1123 Ex eodem. S. GREGORII NYSSENI Quonam pacto duo possunt esse principia, bonum unum, alterum malum? Bonum enim et malum contraria sunt, seque vicissim interimunt, et ne- queunt simul consistere. Quare aut in parte uni- versitatis alterum erit, et ab ea circumscribetur, aut sese contingent mutuoque corrumpent, aut inter illa medium aliquod intercedet, atque ita tria jam erunt principia. Præterea aut pace utentur, quod malum non potest: aut pugnabunt, quod bonun recusat. Nam illud quidem si utatur pace, non erit bonum. Quamobrem non sunt duo prin- cipia, præsertim inter se contraria et inimicissima, sed unum, idque bonum. Malum enim non est principium, sed privatio et amissio boni. Ex eodem. Si duo sunt dei, bonus quidem unus, alter au- tem malus aliud habebunt principium. Binarius enim numerus non potest esse principium, cum ipse ab unitate principio proficiscatur. Quod si principium non sunt, ne dei quidem erunt om- uino. Quoniam igitur unitas est rerum omnium principium, unus utique et Deus est rerum auctor, et effector omnium. Ex eodem. A Ex eodem. 1124 Si mundum hunc bonum esse confitemini, Deum autem et Patrem malum non hujusce mundi efſe- ctorem; erit utique mundus alter malus a deo illo confectus malo. Atqui mundus istiusmodi non est : ne Deus igitur quidem malus. Nam Deus princi- pium est, effectrixque causa. Quare cum non exsi- stant quæ a principio effecta et condita sint, ne principium quidem est, nec Deus igitur malus. Ex eodem. Veteris, inquiunt, Testamenti Deus non ea est providentia et scientia quæ omnia complectatur. Interrogat enim Adam, Ubi, inquiens, es 80 ? El Cain, Ubi est, inquiens, frater tuus ¹? Et Abra- B ham, Ubi est, inquiens, Sara uxor tua 81 ? Et alia multa ad eumdem modum. His respondemus, ejusmodi interrogata non ab ignorantia, sed po- tius a cognitione proficisci. Nisi enim cogno- visset et Adam et Cain peccasse, non eos conti- nuo interrogasset. Cognovisse autem, ex iis quæ sequuntur perspicuum est. Sic enim alloquitur Adam prius quam ille se comedisse fateretur : Ecquis indicavit tibi te nudum esse, nisi quod e li- gno de quo solo præcepi tibi ne comederes, come- disti 8? Cain vero, qui conabatur et ipse latitare, compellat his verbis: Vox sanguinis fratris tui clamat ad me. Hæc non ignorantis sunt, sed plane et perspicue cognoscentis, qui ea specie interrogationis vult iis qui peccaverant, persua- dere ut resipiscant, cum se deprehensos animad- vertant. Ea item verba: Ubi est Sara uxor tua ? declarant eum non ignorare, Abraham uxorem habere, eamque vocari Saram. Qui autem hæc scit, is profecto non erat nescius, ubi esset Sara. Neque enim, cum Sara post ostium staret, risis- setque clam audiens se matrem fore, dixisset, Cur risit Sara 8 ? risus etiam causam subjecit, secum ipsa inquiens: Verene pariam? Hæc enim illius sunt, qui cor etiam atque animum novit. Interrogavit autem, Ubi est Sara uxor tua? eo consilio, ut Abraham cognoscens se ante cognoscere et om- nia scire, sibi ut præstantiori vacaret, et omni- bus quæ deinceps dicerentur fidem adhiberet. Atque etiam illud, quod de Sodoma et Gomorrha dicţum est Si bonum per se est, malum non est. Si malum per se est, non est bonum. Hæc est enim contra- riorum medio carentium ratio atque conditio. Qualia sunt valetudo et ægritudo, vita et mors. C Non igitur Deus malus. Ex eodem. Deus bonus essentia et natura bonitatem habet, malus bonitatis privationem ut habitum obtinebit. Quomodo autem Deus, qui eo tantum est, quod deficit, caret, non assequitur, et non est? Ex eodem. Si duo, aut tres pluresve essent dei, cum aliud alio modo et diversa ratione ageretur et movere- tur, mundus jam pridem intercidisset. Nunc autem cuin omnia ratione certa et stabili semper mo- veantur et disponantur, firma hæc atque perpetua rerum omnium concinnitas, et ordo, et moderatio, D et conservatio unam eamdemque clamant esse causam, unum auctorem, a quo et procreata sint omnia et regantur et conserventur. Ex eodem. Si malus et scelestus est hic mundus inferior, et vos nimirum mali scelestique, quippe qui pars sitis ipsius. Quod si natura estis improbi et mali, veritas non adest vobis. Veritas enim bonum plane est. Bonum est alienum a malo. Jam qui veritate carent, eorum doctrina falsa nullo solido innititur fundamento. 8º Gen. 111, 9. 81 Gen. IV, 86 ibid. 21. 87 ibid. 20. Descendam et videbo utrum re ipsa quæ cla- mor ipsorum indicat compleverint, an non แ sciam, quid aliud significat, nisi eo consilio Deum ita locutum esse, ut nos erudiret, ne un- quam præcipites irruamus ad irroganda supplicia, propterea quod aliquorum flagitia prospiciamus, sed exspectemus, ut re ipsa perfecta sint? Nam si non cognovisset, quomodo potuisset dicere: Clamor Sodomorum et Gomorrhæ venit ad me Terra, inquit, clamat, etiam ante res. Et ipsæ res vociferantur et clamant. Multæ sunt ejusmodi interrogationes non solum in Veteri, sed etiam in 87 ? 9. 8 Gen. XVII, 9. 83 Gen. II, 41. 8 Gen. v 10. 85 Gen. xv, 45.

1123 Ex eodem. S. GREGORII NYSSENI Quonam pacto duo possunt esse principia, bonum unum, alterum malum? Bonum enim et malum contraria sunt, seque vicissim interimunt, et ne- queunt simul consistere. Quare aut in parte uni- versitatis alterum erit, et ab ea circumscribetur, aut sese contingent mutuoque corrumpent, aut inter illa medium aliquod intercedet, atque ita tria jam erunt principia. Præterea aut pace utentur, quod malum non potest: aut pugnabunt, quod bonun recusat. Nam illud quidem si utatur pace, non erit bonum. Quamobrem non sunt duo prin- cipia, præsertim inter se contraria et inimicissima, sed unum, idque bonum. Malum enim non est principium, sed privatio et amissio boni. Ex eodem. Si duo sunt dei, bonus quidem unus, alter au- tem malus aliud habebunt principium. Binarius enim numerus non potest esse principium, cum ipse ab unitate principio proficiscatur. Quod si principium non sunt, ne dei quidem erunt om- uino. Quoniam igitur unitas est rerum omnium principium, unus utique et Deus est rerum auctor, et effector omnium. Ex eodem. A Ex eodem. 1124 Si mundum hunc bonum esse confitemini, Deum autem et Patrem malum non hujusce mundi efſe- ctorem; erit utique mundus alter malus a deo illo confectus malo. Atqui mundus istiusmodi non est : ne Deus igitur quidem malus. Nam Deus princi- pium est, effectrixque causa. Quare cum non exsi- stant quæ a principio effecta et condita sint, ne principium quidem est, nec Deus igitur malus. Ex eodem. Veteris, inquiunt, Testamenti Deus non ea est providentia et scientia quæ omnia complectatur. Interrogat enim Adam, Ubi, inquiens, es 80 ? El Cain, Ubi est, inquiens, frater tuus ¹? Et Abra- B ham, Ubi est, inquiens, Sara uxor tua 81 ? Et alia multa ad eumdem modum. His respondemus, ejusmodi interrogata non ab ignorantia, sed po- tius a cognitione proficisci. Nisi enim cogno- visset et Adam et Cain peccasse, non eos conti- nuo interrogasset. Cognovisse autem, ex iis quæ sequuntur perspicuum est. Sic enim alloquitur Adam prius quam ille se comedisse fateretur : Ecquis indicavit tibi te nudum esse, nisi quod e li- gno de quo solo præcepi tibi ne comederes, come- disti 8? Cain vero, qui conabatur et ipse latitare, compellat his verbis: Vox sanguinis fratris tui clamat ad me. Hæc non ignorantis sunt, sed plane et perspicue cognoscentis, qui ea specie interrogationis vult iis qui peccaverant, persua- dere ut resipiscant, cum se deprehensos animad- vertant. Ea item verba: Ubi est Sara uxor tua ? declarant eum non ignorare, Abraham uxorem habere, eamque vocari Saram. Qui autem hæc scit, is profecto non erat nescius, ubi esset Sara. Neque enim, cum Sara post ostium staret, risis- setque clam audiens se matrem fore, dixisset, Cur risit Sara 8 ? risus etiam causam subjecit, secum ipsa inquiens: Verene pariam? Hæc enim illius sunt, qui cor etiam atque animum novit. Interrogavit autem, Ubi est Sara uxor tua? eo consilio, ut Abraham cognoscens se ante cognoscere et om- nia scire, sibi ut præstantiori vacaret, et omni- bus quæ deinceps dicerentur fidem adhiberet. Atque etiam illud, quod de Sodoma et Gomorrha dicţum est Si bonum per se est, malum non est. Si malum per se est, non est bonum. Hæc est enim contra- riorum medio carentium ratio atque conditio. Qualia sunt valetudo et ægritudo, vita et mors. C Non igitur Deus malus. Ex eodem. Deus bonus essentia et natura bonitatem habet, malus bonitatis privationem ut habitum obtinebit. Quomodo autem Deus, qui eo tantum est, quod deficit, caret, non assequitur, et non est? Ex eodem. Si duo, aut tres pluresve essent dei, cum aliud alio modo et diversa ratione ageretur et movere- tur, mundus jam pridem intercidisset. Nunc autem cuin omnia ratione certa et stabili semper mo- veantur et disponantur, firma hæc atque perpetua rerum omnium concinnitas, et ordo, et moderatio, D et conservatio unam eamdemque clamant esse causam, unum auctorem, a quo et procreata sint omnia et regantur et conserventur. Ex eodem. Si malus et scelestus est hic mundus inferior, et vos nimirum mali scelestique, quippe qui pars sitis ipsius. Quod si natura estis improbi et mali, veritas non adest vobis. Veritas enim bonum plane est. Bonum est alienum a malo. Jam qui veritate carent, eorum doctrina falsa nullo solido innititur fundamento. 8º Gen. 111, 9. 81 Gen. IV, 86 ibid. 21. 87 ibid. 20. Descendam et videbo utrum re ipsa quæ cla- mor ipsorum indicat compleverint, an non แ sciam, quid aliud significat, nisi eo consilio Deum ita locutum esse, ut nos erudiret, ne un- quam præcipites irruamus ad irroganda supplicia, propterea quod aliquorum flagitia prospiciamus, sed exspectemus, ut re ipsa perfecta sint? Nam si non cognovisset, quomodo potuisset dicere: Clamor Sodomorum et Gomorrhæ venit ad me Terra, inquit, clamat, etiam ante res. Et ipsæ res vociferantur et clamant. Multæ sunt ejusmodi interrogationes non solum in Veteri, sed etiam in 87 ? 9. 8 Gen. XVII, 9. 83 Gen. II, 41. 8 Gen. v 10. 85 Gen. xv, 45.

1125 FRAGMENTA. 4126 Novo Testamento, quæ tamen omnes mysterium A inquit, meu'n justum est ". Quod autem unus continent, et aliquid aliud agunt. Nam Dei pro prium est cuncta cognoscere; et qui omnia non habet cognita, non est Deus. Ex eodem. Quomodo dicitis Antiqui Testamenti legislato- rem justum, Novi autem bonum, atque ideo unum ab alio diversum esse contenditis? Nam si quod justum est, bonum est; justus erit bonus om- nino. Neque enim contraria sunt justum et bo- num sed justo repugnat injustum, et bono ma- lum adversatur. Præterea si malum injustum, bonum utique justum, et bonus omnino justus. Cum autem innumerabilia sint testimonia, quibus Veteris Testamenti Deus esse declaratur bonus, B ego unum duntaxat in medio afferam: Dicat, in- quit, Israel, quoniam bonus 88 ; et qui deinceps sequuntur, duo versiculi. Unum item, quo Novi Testamenti Deus justus ostenditur. Et judicium, VII. atque idem sit Veteris ac Novi Testamenti Deus, prædixit Jeremias, Ecce, inquiens, dies veniunt, dicit Dominus, et constituam vobis Testamentum novum, non ut Testamentum illud quod cum patri- bus vestris constitui, quo die manum eorum appre- hendi, ut educerem eus ex Ægypto. Quia ipsi non manserunt in Testamento meo. Et ego neglexi il- los . Et ipse tum Antiqui, tum Novi Testamenti auctor Christus. Non veni, inquit, ut legem solve- rem, sed ut eam implerem ". Hoc est, ut illam propter llebræorum imperfectionem imperfectam, majore quadam et viris congruente philosophia perficerem et absolverem. Illa enim erat pædago- gus, qui ad Evangelium suscipiendum institue- bat. Hæc autem est præceptor ipse, qui docet per- fectiora. Et illa quidem corpora informabat, hæc autem animos erudit. Vetus ergo est ministra novæ ad novam enim ducit et viam ostendit et paral. Ibid. tit. 11, pag. 7 sqq. Gregorii Nyssæ pontificis ex Oratione contra Ablabium. Cum et Patrem Deum (5), et Filium Deum, et Spiritum sanctum Deum esse fateamur, cur non dicimus tres deos, sed unum Deum ? Primum, ut quod in promptu est respondeamus, ne multipli- cem deorum turbam a Græcis confictam introdu- camus. Deinde, si quid elegantius magisque re- conditum dicendum est, quoniam nomen hoc, C Deus, actionem significat: a verbo enim ćet deductum est, quod passim currat; vel a verbo bɛdoba, quod cernat omnia; vel a verbo aleɩv, quod improbitatem exurat ac perdat. Quemad- modum igitur unaquæque persona talem actionem perfectam habet, sic nomen actionem illam signi- ficans obtinet, ut et sit et appelletur Deus. Rursus quemadmodum una atque incommutabilis in tri- bus est actio, sic etiam est una divinitas et unus Deus in tribus personis. At enim, inquies, Petrus et Paulus et Joannes tres personæ cum sint, di- cuntur etiam tres homines. Respondeo, primum nos et hic abuti hominis vocabulo, cum eo tres 88 Psal. cxvII, 1. homines appellamus: siquidem homo, et huma- nitas universum quiddam significant, quod sin- gularia complectatur. Deinde illud adjungo, no- men hoc rei naturam explicare; in Trinitate vero quæ creata non est, nullum inveniri nomen quod ejus naturam declaret. At cur, cum personas sin- gulas appellemus Deum, non etiam earum singu- las Divinitatem appellamus ? Quoniam quemadmo- dum licet homo et humanitas pariter de universis dicantur, non tamen æque dicuntur de singulis : Socrates enim homo dici potest, humanitas autem nequaquam potest : sic etiam Deus et Divinitas habent. Deus enim agentem significat; Divinitas autem actionem. Trium vero personarum nulla est, quæ sit actio; sed agens potius est unaquæque il- larum. Dicimus tamen divinitatem Patris et divi- nitatem Filii et divinitatem sancti Spiritus, sicut humanitatem Socratis et essentiam et naturam, et si quid aliud est personis commune. 89 Joan. v, 50. 90 Jer. xxx1, 31, 32. 1 Matth. v, 7. 9 Gal. 1, 21. cius Bibl. Gr. tom. VIII, pag. 165, quæ hic recitat Euthymius, non exstare in oratione, De eo quod non putandum sit tres deos dici oportere, ad Abla- bium, quæ occurrit tom. III, pag. 15 seqq. edit. Paris. 1638. (Hujuse. Patrol. t. XLV, circa init.) (5) Cum et Patrem Deum, etc. Observat Fabri-

1125 FRAGMENTA. 4126 Novo Testamento, quæ tamen omnes mysterium A inquit, meu'n justum est ". Quod autem unus continent, et aliquid aliud agunt. Nam Dei pro prium est cuncta cognoscere; et qui omnia non habet cognita, non est Deus. Ex eodem. Quomodo dicitis Antiqui Testamenti legislato- rem justum, Novi autem bonum, atque ideo unum ab alio diversum esse contenditis? Nam si quod justum est, bonum est; justus erit bonus om- nino. Neque enim contraria sunt justum et bo- num sed justo repugnat injustum, et bono ma- lum adversatur. Præterea si malum injustum, bonum utique justum, et bonus omnino justus. Cum autem innumerabilia sint testimonia, quibus Veteris Testamenti Deus esse declaratur bonus, B ego unum duntaxat in medio afferam: Dicat, in- quit, Israel, quoniam bonus 88 ; et qui deinceps sequuntur, duo versiculi. Unum item, quo Novi Testamenti Deus justus ostenditur. Et judicium, VII. atque idem sit Veteris ac Novi Testamenti Deus, prædixit Jeremias, Ecce, inquiens, dies veniunt, dicit Dominus, et constituam vobis Testamentum novum, non ut Testamentum illud quod cum patri- bus vestris constitui, quo die manum eorum appre- hendi, ut educerem eus ex Ægypto. Quia ipsi non manserunt in Testamento meo. Et ego neglexi il- los . Et ipse tum Antiqui, tum Novi Testamenti auctor Christus. Non veni, inquit, ut legem solve- rem, sed ut eam implerem ". Hoc est, ut illam propter llebræorum imperfectionem imperfectam, majore quadam et viris congruente philosophia perficerem et absolverem. Illa enim erat pædago- gus, qui ad Evangelium suscipiendum institue- bat. Hæc autem est præceptor ipse, qui docet per- fectiora. Et illa quidem corpora informabat, hæc autem animos erudit. Vetus ergo est ministra novæ ad novam enim ducit et viam ostendit et paral. Ibid. tit. 11, pag. 7 sqq. Gregorii Nyssæ pontificis ex Oratione contra Ablabium. Cum et Patrem Deum (5), et Filium Deum, et Spiritum sanctum Deum esse fateamur, cur non dicimus tres deos, sed unum Deum ? Primum, ut quod in promptu est respondeamus, ne multipli- cem deorum turbam a Græcis confictam introdu- camus. Deinde, si quid elegantius magisque re- conditum dicendum est, quoniam nomen hoc, C Deus, actionem significat: a verbo enim ćet deductum est, quod passim currat; vel a verbo bɛdoba, quod cernat omnia; vel a verbo aleɩv, quod improbitatem exurat ac perdat. Quemad- modum igitur unaquæque persona talem actionem perfectam habet, sic nomen actionem illam signi- ficans obtinet, ut et sit et appelletur Deus. Rursus quemadmodum una atque incommutabilis in tri- bus est actio, sic etiam est una divinitas et unus Deus in tribus personis. At enim, inquies, Petrus et Paulus et Joannes tres personæ cum sint, di- cuntur etiam tres homines. Respondeo, primum nos et hic abuti hominis vocabulo, cum eo tres 88 Psal. cxvII, 1. homines appellamus: siquidem homo, et huma- nitas universum quiddam significant, quod sin- gularia complectatur. Deinde illud adjungo, no- men hoc rei naturam explicare; in Trinitate vero quæ creata non est, nullum inveniri nomen quod ejus naturam declaret. At cur, cum personas sin- gulas appellemus Deum, non etiam earum singu- las Divinitatem appellamus ? Quoniam quemadmo- dum licet homo et humanitas pariter de universis dicantur, non tamen æque dicuntur de singulis : Socrates enim homo dici potest, humanitas autem nequaquam potest : sic etiam Deus et Divinitas habent. Deus enim agentem significat; Divinitas autem actionem. Trium vero personarum nulla est, quæ sit actio; sed agens potius est unaquæque il- larum. Dicimus tamen divinitatem Patris et divi- nitatem Filii et divinitatem sancti Spiritus, sicut humanitatem Socratis et essentiam et naturam, et si quid aliud est personis commune. 89 Joan. v, 50. 90 Jer. xxx1, 31, 32. 1 Matth. v, 7. 9 Gal. 1, 21. cius Bibl. Gr. tom. VIII, pag. 165, quæ hic recitat Euthymius, non exstare in oratione, De eo quod non putandum sit tres deos dici oportere, ad Abla- bium, quæ occurrit tom. III, pag. 15 seqq. edit. Paris. 1638. (Hujuse. Patrol. t. XLV, circa init.) (5) Cum et Patrem Deum, etc. Observat Fabri-

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΝΗΣΙΝ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΕΙΣ ΤΑ ΝΗΠΙΑ ΤΑ ΕΝ ΒΗΘΛΕΕΜ ΑΝΑΙΡΕΘΕΝΤΑ ΥΠΟ ΗΡΩΔΟΥ. Σαλπίσατε ἐν Νεομηνία σάλπιγγι, φησὶν ὁ Δα- διδ, ἐν εὐσήμῳ ἡμέρᾳ ἑορτῆς ὑμῶν. Τὰ δὲ τῆς θεο- πνεύστου διδασκαλίας προστάγματα νόμος ἐστὶ πάν τως τοῖς ἀκούουσιν. Οὐκοῦν ἐπειδὴ πάρεστιν ἡ εὔση- μος ἡμέρα τῆς ἑορτῆς ἡμῶν, πληρώσωμεν καὶ ἡμεῖς τὸν νόμον, σαλπιγκταὶ τῆς ἱερομηνίας γινόμενοι. Η δὲ νομικὴ σάλπιγξ, καθὼς κελεύει νοεῖν ὁ ᾿Απόστολος, ὁ λόγος ἐστί. Φησὶ γὰρ, μὴ ἄδηλον δεῖν γίνεσθαι τὸν τῆς σάλπιγγος ἦχον, ἀλλὰ διεσταλμένον τοῖς φθόγ γοις πρὸς τὴν τῶν ἀκουόντων σαφήνειαν. Οὐκοῦν ἠχήσωμεν καὶ ἡμεῖς, ἀδελφοί, λαμπράν τινα ἠχὴν καὶ ἑξάκουστον, οὐδὲν τῆς κερατίνης ἀτιμοτέραν. Καὶ γὰρ καὶ ὁ νόμος ἐν τοῖς τῆς σκιᾶς τύποις προδιαζω γραφῶν τὴν ἀλήθειαν, ἐν τῇ σκηνοπηγίᾳ τὸν ἐκ τῶν σαλπίγγων ἦχον ἐνομοθέτησε. Καὶ ἡ παροῦσα τῆς ἑορτῆς ὑπόθεσις τὸ τῆς ἀληθινῆς σκηνοπηγίας ἐστὶ μυστήριον. Εν ταύτῃ γὰρ σκηνοπηγεῖται τὸ ἀνθρώ πινον σκήνωμα τῷ δι' ἡμᾶς ἐνδυσαμένῳ τὸν ἄνθρω πον· ἐν ταύτῃ τὰ διαπεπτωκότα ἡμῶν ὑπὸ τοῦ θανά του σκηνώματα πάλιν συμπήγνυται ὑπὸ τοῦ ἐξ ἀρχῆς τὸ οἰκητήριον ἡμῶν οἰκοδομήσαντος. Εἴπωμεν καὶ ἡμεῖς τὸ τῆς ψαλμῳδίας, τῷ μεγαλοφώνῳ Δαβίδ συγ χορεύοντες, ὅτι Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνό ματι Κυρίου. Πῶς ἐρχόμενος; Οὐ καθάπερ διὰ πλοίου τινὸς, ἢ οχήματος, διὰ δὲ τῆς παρθενικῆς ἀφθορίας ἐπὶ τὸν ἀνθρώπινον βίον διαπεράσας. Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὗτος ὁ Κύριος ἐπέφανεν ἡμῖν εἰς τὸ συστήσασθαι τὴν ἑορτὴν ταύτην ἐν τοῖς πυκά ζουσιν, ἕως τῶν κεράτων τοῦ θυσιαστηρίου. Πάντως δὲ οὐκ ἀγνοοῦμεν, ἀδελφοί, τὸ ἐν τοῖς εἰρημένοις μυ στήριον· ὅτι πᾶσα ἡ κτίσις ἔν τι τοῦ Δεσπότου τῆς κτίσεως ἐστιν ἀνάκτορον. Αλλ', ἐπειδὴ τῆς ἁμαρτίας ἐπεισελθούσης ἐφράγη τῶν τῇ κακίᾳ κατειλημμένων S. GREGORII NYSSENI DUBIA. S. P. N. GREGORII ORATIO IN DIEM NATALEM CHRISTI ET IN INFANTES QUI IN BETHLEEM OCCISI SUNT AB HERODE. Francisco Zino interprete. . B Buccinate, inquit David ', in Neomenia tuba, in A insigni die solemnitatis vestræ. Cœlestis autem do- ctrinæ instituta omnino sunt instar legis apud eos qui audiunt. Quamobrem, quoniam adest insignis dies solemnitatis nostræ, nos item observemus le- gein, et efficiamur sacræ celebritatis buccinatores. Legalis autem tuba, ut declarat Apostolus, est ora- tio. Incertum enim inquit tube clangorem esse non oportere, sed sonis distinctum, ut ea, quæ dicuntur, perspicua sint. Edamus igitur et nos, fratres, clarum aliquem sonum, qui non minus exaudiatur, quam si ederetur cornea tuba. Quan- doquidem et lex in umbræ figuris ante depingens veritatem, in tabernaculorum celebritate tubis ut caneretur, mandavit. Et praesens celebritatis argu- mentum, vera labernaculi exstructionis mysterium est. In hac enim humanum ei tabernaculum igitur, qui propter nos formam hominis induit, in bac ta - bernacula' nostra, quæ morte corruerant, instauran- tur ab eo, qui ab initio construxerat ædificium. Nos etiam ea verba Psalmni cum vocali Davide plau- dentes dicamus : Benedictus, qui venit in nomine Domini *. Quomodo autem venit? Non navigio, aut curru aliquo, sed incorrupta virginitate in vitain humanam trajecit. Hic Deus noster, hic Dominus iliuxit nobis, ut diem hanc soleninem constitue- ret in condensis usque ad cornua altaris. Quod autem mysterium, fratres, in iis, quæ dicta sunt, contineatur, neutiquam ignoramus: scimus enim universas res procreatas esse veluti templum quod- dam Domini, a quo procreata sunt. Verum, quia su- perinducto peccato obstructa erant ora illorum,qui . a malitia victi fuerant, exsultationis vox obticue- • Psal. Lxxx, 4. '1 Cor. xiv, sqq. C • Levit. XXII], 24. • Psal. cxvit, 25. • ibid. 27.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΝΗΣΙΝ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΕΙΣ ΤΑ ΝΗΠΙΑ ΤΑ ΕΝ ΒΗΘΛΕΕΜ ΑΝΑΙΡΕΘΕΝΤΑ ΥΠΟ ΗΡΩΔΟΥ. Σαλπίσατε ἐν Νεομηνία σάλπιγγι, φησὶν ὁ Δα- διδ, ἐν εὐσήμῳ ἡμέρᾳ ἑορτῆς ὑμῶν. Τὰ δὲ τῆς θεο- πνεύστου διδασκαλίας προστάγματα νόμος ἐστὶ πάν τως τοῖς ἀκούουσιν. Οὐκοῦν ἐπειδὴ πάρεστιν ἡ εὔση- μος ἡμέρα τῆς ἑορτῆς ἡμῶν, πληρώσωμεν καὶ ἡμεῖς τὸν νόμον, σαλπιγκταὶ τῆς ἱερομηνίας γινόμενοι. Η δὲ νομικὴ σάλπιγξ, καθὼς κελεύει νοεῖν ὁ ᾿Απόστολος, ὁ λόγος ἐστί. Φησὶ γὰρ, μὴ ἄδηλον δεῖν γίνεσθαι τὸν τῆς σάλπιγγος ἦχον, ἀλλὰ διεσταλμένον τοῖς φθόγ γοις πρὸς τὴν τῶν ἀκουόντων σαφήνειαν. Οὐκοῦν ἠχήσωμεν καὶ ἡμεῖς, ἀδελφοί, λαμπράν τινα ἠχὴν καὶ ἑξάκουστον, οὐδὲν τῆς κερατίνης ἀτιμοτέραν. Καὶ γὰρ καὶ ὁ νόμος ἐν τοῖς τῆς σκιᾶς τύποις προδιαζω γραφῶν τὴν ἀλήθειαν, ἐν τῇ σκηνοπηγίᾳ τὸν ἐκ τῶν σαλπίγγων ἦχον ἐνομοθέτησε. Καὶ ἡ παροῦσα τῆς ἑορτῆς ὑπόθεσις τὸ τῆς ἀληθινῆς σκηνοπηγίας ἐστὶ μυστήριον. Εν ταύτῃ γὰρ σκηνοπηγεῖται τὸ ἀνθρώ πινον σκήνωμα τῷ δι' ἡμᾶς ἐνδυσαμένῳ τὸν ἄνθρω πον· ἐν ταύτῃ τὰ διαπεπτωκότα ἡμῶν ὑπὸ τοῦ θανά του σκηνώματα πάλιν συμπήγνυται ὑπὸ τοῦ ἐξ ἀρχῆς τὸ οἰκητήριον ἡμῶν οἰκοδομήσαντος. Εἴπωμεν καὶ ἡμεῖς τὸ τῆς ψαλμῳδίας, τῷ μεγαλοφώνῳ Δαβίδ συγ χορεύοντες, ὅτι Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνό ματι Κυρίου. Πῶς ἐρχόμενος; Οὐ καθάπερ διὰ πλοίου τινὸς, ἢ οχήματος, διὰ δὲ τῆς παρθενικῆς ἀφθορίας ἐπὶ τὸν ἀνθρώπινον βίον διαπεράσας. Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὗτος ὁ Κύριος ἐπέφανεν ἡμῖν εἰς τὸ συστήσασθαι τὴν ἑορτὴν ταύτην ἐν τοῖς πυκά ζουσιν, ἕως τῶν κεράτων τοῦ θυσιαστηρίου. Πάντως δὲ οὐκ ἀγνοοῦμεν, ἀδελφοί, τὸ ἐν τοῖς εἰρημένοις μυ στήριον· ὅτι πᾶσα ἡ κτίσις ἔν τι τοῦ Δεσπότου τῆς κτίσεως ἐστιν ἀνάκτορον. Αλλ', ἐπειδὴ τῆς ἁμαρτίας ἐπεισελθούσης ἐφράγη τῶν τῇ κακίᾳ κατειλημμένων S. GREGORII NYSSENI DUBIA. S. P. N. GREGORII ORATIO IN DIEM NATALEM CHRISTI ET IN INFANTES QUI IN BETHLEEM OCCISI SUNT AB HERODE. Francisco Zino interprete. . B Buccinate, inquit David ', in Neomenia tuba, in A insigni die solemnitatis vestræ. Cœlestis autem do- ctrinæ instituta omnino sunt instar legis apud eos qui audiunt. Quamobrem, quoniam adest insignis dies solemnitatis nostræ, nos item observemus le- gein, et efficiamur sacræ celebritatis buccinatores. Legalis autem tuba, ut declarat Apostolus, est ora- tio. Incertum enim inquit tube clangorem esse non oportere, sed sonis distinctum, ut ea, quæ dicuntur, perspicua sint. Edamus igitur et nos, fratres, clarum aliquem sonum, qui non minus exaudiatur, quam si ederetur cornea tuba. Quan- doquidem et lex in umbræ figuris ante depingens veritatem, in tabernaculorum celebritate tubis ut caneretur, mandavit. Et praesens celebritatis argu- mentum, vera labernaculi exstructionis mysterium est. In hac enim humanum ei tabernaculum igitur, qui propter nos formam hominis induit, in bac ta - bernacula' nostra, quæ morte corruerant, instauran- tur ab eo, qui ab initio construxerat ædificium. Nos etiam ea verba Psalmni cum vocali Davide plau- dentes dicamus : Benedictus, qui venit in nomine Domini *. Quomodo autem venit? Non navigio, aut curru aliquo, sed incorrupta virginitate in vitain humanam trajecit. Hic Deus noster, hic Dominus iliuxit nobis, ut diem hanc soleninem constitue- ret in condensis usque ad cornua altaris. Quod autem mysterium, fratres, in iis, quæ dicta sunt, contineatur, neutiquam ignoramus: scimus enim universas res procreatas esse veluti templum quod- dam Domini, a quo procreata sunt. Verum, quia su- perinducto peccato obstructa erant ora illorum,qui . a malitia victi fuerant, exsultationis vox obticue- • Psal. Lxxx, 4. '1 Cor. xiv, sqq. C • Levit. XXII], 24. • Psal. cxvit, 25. • ibid. 27.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΝΗΣΙΝ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΕΙΣ ΤΑ ΝΗΠΙΑ ΤΑ ΕΝ ΒΗΘΛΕΕΜ ΑΝΑΙΡΕΘΕΝΤΑ ΥΠΟ ΗΡΩΔΟΥ. Σαλπίσατε ἐν Νεομηνία σάλπιγγι, φησὶν ὁ Δα- διδ, ἐν εὐσήμῳ ἡμέρᾳ ἑορτῆς ὑμῶν. Τὰ δὲ τῆς θεο- πνεύστου διδασκαλίας προστάγματα νόμος ἐστὶ πάν τως τοῖς ἀκούουσιν. Οὐκοῦν ἐπειδὴ πάρεστιν ἡ εὔση- μος ἡμέρα τῆς ἑορτῆς ἡμῶν, πληρώσωμεν καὶ ἡμεῖς τὸν νόμον, σαλπιγκταὶ τῆς ἱερομηνίας γινόμενοι. Η δὲ νομικὴ σάλπιγξ, καθὼς κελεύει νοεῖν ὁ ᾿Απόστολος, ὁ λόγος ἐστί. Φησὶ γὰρ, μὴ ἄδηλον δεῖν γίνεσθαι τὸν τῆς σάλπιγγος ἦχον, ἀλλὰ διεσταλμένον τοῖς φθόγ γοις πρὸς τὴν τῶν ἀκουόντων σαφήνειαν. Οὐκοῦν ἠχήσωμεν καὶ ἡμεῖς, ἀδελφοί, λαμπράν τινα ἠχὴν καὶ ἑξάκουστον, οὐδὲν τῆς κερατίνης ἀτιμοτέραν. Καὶ γὰρ καὶ ὁ νόμος ἐν τοῖς τῆς σκιᾶς τύποις προδιαζω γραφῶν τὴν ἀλήθειαν, ἐν τῇ σκηνοπηγίᾳ τὸν ἐκ τῶν σαλπίγγων ἦχον ἐνομοθέτησε. Καὶ ἡ παροῦσα τῆς ἑορτῆς ὑπόθεσις τὸ τῆς ἀληθινῆς σκηνοπηγίας ἐστὶ μυστήριον. Εν ταύτῃ γὰρ σκηνοπηγεῖται τὸ ἀνθρώ πινον σκήνωμα τῷ δι' ἡμᾶς ἐνδυσαμένῳ τὸν ἄνθρω πον· ἐν ταύτῃ τὰ διαπεπτωκότα ἡμῶν ὑπὸ τοῦ θανά του σκηνώματα πάλιν συμπήγνυται ὑπὸ τοῦ ἐξ ἀρχῆς τὸ οἰκητήριον ἡμῶν οἰκοδομήσαντος. Εἴπωμεν καὶ ἡμεῖς τὸ τῆς ψαλμῳδίας, τῷ μεγαλοφώνῳ Δαβίδ συγ χορεύοντες, ὅτι Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνό ματι Κυρίου. Πῶς ἐρχόμενος; Οὐ καθάπερ διὰ πλοίου τινὸς, ἢ οχήματος, διὰ δὲ τῆς παρθενικῆς ἀφθορίας ἐπὶ τὸν ἀνθρώπινον βίον διαπεράσας. Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὗτος ὁ Κύριος ἐπέφανεν ἡμῖν εἰς τὸ συστήσασθαι τὴν ἑορτὴν ταύτην ἐν τοῖς πυκά ζουσιν, ἕως τῶν κεράτων τοῦ θυσιαστηρίου. Πάντως δὲ οὐκ ἀγνοοῦμεν, ἀδελφοί, τὸ ἐν τοῖς εἰρημένοις μυ στήριον· ὅτι πᾶσα ἡ κτίσις ἔν τι τοῦ Δεσπότου τῆς κτίσεως ἐστιν ἀνάκτορον. Αλλ', ἐπειδὴ τῆς ἁμαρτίας ἐπεισελθούσης ἐφράγη τῶν τῇ κακίᾳ κατειλημμένων S. GREGORII NYSSENI DUBIA. S. P. N. GREGORII ORATIO IN DIEM NATALEM CHRISTI ET IN INFANTES QUI IN BETHLEEM OCCISI SUNT AB HERODE. Francisco Zino interprete. . B Buccinate, inquit David ', in Neomenia tuba, in A insigni die solemnitatis vestræ. Cœlestis autem do- ctrinæ instituta omnino sunt instar legis apud eos qui audiunt. Quamobrem, quoniam adest insignis dies solemnitatis nostræ, nos item observemus le- gein, et efficiamur sacræ celebritatis buccinatores. Legalis autem tuba, ut declarat Apostolus, est ora- tio. Incertum enim inquit tube clangorem esse non oportere, sed sonis distinctum, ut ea, quæ dicuntur, perspicua sint. Edamus igitur et nos, fratres, clarum aliquem sonum, qui non minus exaudiatur, quam si ederetur cornea tuba. Quan- doquidem et lex in umbræ figuris ante depingens veritatem, in tabernaculorum celebritate tubis ut caneretur, mandavit. Et praesens celebritatis argu- mentum, vera labernaculi exstructionis mysterium est. In hac enim humanum ei tabernaculum igitur, qui propter nos formam hominis induit, in bac ta - bernacula' nostra, quæ morte corruerant, instauran- tur ab eo, qui ab initio construxerat ædificium. Nos etiam ea verba Psalmni cum vocali Davide plau- dentes dicamus : Benedictus, qui venit in nomine Domini *. Quomodo autem venit? Non navigio, aut curru aliquo, sed incorrupta virginitate in vitain humanam trajecit. Hic Deus noster, hic Dominus iliuxit nobis, ut diem hanc soleninem constitue- ret in condensis usque ad cornua altaris. Quod autem mysterium, fratres, in iis, quæ dicta sunt, contineatur, neutiquam ignoramus: scimus enim universas res procreatas esse veluti templum quod- dam Domini, a quo procreata sunt. Verum, quia su- perinducto peccato obstructa erant ora illorum,qui . a malitia victi fuerant, exsultationis vox obticue- • Psal. Lxxx, 4. '1 Cor. xiv, sqq. C • Levit. XXII], 24. • Psal. cxvit, 25. • ibid. 27.

