S. CYRILIA ALEXANDRINI ARCHIEP.
quædam asserentes. Dicebant enim, cum sacra
Seriptura hominem juxta imaginem Dei factum esse
dicat, credendum esse, Deum humana specie, sive
humana forma præditum esse. Quod omnino absurdum est, et extremæ impietatis eum, qui ita
sentire velit, convincens. 364 Est sane, et quidem
citra ullam controversiam, homo factus ad imaginem
Dei; similitudo vero haec non est corporea. Deus
enim incorporeus est, quod et Salvator ipse docet,
inquiens: c Deus spiritus est '.. Non itaque core
poreus, si spiritus est, neque formam corporis
præ se fert. Quod enim corporis expers est, formæ etiam expers est. Neque enim quantitas aut
Ngura in Deum cadit. Si vero juxta humani corporis naturam totius universi Deum esse contendunt, dicant, obsecro, an et pedes habeat, ut iis
inambulet; manus, ut earum ininisterio operetur;
et oculos, ut illorum ope videat. Quonam igitur
abit? aut e quibus locis in quæ transit, qui oinnia
implet? Ait enim: • Annon coelum et terram ego
impleo 3?» Aut quales ad operandum manus admovet, qui per vivens Verbum operatur et creat?
Et si, perinde ac nos, oculos in facie silos habet,
quæ a tergo sunt omnino non videt: sed cum
orientem versus ´s pectat, non videt quid ii qui occasum versus sunt agant: neque rursus, si in occasum oculos vertat, eos qui in oriente sunt conspicit. Pudet me certe hæc scribere: at vero ob
quorumdam ineptias, ego etiam ineptio, non quidem volens, sed ab iis eo adactus. Qui ergo hujuscemodi nugas effutiunt, tanquam stulti atque
ignorantes refrenentur, et ab iis quæ vires excedunt tractandis absistant, imo potius ne adversus
Deum deblaterent. Deus enim omnem creaturam
excedit, neque corpus est, neque figura sive forma
corporeis continetur, cum sit simplex, materiæ el
formæ expers: neque compositus ex partibus, vel
membris ut nos constans, imo spiritus, secundum
Scripturas, et omnia intuens, ubivis exsistens,
omniaque implens, et a nullo absens. Implet enim
coelum ac terram. Illud vero, hominem ad imaginem Dei factum esse, alium sensum ac significa
Joan. W, 21. • Jerem. xxiii, 33.
etc. Expressis verbis dannat Cyrillus dementiæ et impietatis eos qui Deo bumanam speciem sive formam tribuunt; quod ipsum Isidorus Pelusiotes epist. 95 libri tertii aliis verbis ita
profert: (subaudi quod præcessit, hoc est, Deuni)
Causam vero addit, quam Cyrillus omnisit.
quod videlicet iis quæ Deus dixit condescendens ad
nostrum captum eique se accommodans, adhærescentes, nihil divinius animo concipiant. Ubi etiam hoc
obiter notandum est: quod Cyrillus et Isidorus Pelusiotes to Ociov vocant, idem ab Isidoro paulo ante
eadem epistola dici; quæ idem significare, Deum nimirum, idque tam apud Christiauos
auctores, quam apud sive gentiles, notius est quam ut exemplis probari debeat. Quocirca id
quod Isidorus paulo antea dixerat,
ita vertendum erat: Melius quidem faciunt, qui meliori parii hominis Deum comparant.
Nam Isidorus, sui ipsius interpres, subjicit,
(qua de re statim dicemus) ubi expresse explical
per Monet vero me hic locus, loci Paulini in Epistola ad Hebræos cap. vi
ubi libens explicaver eadem
significatione qua supra; quam tamen meam conjecturam doctiorum judicio subjicio.
tionem in se habet. Sclus enim ipse præ cateris
omnibus quæ in terris sunt animantibus, ratione
etc. Cyrillus imaginem Dei in homine in hisce tribus statuit: primum,
quod sit animal rationale; deinde, quod sit creatus studiosus virtutis; tertio, quod imperium obtineat
in omnia terrena. Isid. Pel. eadem epistola subtilius hisce de rebus disputat, et primam illam rationem
similitudinis divinæ in homine, quam Cyrillus in anima rationali constituit, non satis probat, ita scribens
Hoc est: Sed nec illorum, ut mea quidem fert opinio, exacie vera seulentia.
Principatus enim atque imperii imago est homo, non essentiæ; si vero recte fecerit, etiam virtutis Tametsi enim etiam immortalem esse statuimus intelligentem animam, nequaquam tamen divinissimæ illi et
principio carenti naturæ coessentialem; sed tantum abesse, quantum consentanee creatura a Creatore.
Præterea si anima est imago Dei, vult inde sequi Isidorus, etiam mulieris animam hoc ipsum esse;
contra quod facit Paulus dicens: Vir non debet velato esse capite. Est enim imago et gloria Dei: mulier
autem gloria viri. Sed de his judicent doctiores, ut et de hoc, quod Cyrillus to ad imaginem, et ad similitudinem, dicia esse censeat. Ita enim sub initium cap. 4 scribit
nora. Pelusiotes hæc distinguit, ita ut prius illud, ad imaginem, referendum sit ad creationem, posterius
vero, ad similitudinem, ascribendum sit creato. Atque hoc quidem declarari per hoc quod dictum sit in
principio, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; postea vero dictum sit, Et fecit hominem; ad imaginem Dei fecit illum, non adjecto, ad similitudinem, quæ quidem similitudo consistit in
voluntaria electione et studio virtutis.
De tertia etiam ratione imaginis Dei in homine, quæ consistit pulchre disserit Isidorus, quo pacto initio quidem cum in eo divina imago eluceret, omnes feræ ei subjecta
fuerint (ideoque etiam nomina eis imposuerit), posteaquam vero divinum mandatum transgressus fuit,
mutilatuin merito ipsius imperium fuerit; ut ipse loquitur,
Ηoc est, Neque enim omni imperio est ejectus, ne irrita plane et cassa esset
gratia, sed truncatus. Neque enim aquum erat, eum qui victus esset, etiam coronari, sed metu ferarum
castigari. Quod quidem probat exemplo Noe, ad quein, quando imaginem illam divinam cultu justitiæ
instaurasset, venerunt omnes feræ pristinam servitutem profitentes, et eum qui initio peccarat, pattemque imperii amiserat, propemodum incusantes.
Atque hæc quidem primo loco, de homine ad imaginem Dei creato ex Isidoro Pelusiota delibavimus.
Cum vero in epistolis Joannis Zonara quarum supra mentionem feci, exstet uua ejusdem
fere argumenti, et ad explicationem Cyrilli non parum faciens, operæ pretium mihi facturus sum visus,
si illam huic loco insererem, qua studiosus lector frui possit, interea dum reliquæ ejusdem auctoris
epistolæ publici per me juris fiant (a). Est vero hæc epistola Zouaræ numero decima tertia, quæ sic
babet
Quod quidem ad imaginem Dei mens nostra formata sit, et quod divina illa insufatio animam intelligentem admirabiliter crearit, nemo omnium est
qui ignoret. Insuflavit enim, inquit, in faciem ipsius
spiraculum vitæ, et factus est homo in animam
virentem (Gen. 11, 7). Ac par quidem erat exinde
æqualitate honoris frui hominem, ut manifeste
angeli ipsi et homo hac ratione nihil differrent. Sed
postquam obliti Creatoris, quæ supra nos sunt imaginati sumus, atque ex hoc indigni angelico illo
statu sumus declarati, naturalibus necessitatibus
miseri, et quidem juste adinodum, ex illo tempore
obnoxii facti sumus, ut inde nos infirmitate laborantes, peccati recordaremur etiam inviti, pèr quod
divinorum illorum beneficiorum privatione multati
sunius. Unum quidem et omnium maxime eximium,
intellectus nimirum, naturali consequentia homines
comitatur. Ac ne mihi dicas juxta sapientem Salomonem, quod et rara hæc, et de his inquirere
non oportet. Et sermonis quidem hujus testes mihi
omni exceptione majores Sinaites et divinus Anastasius, sanctissimus ille Joannes auctor
sive Scala spiritualis, et præter hos magnusille Basilius, dicentes, ingenii bonitatem et docilitatem,
naturales esse prærogativas. Idcirco (sic enim etiam
¡lli) alius aliuin ratione atque intellectu superat.
Quamobrem ue admireris, neque dicas: Quo pacto
ad imaginem Dei creata uens, rationalis, sui arbitrii, invisibilis, incomprehensibilis, ac præterea
incircumscripta (si quidem in cogitationis imaginationem respiciamus), juxta divinissimum Cyrilluın,
(a) Promissis non stetit, morte, ut videtur, præventus; nec alius post eum hanc provinciam suscepit. Edit.
præditus est, misericors, et ad omne virtulum
genus bene comparatus: imperium etiam obtinet
in omnia quæ orbis complectitur, juxta similitu
non æqualiter omnibus est data, sed aliis plus inest
intelligentiæ, aliis minus, et alii prorsus meute
sunt capti? Mens enim revera una est atque eadem
ex Deo, et aequaliter omnibus hominibus tributa;
Faciamus enim, inquit, hominem ad imaginem nostram et ad similitudinem (Gen. 1, 26). Talis tamen
cum sit, secundum instrumenti forinationem (instrumentum vero mentis est cerebrum) etiam operationes suas profert. Quemadmodum enim sol hic
aspectabilis, splendidissimus quidem a Creatore est
creatus, ut illinc universum orbem terrarum immenso suo splendore illuminet; verumtamen pro
ratione aeris sive tenuis sive crassi radios suos ad
nos emittit: ita et mens nostra secundum qualitatem instrumenti, etiam operationem suam exerit
atque declarat. Quod vero mentis nostræ splendor a
carnali hac crassitie obumbretur, quemadmodum
sol a nube, consequens ad hæc constitutio manifeste declarat. Hline lit ut alter alteri hodie præstet et
ratione et intellectu. Atqui ne hac de causa te opponas Creatori, eumque ob hanc inæqualitatem
incuses. Hujuscemodi enim inæqualitas summam
æquabilitatem omnibus conciliavit. Nisi enim học
ita esset, plures ad obedientiam adduci non possent, neque insipiens etiam invitus sapienti subderetur. Atque hæc quidem natura facit suo ipsius
ductu et consequentia, quemadmodum magnus ille
Basilius ait, et ipsa per omnia permeat convenienter divino mandato quod initio creationis
est pronuntiatum. Attende enim, si placet, iis
quae dicta sunt. Dixit in principio Deus, Producal
terra herbam (ibid. 11). Fix illo tempore non cessat
terra singulis anuis, mandati illius veluti memor,
gravidante suo sinu herbas in ortum proferre.
Cæterum si quidem etiam divinam vocem audivit,
sed naturaliter ex illo tempore, opus suum facere
mon desinit. Atqui animadverte accurate. Ubi enim
saxosa est et aspera terra, et refractaria, et culturam non admittens, hujusmodi prorsus est sterilis,
et ad opus suum præstandum inepta: ubi autem
pinguis pariter est et fertilis, ibi etiam magnam
herbarum vim profert. Hoc ipsum vero etiam in
muliebri utero est videre. Crescite enim, dixit, et
multiplicamini (ibid. 28). Idcirco etiam ex mutuo
conjugum congressu, huinanum genus in multitudinem excrescit. Cæterum ubi qualicunque intemperie laborat uterus, sterilis omnino est ejusmodi et
ad gignendam prolem parum apta. Similiter itaque
de proposita quaestione operæ pretium est te statuere. Tametsi enim etiain dixit Deus, Faciamus
hominem ad imaginem nostrum (imago autem Dei,
ut supra diximus, est nostra mens), prout tamen
dispositum est instrumentum, ita etiam suum opus
exercet. Quocirca si sanum beneque affectum fuerit
instrumentum, secundum naturam etiam mens
operatur. Corrupto vero illo quomodocunque, mens
quoque suis operationibus præstandis non est apta,
etiamsi ipsa in se nihil damni acceperit. Et queinadmodum videre licet in citharœedo et cithara, harmoniam quidem instrumenti frequenter dissonare, p=
sius vero artificis nulla ex parte artem oblædi: ita
eliam in nostra mente et in ipso instrumento per quod
ipsa operari consuevit, citra nullum discrimen lieri
existima. Quocirca mens quidem omnibus est eadem,
juxta comparationem cum, sole institutam, quia ex
divina constat insulllatione: instrumenta vero differunt, utpote ex quatuor elementis constitutionem
suam habentia, et prout illa affecta sunt, ita etiam
mens operatur. Et amplius ne mireris. Omnino
diuem atque imaginem Dei. Quatenus igitur est
BON. VULCANII
animal præditum ratione, 365 et qua ratione est
amans virtutis, iisque quæ in terra sunt imperans,
ad imaginem Dei factus esse dicitur. Si vero ratione formæ corporeæ imaginem dici censent,
nihil obstiterit, quominus eadem cum brutis animantibus forma Deum esse dicamus. Videmus enim
ea iisdem quibus nos partibus constare; cum pedibus, oculis. naribus, lingua aliisque corporis
NOTÆ
enim conducibiliter, ut dictum est, quatuor elemen
tis permisit in principio Deus, et simul congredi,
et terrenum hunc hominem perficere. Hinc orta est
corporum nostroruin differentia, ut facile omnes a
sese mutuo cognoscantur. Neque enim mens nostra
adeo sana ac firma, integraque discernendi facultate prædita est, ut oninia absque consignificativis cognoscat. Quocirca si unam atque eam
dem omnes habuissent formam, non levis atque
exigua confusio huic vite accidisset. Divina itaque
Providentia nostris infirmitatibus subveniens, permisit ut commistione elementormin, ipsa etiam
corporum differentia efficeretur. Hinc intelligentes
et stulti, robusti et debiles, audaces et timidi; hinc
morbidi sunt, et non tales, homines; alii longi, et
alii brevis ævi. Atque hoc est quod magnus ille
Cyrillus dixit: Permisit autem Deus, ut post lapsum
unusquisque vitam suam traduceret pro ratione
misturæ sive temperaturæ quam est nactus. Qua
vero de causa permisit hæc fieri in principio Deus?
ut simul quidem et veteris illius vitæ recordaremur,
atque hinc temeritatis nos ipsos damnaremus
simul vero etiam ordine quodam et congruenti
modo omnia regerentur: atque hi quidem imperarent, illi vero subditi imperio essent, et ne alius in
alium propter æqualitatem insurgeret. Si vero hæc
ita se habent, ne amplius in divinam sapientiam curiose inquiras, quæ est imperscrutabilis. Nam ea
que multis videtur esse inæqualitas, summam in omnibus æquabilitatem conciliat.
De mystica lac benedictione, et mysteriorum Christi natura, exstat etiam Joannis Zonaræ epistola, tricesima secunda, quæ
ita habet
Scimus itaque, o dilecte, quod nonnulli, proprio
suo sensu abrepti, etiam de natura immaculatorum
Christi mysteriorum non parum dubitant: interdum quidem incorruptibilem vocantes, quippe qua
æternam vitam præbeat; interdum vero corruptibilem esse affirmant, siquidem dentibus nostris absu
mitur et comeditur. Quocirca etiam multa quideın
ex suo sensu dicere conantur, ad inconsiderate
vero ludendum, uti videtur, in non ludicris, et ridendum in minime ridiculis non luto provecti. At
tu, ne instar illoruin, dilecte, divina mysteria
curiose inquiras: ne, ut tibi ipsi confisus, septa
transilias, au corruptione superior saucta Christi
perceptio sit, annon etiam temporaria eadem sit,
auxie nimis inquirens: hæc enim talia silentio
potius quam inquisitione sunt digna. Cæterum, ne
tantopere sensus tuus dubitet, alteri quidem eorum
ut pio adhærescens, alterum ut impium rejiciens.
Comperies euim in communications hac utrumque,
si modo catholice vim dicti investigaveris. Panis
itaque propositionis, ipsa est illa Christi caro quæ
mactata tum et sepulcro mandata fuit. Quod quidem
manifestum est ex iis quæ Dominus ipse apostolis
dixit, cum novi Testamenti mysteria institueret.
Hæc enim ipsis communicans, dixit: Accipite, comedite, hoc est corpus meum pro vobis fractum in
remissionem peccatorum (Matth. xxvi, 26-28). Animadverte igitur. Si non corruptibilis exstitit Christi
caro, non utique subjecta fuit corruptioui mortis.
Quod enim incorruptibile est, omni corruptione
superius exsistit. Euidem itaque ad modum etiam
membris sint praedita. Coerceat itaque tua pietas ἀλejusmodi homines, imo vero animadvertat in eos,
qui tales nugas comminisci solent. Porro alios etiam
esse audio, qui mysticam benedictionem nihil ad
sanctificationem juvare dicant, si quid ex ea flot
reliqui in alium diern. Insaniunt vero, qui hæc asserunt: neque enim alteratur Christus, neque
sanctum ejus corpus immutatur; sed benedictionis
vis ac facultas, et vivifcans gratia, perpetua in ipso
exsistit. Oberrant vero etiam alii quidam, ut narrant, soli precationi vacare se profitentes, et nihil
operantes, segnitiei suæ victusque quærendi facilitati, pietatem prælerentes, perperamque sentientes, quando ipsi meliore conditione quam sancti
apostoli esse volunt, qui quidem operabantur cum
eis tempus ad id vacuum esset, laborabant vero
etiam in verbo Dei. At quo pacto obliti sunt beati
Pauli, ad quosdam ita scribentis: • Audio enim
obambulare in vobis nonnullos nihil operantes, sed
curiose agentes *?, Ecclesia igitur eos qui hoc
Saciunt non admittit. Oportet enim procul dubio
assidue precationi vacare eos qui in monasteriis
solitariam vitam degunt. Nibil autem obstat, imo
vero consultissimum est, operari, ne aliis sis oneri,
Thess. 131, 11.
panis propositionis corruptioni obnoxius, utpote
caro exsistens vere Christi, et secatur dentibus
mostris, et molitur. Si enim incorruptibilis erat,
non admisisset sectionem qualemcunque, neque
oinnino nobis comesta esset. Cæterum ne contristeris, neque grave tibi atque onerosum hoc diclumn videatur. Tametsi enimn etiam corruptionem
audisti in divina hac et tremenda communicatione,
tamen etiam hanc incorruptio postea est subsecuta.
Caro enim Domini, tametsi etiam morti succubuerit, tametsi et sepulcro mandata fuerit, non tamen
etiam corruptionem sustinuit, juxta Prophetam dicentem: Neque dabis sanctum tuum videre corruptionem (Psal. xv, 10). Divinitate enim custodita,
in universum fuit incorrupta. Ita etiam panis propositionis posteaquam absumptus est dentibus, et
in stomachuin, veluti sepulcrum, delatus, ad incorruptionem revertitur, secundum Joannem Damascenum, in eumdem cum animæ essentia ordinem
relatus. Idcirco etiam ii qui ex hac vita sunt emigraturi, si pura conscientia participes facti fuerint
sanctorum Christi mysteriorum, angelorum satellitio muniti abducuntur; propter illud omnino quod
perceptum est, ut divinus hac de re loquitur Chry
sostomus. Ceterum animadverte etiam hinc Dei
erga homines benignitatem. Cum enim versutus ille
draco per gustum nobis immiserit mortem, per
gustum rursus ejus curatio est excogitata. Quocirca
qui seipsos quomodocunque a sancta Christi communicatione submovent atque alienant, viventibus
accenseri in universum non possunt. Quod quidem
declarans Dominus dixit: Nisi comederitis carnem
Filii hominis, et biberitis sanguinem ipsius, non habetis vitam in vobis (Joan. vi. 54). Quocirca expurgemus nos ipsos, et ad spiritualem mensam accedamus; atque ita alimenti immortalis participes
facti, obviemus Christo Jesu Domnino nostro, cui gloria in sæcula seculorum. Amen.
Perstringit hoc loco acriter Cyrillus quosdam sui temporis
monachos, ex bac nimirumn Anthropomorphitarum secla, qui fucorum instar hoc est,
oliose ali volentes, soli ipsis orationi vacandum putabaut. Communis fuit hæc Cyrillo cum Isidoro Pelu
siola querela, epistola 29 libri primi,
(a) Forte delendum iv, quod syllabæ præcedentis duplicatio fuerit
alienos sudores in privatam tuam utilitatem conνες,
vertens, cum possis tuis ipsius laboribus viduæ et
pupillo subvenire, iisque qui ex fratribus sunt
infirmiores. At si pulchrum existimant, vacuum
esse ac liberum ab opere, si hoc ipsum cæteri
omnes imitentur, quisnam ipsos alet? Sunt qui
ignaviam suam et ingluviem eo prætextu pallient,
quod soli orationi vacare oportere contendant; ab
opere vero in universum abstinent. Cæterum na
permittas cum eis qui Meletiani vocantur orthodoxos
366 ad sacram coinmunionem venire, ne illorum
apostasiæ defectionisque participes fant. Αt vero
si resipiscentes illi, ad orthodoxos se contulerint,
sint acceptabiles. Nemo autem, nullo plane discrimine habito, cum iis communicet, nisi prius resipuerint: ne, ut dixi, prava illorum opinionis 80cius efficiatur. Hæc pietas tua in illis monasteriis
recitari curet, in eorum qui ibi degunt instructionem: moneatque ut ea observent, ne orthodoxi
languidæ dissolutæque conscientiæ labem accipiant; omnisque iis qui otiose ali volunt aditus ad probitatis opinionem præcludatur. Opto te, amice dilectissime, recte in Domino valere.
G
5 | Tim. vi, 16. 1 Cor. XIII, 12 * Joan. 1, 24.
CAPUT PRIMUM.
Qui sana mentis sunt, et subtili intellectus acie
ineffabilis Divinitatis rationes contemplautur, vident ipsam omni quidem creatura eminentiorem,
omnemque etiam acutissimum intellectum exsu
perantem, corporea imaginatione superiorem, et
quemadmodum sapientissiinus Paulus inquit 3,
lumen inaccessibile inhabitantem. Porro si lumen quod ipsam circumfulget, inaccessum est
quo pacto eam intueri quispiam possit? Cernimus
enim in speculo, et in figura, et ex parte cognoscimus L. Est igitur Divinitas incorporea, quantitatis magnitudinisque expers, neque forma circumscripta continetur. Quòd vero ita propria sua natura
se habet, quo pacto intelligi potest ex partibus et
membris constare? Nam si quis det hoc verum esse,
non amplius intelligetur incorporea (Divinitas). Cui
enim omnino forma tribuitur, huic etiam et quantitas
et locus tribuendus fuerit. Quod vero in loco esse intelligitur, non utique extra circumscriptionem est.
Αtqui hac corporum quidem sunt propria, ab incorporea vero natura prorsus aliena. Non igitur
oculi, vel aures, ut neque pedes et manus, aut alæ
in Deo sunt statuendæ, etiamsi quispiam fortasse
nolit hæc ipsa nt in tangibilibus crassisque corporibus imaginari, sed tanquam in subtili et materiæ
experti, juxta Dei naturam. Siquidem absurdum
367 plane fuerit, tale quid cogitare. Spiritus enim
est Deus s: atque hoc cum sit, omnia novit,
omnia speculatur ac providet: nihil ipsum eorum
quæ sunt latet. Si vero partium sive membrorum
sacra Scriptura meminit, de rebus divinis ad nos
loquens, sciendum est, quod ex iis quæ in intellectum nostrum cadunt, et ex quibus constare solemus, nobiscum loquitur. Neque enim aliter fieri
poterat, ut res divinas intelligeremus. Vera igitur
Dei factum dicimus, quatenus natura comparatus
est, animal bonum et justuin esse. Cum vero id
non tantum ratione præditum esse oporteret, sed
etiam sancti Spiritus particeps, ut illustriores in se
haberet divinæ naturæ characteres, insufflavit ipsi
spiritum vita. Hic autem est Spiritus, qui per
Filium rationali creaturæ est suppeditatus: qui
quidem ipsam transfuorinat in formam eminentissiniam, hoc est divinam. Quod enim spiritus homini
insufflatus, non cesserit ipsi in animam, neque
etiam in mentem, ut quidam existimant, hinc videre licet: Primum quidem, qui insufflavit, Deus
intelligitur; quod vero ex ipso insufalumn est,
proprium omnino censendum est ejus, nimirum essentiæ ejus. Atqui quonam pacto spiritus ex Deo
emissus, mutatus est in naturain animæ, aut qu
pacto mens effectus fuerit, fieri siquidem non potest at spiritus mutetur? At ut maxime quis det
fieri posse, concedatque spiritum mutatum in ani
mam aut mentem (quod quidem nulla ratione fieri
potest ), vide statim rei consequentian.Si enim in
animam homini divinus spiritus cessit, 369 profecto
in animam aut mentem peccatum cadere non possit. Si autem peccato succubuit Spiritus Dei in
animam mutatus, duplex ei accusatio a nobis intendi potest: primum quidem, quod mutationem
subierit in id quod non erat: deinde, etiam peccati ipsuın capacem fuisse dicemus. Quocirca anima
quidem in animal immnissa est ineffabili Dei vi atque efficacia; quod quidem similitudinem cum eo
est nactum, ea ratione, qua natum est bonum et
justum, omniumque virtutum capax. Sanctiflcatum
vero est, divini Spiritus particeps declaratum,
quem etiam per peccatum repudiavit. Ait enim alicubi Deus, e quia Non manebit Spiritus meus in
hominibus bis, ideo quod sint caro 10, hoc est, ea
tantum quæ carnis sunt cogitent. Cum autem placitum fuit Deo ac Patri instaurare omnia in Christo "t, hoc est, ad pristinam integritatem revocare
Spiritum sanctum, qui a nobis avolarat atque recesserat, iterum nobis restituens, sanctis apostolis eum
insulavit dicens: «Accipite Spiritun sanctum ". • Instauratio enim veteris illius domi et insufflationis nobis datæ, insulatio per Christum fuit, transformans nos in priməm illam sanctificationem, evehensque humanam naturam, veluti in primitiis sanctis apostolis, in eam, quæ olim et in
prima creatione data fuerat, sanctificationem.
¹º Gen. vi, 3. " Ephes. 1, 10. 11 Joan. xx, 22.
CAPUT III.
Similiter, ad Dei imaginem factus est homo.
Cum etiam alios quærere aiunt, quo pactu consentaneum sit intelligere, hominem juxta imagineın
Dei factum, nonnulli imperite admodum corporis
imaginem, et quæ in aspectum cadit, formam
¡psam, neque aliud quidquam, similitudinem cum
Deo esse contendunt. Quibus respondendum duxerim, quod errent mentemque habeant a veritatis
contemplatione alienam. Cum enim Servator aperte
dicat, «Deus spiritus est ",, ipsi divinam nal
** Joan. 1v, 24.
ram, corpoream naturam prae se ferre aiunt, ea
demque qua nos eligie præditam esse. Corpus itaque etiam ipse, et non amplius spiritus est censendus: annexæ siquidem omnino sunt formæ corporibus. Cum vero Deus sit spiritus, 370 forma el
effigiei ac figuræ plane expers est, neque ulla circumscriptione continetur. Formam autem adepti
sumus ei similem, juxta primam illam et maxime
propriam, quæ quidem intelligi possit, rationem,
secundum virtutem et sanctificationem. Sanctus
enim est Deus, et omnis virtutis principium, fons,
atque origo. Quod vero ita potius intelligendum sit,
hominem ad imaginem Del factum esse, docebit
etiam sapientissimus Paulus, ad Galatas ita scribens: • Filioli, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis ".» Formatur enim etiam
in nobis per sanctificationem, quæ est per Spiritum,
per vocationem fidei in ipsum. Porro in transgressoribus fidei, effigies illa non integre elucet. Idcirco
alio partu indigent, spirituali nimirum, et intellectuali regeneratione, ut irradiante in ipsis Spiritu
sancto per sanctifcationem divinam imaginem,
rursus in Christum reformentur. Neque vero dissentaneum veritati fuerit, dicere etiam ratione
principatus homini similitudinem cum Deo inesse.
Datum enim illi est imperium in omnia quæ in
terra sunt. Atque hæc quidem est secunda similitudinis cum ipso ratio. At si in humani corporis
natura simul et facie situm esset, factum esse ad
imaginem Creatoris, sive creatum, quo pacto feri
posset, ut in aliquo ea similitudo deperiret? Nihil
enim amisimus eorum quæ substantialiter nobis
insunt. Cum autem nos sanctificatio et justitia in
Deum transformet, eos qui non amplius virtuose
ac veluti in sanctificatione vivebant, dicimus banc
usque adeo venerandam atque eximiam pulchritudinem amisisse. Quocirca recuperatur illa per sanclificationem et virtutem, piamque vitam. Αt si
nonnulli, præ nimia stultitia, existimant divinam
nɔturam humanam formam præ se ferre, quo pacto
Salvator Judais dixerit de Deo ac Patre: Amen,
amen dico vobis, neque vocem ejus audivistis unquam, neque faciem ejus vidistis ¹? › Si enim erat,
ut dixi, humana forma præditus, quomodo non Judæi soluin, verum etiam omnes homines faciem
ejus non viderint?
371 CAPUT 18.
At
Adversus dicentes: An et angeli ad imaginem Dei?
Cum hoc, ad imaginem Dei, explicamus de homine, non figurani corporis in ipsum transforma.
tam diximus. Corporis enim et materiæ expers est
Nivinitas, neque tactu apprehendi potest, nullaque
quantitate et circumnscriptione, formaque ac Ogure
continetur. Cum vero homini divinam imaginem
adaptamus, diximus quod juxta indolis sive morum
qualitatem, et secundum formam spiritualem (quæ
quiden per virtutum pulchritudinem elucet), ad
14 Galat. iv, 19. 18 Joan. v, 57.
enim honum est in Deo, et ipse est fons et radix
omnis virtutis. Inde vero etiam in nos bona promanant. Si ergo ratione figuræ, quam virtutes
nobis conciliant, eamdem cum Deo formam nacti
sumus, inest autem hoc etiam sanctis angelis, et
quidem incomparabiliter amplius quam in nobis,
haud difficile intellectu fuerit, quod et omnis creatura ratione prædita, per sanctificationem et justitiam, atque adeo per omnem virtutem, eamdem
cum Deo formam consequatur. Si enim nobis, qui
humi versamur, divina ac supermundana pulchrirationalibus potestatibus, in quibus acquiescit Deus?
similitudinem ipsius Creatoris sit factus. Umbe
tudo quadrat: quo pacto non magis supernis illis
Idcirco enim divinum etiam ipsius cœlum sacra Scriptura vocat.
CAPUT V.
Adversus eos qui dicunt, nos hoc, ‹ juxta imaginem,» accepisse slalim ac creali sumus
similitudinem vero, nequaquam, servalum vero
nobis esse in futurum sæculum. Idcirco scriptum
esse: Quando Christus apparuerit, similes ipsi
futuri sumus 10.» Et rursus dictum esse: ‹ Faciamus hominem ad imaginem et ad similitudinem
nostram 17
> el post creationem hominis dictum
esse: 1 Fecit Deus hominem, ad imaginem suam
fecit eum, suppresso ibidem hoc, ‹ad similitudinem 10;, ut ostendat, nos hoc nondum adeplos
esse: servatum vero nobis esse in beatam illam
vitam.
Si quidem aliud atque aliud esse dicunt, ad imaginem, et ad similitudinem, 372 doceant differentian. Nostra enim sententia est, nihil aliud signifcare, ad imaginem, quaun, ad similitudinem: et
similiter, ad similitudinem, quam, ad imaginem,
Similitudinem vero cum Deo nacti sumus in prima
creatione, et sumus imago Dei. Capax enim est,
ut dixi, hominis creatio, aut potius natura, cum
bonitatis, tum justitiæ et sanctificationis, eorumque insitum sibi habet a Deo desiderium. Quodl quis
dem vel boc argumento colligi evidenter potest
Accidit enim humanæ menti mutatio, non ex malis
in bonum, sed ex bono in malum. Necesse igitur
est primum illud præsupponi, quo amisso mutati
sumus. Quod enim infusa sit hominis naturæ ex
prima creatione omnis boni appetentia, et propensio, atque notitia, declarat sapientissimnus Paulus,
dicens: Quando enim gentes legem non habentes,
naturaliter quæ legis sunt faciunt, bi legem non
babentes, sibi ipsis sunt lex; qui ostendunt opus
legis scriptum in cordibus suis, testificante ipsorum conscientia ". > Si vero etiam gentibus extra
legem constitutis, inest naturaliter nosse legem,
sive mentem legislatoris: manifestum cuivis deinceps fuerit, quod justa et bona initio fuerit hominis natura, et ad hoc a Deo ad esse producta,
eligiem ipsius et imaginem bonitatis gerens. Sanctum enim erat primum humanæ vitæ tempus
sed postquam peccatum irrepsit, characteres similitudinis cum Deo non amplius illustres ac splendidi
in nobis permanserunt. Posteaquam vero rursus
** Rum, 11, 14, 15.
17 Gen. 1, 26. 8 ibid. 27.
16 | Joan. 111, 2.
homo factus est unigenitum Verbum Patris, sancta
denuo est effecta humana natura, et ad ejus similitudinem per justitiam sanctificationemque reformata. Ita alibi sapientissimus Paulus inquit: «Quia
omnes nos revelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transforinamur, a gloria
in gloriam tanquam a Domini Spiritu”. › Dominus
autem Spiritus est ". Instauratio igitur ac veluti
reformatio humanæ naturæ facta est in Christo,
coaplata carne nostra in sanctam vitam in Spiritu.
Si vero sacra Scriptura dixit, quod fecerit Deus
boininem ad iuragiuem suam; 373 reticuerit vero,
ad similitudinem: intelligendum est, hoc, ad imae
ginem, suffecisse, quippe quod nihil aliud signifcet,
quain, ad similitudinem. Supervacaneum autem
est dicere, quod hoc nobis in futurum sæculum sit
reservatum. Dicente enim Deo, ‹ Faciamus hominem
ad imaginem nostram et similitudinem,» quisnam
Ita temerarius fuerit, ut dical factum quidem esse
ad imaginem, non tamen ad similitudinem? Similes
antem futuri sumus Christo, prout corruptionis expertes, et iuteritu ac morte superiores effecti
sumus, necnon ratione gloriæ quam ipsemet nobis
est largitus. Scribit enim rursus beatus Paulus
‹ Mortui siquidem estis, et vita nostra abscondita
est cum Christo in Deo: cum Christus apparuerit
vila nostra, tunc et vos cum illo apparebitis in gloria ".› Alibi vero rursus: «Qui reformabit corpus
humilitatis nostræ, configuratum corpori gloriæ
ipsius, quandoquidem ne nunc quidem alieni
sumus ab eo, ut ad similitudinem ejus facti dicamur,
siquidem verum est quod formatur in nobis per
sanctum Spiritum. Scribit enim rursum ad Galatas
Paulus: e filioli, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis ".. Quando enim nosmetipsos fideles ac sancios præstamus, tum Christus in nobis formatus videtur, mentibusque nostris
characteres suos ac typos spiritualiter irradians.
CAPUT VI.
Adversus dicentes, quod non imago Dei sumus, sed
imago imaginis. Filius enim el Verbum Dei ac
Patris, imago eius est; homo autem, non archetypi
imago est, sed imaginis, nimirum Filii Dei: ita
simus imago imaginis. Neque enim dictum est,
aiunt, quod Deus fecerit hominem suam ipsius
imaginem, sed juxta imaginem, ut homo sit secundum imaginem Dei ac Patris, hoc est, imago filii;
quod quidem est imago imaginis.
Sancta et consubstantialis Trinitas excellentior
est, quam ut ulla specie aut simulacro corporeo
contineatar. Certa autenn Ade comprehendendumn
est, quod Pater in Filio, et Filius in Patre; et qui
vidit Filium, vidit et Patrem. Ceruiuir autem et
Filius in consubstantiali Spiritu. 374 Scriptum
est enim: «Dominus autem Spiritus est”. › Ubi vero
in universum identitas est essentiæ, ibi nulla plane
differentia statui potest: sed id quod Patrem esse
** II Cor. ¡u, 18. * ibid. 17; Joan. iv, 24.
28 11 Cor. 113, 17; Joan. 1V, 21.
» Galat. IV,
* Coloss. 111, 3, 4.
Philipp. (1,
quod pater est: et quod Filium esse cognoveris,
hoc est etiam Spiritus, citra id quod filius est.
Unumquodque enim eorum quæ nominavimus, in
propria sua hypostasi subsistit, vereque est id quod
dicitur. Omnimoda vero similitudo Trinitatis immutabiliter ita se habet. Quocirca tametsi factus sit ad
imaginem filii bono, eliam sic factus est ad ima
ginem Dei. Totius enim Trinitatis characteres sivo
imagines in ipso effulgent: quenadmodum etiam
una est secundum naturam deitas in Patre, et Filio,
et Spiritu sancto. Scribit itaque Moyses diviuo Nnimine amatus: Et dixit Deus: Faciamus bominero ad imaginem nostram, et ad similitudinem”. ›
Hoc autem nostram, non unius personæ significaτοῦ intellexeris, hoc etiam est filius, præter unum id
tionem habet, cum in tribus hypostasibus divium
atque ineffabilis naturæ plenitudo consistat. Super
vacanea igitur est curiositas et argutatio dicentium,
quod non Dei potius neque archetypi sumus imago,
sed imago imaginis Dei. Sufficit enim cum simplicitate credere, quod ad divinam imaginem facti
sumus, similem naturaliter cum Deo forınam nacti.
Si vero oportet bis aliud quid non improbabiliter
adjicere, necessarium erat, nos, qui filii Dei appellandi eramus, ad imaginem Filii potius fieri, ut et
filiationis character nobis conveniret.
CAPUT VII.
Adversus dicentes, quod in futuro statu anima ratione prædita, ac proinde cognitionis nou expers,
incrementum accipit; et quod si incrementum,
imminutionem etiam sustinet, el passionem, alque
ex hoc, et mortem, rursumque reviviscere.
Qui hæc animo concipiunt, ignorare videntur
gratiam quæ hominis nature, postquam a morte
revixerit, conferetur. Si enim oportet corruptibile
hoc induere incorruptionem ", iuter itumque exuere,
deponerous profecto una cum corruptione afectiones quæ ex 375 ca oriuntur (hæ autem sunt,
omnis concupiscentia carnalis), ac deinceps in sal
ctam spiritualemque vitam traducemur, tribuente
nobis, quod his conveniat, omnium nostrum Servatore Christo. Si enim nunc arrhabonem Spiritus
habentes sancte vivimus, quinam tandem futuri
sumus, cum plenitudinem acceperimus? Ubi vero
plenitudo Spiritus est, ibi omnino mentis Ormilas,
** Gen. 1, 26. "71 Cor. xv, 54. ** Marc. x11, 25.
et cordis stabilitas respicientis In oinne bonum, et
ad puram ac sinceram Del visionem. Quocirca
præstantiores quidem nobisipsis sumus futuri, cum
interitum exueriinus, corpus spiritualiter affectum
habentes, hoc est, solis iis quæ spiritus sunt iutenti.
Motus vero, qui nos in malum propellat, nullus tune
est futurus, continente nos in sua voluntate Creatore
per Spiritum sanctum, quemadıodum fere et sallctos angelos. Ejusmodi quid Christus nobis significavit, cum dixit: e in resurrectione neque nubent,
neque nubentur, sed tanquam angeli Dei sunt in
colo
CAPUT VIIICur in Adam morientes, paternam quidem pœnam
exsolvant, et illius transgressioni unusquisque nostrum obnoxius fiat: in Christo autem vivificatus
meus parens el per Spiritum purgatus a debito
primi parentis, et a suo ipsius peccato, non transmisit in me filium suum puritatem suam, neque
mihi profuit gratia justitiæ quæ ipsi collata fuil,
cum alioqui peccato prævaleai?
Inquirendum est, quo pacto in nos primus parens
Adam, poenam sibi ob transgressionem illatam,
transmiserit. Audivit enim, quia. Terra es, et in
terranı reverteris”, › et ex incorrupto factus est
corruptioni obnoxius, mortisque vinculis submissus.
Posteaquam vero in hanc prolapsus, liberos procreavit, nati ex ipso, utpote ex mortali, mortales effecti sumus. Hoc pacto suinus exsecrationis in Adam
hæredes. Neque enim omnino veluti cum ipso mandatum quod acceperat infringentes, punimur: sed
quia, út dixi, mortalis factus, exsecrationem in
progeniem suam transtnisit. Mortales enim 376
eſſecti sumus ex mortali. Dominus autem noster Jesus Christus, secundus Adam declaratus, et principium generis nostri, secundum nimirum post primum, in incorruptionem nos reformavit, opponens
se morti, et propria carne ipsam vacuans atque
dissolvens, solutaque est in ipso pristinæ exsecrationis vis. Idcirco inquit sapientissimus Paulus
quod, Quemadmodum per hominem mors, ita
etiam per hominem resurrectio mortuorum 30. '
Εt rursum: «Sicut in Adam omnes moriuntur, ita
et in Christo omnes vivificabuntur "., Universos
Universos
ilaque comprehendens, generalissiinaque poena, propler eam quæ in Adam facta est transgressionem,
interitus ac mors est. Similiter etiam omnium
et quidem generalissima redemptio in Christo perfecta est. Exuit enim humana natura in ipso mortem sibi immissam, ex eo quod mortalis redditus
esset primus homo. At vero privatus uniuscujusque
nostrum pater, etiamsi per Spiritum sanctum sit
sanctificatus, et peccatorum veniam consecutus, donum hoc in nos etiam non transmittet Unus enim
est, qui omnes sanctificat et justificat, et ad incorruptionem traducit, Dominus noster Jesus Christus,
et in omnes ex æquo per ipsum, donum promanat.
Aliud autem est peccati remissio, et aliud mortis
dissolutio: et unusquisque quidein propriorum peccatorum remissionem consequitur in Christo per
Spiritum sanctum: generaliter autem liberamur
omnes a pœna jam olim nobis illata, a morte, inquam, quæ omnes pervaserat ex primo nostri genetis nobis simili in mortem prolapso. Idcirco enim
inquit sapientissimus Paulus, quod mors regnavit
ab Adam, usque ad Mosen, etiam in eos qui non
peccaverunt, in similitudinem prævaricationis Ada",
Gen. 11, 49. 30 1 Cor. xv, 21 at ibid. 22.
* Rom. v, 14.
enim nos ad opera bona,» quemadmolum sapien
tissimus Paulus scribit 37. Labefactavit autem divinæ imaginis pulchritudinem, peccatum, sordibusque opplevit splendidam humanitatis faciem Satanas. Cæterum instaurator exortus est, qui id quod
depravatum erat, pristinæ formæ restituit, nosque
denuo in suam imaginem transformavit, ut divinæ
ipsius naturæ characteres nobis conveniant per sanctificationem et justitiam, vitamque ad virtutis norinam bene compositam. Ipse enim est et janua et via",
per quam ad quodvis bonumn ingredi potuimus,
reclasque vias facere. Quocirca in nobis quidemn, qui
in Christo sumus, pulchritudo praestantissimæ imnaginis resplendet, si operibus ac rebus ipsis bonos ac
probos nos præstemus. In primo autem parente omnis quidem aptitudo inerat, conferena facultatem ad
amplectendum virtutem, non tamen omnino actus
sive operatio ipsa aderat. Idcirco Christus ipse de
nobis, sive de propriis suis ovibus dixit:. Ego veni,
ut vitam habeant, et abundantius habeant **
Redditum enim est humanæ naturæ, id, quo Adam
initio præditus fuerat, nimirum sanctificatio. Hoc
vero, abundantius, nea quidem sententia significat,
quod actu ipsu sancti videamur, quodque operibus
ipsis illustres declaremur.
379 CAPUT XI.
Quod carnales sive naturales voluptates truncare quidem possimus; eradicare autem in universum nequeamus.
Videtur nonnullis sapientissimus Paulus ardua
quædam, intellectuque difficilia dicere, juxta sarıctorum apostolorum vocem. Quod vero hæc superna sapientia sint referta, dubitare fas non est
loquitur enim Christus in ipso: ait igitur, quia
‹ Consentio legi Dei secundum interiorem hominem.
Video autem aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meæ, et subjicientem me legi
peccati “; › et rursus: Miser ego homo, quis me
liberabit a corpore mortis hujus? Gratia autem Deo
per Jesum Christum Donuinum nostrum *.» Couligit enim cum mente, continentiæ ob Dei metum studiosa, irritamentum carnis, et viribus conatibusque
nostris quibus vitæ puritatem sectamur, resistit, acriterque repugnat. Cæteruin qui ea qua par est sobrietate
ulantur, Deum reverentes, castigant motus carnis,
peccatique stimulum hebetant atque retundunt, meditatione exercitationeque rerum divinarum, et laboribus, aliisque moderationibus utentes. Fieri itaque non potest ut insitam carni concupiscentiam
eradicemnus; sobrietate autem, ut dixi, obviam ire,
ne procaciter in mentem iusurgat, in nostra potestate est sitnm, præcipue quia homo factus est unigenitum Verbum Dei, et ferocientem legeui peccati,
quæ est in membris nostris, non amplius in nos
grassari permisit. Atque hoc qui«lem docet optimus
Paulus, dicens: • Quod enim impossibile erat legi,
39 Ephes. 11, 10. 38 Joan. x, 9.» Joan. xiv, 6.
s' Rom. vi:, 23, 23.
13 ibisl. 25,
** Joan. x, 10. *1 ]] Petr. 111, 45, 46; Jud. 11 l seq
in quo infirorabatur per carnem, Filium suum
tens Deus in similitudinem carnis peccati, et de
peccato condemnavit peccatum in carne, ut justificatio legis in nobis impleretur, non secundum carnem ambulantibus, sed secundum spiritum “.
Superiores igitur evademus insilis motibus non
quidem in universum, neque omni ex parte (hoc
enim in beatissimam illam vitam servatur, quae futura exspectatur in venturo sæculo): possumus autem fortiter obsistere, et castigare motus carnis,
opitulante Deo, viresque 380 nobis ex alto suppeditante. Es validior quidem est in vecordibus concupiscentia, et absolutam quodammodo in eorum ani
mos potestatem exercens: remissior vero atque
debilior, quæque facile reprimi et ex animo ejici
possit, in iis qui divino metu præditi sunt. Et scriplum est quod lex Dei pura est, hoc est, puros
eficiens,
G
* Rom. vii, 3, 4.
CAPUT XIL
Quod Eucharistiam in solis catholicis ecelesiis celę.
brare oporteal.
Donum vero, sive oblatio, quam inystice celebramus, in solis orthodoxorum sanctis ecclesiis offerri
debet, neque alibi omnino: qui secus faciunt, aperte
legem violant. Atque hoc quidem facile est videre
ex sacris Scripturis. Jussit enim lex sacrificari ovem
ipso die sive festo Paschæ, quod quidem typum Christi præ se ferebat. Sed ‹ in domo una comedetur,
inquit, neque efferetur quidquam carnium ejus ".,
Efferunt igitur foras donum, qui non in una atque
eadem catholica domo Christi, hoc est, ecclesia, ipsum celebrant. Et per aliam etiam legem ejusmodi
quid signifcatur. Scriptum est enim rursus
sl quis mactaverit vitulum aut ovem in castris, et
non adduxerit intra ostia tabernaculi, pereat anima
illa e populo suo *.» Qui ergo extra tabernaculum
celebrant, non alii fuerint, quam hæretici; certaque
pernicies iis impendet, qui id facere veriti non fue
rint. Quocirca oblationes quæ in ecclesiis liunt, sancuificari, benedici et consecrari a Christo credimus.
CAPUT XIII.
An Deus universi possit ea, quæ jam contigerunt et
facta sunt, efficere, ut nunquam contigerint aut facta
sint, juxta illud, ‹ Non erit ipsi impossibile omne
verbum “, Non enim dicimus, tanquam non contingentia, sed ut omnino non contigerint, veluti, an
meretricem possit virginem efficere ex utero matris,
ila ul meretrix nunquam fuerit quæ fornicata est
quia «Quæ impossibilia sunt hominibus, possibilia
sunt Deo 49.
Potentia Dei nequaquam a nobis est investiganda,
"Psal. xvIII, 8. **Exod. XII, 46. * Levit. xvi1, 5, 4. Luc. 1, 37.
* Luc.
etc. Al effectu nimirum ut Homero
quod ovilla carnis esu roborentur corpora.
