ΡΑ. ΠΡΟΣ ΚΛΗΔΟΝΙΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΝ ΚΑΤΑ ΑΠΟΛΛΙΝΑΡΙΟΥ ΕΠΙΣΤΟΛΗ Α' (17). Τῷ τιμιωτάτῳ καὶ θεοφιλεστάτῳ ἀδελφῷ (18) καὶ συμπρεσβυτέρω Κληδονίῳ Γρηγόριος ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Βουλόμεθα (19) μαθεῖν, τίς ἡ καινοτομία περὶ τὴν Ἐκκλησίαν, ἵν᾿ ἐξῇ παντὶ βουλομένῳ καὶ τα ραπορευομένῳ, κατὰ τὸ γεγραμμένον, διασπᾷν τὴν ποίμνην καλῶς ἡγμένην, καὶ συλαγωγεῖν κλοπι μαίοις ἐφόδοις, μᾶλλον δὲ ληστρικοῖς καὶ παραλόγοις διδάγμασιν. Εἰ μὲν γὰρ εἶχόν τι καταγινώσκειν ἡμῶν περὶ τὴν πίστιν οἱ νῦν ἐπελθόντες (20), οὐδ᾽ οὕτω μὲν χωρὶς ὑπομνήσεως ἡμῶν ἔδει τὰ τοιαῦτα τολμαν. Πεῖται γὰρ ἐχρῆν ἢ πεισθῆναι θελῆσαι πρό- τερον (εἴπερ τις καὶ ἡμῶν λόγος, ὡς τὸν Θεὸν φου βουμένων καὶ κοπιασάντων ὑπὲρ τοῦ λόγου, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν ὠφελησάντων), καὶ τότε, εἴπερ ἄρα, καινοτομεῖν, πλὴν καὶ ἀπολογία τις ἦν ἴσως τοῖς ὑβρισταῖς. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ἐγγράφως καὶ ἀγράφως, καὶ ἐνταῦθα καὶ ποῤῥωτέρω, καὶ μετὰ κινδύνων (21) καὶ ἀκινδύνως, ἡ πίστις ἡμῶν κεκήρυκται, πῶς οἱ μὲν ἐγχειροῦσι τοῖς τοιούτοις, οἱ δὲ ἡσυχά ζουσι (22) ; • Επι- πολὴ α'. κατὰ ᾿Απολλιναρίου λόγος β'. Μου λόγος α'. ἀδελφῷ. ἐπεισελθόντες. νου, καὶ ἄνευ κινδύνου. Καὶ οὐχὶ τοῦτό πω δεινὸν, καίπερ ἂν δεινὸν, εἰ τὴν ἑαυτῶν κακοδοξίαν (23) ἄνθρωποι ταῖς ἀκε- ραιοτέραις ψυχαῖς διὰ τῶν κακουργοτέρων εναποτί θενται (24), ἀλλ' ὅτι καὶ ἡμῶν καταψεύδονται, ὡς ὁμοδόξων καὶ ὁμοφρόνων, τῷ χαλκῷ τὸ δέλεαρ πε- ριβάλλοντες, καὶ διὰ τοῦ προσχήματος τούτου τὸ ἑαυτῶν θέλημα κακῶς ἐκπληροῦντες, καὶ τὴν ἁπλό τητα ἡμῶν, ἐξ ἧς ἀδελφικῶς αὐτοὺς ἑωρῶμεν, καὶ κενοδοξίαν, εναποτίθενται λόγων, S. GREGORII THEOLOGI quidem vel inde constat, quod cum Apollinaristis, quos exagitat, controversiam non habuit, nisi postquam Constantinopoli rediit. Scripta itaque prima epistola, cum Apollinaristæ, quos fuiantes raptantesque Nazianzenas oves Grego- rius Nazianzum reversus inveniens, ea spe pertulerat, ut lenitate sua mansuetos redderet ac placidos, paulatimque emolliret, hinc pejores effecti, non modo simplicioribus animis pravam suam doctrinam infundere, sed Gregorium etiam tanquam idem secum sentientem ausi sunt insimulare. Tum vero Grego- rius, ne malum latius grassaretur, scribere coactus est. Ne nunc quidem, inquit, credas mihi velim, scripsissemus, nisi Ecclesiam lacerari atque discindi videremus. Sic veteres non nisi necessitate compulsi calamum stringebant. Neque alius epistolarum ad Cledonium scopus, aut alia occasio, nisi quod secundam in gratiam Catholicorum magis scripsisse videatur, seu de fide Theologi nonnihil illi dubitarent, seu,”ut placet Eliæ, id tantum peterent, ut regulam fidei quamdam et canonein haberent, ad quæ pravas hære- ticorum doctrinas exigerent. Porro Cledonius, ad quem utraque scripta est, is ipse est ut videtur, quem Nazianzence diceseos solitarium principem Hellenio commendans miris Theologus effert laudibus; qui Gregorii Testamento presbyter Iconii subscripsit. Ipsis constat litteris, Cledonium, ad quem scriptæ sunt, presbyterum fuisse, eumque pietate ac fide insignem; cujus erat in Ecclesia docere et coarguere, pravum- que dogma ne serperet advigilare, etc. Hæreticorum novandi libido, fraudesque ut simpliciores decipiant : circa Trinitatem et Filii Dei incarnationem Christianum dogma: Apollinaristarum maxime errores et figmenta insectatur Gregorius et tentat comprimere, petitque a Cledonio ut quæ ipsi scribit, hæc apud mul- titudinem velit attestari. - CI. AD CLEDonium PRESBYTERUM CONTRA APOLLINARIUE EPISTOLA I. Perquam honorando ac Deo charissimo fratri et A compresbytero Cledonio, Gregorius in Christo gau- dere. ་ Scire cupimus, quænam hæc tanta sit circa Ec- clesiam novandi libido, ut cuivis volenti **, atque, ut Scripturæ vocabulo utar, prætergredienti, ovile præclare ductum et institutum discerpere, ac per furtivos impetus, vel potius prædatorias et absurdas doctrinas diripere liceat. Nam si quid haberent, quod in nobis circa fidem improbare ac condemnare possent, qui nunc impetum fecerunt, ne sic quidem tamen, nobis non admonitis, hujus- modi facinus aggredi par erat. Prius enim, vel persuadere, vel persuaderi velle oportebat (si modo nos quoque aliquo et numero sumus, ut qui Deum metuamus, et pro fidei defensione magnos labores subierimus, deque Ecclesia bene meriti simus), ac tum, si tum etiam, res novas moliri; sed ta- men hac ratione petulantibus et contumeliosis ho- minibus aliqua fortassis excusatio suppeteret. Post- quam autem fides nostra, et scriptis consignata, et verbis expressa, et hic et longius, et in periculis et in tranquillitate prædicata est, quonam pacto lli quidem res hujusmodi tentant, bi autem quietem agunt ? B Nec vero adbuc illud indignum censendum est (quamvis utique grave atque indignum sit), quod homines isti pravam suam sententiam simplicioribus animis per versutiores et improbio- res infundunt, sed quod de nobis falso commini- scuntur, tanquam idem ac illi sentiamus et sapia- nus, escam videlicet hamo circumdantes, impro- veque per hunc obtentum cupiditatem suam explen- C Psal. LXXIX, 13. - Colb. rel. Orat. deest ber. edit. Habent nonnulli vanam suam sen - tentiam. legunt per versutiores fullacio- resque sermones infundunt. Mox vertit Bill. : Sed quod nos etiam insimulant, tanquam idem sentieules et eodem modo affectos. (17) Alias orat. L. Scripla auno 382. (18) Θεοφιλεστάτῳ ἀδελφῷ. In cod. Reg. Β et (19) Βουλόμεθα. Combef. βούλομαι. (20) Νῦν ἐπελθόντες. Montac., Morel, ac Com- (21) Μετὰ κινδύνων, etc. Colb. 5, μετά κινδύ- (22) Οἱ δὲ ἡσυχάζουσι. Combef. Hi autem silent. (23) Κακοδοξίαr. Ita Colb. 5, et in quibusdam (24) Εναποτίθενται. Montac., Morel. ac Combef.