τα στέματα, καὶ κατεσιγάσθη φωνὴ ἀγαλλιάσεως, καὶ διεσπάσθη τῶν ἑορταζόντων ἡ συμφωνία, τῆς ἀν θρωπίνης κτίσεως οὐ συνεορταζούσης τῇ ὑπερκοσμίῳ φύσει, διὰ τοῦτον ἦλθον αἱ τῶν προφητῶν καὶ ἀπο- στόλων σάλπιγγες, ἃς κερατίνας ο Νόμος φησί, διὰ τὸ εἶναι αὐτῶν τὴν κατασκευὴν ἐκ τοῦ ἀληθινοῦ μου νοκέρωτος. Αν κατὰ τὴν τοῦ Πνεύματος δύναμιν, σύντονον τὸν τῆς ἀληθείας ἤχησαν λόγον, ἵνα τῆς ἀκοῆς τῶν ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας ἐμπεφραγμένων διανοι- χθείσης, μία γένηται σύμφωνος ἑορτὴ, διὰ τοῦ πυ κασμοῦ τῆς σκηνοπηγίας τῆς κάτω κτίσεως πρὸς τὰς ἐξεχούσας καὶ προβεβλημένες περὶ τὸ ἄνω ουσια στήριον δυνάμεις συνυπηροῦσα. Τὰ γὰρ κέρατα τοῦ νοητοῦ θυσιαστηρίου αἱ προβεβλημέναι τε καὶ ἐξ- έχουσαι τῆς νοεράς φύσεως Δυνάμεις εἰσὶν, Αρχαί τε καὶ Ἐξουσίαι, καὶ Θρόνοι, καὶ Κυριότητες· πρὸς ἃς τῇ κοινωνίᾳ τῆς ἑορτῆς συνάπτεται διὰ τῆς κατὰ τὴν ἀνάστασιν σκηνοπηγίας ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, τῇ ἀνα- καινίσει τῶν σωμάτων πυκαζομένη. Τὸ γὰρ πυκά- ζεσθαι ἰσόν ἐστι τῷ κοσμεῖσθαι ἢ περιβάλλεσθαι, καθὼς ἑρμηνεύουσιν οἱ ταῦτα γινώσκοντες. Δεῦτε τοίνυν πρὸς τὴν πνευματικὴν χορείαν τὰς ψυχὰς ἡμῶν διεγείραντες, ἔξαρχον καὶ καθηγεμόνα καὶ κορυφαῖον τῆς χοροστασίας ἡμῶν, τὸν Δαβὶδ προστησώμεθα· καὶ φθάσαντες ὑμνῳδήσαμεν. Καὶ πάλιν αὐτὴν ἀναλάβωμεν, ὅτι Αὕτη ἡ ἡμέρα ἣν ἐποίησεν ὁ Κύριος, ἀγαλλιασώμεθα καὶ εὐ- φρανθῶμεν ἐν αὐτῇ. Ἐν ᾗ μειοῦσθαι τὸ σκότος ἄρχεται, καὶ τὰ τῆς νυκτὸς μέτρα τῷ πλεονάζοντε τῆς ἀκτῖνος συνωθεῖται πρὸς ἔκλειψιν. Οὐ συντυχική τις, ἀδελφοί, γέγονε κατὰ τὸ αὐτόματον ἡ τοιαύτη περὶ τὴν ἑορτὴν οἰκονομία, τὸ νῦν ἐπιφανῆναι τῇ ἀνθρωπίνῃ ζωῇ τὴν θείαν ζωήν· ἀλλά τι μυστήριον διὰ τῶν φαινομένων τοῖς διορατικωτέροις διηγεῖται ἡ κτίσις, μονονουχί φωνὴν ἀφιεῖτα καὶ διδάσκουσα τὸν ἀκούειν δυνάμενον, τί βούλεται ἐν τῇ παρουσία τοῦ Δεσπότου ἡμέρα προσαυξανομένη, καὶ νὺξ κολο βουμένη. Εγώ γάρ μοι δοκῶ τοιαῦτά τινα διεξιού- της ἀκούειν τῆς κτίσεως, ὅτι Ταῦτα βλέπων, ὦ ἄν θρωπε, νόει τὸ διὰ τῶν φαινομένων κρυπτόν σοι δη- λούμενον. Θρᾷς ἐπὶ τὸ ἀκρότατον μῆκος προελθοῦσαν τὴν νύκτα, καὶ ἱσταμένην τῆς ἐπὶ τὸ πρόσω φοράς, καὶ εἰς τὸ ἔμπαλιν ἀναλύουσαν; Νόησον ὅτι ἡ πονηρὰ τῆς ἁμαρτίας νύξ, ἐφ' ὅσον οἷόν τε ἦν αὐξηθεῖσα, καὶ διὰ πάσης κακῶν ἐπινοίας ἐπὶ τὸ ἀκρότατον τῆς πονηρίας μέγεθος φθάσασα, σήμερον ἀνεκόπη τῆς ἐπὶ πλεῖον νομῆς, καὶ τὰ ἀπὸ τούτου πρὸς ἔκλειψίν τε καὶ ἀφανισμὸν συνελαύνεται. Θρᾷς τὴν τοῦ φωτὸς ἀκτῖνα διαρκεστέραν, καὶ ὑψηλότερον τῆς συνηθείας τὸν ἥλιον ; Νόει τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς τὴν παρουσίαν, τοῦ ταῖς εὐαγγελικαῖς ἀκτῖσι πᾶσαν τὴν οἰκουμένην καταφωτίζοντος. Τάχα δὲ καὶ τοῦ μὴ καταρχὰς ἐπι- φανῆναι τὸν Κύριον, ἀλλ᾽ ἐπ' ἐσχάτων τῶν χρόνων χαρίσασθαι τῇ ἀνθρωπίνῃ ζωῇ τῆς θεότητος αὐτοῦ τὴν ἐμφάνειαν, ταύτην ἄν τις τὴν αἰτίαν εὐλόγως ὑπονοήσειεν, ὅτι ὁ μέλλων ἐπὶ καθαιρέσει τῆς κακίας τῷ ἀνθρωπίνῳ καταμίγνυσθαι βίῳ, ἀναγκαίως πᾶσαν Β εἴπωμεν μετ' ἐκείνου τὴν γλυκεῖαν φωνὴν ἐκείνην ἣν IN DIEM NATALEM CHRISTI. A rat, et dies festos celebrantium consensus distra- Psal. cxvii, 21. Matth. 11, 10. PATROL. GR. XLVI. etus erat, cum humana natura cum þeatarum men- tium natura in celebrando non conveniret, idcirca venerunt prophetarum et apostolorum turbæ, quas Lex corneas vocat, quia ex vero unicorni confecta sunt. Ilæ Spiritu sancto inflatæ continuum veritatis sonum protulerunt, ut auribus eorum, qui propter peccatum obsurduerant, patefactis, per condensa- tionem tabernaculi inferioris cum eximiis et præ- stantibus illis virtutibus, quæ ad altare supernum astant, concinentem, una solemnitas celebraretur. Divini enim illius altaris cornua sunt eximize el præstantes cœlestis naturæ Virtutes, et Principa - tus, et Polestates, et Throni, et Dominationes, qui- buscum per tabernaculi excitationem in celebritate conjungitur humana natura, renovatione corpo- rum condensata. Namn condensari, et orari, cl indui idem est, ut illi, qui hac intelligunt, inter- pretantur. Agile igitur, ad spiritalem choream anim mos nostros excitemus, nobisque chori ducem, et principem, et coryphæum Davidem proponamus, et una cuin illo dulcem illam emittamus vocem, quam ante cecinimus. B C D Sic igitur rursun repetamus. Hæc est dies quam fecit Dominus : exsullemus, et lælemur in ea '^. In hac tenebræ incipiunt minui, et crescente splendore, noctis termini contrahuntur. Neque enim casu aut sponte sua contingunt hæc, fratres, in hac die so- lemni, qua humanæ vitæ splendet divina vita: sed per ea quæ cernuntur mentis aciem intendentibus, arcanum quoddam ostendit natura, ac tantum non vocem emittens docet cos, qui audire possunt, quid sibi velit, quod in adventu Domini dies augetur, et nox imminuitur. Mihi enim videor cam sic loquen- tem exaudire : Considera, homo, qui hæc aspicis, ex iis quæ videntur, ea tibi aperiri quæ recondita sunt, Vides noctem ad summam longitudinem perve- nisse, et cum progredi ulterius nequeat, consi- slere, ac regredi ? Cogita exitiosam peccati noctem, quæ malis omnibus artibus aucta ad summum ma- litiæ cumulum venerat, hodie recisam esse, no lon- gius serperet, atque illuc deinceps redigi, ut plane deliciat, ac deleatur. Vides uberiores lucis radios, et solem solito sublimiorem? Cogita veræ lucis præ- sentiam Evangelii radiis totum orbem terrarumi illustrare. Quod autem humanæ vitæ non ab initio, sed ab extreipis temporibus Dominus apparuerit, hanc merito fortasse causam quispiam existimabit, quod qui, malitiam ut tolleret, humanam vitam crat ingressurus, exspectavit necessario, ut omne ab inimico satum propagatumque peccatum germi- naret, ac tum demum, ut legitur in Evangelio, ra- dici securim admovit ". Nam et qui præstant me dendi facultate, dum febris adhuc corpus exurit. et ex causis morbum efficientibus paulatim inten-

τα στέματα, καὶ κατεσιγάσθη φωνὴ ἀγαλλιάσεως, καὶ διεσπάσθη τῶν ἑορταζόντων ἡ συμφωνία, τῆς ἀν θρωπίνης κτίσεως οὐ συνεορταζούσης τῇ ὑπερκοσμίῳ φύσει, διὰ τοῦτον ἦλθον αἱ τῶν προφητῶν καὶ ἀπο- στόλων σάλπιγγες, ἃς κερατίνας ο Νόμος φησί, διὰ τὸ εἶναι αὐτῶν τὴν κατασκευὴν ἐκ τοῦ ἀληθινοῦ μου νοκέρωτος. Αν κατὰ τὴν τοῦ Πνεύματος δύναμιν, σύντονον τὸν τῆς ἀληθείας ἤχησαν λόγον, ἵνα τῆς ἀκοῆς τῶν ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας ἐμπεφραγμένων διανοι- χθείσης, μία γένηται σύμφωνος ἑορτὴ, διὰ τοῦ πυ κασμοῦ τῆς σκηνοπηγίας τῆς κάτω κτίσεως πρὸς τὰς ἐξεχούσας καὶ προβεβλημένες περὶ τὸ ἄνω ουσια στήριον δυνάμεις συνυπηροῦσα. Τὰ γὰρ κέρατα τοῦ νοητοῦ θυσιαστηρίου αἱ προβεβλημέναι τε καὶ ἐξ- έχουσαι τῆς νοεράς φύσεως Δυνάμεις εἰσὶν, Αρχαί τε καὶ Ἐξουσίαι, καὶ Θρόνοι, καὶ Κυριότητες· πρὸς ἃς τῇ κοινωνίᾳ τῆς ἑορτῆς συνάπτεται διὰ τῆς κατὰ τὴν ἀνάστασιν σκηνοπηγίας ἡ ἀνθρωπίνη φύσις, τῇ ἀνα- καινίσει τῶν σωμάτων πυκαζομένη. Τὸ γὰρ πυκά- ζεσθαι ἰσόν ἐστι τῷ κοσμεῖσθαι ἢ περιβάλλεσθαι, καθὼς ἑρμηνεύουσιν οἱ ταῦτα γινώσκοντες. Δεῦτε τοίνυν πρὸς τὴν πνευματικὴν χορείαν τὰς ψυχὰς ἡμῶν διεγείραντες, ἔξαρχον καὶ καθηγεμόνα καὶ κορυφαῖον τῆς χοροστασίας ἡμῶν, τὸν Δαβὶδ προστησώμεθα· καὶ φθάσαντες ὑμνῳδήσαμεν. Καὶ πάλιν αὐτὴν ἀναλάβωμεν, ὅτι Αὕτη ἡ ἡμέρα ἣν ἐποίησεν ὁ Κύριος, ἀγαλλιασώμεθα καὶ εὐ- φρανθῶμεν ἐν αὐτῇ. Ἐν ᾗ μειοῦσθαι τὸ σκότος ἄρχεται, καὶ τὰ τῆς νυκτὸς μέτρα τῷ πλεονάζοντε τῆς ἀκτῖνος συνωθεῖται πρὸς ἔκλειψιν. Οὐ συντυχική τις, ἀδελφοί, γέγονε κατὰ τὸ αὐτόματον ἡ τοιαύτη περὶ τὴν ἑορτὴν οἰκονομία, τὸ νῦν ἐπιφανῆναι τῇ ἀνθρωπίνῃ ζωῇ τὴν θείαν ζωήν· ἀλλά τι μυστήριον διὰ τῶν φαινομένων τοῖς διορατικωτέροις διηγεῖται ἡ κτίσις, μονονουχί φωνὴν ἀφιεῖτα καὶ διδάσκουσα τὸν ἀκούειν δυνάμενον, τί βούλεται ἐν τῇ παρουσία τοῦ Δεσπότου ἡμέρα προσαυξανομένη, καὶ νὺξ κολο βουμένη. Εγώ γάρ μοι δοκῶ τοιαῦτά τινα διεξιού- της ἀκούειν τῆς κτίσεως, ὅτι Ταῦτα βλέπων, ὦ ἄν θρωπε, νόει τὸ διὰ τῶν φαινομένων κρυπτόν σοι δη- λούμενον. Θρᾷς ἐπὶ τὸ ἀκρότατον μῆκος προελθοῦσαν τὴν νύκτα, καὶ ἱσταμένην τῆς ἐπὶ τὸ πρόσω φοράς, καὶ εἰς τὸ ἔμπαλιν ἀναλύουσαν; Νόησον ὅτι ἡ πονηρὰ τῆς ἁμαρτίας νύξ, ἐφ' ὅσον οἷόν τε ἦν αὐξηθεῖσα, καὶ διὰ πάσης κακῶν ἐπινοίας ἐπὶ τὸ ἀκρότατον τῆς πονηρίας μέγεθος φθάσασα, σήμερον ἀνεκόπη τῆς ἐπὶ πλεῖον νομῆς, καὶ τὰ ἀπὸ τούτου πρὸς ἔκλειψίν τε καὶ ἀφανισμὸν συνελαύνεται. Θρᾷς τὴν τοῦ φωτὸς ἀκτῖνα διαρκεστέραν, καὶ ὑψηλότερον τῆς συνηθείας τὸν ἥλιον ; Νόει τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς τὴν παρουσίαν, τοῦ ταῖς εὐαγγελικαῖς ἀκτῖσι πᾶσαν τὴν οἰκουμένην καταφωτίζοντος. Τάχα δὲ καὶ τοῦ μὴ καταρχὰς ἐπι- φανῆναι τὸν Κύριον, ἀλλ᾽ ἐπ' ἐσχάτων τῶν χρόνων χαρίσασθαι τῇ ἀνθρωπίνῃ ζωῇ τῆς θεότητος αὐτοῦ τὴν ἐμφάνειαν, ταύτην ἄν τις τὴν αἰτίαν εὐλόγως ὑπονοήσειεν, ὅτι ὁ μέλλων ἐπὶ καθαιρέσει τῆς κακίας τῷ ἀνθρωπίνῳ καταμίγνυσθαι βίῳ, ἀναγκαίως πᾶσαν Β εἴπωμεν μετ' ἐκείνου τὴν γλυκεῖαν φωνὴν ἐκείνην ἣν IN DIEM NATALEM CHRISTI. A rat, et dies festos celebrantium consensus distra- Psal. cxvii, 21. Matth. 11, 10. PATROL. GR. XLVI. etus erat, cum humana natura cum þeatarum men- tium natura in celebrando non conveniret, idcirca venerunt prophetarum et apostolorum turbæ, quas Lex corneas vocat, quia ex vero unicorni confecta sunt. Ilæ Spiritu sancto inflatæ continuum veritatis sonum protulerunt, ut auribus eorum, qui propter peccatum obsurduerant, patefactis, per condensa- tionem tabernaculi inferioris cum eximiis et præ- stantibus illis virtutibus, quæ ad altare supernum astant, concinentem, una solemnitas celebraretur. Divini enim illius altaris cornua sunt eximize el præstantes cœlestis naturæ Virtutes, et Principa - tus, et Polestates, et Throni, et Dominationes, qui- buscum per tabernaculi excitationem in celebritate conjungitur humana natura, renovatione corpo- rum condensata. Namn condensari, et orari, cl indui idem est, ut illi, qui hac intelligunt, inter- pretantur. Agile igitur, ad spiritalem choream anim mos nostros excitemus, nobisque chori ducem, et principem, et coryphæum Davidem proponamus, et una cuin illo dulcem illam emittamus vocem, quam ante cecinimus. B C D Sic igitur rursun repetamus. Hæc est dies quam fecit Dominus : exsullemus, et lælemur in ea '^. In hac tenebræ incipiunt minui, et crescente splendore, noctis termini contrahuntur. Neque enim casu aut sponte sua contingunt hæc, fratres, in hac die so- lemni, qua humanæ vitæ splendet divina vita: sed per ea quæ cernuntur mentis aciem intendentibus, arcanum quoddam ostendit natura, ac tantum non vocem emittens docet cos, qui audire possunt, quid sibi velit, quod in adventu Domini dies augetur, et nox imminuitur. Mihi enim videor cam sic loquen- tem exaudire : Considera, homo, qui hæc aspicis, ex iis quæ videntur, ea tibi aperiri quæ recondita sunt, Vides noctem ad summam longitudinem perve- nisse, et cum progredi ulterius nequeat, consi- slere, ac regredi ? Cogita exitiosam peccati noctem, quæ malis omnibus artibus aucta ad summum ma- litiæ cumulum venerat, hodie recisam esse, no lon- gius serperet, atque illuc deinceps redigi, ut plane deliciat, ac deleatur. Vides uberiores lucis radios, et solem solito sublimiorem? Cogita veræ lucis præ- sentiam Evangelii radiis totum orbem terrarumi illustrare. Quod autem humanæ vitæ non ab initio, sed ab extreipis temporibus Dominus apparuerit, hanc merito fortasse causam quispiam existimabit, quod qui, malitiam ut tolleret, humanam vitam crat ingressurus, exspectavit necessario, ut omne ab inimico satum propagatumque peccatum germi- naret, ac tum demum, ut legitur in Evangelio, ra- dici securim admovit ". Nam et qui præstant me dendi facultate, dum febris adhuc corpus exurit. et ex causis morbum efficientibus paulatim inten-

ἀνέμεινε τὴν παρὰ τοῦ Ἐχθροῦ ῥιζωθεῖσαν ἁμαρτίαν ἀναβλαστῆσαι· εἶθ' οὕτως ἐπήγαγε, καθώς φησι τὸ Εὐαγγέλιον, τὴν ἀξίνην τῇ ῥίζῃ. Καὶ γὰρ τῶν Ιατρών οἱ τῇ τέχνῃ προέχοντες, ἔνδοθεν ἔτι τὸ σῶμα τοῦ πυρετοῦ διασμύχοντος, καὶ κατ' ὀλίγον ὑπὸ τῶν νοσο ποιῶν αἰτιῶν ἐξαπτομένου, ἐνδιδύασι τῷ ἀῤῥωστή- ματι, μέχρις ἂν εἰς ἀκμὴν προέλθῃ τὸ πάθος, οὐδε μίαν ἐκ τῶν σιτίων ἐπάγοντες τῷ ἀσθενοῦντι βοή θειαν· ἐπειδὰν δὲ στάσιμον γένηται τὸ κακὸν, τότε τὴν τέχνην ἐπάγουσιν, ἐκφανείσης πάσης τῆς νόσου. Οὕτως καὶ ὁ τοὺς κακῶς ἔχοντας τὴν ψυχὴν ἰατρεύων, ἀνέμεινε τὴν ἐκ κακίας νόσον, ᾗ κατεκρατήθη τῶν ἀνθρώπων ἡ φύσις, πᾶσαν ἐκκαλυφθῆναι, ὡς ἂν μηδὲν τῶν κεκρυμμένων ἀθεράπευτον μείνεις, τοῦ ἰατροῦ μόνον τὸ φανὲν θεραπεύοντος. Διὰ τοῦτο οὔτε κατὰ τοὺς καιρούς του Νώε πάσης σαρκὸς ἐν ἀδικίᾳ καταφθαρείσης, ἐπάγει διὰ τῆς ἰδίας ἐμφανείας τὴν ἴασιν, ὅτι οὔπω τῆς Σοδομιτικῆς κακίας ὁ βλαστὸς ἐξεφύη· οὔτε τοῦ καιροῦ τῆς Σοδόμων καταστροφής ὁ Κύριος φαίνεται. Διότι πολλὰ τῶν ὑπολοίπων κακῶν ἔτι τῇ ἀνθρωπίνῃ κατεκρύπτετο φύσει. Ποῦ γὰρ ὁ θεομάχος Φαραώ; Ποῦ τῶν Αἰγυπτίων ἡ ἀδάμαστος πονηρία ; Οὐ μὴν οὐδὲ τότε τῷ διορθωτῇ τοῦ παντὸς εἰ καιρον ἦν, τῇ τῶν Αἰγυπτίων λέγω κακίμ, καταμ:- χθῆναι τῷ βίῳ. Ἀλλ᾿ ἔδει καὶ τῶν Ἰσραηλιτῶν τὴν παρανομίαν ἀναφανῆναι. Ἔδει καὶ τὴν Ασσυρίων βασιλείαν, καὶ τοῦ Ναβουχοδονόσορ τὴν ὑπερηφανίαν υποσμύχουσαν ἔτι τῷ βίῳ φανερὰν γενέσθαι. Εδει, τὴν κατὰ τῶν ὁσίων μιαιφωνίαν οἷόν τινα πονηρὰν καὶ ἀκανθώδη βλάστην τῆς κακῆς τοῦ διαβόλου ρίζης ἀναδραμεῖν· ἔδει τὴν τῶν Ἰουδαίων κατὰ τῶν ἁγίων τοῦ Θεοῦ φανερωθῆναι λύσσαν, τῶν τοὺς προφήτας ἀποκτεινάντων καὶ λιθοβολούντων τοὺς ἀπεσταλμέ νους, καὶ τέλος μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστη ρίου τὸ κατὰ τὸν Ζαχαρίαν ἄγο; ἐργασαμένων. Πρόσθες τῷ καταλόγῳ τῶν πονηρῶν βλαστημάτων, καὶ τοῦ Ἡρώδου τὴν παιδοφονίαν. Ἐπεὶ οὖν πᾶσα τῆς κακίας ἡ δύναμις ἐκ τῆς πονηρᾶς ῥίζης ἀνεδεί- χθη, καὶ ηύξησε πολυειδῶς ἐν ταῖς προαιρέσεσι των καθ' ἑκάστην γενεὰν τῇ κακίς γνωρίμων υλομανή- σασα, τότε, καθώς φησι προς Αθηναίους ὁ Παῦλος, τοὺς χρόνους τῆς ἀγνοίας υπεριδὼν ὁ Θεὸς, ἐπὶ τῶν ἐσχάτων ἡμερῶν παραγίνεται, ὅτι οὐκ ἦν ὁ συνιών καὶ ἐκζητῶν τὸν Θεόν· ὅτε πάντες ἐξέκλιναν, ἅμπ ἠχρειώθησαν· ὅτε συνεκλείσθη τὰ πάντα εἰς ἁμαρ τίαν· ὅτε ἐπλεόνασεν ἡ ἀνομία· ὅτε πρὸς τὸ ἀκρό- τατον μέτρον ὁ τῆς κακίας ζόφος ηύξησε· τότε ἐπ- εφάνη ἡ χάρις, τότε ἡ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἀκτὶς ἐπαν έτειλε. Τότε ἐπέφανε τῆς δικαιοσύνης ὁ ἥλιος τοῖς ἐν σκότει καὶ σκιᾷ θανάτου καθημένοις, τότε τὰς πολλὰς κεφαλὰς τοῦ δράκοντος συνέθλασεν ἐπιβὰς τῷ ποδί, διὰ τῆς ἀνθρωπίνης σαρκὸς, καὶ τῇ γῇ προσθλάσας καὶ καταπατήσας, καὶ μηδεὶς πρὸς τὰ νῦν ἐν τῷ βίῳ βλέπων καταψεύδεσθαι νομιζέτω τὸν λόγον, καθ᾽ ἐν ἐν τοῖς τελευταίοις ἔφαμεν χρόνοις ἐπιλάμψαι τῷ βίῳ τὸν Κύριον. Ἐρεῖ γὰρ ὁ ἀντιλέγων τυχόν, ὅτι τὸν ἀναμείναντα τοὺς χρόνους πρὸς τὴν τῆς κακίας φα νέρωσιν, ὅπως αὐξηθεῖσαν αὐτὴν ἐξέλῃ προθέλυμνον, πᾶσαν εἰκὸς αὐτὴν ἀνῃρηκέναι, ὡς μηδὲν αὐτῆς ὑπολειφθῆναι τῷ βίῳ λείψανον. Νυνὶ δὲ καὶ φόνοι, S. GREGORII NYSSENI ditur, obsecundant morbo, quoad vis ad summum A pervenerit, nec cibi subsidium ullum aegrotanti praebent : nt ubi malum constiterit, patefacto jam foto morbo, tune artem adhibent. Sic animorum ægrotantium medicus exspectavit, dum malitiæ mor- bus, quo natura hominum victa laborabat, se to- tum aperiret, ne latens aliquid incuratum remane- ret, si curaret id solum quod cerneretur. Itaque nec Noe tempestate, cum omnis caro in`iniquitate corrupta esset, adventu suo medicinam attulit, quia nondum Sodomitici sceleris germen pulluliverat : nec tempore eversionis Sodomorum Dominus ad- venit, quoniam in humana natura multa adhuc mala latitabant. Ubi enim impius Pharao? Ubi indo- mita Ægyptiorum malitia? Nec tune igitur tempus fuit, ut reparator univer- B si, tempore, inquam, Ægyptiorum malorum, huic vitæ sc commisceret : sed oportebat, ut Israelita- rum iniquitas patefieret. Οportebat, ut regnum Assy- riorum, et superbia Nabuchodonosor, adhuc lati- laus, in vila ostenderetur. Οportebat, ut piorum cædes tanquam scelera'a spinosaque planta es mala diaboli radice prodiret. Οportebat, ut Judeo- rum prophetas occidentium, et a Deo missos lapi- dibus obruentium, ac Zacharia tandem inter tem- płum et altare interfecto 18, piaculum admittentium rabies detegeretur. Ad sceleratorum germinum nu- merum adde et infantium ab Herode patratam cæ- dem. Cum igitur malitia vis se totam effuisset, multisque luxurians modis crevisset in animis eo- rum, qui singulis sæculis scelere insignes exstite- rant, tunc Deus, ut ad Athenienses Paulus ait, ignorantiæ tempora despiciens, in diebus ultimis advenit”, quando non erat intelligens nec requi- rens Deum quando cuncti declinaverant et facti erant inutiles s, quando conclusa erant omnia sub peccato ", quando iniquitas abundabat, quande vi- tiorum tenebræ ad summum usque terminum veme- rant. Tunc apparuit gratia, tunc veræ lucis enituit radius, tunc in tenebris et umbra mortis sedenti- bus ortus est justitiæ sol " : tunc humanam car- nem indutus multa serpentis capita pede contrivit, ad terramque allidens conculcavit. Ne quis autem mala, quæ nunc in vita sunt, respiciens, falsa nos dicere suspicetur, quod in extremis temporibus splenduisse nobis Dominum asseramus. Nam (obji- ciet aliquis) qui tempora, quibus malitia retegere- tur, exspectavit, ut illam auctam cumulatamque radicitus evelleret, sic eam tollere, atque abolere cunctam debuerat, ut nullæ ipsius in vita reliquiæ remanerent. Nunc autem et homicidia, et furta, et adulteria, et reliqua omnia flagitia et scelera de- bacchantur. Is ergo, qui hæc spectans sic objicit, C D Isa. IX, 2. Matth. xxi, 35. Act. xvII, 30. Psal. x111, 2. 3) Rom. tur, 3; Galat. 1, 22.