De esu agn. paschalis præscriplo Exod. xii, et quo
parto illa ad Christum sint referenda, Cyrillus pulcherrime explicat Glaphyrorum in Exod. lib. 11, cap. 1
Quaestionen quæ toto capite 13 tractatur, an scilicet Deo omnia sint possibilia, tractat etiam ex
professo Isid. Pelusiotes epist. 117 libri secundi, quam ita concludit
PATROL. GR. LXXVI.
quae certe magna atque admiranda est: quia
id quod factum est, a divina gloria alienum non est.
Neque enim quia omnia potest, idcirco eum absurdorum: operatorem cerni par est. Intelligis enim absurdum dictu esse: An Deus possit præstare, ut ipsemet nou sit Deus? An possit efficere seipsum peccati
capacem? An possit facere ut ipse non sit bonus, aut
vita, aut justitia? Oportet igitur summo studio absurdas hujusmodi quæstiones detestari. Cur vero
Deus eam, quæ fornicata sit, facere non possit ut
meretrix non fuerit, in causa est, quod mendacium
ut sit veritas efficere nequeat. Neque vero hoc im
potentiæ ipsum arguit, sed demonstrat naturam quæ
ab eo quod ipsam non deceat abhorret. Alienum autem prorsus ab ipso est mendacium. Porro mendacium est efficere ut fornicata meretrix, fornicata non
fuerit. Oportet autem, ut dixi, stultas hujusmodi,
multumque absurditatis in se habentes quæstiones,
ab initio ne admittere quidem.
CAPUT XIV.
Ad eos qui dicunt, quod ignoravit Filius extremum
diem; adversus Agnoelas.
Aiunt vero etiam alios, cum audiunt Christum
dicentem: «De lie illa sive hora nemo novit, meque angeli calorum, neque filius, nisi solus Pater, ", stultissime imperitissimeque afirmare, diem
illam, sive horam revera ignotain esse Verbo quod
ex essentia Dei ac Patris genitum est: ut ita in angelorum ordinem redigatur, nullaque ratione differre videatur ab iis qui per ipsum facti sunt. At
vero quo pacto ejusdem ordinis, ejusdemque natura
ccuseri possint creatura el Creator? aut quomodo
non potius immenso intervallo disjungantur? Hic
enim est supra omnia: hoc vero, inter omnia. At si
existimant, relpsa Christum aliquid ignorare, quatenus est Deus, aberrant a scopo, et in rupes impingunt, atque adversus divinam ipsius glorian
cornu attollunt. Inveuietur enim, si ita se res haberet ut ipsi dicunt, neque coessentialis amplius
Deo ac Patri Filius. Si enim novit quidem Pater,
ignorat autem Filius, quonam pacto æqualis ei erit,
sive coessentialis? Oportet enim id quod ignorat,
minus esse quam id quod novit; idque eo est air
surdius, quod consilium ac voluntas Dei et Patris
vocatus est Filius. 382 Paulus enim de ipso ait
Qui factus est nobis a Deo sapientia ".. Εt rursus: ‹ In quo sunt omnes thesauri sapientiæ et cognitionis absconditi s.. Quin et divinus Davidl canit ad cœlestem Patrem ac Deum: Domine, in
voluntate tua deduxisti me s:» voluntatem appel5º Matth. “xxiv, 36; Marc. xı11, 31. 1 Cor. 1, 30.
ss Coloss. 11, 3. "Psal. LXXII, 24.
lluc est, Si interrogentur au omnia Deo sint possibilia, respondeamus: que ipsum
decent; simulque omnis inutilis quæstio solvitur. Potest enim omnia, vult autem quæ sunt optima,
llem argumentum, an videlicet Filius Dei ignorarit extremum diem, iracial Isidl. Pelusiotes
epist. 117 libri primi.
lans Filium ex ipso genitum. Praeterea, quomodo non
I Cor. 11 10
ridiculum fuerit existimare, ignorare aliquid eorum
qnæ in Patre sunt, ipsius sapientiam et voluntatem?
et, qui solus novit Patrem, quo pacto consummationis diem ignoret? Quænam autem excellentior notitia est, scire quid sit Pater, aut extremum dicın
nosse? Scriptum autem est rursum, quod e Spiritus
omma scrutatur, etiam abdita et occulta Dei”. › Cum
¡gitur Spiritus, qui novit arcana Dei et omnia quæ
ipsi insunt, ipsius etiam Filii Spiritus sit, quomodo
non noverit quæ in Patre sno sunt? Cum igitur multis rationibus depravatæ stolidæque illorum ratiocinationes absurditatis convincantur, necesse est nt
ad incarnationis mysterium veniamus, dicentes unigenitum Verbum Dei gestasse quidem una cum humanitate omnia quæ ipsius sunt, excepto solo peccato. Convenit autem merito humanæ naturæ rationi
ignoratio futurorum. Quocirca quatenus quidem intelligitur Deus, novit omnia quae et Pater; qualenus autem idem etiani homo est, non videtur aversari ignorationem futurorum, quia hæc humanæ
naturæ est consentanea. Quemadmodum vero ipse
Frequenter hac voce utitur Cyrillus, uti et
alii Patres, modo pro id est, humanatione, ut ita dicam,
aise Incarnatione Unigeniti; modo pro consilio divino et dispensatione, atque administratione, qua usus
est in generis humani instauratione. Proinde, quotiescunque apud Cyrillum occurrit nomen
non uno semper modo verti, sed usus sum interpretatione quæ cuique loco accommodatior est visa,
seculus hac in re auctoritatem Isidori Pelusiola, qui varie hac voce multis locis utitur, e qui
bus paucula aliquot ascribam. Is itaque epistola 41 libri primi loquens dicit
Quemadmodum Eva creata est ex latere Adam, absque ulla seminis interventione, ita etiam Dominum
addens, hoc nature inpossibile non esse,
id est, quemadmodum in primis
parentibus jam factum fueral, in Dominica incarnatione perfectum fuisse. Epist. 416 ejusdem libri, inter
ea quæ Salomon dicit se intellectu assequi non posse, ponit viam navis in medio mari, quod interpretatur Isid. Pelusioles, id est, de diuina incarnatione omnes
servante. Epist. 428 ejusdem libri ita loquitur:... quod verterim, servili vilitate ad ineffabilem salutis nostræ instaurationem usus, quam ipsam
epist. voral,
id est, salularem Filii Dei in carne pro peccatis humanis apparitionem.
Epist. 453 ejusdem libri, loquens de Jesu Christo novissimis temporibus incarnato, cum peccata humana
ad summum gradum pervenissent, Christum ipsum ita loquentem facit
lud est: Pro salute enim eorum qui peccarunt, hanc consilii
mei administrationem inibo. Epist. 497 ejusdem libri, loquens de Domino nostro instar lapidis angularis
duos populos arctissime colligante, inquit: id est,
Domini nostri in carne administratio copulans. Adverbio etiam epist. 407 ejusdem libri utitur
pro, certo consilio, de Paulo volente Israelitarum causa anathema esse, ita loquens
id est, Legen
quam reliquerat, reluti perfectus, infantibus potius convenientem, certo consilio propter illos suscepit, ut
ferent perfecti. Venit vero mihi aliquando in mentem, cum locum illum Isaia cap. Lv legerem: Non
*unt consilia mea sicut consilia vestra, neque viæ meæ sicut viæ vestræ, vias et consilia Domini idem esse quod
quam quidem opinionem meam gavisus sum cum viderem Isidori, quo libenter
cum Cyrillo meo, magistro utor, auctoritate confirmari. Is enim epist. 232 libri tertii, ubi tractal, Ne
minem nisi probaire vitæ de Deo sermonem habere debere, neque curiose inquirendum esse quid sit Deus,
ita sit
Πloc est: Deus per Isaiam increpans
eos qui nullam optime vivendi curam gerunt, consilia vero ipsius incusant, ait (Isa. LVIII, 2): ‹ Scire
rias meas volunt, tanquam gens quæ justitiam fecerit, et legem Dei sui non dereliquerit. Si vero, qui in
vias ipsins, hoc est consilia, curiose inquirunt, confidentissimi fuerint, quo pacto non omnem confidentia
modum excesserint qui de Deo ipso exsecrabili lingua sermonem movent, et maxime quando quid sit curiose
inquirunt? Ex quibus Isidori Pelusiotæ verbis liquidlo apparet, vias et consilia
Dei esse.
cum sit vila et vis ac virtus omnium, alinentum
corporale suscepit, exinanitionis conditionem non
despiciens (scribitur enim et dormisse et laborasse)
ita quoque ignorationem futurorum, quæ humani
talis est, eum qui omnia novit non puduit sibi ipsi
ascribere. Omnia enim quæ humanæ naturæ sunt,
ipsius facta sunt, præter peccatum. Cum vero discipuli ea quæ supra ipsos erant scire cuperent,
præ se fert utiliter se ignorare, qua ratione est homo, dicitque ea ne ipsis quidem sanctis in cœlo exsi.
stentibus esse cognita, ne videlicet nærore afficerentur, quod ipsis arcanum illud creditum non
esset.
CAPUT XV.
Quomodo intelligendum sit, Verbum caro factum
esl
Cum vero nonnulli etiam, ut intelligo, interrogent, quiduam sit, aut 383 quonam modo intelligendumı sit hoc, Verbum caro factum est: illud rarsus utiliter monebimus: consuetudinem esse Scripturæ divino Spiritu amatæ, etiam a sola interdum
carne, hominem appellare. Sic in prophetis promisit Deus, se Spiritum snum effusurum in omnem
carnem ". Dictum autein est rursum: «Videbit
ounnis caro salutare Dei”. › Neque vero dicimus
quo:l in solam carnem divinas Spiritus est effusus,
sed neque quod sola caro salutem per Christum viderit: sed in homines eſſusus est Spiritus sanctus,
et ipsi viderunt salutare. Quando igitur evangelista
dicit: Et Verbum caro factum est, non Verbum Dei
in carnem transmutatum docet (immutabilis enim
est, utpote ex immutabili Patre), sed quod carne
animata intellectualiter, sibi appropriata, adınirabili ratione processerit homo ex sancta Virgine. Neque enim prius exsistens homo, Deus est effectus
sed Deus exsistens natura, factus est homo.
CAPUT XVI.
Adversus dicentes, unumquemque dignam retributionem jam esse sortitum. Neque enim dixit Salvalor, Pauper quidam homo; sed, Lasarus: ut
appellatione nominis ostenderet reipsa ac vere eam
in factis exstitisse [historiam].
Judicium post resurrectionem futurum sacra
Scriptura testatur. Resurrectio autem futura non
est, nisi redeunte rursus ad nos ex cœlo Christo
in gloria Patris cum sanctis angelis. Ita et sapientissimus Paulus inquit, «Dominus ipse in mandato
** Joan. 1, 14.
28. * Isa. 1.1, 40; Luc. 111, 6.
es Joel 11,
Quod hoc loco Cyrillus dicit, Verbem
carue animata intellectualiter appropriata, admirabili modo processisse hominem, id ipsum iufra, chy
dicit. Aliis in locis, animam aumanam vocat, ut lib. De fide ad Theodos., p. 14. Infra vero clarius hoc ipsum explicans, dicit Verbum
carnem sibi propriam fecisse, et quidem illam non anima carentem, ut quidam opinantur, imo potius
anima intelligente animatam, quam etiam, lib. De Incar. Unig., animam (umanam vocat, dicens: anisanque humanam propriam sibi eficiens, peccato eam superiorem reddidit, ut idem sit,
vel 1llam vero loquendi rationen quam hic usurpat Cyrillus, usurpat etiam lib. Quod unus sit Christus, pag. 70, ita scribens: Profiteamur utique animatum esse intellecrualiter corpus ipsi untium, hoc est vel hoc est anima intelligente; quod alii vertunt anima rationabili. De iis vero qui carnem Verbo unitam rationali anima carere dicunt, et solam
carnem vitalem et sensitivo motu præditam Unigenito tribuunt, vide Cyrillum lib. De fide, p. 8 et 9.
in voce archangeli et in tuba Dei descendet de calo.
Clanget enim cuba, et mortui in Christo suscitabuntur incorrupti ".» Cum igitur nondum e calo
descenderit universorun Judex, ne resurrectio quidem mortuorum facta est. Quomodo autem non
absurdum cogitatu fuerit, factam jam esse aliquibus
aut bonorum aum maloruin operum retributionem
Εst igitur similitudinis ratio eleganter expressa iis
verbis quæ de divite et Lazaro a Christo dicuntur.
Fertur, ut Hebraei tradunt, Lazarum esse quemdam, 384 qui tuun temporis Hierosolymis extrema paupertate ægritudineque laborabat; cnjus etiam Dominus meminerit, veluti in exemiplum proponens ipsum ad manifestiorem dicti
sui explicationem. Cum itaque nondum e cœlo
descenderit omnium Salvator Christus, neque resurrectio quidem facta est, neque operis alicujus
retributionem aliqui consecuti sunt: sed veluti in
imagine per parabolam describitur dives deliciis
affluens, et immisericors, et pauper grolus,
intelligant ii qui divitiis in terra abundant, si a
benignitate abhorreant, et liberaliter prompteque
impartiri, et pauperum necessitati subvenire noluerint, gravi eos atque inevitabili supplicio
Thess. iv, Gen. IV,
ciendos.
CAPUT XVII.
Adversus dicentes: Quo pacto dæmones, cum incorporei sint, cum mulieribus rem habuerint?
Quandoquidem vero nonnullos dicere aiunt: Quo
pacto dæmones, cum sint incorporei, rem habuerint
cum mulieribus, quæ quidem ex ipsis procrearunt
gigantes? oportet nos etiam ad hoc breviter respondere, non totam historiæ seriem persequentes,
sed rei ipsius sensum compendiose declarantes.
Aiunt igitur, primis illis sæculis sive temporibus
distinctam fuisse progeniem Cain a progenie Enos,
qui ob eximiam justitiam vocatus est ab illius temporis hominibus deus. ‹ Speravit enim, inquit, vocari nomine Dei sui **. › Posteri itaque Enos cum
essent justitiæ cultores, omnisque probitatis secta
tores, patris mores referebant, ejusque vestigiis
insistebant: posteri vero Cain feroces atque exsecrabiles, nullum pravitatis genus praetermittebant;
talis autem fuerat etiam eorum pater. Quandiu
igitur inter se progenies mistæ non fuerunt, posteri Enos optimæ laudatissimæque vilæ splendoreu
integrum conservarunt. Postquam autem, inquit,
filii ejus, cui deo cognomen erat, hoc est, Emos,
filiabus Cain oculum adjecerunt (quas etiam Scriptura filias hominum appellat), deinceps eas deBON. VULCANII NOTE.
Cyrill.: Capit vocari nomine Dei
sx². Vult enim ipsum Enos vocatum fuisse deum, ejusque filios et posteros, filios Dei. In bujus loci interpretatione uirum in modum variant interpretes. Vulgata versio habet, Captum est invocari nomen
Doinini. Nova, Isle capit invocare nomen Domini; alii vertunt, Caplum est profanari nomen Dei. De quibus judicent doctiores.
perierunt, turpibusque desideriis succubuerunt, et a
ad illarum mores desciverunt. Indignatus autem
Deus, effecit ut mulieres 385 ab eis acceptæ deformia monstra parerent; quæ et gigantes nominarunt, ob morum quibus præditi erant asperitatem
et turpitudinem, implacabilemque ferocitatem. Qui
liaque post Septuaginta exstiterunt, quatuor inter”
pretes, liunc locum explicantes, non scripserunt.
Filii Dei videntes alias hominum: sed bi quidem,
Filii id est, præpotentium; hi vero,
Filii hoc est, dynastarum sive princi
pum. Stultum autem est existinare, damones incorporcos corporis munia exsequi posse, quodque a natura sula alienum est elicere. Neque enim quidquam
eorum quæ in rerum natura exsistunt, aliquid præter suam naturam praestare potest, sed unumquodque ut factum est, ita manet, suum cuique munus
præscribente Deo. Ipse enim est auctor ac Dominus
omnium ortus, cujus nutu atque arbitrio unumquodque eorum quæ sunt, est id quod est. Sciendum vero est etiam hoc: quædam exemplaria habere
Videntes angeli Dei filias hominum.» Hæc
autem adnotatio est, ad exteriorem marginem posita. Vera autem ac genuina lectio est, «Videntes
filii Dei filias hominum. ›
CAPUT XVIII.
Adversus dicentes, Filium quidem, quoad dignitalem
divinitatis, adfuisse Patri quando factus est homo,
et erat in terris: secundum hypostasim vero, nequaquam.
Audio quosdam temerarie atque inconsiderate
etiam in magnis adeoque gravibus rebus nugantes,
lujusmodi quidpiam asserere: unigenitum Dei Filium juxta dignitatem quidem deitatis atque essenslat, adfuisse Patri, quando in terris egit, cumque
hominibus versatus est, quippe qui coessentialis
Patri sit: hypostaseos autem ratione, nequaquam.
Exinanita enim est, ut ipsi dicunt, omnis filialis
hypostasis ex colo, et ex paterno sinu. Neque
enim copulanda est hypostasis hypostasi, neque eæ
quæ in una eademque essentia exsistunt. Ego vero
præcipitem illorum qui ita sentiunt inscitiam admiratus, hor necessario dicendum existimavi, quod
essentiæ Dei quantitas ab ipsis attribuitur, quodque
comprehensibilem ac terminatam eam statuunt, et
non amplius jam interminatam, neque incomprehensibilem, sed quæ jam locis comprehendi, 386 et
spatiis circumscribi possit. Hæc vero corporum
rationibus conveniunt; quocirca corpus etiam erit,
omnino autem etiam forma præditum, neque absque corpore; talia enim corporibus conveniunt. At
quomodo Salvator inquit, • Deus Spiritus est?
Spiritum enim ipsum esse dicit, ut immensar illam
inedabilemque naturam a corporea imaginatioue
eximat. Annon vero iis qui hujuscemodi divulgant,
aut sentire audent, nerito quis dixerit: Justincata est ex tc Sodoma "?, Gentiles enim sapientes
60 Ezech. 52.
ADVERSUS ANTHROPOMORPIHTAS.
mæ, quantitatis, partium, et figuræ expertem esse
affirmant, et ubivis locorum esse, neque ab ulla re
abesse. Quo pacto autem etiam illud ipsos latuit?
Si enim Filius exsistens coessentialis Patri, evacuavit sua praesentia colum quando factus est lomo, et cum iis qui in terra sunt est versalus
consentaneum fuerit, terram quoque fuisse vacuam
hypostaseos Patris, siquidem ipse non est factus
homo, neque cum hominibus versatus: sed, ut quid
piam juxta ipsorum imperitiam dicam, mansit in
cœlis. Quomodo igitur Salvator dixit, quia ‹ In me
manens Pater ipse facit opera 61
Quo pacto magis pio de Deo sentiunt, qui illum corporis, fore
Παtem per prophetam ait: «Annon cœlum et terram
ego impleo? inquit Dominus '?, et rursus: «Deus
propinquans sum ego, dicit Dominus, et non Deus e
longe 63!. Omnia enim prope se label, omnia implens simul cum Patre genitus ex ipso secundum
naturam Christus. Idcirco et propheta David: «Quo
ibo, inquit, a Spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam?, Neque enim coeli uspiam, neque terra
inveniri possunt, ineffabilis Divinitatiš vacua. Nam,
ut dixi, omnia implet divina et coessentialis Trinitas.
Meminerin autem ejus quod et Salvator omnium
et Dominus sanctis apostolis dixit: «Expedit vobis
ut ego vadam: nisi enim abiero, Paracletus mou
veniet ad vos “., Posteaquam autem abiit, præstans id quod promiserat, misit nobis ex cœlo Paracletum, hoc est, Spiritum. Est autem is coessen
tialis Patri et Filio. Cum ergo descendit in terranı
Paracletus ut nos sanctificaret, Spiritus in coelis
etiam non erat? Atqui aliud etiam dicendum esset,
387 quod, cum nos sanctificasset, rursus in coelum
conscenderit, neque amplius nobis adest. Atqui
scriptum est, Spiritum Dei replevisse orbem. Quin
et ipse Christus ad Patrem conscensurus, dixit: «Ecce
ego vobiscum sum omnibus diebus, et usque ad consummationem sæculi ". Si vero uobiscum est,
vacui sunt omnino etiam nunc, ut ipsi loquuntur,
filialis hypostaseos cœli, et deserto Patris sinu,
cum iis qui in terra sunt jam potius versatur; adeo
enim absurda, ut dixi, effutiunt illi. At vero, quisnain illorum inscitiam ferat? aut quis paulo cordatior non jugibus lacrymis illos deploret, qui
sacras et divinas Scripturas ignorantes, quidquid
ipsis in mentem venit temere eructant, et a rectis
Ecclesiæ dogmatibus excidunt? Quid Philippo de
Patre dicenti respondit Christus? Non credis quod
ego in Pater, et Pater in me est? › Fieri Itaque
non potest ut alter absque altero subsistat: sed
ubi Patre esse intelligitur (est autem ubique), ibi
etiam omnino est et Filius: et ubi Filius, ibi et
Pater. Si enim est splendor Patris Filius, et Verbum
ipsius, et sapientia, et potentia ": quo pacto feri
potest ut absque Verbo et sapientia et potentia percipiatur Pater? Quomodo autem sapientia Dei, Ver
* Joan. xiv, 10. “Jerem, xxtir, 24. «ibid. 23.
XXVIII, 20. * Joan. xiv, 10. "" I Cor. 1, 24.
** Psal. cxxxvIII, 7. ** Joan. xvi, 7.
& Matth.
S. CYRIL.LI ALEXANDRINI ARCHIEP.
bumque ipsius ac potentia separari intellectu possit
Patre? ant quo pacto non inexsistat ipsi character
ipsius? ant quomodo character separetur a Patre?
At non est character, inquiunt: neque enim copiJandum hypostasim hypostasi, neque eas quæ
In una essentia exsistunt: atque ita fere quæ nostræ
naturæ conveniunt ad nugas suas demonstrandas
transferunt. Αt vero, quomodo non illos intelligere
oportuit, quod, quæ divinæ naturæ sunt propria ac
peculiaria, non ex nostra natura metienda sunt, seď
propriam rationem obtinent, Adeque suscipiuntur,
neque curiosiores ratiocinationes admittunt? Una
enim est ineffabilis Divinitatis in tribus et peculiaribus hypostasibus natura, diversa plane a nobis ratione; neque creaturarum rationem sequitur. Atque
hoc quidem ex multis videre licet. Nos enim filiorum
nostrorum patres sumus, per seminis emissionem,
et separationem. Quod enim procreatur, propriam
quamdam ac peculiarem 388 in universum diversitatem nanciscitur. Non autem ita ex Deo et Patre
Filium genitum dicimus. Edulsit enim ex substantia ipsius, et luminis iustar ex ipso exsplenduit.
Neque vero extra ipsum factus est: sed ex ipso, et
in ipso est. Ac parentes quidem nostri aliis suis
sunt seniores: in Deo autem học nequaquam ita se
habet. Una enim semper exsistit cum Patre, et
rozternamn habet cum suo Genitore subsistentiam;
nt et semper pater esse cernator. Nullum eniın
tempus unquam fuit, quo non hoc (pater videlicet)
fuerit. Est igitur idem natura cum Patre divinum
alque supermundanum Germen: discernitur vero
tantum Allationis ratione. Neque enim est pater,
quia neque ille Alius. Cum itaque suprema oIHnium essentia omnia impleat, quia et omnem creaturam et mentem rationemque excedit: desinant
cavillari nonnulli, qui ex privato ipsorum corde
loquuntur, et non ex ore Domini, sicut scriptum
est: ue veritatem opprimentes, suis ipsorum
capitibus pœnam huic peccato debitam
sant.
CAPUT XIX.
accerAdverons dicentes, Unigenitum hominem facium,
cœlos divinitatis suæ vacuos reliquisse.
Sunt qui absurda quædam, ut audio, summeque
ridicula dicta effutiunt, loquentes ex cordle ipsorum,
et non ex ore Domini, sicut scriptum est. Ubi enim
veritatis splendor ac pulchritudo non elucet, ibi
omnino pater mendacii exitiale pravitatis sum virus
effundit. Intelligo igitur quosdam extrema inscitia
gravatos sentire ac dicere, unigenitum Verbun
Dei, cum factum est bomo, cum hominibus in carne
degens, vacuos divinitatis suæ calos reliquisse.
lloc autem nibil aliud est quam si dicas, euni quantitate mensurari posse, comprehensibilisque esse
naturæ, et in loco manere, quemadmodum corpora,
reliquæque creature. Ignorarunt autem fortasse,
» Jerem. xx11, 16.
Divinitatem incorpoream esse, figura et partium
[al.
TO Psal. cxxxVIII,
expertem, quæque quantitate mensurari et loco
circumscribi nequeat: sed 389 implere quidem
omnia, et in omnibus, immensamque esse juxta
propriam suam naturam. Scriptum est enim: «Quonam ibo a Spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam?
Si ascendero in caelum, tu illic es: si descendero
in infernum, ades. Si sumpsero alas meas diluculo,
et habitavero in extremis maris, etenim illic manus
tua deducet me ". › Oportebat igitur eos non præ
inscitia temerarias hasce voces eructare, sed secum
perpendere qualis et quanta, et quam excellens sit
divina atque immensa ineffabilisque Dei natura.
Quo pacto enim Deus Verbam sejunctum aliquando
fuerit a Patre, aut in ipso manere desierit? Si enim
feri potest ut a lumine excidat separeturque splendor qui ab ipso procedit: verisimiliter etiam intel
ligi posset feri posse ut Filius cum Patre non sit.
Quomodo autem non intellexerunt, creaturam, uς,
exempli gratia, solem (nam et sol creatura est, per
Verbum ipsum ad ortum traductas ), per Zodiacum,
præscripta sibi in colo via in orbem ferri; demittere autem quovis locorum suum lumen: cumque
omnia impleat splendore quem ex se effundit, nihilominus tamen illum etlam in se retinere? Aliquandone igitur non fuerit in Patre splendor gloriæ
ejus? separatave fuerit aliquando ab hypostasi ejus,
imago ipsius? et cum omnia impleat Pater, annon
etiam hoc juxta propriam suam naturam habebit
Filius, quod videlicet omnia impleat, et ubivis
locorum sit, neque ab ullo absit? Diversæ igitur
naturae ab ipso erit. Quocirca in Arianorum erroneam opinionem prolabuntur, qui hæc de ¡pso dicere audent. Si enim vere crediderunt, Filium et
Deum, et ex Deo Patre secundum naturam genitum
esse: cur non ascribunt illi quæ divinæ naturæ conveniunt? Si vero nomen quidem Dei ipsi alin gunt,
divinitatis autem dignitatibus atque insignibus
ipsum privant, ignoraut se Creatorem ad creata
deturbare, omniumque ortus Auctorem ac Dominum
eodem cum creaturis ordine collocare. Quocirca
erat quidem in terra, visus secundum carnem homo;
pleni autem nihilominus ipsius divinitatis erant
cœli. Omnia enim implet Deus exsistens Verbum.
390 CAPUT XX.
Adversus dicentes, Verbum peculiariter miracula
operari, sancta ipsius carne nihil ad hoc conferente.
Eos autem qui affirmant non oportere communen
Isid. Pelusiotes epist.
1.b. iii, eleganter locum hunc explicat, dicens
Hoc est, Εt divinus ille Paulus, ac velut Deo plenus facius, omnes terrenas comparationes transiliens, splendorem gloriæ et characterem paternæ substantiæ, Filium esse statuil, per priorem
comparationem coæternum esse Patri, per posteriorem vero comparationem, in Patre exsistere eum significans. Ita Cyrillus Christum Filium Dei,
νocal.
facere carnem cum divinitate Unigeniti, neque di
viuitatem cum carne in editionibus miraculorum
aut etiam suscitatum esse Lazarum e monumento
clamante non homine, sed Deo Verbo: et cum iter
faceret, non Deum lassitudinem sensisse, sed hominem assumptum: qui etiam famem ac sitim est
expertus, crucique affixus et mortuus est: in universum a veritate aberrare dicimus, mysteriumque
incarnationis ignorare. Neque enim dicimus duos
esse Filios, neque duos Christos, sed unum Christum et Filium; qui quidem ex Deo Patre ante
omnia sæcula et tempora genitus, et in ipso exsistit Verbum ipsius: in ultimis autem sæculi temporibus eumdem secundum carnem ex muliere natum. Ne igitur tanquam bianimem distinguant ac
separent, neve duos nobis inducant Filios. sed
unum atque eumdem fateantur, ut incarnatum Dei
Verbum; ejusdemque esse omnia, et verba et operationes. Cum enim ipse Deus sit, et simul quoque
homo, loquitur convenienter et divinitati et humanitati: operatur autem etiam similiter et divina et
humana. Cum igitur non fatentur unum Filium et
Dominum, desinant imperite eum dividere et partiri în duos; ut unus quidem separatim et distincte
Filius intelligatur, Verbum videlicet ex Deo Patre
alius autem rursus separatim et distincte Fifius,
ut ipsi quidem volunt, qui hominem assumpsit.
Nos enim nequaquam ita dicimus, neque ita credlmus: sed quod Deus exsistens Verbnm factum est
caro, neque desiit esse Deus, sed permansit id quod
erat, absque ulla mutatione sive alteratione, et carnis atque sanguinis particeps secundum Scripturas
carnem vero ipsi unitan, propriamque ipsius effectam, anima intelligente animatam fuisse dicimus
391 CAPUT XXI.
Adversus dicentes non esse assumptum cum carne
sibi unita; el adversus dicentes, corpus assumptum
sanctæ Trinitati commistum fuisse.
Assumptum vero esse cum carne sibi unita quomodo quispiain negaverit? Suscitatum enim a mortuis, ipsum videlicet, sicut apparuit et intelligitur
homo, collocavit Pater in dextra throni majestatis
in excelsis, supra omnem principatum, et polesla
tem, et dominationem, et supra omne nomen quod
nominatur ". Veniet autem ita rursus suo tempore.
Suffecerit autemi ad hujus rei fidem sanctorum angelorum vox, qui contemplantibus ipsum in coelos
ascendentem, postquam e mortuis suscitatus esset,
aperte clamarunt: «Hic est Jesus assumptus a vobis; hic veniet eodem modo quo ipsum vidistis eunLem in coelum vo • Si ergo qui assumptionis ejus
spectatores fuerunt, Verbuin carne exutum viderunt
merito nonnulli etiam ita venturum eum suspicarentur. Cum vero sanctis apostolis certissimam fidem fecerit, palpabile corpus suum ostendens, et
sic assumptus est: ita rursum venturus est, neque
71 Ephes. 1, 21. ** Act. 1, 11.
apostoli falsa de ipso prædicarint. Porro neque
rectam sequimur de Christo omnium nostrum
lud nonnulli perperam imaginentur, sed ne suspicentur quidem: corpus Verbo unitum sanctæ Trinitatis naturae commistum fuisse. Fieri enim non
potest, ut ad ineffabilem illam et immensam omnique intellectu et verbis superiorem essentiam accessio aliqua, ac potissimum extraneæ atque diversæ naturæ, flat. Est enim in se ipsa perfectissima, nullique imminutioni obnoxia: quandoqui
dem in ipsam nulla plane mutatio sive alteratio
cadit, neque augmento, ut dixi, ullo indiget. Vana
itaque et inanis est eorum opinio, qui, præ nimla
inscitia, secundum commistionem sive coitionem,
in ipsa sanctæ Trinitatis natura corpori locum esse
contendunt. Neque enim nos ita sentimus: sed
vatore sententiam. Dicimus enim unigenitum Dei
Verbum incarnatum esse, non propria sua natura
in carnem 392 transmutata, sed ea ex sacrosancta Virgine accepta: venturumque cum eadem
carne rursum in gloria, cum sanctis angelis.
CAPUT XXII.
Quod per propriam carnem miracula edat Deus
exsistens verbum.
Hominem vero, unigenitum Dei Verbum factuin
fuisse dicimus, non ut desineret esse Deus, sed
neque ut nudum intelligatur Verbum, sed potius ut
incarnatum, proprium sibi corpus ex Virgine et
Deipara efficeret. Quocirca, qui Christum nominat,
non nudum Verbum significat, neque hominem
c
– vulgarem, vel tanquam unum nostri similem: sed,
ut dixi, incarnatum ex Deo Patre Verbum, et unctum in apostolatum. Neque enim homo, ut quidam
volunt, Deus est effectus, unitus Verbo: sed Ver
bum ipsum carne assumpta homo factum, mausit
eliam Deus. Cum igitur miracula edit, ne seorsim
separans a sancta ipsius carne Verbum Dei, soli
ipsi vim miraculi editi tribuas: sed ita potius pie
cogita, unigenitum Del Verbum hominem factum
etiam per propriam suam carnem sæpenumero operatum esse, quippe qui propriam illam sibi habuerit, non per confusionem et commistionem. Ac
quemadmodum intelligi potest de fabro (lignario
puta vel ferrario), quod operatur quidem anima per
proprium corpus; nemo tamen dixerit solius animæ
esse opera, tametsi ilia incitet ac moveat corpus ad
opus, sed utriusque: ita quoque sentiendum est de
Christo. Nam ante incarnationem nudum exsistens adhuc per se Verbuin. opera edidit divina
homo autem factum, per carnem etiam suam, ut
dixi, opera edidit. Ita enim admovit manum cæcis,
ita rursum extensa manu loculum attingens suscitavit viduæ filium: ita luto ex sputo e terra facto,
unxit oculos cæci ab ortu. Si vero spiritualiter
Locus corruptus et mutilus. Vide
an ita emendari possit, In hanc
itaque sententiam Latine reddidi.
etiam vixit, cogita rursus quod traducens humanam
naturam ad spiritualem vivendi rationem, ipse rem
humaniter orsus fuerit, ut via ac principium humanæ naturæ essel, ul vitam degere posset
393 non jam carnaliter et voluptuose, sed potius
sancte et spiritualiter. Omnis enim boni principiumn
nobis factus fuit. Idcirco enim factus est homo, ut
ab imbecillitate in Adam contracta, natura nostra
liberala, tanquam in ipso, et quidem primo, spiritualem illam declararet.
CAPUT XXIII.
Adversus dicentes, An fieri potuerit ut Christus peccaret, gestans similitudinem Adæ propter carnem?
Stolidi vero ac ilementes prorsus sunt, qui ipsum
etiam Christum, nescio quo pacto, peccare potuisse
affirmant, eam ob causam, quod in forma nobis
simili per incarnationem sit factus; quodque formam servi acceperit, et cum hominibus in terra sit
versatus. Si enim desiit esse quod erat, aut ex
divina natura in humanam tantum ac nostri similem naturam abiit: humanæ imbecillitatis illum
arguant. Si vero, idcirco humanam naturam gestavit, ut, quæ in Adlam imbecilla erat, in se validissimam et peccato superiorem declararet: cur frustra
id anxie inquirunt quod iuvenire non possunt?
Quomodo autem ipsins obliti sunt dicentis; ● Venit
princeps mundi, et in me non habet quidquam 73?
Arguit quidem peccati omnem carnem, ipsius auetor: sed stulta atque sinistra ipsius accusatio
nullum in Christo locum habuit. Nullum enim prorsus in ipso peccatum inventum fuit. Etenim al
Judæos inquit: «Quis ex vobis arguel nie de peccato? Si veritatem dico, cur non creditis mihi”?»
Quemadmodum igitur in Adam condemnati sumus
ob inobedientiam, mandatique transgressionem
ita in Christo justificati sumus, propter omnimodam ipsius a peccato immunitatem, sive puritatein,
et perfectam inculpatamque obedientiam: et naturæ
kumanæ gloria ac dignitas in hoc est restituta.
Obstructa itaque est maledictio, et obturatum os
peccati, et cum ipso mortis imperium irritum factum est, ac quodammodo cum sua radice emarcuit. Si enim peccatuin, fons atque origo omnium
malorum nobis fuit: abolitio eorum quæ nobis
acciderant fuerit justificatio in Christo per obedientiam ingressa, omnique plane 394 culpa carens. Quocirca etiam Adamum, ut ipsi dicunt,
indutus est: non tamen illi similis erat, qui ex terra
terrenus: sed ut cœlestis, incomparabiliter præstantior terreno. Porro puritatis a peccato laude
humanam naturam in ipso ornatam fuisse facile
quis contempletur, cum Scriptura sacra de ipso
est in ore ejus dolus”. ›
testetur: «Quia peccatum non fecit, neque inventus
Joan. 30. 7 Joan. viii, 46. 70 | Petr. 11, 22.
CAPUT XXIV.
Cur non statim ab initio apparuerit Dominus
sed ultimis temporibus humanæ vitæ tribuerit divinitatis suæ apparitionem.
Quia cum humanæ vitæ miscendus esset, ut nequitiam expurgaret, utiliter præstolatus est donec
Toto hoc capite tractat Cyrillus, quare Verbum novissimis temporibus incarnari voluerit, qua
ipsa de re vide quæ ex Cyrillo De adoratione in spiritu et veritate annotavi ad pag. 719 libri De incarnatione Unigeniti. Idem vero hoc argumentum, quare nimirum Verbum novissimis temporibus humanamı
naturam assumere voluerit, tractat breviter Isidorus Pelusiotes epist. 329 hisce verbis
Hoc est
Cum scelerati dæmones cum duce suo diabolo, nihil in ordine manere sinerent, verum omni iniquitatis et
violentiæ genere se ingurgitantes, nullaque injuria ac protervia se exsatiantes, homines ad extrema malu
redegissent: tum vero omnium Rez, ille Patris Sermo, et illorum tyrannidem exosus, et horum ærumnas
miseratus, humanam subiens naturam in aciem prodiit. Quocirca tropœa partim quidem fixa sunt, partimı
erecia, partim speranda manserunt. quidem illud demonum agmen cum duce suo male acceptu
doluit: humana vero natura in libertatem denuo est asserta. Idcirco_et Psalmista, liberatos canticum novum cantare jussit (Psal. xxx11, 3); propheticis enim oculis quod futurum erat cernebat.
Idem etiam argumentum, sed fusius, trucial Joan. Zonaras epist. 10, quæ, quia ex Gregorio Nysseno,
Joan. Dainasceno et Cyrillo nostro est conflata, et ad ejus explicationem non parum lucis afferre potest,
etiam ex parte ascribam.
Novissimis quidem temporibus Deus Verbum prosalute hominum vere incarnatus est: eaque de
causa etiam dubitaverit aliquis, dicens: Quare non
prioribus temporibus incarnatio est dispensata, ut
hinc omnes Christi mysterium cognoscerent? Cæterum, cum Dominum in Evangeliis, dicentem audiverimus: Pater, venit hora (Joan. XVII, 4), hoc est,
conveniens tempus, quod ante constitutionem mundi
pro salute hominum est prælinitum; nisi enim
hoc ita esset, non dixisset: Filius quidem Dei
vadil secundum quod præfuitum est: quisnam
tantum sibi ipsi est confisus, ut ita manifeste reluctetur iis quæ ipse. Dominus affirmat? Conveniens autem tempus hoc visum est, et divinæ voluntati accommodatum, quod et purissima illa [Virgo), quae Christi
mysterio inservitura erat, tunc temporis miundo j.roducta est, et quod tunc nequitiæ inorbus (quemadmodum divinus ille Gregorius Nyssenus ait) defer
buerat, qui ab initio naturæ humanitatis inhæserat,
Si enim auticipato hoc tempore incarnatus fuisset,
malitia, quæ intus insederat, non facile medicamentis cessisset, neque gentes tunc vocatæ audiissent,
Neque enim cedit crudus exsistens vitiosus affectus,
quemadmodum doctus quidam ait, hoc est, malum
alte humoribus impactum, attractionibus medica-,
imentorum non facile evellitur. Tempestive itaque in
terram, ut dictum est, descendit Deus. Cum enim,
inquit Paulus, venit plenitudo temporis, emisit Deus
Filium suum (Galat. vi, 4), atque opportune remedia adhibet. Neque enim inagno cum apparatu
atque auctoritate Deus ad nos venit, neque divina
potentia est usus, ita ut etiam invitas ad se traxerit gentes, quod neque arbitrii nostri libertatem
ullo modo labefactare voluerit. Si enim hoc ita
esset, fortasse prioribus temporibus homo factus
fuisset, atque ita pro sua auctoritate salutem nostram operatus fuisset. At ne idcirco mihi dixeris
omnes qui ante Christum fuerunt culpa vacare: si
enim anticipato hoc tempore homo factus fuisset,
non ita ex ignorantia periissent, qui expertes fidei
ex hac vita decesserunt. Nihil tale dixeris. Quotquot
enim, ut Joannes Damascenus ait, vitam laboriosissimam in exercitió pietatis duxerunt, etiamsi im
omnis nequitia, quæ luimici opera radices egerat,
germen emisisset. Tum demum, ut Evangelium
loquitur, securim radici admovit. Etenim medici
qui in arte sua excellunt, cum interius in corpore
æstuat febris, et paulatim ex causis morbificis
aegritudo accenditur, supersedent curationi, donec
ad vigorem morbus processerit, nullam ex cibis
opem agroto afferentes: ubi vero morbus ad sla
βοήBON. VULCANII NOTÆ.
prudentes circa fidem aberrarunt, quique animo
erant adeo obediente et grato ut, si vidissent atque
audissent, prompti paratique ad credendum fuissent,
illi, crete, non perierunt, nec immensos illorum
labores Deus suo fructu destitui permittet. Idcirco,
cum etiam in infernum ipse descendisset, ibique
prædicasset, et amplexi sunt hi prædicationem, et
crediderunt. Qui vero cæcutientia et malitia laborant, non solum manifeste obtueri non potuerunt,
verum etiam tandem excæcati sunt, intellectuali
illo sole, uti diximus, illic coruscante. Hoc ipsun
excellens ille in rebus divinis Gregorius magnus
subindicans dixit: Quocirca Dominus cum in inferno apparuit, omnes servavit, vel etiam illic non
credentes, ad credendum tamen paratos. Atque hac
de causa ne dubita. Habes enim præ aliis etiain
ipsum principem apostolorum Petrum ita de hoc
dicentem Et his qui in carcere erant spiritibus veniens prædicavit, qui increduli fuerant aliquando
(Petr. n, 19). Hinc itaque etiam magnus ille
Cyrillus impulsus dixit: Quemadmodum itaque cum
jis qui in carne erant, cum carne versatus est
Deus ita etiam animabus in inferno prædicavit,
proprium habens gestamen, unitam sibi animam.
Neque vero secius de his statuit divinissimnus Damascenus, liceus: Quemadmodum iis qui in terra
erant annuntiavit pacem, atque iis quidem qui crediderunt salutis auctor exstitit, inobedientes vero
incredulitatis arguit: ita etiam iis qui sunt in
inferno. Optimo itaque ordine omnia dispensans,
¡ta ut neque bonis per ignorantiam bonitas ipsorum
pereat, neque mali ullam omnino excusationem
habeant, dicentes: Si scivissemus, credidissemus
ulique; pradicat etiam in inferno, ut diximus, similiter atque iis qui in terris degunt, atque hinc
extrahit, qui apti sunt beneque comparati ad trahendum, et veluti illustris quidam princeps cum
eis illiuc ascendit. Tametsi evim etiam omnibus
communiter largitus est suscitatus e mortuis extremam illam resurrectionem, non tamen etiam omnes
cum ipso venerunt ex inferno redeunti, soli vero
qui crediderunt, ut inquit Gregorius Theologus. Ex
his itaque demonstratum est, quod et convenienti
tempore homo factus sit, quodque nemo per ignorantiam perierit, si quidem, ut diximus, divinæ prædicationi obedientes fuerint. Et nos quidem tale
ad quæstionem sive dubium responsum dedinius. Imperator vero omni prudentia plenas, non ultra
est refragatus, quin potius summopere admiratus est Deuin hoc rationibus ac modis ipsi cognitis
dispensare.
Torsit ne diu locus bujus epistolæ (B 10), neque commodum ullum sensum elicere poteram ex
verbis, enim in malam partem accipi solet, signilicans
elationem animni et arrogantiam, cui contraria est hoc est Tandemn
mihi in mentem venit Zonaram hunc locum mutuatum esse e Cyrillo, lib. De incarn. Unig., pag. 695,
qui sic babet: Perinde atque iis qui adhuc in carne versantur: ita etiam animabus in infermo prædicavit,
proprium suum gestamen habens, animam sibi unitam. Ex quo conjeci apud Zonaram pro legendum esse quod significat gestamen, sive indumentum: qua quidem significatione Paulus 1 Cor. xv
utitur verbo inquiens: (vel, uui Cumplutensis editio abet, sicut portavimus imagineer
reui, porlemus et imaginem calestis (1 Cor. xv, 49); ut sit idem quod quo elism
verbo frequenter simili significatione utitur Paulus, ut eadem epistola eodemque capite modo a me citatis: inquit,
id est, Oportet enim corruptibile noc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem (ibid. 53.)
tum pervenerit, tunc primum artem suam adhibent,
cum jam totus morbus se exeruerit: ita etiam eos
qui animae vitiis laborant curans, morbo ex nequitia curando tantisper supersedit, donec natura
quidquid in se mali habebat tolumn patefecit, ne
quid occulti incuratum relinqueretur: cum medicus
ea tantum quæ apparent curet. Idcirco néque tenporibus Noe, cum omnis caro in iniquitate corrupta
esset, apparitione sua medelam affert: quia nondum Sodomiticæ nequitiæ germen epullularat: neque eo tempore quo Sodomorum urbs eversa fuit,
Dominus apparuit: quia multa adhuc in humana
anima vitia delitescebant. Ubi enim adversus Deum
bellans Pharao? ubi Ægyptiorum indomita malitia?
At ne tum quidem totius universi instauratori
opportunum visum fuit (post Ægyptia, inquam,
G
7 Act. xvII, 50.
mala) vitæ misceri. Οportebat enim etiam Israelitarum 395 inobedientiam manifestari; oportebat eι
regui Assyriorum et Nabuchodonozor fagrantissimam superbiam manifestam fleri: oportebat sanclorum cædem veluti pravum aliquod et spinosum
malæ diaboli radicis germen excitari: oportebat
Judæorum adversus sanctos Dei rabiem manifestari, occidentium prophetas, et eos qui missi erant
lapidibus obruentium, ac tandem piaculare scelus
in Zachariam inter ipsum altare et templum perpetrantium; adde etiam catalogo pravorum germinum,
infantium cædem ab Herode perpetratam. Cum
igitur omnis in universum nequitiæ vis ex prava
radice emersit, multisque modis excrevit in voluntatibus ac studiis per unamquamque generationem,
malitia promiscue luxuriante: tum demum, sicul
ait ad Athenienses Paulus, ‹ Ignorantiæ tempora
despiciens Deus, ultinis temporibus advenit ";»
cum non esset qui intelligeret, neque inveniretur
qui quæreret Deum: quando omnes declinarant
simulque inutiles facti erant, quando omnia implicata fuerunt malitia, quando abundavit peccatum,
quando ad summam mensuram nequitiæ caligo
excrevit: tunc, inquam, apparuit gratia, tunc veri
luminis radius effulsit, tunc exortus est Sol justitiæ
iis qui in tenebris atque in umbra sedebant, tunc
multa capita draconis contrivit, pede illa proculcans per humananı carnem, terræque illisit atque
protrivit. Neque vero quispiam in præseuli vilz
statu sermonem hunc veritati repugnare arbitretur, quo asserimus Dominum ultimis humanæ vitæ
temporibus illuxisse. Dicet enim fortassis adversarius, verisimile esse eum qui tempora præstolatus
estad nequitiæ manifestationem commoda, ut illam,
cum ad summum excrevisset, tolleret: verisimile,
inquam, esse eum omnem illam semel funditus sus
tulisse, ita ut nullæ amplius ejus in vita reliquiæ
hærerent. Nune vero et cædes, et rapinæ, et adulteria, et quid non pessimorum flagitiorumi perpetratur? At qui eo respexerit, similitudine quadam
a rebus notioribus sumpta dubium solvat. Quemad
modum enim videre est, si quis reptilia interfciat,
non statim cum capite tractus etiam et gyri colliduntur atque intereunt: sed illud quidem emoritur,
hi vero adhuc animæ in se agitationem habent,
vitalique motu 396 non sunt destituti: ita etiam
interfector draconis, cum jam bellua per oinnes
bominum generationes grassata multum excrevisset, caput illi præscindens, hoc est, flagitiorum
inventricem facultatem multis capitibus præditam
ipsi adimens, de gyrorum et tractuum volutatione parum laboravit: motum in bellua relinquens, qui
jis qui postea venturi essent occasionem certaminis præberet.
