὶ τὴν σάρκα, διὰ τῆς σωματικῆς εὐεργεσίας ἀποσεμνύνειν, τῶν ἀλογωτάτων ἂν εἴη. Πῶς γὰρ ὑπὸ τούτου νῦν τιμη- θήσεται, ᾧ παρὰ τὴν ζωὴν ἐπῃσχύνετο ; Ομοίως δὲ καὶ τῆς πατρίδος ἡ μνήμη, τῷ περὶ τοῦ γένους συν εκβάλλεται λόγῳ. Ο γὰρ παντὸς ὑπερθεὶς ἑαυτὸν τοῦ κόσμου, καὶ οἷον στενοχωρούμενος ἐν πάσῃ τῇ αἰσθητῇ τῶν στοιχείων φύσει, ώς μηδὲ τὸν οὐρανὸν φέρειν ἑαυτοῦ ὑπερκείμενον· ἀλλ᾽ εἰς τὸ ἐπέκεινα ἴεσθαι τῇ ψυχῇ, καὶ ὑπερκύπτοντα τὴν αἰσθητὴν τοῦ κόσμου περιοχὴν ἀεὶ τοῖς νοητοῖς ἐμβατεύειν, καὶ συμμετεωροπορεῖν ταῖς θείαις δυνάμεσι, μηδὲν τῷ σωματικῷ ἐφολκίῳ πρὸς τὴν τοῦ νοῦ πορείαν ἐμποδί ζόμενος· πότε ἂν δέξαιτο μέρει τινὶ τῆς γῆς ἑαυτὸν ΕΧΕΙ, 6. ἡ IN LAUDEM FRATRIS BASILII. A monumentum vero sui circa carnem habitus neu- Deut. C D ter eorum sæculo reliquit. Neque enim Moysis sepulcrum exstat, neque hic copia quadam materiali humatus est ; sed simul et vitam transiit, et omnia, quibus hominum vita conservatur, una dilapsa sunt : adeo ut nullum exstet materiale viri monumentum ex copia relictarum facultatum exstructum, quo existimatio ejus ad speciem augustiorem obruta teneatur: quemadmodum historia de Moyse hoc dicit, quod non inventum sit ejus sepulcrum usque in hodiernum diem ". Si igitur talis oratione a nobis demonstratus est esse Basilius Magnus, qui, si cum unoquoque magnatium inter viros sanctos vita ejus comparetur, non procul ab illis abfuturus sit, recte a nobis feriarum vicissitudine propter hunc praesens nunc agitur conventus. Proinde con- veniens et commodum fuerit memoriam viri per res illi gratas concelebrare. Itaque dispiciendum et considerandum est, qua ratione festum hunc diem constituentes ita conventum agamus, ut san- cto cordi est. An aliquis demonstrativum in eo dicendi genus atque inflatum laudationum morem requiret? Quæ patria fuerit, quo genere ortus, quo modo a parentibus educatus, quæ singulatim vitæ studia fuerint, quibuscum simul et creverit et viguerit, et inter viros clarus, spectabilis et illu- stris evaserit? At magnitudo bonorum quæ circa eum spectantur, omne hoc inflatum et sublime ge- nus dicendi repudiat et aversatur, quia negotium in contrárium redigitur, eo quod non sit ejusmodi vis in verbis, quæ miraculorum magnitudinem pro dignitate assequatur. Ne igitur una cum orationis exilitate miraculum deprimatur et extenuetur, ejus- que quam nunc unusquisque de eo conceptam ha- bet opinionem, per eos qui laudare conati fuerint, aliqua diminutio fiat : commodius fuerit silentio potius in nobis augere miraculum, quam oratione laudem imminuere atque extenuare. Quali eniun oratione quis eum augustiorem effecerit? An ille eam, quæ per carnem et sanguinem (contingere) dicitur nobilitatem ac generis claritudinem appro- baverit? Et quis ignorat magni illius erga carnem affectionem, quam ei adversarius esset, tanquam mancipio cuidam fugitivo semper vincula rationumn injiciens, ac per summam aflictionem atque conti nentiam flagellans et torquens verberonem illum servum corpus, quasi quidam inexorabilis dominus nullam vincto relaxationem indulgens? Eum igitur, qui ita affectus esset erga carnem, propter corpo- rale beneficium celebrare et verbis extollere, res absurdissima fuerit. Nam qui nunc ab ea re hono- rabitur, cujus eum in vita pudebat? Atque similiter una cum quæstione generis, patriæ quoque mentio ejicitur et repudiatur. Qui enim se supra omnem mundum posuerat, et quasi coarctabatur in omni sensibili elementorum natura, adeo ut ne roœlum quidem supra se positum ferret, sed ad ulteriora

Β θέτερος αὐτῶν τῷ βίῳ κατέλιπεν. Οὔτε γὰρ Μωυ- σέως τάφος εὑρίσκεται, οὔτε οὗτος περιουσίᾳ τινὶ ὑλικῇ ὑπεχώσθη· ἀλλ' ὁμοῦ τε παρῆλθε τὸν βίον, καὶ συμπαρῆλθεν αὐτῷ πάντα, δι' ὧν ὁ βίος τῶν ἀνθρώ των ἔχει τὴν σύστασιν, ὡς μηδὲν εὑρεθῆναι τοῦ ἀν δρὸς ὑλικὸν μνημεῖον ἐκ τῆς τῶν ὑπολειφθέντων περιουσίας καταχωννύον αὐτοῦ τὴν πρὸς τὸ κρεῖττον ὑπόληψιν. Ωσπερ ἐπὶ τοῦ Μωσέως ἡ ἱστορία λέγουσα τοῦτο, ὅτι οὐχ εὑρέθη αὐτοῦ τάφος ἕως τῆς σήμερον ἡμέρα;. Εἰ οὖν τοιοῦτος ἀπὸ τοῦ λόγου ἡμῖν ἀναδέ- δεικται ὁ Μέγας Βασίλειος, ὥστε μή πόρρω τῶν ἁγίων εἶναι αὐτὸν διὰ τοῦ βίου πρὸς ἕκαστον τῶν μεγάλων παρατιθέμενον, καλῶς ἡμῖν ἡ ἀκολουθία τῶν ἑορτῶν ἐπὶ τοῦτον ἄγει νῦν τὴν ἐνεστῶσαν παν- ήγυριν. Ἀλλὰ μὴν διὰ τῶν κεχαρισμένων ἐκείνῳ προσαγαγεῖν πρέπον ἂν εἴη τὴν μνήμην. Οὐκοῦν σκεπτέον ὅπως διαθέντες τὴν ἑορτήν, κεχαρισμένως τῷ ἁγίῳ πανηγυρίσομεν. "Αρά τις ἐπιζητήσει τὸν ἐπιδεικτικὸν ἐπ' αὐτοῦ καὶ κομπώδη τῶν ἐγκωμίων τρόπον ; Πατρίδα καὶ γένος, καὶ τὴν ἐκ γονέων ἀνα- τροφὴν, καὶ τὰ καθ᾿ ἕκαστον τοῦ βίου ἐπιτηδεύματα, οἷς συνηυξήθη τε καὶ συνήκμασε, καὶ δι' ὧν τὸ περιφανές τε καὶ περίβλεπτον ἔσχεν ἐν ἀνδράσι γε- γονώς. ᾿Αλλὰ παρωθεῖται πᾶσαν τὴν κομπώδη ταύτ την ὑψηγορίαν τὸ μέγεθος τῶν περὶ αὐτὸν θεωρου μένων καλῶν, ὅτι πρὸς τοὐναντίον ἐκβαίνει τὸ σπου δαζόμενον, τῷ μὴ εἶναι δύναμιν ἐν λόγοις τοιαύτην, Στις τοῦ μεγέθους τῶν θαυμάτων πρὸς ἀξίαν ἐφ- ἄγεται. Ὡς ἂν οὖν μὴ τῇ μικροφυΐα τοῦ λόγου συγχ καθαιρεθείη τὸ θαῦμα, καὶ τῆς ἐν ἑκάστῳ νῦν περὶ αὐτοῦ δόξης γένοιτό τις διὰ τῶν ἐπαινεῖν ἐπιχειρούν των ἐλάττωσις, κρεῖττον ἂν εἴη τῇ σιωπῇ μᾶλλον αὔξειν ἐν ἑαυτοῖς τὸ θαῦμα, ἢ διὰ τοῦ λόγου κατα σμικρύνειν τὸν ἔπαινον. Τί γὰρ ἄν τις τοιοῦτον εἰ- πών, σεμνότερον αὐτὸν ἀπεργάσαιτο ; "Αρα δέξαιτο ἂν ἐκεῖνος τὴν διὰ σαρκός τε καὶ αἵματος λεγομένην εὐγένειαν; Καὶ τίς οὐκ οἶδεν τοῦ μεγάλου τὴν περί τὴν σάρκα διάθεσιν, ὡς ἐναντίως πρὸς αὐτὴν εἶχεν, καθάπερ ἀνδράποδόν τι δραπετικὸν ἀεὶ τοῖς ἐκ τῶν λογισμῶν δεσμοῖς περιβάλλων, καὶ διὰ τῆς ἀκροτά της κακοπαθείας τε καὶ ἐγκρατείας, μαστίζων τε καὶ στρεβλῶν τὸν μαστιγίαν ἐκεῖνον δοῦλον τὸ σῶμα, οἷόν τις ἀπαραίτητος δεσπότης, οὐδεμίαν ἄνεσιν ἐνδιδοὺς τῷ δεσμώτῃ ; Τὸν οὖν οὕτως ἔχοντα περὶ τὴν σάρκα, διὰ τῆς σωματικῆς εὐεργεσίας ἀποσεμνύνειν, τῶν ἀλογωτάτων ἂν εἴη. Πῶς γὰρ ὑπὸ τούτου νῦν τιμη- θήσεται, ᾧ παρὰ τὴν ζωὴν ἐπῃσχύνετο ; Ομοίως δὲ καὶ τῆς πατρίδος ἡ μνήμη, τῷ περὶ τοῦ γένους συν εκβάλλεται λόγῳ. Ο γὰρ παντὸς ὑπερθεὶς ἑαυτὸν τοῦ κόσμου, καὶ οἷον στενοχωρούμενος ἐν πάσῃ τῇ αἰσθητῇ τῶν στοιχείων φύσει, ώς μηδὲ τὸν οὐρανὸν φέρειν ἑαυτοῦ ὑπερκείμενον· ἀλλ᾽ εἰς τὸ ἐπέκεινα ἴεσθαι τῇ ψυχῇ, καὶ ὑπερκύπτοντα τὴν αἰσθητὴν τοῦ κόσμου περιοχὴν ἀεὶ τοῖς νοητοῖς ἐμβατεύειν, καὶ συμμετεωροπορεῖν ταῖς θείαις δυνάμεσι, μηδὲν τῷ σωματικῷ ἐφολκίῳ πρὸς τὴν τοῦ νοῦ πορείαν ἐμποδί ζόμενος· πότε ἂν δέξαιτο μέρει τινὶ τῆς γῆς ἑαυτὸν ΕΧΕΙ, 6. ἡ IN LAUDEM FRATRIS BASILII. A monumentum vero sui circa carnem habitus neu- Deut. C D ter eorum sæculo reliquit. Neque enim Moysis sepulcrum exstat, neque hic copia quadam materiali humatus est ; sed simul et vitam transiit, et omnia, quibus hominum vita conservatur, una dilapsa sunt : adeo ut nullum exstet materiale viri monumentum ex copia relictarum facultatum exstructum, quo existimatio ejus ad speciem augustiorem obruta teneatur: quemadmodum historia de Moyse hoc dicit, quod non inventum sit ejus sepulcrum usque in hodiernum diem ". Si igitur talis oratione a nobis demonstratus est esse Basilius Magnus, qui, si cum unoquoque magnatium inter viros sanctos vita ejus comparetur, non procul ab illis abfuturus sit, recte a nobis feriarum vicissitudine propter hunc praesens nunc agitur conventus. Proinde con- veniens et commodum fuerit memoriam viri per res illi gratas concelebrare. Itaque dispiciendum et considerandum est, qua ratione festum hunc diem constituentes ita conventum agamus, ut san- cto cordi est. An aliquis demonstrativum in eo dicendi genus atque inflatum laudationum morem requiret? Quæ patria fuerit, quo genere ortus, quo modo a parentibus educatus, quæ singulatim vitæ studia fuerint, quibuscum simul et creverit et viguerit, et inter viros clarus, spectabilis et illu- stris evaserit? At magnitudo bonorum quæ circa eum spectantur, omne hoc inflatum et sublime ge- nus dicendi repudiat et aversatur, quia negotium in contrárium redigitur, eo quod non sit ejusmodi vis in verbis, quæ miraculorum magnitudinem pro dignitate assequatur. Ne igitur una cum orationis exilitate miraculum deprimatur et extenuetur, ejus- que quam nunc unusquisque de eo conceptam ha- bet opinionem, per eos qui laudare conati fuerint, aliqua diminutio fiat : commodius fuerit silentio potius in nobis augere miraculum, quam oratione laudem imminuere atque extenuare. Quali eniun oratione quis eum augustiorem effecerit? An ille eam, quæ per carnem et sanguinem (contingere) dicitur nobilitatem ac generis claritudinem appro- baverit? Et quis ignorat magni illius erga carnem affectionem, quam ei adversarius esset, tanquam mancipio cuidam fugitivo semper vincula rationumn injiciens, ac per summam aflictionem atque conti nentiam flagellans et torquens verberonem illum servum corpus, quasi quidam inexorabilis dominus nullam vincto relaxationem indulgens? Eum igitur, qui ita affectus esset erga carnem, propter corpo- rale beneficium celebrare et verbis extollere, res absurdissima fuerit. Nam qui nunc ab ea re hono- rabitur, cujus eum in vita pudebat? Atque similiter una cum quæstione generis, patriæ quoque mentio ejicitur et repudiatur. Qui enim se supra omnem mundum posuerat, et quasi coarctabatur in omni sensibili elementorum natura, adeo ut ne roœlum quidem supra se positum ferret, sed ad ulteriora