ἀνέμεινε τὴν παρὰ τοῦ Ἐχθροῦ ῥιζωθεῖσαν ἁμαρτίαν ἀναβλαστῆσαι· εἶθ' οὕτως ἐπήγαγε, καθώς φησι τὸ Εὐαγγέλιον, τὴν ἀξίνην τῇ ῥίζῃ. Καὶ γὰρ τῶν Ιατρών οἱ τῇ τέχνῃ προέχοντες, ἔνδοθεν ἔτι τὸ σῶμα τοῦ πυρετοῦ διασμύχοντος, καὶ κατ' ὀλίγον ὑπὸ τῶν νοσο ποιῶν αἰτιῶν ἐξαπτομένου, ἐνδιδύασι τῷ ἀῤῥωστή- ματι, μέχρις ἂν εἰς ἀκμὴν προέλθῃ τὸ πάθος, οὐδε μίαν ἐκ τῶν σιτίων ἐπάγοντες τῷ ἀσθενοῦντι βοή θειαν· ἐπειδὰν δὲ στάσιμον γένηται τὸ κακὸν, τότε τὴν τέχνην ἐπάγουσιν, ἐκφανείσης πάσης τῆς νόσου. Οὕτως καὶ ὁ τοὺς κακῶς ἔχοντας τὴν ψυχὴν ἰατρεύων, ἀνέμεινε τὴν ἐκ κακίας νόσον, ᾗ κατεκρατήθη τῶν ἀνθρώπων ἡ φύσις, πᾶσαν ἐκκαλυφθῆναι, ὡς ἂν μηδὲν τῶν κεκρυμμένων ἀθεράπευτον μείνεις, τοῦ ἰατροῦ μόνον τὸ φανὲν θεραπεύοντος. Διὰ τοῦτο οὔτε κατὰ τοὺς καιρούς του Νώε πάσης σαρκὸς ἐν ἀδικίᾳ καταφθαρείσης, ἐπάγει διὰ τῆς ἰδίας ἐμφανείας τὴν ἴασιν, ὅτι οὔπω τῆς Σοδομιτικῆς κακίας ὁ βλαστὸς ἐξεφύη· οὔτε τοῦ καιροῦ τῆς Σοδόμων καταστροφής ὁ Κύριος φαίνεται. Διότι πολλὰ τῶν ὑπολοίπων κακῶν ἔτι τῇ ἀνθρωπίνῃ κατεκρύπτετο φύσει. Ποῦ γὰρ ὁ θεομάχος Φαραώ; Ποῦ τῶν Αἰγυπτίων ἡ ἀδάμαστος πονηρία ; Οὐ μὴν οὐδὲ τότε τῷ διορθωτῇ τοῦ παντὸς εἰ καιρον ἦν, τῇ τῶν Αἰγυπτίων λέγω κακίμ, καταμ:- χθῆναι τῷ βίῳ. Ἀλλ᾿ ἔδει καὶ τῶν Ἰσραηλιτῶν τὴν παρανομίαν ἀναφανῆναι. Ἔδει καὶ τὴν Ασσυρίων βασιλείαν, καὶ τοῦ Ναβουχοδονόσορ τὴν ὑπερηφανίαν υποσμύχουσαν ἔτι τῷ βίῳ φανερὰν γενέσθαι. Εδει, τὴν κατὰ τῶν ὁσίων μιαιφωνίαν οἷόν τινα πονηρὰν καὶ ἀκανθώδη βλάστην τῆς κακῆς τοῦ διαβόλου ρίζης ἀναδραμεῖν· ἔδει τὴν τῶν Ἰουδαίων κατὰ τῶν ἁγίων τοῦ Θεοῦ φανερωθῆναι λύσσαν, τῶν τοὺς προφήτας ἀποκτεινάντων καὶ λιθοβολούντων τοὺς ἀπεσταλμέ νους, καὶ τέλος μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστη ρίου τὸ κατὰ τὸν Ζαχαρίαν ἄγο; ἐργασαμένων. Πρόσθες τῷ καταλόγῳ τῶν πονηρῶν βλαστημάτων, καὶ τοῦ Ἡρώδου τὴν παιδοφονίαν. Ἐπεὶ οὖν πᾶσα τῆς κακίας ἡ δύναμις ἐκ τῆς πονηρᾶς ῥίζης ἀνεδεί- χθη, καὶ ηύξησε πολυειδῶς ἐν ταῖς προαιρέσεσι των καθ' ἑκάστην γενεὰν τῇ κακίς γνωρίμων υλομανή- σασα, τότε, καθώς φησι προς Αθηναίους ὁ Παῦλος, τοὺς χρόνους τῆς ἀγνοίας υπεριδὼν ὁ Θεὸς, ἐπὶ τῶν ἐσχάτων ἡμερῶν παραγίνεται, ὅτι οὐκ ἦν ὁ συνιών καὶ ἐκζητῶν τὸν Θεόν· ὅτε πάντες ἐξέκλιναν, ἅμπ ἠχρειώθησαν· ὅτε συνεκλείσθη τὰ πάντα εἰς ἁμαρ τίαν· ὅτε ἐπλεόνασεν ἡ ἀνομία· ὅτε πρὸς τὸ ἀκρό- τατον μέτρον ὁ τῆς κακίας ζόφος ηύξησε· τότε ἐπ- εφάνη ἡ χάρις, τότε ἡ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἀκτὶς ἐπαν έτειλε. Τότε ἐπέφανε τῆς δικαιοσύνης ὁ ἥλιος τοῖς ἐν σκότει καὶ σκιᾷ θανάτου καθημένοις, τότε τὰς πολλὰς κεφαλὰς τοῦ δράκοντος συνέθλασεν ἐπιβὰς τῷ ποδί, διὰ τῆς ἀνθρωπίνης σαρκὸς, καὶ τῇ γῇ προσθλάσας καὶ καταπατήσας, καὶ μηδεὶς πρὸς τὰ νῦν ἐν τῷ βίῳ βλέπων καταψεύδεσθαι νομιζέτω τὸν λόγον, καθ᾽ ἐν ἐν τοῖς τελευταίοις ἔφαμεν χρόνοις ἐπιλάμψαι τῷ βίῳ τὸν Κύριον. Ἐρεῖ γὰρ ὁ ἀντιλέγων τυχόν, ὅτι τὸν ἀναμείναντα τοὺς χρόνους πρὸς τὴν τῆς κακίας φα νέρωσιν, ὅπως αὐξηθεῖσαν αὐτὴν ἐξέλῃ προθέλυμνον, πᾶσαν εἰκὸς αὐτὴν ἀνῃρηκέναι, ὡς μηδὲν αὐτῆς ὑπολειφθῆναι τῷ βίῳ λείψανον. Νυνὶ δὲ καὶ φόνοι, S. GREGORII NYSSENI ditur, obsecundant morbo, quoad vis ad summum A pervenerit, nec cibi subsidium ullum aegrotanti praebent : nt ubi malum constiterit, patefacto jam foto morbo, tune artem adhibent. Sic animorum ægrotantium medicus exspectavit, dum malitiæ mor- bus, quo natura hominum victa laborabat, se to- tum aperiret, ne latens aliquid incuratum remane- ret, si curaret id solum quod cerneretur. Itaque nec Noe tempestate, cum omnis caro in`iniquitate corrupta esset, adventu suo medicinam attulit, quia nondum Sodomitici sceleris germen pulluliverat : nec tempore eversionis Sodomorum Dominus ad- venit, quoniam in humana natura multa adhuc mala latitabant. Ubi enim impius Pharao? Ubi indo- mita Ægyptiorum malitia? Nec tune igitur tempus fuit, ut reparator univer- B si, tempore, inquam, Ægyptiorum malorum, huic vitæ sc commisceret : sed oportebat, ut Israelita- rum iniquitas patefieret. Οportebat, ut regnum Assy- riorum, et superbia Nabuchodonosor, adhuc lati- laus, in vila ostenderetur. Οportebat, ut piorum cædes tanquam scelera'a spinosaque planta es mala diaboli radice prodiret. Οportebat, ut Judeo- rum prophetas occidentium, et a Deo missos lapi- dibus obruentium, ac Zacharia tandem inter tem- płum et altare interfecto 18, piaculum admittentium rabies detegeretur. Ad sceleratorum germinum nu- merum adde et infantium ab Herode patratam cæ- dem. Cum igitur malitia vis se totam effuisset, multisque luxurians modis crevisset in animis eo- rum, qui singulis sæculis scelere insignes exstite- rant, tunc Deus, ut ad Athenienses Paulus ait, ignorantiæ tempora despiciens, in diebus ultimis advenit”, quando non erat intelligens nec requi- rens Deum quando cuncti declinaverant et facti erant inutiles s, quando conclusa erant omnia sub peccato ", quando iniquitas abundabat, quande vi- tiorum tenebræ ad summum usque terminum veme- rant. Tunc apparuit gratia, tunc veræ lucis enituit radius, tunc in tenebris et umbra mortis sedenti- bus ortus est justitiæ sol " : tunc humanam car- nem indutus multa serpentis capita pede contrivit, ad terramque allidens conculcavit. Ne quis autem mala, quæ nunc in vita sunt, respiciens, falsa nos dicere suspicetur, quod in extremis temporibus splenduisse nobis Dominum asseramus. Nam (obji- ciet aliquis) qui tempora, quibus malitia retegere- tur, exspectavit, ut illam auctam cumulatamque radicitus evelleret, sic eam tollere, atque abolere cunctam debuerat, ut nullæ ipsius in vita reliquiæ remanerent. Nunc autem et homicidia, et furta, et adulteria, et reliqua omnia flagitia et scelera de- bacchantur. Is ergo, qui hæc spectans sic objicit, C D Isa. IX, 2. Matth. xxi, 35. Act. xvII, 30. Psal. x111, 2. 3) Rom. tur, 3; Galat. 1, 22.

καὶ κλοπαὶ, καὶ μοιχειαῖ, καὶ πάντα τολμᾶται τὰ πονηρότατα. Αλλ' ὁ πρὸς τοῦτο βλέπων, ὑποδεί γματί τινι τῶν γνωρίμων τὴν περὶ τούτων ἀμφι βολίαν λυσάτω. Ωσπερ γὰρ ἐπὶ τῆς τῶν ἑρπετῶν ἀναιρέσεως ἔστιν ἰδεῖν οὐκ εὐθὺς τὸν κατόπιν ὁλκὸν τῇ κεφαλῇ συννεκρούμενον, ἀλλ' ἡ μὲν τέθνηκε, τὸ δὲ ἔτι ἐψύχεται τῷ ἰδίῳ θυμῷ, καὶ τῆς ζωτικῆς δυνά- μεως οὐκ ἐστέρηται· οὕτω καὶ ὁ τοῦ δράκοντος ἀν- αιρέτης· ὅτε πολύ γέγονε τὸ θηρίον πάσαις ταῖς καθέκαστον συναυξηθὲν γενεαῖς τῶν ἀνθρώπων, την κεφαλὴν ἀνελών, τουτέστι, τὴν τῶν καλῶν ἀναιρετι κὴν δύναμιν, τὴν πολλὰς ἔχουσαν ἐν ἑαυτῇ κεφαλὰς, οὐδένα τοῦ κατόπιν ὁλκοῦ πεποίηται λόγον, εἰς ἀφορ- · μὴν γυμνασίου τοῖς ἐφεξῆς τὴν ἐν τῷ νεκρῷ θηρίῳ κίνησιν ὑπολειφθῆναι ποιήσας. Τίς οὖν ἡ θλασθεῖσα κεφαλή; Ή θάνατον εἰσενεγκοῦσα τῇ πονηρᾷ συμ βουλῇ, ἡ τὸν θανατηφόρον τὸν ἐμβαλοῦσα τῷ ἀνθρώ πῳ διὰ τοῦ δήγματος. Ο τοίνυν καταλύσας τοῦ θανά του τὸ κράτος, τὴν ἐν τῇ κεφαλῇ τοῦ ὄψεως δύναμιν, καθώς φησιν ὁ Προφήτης, συνέθλασεν· ὁ δὲ λοιπός τοῦ θηρίου ὁλκὸς τῷ ἀνθρωπίνῳ συνεσπαρμένος βίῳ, ἕως ἂν ᾖ τὸ ἀνθρώπινον ἐν τοῖς κατὰ κακίαν κινήσε - σιν, ἀεὶ τῇ φολίδι τῆς ἁμαρτίας περιτραχύνει τὸν βίον· τῇ μὲν δυνάμει ήδη νεκρός ἐστι, τῆς κεφαλῆς ἀχρειωθείσης. Επειδάν δὲ παρέλθῃ ὁ χρόνος, καὶ στῇ τὰ κινούμενα κατὰ τὴν προσδοκωμένην τῆς ζωῆς ταύτης συντέλειαν, τότε τὸ οὐραῖόν τε καὶ τὸ ἔσχατον τοῦ Ἐχθροῦ καταργεῖται, τοῦτο δέ ἐστιν ὁ θάνατος· καὶ οὕτως ὁ παντελὴς ἀφανισμὸς τῆς κακίας γενήσε- ται, πάντων εἰς ζωὴν διὰ τῆς ἀναστάσεως ἀνακλη- θέντων· τῶν μὲν δικαίων, εὐθὺς εἰς τὴν ἄνω λῆξιν μετοικισθέντων, τῶν δὲ ταῖς ἁμαρτίαις ἐνισχυμένων, τῷ τῆς γεέννης πυρὶ παραδιδομένων. Αλλ' ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τὴν παροῦσαν χαρὰν, ἣν εὐαγγελίζονται τοῖς ποιμέσιν οἱ ἄγγελοι, ἣν οἱ οὐ μανοὶ διηγοῦνται τοῖς Μάγοις, ἦν τὸ πνεῦμα τῆς προφητείας διὰ πολλῶν καὶ διαφόρων ἀνακηρύττει, ὡς καὶ τοὺς Μάγους κήρυκας γενέσθαι τῆς χάριτος. Ο γὰρ ἀνατέλλων τὸν ἥλιον ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους, ὁ βρέχων ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθούς, ἤνεγκε την ἀκεῖνα τῆς γνώσεως, καὶ τὴν δρόσον τοῦ πνεύματος καὶ εἰς ἀλλότρια στόματα· ὥστε τῇ παρὰ τῶν ἐναν τίων μαρτυρία βεβαιωθῆναι μᾶλλον ἡμῖν τὴν ἀλή θειαν. ᾿Ακούεις τοῦ οἰωνιστοῦ Βαλαὰμ ἐπιπνοίᾳ κρείτ- τονι τοῖς ἀλλοφύλοις ἐπιθειάζοντος, ὅτι ἀνατελεῖ ἄστρον ἐξ ᾿Ιακώβ. Ορᾷς τοὺς ἀπ' ἐκείνου τὸ γένος κατάγοντας Μάγους, ἐπιτηροῦντας κατὰ τὴν πρόβ ῥησιν τοῦ προπάτορος τὴν τοῦ καινοῦ ἀστέρος ἀνα- τολὴν, ὃς παρὰ τὴν τῶν λοιπῶν ἀστέρων φύσιν μόνος καὶ κινήσεως μετέσχε, καὶ στάσεως, πρὸς τὴν χρείαν ἑκατέρων τούτων μεταβαίνων. Τῶν γὰρ λοιπῶν ἀστέρων, τῶν μὲν ἅπαξ καταπεπηγότων τῇ ἀπλανεί σφαίρᾳ, καὶ ἀκίνητον ειληχότων τὴν στάσιν, τῶν δὲ μὴ παυομένων ποτὲ τῆς κινήσεως· οὗτος καὶ κινεῖ- ται, προηγούμενος τῶν Μάγων, καὶ ἵσταται κατα- μηνύων τὸν τόπον. Ακούεις τοῦ Ἡσαΐου βοῶντος, ὅτι Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, καὶ υἱὸς ἐδόθη ἡμῖν. χειν, 17. 1:33 IN DIEM NATALEM CHRISTI. A insigni pervulgatoque exemplo quaestionem ipse- c met solvat. Quemadmodum, cum serpentes inter- ficiuntur, non continuo reliquas partes una cum capite mori videmus, sed, cum interierit caput, illæ tamen adhuc vitam retinent, nec vitali privan- tur motu sic accidit in draconis interitu : etenim ingens cum esset admodum fera, quippe quæ sin gulis hominum ætatibus excreverat, qui multiplex ejus caput, id est vim illam malorum inventricem multa in se capita continentem sustulit, caera- rum ipsius partium tractus neglexit, ut interfectæ feræ motum posteris ad exercitationis occasionem relinqueret. Ecquod igitur collisum et efractum est caput? illud quod impio consilio mortem intule- rat, quod morsu mortiferum homini virus injece- B rat. Quamobrem qui mortis evertit imperium, vim quæ in capite serpentis erat, ut ait Propheta, con- fregit, reliqua vero pars corporis in genus huma- num dispersa, quæ quoad homines vitiorum no- tionibus permoventur, squama pegeati vitam irri- tat, atque asperam reddit, potestate quidem jam mortua est, cum ejus caput contusum atque inutile factum sit. Al, ubi tempus transierit, et ea, que moventur, constiterint, adveneritque vita hujus absolutio, quam exspectamus, tunc et cauda et ex- trema pars inimici, mors ipsa nimirum destructur, atque ita delebitur omnino cuncta malitia, cum omnes in vitam per resurrectionem revocati, qui justi erunt, ad coelestem quietem accedent, qui auten peccatis obnoxii, in gelennæ ignem detru- dentur. Num. [sa. IX, 6. D Sed ad præsens gaudium revertamur, quod pa- storibus nuntiant angeli, cœli enarrant Magis, et prophetia spiritus multis variisque rationibus præ- dicat, ut etiam Magi gratiæ præcones fiant. Nam qui solem suum oriri facit super justos et injustos, quique pluit super malos et bonos, cognitionis radium, et rorein spiritus alienis etiam linguis de- misit, ut adversariorum testiinonio magis etiam apud nos veritas confirmaretur. Audivisti hario- lum et Balaam meliori nomine afflatum sic alie- nigenis prædicentem : Orielur stella ex Jacob 3. Ecce tibi, qui ab eo genus duxerunt, Magi ex præ. dictione ipsius novum observant ortum stellæ, quæ præter aliarum stellaruin naturam et motus et status est particeps, et ad utilitatein hac utitur vicissitudine. Etenim cum cæteræ stellæ partim in orbe non errante semel infixæ statum immobilem sortitæ sint, partim nunquam cessent a motu, hæc et movetur, dum magis se ducem præbet, et stat, dum illis ostendit locum. Audis Isaiam claman- tem : Puer natus est nobis, et filius datus est nobis ". Disce ab eodem propheta, quomodo na- tus sit puer, quomodo datus sit filius. Num juxta natura legem ? minime vero, inquit, legibus enim

καὶ κλοπαὶ, καὶ μοιχειαῖ, καὶ πάντα τολμᾶται τὰ πονηρότατα. Αλλ' ὁ πρὸς τοῦτο βλέπων, ὑποδεί γματί τινι τῶν γνωρίμων τὴν περὶ τούτων ἀμφι βολίαν λυσάτω. Ωσπερ γὰρ ἐπὶ τῆς τῶν ἑρπετῶν ἀναιρέσεως ἔστιν ἰδεῖν οὐκ εὐθὺς τὸν κατόπιν ὁλκὸν τῇ κεφαλῇ συννεκρούμενον, ἀλλ' ἡ μὲν τέθνηκε, τὸ δὲ ἔτι ἐψύχεται τῷ ἰδίῳ θυμῷ, καὶ τῆς ζωτικῆς δυνά- μεως οὐκ ἐστέρηται· οὕτω καὶ ὁ τοῦ δράκοντος ἀν- αιρέτης· ὅτε πολύ γέγονε τὸ θηρίον πάσαις ταῖς καθέκαστον συναυξηθὲν γενεαῖς τῶν ἀνθρώπων, την κεφαλὴν ἀνελών, τουτέστι, τὴν τῶν καλῶν ἀναιρετι κὴν δύναμιν, τὴν πολλὰς ἔχουσαν ἐν ἑαυτῇ κεφαλὰς, οὐδένα τοῦ κατόπιν ὁλκοῦ πεποίηται λόγον, εἰς ἀφορ- · μὴν γυμνασίου τοῖς ἐφεξῆς τὴν ἐν τῷ νεκρῷ θηρίῳ κίνησιν ὑπολειφθῆναι ποιήσας. Τίς οὖν ἡ θλασθεῖσα κεφαλή; Ή θάνατον εἰσενεγκοῦσα τῇ πονηρᾷ συμ βουλῇ, ἡ τὸν θανατηφόρον τὸν ἐμβαλοῦσα τῷ ἀνθρώ πῳ διὰ τοῦ δήγματος. Ο τοίνυν καταλύσας τοῦ θανά του τὸ κράτος, τὴν ἐν τῇ κεφαλῇ τοῦ ὄψεως δύναμιν, καθώς φησιν ὁ Προφήτης, συνέθλασεν· ὁ δὲ λοιπός τοῦ θηρίου ὁλκὸς τῷ ἀνθρωπίνῳ συνεσπαρμένος βίῳ, ἕως ἂν ᾖ τὸ ἀνθρώπινον ἐν τοῖς κατὰ κακίαν κινήσε - σιν, ἀεὶ τῇ φολίδι τῆς ἁμαρτίας περιτραχύνει τὸν βίον· τῇ μὲν δυνάμει ήδη νεκρός ἐστι, τῆς κεφαλῆς ἀχρειωθείσης. Επειδάν δὲ παρέλθῃ ὁ χρόνος, καὶ στῇ τὰ κινούμενα κατὰ τὴν προσδοκωμένην τῆς ζωῆς ταύτης συντέλειαν, τότε τὸ οὐραῖόν τε καὶ τὸ ἔσχατον τοῦ Ἐχθροῦ καταργεῖται, τοῦτο δέ ἐστιν ὁ θάνατος· καὶ οὕτως ὁ παντελὴς ἀφανισμὸς τῆς κακίας γενήσε- ται, πάντων εἰς ζωὴν διὰ τῆς ἀναστάσεως ἀνακλη- θέντων· τῶν μὲν δικαίων, εὐθὺς εἰς τὴν ἄνω λῆξιν μετοικισθέντων, τῶν δὲ ταῖς ἁμαρτίαις ἐνισχυμένων, τῷ τῆς γεέννης πυρὶ παραδιδομένων. Αλλ' ἐπανέλθωμεν ἐπὶ τὴν παροῦσαν χαρὰν, ἣν εὐαγγελίζονται τοῖς ποιμέσιν οἱ ἄγγελοι, ἣν οἱ οὐ μανοὶ διηγοῦνται τοῖς Μάγοις, ἦν τὸ πνεῦμα τῆς προφητείας διὰ πολλῶν καὶ διαφόρων ἀνακηρύττει, ὡς καὶ τοὺς Μάγους κήρυκας γενέσθαι τῆς χάριτος. Ο γὰρ ἀνατέλλων τὸν ἥλιον ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους, ὁ βρέχων ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθούς, ἤνεγκε την ἀκεῖνα τῆς γνώσεως, καὶ τὴν δρόσον τοῦ πνεύματος καὶ εἰς ἀλλότρια στόματα· ὥστε τῇ παρὰ τῶν ἐναν τίων μαρτυρία βεβαιωθῆναι μᾶλλον ἡμῖν τὴν ἀλή θειαν. ᾿Ακούεις τοῦ οἰωνιστοῦ Βαλαὰμ ἐπιπνοίᾳ κρείτ- τονι τοῖς ἀλλοφύλοις ἐπιθειάζοντος, ὅτι ἀνατελεῖ ἄστρον ἐξ ᾿Ιακώβ. Ορᾷς τοὺς ἀπ' ἐκείνου τὸ γένος κατάγοντας Μάγους, ἐπιτηροῦντας κατὰ τὴν πρόβ ῥησιν τοῦ προπάτορος τὴν τοῦ καινοῦ ἀστέρος ἀνα- τολὴν, ὃς παρὰ τὴν τῶν λοιπῶν ἀστέρων φύσιν μόνος καὶ κινήσεως μετέσχε, καὶ στάσεως, πρὸς τὴν χρείαν ἑκατέρων τούτων μεταβαίνων. Τῶν γὰρ λοιπῶν ἀστέρων, τῶν μὲν ἅπαξ καταπεπηγότων τῇ ἀπλανεί σφαίρᾳ, καὶ ἀκίνητον ειληχότων τὴν στάσιν, τῶν δὲ μὴ παυομένων ποτὲ τῆς κινήσεως· οὗτος καὶ κινεῖ- ται, προηγούμενος τῶν Μάγων, καὶ ἵσταται κατα- μηνύων τὸν τόπον. Ακούεις τοῦ Ἡσαΐου βοῶντος, ὅτι Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, καὶ υἱὸς ἐδόθη ἡμῖν. χειν, 17. 1:33 IN DIEM NATALEM CHRISTI. A insigni pervulgatoque exemplo quaestionem ipse- c met solvat. Quemadmodum, cum serpentes inter- ficiuntur, non continuo reliquas partes una cum capite mori videmus, sed, cum interierit caput, illæ tamen adhuc vitam retinent, nec vitali privan- tur motu sic accidit in draconis interitu : etenim ingens cum esset admodum fera, quippe quæ sin gulis hominum ætatibus excreverat, qui multiplex ejus caput, id est vim illam malorum inventricem multa in se capita continentem sustulit, caera- rum ipsius partium tractus neglexit, ut interfectæ feræ motum posteris ad exercitationis occasionem relinqueret. Ecquod igitur collisum et efractum est caput? illud quod impio consilio mortem intule- rat, quod morsu mortiferum homini virus injece- B rat. Quamobrem qui mortis evertit imperium, vim quæ in capite serpentis erat, ut ait Propheta, con- fregit, reliqua vero pars corporis in genus huma- num dispersa, quæ quoad homines vitiorum no- tionibus permoventur, squama pegeati vitam irri- tat, atque asperam reddit, potestate quidem jam mortua est, cum ejus caput contusum atque inutile factum sit. Al, ubi tempus transierit, et ea, que moventur, constiterint, adveneritque vita hujus absolutio, quam exspectamus, tunc et cauda et ex- trema pars inimici, mors ipsa nimirum destructur, atque ita delebitur omnino cuncta malitia, cum omnes in vitam per resurrectionem revocati, qui justi erunt, ad coelestem quietem accedent, qui auten peccatis obnoxii, in gelennæ ignem detru- dentur. Num. [sa. IX, 6. D Sed ad præsens gaudium revertamur, quod pa- storibus nuntiant angeli, cœli enarrant Magis, et prophetia spiritus multis variisque rationibus præ- dicat, ut etiam Magi gratiæ præcones fiant. Nam qui solem suum oriri facit super justos et injustos, quique pluit super malos et bonos, cognitionis radium, et rorein spiritus alienis etiam linguis de- misit, ut adversariorum testiinonio magis etiam apud nos veritas confirmaretur. Audivisti hario- lum et Balaam meliori nomine afflatum sic alie- nigenis prædicentem : Orielur stella ex Jacob 3. Ecce tibi, qui ab eo genus duxerunt, Magi ex præ. dictione ipsius novum observant ortum stellæ, quæ præter aliarum stellaruin naturam et motus et status est particeps, et ad utilitatein hac utitur vicissitudine. Etenim cum cæteræ stellæ partim in orbe non errante semel infixæ statum immobilem sortitæ sint, partim nunquam cessent a motu, hæc et movetur, dum magis se ducem præbet, et stat, dum illis ostendit locum. Audis Isaiam claman- tem : Puer natus est nobis, et filius datus est nobis ". Disce ab eodem propheta, quomodo na- tus sit puer, quomodo datus sit filius. Num juxta natura legem ? minime vero, inquit, legibus enim