CAPUT XXV.
Quodnam sit capul collisum.
Caput collisum illud est, quod pravo suo consilio
mortem invexit; quod exitiale veulenum homini
per dogma immisit. Qui ergo mortis imperium dissolvit, potestatem in capite serpentis silam,
sicut ait Propheta ", collisit. Reliquus autem ser
pentis tractus per humanaın vitam dispersus quandiu natura humana motibus ad pravitatem vergentibus est obnoxia, squama peccati vitam exasperat;
et potentia quidem mortuus est, cum nimirum
caput sublatum sit; cum vero temporis meta præterierit, et ea quæ moventur substiterint, in ea
videlicet quam exspectamus vitæ consummatione
tunc etiam extremum Inimici volumen, hoc est
mors, exsolescet, atque ita in universum bellua
hæc sive nequitia de medio tolletur, omnibus ad
vitam revocatis per resurrectionem: justis quidem
statim ad coelestem quietem traductis, iis vero qui
peccatis fuerint obnoxii, igni gehennæ traditis.
CAPUT XXVI.
Nuptiarum exueriem, incorruptam vocare, hominum
consuetudo est
Magnus ille Moyses, quando ignis e rubo exarsit,
neque tameu rubus flammæ vi atque ardore marce77 llebr. 1,
78 Psal. LXXIII, 14.
eleganter
Grecis dicitur virgo, hoc est inviolata, quæ et id est intacta, dicitur. enimn, præterquam
quod pestem, calamitatem et interitumn significat, etiam pro violatione et vitiatione accipitur; et
est violator. Ex quo mihi aliquando in mentem venit, adulterum, sive alieni tori violatorem, appellare, in epigrammate quodam quod ego e Latino ita Græcum feci
Vis orbem exscindi? subvertito funditus urbes
Vis urbes ipsas tollere? tolle domos.
Vis delere domos? careat fac conjuge conjux,
Vanaque sint sancti fædera conjugii.
Ergo perire domos, urbes, orbemque necesse est,
Orbe vel expelli quisvis adulter erit.
Visionem hanc Moysis de rubo accensa, illaso manente liguo,
quain Cyrillus hoc loco de Deipara Virgine interpretatur, idem libro Quod unus sit Christus, pag. 737, ad
mysterium incarnationis Dominicæ transfert; ubi vide quæ e Glaphyris Cyrilli citavimus.
sceret, Transiens videbo, inquit, maguam visioεἶμαι,
G
p
** Exod. 111, 5.
nem hane”; › per transitum, non localem, ut arbitror, motum significans, sed certam quamdam
temporis evolutionem. Quod enim tunc in flamma
397 et rubo figuratum fuit, id elapso Intermedio
tempore manifeste in Virginis mysterio revelatum
fuit. Quemadmodum enim illic lumen virgultum
accendit, neque tamen aduritur: ita etiam hic
Virgo et parit lumen, et non corrumpitur. Si vero
rubus figurate significat deiparum Virginis corpus,
ne to offendat figura. Omnis enim caro, propter
peccati susceptionem, ea ratione qua caro est lantumn, peccatum est. Peccatum vero a Scriptura
spinæ appellatione nominatur.
CAPUT XXVII
Zachariam inter templum et altare interfectum, non
fuisse opportunum ut in testimonium Virginis
matris statueretur.
Zacharias hic sacerdos crat et prophetiæ dono
clarus. Prophetiæ autem vis descripta in libro
Evangeliorum prædicatur, quod divina gratia hominibus viam sterneus, ne partum ex virgine indignum esse fide existimarent, minoribus miraculis
incredibilium assensionem ac filem præcexercet
anui decrepitæ nascitur filius. Iloc veluti præludium est mysterii partus virginei. Quemadmodum
enim Elizabeth non naturæ beneficio ac facultate
fit mater, cum sterilis per omnem vitam consetuisset, sed divinæ voluntaui filii generatio accepta
refertur: ita etiam virginci partus incredibilitas ad
Deum relata fidem invenit. Cum igitur partus anus
sterilis virgineum partum præcedat, is qui ad
vocem ejus quæ Dominum utero gestabat, priusquam in lucem prodiret, in materno utero exsultabat, simul vero etiam natos est Verbi præcursor
tunc demum solvitur Zachariæ per propheticam
amationem silentium, et quæcunque profeṛt Zacharias, prophetia futurorum erant. llic itaque prophetico spirito ad occultorum cognitionein quasi
manu ductus, cum mysterium Virginis de incorrupto partu probe intelligeret, non arcuit incontaminatam purissimamque matrem ab co templi loco
qui virginibus ex lege designatus erat, locens,
videlicet Juumos, Creatorem totius universi omnisque creaturæ 398 Dominum humanam naturam cum reliquis etiam omnibus sibi sabjectam
habere, et pro suo arbitratu quocunque velit ducere, non autem ipsius legibus astrictum esse: adco
ut in ipsius potestate sit situm novam creaturanı
creare, quæ mater effecta virgo esse non desina 1.
BON. VULCANIL NOTA.
In V. C. erat sed legendum omnino ut et hac ipsa
pag.
etc. Hæc omnia periphrastice explicant vim vocabuli hoc
esì, qui nullius imperium agnoscit; vel, qui neniinein habet superiorem, quod interpres Cyrilli interdum
vertit, inregnatus; interdum, minus recte, immortalis.
PATROL, GR. LXXVI.
ldcirco non arcuit eam a loco templi virginibus di
cato. Erat autem locus hic spatium, inter altare et
templum intermedium. Quando igitur audierunt
Regem ac Dominum omnis creaturæ ad humanam
nativitatem per incarnationem procedere, verili
me in regis potestatem atque imperium venirent,
cum qui hæc de partu testificatus erat, prope
ipsum altare sacerdotem sacrificant.
CAPUT XXVIII.
Cur glorificet vox angelorum deitatem in excelsis
visam, dicens: «Gloria in excelsis Deo, et in
terra pax **. ›
Ingentem lætitiam conceperunt angeli, pace terδὲ
ris ostens, quæ prius sublata fuerat, quæ spina
rum et tribulorum ferax, quæ belli sedes et damnatorum exsilium fuerat, ipsa pacem consecuta est.
O ingens miraculum! Veritas ex terra orta est";
ejusmodi dedit hominum terra fructum suum.
Atque hæc quidem fiunt præ beneplacito erga homines. Deus se humanæ naturæ miscet atque contemperat, ut sublimitati Dei humana quoque naLuma coaptetur.
se Luc. 1, 14. 81 Psal. LXXXIV,
PG 76:1067S. CYRILIA ALEXANDRINI ARCHIEP.
quædam asserentes. Dicebant enim, cum sacra τοιαῦτα. Εφασκον γάρ Επειδὰν κατ' εἰκόνα Θεοῦ
Seriptura hominem juxta imaginem Dei factum esse
dicat, credendum esse, Deum humana specie, sive
humana forma præditum esse. Quod omnino absurdum est, et extremæ impietatis eum, qui ita
sentire velit, convincens. 364 Est sane, et quidem
citra ullam controversiam, homo factus ad imaginem
Dei; similitudo vero haec non est corporea. Deus
enim incorporeus est, quod et Salvator ipse docet,
inquiens: c Deus spiritus est '.. Non itaque core
poreus, si spiritus est, neque formam corporis
præ se fert. Quod enim corporis expers est, formæ etiam expers est. Neque enim quantitas aut
Ngura in Deum cadit. Si vero juxta humani corporis naturam totius universi Deum esse contendunt, dicant, obsecro, an et pedes habeat, ut iis
inambulet; manus, ut earum ininisterio operetur;
et oculos, ut illorum ope videat. Quonam igitur
abit? aut e quibus locis in quæ transit, qui oinnia
implet? Ait enim: • Annon coelum et terram ego
impleo 3?» Aut quales ad operandum manus admovet, qui per vivens Verbum operatur et creat?
Et si, perinde ac nos, oculos in facie silos habet,
quæ a tergo sunt omnino non videt: sed cum
orientem versus ´s pectat, non videt quid ii qui occasum versus sunt agant: neque rursus, si in occasum oculos vertat, eos qui in oriente sunt conspicit. Pudet me certe hæc scribere: at vero ob
quorumdam ineptias, ego etiam ineptio, non quidem volens, sed ab iis eo adactus. Qui ergo hujuscemodi nugas effutiunt, tanquam stulti atque
ignorantes refrenentur, et ab iis quæ vires excedunt tractandis absistant, imo potius ne adversus
Deum deblaterent. Deus enim omnem creaturam
excedit, neque corpus est, neque figura sive forma
corporeis continetur, cum sit simplex, materiæ el
formæ expers: neque compositus ex partibus, vel
membris ut nos constans, imo spiritus, secundum
Scripturas, et omnia intuens, ubivis exsistens,
omniaque implens, et a nullo absens. Implet enim
coelum ac terram. Illud vero, hominem ad imaginem Dei factum esse, alium sensum ac significa-
• Joan. W, 21. • Jerem. xxiii, 33.
γενέσθαι τὸν ἄνθρωπον ἡ θεία λέγει Γραφή, χρή
πιστεύειν ὅτι ἀνθρωποειδές, ήγουν ἀνθρωπόμορφόν
ἐστι τὸ θεῖον· ὅπερ ἐστὶν ἀσύνετον παντελῶς, καὶ
τοῖς τῆς ἐσχάτης δυσσεβείας ἐγκλήμασιν ὑπενεγκεῖν
δυνάμενον τοὺς οὕτως ἑλομένους φρονεῖν. Εστι μὲν
οὖν, καὶ γὰρ ὁμολογουμένως, κατ' εἰκόνα Θεοῦ ὁ
ἄνθρωπος· ἡ δὲ ὁμοιότης οὐ σωματική. Ο γὰρ Θεός
ἀσώματός ἐστι. Καὶ τοῦτο διδάξει λέγων αὐτὸς ὁ Σω
τήρι Πνεῦμα ὁ Θεός.» Οὐκοῦν οὐκ ἐνσώματος, εἰ
πνεῦμά ἐστιν, οὐδὲ ἐν εἴδει σώματος. Τὸ γὰρ ἔξω
σώματος, ἔξω καὶ σχήματος εἴη ἄν. Αποσον γὰρ καὶ
ἀσχημάτιστόν ἐστι τὸ θεῖον. Εἰ δὲ νομίζουσιν, ὅτι
κατὰ τὴν φύσιν τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος ἐσχηματίσθη καὶ αὐτὸς ὁ ἐπὶ πάντων Θεός, λεγέτωσαν εἰ καὶ
αὐτὸς ἔχει πόδας, ἵνα περιπατῇ· χεῖρας, ἵνα δι' αὐτῶν
ἐργάζηται, καὶ ὀφθαλμοὺς, ἵνα βλέπῃ δι' αὐτῶν. Ποῦ
τοίνυν ἀπέρχεται; καὶ ἐκ ποίων τόπων εἰς ποίους
μεταβαίνει, ὁ τὰ πάντα πληρῶν; Εφη γάρ· «Μή
οὐχὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρῶ;, "Η ποίας
εἰς ἔργα χεῖρας κινεῖ, ὁ διὰ ζῶντος λόγου δημιουρ
γῶν; Καὶ εἰ καθ' ἡμᾶς ἔχει τοὺς ὀφθαλμοὺς ὡς ἐν
προσώπῳ κειμένους, οὐχ ὁρᾷ που πάντως τὰ ὀπίσω·
ἀλλ' ὅταν πρὸς ἀνατολὰς βλέπῃ, οὐκ οἶδε τί πράττουσιν οἱ ἐν δυσμαῖς· κἂν εἰς δυσμάς ἴδῃ πάλιν, οὐ
τοὺς ἐν ἀνατολαῖς ὁρᾷ. Ταῦτα καὶ γράφειν αἰσχύνο
μαι, διὰ δὲ τὴν τινῶν ἀπόνοιαν γέγονα ἄφρων, οὐχ
ἐκών, μᾶλλον παρ' αὐτῶν ἠναγκασμένος. Τοίνυν οἱ
ταῦτα φληναφοῦντες, ὡς ἀμαθεῖς ἐπιστομιζέσθωσαν,
καὶ μὴ ἀπτόμενοι τῶν ὑπὲρ δύναμιν, ἠρεμήτωσαν,
μᾶλλον δὲ τοῦ Θεοῦ μὴ καταλαλείτωσαν. Ὁ γὰρ Θεὸς
ὑπὲρ πᾶσαν κτίσιν ἐστὶν, οὔτε σῶμα νοούμενος, οὔτε
ἐν τύποις ἢ σχήμασι σωματικοῖς, ἀλλ' ἔστιν ἁπλοῦς,
ἄῦλος, ἀνείδεος, καὶ ἀσύνθετος, οὐκ ἐκ μερῶν, ἢ μετ
λῶν, ἢ μορίων συγκείμενος, καθάπερ ἡμεῖς πνεῦμα
δὲ μᾶλλον, κατὰ τὰς Γραφάς, καὶ τὰ πάντα ὑφορών,
πανταχοῦ ὤν, καὶ τὰ πάντα πληρῶν, καὶ οὐδενὸς
απολιμπανόμενος· πληροῖ γὰρ οὐρανὸν καὶ γῆν. Το
δὲ κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ τὸν ἄνθρωπον πεποιῆσθαι, ἑτέρας
εμφάσεις καὶ ὑπονοίας ἔχει· μόνος γὰρ αὐτὲς παρὰ
πάντα τὰ ἐπὶ τῆς γῆς ζῶα λογικός ἐστι, φιλοικτείρμων, ἐπιτηδειότητα πρὸς πᾶσαν ἔχων ἀρετὴν, λαχών
Ερασκον γάρ, etc. Expressis verbis dannat Cyrillus dementiæ et impietatis eos qui Deo bumanam speciem sive formam tribuunt; quod ipsum Isidorus Pelusiotes epist. 95 libri tertii aliis verbis ita
profert: Οἱ γὰρ ἀνθρωπόμορφον αυτό (subaudi τὸ Θεῖον, quod præcessit, hoc est, Deuni) ηγούμενοι,
πάμπαν ἠλίθιοι. Causam vero addit, quam Cyrillus omnisit. Επειδὴ τοῖς συγκαταβατικῶς εἰρημένοις πε
ριπλέκονται, καὶ οὐδὲν θειότερον ἐννοεῖν ἀνέχονται, quod videlicet iis quæ Deus dixit condescendens ad
nostrum captum eique se accommodans, adhærescentes, nihil divinius animo concipiant. Ubi etiam hoc
obiter notandum est: quod Cyrillus et Isidorus Pelusiotes to Ociov vocant, idem ab Isidoro paulo ante
eadem epistola τὸ κρείττον dici; quæ idem significare, Deum nimirum, idque tam apud Christiauos
auctores, quam apud τοὺς ἔξω, sive gentiles, notius est quam ut exemplis probari debeat. Quocirca id
quod Isidorus paulo antea dixerat, Κρεῖττον μὲν ποιοῦσιν οἱ τῷ κρείττονι μέρει τοῦ ἀνθρώπου τὸ κρεῖττον
παραβάλλοντες, ita vertendum erat: Melius quidem faciunt, qui meliori parii hominis Deum comparant.
Nam Isidorus, sui ipsius interpres, subjicit, "Αμεινον μὲν ποιοῦσιν, οἱ τῷ βελτίονι μέρει τοῦ ἀνθρώπου,
τουτέστι τῇ λογικῇ ψυχῇ (qua de re statim dicemus) τὸ θεῖον ἐξεικονίζοντες, ubi expresse τὸ κρείττον explical
per τὸ θεῖον. Monet vero me hic locus, loci Paulini in Epistola ad Hebræos cap. vi: Ανθρωποι μὲν γὰρ
κατὰ τοῦ μείζονος ομνύουσι, ubi κατὰ τοῦ μείζονος libens explicaver κατὰ τοῦ κρείττονος, eadem
significatione qua supra; quam tamen meam conjecturam doctiorum judicio subjicio.
PG 76:1069δὲ καὶ τὸ ἄρχειν ἁπάντων τῶν ἐπὶ τῆς γῆς, καθ' tionem in se habet. Sclus enim ipse præ cateris
ὁμοιότητα καὶ εἰκόνα Θεοῦ. Οὐκοῦν κατὰ τὸ ζῶον omnibus quæ in terris sunt animantibus, ratione
Οὐκοῦν κατὰ τὸ ζωον, etc. Cyrillus imaginem Dei in homine in hisce tribus statuit: primum,
quod sit animal rationale; deinde, quod sit creatus studiosus virtutis; tertio, quod imperium obtineat
in omnia terrena. Isid. Pel. eadem epistola subtilius hisce de rebus disputat, et primam illam rationem
similitudinis divinæ in homine, quam Cyrillus in anima rationali constituit, non satis probat, ita scribens:
Πλὴν οὐδ᾽ ἐκεῖνοι τὸ ἀκριβές, ὡς γε ἡγοῦμαι, δογματίζουσιν. ᾿Αρχῆς γὰρ καὶ βασιλείας ἐστὶν εἰκὼν ὁ
ἄνθρωπος, οὐκ οὐσίας· εἰ δὲ εὖ πράξει, καὶ ἀρετῆς. Εἰ γὰρ καὶ ἀθάνατον οριζόμεθα εἶναι τὴν νοερὰν
ψυχὴν, ἀλλ' οὐ τῆς θειοτάτης ἐκείνης καὶ ἀνάρχου φύσεως ὁμοούσιον, ἀλλὰ τοσοῦτον ἀπέχουσαν, ὅσον εἰκὸς
κτίσμα τοῦ κτίσαντος. Hoc est: Sed nec illorum, ut mea quidem fert opinio, exacie vera seulentia.
Principatus enim atque imperii imago est homo, non essentiæ; si vero recte fecerit, etiam virtutis Tametsi enim etiam immortalem esse statuimus intelligentem animam, nequaquam tamen divinissimæ illi et
principio carenti naturæ coessentialem; sed tantum abesse, quantum consentanee creatura a Creatore.
Præterea si anima est imago Dei, vult inde sequi Isidorus, etiam mulieris animam hoc ipsum esse;
contra quod facit Paulus dicens: Vir non debet velato esse capite. Est enim imago et gloria Dei: mulier
autem gloria viri. Sed de his judicent doctiores, ut et de hoc, quod Cyrillus to ad imaginem, et ad similitudinem, ἐκ παραλλήλου dicia esse censeat. Ita enim sub initium cap. 4 scribit: Διαχείμεθα γὰρ ἡμεῖς,
ὡς οὐδὲν ἕτερον τὸ κατ' εικόνα δηλοί, πλὴν ὅτι, καθ' ὁμοίωσιν· καὶ ὁμοίως, τὸ καθ' ὁμοίωσιν, τῷ κατ' εἰ
nora. Pelusiotes hæc distinguit, ita ut prius illud, ad imaginem, referendum sit ad creationem, posterius
vero, ad similitudinem, ascribendum sit creato. Atque hoc quidem declarari per hoc quod dictum sit in
principio, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; postea vero dictum sit, Et fecit hominem; ad imaginem Dei fecit illum, non adjecto, ad similitudinem, quæ quidem similitudo consistit in
voluntaria electione et studio virtutis.
De tertia etiam ratione imaginis Dei in homine, quæ consistit ἐν τῷ ἀρχικῷ πάντων τῶν ἐπὶ γῆς, pulchre disserit Isidorus, quo pacto initio quidem cum in eo divina imago eluceret, omnes feræ ei subjecta:
fuerint (ideoque etiam nomina eis imposuerit), posteaquam vero divinum mandatum transgressus fuit,
mutilatuin merito ipsius imperium fuerit; καὶ πάσης μὲν, ut ipse loquitur, οὐκ ἐξεβλήθη, ἵνα μὴ ἕωλος
ἡ χάρις εὑρεθῇ· ἡκρωτηριάσθη δέ. Οὐ γὰρ δίκαιον ἦν τὸν ἡττηθέντα, καὶ στεφανωθῆναι, ἀλλὰ τῷ φόβῳ
των θηρίων σωφρονισθήναι. Ηoc est, Neque enim omni imperio est ejectus, ne irrita plane et cassa esset
gratia, sed truncatus. Neque enim aquum erat, eum qui victus esset, etiam coronari, sed metu ferarum
castigari. Quod quidem probat exemplo Noe, ad quein, quando imaginem illam divinam cultu justitiæ
instaurasset, venerunt omnes feræ pristinam servitutem profitentes, et eum qui initio peccarat, pattemque imperii amiserat, propemodum incusantes.
Atque hæc quidem primo loco, de homine ad imaginem Dei creato ex Isidoro Pelusiota delibavimus.
Cum vero in epistolis Joannis Zonara ἀνεκδότοις, quarum supra mentionem feci, exstet uua ejusdem
fere argumenti, et ad explicationem Cyrilli non parum faciens, operæ pretium mihi facturus sum visus,
si illam huic loco insererem, qua studiosus lector frui possit, interea dum reliquæ ejusdem auctoris
epistolæ publici per me juris fiant (a). Est vero hæc epistola Zouaræ numero decima tertia, quæ sic
babet:
· Οτι μὲν οὖν κατ' εἰκόνα Θεοῦ ὁ ἡμέτερος ἔκτισται
νοῦς, καὶ ὅτι τὸ θεῖον ἐκεῖνο ἐμφύσημα την νοεράν
ἡμῶν ψυχὴν παραδόξως ἐδημιούργησεν, οὐδενὶ τῶν
ἁπάντων ηγνόηται. Ενεφύσησε γάρ, φησίν, εἰς τὸ
πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄν
θρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν. Καὶ ἦν μὲν εἰκὸς ἔχε
τότε συζήν ὁμοτιμίᾳ τὸν ἄνθρωπον, ὡς ἄντικρυς ἄγε
γελον ἄλλον, καὶ τοῦτον ἐκείνου διενηνοχέναι οὐδέν.
Αλλ' ἐπειδὴ τοῦ πεποιηκότος ἐπιλαθόμενοι τὰ ὑπὲρ
ἡμᾶς ἐφαντάσθημεν, κἀντεῦθεν ἀνάξιοι τῆς ἀγγελι
τῆς ἐκείνης εὑρέθημεν καταστάσεως, φυσικαῖς ἀνάγ
καις οἱ τάλανες, καὶ πάνυ δικαίως, έκτοτε συνεζεύ
χθημεν, ὡς ἐντεῦθεν ἀσθενῶς διακειμένους ἡμᾶς τῆς
ἁμαρτίας επιμεμνήσθαι καὶ ἄκοντας, δι᾿ ἣν τῶν θείων
ἐκείνων χαρίτων γυμνωθῆναι κατεδικάσθημεν. Εν
μέν τοι καὶ τὸ πάντων ἐξαίρετον, αὐτὴ δηλονότι ἡ
φρόνησις, κατὰ φυσικὴν ἀκολουθίαν ἀνθρώποις ἄρτι
παρέπεται. Καὶ μή μοι λέγε κατὰ τὸν σοφὸν Σολομῶντα, ὅτι καὶ σπάνια ταῦτα, καὶ περὶ τούτων ἐξω
ετάζειν οὐ χρή· καὶ τοῦ λόγου μου μάρτυρες απαν
ράγραπτοι, ὁ Σιναΐτης τε καὶ θεῖος Αναστάσιος, ὁ
τῆς Κλίμακος ἁγιώτατος Ιωάννης, καὶ πρὸς τούτοις
ὁ μέγας Βασίλειος, τὴν εὐφυΐαν τε ὁμοῦ καὶ εὐμά
θείαν, φυσικὰ λέγοντες προτερήματα. Εφ' ᾧ καὶ
οὕτω μὲν ἐκεῖνοι, ἄλλος δὲ ἄλλον κατά τε λόγου
ὑπερέχει καὶ σύνεσιν. Καὶ τούτου χάριν μὴ θαύμαζε,
μηδὲ λέγε, Πῶς ὁ κατ' εἰκόνα Θεού δημιουργηθείς
ἡμέτερος νοῦς, λογικὸς, αὐτεξούσιος, ἀόρατος, ἀκα
τάληπτος, πρὸς δὲ καὶ ἀπερίγραπτος, εἴπερ εἰς τῶν
λογισμῶν ἀποβλέψαι μεν φαντασίαν, κατὰ τὸν θειότα -
τον Κύριλλον, οὐκ ἐπίσης πᾶσι δεδώρηται, ἀλλ' ᾧ
Quod quidem ad imaginem Dei mens nostra formata sit, et quod divina illa insufatio animam intelligentem admirabiliter crearit, nemo omnium est
qui ignoret. Insuflavit enim, inquit, in faciem ipsius
spiraculum vitæ, et factus est homo in animam
virentem (Gen. 11, 7). Ac par quidem erat exinde
æqualitate honoris frui hominem, ut manifeste
angeli ipsi et homo hac ratione nihil differrent. Sed
postquam obliti Creatoris, quæ supra nos sunt imaginati sumus, atque ex hoc indigni angelico illo
statu sumus declarati, naturalibus necessitatibus
miseri, et quidem juste adinodum, ex illo tempore
obnoxii facti sumus, ut inde nos infirmitate laborantes, peccati recordaremur etiam inviti, pèr quod
divinorum illorum beneficiorum privatione multati
sunius. Unum quidem et omnium maxime eximium,
intellectus nimirum, naturali consequentia homines
comitatur. Ac ne mihi dicas juxta sapientem Salomonem, quod et rara hæc, et de his inquirere
non oportet. Et sermonis quidem hujus testes mihi
omni exceptione majores Sinaites et divinus Anastasius, sanctissimus ille Joannes auctor Κλίμακος,
sive Scala spiritualis, et præter hos magnusille Basilius, dicentes, ingenii bonitatem et docilitatem,
naturales esse prærogativas. Idcirco (sic enim etiam
¡lli) alius aliuin ratione atque intellectu superat.
Quamobrem ue admireris, neque dicas: Quo pacto
ad imaginem Dei creata uens, rationalis, sui arbitrii, invisibilis, incomprehensibilis, ac præterea
incircumscripta (si quidem in cogitationis imaginationem respiciamus), juxta divinissimum Cyrilluın,
(a) Promissis non stetit, morte, ut videtur, præventus; nec alius post eum hanc provinciam suscepit. Edit.
PG 76:1071præditus est, misericors, et ad omne virtulum είναι λογικόν, καὶ καθὸ φιλάρετον, καὶ τῶν ἐπὶ γῆς
genus bene comparatus: imperium etiam obtinet ἀρχικόν, ἐν εἰκόνι λέγεται πεποιῆσθαι Θεοῦ. Εἰ δ
in omnia quæ orbis complectitur, juxta similitu- νομίζουσι κατὰ τὸ σχῆμα τοῦ σώματος λέγεσθαι τὴν
non æqualiter omnibus est data, sed aliis plus inest
intelligentiæ, aliis minus, et alii prorsus meute
sunt capti? Mens enim revera una est atque eadem
ex Deo, et aequaliter omnibus hominibus tributa;
Faciamus enim, inquit, hominem ad imaginem nostram et ad similitudinem (Gen. 1, 26). Talis tamen
cum sit, secundum instrumenti forinationem (instrumentum vero mentis est cerebrum) etiam operationes suas profert. Quemadmodum enim sol hic
aspectabilis, splendidissimus quidem a Creatore est
creatus, ut illinc universum orbem terrarum immenso suo splendore illuminet; verumtamen pro
ratione aeris sive tenuis sive crassi radios suos ad
nos emittit: ita et mens nostra secundum qualitatem instrumenti, etiam operationem suam exerit
atque declarat. Quod vero mentis nostræ splendor a
carnali hac crassitie obumbretur, quemadmodum
sol a nube, consequens ad hæc constitutio manifeste declarat. Hline lit ut alter alteri hodie præstet et
ratione et intellectu. Atqui ne hac de causa te opponas Creatori, eumque ob hanc inæqualitatem
incuses. Hujuscemodi enim inæqualitas summam
æquabilitatem omnibus conciliavit. Nisi enim học
ita esset, plures ad obedientiam adduci non possent, neque insipiens etiam invitus sapienti subderetur. Atque hæc quidem natura facit suo ipsius
ductu et consequentia, quemadmodum magnus ille
Basilius ait, et ipsa per omnia permeat convenienter divino mandato quod initio creationis
est pronuntiatum. Attende enim, si placet, iis
quae dicta sunt. Dixit in principio Deus, Producal
terra herbam (ibid. 11). Fix illo tempore non cessat
terra singulis anuis, mandati illius veluti memor,
gravidante suo sinu herbas in ortum proferre.
Cæterum si quidem etiam divinam vocem audivit,
sed naturaliter ex illo tempore, opus suum facere
mon desinit. Atqui animadverte accurate. Ubi enim
saxosa est et aspera terra, et refractaria, et culturam non admittens, hujusmodi prorsus est sterilis,
et ad opus suum præstandum inepta: ubi autem
pinguis pariter est et fertilis, ibi etiam magnam
herbarum vim profert. Hoc ipsum vero etiam in
muliebri utero est videre. Crescite enim, dixit, et
multiplicamini (ibid. 28). Idcirco etiam ex mutuo
conjugum congressu, huinanum genus in multitudinem excrescit. Cæterum ubi qualicunque intemperie laborat uterus, sterilis omnino est ejusmodi et
ad gignendam prolem parum apta. Similiter itaque
de proposita quaestione operæ pretium est te statuere. Tametsi enim etiain dixit Deus, Faciamus
hominem ad imaginem nostrum (imago autem Dei,
ut supra diximus, est nostra mens), prout tamen
dispositum est instrumentum, ita etiam suum opus
exercet. Quocirca si sanum beneque affectum fuerit
instrumentum, secundum naturam etiam mens
operatur. Corrupto vero illo quomodocunque, mens
quoque suis operationibus præstandis non est apta,
etiamsi ipsa in se nihil damni acceperit. Et queinadmodum videre licet in citharœedo et cithara, harmoniam quidem instrumenti frequenter dissonare, p=
sius vero artificis nulla ex parte artem oblædi: ita
eliam in nostra mente et in ipso instrumento per quod
ipsa operari consuevit, citra nullum discrimen lieri
existima. Quocirca mens quidem omnibus est eadem,
juxta comparationem cum, sole institutam, quia ex
divina constat insulllatione: instrumenta vero differunt, utpote ex quatuor elementis constitutionem
suam habentia, et prout illa affecta sunt, ita etiam
mens operatur. Et amplius ne mireris. Omnino
μὲν πλείων ή φρνησις πρόσεστιν, ὁ δὲ φρενών ενα
δειαν κέκτηται, καὶ παραπαίουσιν αὖθις ἕτερος,
Νοῦς μὲν γὰρ ἀληθῶς εἷς καὶ αὐτὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ
κατὰ ισότητα τοῖς ἀνθρώποις πάσι κεχάρισται·
Ποιήσωμεν γὰρ, φησὶν, ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα
ἡμετέραν καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν. Αλλ' ὅμως ἡ τοιοῦτος
κατὰ τὴν τοῦ ὀργάνου διάπλασιν ὄργανον δὲ νοός, ὁ
ἐγκέφαλος ) καὶ τὰς ἐνεργεία; αὐτοῦ παραδείκνυσιν.
Καθάπερ γὰρ ὁ αἰσθητὸς οὗτος ήλιος λαμπρότατος
μὲν ἔκτισται παρὰ τοῦ Δημιουργοῦ, ὡς ἐντεῦθεν τὸ
περίγειον ἅπαν καταφωτίζειν τῇ ἀπλέτῳ λαμπρότητ
άλλ' ὅμως κατὰ τὴν τοῦ ἀέρος εἴτε λεπτότητα, είτε
παχύτητα, πρὸς ἡμᾶς τὰς ἀκτῖνας ἀφίησιν· οὕτω καὶ
ὁ ἡμέτερος νοῦς κατὰ τὴν ὀργάνου ποιότητα, καὶ τὴν
αὐτοῦ ἐνέργειαν δείκνυσιν. Οτι δὲ ἡ τοῦ νοὸς ἡμῶν
ἔλλαμψις ὑπὸ τοῦ σαρκίνου τούτου συνεσχίασται
πάχους, καθάπερ ὑπὸ νέφους ὁ ἥλιος, ἡ μετὰ ταῦτα
κατάστασις ἀριδήλως τοῦτο παρίστησιν. Οθεν καὶ
ἄλλος ἄλλου σήμερον ὑπερέχει, κατά γε λόγον καὶ
σύνεσιν· καὶ τούτου ἕνεκεν μὴ ἀντίπιπτε, μηδὲ κατ
ηγόρει τοῦ Δημιουργοῦ τῆς ἀνισότητος ἕνεκεν· ἡ τοι
αὐτὴ γὰρ ἀνισότης ισονομίαν τοῖς πᾶσι προὐξέντ
σεν. Εἰ μὴ γὰρ τοῦτο ἦν, οὐκ ἂν οἱ πλείους εἰς ὑπό
ταγὴν κατεφέροντο· οὐκ ἂν ὁ ἄφρων καὶ ἄκων τῷ
συνετῷ ὑπετάσσετο. Καὶ ταῦτα μὲν ἡ φύσις ποιεῖ
κατὰ τὴν ἑαυτῆς ἀκολουθίαν, ὡς ὁ μέγας ἔφη Βασί.
λειος. Οἰκείως θείῳ προστάγματι κατὰ πάντων αὐτὴ
χωρεῖ διὰ πάντα, ἀρχῆθεν λαληθέντι τῆς κτίσεως -
καὶ πρόσχες, εἰ βούλει, τοῖς λεγομένοις. Εἶπε κατ'
ἀρχὰς ὁ Θεός· Ἐξαγαγέτω ἡ γῆ βοτάνην. Ἐκ τότε
λοιπὸν οὐ παύεται ἡ γῆ καθ' ἕκαστον ἔτος, τῆς φωνῆς
ἐκείνης οἱονεὶ μεμνημένη, βοτάνας τε ἐγκυμονεῖν
καὶ πρὸς γένεσιν ἄγειν αὐτάς. Πλήν εἴ γε καὶ θείας
ἤκουσε φωνῆς, ἀλλὰ φυσικῶς ἐκ τότε τὸ ἔργον αὐτῆς
οὐ διαλείπει ποιοῦτα· καὶ ὅρα νουνεχῶς· ἔνθα γάρ
πετρώδης ἐστὶ γῆ, καὶ σκληρά, καὶ ἀντίτυπος, ή
τοιαύτη παντάπασιν ἄκαρπος, καὶ πρὸς τὸ ἑαυτῆς
ἔργον ἀνεπιτήδειος· ἔνθα δὲ λιπαρά τε καὶ εὔκαρπος,
ἐκεῖσε καὶ πλῆθος βοτανῶν ἀναδίδοται. Αὐτὸ δὲ τοῦτο
καὶ ἐπὶ τῆς γυναικείας μήτρας ἔστιν ἰδεῖν. Αὐξά
νεσθε μὲν γὰρ, εἶπεν ὁ Θεὸς, καὶ πληθύνεσθε. Εφ'
ᾧ καὶ συμπλεκομένων ἀλλήλων συνεύνων, εἰς πλῆθος
τὸ ἀνθρώπων γένος επαύξεται. Αλλ' ἔνθα δύσκριτος
εὑρεθείη ὅπως δήποτε μήτρα, στεῖρα παντάπασιν
ἐστι τοιαύτη, καὶ πρὸς τεκνογονίαν ὅλως οὐκ εὔθετος.
Οὕτω μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος δια
νοεῖσθαι ἄξιον. Εἰ γὰρ καὶ εἴρηκεν ὁ Θεός· Ποιήσω
μεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν (εἰκὼν δὲ τοῦ
Θεοῦ, ὡς ἄνωθεν εἴρηται, ὁ ἡμέτερος νοῦς), ἀλλ'
ὅμως κατὰ τὴν ὀργάνου διάθεσιν, καὶ τὴν αὐτοῦ
ἐνέργειαν δείκνυσι. Ταύτῃτοι καὶ ὑγιῶς μὲν ἔχοντος
τοῦ ὀργάνου, κατὰ φύσιν καὶ ὁ νοῦς ἐνεργεῖ· παρα
φθαρέντος δὲ αὐτοῦ ὅπως δήποτε, τηνικαῦτα καὶ ὁ
νοῦς ταῖς αὐτοῦ ἐνεργείαῖς οὐκ εὔθετος, εἰ καὶ καθ᾽
ἑαυτὸν αὐτὸς μηδὲν παραβλάπτεται. Καὶ καθάπερ
ἐπὶ κιθαρῳδοῦ καὶ κιθάρας ἔστιν ἰδεῖν, τὴν μὲν ἀρ
μονίαν τοῦ ὀργάνου πολλάκις διαφωνεῖν, αὐτὸν
τὸν τεχνίτην ἐν μηδενὶ τὴν τέχνην παραβλαπτόμε
νον· οὕτω δὴ κὰν τῷ ἡμετέρῳ νοῖ καὶ αὐτῷ τῷ ὅλο
γάνῳ δι᾿ οὗ είωθεν αὐτὸς ἐνεργεῖν, ἀπαραλλάκτως
νόμιζε γίνεσθαι. Ὥστε νοῦς μὲν ὁ αὐτὸς ἅπασι κατά
τὴν τοῦ ἡλίου εἰκόνα, ὅτι διὰ τοῦ θείου συνέστηκεν
ἐμφυσήματος· τὰ ὄργανα δὲ διενήνοχεν, ὡς ἐκ τῶν
τεσσάρων στοιχείων τὴν σύστασιν ἔχοντα· κατ' αὐτὰ
λοιπὸν καὶ ὁ νοῦς ἐνεργεῖ. Καὶ πλέον μὴ θαύμαζε.
Καὶ γὰρ πάνυ συμφερόντως, ώς είρηται, τοῖς τέσσαρτι
στοιχείοις ἐπέτρεψε κατ' ἀρχὰς ὁ Θεὸς ὁμοῦ τε συν
έρχεσθαι, καὶ τὸν χοϊκὸν ἄνθρωπον ἀποτελεῖν τουτονί.
Ἐντεῦθεν ἡ τῶν σωμάτων ἡμῶν διαφορά, ὡς εὐπε
&
PG 76:1073αἰκόνα, οὐδὲν λυπεῖ καὶ τοῖς τῶν ζώων ἀλόγοις σύμ- diuem atque imaginem Dei. Quatenus igitur est
μορφον εἶναι λέγειν τὸν Θεόν. Ὁρῶμεν γάρ, ὅτι καὶ
αὐτὰ ἐκ τῶν αὐτῶν ἡμῖν μορίων εἰσὶ, πόδας ἔχοντα,
καὶ ὀφθαλμοὺς, καὶ ῥῖνας, καὶ γλῶσσαν, καὶ τὰ
ἕτερα τῶν τοῦ σώματος μελῶν. Τοίνυν ἡ σὴ θεοσέ
βεια παυέτω τοὺς τοιούτους, μᾶλλον δὲ καὶ ἐπιτιμάτω τοῖς τοιαῦτα φληναφεῖν ειωθόσιν. Ακούω δὲ
ὅτι εἰς ἁγιασμὸν ἀπρακτεῖν φασιν τὴν μυστικὴν εὐ
λογίαν εἰ ἀπομένοι λείψανον αὐτῆς εἰς ἑτέραν
BON. VULCANII
τῶς ἅπαντας ὑπ' ἀλλήλων γνωρίζεσθαι. Οὐδὲ γὰρ
ἐπὶ τοσοῦτον ὁ ἡμέτερος νοῦς ὑγιὲς ἄρτι τὸ διακρι
τικὸν κέκτηται, ὡς καὶ συσσήμων ἄνευ τὴν ἁπάντων
ἔχειν κατάληψιν. Ὥστε εἰ τὸν αὐτὸν ἕνα εἶχον ἅπαντες
χαρακτήρα, οὐχ ἡ τυχοῦσα ἂν τῷ βίῳ τούτῳ συνέπεσε σύγχυσις. Ταῖς οὖν ἀσθενείαις ἡμῶν ἡ θεία
βοηθοῦσα Πρόνοια, τῇ τῶν στοιχείων συγκράσει για
νεσθαι συνεχώρησε καὶ αὐτὸ τὸ τῶν σωμάτων διά
φορον. Εντεῦθεν συνετοὶ καὶ ἀσύνετοι, ἰσχυροὶ καὶ
ἀνίσχυροι, τολμηροὶ καὶ δειλοί· ἐντεῦθεν νοσώδεις
εἰσὶ καὶ μὴ τοιοῦτοι οἱ ἄνθρωποι, μακρόβιοι ἄλλοι,
καὶ ἕτεροι ταχυθάνατοι. Καὶ τοῦτό ἐστιν ὅπερ ὁ μέσ
γας Κύριλλος έλεγεν: Εἴασε δὲ μετὰ τὴν ἀπόπτωσιν
ἕκαστον ὁ Θεὸς τὴν ἑαυτῶν ζωὴν ἐκπληροῦν ὡς ἂν
Έτυχε κράσεως. Τίνος δὲ ἕνεκεν συνεχώρησε ταῦτα
γενέσθαι κατ' ἀρχὰς ὁ Θεός; ὡς ὁμοῦ μὲν καὶ τῆς
ἀρχαίας ἐκείνης επιμεμνήσθαι διαγωγής, κἀντεῦθεν
τῆς ἀβουλίας ἑαυτοὺς ταλανίζειν· ὁμοῦ δὲ καὶ τάξει
τινὶ τὰ πάντα καὶ ῥυθμῷ διεξάγεσθαι, καὶ τούτους
μὲν ἄρχειν, ἐκείνους δὲ πάλιν ἄρχεσθαι, καὶ μὴ ἄλλον
ἄλλου διὰ τὴν ἰσότητα επαίρεσθαι. Εἰ δὲ ταῦτα οὔτ
τως ἔχει, μὴ ἐπὶ πλεῖον τὴν θείαν περιεργάζου σου
φίαν, ὅτι ἀνεξερεύνητος αύτη· καὶ ἡ δοκοῦσα τοῖς
πολλοῖς ἀνισότης ισονομίαν ἐπὶ πᾶσι παραδόξως
χαρίζεται.
animal præditum ratione, 365 et qua ratione est
amans virtutis, iisque quæ in terra sunt imperans,
ad imaginem Dei factus esse dicitur. Si vero ratione formæ corporeæ imaginem dici censent,
nihil obstiterit, quominus eadem cum brutis animantibus forma Deum esse dicamus. Videmus enim
ea iisdem quibus nos partibus constare; cum pedibus, oculis. naribus, lingua aliisque corporis
NOTÆ
enim conducibiliter, ut dictum est, quatuor elemen
tis permisit in principio Deus, et simul congredi,
et terrenum hunc hominem perficere. Hinc orta est
corporum nostroruin differentia, ut facile omnes a
sese mutuo cognoscantur. Neque enim mens nostra
adeo sana ac firma, integraque discernendi facultate prædita est, ut oninia absque consignificativis cognoscat. Quocirca si unam atque eam
dem omnes habuissent formam, non levis atque
exigua confusio huic vite accidisset. Divina itaque
Providentia nostris infirmitatibus subveniens, permisit ut commistione elementormin, ipsa etiam
corporum differentia efficeretur. Hinc intelligentes
et stulti, robusti et debiles, audaces et timidi; hinc
morbidi sunt, et non tales, homines; alii longi, et
alii brevis ævi. Atque hoc est quod magnus ille
Cyrillus dixit: Permisit autem Deus, ut post lapsum
unusquisque vitam suam traduceret pro ratione
misturæ sive temperaturæ quam est nactus. Qua
vero de causa permisit hæc fieri in principio Deus?
ut simul quidem et veteris illius vitæ recordaremur,
atque hinc temeritatis nos ipsos damnaremus:
simul vero etiam ordine quodam et congruenti
modo omnia regerentur: atque hi quidem imperarent, illi vero subditi imperio essent, et ne alius in
alium propter æqualitatem insurgeret. Si vero hæc
ita se habent, ne amplius in divinam sapientiam curiose inquiras, quæ est imperscrutabilis. Nam ea
que multis videtur esse inæqualitas, summam in omnibus æquabilitatem conciliat.
'Ακούω δὲ ὅτι εἰς ἁγιασμὸν ἀπρακτεῖν φασιν τὴν μυστικὴν εὐλογίαν. De mystica lac benedictione, et mysteriorum Christi natura, exstat etiam Joannis Zonaræ epistola, tricesima secunda, quæ
ita habet:
Οίδαμεν οὖν, ἀγαπητέ, ὅτι τῷ ἰδίῳ παρασυρόμε
να λογισμῷ τινες, καὶ περὶ τῆς φύσεως τῶν ἀχράντων τοῦ Χριστοῦ μυστηρίων οὐ μικρῶς ἀμφιβάλλουσι
ποτὲ μὲν ἄφθαρτον ἀποκαλοῦντες, ὡς ἀθανάτου ζωῆς
παρεκτικόν, ποτὲ δὲ φθαρτὴν εἶναι διισχυρίζονται,
ἐπειδὴ δαπανάται τοῖς ὁδοῦσιν ἡμῶν καὶ βιβρώσκε
ται. Ταύτητοι καὶ πολλὰ μὲν ἐπιχειροῦσι λέγειν οἴκοθεν, ἀσυλλόγιστα δὲ παίζειν, ὡς ἔοικεν, ἐν οὐ παικτικοῖς, καὶ γελᾷ, ἐν ἀγελάστοις, οὐκ ἀσφαλῶς προαγόμενοι. Αλλὰ μὴ κατ' ἐκείνων, ἀγαπητέ, τὰ θεῖα
καὶ αὐ πολυπραγμόνει μυστήρια· μή, οἷα τεθαρρηκώς
ἑαυτῷ ὑπὲρ τὰ ἐσκαμμένα πηδάν, εἴτε φθορᾶς ἀνωτέρα ἐστὶν ἡ ἁγία τοῦ Χριστοῦ μετάληψις, εἴτε καὶ
πρόσκαιρος αὐτή, περιεργαζόμενος. Τὰ γὰρ τοιαῦτα
σιωπῆς μᾶλλον ἢ ἐξετάσεως υπάρχουσιν άξια. Πλην
μὴ ἐπὶ τοσοῦτον ἀμφιβαλλέτω σου ὁ λογισμός, τῷ
μὲν αὐτῶν ὡς εὐσεβεῖ δῆθεν προσκείμενος· τὸ δὲ
πάλιν, ὡς ἀσεβὲς, μὴ παραδεχόμενος. Εὑρήσεις γὰρ
ἐπὶ τῆς κοινωνίας ταύτης ἀμφότερα, εί γε καθολικῶς
ἐξετάζεις τοῦ λόγου την δύναμιν. Ὁ μὲν οὖν ἄρτος
τῆς προθέσεως, αὕτη ἐστὶν ἐκείνη ἡ τοῦ Χριστοῦ
σάρξ, ή σφαγισθεῖσα τότε καὶ τῷ τάφῳ δοθεῖσα. Καὶ
δῆλον ἐξ ὧν αὐτὸς ἔλεγε τοῖς ἀποστόλοις ὁ Κύριος,
ἡνίκα τὰ τῆς καινῆς Διαθήκης υπετίθει μυστήρια.
Τούτων γὰρ μεταδιδοὺς αὐτοῖς, ἔλεγε· Λάβετε, φά
γετε, τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου τὸ ὑπὲρ ὑμῶν·
κλώμενον εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν. Πρόσεχε οὖν εἰ
μὴ φθαρτὴ ἐτύγχανεν ἡ τοῦ Κυρίου σάρξ, οὐκ ἂν
υπέπεσε τῇ τοῦ θανάτου φθορά. Τὸ γὰρ ἄφθαρτον
πάσης ἀνώτερον ὑπάρχει φθορᾶς. Οὕτω μὲν οὖν καὶ
ὁ τῆς προθέσεως ἄρτος φθορά ὑποκείμενος, ἅτε σὰρξ
Scimus itaque, o dilecte, quod nonnulli, proprio
suo sensu abrepti, etiam de natura immaculatorum
Christi mysteriorum non parum dubitant: interdum quidem incorruptibilem vocantes, quippe qua
æternam vitam præbeat; interdum vero corruptibilem esse affirmant, siquidem dentibus nostris absu
mitur et comeditur. Quocirca etiam multa quideın
ex suo sensu dicere conantur, ad inconsiderate
vero ludendum, uti videtur, in non ludicris, et ridendum in minime ridiculis non luto provecti. At
tu, ne instar illoruin, dilecte, divina mysteria
curiose inquiras: ne, ut tibi ipsi confisus, septa
transilias, au corruptione superior saucta Christi
perceptio sit, annon etiam temporaria eadem sit,
auxie nimis inquirens: hæc enim talia silentio
potius quam inquisitione sunt digna. Cæterum, ne
tantopere sensus tuus dubitet, alteri quidem eorum
ut pio adhærescens, alterum ut impium rejiciens.