ΡΑ. ΠΡΟΣ ΚΛΗΔΟΝΙΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΝ ΚΑΤΑ ΑΠΟΛΛΙΝΑΡΙΟΥ ΕΠΙΣΤΟΛΗ Α' (17). Τῷ τιμιωτάτῳ καὶ θεοφιλεστάτῳ ἀδελφῷ (18) καὶ συμπρεσβυτέρω Κληδονίῳ Γρηγόριος ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Βουλόμεθα (19) μαθεῖν, τίς ἡ καινοτομία περὶ τὴν Ἐκκλησίαν, ἵν᾿ ἐξῇ παντὶ βουλομένῳ καὶ τα ραπορευομένῳ, κατὰ τὸ γεγραμμένον, διασπᾷν τὴν ποίμνην καλῶς ἡγμένην, καὶ συλαγωγεῖν κλοπι μαίοις ἐφόδοις, μᾶλλον δὲ ληστρικοῖς καὶ παραλόγοις διδάγμασιν. Εἰ μὲν γὰρ εἶχόν τι καταγινώσκειν ἡμῶν περὶ τὴν πίστιν οἱ νῦν ἐπελθόντες (20), οὐδ᾽ οὕτω μὲν χωρὶς ὑπομνήσεως ἡμῶν ἔδει τὰ τοιαῦτα τολμαν. Πεῖται γὰρ ἐχρῆν ἢ πεισθῆναι θελῆσαι πρό- τερον (εἴπερ τις καὶ ἡμῶν λόγος, ὡς τὸν Θεὸν φου βουμένων καὶ κοπιασάντων ὑπὲρ τοῦ λόγου, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν ὠφελησάντων), καὶ τότε, εἴπερ ἄρα, καινοτομεῖν, πλὴν καὶ ἀπολογία τις ἦν ἴσως τοῖς ὑβρισταῖς. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ἐγγράφως καὶ ἀγράφως, καὶ ἐνταῦθα καὶ ποῤῥωτέρω, καὶ μετὰ κινδύνων (21) καὶ ἀκινδύνως, ἡ πίστις ἡμῶν κεκήρυκται, πῶς οἱ μὲν ἐγχειροῦσι τοῖς τοιούτοις, οἱ δὲ ἡσυχά ζουσι (22) ; • Επι- πολὴ α'. κατὰ ᾿Απολλιναρίου λόγος β'. Μου λόγος α'. ἀδελφῷ. ἐπεισελθόντες. νου, καὶ ἄνευ κινδύνου. Καὶ οὐχὶ τοῦτό πω δεινὸν, καίπερ ἂν δεινὸν, εἰ τὴν ἑαυτῶν κακοδοξίαν (23) ἄνθρωποι ταῖς ἀκε- ραιοτέραις ψυχαῖς διὰ τῶν κακουργοτέρων εναποτί θενται (24), ἀλλ' ὅτι καὶ ἡμῶν καταψεύδονται, ὡς ὁμοδόξων καὶ ὁμοφρόνων, τῷ χαλκῷ τὸ δέλεαρ πε- ριβάλλοντες, καὶ διὰ τοῦ προσχήματος τούτου τὸ ἑαυτῶν θέλημα κακῶς ἐκπληροῦντες, καὶ τὴν ἁπλό τητα ἡμῶν, ἐξ ἧς ἀδελφικῶς αὐτοὺς ἑωρῶμεν, καὶ κενοδοξίαν, εναποτίθενται λόγων, S. GREGORII THEOLOGI quidem vel inde constat, quod cum Apollinaristis, quos exagitat, controversiam non habuit, nisi postquam Constantinopoli rediit. Scripta itaque prima epistola, cum Apollinaristæ, quos fuiantes raptantesque Nazianzenas oves Grego- rius Nazianzum reversus inveniens, ea spe pertulerat, ut lenitate sua mansuetos redderet ac placidos, paulatimque emolliret, hinc pejores effecti, non modo simplicioribus animis pravam suam doctrinam infundere, sed Gregorium etiam tanquam idem secum sentientem ausi sunt insimulare. Tum vero Grego- rius, ne malum latius grassaretur, scribere coactus est. Ne nunc quidem, inquit, credas mihi velim, scripsissemus, nisi Ecclesiam lacerari atque discindi videremus. Sic veteres non nisi necessitate compulsi calamum stringebant. Neque alius epistolarum ad Cledonium scopus, aut alia occasio, nisi quod secundam in gratiam Catholicorum magis scripsisse videatur, seu de fide Theologi nonnihil illi dubitarent, seu,”ut placet Eliæ, id tantum peterent, ut regulam fidei quamdam et canonein haberent, ad quæ pravas hære- ticorum doctrinas exigerent. Porro Cledonius, ad quem utraque scripta est, is ipse est ut videtur, quem Nazianzence diceseos solitarium principem Hellenio commendans miris Theologus effert laudibus; qui Gregorii Testamento presbyter Iconii subscripsit. Ipsis constat litteris, Cledonium, ad quem scriptæ sunt, presbyterum fuisse, eumque pietate ac fide insignem; cujus erat in Ecclesia docere et coarguere, pravum- que dogma ne serperet advigilare, etc. Hæreticorum novandi libido, fraudesque ut simpliciores decipiant : circa Trinitatem et Filii Dei incarnationem Christianum dogma: Apollinaristarum maxime errores et figmenta insectatur Gregorius et tentat comprimere, petitque a Cledonio ut quæ ipsi scribit, hæc apud mul- titudinem velit attestari. - CI. AD CLEDonium PRESBYTERUM CONTRA APOLLINARIUE EPISTOLA I. Perquam honorando ac Deo charissimo fratri et A compresbytero Cledonio, Gregorius in Christo gau- dere. ་ Scire cupimus, quænam hæc tanta sit circa Ec- clesiam novandi libido, ut cuivis volenti **, atque, ut Scripturæ vocabulo utar, prætergredienti, ovile præclare ductum et institutum discerpere, ac per furtivos impetus, vel potius prædatorias et absurdas doctrinas diripere liceat. Nam si quid haberent, quod in nobis circa fidem improbare ac condemnare possent, qui nunc impetum fecerunt, ne sic quidem tamen, nobis non admonitis, hujus- modi facinus aggredi par erat. Prius enim, vel persuadere, vel persuaderi velle oportebat (si modo nos quoque aliquo et numero sumus, ut qui Deum metuamus, et pro fidei defensione magnos labores subierimus, deque Ecclesia bene meriti simus), ac tum, si tum etiam, res novas moliri; sed ta- men hac ratione petulantibus et contumeliosis ho- minibus aliqua fortassis excusatio suppeteret. Post- quam autem fides nostra, et scriptis consignata, et verbis expressa, et hic et longius, et in periculis et in tranquillitate prædicata est, quonam pacto lli quidem res hujusmodi tentant, bi autem quietem agunt ? B Nec vero adbuc illud indignum censendum est (quamvis utique grave atque indignum sit), quod homines isti pravam suam sententiam simplicioribus animis per versutiores et improbio- res infundunt, sed quod de nobis falso commini- scuntur, tanquam idem ac illi sentiamus et sapia- nus, escam videlicet hamo circumdantes, impro- veque per hunc obtentum cupiditatem suam explen- C Psal. LXXIX, 13. - Colb. rel. Orat. deest ber. edit. Habent nonnulli vanam suam sen - tentiam. legunt per versutiores fullacio- resque sermones infundunt. Mox vertit Bill. : Sed quod nos etiam insimulant, tanquam idem sentieules et eodem modo affectos. (17) Alias orat. L. Scripla auno 382. (18) Θεοφιλεστάτῳ ἀδελφῷ. In cod. Reg. Β et (19) Βουλόμεθα. Combef. βούλομαι. (20) Νῦν ἐπελθόντες. Montac., Morel, ac Com- (21) Μετὰ κινδύνων, etc. Colb. 5, μετά κινδύ- (22) Οἱ δὲ ἡσυχάζουσι. Combef. Hi autem silent. (23) Κακοδοξίαr. Ita Colb. 5, et in quibusdam (24) Εναποτίθενται. Montac., Morel. ac Combef.

οὐκ ἀλλοτρίως, κακίας ἐφόδιον ποιησάμενοι· οὐ μό- νον δὲ, ἀλλ' ὅτι καὶ ὑπὸ τῆς δυτικῆς συνόδου (25) δεδέχθαι φασίν, ὡς πυνθάνομαι, ὑφ᾽ ἧς τὸ πρότε- ρον ἦσαν κατακριθέντες, ὡς πᾶσιν εὔδηλον. Εἰ μὲν οὖν ἐδέχθησαν ἢ νῦν ἢ πρότερον οἱ τὰ Απολλινα- ρίου φρονοῦντες, τοῦτο δειξάτωσαν, καὶ ἡμεῖς στέρξομεν. Δῆλον γὰρ (26), ὅτι τῷ ὀρθῷ λόγῳ συν θέμενοι· οὐδὲ γὰρ ἐνδέχεται (27) ἄλλως, εἰ τούτου τετυχήκασι. Δείξουσι δὲ πάντως, ἢ διὰ τόμου συν- αδικοῦ, ἢ δι᾽ ἐπιστολῶν κοινωνικῶν· οὗτος γὰρ τῶν συνόδων ὁ νόμος. Εἰ δὲ λόγος τοῦτό ἐστι καὶ ἀναπλασμός, εὐπρεπείας ἕνεκεν αὐτοῖς καὶ πιθανό τητος τῆς πρὸς τοὺς πολλοὺς εὐρημένος διὰ τὸ τῶν προσώπων ἀξιόπιστον, δίδαξον αὐτοὺς ἡρεμεῖν, καὶ διέλεγχε. Τῇ γὰρ τῇ πολιτεία καὶ ὀρθοδοξίᾳ τοῦτο πρέπειν ὑπολαμβάνομεν. Μὴ ἀπατάτωσαν οἱ ἄνθρωποι, μηδὲ ἀπατάσθωσαν, ἄνθρωπον ἄνουν δεχόμενοι τὸν Κυριακόν (28), ώς αὐτοὶ λέγουσι, μᾶλλον δὲ τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεόν. Οὐδὲ γὰρ τὸν ἄνθρωπον χωρίζομεν τῆς θεότητος, ἀλλ᾽ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν δογματίζομεν, πρότερον μὲν οὐκ ἄνθρωπον, ἀλλὰ Θεὸν καὶ Υἱὸν μόνον (29) προαι- ώνιον, ἀμιγῆ σώματος, καὶ τῶν ὅσα σώματος, ἐπὶ τέλε: δὲ καὶ ἄνθρωπον, προσληφθέντα ὑπὲρ τῆς σω- τηρίας τῆς ἡμετέρας, παθητὸν σαρκί, ἀπαθῆ θεότητι, περιγραπτὸν σώματι, ἀπερίγραπτον πνεύματι, τὸν αὐτὸν ἐπίγειον καὶ οὐράνιον, ὁρώμενον καὶ νοούμε νον, χωρητὸν καὶ ἀχώρητον, ἵν᾿ ὅλῳ ἀνθρώπῳ τῷ αὐτῷ καὶ θεῷ ὅλος ἄνθρωπος ἀναπλασθῇ πεσών ὑπὸ τὴν ἁμαρτίαν. Εἴ τις οἱ Θεοτόκον τὴν ἁγίαν Μαρίαν (50) ὑπο- λαμβάνει, χωρὶς ἐστὶ (31) τῆς θεότητος. Εἴ τις ὡς διὰ σωλήνος τῆς Παρθένου δραμείν (52), ἀλλὰ μὴ ἐν αὐτῇ διαπεπλάσθαι λέγοι θεϊκῶς ἅμα καὶ ἀνθρω πικῶς· θεϊκῶς μὲν, ὅτι χωρὶς ἀνδρός· ἀνθρωπικῶς δὲ, ὅτι νόμῳ κυήσεως (33), ὁμοίως ἄθεος. Εἴ τις διαπεπλάσθαι τὸν ἄνθρωπον, εἶθ᾽ ὑποδεδυκέναι (34) εδέχετο. καὶ Υἱὸν μονογενή, ἁγίαν χωρὶς ἔσται. χωρὶς ἔστω. μεῖν, EPISTOLA CI. A tes, ac simplicitatem nostram, qua fiebat, ut fra- terno affectu, non autem alieno