τοὺς ἐπαίνους συνερανίζεσθαι; Υβρις γὰρ ἂν εἴη καὶ τῶν ἀληθινῶν ἐπαίνων ἐλάττωσις, εἰ τῆς ἀρετῆς προκειμένης τῇ θεωρία, ὕδωρ, καὶ φύλλα, καὶ βῶλος, καὶ τὰ τοιαῦτα θαυμάζοιτο. "Αλλως τε πᾶν μὴ προαιρέσεως γίνεται κτῆμα, κἂν ὅτι μάλιστα καλὸν ᾖ, οὐδεμίαν εὐφημίαν ἐκείνῳ φέρει, ᾧ κατὰ τὸ αὐτὸ συνηνέχθη. Οὐκοῦν σιωπάσθω πατρὶς καὶ γένος, καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον, ὃ τῇ αὐτομάτῳ συντυχίᾳ τοῖς ἐπιτυ χοῦσι συμφέρεται. Εκείνης δ' ἄν τις εἰκότως ἐπ' αὐτ τοῦ μνησθείη πατρίδος τε καὶ εὐγενείας, ἢ διὰ προαι- ρέσεως τοῖς ἐσπουδακόσι προσγίνεται. επονομάζειν, καὶ διὰ τῆς τοῦ τόπου εὐφυΐας ἑαυτῷ Τίς οὖν ἡ Βασιλείου εὐγένεια; Καὶ τίς ἡ πατρίς ; Γένος μὲν αὐτῷ ἡ πρὸς τὸ Θεῖον οἰκείωσις· πατρὶς δὲ, ἡ ἀρετή. Ο γὰρ τὸν Θεὸν δεξάμενος, καθώς φησι τὸ Εὐαγγέλιον, ἐξουσίαν ἔχει τέκνον Θεοῦ γενέσθαι. Τί δὲ τῆς πρὸς Θεὸν συγγενείας εὐγενέστερον ἄν τις ἐπιζητήσειεν; Ὁ δὲ ἐν τῇ ἀρετῇ ὢν, καὶ ταύτην γεωργῶν, καὶ ἐκ ταύτης προσοδευόμενος, πατρίδα πάντως ἑαυτοῦ ποιεῖται τοῦτο ᾧ ἐμβιοτεύει. Σωφρο- σύνη ἦν αὐτῷ τὸ ἐφέστιον, σοφία τὸ κτῆμα· δικαιο- σύνη δὲ καὶ ἀλήθεια καὶ καθαρότης, τὰ λαμπρὰ καὶ περίβλεπτα τῶν οἰκοδομημάτων κάλλη· οἷς ἐνδιαιτώ- μενος ἐπηγάλλετο πλέον, ἢ ὅσον οἱ τοῖς μαρμαρίνοις τε καὶ χρυσοπάστοις οίκοις ἐναβρυνόμενοι. Εἴ τις ἀπὸ τοιαύτης αὐτὸν ἐγκωμιάζοι πατρίδος, καὶ ἀπὸ τοιούτου σεμνύνοι γένους, ἀληθῆ τε λέξει, καὶ ἀπὸ τῶν κεχαρι σμένων αὐτῷ τοὺς ἐπαίνους ποιήσεται· γῆν δὲ καὶ αἷμα, καὶ σάρκα, καὶ πλοῦτον, καὶ δυναστείας, καὶ τὰς ἐν τούτοις περιφανείας προσμαρτυρείτωσαν οἱ βουλόμενοι τοῖς τοῦ κόσμου φίλοις. Εἰ οὖν ἀχώρητον τῷ ἡμετέρι λόγῳ τὸ ἁρμόζον ἐκείνῳ ἐγκώμιον, παραιτητέον ἂν εἴη τὰς τοιαύτας σπουδὰς, καὶ παραγράφεσθαι τῶν ἐγκωμίων τὰς τέχνας. Πῶς οὖν τὴν ἐπ' αὐτῷ μνή μην ἀγάγωμεν, ἴσως ἐρεῖ τις, εἰ μὴ μετ' ἐγκωμίων τοῦτο ποιήσομεν ; Πῶς ὁ νόμος τῆς Γραφῆς πληρω θήσεται, ὅς φησι, τὴν μνήμην τῶν δικαίων μετ' ἐγκωμίων δεῖ γενέσθαι, εἰ τὸν μὲν διὰ τῶν ἀληθῶν ἐπαίνων τὸν λόγον προσάγειν ἐστὶν ἀμήχανον, τὸ δὲ διὰ τῶν κοινοτέρων ἐφύβριστον; Αλλ' ἔστιν ἴσως οὐκ ἀπορῆσαί τινος ἐπινοίας, ὡς μὴ πάντη τῶν ἡμετέρων αὐτὸν ἐπαίνων καταλειφθῆναι ἀγέραστον. Τίς οὖν ἐστιν ἡ ἐπίνοια; Τίς οὐκ οἶδεν, ὅτι πᾶς λόγος τῶν ἔργων διεζευγμένος, μάταιος καθ᾿ ἑαυτὸν καὶ ἀνυπό στατος; Ἡ δὲ τῶν ἔργων φύσις ἐν ὑποστάσει καὶ ἀληθείᾳ τὸ λεγόμενον δείκνυσιν. ΚΑΙ, 11. Οὐκοῦν προτιμότερος ἂν εἴη τοῦ λόγου ὁ διὰ τῶν ἔργων πληρούμενος ἔπαινος. Τοῦτο δέ ἐστι τί; Τὸ διὰ τῆς μνήμης ἐκείνου τὸν βίον ἡμῖν γενέσθαι τῆς συν S. GREGORII NYSSENI anima contenderet, et sensibilem mundi superans A amplexum, semper in iis quæ cogitatione ac mente · comprehenduntur, inambularet, et occupatus esset, atque una cum divinis virtutibus in sublimi versa - retur, et nihil impedimenti corporalis onere ad mentis iter impediretur: quando sustineat se a : parte aliqua terrae cognominare, et per loci felicita- tem atque commoditàtem sibi laudes corrogare ? Contumelia enim fuerit et verarum laudum immi- nutio, si virtute ad considerandum proposita, aqua, frondes, et flores, et glebæ atque hujusmodi res admirationi sint, cum alioqui quidquid liberæ vo- luntatis bonum non est, etiamsi quam maxime pulchrum, commodum et egregium sit, nullam famæ et nominis commendationem afferat illi, cui simul contigerit. Proinde silentio prætereatur patria :c genus, et quidquid ejusmodi est, ut fortuita concursione et casu quibusvis contingat. Illius autem inerito quis in eo patriæ atque nobilitatis mentionem fecerit, quæ liberæ voluntatis arbitrio iis, qui cam expetiverint, contingit. " • C Quæ est igitur Basilii nobilitas et claritudo ge- B neris? quæ patria ? Ac genus quidem illi familia- ritas et necessitudo cum Deo : patria vero, virtus. Qui enim Deum recepit, ut inquit Evangelium 17, potestatem habet, ut filius Dei fiat. Quid vero no- bilius et generosius cognatione cum Deo quis re- quirat? Qui autem virtute præditus est, et hanc colit, et ex hac sibi reditus conficit, et quæstum facit, patriam suam prorsus efficit id in quo vivit. Sobrietas illi pro domicilio erat, sapientia loco prodii, justitia autem et veritas et puritas, pro splendidis, magnificis atque visendis et conspicuis ædificiorum ornamentis: in quibus