Comperies euim in communications hac utrumque,
si modo catholice vim dicti investigaveris. Panis
itaque propositionis, ipsa est illa Christi caro quæ
mactata tum et sepulcro mandata fuit. Quod quidem
manifestum est ex iis quæ Dominus ipse apostolis
dixit, cum novi Testamenti mysteria institueret.
Hæc enim ipsis communicans, dixit: Accipite, comedite, hoc est corpus meum pro vobis fractum in
remissionem peccatorum (Matth. xxvi, 26-28). Animadverte igitur. Si non corruptibilis exstitit Christi
caro, non utique subjecta fuit corruptioui mortis.
Quod enim incorruptibile est, omni corruptione
superius exsistit. Euidem itaque ad modum etiam
PG 76:1075membris sint praedita. Coerceat itaque tua pietas ἡμέραν. Μαίνονται δὲ ταῦτα λέγοντες· οὐ γὰρ ἀλejusmodi homines, imo vero animadvertat in eos,
qui tales nugas comminisci solent. Porro alios etiam
esse audio, qui mysticam benedictionem nihil ad
sanctificationem juvare dicant, si quid ex ea flot
reliqui in alium diern. Insaniunt vero, qui hæc asserunt: neque enim alteratur Christus, neque
sanctum ejus corpus immutatur; sed benedictionis
vis ac facultas, et vivifcans gratia, perpetua in ipso
exsistit. Oberrant vero etiam alii quidam, ut narrant, soli precationi vacare se profitentes, et nihil
operantes, segnitiei suæ victusque quærendi facilitati, pietatem prælerentes, perperamque sentientes, quando ipsi meliore conditione quam sancti
apostoli esse volunt, qui quidem operabantur cum
eis tempus ad id vacuum esset, laborabant vero
etiam in verbo Dei. At quo pacto obliti sunt beati
Pauli, ad quosdam ita scribentis: • Audio enim
obambulare in vobis nonnullos nihil operantes, sed
curiose agentes *?, Ecclesia igitur eos qui hoc
Saciunt non admittit. Oportet enim procul dubio
assidue precationi vacare eos qui in monasteriis
solitariam vitam degunt. Nibil autem obstat, imo
vero consultissimum est, operari, ne aliis sis oneri,
• Thess. 131, 11.
λοιοῦται Χριστός, οὐδὲ τὸ ἅγιον αὐτοῦ σῶμα μεταβληθήσεται, ἀλλ' ἡ τῆς εὐλογίας δύναμις, καὶ ἡ
ζωοποιός χάρις διηνεκής ἐστιν ἐν αὐτῷ. Περιέρχονται
δὲ καὶ ἕτεροί τινες (β), ὡς φασι, μόνη σχολάζειν τῇ
προσευχή προσποιούμενοι, καὶ οὐδὲν ἐργαζόμενοι,
καὶ ἔκνου πρόφασιν καὶ πορισμοῦ τὴν εὐσέβειαν
ποιοῦνται, οὐκ ὀρθὰ φρονοῦντες· ἐπεὶ λεγέτωσαν
ἑαυτοὺς καὶ τῶν ἁγίων ἀποστόλων κρείττονας, οἱ
εἰργάζοντο μὲν ἐνδιδόντος αὐτοῖς τοῦ καιροῦ τὴν εἰς
τοῦτο σχολὴν, ἔκαμνον δὲ καὶ εἰς τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ.
Πῶς δὲ καὶ ἐπελάθοντο τοῦ μακαρίου Παύλου πρός
τινας γράφοντος· «Ακούω γὰρ ἐν ὑμῖν τινας περι
πατεῖν μηδὲν ἐργαζομένους, ἀλλὰ περιεργαζομέν
νους;» Οὐκ ἀποδέχεται τοίνυν τοὺς ὁρῶντας τοῦτο
ἡ Ἐκκλησία. Δεῖ μὲν γὰρ ὁμολογουμένως εὔχεσθαι
συντόνως τοῖς ἀσκητηρίοις ένηρεμοῦντας· λυπεῖ δὲ
οὐδὲν, μᾶλλον δὲ καὶ ἄγαν ὠφελιμώτατόν ἐστι τὸ
εργάζεσθαι, ἵνα μὴ ἐπαχθῆς ἑτέροις εὑρεθῇ, τοὺς
αὐτῶν ἱδρῶτας εἰς ἰδίαν δεχόμενος χρείαν, δυνηθῇ
δὲ καὶ ἀπὸ τῶν αὐτοῦ πόνων χήραν καὶ ὀρφανόν και
ραμυθήσασθαι, καί τινας ἀσθενοῦντας τῶν ἀδελφῶν.
Εἰ δὲ καλὸν νομίζουσι τὸ ἔργων μὴ ἅπτεσθαι, ὅταν
ζηλώσωσι πάντες τὰ αὐτὰ, τίς ὁ τρέφων αὐτούς;
ὧν ἀληθῶς τοῦ Χριστοῦ, καὶ τέμνεται τοις οδούσιν
ἡμῶν καὶ ἀλήθεται. Εἰ γὰρ ἄφθαρτος ἦν, οὐκ ἂν
ἐδέχετο τομὴν οἰανδήτινα, οὔτ᾽ ἂν ὅλως παρ' ἡμῶν
ἐβιβρώσκετο. Πλὴν μὴ ἐπιστυγνάσης, μηδὲ βαρὺ δόξῃ
σοι καὶ φορτικὸν τὸ λεχθέν. Εἰ γὰρ καὶ φθορὰν
ἤκουσας ἐπὶ τῆς θείας ταύτης καὶ φρικτῆς μεταλή
ψεως, ἀλλὰ καὶ ταύτῃ ἀφθαρσία εφέπεται ὕστερον,
ὡς ὁ λόγος γνωρίσει σοι. Η γὰρ τοῦ Κυρίου σάρξ, εἰ
καὶ θανάτῳ περιέπεσεν, εἰ καὶ τῷ τάφῳ δοθῆναι
ἔφθασεν, οὐχὶ καὶ διαφθορὰν ὑπέστη, κατὰ τὸν εἰπόντα
Προφήτην· Οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. Τῇ γὰρ θεότητι φυλαχθεῖσα, παντάπασι
γέγονεν ἄφθαρτος· οὕτω καὶ ὁ τῆς προθέσεως ἄρτος
μετὰ τὸ δαπανηθῆναι τοῖς ὁδοῦσι καὶ τῷ οἰσεφάγῳ,
καθάπερ τάφῳ, παραδοθῆναι, πρὸς ἀφθαρσίαν ἀναχωρεί, κατὰ τὸν Δαμασκηνὸν Ἰωάννην, τῇ τῆς ψυχῆς
οὐσίᾳ κατατασσόμενος. "Ενθεν τοι καὶ ἐκδημήσαι τῶν
ὧδε μέλλοντες, ἐὰν τύχωσι μετασχόντες ἐν καθαρά
συνειδήσει τῶν ἁγίων τοῦ Χριστοῦ μυστηρίων, ὑπ'
ἀγγέλων δορυφορούμενοι ἀπάγονται, δι' ἐκεῖνο πάντως
τὸ ληφθέν, ὡς ὁ θεῖος ἔφη περὶ τούτου Χρυσόστομος.
'Αλλ' ὅρα κανταῦθα φιλανθρωπίαν Θεοῦ. Ἐπειδὴ γὰρ
ὁ πολυμήχανος δράκων διὰ γεύσεως ἡμῖν ἐφῆκε τὸν
όλεθρον· διὰ γεύσεως αὖθις καὶ τὰ τῆς θεραπείας
ἐπινενόηται. "Οθεν οι μακρύνοντες ἑαυτοὺς ὁπωσδή
ποτε τῆς ἁγίας τοῦ Χριστοῦ κοινωνίας, μετὰ τῶν
ζώντων εἶναι ὅλως οὐ δύνανται. Καὶ τοῦτο δηλῶν ὁ
Κύριος ἔλεγεν· Ἐὰν μὴ φάγητε τὴν σάρκα τοῦ
Υιοῦ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ πίητε τὸ αἷμα αὐτοῦ, οὐκ
ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς. Οὐκοῦν ἐκκαθάρωμεν ἑαυ
τούς, καὶ τῇ πνευματικῇ τραπέζῃ προσέλθωμεν, καὶ
οὕτω τροφῆς ἀθανάτου γενόμενοι μέτοχοι, καταντή
σομεν ἐν (α) Χριστῷ Ἰησοῦ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα
εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
panis propositionis corruptioni obnoxius, utpote
caro exsistens vere Christi, et secatur dentibus
mostris, et molitur. Si enim incorruptibilis erat,
non admisisset sectionem qualemcunque, neque
oinnino nobis comesta esset. Cæterum ne contristeris, neque grave tibi atque onerosum hoc diclumn videatur. Tametsi enimn etiam corruptionem
audisti in divina hac et tremenda communicatione,
tamen etiam hanc incorruptio postea est subsecuta.
Caro enim Domini, tametsi etiam morti succubuerit, tametsi et sepulcro mandata fuerit, non tamen
etiam corruptionem sustinuit, juxta Prophetam dicentem: Neque dabis sanctum tuum videre corruptionem (Psal. xv, 10). Divinitate enim custodita,
in universum fuit incorrupta. Ita etiam panis propositionis posteaquam absumptus est dentibus, et
in stomachuin, veluti sepulcrum, delatus, ad incorruptionem revertitur, secundum Joannem Damascenum, in eumdem cum animæ essentia ordinem
relatus. Idcirco etiam ii qui ex hac vita sunt emigraturi, si pura conscientia participes facti fuerint
sanctorum Christi mysteriorum, angelorum satellitio muniti abducuntur; propter illud omnino quod
perceptum est, ut divinus hac de re loquitur Chry:
sostomus. Ceterum animadverte etiam hinc Dei
erga homines benignitatem. Cum enim versutus ille
draco per gustum nobis immiserit mortem, per
gustum rursus ejus curatio est excogitata. Quocirca
qui seipsos quomodocunque a sancta Christi communicatione submovent atque alienant, viventibus
accenseri in universum non possunt. Quod quidem
declarans Dominus dixit: Nisi comederitis carnem
Filii hominis, et biberitis sanguinem ipsius, non habetis vitam in vobis (Joan. vi. 54). Quocirca expurgemus nos ipsos, et ad spiritualem mensam accedamus; atque ita alimenti immortalis participes
facti, obviemus Christo Jesu Domnino nostro, cui gloria in sæcula seculorum. Amen.
Περιέρχονται δὲ καὶ ἕτεροί τινες. Perstringit hoc loco acriter Cyrillus quosdam sui temporis
monachos, ex bac nimirumn Anthropomorphitarum secla, qui fucorum instar άργοτροφήσαι, hoc est,
oliose ali volentes, soli ipsis orationi vacandum putabaut. Communis fuit hæc Cyrillo cum Isidoro Pelu
siola querela, epistola 29 libri primi, Παύλῳ ἀρχιμανδρίτη.
(a) Forte delendum iv, quod syllabæ præcedentis duplicatio fuerit
PG 76:1077Αργίας καὶ γαστριμαργίας ἀφορμὴν ποιοῦνται τι- alienos sudores in privatam tuam utilitatem conνες, τὸ δεῖν οἴεσθαι μόνον σχολάζειν τῇ προσευχῇ,
ἔργου δὲ ὅλως μὴ ἅπτεσθαι. Μὴ συγχώρει δὲ μετὰ
τῶν καλουμένων Μελετιανῶν τοὺς ὀρθοδόξους συν
ἀγεσθαι, ἵνα μὴ γένωνται κοινωνοὶ τῆς ἀποστασίας
αὐτῶν. Ἀλλ᾽ εἰ μὲν ἐκεῖνοι μετανοοῦντες ἔρχωνται
πρὸς τοὺς ὀρθοδόξους, ἔστωσαν δεκτοί. Μηδεὶς δὲ
ἀδιαφορείτω, μηδὲ κοινωνείτω ἐκείνοις μὴ μεταγινώσκουσιν· ἵνα μὴ, ὡς ἔφην, κοινωνοὶ γένωνται τῆς
αὐτῶν κακοπιστίας. Ταῦτα ἡ σὴ θεοσέβεια αναγνωσθῆναι παρασκευασάτω ἐν ἐκείνοις τοῖς μοναστη.
ρίοις, εἰς οἰκοδομὴν τῶν αὐτόθι, καὶ παραγγελλέτω
φυλάττειν αὐτὰ, ἵνα μήτε κάμνωσιν οἱ ὀρθόδοξοι παρ
ραλυομένης αὐτῶν τῆς συνειδήσεως, μήτε τὴν οἱ
ἀργοτροφεῖν ἐθέλοντες ἔχωσι τινα παρείσδυσιν τοῦ
δοκεῖν εἶναι χρηστοί. Εῤῥῶσθαί σε ἐν Κυρίῳ εὔχομαι, ἀγαπητὲ καὶ ποθεινότατε.
vertens, cum possis tuis ipsius laboribus viduæ et
pupillo subvenire, iisque qui ex fratribus sunt
infirmiores. At si pulchrum existimant, vacuum
esse ac liberum ab opere, si hoc ipsum cæteri
omnes imitentur, quisnam ipsos alet? Sunt qui
ignaviam suam et ingluviem eo prætextu pallient,
quod soli orationi vacare oportere contendant; ab
opere vero in universum abstinent. Cæterum na
permittas cum eis qui Meletiani vocantur orthodoxos
366 ad sacram coinmunionem venire, ne illorum
apostasiæ defectionisque participes fant. Αt vero
si resipiscentes illi, ad orthodoxos se contulerint,
sint acceptabiles. Nemo autem, nullo plane discrimine habito, cum iis communicet, nisi prius resipuerint: ne, ut dixi, prava illorum opinionis 80cius efficiatur. Hæc pietas tua in illis monasteriis
recitari curet, in eorum qui ibi degunt instructionem: moneatque ut ea observent, ne orthodoxi
languidæ dissolutæque conscientiæ labem accipiant; omnisque iis qui otiose ali volunt aditus ad probitatis opinionem præcludatur. Opto te, amice dilectissime, recte in Domino valere.
Οι φρενός ὄντες ἐν καλῷ, καὶ τοῖς περὶ τῆς ἀῤῥήτου
Θεότητος λόγοις ἰσχνὸν ἐνιέντες τῆς ἑαυτῶν διανοίας τὸν
ὀφθαλμὸν, ὁρῶσιν αὐτὴν παντὸς μὲν ἐπέκεινα γενητοῦ, ὑπερανίσχουσαν δὲ καὶ παντὸς ὀξυτάτου νοῦ, καὶ
σωματικής φαντασίας πέρα σε οὖσαν παντελῶς, καὶ
καθά φησιν ὁ πάνσοφος Παῦλος, φῶς οἰκοῦσαν ἀπρόσιτον. Εἰ δὲ ἀπρόσιτόν ἐστι τὸ περὶ αὐτὴν φῶς, πῶς
ἂν αὐτὴν καταθρήσειέ τις; Βλέπομεν γὰρ ἐν ἐσόπτρῳ
καὶ ἐν αἰνίγματι, καὶ γινώσκομεν ἐκ μέρους. Εστι G
τοίνυν τὸ θεῖον ἀσώματον, ἀποσόν τε καὶ ἀμέγεθες,
καὶ οὐκ ἐν εἴδει περιγράπτῳ. Τὸ δὲ οὕτως ἔχαν ἐν
ἰδίᾳ φύσει, πῶς ἂν ἐκ μορίων νοοῖτο καὶ μελῶν; Εἰ
γάρ τις δοίη τοῦτο ὑπάρχειν ἀληθὲς, οὐκ ἔτι νοεῖται
ἀσώματον. Τὸ γὰρ ὅλως ἐν σχήματι, πάντως που
καὶ ἐν ποσῷ, καὶ ἐν τόπῳ. Τὸ δὲ ἐν τόπῳ νοούμενον,
οὐκ ἔξω περιγραφῆς. Ταῦτα δὲ σωμάτων μὲν ίδια,
τῆς δὲ ἀσωμάτου φύσεως ἀλλότρια παντελῶς. Ούτε
τοίνυν ὀφθαλμούς, ἢ ὦτα, ούτε μὴν χεῖράς τε καὶ
πόδας, ἢ πτέρυγας νοητέον ἐπὶ Θεοῦ, κἂν εἰ μή τις
ἔλοιτο τυχὸν ὡς ἐν ἁπτοῖς καὶ παχέσι σώμασι τὰ
τοιάδε νοεῖν, ἀλλ' ὡς ἐν ἰσχνῷ καὶ ἀθλῳ, κατά γε τὴν
τοῦ Θεοῦ φύσιν. Παντελῶς γὰρ εἴηθες τὸ βούλεσθαί τι
τοιοῦτον ἐννοεῖν. Πνεῦμα γὰρ ὁ Θεός· καὶ τοῦτο ὑπάρ
χων, πάντων ἔχει τὴν γνῶσιν, ἐφορᾷ τὰ πάντα καὶ
κατασκέπτεται· λανθάνει γὰρ αὐτὸν τῶν ὄντων οὐδέν.
Εἰ δὲ μορίων ἤτοι μελῶν ἡ θεία Γραφὴ μέμνηται, τὰ
περὶ αὐτοῦ λαλοῦσα πρὸς ἡμᾶς, ἰστέον ὅτι ἐξ ὧν
ἴσμεν τε καὶ εἶναι πεφύκαμεν, πρὸς ἡμᾶς διαλέγεται.
Οὐ γὰρ ἑτέρως ἦν ἡμᾶς δύνασθαι νοεῖν τὰ περὶ Θεοῦ.
Αιτία τοίνυν καὶ πρόφασις ἀληθὴς τοῦ σωματικῶς
περὶ Θεοῦ τοὺς πρὸς ἡμᾶς λόγους ποιεῖσθαι τὴν θεό
πνευστον Γραφήν, καὶ νοῦ καὶ γλώττης ἐν ἡμῖν ἡ
πτωχεία. Αῤῥητα γὰρ παντελῶς τὰ περὶ αὐτοῦ· καὶ
οὐκ ἦν συνιέναι τῶν ἀναγκαίων δύνασθαι τοὺς ἐν
ἁπτοῖς καὶ παχέσι ὄντας σώμασιν, εἰ μὴ ἐν τάξει
5 | Tim. vi, 16. 1 Cor. XIII, 12 * Joan. 1, 24.
CAPUT PRIMUM.
Qui sana mentis sunt, et subtili intellectus acie
ineffabilis Divinitatis rationes contemplautur, vident ipsam omni quidem creatura eminentiorem,
omnemque etiam acutissimum intellectum exsu -
perantem, corporea imaginatione superiorem, et
quemadmodum sapientissiinus Paulus inquit 3,
• lumen inaccessibile inhabitantem. Porro si lumen quod ipsam circumfulget, inaccessum est
quo pacto eam intueri quispiam possit? Cernimus
enim in speculo, et in figura, et ex parte cognoscimus L. Est igitur Divinitas incorporea, quantitatis magnitudinisque expers, neque forma circumscripta continetur. Quòd vero ita propria sua natura
se habet, quo pacto intelligi potest ex partibus et
membris constare? Nam si quis det hoc verum esse,
non amplius intelligetur incorporea (Divinitas). Cui
enim omnino forma tribuitur, huic etiam et quantitas
et locus tribuendus fuerit. Quod vero in loco esse intelligitur, non utique extra circumscriptionem est.
Αtqui hac corporum quidem sunt propria, ab incorporea vero natura prorsus aliena. Non igitur
oculi, vel aures, ut neque pedes et manus, aut alæ
in Deo sunt statuendæ, etiamsi quispiam fortasse
nolit hæc ipsa nt in tangibilibus crassisque corporibus imaginari, sed tanquam in subtili et materiæ
experti, juxta Dei naturam. Siquidem absurdum
367 plane fuerit, tale quid cogitare. Spiritus enim
est Deus s: atque hoc cum sit, omnia novit,
omnia speculatur ac providet: nihil ipsum eorum
quæ sunt latet. Si vero partium sive membrorum
sacra Scriptura meminit, de rebus divinis ad nos
loquens, sciendum est, quod ex iis quæ in intellectum nostrum cadunt, et ex quibus constare solemus, nobiscum loquitur. Neque enim aliter fieri
poterat, ut res divinas intelligeremus. Vera igitur
PG 76:1081ἁγίου μέτοχον, ἵνα λαμπροτέρους ἔχῃ τοὺς χαρακτῆ- Dei factum dicimus, quatenus natura comparatus
ρας τῆς θείας φύσεως ἐν αὐτῷ, ἐνεφύσησεν αὐτῷ
πνοήν ζωῆς. Τοῦτο δέ ἐστι τὸ δι' Υἱοῦ τῇ λογική
κτίσει χορηγούμενον Πνεῦμα, καὶ διαμορφοῦν αὐτὴν
εἰς εἶδος τὸ ἀνωτάτω, τοῦτ' ἔστι, τὸ θεῖον. Ὅτι γὰρ
οὐκ εἰς ψυχὴν ἀνθρώπῳ τὸ ἐμφυσηθὲν αὐτῷ γέγονε
πνεῦμα, οὔτε μὴν εἰς νοῦν, ὡς οἴονταί τινες, ἔστιν
ἐντεῦθεν ἰδεῖν· Πρῶτον μὲν ὁ ἐμφυσήσας, Θεὸς νοεῖ.
ται· τὸ δὲ ἐμφυσηθὲν ἐξ αὐτοῦ, πάντως που νοεῖται
καὶ ἴδιον αὐτοῦ, ἤτοι τῆς οὐσίας αὐτοῦ. Εἶτα πῶς ἂν
τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ πνεῦμα μεταβέβληται εἰς φύσιν ψυχῆς,
ἢ καὶ νοῦς ἐγένετο; 'Αμήχανον γὰρ τοῦ τρέπεσθαι
τὸ πνεῦμά ἐστιν. Εἰ δὲ δοίη τις εἶναι, καὶ κατὰ τροτὴν γενέσθαι ψυχὴν ἢ νοῦν ὅπερ ἐστὶ τῶν ἀμηχάνων), ἀλλ' ἐκεῖνό γε εὐθὺς ἔστιν ἰδεῖν. Εἰ γὰρ εἰς
ψυχὴν τῷ ἀνθρώπῳ τὸ θεῖον Πνεῦμα γέγονεν, ἔμεινεν
ἂν ἡ ψυχὴ καὶ ὁ νοῦς ἀνεπίδεκτος ἁμαρτίας. Εἰ δὲ
ἁμαρτίαις ὑποπέπτωκεν εἰς ψυχὴν μεταβεβλημένον
τὸ ἐκ Θεοῦ Πνεῦμα, διττὸν αὐτῷ τὸ ἔγκλημα παρ'
ἡμῶν ἐπάγεται· πρῶτον μέν, ότι τροπὴν ὑπέμεινεν
τὴν εἰς ὅπερ οὐκ ἦν· εἶτα πρὸς τοῦτο καὶ ἁμαρτίας
αὐτό φαμεν γενέσθαι δεκτικόν. Οὐκοῦν τὸ ζῶον μὲν
ἐψυχώθη ἀῤῥήτῳ δυνάμει Θεοῦ, καὶ ἐν τῇ πρὸς αὐ
τὸν ὁμοιώσει γέγονε, καθ' 8 πέφυκεν ἀγαθὸν καὶ δικαιον, καὶ ἀρετῆς ἁπάσης εἶναι δεκτικόν. Ηγιάσθη
δὲ τοῦ θείου Πνεύματος ἀποδεδειγμένον μέτοχον δ
καὶ διὰ τὴν ἁμαρτίαν ἀποβέβληκεν. Εφη γάρ που
Θεός, «ὅτι οὐ μὴ καταμείνῃ τὸ Πνεῦμά μου ἐν τοῖς
ἀνθρώποις τούτοις, διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς σάρκας, ο
τοῦτ' ἔστι, μόνα φρονεῖν τὰ τῆς σαρκός. Επειδὰν δὲ
ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ ἀνακεφαλαιώσασθαι τὰ πάντα ηύ
δόκησεν ἐν τῷ Χριστῷ, ήγουν εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀναγαγεῖν, τὸ ἀποπτὰν ἡμῶν καὶ ἀποφοιτῆσαν ἅγιον
Πνεῦμα πάλιν ἡμῖν ἀποκαθιστῶν, τοῖς ἁγίοις ἀπο
στήλοις ενεφύσησε τοῦτο, λέγων· «Λάβετε Πνεῦμα
ἅγιον.» Ανανέωσις γὰρ τῆς ἀρχαίας εκείνης δωρεάς,
καὶ τοῦ δοθέντος ἡμῖν ἐμφυσήματος, τὸ διὰ Χριστοῦ
γέγονεν, ἀναμορφοῦν ἡμᾶς εἰς τὸν πρῶτον ἁγιασμόν,
καὶ ἀνακομίζον τὴν ἀνθρώπου φύσιν, ὡς ἐν ἀπαρχή
τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις, εἰς τὸν ἄνωθεν καὶ ἐν πρώτῃ
κατασκευῇ δοθέντα ἡμῖν ἁγιασμόν.
est, animal bonum et justuin esse. Cum vero id
non tantum ratione præditum esse oporteret, sed
etiam sancti Spiritus particeps, ut illustriores in se
haberet divinæ naturæ characteres, insufflavit ipsi
spiritum vita. Hic autem est Spiritus, qui per
Filium rationali creaturæ est suppeditatus: qui
quidem ipsam transfuorinat in formam eminentissiniam, hoc est divinam. Quod enim spiritus homini
insufflatus, non cesserit ipsi in animam, neque
etiam in mentem, ut quidam existimant, hinc videre licet: Primum quidem, qui insufflavit, Deus
intelligitur; quod vero ex ipso insufalumn est,
proprium omnino censendum est ejus, nimirum essentiæ ejus. Atqui quonam pacto spiritus ex Deo
emissus, mutatus est in naturain animæ, aut qu
pacto mens effectus fuerit, fieri siquidem non potest at spiritus mutetur? At ut maxime quis det
fieri posse, concedatque spiritum mutatum in ani
mam aut mentem (quod quidem nulla ratione fieri
potest ), vide statim rei consequentian.Si enim in
animam homini divinus spiritus cessit, 369 profecto
in animam aut mentem peccatum cadere non possit. Si autem peccato succubuit Spiritus Dei in
animam mutatus, duplex ei accusatio a nobis intendi potest: primum quidem, quod mutationem
subierit in id quod non erat: deinde, etiam peccati ipsuın capacem fuisse dicemus. Quocirca anima
quidem in animal immnissa est ineffabili Dei vi atque efficacia; quod quidem similitudinem cum eo
est nactum, ea ratione, qua natum est bonum et
justum, omniumque virtutum capax. Sanctiflcatum
vero est, divini Spiritus particeps declaratum,
quem etiam per peccatum repudiavit. Ait enim alicubi Deus, e quia Non manebit Spiritus meus in
hominibus bis, ideo quod sint caro 10, hoc est, ea
tantum quæ carnis sunt cogitent. Cum autem placitum fuit Deo ac Patri instaurare omnia in Christo "t, hoc est, ad pristinam integritatem revocare:
Spiritum sanctum, qui a nobis avolarat atque recesserat, iterum nobis restituens, sanctis apostolis eum
insulavit dicens: «Accipite Spiritun sanctum ". • Instauratio enim veteris illius domi et insufflationis nobis datæ, insulatio per Christum fuit, transformans nos in priməm illam sanctificationem, evehensque humanam naturam, veluti in primitiis sanctis apostolis, in eam, quæ olim et in
prima creatione data fuerat, sanctificationem.
Ομοίως, κατ' εἰκόνα Θεοῦ ὁ ἄνθρωπος.
Επειδὰν καὶ ἑτέρους φασὶ ζητεῖν πῶς δὴ τὸν ἄν
θρωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ προσήκει νοῆσαι, εἶτά τις
νες ἀσυνέτως κομιδῇ τὴν τοῦ σώματος εἰκόνα, καὶ τὸ
ἐρώμενον εἶδος αὐτό, καὶ οὐχ ἕτερον, φασὶν εἶναι
τὴν πρὸς Θεὸν ὁμοίωσιν· δεῖν ᾠήθην εἰπεῖν, ὅτι περ
πλάνηνται, καὶ τῆς ἀληθείας ἀφιλοθεάμονα την διά
νοιαν ἔχουσι. Τοῦ γὰρ Σωτῆρος ἐναργώς λέγοντος,
• Πνεῦμα ὁ Θεός, ο αὐτοὶ σωματοειδή φασιν εἶναι
τὴν θείαν φύσιν, καὶ ἐν χαρακτῆρι τοιούτῳ ἐν ᾧ καὶ
¹º Gen. vi, 3. " Ephes. 1, 10. 11 Joan. xx, 22.
CAPUT III.
Similiter, ad Dei imaginem factus est homo.
Cum etiam alios quærere aiunt, quo pactu consentaneum sit intelligere, hominem juxta imagineın
Dei factum, nonnulli imperite admodum corporis
imaginem, et quæ in aspectum cadit, formam
¡psam, neque aliud quidquam, similitudinem cum
Deo esse contendunt. Quibus respondendum duxerim, quod errent mentemque habeant a veritatis
contemplatione alienam. Cum enim Servator aperte
dicat, «Deus spiritus est ",, ipsi divinam nal-
** Joan. 1v, 24.
PG 76:1083πνεῦμα νοεῖται. Ακολουθεῖ γὰρ πάντως τὰ εἴδη τοῖς
σώμασιν. Ἐπειδὴ δὲ πνεῦμά ἐστιν ὁ Θεὸς, ἀνείδεός
που πάντως ἐστὶ, καὶ τύπου, καὶ σχήματος, καὶ
περιγραφῆς ἐπέκεινα πάσης. Μεμορφώμεθα δὲ πρὸς
αὐτὸν κατὰ πρῶτον μὲν τρόπον καὶ κυριώτατον,
ὅσον ἂν νοοῖτο, κατ' ἀρετὴν καὶ ἁγιασμόν. Αγιον
γὰρ τὸ θεῖον, καὶ ἁπάσης ἀρετῆς ἀρχὴ καὶ πηγὴ καὶ
γένεσις. Οτι δὲ πρέποι ἂν οὕτω νοεῖσθαι μᾶλλον τό,
κατ' εἰκόνα Θεοῦ γενέσθαι τὸν ἄνθρωπον, διδάξει
καὶ Παῦλος ὁ πάνσοφος τοῖς ἐν Γαλατία λέγων·
• Τεκνία, οὓς πάλιν ὠδίνω, ἄχρις ἂν μορφωθῇ
Χριστὸς ἐν ὑμῖν.» Μορφοῦται μὲν γὰρ καὶ ἐν ἡμῖν
δι' ἁγιασμοῦ, τοῦ διὰ Πνεύματος, διὰ κλήσεως τῆς
ἐν πίστει τῇ εἰς αὐτόν. Ἐν δέ γε τοῖς τὴν πίστιν
ram, corpoream naturam prae se ferre aiunt, ea- ἡμεῖς ἐσμεν. "Αρ' οὖν σῶμα καὶ αὐτὸς, καὶ οὐκ ἔτι
demque qua nos eligie præditam esse. Corpus itaque etiam ipse, et non amplius spiritus est censendus: annexæ siquidem omnino sunt formæ corporibus. Cum vero Deus sit spiritus, 370 forma el
effigiei ac figuræ plane expers est, neque ulla circumscriptione continetur. Formam autem adepti
sumus ei similem, juxta primam illam et maxime
propriam, quæ quidem intelligi possit, rationem,
secundum virtutem et sanctificationem. Sanctus
enim est Deus, et omnis virtutis principium, fons,
atque origo. Quod vero ita potius intelligendum sit,
hominem ad imaginem Del factum esse, docebit
etiam sapientissimus Paulus, ad Galatas ita scribens: • Filioli, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis ".» Formatur enim etiam παραβαίνουσιν, οὐκ ἐκλάμπουσιν οἱ χαρακτήρες
in nobis per sanctificationem, quæ est per Spiritum,
per vocationem fidei in ipsum. Porro in transgressoribus fidei, effigies illa non integre elucet. Idcirco
alio partu indigent, spirituali nimirum, et intellectuali regeneratione, ut irradiante in ipsis Spiritu
sancto per sanctifcationem divinam imaginem,
rursus in Christum reformentur. Neque vero dissentaneum veritati fuerit, dicere etiam ratione
principatus homini similitudinem cum Deo inesse.
Datum enim illi est imperium in omnia quæ in
terra sunt. Atque hæc quidem est secunda similitudinis cum ipso ratio. At si in humani corporis
natura simul et facie situm esset, factum esse ad
imaginem Creatoris, sive creatum, quo pacto feri
posset, ut in aliquo ea similitudo deperiret? Nihil
enim amisimus eorum quæ substantialiter nobis
insunt. Cum autem nos sanctificatio et justitia in
Deum transformet, eos qui non amplius virtuose
ac veluti in sanctificatione vivebant, dicimus banc
usque adeo venerandam atque eximiam pulchritudinem amisisse. Quocirca recuperatur illa per sanclificationem et virtutem, piamque vitam. Αt si
nonnulli, præ nimia stultitia, existimant divinam
nɔturam humanam formam præ se ferre, quo pacto
Salvator Judais dixerit de Deo ac Patre: Amen,
amen dico vobis, neque vocem ejus audivistis unquam, neque faciem ejus vidistis ¹? › Si enim erat,
ut dixi, humana forma præditus, quomodo non Judæi soluin, verum etiam omnes homines faciem
ejus non viderint?
υγιώς. Διὰ τοῦτο ἑτέρας ὠδῖνος χρήζουσι πνευματι
κῆς, καὶ νοητῆς ἀναγεννήσεως, ἵνα τοῦ ἁγίου Πνεύ
ματός ἐν αὐτοῖς ἑναστράπτοντος δι᾽ ἁγιασμοῦ τὴν
θείαν εἰκόνα, πάλιν εἰς Χριστὸν ἀναμορφωθείεν. Οὐκ
ἀπίθανον δὲ καὶ κατὰ τὸ ἀρχικὸν ἐνεῖναι λέγειν τῷ
ἀνθρώπῳ τὴν ὁμοίωσιν τὴν πρὸς Θεόν. Δέδοται γὰρ
αὐτῷ τὸ ἄρχειν ἁπάντων τῶν ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ δεύ
τερος οὗτος τῆς πρὸς αὐτὸν ὁμοιώσεως λόγος. Εἰ δὲ
ἐν τῇ τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος φύσει τε καὶ ὄψει
κείμενον ἦν τὸ πεπλάσθαι κατ' εἰκόνα τοῦ Δημιουρ
γοῦ, ἢ τὸ πεποιῆσθαι, πῶς ἦν δύνασθαί τινας ἀπο
λύειν αὐτό; Οὐδὲν γὰρ ἀποβεβλήκαμεν τῶν ὄντων
οὐσιωδῶς. Ἐπειδὴ δὲ ἡμᾶς ὁ ἁγιασμὸς καὶ ἡ δικαιοσύνη πρὸς Θεὸν διαμορφοί, τοὺς μηκέτι ζήσαντας
κατ' ἀρετὴν καὶ ὡς ἐν ἁγιασμῷ, φαμὲν ἀποβαλεῖν τὸ
οὕτω σεπτὸν καὶ ἐξαίρετον κάλλος· διὸ καὶ ἀναλαμ
βάνεται πάλιν δι᾿ ἁγιασμοῦ καὶ ἀρετῆς, καὶ ζωῆς
τῆς κατ' εὐσέβειαν. Εἰ δὲ οἴονταί τινες ἐκ πολλῆς
ἄγαν ἐλαφρίας ἀνθρωποειδῆ τὴν θείαν εἶναι φύσιν,
πῶς Ἰουδαίοις ἔφασκεν ὁ Σωτὴρ περὶ τοῦ Θεοῦ καὶ
Πατρός· «Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, οὔτε φωνὴν αὐτοῦ
ἀκηκόατε πώποτε, οὔτε εἶδος αὐτοῦ ἑωράκατε;» ΕΙ
γὰρ ἦν, ὡς ἔφην, ανθρωποειδής, πῶς οὐ τεθέανται
οὐκ Ἰουδαῖοι μόνον, ἀλλὰ καὶ πάντες οἱ ἄνθρωποι τὸ
εἶδος αὐτοῦ;
371 CAPUT 18.
At
Adversus dicentes: An et angeli ad imaginem Dei?
Cum hoc, ad imaginem Dei, explicamus de homine, non figurani corporis in ipsum transforma.
tam diximus. Corporis enim et materiæ expers est
Nivinitas, neque tactu apprehendi potest, nullaque
quantitate et circumnscriptione, formaque ac Ogure
continetur. Cum vero homini divinam imaginem
adaptamus, diximus quod juxta indolis sive morum
qualitatem, et secundum formam spiritualem (quæ
quiden per virtutum pulchritudinem elucet), ad
14 Galat. iv, 19. 18 Joan. v, 57.
Πρὸς τοὺς λέγοντας, Εἰ καὶ ἄγγελοι κατ' εικόνα
Θεοῦ;
Τό, κατ' εἰκόνα Θεού, διερμηνεύοντες ἐπὶ τοῦ
ἀνθρώπου, οὐ τὴν ἰδέαν τοῦ σώματος πρὸς αὐτὸν
ἐλέγομεν μεταμορφοῦσθαι. Ασώματον γὰρ, αυλόν
τε καὶ ἀναφὲς τὸ θεῖον, καὶ ποσότητος ἐπέκεινα καὶ
περιγραφής, εἴδους τε καὶ σχήματος. Εφαρμόζοντες
δὲ τῷ ἀνθρώπῳ τὸν θεῖον ἐξεικονισμὸν, ἐλέγομεν ὅτι
κατὰ τὴν τῶν ἠθῶν ἤτοι τῶν τρόπων ποιότητα, καὶ
κατ' εἶδος τὸ πνευματικὸν, δ διὰ τῆς εὐειδίας τῶν
ἀρετῶν ἐκφαίνεται, πεποιῆσθαι καθ' ὁμοίωσιν αὐτοῦ
PG 76:1085enim honum est in Deo, et ipse est fons et radix
omnis virtutis. Inde vero etiam in nos bona promanant. Si ergo ratione figuræ, quam virtutes
nobis conciliant, eamdem cum Deo formam nacti
sumus, inest autem hoc etiam sanctis angelis, et
quidem incomparabiliter amplius quam in nobis,
haud difficile intellectu fuerit, quod et omnis creatura ratione prædita, per sanctificationem et justitiam, atque adeo per omnem virtutem, eamdem
cum Deo formam consequatur. Si enim nobis, qui
humi versamur, divina ac supermundana pulchrirationalibus potestatibus, in quibus acquiescit Deus?
τοῦ Δημιουργοῦ. Ἐν παντὶ γὰρ καλῷ τὸ θεῖον, καὶ similitudinem ipsius Creatoris sit factus. Umbe
αὐτὸ πηγὴ καὶ ῥίζα καὶ γένεσις ἁπάσης ἀρετῆς.
Ηχει δὲ καὶ εἰς ἡμᾶς ἐκεῖθεν τὰ ἀγαθά. Εἰ τοίνυν
κατά τε τὴν ἐξ ἀρετῶν ἰδέαν διαμορφούμεθα πρὸς Θεὸν,
ἔνεστι δὲ τοῦτο καὶ τοῖς ἁγίοις ἀγγέλοις, καὶ ἀσυγκρί
τως ὑπὲρ ἡμᾶς· οὐκ ἀμήχανον ἐννοεῖν ὅτι καὶ πᾶσα
κτίσις λογικὴ δι' ἁγιασμοῦ καὶ δικαιοσύνης, καὶ διὰ
πάσης ἀρετῆς μορφονται πρὸς Θεόν. Εἰ γὰρ ἡμῖν
τοῖς ἐπὶ τῆς γῆς τὸ θεῖον καὶ ὑπερκόσμιον εμπρέπει
κάλλος, πῶς οὐ μᾶλλον ταῖς ἄνω δυνάμεσι λογικαίς,
αἷς ἐπαναπαύεται Θεός; Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ θεῖον
αὐτοῦ τὸν οὐρανὸν ὀνομάζουσιν αἱ θεῖαι Γραφαί.
tudo quadrat: quo pacto non magis supernis illis
Idcirco enim divinum etiam ipsius cœlum sacra Scriptura vocat.
Πρὸς τοὺς λέγοντας, ὅτι τὸ μὲν, ι κατ' εικόνα,
ἐλάβομεν κτισθέντες εὐθὺς· τὸ δέ, ι κατ' ομοίω
σιν, › οὐδαμῶς· τετήρηται δὲ παρ' ἡμῖν εἰς
αἰῶνα τὸν μέλλοντα. Διὸ γέγραπται· Όταν
ὁ Χριστὸς φανερωθῇ, ὅμοιοι αὐτῷ ἐσόμεθα.»
Καὶ πάλιν εἴρηται· ι Ποιήσωμεν τὸν ἄνθρωπον
κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν: καὶ
μετὰ τὴν τοῦ ἀνθρώπου δημιουργίαν είρηται·
• Εποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ' εἰ
κόνα αὐτοῦ ἐποίησεν αὐτόν·, σιωπήσας ἐν
ταῦθα τὸ, ο καθ' ομοίωσιν, ο ἵνα δείξῃ μήπω
δεδέχθαι τοῦτο ἡμᾶς, τετηρῆσθαι δὲ ἡμῖν ἐν
τῇ μακαρίᾳ ἐκείνῃ ζωῇ.
CAPUT V.
Adversus eos qui dicunt, nos hoc, ‹ juxta imaginem,» accepisse slalim ac creali sumus: «juεια
similitudinem vero, nequaquam, servalum vero
nobis esse in futurum sæculum. Idcirco scriptum
esse: Quando Christus apparuerit, similes ipsi
futuri sumus 10.» Et rursus dictum esse: ‹ Faciamus hominem ad imaginem et ad similitudinem
nostram 17 -
> el post creationem hominis dictum
esse: 1 Fecit Deus hominem, ad imaginem suam
fecit eum, suppresso ibidem hoc, ‹ad similitudinem 10;, ut ostendat, nos hoc nondum adeplos
esse: servatum vero nobis esse in beatam illam
vitam.
Si quidem aliud atque aliud esse dicunt, ad imaginem, et ad similitudinem, 372 doceant differentian. Nostra enim sententia est, nihil aliud signifcare, ad imaginem, quaun, ad similitudinem: et
similiter, ad similitudinem, quam, ad imaginem,
Similitudinem vero cum Deo nacti sumus in prima
creatione, et sumus imago Dei. Capax enim est,
ut dixi, hominis creatio, aut potius natura, cum
bonitatis, tum justitiæ et sanctificationis, eorumque insitum sibi habet a Deo desiderium. Quodl quis
dem vel boc argumento colligi evidenter potest:
Accidit enim humanæ menti mutatio, non ex malis
in bonum, sed ex bono in malum. Necesse igitur
est primum illud præsupponi, quo amisso mutati
sumus. Quod enim infusa sit hominis naturæ ex
prima creatione omnis boni appetentia, et propensio, atque notitia, declarat sapientissimnus Paulus,
dicens: Quando enim gentes legem non habentes,
naturaliter quæ legis sunt faciunt, bi legem non
babentes, sibi ipsis sunt lex; qui ostendunt opus
legis scriptum in cordibus suis, testificante ipsorum conscientia ". > Si vero etiam gentibus extra
legem constitutis, inest naturaliter nosse legem,
sive mentem legislatoris: manifestum cuivis deinceps fuerit, quod justa et bona initio fuerit hominis natura, et ad hoc a Deo ad esse producta,
eligiem ipsius et imaginem bonitatis gerens. Sanctum enim erat primum humanæ vitæ tempus:
sed postquam peccatum irrepsit, characteres similitudinis cum Deo non amplius illustres ac splendidi
in nobis permanserunt. Posteaquam vero rursus
** Rum, 11, 14, 15.
Εἰ μὲν ἕτερόν φασιν εἶναι τὸ, κατ' εἰκόνα, καὶ
καθ' ὁμοίωσιν, τὴν διαφορὰν διδασκέτωσαν. Διακείμεθα γὰρ ἡμεῖς, ὡς οὐδὲν ἕτερον τό, κατ' εἰκόνα
δηλοί, πλὴν ὅτι, καθ' ὁμοίωσιν, καὶ ὁμοίως τὸ, καθ'
ὁμοίωσιν, τῷ, κατ' εἰκόνα. Τὴν δέ γε πρὸς Θεὸν
ὁμοίωσιν ελάχομεν ἐν πρώτῃ κατασκευῇ, καὶ ἐσμὲν
εἰκονισμὸς Θεοῦ. Δεκτικὴ γὰρ, ὡς ἔφην, ἡ τοῦ ἀν
θρώπου κατασκευή, μᾶλλον δὲ φύσις, καὶ ἀγαθότητος καὶ δικαιοσύνης καὶ ἁγιασμοῦ, καὶ τὴν ἐν τούτοις
ἔφεσιν ἐγκαταβεβλημένην ἔχει παρὰ Θεοῦ. Καὶ τοῦτο
ἔστιν ἰδεῖν ἐντεῦθεν· καὶ γὰρ ἐκτροπή γέγονε τῇ ἀνθρώπου διανοία, καὶ οὐκ ἀπό γε τῶν φαύλων εἰς τὸ
ἀγαθὸν, ἀλλ' ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ πρὸς τὸ φαῦλον. Πρῶτον
οὖν ἐκεῖνο χρὴ προϋποκεῖσθαι, δ δὴ καὶ ἀφέντες ἐκ·
τετράμμεθα. "Οτι γὰρ ενεσπάρη τῇ τοῦ ἀνθρώπου
ψυχῇ ἐκ πρώτης κατασκευῆς παντὸς ἀγαθοῦ Εφεσίς
τε καὶ προθυμία, καὶ γνῶσις, σαφηνιεῖ λέγων ὁ
πάνσοφος Παῦλος· «Οταν γὰρ ἔθνη τὰ μὴ νόμον
ἔχοντα φύσει τὰ τοῦ νόμου ποιῇ, οὗτοι νόμον μὴ
ἔχοντες, ἑαυτοῖς εἰσι νόμος, οἵτινες ἐνδείκνυνται τὸ
ἔργον τοῦ νόμου γραπτὸν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν,
συμμαρτυρούσης αὐτῶν τῆς συνειδήσεως.» Εἰ δὲ
καὶ τοῖς ἔθνεσι τοῖς ἔξω νόμου, φυσικῶς ἔνεστι τὸ
εἰδέναι νόμον, ἤτοι τὸν σκοπὸν τοῦ νομοθέτου, δῆλον
ἔσται παντί τῳ λοιπόν, ὅτι δικαία καὶ ἀγαθὴ γέγονεν
ἐν ἀρχαῖς ἡ ἀνθρώπου φύσις, καὶ εἰς τοῦτο παρὰ
Θεοῦ παρήχθη, φοροῦσα μόρφωσιν τὴν αὐτοῦ καὶ
εἰκόνα τῆς ἀγαθότητος. Καὶ γὰρ ἦν ἅγιος ὁ πρῶτος
χρόνος τῆς ἀνθρώπου ζωῆς· παρεισβαλούσης δὲ τῆς
ἁμαρτίας, οἱ τῆς πρὸς Θεὸν ὁμοιώσεως χαρακτῆρες
οὐκ ἔτι λαμπροί μεμενήκασι ἐν ἡμῖν. Ἐπειδὴ δὲ
17 Gen. 1, 26. 8 ibid. 27.
16 | Joan. 111, 2.