animo cos aspice- remus, in pravitatis occasionem et subsidium arripientes. Ad quam indignitatem illud etiam ac- cedit, quod ab occidentali synodo sese, ut audio, sus- ceptos esse aiunt, a qua prius fuerant condemnati, ut cuivis est exploratum. Ac quidem, si vel nunc, vel ante suscepti sunt, qui Apoilinarii placita sectantur, hoc ostendant, et nos acquiescemus. Perspicuum est enim eos, ut rectæ doctrinæ assentientes, sus · ceptos fuisse nec enim aliter se res habere po- test, si hoc consecuti sunt. Omnino autem osten- dent, vel per synodalem libellum vel per epistolas communionis indices: nam hic synodorum nos est. Si autem hoc merus est sermo ac figmentum, B speciosi cujusdam decoris causa, et ut fidem sibi ob personarum auctoritatem apud multitudinem concilient, ab ipsis excogitatum, quiescere ipsos doce, ac coargue. Tuæ quippe vitæ rationi ac rectæ fidei hoc convenire existimamus. Ne homines isti alios decipiant, vicissimque ipsi decipiantur, hominem Dominicum, ut ipsi loquum- tur, vel potius Dominum nostrum et Deum, mentis expertem esse asserentes. Neque enim hominem a divinitate separamus, sed unum et eumdem profi - tentur, prius quidem non hominem, sed Deum et Filium unicum, ac sæculis omnibus antiquiorem, a corpore rebusque omnibus corporeis purum et secretum; in fine autem etiam hominem, propter salutem nostram assumptum, carne passibilem, divinitate impassibilem, corpore circunscriptum, C spiritu incircumscriptum, terrenum eumdem et Roma episcopus et Petrus Alexandrinus, cum Apol- linarii hæresim latius serpere agnovissent, coacto Roma concilio, alienam eam esse ab Ecclesia uni- versali statuerunt, ut scribit Nicephor. lib. xi, cap. D 12, ubi multa de Apollinario et ilius a fide ortho- doxa defectione. Romanum illud concilium occi- dentalem synodum hic videtur intelligere. Hæc Bill. tione receptos fuisse, quod rectæ fidei assensum præ- buerint. cum. Ilanc vocem bene reprobat Gregorius: ea tamen usi sunt nonnulli Patrum; at non immerito, altius animum attendentibus ipsis postea displi- cuit. Sic Augustino qui de illa Retract. lib. 1, cap. 19, ait : Non video utrum recte dicatur homo Domini- cus, qui est mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus, cum sit utique Dominus. Dominicus autem homo quis in ejus sancta familia non potest dici? caelestem, visibilem et intelligibilem, comprehen- sibilem et incomprehensibilem; ut per eumdem, totum hominem simul ac Deum, totus homo in peccatum lapsus refingatur. Si quis sanctam Marianı Deiparam non credit, extra divinitatem est. Si quis Christum per Virgi- nem tanquam per canalem fluxisse, non autein in ea divino simul et humano modo formatum esse dixerit, divino, quia absque viri opera; lunano, quia humani conceptus lege, æque atheus est. Si quis formatum hominen fuisse, Deumque postea Et hoc quidem ut dicerem, apud quosdam legi tra- clalores catholicos divinorum eloquiorum. Sed ubi- cunque hoc dixi, dixisse me nollem. Postea quippe vidi non esse dicendum, quamvis nonnulla possit ra- tione defendi. Colb. 5, 6, 9, Morel. ac Combef. In edit. et Filium unigenitum. Combef. in edit. deest. Colb. 9, transiisse, excurrisse. tudinem ; at melius Combef., juxta humani conce- ptus legem, quod utero gestatus, et ad justam molem per incrementa perductus. quasi jam exsistenti homini deitas accesserit, non in ipso Deo exsistentiam subsistentiam prima ortu humanitas nacta sit. (25) Ὑπὸ τῆς δυτικῆς συνόδου. Damasus urbis (26) Δῆλον γάρ, etc. Combef. Liquet enim eu ra- (27) Οὐδὲ γὰρ ἐνδέχεται. Colb. 5, οὐδὲ γὰρ ἐνα (28) Ανθρωπον... Κυριακόν. Hominem Domini (29) Καὶ Υἱόν μόνον. Ita cod. Reg. B, Orat. 2, (30) Τὴν ἁγίαν Μαρίαν. lta Montac., Morel. et (31) Χωρὶς ἐστί. Cod. Reg. B, Orat. 2, Colb. 3, (32) Δραμεῖν. Μontac., Morel. ac Combef. διαδρα (33) Νόμῳ κυήσεως. Bill, juxta pariendi consu (34) Εἶθ' ὑποδεδυκέναι, Deumque postea subiisse,

οὐκ ἀλλοτρίως, κακίας ἐφόδιον ποιησάμενοι· οὐ μό- νον δὲ, ἀλλ' ὅτι καὶ ὑπὸ τῆς δυτικῆς συνόδου (25) δεδέχθαι φασίν, ὡς πυνθάνομαι, ὑφ᾽ ἧς τὸ πρότε- ρον ἦσαν κατακριθέντες, ὡς πᾶσιν εὔδηλον. Εἰ μὲν οὖν ἐδέχθησαν ἢ νῦν ἢ πρότερον οἱ τὰ Απολλινα- ρίου φρονοῦντες, τοῦτο δειξάτωσαν, καὶ ἡμεῖς στέρξομεν. Δῆλον γὰρ (26), ὅτι τῷ ὀρθῷ λόγῳ συν θέμενοι· οὐδὲ γὰρ ἐνδέχεται (27) ἄλλως, εἰ τούτου τετυχήκασι. Δείξουσι δὲ πάντως, ἢ διὰ τόμου συν- αδικοῦ, ἢ δι᾽ ἐπιστολῶν κοινωνικῶν· οὗτος γὰρ τῶν συνόδων ὁ νόμος. Εἰ δὲ λόγος τοῦτό ἐστι καὶ ἀναπλασμός, εὐπρεπείας ἕνεκεν αὐτοῖς καὶ πιθανό τητος τῆς πρὸς τοὺς πολλοὺς εὐρημένος διὰ τὸ τῶν προσώπων ἀξιόπιστον, δίδαξον αὐτοὺς ἡρεμεῖν, καὶ διέλεγχε. Τῇ γὰρ τῇ πολιτεία καὶ ὀρθοδοξίᾳ τοῦτο πρέπειν ὑπολαμβάνομεν. Μὴ ἀπατάτωσαν οἱ ἄνθρωποι, μηδὲ ἀπατάσθωσαν, ἄνθρωπον ἄνουν δεχόμενοι τὸν Κυριακόν (28), ώς αὐτοὶ λέγουσι, μᾶλλον δὲ τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεόν. Οὐδὲ γὰρ τὸν ἄνθρωπον χωρίζομεν τῆς θεότητος, ἀλλ᾽ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν δογματίζομεν, πρότερον μὲν οὐκ ἄνθρωπον, ἀλλὰ Θεὸν καὶ Υἱὸν μόνον (29) προαι- ώνιον, ἀμιγῆ σώματος, καὶ τῶν ὅσα σώματος, ἐπὶ τέλε: δὲ καὶ ἄνθρωπον, προσληφθέντα ὑπὲρ τῆς σω- τηρίας τῆς ἡμετέρας, παθητὸν σαρκί, ἀπαθῆ θεότητι, περιγραπτὸν σώματι, ἀπερίγραπτον πνεύματι, τὸν αὐτὸν ἐπίγειον καὶ οὐράνιον, ὁρώμενον καὶ νοούμε νον, χωρητὸν καὶ ἀχώρητον, ἵν᾿ ὅλῳ ἀνθρώπῳ τῷ αὐτῷ καὶ θεῷ ὅλος ἄνθρωπος ἀναπλασθῇ πεσών ὑπὸ τὴν ἁμαρτίαν. Εἴ τις οἱ Θεοτόκον τὴν ἁγίαν Μαρίαν (50) ὑπο- λαμβάνει, χωρὶς ἐστὶ (31) τῆς θεότητος. Εἴ τις ὡς διὰ σωλήνος τῆς Παρθένου δραμείν (52), ἀλλὰ μὴ ἐν αὐτῇ διαπεπλάσθαι λέγοι θεϊκῶς ἅμα καὶ ἀνθρω πικῶς· θεϊκῶς μὲν, ὅτι χωρὶς ἀνδρός· ἀνθρωπικῶς δὲ, ὅτι νόμῳ κυήσεως (33), ὁμοίως ἄθεος. Εἴ τις διαπεπλάσθαι τὸν ἄνθρωπον, εἶθ᾽ ὑποδεδυκέναι (34) εδέχετο. καὶ Υἱὸν μονογενή, ἁγίαν χωρὶς ἔσται. χωρὶς ἔστω. μεῖν, EPISTOLA CI. A tes, ac simplicitatem nostram, qua fiebat, ut fra- terno affectu, non autem alieno animo cos aspice- remus, in pravitatis occasionem et subsidium arripientes. Ad quam indignitatem illud etiam ac- cedit, quod ab occidentali synodo sese, ut audio, sus- ceptos esse aiunt, a qua prius fuerant condemnati, ut cuivis est exploratum. Ac quidem, si vel nunc, vel ante suscepti sunt, qui Apoilinarii placita sectantur, hoc ostendant, et nos acquiescemus. Perspicuum est enim eos, ut rectæ doctrinæ assentientes, sus · ceptos fuisse nec enim aliter se res habere po- test, si hoc consecuti sunt. Omnino autem osten- dent, vel per synodalem libellum vel per epistolas communionis indices: nam hic synodorum nos est. Si autem hoc merus est sermo ac figmentum, B speciosi cujusdam decoris causa, et ut fidem sibi ob personarum auctoritatem apud multitudinem concilient, ab ipsis excogitatum, quiescere ipsos doce, ac coargue. Tuæ quippe vitæ rationi ac rectæ fidei hoc convenire existimamus. Ne homines isti alios decipiant, vicissimque ipsi decipiantur, hominem Dominicum, ut ipsi loquum- tur, vel potius Dominum nostrum et Deum, mentis expertem esse asserentes. Neque enim hominem a divinitate separamus, sed unum et eumdem profi - tentur, prius quidem non hominem, sed Deum et Filium unicum, ac sæculis omnibus antiquiorem, a corpore rebusque omnibus corporeis purum et secretum; in fine autem etiam hominem, propter salutem nostram assumptum, carne passibilem, divinitate impassibilem, corpore circunscriptum, C spiritu incircumscriptum, terrenum eumdem et Roma episcopus et Petrus Alexandrinus, cum Apol- linarii hæresim latius serpere agnovissent, coacto Roma concilio, alienam eam esse ab Ecclesia uni- versali statuerunt, ut scribit Nicephor. lib. xi, cap. D 12, ubi multa de Apollinario et ilius a fide ortho- doxa defectione. Romanum illud concilium occi- dentalem synodum hic videtur intelligere. Hæc