Μάθε παρ' αὐτοῦ τοῦ Προφήτου πῶς ἐγεννήθη τὸ Ο παιδίον, πῶς ἐδέθη υἱός. Αρα κατὰ τὸν νόμον τῆς φύσεως ; Ού, φησὶν ὁ Προφήτης. Οὐ δουλεύει φύσεως νόμοις ὁ Δεσπότης τῆς φύσεως. Ἀλλὰ πῶς ἐγεν νήθη τὸ παιδίον; εἰπέ· Ἰδού, φησίν, ἡ παρθένες ἐν γαστρὶ λήψεται καὶ τέξεται υἱὸν, καὶ καλέ σουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουὴλ, ὅ ἐστι μεθερ μηνευόμενον, Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός. Ὢ τοῦ θαύματος! Η παρθένος μήτηρ γίνεται, καὶ διαμένει παρθένος. Ορᾷς τὴν καινοτομίαν τῆς φύσεως. Ἐπὶ τῶν ἄλλων γυναικῶν ἕως παρθένος ἐστί, μήτηρ οὐκ ἔστιν. Ἐπὶ δ' ἂν μήτηρ γένηται, τὴν παρθενίαν οὐκ ἔχει. Ἐνταῦθα δὲ τὰ δύο συνέδραμε κατὰ ταὐτὸν τὰ δι ματα. Η γὰρ αὐτὴ καὶ μήτηρ καὶ παρθένος ἐστί καὶ οὔτε ἡ παρθενία τὸν τόκον ἐκώλυσεν, οὔτε ὁ τόχος τὴν παρθενίαν ἔλυσεν. Επρεπε γὰρ τὸν ἐπὶ ἀφθαρσίᾳ τοῦ παντὸς ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ γεν μενον, ἀπὸ τῆς ὑπηρετούσης αὐτοῦ τῇ γεννήσει τῆς ἀφθαρσίας ἄρξασθαι. Τὴν γὰρ ἀπειρόγαμον, ἄφθορον οἶδεν ὀνομάζειν ἡ τῶν ἀνθρώπων συνήθεια. Τοῦτό μοι δοκεῖ προκατανενηκέναι τῇ γενομένῃ διὰ τοῦ φωτὸς αὐτῷ θεοφανείᾳ Μωϋσῆς ἐκεῖνος ὁ μέγας, ὅτι ἐξήπτετο τῆς βάτου τὸ πῦρ, καὶ ἡ βάτος οὐκ ἐμαραί νετο· Διαβὰς γάρ, φησὶν, ὄψομαι τὸ μέγα ἔραμα τοῦτο· οὐ τοπικὴν, οἶμαι, δηλῶν κίνησιν διὰ τῆς βάσεω;, ἀλλὰ τὴν παροδικὴν τοῦ χρόνου διάβασιν· τὴ γὰρ τότε προδιατυπωθὲν ἐν τῇ φλογὶ καὶ τῇ βάτῳ, διαβάντος τοῦ μέσου χρόνου, σαφῶς ἐν τῷ κατὰ τὴν παρθένον μυστηρίῳ ἀπεκαλύφθη. Ωσπερ γὰρ ἐκεῖ ἡ θάμνος, καὶ ἄπτει τὸ πῦρ καὶ οὐ καίεται, οὕτω καὶ ἐνταῦθα ἡ Παρθένος, καὶ τίκτει τὸ φῶς, καὶ οὐ φθεί ρεται. Εἰ δὲ βάθος προδιατυποῖ τὸ Θεοτόκον σῶμα τῆς Παρθένου, μὴ αἰσχυνθῇς τῷ αἰνίγματι. Πᾶσα γὰρ σὰρξ διὰ τὴν τῆς ἁμαρτίας παραδοχήν, κατ' αὐτὸ τοῦτο ὅτι σάρξ ἐστι μόνον, ἁμαρτία ἐστίν· ἡ δὲ ἁμαρτία παρὰ τῆς Γραφῆς τῇ τῆς ἀκάνθης ἐπωνυμία κατονομάζεται. Εἰ δὲ μὴ πόρρω τῶν προκειμένων ἀποφερόμεθα, τάχα καὶ τὸν μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ Ουσιαστηρίου φονευθέντα Ζαχαρίαν οὐκ ἄκαιρον εἰς μαρτυρίαν τῆς ἀφθόρου μητρὸς παραστήσασθαι. Ἱερεὺς οὗτος ὁ Ζαχαρίας ἦν· οὐχ ἱερεὺς δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ τῆς προφητείας χαρίσματι· ἡ δὲ τῆς προφητείας δύναμις ἀνάγραπτος ἐν τῇ βίβλῳ τοῦ Εὐαγγελίου κηρύσσεται· ὅτε προοδοποιοῦσα τοῖς ἀν θρώποις ή θεία χάρις, μὴ ἄπιστον τὸν ἐκ Παρθένου τόκον ἡγήσασθαι, τοῖς ἐλάττοσι θαύμασι παραγν μνάζει τῶν ἀπίστων τὴν συγκατάθεσιν· τῇ στείρᾳ καὶ παρήλικι τίκτεται παῖς. Τοῦτο προοίμιον τοῦ κατὰ τὴν παρθενίαν θαύματος γίνεται. Ὡς γὰρ ἡ Ἐλισά- βες, οὐ δυνάμει φύσεως γίνεται μήτηρ, ἄγονος τὸν βίον καταγηράσασα, ἀλλ' ἐπὶ τὸ θεῖον βούλημα του παιδὸς ἡ γέννησις ἀναφέρεται· οὕτω καὶ τῆς παρθενικῆς ὠδῖνος ἡ ἀπιστία, τῇ πρὸς τὸ θεῖον ἀναφορά τὸ πιστὸν ἔχει. ν Ἐπειδὴ τοίνυν προλαμβάνει τὸν ἐκ παρθενίας ὁ ἀπὸ τῆς στείρας, ὁ πρὸς τὴν φωνὴν τῆς κυοφορούσες τὸν Κύριον πρὶν εἰς φῶς ἐλθεῖν ἐν τῇ μητρών νηδύλ σκιρτήσας, ἅμα τε παρῆλθεν εἰς γένεσιν ὁ τοῦ λόγου πρόδρομος, τότε λύεται τῷ Ζαχαρία διὰ τῆς προφη - S. GREGORII NISSENI 4:36 naturae non paret, qui natura Dominus est. Quo- A modo igitur natus est puer? dic. Ecce, inquit B virgo in utero concipiet et pariet filium, el voca- bunt nomen ejus Emmanucl 35. Quod, si interprete. ris, significat Nobiscum Deus. rem admirandum ! Virgo mater efficitur, et permanet virgo. Cernis novum naturæ ordinem. In aliis mulieribus quan- din aliqua est virgo, non est mater. Nam postea- quam est facta mater, virginitatem non habet. Hic autem utrumque nomen in idem concurrit. Ea- dem enim ct n:ater et virgo est. Nec virginitas partum ademit, nec partus virginitatem solvit. Decebat enim, ut qui in vitam humanam introibat, ut homines integros incorruptos que servaret, ვს incorrupta sibi deserviente integritate initium du · ceret. Nam hominum consuetudo expertem connu- bii incorruptam appellat. Hoc mihi ante magnus ille Moses per eam lucem, in qua sibi Deus appa- ruit, videtur cognovisse, qui, cum rubus arderet, nec tamen consulneretur, Transiens enim, inquit, videbo visionem hanc magnam *, non loci motum, ut arbitror, per transitum declaraus, sed temporis transitum. Quod enim tunc per flammain et rubum significabatur, progrediente tempore, quod interce- debat, perspicue in mysterio virginis apertum fuit. Quemadmodum enim illic est rubus, et accendit ignem, et non comburitur ; ita hic est virgo, que lucem parit, et non corrumpitur. Quod autem per rubum Virginis corpus, quod Deum peperit, intel- ligatur, ne te similitudinis pudeat. Nam omnis C caro propter peccati susceptionem, et ob id ipsum tantum, quod est caro, peccatum est *. Peccatumn autem in Scriptura vocatur spina. Ac ne a pro- posito longius evagemur, forte non erit intempe- stivum, si incorruptæ matris testem eum, qui in- ter templum et altare fuit occisus, proferamus. Hic est sacerdos Zacharias, non sacerdos solum, verum etiam propheta *. Ac prophetiæ quidem po- testas in Evangelii libro declaratur, cum viam ho- minibus muniens divina gratia, ne Virginis partus incredibilis putaretur, minoribus miraculis fide- lium assensum sic exercuit, ut femina sterilis, et vir jam ætate confectus filium susciperent. Hoc mi- randi partus proœmium fuit. Etenim sicut Elisabet, quæ sterilis ad senectutem pervenerat, non pote- state naturæ fit mater, sed ei divino consilio fl- lius nascitur, sic quod in virgineo partu non cre- dendum videtur, si referatur ad Deum credibile ! est. Quoniam igitur ex virginitate proveniente præ- cedit is qui e sterili nascitur, qui ad vocem illius, quæ Dominum utero gerebat, antequam in lucem prodiret, in alvo matris exsilivit, simul ac natus est præcursor Verbi, prophetico spiritu Zachariæ Isa. vi, 14. Exod. 111, 3. Luc. 1,3 sqq. *7 II Reg. xx:11, 6; Matth. x, 22.

Μάθε παρ' αὐτοῦ τοῦ Προφήτου πῶς ἐγεννήθη τὸ Ο παιδίον, πῶς ἐδέθη υἱός. Αρα κατὰ τὸν νόμον τῆς φύσεως ; Ού, φησὶν ὁ Προφήτης. Οὐ δουλεύει φύσεως νόμοις ὁ Δεσπότης τῆς φύσεως. Ἀλλὰ πῶς ἐγεν νήθη τὸ παιδίον; εἰπέ· Ἰδού, φησίν, ἡ παρθένες ἐν γαστρὶ λήψεται καὶ τέξεται υἱὸν, καὶ καλέ σουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουὴλ, ὅ ἐστι μεθερ μηνευόμενον, Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός. Ὢ τοῦ θαύματος! Η παρθένος μήτηρ γίνεται, καὶ διαμένει παρθένος. Ορᾷς τὴν καινοτομίαν τῆς φύσεως. Ἐπὶ τῶν ἄλλων γυναικῶν ἕως παρθένος ἐστί, μήτηρ οὐκ ἔστιν. Ἐπὶ δ' ἂν μήτηρ γένηται, τὴν παρθενίαν οὐκ ἔχει. Ἐνταῦθα δὲ τὰ δύο συνέδραμε κατὰ ταὐτὸν τὰ δι ματα. Η γὰρ αὐτὴ καὶ μήτηρ καὶ παρθένος ἐστί καὶ οὔτε ἡ παρθενία τὸν τόκον ἐκώλυσεν, οὔτε ὁ τόχος τὴν παρθενίαν ἔλυσεν. Επρεπε γὰρ τὸν ἐπὶ ἀφθαρσίᾳ τοῦ παντὸς ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ γεν μενον, ἀπὸ τῆς ὑπηρετούσης αὐτοῦ τῇ γεννήσει τῆς ἀφθαρσίας ἄρξασθαι. Τὴν γὰρ ἀπειρόγαμον, ἄφθορον οἶδεν ὀνομάζειν ἡ τῶν ἀνθρώπων συνήθεια. Τοῦτό μοι δοκεῖ προκατανενηκέναι τῇ γενομένῃ διὰ τοῦ φωτὸς αὐτῷ θεοφανείᾳ Μωϋσῆς ἐκεῖνος ὁ μέγας, ὅτι ἐξήπτετο τῆς βάτου τὸ πῦρ, καὶ ἡ βάτος οὐκ ἐμαραί νετο· Διαβὰς γάρ, φησὶν, ὄψομαι τὸ μέγα ἔραμα τοῦτο· οὐ τοπικὴν, οἶμαι, δηλῶν κίνησιν διὰ τῆς βάσεω;, ἀλλὰ τὴν παροδικὴν τοῦ χρόνου διάβασιν· τὴ γὰρ τότε προδιατυπωθὲν ἐν τῇ φλογὶ καὶ τῇ βάτῳ, διαβάντος τοῦ μέσου χρόνου, σαφῶς ἐν τῷ κατὰ τὴν παρθένον μυστηρίῳ ἀπεκαλύφθη. Ωσπερ γὰρ ἐκεῖ ἡ θάμνος, καὶ ἄπτει τὸ πῦρ καὶ οὐ καίεται, οὕτω καὶ ἐνταῦθα ἡ Παρθένος, καὶ τίκτει τὸ φῶς, καὶ οὐ φθεί ρεται. Εἰ δὲ βάθος προδιατυποῖ τὸ Θεοτόκον σῶμα τῆς Παρθένου, μὴ αἰσχυνθῇς τῷ αἰνίγματι. Πᾶσα γὰρ σὰρξ διὰ τὴν τῆς ἁμαρτίας παραδοχήν, κατ' αὐτὸ τοῦτο ὅτι σάρξ ἐστι μόνον, ἁμαρτία ἐστίν· ἡ δὲ ἁμαρτία παρὰ τῆς Γραφῆς τῇ τῆς ἀκάνθης ἐπωνυμία κατονομάζεται. Εἰ δὲ μὴ πόρρω τῶν προκειμένων ἀποφερόμεθα, τάχα καὶ τὸν μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ Ουσιαστηρίου φονευθέντα Ζαχαρίαν οὐκ ἄκαιρον εἰς μαρτυρίαν τῆς ἀφθόρου μητρὸς παραστήσασθαι. Ἱερεὺς οὗτος ὁ Ζαχαρίας ἦν· οὐχ ἱερεὺς δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ τῆς προφητείας χαρίσματι· ἡ δὲ τῆς προφητείας δύναμις ἀνάγραπτος ἐν τῇ βίβλῳ τοῦ Εὐαγγελίου κηρύσσεται· ὅτε προοδοποιοῦσα τοῖς ἀν θρώποις ή θεία χάρις, μὴ ἄπιστον τὸν ἐκ Παρθένου τόκον ἡγήσασθαι, τοῖς ἐλάττοσι θαύμασι παραγν μνάζει τῶν ἀπίστων τὴν συγκατάθεσιν· τῇ στείρᾳ καὶ παρήλικι τίκτεται παῖς. Τοῦτο προοίμιον τοῦ κατὰ τὴν παρθενίαν θαύματος γίνεται. Ὡς γὰρ ἡ Ἐλισά- βες, οὐ δυνάμει φύσεως γίνεται μήτηρ, ἄγονος τὸν βίον καταγηράσασα, ἀλλ' ἐπὶ τὸ θεῖον βούλημα του παιδὸς ἡ γέννησις ἀναφέρεται· οὕτω καὶ τῆς παρθενικῆς ὠδῖνος ἡ ἀπιστία, τῇ πρὸς τὸ θεῖον ἀναφορά τὸ πιστὸν ἔχει. ν Ἐπειδὴ τοίνυν προλαμβάνει τὸν ἐκ παρθενίας ὁ ἀπὸ τῆς στείρας, ὁ πρὸς τὴν φωνὴν τῆς κυοφορούσες τὸν Κύριον πρὶν εἰς φῶς ἐλθεῖν ἐν τῇ μητρών νηδύλ σκιρτήσας, ἅμα τε παρῆλθεν εἰς γένεσιν ὁ τοῦ λόγου πρόδρομος, τότε λύεται τῷ Ζαχαρία διὰ τῆς προφη - S. GREGORII NISSENI 4:36 naturae non paret, qui natura Dominus est. Quo- A modo igitur natus est puer? dic. Ecce, inquit B virgo in utero concipiet et pariet filium, el voca- bunt nomen ejus Emmanucl 35. Quod, si interprete. ris, significat Nobiscum Deus. rem admirandum ! Virgo mater efficitur, et permanet virgo. Cernis novum naturæ ordinem. In aliis mulieribus quan- din aliqua est virgo, non est mater. Nam postea- quam est facta mater, virginitatem non habet. Hic autem utrumque nomen in idem concurrit. Ea- dem enim ct n:ater et virgo est. Nec virginitas partum ademit, nec partus virginitatem solvit. Decebat enim, ut qui in vitam humanam introibat, ut homines integros incorruptos que servaret, ვს incorrupta sibi deserviente integritate initium du · ceret. Nam hominum consuetudo expertem connu- bii incorruptam appellat. Hoc mihi ante magnus ille Moses per eam lucem, in qua sibi Deus appa- ruit, videtur cognovisse, qui, cum rubus arderet, nec tamen consulneretur, Transiens enim, inquit, videbo visionem hanc magnam *, non loci motum, ut arbitror, per transitum declaraus, sed temporis transitum. Quod enim tunc per flammain et rubum significabatur, progrediente tempore, quod interce- debat, perspicue in mysterio virginis apertum fuit. Quemadmodum enim illic est rubus, et accendit ignem, et non comburitur ; ita hic est virgo, que lucem parit, et non corrumpitur. Quod autem per rubum Virginis corpus, quod Deum peperit, intel- ligatur, ne te similitudinis pudeat. Nam omnis C caro propter peccati susceptionem, et ob id ipsum tantum, quod est caro, peccatum est *. Peccatumn autem in Scriptura vocatur spina. Ac ne a pro- posito longius evagemur, forte non erit intempe- stivum, si incorruptæ matris testem eum, qui in- ter templum et altare fuit occisus, proferamus. Hic est sacerdos Zacharias, non sacerdos solum, verum etiam propheta *. Ac prophetiæ quidem po- testas in Evangelii libro declaratur, cum viam ho- minibus muniens divina gratia, ne Virginis partus incredibilis putaretur, minoribus miraculis fide- lium assensum sic exercuit, ut femina sterilis, et vir jam ætate confectus filium susciperent. Hoc mi- randi partus proœmium fuit. Etenim sicut Elisabet, quæ sterilis ad senectutem pervenerat, non pote- state naturæ fit mater, sed ei divino consilio fl- lius nascitur, sic quod in virgineo partu non cre- dendum videtur, si referatur ad Deum credibile ! est. Quoniam igitur ex virginitate proveniente præ- cedit is qui e sterili nascitur, qui ad vocem illius, quæ Dominum utero gerebat, antequam in lucem prodiret, in alvo matris exsilivit, simul ac natus est præcursor Verbi, prophetico spiritu Zachariæ Isa. vi, 14. Exod. 111, 3. Luc. 1,3 sqq. *7 II Reg. xx:11, 6; Matth. x, 22.

Μάθε παρ' αὐτοῦ τοῦ Προφήτου πῶς ἐγεννήθη τὸ Ο παιδίον, πῶς ἐδέθη υἱός. Αρα κατὰ τὸν νόμον τῆς φύσεως ; Ού, φησὶν ὁ Προφήτης. Οὐ δουλεύει φύσεως νόμοις ὁ Δεσπότης τῆς φύσεως. Ἀλλὰ πῶς ἐγεν νήθη τὸ παιδίον; εἰπέ· Ἰδού, φησίν, ἡ παρθένες ἐν γαστρὶ λήψεται καὶ τέξεται υἱὸν, καὶ καλέ σουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουὴλ, ὅ ἐστι μεθερ μηνευόμενον, Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός. Ὢ τοῦ θαύματος! Η παρθένος μήτηρ γίνεται, καὶ διαμένει παρθένος. Ορᾷς τὴν καινοτομίαν τῆς φύσεως. Ἐπὶ τῶν ἄλλων γυναικῶν ἕως παρθένος ἐστί, μήτηρ οὐκ ἔστιν. Ἐπὶ δ' ἂν μήτηρ γένηται, τὴν παρθενίαν οὐκ ἔχει. Ἐνταῦθα δὲ τὰ δύο συνέδραμε κατὰ ταὐτὸν τὰ δι ματα. Η γὰρ αὐτὴ καὶ μήτηρ καὶ παρθένος ἐστί καὶ οὔτε ἡ παρθενία τὸν τόκον ἐκώλυσεν, οὔτε ὁ τόχος τὴν παρθενίαν ἔλυσεν. Επρεπε γὰρ τὸν ἐπὶ ἀφθαρσίᾳ τοῦ παντὸς ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ γεν μενον, ἀπὸ τῆς ὑπηρετούσης αὐτοῦ τῇ γεννήσει τῆς ἀφθαρσίας ἄρξασθαι. Τὴν γὰρ ἀπειρόγαμον, ἄφθορον οἶδεν ὀνομάζειν ἡ τῶν ἀνθρώπων συνήθεια. Τοῦτό μοι δοκεῖ προκατανενηκέναι τῇ γενομένῃ διὰ τοῦ φωτὸς αὐτῷ θεοφανείᾳ Μωϋσῆς ἐκεῖνος ὁ μέγας, ὅτι ἐξήπτετο τῆς βάτου τὸ πῦρ, καὶ ἡ βάτος οὐκ ἐμαραί νετο· Διαβὰς γάρ, φησὶν, ὄψομαι τὸ μέγα ἔραμα τοῦτο· οὐ τοπικὴν, οἶμαι, δηλῶν κίνησιν διὰ τῆς βάσεω;, ἀλλὰ τὴν παροδικὴν τοῦ χρόνου διάβασιν· τὴ γὰρ τότε προδιατυπωθὲν ἐν τῇ φλογὶ καὶ τῇ βάτῳ, διαβάντος τοῦ μέσου χρόνου, σαφῶς ἐν τῷ κατὰ τὴν παρθένον μυστηρίῳ ἀπεκαλύφθη. Ωσπερ γὰρ ἐκεῖ ἡ θάμνος, καὶ ἄπτει τὸ πῦρ καὶ οὐ καίεται, οὕτω καὶ ἐνταῦθα ἡ Παρθένος, καὶ τίκτει τὸ φῶς, καὶ οὐ φθεί ρεται. Εἰ δὲ βάθος προδιατυποῖ τὸ Θεοτόκον σῶμα τῆς Παρθένου, μὴ αἰσχυνθῇς τῷ αἰνίγματι. Πᾶσα γὰρ σὰρξ διὰ τὴν τῆς ἁμαρτίας παραδοχήν, κατ' αὐτὸ τοῦτο ὅτι σάρξ ἐστι μόνον, ἁμαρτία ἐστίν· ἡ δὲ ἁμαρτία παρὰ τῆς Γραφῆς τῇ τῆς ἀκάνθης ἐπωνυμία κατονομάζεται. Εἰ δὲ μὴ πόρρω τῶν προκειμένων ἀποφερόμεθα, τάχα καὶ τὸν μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ Ουσιαστηρίου φονευθέντα Ζαχαρίαν οὐκ ἄκαιρον εἰς μαρτυρίαν τῆς ἀφθόρου μητρὸς παραστήσασθαι. Ἱερεὺς οὗτος ὁ Ζαχαρίας ἦν· οὐχ ἱερεὺς δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ τῆς προφητείας χαρίσματι· ἡ δὲ τῆς προφητείας δύναμις ἀνάγραπτος ἐν τῇ βίβλῳ τοῦ Εὐαγγελίου κηρύσσεται· ὅτε προοδοποιοῦσα τοῖς ἀν θρώποις ή θεία χάρις, μὴ ἄπιστον τὸν ἐκ Παρθένου τόκον ἡγήσασθαι, τοῖς ἐλάττοσι θαύμασι παραγν μνάζει τῶν ἀπίστων τὴν συγκατάθεσιν· τῇ στείρᾳ καὶ παρήλικι τίκτεται παῖς. Τοῦτο προοίμιον τοῦ κατὰ τὴν παρθενίαν θαύματος γίνεται. Ὡς γὰρ ἡ Ἐλισά- βες, οὐ δυνάμει φύσεως γίνεται μήτηρ, ἄγονος τὸν βίον καταγηράσασα, ἀλλ' ἐπὶ τὸ θεῖον βούλημα του παιδὸς ἡ γέννησις ἀναφέρεται· οὕτω καὶ τῆς παρθενικῆς ὠδῖνος ἡ ἀπιστία, τῇ πρὸς τὸ θεῖον ἀναφορά τὸ πιστὸν ἔχει. ν Ἐπειδὴ τοίνυν προλαμβάνει τὸν ἐκ παρθενίας ὁ ἀπὸ τῆς στείρας, ὁ πρὸς τὴν φωνὴν τῆς κυοφορούσες τὸν Κύριον πρὶν εἰς φῶς ἐλθεῖν ἐν τῇ μητρών νηδύλ σκιρτήσας, ἅμα τε παρῆλθεν εἰς γένεσιν ὁ τοῦ λόγου πρόδρομος, τότε λύεται τῷ Ζαχαρία διὰ τῆς προφη - S. GREGORII NISSENI 4:36 naturae non paret, qui natura Dominus est. Quo- A modo igitur natus est puer? dic. Ecce, inquit B virgo in utero concipiet et pariet filium, el voca- bunt nomen ejus Emmanucl 35. Quod, si interprete. ris, significat Nobiscum Deus. rem admirandum ! Virgo mater efficitur, et permanet virgo. Cernis novum naturæ ordinem. In aliis mulieribus quan- din aliqua est virgo, non est mater. Nam postea- quam est facta mater, virginitatem non habet. Hic autem utrumque nomen in idem concurrit. Ea- dem enim ct n:ater et virgo est. Nec virginitas partum ademit, nec partus virginitatem solvit. Decebat enim, ut qui in vitam humanam introibat, ut homines integros incorruptos que servaret, ვს incorrupta sibi deserviente integritate initium du · ceret. Nam hominum consuetudo expertem connu- bii incorruptam appellat. Hoc mihi ante magnus ille Moses per eam lucem, in qua sibi Deus appa- ruit, videtur cognovisse, qui, cum rubus arderet, nec tamen consulneretur, Transiens enim, inquit, videbo visionem hanc magnam *, non loci motum, ut arbitror, per transitum declaraus, sed temporis transitum. Quod enim tunc per flammain et rubum significabatur, progrediente tempore, quod interce- debat, perspicue in mysterio virginis apertum fuit. Quemadmodum enim illic est rubus, et accendit ignem, et non comburitur ; ita hic est virgo, que lucem parit, et non corrumpitur. Quod autem per rubum Virginis corpus, quod Deum peperit, intel- ligatur, ne te similitudinis pudeat. Nam omnis C caro propter peccati susceptionem, et ob id ipsum tantum, quod est caro, peccatum est *. Peccatumn autem in Scriptura vocatur spina. Ac ne a pro- posito longius evagemur, forte non erit intempe- stivum, si incorruptæ matris testem eum, qui in- ter templum et altare fuit occisus, proferamus. Hic est sacerdos Zacharias, non sacerdos solum, verum etiam propheta *. Ac prophetiæ quidem po- testas in Evangelii libro declaratur, cum viam ho- minibus muniens divina gratia, ne Virginis partus incredibilis putaretur, minoribus miraculis fide- lium assensum sic exercuit, ut femina sterilis, et vir jam ætate confectus filium susciperent. Hoc mi- randi partus proœmium fuit. Etenim sicut Elisabet, quæ sterilis ad senectutem pervenerat, non pote- state naturæ fit mater, sed ei divino consilio fl- lius nascitur, sic quod in virgineo partu non cre- dendum videtur, si referatur ad Deum credibile ! est. Quoniam igitur ex virginitate proveniente præ- cedit is qui e sterili nascitur, qui ad vocem illius, quæ Dominum utero gerebat, antequam in lucem prodiret, in alvo matris exsilivit, simul ac natus est præcursor Verbi, prophetico spiritu Zachariæ Isa. vi, 14. Exod. 111, 3. Luc. 1,3 sqq. *7 II Reg. xx:11, 6; Matth. x, 22.

τικῆς ἐπιπνοίας ἡ σιωπή. Καὶ ὅσα διεξέρχεται Ζαχα- ρίας, προφητεία τοῦ μέλλοντος ἦν. Οὗτος τοίνυν ὁ τῷ προφητικῷ πνεύματι πρὸς τὴν τῶν κρυπτῶν γνῶ- σιν χειραγωγούμενος, τὸ τῆς παρθενίας μυστήριον ἐπὶ τοῦ ἀφθάρτου τύπου κατανοήσας, οὐκ ἀπέκρινεν ἐν τῷ ναῷ τοῦ ταῖς παρθένοις κατὰ τὸν νόμον ἀπο- κεκληρωμένου τόπου τὴν ἄγαμον μητέρα, διδάσκων τοὺς Ἰουδαίους, ὅτι ὁ τῶν ὄντων δημιουργὸς καὶ βα σιλεὺς πάσης κτίσεως, υποχείριον ἔχει μετὰ πάντων ἑαυτῷ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν, τῷ ἰδίῳ θελήματι πρὸς τὸ δοκοῦν αὐτὴν ἄγων, οὐκ αὐτὸς ὑπὸ ταύτης δυνα στευόμενος, ὡς ἐν τῇ δυνάμει αὐτοῦ εἶναι, καινὴν γέννησιν δημιουργῆσαι· ἥτις τὴν γενομένην μητέρα, τὸ παρθένον εἶναι οὐκ ἀφαιρήσεται. Διὰ τοῦτο αὐτὴν οὐκ ἀπέκρινεν ἐν τῷ ναῷ τοῦ χοροῦ τῶν παρθένων· ἦν δὲ οὗτος ὁ τόπος τὸ μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ 09- σιαστηρίου διάστημα. Ἐπεὶ οὖν ἤκουον βασιλέα τῆς κτίσεως εἰς γέννησιν ἀνθρωπίνην οἰκονομικῶς προελ- θεῖν· φόβῳ τοῦ μὴ γενέσθαι βασιλεῖ ὑποχείριοι, τὸν ταῦτα μαρτυροῦντα περὶ τοῦ τόπου, διαχειρίζονται πρὸς αὐτῷ τῷ θυσιαστηρίῳ τὸν ἱερέα ἱερουργήσαντα. ᾿Αλλὰ μακρὰν τῶν προκειμένων ἀπεπλανήθημεν, δέον ἐπὶ τὴν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ Βηθλεὲμ τῷ λόγῳ ἀναδραμείν. Εἰ γὰρ ποιμένες ὄντως ἡμεῖς, καὶ τοῖς ἰδίοις ἐπαγρυπνοῦμεν ποιμνίοις, πρὸς ἡμᾶς πάντως ἐστὶν ἡ τῶν ἀγγέλων φωνή, ἡ εὐαγγελιζομένη τὴν χαρὰν τὴν μεγάλην ταύτην. Οὐκοῦν ἀναβλέψωμεν εἰς τὴν οὐράνιον στρατιάν, ἴδωμεν τὴν τῶν ἀγγέλων χοροστασίαν, ἀκούσωμεν τῆς θείας αὐτῶν ὑμνῳδίας. Τίς ὁ ἦχος τῶν ἑορταζόντων; Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, βοῶσι. Διὰ τί δοξάζει ἡ τῶν ἀγγέλων φωνὴ τὴν ἐν τοῖς ὑψίστοις θεωρουμένην θεότητα; ὅτι, φησί, Καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη· περιχαρεῖς γεγόνασιν ἐπὶ τῷ φαινομένῳ οἱ ἄγγελοι· Ἐπὶ γῆς εἰρήνη. Η πρότερον κατηραμένη, ἡ τῶν ἀκανθῶν καὶ τριβόλων γόνιμος, τὸ τοῦ πολέμου χωρίον, ἡ τῶν καταδίκων ἐξορία, αὕτη εἰρήνην δέδεκται. Ω τοῦ θαύματος! Αλήθεια ἐκ τῆς γῆς ἀνέτειλε, καὶ δικαιοσύνη ἐκ τοῦ οὐρανοῦ διέκυψε. Τοιοῦτον ἔδωκεν ἡ τῶν ἀνθρώπων γῆ τὸν καρπὸν αὐτῆς. Καὶ ταῦτα γίνεται ὑπὲρ τῆς ἐν ἀν- θρώποις εὐδοκίας. Θεὸς τῇ ἀνθρωπίνῃ κατακιρνᾶται φύσει, ἵνα συνεπαρθῇ τῷ ὕψει τοῦ Θεοῦ τὸ ἀνθρώπι νον. Ταῦτα ἀκούσαντες, διέλθωμεν εἰς τὴν Βηθλεὲμ, ἴδωμεν τὸ καινὸν θέαμα, πῶς ἐπαγάλλεται ἡ παρθέ- νος τῷ τόκῳ, πῶς ἡ ἀπειρόγαμος τιθηνεῖται τὸ νήπιον. ἱστορούντων ἀκούσωμεν. • Εt Πρότερον δὲ τίς αὕτη καὶ πόθεν τῶν τὰ περὶ αὐτῆς ο "Ηκουσα τοίνυν ἀποκρύφου τινὸς ἱστορίας, τοιαῦτα παρατιθεμένης τὰ περὶ αὐτῆς διηγήματα. Επίσημος τις ἦν ἐν τῇ κατὰ Νόμον ἀκριβεῖ πολιτείᾳ, καὶ γνώ- ριμος ἐπὶ τοῖς καλλίστοις, ὁ τῆς Παρθένου πατὴρ, ἅπαις δὲ κατεγήρα τὸν βίον, ὅτι αὐτῷ πρὸς τεκνογο- νίαν οὐκ ἐπιτηδείως εἶχεν ἡ σύνοικος. Ην δέ τις ἐκ του Νόμου τιμὴ ταῖς μητράσιν, ἧς οὐ μετεῖχον αἱ ἄγονοι. Μιμεῖτα: τοίνυν καὶ αὕτη τὰ περὶ τῆς μητρός τοῦ Σαμουήλ διηγήματα. Καὶ ἐντὸς τοῦ ᾿Αγίου τῶν ἁγίων γενομένη, ἱκέτις γίνεται τοῦ Θεοῦ, μὴ ἔξω πε- σεῖν τῆς ἐκ τῶν νόμων εὐλογίας, ἐξαμαρτοῦσα περὶ * IN DIEM NATALEM CHRISTI. B A silentium solvitur. Quæcumque autem disseruit Zacharias propheta, ad futurum spectabant. Hie gitur divino numine ad occultorum cognitionem ductus, cum virginitatis mysterium in partu incor - rupto non ignoraret, in sacro templo Virginem matrem a loco virginibus per legem assignalo non semovil, Jud vosque docuit, naturam huma- nam una cum reliquis omnibus rerum omnium effectori et regi ita subjectam esse, ut arbitratu suo eam ipse regeret, non autem ab ea regeretur : itaque in manu ipsius esse, novam ortus rationem moliri, quæ matrem esse virginem non impediret, quamobrem eam se a virginum loco non exclu- sisse, locus autem ille erat spatium quoddam inter templum et altare. Cum igitur audivissent Judæi, rerum omnium regem in vitam humanam divino ordine prodiisse, metuentes ne regi sub- derentur, sacerdotem, qui haec de ipso partu testi- ficabatur, ad ipsum altare sacrificantem interfece- runt . Sed longe a proposito aberravimus, cum ad Bethleem, de qua in Evangelio, oratione recurrere nos oportet. Nam si vere pastores sumus, et pro- priis gregibus invigilamus, ad uos utique spectat angelorum vox, quæ magnum hoc gaudium nun- tiat 3º. Oculos igitur in cœlestem exercitum inten- dan.us, tripudium spectemus angelorum, divinum ipsorum cantum audiamus. Quinam plaudentium sonus? Gloria (clamant) in altissimis Deo ". Cur divino numini, quod in altissimis cernitur, glo- rium tribuunt ? Quoniam, inquiunt, in terra pax. Ob hoc spectaculuta gaudio perfusi sunt angeli: In terra pax. Quæ prius detestabilis erat, quæ spinis ac tribulis plena solitudo, quæ damua- torum exsilium, quæ belli regio, hæc pacem susce pit. O rem admirabilem! Veritas de terra orla est, et justitia de cœlo prospexit ". Talem dedit homi- num terra fructum suum. Et hæc fiunt pro bona in hominibus voluntate. Deus humanæ naturæ com- miscetur, ut ad sublimitatem divinam hominem tollat. His auditis in Bethlehem proficiscamur, no- vum spectaculum contemplemur. Quomodo partu suo virgo lætetur, quomodo quæ nuptias non est experta lactet infantulum. Sed prius auscultemus, quid de ipsa memoriae proditum sit. D Matth. xxi, 23, Luc. 11, 10. st ibid. 14. Audivi ergo quamdam historiam apocrypham tales de ea prodentem narrationes Virginis pater fuit insignis quidam civis, observantia Legis et vitæ probitate in primis nobilis, qui sine filiis ad sene- ctutem pervenerat, cum minus idoneam ad gignen- dum uxorem haberet. Habebatur autem matribus ex Lege quidam honor, quo carebant feminæ, quæ liberos nullos susceperant. Quapropter et hæc ini- tata id, quod de matre Samuelis scriptum est ”, ad Sanctum sanctorum accedit, et supplicat Deo, ne legum benedictione privetur, quæ nihil in Legem » Psal. LXXXIV. 12. * Reg. 1, sqq. ss ibid.