PG 76:1087homo factus est unigenitum Verbum Patris, sancta πάλιν ἄνθρωπος γέγονεν ὁ μονογενής Λόγος τοῦ
denuo est effecta humana natura, et ad ejus similitudinem per justitiam sanctificationemque reformata. Ita alibi sapientissimus Paulus inquit: «Quia
omnes nos revelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transforinamur, a gloria
in gloriam tanquam a Domini Spiritu”. › Dominus
autem Spiritus est ". Instauratio igitur ac veluti
reformatio humanæ naturæ facta est in Christo,
coaplata carne nostra in sanctam vitam in Spiritu.
Si vero sacra Scriptura dixit, quod fecerit Deus
boininem ad iuragiuem suam; 373 reticuerit vero,
ad similitudinem: intelligendum est, hoc, ad imae
ginem, suffecisse, quippe quod nihil aliud signifcet,
quain, ad similitudinem. Supervacaneum autem
est dicere, quod hoc nobis in futurum sæculum sit
reservatum. Dicente enim Deo, ‹ Faciamus hominem
ad imaginem nostram et similitudinem,» quisnam
Ita temerarius fuerit, ut dical factum quidem esse
ad imaginem, non tamen ad similitudinem? Similes
antem futuri sumus Christo, prout corruptionis expertes, et iuteritu ac morte superiores effecti
sumus, necnon ratione gloriæ quam ipsemet nobis
est largitus. Scribit enim rursus beatus Paulus:
‹ Mortui siquidem estis, et vita nostra abscondita
est cum Christo in Deo: cum Christus apparuerit
vila nostra, tunc et vos cum illo apparebitis in gloria ".› Alibi vero rursus: «Qui reformabit corpus
humilitatis nostræ, configuratum corpori gloriæ
ipsius, quandoquidem ne nunc quidem alieni
sumus ab eo, ut ad similitudinem ejus facti dicamur,
siquidem verum est quod formatur in nobis per
sanctum Spiritum. Scribit enim rursum ad Galatas
Paulus: e filioli, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis ".. Quando enim nosmetipsos fideles ac sancios præstamus, tum Christus in nobis formatus videtur, mentibusque nostris
characteres suos ac typos spiritualiter irradians.
Θεοῦ, ἁγία γέγονεν αὖθις ἡ ἀνθρώπου φύσις, πρὸς
αὐτὸν διὰ δικαιοσύνης αναμορφουμένη καὶ ἁγιασμοῦ.
Οὕτω που φησι ὁ πάνσοφος Παῦλος·. Οτι δὲ ἡμεῖς
πάντες ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου
κατοπτριζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα
ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν, καθάπερ ἀπὸ Κυρίου Πνεύμα
τος.» Ο δὲ Κύριος τὸ Πνεῦμά ἐστι. Οὐκοῦν ἀνανέωσις καὶ οἷον ἀναπλασμὸς τῇ ἀνθρώπου φύσει
γέγονεν ἐν Χριστῷ, καταῤῥυθμιζομένης ἡμῶν τῆς
σαρκὸς εἰς ἁγίαν ζωὴν ἐν Πνεύματι. Εἰ δὲ ἔφη που
τὸ Γράμμα τὸ ἱερὸν, ὅτι πεποίηκεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνε
θρωπον κατ' εἰκόνα ἑαυτοῦ, σεσίγηκεν δὲ τὸ, καθ'
ὁμοίωσιν, ἐννοῆσαι χρή, ὅτι ἠρκέσθη τὸ κατ' εἰκόνα
εἰπεῖν, ὡς οὐδὲν ἕτερον δηλοῦντος τοῦ, καθ' ὁμοίωσιν.
Περιττὸν γὰρ τὸ λέγειν ὅτι τοῦτο ἡμῖν τετήρηται εἰς
αἰῶνα τὸν μέλλοντα. Θεοῦ γὰρ εἰπόντος, ὅτι ι Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ'
ὁμοίωσιν, ο τίς ὁ φάναι τολμῶν ὅτι γέγονεν, μεν κατ'
εἰκόνα, οὐ μὴν ἔτι καθ' ὁμοίωσιν; Όμοιοι δὲ τῷ
Χριστῷ ἐσόμεθα κατά γε τὴν ἀφθαρσίαν, καὶ τὸ τοῦ
θανάτου γενέσθαι κρείττονες, καὶ μὴν κατὰ τὴν
δόξαν ἣν ἂν αὐτὸς ἡμῖν ἐχαρίσατο. Γράφει γὰρ πάλιν ὁ θεσπέσιος Παῦλος·. Απεθάνετε γὰρ, καὶ ἡ
ζωὴ ἡμῶν κέκρυπται σὺν τῷ Χριστῷ ἐν τῷ Θεῷ·
ὅταν ὁ Χριστὸς φανερωθῇ, ἡ ζωὴ ἡμῶν, τότε καὶ
ὑμεῖς σὺν αὐτῷ φανερωθήσεσθε ἐν δόξῃ.» Ποτὲ δὲ
πάλιν· ο ύς μετασχηματίσει τὸ σῶμα τῆς ταπεινώ
σεως ἡμῶν, ὥστε γενέσθαι σύμμορφον τῷ σώματι
τῆς δόξης αὐτοῦ, ἐπεὶ καὶ νῦν οὐκ ἐσμὲν ἔξω τοῦ
καθ' ὁμοίωσιν εἶναι αὐτοῦ, εἴπερ ἐστὶν ἀληθὲς, ὡς
μορφοῦται ἐν ἡμῖν διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Γράφει
γὰρ πάλιν ὁ Παῦλος Γαλάταις «Τεχνία, οὓς πάλιν
ὠδίνω, ἄχρις οὗ μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν.» Όταν
γὰρ ἑαυτοὺς πιστοὺς καὶ ἁγίους τηρήσωμεν, τότε ὁ
Χριστὸς ἐν ἡμῖν ὁρᾶται μορφούμενος, καὶ ταῖς ἡμε
τέραις διανοίαις τοὺς ἑαυτοῦ χαρακτῆρας Αναστά
CAPUT VI.
Adversus dicentes, quod non imago Dei sumus, sed
imago imaginis. Filius enim el Verbum Dei ac
Patris, imago eius est; homo autem, non archetypi
imago est, sed imaginis, nimirum Filii Dei: ita κι
simus imago imaginis. Neque enim dictum est,
aiunt, quod Deus fecerit hominem suam ipsius
imaginem, sed juxta imaginem, ut homo sit secundum imaginem Dei ac Patris, hoc est, imago filii;
quod quidem est imago imaginis.
Sancta et consubstantialis Trinitas excellentior
est, quam ut ulla specie aut simulacro corporeo
contineatar. Certa autenn Ade comprehendendumn
est, quod Pater in Filio, et Filius in Patre; et qui
vidit Filium, vidit et Patrem. Ceruiuir autem et
Filius in consubstantiali Spiritu. 374 Scriptum
est enim: «Dominus autem Spiritus est”. › Ubi vero
in universum identitas est essentiæ, ibi nulla plane
differentia statui potest: sed id quod Patrem esse
** II Cor. ¡u, 18. * ibid. 17; Joan. iv, 24.
28 11 Cor. 113, 17; Joan. 1V, 21.
πτων.
Πρὸς τοὺς λέγοντας, ὅτι οὐκ εἰκὼν Θεοῦ ἐσμεν,
ἀλλ᾽ εἰκὼν εἰκόνες. Ὁ μὲν γὰρ γιὸς καὶ Λόγος
τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, εἰκὼν αὐτοῦ ἐστιν· ὁ δὲ
ἄνθρωπος, οὐχὶ τοῦ ἀρχετύπου εἰκὼν, ἀλλὰ
τῆς εἰκόνος, ήγουν τοῦ Υἱοῦ, ὡς εἶναι ἡμᾶς
εἰκόνα εἰκόνος. Οὐ γὰρ εἴρηται, φησί, ὅτι
εἰκόνα ἑαυτοῦ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον,
ἀλλὰ κατ' εἰκόνα, ἵνα ὁ ἄνθρωπος κατ' εικόνα
ᾖ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, τουτέστι, εἰκὼν τοῦ
Υιοῦ, ὅπερ ἐστὶν εἰκὼν εἰκόνος.
Είδους μὲν παντὸς καὶ φαντασίας σωματικῆς ἐπο
ἔχεινα ἡ θεία τέ ἐστι καὶ ὁμοούσιος Τριάς. Χρὴ δὲ
πιστεύειν, ὅτι ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ ἐστι, καὶ ὁ Υἱὸς
ἐν τῷ Πατρί· καὶ ὁ ἑωρακὼς τὸν Υἱόν, ἑώρακεν τὸν
Πατέρα. Ορᾶται δὲ καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ ὁμοουσίῳ
Πνεύματι. Γέγραπται γάρ. Ὁ δὲ Κύριος Πνεῦμά
ἐστιν. Ενθα δὲ ὅλως ταυτότης οὐσίας, ἐκεῖ που πάν
τως τὸ παραλλάττον εἴη ἂν οὐδέν· ἀλλ᾽ ὅπερ ἂν τὸν
Πατέρα εἶναι νοῇς, τοῦτό ἐστι καὶ ὁ Υἱός, δίχα μόνου
» Galat. IV,
* Coloss. 111, 3, 4.
Philipp. (1,
Ο
PG 76:1089quod pater est: et quod Filium esse cognoveris,
hoc est etiam Spiritus, citra id quod filius est.
Unumquodque enim eorum quæ nominavimus, in
propria sua hypostasi subsistit, vereque est id quod
dicitur. Omnimoda vero similitudo Trinitatis immutabiliter ita se habet. Quocirca tametsi factus sit ad
imaginem filii bono, eliam sic factus est ad ima
ginem Dei. Totius enim Trinitatis characteres sivo
imagines in ipso effulgent: quenadmodum etiam
una est secundum naturam deitas in Patre, et Filio,
et Spiritu sancto. Scribit itaque Moyses diviuo Nnimine amatus: Et dixit Deus: Faciamus bominero ad imaginem nostram, et ad similitudinem”. ›
Hoc autem nostram, non unius personæ significaτοῦ εἶναι πατήρ· καὶ ὅπερ ἂν τὸν Υἱὸν εἶναι ὑπολά- intellexeris, hoc etiam est filius, præter unum id
της, τοῦτο ἐστὶ καὶ τὸ Πνεῦμα, δίχα τοῦ εἶναι υἱός.
Υφέστηκε γὰρ τῶν ὠνομασμένων ἕκαστον ίδιοσυστά
τως, καὶ ἔστιν ἀληθῶς ὅπερ εἶναι λέγεται. Ἡ δὲ εἰς πᾶν
ὁτιοῦν ὁμοίωσις τῆς ἁγίας Τριάδος ἀπαραλλάκτως
ἔχει. Οὐκοῦν κἂν εἰ γέγονε κατ' εἰκόνα τοῦ Υἱοῦ ὁ ἄνο
θρωπος, καὶ οὕτως ἐστὶ κατ' εἰκόνα Θεοῦ. Ὅλης γὰρ
αὐτῷ τῆς ἁγίας Τριάδος οἱ χαρακτήρες ἐλλάμπουσι,
ἅτε δὴ καὶ μιᾶς οὔσης τῆς κατὰ φύσιν θεότητος τῆς ἐν
Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι. Γράφει οὖν Μωσής
ὁ θεόληπτος· «Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν, καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν. ο
Τὸ δὲ, ἡμετέραν, οὐχ ἑνὸς προσώπου δήλωσιν ἔχει,
διά τοι τὸ ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν εἶναι τὸ τῆς θείας
καὶ ἀῤῥήτου φύσεως πλήρωμα. Περιττόν οὖν ἄρα
περιεργάζεσθαι καὶ ἰσχνοεπεῖν καὶ λέγειν, ὅτι οὐ τοῦ tionem habet, cum in tribus hypostasibus divium
Θεοῦ μᾶλλον ἐσμὲν εἰκόνες, οὐδὲ τοῦ ἀρχετύπου,
ἀλλὰ τῆς τοῦ Θεοῦ εἰκόνος. Αρκεῖ δὲ τὸ μετὰ ἀπλότητος πιστεύειν, ὅτι κατὰ θείαν εἰκόνα γεγόναμεν,
τὴν πρὸς τὸν Θεὸν λαβόντες φυσικῶς μόρφωσιν. Ει
δὲ χρή τι καὶ οὐκ ἀπιθάνω; εἰπεῖν, ἀναγκαῖον ἦν
μέλλοντας υἱοὺς ὀνομάζεσθαι Θεοῦ ἡμᾶς, κατ' εἰκόνα
τοῦ Υἱοῦ μᾶλλον γενέσθαι, ἵνα καὶ ὁ τῆς υἱότητος ἡμῖν
ἐμπρέπῃ χαρακτήρ.
· Πρὸς τοὺς λέγοντας, ὅτι ἐν τῇ μελλούσῃ καταστάσει τὸ λογικὸν ἔχουσα ψυχὴ, καὶ διὰ τοῦτο
γνώσεως οὐκ ἀμοιροῦσα, προκόπτει· καὶ ὅτι εἰ
προκοπὴν ἕξει, πάντως ὅτι καὶ μείωσιν καὶ
πάθος, καὶ φθοράν· ἐκ τούτου, καὶ θάνατον,
καὶ αὖθις ἀναβίωσιν.
atque ineffabilis naturæ plenitudo consistat. Super
vacanea igitur est curiositas et argutatio dicentium,
quod non Dei potius neque archetypi sumus imago,
sed imago imaginis Dei. Sufficit enim cum simplicitate credere, quod ad divinam imaginem facti
sumus, similem naturaliter cum Deo forınam nacti.
Si vero oportet bis aliud quid non improbabiliter
adjicere, necessarium erat, nos, qui filii Dei appellandi eramus, ad imaginem Filii potius fieri, ut et
filiationis character nobis conveniret.
CAPUT VII.
Adversus dicentes, quod in futuro statu anima ratione prædita, ac proinde cognitionis nou expers,
incrementum accipit; et quod si incrementum,
imminutionem etiam sustinet, el passionem, alque
ex hoc, et mortem, rursumque reviviscere.
Qui hæc animo concipiunt, ignorare videntur
gratiam quæ hominis nature, postquam a morte
revixerit, conferetur. Si enim oportet corruptibile
hoc induere incorruptionem ", iuter itumque exuere,
deponerous profecto una cum corruptione afectiones quæ ex 375 ca oriuntur (hæ autem sunt,
omnis concupiscentia carnalis), ac deinceps in sal
ctam spiritualemque vitam traducemur, tribuente
nobis, quod his conveniat, omnium nostrum Servatore Christo. Si enim nunc arrhabonem Spiritus
habentes sancte vivimus, quinam tandem futuri
sumus, cum plenitudinem acceperimus? Ubi vero
Οἱ τοιαῦτα διενθυμούμενοι, ἀγνοεῖν εοίκασι τὴν
δοθησομένην χάριν τῇ τοῦ ἀνθρώπου φύσει μετὰ τὴν
ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσιν. Εἰ γὰρ δεῖ τὸ φθαρτὸν τοῦτο
τὴν ἀφθαρσίαν ἐνδύσασθαι, καὶ τὴν φθορὰν ἀποδύ
σασθαι, συναποβαλοῦμεν δηλονότι τῇ φθορᾷ καὶ τὰ
ἐξ αὐτῆς πάθη (ταῦτα δέ ἐστι ἐπιθυμία πᾶσα σαρ
κική), καὶ λοιπὸν εἰς ἁγίαν καὶ πνευματικήν ζωήν
μεταστησόμεθα, νέμοντος ἡμῖν τὸ ἀρπρὸς ἐν τούτοις
τοῦ πάντων ἡμῶν Σωτήρος Χριστοῦ. Εἰ γὰρ νῦν τὸν
ἀρραβῶνα τοῦ Πνεύματος ἔχοντες ἁγίως πολιτευό
μεθα, τίνες ἐσόμεθα λαβόντες τὸ πλῆρες; Ὅπου δὲ
πλήρωσις Πνεύματος, ἐκεῖ που πάντως καὶ ἀσφάλεια
νοῦ, καὶ καρδία; εδραιότης, τῆς ὁρώσης εἰς τὸ ἀγα- plenitudo Spiritus est, ibi omnino mentis Ormilas,
θὸν καὶ εἰς ἀκραιφνή θεοπτίαν. Οὐκοῦν ἐσόμεθα μέν
ἀμείνους ἑαυτῶν, τὴν φθορὰν ἀποδυσάμενοι, καὶ τὸ
σώμα πνευματικὸν ἔχοντες, τουτέστι, εἰς μόνα τὰ
τοῦ πνεύματος βλέποντες· κλόνως δὲ ὁ καταβιβάζων
ἡμᾶς εἰς φαυλότητα τὸ τηνικάδε ἔσται οὐδεὶς, συνέχοντος ἡμᾶς εἰς τὸ ἑαυτοῦ θέλημα τοῦ Δημιουργοῦ διὰ
τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καθάπερ αμέλει καὶ τοὺς ἁγίους
ἀγγέλους. Τοιοῦτόν τι Χριστὸς ἀπεφήνατο εἰπών
• Ἐν τῇ ἀναστάσει οὔτε γαμούσι, ούτε γαμίζονται,
ἀλλ' ὡς ἄγγελοι Θεοῦ εἰσιν ἐν τῷ οὐρανῷ.»
** Gen. 1, 26. "71 Cor. xv, 54. ** Marc. x11, 25.
et cordis stabilitas respicientis In oinne bonum, et
ad puram ac sinceram Del visionem. Quocirca
præstantiores quidem nobisipsis sumus futuri, cum
interitum exueriinus, corpus spiritualiter affectum
habentes, hoc est, solis iis quæ spiritus sunt iutenti.
Motus vero, qui nos in malum propellat, nullus tune
est futurus, continente nos in sua voluntate Creatore
per Spiritum sanctum, quemadıodum fere et sallctos angelos. Ejusmodi quid Christus nobis significavit, cum dixit: e in resurrectione neque nubent,
neque nubentur, sed tanquam angeli Dei sunt in
colo
PG 76:1091CAPUT VIIICur in Adam morientes, paternam quidem pœnam
exsolvant, et illius transgressioni unusquisque nostrum obnoxius fiat: in Christo autem vivificatus
meus parens el per Spiritum purgatus a debito
primi parentis, et a suo ipsius peccato, non transmisit in me filium suum puritatem suam, neque
mihi profuit gratia justitiæ quæ ipsi collata fuil,
cum alioqui peccato prævaleai?
Inquirendum est, quo pacto in nos primus parens
Adam, poenam sibi ob transgressionem illatam,
transmiserit. Audivit enim, quia. Terra es, et in
terranı reverteris”, › et ex incorrupto factus est
corruptioni obnoxius, mortisque vinculis submissus. η
Posteaquam vero in hanc prolapsus, liberos procreavit, nati ex ipso, utpote ex mortali, mortales effecti sumus. Hoc pacto suinus exsecrationis in Adam
hæredes. Neque enim omnino veluti cum ipso mandatum quod acceperat infringentes, punimur: sed
quia, út dixi, mortalis factus, exsecrationem in
progeniem suam transtnisit. Mortales enim 376
eſſecti sumus ex mortali. Dominus autem noster Jesus Christus, secundus Adam declaratus, et principium generis nostri, secundum nimirum post primum, in incorruptionem nos reformavit, opponens
se morti, et propria carne ipsam vacuans atque
dissolvens, solutaque est in ipso pristinæ exsecrationis vis. Idcirco inquit sapientissimus Paulus
quod, Quemadmodum per hominem mors, ita
etiam per hominem resurrectio mortuorum 30. '
Εt rursum: «Sicut in Adam omnes moriuntur, ita
et in Christo omnes vivificabuntur "., Universos
• Universos
ilaque comprehendens, generalissiinaque poena, propler eam quæ in Adam facta est transgressionem,
interitus ac mors est. Similiter etiam omnium
Διὰ τί ἐν τῷ 'Αδὰμ ἀποθνήσκοντες, πατρικήν
ἐκτίνουσι μὲν δίκην, καὶ τὴν ἐκείνου παράδα
σιν ἕκαστος χρεωστεῖ· ἐν δὲ τῷ Χριστῷ ζωοποιηθεὶς ὁ ἐμὸς πατὴρ, καὶ διὰ τοῦ ἁγίου
Πνεύματος καθαρθεὶς τῆς τε προπατορικῆς
ὀφλήσεως καὶ τῆς ἰδίας πλημμελείας, οὐ μετέδωκέ μοι τῆς καθαρότητος τῷ γεννηθέντι,
οὔτ᾽ ὤνησέ με τῆς εἰς αὐτὸν δικαιοσύνης ή
χάρις, καίτοι υπερισχύουσα κατὰ τῆς ἁμαρτ
τίας;
Εξετάσαι χρὴ πῶς εἰς ἡμᾶς ὁ προπάτωρ Αδάμ
παρέπεμψε τὴν ἐπενεχθεῖσαν αὐτῷ διὰ τὴν παράδασιν δίκην. Ηκουσεν γάρ, ὅτι ο Γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν
ἀπελεύσῃ, ο καὶ φθαρτὸς ἐξ ἀφθάρτου γέγονε, καὶ
ὑπενέχθη τοῖς δεσμοῖς τοῦ θανάτου. Ἐπειδὴ δὲ εἰς
τοῦτον πεσὼν ἐπαιδοποίησεν, οἱ γεγονότες ἐξ αὐτοῦ,
ὡς ἀπὸ φθαρτοῦ, φθαρτοι γεγόναμεν. Οὕτως ἐσμεν
τῆς ἐν Ἀδὰμ κατάρας κληρονόμοι. Οὐ γὰρ πάντως
ὡς σὺν ἐκείνῳ τῆς ἐντολῆς ἧς ἐδέξατο παρακούσαν
τες τετιμωρήμεθα, ἀλλ' ὅτι, ὡς ἔφην, θνητός γεγονώς, εἰς τὸ ἐξ αὐτοῦ σπέρμα παρέπεμψε τὴν ἀράν.
Θνητοὶ γὰρ γεγόναμεν ἐκ θνητοῦ. Ο δέ γε Κύριος
ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός δεύτερος Αδάμ χρηματίσας,
καὶ ἀρχὴ τοῦ γένους ἡμῶν δευτέρα μετὰ τὴν πρώτ
την, εἰς ἀφθαρσίαν ἡμᾶς ἀνεμόρφωσεν, προσβαλών
τῷ θανάτῳ, τῇ ἰδίᾳ σαρκὶ καταργήσας αὐτὸν, καὶ
λέλυται τῆς ἀρχαίας ἀρᾶς ἡ δύναμις ἐν αὐτῷ. Διὰ
τοῦτό φησιν ὁ πάνσοφος Παῦλος, ὅτι ο Ωσπερ δ'
ἀνθρώπου ὁ θάνατος, οὕτω καὶ δι᾿ ἀνθρώπου ἀνάστασις νεκρών.» Καὶ πάλιν· ο Ωσπερ ἐν τῷ Ἀδὰμ
πάντες ἀποθνήσκουσι, οὕτω καὶ ἐν τῷ Χριστῷ πάν
τις ζωοποιηθήσονται.» Οὐκοῦν, ἡ καθόλου καὶ γενικωτάτη δίκη διὰ τῆς ἐν Ἀδὰμ παραβάσεως ἡ
φθορὰ καὶ ὁ θάνατός ἐστιν· ὁμοίως ἢ κατὰ πάντων
καὶ γενικωτάτη λύτρωσις ἐν Χριστῷ τετέλεσται.
Απεδύσατο γὰρ ἡ ἀνθρώπου φύσις ἐν αὐτῷ τὸν
ἐπιῤῥιφέντα θάνατον αὐτῇ, διὰ τοῦ γενέσθαι φθαρτὸν
τὸν πρῶτον ἄνθρωπον. Ὁ δὲ ἑκάστου ἡμῶν πατήρ,
κἂν διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος Αγιάσθη, καὶ ἐκομί
σατο τὴν τῶν πλημμελημάτων ἄφεσιν, οὐ παραπέμ
ψει καὶ εἰς ἡμᾶς τὸ δῶρον εἷς γάρ ἐστιν ὁ πάντα;
ἁγιάζων καὶ δικαιῶν, καὶ εἰς ἀφθαρσίαν ἀνακομίζων
ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, καὶ εἰς πάντας ἐν
ἴσῳ δι' αὐτοῦ τὸ δῶρον ἔρχεται. Ἕτερον δέ ἐστιν
ἁμαρτίας ἄφεσις, καὶ ἕτερον θανάτου λύσις· καὶ
ἕκαστος μὲν τῶν ἰδίων πλημμελημάτων κερδαίνει τὴν
ἄφεσιν ἐν Χριστῷ διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· κοινῇ δ
πάντες ἀπαλλαττόμεθα τῆς ἐν ἀρχαῖς ἐπενεχθείσης
δίκης ἡμῖν, τῆς τοῦ θανάτου φημί, δραμούσης
εἰς ἅπαντας, τοῦ πρώτου τοῦ καθ᾽ ὁμοιότητα πεσόν
τος εἰς θάνατον. Διὰ τοῦτο γάρ φησι καὶ ὁ πάνσοφος
Παῦλος, ὅτι ὁ θάνατος ἐβασίλευσεν ἀπὸ Ἀδὰμ μέχρι
Μωσέως, καὶ ἐπὶ τοὺς μὴ ἁμαρτήσαντας, ἐπὶ τῷ
όμοιώματι τῆς παραβάσεως 'Αδάμ, μέχρι νόμου κεκράτηκεν ἡ τοῦ θανάτου δίκη. Χριστοῦ δὲ λοιπὸν
προαναλάμψαντος, εἰσβέβηκεν ἡ δικαιοσύνη, δικαιούσα
et quidem generalissima redemptio in Christo perfecta est. Exuit enim humana natura in ipso mortem sibi immissam, ex eo quod mortalis redditus
esset primus homo. At vero privatus uniuscujusque
nostrum pater, etiamsi per Spiritum sanctum sit
sanctificatus, et peccatorum veniam consecutus, donum hoc in nos etiam non transmittet Unus enim
est, qui omnes sanctificat et justificat, et ad incorruptionem traducit, Dominus noster Jesus Christus, η
et in omnes ex æquo per ipsum, donum promanat.
Aliud autem est peccati remissio, et aliud mortis
dissolutio: et unusquisque quidein propriorum peccatorum remissionem consequitur in Christo per
Spiritum sanctum: generaliter autem liberamur
omnes a pœna jam olim nobis illata, a morte, inquam, quæ omnes pervaserat ex primo nostri genetis nobis simili in mortem prolapso. Idcirco enim
inquit sapientissimus Paulus, quod mors regnavit
ab Adam, usque ad Mosen, etiam in eos qui non
peccaverunt, in similitudinem prævaricationis Ada",
• Gen. 11, 49. 30 1 Cor. xv, 21 at ibid. 22.
* Rom. v, 14.
PG 76:1095enim nos ad opera bona,» quemadmolum sapien- 4 κατόρθωσιν ἀρετῆς. • Εκτισε γὰρ ἡμᾶς ἐπὶ ἔργοις
tissimus Paulus scribit 37. Labefactavit autem divinæ imaginis pulchritudinem, peccatum, sordibusque opplevit splendidam humanitatis faciem Satanas. Cæterum instaurator exortus est, qui id quod
depravatum erat, pristinæ formæ restituit, nosque
denuo in suam imaginem transformavit, ut divinæ
ipsius naturæ characteres nobis conveniant per sanctificationem et justitiam, vitamque ad virtutis norinam bene compositam. Ipse enim est et janua et via",
per quam ad quodvis bonumn ingredi potuimus,
reclasque vias facere. Quocirca in nobis quidemn, qui
in Christo sumus, pulchritudo praestantissimæ imnaginis resplendet, si operibus ac rebus ipsis bonos ac
probos nos præstemus. In primo autem parente omnis quidem aptitudo inerat, conferena facultatem ad
amplectendum virtutem, non tamen omnino actus
sive operatio ipsa aderat. Idcirco Christus ipse de
nobis, sive de propriis suis ovibus dixit:. Ego veni,
ut vitam habeant, et abundantius habeant **
Redditum enim est humanæ naturæ, id, quo Adam
initio præditus fuerat, nimirum sanctificatio. Hoc
vero, abundantius, nea quidem sententia significat,
quod actu ipsu sancti videamur, quodque operibus
ipsis illustres declaremur.
379 CAPUT XI.
Quod carnales sive naturales voluptates truncare quidem possimus; eradicare autem in universum nequeamus.
Videtur nonnullis sapientissimus Paulus ardua
quædam, intellectuque difficilia dicere, juxta sarıctorum apostolorum vocem. Quod vero hæc superna sapientia sint referta, dubitare fas non est:
loquitur enim Christus in ipso: ait igitur, quia
‹ Consentio legi Dei secundum interiorem hominem.
Video autem aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meæ, et subjicientem me legi
peccati “; › et rursus: Miser ego homo, quis me
liberabit a corpore mortis hujus? Gratia autem Deo
per Jesum Christum Donuinum nostrum *.» Couligit enim cum mente, continentiæ ob Dei metum studiosa, irritamentum carnis, et viribus conatibusque
nostris quibus vitæ puritatem sectamur, resistit, acriterque repugnat. Cæteruin qui ea qua par est sobrietate
ulantur, Deum reverentes, castigant motus carnis,
peccatique stimulum hebetant atque retundunt, meditatione exercitationeque rerum divinarum, et laboribus, aliisque moderationibus utentes. Fieri itaque non potest ut insitam carni concupiscentiam
eradicemnus; sobrietate autem, ut dixi, obviam ire,
ne procaciter in mentem iusurgat, in nostra potestate est sitnm, præcipue quia homo factus est unigenitum Verbum Dei, et ferocientem legeui peccati,
quæ est in membris nostris, non amplius in nos
grassari permisit. Atque hoc qui«lem docet optimus
Paulus, dicens: • Quod enim impossibile erat legi,
39 Ephes. 11, 10. 38 Joan. x, 9.» Joan. xiv, 6.
s' Rom. vi:, 23, 23.
13 ibisl. 25,
ἀγαθοῖς, ο ὡς γοῦν ὁ πάνσοφος γράφει. Παῦλος.
᾿Αλλὰ ἠφάνισεν τῆς θεοειδοῦς εἰκόνος τὸ κάλλος ἡ
ἁμαρτία, καὶ ῥυποῦ μεστὸν τὸ λαμπρὸν τῆς ἀνθρω
πότητος πρόσωπον ἀπέφηνεν ὁ Σατανᾶς. 'Αλλ' ὁ ἀνακαινιστής επέφανεν, ὁ ἀναμορφῶν εἰς τὸ ἐν ἀρχαῖς
τὸ ἠδικημένον, καὶ πάλιν ἡμᾶς εἰς τὴν ἑαυτοῦ μετα
πλάττων εἰκόνα, ὥστε τῆς θείας φύσεως αὐτοῦ ἐμπρέπειν τοὺς χαρακτῆρας ἡμῖν δι' ἁγιασμοῦ καὶ δικαιοσύνης, καὶ τῆς κατ' ἀρετὴν εὐζωΐας. Αὐτὸς γάρ
ἐστιν ἡ θύρα καὶ ἡ ὁδὸς, δι' ἧς πρὸς πᾶν ὁτιοῦν τῶν
ἀρίστων εἰσελάσαι δεδυνήμεθα, καὶ ὀρθὰς ποιήσασθαι
τροχιάς, ὥστε ἐν ἡμῖν μὲν τοῖς ἐν Χριστῷ τὸ κάλλος
τῆς ἀρίστης εἰκόνος εμφαίνεται, εἰ δι' αὐτῶν τῶν
ἔργων ἀνδραγαθήσωμεν. Ἐν δέ γε τῷ πρωτοπλάστῳ
πᾶσα μὲν ἐπιτηδειότης ἦν, ἀποφέρουσα δύναμιν πρός
ἀνάληψιν ἀρετῆς, οὐ πάντως δὲ καὶ ἐνέργεια. Το
γαροῦν καὶ αὐτὸς ἔφη Χριστὸς περὶ ἡμῶν, ἤτοι τῶν
Ιδίων προβάτων· «Εγώ ἦλθον ἵνα ζωὴν ἔχωσι, καὶ
περισσὸν ἔχωσι. ο ᾿Αποδέδοται μὲν γὰρ τῇ ἀνθρώπου
φύσει τὸ ἐν Ἀδὰμ ἐν ἀρχῇ, τουτέστι ὁ ἁγιασμός.
Τὸ δὲ περιττόν, ὡς γε οἶμαι, φησὶ τὸ κατ' ἐνέργειαν
ὁρᾶσθαι σεπτούς, καὶ δι' αὐτῶν τῶν κατορθωμάτων
καταφαιδρύνεσθαι.
Οτι τὰς σαρκικας ἡδονὰς ἡτουν φυσικὰς δυνάμεθα κολοβώσαι, ἐκκόψαι δὲ παντελῶς οὐ
δυνάμεθα.
Δοκεῖ τισιν ὁ πάνσοφος Παῦλος δυσχερή τινα
λέγειν, ήτοι δυσνόητα, κατὰ τὴν τῶν ἁγίων ἀπο
στόλων φωνήν. "Οτι δὲ σοφίας τῆς ἄνωθεν ταῦτα
μεμέστωται, οὐκ ἔστιν ἀμφιβάλλειν· λαλεῖ γὰρ
Χριστὸς ἐν αὐτῷ. Εφη τοίνυν, ὅτι «Συνήδομαι τῷ
νόμῳ τοῦ Θεοῦ κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον βλέπω δὲ
νόμον ἐν τοῖς μέλεσί μου ἕτερον, ἀντιστρατευόμενον
τῷ νόμῳ τοῦ νοός μου, καὶ αἰχμαλωτίζοντά με τῷ
νόμῳ τῆς ἁμαρτίας.» Καὶ πάλιν· ο Ταλαίπωρος
ἐγὼ ἄνθρωπος, τίς με ρύσεται ἐκ τοῦ σώματος τοῦ θα
νάτου τούτου; Χάρις δὲ τῷ Θεῷ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ
τοῦ Κυρίου ἡμῶν.» Καταστρατεύεται μὲν γὰρ τοῦ
νοῦ βλέποντος εἰς ἐγκράτειαν διὰ τὸν φόβον τοῦ
Θεοῦ τὸ κίνημα τῆς σαρκὸς, καὶ ταῖς εἰς ἀγνεία»
ὁρμαῖς ἀντιτάττεται καὶ ἀντεξάγει δεινῶς. 'Αλλ' ο
νήψει τῇ πρεπούσῃ χρώμενοι, τὸν Θεὸν σεβόμενοι,
ἐπιτιμῶσι τῷ τῆς σαρκὸς κινήματι, καὶ τὸ τῆς
ἁμαρτίας ἀμβλύνουσι κέντρον ἀσκήσει καὶ πόνοις,
καὶ ταῖς ἄλλαις χρώμενοι ἐπιεικείαις. ὥστε ἀπορ
ῥιζῶσαι μὲν τῆς σαρκὸς τὴν ἔμφυτον αὐτῆς ἐπιθυμίαν οὐκ ἔνεστι· νήψει δὲ, ὡς ἔφην, οὐκ ἐᾷν κατα
θρασύνεσθαι τοῦ νοῦ, δυνατόν, μάλιστα ότι γέγονε,
ἄνθρωπος ὁ μονογενής Λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀγριανοντα τὸν νόμον τῆς ἁμαρτίας, τὸν ἐν τοῖς μέλεσιν
ἡμῶν, οὐκ ἔτι νεανιεύεσθαι καθ' ἡμῶν συγκεχώρηκεν.
Καὶ τοῦτο διδάξει σαφῶς ὁ πανάριστος Παῦλος·
«Τὸ γὰρ ἀδύνατον τοῦ νόμου, γράφων, ἐν ᾧ ἡσθένει
** Joan. x, 10. *1 ]] Petr. 111, 45, 46; Jud. 11 l seq
PG 76:1097διὰ τῆς σαρκὸς, τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν πέμψας ὁ Θεὸς ἐν ἡ in quo infirorabatur per carnem, Filium suum milΟμοιώματι σαρκὸς ἁμαρτίας, καὶ περὶ ἁμαρτίας
κατέκρινε τὴν ἁμαρτίαν ἐν τῇ σαρκὶ, ἵνα τὸ δικαίωμα
τοῦ νόμου ἐν ἡμῖν πληρωθῇ, τοῖς μὴ κατὰ σάρκα
περιπατοῦσιν, ἀλλὰ κατὰ πνεῦμα. Περιεσόμεθα
τοίνυν τῶν ἐμφύτων κινημάτων οὐκ εἰς ἅπαν, οὐδὲ
ὁλοτελῶς (τοῦτο γὰρ τῇ παμμακαρία ζωῇ τετήρηται
τῇ προσδοκωμένῃ ἔσεσθαι κατὰ τὸν αἰῶνα τον μέλ.
λοντα )· δυνάμεθα δὲ κατανδρίσασθαι, καὶ τοῖς τῆς
σαρκὸς ἐπιπλήττειν κινήμασι, Θεοῦ συμπράττοντος,
καὶ τὴν ἐξ ὕψους ἡμῖν χορηγοῦντος δύναμιν. Καὶ
ἀδροτέρα μὲν ἔστιν ἐν τοῖς ῥᾳθυμοῦσιν ἡ ἐπιθυμία,
καὶ οἷον τῆς αὐτῶν κατεξουσιάζουσα καρδίας·
ἀδρανὴς δὲ καὶ ῥᾳδίως ἐπιτιμωμένη καὶ ἐκπεμπου
μένη τοῦ νοῦ ἐν τοῖς τὸν θεῖον φόβον ἔχουσι. Καὶ
γὰρ γέγραπται, ὅτι ὁ νόμος Κυρίου ἁγνὸς τους
ἐστιν, ἀγνοποιός.
Οτι την ευχαριστίαν ἐν μόναις χρη ταις καθολικαῖς ἐκκλησίαις ἐκτελεῖσθαι,
tens Deus in similitudinem carnis peccati, et de
peccato condemnavit peccatum in carne, ut justificatio legis in nobis impleretur, non secundum carnem ambulantibus, sed secundum spiritum “.
Superiores igitur evademus insilis motibus non
quidem in universum, neque omni ex parte (hoc
enim in beatissimam illam vitam servatur, quae futura exspectatur in venturo sæculo): possumus autem fortiter obsistere, et castigare motus carnis,
opitulante Deo, viresque 380 nobis ex alto suppeditante. Es validior quidem est in vecordibus concupiscentia, et absolutam quodammodo in eorum ani
mos potestatem exercens: remissior vero atque
debilior, quæque facile reprimi et ex animo ejici
possit, in iis qui divino metu præditi sunt. Et scriplum est quod lex Dei pura est, hoc est, puros
eficiens,
G
Τί δέ γε δῶρον, ήτοι την προσφοράν, ἣν τελοῦμεν
μυστικῶς, ἐν ἁγίαις ἐκκλησίαις ταῖς τῶν ὀρθοδόξων
χρὴ προσφέρεσθαι μόναις, καὶ οὐχ ετέρωθι που, ἢ
τοῦτο δρώντες, παρανομοῦσιν ἐμφανῶς. Καὶ τοῦτο
ἔστιν ἰδεῖν ἐκ τῶν ἱερῶν Γραμμάτων. Εκέλευε γὰρ
ὁ νόμος τὸ πρόβατον θύεσθαι κατὰ τὴν ἡμέραν
ἤτοι τὴν ἑορτὴν τοῦ Πάσχα, καὶ ἦν εἰς τύπον Χριστοῦ. «'Αλλ᾽ ἐν οἰκίᾳ μια βρωθήσεται, φησί, καὶ οὐκ
εξοίσεται τῶν χρεῶν αὐτοῦ. ὁ Ἔξω τοίνυν τὸ δῶρον
ἐκφέρουσιν, οἱ μὴ ἐν τῇ μιᾷ καὶ καθολικῇ οἰκίᾳ τοῦ
Χριστοῦ, τουτέστι τῇ ἐκκλησίᾳ, τελοῦντες αὐτό
καὶ δι' ἑτέρου δὲ νόμου τοιοῦτόν τι σημαίνεται.
Γέγραπται γὰρ πάλιν· «Καὶ ὅς ἐὰν θύση μόσχον ἢ
πρόβατον ἐν τῇ παρεμβολῇ, καὶ ἐπὶ τὰς θύρας τῆς
σκηνῆς μὴ ἀνάγκῃ, ἐξολοθρευθήσεται ἡ ψυχὴ ἐκείνη
ἐκ τοῦ λαοῦ αὐτῆς.» Οὐκοῦν οἱ τῆς σκηνῆς ἔξω θύοντες, εἶεν ἂν οὐχ ἕτεροί τινες παρὰ τοὺς αἱρετικούς,
καὶ ὄλεθρος αὐτοῖς ἐπήρτηται τοῖς τοῦτο τολμῶσι
δρᾷν. Τοίνυν τὰς ἐν ταῖς ἐκκλησίαις δωροφορίας
ἁγιάζεσθαι πιστεύομεν καὶ εὐλογεῖσθαι καὶ τελειοῦσθαι
Εἰ ὁ τῶν ὅλων Θεὸς τὰ γινόμενα ἤδη καὶ πρα
χθέντα δύναται ποιῆσαι μὴ γεγενῆσθαι
ποτε, κατὰ τὸ, «Οὐκ ἀδυνατήσει αὐτῷ πᾶν
ῥῆμα.» Οὐ γὰρ λέγομεν, ὡς μὴ γενόμενα, ἀλλὰ
μὴ γεγενῆσθαι τὴν ἀρχὴν, οιον, ὅτι πόρνην
δύναται παρθένον ποιῆσαι ἐκ κοιλίας μητρός,
ἵνα μήτε εἶναί ποτε πόρνην πορνεύσασαν· ὅτι
• Τὰ παρὰ ἀνθρώποις αδύνατα, δυνατά παρά
τῷ Θεῷ.»
Ζητεῖσθαι μὴ χρή
* Rom. vii, 3, 4.
παρ' ἡμῶν τὴν τοῦ Θεοῦ
CAPUT XIL
Quod Eucharistiam in solis catholicis ecelesiis celę.
brare oporteal.
Donum vero, sive oblatio, quam inystice celebramus, in solis orthodoxorum sanctis ecclesiis offerri
debet, neque alibi omnino: qui secus faciunt, aperte
legem violant. Atque hoc quidem facile est videre
ex sacris Scripturis. Jussit enim lex sacrificari ovem
ipso die sive festo Paschæ, quod quidem typum Christi præ se ferebat. Sed ‹ in domo una comedetur,
inquit, neque efferetur quidquam carnium ejus ".,
Efferunt igitur foras donum, qui non in una atque
eadem catholica domo Christi, hoc est, ecclesia, ipsum celebrant. Et per aliam etiam legem ejusmodi
quid signifcatur. Scriptum est enim rursus: «Ει
sl quis mactaverit vitulum aut ovem in castris, et
non adduxerit intra ostia tabernaculi, pereat anima
illa e populo suo *.» Qui ergo extra tabernaculum
celebrant, non alii fuerint, quam hæretici; certaque
pernicies iis impendet, qui id facere veriti non fue
rint. Quocirca oblationes quæ in ecclesiis liunt, sancuificari, benedici et consecrari a Christo credimus.
παρὰ Χριστοῦ.
CAPUT XIII.
An Deus universi possit ea, quæ jam contigerunt et
facta sunt, efficere, ut nunquam contigerint aut facta
sint, juxta illud, ‹ Non erit ipsi impossibile omne
verbum “, ο Non enim dicimus, tanquam non contingentia, sed ut omnino non contigerint, veluti, an
meretricem possit virginem efficere ex utero matris,
ila ul meretrix nunquam fuerit quæ fornicata est:
quia «Quæ impossibilia sunt hominibus, possibilia
sunt Deo 49.
Potentia Dei nequaquam a nobis est investiganda,
"Psal. xvIII, 8. **Exod. XII, 46. * Levit. xvi1, 5, 4. Η Luc. 1, 37.
* Luc.
Ο νόμος Κυρίου αγνός, etc. Al effectu nimirum ut Homero ίφια μήλα, τουτέστιν, ισχυροποιά,
quod ovilla carnis esu roborentur corpora.
Εκέλευε γὰρ ὁ νόμος τὸ πρόβατον θύεσθαι. De esu agn. paschalis præscriplo Exod. xii, et quo
parto illa ad Christum sint referenda, Cyrillus pulcherrime explicat Glaphyrorum in Exod. lib. 11, cap. 1
Quaestionen quæ toto capite 13 tractatur, an scilicet Deo omnia sint possibilia, tractat etiam ex
professo Isid. Pelusiotes epist. 117 libri secundi, quam ita concludit: Εἰ ερωτηθείημεν εἰ πάντα τῷ Θεῷ
PATROL. GR. LXXVI.
PG 76:1099$100
quae certe magna 381 atque admiranda est: quia ή δύναμιν, ή μεγάλη καὶ ἀξιάγαστος, ὅτι τὸ δρώμενον
οὐκ ἀπεικός ἐστι τῇ θείᾳ δόξῃ. Οὐ γὰρ ὅτι πάντε
δύναται, διὰ τοῦτο καὶ τῶν ἀτόπων ἐργάτην αὐτὸν
ὁρᾶσθαι προσήκει. Εννοοῦμεν μὲν γὰρ ὅτι ἄτοπόν
ἐστι τὸ λέγειν· Εἰ δύναται ὁ Θεὸς ἑαυτὸν ποιῆσαι μὴ
εἶναι Θεόν; Εἰ δύναται ἑαυτὸν ποιῆσαι ἁμαρτίας
δεκτικόν; Εἰ δύναται ἑαυτὸν ποιῆσαι μὴ εἶναι ἀγαθόν,
ἢ ζωήν, ή δίκαιον; Δεῖ τοίνυν παντὶ παραιτείσθαι
σθένει τὰς ἀτόπους οὕτω τῶν ἐρωτήσεων. Διὰ τί δὲ
ὁ Θεὸς τὴν πορνεύσασαν οὐ δύναται ποιῆσαί ποτε μὴ
γεγενῆσθαι πόρνην; ὅτι οὐ τὸ ψεῦδος δύναται ἀλή
θειαν ποιῆσαι. Καὶ οὐκ ἀσθενείας τοῦτο ἔγκλημα,
ἀλλὰ φύσεως ἀπόδειξις, οὗ τι παθεῖν ἀνεχομένης δ
μὴ πρέπει αὐτῇ. 'Αλλότριον δὲ τούτου ψεῦδος παντε
λῶς. Ψεῦδος δέ ἐστι τὸ τὴν πορνεύσασαν ποιῆσαι μὴ
id quod factum est, a divina gloria alienum non est.
Neque enim quia omnia potest, idcirco eum absurdorum: operatorem cerni par est. Intelligis enim absurdum dictu esse: An Deus possit præstare, ut ipsemet nou sit Deus? An possit efficere seipsum peccati
capacem? An possit facere ut ipse non sit bonus, aut
vita, aut justitia? Oportet igitur summo studio absurdas hujusmodi quæstiones detestari. Cur vero
Deus eam, quæ fornicata sit, facere non possit ut
meretrix non fuerit, in causa est, quod mendacium
ut sit veritas efficere nequeat. Neque vero hoc im
potentiæ ipsum arguit, sed demonstrat naturam quæ
ab eo quod ipsam non deceat abhorret. Alienum autem prorsus ab ipso est mendacium. Porro mendacium est efficere ut fornicata meretrix, fornicata non πορνεῦσαί ποτε. Δεῖ δὲ, ὡς ἔφην, τὰς εὐήθεις οὕτω
fuerit. Oportet autem, ut dixi, stultas hujusmodi,
multumque absurditatis in se habentes quæstiones,
ab initio ne admittere quidem.
CAPUT XIV.
Ad eos qui dicunt, quod ignoravit Filius extremum
diem; adversus Agnoelas.