Bill. tione receptos fuisse, quod rectæ fidei assensum præ- buerint. cum. Ilanc vocem bene reprobat Gregorius: ea tamen usi sunt nonnulli Patrum; at non immerito, altius animum attendentibus ipsis postea displi- cuit. Sic Augustino qui de illa Retract. lib. 1, cap. 19, ait : Non video utrum recte dicatur homo Domini- cus, qui est mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus, cum sit utique Dominus. Dominicus autem homo quis in ejus sancta familia non potest dici? caelestem, visibilem et intelligibilem, comprehen- sibilem et incomprehensibilem; ut per eumdem, totum hominem simul ac Deum, totus homo in peccatum lapsus refingatur. Si quis sanctam Marianı Deiparam non credit, extra divinitatem est. Si quis Christum per Virgi- nem tanquam per canalem fluxisse, non autein in ea divino simul et humano modo formatum esse dixerit, divino, quia absque viri opera; lunano, quia humani conceptus lege, æque atheus est. Si quis formatum hominen fuisse, Deumque postea Et hoc quidem ut dicerem, apud quosdam legi tra- clalores catholicos divinorum eloquiorum. Sed ubi- cunque hoc dixi, dixisse me nollem. Postea quippe vidi non esse dicendum, quamvis nonnulla possit ra- tione defendi. Colb. 5, 6, 9, Morel. ac Combef. In edit. et Filium unigenitum. Combef. in edit. deest. Colb. 9, transiisse, excurrisse. tudinem ; at melius Combef., juxta humani conce- ptus legem, quod utero gestatus, et ad justam molem per incrementa perductus. quasi jam exsistenti homini deitas accesserit, non in ipso Deo exsistentiam subsistentiam prima ortu humanitas nacta sit. (25) Ὑπὸ τῆς δυτικῆς συνόδου. Damasus urbis (26) Δῆλον γάρ, etc. Combef. Liquet enim eu ra- (27) Οὐδὲ γὰρ ἐνδέχεται. Colb. 5, οὐδὲ γὰρ ἐνα (28) Ανθρωπον... Κυριακόν. Hominem Domini (29) Καὶ Υἱόν μόνον. Ita cod. Reg. B, Orat. 2, (30) Τὴν ἁγίαν Μαρίαν. lta Montac., Morel. et (31) Χωρὶς ἐστί. Cod. Reg. B, Orat. 2, Colb. 3, (32) Δραμεῖν. Μontac., Morel. ac Combef. διαδρα (33) Νόμῳ κυήσεως. Bill, juxta pariendi consu (34) Εἶθ' ὑποδεδυκέναι, Deumque postea subiisse,

Α λέγοι Θεόν, κατάκριτος. Οὐ γὰρ γέννησις Θεοῦ τοῦτό ἐστιν, ἀλλὰ φυγή γεννήσεως. Εἴ τις εἰσάγει δύο Υἱοὺς, ἕνα μὲν τὸν ἐκ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, δεύτερον δὲ τὸν ἐκ τῆς μητρός, ἀλλ' οὐχὶ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν, καὶ τῆς υἱοθεσία; ἐκπέσοι τῆς ἐπηγγελμένης τοῖς ὀρθῶς πιστεύουσι. Φύσεις μὲν γὰρ δύο Θεὸς καὶ ἄνθρωπος, ἐπεὶ καὶ ψυχὴ καὶ σῶμα (55)· υἱοὶ δὲ οὐ δύο, οὐδὲ Θεοί. Οὐδὲ γὰρ ἐνταῦθα δύο ἄνθρωποι,· εἰ καὶ οὕτως ὁ Παῦλος τὸ ἐντὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τὸ ἐκτὸς προσηγόρευσε. Καὶ εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν, ἄλλο μὲν καὶ ἄλλο τὰ ἐξ ὧν ὁ Σωτὴρ (εἴπερ μὴ ταυτὸν τὸ ἀόρατον τῷ ὁρατῶν, καὶ τὸ ἄχρονον τῷ ὑπό χρό- νον), οὐκ ἄλλος δὲ καὶ ἄλλος· μὴ γένοιτο. Τὰ γὰρ ἀμφότερα ἐν τῇ συγκράσει (56), Θεοῦ μὲν ἐνανθρω- πήσαντος, ἀνθρώπου δὲ θεωθέντος, ἢ ὅπως ἄν τις ὀνομάσειε. Λέγω δὲ ἄλλο καὶ ἄλλο (37), ἔμπαλιν ἢ ἐπὶ τῆς Τριάδος ἔχει. Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἄλλος καὶ ἄλλος, ἵνα μὴ τὰς ὑποστάσεις συγχέωμεν· οὐκ ἄλλο δὲ καὶ ἄλλο, ἐν γὰρ τὰ τρία καὶ ταυτὸν τῇ θεότητι. Εἴ τις, ὡς ἐν προφήτῃ, λέγοι κατὰ χάριν ενηργη κέναι, ἀλλὰ μὴ κατ' ουσίαν συνῆφθαί τε καὶ συν άπτεσθαι, εἴη κενὸς τῆς κρείττονος ἐνεργείας, μᾶλλον δὲ πλήρης τῆς ἐναντίας. Εἴ τις μὴ προσκυνεῖ τὸν ἐσταυρωμένον, ἀνάθεμα ἔπτω, καὶ τετάχθω μετὰ τῶν θεοκτόνων (38). Εἴ τις ἐξ ἔργων τετελειωμένον, ἢ μετὰ τὸ βάπτισμα, ἢ μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστα σιν υἱοθεσίας ἠξιῶσθαι λέγοι, καθάπερ οὓς Ελληνες παρεγγράπτους εἰσάγουσιν (39), ἀνάθεμα ἔστω. Τὸ S. GREGORII THEOLOGI subiisse dicat, damnationi obnoxius est. Hoc enim non Dei generatio fuerit, sed generationis fuga. Si quis duos filios, alterum ex Deo et Patre, alterum ex matre, non autem unum atque eumdem induxe- rit, is ab ea quoque filiorum adoptione * excidat, quæ recte credentibus promissa est. Quamvis enim duæ naturæ sint Deus et homo, quippe qui anima sit et corpus, non tamen duo filii et dii : quemad- modum ne hic quidem duo homines, tametsi Pau- lus ad hunc modum internam et externam hominis partem appellaverit ". Atque, ut paucis rem com- plectar, aliud quidem atque aliud sunt ea, ex qui- bus Salvator, (quippe cum non idem sit quod cerni non potest, cum eo quod in aspectum cadit; et quod temporis expers est, cum eo quod tem- pori subest) non tamen alius atque alius: absit. Ambo enim hæc connexione unum sunt, Deo nimi- rum humanitatem, atque homine divinitatem susci- piente, aut quocunque tandem nomine quispiam uti malit. Porro aliud et aliud dico, contra quam in Trinitate res habet. Ilic enim alius atque alius, ne personas confundamus : non autem aliud atque aliud, quoniam tria quoad divinitatem unum et idem sunt. : B Si quis divinitatem in eo, velut in propheta, per gratiain operatam fuisse, non autem secundum essentiam copulatam fuisse atque copulari dixerit, a præstantiori afflatu vacuus sit, imo contrario impleatur. Si quis crucifixum non adorat, anathema sit, atque in eorum qui Deum interemerunt nu- merum ascribatur. Si quis eum ex operibus perfe- ctum fuisse, aut post baptismum, vel resurrectionem a mortuis, in filium adoptatum dixerit, quemad- o Ephes. 1, 5. "I Cor. xv, 45; It Cor. iv, 16; Ephes. 111, 16. el anima est et corpus. Ea est enim humana natura de qua Gregorio controversia cum Apollinaristis. Nec bene Bill. Quemadmodum et anima et corpus. Num duæ naturæ ? at sensus hic falsum sonat. Anima nainque et corpus partes sunt unius humanæ na- turæ, et his Christus, humana natura homo est, ut et divinitate Deus. Novimus et tenemus, inquit S. August, serm. 174, mediatorem Dei et homi- uum, hominem Christum Jesum, in quantum homo eral, ejus esse naturæ cujus et nos sumus. . Et sic- ut tu unus homo, anima es et caro, sic et ille unus Christus, Deus et homo. natione unum sunt. Addit autem : súyxpasiv con- temperationem dicit Cicero. Quæ vox post Eutychen exponenda ut commercium illud divinitatis et hu- manitatis in uno Christo significet, integra utraque substantia: illa coadunatione Deus homo factus est, et homo deitate imbutus eoque Deus. ait Bill., alius Filius, alius Spiritus sanctus : tres enim distinctæ personæ sunt; at non aliud sunt. Una enim substantia est. In Christo autem alia est divina, alia humana natura; non tamen alius, atque alius Christus. Sic Augustinus lib. x1 De cilitate Dei, cap. 10, istorum duorum vocabu- lorum alius et aliud longe in ratione Trinitatis diversam esse significationem admonet. Spiritus, inquit, Patris et Filii Spiritus sanctus propria qua- dam ratione hujus nominis in sacris Litteris nuncu- patur. Alius est autem quam Pater et Filius: quia Nec Pater est ncc Filius; sed alius dixi, non-aliud, quia et hoc pariter simplex pariterque bonum est, in- commutabile et æternum. Sic etiam Hilar. lib. De Trinitate : Alius, inquit, ab alio, quia Pater et Fi- lius : non natura divinitatis alia et alia, quia ambo unum. Combel. xpiotoxτóvwv, quain lectionem secutus est Bill., qui vertere non ausus est, Deum interemerunt : Bɛox-vwv, quod tamen catholicum omnino. Proß- temur enim unam in Christo ex duabus naturis, divina et humana, personam, et cum Ephesina syno- de, part. 1, c. 20, n. 4: Ipsum unigenitum Dei Fi- lium ex Patre natum, etiamsi secundum propriam naturam impassibilis sit, nostri tamen causa mortem in carne secundum Scripturas passum esse, proprie- que carnis afflictiones, quas nimirum in crucifixo corpore pertulit, citra illam sui passionem sibi ad- scivisse. Nec aliud nos docet Apostolus Act. xx, Ephesine Ecclesiæ presbyteros alloquens : Alten- D dite vobis et universo“ gregi in quo vos Spiritus san- clus posuit episcopos regere Ecclesiam Dei quam acquisivit sanguine suo. Profusus igitur in redem- ptionem Ecclesiæ sanguis, sanguis est ipsius Dei, qui seipsum tradidit, ut sanguine suo acquireret, mundaret, sanctificaret, exhiberetque ipse sibi glo- riosam Ecclesiam non habentem maculam aut rugam, sed ut sit sancta et immaculata (Ephes. v, 27). Lucianum in dialogo cui titulus est Jupiter ira- gadus, his verbis utitur: Ac mihi hoc loco, o Ju- piter, soli enim sumus, nec ullus hominum in hoc cœtu est, præter unum Hercutem, ac Dionysium et Ganymedem et Æsculapium qui nostri sunt et dii (35) Exel nal ývxh xat owµa, qui quidem homo C (36) “Er tñ ovrupaσe. Combef.: Ambo coadu- (37) Aéyw 8è allo xal allo. Alius est Pater, (38) Metà Tŵr Becutorwr. Montac., Morel. et (39) Παρεγγράπτους εἰσάγουσιν. Momus apud