habitans magis his delectabatur ac sibi placebat, quam qui mar- moreis et auratis ædibus gloriantur. Si quis eum ob talem patriam laudet, et ob ejusmodi genus oratione celebret atque honestet, cum vera dicet; tum ad res ei gratas, laudes accommodabit : ter- ram autem, et sanguinem, et carnem, et divitias, et principatus, et his rebus conjunctum splendo- remet gloriam, mundi amicis, qui volent, adesse prædicent atque testentur. Si igitur convenientes illi laudum celebrationes oratio nostra capere non potest : ejusmodi studia recusanda fuerint, et lau- dationum artes rejiciendæ. Quomodo igitur me- mọriam ejus agemus, aliquis fortasse dicet, si cum landum celebrationibus id non fiet? qua ratione lex Scripturae implebitur, quæ dicit memoriam justorum cum laudum celebrationibus agi opor- tere, si per veras quidem laudes sermo accommo. dari non potest, communes autem sine contumelia commemorari laudes non possunt? Sed fortasse ratio aliqua non deerit, qua ille nostrarum lau- dum honoris et præmii non penitus expers relin- quatur. Quæ igitur est ratio? Quis ignorat, quod omnis oratio ab operibus disjuncta vana per se. sit, et non subsistat? At natura operum in substantia atque veritate id quod dicitur, ostendit et reprasentat. Igitur oratione potior fuerit ea laus, quæ per opera prastetur et representetur. Hoc vero quid est? Ut per memoriam illius vita nostra melior Juan. 1, 12. Eccl. D '

τοὺς ἐπαίνους συνερανίζεσθαι; Υβρις γὰρ ἂν εἴη καὶ τῶν ἀληθινῶν ἐπαίνων ἐλάττωσις, εἰ τῆς ἀρετῆς προκειμένης τῇ θεωρία, ὕδωρ, καὶ φύλλα, καὶ βῶλος, καὶ τὰ τοιαῦτα θαυμάζοιτο. "Αλλως τε πᾶν μὴ προαιρέσεως γίνεται κτῆμα, κἂν ὅτι μάλιστα καλὸν ᾖ, οὐδεμίαν εὐφημίαν ἐκείνῳ φέρει, ᾧ κατὰ τὸ αὐτὸ συνηνέχθη. Οὐκοῦν σιωπάσθω πατρὶς καὶ γένος, καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον, ὃ τῇ αὐτομάτῳ συντυχίᾳ τοῖς ἐπιτυ χοῦσι συμφέρεται. Εκείνης δ' ἄν τις εἰκότως ἐπ' αὐτ τοῦ μνησθείη πατρίδος τε καὶ εὐγενείας, ἢ διὰ προαι- ρέσεως τοῖς ἐσπουδακόσι προσγίνεται. επονομάζειν, καὶ διὰ τῆς τοῦ τόπου εὐφυΐας ἑαυτῷ Τίς οὖν ἡ Βασιλείου εὐγένεια; Καὶ τίς ἡ πατρίς ; Γένος μὲν αὐτῷ ἡ πρὸς τὸ Θεῖον οἰκείωσις· πατρὶς δὲ, ἡ ἀρετή. Ο γὰρ τὸν Θεὸν δεξάμενος, καθώς φησι τὸ Εὐαγγέλιον, ἐξουσίαν ἔχει τέκνον Θεοῦ γενέσθαι. Τί δὲ τῆς πρὸς Θεὸν συγγενείας εὐγενέστερον ἄν τις ἐπιζητήσειεν; Ὁ δὲ ἐν τῇ ἀρετῇ ὢν, καὶ ταύτην γεωργῶν, καὶ ἐκ ταύτης προσοδευόμενος, πατρίδα πάντως ἑαυτοῦ ποιεῖται τοῦτο ᾧ ἐμβιοτεύει. Σωφρο- σύνη ἦν αὐτῷ τὸ ἐφέστιον, σοφία τὸ κτῆμα· δικαιο- σύνη δὲ καὶ ἀλήθεια καὶ καθαρότης, τὰ λαμπρὰ καὶ περίβλεπτα τῶν οἰκοδομημάτων κάλλη· οἷς ἐνδιαιτώ- μενος ἐπηγάλλετο πλέον, ἢ ὅσον οἱ τοῖς μαρμαρίνοις τε καὶ χρυσοπάστοις οίκοις ἐναβρυνόμενοι. Εἴ τις ἀπὸ τοιαύτης αὐτὸν ἐγκωμιάζοι πατρίδος, καὶ ἀπὸ τοιούτου σεμνύνοι γένους, ἀληθῆ τε λέξει, καὶ ἀπὸ τῶν κεχαρι σμένων αὐτῷ τοὺς ἐπαίνους ποιήσεται· γῆν δὲ καὶ αἷμα, καὶ σάρκα, καὶ πλοῦτον, καὶ δυναστείας, καὶ τὰς ἐν τούτοις περιφανείας προσμαρτυρείτωσαν οἱ βουλόμενοι τοῖς τοῦ κόσμου φίλοις. Εἰ οὖν ἀχώρητον τῷ ἡμετέρι λόγῳ τὸ ἁρμόζον ἐκείνῳ ἐγκώμιον, παραιτητέον ἂν εἴη τὰς τοιαύτας σπουδὰς, καὶ παραγράφεσθαι τῶν ἐγκωμίων τὰς τέχνας. Πῶς οὖν τὴν ἐπ' αὐτῷ μνή μην ἀγάγωμεν, ἴσως ἐρεῖ τις, εἰ μὴ μετ' ἐγκωμίων τοῦτο ποιήσομεν ; Πῶς ὁ νόμος τῆς Γραφῆς πληρω θήσεται, ὅς φησι, τὴν μνήμην τῶν δικαίων μετ' ἐγκωμίων δεῖ γενέσθαι, εἰ τὸν μὲν διὰ τῶν ἀληθῶν ἐπαίνων τὸν λόγον προσάγειν ἐστὶν ἀμήχανον, τὸ δὲ διὰ τῶν κοινοτέρων ἐφύβριστον; Αλλ' ἔστιν ἴσως οὐκ ἀπορῆσαί τινος ἐπινοίας, ὡς μὴ πάντη τῶν ἡμετέρων αὐτὸν ἐπαίνων καταλειφθῆναι ἀγέραστον. Τίς οὖν ἐστιν ἡ ἐπίνοια; Τίς οὐκ οἶδεν, ὅτι πᾶς λόγος τῶν ἔργων διεζευγμένος, μάταιος καθ᾿ ἑαυτὸν καὶ ἀνυπό στατος; Ἡ δὲ τῶν ἔργων φύσις ἐν ὑποστάσει καὶ ἀληθείᾳ τὸ λεγόμενον δείκνυσιν. ΚΑΙ, 11. Οὐκοῦν προτιμότερος ἂν εἴη τοῦ λόγου ὁ διὰ τῶν ἔργων πληρούμενος ἔπαινος. Τοῦτο δέ ἐστι τί; Τὸ διὰ τῆς μνήμης ἐκείνου τὸν βίον ἡμῖν γενέσθαι τῆς συν S. GREGORII NYSSENI anima contenderet, et sensibilem mundi superans A amplexum, semper in iis quæ cogitatione ac mente · comprehenduntur, inambularet, et occupatus esset, atque una cum divinis virtutibus in sublimi versa - retur, et nihil impedimenti corporalis onere ad mentis iter impediretur: quando sustineat se a : parte aliqua terrae cognominare, et per loci felicita- tem atque commoditàtem sibi laudes corrogare ? Contumelia enim fuerit et verarum laudum immi- nutio, si virtute ad considerandum proposita, aqua, frondes, et flores, et glebæ atque