τικῆς ἐπιπνοίας ἡ σιωπή. Καὶ ὅσα διεξέρχεται Ζαχα- ρίας, προφητεία τοῦ μέλλοντος ἦν. Οὗτος τοίνυν ὁ τῷ προφητικῷ πνεύματι πρὸς τὴν τῶν κρυπτῶν γνῶ- σιν χειραγωγούμενος, τὸ τῆς παρθενίας μυστήριον ἐπὶ τοῦ ἀφθάρτου τύπου κατανοήσας, οὐκ ἀπέκρινεν ἐν τῷ ναῷ τοῦ ταῖς παρθένοις κατὰ τὸν νόμον ἀπο- κεκληρωμένου τόπου τὴν ἄγαμον μητέρα, διδάσκων τοὺς Ἰουδαίους, ὅτι ὁ τῶν ὄντων δημιουργὸς καὶ βα σιλεὺς πάσης κτίσεως, υποχείριον ἔχει μετὰ πάντων ἑαυτῷ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν, τῷ ἰδίῳ θελήματι πρὸς τὸ δοκοῦν αὐτὴν ἄγων, οὐκ αὐτὸς ὑπὸ ταύτης δυνα στευόμενος, ὡς ἐν τῇ δυνάμει αὐτοῦ εἶναι, καινὴν γέννησιν δημιουργῆσαι· ἥτις τὴν γενομένην μητέρα, τὸ παρθένον εἶναι οὐκ ἀφαιρήσεται. Διὰ τοῦτο αὐτὴν οὐκ ἀπέκρινεν ἐν τῷ ναῷ τοῦ χοροῦ τῶν παρθένων· ἦν δὲ οὗτος ὁ τόπος τὸ μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ 09- σιαστηρίου διάστημα. Ἐπεὶ οὖν ἤκουον βασιλέα τῆς κτίσεως εἰς γέννησιν ἀνθρωπίνην οἰκονομικῶς προελ- θεῖν· φόβῳ τοῦ μὴ γενέσθαι βασιλεῖ ὑποχείριοι, τὸν ταῦτα μαρτυροῦντα περὶ τοῦ τόπου, διαχειρίζονται πρὸς αὐτῷ τῷ θυσιαστηρίῳ τὸν ἱερέα ἱερουργήσαντα. ᾿Αλλὰ μακρὰν τῶν προκειμένων ἀπεπλανήθημεν, δέον ἐπὶ τὴν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ Βηθλεὲμ τῷ λόγῳ ἀναδραμείν. Εἰ γὰρ ποιμένες ὄντως ἡμεῖς, καὶ τοῖς ἰδίοις ἐπαγρυπνοῦμεν ποιμνίοις, πρὸς ἡμᾶς πάντως ἐστὶν ἡ τῶν ἀγγέλων φωνή, ἡ εὐαγγελιζομένη τὴν χαρὰν τὴν μεγάλην ταύτην. Οὐκοῦν ἀναβλέψωμεν εἰς τὴν οὐράνιον στρατιάν, ἴδωμεν τὴν τῶν ἀγγέλων χοροστασίαν, ἀκούσωμεν τῆς θείας αὐτῶν ὑμνῳδίας. Τίς ὁ ἦχος τῶν ἑορταζόντων; Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, βοῶσι. Διὰ τί δοξάζει ἡ τῶν ἀγγέλων φωνὴ τὴν ἐν τοῖς ὑψίστοις θεωρουμένην θεότητα; ὅτι, φησί, Καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη· περιχαρεῖς γεγόνασιν ἐπὶ τῷ φαινομένῳ οἱ ἄγγελοι· Ἐπὶ γῆς εἰρήνη. Η πρότερον κατηραμένη, ἡ τῶν ἀκανθῶν καὶ τριβόλων γόνιμος, τὸ τοῦ πολέμου χωρίον, ἡ τῶν καταδίκων ἐξορία, αὕτη εἰρήνην δέδεκται. Ω τοῦ θαύματος! Αλήθεια ἐκ τῆς γῆς ἀνέτειλε, καὶ δικαιοσύνη ἐκ τοῦ οὐρανοῦ διέκυψε. Τοιοῦτον ἔδωκεν ἡ τῶν ἀνθρώπων γῆ τὸν καρπὸν αὐτῆς. Καὶ ταῦτα γίνεται ὑπὲρ τῆς ἐν ἀν- θρώποις εὐδοκίας. Θεὸς τῇ ἀνθρωπίνῃ κατακιρνᾶται φύσει, ἵνα συνεπαρθῇ τῷ ὕψει τοῦ Θεοῦ τὸ ἀνθρώπι νον. Ταῦτα ἀκούσαντες, διέλθωμεν εἰς τὴν Βηθλεὲμ, ἴδωμεν τὸ καινὸν θέαμα, πῶς ἐπαγάλλεται ἡ παρθέ- νος τῷ τόκῳ, πῶς ἡ ἀπειρόγαμος τιθηνεῖται τὸ νήπιον. ἱστορούντων ἀκούσωμεν. • Εt Πρότερον δὲ τίς αὕτη καὶ πόθεν τῶν τὰ περὶ αὐτῆς ο "Ηκουσα τοίνυν ἀποκρύφου τινὸς ἱστορίας, τοιαῦτα παρατιθεμένης τὰ περὶ αὐτῆς διηγήματα. Επίσημος τις ἦν ἐν τῇ κατὰ Νόμον ἀκριβεῖ πολιτείᾳ, καὶ γνώ- ριμος ἐπὶ τοῖς καλλίστοις, ὁ τῆς Παρθένου πατὴρ, ἅπαις δὲ κατεγήρα τὸν βίον, ὅτι αὐτῷ πρὸς τεκνογο- νίαν οὐκ ἐπιτηδείως εἶχεν ἡ σύνοικος. Ην δέ τις ἐκ του Νόμου τιμὴ ταῖς μητράσιν, ἧς οὐ μετεῖχον αἱ ἄγονοι. Μιμεῖτα: τοίνυν καὶ αὕτη τὰ περὶ τῆς μητρός τοῦ Σαμουήλ διηγήματα. Καὶ ἐντὸς τοῦ ᾿Αγίου τῶν ἁγίων γενομένη, ἱκέτις γίνεται τοῦ Θεοῦ, μὴ ἔξω πε- σεῖν τῆς ἐκ τῶν νόμων εὐλογίας, ἐξαμαρτοῦσα περὶ * IN DIEM NATALEM CHRISTI. B A silentium solvitur. Quæcumque autem disseruit Zacharias propheta, ad futurum spectabant. Hie gitur divino numine ad occultorum cognitionem ductus, cum virginitatis mysterium in partu incor - rupto non ignoraret, in sacro templo Virginem matrem a loco virginibus per legem assignalo non semovil, Jud vosque docuit, naturam huma- nam una cum reliquis omnibus rerum omnium effectori et regi ita subjectam esse, ut arbitratu suo eam ipse regeret, non autem ab ea regeretur : itaque in manu ipsius esse, novam ortus rationem moliri, quæ matrem esse virginem non impediret, quamobrem eam se a virginum loco non exclu- sisse, locus autem ille erat spatium quoddam inter templum et altare. Cum igitur audivissent Judæi, rerum omnium regem in vitam humanam divino ordine prodiisse, metuentes ne regi sub- derentur, sacerdotem, qui haec de ipso partu testi- ficabatur, ad ipsum altare sacrificantem interfece- runt . Sed longe a proposito aberravimus, cum ad Bethleem, de qua in Evangelio, oratione recurrere nos oportet. Nam si vere pastores sumus, et pro- priis gregibus invigilamus, ad uos utique spectat angelorum vox, quæ magnum hoc gaudium nun- tiat 3º. Oculos igitur in cœlestem exercitum inten- dan.us, tripudium spectemus angelorum, divinum ipsorum cantum audiamus. Quinam plaudentium sonus? Gloria (clamant) in altissimis Deo ". Cur divino numini, quod in altissimis cernitur, glo- rium tribuunt ? Quoniam, inquiunt, in terra pax. Ob hoc spectaculuta gaudio perfusi sunt angeli: In terra pax. Quæ prius detestabilis erat, quæ spinis ac tribulis plena solitudo, quæ damua- torum exsilium, quæ belli regio, hæc pacem susce pit. O rem admirabilem! Veritas de terra orla est, et justitia de cœlo prospexit ". Talem dedit homi- num terra fructum suum. Et hæc fiunt pro bona in hominibus voluntate. Deus humanæ naturæ com- miscetur, ut ad sublimitatem divinam hominem tollat. His auditis in Bethlehem proficiscamur, no- vum spectaculum contemplemur. Quomodo partu suo virgo lætetur, quomodo quæ nuptias non est experta lactet infantulum. Sed prius auscultemus, quid de ipsa memoriae proditum sit. D Matth. xxi, 23, Luc. 11, 10. st ibid. 14. Audivi ergo quamdam historiam apocrypham tales de ea prodentem narrationes Virginis pater fuit insignis quidam civis, observantia Legis et vitæ probitate in primis nobilis, qui sine filiis ad sene- ctutem pervenerat, cum minus idoneam ad gignen- dum uxorem haberet. Habebatur autem matribus ex Lege quidam honor, quo carebant feminæ, quæ liberos nullos susceperant. Quapropter et hæc ini- tata id, quod de matre Samuelis scriptum est ”, ad Sanctum sanctorum accedit, et supplicat Deo, ne legum benedictione privetur, quæ nihil in Legem » Psal. LXXXIV. 12. * Reg. 1, sqq. ss ibid.

Β τῷ Θεῷ τὸ τικτόμενον. Δυναμωθεῖσα δὲ νεύματι θείῳ, πρὸς τὴν χάριν ἢν ᾔτησεν, ἔλαβεν. Ἐπειδὴ δὲ ἐτέχθη τὸ παιδίον, ὠνόμασε μὲν αὐτὴν Μαρίαν, ὡς ἂν καὶ διὰ τῆς ἐπωνυμίας τὸ θεόσδοτον διασημανθείη τῆς χάριτος. 'Αδρυνθεῖσαν δὲ ἤδη τὴν κόρην, ὡς μηκέτι δεῖσθαι προσανέχειν τῇ θηλῇ, ἀποδοῦναι τῷ Θεῷ, καὶ πληρῶσαι τὴν ἐπαγγελίαν, καὶ προσάγειν τῷ ναῷ ἐσπουδάσθη. Τοὺς δὲ ἱερεῖς, τέως μὲν καθ' ὁμοιότητα τοῦ Σαμουὴλ ἐν τοῖς 'Αγίοις ἀνατρέφειν τὴν παῖδα, αὐξηθείσης δὲ, βουλὴν ἄγειν ὅ τι ποιήσαντες τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο σῶμα, οὐκ ἂν εἰς τὸν Θεὸν ἐξαμάρτοιεν. Τὸ μὲν γὰρ ὑποζεύξαι τῷ νόμῳ τῆς φύσεως, καὶ καταδουλῶσαι αὐτὴν διὰ τοῦ γάμου τῷ ἀγομένῳ, τῶν Α τὸν Νόμον οὐδέν· γενέσθαι δὲ μητέρα, καὶ ἀφιερώσα- ἀτοπωτάτων ἐτύγχανεν. Ἱεροσυλία γὰρ ἄντικρυς ἐνομίσθη, θείου ἀναθήματος ἄνθρωπον γενέσθαι Κύ- ριον· ἐπειδὴ κυριεύειν ἐκ τῶν νόμων ὁ ἀνὴρ ἐτάχθη τῆς συνοικούσης. Τὸ δὲ τοῖς ἱερεῦσιν ἐντὸς τῶν ἀνα- κτόρων γυναῖκα συναναστρέφεσθαι, καὶ ἐν τοῖς Ἁγίοις ὁρᾶσθαι, οὔτε νόμιμον ἦν, καὶ ἅμα τῷ πράγματι τὸ σεμνὸν οὐ προσῆν. Βουλευομένοις δὲ αὐτοῖς περὶ τούτων, θεόθεν γίνεται συμβουλή, δοῦναι μὲν αὐτὴν ἀνδρὶ μνηστείας ὀνόματι· τοῦτον δὲ τοιοῦτον εἶναι, οἷον πρὸς φυλακὴν τῆς παρθενίας αὐτῆς ἐπιτηδείως ἔχειν. Εὑρέθη τοίνυν ὁ Ἰωσήφ, οἷον ἐπεζήτει ὁ λόγος, ἐκ τῆς αὐτῆς φυλῆς τε καὶ πατριᾶς τῇ Παρθένῳ, καὶ μνηστεύεται κατὰ συμβουλὴν τῶν ἱερέων αὐτῷ τὴν παῖδα. Ἡ δὲ συνάφεια μέχρι μνηστείας ἦν. Τότε μυσταγωγεῖται παρὰ τοῦ Γαβριὴλ ἡ Παρθένος. Τα δὲ ῥήματα τῆς μυσταγωγίας, εὐλογία ἦν. Χαῖρε, φησί, κεχαριτωμένη, ὁ Κύριος μετὰ σοῦ. Απεναν τίον τῇ πρώτῃ φωνῇ τῇ πρὸς γυναῖκα, νῦν γίνεται πρὸς τὴν παρθένον ὁ λόγος. Εκείνη λύπαις ἐν ταῖς ὠδῖσι διὰ τὴν ἁμαρτίαν κατεδικάσθη· ἐπὶ δὲ ταύτης ἐκβάλλεται διὰ τῆς χαρᾶς ἡ λύπη· ἐπ' ἐκείνης, αἱ λύ- παι τῆς ὠδῖνος προηγήσαντο· ἐνταῦθα δὲ χαρὰ τὴν ὠδῖνα μαιεύεται. Μὴ φοβοῦ, φησίν. Ἐπειδὴ πάσῃ γυναικὶ φόβον παρέχει ἡ τῆς ὠδῖνος προσδοκία· ἐκε βάλλει τὸν φόβον ἡ τῆς γλυκείας ὠδῖνος ἐπαγγελία. Ἐν γαστρὶ λήψῃ, φησί, καὶ τέξῃ υἱὸν, καὶ καλέ σεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν. Αὐτὸς γὰρ σώσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν. Τί οὖν ή Μαρία; Ακουσον καθαρᾶς παρθένου φωνήν. Ο ἄγγελος τὸν τόκον εὐαγγελίζεται · κἀκείνη τῇ παρ- θενία προσφύεται, προτιμοτέραν τῆς ἀγγελικῆς ἐμφανείας τὴν ἀφθαρσίαν κρίνουσα, καὶ οὔτε τῷ ἀγγέ λῳ ἀπιστεῖν ἔχει, οὔτε τῶν κεκριμένων ἐξέρχεται. Απείρηταί μοι, φησὶν, ἀνδρὸς ὁμιλία· Πῶς ἔσται μοι τοῦτο, ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκω ; Αὕτη τῆς Μα ρίας ἡ φωνὴ, ἀπόδειξις τῶν κατὰ τὸ κρύφιον ἱστορου. μένων ἐστίν. Εἰ γὰρ ἐπὶ γάμῳ παρείληπτο παρὰ τοῦ Ἰωσήφ, πῶς ἂν ἐξενίσθη τῷ τὸν τόκον αὐτῇ προμηνύοντι, πάντως ποτὲ καὶ αὐτὴ μήτηρ γενέσθαι προσδεχομένη κατὰ τὸν νόμον τῆς φύσεως; Επειδή δὲ τὴν ἀφιερωθεῖσαν τῷ Θεῷ σάρκα, οἷόν τι τῶν ἁγίων ἀναθημάτων ἀνέπαφον ἔδος φυλάττεσθαι, διὰ τοῦτο, φησὶ, κἂν ἄγγελος ᾖς, κἂν οὐρανόθεν ἔχῃς, καὶ ὑπὲρ S. GREGORII NYSSENI percasset. Quod si mater evaserit, se, quodcunque pepererit, ei dedicaturam. Quamobrem cum voti compos effecta filiam suscepisset, eam vocavit, Mariam, ut ipso etiam nomine testaretur acceptum munus a Deo. Illam igitur, cum jam grandiuscula esset, nec ubere matris amplius indigeret, ducens ad templum Deo reddidit, et studiose promissum exsolvit. Sacerdotes autem, quandiu parvula furit, ad Samuelis similitudinem in sanctis ædibus edu- carunt, sed cum jam adolesceret, consulebant, quidnam agerent de sacro illo corpore, ne Deum offenderent. Etenim naturæ legi illam subjicere, ut cuipiam in matrimonio collocata serviret, absur- dissimum videbatur. Instar enim sacrilegii fuisset, si muneris Deo sacrati dominus homo fieret. Legi- bus enim erat constitutumn, ut maritus dominaretur B uxori. Ut autem intra templum una cum sacerdo- tibus mulier versaretur, et in sanctis conspicere- tur, neque legibus permissum erat, neque gravitas et honestas id ferebat. Deliberantes igitur in hunc sententiam divinitus convenerunt, ut eam connubii nomine cuipiam desponderent, qui tamen ad custo- diam virginitatis ejus duntaxat esset idoneus. Ad hoc autem munus aptissimus inventus est Joseph, ex eadem cum Virgine tribu et familia, qua erat virgo. Sacerdotum ergo consilio Joseph puellam sponeam accipit. Quæ tamen conjunctio sponsalia non est egressa. Tunc ad Virginem missus est Gabriel, qui ei divina voluntatis arcanumn aperiret. His autem faustissimis verbis usus est: Ave, gratia plena, Dominus tecum ". Contraria hæc est oratio ¡llis vocibus, quas prima mulier audivit. Tunc enim illa doloribus propter peccatum damnata est *. Nunc autem in hac per gaudium dolor expellitur. In illa molestiæ partum præcesserunt; huic partum Imtitia praenuntiat: Ne timeas, inquit. Quoniam om nibus mulieribus timorem affert partus exspecta- tio, dulcis partus promissione timor exinitur. In alero, inquit, concipies, et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Quid autem Maria ? Audi pudicam Virginis vocem. Angelus partum nuntiat; at illa virginitati inlæret, et integritatem angelicz demonstrationi anteponendam judicat, nec angelo Gidem non habet, nec a proposito recedit suo. Inter- dixi, inquit, mihi consuetudine viri. Quomodo istud erit mihi, quoniam virum non cognosco ? Hæc Mariæ vox declarat, ea quæ ex historia incerti auctoris commemoravi, non esse penitus absurda. Si enim liberorum causa ducta fuisset a Joseph, quomodo parituram angelo prænuntianti, se rem novam et alienam audire præ se tulisset, cum ipsa quoque sese obstrinxisset naturæ lege, ut aliquando mater eeset ? Verum quia carnem Deo consecratam, tan- quam sanctuin aliquod oblatum munus oportebat intactam integramque præstare, idcirco, licet, in- quit, angelus sis, licet e cœlo venias, licet id quod * Luc. sqq. * Gen. 111, 46. C D

Β τῷ Θεῷ τὸ τικτόμενον. Δυναμωθεῖσα δὲ νεύματι θείῳ, πρὸς τὴν χάριν ἢν ᾔτησεν, ἔλαβεν. Ἐπειδὴ δὲ ἐτέχθη τὸ παιδίον, ὠνόμασε μὲν αὐτὴν Μαρίαν, ὡς ἂν καὶ διὰ τῆς ἐπωνυμίας τὸ θεόσδοτον διασημανθείη τῆς χάριτος. 'Αδρυνθεῖσαν δὲ ἤδη τὴν κόρην, ὡς μηκέτι δεῖσθαι προσανέχειν τῇ θηλῇ, ἀποδοῦναι τῷ Θεῷ, καὶ πληρῶσαι τὴν ἐπαγγελίαν, καὶ προσάγειν τῷ ναῷ ἐσπουδάσθη. Τοὺς δὲ ἱερεῖς, τέως μὲν καθ' ὁμοιότητα τοῦ Σαμουὴλ ἐν τοῖς 'Αγίοις ἀνατρέφειν τὴν παῖδα, αὐξηθείσης δὲ, βουλὴν ἄγειν ὅ τι ποιήσαντες τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο σῶμα, οὐκ ἂν εἰς τὸν Θεὸν ἐξαμάρτοιεν. Τὸ μὲν γὰρ ὑποζεύξαι τῷ νόμῳ τῆς φύσεως, καὶ καταδουλῶσαι αὐτὴν διὰ τοῦ γάμου τῷ ἀγομένῳ, τῶν Α τὸν Νόμον οὐδέν· γενέσθαι δὲ μητέρα, καὶ ἀφιερώσα- ἀτοπωτάτων ἐτύγχανεν. Ἱεροσυλία γὰρ ἄντικρυς ἐνομίσθη, θείου ἀναθήματος ἄνθρωπον γενέσθαι Κύ- ριον· ἐπειδὴ κυριεύειν ἐκ τῶν νόμων ὁ ἀνὴρ ἐτάχθη τῆς συνοικούσης. Τὸ δὲ τοῖς ἱερεῦσιν ἐντὸς τῶν ἀνα- κτόρων γυναῖκα συναναστρέφεσθαι, καὶ ἐν τοῖς Ἁγίοις ὁρᾶσθαι, οὔτε νόμιμον ἦν, καὶ ἅμα τῷ πράγματι τὸ σεμνὸν οὐ προσῆν. Βουλευομένοις δὲ αὐτοῖς περὶ τούτων, θεόθεν γίνεται συμβουλή, δοῦναι μὲν αὐτὴν ἀνδρὶ μνηστείας ὀνόματι· τοῦτον δὲ τοιοῦτον εἶναι, οἷον πρὸς φυλακὴν τῆς παρθενίας αὐτῆς ἐπιτηδείως ἔχειν. Εὑρέθη τοίνυν ὁ Ἰωσήφ, οἷον ἐπεζήτει ὁ λόγος, ἐκ τῆς αὐτῆς φυλῆς τε καὶ πατριᾶς τῇ Παρθένῳ, καὶ μνηστεύεται κατὰ συμβουλὴν τῶν ἱερέων αὐτῷ τὴν παῖδα. Ἡ δὲ συνάφεια μέχρι μνηστείας ἦν. Τότε μυσταγωγεῖται παρὰ τοῦ Γαβριὴλ ἡ Παρθένος. Τα δὲ ῥήματα τῆς μυσταγωγίας, εὐλογία ἦν. Χαῖρε, φησί, κεχαριτωμένη, ὁ Κύριος μετὰ σοῦ. Απεναν τίον τῇ πρώτῃ φωνῇ τῇ πρὸς γυναῖκα, νῦν γίνεται πρὸς τὴν παρθένον ὁ λόγος. Εκείνη λύπαις ἐν ταῖς ὠδῖσι διὰ τὴν ἁμαρτίαν κατεδικάσθη· ἐπὶ δὲ ταύτης ἐκβάλλεται διὰ τῆς χαρᾶς ἡ λύπη· ἐπ' ἐκείνης, αἱ λύ- παι τῆς ὠδῖνος προηγήσαντο· ἐνταῦθα δὲ χαρὰ τὴν ὠδῖνα μαιεύεται. Μὴ φοβοῦ, φησίν. Ἐπειδὴ πάσῃ γυναικὶ φόβον παρέχει ἡ τῆς ὠδῖνος προσδοκία· ἐκε βάλλει τὸν φόβον ἡ τῆς γλυκείας ὠδῖνος ἐπαγγελία. Ἐν γαστρὶ λήψῃ, φησί, καὶ τέξῃ υἱὸν, καὶ καλέ σεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν. Αὐτὸς γὰρ σώσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν. Τί οὖν ή Μαρία; Ακουσον καθαρᾶς παρθένου φωνήν. Ο ἄγγελος τὸν τόκον εὐαγγελίζεται · κἀκείνη τῇ παρ- θενία προσφύεται, προτιμοτέραν τῆς ἀγγελικῆς ἐμφανείας τὴν ἀφθαρσίαν κρίνουσα, καὶ οὔτε τῷ ἀγγέ λῳ ἀπιστεῖν ἔχει, οὔτε τῶν κεκριμένων ἐξέρχεται. Απείρηταί μοι, φησὶν, ἀνδρὸς ὁμιλία· Πῶς ἔσται μοι τοῦτο, ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκω ; Αὕτη τῆς Μα ρίας ἡ φωνὴ, ἀπόδειξις τῶν κατὰ τὸ κρύφιον ἱστορου. μένων ἐστίν. Εἰ γὰρ ἐπὶ γάμῳ παρείληπτο παρὰ τοῦ Ἰωσήφ, πῶς ἂν ἐξενίσθη τῷ τὸν τόκον αὐτῇ προμηνύοντι, πάντως ποτὲ καὶ αὐτὴ μήτηρ γενέσθαι προσδεχομένη κατὰ τὸν νόμον τῆς φύσεως; Επειδή δὲ τὴν ἀφιερωθεῖσαν τῷ Θεῷ σάρκα, οἷόν τι τῶν ἁγίων ἀναθημάτων ἀνέπαφον ἔδος φυλάττεσθαι, διὰ τοῦτο, φησὶ, κἂν ἄγγελος ᾖς, κἂν οὐρανόθεν ἔχῃς, καὶ ὑπὲρ S. GREGORII NYSSENI percasset. Quod si mater evaserit, se, quodcunque pepererit, ei dedicaturam. Quamobrem cum voti compos effecta filiam suscepisset, eam vocavit, Mariam, ut ipso etiam nomine testaretur acceptum munus a Deo. Illam igitur, cum jam grandiuscula esset, nec ubere matris amplius indigeret, ducens ad templum Deo reddidit, et studiose promissum exsolvit. Sacerdotes autem, quandiu parvula furit, ad Samuelis similitudinem in sanctis ædibus edu- carunt, sed cum jam adolesceret, consulebant, quidnam agerent de sacro illo corpore, ne Deum offenderent. Etenim naturæ legi illam subjicere, ut cuipiam in matrimonio collocata serviret, absur- dissimum videbatur. Instar enim sacrilegii fuisset, si muneris Deo sacrati dominus homo fieret. Legi- bus enim erat constitutumn, ut maritus dominaretur B uxori. Ut autem intra templum una cum sacerdo- tibus mulier versaretur, et in sanctis conspicere- tur, neque legibus permissum erat, neque gravitas et honestas id ferebat. Deliberantes igitur in hunc sententiam divinitus convenerunt, ut eam connubii nomine cuipiam desponderent, qui tamen ad custo- diam virginitatis ejus duntaxat esset idoneus. Ad hoc autem munus aptissimus inventus est Joseph, ex eadem cum Virgine tribu et familia, qua erat virgo. Sacerdotum ergo consilio Joseph puellam sponeam accipit. Quæ tamen conjunctio sponsalia non est egressa. Tunc ad Virginem missus est Gabriel, qui ei divina voluntatis arcanumn aperiret. His autem faustissimis verbis usus est: Ave, gratia plena, Dominus tecum ". Contraria hæc est oratio ¡llis vocibus, quas prima mulier audivit. Tunc enim illa doloribus propter peccatum damnata est *. Nunc autem in hac per gaudium dolor expellitur. In illa molestiæ partum præcesserunt; huic partum Imtitia praenuntiat: Ne timeas, inquit. Quoniam om nibus mulieribus timorem affert partus exspecta- tio, dulcis partus promissione timor exinitur. In alero, inquit, concipies, et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Quid autem Maria ? Audi pudicam Virginis vocem. Angelus partum nuntiat; at illa virginitati inlæret, et integritatem angelicz demonstrationi anteponendam judicat, nec angelo Gidem non habet, nec a proposito recedit suo. Inter- dixi, inquit, mihi consuetudine viri. Quomodo istud erit mihi, quoniam virum non cognosco ? Hæc Mariæ vox declarat, ea quæ ex historia incerti auctoris commemoravi, non esse penitus absurda. Si enim liberorum causa ducta fuisset a Joseph, quomodo parituram angelo prænuntianti, se rem novam et alienam audire præ se tulisset, cum ipsa quoque sese obstrinxisset naturæ lege, ut aliquando mater eeset ? Verum quia carnem Deo consecratam, tan- quam sanctuin aliquod oblatum munus oportebat intactam integramque præstare, idcirco, licet, in- quit, angelus sis, licet e cœlo venias, licet id quod * Luc. sqq. * Gen. 111, 46. C D