Α λέγοι Θεόν, κατάκριτος. Οὐ γὰρ γέννησις Θεοῦ τοῦτό ἐστιν, ἀλλὰ φυγή γεννήσεως. Εἴ τις εἰσάγει δύο Υἱοὺς, ἕνα μὲν τὸν ἐκ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, δεύτερον δὲ τὸν ἐκ τῆς μητρός, ἀλλ' οὐχὶ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν, καὶ τῆς υἱοθεσία; ἐκπέσοι τῆς ἐπηγγελμένης τοῖς ὀρθῶς πιστεύουσι. Φύσεις μὲν γὰρ δύο Θεὸς καὶ ἄνθρωπος, ἐπεὶ καὶ ψυχὴ καὶ σῶμα (55)· υἱοὶ δὲ οὐ δύο, οὐδὲ Θεοί. Οὐδὲ γὰρ ἐνταῦθα δύο ἄνθρωποι,· εἰ καὶ οὕτως ὁ Παῦλος τὸ ἐντὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ τὸ ἐκτὸς προσηγόρευσε. Καὶ εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν, ἄλλο μὲν καὶ ἄλλο τὰ ἐξ ὧν ὁ Σωτὴρ (εἴπερ μὴ ταυτὸν τὸ ἀόρατον τῷ ὁρατῶν, καὶ τὸ ἄχρονον τῷ ὑπό χρό- νον), οὐκ ἄλλος δὲ καὶ ἄλλος· μὴ γένοιτο. Τὰ γὰρ ἀμφότερα ἐν τῇ συγκράσει (56), Θεοῦ μὲν ἐνανθρω- πήσαντος, ἀνθρώπου δὲ θεωθέντος, ἢ ὅπως ἄν τις ὀνομάσειε. Λέγω δὲ ἄλλο καὶ ἄλλο (37), ἔμπαλιν ἢ ἐπὶ τῆς Τριάδος ἔχει. Ἐκεῖ μὲν γὰρ ἄλλος καὶ ἄλλος, ἵνα μὴ τὰς ὑποστάσεις συγχέωμεν· οὐκ ἄλλο δὲ καὶ ἄλλο, ἐν γὰρ τὰ τρία καὶ ταυτὸν τῇ θεότητι. Εἴ τις, ὡς ἐν προφήτῃ, λέγοι κατὰ χάριν ενηργη κέναι, ἀλλὰ μὴ κατ' ουσίαν συνῆφθαί τε καὶ συν άπτεσθαι, εἴη κενὸς τῆς κρείττονος ἐνεργείας, μᾶλλον δὲ πλήρης τῆς ἐναντίας. Εἴ τις μὴ προσκυνεῖ τὸν ἐσταυρωμένον, ἀνάθεμα ἔπτω, καὶ τετάχθω μετὰ τῶν θεοκτόνων (38). Εἴ τις ἐξ ἔργων τετελειωμένον, ἢ μετὰ τὸ βάπτισμα, ἢ μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστα σιν υἱοθεσίας ἠξιῶσθαι λέγοι, καθάπερ οὓς Ελληνες παρεγγράπτους εἰσάγουσιν (39), ἀνάθεμα ἔστω. Τὸ S. GREGORII THEOLOGI subiisse dicat, damnationi obnoxius est. Hoc enim non Dei generatio fuerit, sed generationis fuga. Si quis duos filios, alterum ex Deo et Patre, alterum ex matre, non autem unum atque eumdem induxe- rit, is ab ea quoque filiorum adoptione * excidat, quæ recte credentibus promissa est. Quamvis enim duæ naturæ sint Deus et homo, quippe qui anima sit et corpus, non tamen duo filii et dii : quemad- modum ne hic quidem duo homines, tametsi Pau- lus ad hunc modum internam et externam hominis partem appellaverit ". Atque, ut paucis rem com- plectar, aliud quidem atque aliud sunt ea, ex qui- bus Salvator, (quippe cum non idem sit quod cerni non potest, cum eo quod in aspectum cadit; et quod temporis expers est, cum eo quod tem- pori subest) non tamen alius atque alius: absit. Ambo enim hæc connexione unum sunt, Deo nimi- rum humanitatem, atque homine divinitatem susci- piente, aut quocunque tandem nomine quispiam uti malit. Porro aliud et aliud dico, contra quam in Trinitate res habet. Ilic enim alius atque alius, ne personas confundamus : non autem aliud atque aliud, quoniam tria quoad divinitatem unum et idem sunt. : B Si quis divinitatem in eo, velut in propheta, per gratiain operatam fuisse, non autem secundum essentiam copulatam fuisse atque copulari dixerit, a præstantiori afflatu vacuus sit, imo contrario impleatur. Si quis crucifixum non adorat, anathema sit, atque in eorum qui Deum interemerunt nu- merum ascribatur. Si quis eum ex operibus perfe- ctum fuisse, aut post baptismum, vel resurrectionem a mortuis, in filium adoptatum dixerit, quemad- o Ephes. 1, 5. "I Cor. xv, 45; It Cor. iv, 16; Ephes. 111, 16. el anima est et corpus. Ea est enim humana natura de qua Gregorio controversia cum Apollinaristis. Nec bene Bill. Quemadmodum et anima et corpus. Num duæ naturæ ? at sensus hic falsum sonat. Anima nainque et corpus partes sunt unius humanæ na- turæ, et his Christus, humana natura homo est, ut et divinitate Deus. Novimus et tenemus, inquit S. August, serm. 174, mediatorem Dei et homi- uum, hominem Christum Jesum, in quantum homo eral, ejus esse naturæ cujus et nos sumus. . Et sic- ut tu unus homo, anima es et caro, sic et ille unus Christus, Deus et homo. natione unum sunt. Addit autem : súyxpasiv con- temperationem dicit Cicero. Quæ vox post Eutychen exponenda ut commercium illud divinitatis et hu- manitatis in uno Christo significet, integra utraque substantia: illa coadunatione Deus homo factus est, et homo deitate imbutus eoque Deus. ait Bill., alius Filius, alius Spiritus sanctus : tres enim distinctæ personæ sunt; at non aliud sunt. Una enim substantia est. In Christo autem alia est divina, alia humana natura; non tamen alius, atque alius Christus. Sic Augustinus lib. x1 De cilitate Dei, cap. 10, istorum duorum vocabu- lorum alius et aliud longe in ratione Trinitatis diversam esse significationem admonet. Spiritus, inquit, Patris et Filii Spiritus sanctus propria qua- dam ratione hujus nominis in sacris Litteris nuncu- patur. Alius est autem quam Pater et Filius: quia Nec Pater est ncc Filius; sed alius dixi, non-aliud, quia et hoc pariter simplex pariterque bonum est, in- commutabile et æternum. Sic etiam Hilar. lib. De Trinitate : Alius, inquit, ab alio, quia Pater et Fi- lius : non natura divinitatis alia et alia, quia ambo unum. Combel. xpiotoxτóvwv, quain lectionem secutus est Bill., qui vertere non ausus est, Deum interemerunt : Bɛox-vwv, quod tamen catholicum omnino. Proß- temur enim unam in Christo ex duabus naturis, divina et humana, personam, et cum Ephesina syno- de, part. 1, c. 20, n. 4: Ipsum unigenitum Dei Fi- lium ex Patre natum, etiamsi secundum propriam naturam impassibilis sit, nostri tamen causa mortem in carne secundum Scripturas passum esse, proprie- que carnis afflictiones, quas nimirum in crucifixo corpore pertulit, citra illam sui passionem sibi ad- scivisse. Nec aliud nos docet Apostolus Act. xx, Ephesine Ecclesiæ presbyteros alloquens : Alten- D dite vobis et universo“ gregi in quo vos Spiritus san- clus posuit episcopos regere Ecclesiam Dei quam acquisivit sanguine suo. Profusus igitur in redem- ptionem Ecclesiæ sanguis, sanguis est ipsius Dei, qui seipsum tradidit, ut sanguine suo acquireret, mundaret, sanctificaret, exhiberetque ipse sibi glo- riosam Ecclesiam non habentem maculam aut rugam, sed ut sit sancta et immaculata (Ephes. v, 27). Lucianum in dialogo cui titulus est Jupiter ira- gadus, his verbis utitur: Ac mihi hoc loco, o Ju- piter, soli enim sumus, nec ullus hominum in hoc cœtu est, præter unum Hercutem, ac Dionysium et Ganymedem et Æsculapium qui nostri sunt et dii (35) Exel nal ývxh xat owµa, qui quidem homo C (36) “Er tñ ovrupaσe. Combef.: Ambo coadu- (37) Aéyw 8è allo xal allo. Alius est Pater, (38) Metà Tŵr Becutorwr. Montac., Morel. et (39) Παρεγγράπτους εἰσάγουσιν. Momus apud