Aiunt vero etiam alios, cum audiunt Christum
dicentem: «De lie illa sive hora nemo novit, meque angeli calorum, neque filius, nisi solus Pater, ", stultissime imperitissimeque afirmare, diem
illam, sive horam revera ignotain esse Verbo quod
ex essentia Dei ac Patris genitum est: ut ita in angelorum ordinem redigatur, nullaque ratione differre videatur ab iis qui per ipsum facti sunt. At
vero quo pacto ejusdem ordinis, ejusdemque natura
ccuseri possint creatura el Creator? aut quomodo
non potius immenso intervallo disjungantur? Hic
enim est supra omnia: hoc vero, inter omnia. At si
existimant, relpsa Christum aliquid ignorare, quatenus est Deus, aberrant a scopo, et in rupes impingunt, atque adversus divinam ipsius glorian
cornu attollunt. Inveuietur enim, si ita se res haberet ut ipsi dicunt, neque coessentialis amplius
Deo ac Patri Filius. Si enim novit quidem Pater,
ignorat autem Filius, quonam pacto æqualis ei erit,
sive coessentialis? Oportet enim id quod ignorat,
minus esse quam id quod novit; idque eo est air
surdius, quod consilium ac voluntas Dei et Patris
vocatus est Filius. 382 Paulus enim de ipso ait:
• Qui factus est nobis a Deo sapientia ".. Εt rursus: ‹ In quo sunt omnes thesauri sapientiæ et cognitionis absconditi s.. Quin et divinus Davidl canit ad cœlestem Patrem ac Deum: Domine, in
voluntate tua deduxisti me s:» voluntatem appel5º Matth. “xxiv, 36; Marc. xı11, 31. οι 1 Cor. 1, 30.
τῶν ἐρωτήσεων καὶ πολὺ τὸ ἄτοπον ἐχούσας, μηδὲ
προσίεσθαι τὴν ἀρχήν.
ΚΕΦ. ΙΔ'.
Πρὸς τοὺς λέγοντας, ὅτι ἡγνόησεν ὁ Υἱὸς τὴν
ἐσχάτην ἡμέραν, κατὰ Αγνοητών
Φασί γε μὴν καὶ ἑτέρους ἀκούσαντας λέγοντος τοῦ
Χριστοῦ· «Περὶ τῆς ἡμέρας εκείνης ἢ τῆς ὥρας
οὐδεὶς οἶδεν, οὐδὲ οἱ ἄγγελοι τῶν οὐρανῶν, οὐδὲ ὁ
Υἱὸς, εἰ μὴ ὁ Πατήρ μόνον, ο λέγειν ἀσυνετώτατα,
μὴ εἰδέναι κατὰ ἀλήθειαν τὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ
καὶ Πατρὸς πεφηνότα λόγον, μήτε τὴν ὥραν, μήτε
τὴν ἡμέραν ἐκείνην, ἵνα τοῖς ἀγγέλοις συντάττηται,
καὶ κατὰ μηδένα τρόπον διαφέρῃ τῶν δι' αὐτοῦ
γεγονότων. Εἶτα πῶς ἐν ἴσῃ τάξει τε καὶ φύσει
ποίημα καὶ Ποιητής; Πῶς δὲ οὐκ ἄπειρον τὸ μεσολαβοῦν; Ὁ μὲν γὰρ ἐστι πάντων ἐπέκεινα· τὸ δὲ,
ἐν τοῖς πᾶσι. Εἰ δὲ οἴονται κατὰ ἀλήθειαν ηγνοηκέ
και τι Χριστόν, καθ᾽ ὁ νοεῖται Θεός, έξω φέρονται
σκοποῦ, καὶ τρέχουσι κατὰ πετρῶν, καὶ τὸ κέρας
ἐγείρουσι κατὰ τῆς δόξης αὐτοῦ. Εὑρεθήσεται γάρ,
ἂν οὕτως ἔχῃ καθά φασιν αὐτοί, οὐδὲ ὁμοούσιος ἔτι
τῷ Θεῷ καὶ Πατρί. Εἰ γὰρ οἶδεν μὲν ὁ Πατὴρ, ἀγνοεῖ
δὲ ὁ Υἱός, πῶς ἴσος ἔσται αὐτῷ, ήγουν ὁμοούσιος;
Δεῖ γὰρ πάντως ἐν μείοσιν εἶναι τοῦ εἰδότος, τὸ μὴ
εἰδός. Καὶ τὸ ἔτι τούτου παραλογώτερον, βουλὴ τοῦ
Θεοῦ καὶ Πατρὸς ὠνόμασται ὁ Υἱός. Παῦλος μὲν γὰρ
περὶ αὐτοῦ ἔφη· «Ος ἐγενήθη ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ
σοφία.» Καὶ πάλιν· 4 Ἐν ᾧ εἰσι πάντες οἱ θησαυροί
τῆς σοφίας καὶ γνώσεως ἀπόκρυφοι.» Ψάλλει δὲ ὁ
θεσπέσιος Δαβὶδ πρὸς τὸν ἐν οὐρανοῖς Πατέρα καὶ
Θεόν· «Κύριε, ἐν τῇ βουλῇ σου ὡδήγησάς με
βουλὴν αὐτοῦ λέγων τὸν ἐξ αὐτοῦ φύντα Υιόν. Εἶνα
πῶς οὐ γελοῖον, ἀγνοεῖν οἴεσθαί τι τῶν ἐν τῷ Πατρὶ
ss Coloss. 11, 3. "Psal. LXXII, 24.
δυνατά, ἀποκρινώμεθα, τὰ πρέποντα αὐτῷ, καὶ πᾶσα λύεται ἀνωφελής ζήτησις Δύναται μὲν γὰρ πάντα,
βούλεται δὲ τὰ ἄριστα. lluc est, Si interrogentur au omnia Deo sint possibilia, respondeamus: que ipsum
decent; simulque omnis inutilis quæstio solvitur. Potest enim omnia, vult autem quæ sunt optima,
llem argumentum, an videlicet Filius Dei ignorarit extremum diem, iracial Isidl. Pelusiotes
epist. 117 libri primi.
PG 76:1101τὴν σοφίαν αὐτοῦ καὶ τὴν βουλὴν αὐτοῦ; καὶ ὁ μόνος lans Filium ex ipso genitum. Praeterea, quomodo non
εἰδὼς τὸν Πατέρα, πῶς τὴν τῆς συντελείας ἡμέραν
ἀγνοεῖ; ποῖον ἄρα τὸ προύχον ἐν γνώσει, τὸ εἰδέναι
τί ἐστιν ὁ Πατήρ, ήγουν τὴν ἐσχάτην ἡμέραν; Γέγραπται δὲ πάλιν, ὅτι «Τὸ Πνεῦμα πάντα ἐρευνα, καὶ τὰ
βάθη τοῦ Θεοῦ. Ὅτε τοίνυν τὸ Πνεῦμα τὸ εἰδὸς τὰ
βάθη τοῦ Θεοῦ, καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτῷ, Πνεῦμα καὶ
αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ ἐστι, πῶς οὐκ οἶδεν τὰ ἐν τῷ ἰδίῳ
Πατρί; Πολλῶν τοιγαροῦν εἰς ἀτοπίαν ἐννοιῶν συνωθουσῶν τὸν ἀμαθῆ καὶ κίβδηλον εκείνων λόγον,
ἀναγκαῖον ἐλθεῖν ἐπὶ τὴν οἰκονομίας φάναι τε,
ὅτι πεφόρηκε μὲν ὁ μονογενής Λόγος τοῦ Θεοῦ μετὰ
τῆς ἀνθρωπότητος καὶ πάντα τὰ αὐτῆς, δίχα μόνης
τῆς ἁμαρτίας. Μέτροις δὲ ἀνθρωπότητος πρέπει ἂν
εἰκότως, καὶ τὸ ἀγνοεῖν τὰ ἐσόμενα· οὐκοῦν, καθ' 8
μὲν νοεῖται Θεός, οἶδε πάντα ὅσα καὶ Πατήρ· καθ' δ
γε μὴν ἄνθρωπος ὁ αὐτὸς, οὐκ ἀποσείεται τὸ καὶ
δ
ἀγνοῆσαι δοκεῖν, διὰ τὸ πρέπειν τῇ ἀνθρωπότητι.
Ὥσπερ δὲ αὐτὸς ὢν ἡ ζωὴ πάντων καὶ δύναμις τροφὴν σωματικὴν ἐδέχετο, τὸ τῆς κενώσεως οὐκ ἀτιμάζων μέτρον, ἀναγέγραπται δὲ καὶ ὑπνῶν, καὶ κοπιάσας· οὕτω καὶ πάντα εἰδὼς τὴν πρέπουσαν τῇ
I Cor. 11 10
ridiculum fuerit existimare, ignorare aliquid eorum
qnæ in Patre sunt, ipsius sapientiam et voluntatem?
et, qui solus novit Patrem, quo pacto consummationis diem ignoret? Quænam autem excellentior notitia est, scire quid sit Pater, aut extremum dicın
nosse? Scriptum autem est rursum, quod e Spiritus
omma scrutatur, etiam abdita et occulta Dei”. › Cum
¡gitur Spiritus, qui novit arcana Dei et omnia quæ
ipsi insunt, ipsius etiam Filii Spiritus sit, quomodo
non noverit quæ in Patre sno sunt? Cum igitur multis rationibus depravatæ stolidæque illorum ratiocinationes absurditatis convincantur, necesse est nt
ad incarnationis mysterium veniamus, dicentes unigenitum Verbum Dei gestasse quidem una cum humanitate omnia quæ ipsius sunt, excepto solo peccato. Convenit autem merito humanæ naturæ rationi
ignoratio futurorum. Quocirca quatenus quidem intelligitur Deus, novit omnia quae et Pater; qualenus autem idem etiani homo est, non videtur aversari ignorationem futurorum, quia hæc humanæ
naturæ est consentanea. Quemadmodum vero ipse
Αναγκαῖον ἐλθεῖν ἐπὶ τὴν οἰκονομίαν. Frequenter hac voce tἰκονομίας utitur Cyrillus, uti et
alii Patres, modo pro ενανθρωπήσει ἤτοι ενσαρκώσει τοῦ Μονογενοῦς, id est, humanatione, ut ita dicam,
aise Incarnatione Unigeniti; modo pro consilio divino et dispensatione, atque administratione, qua usus
est in generis humani instauratione. Proinde, quotiescunque apud Cyrillum occurrit nomen οἰκονομίας,
non uno semper modo verti, sed usus sum interpretatione quæ cuique loco accommodatior est visa,
seculus hac in re auctoritatem Isidori Pelusiola, qui varie hac voce οικονομίας multis locis utitur, e qui
bus paucula aliquot ascribam. Is itaque epistola 41 libri primi loquens περὶ τῆς θείας σαρκώσεως, dicit:
Quemadmodum Eva creata est ex latere Adam, absque ulla seminis interventione, ita etiam Dominum
καίτε δίχα σπέρματος σεσαρκωμένον, addens, hoc nature inpossibile non esse, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐπὶ τῶν
πρωτοπλάστων ήδη γεγένητο, ἐπὶ τῆς Δεσποτικῆς οἰκονομίας τετελεκέναι, id est, quemadmodum in primis
parentibus jam factum fueral, in Dominica incarnatione perfectum fuisse. Epist. 416 ejusdem libri, inter
ea quæ Salomon dicit se intellectu assequi non posse, ponit viam navis in medio mari, quod interpretatur Isid. Pelusioles, περὶ τῆς πάντας σωζούσης θείας οικονομίας, id est, de diuina incarnatione omnes
servante. Epist. 428 ejusdem libri ita loquitur:... εὐτελείᾳ τῇ δουλικῇ πρὸς τὴν ἄῤῥητον οικονομίαν χρησάμενος, quod verterim, servili vilitate ad ineffabilem salutis nostræ instaurationem usus, quam ipsam άρρη
τον οικονομίαν epist. 436 voral, τὴν ὑπὲρ τῶν ἀνθρωπίνων ἁμαρτιῶν γενομένην παιώνιον τοῦ Υἱοῦ τοῦ
Θεοῦ ἔνσαρκον ἐπιφάνειαν, id est, salularem Filii Dei in carne pro peccatis humanis apparitionem.
Epist. 453 ejusdem libri, loquens de Jesu Christo novissimis temporibus incarnato, cum peccata humana
ad summum gradum pervenissent, Christum ipsum ita loquentem facit: Ἐπὶ σωτηρίᾳ γὰρ τῶν ἁμαρ
τόντων, τὴν οἰκονομίαν ἐκείνην ποιήσομαι. lud est: Pro salute enim eorum qui peccarunt, hanc consilii
mei administrationem inibo. Epist. 497 ejusdem libri, loquens de Domino nostro instar lapidis angularis
duos populos arctissime colligante, inquit: ἡ τοῦ Δεσπότου ἡμῶν ἔνσαρκος οικονομία συνάψατα, id est,
Domini nostri in carne administratio copulans. Adverbio etiam οίκονομικώς epist. 407 ejusdem libri utitur
pro, certo consilio, de Paulo volente Israelitarum causa anathema esse, ita loquens: "Ον ἀφῆκε νόμον ὡς
τέλειος, νηπίοις μᾶλλον ἀρμόζοντα, οἰκονομικῶς δι' ἐκείνους ἐδέχετο, ἵνα γένωνται τέλειοι· id est, Legen
quam reliquerat, reluti perfectus, infantibus potius convenientem, certo consilio propter illos suscepit, ut
ferent perfecti. Venit vero mihi aliquando in mentem, cum locum illum Isaia cap. Lv legerem: Non
*unt consilia mea sicut consilia vestra, neque viæ meæ sicut viæ vestræ, vias et consilia Domini idem esse quod
οικονομία Δεσποτική - quam quidem opinionem meam gavisus sum cum viderem Isidori, quo libenter
cum Cyrillo meo, magistro utor, auctoritate confirmari. Is enim epist. 232 libri tertii, ubi tractal, Ne
minem nisi probaire vitæ de Deo sermonem habere debere, neque curiose inquirendum esse quid sit Deus,
ita sit: 'Ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Ησαίου μεμφόμενος, τους βίου μὲν ἀρίστου μὴ ἐπιμελουμένους, τὰς δὲ οἰκονομίας
αὐτοῦ αἰτιωμένους, φησίν· «Γνώναί μου τὰς ὁδοὺς ἐπιθυμοῦσιν, ὡς λαός δικαιοσύνας πεποιηκώς, καὶ
κρίσιν Θεοῦ αὐτοῦ μὴ ἐγκαταλελοιπώς.» Εἰ δὲ οἱ τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ, τουτέστι, τὰς οἰκονομίας, πολυπραγμο
νοῦντες, πάντολμοι ἂν εἶεν· πῶς οὐκ ἂν ἐπέκεινα πάσης τόλμης χωροῦσιν, οἱ περὶ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ μιαρα
γλώττῃ λόγον κινοῦντες, καὶ μάλιστα όταν τί έστι πολυπραγμονούσιν; Πloc est: Deus per Isaiam increpans
eos qui nullam optime vivendi curam gerunt, consilia vero ipsius incusant, ait (Isa. LVIII, 2): ‹ Scire
rias meas volunt, tanquam gens quæ justitiam fecerit, et legem Dei sui non dereliquerit. Si vero, qui in
vias ipsins, hoc est consilia, curiose inquirunt, confidentissimi fuerint, quo pacto non omnem confidentia
modum excesserint qui de Deo ipso exsecrabili lingua sermonem movent, et maxime quando quid sit curiose
inquirunt? Ex quibus Isidori Pelusiotæ verbis liquidlo apparet, τὴν τοῦ Θεοῦ οἰκονομίαν, vias et consilia
Dei esse.
PG 76:1103Γέγονεν γὰρ αὐτοῦ πάντα τὰ τῆς ἀνθρωπότητος,
δίχα μόνης τῆς ἁμαρτίας. Ἐπειδὴ δὲ τὰ ὑπὲρ καυ
τους οἱ μαθηταὶ μανθάνειν ήθελον, σκήπτεται χρησίμως τὸ μὴ εἰδέναι καθ᾽ ὁ ἄνθρωπος, καί φησι,
μηδὲ αὐτοὺς εἰδέναι τοὺς κατ' οὐρανὸν ὄντας ἁγίους
ἀγγέλους, ἵνα μὴ λυπῶνται ὡς μὴ θαῤῥηθέντες τὸ
μυστήριον.
cum sit vila et vis ac virtus omnium, alinentum ἀνθρωπότητι ἄγνοιαν οὐκ ἐρυθριᾷ προσνέμων ἑαυτῷ.
corporale suscepit, exinanitionis conditionem non
despiciens (scribitur enim et dormisse et laborasse):
ita quoque ignorationem futurorum, quæ humani -
talis est, eum qui omnia novit non puduit sibi ipsi
ascribere. Omnia enim quæ humanæ naturæ sunt,
ipsius facta sunt, præter peccatum. Cum vero discipuli ea quæ supra ipsos erant scire cuperent,
præ se fert utiliter se ignorare, qua ratione est homo, dicitque ea ne ipsis quidem sanctis in cœlo exsi.
stentibus esse cognita, ne videlicet nærore afficerentur, quod ipsis arcanum illud creditum non
esset.
CAPUT XV.
Quomodo intelligendum sit, Verbum caro factum
esl
Cum vero nonnulli etiam, ut intelligo, interrogent, quiduam sit, aut 383 quonam modo intelligendumı sit hoc, Verbum caro factum est: illud rarsus utiliter monebimus: consuetudinem esse Scripturæ divino Spiritu amatæ, etiam a sola interdum
carne, hominem appellare. Sic in prophetis promisit Deus, se Spiritum snum effusurum in omnem
carnem ". Dictum autein est rursum: «Videbit
ounnis caro salutare Dei”. › Neque vero dicimus
quo:l in solam carnem divinas Spiritus est effusus,
sed neque quod sola caro salutem per Christum viderit: sed in homines eſſusus est Spiritus sanctus,
et ipsi viderunt salutare. Quando igitur evangelista
dicit: Et Verbum caro factum est, non Verbum Dei
in carnem transmutatum docet (immutabilis enim
est, utpote ex immutabili Patre), sed quod carne
animata intellectualiter, sibi appropriata, adınirabili ratione processerit homo ex sancta Virgine. Neque enim prius exsistens homo, Deus est effectus:
sed Deus exsistens natura, factus est homo.
CAPUT XVI.
Adversus dicentes, unumquemque dignam retributionem jam esse sortitum. Neque enim dixit Salvalor, Pauper quidam homo; sed, Lasarus: ut
appellatione nominis ostenderet reipsa ac vere eam
in factis exstitisse [historiam].
Πώς νοητέον, «Ο λόγος σάρξ εγένετο. ο
Ἐπειδὴ δὲ, ὡς μανθάνω, τινές προσποιούνται
ἐρωτᾷν τὸ, τί ἂν εἴη, ἢ κατὰ τίνα τρόπον νοεῖται
τὸ, Ο λόγος σὰρξ εγένετο, πάλιν φαμὲν ἀναγκαίω,
ἐκεῖνο· Εθος τῇ θεοπνεύστῳ Γραφῇ καὶ ἀπὸ μόνη,
ἐσθ᾽ ὅτε σαρκὸς τὸν ἄνθρωπον όνομάζειν. Καὶ γοῦν
ἐν προφήταις ὁ Θεὸς ἐπηγγείλατο τὸ ἑαυτοῦ Πνεῦμα
ἐκχεῖν ἐπὶ πᾶσαν σάρκα. Εἴρηται δὲ πάλιν, ὅτι
Οψεται πᾶσα σὰρξ τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ. Καὶ
οὐ δήπου φαμὲν ὡς ἐπὶ μόνην τὴν σάρκα τὸ θεῖον
ἐκχεῖται Πνεῦμα, ἀλλ' οὐδὲ ὅτι μόνη ἡ σὰρξ τὴν διὰ
Χριστοῦ σωτηρίαν τεθέαται· ἀλλ' ἐπ' ἀνθρώπους
ἐξεχύθη τὸ Πνεῦμα, καὶ αὐτοὶ τεθέανται τὴν σωτη
ρίαν. Όταν τοίνυν ὁ εὐαγγελιστὴς λέγει, καὶ ὁ
Λόγος σάρξ ἐγένετο, οὐκ εἰς σάρκα διδάσκει μεταπεποιῆσθαι τὸν Λόγον τοῦ Θεοῦ (άτρεπτος γάρ
ἐστιν, ὡς ἐξ ἀτρέπτου Πατρός), ἀλλ' ὅτι σάρκα έξυ
χωμένην νοερώς ιδίαν ποιησάμενος παραδόξως
προῆλθεν άνθρωπος παρὰ τῆς ἁγίας Παρθένου,
ἐπειδὴ οὐκ ἄνθρωπος ὢν πρότερον τεθεοποίηται
μᾶλλον, ἀλλὰ Θεὸς ὢν φύσει, γέγονεν άνθρωπος.
Πρὸς τοὺς λέγοντας, ὅτι ἑκάστῳ ἀνταπόδοσις
ἐκληρώθη αξία. Οὐ γὰρ εἶπε ὁ Σωτὴρ, ὅτι Πτωχός
τις άνθρωπος· ἀλλὰ, Λάζαρος· ἵνα τῇ προσηγο
ρία δείξη πείρᾳ καὶ ἀληθείᾳ ταύτην πεπρα
χθαι τὴν διήγησιν].
Τὴν κρίσιν ἔσεσθαι μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν
ἡ θεία λέγει Γραφή. Ανάστασις δὲ οὐκ ἔσται, με
αὖθις ἡμῖν ἐπιφοιτήσαντος ἐξ οὐρανοῦ τοῦ Χριστοῦ
ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς μετὰ τῶν ἁγίων ἀγγέλων.
Οὕτω καὶ ὁ πάνσοφος Παυλός φησι, ὅτι ο Αὐτὸς ὁ
Judicium post resurrectionem futurum sacra
Scriptura testatur. Resurrectio autem futura non
est, nisi redeunte rursus ad nos ex cœlo Christo
in gloria Patris cum sanctis angelis. Ita et sapientissimus Paulus inquit, «Dominus ipse in mandato
** Joan. 1, 14.
28. * Isa. 1.1, 40; Luc. 111, 6.
es Joel 11,
Αλλ' ότι σάρκα ἐψυχωμένην νοερώς ἰδίαν ποιησάμενος. Quod hoc loco Cyrillus dicit, Verbem
carue animata intellectualiter appropriata, admirabili modo processisse hominem, id ipsum iufra, chy
ἑνωθεῖσαν αὐτῷ, καὶ ἰδίαν αὐτοῦ γενομένην σάρκα ἐψυχώσθαι ψυχῇ νοερά dicit. Aliis in locis, animam aumanam vocat, ut lib. De fide ad Theodos., p. 14. Infra vero clarius hoc ipsum explicans, dicit Verbum
carnem sibi propriam fecisse, et quidem illam non anima carentem, ut quidam opinantur, imo potius
anima intelligente animatam, quam etiam, lib. De Incar. Unig., animam (umanam vocat, dicens: anisanque humanam propriam sibi eficiens, peccato eam superiorem reddidit, ut idem sit, σὰρξ ἐψυχωμένη νοερώς
εἰ ἐψυχωμένη ψυχῇ ἀνθρωπίνῃ vel νοερᾷ. 1llam vero loquendi rationen quam hic usurpat Cyrillus, usurpat etiam lib. Quod unus sit Christus, pag. 70, ita scribens: Profiteamur utique animatum esse intellecrualiter corpus ipsi untium, hoc est νοερώς· vel ψυχῇ νοερά, hoc est anima intelligente; quod alii vertunt anima rationabili. De iis vero qui carnem Verbo unitam rationali anima carere dicunt, et solam
carnem vitalem et sensitivo motu præditam Unigenito tribuunt, vide Cyrillum lib. De fide, p. 8 et 9.
PG 76:1105Κύριος ἐν κελεύσματι, ἐν φωνῇ ἀρχαγγέλου, καὶ ἐν in voce archangeli et in tuba Dei descendet de calo.
σάλπιγγι Θεοῦ καταβήσεται ἀπ' οὐρανοῦ. Σαλπίσει
γὰρ, καὶ οἱ νεκροὶ ἐν Χριστῷ ἐγερθήσονται άφθαρτοι. • Ούπω τοίνυν ἐξ οὐρανοῦ καταβεβηκότος τοῦ
πάντων Κριτού, οὐδὲ ἡ τῶν νεκρῶν ἀνάστασις γέν
γονεν. Εἶτα πῶς οὐκ ἀπίθανον ἐννοεῖν, ὅτι γέγονεν
ἤδη τισὶν ἀνταπόδοσις ἢ πονηρῶν ἔργων ἢ ἀγαθῶν;
Ἔστι τοίνυν παραβολῆς τρόπος αστείως σχηματισμένος, τά τε ἐπὶ τῷ πλουσίῳ καὶ τῷ Λαζάρῳ εἰρη
μένα παρὰ Χριστοῦ. Ἔχει δὲ ὁ λόγος, ώς ή Εβραίων
Εφη παράδοσις, Λάζαρον εἶναι τινα κατ' ἐκεῖνο ἐν
τοῖς Ἱεροσολύμοις ἐσχάτην νοσοῦντα πτωχίαν καὶ
ἀῤῥωστίαν, οὗ καὶ τὸν Κύριον μνημονεῦσαι, ὡς εἰς
παράδειγμα λαμβάνοντα καὶ αὐτὸν εἰς ἐμφανεστέραν
τοῦ λόγου δήλωσιν. Οὔπω τοίνυν ἐξ οὐρανοῦ καταφοιτήσαντος τοῦ πάντων Σωτήρος Χριστοῦ, οὔτε
ἀνάστασις γέγονεν, οὔτε πράξεως ἀντίδοσις ἠκολού
Θησέ τισιν, ἀλλ' ὡς ἐν εἰκόνι, τῇ παραβολῇ γέγραπται πλούσιος καὶ τρυφῶν, καὶ ἀφιλοικτείρμων, καὶ
πένης ἐν ἀρρωστία, ἵνα εἰδεῖεν οἱ τὸν ἐπὶ γῆς πλού
τον ἔχοντες, ὡς, εἰ μὴ βουληθεῖεν εἶναι χρηστοί και
εὐμετάδωτοι, καὶ κοινωνικοὶ, καὶ ταῖς τῶν πενήτων
ἀνάγκαις ἐπικουρεῖν ἔλοιντο, δεινῇ καὶ ἀφύκτῳ δίκῃ
περιπεσοῦνται.
Πρὸς τοὺς λέγοντας· Πῶς ἀσώματοι ὄντες οἱ
δαίμονες, ἐμίγησαν γυναιξί,
Clanget enim cuba, et mortui in Christo suscitabuntur incorrupti ".» Cum igitur nondum e calo
descenderit universorun Judex, ne resurrectio quidem mortuorum facta est. Quomodo autem non
absurdum cogitatu fuerit, factam jam esse aliquibus
aut bonorum aum maloruin operum retributionem
Εst igitur similitudinis ratio eleganter expressa iis
verbis quæ de divite et Lazaro a Christo dicuntur.
Fertur, ut Hebraei tradunt, Lazarum esse quemdam, 384 qui tuun temporis Hierosolymis extrema paupertate ægritudineque laborabat; cnjus etiam Dominus meminerit, veluti in exemiplum proponens ipsum ad manifestiorem dicti
sui explicationem. Cum itaque nondum e cœlo
descenderit omnium Salvator Christus, neque resurrectio quidem facta est, neque operis alicujus
retributionem aliqui consecuti sunt: sed veluti in
imagine per parabolam describitur dives deliciis
affluens, et immisericors, et pauper grolus, αι
intelligant ii qui divitiis in terra abundant, si a
benignitate abhorreant, et liberaliter prompteque
impartiri, et pauperum necessitati subvenire noluerint, gravi eos atque inevitabili supplicio aftἘπειδὴ δὲ τινάς φησι λέγειν· Πῶς ἀσώματοι
ὄντες οἱ πονηροί δαίμονες, κεκοινωνήκασι γυναιξίν •
αἱ δὲ ἐξ αὐτῶν ἐγεννῶντο τους γίγαντας; ἀναγκαῖον
ἡμᾶς καὶ πρὸς τοῦτο ἐπιτροχάδην εἰπεῖν, οὐ τῷ μήκαι τῶν διηγημάτων συνεκτεινομένους, ἀλλ' ὡς ἐν
ἐπιτομῇ τὴν διάνοιαν τοῦ πράγματος εμφανίζοντας.
Τοίνυν φασὶ κατὰ τοὺς ἄνωθεν καιρούς ήτοι χρόνους
διῃρεῖσθαι, τούς τε ἀπὸ Κάϊν φημὶ καὶ τοὺς ἀπὸ
Ενώς, ὃς διὰ πολλὴν ἄγαν δικαιοσύνην ὠνόμασται
παρὰ τοῖς τὸ τηνικάδε θεός. «Ηλπισε γάρ, φησί,
ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα Κυρίου τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ
Αλλ' οἱ μὲν ἀπὸ Ἐνώς γεγονότες, ἐπιμεληταὶ δι
καιοσύνης καὶ ἁπάσης ἀγαθοεργίας, ἤθεσιν επόμενοι
τοῖς τοῦ πατρός· οἴ γε μὴν ἀπὸ τοῦ Κάϊν θρασεῖς
καὶ ἐπάρατοι, καὶ πᾶν εἶδος φαυλότητος ετοίμως
ἐπιτηδεύοντες· ἦν γὰρ αὐτοῖς τοιοῦτος καὶ ὁ πατήρ.
Εως μὲν οὖν ἦσαν ἀλλήλοις ἄμικτα τὰ γένη, δι
εσώζετο παρὰ τοῖς ἀπὸ Ἐνὼς γεγονόσι τὸ διαπρέπειν ἐν ἀρίστῃ ζωῇ. Ἐπειδὴ δὲ, φησὶν, οἱ υἱοὶ τοῦ
ἐπικληθέντος θεοῦ, τοῦτ' ἔστι, τοῦ Ἐνώς, τὰς ἐκ
τοῦ Κάϊν θυγατέρας τεθέανται (ὰς καὶ τῶν ἀνθρώπων εἶπεν ἡ Γραφή θυγατέρας), εἶτα προσεφθάρη3ª 1 Thess. iv, 15. " Gen. IV, 26.
ciendos.
CAPUT XVII.
Adversus dicentes: Quo pacto dæmones, cum incorporei sint, cum mulieribus rem habuerint?
Quandoquidem vero nonnullos dicere aiunt: Quo
pacto dæmones, cum sint incorporei, rem habuerint
cum mulieribus, quæ quidem ex ipsis procrearunt
gigantes? oportet nos etiam ad hoc breviter respondere, non totam historiæ seriem persequentes,
sed rei ipsius sensum compendiose declarantes.
Aiunt igitur, primis illis sæculis sive temporibus
distinctam fuisse progeniem Cain a progenie Enos,
qui ob eximiam justitiam vocatus est ab illius temporis hominibus deus. ‹ Speravit enim, inquit, vocari nomine Dei sui **. › Posteri itaque Enos cum
essent justitiæ cultores, omnisque probitatis secta -
tores, patris mores referebant, ejusque vestigiis
insistebant: posteri vero Cain feroces atque exsecrabiles, nullum pravitatis genus praetermittebant;
talis autem fuerat etiam eorum pater. Quandiu
igitur inter se progenies mistæ non fuerunt, posteri Enos optimæ laudatissimæque vilæ splendoreu
integrum conservarunt. Postquam autem, inquit,
filii ejus, cui deo cognomen erat, hoc est, Emos,
filiabus Cain oculum adjecerunt (quas etiam Scriptura filias hominum appellat), deinceps eas deBON. VULCANII NOTE.
Ήλπισε γὰρ ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα Κυρίου τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ. Cyrill.: Capit vocari nomine Dei
sx². Vult enim ipsum Enos vocatum fuisse deum, ejusque filios et posteros, filios Dei. In bujus loci interpretatione uirum in modum variant interpretes. Vulgata versio habet, Captum est invocari nomen
Doinini. Nova, Isle capit invocare nomen Domini; alii vertunt, Caplum est profanari nomen Dei. De quibus judicent doctiores.
PG 76:1107μιῶν, καὶ εἰς τὰ ἐκείνων ἤθη μετετράπησαν. Αγα
νακτήσας δὲ ὁ Θεὸς, παρεσκεύασε τὰς αἱρηθείσας
γυναῖκας παρ' αὐτῶν δυσειδή τίκτειν τέρατα, οὓς
καὶ ἐκάλουν γίγαντας, διὰ τὸ εἰδεχθὲς καὶ ἀπηνὲς
τῶν τρόπων, καὶ τὸ ἀνήμερον θράσος. Καὶ γοῦν σ
μετὰ τοὺς Εβδομήκοντα γεγονότες ερμηνευταὶ τέσω
σαρες, τὰ περὶ τοῦτον τὸν τόπον ἐκδιδόντες, οὐ γε
γράφασινὅτι «Οἱ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ ἰδόντες τὰς θυγατέρας
τῶν ἀνθρώπων, ὁ ἀλλ᾽ οἱ μὲν, «Υἱοὶ τῶν δυναστευόν
των, ο οἱ δὲ, ο Υἱοὶ τῶν δυναστών. Ασύνετον δὲ
οἴεσθαι τοὺς ἀσωμάτους δαίμονας δύνασθαι τὰ σωμά
των ἐνεργεῖν, καὶ τὸ παρὰ φύσιν ἰδίαν ἐπιτελεῖν.
Οὐδὲν γὰρ τῶν ὄντων δύναται τὸ παρὰ φύσινδρᾷν, ἀλλ'
ἕκαστον ὡς γέγονεν, οὕτω μένει, τάξιν ὁρίσαντος
ἑκάστῳ Θεοῦ· αὐτὸς γάρ ἐστι ὁ πάντων γενεσιουργός
καὶ Κύριος, ου τοῖς νεύμασι ἕκαστον τῶν ὄντων ἐστὶν
ὁ ἐστιν. Ιστέον δὲ πρὸς τοῦτο κἀκεῖνο· ἔχει μὲν γάρ
τινα τῶν ἀντιγράφων, ότι ο Ιδόντες οἱ ἄγγελοι του
Θεοῦ τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων.» Παραγραφή
δέ ἐστιν ἔξωθεν τιθεμένη· τὸ γὰρ ἀληθὲς ἐστιν,
• Ιδόντες οἱ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων. ο
perierunt, turpibusque desideriis succubuerunt, et a σαν αὐταῖς, καὶ γεγόνασι ἥττους αἰσχρῶν ἐπιθυ
ad illarum mores desciverunt. Indignatus autem
Deus, effecit ut mulieres 385 ab eis acceptæ deformia monstra parerent; quæ et gigantes nominarunt, ob morum quibus præditi erant asperitatem
et turpitudinem, implacabilemque ferocitatem. Qui
liaque post Septuaginta exstiterunt, quatuor inter”
pretes, liunc locum explicantes, non scripserunt.
Filii Dei videntes alias hominum: sed bi quidem,
Filii δυναστευόντων, id est, præpotentium; hi vero,
Filii δυναστῶν, hoc est, dynastarum sive princi
pum. Stultum autem est existinare, damones incorporcos corporis munia exsequi posse, quodque a natura sula alienum est elicere. Neque enim quidquam
eorum quæ in rerum natura exsistunt, aliquid præter suam naturam praestare potest, sed unumquodque ut factum est, ita manet, suum cuique munus
præscribente Deo. Ipse enim est auctor ac Dominus
omnium ortus, cujus nutu atque arbitrio unumquodque eorum quæ sunt, est id quod est. Sciendum vero est etiam hoc: quædam exemplaria habere:
• Videntes angeli Dei filias hominum.» Hæc
autem adnotatio est, ad exteriorem marginem posita. Vera autem ac genuina lectio est, «Videntes
filii Dei filias hominum. ›
CAPUT XVIII.
Adversus dicentes, Filium quidem, quoad dignitalem
divinitatis, adfuisse Patri quando factus est homo,
et erat in terris: secundum hypostasim vero, nequaquam.
Audio quosdam temerarie atque inconsiderate
etiam in magnis adeoque gravibus rebus nugantes,
lujusmodi quidpiam asserere: unigenitum Dei Filium juxta dignitatem quidem deitatis atque essenslat, adfuisse Patri, quando in terris egit, cumque
hominibus versatus est, quippe qui coessentialis
Patri sit: hypostaseos autem ratione, nequaquam.
Exinanita enim est, ut ipsi dicunt, omnis filialis
hypostasis ex colo, et ex paterno sinu. Neque
enim copulanda est hypostasis hypostasi, neque eæ
quæ in una eademque essentia exsistunt. Ego vero
præcipitem illorum qui ita sentiunt inscitiam admiratus, hor necessario dicendum existimavi, quod
essentiæ Dei quantitas ab ipsis attribuitur, quodque
comprehensibilem ac terminatam eam statuunt, et
non amplius jam interminatam, neque incomprehensibilem, sed quæ jam locis comprehendi, 386 et
spatiis circumscribi possit. Hæc vero corporum
rationibus conveniunt; quocirca corpus etiam erit,
omnino autem etiam forma præditum, neque absque corpore; talia enim corporibus conveniunt. At
quomodo Salvator inquit, • Deus Spiritus est?
Spiritum enim ipsum esse dicit, ut immensar illam
inedabilemque naturam a corporea imaginatioue
eximat. Annon vero iis qui hujuscemodi divulgant,
aut sentire audent, nerito quis dixerit: Justincata est ex tc Sodoma "?, Gentiles enim sapientes
60 Ezech. χνι, 52.
‹
Πρὸς τοὺς λέγοντας, ὅτι ὁ Υἱός, κατὰ μὲν τὴν
ἀξίαν τῆς θεότητος συνήν τῷ Πατρὶ, ὅτε γέν
γονεν ἄνθρωπος, καὶ ἦν ἐπὶ γῆς· καθ' ὑπόστα
σιν δὲ, οὐκ ἔτι.
Μανθάνω τινὰς εἰκη καὶ ἀπερισκέπτως καὶ ἐπὶ
τοῖς μεγάλοις καὶ ἀναγκαίοις οὕτω πράγμασιν είω
Οότας φληναφεῖν, φάναι τι τοιοῦτον, ὡς ὁ μονογενής
τοῦ Θεοῦ Υἱός, κατὰ μὲν τὴν ἀξίαν τῆς θεότητος καὶ
οὐσίας, συνῆν τῷ Πατρὶ, ἡνίκα ἐπὶ γῆς ἐχρημάτισε,
καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστρέφετο, ὡς ὁμοούσιος
ῶν αὐτῷ· κατὰ δὲ τὸν τῆς ὑποστάσεως λόγον, οὐκ
ἔτι. Κεκένωτο γὰρ πᾶσα, ὡς αὐτοί φασι, καὶ υἱοτική
ὑπόστασις ἔκ τε τῶν οὐρανῶν, καὶ αὐτῶν τῶν παι
τρικῶν κόλπων οὐ γὰρ συναπτέον ὑπόστασιν τῇ
ὑποστάσει, οὔτε τὰς ἐν μιᾷ οὐσίᾳ ὑπαρχούσας. Εγώ
δὲ τὸ τῆς ἀμαθίας προπιτὲς τῶν ταῦτα πεφρονηκό
των θαυμάσας, δεῖν ᾠήθην αναγκαίως ἐκεῖνο εἰπεῖν,
ὅτι παρ' αὐτοῖς ἡ οὐσία πεπόσωται τοῦ Θεοῦ, καὶ
καταληπτὴν αὐτὴν εἶναί φασι καὶ πεπερατωμένην
καὶ οὐκ ἔτι μὲν ἀπεριόριστον, οὐδὲ ἀκατάληπτον,
ἀλλ᾽ ἤδη καὶ τόποις χωρητὴν, καὶ διαστήμασι περιληπτήν. Ταῦτα δὲ τοῖς τῶν σωμάτων λόγοις αρμό
ζει· οὐκοῦν καὶ σῶμα, πάντως δέ που καὶ ἐν είδει,
καὶ οὐ δίχα σώματος· ἔπεται γὰρ τὰ τοιάδε τους
σώμασιν. Εἶταπῶς ὁ Σωτὴρ, ο Πνεῦμα, φησὶ, ὁ Θεός;
Πνεῦμα γὰρ αὐτὸ εἶναί φησι, ἵνα σωματικῆς ἀγάγῃ
φαντασίας ἔξω τὴν ὑπερφυᾶ καὶ ἀπόῤῥητον φύσιν.
"Αρ' οὐκ ἄν τις εἴπῃ δικαίως τοῖς τὰ τοιάδε τεθρυλ
ληκόσιν, ἢ κατατολμῶσι φρονεῖν· «Εδικαιώθη Σα
δομα ἐκ σοῦ; › Εὐσεβέστερον γὰρ δοξάζουσιν οἱ
παρ' Ἕλλησι σοφοὶ τὸ θεῖον ἀσώματον καὶ ἀνείδεον,
PG 76:1109ADVERSUS ANTHROPOMORPIHTAS.
mæ, quantitatis, partium, et figuræ expertem esse
affirmant, et ubivis locorum esse, neque ab ulla re
abesse. Quo pacto autem etiam illud ipsos latuit?
Si enim Filius exsistens coessentialis Patri, evacuavit sua praesentia colum quando factus est lomo, et cum iis qui in terra sunt est versalus:
consentaneum fuerit, terram quoque fuisse vacuam
hypostaseos Patris, siquidem ipse non est factus
homo, neque cum hominibus versatus: sed, ut quid
piam juxta ipsorum imperitiam dicam, mansit in
cœlis. Quomodo igitur Salvator dixit, quia ‹ In me
manens Pater ipse facit opera 61
• Quo pacto auἄποσόν τε καὶ ἀμερὲς, καὶ ἀσχημάτιστον εἶναι δια- magis pio de Deo sentiunt, qui illum corporis, fore
βεβαιούμενοι, καὶ πανταχῆ μὲν ὑπάρχειν, ἀπολιμπάνεσθαι δὲ μηδενός. Πῶς δὲ κἀκεῖνο διέλαθεν αὐτ
τούς; Εἰ γὰρ ὁμοούσιος ὧν ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, κεκένωκε τῆς αὐτοῦ παρουσίας τὸν οὐρανὸν, ὅτε ἄνθρω
πως γέγονεν, καὶ τοῖς ἐπὶ γῆς συνανεστρέφετο, ἄραρεν ὅτι καὶ ἡ γῆ ἦν κενή τῆς τοῦ Πατρὸς ὑποστά
σεως, ὅτι μὴ γέγονεν ἄνθρωπος αὐτός, μήτε μὴν
ἀνθρώποις συνανεστρέφετο· ἀλλ', ἵνα τι κατὰ τὴν
ἀσυνεσίαν αὐτῶν εἴπω, μεμένηκεν ἐν τοῖς οὐρανοῖς.
Πῶς οὖν ὁ Σωτὴρ ἔφασκεν, ὅτι ο Ἐν ἐμοὶ μένων ὁ
Πατὴρ, αὐτὸς ποιεῖ τὰ ἔργα; › Πῶς δὲ διὰ τοῦ προ
φήτου φησί· «Μὴ οὐχὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ
πληρῶ; λέγει Κύριος;» καὶ πάλιν· ο Θεὸς ἐγγίζων
ἐγώ εἰμι, λέγει Κύριος, καὶ οὐχὶ Θεὸς πόῤῥωθεν;»
Πάντα γὰρ ἐγγὺς ἔχει, τὰ πάντα πληρῶν ὁμοῦ τῷ
Πατρὶ ὁ γεγεννημένος ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν Χριστός.
δ
Καὶ γοῦν ὁ προφήτης Δαβίδ·. Ποῦ πορευθώ, φησί,
ἀπὸ τοῦ Πνεύματός σου, καὶ ἀπὸ τοῦ προσώπου σου
ποῦ φεύξω;» Οὐ γὰρ ἔστιν, οὐκ ἔστιν οὐρανοὺς ἢ
γῆν εὑρεῖν δύνασθαί ποτε τῆς ἀρρήτου Θεότητος και
νούς· ὡς ἔφην γάρ, τα πάντα πληροί ἡ θεία καὶ
ὁμοούσιος Τριάς. Μεμνήμεθα δὲ ὅτι καὶ ὁ τῶν ὅλων
Σωτὴρ καὶ Κύριος τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις ἔφασκεν·
• Συμφέρει ὑμῖν ἵνα ἐγὼ ἀπέλθω· ἐὰν γὰρ μὴ ἀπέλ
θω, ὁ Παράκλητος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς ὑμᾶς.· Ἐπεὶ
δὲ πεπόρευται, τὴν ἰδίαν ἀποπληρῶν ὑπόσχεσιν,
ἔπεμψεν ἡμῖν ἐξ οὐρανοῦ τὸν Παράκλητον, τουτέστι,
τὸ Πνεῦμα. Εστι δὲ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ καὶ Υἱῷ.
Αρ' οὖν ὅτε καταπεφοίτηκεν εἰς γῆν Παράκλητος,
Ένα ἁγιάσῃ ἡμᾶς, τὸ Πνεῦμα καὶ οὐκ ἐν τοῖς οὐρα. "
νοῖς ἦν; Αλλ' ἐκεῖνο φάναι πρέποι ἂν, ὅτι ἁγιάσαν
ἡμᾶς ἀνέβη πάλιν εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ οὐκ ἔστι
μεθ' ἡμῶν. Καίτοι γέγραπται, ὅτι Πνεῦμα Κυρίου
τὴν οἰκουμένην πεπλήρωκεν. ᾿Αλλὰ καὶ αὐτὸς ἔφη
Χριστὸς μέλλων ἀναβαίνειν πρὸς τὸν Πατέρα «Ἰδοὺ
ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας, καὶ ἕως τῆς
συντελείας τοῦ αἰῶνος.» Εἰ δὲ μεθ' ἡμῶν ἐστι, κενοί
που πάντως, καὶ νῦν εἰσι τῆς, ὡς αὐτοί φασι, υἱοτι
κῆς ὑποστάσεως οἱ οὐρανοὶ, καὶ τὸν κόλπον ἀφεὶς
τοῦ Πατρὸς τοῖς ἐπὶ γῆς ἤδη μάλλον συνδιαιτάται.
Ταῦτα γὰρ ἐκεῖνοι ψυχρολογοῦσι, ὡς ἔφην. Εἶτα τις
ἀνέξεται τῆς ἐκείνων αβελτηρίας; ἢ τίς τῶν νουν
εχεστέρων οὐκ ἀμφιλαφὲς αὐτοῖς ἐπισταλάξῃ δάκρυον,
οἴ γε τὰς ἱερὰς καὶ θείας Γραφὰς ἡγνοηκότες, τὸ εἰς
νοῦν ἧκον ἀβασανίστως ερεύγονται, καὶ τῶν ὀρθῶν
τῆς Ἐκκλησίας δογμάτων εκπίπτουσι; Τί τῷ Φι
λίππῳ περὶ τοῦ Πατρὸς λέγοντι προσπεφώνηκε δ
Υἱός; «Οὐ πιστεύεις ὅτι ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί ἐστι; Οὐκοῦν ἀμήχανον εἶναί ποτε δίχα τοῦ
ἑτέρου τὸν ἕτερον· ἀλλ' ἔνθαπερ ὁ Πατὴρ εἶναι νοοῖτο
(ἐστὶ δὲ πανταχοῦ), ἐκεῖ που πάντως καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ
ἔνθαπερ ἂν ὁ Υἱός, ἐκεῖ καὶ ὁ Πατήρ. Εἰ γάρ ἐστι
ἀπαύγασμα τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, καὶ Λόγος αὐτοῦ,
καὶ σοφία, καὶ δύναμις, πως δίχα Λόγου καὶ δυνάμεως καὶ σοφίας ἐνδέχεται νοεῖσθαί ποτε τὸν Παtem per prophetam ait: «Annon cœlum et terram
ego impleo? inquit Dominus '?, et rursus: «Deus
propinquans sum ego, dicit Dominus, et non Deus e
longe 63!. Omnia enim prope se label, omnia implens simul cum Patre genitus ex ipso secundum
naturam Christus. Idcirco et propheta David: «Quo
ibo, inquit, a Spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam?, Neque enim coeli uspiam, neque terra
inveniri possunt, ineffabilis Divinitatiš vacua. Nam,
ut dixi, omnia implet divina et coessentialis Trinitas.