hujusmodi res admirationi sint, cum alioqui quidquid liberæ vo- luntatis bonum non est, etiamsi quam maxime pulchrum, commodum et egregium sit, nullam famæ et nominis commendationem afferat illi, cui simul contigerit. Proinde silentio prætereatur patria :c genus, et quidquid ejusmodi est, ut fortuita concursione et casu quibusvis contingat. Illius autem inerito quis in eo patriæ atque nobilitatis mentionem fecerit, quæ liberæ voluntatis arbitrio iis, qui cam expetiverint, contingit. " • C Quæ est igitur Basilii nobilitas et claritudo ge- B neris? quæ patria ? Ac genus quidem illi familia- ritas et necessitudo cum Deo : patria vero, virtus. Qui enim Deum recepit, ut inquit Evangelium 17, potestatem habet, ut filius Dei fiat. Quid vero no- bilius et generosius cognatione cum Deo quis re- quirat? Qui autem virtute præditus est, et hanc colit, et ex hac sibi reditus conficit, et quæstum facit, patriam suam prorsus efficit id in quo vivit. Sobrietas illi pro domicilio erat, sapientia loco prodii, justitia autem et veritas et puritas, pro splendidis, magnificis atque visendis et conspicuis ædificiorum ornamentis: in quibus habitans magis his delectabatur ac sibi placebat, quam qui mar- moreis et auratis ædibus gloriantur. Si quis eum ob talem patriam laudet, et ob ejusmodi genus oratione celebret atque honestet, cum vera dicet; tum ad res ei gratas, laudes accommodabit : ter- ram autem, et sanguinem, et carnem, et divitias, et principatus, et his rebus conjunctum splendo- remet gloriam, mundi amicis, qui volent, adesse prædicent atque testentur. Si igitur convenientes illi laudum celebrationes oratio nostra capere non potest : ejusmodi studia recusanda fuerint, et lau- dationum artes rejiciendæ. Quomodo igitur me- mọriam ejus agemus, aliquis fortasse dicet, si cum landum celebrationibus id non fiet? qua ratione lex Scripturae implebitur, quæ dicit memoriam justorum cum laudum celebrationibus agi opor- tere, si per veras quidem laudes sermo accommo. dari non potest, communes autem sine contumelia commemorari laudes non possunt? Sed fortasse ratio aliqua non deerit, qua ille nostrarum lau- dum honoris et præmii non penitus expers relin- quatur. Quæ igitur est ratio? Quis ignorat, quod omnis oratio ab operibus disjuncta vana per se. sit, et non subsistat? At natura operum in substantia atque veritate id quod dicitur, ostendit et reprasentat. Igitur oratione potior fuerit ea laus, quæ per opera prastetur et representetur. Hoc vero quid est? Ut per memoriam illius vita nostra melior Juan. 1, 12. Eccl. D '

τοὺς ἐπαίνους συνερανίζεσθαι; Υβρις γὰρ ἂν εἴη καὶ τῶν ἀληθινῶν ἐπαίνων ἐλάττωσις, εἰ τῆς ἀρετῆς προκειμένης τῇ θεωρία, ὕδωρ, καὶ φύλλα, καὶ βῶλος, καὶ τὰ τοιαῦτα θαυμάζοιτο. "Αλλως τε πᾶν μὴ προαιρέσεως γίνεται κτῆμα, κἂν ὅτι μάλιστα καλὸν ᾖ, οὐδεμίαν εὐφημίαν ἐκείνῳ φέρει, ᾧ κατὰ τὸ αὐτὸ συνηνέχθη. Οὐκοῦν σιωπάσθω πατρὶς καὶ γένος, καὶ πᾶν τὸ τοιοῦτον, ὃ τῇ αὐτομάτῳ συντυχίᾳ τοῖς ἐπιτυ χοῦσι συμφέρεται. Εκείνης δ' ἄν τις εἰκότως ἐπ' αὐτ τοῦ μνησθείη πατρίδος τε καὶ εὐγενείας, ἢ διὰ προαι- ρέσεως τοῖς ἐσπουδακόσι προσγίνεται. επονομάζειν, καὶ διὰ τῆς τοῦ τόπου εὐφυΐας ἑαυτῷ Τίς οὖν ἡ Βασιλείου εὐγένεια; Καὶ τίς ἡ πατρίς ; Γένος μὲν αὐτῷ ἡ πρὸς τὸ Θεῖον οἰκείωσις· πατρὶς δὲ, ἡ ἀρετή. Ο γὰρ τὸν Θεὸν δεξάμενος, καθώς φησι τὸ Εὐαγγέλιον, ἐξουσίαν ἔχει τέκνον Θεοῦ γενέσθαι. Τί δὲ τῆς πρὸς Θεὸν συγγενείας εὐγενέστερον ἄν τις ἐπιζητήσειεν; Ὁ δὲ ἐν τῇ ἀρετῇ ὢν, καὶ ταύτην γεωργῶν, καὶ ἐκ ταύτης προσοδευόμενος, πατρίδα πάντως ἑαυτοῦ ποιεῖται τοῦτο ᾧ ἐμβιοτεύει. Σωφρο- σύνη ἦν αὐτῷ τὸ ἐφέστιον, σοφία τὸ κτῆμα· δικαιο- σύνη δὲ καὶ ἀλήθεια καὶ καθαρότης, τὰ λαμπρὰ καὶ περίβλεπτα τῶν οἰκοδομημάτων κάλλη· οἷς ἐνδιαιτώ- μενος ἐπηγάλλετο πλέον, ἢ ὅσον οἱ τοῖς μαρμαρίνοις τε καὶ χρυσοπάστοις οίκοις ἐναβρυνόμενοι. Εἴ τις ἀπὸ τοιαύτης αὐτὸν ἐγκωμιάζοι πατρίδος, καὶ ἀπὸ τοιούτου σεμνύνοι γένους, ἀληθῆ τε λέξει, καὶ ἀπὸ τῶν κεχαρι σμένων αὐτῷ τοὺς ἐπαίνους ποιήσεται· γῆν δὲ καὶ αἷμα, καὶ σάρκα, καὶ πλοῦτον, καὶ δυναστείας, καὶ τὰς ἐν τούτοις περιφανείας προσμαρτυρείτωσαν οἱ βουλόμενοι τοῖς τοῦ κόσμου φίλοις. Εἰ οὖν ἀχώρητον τῷ ἡμετέρι λόγῳ τὸ ἁρμόζον ἐκείνῳ ἐγκώμιον, παραιτητέον ἂν εἴη τὰς τοιαύτας σπουδὰς, καὶ παραγράφεσθαι τῶν ἐγκωμίων τὰς τέχνας. Πῶς οὖν τὴν ἐπ' αὐτῷ μνή μην ἀγάγωμεν, ἴσως ἐρεῖ τις, εἰ μὴ μετ' ἐγκωμίων τοῦτο ποιήσομεν ; Πῶς ὁ νόμος τῆς Γραφῆς πληρω θήσεται, ὅς φησι, τὴν μνήμην τῶν δικαίων μετ' ἐγκωμίων δεῖ γενέσθαι, εἰ τὸν μὲν διὰ τῶν ἀληθῶν