IN DIEM NATALEM CHRISTI. ἄνθρωπον τὸ φαινόμενον ᾗ· ἀλλὰ τὸ γνῶναι με ἄνδρα, τῶν ἀμηχάνων ἐστί. Πῶς ἔσομαι μήτηρ χωρὶς ἀνδρός ; Τὸν γὰρ Ἰωσὴφ μνηστήρα μὲν οἶδα, ἄνδρα δὲ οὐ γινώσκω. Τί οὖν ὁ νυμφοστολος Γαβριήλ; Οταν παστάδα τῷ καθαρῷ καὶ ἀμιάντῳ παρίστησε γάμῳ ; Πνεῦμα ἅγιον, φησὶν, ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι. Ὢ μακα- ρίας γαστρὸς ἐκείνης, ἢ δι᾽ ὑπερβολὴν καθαρότητος τὰ τῆς ψυχῆς ἀγαθὰ πρὸς ἑαυτὴν ἐπεσπάσατο. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἄλλων ἁπάντων, μόλις ἂν ψυχὴ καθαρὰ Πνεύματος ἁγίου παρουσίαν δέξαιτο· ἐνταῦθα δὲ, δοχεῖον τοῦ Πνεύματος ή σαρξ γίνεται. ᾿Αλλὰ καὶ δύναμις Υψίστου ἐπισκιάσει σοι. Τί τοῦτο σημαί και δι' ἀποῤῥήτων ὁ λόγος; "Οτι Χριστὸς Θεοῦ δύνα μις καὶ Θεοῦ σοφία, ὥς φησιν ὁ ᾿Απόστολος. Τοῦ οὖν ὑψίστου Θεοῦ ἡ δύναμις, ἥτις ἐστὶν ὁ Χριστὸς, διὰ τῆς ἐπελεύσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος εμμορφοῦται τῇ παρθενία. Καθάπερ γὰρ ἡ τῶν σωμάτων σκιὰ τῷ τύπῳ τῶν προηγουμένων συσχηματίζεται, οὕτως ὁ χαρακτὴρ καὶ τὰ γνωρίσματα τῆς τοῦ Υἱοῦ θεότητος ἐν τῇ δυνάμει τοῦ τικτομένου διαφανήσεται, εἰκὼν καὶ σφραγὶς καὶ ἀποσκίασμα καὶ ἀπαύγασμα τοῦ δεικνύμενος. Β πρωτοτύπου, διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν θαυματοποιΐας ᾿Αλλ' ἐπὶ τὴν Βηθλεὲμ ἡμᾶς ἀναδραμεῖν τῷ λόγῳ προτρέπεται͵ τὸ ἀγγελικὸν εὐαγγέλιον, καὶ κατιδεῖν τὰ ἐν τῷ σπηλαίῳ μυστήρια. Τί τοῦτο; Παιδίον ἐν σπαργάνοις διειλημμένον, καὶ ἐπὶ φάτνης αναπαυό- μενον· καὶ ἡ μετὰ τόκον παρθένος, ἡ ἄφθορος μήτηρ περιέπει τὸ ἔκγονον. Εἴπωμεν, οἱ ποιμένες ἡμεῖς, τὴν τοῦ Προφήτου φωνήν, ὅτι Καθάπερ ἠκούσαμεν, οὕτω καὶ εἴδομεν ἐν πόλει τοῦ Κυρίου τῶν δυνά- μεων, ἐν πόλει τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Οὐκ ἄρα συντυχ:- κῶς ταῦτα κατὰ τὸ συμβὰν καὶ γέγονεν, καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ ἱστόρηται, καὶ οὐδεὶς ἔπεστι τῇ ἱστορία λόγος; Τί βούλεται τῷ Δεσπότῃ ἡ ἐν σπηλαίῳ κατα- γωγή, ἡ ἐπὶ φάτνης ἀνάκλισις; τὸ ἐν τῷ καιρῷ τῆς τῶν φόρων ἀπογραφῆς καταμιχθῆναι τῷ βίῳ; Η δῆλόν ἐστιν, ὅτι ὥσπερ τῆς νομικῆς ἡμᾶς ἐξαιρεῖται κατάρας, αὐτὸς ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα γενόμενος, καὶ τοὺς ἡμετέρους μώλωπας εἰς ἑαυτὸν μετατίθησιν, ἵνα τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ἰαθῶμεν· οὕτω καὶ ἐν φόρῳ γίνεται, ἵν᾿ ἡμᾶς τῶν πονηρῶν δεσμῶν ἐλευθε ρώσῃ, οἷς ὑπέκειτο τὸ ἀνθρώπινον, ὑπὸ τοῦ θανάτου φορολογούμενον ; Τὸ δὲ σπήλαιον ἰδὼν ἐν ᾧ τίκτεται ὁ Δεσπότης, τὸν ἀφεγγῆ καὶ ὑπόγειον τῶν ἀνθρώπων νόησον βίον, ἐν ᾧ γίνεται ὁ τοῖς ἐν σκότει καὶ σκιᾷ θανάτου καθημένοις ἐπιφαινόμενος· σπαργάνοις δὲ διασφίγγεται, ὁ τὰς σειρὰς τῶν ἡμετέρων ἁμαρτη- μάτων περιβαλλόμενος. Η δὲ φάτνη τὸ τῶν ἀλόγων ἐστὶν ἐνδιαίτημα, ἐν ᾗ γεννᾶται ὁ λόγος, ἵνα γνῷ βοῦς κτησάμενον, καὶ ὄνος τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ· βοῦς ὁ ὑπεζευγμένος τῷ Νόμῳ ὄνος, τὸ ἀχθο φόρον ζῶον, τὸ τῇ ἁμαρτίᾳ τῆς εἰδωλολατρείας περ φορτισμένον. Αλλ' ἡ μὲν κατάλληλος τῶν ἀλόγων τροφή καὶ ζωὴ χόρτος ἐστίν, Ὁ ἐξανατέλλων γὰρ χόρτον τοῖς κτήνεσι, φησὶν ὁ Προφήτης. Τὸ δὲ λογικὸν ζῶον ἄρ- τι τρέφεται. Διὰ τοῦτο τοίνυν τῇ φάτνῃ, ἥτις ἐστὶ ] «Ε virum cognoscere nefas est. Quomodo sine viro mater ero? Joseph enim sponsum novi, sed virum non cognosco. Quid ad hæc auspex Gabriel? Quem thalamum statuit puro impollutoque connubio ? Spiritus sanctus, inquit, supervenict in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. O beatum uterum illum, qui bonitatis ac puritatis praestantia ad se traxit animi bona! In reliquis enim omnibus vix animus purus Spiritus saucti prasentiam capit : hic autem caro fit spiritus receptaculum. Sed et virtus Altis- simi obumbrabit tibi. Quid significat arcanus hic sermo? Christus Dei virtus est et sapientia, ut ait Apostolus . Virtus igitur Altissimi, quæ Christus est, per adventum Spiritus sancti formatur in vir- gine. Quemadmodum enim umbra ad praeeeden- tium corporum figuram effingitur, sic forma et indicium divinitatis Dei in virtute ipsius qui pari - tur, ostendetur, et imago, et signum, et adumbra- tio, et splendor exemplaris per admirabilem rerum affectionem demonstrabitur. A ostenditur, naturam superet humanam, tamen me B C Verum hortatur nos Evangelium, ut in Bethleem oratione revertamur, et quæ in antro sint mysteria videamus. Quidnam est hoc? Puer pannis involutus et positus in pras pi, et Virgo past partum, incor-- rupta mater complectitur filium. Emittamus illam Prophetae vocem : Sicut audirimus, sic vidimus in civitate Domini virtutum, in civitate Dei nostri 35. Num hæc, quæ audivimus de Christo, fortuna et casu contigerunt, et scripta sunt, an historiæ sub- est aliqua ratio? Quid sibi vult hæc Domini in an- tro sedes, hæc in præsepi reclinatio? Cur tempore descriptionis tributorum in vitam ingreditur? An perspicuum est, cum quemadmodum a legis ex- secratione nos eripit, factus ipse pro nobis exse- cratio ", et livores nostros in se transfert, ut ejus livore nos curemur 40, sic etiam vectigalem fieri, ut nos a gravissimo vectigali, quod ab homine mors exigit liberaret? Quod autem speluncam vi- des, in qua paritur Dominus, cæcam hominum vitam, et sub terra demersam cogita, in qua nasci- tur ille, qui in tenebris ambulantibus, et in regione D umbrae mortis sedentibus *t se ostendit: pannis Cor. 1, 24. Psal SLII. ss Galat. 1, 5. » Psal. cur, 14. 11, 13. autem obvolvitur et fasciis constringitur, qui pec- catorum nostrorum catenas subit et vincula. Præ- sepe vero, in quo Verbum gignitur, bestiarum est domus, ut cognoscal bos possessorem suum), asinus præsepe domini sui ". Per bovem intellige illum, qui Legis jugo subjectus est: per asinum autem, quod est animal ferendis oneribus natum, eum, qui simulacrorum cultus onustus est crimine. Cæterum commune rationis expertium animalium pabulum et vita fenum est, producens, inquit Pro- pheta *, fenum jumentis. Quod autem ratione pre- ditum est animal, vescitur pane. Idcirco in præ- 157. LIII. 9. 1; Petr. 11, 22, [sa. 15, 152. 2.

IN DIEM NATALEM CHRISTI. ἄνθρωπον τὸ φαινόμενον ᾗ· ἀλλὰ τὸ γνῶναι με ἄνδρα, τῶν ἀμηχάνων ἐστί. Πῶς ἔσομαι μήτηρ χωρὶς ἀνδρός ; Τὸν γὰρ Ἰωσὴφ μνηστήρα μὲν οἶδα, ἄνδρα δὲ οὐ γινώσκω. Τί οὖν ὁ νυμφοστολος Γαβριήλ; Οταν παστάδα τῷ καθαρῷ καὶ ἀμιάντῳ παρίστησε γάμῳ ; Πνεῦμα ἅγιον, φησὶν, ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι. Ὢ μακα- ρίας γαστρὸς ἐκείνης, ἢ δι᾽ ὑπερβολὴν καθαρότητος τὰ τῆς ψυχῆς ἀγαθὰ πρὸς ἑαυτὴν ἐπεσπάσατο. Ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἄλλων ἁπάντων, μόλις ἂν ψυχὴ καθαρὰ Πνεύματος ἁγίου παρουσίαν δέξαιτο· ἐνταῦθα δὲ, δοχεῖον τοῦ Πνεύματος ή σαρξ γίνεται. ᾿Αλλὰ καὶ δύναμις Υψίστου ἐπισκιάσει σοι. Τί τοῦτο σημαί και δι' ἀποῤῥήτων ὁ λόγος; "Οτι Χριστὸς Θεοῦ δύνα μις καὶ Θεοῦ σοφία, ὥς φησιν ὁ ᾿Απόστολος. Τοῦ οὖν ὑψίστου Θεοῦ ἡ δύναμις, ἥτις ἐστὶν ὁ Χριστὸς, διὰ τῆς ἐπελεύσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος εμμορφοῦται τῇ παρθενία. Καθάπερ γὰρ ἡ τῶν σωμάτων σκιὰ τῷ τύπῳ τῶν προηγουμένων συσχηματίζεται, οὕτως ὁ χαρακτὴρ καὶ τὰ γνωρίσματα τῆς τοῦ Υἱοῦ θεότητος ἐν τῇ δυνάμει τοῦ τικτομένου διαφανήσεται, εἰκὼν καὶ σφραγὶς καὶ ἀποσκίασμα καὶ ἀπαύγασμα τοῦ δεικνύμενος. Β πρωτοτύπου, διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν θαυματοποιΐας ᾿Αλλ' ἐπὶ τὴν Βηθλεὲμ ἡμᾶς ἀναδραμεῖν τῷ λόγῳ προτρέπεται͵ τὸ ἀγγελικὸν εὐαγγέλιον, καὶ κατιδεῖν τὰ ἐν τῷ σπηλαίῳ μυστήρια. Τί τοῦτο; Παιδίον ἐν σπαργάνοις διειλημμένον, καὶ ἐπὶ φάτνης αναπαυό- μενον· καὶ ἡ μετὰ τόκον παρθένος, ἡ ἄφθορος μήτηρ περιέπει τὸ ἔκγονον. Εἴπωμεν, οἱ ποιμένες ἡμεῖς, τὴν τοῦ Προφήτου φωνήν, ὅτι Καθάπερ ἠκούσαμεν, οὕτω καὶ εἴδομεν ἐν πόλει τοῦ Κυρίου τῶν δυνά- μεων, ἐν πόλει τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Οὐκ ἄρα συντυχ:- κῶς ταῦτα κατὰ τὸ συμβὰν καὶ γέγονεν, καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ ἱστόρηται, καὶ οὐδεὶς ἔπεστι τῇ ἱστορία λόγος; Τί βούλεται τῷ Δεσπότῃ ἡ ἐν σπηλαίῳ κατα- γωγή, ἡ ἐπὶ φάτνης ἀνάκλισις; τὸ ἐν τῷ καιρῷ τῆς τῶν φόρων ἀπογραφῆς καταμιχθῆναι τῷ βίῳ; Η δῆλόν ἐστιν, ὅτι ὥσπερ τῆς νομικῆς ἡμᾶς ἐξαιρεῖται κατάρας, αὐτὸς ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα γενόμενος, καὶ τοὺς ἡμετέρους μώλωπας εἰς ἑαυτὸν μετατίθησιν, ἵνα τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς ἰαθῶμεν· οὕτω καὶ ἐν φόρῳ γίνεται, ἵν᾿ ἡμᾶς τῶν πονηρῶν δεσμῶν ἐλευθε ρώσῃ, οἷς ὑπέκειτο τὸ ἀνθρώπινον, ὑπὸ τοῦ θανάτου φορολογούμενον ; Τὸ δὲ σπήλαιον ἰδὼν ἐν ᾧ τίκτεται ὁ Δεσπότης, τὸν ἀφεγγῆ καὶ ὑπόγειον τῶν ἀνθρώπων νόησον βίον, ἐν ᾧ γίνεται ὁ τοῖς ἐν σκότει καὶ σκιᾷ θανάτου καθημένοις ἐπιφαινόμενος· σπαργάνοις δὲ διασφίγγεται, ὁ τὰς σειρὰς τῶν ἡμετέρων ἁμαρτη- μάτων περιβαλλόμενος. Η δὲ φάτνη τὸ τῶν ἀλόγων ἐστὶν ἐνδιαίτημα, ἐν ᾗ γεννᾶται ὁ λόγος, ἵνα γνῷ βοῦς κτησάμενον, καὶ ὄνος τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ· βοῦς ὁ ὑπεζευγμένος τῷ Νόμῳ ὄνος, τὸ ἀχθο φόρον ζῶον, τὸ τῇ ἁμαρτίᾳ τῆς εἰδωλολατρείας περ φορτισμένον. Αλλ' ἡ μὲν κατάλληλος τῶν ἀλόγων τροφή καὶ ζωὴ χόρτος ἐστίν, Ὁ ἐξανατέλλων γὰρ χόρτον τοῖς κτήνεσι, φησὶν ὁ Προφήτης. Τὸ δὲ λογικὸν ζῶον ἄρ- τι τρέφεται. Διὰ τοῦτο τοίνυν τῇ φάτνῃ, ἥτις ἐστὶ ] «Ε virum cognoscere nefas est. Quomodo sine viro mater ero? Joseph enim sponsum novi, sed virum non cognosco. Quid ad hæc auspex Gabriel? Quem thalamum statuit puro impollutoque connubio ? Spiritus sanctus, inquit, supervenict in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. O beatum uterum illum, qui bonitatis ac puritatis praestantia ad se traxit animi bona! In reliquis enim omnibus vix animus purus Spiritus saucti prasentiam capit : hic autem caro fit spiritus receptaculum. Sed et virtus Altis- simi obumbrabit tibi. Quid significat arcanus hic sermo? Christus Dei virtus est et sapientia, ut ait Apostolus . Virtus igitur Altissimi, quæ Christus est, per adventum Spiritus sancti formatur in vir- gine. Quemadmodum enim umbra ad praeeeden- tium corporum figuram effingitur, sic forma et indicium divinitatis Dei in virtute ipsius qui pari - tur, ostendetur, et imago, et signum, et adumbra- tio, et splendor exemplaris per admirabilem rerum affectionem demonstrabitur. A ostenditur, naturam superet humanam, tamen me B C Verum hortatur nos Evangelium, ut in Bethleem oratione revertamur, et quæ in antro sint mysteria videamus. Quidnam est hoc? Puer pannis involutus et positus in pras pi, et Virgo past partum, incor-- rupta mater complectitur filium. Emittamus illam Prophetae vocem : Sicut audirimus, sic vidimus in civitate Domini virtutum, in civitate Dei nostri 35. Num hæc, quæ audivimus de Christo, fortuna et casu contigerunt, et scripta sunt, an historiæ sub- est aliqua ratio? Quid sibi vult hæc Domini in an- tro sedes, hæc in præsepi reclinatio? Cur tempore descriptionis tributorum in vitam ingreditur? An perspicuum est, cum quemadmodum a legis ex- secratione nos eripit, factus ipse pro nobis exse- cratio ", et livores nostros in se transfert, ut ejus livore nos curemur 40, sic etiam vectigalem fieri, ut nos a gravissimo vectigali, quod ab homine mors exigit liberaret? Quod autem speluncam vi- des, in qua paritur Dominus, cæcam hominum vitam, et sub terra demersam cogita, in qua nasci- tur ille, qui in tenebris ambulantibus, et in regione D umbrae mortis sedentibus *t se ostendit: pannis Cor. 1, 24. Psal SLII. ss Galat. 1, 5. » Psal. cur, 14. 11, 13. autem obvolvitur et fasciis constringitur, qui pec- catorum nostrorum catenas subit et vincula. Præ- sepe vero, in quo Verbum gignitur, bestiarum est domus, ut cognoscal bos possessorem suum), asinus præsepe domini sui ". Per bovem intellige illum, qui Legis jugo subjectus est: per asinum autem, quod est animal ferendis oneribus natum, eum, qui simulacrorum cultus onustus est crimine. Cæterum commune rationis expertium animalium pabulum et vita fenum est, producens, inquit Pro- pheta *, fenum jumentis. Quod autem ratione pre- ditum est animal, vescitur pane. Idcirco in præ- 157. LIII. 9. 1; Petr. 11, 22, [sa. 15, 152. 2.

ζωής προστίθεται, ἵνα καὶ τὰ ἄλογα τῆς λογικῆς μεταλαβόντα τροφῆς, ἐν λόγῳ γένηται. Μεσιτεύει τοίνυν ἐπὶ τῆς φάτνης τῷ βοῖ καὶ τῷ ὄν, ὁ ἀμφοτέ. ρων Κύριος, ἵνα τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσας, τοὺς δύο κτίσῃ ἐν ἑαυτῷ εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον, καὶ τούτου τὸν βαρὺν ζυγὸν τοῦ Νόμου περιελών, κἀκεῖνον τοῦ τῆς εἰδωλολατρείας ἄχθους ἀποφορτίσας. 'Αλλ' ἀναβλέψωμεν εἰς τὰ οὐράνια θαύματα. Ἰδοὺ γὰρ οἱ προφῆται μόνον καὶ ἄγγελοι τὴν χαρὰν ταύ την ἡμῖν εὐαγγελίζονται, ἀλλὰ καὶ οἱ οὐρανοὶ διὰ τῶν οἰκείων θαυμάτων τὴν τοῦ Εὐαγγελίου δόξαν ἀναπη· ρύττουσιν. Ἐξ Ἰούδα ἡμῖν ὁ Χριστὸς ἀνατέταλκε, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, ἀλλ᾽ οὐ καταυγάζεται δ Ἰουδαῖος ὑπὸ τοῦ ἀνατείλαντος. Ξένοι τῶν διαθηκών τῆς ἐπαγγελίας οἱ Μάγοι, καὶ τῆς τῶν Πατέρων εὐλο γίας ἀλλότριοι· ἀλλὰ προφθάνουσι τῇ γνώσει Ισραη- λίτην λαόν, καὶ τὴν οὐράνιον φωστῆρα γνωρίσαντες, καὶ τὸν ἐν σπηλαίῳ Βασιλέα μὴ ἀγνοήσαντες. Ἐκεῖ ναι δωροφοροῦσιν, οὗτοι ἐπιβουλεύουσιν. Ἐκεῖνοι προσκυνοῦσιν, οὗτοι διώκουσιν. Ἐκεῖνοι εὑρόντες τὸν ζητούμενον, χαίρουσιν. Οὗτοι ἐπὶ τῇ γεννήσει τοῦ μηνυθέντος ταράττονται. Ἰδόντες γάρ, φησὶν, οἱ Μάγοι τὸν ἀστέρα ἐπὶ τοῦ τόπου οὗ ἦν τὸ παι- δίον, ἐχάρησαν χαρὰν μεγάλην σφόδρα. Ηρώδης δὲ ἀκούσας τὸν λόγον, ἐταράχθη, καὶ πᾶσα Ιερο σόλυμα μετ' αὐτοῦ. Οἱ μὲν ὡς Θεῷ προσάγουσι λίβανον, καὶ τὴν βασιλικὴν ἀξίαν τῷ χρυσῷ δεξιοῦν ται. Τὴν δὲ κατὰ τὸ πάθος οἰκονομίαν, προφητική τινι χάριτι διὰ τῆς σμύρνης ἀποσημαίνουσιν· οἱ δὲ, Α τῶν ἀλόγων ἑστία, ὁ ἐξ οὐρανοῦ καταβὰς ἄρτος τῆς β Εt πανωλεθρίαν τῆς νεολαίας πάσης καταδικάζουσιν. Ο μοι δοκεῖ, μη της πικρίας μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐσχά τῆς ἀνοίας αὐτῶν τὴν κατηγορίαν ἔχειν. Τί γὰρ βού λεται αὐτοῖς ἡ παιδοφονία; Καὶ ἐπὶ τίνι σκοπῷ τὰ τοιοῦτον ἄγος τοῖς μιαιφόνοις τετόλμηται ; Ἐπειδὴ καινόν τι σημεῖον, φησὶν, τῶν κατ' οὐρανὸν θαυμά των τὴν τοῦ Βασιλέως ἀνάδειξιν τοῖς Μάγοις ἐμήνυσε. Τί οὖν ; ὡς ἀληθῆ πιστεύεις τῷ μηνύσαντι την μείῳ, ἢ μάταιον ὑπονοεῖς τὸ θρυλλούμενον ; Εἰ μὲν γὰρ τοιοῦτός ἐστιν, οἷος τοὺς οὐρανοὺς ἑαυτῷ συνδια- τιθέναι, οὐχ ὑπὲρ τὴν σὴν χεῖρα πάντως ἐστίν. Εἰ δὲ ἐπὶ σοὶ τὸ ζῇν αὐτὸν ἢ τεθνάναι ποιεῖ, μάτην περ φόβησαι τὸν τοιοῦτον. Ὁ γὰρ οὕτω πράττων, ὥστε ὑποχείριος εἶναι τῇ σῇ ἐξουσίᾳ, ὑπὲρ τίνος ἐπιβου λεύεται ; Διὰ τί τὸ φρικτὸν ἐκεῖνο καταπέμπεται πρόσταγμα ; Η πονηρὰ κατὰ τῶν νηπίων ψῆφος, αναιρεῖσθαι τὰ δείλαια βρέφη; Τί ἀδικήσαντα ; Τίνα θανάτου καὶ κολάσεως αἰτίαν καθ' ἑαυτῶν παρασχέ μενα; Ἓν ἔγκλημα ἔχοντα μόνον, τὸ γεννηθῆναι καὶ εἰς φῶς ἐλθεῖν. Καὶ ὑπὲρ τούτου ἔδει καταπλη ρωθῆναι δημίων τὴν πόλιν, καὶ συναχθῆναι δῆμον μητέρων καὶ νηπίων, λαῶν συμπαρόντων αὐτοῖς, καὶ τῶν γεννησαμένων, καὶ πάντων, ὡς εἰκὸς, ἐπὶ τὸ πάθος ἀθροιζομένων τῶν κοινωνούντων τοῦ γένους. Τις ἂν ὑπογράψεις τῷ λόγῳ τὰς συμφοράς; Τίς ἂν ὑπ' ὄψιν ἀγάγοι διὰ τῶν διηγημάτων τὰ πάθη ; Τιν σύμμικτον ἐκεῖνον θρήνον ; τὴν γοερὰν συνοδίαν 45_60 1:43 S. GREGORII NISSENI scpi, quod est animalium ratione vacantium sedes, e caelo delapsus vitæ panis proponitur ", ut et quæ a ratione remota sunt animalia, rationis cibo nu- triantur, atque ita ratione decorentur. Medium igitur in præsepi se inter bovem et asinum utrius- que Dominus locat, ut medium parietem maceriæ solvens, duos condat in semetipso in unum novum hominem 48_46, ab altero grave Legis jugum eripiens, alterum simulacrorum cultus onere liberans. Sed eculos ad mirabilia cœlorum spectacula tollamus. Ecce enim non prophetæ solum et angeli gaudium hoc nobis denuntiant, verum etiam cœli rebus suis admirandis Evangelii gloriam prædicant. Ex Juda, ut ait Apostolus, propheta Christus ortus est 47. Sed ejus ortu non illuminatur Judæus. Peregrini et a testamentorum promissione benedictioneque Patrum alieni sunt Magi, qui cognitione populum Israelitam antevertunt, et cœlestem agnoscentes łucem, et in spelunca Regem non ignorantes. Hi munera afferunt, illi insidias struunt. Hi veneran- sur, illi persequuntur. Ili gaudent invento, quem exquirebant, illi nuntiato ipsius ortu reformidant. Videntes enim, inquit, Magi stellam supra locum, ubi erat puer, gavisi sunt gaudio magno valde. He- rodes autem audiens turbatus est, et omnis Jeroso- lyma cum illo “. Hi et tanquam Deo thus offerunt, et auro dignitatem regiam colunt. prophetica quadam gratia per myrrham mortis dispositionem subsignificant. Illi vero cunctos infantes unum ia Jocum coactos internecione tollendos censent. Quod cos mihi non solum crudelitatis, verum etiam C summæ dementiæ videtur coarguere. Quid enim sibi vult ista puerorum trucidatio? Cur ausi sunt homicidæ se tanto scelere obstringere ? Quoniam novum quoddam, inquiunt, mirandumque coeli por- tentum Regis indicium Magis nuntiavit. Quid igitur tum? Aut portendenti signo fidem babes ut vero, aut, quod rumore jactatur, vanu: putas ? Si talis est, qui calos sibi fecerit inservire, prorsus est supra manum tuam. Sin autem in potestate lua est, ut ille vel vivat, vel moriatur, eum frustra pertimescis. Qui enim id agit, ut in- perio tuo subditus ipse sit, cur ei parantur insidia? Cur horrendum illud mandatum transmittitor? Cur impia fertur sententia, ut miseri infantes truci- dentur ? Quid peccarunt? Quil morte, aut supplicio dignum admiserunt ? Crimen unum duntaxat habent, quod nati sunt, et in lucem editi. Et propterea ne- cesse fuit, ut civilas carnificibus compleretur, ut cogeretur matrum multitudo, et infantium populus, ut adessent etiam patres, et generis propinquitate conjuncti ad sævum facinus congregarentur. Quis oratione calamitatem describat ? Quis acerbitatem enarrans oculis aspiciendam proponat? Mistam illam lamentationem, luctuosum questum puero- rum, matrum, propinquorum, patrum ad minas is Joan. 1, sq. D Ephics. 11, 14. llebr. vi, 14. Matth. 1, 10.