Meminerin autem ejus quod et Salvator omnium
et Dominus sanctis apostolis dixit: «Expedit vobis
ut ego vadam: nisi enim abiero, Paracletus mou
veniet ad vos “., Posteaquam autem abiit, præstans id quod promiserat, misit nobis ex cœlo Paracletum, hoc est, Spiritum. Est autem is coessen -
tialis Patri et Filio. Cum ergo descendit in terranı
Paracletus ut nos sanctificaret, Spiritus in coelis
etiam non erat? Atqui aliud etiam dicendum esset,
387 quod, cum nos sanctificasset, rursus in coelum
conscenderit, neque amplius nobis adest. Atqui
scriptum est, Spiritum Dei replevisse orbem. Quin
et ipse Christus ad Patrem conscensurus, dixit: «Ecce
ego vobiscum sum omnibus diebus, et usque ad consummationem sæculi ". Si vero uobiscum est,
vacui sunt omnino etiam nunc, ut ipsi loquuntur,
filialis hypostaseos cœli, et deserto Patris sinu,
cum iis qui in terra sunt jam potius versatur; adeo
enim absurda, ut dixi, effutiunt illi. At vero, quisnain illorum inscitiam ferat? aut quis paulo cordatior non jugibus lacrymis illos deploret, qui
sacras et divinas Scripturas ignorantes, quidquid
ipsis in mentem venit temere eructant, et a rectis
Ecclesiæ dogmatibus excidunt? Quid Philippo de
Patre dicenti respondit Christus? Non credis quod
ego in Pater, et Pater in me est? › Fieri Itaque
non potest ut alter absque altero subsistat: sed
ubi Patre esse intelligitur (est autem ubique), ibi
etiam omnino est et Filius: et ubi Filius, ibi et
Pater. Si enim est splendor Patris Filius, et Verbum
ipsius, et sapientia, et potentia ": quo pacto feri
potest ut absque Verbo et sapientia et potentia percipiatur Pater? Quomodo autem sapientia Dei, Ver-
* Joan. xiv, 10. “Jerem, xxtir, 24. «ibid. 23.
XXVIII, 20. * Joan. xiv, 10. "" I Cor. 1, 24.
** Psal. cxxxvIII, 7. ** Joan. xvi, 7.
& Matth.
PG 76:1111S. CYRIL.LI ALEXANDRINI ARCHIEP.
καὶ δύναμις, νοοἶτ᾽ ἄν ποτε δίχα τοῦ Πατρός; ἢ πῶς
οὐκ ἐνυπάρξει αὐτῷ ποτε ὁ χαρακτήρ αὐτοῦ; πῶς δὲ
καὶ ὁ χαρακτὴρ δίχα τοῦ Πατρός; 'Αλλ' οὐκ ἔστι χα -
ρακτήρ, φασί, ὅτι οὐ συναπτέον ὑπόστασιν ὑποστάσει,
οὔτε τὰς ἐν μιᾷ ουσία ὑπαρχούσας· καὶ τάχα που τὰ
καθ' ἡμᾶς παρακομίζουσι εἰς ἀπόδειξιν τῶν αὐτοῖς
πεφλυαρημένων. Εἶτα πῶς οὐκ ἔδει νοεῖν αὐτοὺς,
ὅτι τὰ τῆς θείας φύσεως ίδια καὶ ἐξαίρετα οὐ διὰ
τῶν καθ' ἡμᾶς μᾶλλον κανονίζεται, ἀλλ' ἐν ἰδίοις
ἐστι λόγοις, καὶ πίστει λαμβάνεται, καὶ περιεργο
τέρων λογισμῶν οὐκ ἀνέχεται; Μία γὰρ φύσις ἐστὶ
τῆς ἀῤῥήτου Θεότητος ἐν ὑποστάσεσι τρισί τε καὶ
ἰδικαῖς, ἔξω δὲ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ἐστι λόγων, καὶ τοῖς
τῶν κτισμάτων ἔθεσι οὐκ ἀκολουθεῖ. Καὶ τοῦτο ἰδεῖν
ἔστιν ἐκ πολλῶν. Ἡμεῖς μὲν γὰρ τῶν ἰδίων τέκνων
πατέρες ἐσμὲν κατὰ ἀποῤῥοιαν καὶ κατὰ μερισμόν.
᾿Αναχωρεῖ γὰρ τὸ γεννώμενον εἰς ἰδικὴν ἑτερότητα
τὴν εἰς ἅπαν ολοσχερῶς. Αλλ' οὐχ οὕτως ἐκ τοῦ
Θεοῦ καὶ Πατρὸς γεννηθῆναι φαμεν τὸν Υἱόν· ἐξ
έλαμψεν μὲν γὰρ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, καὶ δίκην ἐξην
γάσθη φωτός. Αλλ' οὐκ ἔξω γέγονεν αὐτοῦ, ἀλλ' ἐξ
αὐτοῦ τέ ἐστι, καὶ ἐν αὐτῷ. Καὶ πρεσβύτεροι μὲν οἱ
παρ' ἡμῖν πατέρες τῶν ἰδίων τέκνων· ἥκιστα δὲ
τοῦτο ἐπὶ Θεοῦ ἀληθές· συνυφέστηκε γὰρ ἀεὶ τῷ
Πατρί, καὶ συνάναρχον ἔχει τὴν ὕπαρξιν τῷ ἰδίῳ
Γεννήτορι, ἵνα καὶ ἀεὶ πατὴρ φαίνηται. Οὐ γὰρ ἦν
ὅτι τοῦτο οὐκ ἦν. Ἔστι τοίνυν τῷ μὲν Πατρὶ τὴν
φύσιν ταυτὸν τὸ θεῖόν τε καὶ ὑπερκόσμου Γέννημα,
μόνον δὲ ἐν ἑτερότητι τῇ κατὰ υἱότητα. Οὐ γάρ ἐστι
πατὴρ, ὅτι μηδὲ ἐκεῖνος υἱός. Τοίνυν, ὡς ἔφην,
πάντα τῆς ἀνωτάτω πασῶν οὐσίας πληρούσης, ότι
καὶ ὑπὲρ κτίσιν καὶ νοῦν καὶ λόγον ἐστί, μὴ βατα.
ριζέτωσάν τινες, λαλοῦντες τὰ ἀπὸ καρδίας αὐτῶν,
καὶ οὐκ ἀπὸ στόματος Κυρίου, καθὰ γέγραπται· ἵνα
μὴ τὴν ἀλήθειαν παραλύοντες ταῖς ἑαυτῶν ψυχαῖς
επαντλήσωσι τὴν τοῖς τοῦτο δράν ειωθόσι πρέπου
σαν δίκην.
bumque ipsius ac potentia separari intellectu possit τέρα; Πῶς δὲ ἡ σοφία τοῦ Θεοῦ καὶ Λόγος αὐτοῦ
: Patre? ant quo pacto non inexsistat ipsi character
ipsius? ant quomodo character separetur a Patre?
At non est character, inquiunt: neque enim copiJandum hypostasim hypostasi, neque eas quæ
In una essentia exsistunt: atque ita fere quæ nostræ
naturæ conveniunt ad nugas suas demonstrandas
transferunt. Αt vero, quomodo non illos intelligere
oportuit, quod, quæ divinæ naturæ sunt propria ac
peculiaria, non ex nostra natura metienda sunt, seď
propriam rationem obtinent, Adeque suscipiuntur,
neque curiosiores ratiocinationes admittunt? Una
enim est ineffabilis Divinitatis in tribus et peculiaribus hypostasibus natura, diversa plane a nobis ratione; neque creaturarum rationem sequitur. Atque
hoc quidem ex multis videre licet. Nos enim filiorum
nostrorum patres sumus, per seminis emissionem,
et separationem. Quod enim procreatur, propriam
quamdam ac peculiarem 388 in universum diversitatem nanciscitur. Non autem ita ex Deo et Patre
Filium genitum dicimus. Edulsit enim ex substantia ipsius, et luminis iustar ex ipso exsplenduit.
Neque vero extra ipsum factus est: sed ex ipso, et
in ipso est. Ac parentes quidem nostri aliis suis
sunt seniores: in Deo autem học nequaquam ita se
habet. Una enim semper exsistit cum Patre, et
rozternamn habet cum suo Genitore subsistentiam;
nt et semper pater esse cernator. Nullum eniın
tempus unquam fuit, quo non hoc (pater videlicet)
fuerit. Est igitur idem natura cum Patre divinum
alque supermundanum Germen: discernitur vero
tantum Allationis ratione. Neque enim est pater,
quia neque ille Alius. Cum itaque suprema oIHnium essentia omnia impleat, quia et omnem creaturam et mentem rationemque excedit: desinant
cavillari nonnulli, qui ex privato ipsorum corde
loquuntur, et non ex ore Domini, sicut scriptum
est: ue veritatem opprimentes, suis ipsorum
capitibus pœnam huic peccato debitam
sant.
CAPUT XIX.
accerAdverons dicentes, Unigenitum hominem facium,
cœlos divinitatis suæ vacuos reliquisse.
Sunt qui absurda quædam, ut audio, summeque
ridicula dicta effutiunt, loquentes ex cordle ipsorum,
et non ex ore Domini, sicut scriptum est. Ubi enim
veritatis splendor ac pulchritudo non elucet, ibi
omnino pater mendacii exitiale pravitatis sum virus
effundit. Intelligo igitur quosdam extrema inscitia
gravatos sentire ac dicere, unigenitum Verbun
Dei, cum factum est bomo, cum hominibus in carne
degens, vacuos divinitatis suæ calos reliquisse.
lloc autem nibil aliud est quam si dicas, euni quantitate mensurari posse, comprehensibilisque esse
naturæ, et in loco manere, quemadmodum corpora,
reliquæque creature. Ignorarunt autem fortasse,
» Jerem. xx11, 16.
Πρὸς τοὺς λέγοντας ότι γενόμενος άνθρωπος ὁ
Μονογενής κενοὺς ἀφῆκε τῆς ἑαυτοῦ θεότητος
τοὺς οὐρανούς.
Απιστά τινες, ὡς ἔμαθον, καὶ γελοιότητος τῆς
ἐσχάτης επίμεστα ῥημάτια περικομίζουσι, λαλοῦν·
τες τὰ ἀπὸ καρδίας αὐτῶν, καὶ οὐκ ἀπὸ στόματος
Κυρίου, κατὰ τὸ γεγραμμένον. Οπου γὰρ τὸ κάλλος
τῆς ἀληθείας οὐ διαφαίνεται, ἐκεῖ πάντως ὁ τοῦ ψεύ
δους πατὴρ ἐκχεῖ τῆς ἐνούσης αὐτῷ σκαιότητος τὸν
ἀνδροκτόνον Ιόν. Μανθάνω τοίνυν τινὰς ἐκ πολλῆς
ἄγαν ἀσυνεσίας διακείσθαι καὶ λέγειν, ὅτι ὁ μονο
γενής Λόγος τοῦ Θεοῦ γενόμενος ἄνθρωπος, καὶ τοῖς
ἐπὶ γῆς μετὰ σαρκός συναναστραφείς, κενοὺς τῆς
ἑαυτοῦ θεότητος ἀφῆκε τοὺς οὐρανούς. Τοῦτο δέ ἐστι
ἕτερον οὐδὲν ἢ ἐκεῖνο φάναι, ὅτι ποσότητα μετρητός
ἐστι, καὶ περιληπτὴν ἔχει τὴν φύσιν, καὶ ἐν τύπο
PG 76:1113μένει, καθὰ καὶ τὰ σώματα, ήγουν τὰ ἕτερα τῶν Divinitatem incorpoream esse, figura et partium
κτισμάτων. Ἴσως δὲ ἡγνόησαν ὅτι τὸ θεῖον ἀσώματόν ἐστι, ἀσχημάτιστον, ἀμερες, οὐ μετρητόν ποσό
τητι, οὐ περιγραφόμενον τόπῳ, ἀλλὰ πληροῦν μὲν
τὰ πάντα, καὶ ἐν πᾶσι, ἀχώρητον δν κατ' ἰδίαν φύσιν. Γέγραπται γάρ, ὅτι ο Ποῦ πορευθῶ ἀπὸ τοῦ
Πνεύματός σου, καὶ ἀπὸ προσώπου σου που φύγω;
Ἐὰν ἀναβῶ εἰς τὸν οὐρανὸν, σὺ ἐκεῖ εἶ· ἐὰν καταβῶ
εἰς τὸν ᾄδην, παρεῖ. Ἐὰν ἀναλάβοιμι τὰς πτέρυγάς
μου κατ' ὄρθρον, καὶ κατασκηνώσω εἰς τὰ ἔσχατα
τῆς θαλάσσης, καὶ γὰρ ἐκεῖ ἡ χείρ σου οδηγήσει
μου '. ο Εδει τοίνυν αὐτοὺς οὐκ ἐξ ἀμαθείας φωνάς
ἐρεύγεσθαι προπετεῖς, ἀλλ' ἐννοεῖν, οἷά τε καὶ ὅσα,
καὶ ἐν τίσι ὑπεροχαῖς ἡ θεία καὶ ὑπερμεγέθης καὶ
ἀπόρρητος ἐστὶ τοῦ Θεοῦ φύσις. Πῶς [al. Πότε] γὰρ
ὁ Θεὸς Λόγος ἀπέστη τοῦ εἶναι μετὰ τοῦ Πατρὸς, ἢ
τοῦ ἐν αὐτῷ μένειν; Εἰ γὰρ ἐνδέχεται τοῦ φωτὸς
ἐκπεσεῖν, καὶ χωρισθῆναι τὸ ἀπαύγασμα τὸ ἀπ' αὐτοῦ, ἦν ἂν εἰκὸς ἐννοῆσαι, ὅτι τὸν Υἱὸν ἐνδέχεται μὴ
εἶναι μετὰ τοῦ Πατρός. Πῶς γὰρ οὐκ ἐνόησαν ὅτι
γεννητὸς ὢν ὁ ἥλιος κτίσμα γάρ ἐστι, δι' αὐτοῦ τοῦ
Λόγου παρενεχθεὶς εἰς γέννησιν· διέρπει μὲν τὴν
ἄνω καὶ αὐτῷ ταχθεῖσαν ὁδὸν, καθίησι δὲ τοῖς
ἀπανταχόσε τὸ φῶς, καὶ πάντα πληρῶν τῆς ἐξ αὐτοῦ
προχεομένης αὐτῆς, ἔχει πάλιν αὐτὴν ἐν αὐτῷ; Πότε
τοίνυν οὐκ ἦν ἐν Πατρὶ τὸ ἀπαύγασμα τῆς δόξης
αὐτοῦ πότε κεχώρισται τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ
ὁ χαρακτὴρ αὐτοῦ; καὶ τὰ πάντα πληροῦντος τοῦ
Πατρὸς, οὐκ ἔχει τοῦτο κατὰ φύσιν ὁ Υἱός, τὸ πάντα,
φημί, πληροῦν, καὶ πανταχοῦ εἶναι, καὶ οὐδενὸς ἀπο
λιμπάνεσθαι; Ετεροφυής ἄρα παρ' αὐτόν ἐστι. Εκ
πίπτουσι τοίνυν εἰς τὴν τῶν ᾿Αριανῶν πεπλανημέτην δόξαν οἱ ταῦτα λέγειν τολμῶντες περὶ αὐτοῦ. Εἰ
μὲν γὰρ ἀληθῶς πεπιστεύκασι ὅτι καὶ Θεὸς, καὶ ἐκ
Θεοῦ Πατρὸς κατὰ φύσιν πέφυκεν ὁ Υἱός, τί μὴ νέο
μουσι αὐτῷ τὰ τῇ θείᾳ φύσει πρέποντα; Εἰ δὲ ὄνομα
μὲν αὐτῷ τὸ τοῦ Θεοῦ περιπλάττουσι, τῶν ἀξιωμάτων δὲ ἀποστεροῦσι τῆς θεότητος, ηγνοηκασι, ὅτι
καταφέρουσι ἐν κτίσμασι τὸν Ποιητὴν, καὶ ἐν τῇ
μοίρα τῶν γεγονότων τάττουσι τὸν τῶν ὅλων Γενε
στουργὸν καὶ Κύριον. Οὐκοῦν ἦν μὲν ἐπὶ γῆς δρώ
μενος κατὰ σάρκα ἄνθρωπος, πλήρεις δὲ καὶ οὕτω
τῆς αὐτοῦ θεότητος ἦσαν οἱ οὐρανοί· πληροῖ γὰρ τὰ
πάντα θεὸς ὢν ὁ Λόγος.
Πρὸς τοὺς λέγοντας, ὅτι ἰδικῶς ὁ Λόγος ἐνεργεῖ
τὰς θεοσημίας, οὐδὲν ἐχούσης πρὸς τοῦτο τῆς
ἁγίας αὐτοῦ σαρκός.
Τοὺς δὲ λέγοντας, ὅτι οὐ χρὴ κοινοποιεῖν τὴν σάρκα
TO Psal. cxxxVIII,
expertem, quæque quantitate mensurari et loco
circumscribi nequeat: sed 389 implere quidem
omnia, et in omnibus, immensamque esse juxta
propriam suam naturam. Scriptum est enim: «Quonam ibo a Spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam?
Si ascendero in caelum, tu illic es: si descendero
in infernum, ades. Si sumpsero alas meas diluculo,
et habitavero in extremis maris, etenim illic manus
tua deducet me ". › Oportebat igitur eos non præ
inscitia temerarias hasce voces eructare, sed secum
perpendere qualis et quanta, et quam excellens sit
divina atque immensa ineffabilisque Dei natura.
Quo pacto enim Deus Verbam sejunctum aliquando
fuerit a Patre, aut in ipso manere desierit? Si enim
feri potest ut a lumine excidat separeturque splendor qui ab ipso procedit: verisimiliter etiam intel
ligi posset feri posse ut Filius cum Patre non sit.
Quomodo autem non intellexerunt, creaturam, uς,
exempli gratia, solem (nam et sol creatura est, per
Verbum ipsum ad ortum traductas ), per Zodiacum,
præscripta sibi in colo via in orbem ferri; demittere autem quovis locorum suum lumen: cumque
omnia impleat splendore quem ex se effundit, nihilominus tamen illum etlam in se retinere? Aliquandone igitur non fuerit in Patre splendor gloriæ
ejus? separatave fuerit aliquando ab hypostasi ejus,
imago ipsius? et cum omnia impleat Pater, annon
etiam hoc juxta propriam suam naturam habebit
Filius, quod videlicet omnia impleat, et ubivis
locorum sit, neque ab ullo absit? Diversæ igitur
naturae ab ipso erit. Quocirca in Arianorum erroneam opinionem prolabuntur, qui hæc de ¡pso dicere audent. Si enim vere crediderunt, Filium et
Deum, et ex Deo Patre secundum naturam genitum
esse: cur non ascribunt illi quæ divinæ naturæ conveniunt? Si vero nomen quidem Dei ipsi alin gunt,
divinitatis autem dignitatibus atque insignibus
ipsum privant, ignoraut se Creatorem ad creata
deturbare, omniumque ortus Auctorem ac Dominum
eodem cum creaturis ordine collocare. Quocirca
erat quidem in terra, visus secundum carnem homo;
pleni autem nihilominus ipsius divinitatis erant
cœli. Omnia enim implet Deus exsistens Verbum.
390 CAPUT XX.
Adversus dicentes, Verbum peculiariter miracula
operari, sancta ipsius carne nihil ad hoc conferente.
Eos autem qui affirmant non oportere communen
Πότε τοίνιν οὐκ ἦν ἐν τῷ Πατρὶ τὸ ἀπαύγασμα τῆς δόξης αὐτοῦ; Isid. Pelusiotes epist. 58,
1.b. iii, eleganter locum hunc explicat, dicens: Καὶ ὁ θεσπέσιος Παῦλος καὶ ὥσπερ ἔνθους γενόμενος, πάντα
τὰ γήινα παραδείγματα ὑπερνηξάμενος, απαύγασμα τῆς δόξης, καὶ χαρακτῆρα τῆς ὑποστάσεως τῆς πατ
τρικῆς τὸν Υἱὸν εἶναι ὡρίσατο· διὰ μὲν τοῦ πρώτου τὴ συναΐδιον, διὰ δὲ τοῦ δευτέρου παραδείγματος, τὸ
ἐνυπόστατον μηνύων. Hoc est, Εt divinus ille Paulus, ac velut Deo plenus facius, omnes terrenas comparationes transiliens, splendorem gloriæ et characterem paternæ substantiæ, Filium esse statuil, per priorem
comparationem coæternum esse Patri, per posteriorem vero comparationem, in Patre exsistere eum significans. Ita Cyrillus Christum Filium Dei, ἐκ Θεοῦ μὲν Πατρὸς πρὸ παντὸς αἰῶνος καὶ χρόνου γεννηθέντα,
Θεὸν, καὶ Μονογενῆ καὶ ἐνυπόστατον Λόγον αὐτοῦ, νocal.
PG 76:1115σαρκὶ ἐν ταῖς θαυματουργίαις ἢ καὶ ὅτι τὸν Λάζαρον
ἐκ τοῦ μνημείου ήγειρεν φωνήσας οὐχ ἄνθρωπος,
ἀλλ' ὁ Θεὸς Λόγος· καὶ ὅτι οὐχ ὁ Θεὸς ἐκοπίασε ἐν
τῇ ὁδοιπορίᾳ, ἀλλ' ὁ ἀναληφθεὶς ἄνθρωπος, καὶ αὐ
τὸς ἐπείνησε, καὶ ἐδίψησε, καὶ ἐνεσταυρώθη, καὶ
ἀπέθανεν· ὁλοτρόπως φαμὲν διημαρτηκέναι τῆς ἀλη
θείας, καὶ τῆς μετὰ σαρκὸς οἰκονομίας ἀγνοῆσαι τὸ
μυστήριον. Οὐ γὰρ εἶναί φαμεν Υἱοὺς δύο, οὐδὲ δύο
Χριστοὺς, ἀλλ᾽ ἕνα Χριστὸν, καὶ Υἱόν, τὸν ἐκ Θεοῦ
μὲν Πατρὸς πρὸ παντὸς αἰῶνος καὶ χρόνου γεννη
θέντα Θεόν, μονογενῆ καὶ ἐνυπόστατον Λόγον αὐτοῦ·
ἐν ἐσχάτοις δὲ τοῦ αἰῶνος καιροῖς τὸν αὐτὸν κατά
σάρκα ἐκ γυναικός. Τοίνυν ὡς δίψυχον μὴ ἀποδιοριζέτωσαν, μηδὲ δύο ἡμῖν εἰσκομιζέτωσαν Υιούς, ἀλλὰ
ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ὁμολογείτωσαν, ὡς ἐνανθρωπή
σαντα Θεοῦ Λόγον, καὶ αὐτοῦ πάντα, καὶ φωνάς, καὶ
Ενεργείας. Ἐπειδὴ γὰρ ὁ αὐτὸς ἦν Θεὸς ὁμοῦ τε καὶ
ἄνθρωπος, λαλεῖ καὶ θεοπρεπῶς καὶ ἀνθρωπίνως.
Ενεργεῖ δὲ ὁμοίως καὶ τὰ ἀνθρώπινα καὶ θεοπρεπή.
Οταν τοίνυν οὐχ ὁμολογοῦσι ένα Υἱὸν καὶ Χριστὸν
καὶ Κύριον, διαιροῦντες ἀμαθῶς πεπαύσονται και
διῖστάντες εἰς δύο, ὡς ἕνα μὲν ἰδικῶς καὶ ἀνὰ μέσ
ρος Υιόν νοεῖσθαι, τὸν ἐκ Θεοῦ Πατρὸς λόγον τερον
δὲ πάλιν ἰδικῶς καὶ ἀνὰ μέρος Υἱόν, τὸν, ὡς αὐτοί
φασι, ἀναληφθέντα ἄνθρωπον. Φαμὲν γὰρ οὐχ οὕτως
ἡμεῖς, οὐδ' οὕτως πιστεύομεν, ἀλλ᾽ ὅτι Θεὸς ὢν ὁ
Λόγος γέγονεν σὰρξ, οὐκ ἀποβαλὼν τὸ εἶναι Θεός,
ἀλλὰ καὶ μεμενηκὼς ὅπερ ἦν ἀτρέπτως καὶ ἀναλλοιώτως, καὶ σαρκὸς καὶ αἵματος μετεσχηκώς κατὰ
τὰς Γραφάς· τὴν δέ γε ἐνωθεῖσαν αὐτῷ, καὶ ἰδίαν
αὐτοῦ γενομένην σάρκα εψυχώσθαί φαμεν ψυχῇ
νοερά.
facere carnem cum divinitate Unigeniti, neque di- τῇ θεότητι τοῦ Μονογενούς, οὐδὲ τὴν θεότητα τῇ
viuitatem cum carne in editionibus miraculorum:
aut etiam suscitatum esse Lazarum e monumento
clamante non homine, sed Deo Verbo: et cum iter
faceret, non Deum lassitudinem sensisse, sed hominem assumptum: qui etiam famem ac sitim est
expertus, crucique affixus et mortuus est: in universum a veritate aberrare dicimus, mysteriumque
incarnationis ignorare. Neque enim dicimus duos
esse Filios, neque duos Christos, sed unum Christum et Filium; qui quidem ex Deo Patre ante
omnia sæcula et tempora genitus, et in ipso exsistit Verbum ipsius: in ultimis autem sæculi temporibus eumdem secundum carnem ex muliere natum. Ne igitur tanquam bianimem distinguant ac
separent, neve duos nobis inducant Filios. sed
unum atque eumdem fateantur, ut incarnatum Dei
Verbum; ejusdemque esse omnia, et verba et operationes. Cum enim ipse Deus sit, et simul quoque
homo, loquitur convenienter et divinitati et humanitati: operatur autem etiam similiter et divina et
humana. Cum igitur non fatentur unum Filium et
Dominum, desinant imperite eum dividere et partiri în duos; ut unus quidem separatim et distincte
Filius intelligatur, Verbum videlicet ex Deo Patre:
alius autem rursus separatim et distincte Fifius,
ut ipsi quidem volunt, qui hominem assumpsit.
Nos enim nequaquam ita dicimus, neque ita credlmus: sed quod Deus exsistens Verbnm factum est
caro, neque desiit esse Deus, sed permansit id quod
erat, absque ulla mutatione sive alteratione, et carnis atque sanguinis particeps secundum Scripturas:
carnem vero ipsi unitan, propriamque ipsius effectam, anima intelligente animatam fuisse dicimus
391 CAPUT XXI.
Adversus dicentes non esse assumptum cum carne
sibi unita; el adversus dicentes, corpus assumptum
sanctæ Trinitati commistum fuisse.
–
Πρὸς τοὺς λέγοντας, ὅτι οὐκ ἀνελήφθη μετὰ τῆς
ενωθείσης αὐτῷ σαρκός. Καὶ πρὸς τοὺς λέγοντας, ὅτι τὸ ἀναληφθὲν σῶμα τῇ ἁγίᾳ Τριάδι
συγκέκραται.
Οτι δὲ καὶ ἀνελήφθη μετὰ τῆς ἑνωθείσης αὐτῷ
σαρκὸς, πῶς ἂν ἐνδοιάσειέ τις; Τὸν γὰρ ἐκ νεκρῶν
έγηγερμένον, αὐτὸν δηλονότι, καθ' δ πέφηνε καὶ νοείται άνθρωπος, κεκάθικεν ὁ Πατὴρ ἐν δεξιᾷ τοῦ θρό
νου τῆς μεγαλωσύνης ἐν τοῖς ὑψηλοίς, ὑπεράνω πάσης
Assumptum vero esse cum carne sibi unita quomodo quispiain negaverit? Suscitatum enim a mortuis, ipsum videlicet, sicut apparuit et intelligitur
homo, collocavit Pater in dextra throni majestatis
in excelsis, supra omnem principatum, et polesla -
tem, et dominationem, et supra omne nomen quod ἀρχῆς καὶ ἐξουσίας, καὶ δυνάμεως, καὶ κυριότητος,
nominatur ". Veniet autem ita rursus suo tempore.
Suffecerit autemi ad hujus rei fidem sanctorum angelorum vox, qui contemplantibus ipsum in coelos
ascendentem, postquam e mortuis suscitatus esset,
aperte clamarunt: «Hic est Jesus assumptus a vobis; hic veniet eodem modo quo ipsum vidistis eunLem in coelum vo • Si ergo qui assumptionis ejus
spectatores fuerunt, Verbuin carne exutum viderunt:
merito nonnulli etiam ita venturum eum suspicarentur. Cum vero sanctis apostolis certissimam fidem fecerit, palpabile corpus suum ostendens, et
sic assumptus est: ita rursum venturus est, neque
71 Ephes. 1, 21. ** Act. 1, 11.
καὶ παντὸς ὀνόματος ὀνομαζομένου. Ηξει δὲ οὕτω
κατά καιρούς. Καὶ ἀρκέσει πρὸς τοῦτο τῶν ἁγίων
ἀγγέλων ἡ φωνὴ τοῖς θεωμένοις αὐτὸν ἀναβαίνοντα
μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀναβίωσιν, ἀναφανδόν βοώντων
• Οὗτος ὁ Ἰησοῦς ὁ ἀναληφθεὶς ἀφ' ὑμῶν, οὕτως
ἐλεύσεται, δν τρόπον ἐθεάσασθε αὐτὸν πορευόμενον
εἰς τὸν οὐρανόν.» Εἰ μὲν οὖν οἱ τῆς ἀναλήψεως αὐτ
τοῦ θεωροί γεγονότες, γυμνὸν τῆς σαρκὸς τὸν λόγον
τεθέανται, οὕτω αὐτὸν καὶ ἥξειν ὑπονοείτωσάν τινες.
Εἰ δὲ πεπληροφόρηκε τοὺς ἁγίους ἀποστόλους, τὸ
ψηλαφητὸν αὐτοῖς σῶμα δείξας, καὶ οὕτως ἀνελήφθη
οὕτω πάλιν ἐλεύσεται, καὶ οὐκ ἂν διαψεύσαιτο των
PG 76:1117ἁγίων ἀποστόλων ὁ ἐπ' αὐτῷ λόγος. ᾿Αλλὰ μηδέ τι- apostoli falsa de ipso prædicarint. Porro neque ilνες ἐκεῖνο κακῶς φανταζέτωσαν, μήτε μὴν ὑπονοείτωσαν, ὅτι τὸ ἐνωθεν σῶμα τῷ λόγῳ τῇ φύσει τῆς
Αγίας Τριάδος συγκέκραται. Αμήχανον γὰρ, ἐκείνην
τὴν ἀπόῤῥητον, καὶ ὑπερφυά, καὶ παντὸς ἐπέκεινα
καὶ νοῦ καὶ λόγου νοουμένην οὐσίαν, προσθήκην τινά,
καὶ μάλιστα τῆς ἔξωθεν καὶ ἑτέρας φύσεως, δύνασθαι λαβεῖν· ἔστι γὰρ ἐν τοῖς καθ᾿ ἑαυτὸν παντέλεια,
καὶ οὔτε τινὰ μείωσιν ἐπιδέχεται, διὰ τὸ ἀτρέπτως
καὶ ἀναλλοιώτως ἔχειν ἀεὶ, οὔτε μήν, ὡς ἔφην,
προσθήκης ἂν δέοιτό τινος. Περιττολογοῦσι τοίνυν οἱ
ἐκ πολλῆς ἀμαθείας κατὰ σύγκρασιν ήγουν συνουσίαν τῶν ἐν τῇ φύσει τῆς ἁγίας Τριάδος χωρῆσαι τὸ
σῶμα λέγοντες. Διακείμεθα γὰρ οὐχ οὕτως ἡμεῖς,
ἀλλ᾽ ὀρθὴν ἔχομεν περὶ τοῦ πάντων ἡμῶν Σωτήρος
Χριστοῦ τὴν δόξαν. Φαμὲν γὰρ αὐτὸν τὸν μονογενῆ rectam sequimur de Christo omnium nostrum SalΛόγον ἐνανθρωπῆσαι τὸν Θεὸν [τοῦ Θεοῦ?], οὐκ εἰς
σάρκα τὴν ἰδίαν φύσιν μεταποιήσαντα, ἀλλ' ἐκ τῆς
ἁγίας Παρθένου λαβόντα αὐτὴν, ήξοντά τε σὺν
αὐτῇ πάλιν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς μετὰ τῶν ἁγίων
ἀγγέλων.
lud nonnulli perperam imaginentur, sed ne suspicentur quidem: corpus Verbo unitum sanctæ Trinitatis naturae commistum fuisse. Fieri enim non
potest, ut ad ineffabilem illam et immensam omnique intellectu et verbis superiorem essentiam accessio aliqua, ac potissimum extraneæ atque diversæ naturæ, flat. Est enim in se ipsa perfectissima, nullique imminutioni obnoxia: quandoqui
dem in ipsam nulla plane mutatio sive alteratio
cadit, neque augmento, ut dixi, ullo indiget. Vana
itaque et inanis est eorum opinio, qui, præ nimla
inscitia, secundum commistionem sive coitionem,
in ipsa sanctæ Trinitatis natura corpori locum esse
contendunt. Neque enim nos ita sentimus: sed
vatore sententiam. Dicimus enim unigenitum Dei
Verbum incarnatum esse, non propria sua natura
in carnem 392 transmutata, sed ea ex sacrosancta Virgine accepta: venturumque cum eadem
carne rursum in gloria, cum sanctis angelis.
CAPUT XXII.
Οτι διὰ τῆς ἰδίας σαρκὸς ἐνεργεῖ τὰς θεοσημίας Quod per propriam carnem miracula edat Deus
Θεὸς ὢν ὁ Λόγος.
exsistens verbum.
Hominem vero, unigenitum Dei Verbum factuin
fuisse dicimus, non ut desineret esse Deus, sed
neque ut nudum intelligatur Verbum, sed potius ut
incarnatum, proprium sibi corpus ex Virgine et
Deipara efficeret. Quocirca, qui Christum nominat,
non nudum Verbum significat, neque hominem
Ανθρωπον δὲ τὸν μονογενῆ Λόγον τοῦ Θεοῦ γεν
νέσθαι φαμὲν, οὐχ ἵνα τὸ εἶναι Θεὸς ἀποβάλῃ, ἀλλ'
οὔθ᾽ ἵνα γυμνός νοοῖτο Λόγος, ἐνανθρωπήσας δε μάλο
λον, καὶ ἴδιον σῶμα ποιησάμενος τὸ ἐκ τῆς Παρθένου καὶ Θεοτόκου. Οὐκοῦν ὁ Χριστὸν ὀνομάζων, οὔτε
Λόγον σημαίνει γυμνόν, οὔτε ἄνθρωπον κοινόν, ἢ ὡς c
ἕνα τῶν καθ᾿ ἡμᾶς· ὡς ἔφην δὲ, ἐνανθρωπήσαντα – vulgarem, vel tanquam unum nostri similem: sed,
τὸν ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγον, καὶ κεχρισμένον εἰς ἀποστολήν. Οὐ γὰρ ἄνθρωπος έθεοποιήθη, καθά φασί
τινες, ἐνωθεὶς τῷ λόγῳ, ἀλλ' αὐτὸς ὁ Λόγος σάρκα
λαβὼν, καὶ γενόμενος άνθρωπος, μεμένηκε καὶ οὕτω
Θεός. Οταν οὖν τὰς θεοσημίας ἐργάζεται, μὴ διορία
σας ἀνὰ μέρος τῆς ἁγίας σαρκὸς αὐτοῦ τὸν ἐκ Θεοῦ
Λόγον, αὐτῷ κατὰ μονὴν τὴν ἐπὶ τῆς τελουμένης
ἀνάψης δύναμιν νόει δὲ μᾶλλον εὐσεβῶς, ὅτι γενόμενος ἄνθρωπος ὁ μονογενής Λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ
διὰ τῆς ἰδίας αὐτοῦ σαρκὸς πολλάκις ενήργει, ὡς
ἰδίαν ἔχων αὐτὴν, οὐ κατὰ σύγχυσιν ή φυρμόν. Καὶ
ὥσπερ ἔστι νοεῖν ὑπὲρ ἀνθρώπου τέκτονος, τεχνίτου
τυχόν, ἢ σιδηρέως, ὅτι ποιεῖ τὰ ἔργα κατὰ· τοῦ ἰδίου
σώματος ή ψυχή· καὶ οὐκ ἄν τις εἴποι ψυχῆς ἔργα
μένης εἶναι, κἂν αὐτὴ κινεῖ πρὸς ἔργα τὸ σῶμα,
ἀλλὰ τοῦ συναμφοτέρου· οὕτω νόει καὶ ἐπὶ Χριστοῦ.
Πρὸ μὲν γὰρ τῆς ἐνανθρωπήσεως γυμνὸς ὢν ἔτι καθ'
ἑαυτὸν ὁ Λόγος ἐργάζεται τὰ θεοπρεπῆ· γεγονώς δὲ
ἄνθρωπος, ενήργει καὶ διὰ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ, ὡς
ἔφην· οὕτως ἥψατο των τυφλών, οὕτως ήγειρεν πάλιν
τὸν τῆς χήρας υἱὸν, τὴν χεῖρα ἐκτείνας, καὶ ἀψά
μενος τῆς σοροῦ· οὕτω πτύσας καὶ πηλὸν ποιήσας
ἔχρισε τοῦ ἐκ γενετής τυφλοῦ τοὺς ὀφθαλμούς. Εἰ δὲ
ut dixi, incarnatum ex Deo Patre Verbum, et unctum in apostolatum. Neque enim homo, ut quidam
volunt, Deus est effectus, unitus Verbo: sed Ver
bum ipsum carne assumpta homo factum, mausit
eliam Deus. Cum igitur miracula edit, ne seorsim
separans a sancta ipsius carne Verbum Dei, soli
ipsi vim miraculi editi tribuas: sed ita potius pie
cogita, unigenitum Del Verbum hominem factum
etiam per propriam suam carnem sæpenumero operatum esse, quippe qui propriam illam sibi habuerit, non per confusionem et commistionem. Ac
quemadmodum intelligi potest de fabro (lignario
puta vel ferrario), quod operatur quidem anima per
proprium corpus; nemo tamen dixerit solius animæ
esse opera, tametsi ilia incitet ac moveat corpus ad
opus, sed utriusque: ita quoque sentiendum est de
Christo. Nam ante incarnationem nudum exsistens adhuc per se Verbuin. opera edidit divina:
homo autem factum, per carnem etiam suam, ut
dixi, opera edidit. Ita enim admovit manum cæcis,
ita rursum extensa manu loculum attingens suscitavit viduæ filium: ita luto ex sputo e terra facto,
unxit oculos cæci ab ortu. Si vero spiritualiter
Αὐτῷ κατὰ μονὴν τὴν ἐπὶ τῆς τελουμένης ἀνάψης δύναμιν. Locus corruptus et mutilus. Vide
an ita emendari possit, αὐτῷ καταμόνας τὴν ἐπὶ τῆς τελουμένης θεοσημείας ἀνάψης δύναμιν. In hanc
itaque sententiam Latine reddidi.
PG 76:1119etiam vixit, cogita rursus quod traducens humanam καὶ πνευματικῶς διήγεν, ἐννόει πάλιν, ὅτι ἀναβιβά
naturam ad spiritualem vivendi rationem, ipse rem
humaniter orsus fuerit, ut via ac principium humanæ naturæ essel, ul vitam degere posset
393 non jam carnaliter et voluptuose, sed potius
sancte et spiritualiter. Omnis enim boni principiumn
nobis factus fuit. Idcirco enim factus est homo, ut
ab imbecillitate in Adam contracta, natura nostra
liberala, tanquam in ipso, et quidem primo, spiritualem illam declararet.
CAPUT XXIII.
Adversus dicentes, An fieri potuerit ut Christus peccaret, gestans similitudinem Adæ propter carnem?
Stolidi vero ac ilementes prorsus sunt, qui ipsum
etiam Christum, nescio quo pacto, peccare potuisse
affirmant, eam ob causam, quod in forma nobis
simili per incarnationem sit factus; quodque formam servi acceperit, et cum hominibus in terra sit
versatus. Si enim desiit esse quod erat, aut ex
divina natura in humanam tantum ac nostri similem naturam abiit: humanæ imbecillitatis illum
arguant. Si vero, idcirco humanam naturam gestavit, ut, quæ in Adlam imbecilla erat, in se validissimam et peccato superiorem declararet: cur frustra
id anxie inquirunt quod iuvenire non possunt?
Quomodo autem ipsins obliti sunt dicentis; ● Venit
princeps mundi, et in me non habet quidquam 73?
Arguit quidem peccati omnem carnem, ipsius auetor: sed stulta atque sinistra ipsius accusatio
nullum in Christo locum habuit. Nullum enim prorsus in ipso peccatum inventum fuit. Etenim al
Judæos inquit: «Quis ex vobis arguel nie de peccato? Si veritatem dico, cur non creditis mihi”?»
Quemadmodum igitur in Adam condemnati sumus
ob inobedientiam, mandatique transgressionem:
ita in Christo justificati sumus, propter omnimodam ipsius a peccato immunitatem, sive puritatein,
et perfectam inculpatamque obedientiam: et naturæ
kumanæ gloria ac dignitas in hoc est restituta.
Obstructa itaque est maledictio, et obturatum os
peccati, et cum ipso mortis imperium irritum factum est, ac quodammodo cum sua radice emarcuit. Si enim peccatuin, fons atque origo omnium
malorum nobis fuit: abolitio eorum quæ nobis
acciderant fuerit justificatio in Christo per obedientiam ingressa, omnique plane 394 culpa carens. Quocirca etiam Adamum, ut ipsi dicunt,
indutus est: non tamen illi similis erat, qui ex terra
terrenus: sed ut cœlestis, incomparabiliter præstantior terreno. Porro puritatis a peccato laude
humanam naturam in ipso ornatam fuisse facile
quis contempletur, cum Scriptura sacra de ipso
est in ore ejus dolus”. ›
ζων τὰ καθ' ἡμᾶς εἰς πνευματικὴν πολιτείαν, αύ
τὸς ἤρξατο τοῦ πράγματος ἀνθρωπίνως, ἵνα ὁδὸς καὶ
ἀρχὴ τῇ ἀνθρώπου φύσει γένηται πρὸς τὸ δύνασθαι
διαζήν, οὐκέτι σαρκικῶς καὶ φιληδόνως, ἁγίως δὲ
μᾶλλον καὶ πνευματικῶς. Αγαθοῦ γὰρ παντὸς ἡμῖν
γέγονε ἀρχή. Καὶ διὰ τοῦτο πέφηνε άνθρωπος, ἵνα
τῆς ἐν 'Αδὰμ ἀσθενείας τὴν ἡμῶν φύσιν ελευθερώσας,
ὡς ἐν αὐτῷ καὶ πρώτῳ δείξῃ πνευματικήν.
Πρὸς τοὺς λέγοντας. Εἰ ἐνεδέχετο άμαρτήσαι Χρι
στὸν φορέσαντα τὴν ὁμοίωσιν τοῦ Ἀδὰμ διὰ
τὴν σάρκα;
Ασύνετοι δὲ παντελῶς οἱ καὶ αὐτὸν, οὐκ οἶδ' ὅπως,
τὸν Χριστὸν ὑποτυπήσαντες πλημμελήσαι δύνασθαι,
διὰ τὸ ἐν εἴδει τῷ καθ᾿ ἡμᾶς οἰκονομικῶς γενέσθαι,
καὶ δούλου μορφὴν λαβεῖν, καὶ συναναστραφήναι
τοῖς ἐπὶ γῆς ἀνθρώποις Εἰ μὲν γὰρ τοῦ εἶναι ὁ ἦν
ἀπέστη, ἢ, ἐκ τοῦ εἶναι Θεὸς, εἰς τὸ καθ' ἡμᾶς εἶναι
μόνον μεταπεφοίτηκε, ζητήτωσαν ἐν αὐτῷ τὰ τῆς
ἀνθρωπίνης ἀσθενείας εγκλήματα. Εἰ δὲ διὰ τοῦτο
τὴν τοῦ ἀνθρώπου φύσιν πεφόρηκεν, ἵνα, ὡς ἐν 'Αδάμ
ἀσθενήσασαν, ἐν αὐτῷ δείξει δυνατωτάτην καὶ ἁμαρτ
τίας κρείττονα, τί μάτην περιεργάζονται 8 δύνανται
οὐχ εὑρεῖν; πῶς δὲ λέγοντος αὐτοῦ ἐπελάθοντο·
• Έρχεται ὁ τοῦ κόσμου ἄρχων, καὶ ἐν ἐμοὶ οὐκ
ἔχει οὐδέν.» Κατηγορεῖ μὲν καὶ πάσης σαρκὸς τῆς
ἁμαρτίας ὁ εὑρετής· ἀλλ᾽ ἦν τῆς ἐκείνου σκαιότητος
ἡ περιεργία άπρακτος ἐν Χριστῷ· εἴρηται γὰρ ὅλως
οὐδὲν ἐν αὐτῷ. Καὶ γοῦν πρὸς Ἰουδαίους ἔφη - «Τίς
ἐξ ὑμῶν ἐλέγχει με ἐπὶ ἁμαρτίας; Εἰ ἀλήθειαν
λέγω, διὰ τί ὑμεῖς οὐ πιστεύετέ μοι; ο Ωσπερ τοίνυν
ἐν 'Αδάμ κατεκρίθημεν διὰ τὴν παρακοήν, καὶ τῆς
ἐντολῆς τὴν παράβασιν, οὕτως ἐν Χριστῷ δεδικαιώ
μεθα διὰ τὸ ἀπλημμελὲς ὁλοτρόπως, καὶ τὴν εἰς
ἅπαν καὶ ἀμώμητον ὑπακοὴν· καὶ τὸ καύχημα τῆς
ανθρωπείας φύσεως ἐν τούτῳ γέγονε. Πέφρακται
γοῦν ἡ ἀρὰ, καὶ τὸ στόμα τῆς ἁμαρτίας εμπέφρα.
κται, καὶ σὺν αὐτῷ τὸ τοῦ θανάτου κράτος κατείργη
ται, ὥσπερ οἰκεία ρίζῃ συναπομαρανθέν. Εἰ γὰρ
πάντων τῶν κακῶν πρόξενος ἡμῖν ἡ ἁμαρτία γέγονεν,
ἀναίρεσις ἔσται τῶν συμβεβηκότων ἡ ἐν Χριστῷ δι
καίωσις, δι' ὑπακοῆς εἰσβαίνουσα, καὶ τὸ ἀνυπαίτιον
ἔχουσα παντελῶς. Ὥστε καὶ εἰ τὸν ᾿Αδάμ, ὡς φασι,
πεφόρηκεν, ἀλλ' οὐ κατ' ἐκεῖνον ἦν, τὸν ἐκ γῆς χολ
κὸν, ἀλλ' ὡς ἐπουράνιος, ἀμείνων ἀσυγκρίτως τοῦ
χοἰκοῦ· καὶ τοῖς τῆς ἀναμαρτησίας ἐπαίνοις τὴν ἀν
θρώπου φύσιν στεφανωμένην· ἐν αὐτῷ θεωρῆσαί τις
ἂν δύναιτο, τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ἐπιμαρτυρού
σης αὐτῷ, ὅτι «Αμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη
δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ.»
testetur: «Quia peccatum non fecit, neque inventus
Το Joan. χιν 30. 7 Joan. viii, 46. 70 | Petr. 11, 22.
PG 76:1121Διὰ τὰ μὴ κατ' ἀρχὰς ἐπεφάνη ὁ Κύριος, ἀλλ'
ἐπ' ἐσχάτων των χρόνων ἐχαρίσατο τῇ ἀνθρωπίνη ζωή τῆς θεότητος αὐτοῦ τὴν ἐμφάγειαν.
Οτι μέλλων καταμίγνυσθαι τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ
ἐπὶ καθαιρέσει τῆς κακίας, ἀναγκαίως ἀνέμεινε πάν
CAPUT XXIV.
Cur non statim ab initio apparuerit Dominus
sed ultimis temporibus humanæ vitæ tribuerit divinitatis suæ apparitionem.