ἐπαίνων τὸν λόγον προσάγειν ἐστὶν ἀμήχανον, τὸ δὲ διὰ τῶν κοινοτέρων ἐφύβριστον; Αλλ' ἔστιν ἴσως οὐκ ἀπορῆσαί τινος ἐπινοίας, ὡς μὴ πάντη τῶν ἡμετέρων αὐτὸν ἐπαίνων καταλειφθῆναι ἀγέραστον. Τίς οὖν ἐστιν ἡ ἐπίνοια; Τίς οὐκ οἶδεν, ὅτι πᾶς λόγος τῶν ἔργων διεζευγμένος, μάταιος καθ᾿ ἑαυτὸν καὶ ἀνυπό στατος; Ἡ δὲ τῶν ἔργων φύσις ἐν ὑποστάσει καὶ ἀληθείᾳ τὸ λεγόμενον δείκνυσιν. ΚΑΙ, 11. Οὐκοῦν προτιμότερος ἂν εἴη τοῦ λόγου ὁ διὰ τῶν ἔργων πληρούμενος ἔπαινος. Τοῦτο δέ ἐστι τί; Τὸ διὰ τῆς μνήμης ἐκείνου τὸν βίον ἡμῖν γενέσθαι τῆς συν S. GREGORII NYSSENI anima contenderet, et sensibilem mundi superans A amplexum, semper in iis quæ cogitatione ac mente · comprehenduntur, inambularet, et occupatus esset, atque una cum divinis virtutibus in sublimi versa - retur, et nihil impedimenti corporalis onere ad mentis iter impediretur: quando sustineat se a : parte aliqua terrae cognominare, et per loci felicita- tem atque commoditàtem sibi laudes corrogare ? Contumelia enim fuerit et verarum laudum immi- nutio, si virtute ad considerandum proposita, aqua, frondes, et flores, et glebæ atque hujusmodi res admirationi sint, cum alioqui quidquid liberæ vo- luntatis bonum non est, etiamsi quam maxime pulchrum, commodum et egregium sit, nullam famæ et nominis commendationem afferat illi, cui simul contigerit. Proinde silentio prætereatur patria :c genus, et quidquid ejusmodi est, ut fortuita concursione et casu quibusvis contingat. Illius autem inerito quis in eo patriæ atque nobilitatis mentionem fecerit, quæ liberæ voluntatis arbitrio iis, qui cam expetiverint, contingit. " • C Quæ est igitur Basilii nobilitas et claritudo ge- B neris? quæ patria ? Ac genus quidem illi familia- ritas et necessitudo cum Deo : patria vero, virtus. Qui enim Deum recepit, ut inquit Evangelium 17, potestatem habet, ut filius Dei fiat. Quid vero no- bilius et generosius cognatione cum Deo quis re- quirat? Qui autem virtute præditus est, et hanc colit, et ex hac sibi reditus conficit, et quæstum facit, patriam suam prorsus efficit id in quo vivit. Sobrietas illi pro domicilio erat, sapientia loco prodii, justitia autem et veritas et puritas, pro splendidis, magnificis atque visendis et conspicuis ædificiorum ornamentis: in quibus habitans magis his delectabatur ac sibi placebat, quam qui mar- moreis et auratis ædibus gloriantur. Si quis eum ob talem patriam laudet, et ob ejusmodi genus oratione celebret atque honestet, cum vera dicet; tum ad res ei gratas, laudes accommodabit : ter- ram autem, et sanguinem, et carnem, et divitias, et principatus, et his rebus conjunctum splendo- remet gloriam, mundi amicis, qui volent, adesse prædicent atque testentur. Si igitur convenientes illi laudum celebrationes oratio nostra capere non potest : ejusmodi studia recusanda fuerint, et lau- dationum artes rejiciendæ. Quomodo igitur me- mọriam ejus agemus, aliquis fortasse dicet, si cum landum celebrationibus id non fiet? qua ratione lex Scripturae implebitur, quæ dicit memoriam justorum cum laudum celebrationibus agi opor- tere, si per veras quidem laudes sermo accommo. dari non potest, communes autem sine contumelia commemorari laudes non possunt? Sed fortasse ratio aliqua non deerit, qua ille nostrarum lau- dum honoris et præmii non penitus expers relin- quatur. Quæ igitur est ratio? Quis ignorat, quod omnis oratio ab operibus disjuncta vana per se. sit, et non subsistat? At natura operum in substantia atque veritate id quod dicitur, ostendit et reprasentat. Igitur oratione potior fuerit ea laus, quæ per opera prastetur et representetur. Hoc vero quid est? Ut per memoriam illius vita nostra melior Juan. 1, 12. Eccl. D '

ηθείας βελτίονα. Καθάπερ γὰρ ἐπὶ δακτυλίου σφεν- δόνης, καλλίστης τινὸς ἐν γλυφίδι προφαινομένης μορφ φῆς, ὁ ἐντυπωθεὶς τῇ σφραγίδι κηρὸς εἰς ἑαυτὸν τὸ ἐγκείμενον τῇ γλυφίδι κάλλος μετήνεγκεν, ὅλον τὸν χαρακτῆρα τῆς σφραγίδος ἰδίοις τύποις ἀναμαξάμε- νος· καὶ οὐκ ἄν τις οὕτω διὰ τοῦ λόγου τὴν εὐδιάθε τον τῆς γλυφῆς ὥραν εἰς ὑπογραφὴν ἀγάγοι, ὡς ἐπὶ τοῦ κηροῦ δεικνύων μεμορφωμένον τὸ κάλλος· τὸν αὐτὸν τρόπον, εἰ ὁ μὲν λόγῳ ψιλῷ τοῦ διδασκάλου τὴν ἀρετὴν ἀποσεμνύνοι, ἕτερος δὲ τὸν ἑαυτοῦ βίον καλ λωπίζοι, διὰ τῆς πρὸς ἐκεῖνον μιμήσεως ενεργότερος ἂν εἴη τοῦ ὑψηλοῦ λόγου, ὁ διὰ τοῦ βίου πληρούμενος ἔπαινος. Οὕτως οὖν, ἀδελφοὶ, καὶ ἡμεῖς μιμησάμε νοι τῇ σωφροσύνῃ τὸν σώφρονα, οἷς ποιοῦμεν, κατ' ἀξίαν τὴν ἀρετὴν ἐπαινέσωμεν, καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως τὸ θαῦμα τοῦ σοφοῦ ἐν τῇ μετουσίᾳ τῆς σοφίας πληρούσθω· ὁ τῆς ἀκτημοσύνης ἔπαινος, ἐν τῷ καὶ ἡμᾶς γενέσθαι τῆς ὑλικῆς περιουσίας ἀκτή- μονας· ἡ ὑπεροψία τοῦ κόσμου τούτου μὴ λεγέσθω μόνον, ὅτι ἐστί τις ἐπαινετὴ καὶ ἐπίδοξος· ἀλλὰ μάρ τις τῆς ὑπεροψίας τῶν κατὰ τὸν κόσμον σπουδαζο- μένων ὁ βίος ἔστω. Μὴ λέγε μόνον ὅτι τῷ Θεῷ ἐκεῖνος ἀνέκειτο, ἀλλὰ ἀνάθες καὶ σὺ σεαυτὸν τῷ Θεῷ· μήθ' ὅτι μόνον ἦν αὐτῷ κτῆμα ἡ ἐλπιζομένη ἀνάπαυσις, ἀλλὰ καὶ σὺ θησαύρισον σεαυτῷ τοῦτον τὸν πλοῦτον ὥσπερ ἐκεῖνος· ἔξεστι γάρ· μετέθηκεν ἐκεῖνος ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανὸν τὸ πολίτευμα, μετάθες καὶ σύ. Τοῖς ἀσύλοις τοῦ οὐρανοῦ θησαυροφυλακείοις τὸν ἴδιον ἐνα απέθετο πλοῦτον· μίμησαι διὰ τούτων καὶ σὺ τὸν διο δάσκαλον. Κατηρτισμένος γὰρ ἔσται μαθητὴς ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ. Καὶ γὰρ ἐν τοῖς λοιποῖς ἐπιτηδεύ- μασιν, ὁ ἰατρῷ μαθητεύσας, ἢ γεωμέτρη, ἢ ρήτορι, ἀναξιόπιστος ἐπαινέτης τῆς τοῦ διδασκάλου τέχνης γενήσεται, εἰ τῷ μὲν λόγῳ θαυμάζοι τοῦ καθηγητού τὴν ἐπιστήμην, ἐφ' ἑαυτοῦ δὲ δεικνύοι μηδὲν τοῦ θαύματος ἄξιον. Ερεί γάρ τις πρὸς αὐτόν· Πῶς λέ- γεις ἰατρὸν τὸν ἑαυτοῦ διδάσκαλον, αὐτὸς ἀγιάτρευ- τος ὤν ; Η πῶς μαθητὴν σεαυτὸν τῷ γεωμέτρῃ λέ- γεις, ἀπείρως τῆς γεωμετρίας ἔχων; Αλλ' εἴ τις ἐν ἑαυτῷ δείκνυσι τὴν τέχνην ᾗ ἐμαθήτευσε, σεμνύνει τῇ καθ' ἑαυτὸν ἐπιστήμῃ τὸν τῆς τέχνης καθηγησά- μενον. Οὕτως καὶ ἡμεῖς οἱ Βασίλειον αὐχοῦντες δι- δάσκαλον, τῷ βίῳ δείξωμεν την μαθητείαν, ἐκεῖνο γινόμενοι, ὅπερ αὐτὸν ὀνομαστόν τε καὶ μέγαν Θεῷ καὶ ἀνθρώποις ἐποίησεν, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Β. . IN LAUDEM FRATRIS BASILII. A quam esse solet, efficiatur. Quemadmodum enim D nat atque honestat. Ita etiam nos, qui Basilio cum in pala annuli optima quædam insculpta forma apparet, sigillo impressa cera insitum scul- pturæ decorem in sese transfert, totam signaculi effigiem suis expressain referens figuris; ac ne o bene dispositum. et artificiosum sculpturæ decorem oratione ita descriptum exhibere possit, ut is qui in cera effictam atque efformatam pulchritudinem ostendit : eodem modo si alius quidem nuda ora- tione celebret virtutem magistri, alius vero suam ipsius vitam illius imitatione exornet, efficacior, φuam oratio sublimis, fuerit ea laus, quæ per vi- tam representetur. Sic igitur, fratres, etiam uos sobrietate sobrium imitantes factis nostris, virtu- tem pro dignitate laudemus, et itidem in cæteris omnibus miraculum sapientis participatione sa- pientiæ repræsentetur : laus paupertatis, per hoc, ut etiam nos superfluarum facultatum materialium expertes sinus ; contemptus mundi hujus non modo dicatur quod sit laudabilis atque gloriosa quædam res sed earum rerum, quæ per mundum probantur et expctuntur, contemptionis ac de- spicientiæ testis sit vita. Ne dicas solum, quod ille Deo dedicatus, et addictus esset, sed, tu quoque, te ipsum Deo dedica atque addic, nec quod solum ei bonum atque possessio e selt, ea, quæ speratur, requies: sed etiam ipse congrega tibi las divitias, quemadmodum ille. Licet enim : transtulit ille de terra vitæ institutum in cœ- lum, transfer item tu. In sacrosanctis et a furum C injuria tutis cœli ærariis suas divitias deposuit : imitare per hæc etiam tu magistrum. Perfectus enim erit discipulus, si sit sicut magister ejus. Etenim in reliquis quoque vitæ studiis atque exor- citiis qui medici discipulus fuit, aut geometræ, aut rhetoris, indignus cui fides habeatur magistri artis laudator erit, si oratione quidem scientiam præ- ceptoris admiretur ; in seipso vero nihil admira. tione dignum ostendat. Dicet enim aliquis ad eum : Qui dicis medicum tuum fuisse magistrum, cum ipse medicinæ ignarus sis? Aut quomodo te disci- pulum geometræ dicis, cum geometriæ imperitus sis? Verum si quis in seipso specimen artis, quam didicerit, cdat, sua scientia artis præceptorem or- magistro nos jactamus et gloriamur, vita discipli- nam ostendamus: ad illud enitentes et evadentes, quod ipsum clarum et magnum Deo atque hominibus fecit, per Christum Jesum Dominum strum, cui gloria et imperium in sæcula sæculorum. Amen. በዑ