ζωής προστίθεται, ἵνα καὶ τὰ ἄλογα τῆς λογικῆς μεταλαβόντα τροφῆς, ἐν λόγῳ γένηται. Μεσιτεύει τοίνυν ἐπὶ τῆς φάτνης τῷ βοῖ καὶ τῷ ὄν, ὁ ἀμφοτέ. ρων Κύριος, ἵνα τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσας, τοὺς δύο κτίσῃ ἐν ἑαυτῷ εἰς ἕνα καινὸν ἄνθρωπον, καὶ τούτου τὸν βαρὺν ζυγὸν τοῦ Νόμου περιελών, κἀκεῖνον τοῦ τῆς εἰδωλολατρείας ἄχθους ἀποφορτίσας. 'Αλλ' ἀναβλέψωμεν εἰς τὰ οὐράνια θαύματα. Ἰδοὺ γὰρ οἱ προφῆται μόνον καὶ ἄγγελοι τὴν χαρὰν ταύ την ἡμῖν εὐαγγελίζονται, ἀλλὰ καὶ οἱ οὐρανοὶ διὰ τῶν οἰκείων θαυμάτων τὴν τοῦ Εὐαγγελίου δόξαν ἀναπη· ρύττουσιν. Ἐξ Ἰούδα ἡμῖν ὁ Χριστὸς ἀνατέταλκε, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, ἀλλ᾽ οὐ καταυγάζεται δ Ἰουδαῖος ὑπὸ τοῦ ἀνατείλαντος. Ξένοι τῶν διαθηκών τῆς ἐπαγγελίας οἱ Μάγοι, καὶ τῆς τῶν Πατέρων εὐλο γίας ἀλλότριοι· ἀλλὰ προφθάνουσι τῇ γνώσει Ισραη- λίτην λαόν, καὶ τὴν οὐράνιον φωστῆρα γνωρίσαντες, καὶ τὸν ἐν σπηλαίῳ Βασιλέα μὴ ἀγνοήσαντες. Ἐκεῖ ναι δωροφοροῦσιν, οὗτοι ἐπιβουλεύουσιν. Ἐκεῖνοι προσκυνοῦσιν, οὗτοι διώκουσιν. Ἐκεῖνοι εὑρόντες τὸν ζητούμενον, χαίρουσιν. Οὗτοι ἐπὶ τῇ γεννήσει τοῦ μηνυθέντος ταράττονται. Ἰδόντες γάρ, φησὶν, οἱ Μάγοι τὸν ἀστέρα ἐπὶ τοῦ τόπου οὗ ἦν τὸ παι- δίον, ἐχάρησαν χαρὰν μεγάλην σφόδρα. Ηρώδης δὲ ἀκούσας τὸν λόγον, ἐταράχθη, καὶ πᾶσα Ιερο σόλυμα μετ' αὐτοῦ. Οἱ μὲν ὡς Θεῷ προσάγουσι λίβανον, καὶ τὴν βασιλικὴν ἀξίαν τῷ χρυσῷ δεξιοῦν ται. Τὴν δὲ κατὰ τὸ πάθος οἰκονομίαν, προφητική τινι χάριτι διὰ τῆς σμύρνης ἀποσημαίνουσιν· οἱ δὲ, Α τῶν ἀλόγων ἑστία, ὁ ἐξ οὐρανοῦ καταβὰς ἄρτος τῆς β Εt πανωλεθρίαν τῆς νεολαίας πάσης καταδικάζουσιν. Ο μοι δοκεῖ, μη της πικρίας μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐσχά τῆς ἀνοίας αὐτῶν τὴν κατηγορίαν ἔχειν. Τί γὰρ βού λεται αὐτοῖς ἡ παιδοφονία; Καὶ ἐπὶ τίνι σκοπῷ τὰ τοιοῦτον ἄγος τοῖς μιαιφόνοις τετόλμηται ; Ἐπειδὴ καινόν τι σημεῖον, φησὶν, τῶν κατ' οὐρανὸν θαυμά των τὴν τοῦ Βασιλέως ἀνάδειξιν τοῖς Μάγοις ἐμήνυσε. Τί οὖν ; ὡς ἀληθῆ πιστεύεις τῷ μηνύσαντι την μείῳ, ἢ μάταιον ὑπονοεῖς τὸ θρυλλούμενον ; Εἰ μὲν γὰρ τοιοῦτός ἐστιν, οἷος τοὺς οὐρανοὺς ἑαυτῷ συνδια- τιθέναι, οὐχ ὑπὲρ τὴν σὴν χεῖρα πάντως ἐστίν. Εἰ δὲ ἐπὶ σοὶ τὸ ζῇν αὐτὸν ἢ τεθνάναι ποιεῖ, μάτην περ φόβησαι τὸν τοιοῦτον. Ὁ γὰρ οὕτω πράττων, ὥστε ὑποχείριος εἶναι τῇ σῇ ἐξουσίᾳ, ὑπὲρ τίνος ἐπιβου λεύεται ; Διὰ τί τὸ φρικτὸν ἐκεῖνο καταπέμπεται πρόσταγμα ; Η πονηρὰ κατὰ τῶν νηπίων ψῆφος, αναιρεῖσθαι τὰ δείλαια βρέφη; Τί ἀδικήσαντα ; Τίνα θανάτου καὶ κολάσεως αἰτίαν καθ' ἑαυτῶν παρασχέ μενα; Ἓν ἔγκλημα ἔχοντα μόνον, τὸ γεννηθῆναι καὶ εἰς φῶς ἐλθεῖν. Καὶ ὑπὲρ τούτου ἔδει καταπλη ρωθῆναι δημίων τὴν πόλιν, καὶ συναχθῆναι δῆμον μητέρων καὶ νηπίων, λαῶν συμπαρόντων αὐτοῖς, καὶ τῶν γεννησαμένων, καὶ πάντων, ὡς εἰκὸς, ἐπὶ τὸ πάθος ἀθροιζομένων τῶν κοινωνούντων τοῦ γένους. Τις ἂν ὑπογράψεις τῷ λόγῳ τὰς συμφοράς; Τίς ἂν ὑπ' ὄψιν ἀγάγοι διὰ τῶν διηγημάτων τὰ πάθη ; Τιν σύμμικτον ἐκεῖνον θρήνον ; τὴν γοερὰν συνοδίαν 45_60 1:43 S. GREGORII NISSENI scpi, quod est animalium ratione vacantium sedes, e caelo delapsus vitæ panis proponitur ", ut et quæ a ratione remota sunt animalia, rationis cibo nu- triantur, atque ita ratione decorentur. Medium igitur in præsepi se inter bovem et asinum utrius- que Dominus locat, ut medium parietem maceriæ solvens, duos condat in semetipso in unum novum hominem 48_46, ab altero grave Legis jugum eripiens, alterum simulacrorum cultus onere liberans. Sed eculos ad mirabilia cœlorum spectacula tollamus. Ecce enim non prophetæ solum et angeli gaudium hoc nobis denuntiant, verum etiam cœli rebus suis admirandis Evangelii gloriam prædicant. Ex Juda, ut ait Apostolus, propheta Christus ortus est 47. Sed ejus ortu non illuminatur Judæus. Peregrini et a testamentorum promissione benedictioneque Patrum alieni sunt Magi, qui cognitione populum Israelitam antevertunt, et cœlestem agnoscentes łucem, et in spelunca Regem non ignorantes. Hi munera afferunt, illi insidias struunt. Hi veneran- sur, illi persequuntur. Ili gaudent invento, quem exquirebant, illi nuntiato ipsius ortu reformidant. Videntes enim, inquit, Magi stellam supra locum, ubi erat puer, gavisi sunt gaudio magno valde. He- rodes autem audiens turbatus est, et omnis Jeroso- lyma cum illo “. Hi et tanquam Deo thus offerunt, et auro dignitatem regiam colunt. prophetica quadam gratia per myrrham mortis dispositionem subsignificant. Illi vero cunctos infantes unum ia Jocum coactos internecione tollendos censent. Quod cos mihi non solum crudelitatis, verum etiam C summæ dementiæ videtur coarguere. Quid enim sibi vult ista puerorum trucidatio? Cur ausi sunt homicidæ se tanto scelere obstringere ? Quoniam novum quoddam, inquiunt, mirandumque coeli por- tentum Regis indicium Magis nuntiavit. Quid igitur tum? Aut portendenti signo fidem babes ut vero, aut, quod rumore jactatur, vanu: putas ? Si talis est, qui calos sibi fecerit inservire, prorsus est supra manum tuam. Sin autem in potestate lua est, ut ille vel vivat, vel moriatur, eum frustra pertimescis. Qui enim id agit, ut in- perio tuo subditus ipse sit, cur ei parantur insidia? Cur horrendum illud mandatum transmittitor? Cur impia fertur sententia, ut miseri infantes truci- dentur ? Quid peccarunt? Quil morte, aut supplicio dignum admiserunt ? Crimen unum duntaxat habent, quod nati sunt, et in lucem editi. Et propterea ne- cesse fuit, ut civilas carnificibus compleretur, ut cogeretur matrum multitudo, et infantium populus, ut adessent etiam patres, et generis propinquitate conjuncti ad sævum facinus congregarentur. Quis oratione calamitatem describat ? Quis acerbitatem enarrans oculis aspiciendam proponat? Mistam illam lamentationem, luctuosum questum puero- rum, matrum, propinquorum, patrum ad minas is Joan. 1, sq. D Ephics. 11, 14. llebr. vi, 14. Matth. 1, 10.

παίδων, μητέρων, συγγενῶν, πατρῶν, πρὸς τὴν τῶν δημίων ἀπειλὴν ἐλεινῶς εἰσβοώντων ; Πῶς ἄν τις δια- γράψεις γυμνῷ τῷ ξίφει παρεστῶτα τῷ νηπίῳ τὸν δήμιον, ἐμβλέποντα δριμύ τε καὶ φονικὸν, καὶ φθεγ- γόμενον ἄλλα τοιαῦτα, καὶ τῇ χειρὶ τὸ βρέφος πρός ἑαυτὸν ἕλκοντα, καὶ τῇ ἑτέρᾳ τὸ ξίφος ἀνατεινόμε- νον· τὴν δὲ μητέρα ἑτέρωθεν πρὸς ἑαυτὴν ἀνθέλκου σαν τὸ παιδίον, καὶ τὸν ἴδιον αὐχένα τῇ τοῦ ξίφους ἀκμῇ προσυπέχουσαν, ὡς ἂν μὴ ἴδῃ τοῖς ὀφθαλμοῖς τὸ δείλαιον τέχνον βρέφος ταῖς χερσὶ τοῦ δημίου διαφθει- ρόμενον ; Πῶς ἄν τις τὰ τῶν πατέρων διηγήσαιτο; Τὰς ἀνακλήσεις, τὰς οιμωγάς, τὰς τελευταίας τῶν τέκνων περιπλοκάς ; καὶ πολλῶν ἅμα τοιούτων κατὰ ταὐτὸν γιγνομένων; Τίς ἂν τὸ πολυειδὲς καὶ πολύ- τροπον τῆς συμφοράς τραγῳδήσειε, τὰς διπλᾶς τῶν ἀρτιτόχων ὠδῖνες; Τοὺς δριμεῖς καυτῆρας της φύ- σεως; Όπως τὸ ἄθλιον βρέφος ὁμοῦ τε τῷ μαζῷ προσεφύετο, καὶ διὰ τῶν σπλάγχνων τὴν καιρίαν ἐδέχετο ; Όπως ἡ δειλαία μήτηρ καὶ τὴν θηλὴν ἐπεῖχε τῷ τοῦ νηπίου στόματι, καὶ τὸ αἷμα τοῦ τέκνου τοῖς κόλποις ἐδέχετο ; Πολλάκις δέ που τῇ ῥύμῃ τῆς χειρὸς ὁ δήμιος, μιᾷ τοῦ ξίφους ὁρμῇ, τὸ τέκνον τῇ μητρί συνδιήλασε, καὶ ἓν τοῦ αἵματος τὸ δεῖθρον ἐγένετο, ἔκ τε τῆς μητρώας πληγῆς καὶ ἐκ τῆς καιρίας τοῦ τέχνου καταμιγνύμενον. Ἐπειδὴ δὲ καὶ τοῦτο πρόσ- κειται τῇ μιαρᾷ τοῦ Ἡρώδου φωνῇ, τὸ μὴ μόνον κατὰ τῶν ἀρτιγενῶν τὴν θανατηφόρον ἐξενεχθῆνα: ψῆφον, ἀλλ᾽ εἴ τις καὶ εἰς δεύτερον προῆλθεν ἔτος καὶ τοῦτον ἀνάρπαστον γενέσθαι (γέγραπται γάρ, ὅτι ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω)· ἕτερον ἐν τούτοις, κατὰ τὸ εἰκὸς, πάθος ὁ λόγος βλέπει. Οτι πολλάκις ὁ μετ ταξύ χρόνος, δύο τέκνων μητέρα τὴν αὐτὴν ἐποίησεν. Οἷον οὖν ἦν ἐπὶ τῶν τοιούτων πάλιν τὸ θέαμα, δύο δημίων περὶ μίαν ἀσχολουμένων μητέρα· τοῦ μὲν, τὸ παραθέον πρὸς ἑαυτὸν ἕλκοντος, τοῦ δὲ, τὸ ὑπο- μάζιον ἀνασπῶντος τοῦ κόλπου; Τί πάσχειν εἰκὸς ἐπὶ τούτοις τὴν ἀθλίαν μητέρα; πρὸς δύο τέκνα σχιζο μένης τῆς φύσεως, ἑκατέρου κατὰ τὸ ἴσον τοῖς μη- τρώοις σπλάγχνοις τὸ πῦρ ἀναφλέγοντος, οὐκ ἔχουσαν ποίῳ ἢ τίνι τῶν πονηρῶν ἀκολουθήσει δημίων; Τοῦ μὲν ἐντεῦθεν, τοῦ δὲ ἑτέρωθεν πρὸς τὴν σφαγὴν ἐφελκομέ- νων τὰ νήπια · προσδράμῃ ἐπὶ τῷ νεογενεῖ, ἄσημον ἔτι καὶ ἀδριάρθρωτον τὸν ὀδυρμὸν ἀφιέντι; Αλλ' ἀκροᾶται τοῦ ἄλλου ἤδη φθεγγομένου, καὶ ψελλιζομένῃ τῇ φωνῇ μετὰ δακρύων τὴν μητέρα ἀνακαλοῦντος. Τί πάθῃ ; Τίς ἂν γένηται; Τίνος τῇ φωνῇ ἀντιβοήσει; Τίνος τῇ οἰμωγῇ ἀντοδύρηται ; Ποίῳ ἀποθρηνήσει θανάτῳ, ἴσως ἐφ' ἑκατέρῳ μαστιζομένη τοῖς κέντροις τῆς φύσεως; Αλλ' ἀπαγάγωμεν τὴν ἀκοὴν τῶν ἐπὶ τοῖς παισὶ θρήνων, καὶ πρὸς τὰ εὐθυμότερα καὶ μᾶλλον τῇ ἑορτῇ πρέποντα τὴν διάνοιαν τρέψωμεν, κἂν ὑπερ βοῶσα κατὰ τὴν προφητείαν ἡ Ραχήλ τὴν σφαγὴν τῶν τέκνων ὀλοφύρηται. Ἐν γὰρ ἡμέρῃ ἑορτῆς, καθώς φησιν ὁ σοφὸς Σολομών, αμνηστία πρέπει κακῶν. Τίς δ' ἂν γένοιτο τῆς ἑορτῆς ἡμῖν ταύτης εὐ- σημοτέρα, ἐν ᾗ τὴν πονηρὰν τοῦ διαβόλου σκοτώμαιναν διαχέας ὁ τῆς δικαιοσύνης ἥλιος, δι' αὐτῆς τῆς ἡμε τέρας φύσεως ἐπιλάμπει τῇ φύσει, ἐν ᾗ τὸ πεπτυχές IN DIEM NATALEM CHRISTI. . 11:6 A carnificum miserabiliter exclamantium? Quis di cendo possit exprimere carnificem gladio contra puerum irruentem, et torvo trucique vultu con- tuentem, verbisque crudelibus alloquentem, una quidem manu corripientem infantulum, altera vero gladium adigentem; matrem porro ex altera parte filium ad se trahentem, objicientemque cervicem suam acuto gladio, ne miserum filium carnif- cis manu necatum propriis oculis intueretar ? Quis explicet ea quae patres agnut, revocatio nes, suspiria, postremos filiorum complexus, præ. sertim cum idem a multis fiat eodem tempore ? Quis variam multiplicemque calamitatem, et con- duplicatos puerperarum dolores partus exponat, et acerrimas, quas admovebat natura, faces ? B Quomodo puer infelix et uberi sinul inlæreret, et per viscera letalen plagam acciperet ? Quo- modo misera mater simul infantis ori subderet ubera, et sinu sanguinem ejus exciperet ? Manus autem impetu sæpenumero carnifex uno gladii ictu filium et matrem consauciabat, et upus san- guinis rivus ex matris plaga et ex mortifero vul- nere filii mistus decurrebat. Jam vero, cuin nefaria Herodis sententia non solum nuper geniti neca- rentur, sed etiam illi, qui alterum agebant annum, raperentur ad mortem **, (scriptum est enim eum jussisse, limulos et minores interfici ), videre erat matres non paucas, quæ eo temporis spatio duos filios enixæ fuerant. Quodnam igitur rursum in his spectaculum cernebatur, cum duo carnifices circa matrem unam essent occupati, unusque prope currentem filium ad se raperet, alter autem lactentem adhuc infantulum e gremio matris evel- leret? Quid tum faciat mater infelix, cum natura bifariam in filios divellatur, et utroque filio ma- ternis visceribus ex æquo faces admovente, ne- sciat utrum ex carnificibus prius sequatur, cuin unus ex hac, alter ex illa parte pueros ad cædem trahat? procurratne ad nuper genitum, confusos iudistinctosque gemitus emittentem ? at inhibetur ab altero jam loquente, balbutientique lingua ma- trem inclamante. Quidnam agat? quo se vertat? Utrius voci voce sua respondeat? Utrius gemitum gemitu excipiat suo ? Utrius defeat vecen, cumn D uterque nature stimulis æque miseram feriat? Matth. 11, 10. 3º Jerem. xxxi, 15; Matth. 11, C 17. Sed amoveamus aures ab hisce questibus, et ad lætiora dieique festo magis convenientia cogitatio- nem convertamus, licet Rachel, ut inquit pro- pheta *, clamans filiorum cædem deploret. In die enim festo, ut ait sapiens Salomon, malorum de- cet oblivisei. Quæ antem nobis celebrior dies hac esse potest, in qua malas diaboli tenebras discu- tiens justitiæ sol per naturam nostram illuced mundo, in qua, qui cecidit, excitatur, qui hostis factus est, in gratiam recipitur, qui ejectus est

παίδων, μητέρων, συγγενῶν, πατρῶν, πρὸς τὴν τῶν δημίων ἀπειλὴν ἐλεινῶς εἰσβοώντων ; Πῶς ἄν τις δια- γράψεις γυμνῷ τῷ ξίφει παρεστῶτα τῷ νηπίῳ τὸν δήμιον, ἐμβλέποντα δριμύ τε καὶ φονικὸν, καὶ φθεγ- γόμενον ἄλλα τοιαῦτα, καὶ τῇ χειρὶ τὸ βρέφος πρός ἑαυτὸν ἕλκοντα, καὶ τῇ ἑτέρᾳ τὸ ξίφος ἀνατεινόμε- νον· τὴν δὲ μητέρα ἑτέρωθεν πρὸς ἑαυτὴν ἀνθέλκου σαν τὸ παιδίον, καὶ τὸν ἴδιον αὐχένα τῇ τοῦ ξίφους ἀκμῇ προσυπέχουσαν, ὡς ἂν μὴ ἴδῃ τοῖς ὀφθαλμοῖς τὸ δείλαιον τέχνον βρέφος ταῖς χερσὶ τοῦ δημίου διαφθει- ρόμενον ; Πῶς ἄν τις τὰ τῶν πατέρων διηγήσαιτο; Τὰς ἀνακλήσεις, τὰς οιμωγάς, τὰς τελευταίας τῶν τέκνων περιπλοκάς ; καὶ πολλῶν ἅμα τοιούτων κατὰ ταὐτὸν γιγνομένων; Τίς ἂν τὸ πολυειδὲς καὶ πολύ- τροπον τῆς συμφοράς τραγῳδήσειε, τὰς διπλᾶς τῶν ἀρτιτόχων ὠδῖνες; Τοὺς δριμεῖς καυτῆρας της φύ- σεως; Όπως τὸ ἄθλιον βρέφος ὁμοῦ τε τῷ μαζῷ προσεφύετο, καὶ διὰ τῶν σπλάγχνων τὴν καιρίαν ἐδέχετο ; Όπως ἡ δειλαία μήτηρ καὶ τὴν θηλὴν ἐπεῖχε τῷ τοῦ νηπίου στόματι, καὶ τὸ αἷμα τοῦ τέκνου τοῖς κόλποις ἐδέχετο ; Πολλάκις δέ που τῇ ῥύμῃ τῆς χειρὸς ὁ δήμιος, μιᾷ τοῦ ξίφους ὁρμῇ, τὸ τέκνον τῇ μητρί συνδιήλασε, καὶ ἓν τοῦ αἵματος τὸ δεῖθρον ἐγένετο, ἔκ τε τῆς μητρώας πληγῆς καὶ ἐκ τῆς καιρίας τοῦ τέχνου καταμιγνύμενον. Ἐπειδὴ δὲ καὶ τοῦτο πρόσ- κειται τῇ μιαρᾷ τοῦ Ἡρώδου φωνῇ, τὸ μὴ μόνον κατὰ τῶν ἀρτιγενῶν τὴν θανατηφόρον ἐξενεχθῆνα: ψῆφον, ἀλλ᾽ εἴ τις καὶ εἰς δεύτερον προῆλθεν ἔτος καὶ τοῦτον ἀνάρπαστον γενέσθαι (γέγραπται γάρ, ὅτι ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω)· ἕτερον ἐν τούτοις, κατὰ τὸ εἰκὸς, πάθος ὁ λόγος βλέπει. Οτι πολλάκις ὁ μετ ταξύ χρόνος, δύο τέκνων μητέρα τὴν αὐτὴν ἐποίησεν. Οἷον οὖν ἦν ἐπὶ τῶν τοιούτων πάλιν τὸ θέαμα, δύο δημίων περὶ μίαν ἀσχολουμένων μητέρα· τοῦ μὲν, τὸ παραθέον πρὸς ἑαυτὸν ἕλκοντος, τοῦ δὲ, τὸ ὑπο- μάζιον ἀνασπῶντος τοῦ κόλπου; Τί πάσχειν εἰκὸς ἐπὶ τούτοις τὴν ἀθλίαν μητέρα; πρὸς δύο τέκνα σχιζο μένης τῆς φύσεως, ἑκατέρου κατὰ τὸ ἴσον τοῖς μη- τρώοις σπλάγχνοις τὸ πῦρ ἀναφλέγοντος, οὐκ ἔχουσαν ποίῳ ἢ τίνι τῶν πονηρῶν ἀκολουθήσει δημίων; Τοῦ μὲν ἐντεῦθεν, τοῦ δὲ ἑτέρωθεν πρὸς τὴν σφαγὴν ἐφελκομέ- νων τὰ νήπια · προσδράμῃ ἐπὶ τῷ νεογενεῖ, ἄσημον ἔτι καὶ ἀδριάρθρωτον τὸν ὀδυρμὸν ἀφιέντι; Αλλ' ἀκροᾶται τοῦ ἄλλου ἤδη φθεγγομένου, καὶ ψελλιζομένῃ τῇ φωνῇ μετὰ δακρύων τὴν μητέρα ἀνακαλοῦντος. Τί πάθῃ ; Τίς ἂν γένηται; Τίνος τῇ φωνῇ ἀντιβοήσει; Τίνος τῇ οἰμωγῇ ἀντοδύρηται ; Ποίῳ ἀποθρηνήσει θανάτῳ, ἴσως ἐφ' ἑκατέρῳ μαστιζομένη τοῖς κέντροις τῆς φύσεως; Αλλ' ἀπαγάγωμεν τὴν ἀκοὴν τῶν ἐπὶ τοῖς παισὶ θρήνων, καὶ πρὸς τὰ εὐθυμότερα καὶ μᾶλλον τῇ ἑορτῇ πρέποντα τὴν διάνοιαν τρέψωμεν, κἂν ὑπερ βοῶσα κατὰ τὴν προφητείαν ἡ Ραχήλ τὴν σφαγὴν τῶν τέκνων ὀλοφύρηται. Ἐν γὰρ ἡμέρῃ ἑορτῆς, καθώς φησιν ὁ σοφὸς Σολομών, αμνηστία πρέπει κακῶν. Τίς δ' ἂν γένοιτο τῆς ἑορτῆς ἡμῖν ταύτης εὐ- σημοτέρα, ἐν ᾗ τὴν πονηρὰν τοῦ διαβόλου σκοτώμαιναν διαχέας ὁ τῆς δικαιοσύνης ἥλιος, δι' αὐτῆς τῆς ἡμε τέρας φύσεως ἐπιλάμπει τῇ φύσει, ἐν ᾗ τὸ πεπτυχές IN DIEM NATALEM CHRISTI. . 11:6 A carnificum miserabiliter exclamantium? Quis di cendo possit exprimere carnificem gladio contra puerum irruentem, et torvo trucique vultu con- tuentem, verbisque crudelibus alloquentem, una quidem manu corripientem infantulum, altera vero gladium adigentem; matrem porro ex altera parte filium ad se trahentem, objicientemque cervicem suam acuto gladio, ne miserum filium carnif- cis manu necatum propriis oculis intueretar ? Quis explicet ea quae patres agnut, revocatio nes, suspiria, postremos filiorum complexus, præ. sertim cum idem a multis fiat eodem tempore ? Quis variam multiplicemque calamitatem, et con- duplicatos puerperarum dolores partus exponat, et acerrimas, quas admovebat natura, faces ? B Quomodo puer infelix et uberi sinul inlæreret, et per viscera letalen plagam acciperet ? Quo- modo misera mater simul infantis ori subderet ubera, et sinu sanguinem ejus exciperet ? Manus autem impetu sæpenumero carnifex uno gladii ictu filium et matrem consauciabat, et upus san- guinis rivus ex matris plaga et ex mortifero vul- nere filii mistus decurrebat. Jam vero, cuin nefaria Herodis sententia non solum nuper geniti neca- rentur, sed etiam illi, qui alterum agebant annum, raperentur ad mortem **, (scriptum est enim eum jussisse, limulos et minores interfici ), videre erat matres non paucas, quæ eo temporis spatio duos filios enixæ fuerant. Quodnam igitur rursum in his spectaculum cernebatur, cum duo carnifices circa matrem unam essent occupati, unusque prope currentem filium ad se raperet, alter autem lactentem adhuc infantulum e gremio matris evel- leret? Quid tum faciat mater infelix, cum natura bifariam in filios divellatur, et utroque filio ma- ternis visceribus ex æquo faces admovente, ne- sciat utrum ex carnificibus prius sequatur, cuin unus ex hac, alter ex illa parte pueros ad cædem trahat? procurratne ad nuper genitum, confusos iudistinctosque gemitus emittentem ? at inhibetur ab altero jam loquente, balbutientique lingua ma- trem inclamante. Quidnam agat? quo se vertat? Utrius voci voce sua respondeat? Utrius gemitum gemitu excipiat suo ? Utrius defeat vecen, cumn D uterque nature stimulis æque miseram feriat? Matth. 11, 10. 3º Jerem. xxxi, 15; Matth. 11, C 17. Sed amoveamus aures ab hisce questibus, et ad lætiora dieique festo magis convenientia cogitatio- nem convertamus, licet Rachel, ut inquit pro- pheta *, clamans filiorum cædem deploret. In die enim festo, ut ait sapiens Salomon, malorum de- cet oblivisei. Quæ antem nobis celebrior dies hac esse potest, in qua malas diaboli tenebras discu- tiens justitiæ sol per naturam nostram illuced mundo, in qua, qui cecidit, excitatur, qui hostis factus est, in gratiam recipitur, qui ejectus est

παίδων, μητέρων, συγγενῶν, πατρῶν, πρὸς τὴν τῶν δημίων ἀπειλὴν ἐλεινῶς εἰσβοώντων ; Πῶς ἄν τις δια- γράψεις γυμνῷ τῷ ξίφει παρεστῶτα τῷ νηπίῳ τὸν δήμιον, ἐμβλέποντα δριμύ τε καὶ φονικὸν, καὶ φθεγ- γόμενον ἄλλα τοιαῦτα, καὶ τῇ χειρὶ τὸ βρέφος πρός ἑαυτὸν ἕλκοντα, καὶ τῇ ἑτέρᾳ τὸ ξίφος ἀνατεινόμε- νον· τὴν δὲ μητέρα ἑτέρωθεν πρὸς ἑαυτὴν ἀνθέλκου σαν τὸ παιδίον, καὶ τὸν ἴδιον αὐχένα τῇ τοῦ ξίφους ἀκμῇ προσυπέχουσαν, ὡς ἂν μὴ ἴδῃ τοῖς ὀφθαλμοῖς τὸ δείλαιον τέχνον βρέφος ταῖς χερσὶ τοῦ δημίου διαφθει- ρόμενον ; Πῶς ἄν τις τὰ τῶν πατέρων διηγήσαιτο; Τὰς ἀνακλήσεις, τὰς οιμωγάς, τὰς τελευταίας τῶν τέκνων περιπλοκάς ; καὶ πολλῶν ἅμα τοιούτων κατὰ ταὐτὸν γιγνομένων; Τίς ἂν τὸ πολυειδὲς καὶ πολύ- τροπον τῆς συμφοράς τραγῳδήσειε, τὰς διπλᾶς τῶν ἀρτιτόχων ὠδῖνες; Τοὺς δριμεῖς καυτῆρας της φύ- σεως; Όπως τὸ ἄθλιον βρέφος ὁμοῦ τε τῷ μαζῷ προσεφύετο, καὶ διὰ τῶν σπλάγχνων τὴν καιρίαν ἐδέχετο ; Όπως ἡ δειλαία μήτηρ καὶ τὴν θηλὴν ἐπεῖχε τῷ τοῦ νηπίου στόματι, καὶ τὸ αἷμα τοῦ τέκνου τοῖς κόλποις ἐδέχετο ; Πολλάκις δέ που τῇ ῥύμῃ τῆς χειρὸς ὁ δήμιος, μιᾷ τοῦ ξίφους ὁρμῇ, τὸ τέκνον τῇ μητρί συνδιήλασε, καὶ ἓν τοῦ αἵματος τὸ δεῖθρον ἐγένετο, ἔκ τε τῆς μητρώας πληγῆς καὶ ἐκ τῆς καιρίας τοῦ τέχνου καταμιγνύμενον. Ἐπειδὴ δὲ καὶ τοῦτο πρόσ- κειται τῇ μιαρᾷ τοῦ Ἡρώδου φωνῇ, τὸ μὴ μόνον κατὰ τῶν ἀρτιγενῶν τὴν θανατηφόρον ἐξενεχθῆνα: ψῆφον, ἀλλ᾽ εἴ τις καὶ εἰς δεύτερον προῆλθεν ἔτος καὶ τοῦτον ἀνάρπαστον γενέσθαι (γέγραπται γάρ, ὅτι ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω)· ἕτερον ἐν τούτοις, κατὰ τὸ εἰκὸς, πάθος ὁ λόγος βλέπει. Οτι πολλάκις ὁ μετ ταξύ χρόνος, δύο τέκνων μητέρα τὴν αὐτὴν ἐποίησεν. Οἷον οὖν ἦν ἐπὶ τῶν τοιούτων πάλιν τὸ θέαμα, δύο δημίων περὶ μίαν ἀσχολουμένων μητέρα· τοῦ μὲν, τὸ παραθέον πρὸς ἑαυτὸν ἕλκοντος, τοῦ δὲ, τὸ ὑπο- μάζιον ἀνασπῶντος τοῦ κόλπου; Τί πάσχειν εἰκὸς ἐπὶ τούτοις τὴν ἀθλίαν μητέρα; πρὸς δύο τέκνα σχιζο μένης τῆς φύσεως, ἑκατέρου κατὰ τὸ ἴσον τοῖς μη- τρώοις σπλάγχνοις τὸ πῦρ ἀναφλέγοντος, οὐκ ἔχουσαν ποίῳ ἢ τίνι τῶν πονηρῶν ἀκολουθήσει δημίων; Τοῦ μὲν ἐντεῦθεν, τοῦ δὲ ἑτέρωθεν πρὸς τὴν σφαγὴν ἐφελκομέ- νων τὰ νήπια · προσδράμῃ ἐπὶ τῷ νεογενεῖ, ἄσημον ἔτι καὶ ἀδριάρθρωτον τὸν ὀδυρμὸν ἀφιέντι; Αλλ' ἀκροᾶται τοῦ ἄλλου ἤδη φθεγγομένου, καὶ ψελλιζομένῃ τῇ φωνῇ μετὰ δακρύων τὴν μητέρα ἀνακαλοῦντος. Τί πάθῃ ; Τίς ἂν γένηται; Τίνος τῇ φωνῇ ἀντιβοήσει; Τίνος τῇ οἰμωγῇ ἀντοδύρηται ; Ποίῳ ἀποθρηνήσει θανάτῳ, ἴσως ἐφ' ἑκατέρῳ μαστιζομένη τοῖς κέντροις τῆς φύσεως; Αλλ' ἀπαγάγωμεν τὴν ἀκοὴν τῶν ἐπὶ τοῖς παισὶ θρήνων, καὶ πρὸς τὰ εὐθυμότερα καὶ μᾶλλον τῇ ἑορτῇ πρέποντα τὴν διάνοιαν τρέψωμεν, κἂν ὑπερ βοῶσα κατὰ τὴν προφητείαν ἡ Ραχήλ τὴν σφαγὴν τῶν τέκνων ὀλοφύρηται. Ἐν γὰρ ἡμέρῃ ἑορτῆς, καθώς φησιν ὁ σοφὸς Σολομών, αμνηστία πρέπει κακῶν. Τίς δ' ἂν γένοιτο τῆς ἑορτῆς ἡμῖν ταύτης εὐ- σημοτέρα, ἐν ᾗ τὴν πονηρὰν τοῦ διαβόλου σκοτώμαιναν διαχέας ὁ τῆς δικαιοσύνης ἥλιος, δι' αὐτῆς τῆς ἡμε τέρας φύσεως ἐπιλάμπει τῇ φύσει, ἐν ᾗ τὸ πεπτυχές IN DIEM NATALEM CHRISTI. . 11:6 A carnificum miserabiliter exclamantium? Quis di cendo possit exprimere carnificem gladio contra puerum irruentem, et torvo trucique vultu con- tuentem, verbisque crudelibus alloquentem, una quidem manu corripientem infantulum, altera vero gladium adigentem; matrem porro ex altera parte filium ad se trahentem, objicientemque cervicem suam acuto gladio, ne miserum filium carnif- cis manu necatum propriis oculis intueretar ? Quis explicet ea quae patres agnut, revocatio nes, suspiria, postremos filiorum complexus, præ. sertim cum idem a multis fiat eodem tempore ? Quis variam multiplicemque calamitatem, et con- duplicatos puerperarum dolores partus exponat, et acerrimas, quas admovebat natura, faces ? B Quomodo puer infelix et uberi sinul inlæreret, et per viscera letalen plagam acciperet ? Quo- modo misera mater simul infantis ori subderet ubera, et sinu sanguinem ejus exciperet ? Manus autem impetu sæpenumero carnifex uno gladii ictu filium et matrem consauciabat, et upus san- guinis rivus ex matris plaga et ex mortifero vul- nere filii mistus decurrebat. Jam vero, cuin nefaria Herodis sententia non solum nuper geniti neca- rentur, sed etiam illi, qui alterum agebant annum, raperentur ad mortem **, (scriptum est enim eum jussisse, limulos et minores interfici ), videre erat matres non paucas, quæ eo temporis spatio duos filios enixæ fuerant. Quodnam igitur rursum in his spectaculum cernebatur, cum duo carnifices circa matrem unam essent occupati, unusque prope currentem filium ad se raperet, alter autem lactentem adhuc infantulum e gremio matris evel- leret? Quid tum faciat mater infelix, cum natura bifariam in filios divellatur, et utroque filio ma- ternis visceribus ex æquo faces admovente, ne- sciat utrum ex carnificibus prius sequatur, cuin unus ex hac, alter ex illa parte pueros ad cædem trahat? procurratne ad nuper genitum, confusos iudistinctosque gemitus emittentem ? at inhibetur ab altero jam loquente, balbutientique lingua ma- trem inclamante. Quidnam agat? quo se vertat? Utrius voci voce sua respondeat? Utrius gemitum gemitu excipiat suo ? Utrius defeat vecen, cumn D uterque nature stimulis æque miseram feriat? Matth. 11, 10. 3º Jerem. xxxi, 15; Matth. 11, C 17. Sed amoveamus aures ab hisce questibus, et ad lætiora dieique festo magis convenientia cogitatio- nem convertamus, licet Rachel, ut inquit pro- pheta *, clamans filiorum cædem deploret. In die enim festo, ut ait sapiens Salomon, malorum de- cet oblivisei. Quæ antem nobis celebrior dies hac esse potest, in qua malas diaboli tenebras discu- tiens justitiæ sol per naturam nostram illuced mundo, in qua, qui cecidit, excitatur, qui hostis factus est, in gratiam recipitur, qui ejectus est