γὰρ ἡργμένον, ἢ προκόπτον, ἢ τελειούμενον, οὐ Θεὸς, κἂν διὰ τὴν κατὰ μικρὸν ἀνάδειξιν οὕτω λέγη ται. Εἴ τις ἀποτεθεῖσθαι νῦν τὴν ἁγίαν σάρκα (40) λέγοι, καὶ γυμνὴν εἶναι τὴν θεότητα τοῦ σώματος (41), ἀλλὰ μὴ μετὰ τοῦ προσλήμματος καὶ εἶναι, καὶ ἥξειν, μὴ ἴδοι τὴν δόξαν τῆς παρουσίας αὐτοῦ (42). Ποῦ γὰρ τὸ σῶμα νῦν, εἰ μὴ μετὰ τοῦ προσλαβόντος ; οὐ γὰρ δὴ κατὰ τοὺς Μανιχαίων λήρους (45) τῷ ἡλίῳ ἐναποτέθειται, ἵνα τιμηθῇ διὰ τῆς ἀτιμίας· ἢ εἰς τὸν ἀέρα ἐχέθη καὶ διελύθη (44), ὡς φωνῆς φύσις, καὶ ὀδμῆς ῥύσις, καὶ ἀστραπῆς δρόμος οὐχ ἱσταμέ- νης. Ποῦ δὲ καὶ τὸ ψηλαφηθῆναι αὐτὸν μετὰ τὴν ἀνάστασιν, ἢ ὀφθήσεσθαί ποτε ὑπὸ τῶν ἐκκεντησάντ των, θεότης γὰρ καθ᾿ ἑαυτὴν ἀόρατος. Αλλ᾽ ἤξει μὲν μετὰ τοῦ σώματος, ὡς ἐμὸς λόγος, τοιοῦτος δὲ οἷος ὤφθη τοῖς μαθηταῖς ἐν τῷ ὄρει, ἢ παρεδείχθη, Β ὑπερνικώσης τὸ σαρκίον τῆς θεότητος. Ωσπερ δὲ ταῦτα λέγομεν ἀποσκευαζόμενοι τὴν ὑπόνοιαν, οὕτω κἀκεῖνα γράφομεν διορθούμενοι την καινοτομίαν. Εἴ τις λέγοι τὴν σάρκα ἐξ οὐρανοῦ κατεληλυθέναι, ἀλλὰ μὴ ἐντεῦθεν εἶναι καὶ παρ' ἡμῶν, εἰ καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς (45), ἀνάθεμα ἔστω. Τὸ γὰρ, Ὁ δεύτερος ἄν θρωπος ἐξ οὐρανοῦ, καὶ οἶος ὁ ἐπουράνιος, τοιοῦ τοι καὶ οἱ ἐπουράνιοι, καὶ, Οὐδεὶς ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰ μὴ ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτο, να μιστέον λέγεσθαι διὰ τὴν πρὸς τὸν οὐράνιον ἔνω- ς σιν (40), ὥσπερ καὶ τὸ διὰ Χριστοῦ γεγονέναι τα πάντα, καὶ κατοικείν Χριστὸν ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, οὐ κατὰ τὸ φαινόμενον τοῦ Θεοῦ (47), ἀλλὰ κατὰ τὸ νοούμενον, κιρναμένων ὥσπερ τῶν φύσεων, οὕτω δὴ καὶ τῶν κλήσεων, καὶ περιχωρουσῶν εἰς ἀλλήλας τῷ λόγῳ τῆς συμφυΐας. Εἴ τις εἰς ἄνουν ἄνθρωπον ἤλπικεν, ἀνόητος ὄντως ἐστὶ, καὶ οὐκ ἄξιος ὅλως (48) σώζεσθαι. Τὸ γὰρ ἀπρόσληπτον, ἀθεράπευτον· ὁ δὲ ἥνωται τῷ Θεῷ, ἁγίαν θεότητα τοῦ προσλήμα ματος. αὐτοῦ ελύθη, εἰ καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς ἀντίδοσιν οὐκ ἄξιος ὅλος. EPISTOLA CI. A modum quos Græci ascriptitios inducunt, anathema sit. Neque enim id, quod initium habuit, aut pro- ficit, aut perficitur, Deus est : tametsi hæc de eo idcirco dicantur, quod paulatim sese patefecerit. Si quis sanctam carnem nunc depositam esse, nudamque ac corpore vacuam divinitatem esse, non autem cum assumpta carne, et esse, et ven turam esse dixerit, adventus illius gloriam non cernat. Ubi enim nunc corpus fuerit, nisi cum ea. natura, a qua assumptum est? Non enim scilicet juxta Manichæorum deliria soli impositum est, ut per dedecus honoretur: aut in aerem fusum et dissolutum est, ut vocis natura, et odoris fluxio, et fulguris cursus minime consistentis. Ubi etiam illud ponemus quod ipse post resurrectionem contactus fuisse scribitur ", aut ab us, a quibus confixus est **, aliquando videbitur? Divinitas enim per se oculorum obtutum fugit. Verum cum cor- pore quidem, ut sentio, veniet; talis autem, qua- est ", divinitate carnem superante. Quemadmodum lis discipulis in monte apparuit, aut obiter ostensus autem hæc amoliendæ suspicionis causa dicimus, sic illa quoque corrigendi novi erroris studio scri- bimus. Si quis carnem a cœlo descendisse, non autem hinc atque a nobis esse dixerit, etiamsi supra nos,. anathema sit. Illud enim, Secundus homo de cœlo **, et, Qualis cœlestis, tales et calestes 43: ; et, Nemo ascendit in cœlum, nisi qui descendit de cœlo Filius hominis “, et si quid aliud ejusdem generis, pro- pter unionem cum cœlesti dici existimandum est :. quemadmodum et illud, Per Christum omnia facta esse 8, et Christum in cordibus vestris habitare **¸ non secundum id Dei, quod oculis cernitur, sed secundum id, quod intellectu percipitur, commistis videlicet, ut naturis, ita etiam nominibus, atque ob arctissimam conjunctionem inter se vicissim commeantibus. Si quis in hominem mente carentem sperat, amens profecto est, nec dignus, cui omni ex parte salus afferatur. Nam quod assumptum non est, * Luc. xxiv, 39. ts Zach. xii, 10. ** Matth. xv11, 2. "1 Cor. xv, 47. * ibid. 48. * Joan. 111, 13.. Joan. 1, 3. * Ephes. 11, 17. ascriptitii, etc. Ascriptitios autem deos vocabant minorum gentium deos, qui ex hominibus in deo- rum ordinem cooptati fuerant. Cicero De legibus D deos majorum gentium appellat qui semper cole- stes sunt habiti; ascriptitios autem quos in cœlum nierita vocaverunt. Ilæc Bill. Sic et legit Bill. In edit. deest. tac. et Morel. At Colb. 9, sicque legit Bill. In edit. deest. Bil., Christi corpus in sole repositum esse nuga- bantur: ex illo David loco, psalm. xvii, male in- tellecto errorem suum haurientes: In sole posuit tabernaculum suum. Vesanam autem et impiam illorum de sole opinionem vide apud August. con- tra Faustum. lib. xx, cap. 6. Aihanas. lib. ut De assumptione hominis, Manichæos solicolas vocal: Hermogeni tamen hanc hæresim tribuit Theodo- retus. usum vel dissolutum est. 6, a, Moniac., Morel. ac Couber. Sic etiam Elias Cret. in Comment. In edit. de- sunt. Reddit Combef. Licet altiori quam nos ratione. Bill. aut typographus, præter cœlestem unionem. Combef. Unitionis causa quæ cum cœlesti intercedit, id est, cum Verbo. cundum id Dei quod oculis cernitur. Ita Combef. qui addit Parum theologice Billius, nec alto Gregoi sensu Non secundum eam partem quæ in oculos cadit; ubi extremorum illam ex natura- rum unitione considerat et explicat, jugulatque Nestorianos, quorum voces Bill. velut affectat. legit Bill. In edit. (40) Τὴν ἁγίαν σάρκα. Ita Montac. et Morel. (41) Θεότητα τοῦ σώματος. Ita Colb. 3, a, Mon- (42) Παρουσίας αὐτοῦ. Ita Moulac. et Morel, (43) Κατὰ Μανιχαίων λήρους. Manichæi, inquit (44) 'Εχέθη καὶ διελύθη. Colb. 5, ἐχέθη ἡ δια (45) Παρ' ἡμῶν εἰ καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς. Ita Coll. 3, (46) Διὰ τὴν πρὸς τὸν οὐράνιον ἔνωσιν. Inscite (47) Οὐ κατὰ τὸ φαινόμενον τοῦ Θεοῦ, Non se- (48) Οὐκ ἄξιος ὅλως. Ita codd. nostri, sicque

γὰρ ἡργμένον, ἢ προκόπτον, ἢ τελειούμενον, οὐ Θεὸς, κἂν διὰ τὴν κατὰ μικρὸν ἀνάδειξιν οὕτω λέγη ται. Εἴ τις ἀποτεθεῖσθαι νῦν τὴν ἁγίαν σάρκα (40) λέγοι, καὶ γυμνὴν εἶναι τὴν θεότητα τοῦ σώματος (41), ἀλλὰ μὴ μετὰ τοῦ προσλήμματος καὶ εἶναι, καὶ ἥξειν, μὴ ἴδοι τὴν δόξαν τῆς παρουσίας αὐτοῦ (42). Ποῦ γὰρ τὸ σῶμα νῦν, εἰ μὴ μετὰ τοῦ προσλαβόντος ; οὐ γὰρ δὴ κατὰ τοὺς Μανιχαίων λήρους (45) τῷ ἡλίῳ ἐναποτέθειται, ἵνα τιμηθῇ διὰ τῆς ἀτιμίας· ἢ εἰς τὸν ἀέρα ἐχέθη καὶ διελύθη (44), ὡς φωνῆς φύσις, καὶ ὀδμῆς ῥύσις, καὶ ἀστραπῆς δρόμος οὐχ ἱσταμέ- νης. Ποῦ δὲ καὶ τὸ ψηλαφηθῆναι αὐτὸν μετὰ τὴν ἀνάστασιν, ἢ ὀφθήσεσθαί ποτε ὑπὸ τῶν ἐκκεντησάντ των, θεότης γὰρ καθ᾿ ἑαυτὴν ἀόρατος. Αλλ᾽ ἤξει μὲν μετὰ τοῦ σώματος, ὡς ἐμὸς λόγος, τοιοῦτος δὲ οἷος ὤφθη τοῖς μαθηταῖς ἐν τῷ ὄρει, ἢ παρεδείχθη, Β ὑπερνικώσης τὸ σαρκίον τῆς θεότητος. Ωσπερ δὲ ταῦτα λέγομεν ἀποσκευαζόμενοι τὴν ὑπόνοιαν, οὕτω κἀκεῖνα γράφομεν διορθούμενοι την καινοτομίαν. Εἴ τις λέγοι τὴν σάρκα ἐξ οὐρανοῦ κατεληλυθέναι, ἀλλὰ μὴ ἐντεῦθεν εἶναι καὶ παρ' ἡμῶν, εἰ καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς (45), ἀνάθεμα ἔστω. Τὸ γὰρ, Ὁ δεύτερος ἄν θρωπος ἐξ οὐρανοῦ, καὶ οἶος ὁ ἐπουράνιος, τοιοῦ τοι καὶ οἱ ἐπουράνιοι, καὶ, Οὐδεὶς ἀναβέβηκεν εἰς τὸν οὐρανὸν, εἰ μὴ ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβὰς ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτο, να μιστέον λέγεσθαι διὰ τὴν πρὸς τὸν οὐράνιον ἔνω- ς σιν (40), ὥσπερ καὶ τὸ διὰ Χριστοῦ γεγονέναι τα πάντα, καὶ κατοικείν Χριστὸν ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν, οὐ κατὰ τὸ φαινόμενον τοῦ Θεοῦ (47), ἀλλὰ κατὰ τὸ νοούμενον, κιρναμένων ὥσπερ τῶν φύσεων, οὕτω δὴ καὶ τῶν κλήσεων, καὶ περιχωρουσῶν εἰς ἀλλήλας τῷ λόγῳ τῆς συμφυΐας. Εἴ τις εἰς ἄνουν ἄνθρωπον ἤλπικεν, ἀνόητος ὄντως ἐστὶ, καὶ οὐκ ἄξιος ὅλως (48) σώζεσθαι. Τὸ γὰρ ἀπρόσληπτον, ἀθεράπευτον· ὁ δὲ ἥνωται τῷ Θεῷ, ἁγίαν θεότητα τοῦ προσλήμα ματος. αὐτοῦ ελύθη, εἰ καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς ἀντίδοσιν οὐκ ἄξιος ὅλος. EPISTOLA CI. A modum quos Græci ascriptitios inducunt, anathema sit. Neque enim id, quod initium habuit, aut pro- ficit, aut perficitur, Deus est : tametsi hæc de eo idcirco dicantur, quod paulatim sese patefecerit. Si quis sanctam