ηθείας βελτίονα. Καθάπερ γὰρ ἐπὶ δακτυλίου σφεν- δόνης, καλλίστης τινὸς ἐν γλυφίδι προφαινομένης μορφ φῆς, ὁ ἐντυπωθεὶς τῇ σφραγίδι κηρὸς εἰς ἑαυτὸν τὸ ἐγκείμενον τῇ γλυφίδι κάλλος μετήνεγκεν, ὅλον τὸν χαρακτῆρα τῆς σφραγίδος ἰδίοις τύποις ἀναμαξάμε- νος· καὶ οὐκ ἄν τις οὕτω διὰ τοῦ λόγου τὴν εὐδιάθε τον τῆς γλυφῆς ὥραν εἰς ὑπογραφὴν ἀγάγοι, ὡς ἐπὶ τοῦ κηροῦ δεικνύων μεμορφωμένον τὸ κάλλος· τὸν αὐτὸν τρόπον, εἰ ὁ μὲν λόγῳ ψιλῷ τοῦ διδασκάλου τὴν ἀρετὴν ἀποσεμνύνοι, ἕτερος δὲ τὸν ἑαυτοῦ βίον καλ λωπίζοι, διὰ τῆς πρὸς ἐκεῖνον μιμήσεως ενεργότερος ἂν εἴη τοῦ ὑψηλοῦ λόγου, ὁ διὰ τοῦ βίου πληρούμενος ἔπαινος. Οὕτως οὖν, ἀδελφοὶ, καὶ ἡμεῖς μιμησάμε νοι τῇ σωφροσύνῃ τὸν σώφρονα, οἷς ποιοῦμεν, κατ' ἀξίαν τὴν ἀρετὴν ἐπαινέσωμεν, καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὡσαύτως τὸ θαῦμα τοῦ σοφοῦ ἐν τῇ μετουσίᾳ τῆς σοφίας πληρούσθω· ὁ τῆς ἀκτημοσύνης ἔπαινος, ἐν τῷ καὶ ἡμᾶς γενέσθαι τῆς ὑλικῆς περιουσίας ἀκτή- μονας· ἡ ὑπεροψία τοῦ κόσμου τούτου μὴ λεγέσθω μόνον, ὅτι ἐστί τις ἐπαινετὴ καὶ ἐπίδοξος· ἀλλὰ μάρ τις τῆς ὑπεροψίας τῶν κατὰ τὸν κόσμον σπουδαζο- μένων ὁ βίος ἔστω. Μὴ λέγε μόνον ὅτι τῷ Θεῷ ἐκεῖνος ἀνέκειτο, ἀλλὰ ἀνάθες καὶ σὺ σεαυτὸν τῷ Θεῷ· μήθ' ὅτι μόνον ἦν αὐτῷ κτῆμα ἡ ἐλπιζομένη ἀνάπαυσις, ἀλλὰ καὶ σὺ θησαύρισον σεαυτῷ τοῦτον τὸν πλοῦτον ὥσπερ ἐκεῖνος· ἔξεστι γάρ· μετέθηκεν ἐκεῖνος ἀπὸ γῆς εἰς οὐρανὸν τὸ πολίτευμα, μετάθες καὶ σύ. Τοῖς ἀσύλοις τοῦ οὐρανοῦ θησαυροφυλακείοις τὸν ἴδιον ἐνα απέθετο πλοῦτον· μίμησαι διὰ τούτων καὶ σὺ τὸν διο δάσκαλον. Κατηρτισμένος γὰρ ἔσται μαθητὴς ὡς ὁ διδάσκαλος αὐτοῦ. Καὶ γὰρ ἐν τοῖς λοιποῖς ἐπιτηδεύ- μασιν, ὁ ἰατρῷ μαθητεύσας, ἢ γεωμέτρη, ἢ ρήτορι, ἀναξιόπιστος ἐπαινέτης τῆς τοῦ διδασκάλου τέχνης γενήσεται, εἰ τῷ μὲν λόγῳ θαυμάζοι τοῦ καθηγητού τὴν ἐπιστήμην, ἐφ' ἑαυτοῦ δὲ δεικνύοι μηδὲν τοῦ θαύματος ἄξιον. Ερεί γάρ τις πρὸς αὐτόν· Πῶς λέ- γεις ἰατρὸν τὸν ἑαυτοῦ διδάσκαλον, αὐτὸς ἀγιάτρευ- τος ὤν ; Η πῶς μαθητὴν σεαυτὸν τῷ γεωμέτρῃ λέ- γεις, ἀπείρως τῆς γεωμετρίας ἔχων; Αλλ' εἴ τις ἐν ἑαυτῷ δείκνυσι τὴν τέχνην ᾗ ἐμαθήτευσε, σεμνύνει τῇ καθ' ἑαυτὸν ἐπιστήμῃ τὸν τῆς τέχνης καθηγησά- μενον. Οὕτως καὶ ἡμεῖς οἱ Βασίλειον αὐχοῦντες δι- δάσκαλον, τῷ βίῳ δείξωμεν την μαθητείαν, ἐκεῖνο γινόμενοι, ὅπερ αὐτὸν ὀνομαστόν τε καὶ μέγαν Θεῷ καὶ ἀνθρώποις ἐποίησεν, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Β. . IN LAUDEM FRATRIS BASILII. A quam esse solet, efficiatur. Quemadmodum enim D nat atque honestat. Ita etiam nos, qui Basilio cum in pala annuli optima quædam insculpta forma apparet, sigillo impressa cera insitum scul- pturæ decorem in sese transfert, totam signaculi effigiem suis expressain referens figuris; ac ne o bene dispositum. et artificiosum sculpturæ decorem oratione ita descriptum exhibere possit, ut is qui in cera effictam atque efformatam pulchritudinem ostendit : eodem modo si alius quidem nuda ora- tione celebret virtutem magistri, alius vero suam ipsius vitam illius imitatione exornet, efficacior, φuam oratio sublimis, fuerit ea laus, quæ per vi- tam representetur. Sic igitur, fratres, etiam uos sobrietate sobrium imitantes factis nostris, virtu- tem pro dignitate laudemus, et itidem in cæteris omnibus miraculum sapientis participatione sa- pientiæ repræsentetur : laus paupertatis, per hoc, ut etiam nos superfluarum facultatum materialium expertes sinus ; contemptus mundi hujus non modo dicatur quod sit laudabilis atque gloriosa quædam res sed earum rerum, quæ per mundum probantur et expctuntur, contemptionis ac de- spicientiæ testis sit vita. Ne dicas solum, quod ille Deo dedicatus, et addictus esset, sed, tu quoque, te ipsum Deo dedica atque addic, nec quod solum ei bonum atque possessio e selt, ea, quæ speratur, requies: sed etiam ipse congrega tibi las divitias, quemadmodum ille. Licet enim : transtulit ille de terra vitæ institutum in cœ- lum, transfer item tu. In sacrosanctis et a furum C injuria tutis cœli ærariis suas divitias deposuit : imitare per hæc etiam tu magistrum. Perfectus enim erit discipulus, si sit sicut magister ejus. Etenim in reliquis quoque vitæ studiis atque exor- citiis qui medici discipulus fuit, aut geometræ, aut rhetoris, indignus cui fides habeatur magistri artis laudator erit, si oratione quidem scientiam præ- ceptoris admiretur ; in seipso vero nihil admira. tione dignum ostendat. Dicet enim aliquis ad eum : Qui dicis medicum tuum fuisse magistrum, cum ipse medicinæ ignarus sis? Aut quomodo te disci- pulum geometræ dicis, cum geometriæ imperitus sis? Verum si quis in seipso specimen artis, quam didicerit, cdat, sua scientia artis præceptorem or- magistro nos jactamus et gloriamur, vita discipli- nam ostendamus: ad illud enitentes et evadentes, quod ipsum clarum et magnum Deo atque hominibus fecit, per Christum Jesum Dominum strum, cui gloria et imperium in sæcula sæculorum. Amen. በዑ