Quia cum humanæ vitæ miscendus esset, ut nequitiam expurgaret, utiliter præstolatus est donec
Toto hoc capite tractat Cyrillus, quare Verbum novissimis temporibus incarnari voluerit, qua
ipsa de re vide quæ ex Cyrillo De adoratione in spiritu et veritate annotavi ad pag. 719 libri De incarnatione Unigeniti. Idem vero hoc argumentum, quare nimirum Verbum novissimis temporibus humanamı
naturam assumere voluerit, tractat breviter Isidorus Pelusiotes epist. 329 hisce verbis: Οτε οἱ ἀλιτήριοι
δαίμονες, μετὰ τοῦ στρατηγοῦντος αὐτοῖς διαβόλου, οὐδὲν εἴασαν ἐν τάξει μένειν, ἀλλὰ πάσης ἀδικίας, καὶ
πλεονεξίας εμφορούμενοι, καὶ ὕβρεως κόρον οὐκ εἰδότες, ἐπὶ τὸ ἔσχατον τῶν παθῶν τοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ
ήλασαν· τότε δὴ, τότε ὁ τῶν ἁπάντων Βασιλεύς, ο πατρῷος Λόγος, τῶν μὲν μισήσας͵ τὴν τυραννίδα, τῶν δὲ
οικτείρας τὰς συμφορὰς, ἀνθρωπείαν ὑποδὺς φύσιν, ἐπὶ τῆς παρατάξεως ἔστη. Τρόπαια τοιγαροῦν τὰ μὲν
εἱστήκει, τὰ δὲ ἡγείρετο, τὰ δὲ ἦν ἐν ἐλπίσι. Καὶ τὸ μὲν βάρβαρον τῶν δαιμόνων στίφος μετὰ τοῦ στρα
τηγοῦ τὸς συμφορὰς ἔστενεν· ἡ φύσις δὲ ἡ ἀνθρωπεία εἰς ἐλευθερίαν ἀνέτρεχε. Διὸ καὶ ὁ Μελῳδὸς ᾆσμα
καινὸν ἄδειν τοῖς ἐλευθερωθεῖσι παρεκελεύετο προφητικοῖς γὰρ ὀφθαλμοῖς ἔθεατο τὸ μέλλον. Hoc est
Cum scelerati dæmones cum duce suo diabolo, nihil in ordine manere sinerent, verum omni iniquitatis et
violentiæ genere se ingurgitantes, nullaque injuria ac protervia se exsatiantes, homines ad extrema malu
redegissent: tum vero omnium Rez, ille Patris Sermo, et illorum tyrannidem exosus, et horum ærumnas
miseratus, humanam subiens naturam in aciem prodiit. Quocirca tropœa partim quidem fixa sunt, partimı
erecia, partim speranda manserunt. Ει αιτοπ quidem illud demonum agmen cum duce suo male acceptu
doluit: humana vero natura in libertatem denuo est asserta. Idcirco_et Psalmista, liberatos canticum novum cantare jussit (Psal. xxx11, 3); propheticis enim oculis quod futurum erat cernebat.
Idem etiam argumentum, sed fusius, trucial Joan. Zonaras epist. 10, quæ, quia ex Gregorio Nysseno,
Joan. Dainasceno et Cyrillo nostro est conflata, et ad ejus explicationem non parum lucis afferre potest,
etiam ex parte ascribam.
Ἐπ᾿ ἐσχάτων μὲν οὖν ὁ Θεὸς Λόγος ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν ἀνθρώπων ἀληθῶς ἐνηνθρώπησεν· ἐφ᾽ ᾧ
καὶ ἀπορήσειεν ἄν τις, Ινα τί, λέγων, μὴ κατὰ τοὺς
Εμπροσθεν χρόνους τὰ τῆς ἐνσάρκου οικονομίας ἐγέν
νετο, ὥστε ἐντεῦθεν ἅπαντας τὸ κατὰ Χριστὸν ἐπιγνῶναι μυστήριον; Αλλ' ἐπειδὴ τοῦ Κυρίου ἐν Εὐαγ
γελίοις ἠκούσαμεν λέγοντος· Πάτερ, ελήλυθεν ἡ
ὥρα, τοῦτ' ἔστιν, ὁ προσήκων καιρὸς, ὁ πρὸ καταβολῆς
κόσμου ἐπὶ σωτηρία τῶν ἀνθρώπων προωρισμένος·
εἰ μὲν γὰρ τοῦτο οὐκ ἦν, οὐκ ἂν ἔλεγεν· ὁ Ὁμὲν Υιός
τοῦ Θεοῦ ὑπάγει, κατὰ τὸ ὡρισμένον· ο τίς ἐπὶ τοσοῦτον
τεθάρρηκεν, ὡς οὕτω φανερῶς ἀντιπίπτειν οἷς αὐτὸς
ὁ Κύριος ἀποφαίνεται; Προσήκων δὲ καιρὸς οὗτος
ἐφαίνετο, καὶ πρός γε τὸ θεῖον βούλημα εύθετος, ὅτι
τε ἡ πάναγνος, ἢ τῷ κατὰ Χριστὸν μυστηρίῳ ὑπηρε
τήσασα τότε παρήχθη τῷ κόσμῳ· καὶ ὅτι τηνικαῦτα
ἡ τῆς κακίας νόσος παρήκμασε (κατὰ τὸν Νυσσαέα
θεῖον Γρηγόριον), ἡ ἀρχῆθεν ἐνσκήψασα τῇ φύσει τῆς
ἀνθρωπότητος. Εἰ γὰρ προλαβὼν ἔνηνθρώπησεν, οὐκ
ἂν ἐνδομυχοῦσα ἡ κακία εὐπετῶς τοῖς φαρμάκοις @
ὑπέπιπτεν· οὐκ ἂν τὰ ἔθνη τηνικαῦτα καλούμενα
ἤκουσαν. Οὐ γὰρ ἐνδιδοῖ τὸ ὡμὸν ἐὸν τὸ πάθος, καθά
τις ἔφη σοφὸς, τοῦτ' ἔστιν, εἰς βάθος χυμών έδραμε
νος ὤν, ταῖς ὁλκαῖς τῶν φαρμάκων οὐ ῥᾳδίως εφέλ
κεται. Εὐκαίρως οὖν ἐπὶ τῆς γῆς, ὡς εἴρηται, κάτο
εισιν ὁ Θεός. "Οτε γάρ, φησί Παῦλος, ἦλθε τὸ
πλήρωμα τοῦ χρόνου, καὶ ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς
τον Υιόν αὐτοῦ, εὐκαίρως λοιπὸν καὶ τὰ τῆς θεραπείας
μεταχειρίζεται. Οὐδὲ γὰρ προδήλως ἡμῖν ὁ Θεὸς
ἐνεδήμησεν, οὐδὲ θεϊκῇ δυναστεία ἐχρήσατο, ὥστε
καὶ ἄκοντα τὰ ἔθνη πρὸς ἑαυτὸν ἐπισπάσασθαι, ὅτι
μηδὲ τὸ αὐτεξούσιον ἡμῶν ὅπως δήποτε λυμήνασθαι
ἤθελεν· εἰ γὰρ τοῦτο ἦν, τάχα ἂν κατὰ τοὺς ἔμπροσ
σθεν χρόνους ενηνθρώπησεν, [καὶ] αὐθεντικῶς οὕτω
τὴν ἡμῶν σωτηρίαν ειργάσατο. Και μή μοι λέγε, ώς
ἀνεύθυνοι λοιπὸν οἱ πρὸ τοῦ Χριστοῦ πάντες εἰσίν·
εἰ γὰρ προλαβὼν ἐνανθρώπησεν, οὐκ ἂν οὕτως ἐξ
ἀγνοίας ἀπώλοντο οἱ ἐν ἀπιστία τὴν ζωὴν καταλύσαντες. Τοιοῦτόν τι λέγε μηδέν. Ὅσοι γάρ, ὡς ὁ
Δαμασκηνός Ἰωάννης φησί, βίον ἀσκητικώτατον
Εξων, εἰ καὶ λανθανόντως περὶ τὴν πίστιν ἀπεπλα
νήθησαν, ψυχῆς τε τοσοῦτον ἦσαν εὐπειθοῦς καὶ
εὐγνώμονος, ὡς ἰδόντες καὶ ἀκούσαντες ἑτοίμως
Novissimis quidem temporibus Deus Verbum prosalute hominum vere incarnatus est: eaque de
causa etiam dubitaverit aliquis, dicens: Quare non
prioribus temporibus incarnatio est dispensata, ut
hinc omnes Christi mysterium cognoscerent? Cæterum, cum Dominum in Evangeliis, dicentem audiverimus: Pater, venit hora (Joan. XVII, 4), hoc est,
conveniens tempus, quod ante constitutionem mundi
pro salute hominum est prælinitum; nisi enim
hoc ita esset, non dixisset: Filius quidem Dei
vadil secundum quod præfuitum est: quisnam
tantum sibi ipsi est confisus, ut ita manifeste reluctetur iis quæ ipse. Dominus affirmat? Conveniens autem tempus hoc visum est, et divinæ voluntati accommodatum, quod et purissima illa [Virgo), quae Christi
mysterio inservitura erat, tunc temporis miundo j.roducta est, et quod tunc nequitiæ inorbus (quemadmodum divinus ille Gregorius Nyssenus ait) defer
buerat, qui ab initio naturæ humanitatis inhæserat,
Si enim auticipato hoc tempore incarnatus fuisset,
malitia, quæ intus insederat, non facile medicamentis cessisset, neque gentes tunc vocatæ audiissent,
Neque enim cedit crudus exsistens vitiosus affectus,
quemadmodum doctus quidam ait, hoc est, malum
alte humoribus impactum, attractionibus medica-,
imentorum non facile evellitur. Tempestive itaque in
terram, ut dictum est, descendit Deus. Cum enim,
inquit Paulus, venit plenitudo temporis, emisit Deus
Filium suum (Galat. vi, 4), atque opportune remedia adhibet. Neque enim inagno cum apparatu
atque auctoritate Deus ad nos venit, neque divina
potentia est usus, ita ut etiam invitas ad se traxerit gentes, quod neque arbitrii nostri libertatem
ullo modo labefactare voluerit. Si enim hoc ita
esset, fortasse prioribus temporibus homo factus
fuisset, atque ita pro sua auctoritate salutem nostram operatus fuisset. At ne idcirco mihi dixeris
omnes qui ante Christum fuerunt culpa vacare: si
enim anticipato hoc tempore homo factus fuisset,
non ita ex ignorantia periissent, qui expertes fidei
ex hac vita decesserunt. Nihil tale dixeris. Quotquot
enim, ut Joannes Damascenus ait, vitam laboriosissimam in exercitió pietatis duxerunt, etiamsi im-
PG 76:1123omnis nequitia, quæ luimici opera radices egerat, σαν τὴν κακίαν τὴν ῥιζωθεῖσαν παρὰ τοῦ ἐχθροῦ
germen emisisset. Tum demum, ut Evangelium
loquitur, securim radici admovit. Etenim medici
qui in arte sua excellunt, cum interius in corpore
æstuat febris, et paulatim ex causis morbificis
aegritudo accenditur, supersedent curationi, donec
ad vigorem morbus processerit, nullam ex cibis
opem agroto afferentes: ubi vero morbus ad sla-
αναβλαστήσαι. Εἶθ' οὕτως ἐπήγαγε, καθώς φησι τὸ
Εὐαγγέλιον, τὴν ἀξίνην τῇ ρίζῃ. Καὶ γὰρ τῶν ἰατρῶν
οἱ προέχοντες τῇ τέχνῃ, ἔνδοθεν ἐπὶ τῷ σώματι τοῦ
πυρετοῦ διασμύχοντος, καὶ κατ' ὀλίγον ὑπὸ τῶν να
σοποιῶν αἰτιῶν ἐξαπτομένου, τῷ ἀῤῥωστήματι εν
διδόασι, μέχρις ἂν εἰς ἀκμὴν τὸ πάθος προέλθῃ, ούδεμίαν ἐκ τῶν σιτίων επάγοντες τῷ ἀσθενοῦντι βοήBON. VULCANII NOTÆ.
πιστεῦσαι, ἐκεῖνοι, πίστευε, οὐκ ἀπώλοντο, καὶ τὸ
τῶν καμάτων ἄπειρον εἰς κενὸν ἀποθῆναι ἡνέσχετο.
Ενθεν τοι καὶ πρὸς τὸν ἄδην νόμῳ φύσεως κατιόντος
αὐτοῦ, κακεῖσε κηρύξαντος, καὶ προσεδέξαντο οὗτοι
τὸ κήρυγμα, καὶ ἐπίστευσαν. Οἱ δέ γε ἀμβλυωπίαν
καὶ πονηρίαν νοσοῦντες, οὐ μόνον ἐπεντρανίσαι οὐκ
ἴσχυσαν, ἀλλὰ καὶ τέλεον ἀπετυφλώθησαν, τοῦ νοητού
ἡλίου, ὡς ἔφαμεν, ἐκεῖσε ἀστράπτοντος. Αὐτὸ τοῦτο
καὶ ὁ ἐν θεολογίᾳ διαπρέψας μέγας Γρηγόριος υπερφαίνων ἔλεγεν· Άρα πάντας ἔσωσεν ἐν ᾅδῃ ὁ Κύριος
ἐπιφανείς, ἢ κἀκεῖ τοὺς μὴ πιστεύοντας, πιστεῦσαι
δὲ ὅμως ἑτοίμως ἔχοντας. Καὶ τούτου ἕνεκεν μὴ
ἀμφίβαλλε· ἔχεις γὰρ πρὸ τῶν ἄλλων καὶ αὐτὸν τὸν
κορυφαίον Πέτρον οὕτω περὶ τούτου λέγοντα· Καὶ
τοῖς ἐν φυλακῇ πνεύμασι πορευθεὶς ἐκήρυξεν
ἀπειθήσασί ποτε. Εντεύθεν οὖν καὶ ὁ μέγας ὁρμώς
μενος Κύριλλος ἔλεγεν· ὥσπερ οὖν τοῖς ἐν σαρκὶ
μετά σαρκὸς συνανεστράφη ὁ Θεός, οὕτω καὶ ἐν ᾅδου
ψυχαῖς διεκήρυξεν, ίδιον ἔχων φρόνημα τὴν ἐνωθεῖσαν
αὐτῷ ψυχήν. Οὐχ ἧττον δὲ τὰ περὶ τούτου καὶ ὁ
θειότατος διείληφε Δαμασκηνός, λέγων· Ωσπερ τοῖς
ἐν γῇ εὐηγγελίσατο εἰρήνην, καὶ τοῖς μὲν πιστεύσασι
σωτηρίας γέγονεν αἴτιος, τοῖς δὲ ἀπειθήσασιν,
ἀπιστίας ἔλεγχος· οὕτω καὶ τοῖς ἐν ᾅδου. Οὐκοῦν
εὐμεθόδως τὰ πάντα οἰκονομῶν, ὡς μήτε τοὺς ἀγαθοὺς ἐξ ἀγνοίας ἀπολέσαι τὴν αὐτῶν ἀγαθότητα,
μήτε τους πονηρούς οιανδήτινα έχειν πρόφασιν, λέγοντας. Εἰ ᾔδειμεν, ἐπιστεύσαμεν ἄν· κηρύττει καὶ
ἐν τῷ ᾅδῃ, ὡς εἴρηται, παραπλησίως τοῖς ἄνω, κάνε
τεῦθεν ἐπισπᾶται τοὺς ἐπιτηδείως ἔχοντας ἕλκεσθαι·
καὶ οἷά τις λαμπρὸς ἀριστεὺς σὺν αὐτοῖς ἐκεῖθεν
ἐπάνεισιν. Εἰ γὰρ καὶ πᾶσι κοινῶς ἐχαρίσατο έγερο
θεὶς ἐκ νεκρῶν τὴν τελευταίαν ἐκείνην ἀνάστασιν,
ἀλλ' οὐχὶ καὶ πάντες αὐτῷ συνῆλθον ἐξ ᾅδου ανερχο
μένῳ, μόνοι δὲ οἱ πιστεύσαντες, ὡς ὁ Θεολόγος Γρη
γόριος φησιν. Ἐντεῦθεν οὖν ἀποδέδεικται, ὅτι καὶ
κατὰ καιρὸν ἐνηνθρώπησε τὸν προσήκοντα, καὶ ὡς
οὐδεὶς ἐξ ἀγνοίας ἀπώλετο, είγε πάντες, ώς είπομεν,
κατήκοοι γεγόνασι τοῦ θείου κηρύγματος. Καὶ ἡμεῖς
μὲν τοιαύτην ἐπὶ τῷ ἀπορήματι δεδώκαμεν τὴν
ἀπόκρισιν· ὁ δὲ πλήρης πάσης συνέσεως βασιλεύς,
οὐκ ἐπὶ πλέον ἀντέπεσε· μᾶλλον δὲ καὶ ὑπερηγάσατο τοῦ Θεοῦ τοῦτο καθ' οὓς οἶδε τρόπους οίκονομήσαντος.
prudentes circa fidem aberrarunt, quique animo
erant adeo obediente et grato ut, si vidissent atque
audissent, prompti paratique ad credendum fuissent,
illi, crete, non perierunt, nec immensos illorum
labores Deus suo fructu destitui permittet. Idcirco,
cum etiam in infernum ipse descendisset, ibique
prædicasset, et amplexi sunt hi prædicationem, et
crediderunt. Qui vero cæcutientia et malitia laborant, non solum manifeste obtueri non potuerunt,
verum etiam tandem excæcati sunt, intellectuali
illo sole, uti diximus, illic coruscante. Hoc ipsun
excellens ille in rebus divinis Gregorius magnus
subindicans dixit: Quocirca Dominus cum in inferno apparuit, omnes servavit, vel etiam illic non
credentes, ad credendum tamen paratos. Atque hac
de causa ne dubita. Habes enim præ aliis etiain
ipsum principem apostolorum Petrum ita de hoc
dicentem Et his qui in carcere erant spiritibus veniens prædicavit, qui increduli fuerant aliquando
(Petr. n, 19). Hinc itaque etiam magnus ille
Cyrillus impulsus dixit: Quemadmodum itaque cum
jis qui in carne erant, cum carne versatus est
Deus ita etiam animabus in inferno prædicavit,
proprium habens gestamen, unitam sibi animam.
Neque vero secius de his statuit divinissimnus Damascenus, liceus: Quemadmodum iis qui in terra
erant annuntiavit pacem, atque iis quidem qui crediderunt salutis auctor exstitit, inobedientes vero
incredulitatis arguit: ita etiam iis qui sunt in
inferno. Optimo itaque ordine omnia dispensans,
¡ta ut neque bonis per ignorantiam bonitas ipsorum
pereat, neque mali ullam omnino excusationem
habeant, dicentes: Si scivissemus, credidissemus
ulique; pradicat etiam in inferno, ut diximus, similiter atque iis qui in terris degunt, atque hinc
extrahit, qui apti sunt beneque comparati ad trahendum, et veluti illustris quidam princeps cum
eis illiuc ascendit. Tametsi evim etiam omnibus
communiter largitus est suscitatus e mortuis extremam illam resurrectionem, non tamen etiam omnes
cum ipso venerunt ex inferno redeunti, soli vero
qui crediderunt, ut inquit Gregorius Theologus. Ex
his itaque demonstratum est, quod et convenienti
tempore homo factus sit, quodque nemo per ignorantiam perierit, si quidem, ut diximus, divinæ prædicationi obedientes fuerint. Et nos quidem tale
ad quæstionem sive dubium responsum dedinius. Imperator vero omni prudentia plenas, non ultra
est refragatus, quin potius summopere admiratus est Deuin hoc rationibus ac modis ipsi cognitis
dispensare.
Torsit ne diu locus bujus epistolæ (B 10), neque commodum ullum sensum elicere poteram ex
verbis, ἴδιον ἔχων φρόνημα, εις. Φρόνημα enim in malam partem accipi solet, signilicans έπαρμα, ει
ὑπερηφανίαν, elationem animni et arrogantiam, cui contraria est φρόνησις, hoc est σωφροσύνη. Tandemn
mihi in mentem venit Zonaram hunc locum mutuatum esse e Cyrillo, lib. De incarn. Unig., pag. 695,
qui sic babet: Perinde atque iis qui adhuc in carne versantur: ita etiam animabus in infermo prædicavit,
proprium suum gestamen habens, animam sibi unitam. Ex quo conjeci apud Zonaram pro φρόνημα, legendum esse φόρημα, quod significat gestamen, sive indumentum: qua quidem significatione Paulus 1 Cor. xv
utitur verbo φορέσας, inquiens: Καὶ καθὼς ἐφορέσαμεν τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκου, φορέσομεν (vel, uui Cumplutensis editio abet, φορέσωμεν καὶ τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου. Ει sicut portavimus imagineer
reui, porlemus et imaginem calestis (1 Cor. xv, 49); ut sit φορέσαι idem quod ἐνδύσασθαι· quo elism
verbo frequenter simili significatione utitur Paulus, ut eadem epistola eodemque capite modo a me citatis: Δεῖ γὰρ, inquit, τὸ φθαρτόν τοῦτο ἐνδύσασθαί ἀφθαρσίαν, καὶ τὸ θνητὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀθα
νασίαν. id est, Oportet enim corruptibile noc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem (ibid. 53.)
PG 76:1125θειαν· ἐπειδὰν δὲ στάσιμον γένηται τὸ κακὸν, τότε tum pervenerit, tunc primum artem suam adhibent,
cum jam totus morbus se exeruerit: ita etiam eos
qui animae vitiis laborant curans, morbo ex nequitia curando tantisper supersedit, donec natura
quidquid in se mali habebat tolumn patefecit, ne
quid occulti incuratum relinqueretur: cum medicus
ea tantum quæ apparent curet. Idcirco néque tenporibus Noe, cum omnis caro in iniquitate corrupta
esset, apparitione sua medelam affert: quia nondum Sodomiticæ nequitiæ germen epullularat: neque eo tempore quo Sodomorum urbs eversa fuit,
Dominus apparuit: quia multa adhuc in humana
anima vitia delitescebant. Ubi enim adversus Deum
bellans Pharao? ubi Ægyptiorum indomita malitia?
At ne tum quidem totius universi instauratori
τὴν τέχνην ἐπάγουσι, ἐκφανείσης πάσης τῆς νόσου
οὕτως καὶ τοὺς κακῶς ἔχοντας τὴν ψυχὴν ἰατρεύων,
τὴν ἐκ κακίας νόσον ἀνέμεινε, ᾗ κατεκράθη ἡ φύσις,
πᾶσαν ἐκκαλυφθῆναι, ὡς ἂν μηδὲν τῶν κεκρυμμένων αθεράπευτον μείνειε· τοῦ ἰατροῦ μόνον τὸ φανέν
θεραπεύοντος. Καὶ διὰ τοῦτο οὔτε κατὰ τοὺς καιρούς
τοῦ Νῶς, πάσης σαρκὸς ἐν ἀδικίᾳ καταφθαρείσης,
ἐπάγει διὰ τῆς ἰδίας εμφανείας τὴν ἴασιν, ὅτι οὔπω
τῆς Σοδομικῆς κακίας ὁ βλαστὸς ἐξεφύη οὐδὲ ἐπὶ
τοῦ καιροῦ τῆς Σοδόμων καταστροφῆς ὁ Κύριος φαίνεται, διότι πολλὰ τῶν ὑπολοίπων κακῶν τῇ ἀνθρω
πίνῃ ἔτι κατεκρύπτετο φύσει. Ποῦ γὰρ ὁ θεομάχος
Φαραώ; ποῦ τῶν Αἰγυπτίων ἡ ἀδάμαστος πονηρία;
Οὐ μὴν οὐδὲ τότε τῷ διορθωτῇ τοῦ παντὸς εὔκαιρον
(ἐπὶ τῶν Αἰγυπτίων λέγω κακῶν) καταμιχθῆναι τῷ opportunum visum fuit (post Ægyptia, inquam,
βίῳ. Αλλ' ἔδει καὶ τῶν Ἰσραηλιτῶν τὴν παρανομίαν
ἀναφῆναι· ἔδει καὶ τῆς Ἀσσυρίων βασιλείας, καὶ
τοῦ Ναβουχοδονόζωρ τὴν ὑπερηφανείαν ὑποσμύχουσαν ἔτι τῷ βίῳ φανεράν γενέσθαι· ἔδει τὴν κατὰ τῶν
ὁσίων μιαιφονίαν, οἷόν τινα πονηρὸν ἀκανθώδη βλα
στὸν τῆς κακῆς τοῦ διαβόλου ρίζης ἀναδραμεῖν·
ἔδει τὴν τῶν Ἰουδαίων κατὰ τῶν ἁγίων τοῦ Θεοῦ
φανερωθῆναι λύσσαν, τῶν τοὺς προφήτας ἀποκτα
νόντων, καὶ λιθοβολούντων τοὺς ἀπεσταλμένους, καὶ
τέλος τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου μεταξὺ τὸ κατὰ
τὸν Ζαχαρίαν ἄγος ἐργασαμένων. Πρόσθες τῷ και
ταλόγῳ τῶν πονηρῶν βλαστημάτων, καὶ τοῦ Ηρώδου τὴν παιδοφονίαν. Ἐπεὶ οὖν πᾶσα τῆς κακίας ἡ
δύναμις ἐκ τῆς πονηρᾶς ῥίζης ἀνεδόθη, καὶ πολυειδῶς ηύξησε ἐν ταῖς προαιρέσεσι τῶν καθ᾿ ἑκάστην G
γενεὰν, τῇ κακίᾳ ἀγνωρίμως Ολομανησάσῃ, τότε,
καθώς φησι πρὸς Αθηναίους ὁ Παῦλος, «Τοὺς τῆς
ἀγνοίας χρόνους ὑπεριδὼν ὁ Θεός, ἐπὶ τῶν ἐσχάτων
ἡμερῶν παραγίνεται, ο ὅτι οὐκ ἦν ὁ συνιών, οὔτε
οὐκ ἦν ὁ ἐκζητῶν τὸν Θεὸν, ὅτε πάντες ἐξέκλιναν,
ἅμα ἐχρειώθησαν, ὅτε συνεκλείσθη τὰ πάντα εἰς
ἁμαρτίαν, ὅτε ἐπλεόνασεν ἡ ἁμαρτία, ὅτι πρὸς τὸ
ἀκρότατον μέτρον ὁ τῆς κακίας ηύξησε ζόφος· τότε
ἐπεφάνη ἡ χάρις, τότε ἡ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἀκτὶς
ἐπανέτειλε, τότε επέφανεν ὁ τῆς δικαιοσύνης "Ηλιος
τοῖς ἐν σκότει καὶ σκιᾷ καθημένοις, τότε τὰς πολλὰς
κεφαλὰς τοῦ δράκοντος συνέθλασεν, ἐπιβὰς τῷ ποδι
διὰ τῆς ἀνθρωπίνης σαρκὸς, καὶ τῇ γῇ προσθλάσας
καὶ καταπατήσας. Καὶ μηδεὶς πρὸς τὰ νῦν ἐν τῷ βίῳ
καταψεύδεσθαι νομιζέτω τὸν λόγον, καθ᾽ ἂν ἐν τοῖς
τελευταίοις χρόνοις φαμὲν ἐπιλάμψαι τῷ βίῳ τὸν
Κύριον. Ἐρεῖ γὰρ ὁ ἀντιλέγων τυχόν, ὅτι Τὸν ἀναμείνοντα τοὺς χρόνους πρὸς τὴν τῆς κακίας φανέρωσιν, ὅπως αὐτὴν αὐξηθεῖσαν ἐξέλῃ, προθέλυμνον
πᾶσαν αὐτὴν εἰκὸς ἀνῃρηκέναι, ὡς μηδὲν αὐτῆς ὑπολει
φθῆναι τῷ βίῳ λείψανον· νυνὶ δὲ φόνοι, καὶ κλοπαὶ, καὶ
μοιχεῖαι, καὶ πάντα τολμᾶται τὰ πονηρότατα. Αλλ'
ὁ πρὸς τοῦτο βλέπων, ὑποδείγματί τινι τῶν γνωρί
μων τὴν περὶ τούτων ἀμφιβολίαν λυσάτω. Ωσπερ
γὰρ ἰδεῖν ἔστι ἐπὶ τῆς τῶν ἑρπετῶν ἀναιρέσεως, οὐκ
εὐθὺς τῇ κεφαλῇ τὸν ὅλκον συγκεκρουμένων, ἀλλ᾽
7 Act. xvII, 50.
η
mala) vitæ misceri. Οportebat enim etiam Israelitarum 395 inobedientiam manifestari; oportebat eι
regui Assyriorum et Nabuchodonozor fagrantissimam superbiam manifestam fleri: oportebat sanclorum cædem veluti pravum aliquod et spinosum
malæ diaboli radicis germen excitari: oportebat
Judæorum adversus sanctos Dei rabiem manifestari, occidentium prophetas, et eos qui missi erant
lapidibus obruentium, ac tandem piaculare scelus
in Zachariam inter ipsum altare et templum perpetrantium; adde etiam catalogo pravorum germinum,
infantium cædem ab Herode perpetratam. Cum
igitur omnis in universum nequitiæ vis ex prava
radice emersit, multisque modis excrevit in voluntatibus ac studiis per unamquamque generationem,
malitia promiscue luxuriante: tum demum, sicul
ait ad Athenienses Paulus, ‹ Ignorantiæ tempora
despiciens Deus, ultinis temporibus advenit ";»
cum non esset qui intelligeret, neque inveniretur
qui quæreret Deum: quando omnes declinarant
simulque inutiles facti erant, quando omnia implicata fuerunt malitia, quando abundavit peccatum,
quando ad summam mensuram nequitiæ caligo
excrevit: tunc, inquam, apparuit gratia, tunc veri
luminis radius effulsit, tunc exortus est Sol justitiæ
iis qui in tenebris atque in umbra sedebant, tunc
multa capita draconis contrivit, pede illa proculcans per humananı carnem, terræque illisit atque
protrivit. Neque vero quispiam in præseuli vilz
statu sermonem hunc veritati repugnare arbitretur, quo asserimus Dominum ultimis humanæ vitæ
temporibus illuxisse. Dicet enim fortassis adversarius, verisimile esse eum qui tempora præstolatus
estad nequitiæ manifestationem commoda, ut illam,
cum ad summum excrevisset, tolleret: verisimile,
inquam, esse eum omnem illam semel funditus sus -
tulisse, ita ut nullæ amplius ejus in vita reliquiæ
hærerent. Nune vero et cædes, et rapinæ, et adulteria, et quid non pessimorum flagitiorumi perpetratur? At qui eo respexerit, similitudine quadam
a rebus notioribus sumpta dubium solvat. Quemad-
PG 76:1127καὶ τῆς ζωτικῆς κινήσεως οὐκ ἐστέρηται· οὕτω καὶ
ὁ τοῦ δράκοντος αναιρέτης, ὅτε πολὺ τὸ θηρίον ἐγέν
νετο, πάσαις ταῖς καθ' ἑκάστην ξυναυξηθὲν τῶν ἀν
θρώπων γενεαίς, τὴν κεφαλὴν ἀνελών, τουτέστι, τὴν
τῶν κακῶν ἐφευρετικήν δύναμιν, τὴν πολλὰς ἔχουσαν
κεφαλὰς, ἐν αὐτῇ τοῦ κατόπιν όλκοῦ οὐδένα πεποίη
ται λόγον, εἰς ἀφορμὴν γυμνασίου τοῖς ἐφεξῆς τὴν
ἐν τῷ νεκρῷ θηρίῳ κίνησιν ὑπολειφθῆναι ποιήσας.
modum enim videre est, si quis reptilia interfciat, ἡ μὲν τέθνηκε, τὸ δὲ ἔτι τῷ ἰδιῳ θυμῷ ἐπεψύχονται,
non statim cum capite tractus etiam et gyri colliduntur atque intereunt: sed illud quidem emoritur,
hi vero adhuc animæ in se agitationem habent,
vitalique motu 396 non sunt destituti: ita etiam
interfector draconis, cum jam bellua per oinnes
bominum generationes grassata multum excrevisset, caput illi præscindens, hoc est, flagitiorum
inventricem facultatem multis capitibus præditam
ipsi adimens, de gyrorum et tractuum volutatione parum laboravit: motum in bellua relinquens, qui
jis qui postea venturi essent occasionem certaminis præberet.
CAPUT XXV.
Quodnam sit capul collisum.
Caput collisum illud est, quod pravo suo consilio
mortem invexit; quod exitiale veulenum homini
per dogma immisit. Qui ergo mortis imperium dissolvit, potestatem in capite serpentis silam,
sicut ait Propheta ", collisit. Reliquus autem ser
pentis tractus per humanaın vitam dispersus quandiu natura humana motibus ad pravitatem vergentibus est obnoxia, squama peccati vitam exasperat;
et potentia quidem mortuus est, cum nimirum
caput sublatum sit; cum vero temporis meta præterierit, et ea quæ moventur substiterint, in ea
videlicet quam exspectamus vitæ consummatione:
tunc etiam extremum Inimici volumen, hoc est
mors, exsolescet, atque ita in universum bellua
hæc sive nequitia de medio tolletur, omnibus ad
vitam revocatis per resurrectionem: justis quidem
statim ad coelestem quietem traductis, iis vero qui
peccatis fuerint obnoxii, igni gehennæ traditis.
CAPUT XXVI.
Τις ἡ θλασθεῖσα κεφαλή.
Η θάνατον εἰσενεγκοῦσα τῇ πονηρά συμβουλῇ, ή
τὸν θανατηφόρον τὸν τῷ ἀνθρώπῳ ἐμβαλοῦσα διὰ
τοῦ δόγματος. Ο τοίνυν τοῦ θανάτου τὸ κράτος και
ταλύσας, τὴν ἐν τῇ κεφαλῇ τοῦ ὄφεως δύναμιν, καθὡς φησιν ὁ Προφήτης, συνέθλασεν. Ὁ δὲ λοιπὸς
ὁλκὸς τοῦ θηρίου τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ συνεσπαρμένος,
ἕως ἂν τὸ ἀνθρώπινον ἦν ἐν ταῖς κατὰ κακίαν κινή
σεσιν, τῇ φολίδι τῆς ἁμαρτίας ἀεὶ περιτραχύνει τὸν
βίον, καὶ τῇ μὲν δυνάμει νεκρός ἐστιν, ἤδη τῆς κε
φαλῆς ἀχρειωθείσης· ἐπειδὰν δὲ ὁ χρόνος παρέλθῃ,
καὶ στῇ τὰ κινούμενα κατὰ τὴν προσδοκωμένην τῆς
ζωῆς ταύτης συντέλειαν, τότε τὸ οὐραιόν τε καὶ τὸ
ἔσχατον τοῦ Ἐχθροῦ καταργείται· τοῦτο δέ ἐστιν ὁ
θάνατος· καὶ οὕτως ὁ παντελὴς ἀφανισμὸς τοῦ θηρίου, ήγουν τῆς κακίας γενήσεται, πάντων εἰς ζωὴν
ανακληθέντων, διὰ τῆς ἀναστάσεως, τῶν μὲν δικαίων
εὐθὺς εἰς τὴν ἄνω λῆξιν μετοικισθέντων· τῶν δέ
γε ταῖς ἁμαρτίαις ἐνεχομένων τῷ πυρὶ τῆς γεέννης
παραδοθέντων.
Nuptiarum exueriem, incorruptam vocare, hominum Τὴν ἀπειρόγαμον ἄφθορον ὀνομάζειν οἶδεν
consuetudo est
Magnus ille Moyses, quando ignis e rubo exarsit,
neque tameu rubus flammæ vi atque ardore marce77 llebr. 1,
78 Psal. LXXIII, 14.
τῶν ἀνθρώπων συνήθεια
Ο μέγας ἐκεῖνος Μωσης ότε τῆς βάτου τὸ
πῦρ ἐξήπτετο, καὶ βάτος οὐκ ἐμαραίνετο, ο Διαβάς
Τὴν ἀπειρόγαμον, ἄφθορον ὀνομάζειν οἶδεν ἡ τῶν ἀνθρώπων συνήθεια. Αφθορος eleganter
Grecis dicitur virgo, hoc est inviolata, quæ et άθικτος, id est intacta, dicitur. Φθορά enimn, præterquam
quod pestem, calamitatem et interitumn significat, etiam pro violatione et vitiatione accipitur; et φθορεύς
est violator. Ex quo mihi aliquando in mentem venit, adulterum, sive alieni tori violatorem, λεκτροφθόρον appellare, in epigrammate quodam quod ego e Latino ita Græcum feci:
Vis orbem exscindi? subvertito funditus urbes:
Vis urbes ipsas tollere? tolle domos.
Vis delere domos? careat fac conjuge conjux,
Vanaque sint sancti fædera conjugii.
Ergo perire domos, urbes, orbemque necesse est,
Orbe vel expelli quisvis adulter erit.
Εξολέσαι κόσμον ποθέεις; κατάσκαπτε πόληας·
Λῆς ὀλέσαι πόλιας; ἐξαπόλεσκε δόμους.
Δώματα τῆς ὀλέσαι; γαμετῆς ἄφ' ομόζυγον αίρου,
Θέσμια ρηξάμενος δέσματα συζυγίης.
Δώματα καὶ πόλιας φθινύθειν καὶ κόσμον ἀνάγκη,
Η ὅλου ἐκ κόσμου λεκτροφθόρους ελάσαι.
Ο μέγας ἐκεῖνος Μωϋσῆς. Visionem hanc Moysis de rubo accensa, illaso manente liguo,
quain Cyrillus hoc loco de Deipara Virgine interpretatur, idem libro Quod unus sit Christus, pag. 737, ad
mysterium incarnationis Dominicæ transfert; ubi vide quæ e Glaphyris Cyrilli citavimus.
PG 76:1129ὄψομαι, φησί, τὸ μέγα δραμα τοῦτο·, οὐ τοπικήν, sceret, & Transiens videbo, inquit, maguam visioεἶμαι, κίνησιν δηλῶν διὰ τῆς διαβάσεως, ἀλλὰ τὴν
παροδικὴν τοῦ χρόνου διάβασιν. Τὰ γὰρ τότε διατυπωθὲν ἐν τῇ φλογὶ καὶ τῇ βάτῳ, διαβάντος τοῦ μέσ
σου χρόνου, σαφῶς ἐν τῷ κατὰ τὴν Παρθένον μυσ
στηρίῳ ἀνεκαλύφθη. Ως γὰρ ἐκεῖ ὁ θάμνος καὶ
ἅπτει τὸ φῶς καὶ οὐ καίεται· οὕτω καὶ ἡ Παρθένος
ἐνταῦθα, καὶ τίκτει τὸ φῶς, καὶ οὐ φθείρεται. Εἰ δὲ
βάτος προδιατυποῖ τὸ Θεοτόκον σῶμα τῆς Παρθένου,
μὴ ἐπαισχυνθῇς τῷ αἰνίγματι. Πᾶσα γὰρ σὰρξ διὰ
τὴν τῆς ἁμαρτίας παραδοχήν, κατ' αὐτὸ τοῦτο, ὅτι
σάρξ ἐστι μόνον, ἁμαρτία ἐστίν. 'Η δὲ ἁμαρτία παρὰ
τῆς Γραφῆς τῇ τῆς ἀκάνθης ἐπωνυμία κατονομά
ζεται.
Τὸν μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου φονευθέντα Ζαχαρίαν, οὐκ εὔκαιρον ἦν εἰς μαρτυρίαν τῆς ἀφθόρου Μητρὸς παραστήσασθαι.
G
Ἱερεὺς οὗτος ὁ Ζαχαρίας ἦν, καὶ ἐν τῷ τῆς προφητείας χαρίσματι. 'Η δὲ τῆς προφητείας δύναμις ανά
γραπτος ἐν τῷ βιβλία τοῦ Εὐαγγελίου κηρύσσεται, ὅτι
προοδοποιοῦσα τοῖς ἀνθρώποις ἡ θεία χάρις, μὴ τὸν ἐκ
παρθενίας τόκον ἄπιστον ἡγήσασθαι, τοῖς ἐλάττοσι θαύ
μασι προγυμνάζει τῶν ἀπίστων τὴν συγκατάθεσιν. Τῇ
στείρᾳ καὶ παρήλικι τίκτεται παῖς. Τοῦτο προοίμιον
τοῦ κατὰ τὴν Παρθένον μυστηρίου γίνεται. Ως γὰρ
Ελισάβετ οὐ φύσεως δυνάμει μήτηρ γίνεται, άγωνος
τὸν βίον καταγηράσασα, ἀλλ᾽ ἐπὶ τὸ θεῖον βούλημα τοῦ
παιδὸς ἡ γένεσις ἀναφέρεται· οὕτω καὶ τῆς παρθενικῆς ὠδῖνος ἡ ἀπιστία τῇ, πρὸς τὸ θεῖον ἀναφορὰ τὸ
πιστὸν ἔχει. Ἐπειδὴ τοίνυν προλαμβάνει τὸν ἐκ
παρθενίας τόκον ὁ ἀπὸ τῆς στείρας, ὁ πρὸς τὴν φων
νὴν τῆς κυοφορούσης τὸν Κύριον πρὶν εἰς φῶς προελθεῖν ἐν τῇ μητρώα νηδύϊ σκιρτήσας· ἅμα δὲ
παρῆλθε εἰς γένεσιν ὁ τοῦ Λόγου πρόδρομος, τότε
λύεται τῷ Ζαχαρί, διὰ τῆς προφητικής περιπνοίας
ἡ σιωπὴ, καὶ ὅσα διεξέρχεται ὁ Ζαχαρίας, προφητεία
τοῦ μέλλοντος ἦν· οὗτος τοίνυν ὁ τῷ προφητικῷ
Πνεύματι πρὸς τὴν τῶν κρυπτῶν γνῶσιν χειραγω
γούμενος, τὸ μυστήριον τῆς παρθενίας ἐπὶ τοῦ ἀφθόρου τόκου κατανοήσας, οὐκ ἀπέκρινε τῷ ναῷ τοῦ
ταῖς παρθένοις κατὰ τὸν νόμον ἀποκεκληρωμένου
τόπου την πάναγνον μητέρα, διδάσκων τοὺς Ἰουδαίους ὅτι ὁ τῶν ὅλων Δημιουργός καὶ Βασιλεὺς p
πάσης κτίσεως, υποχείριον ἔχει ἑαυτῷ μετὰ πάντων
τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν, τῷ ἰδίῳ θελήματι πρὸς τὸ
ἀσκοῦν αὐτὴν ἄγων, οὐκ αὐτὸς ὑπὸ ταύτης δυναστευόμενος, ὡς ἐν τῇ δυνάμει αὐτοῦ εἶναι καινὴν
γέννησιν δημιουργῆσαι, ἥτις τὴν γενομένην μητέρα
τὸ εἶναι παρθένον οὐκ ἀφαιρήσεται. Διὰ τοῦτο αὐτὴν
** Exod. 111, 5.
nem hane”; › per transitum, non localem, ut arbitror, motum significans, sed certam quamdam
temporis evolutionem. Quod enim tunc in flamma
397 et rubo figuratum fuit, id elapso Intermedio
tempore manifeste in Virginis mysterio revelatum
fuit. Quemadmodum enim illic lumen virgultum
accendit, neque tamen aduritur: ita etiam hic
Virgo et parit lumen, et non corrumpitur. Si vero
rubus figurate significat deiparum Virginis corpus,
ne to offendat figura. Omnis enim caro, propter
peccati susceptionem, ea ratione qua caro est lantumn, peccatum est. Peccatum vero a Scriptura
spinæ appellatione nominatur.
CAPUT XXVII
Zachariam inter templum et altare interfectum, non
fuisse opportunum ut in testimonium Virginis
matris statueretur.
Zacharias hic sacerdos crat et prophetiæ dono
clarus. Prophetiæ autem vis descripta in libro
Evangeliorum prædicatur, quod divina gratia hominibus viam sterneus, ne partum ex virgine indignum esse fide existimarent, minoribus miraculis
incredibilium assensionem ac filem præcexercet:
anui decrepitæ nascitur filius. Iloc veluti præludium est mysterii partus virginei. Quemadmodum
enim Elizabeth non naturæ beneficio ac facultate
fit mater, cum sterilis per omnem vitam consetuisset, sed divinæ voluntaui filii generatio accepta
refertur: ita etiam virginci partus incredibilitas ad
Deum relata fidem invenit. Cum igitur partus anus
sterilis virgineum partum præcedat, is qui ad
vocem ejus quæ Dominum utero gestabat, priusquam in lucem prodiret, in materno utero exsultabat, simul vero etiam natos est Verbi præcursor:
tunc demum solvitur Zachariæ per propheticam
amationem silentium, et quæcunque profeṛt Zacharias, prophetia futurorum erant. llic itaque prophetico spirito ad occultorum cognitionein quasi
manu ductus, cum mysterium Virginis de incorrupto partu probe intelligeret, non arcuit incontaminatam purissimamque matrem ab co templi loco
qui virginibus ex lege designatus erat, locens,
videlicet Juumos, Creatorem totius universi omnisque creaturæ 398 Dominum humanam naturam cum reliquis etiam omnibus sibi sabjectam
habere, et pro suo arbitratu quocunque velit ducere, non autem ipsius legibus astrictum esse: adco
ut in ipsius potestate sit situm novam creaturanı
creare, quæ mater effecta virgo esse non desina 1.
BON. VULCANIL NOTA.
Τῆς ἀφθόρου Μητρός. In V. C. erat ἀφθόνου, sed legendum omnino ἀφθόρου, ut et hac ipsa
pag. 11, ἐπὶ τοῦ ἀφθόνου τόκου.
Ο τῶν ὅλων Δημιουργός, etc. Hæc omnia periphrastice explicant vim vocabuli ἀβασίλευτος, hoc
esì, qui nullius imperium agnoscit; vel, qui neniinein habet superiorem, quod interpres Cyrilli interdum
vertit, inregnatus; interdum, minus recte, immortalis.
PATROL, GR. LXXVI.
PG 76:1131ldcirco non arcuit eam a loco templi virginibus di- οὐκ ἀπέκρινεν τῷ ναῷ τοῦ χώρου τῶν παρθένων· ἦν
cato. Erat autem locus hic spatium, inter altare et
templum intermedium. Quando igitur audierunt
Regem ac Dominum omnis creaturæ ad humanam
nativitatem per incarnationem procedere, verili
me in regis potestatem atque imperium venirent,
cum qui hæc de partu testificatus erat, prope
ipsum altare sacerdotem sacrificant.
CAPUT XXVIII.
Cur glorificet vox angelorum deitatem in excelsis
visam, dicens: «Gloria in excelsis Deo, et in
terra pax **. ›
Ingentem lætitiam conceperunt angeli, pace terδὲ ὁ τόπος οὗτος, τὸ μεταξὺ τοῦ ναοῦ καὶ θυσιαστηρίου διάστημα. Ἐπειδὴ οὖν ἤκουον Βασιλέα τῆς
κτίσεως εἰς γέννησιν ἀνθρωπίνην οἰκονομικῶς προ
ελθεῖν, φόβῳ τοῦ μὴ γενέσθαι βασιλεῖ ὑποχείριοι,
τὸν μαρτυροῦντα ταῦτα περὶ τοῦ τόπου διαχειρίζον
ται, πρὸς αὐτῷ θυσιαστηρίῳ τὸν ἱερέα ἱερουργή
σαντες.
Διὰ τὰ δοξάζει ἡ τῶν ἀγγέλων φωνὴ τὴν ἐν τοῖς
ὑψίστοις θεωρουμένην θεότητα, τὸ, ο Δόξα ἐν
ὑψίστοις, λέγουσα, ὅτι φησὶ ε καὶ ἐπὶ γῆς
ειρήνη.
Περιχαρείς γεγόνασι ἐπὶ τῷ φαινομένῳ οἱ ἄγγελοι,
ris ostens, quæ prius sublata fuerat, quæ spina- ἐπὶ γῆς εἰρήνῃ. Ἡ πρότερον κατηραμένη, ἡ τῶν
rum et tribulorum ferax, quæ belli sedes et damnatorum exsilium fuerat, ipsa pacem consecuta est.
O ingens miraculum! Veritas ex terra orta est";
ejusmodi dedit hominum terra fructum suum.
Atque hæc quidem fiunt præ beneplacito erga homines. Deus se humanæ naturæ miscet atque contemperat, ut sublimitati Dei humana quoque naLuma coaptetur.
se Luc. 1, 14. 81 Psal. LXXXIV,
ἀκανθῶν καὶ τῶν τριβόλων γόνιμος, τὸ τοῦ πολέμου
χωρίον, ἡ τῶν καταδίκων ἐξορία, αὕτη εἰρήνην δέδεκται. Ω τοῦ θαύματος! • Αλήθεια ἐκ τῆς γῆς
ἀνέτειλε.» Τοιοῦτον δέδωκεν ἡ τῶν ἀνθρώπων γῆ
τὸν καρπὸν αὐτῆς. Καὶ ταῦτα γίνεται ὑπὲρ τῆς ἐν
ἀνθρώποις εὐδοκίας. Θεὸς κατακιρνᾶται τῇ άνθρω
πίνῃ φύσει, ἵνα τῷ ὕψει τοῦ Θεοῦ συναπαρτισθῇ τὸ
ἀνθρώπινον.