carnem nunc depositam esse, nudamque ac corpore vacuam divinitatem esse, non autem cum assumpta carne, et esse, et ven turam esse dixerit, adventus illius gloriam non cernat. Ubi enim nunc corpus fuerit, nisi cum ea. natura, a qua assumptum est? Non enim scilicet juxta Manichæorum deliria soli impositum est, ut per dedecus honoretur: aut in aerem fusum et dissolutum est, ut vocis natura, et odoris fluxio, et fulguris cursus minime consistentis. Ubi etiam illud ponemus quod ipse post resurrectionem contactus fuisse scribitur ", aut ab us, a quibus confixus est **, aliquando videbitur? Divinitas enim per se oculorum obtutum fugit. Verum cum cor- pore quidem, ut sentio, veniet; talis autem, qua- est ", divinitate carnem superante. Quemadmodum lis discipulis in monte apparuit, aut obiter ostensus autem hæc amoliendæ suspicionis causa dicimus, sic illa quoque corrigendi novi erroris studio scri- bimus. Si quis carnem a cœlo descendisse, non autem hinc atque a nobis esse dixerit, etiamsi supra nos,. anathema sit. Illud enim, Secundus homo de cœlo **, et, Qualis cœlestis, tales et calestes 43: ; et, Nemo ascendit in cœlum, nisi qui descendit de cœlo Filius hominis “, et si quid aliud ejusdem generis, pro- pter unionem cum cœlesti dici existimandum est :. quemadmodum et illud, Per Christum omnia facta esse 8, et Christum in cordibus vestris habitare **¸ non secundum id Dei, quod oculis cernitur, sed secundum id, quod intellectu percipitur, commistis videlicet, ut naturis, ita etiam nominibus, atque ob arctissimam conjunctionem inter se vicissim commeantibus. Si quis in hominem mente carentem sperat, amens profecto est, nec dignus, cui omni ex parte salus afferatur. Nam quod assumptum non est, * Luc. xxiv, 39. ts Zach. xii, 10. ** Matth. xv11, 2. "1 Cor. xv, 47. * ibid. 48. * Joan. 111, 13.. Joan. 1, 3. * Ephes. 11, 17. ascriptitii, etc. Ascriptitios autem deos vocabant minorum gentium deos, qui ex hominibus in deo- rum ordinem cooptati fuerant. Cicero De legibus D deos majorum gentium appellat qui semper cole- stes sunt habiti; ascriptitios autem quos in cœlum nierita vocaverunt. Ilæc Bill. Sic et legit Bill. In edit. deest. tac. et Morel. At Colb. 9, sicque legit Bill. In edit. deest. Bil., Christi corpus in sole repositum esse nuga- bantur: ex illo David loco, psalm. xvii, male in- tellecto errorem suum haurientes: In sole posuit tabernaculum suum. Vesanam autem et impiam illorum de sole opinionem vide apud August. con- tra Faustum. lib. xx, cap. 6. Aihanas. lib. ut De assumptione hominis, Manichæos solicolas vocal: Hermogeni tamen hanc hæresim tribuit Theodo- retus. usum vel dissolutum est. 6, a, Moniac., Morel. ac Couber. Sic etiam Elias Cret. in Comment. In edit. de- sunt. Reddit Combef. Licet altiori quam nos ratione. Bill. aut typographus, præter cœlestem unionem. Combef. Unitionis causa quæ cum cœlesti intercedit, id est, cum Verbo. cundum id Dei quod oculis cernitur. Ita Combef. qui addit Parum theologice Billius, nec alto Gregoi sensu Non secundum eam partem quæ in oculos cadit; ubi extremorum illam ex natura- rum unitione considerat et explicat, jugulatque Nestorianos, quorum voces Bill. velut affectat. legit Bill. In edit. (40) Τὴν ἁγίαν σάρκα. Ita Montac. et Morel. (41) Θεότητα τοῦ σώματος. Ita Colb. 3, a, Mon- (42) Παρουσίας αὐτοῦ. Ita Moulac. et Morel, (43) Κατὰ Μανιχαίων λήρους. Manichæi, inquit (44) 'Εχέθη καὶ διελύθη. Colb. 5, ἐχέθη ἡ δια (45) Παρ' ἡμῶν εἰ καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς. Ita Coll. 3, (46) Διὰ τὴν πρὸς τὸν οὐράνιον ἔνωσιν. Inscite (47) Οὐ κατὰ τὸ φαινόμενον τοῦ Θεοῦ, Non se- (48) Οὐκ ἄξιος ὅλως. Ita codd. nostri, sicque

Α τοῦτο καὶ σώζεται. Εἰ ἥμισυς (49) Επταισεν ὁ ᾿Αδάμ, ἥμισυ καὶ τὸ προσειλημμένον καὶ τὸ σωζόμενον. Εἰ δὲ ὅλος (50), ὅλῳ τῷ γεννηθέντι ἤνωται, καὶ ὅλως σώζεται (51). Μὴ τοίνυν βασκαινέτωσαν ἡμῖν τῆς παντελούς σωτηρίας, μηδὲ ὀστᾶ μόνον, καὶ νεύρα καὶ ζωγραφίαν ἀνθρώπου τῷ Σωτῆρι περιτιθέτωσαν. Εἰ μὲν γὰρ ἄψυχος ὁ ἄνθρωπος, τοῦτο καὶ ᾿Αρειανοί λέγουσιν, ἵν᾽ ἐπὶ τὴν θεότητα τὸ πάθος ἐνέγκωσιν, ὡς τοῦ κινοῦντος τὸ σῶμα, τούτου καὶ πάσχοντος (52). Εἰ δὲ ἔμψυχος, εἰ μὲν οὐ νοερός, πῶς καὶ ἄνθρωπος; οὐ γὰρ ἄνουν ζῶον ὁ ἄνθρωπος. Καὶ ἀνάγκη τὸ σχῆμα μὲν ἀνθρώπειον εἶναι (53) καὶ τὴν σκηνὴν, τὴν δὲ ψυχὴν ἵππου τινὸς, ἢ βοός, ἢ ἄλλου τῶν ἀνοήτων. Τοῦτο γοῦν ἔσται καὶ τὸ σωζόμενον· καὶ διεψεύσθην ἐγὼ παρὰ τῆς ἀληθείας. ἄλλου τιμηθέντος, ἄλλος μετ " γαλαυχούμενος. Εἰ δὲ νοερός, ἀλλ' οὐκ ἄνους ὁ ἄνθρω πος, παυσάσθωσαν ὄντως ἀνοηταίνοντες (54). ᾿Αλλ' ήρκει, φησίν, ἡ θεότης ἀντὶ τοῦ νοῦ. Τί οὖν πρὸς ἐμὲ τοῦτο; Θεότης γὰρ μετὰ σαρκὸς μόνης οὐκ ἄνθρωπος, ἀλλ' οὐδὲ ψυχῆς μόνης, οὐδὲ ἀμφοτέρων χωρὶς τοῦ νοῦ, ὅ καὶ μᾶλλον ἄνθρωπος (55). Τήρει οὖν τὸν ἄνθρωπον ὅλον, καὶ μίξον τὴν θεότητα, ἵνα με τελέως εὐεργετής (56). 'Αλλ' οὐκ ἐχώρει, φησί, δύο τέλεια. Ούτε γάρ, είπερ σωματικώς σκοπεῖς. Αγγείον γὰρ μεριμναῖον οὐ χωρήσει διμέδιμνον, οὐδὲ (57) σώματος ἑνὸς τόπος δύο ή πλείω σώματα· εἰ δὲ ὡς νοητὰ καὶ ἀσώματα, σκόπει ὅτι καὶ ψυχὴν, καὶ λόγον, καὶ νοῦν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ὁ αὐτὸς ἐχώρησα, καὶ πρὸ ἐμοῦ τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα (58), ὁ κόσμος οὗτος, τὸ ἐξ ὁρατῶν λέγω καὶ ἀοράτων σύστημα. Τοιαύτη γὰρ ἡ τῶν νοητῶν φύσις, ἀσωμάτως καὶ ἀμερίστως, καὶ ἀλλήλοις, καὶ σώμασι μίγνυσθαι. Ἐπεὶ καὶ φωντὶ πλείους ἀκοῇ μια χωρηταί, καὶ ὄψεις πολλῶν (59) τοῖς αὐτοῖς ὁρατοῖς, καὶ ὀσφραντοῖς ἔσφρησις, οὔτε τῶν αἰσθήσεων στενοχωρουμένων ὑπ' ἀλλήλων, ἢ ἐκθλιβομένων, οὔτε τῶν αἰσθητῶν ἐλαττουμένων τῷ πλήθει τῆς ἀντιλήψεως. καὶ ὅλος σώζεται. τοῦ πάσχοντος. ἀνθρώπινον εἶναι. εἶναι οὕτως, τελείως εὐεργετήσῃς. τὸ ἅγιον. όψεις πλειόνων. ὁρατοῖς, ὁραταί, ὀσφραντοῖς, οσφρανταί. S. GREGORII THEOLOGI curationis est expers : quod aulem Deo unitum est, hoc quoque salutem consequitur. Si dimidia tantum ex parte Adamus lapsus est, dimidiatum quoque sit quod assumptum est, et quod salutem accipit; si autem totus peccavit, toti quoque ge- nito unitus est, atque omni ex parte salutem con- sequitur. Quocirca ne perfectam salutem isti nobis invideant, aut ossa solum, et nervos, atque homi- nis picturam Salvatori tribuant. Nam si ipse inani- mnatus homo est, hoc etiam Ariani aiunt, ut pas- sionem divinitati tribuant, tanquam videlicet quod corpus movet, idem quoque patiatur. Si au- tem animatus quidem, verum mentis expers, quo tandem modo hominis nomen sustinebit? Neque enim homo animal est mente carens. Atque illud necesse est, ut species quidem et larva humana sit, anima autem equi cujuspiam, aut bovis, aut alius animalis mentem non habentis. Ac proinde illud quoque erit, cui salus afferatur: atque ego ab ipsa Veritate delusus sum, ut qui, alio honore affecto, ipse glorier, meque jactem. Si autem mentis parti- ceps, non autem mente-carens homo est, desipere vere ac mentis inopia laborare desinant. At, inquit, divinitas mentis loco sufficiebat. Quid autem hoc ad me? Divinitas enim cum sola carne homo non est, imo nec cum sola anima, nec cum utraque, si mens absit, quæ etiam magis homo censeri debet. Quamobrem totum hominem retine, ac divinitatem adjunge, ut me plene ac perfecte beneficio afficias. At, inquis, duo perfecta non capiebat. Non sane; siquidem corporeo modo rem expendas. Vas enim unius modii capax duos mo- dios minime continebit, nec corporis unius locus C duo aut plura corpora. Si autem ut intelligibilia et incorporea ea consideres, illud animadverte, quod idem ipse, et animum, et rationem, et mentem, et Spiritum sanctum continui, atque etiam ante me mundus hic (hoc est quod ex visibilibus et invisi- bilibus rebus constat), Patrem, Filium et Spiritum sanctum. Hæc enim eorum, quæ in intellectum