ἀνεγήγερται, τὸ ἐκπεπολεμωμένον εἰς καταλλαγὰς Ε ἄγεται, τὸ ἀποκηρυχθὲν ἐπανάγεται, τὸ ἐκπεπτωκὸς τῆς ζωῆς εἰς τὴν ζωὴν ἐπανέρχεται, τὸ τῇ αἰχμαλω σία δεδουλωμένον εἰς τὴν τῆς βασιλείας ἀξίαν ἐπι αναλαμβάνεται, τὸ τοῖς δεσμοῖς τοῦ θανάτου πεπε δημένον, ἄνετον πρὸς τὴν χώραν τῶν ζώντων ἐπινα- τρέχει ; Νῦν, κατὰ τὴν προφητείαν, αἱ χαλκαὶ τοῦ θανάτου πύλαι συντρίβονται· οἱ σιδηροί συγκλῶνται μοχλοί, αἷς πρότερον καθειργμένον ἦν τὸ τῶν ἀνθρώ πων γένος ἐν τῇ τοῦ θανάτου φρουρᾷ. Νῦν ἀνοίγεται, καθώς φησιν ὁ Δαβίδ, ἡ πύλη τῆς δικαιοσύνης. Νῦν ὁμόφωνος κατὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ὁ ἦχος τῶν ἑορταζόντων ἀκούεται. Δι᾿ ἀνθρώπου θάνατος, καὶ δι' ἀνθρώπου ἡ σωτηρία. Ὁ πρῶτος εἰς ἁμαρτίαν ἔπεσεν· ὁ δεύτερος τὸν πεπτωκότα ἀνέστησεν. Απο λελόγηται ὑπὲρ τῆς γυναικὸς ἡ γυνή· ἡ πρώτη τη ἁμαρτίᾳ τὴν εἴσοδον δέδωκεν, αὕτη δὲ τῇ εἰσόδῳ τῆς δικαιοσύνης ὑπηρετήσατο. Ἐκείνη τοῦ ὄψεως τὴν συμβουλὴν ἐπεσπάσατο, αὕτη τὸν ἀναιρέτην τοῦ ὄψεως παρεστήσατο, καὶ τοῦ φωτὸς τὸν γενέτην ἀπεκύησεν. Εκείνη διὰ τοῦ ξύλου τὴν ἁμαρτίαν εἰσ- ήγαγεν, αὕτη διὰ τοῦ ξύλου τὸ ἀγαθὸν ἀντεισήγαγε. Ξύλον δὲ λέγω τὸν σταυρόν· ὁ δὲ τοῦ ξύλου τούτου καρπὸς ἀειθαλὴς καὶ ἁμαράντινος ζωὴ τοῖς γευομέ- νας γίνεται. Καὶ μηδεὶς τῷ κατὰ τὸ Πάσχα μυστηρίω μόνην τὴν τοιαύτην εὐχαριστίαν πρέπειν ὑπονοείτω. Λογιζέσθω γὰρ, ὅτι Πάσχα πέρας τῆς οἰκονομίας ἐστί. Πῶς δ᾽ ἂν ἐγένετο τὸ πέρας, εἰ μὴ ἡ ἀρχὴ καθηγήσατο; Τί τίνος ἐστὶν ἀρχηγικώτερον ; γένησις δηλαδὴ τῆς κατὰ τὸ πάθος οἰκονομίας. Οὐκοῦν καὶ τὰ τοῦ Πάσχα καλὰ, τῶν περὶ τὴν γέννησιν εὐφημῶν, μέρος ἐστί. Κἂν τὰς εὐεργεσίας πὲς ἐν σώματος ὑπελθεῖν φύσιν, καὶ διὰ γεννήσεως τῶν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ἱστορηθέντων τις καταλέγῃ, καὶ διεξέρχηται τὰ κατὰ τὰς ἰάσεις θαύματα, τὴν ἐξ ἀπόρων τροφὴν, τὴν τῶν τεθνηκότων ἐκ τῶν μνη- μάτων ὑποστροφήν, τὴν αὐτοσχέδιου γεωργίαν τοῦ σίνου, τὴν τῶν δαιμονίων φυγὴν, τὴν τῶν ποικίλων παθημάτων εἰς υγίειαν μεταβολὴν, τὰ τῶν χωλών ἄλματα, τοὺς ἐκ πηλοῦ ὀφθαλμοὺς, τὰς θείας διδα σκαλίας, τὰς νομοθεσίας, τὴν διὰ τῶν παραβολών ἐπὶ τὰ ὑψηλότερα μυσταγωγίαν. Πάντα ταῦτα της παρούσης ἡμέρας χάρις ἐστίν· αὕτη γὰρ ἦρξε τῶν ἐφεξῆς ἀγαθῶν. Οὐκοῦν Ἀγαλλιασώμεθα, καὶ εὐ φρανθῶμεν ἐν αὐτῇ· μὴ φοβούμενοι τὸν ὀνειδισμὸν τῶν ἀνθρώπων, καὶ τῷ φαυλισμῷ αὐτῶν μὴ ἡττώ μενοι, καθὼς καὶ ὁ Προφήτης παρεγγυάται, οι κατα χλευάζουσι τῆς οἰκονομίας τὸν λόγον, ὡς οὐκ εὐπρε ἑαυτὸν τῇ ἀνθρωπίνῃ ζωῇ καταμίξαι τὸν Κύριον ἀγνοοῦντες, ὡς ἔοικε, τὰ περὶ τούτου μυστήριον, ὅπως ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία τὴν σωτηρίαν ἡμῖν ᾠκονομήσατο. Εκουσίως ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν ἐπράθημεν, καὶ ἀρ- γυρωνήτων δίκην τῷ ἐχθρῷ τῆς ζωῆς ἡμῶν κατεδου λώθημεν. Τί σοι γενέσθαι παρὰ τοῦ Δεσπότου μάλι στα καταθύμιον ἦν ; οὐ τὸ ἐξαιρεθῆναι τῆς συμφορᾶς; Τί περιεργάζῃ τὸν τρόπον; τί νομοθετεῖς τῷ εὐερ γέτῃ, τῆς εὐεργεσίας μὴ ἀντιλαμβανόμενος; ὥσπερ ἂν εἴ τις καὶ τὸν ἰατρὸν ἀπωθούμενος, καὶ μεμφό μένης τῆς εὐεργεσίας, ὅτι μὴ οὕτως, ἀλλ᾽ ἑτέρως τὴν S. GREGORII NYSSENI †!48 revocatur, qui e vita excidit ad vitam redit, qui A servitutem servivit, regni dignitatem assequitur, qui mortis vinculis constrictus est, ad regionem viventium revertitur ? Nunc, ut Propheta testatures, æreæ mortis portæ confringuntur, ferrea comminu- untur vincula, quibus antea genus hominum in mortis custodia detinebatur. Nunc, ut cecinit Da- vid “, recluditur porta justitiæ. Nunc per totum or- bem una voce festum celebrantium clamor exaudi- tur. Per hominem mors, et per hominem salus. Primus in peccatum lapsus est : jacentem secundus suscitavit. A muliere mulier defensa est : prima peccato aditum palefccit, hac ut justitia pateret aditus, ministra fuit. Illa serpentis consilium est secuta, hæc serpentis interfectorem exhibuit, et lucis auctorem in lucem edidit. Illa per lignum induxit peccatum, hæc per lignumn gratiam intulit. Lignum autem crucis intelligo : cujus fructus est semper virens, et gustantibus vita fit immortalis. Nemo autem hanc gratiarum actionem paschalis tantum mysterio putet convenire. Sic enim cogi- tet, pascha quidem diving dispositionis esse finen, qui tamen finis consequi nequeat, nisi principium antecedat. Quid igitur antiquius est? Ortus nimi- rum mortis dispositione. B Hujus igitur bona sunt pars bonorum ipsins ortus. Quod si quis munera, quæ in Evangeliis commemorantur, enumeret, si recenseat miracula G curationum, in inopia et fame ciborum copiam, mortuorum e monumentis excitationem, subitam atque improvisam effectionem vini, expulsiones dæmonum, varias affectiones ad valetudinem re- vocatas, claudorum saltus, illitos luto cæcorum oculos, divinam doctrinam, leges latas, arcanam similitudinum significationem: hæc omnia hujusce diei gratia comprehenduntur. Hæc enim bonorum, quæ deinceps consecuta sunt, omnium initium fuit. Quamobrem exsullemus, et l@lemur in ea. Negligamus, ut hortatur Propheta ", exprobratio- nem hominum, nec despectione ipsorum sinamus nos vinci, qui divinæ dispositionis et providentiæ rationem irrident, quasi non decuerit Dominum subire corporis naturam, nec in hominum vita D nascendo versari. Ignorant enim rei mysterium, quo Dei sapientia nobis salutem afferre constituit, Eramus sponte peccatis nostris venditi, et instar corum, qui argento veneunt, vitæ nostræ inimico mancipali. Quid tibi a Domino optandum fuit? nonne ut a calamitate liberareris? cur igitur cu- riose in modum inquiris? benefactori bene merendi rationem præscribis? non secus ac si quis bene- merito succenseat medico, quod se nou bac, sed illa ratione curaverit. Quod si divini consilii ra- tionem curiositate ductus exquiris, hoc tibi satis » Psal cvi, 14. "Psal. cxvii, 19. 5³ Psal. xliii, 17.

ἀνεγήγερται, τὸ ἐκπεπολεμωμένον εἰς καταλλαγὰς Ε ἄγεται, τὸ ἀποκηρυχθὲν ἐπανάγεται, τὸ ἐκπεπτωκὸς τῆς ζωῆς εἰς τὴν ζωὴν ἐπανέρχεται, τὸ τῇ αἰχμαλω σία δεδουλωμένον εἰς τὴν τῆς βασιλείας ἀξίαν ἐπι αναλαμβάνεται, τὸ τοῖς δεσμοῖς τοῦ θανάτου πεπε δημένον, ἄνετον πρὸς τὴν χώραν τῶν ζώντων ἐπινα- τρέχει ; Νῦν, κατὰ τὴν προφητείαν, αἱ χαλκαὶ τοῦ θανάτου πύλαι συντρίβονται· οἱ σιδηροί συγκλῶνται μοχλοί, αἷς πρότερον καθειργμένον ἦν τὸ τῶν ἀνθρώ πων γένος ἐν τῇ τοῦ θανάτου φρουρᾷ. Νῦν ἀνοίγεται, καθώς φησιν ὁ Δαβίδ, ἡ πύλη τῆς δικαιοσύνης. Νῦν ὁμόφωνος κατὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ὁ ἦχος τῶν ἑορταζόντων ἀκούεται. Δι᾿ ἀνθρώπου θάνατος, καὶ δι' ἀνθρώπου ἡ σωτηρία. Ὁ πρῶτος εἰς ἁμαρτίαν ἔπεσεν· ὁ δεύτερος τὸν πεπτωκότα ἀνέστησεν. Απο λελόγηται ὑπὲρ τῆς γυναικὸς ἡ γυνή· ἡ πρώτη τη ἁμαρτίᾳ τὴν εἴσοδον δέδωκεν, αὕτη δὲ τῇ εἰσόδῳ τῆς δικαιοσύνης ὑπηρετήσατο. Ἐκείνη τοῦ ὄψεως τὴν συμβουλὴν ἐπεσπάσατο, αὕτη τὸν ἀναιρέτην τοῦ ὄψεως παρεστήσατο, καὶ τοῦ φωτὸς τὸν γενέτην ἀπεκύησεν. Εκείνη διὰ τοῦ ξύλου τὴν ἁμαρτίαν εἰσ- ήγαγεν, αὕτη διὰ τοῦ ξύλου τὸ ἀγαθὸν ἀντεισήγαγε. Ξύλον δὲ λέγω τὸν σταυρόν· ὁ δὲ τοῦ ξύλου τούτου καρπὸς ἀειθαλὴς καὶ ἁμαράντινος ζωὴ τοῖς γευομέ- νας γίνεται. Καὶ μηδεὶς τῷ κατὰ τὸ Πάσχα μυστηρίω μόνην τὴν τοιαύτην εὐχαριστίαν πρέπειν ὑπονοείτω. Λογιζέσθω γὰρ, ὅτι Πάσχα πέρας τῆς οἰκονομίας ἐστί. Πῶς δ᾽ ἂν ἐγένετο τὸ πέρας, εἰ μὴ ἡ ἀρχὴ καθηγήσατο; Τί τίνος ἐστὶν ἀρχηγικώτερον ; γένησις δηλαδὴ τῆς κατὰ τὸ πάθος οἰκονομίας. Οὐκοῦν καὶ τὰ τοῦ Πάσχα καλὰ, τῶν περὶ τὴν γέννησιν εὐφημῶν, μέρος ἐστί. Κἂν τὰς εὐεργεσίας πὲς ἐν σώματος ὑπελθεῖν φύσιν, καὶ διὰ γεννήσεως τῶν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ἱστορηθέντων τις καταλέγῃ, καὶ διεξέρχηται τὰ κατὰ τὰς ἰάσεις θαύματα, τὴν ἐξ ἀπόρων τροφὴν, τὴν τῶν τεθνηκότων ἐκ τῶν μνη- μάτων ὑποστροφήν, τὴν αὐτοσχέδιου γεωργίαν τοῦ σίνου, τὴν τῶν δαιμονίων φυγὴν, τὴν τῶν ποικίλων παθημάτων εἰς υγίειαν μεταβολὴν, τὰ τῶν χωλών ἄλματα, τοὺς ἐκ πηλοῦ ὀφθαλμοὺς, τὰς θείας διδα σκαλίας, τὰς νομοθεσίας, τὴν διὰ τῶν παραβολών ἐπὶ τὰ ὑψηλότερα μυσταγωγίαν. Πάντα ταῦτα της παρούσης ἡμέρας χάρις ἐστίν· αὕτη γὰρ ἦρξε τῶν ἐφεξῆς ἀγαθῶν. Οὐκοῦν Ἀγαλλιασώμεθα, καὶ εὐ φρανθῶμεν ἐν αὐτῇ· μὴ φοβούμενοι τὸν ὀνειδισμὸν τῶν ἀνθρώπων, καὶ τῷ φαυλισμῷ αὐτῶν μὴ ἡττώ μενοι, καθὼς καὶ ὁ Προφήτης παρεγγυάται, οι κατα χλευάζουσι τῆς οἰκονομίας τὸν λόγον, ὡς οὐκ εὐπρε ἑαυτὸν τῇ ἀνθρωπίνῃ ζωῇ καταμίξαι τὸν Κύριον ἀγνοοῦντες, ὡς ἔοικε, τὰ περὶ τούτου μυστήριον, ὅπως ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία τὴν σωτηρίαν ἡμῖν ᾠκονομήσατο. Εκουσίως ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν ἐπράθημεν, καὶ ἀρ- γυρωνήτων δίκην τῷ ἐχθρῷ τῆς ζωῆς ἡμῶν κατεδου λώθημεν. Τί σοι γενέσθαι παρὰ τοῦ Δεσπότου μάλι στα καταθύμιον ἦν ; οὐ τὸ ἐξαιρεθῆναι τῆς συμφορᾶς; Τί περιεργάζῃ τὸν τρόπον; τί νομοθετεῖς τῷ εὐερ γέτῃ, τῆς εὐεργεσίας μὴ ἀντιλαμβανόμενος; ὥσπερ ἂν εἴ τις καὶ τὸν ἰατρὸν ἀπωθούμενος, καὶ μεμφό μένης τῆς εὐεργεσίας, ὅτι μὴ οὕτως, ἀλλ᾽ ἑτέρως τὴν S. GREGORII NYSSENI †!48 revocatur, qui e vita excidit ad vitam redit, qui A servitutem servivit, regni dignitatem assequitur, qui mortis vinculis constrictus est, ad regionem viventium revertitur ? Nunc, ut Propheta testatures, æreæ mortis portæ confringuntur, ferrea comminu- untur vincula, quibus antea genus hominum in mortis custodia detinebatur. Nunc, ut cecinit Da- vid “, recluditur porta justitiæ. Nunc per totum or- bem una voce festum celebrantium clamor exaudi- tur. Per hominem mors, et per hominem salus. Primus in peccatum lapsus est : jacentem secundus suscitavit. A muliere mulier defensa est : prima peccato aditum palefccit, hac ut justitia pateret aditus, ministra fuit. Illa serpentis consilium est secuta, hæc serpentis interfectorem exhibuit, et lucis auctorem in lucem edidit. Illa per lignum induxit peccatum, hæc per lignumn gratiam intulit. Lignum autem crucis intelligo : cujus fructus est semper virens, et gustantibus vita fit immortalis. Nemo autem hanc gratiarum actionem paschalis tantum mysterio putet convenire. Sic enim cogi- tet, pascha quidem diving dispositionis esse finen, qui tamen finis consequi nequeat, nisi principium antecedat. Quid igitur antiquius est? Ortus nimi- rum mortis dispositione. B Hujus igitur bona sunt pars bonorum ipsins ortus. Quod si quis munera, quæ in Evangeliis commemorantur, enumeret, si recenseat miracula G curationum, in inopia et fame ciborum copiam, mortuorum e monumentis excitationem, subitam atque improvisam effectionem vini, expulsiones dæmonum, varias affectiones ad valetudinem re- vocatas, claudorum saltus, illitos luto cæcorum oculos, divinam doctrinam, leges latas, arcanam similitudinum significationem: hæc omnia hujusce diei gratia comprehenduntur. Hæc enim bonorum, quæ deinceps consecuta sunt, omnium initium fuit. Quamobrem exsullemus, et l@lemur in ea. Negligamus, ut hortatur Propheta ", exprobratio- nem hominum, nec despectione ipsorum sinamus nos vinci, qui divinæ dispositionis et providentiæ rationem irrident, quasi non decuerit Dominum subire corporis naturam, nec in hominum vita D nascendo versari. Ignorant enim rei mysterium, quo Dei sapientia nobis salutem afferre constituit, Eramus sponte peccatis nostris venditi, et instar corum, qui argento veneunt, vitæ nostræ inimico mancipali. Quid tibi a Domino optandum fuit? nonne ut a calamitate liberareris? cur igitur cu- riose in modum inquiris? benefactori bene merendi rationem præscribis? non secus ac si quis bene- merito succenseat medico, quod se nou bac, sed illa ratione curaverit. Quod si divini consilii ra- tionem curiositate ductus exquiris, hoc tibi satis » Psal cvi, 14. "Psal. cxvii, 19. 5³ Psal. xliii, 17.

θεραπείαν ενήργησεν. Εἰ δὲ τον ὄγκον τῆς οἰκονο- μίας ὑπὸ φιλοπραγμοσύνης ἐπιζητεῖς· ἀρκεῖ σοι τοσ- οὗτον μαθεῖν, ὅτι τὸ θεῖον οὐχ ἕν τι μόνον τῶν ἀγα θῶν, ἀλλὰ πᾶν ὅ τί πέρ ἐστι κατ᾽ ἐπίνοιαν ἀγαθὸν, ἐκεῖνό ἐστι· δυνατὸν, δίκαιον, ἀγαθὸν, σοφόν· πάντα ὅσα τῆς θεοπρεπούς σημασίας ἐστὶν ὀνόματά τε καὶ νοήματα. Σκόπησον δή τοίνυν, εἰ μὴ πάντα περὶ τὸ γενόμενον ἡμῖν τὰ εἰρημένα συνέδραμεν· ἡ ἀγαθός της, ἡ σοφία, ἡ δύναμις, ἡ δικαιοσύνη. Ως ἀγαθὸς, τὸν ἀποστάτην ἠγάπησεν· ὡς σοφὸς, τὴν ἐπίνοια τῆς ἐπανόδου τῶν καταδεδουλωμένων ἐμηχανήσατο· ὡς δίκαιος, οὐ βιάζεται τὸν καταδουλωσάμενον, τὸν ὠνῆς δικαίως κτησάμενον· ἀλλ᾽ ἑαυτὸν δέδωκεν ἀντὶ τῶν κεκρατημένων ἀντάλλαγμα, ἵνα καθάπερ τις ἐγγυητής εἰς ἑαυτὸν μεταθεὶς τὴν ὀφειλὴν, ἐλευθε ρώσῃ τῶν κρατούντων τὸν κατεχόμενον. Ὡς δυνατός, οὐκ ἐνεκρατήθη τῷ ᾅδῃ, οὐδὲ ἡ σὰρξ αὐτοῦ εἶδε δια- φθοράν. Οὐδὲ γὰρ ἦν δυνατὸν κρατηθῆναι ὑπὸ τῆς φθορᾶς τὸν ἀρχηγὸν τῆς ζωῆς. Ἀλλ᾿ αἰσχρὸν τὸ εἰς γένεσιν ἀνθρωπίνην ἐλθεῖν, καὶ τῶν τῆς σαρκὸς πα- θημάτων ὑποστῆναι τὴν πεῖραν; Τὴν τῆς εὐεργεσίας ὑπερβολὴν λέγεις. Ἐπειδὴ γὰρ ἄλλως οὐκ ἦν ἐξαιρε θῆναι τῶν τοσούτων κακῶν τὸ ἀνθρώπινον· ὑπέμεινεν ὁ πάσης ἀπαθείας Βασιλεὺς, τὴν ἰδίαν δόξαν τῆς ἡμε τέρας ζωῆς ἀνταλλάξασθαι. Καὶ ἡ μὲν καθαρότης ἐν τῷ ἡμετέρῳ γίνεται ῥύπῳ· ὁ δὲ ῥύπος τῆς καθα ρότητος οὐ προσάπτεται, καθώς φησι τὸ Εὐαγγέλιον· ὅτι τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ ἔλαμψεν, ἡ δὲ σκοτία, αὐτὸ οὐ κατέλαβεν. Αφανίζεται γὰρ τῇ παρουσίᾳ τῆς ἀκτῖνος, ὁ ζόφος · οὐκ ἐναμαυροῦται τῷ ζόφῳ ὁ ἥλιος. Τὸ θνητὸν ὑπὸ τῆς ζωῆς καταπίνεται, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος· οὐκ ἐνδαπανᾶται ἡ ζωὴ τῷ θανάτῳ. Τὸ κατεφθαρμένον τῷ ἀφθάρτῳ συνδιασώσ ζεται. Η φθορά, τῆς ἀφθαρσίας οὐ προσάπτεται. Διὰ ταῦτα κοινὴ πάσης γίνεται συνωδία τῆς κτίσεως, ὁμόφωνον πάντων τὴν δοξολογίαν ἀναπεμπόντων τῷ Δεσπότῃ τῆς κτίσεως· πάσης γλώσσης Επουρα- νίων τε καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων βοώσης, ὅτι. Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρὸς, εὐ- λογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. - IN DIEM NATALEM CHRISTI. A sit intelligere, non unum aliquod bonorum, sed B st j] Gor. v, C quidquid boni cogitatione ac mente concipitur, illud esse divinum nunen, potens, justum, bonum, sapiens, omnia denique nomina, et notiones, qui- bus natura divina declaratur. Considera igitur mihi, utrum in hoc beneficio, quo nos affecit, cer- nantur omnia, quæ dicendo percurri, bonitas, sa- pientia, justitia, potentia. Ut bonus desertorem amavit, ut sapiens rationem invenit, qua servitute oppressum in libertatem vindicaret, ut justus in servitute continentem et emptionis jure possi- dentem non coegit, sed se ipsum pro illo, qui victus erat, tradidit, et tanquam vas et sponsor debitum ipse persolvit, ut eum, qui obstrictus erat, liberaret : ut potens non detentus est in in- ferno, nec ejus caro vidit corruptionem. Neque enim fieri poterat, ut vitæ auctor ac Dominus a corruptione teneretur. At turpe, inquies, fuit, eum in vitam humanam ingredi, et carnis molestias experiri. Imo vero hic apparet muneris amplitudo. Etenim cum aliter e tantis malis homo liberari non posset, beatitudinis Rex gloriam suam cum vita nostra commutavit. Ac puritas quidem ad nostras sordes sese demisit: sordes tamen ipsæ puritatem non attigerunt. Lux enim, ut in Evange- lio legitur, in tenebris fulsit, tenebræ autem eam non comprehenderunt. Nam tenebræ præsentia splendoris evanescunt; sol in tenebris non obscu- ratur. Quod mortale est, absorbetur a vita, quem- admodum scribit Apostolus ", non autem vita a morte consumitur. Quod corruptum fuit, cum in- corrupto servatur. Corruptio autem ad incor- ruptionem non accedit. Idcirco communis rerum omnium procreatarum concentus exsurgit, Domi- num suum una voce collaudantium; sic omni lin- gua cœlestium, terrestrium atque infernorum exclamante, Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris, laudandus in aeternum. Amen.

θεραπείαν ενήργησεν. Εἰ δὲ τον ὄγκον τῆς οἰκονο- μίας ὑπὸ φιλοπραγμοσύνης ἐπιζητεῖς· ἀρκεῖ σοι τοσ- οὗτον μαθεῖν, ὅτι τὸ θεῖον οὐχ ἕν τι μόνον τῶν ἀγα θῶν, ἀλλὰ πᾶν ὅ τί πέρ ἐστι κατ᾽ ἐπίνοιαν ἀγαθὸν, ἐκεῖνό ἐστι· δυνατὸν, δίκαιον, ἀγαθὸν, σοφόν· πάντα ὅσα τῆς θεοπρεπούς σημασίας ἐστὶν ὀνόματά τε καὶ νοήματα. Σκόπησον δή τοίνυν, εἰ μὴ πάντα περὶ τὸ γενόμενον ἡμῖν τὰ εἰρημένα συνέδραμεν· ἡ ἀγαθός της, ἡ σοφία, ἡ δύναμις, ἡ δικαιοσύνη. Ως ἀγαθὸς, τὸν ἀποστάτην ἠγάπησεν· ὡς σοφὸς, τὴν ἐπίνοια τῆς ἐπανόδου τῶν καταδεδουλωμένων ἐμηχανήσατο· ὡς δίκαιος, οὐ βιάζεται τὸν καταδουλωσάμενον, τὸν ὠνῆς δικαίως κτησάμενον· ἀλλ᾽ ἑαυτὸν δέδωκεν ἀντὶ τῶν κεκρατημένων ἀντάλλαγμα, ἵνα καθάπερ τις ἐγγυητής εἰς ἑαυτὸν μεταθεὶς τὴν ὀφειλὴν, ἐλευθε ρώσῃ τῶν κρατούντων τὸν κατεχόμενον. Ὡς δυνατός, οὐκ ἐνεκρατήθη τῷ ᾅδῃ, οὐδὲ ἡ σὰρξ αὐτοῦ εἶδε δια- φθοράν. Οὐδὲ γὰρ ἦν δυνατὸν κρατηθῆναι ὑπὸ τῆς φθορᾶς τὸν ἀρχηγὸν τῆς ζωῆς. Ἀλλ᾿ αἰσχρὸν τὸ εἰς γένεσιν ἀνθρωπίνην ἐλθεῖν, καὶ τῶν τῆς σαρκὸς πα- θημάτων ὑποστῆναι τὴν πεῖραν; Τὴν τῆς εὐεργεσίας ὑπερβολὴν λέγεις. Ἐπειδὴ γὰρ ἄλλως οὐκ ἦν ἐξαιρε θῆναι τῶν τοσούτων κακῶν τὸ ἀνθρώπινον· ὑπέμεινεν ὁ πάσης ἀπαθείας Βασιλεὺς, τὴν ἰδίαν δόξαν τῆς ἡμε τέρας ζωῆς ἀνταλλάξασθαι. Καὶ ἡ μὲν καθαρότης ἐν τῷ ἡμετέρῳ γίνεται ῥύπῳ· ὁ δὲ ῥύπος τῆς καθα ρότητος οὐ προσάπτεται, καθώς φησι τὸ Εὐαγγέλιον· ὅτι τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ ἔλαμψεν, ἡ δὲ σκοτία, αὐτὸ οὐ κατέλαβεν. Αφανίζεται γὰρ τῇ παρουσίᾳ τῆς ἀκτῖνος, ὁ ζόφος · οὐκ ἐναμαυροῦται τῷ ζόφῳ ὁ ἥλιος. Τὸ θνητὸν ὑπὸ τῆς ζωῆς καταπίνεται, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος· οὐκ ἐνδαπανᾶται ἡ ζωὴ τῷ θανάτῳ. Τὸ κατεφθαρμένον τῷ ἀφθάρτῳ συνδιασώσ ζεται. Η φθορά, τῆς ἀφθαρσίας οὐ προσάπτεται. Διὰ ταῦτα κοινὴ πάσης γίνεται συνωδία τῆς κτίσεως, ὁμόφωνον πάντων τὴν δοξολογίαν ἀναπεμπόντων τῷ Δεσπότῃ τῆς κτίσεως· πάσης γλώσσης Επουρα- νίων τε καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων βοώσης, ὅτι. Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρὸς, εὐ- λογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. - IN DIEM NATALEM CHRISTI. A sit intelligere, non unum aliquod bonorum, sed B st j] Gor. v, C quidquid boni cogitatione ac mente concipitur, illud esse divinum nunen, potens, justum, bonum, sapiens, omnia denique nomina, et notiones, qui- bus natura divina declaratur. Considera igitur mihi, utrum in hoc beneficio, quo nos affecit, cer- nantur omnia, quæ dicendo percurri, bonitas, sa- pientia, justitia, potentia. Ut bonus desertorem amavit, ut sapiens rationem invenit, qua servitute oppressum in libertatem vindicaret, ut justus in servitute continentem et emptionis jure possi- dentem non coegit, sed se ipsum pro illo, qui victus erat, tradidit, et tanquam vas et sponsor debitum ipse persolvit, ut eum, qui obstrictus erat, liberaret : ut potens non detentus est in in- ferno, nec ejus caro vidit corruptionem. Neque enim fieri poterat, ut vitæ auctor ac Dominus a corruptione teneretur. At turpe, inquies, fuit, eum in vitam humanam ingredi, et carnis molestias experiri. Imo vero hic apparet muneris amplitudo. Etenim cum aliter e tantis malis homo liberari non posset, beatitudinis Rex gloriam suam cum vita nostra commutavit. Ac puritas quidem ad nostras sordes sese demisit: sordes tamen ipsæ puritatem non attigerunt. Lux enim, ut in Evange- lio legitur, in tenebris fulsit, tenebræ autem eam non comprehenderunt. Nam tenebræ præsentia splendoris evanescunt; sol in tenebris non obscu- ratur. Quod mortale est, absorbetur a vita, quem- admodum scribit Apostolus ", non autem vita a morte consumitur. Quod corruptum fuit, cum in- corrupto servatur. Corruptio autem ad incor- ruptionem non accedit. Idcirco communis rerum omnium procreatarum concentus exsurgit, Domi- num suum una voce collaudantium; sic omni lin- gua cœlestium, terrestrium atque infernorum exclamante, Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris, laudandus in aeternum. Amen.