ca- dunt, natura est, ut incorporeo atque invisibili modo, et inter se et cum corporibus misceantur, quandoquidem et plurium vocum auris una capax est, et multorum ora iisdem aspectari oculis pos- sunt, odoresque olfactu eodem percipi, ita ut nec sensus mutuo comprimantur, vel extrudantur, nec res sensiles ob perceptionis copiam imminuantur. subauditur, hancque Bill. supplevit. Totus etiam salutem consequitur. rel. ; at Colb. a, In edit. deest. et cod. Reg. ac Combef. Sic etiam legit Bill. In edit.: quod non displicet : Tandem aliquando desipere desinanı. lius, hominemi sola mente definierunt; Plato præ- cipue substantiam ipsam rationalis animæ haberi, corpus autem hominis simulacrum et umbram. Vide Mars. Ficinum in argumento xu dialogi Pla- D tonis De legibus, unde Africanus apud Ciceronem in Somnio sic Scipionem alloquitur: Nec enim is es quem forma ista declarat; sed mens cujusque is est quisque, non ea figura que digito demonstrari potest. bet. rel. ac Combef. In edit. Μox pro cod. Reg. B, Montac. ac Combef. et pro Combef. Vertit Bill.: Et plurium a pectus ab iisdem rebus in oculorum sen- sum cadentibus capi potest, atque idem odoratus ab iisdem rebus quæ olfactu sentiuntur, sic nempe ut nec sensus a se ipsis mutuo comprimantur atque in an- gustias redigantur. (49) Εἰ ἥμισυς. Colb. 9 et Combef. εἰ ἥμισυ. (50) Εἰ δὲ ὅλος. Vox έπταισε vel excidit, vel (51) Καὶ ὅλως σώζεται. Colb. 3, 9, et Combef. (52) Τούτου καὶ πάσχοντος. Cod. Reg. B, καὶ (53) Ανθρώπειον εἶναι. Ita Colb. 5, 6, 9, et Mo (54) Οντως ἀνοηταίνοντες. Ita Colb. 5, 6, 9, a, (55) "Ο καὶ μᾶλλον ἄνθρωπος. Multi, inquit Bil- (56) Τελέως ευεργετῇς. Montac., Morel. et Com- (57) Οὐδέ. Colb. 5, ii, et Combef. οὐδὲ γάρ. (58) Τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Colb. 5, 6, καὶ τὸ Πνεῦμα (59) "Οψεις πολλῶν. Ita Colb. 5, a, Montac., Mo-

Α τοῦτο καὶ σώζεται. Εἰ ἥμισυς (49) Επταισεν ὁ ᾿Αδάμ, ἥμισυ καὶ τὸ προσειλημμένον καὶ τὸ σωζόμενον. Εἰ δὲ ὅλος (50), ὅλῳ τῷ γεννηθέντι ἤνωται, καὶ ὅλως σώζεται (51). Μὴ τοίνυν βασκαινέτωσαν ἡμῖν τῆς παντελούς σωτηρίας, μηδὲ ὀστᾶ μόνον, καὶ νεύρα καὶ ζωγραφίαν ἀνθρώπου τῷ Σωτῆρι περιτιθέτωσαν. Εἰ μὲν γὰρ ἄψυχος ὁ ἄνθρωπος, τοῦτο καὶ ᾿Αρειανοί λέγουσιν, ἵν᾽ ἐπὶ τὴν θεότητα τὸ πάθος ἐνέγκωσιν, ὡς τοῦ κινοῦντος τὸ σῶμα, τούτου καὶ πάσχοντος (52). Εἰ δὲ ἔμψυχος, εἰ μὲν οὐ νοερός, πῶς καὶ ἄνθρωπος; οὐ γὰρ ἄνουν ζῶον ὁ ἄνθρωπος. Καὶ ἀνάγκη τὸ σχῆμα μὲν ἀνθρώπειον εἶναι (53) καὶ τὴν σκηνὴν, τὴν δὲ ψυχὴν ἵππου τινὸς, ἢ βοός, ἢ ἄλλου τῶν ἀνοήτων. Τοῦτο γοῦν ἔσται καὶ τὸ σωζόμενον· καὶ διεψεύσθην ἐγὼ παρὰ τῆς ἀληθείας. ἄλλου τιμηθέντος, ἄλλος μετ " γαλαυχούμενος. Εἰ δὲ νοερός, ἀλλ' οὐκ ἄνους ὁ ἄνθρω πος, παυσάσθωσαν ὄντως ἀνοηταίνοντες (54). ᾿Αλλ' ήρκει, φησίν, ἡ θεότης ἀντὶ τοῦ νοῦ. Τί οὖν πρὸς ἐμὲ τοῦτο; Θεότης γὰρ μετὰ σαρκὸς μόνης οὐκ ἄνθρωπος, ἀλλ' οὐδὲ ψυχῆς μόνης, οὐδὲ ἀμφοτέρων χωρὶς τοῦ νοῦ, ὅ καὶ μᾶλλον ἄνθρωπος (55). Τήρει οὖν τὸν ἄνθρωπον ὅλον, καὶ μίξον τὴν θεότητα, ἵνα με τελέως εὐεργετής (56). 'Αλλ' οὐκ ἐχώρει, φησί, δύο τέλεια. Ούτε γάρ, είπερ σωματικώς σκοπεῖς. Αγγείον γὰρ μεριμναῖον οὐ χωρήσει διμέδιμνον, οὐδὲ (57) σώματος ἑνὸς τόπος δύο ή πλείω σώματα· εἰ δὲ ὡς νοητὰ καὶ ἀσώματα, σκόπει ὅτι καὶ ψυχὴν, καὶ λόγον, καὶ νοῦν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ὁ αὐτὸς ἐχώρησα, καὶ πρὸ ἐμοῦ τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα (58), ὁ κόσμος οὗτος, τὸ ἐξ ὁρατῶν λέγω καὶ ἀοράτων σύστημα. Τοιαύτη γὰρ ἡ τῶν νοητῶν φύσις, ἀσωμάτως καὶ ἀμερίστως, καὶ ἀλλήλοις, καὶ σώμασι μίγνυσθαι. Ἐπεὶ καὶ φωντὶ πλείους ἀκοῇ μια χωρηταί, καὶ ὄψεις πολλῶν (59) τοῖς αὐτοῖς ὁρατοῖς, καὶ ὀσφραντοῖς ἔσφρησις, οὔτε τῶν αἰσθήσεων στενοχωρουμένων ὑπ' ἀλλήλων, ἢ ἐκθλιβομένων, οὔτε τῶν αἰσθητῶν ἐλαττουμένων τῷ πλήθει τῆς ἀντιλήψεως. καὶ ὅλος σώζεται. τοῦ πάσχοντος. ἀνθρώπινον εἶναι. εἶναι οὕτως, τελείως εὐεργετήσῃς. τὸ ἅγιον. όψεις πλειόνων. ὁρατοῖς, ὁραταί, ὀσφραντοῖς, οσφρανταί. S. GREGORII THEOLOGI curationis est expers : quod aulem Deo unitum est, hoc quoque salutem consequitur. Si dimidia tantum ex parte Adamus lapsus est, dimidiatum quoque sit quod assumptum est, et quod salutem accipit; si autem totus peccavit, toti quoque ge- nito unitus est, atque omni ex parte salutem con- sequitur. Quocirca ne perfectam salutem isti nobis invideant, aut ossa solum, et nervos, atque homi- nis picturam Salvatori tribuant. Nam si ipse inani- mnatus homo est, hoc etiam Ariani aiunt, ut pas- sionem divinitati tribuant, tanquam videlicet quod corpus movet, idem quoque patiatur. Si au- tem animatus quidem, verum mentis expers, quo tandem modo hominis nomen sustinebit? Neque enim homo animal est mente carens. Atque illud necesse est, ut species quidem et larva humana sit, anima autem equi cujuspiam, aut bovis, aut alius animalis mentem non habentis. Ac proinde illud quoque erit, cui salus afferatur: atque ego ab ipsa Veritate delusus sum, ut qui, alio honore affecto, ipse glorier, meque jactem. Si autem mentis parti- ceps, non autem mente-carens homo est, desipere vere ac mentis inopia laborare desinant. At, inquit, divinitas mentis loco sufficiebat. Quid autem hoc ad me? Divinitas enim cum sola carne homo non est, imo nec cum sola anima, nec cum utraque, si mens absit, quæ etiam magis homo censeri debet. Quamobrem totum hominem retine, ac divinitatem adjunge, ut me plene ac perfecte beneficio afficias. At, inquis, duo perfecta non capiebat. Non sane; siquidem corporeo modo rem expendas. Vas enim unius modii capax duos mo- dios minime continebit, nec corporis unius locus C duo aut plura corpora. Si autem ut intelligibilia et incorporea ea consideres, illud animadverte, quod idem ipse, et animum, et rationem, et mentem, et Spiritum sanctum continui, atque etiam ante me mundus hic (hoc est quod ex visibilibus et invisi- bilibus rebus constat), Patrem, Filium et Spiritum sanctum. Hæc enim eorum, quæ in intellectum ca- dunt, natura est, ut incorporeo atque invisibili modo, et inter se et cum corporibus misceantur, quandoquidem et plurium vocum auris una capax est, et multorum ora iisdem aspectari oculis pos- sunt, odoresque olfactu eodem percipi, ita ut nec sensus mutuo comprimantur, vel extrudantur, nec res sensiles ob perceptionis copiam imminuantur. subauditur, hancque Bill. supplevit. Totus etiam salutem consequitur. rel. ; at Colb. a, In edit. deest. et cod. Reg. ac Combef. Sic etiam legit Bill. In edit.: quod non displicet : Tandem aliquando desipere desinanı. lius, hominemi sola mente definierunt; Plato præ- cipue substantiam ipsam rationalis animæ haberi, corpus autem hominis simulacrum et umbram. Vide Mars. Ficinum in argumento xu dialogi Pla- D tonis De legibus, unde Africanus apud Ciceronem in Somnio sic Scipionem alloquitur: Nec enim is es quem forma ista declarat; sed mens cujusque is est quisque, non ea figura que digito demonstrari potest. bet. rel. ac Combef. In edit. Μox pro cod. Reg. B, Montac. ac Combef. et pro Combef. Vertit Bill.: Et plurium a pectus ab iisdem rebus in oculorum sen- sum cadentibus capi potest, atque idem odoratus ab iisdem rebus quæ olfactu sentiuntur, sic nempe ut nec sensus a se ipsis mutuo comprimantur atque in an- gustias redigantur. (49) Εἰ ἥμισυς. Colb. 9 et Combef. εἰ ἥμισυ. (50) Εἰ δὲ ὅλος. Vox έπταισε vel excidit, vel (51) Καὶ ὅλως σώζεται. Colb. 3, 9, et Combef. (52) Τούτου καὶ πάσχοντος. Cod. Reg. B, καὶ (53) Ανθρώπειον εἶναι. Ita Colb. 5, 6, 9, et Mo (54) Οντως ἀνοηταίνοντες. Ita Colb. 5, 6, 9, a, (55) "Ο καὶ μᾶλλον ἄνθρωπος. Multi, inquit Bil- (56) Τελέως ευεργετῇς. Montac., Morel. et Com- (57) Οὐδέ. Colb. 5, ii, et Combef. οὐδὲ γάρ. (58) Τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Colb. 5, 6, καὶ τὸ Πνεῦμα (59) "Οψεις πολλῶν. Ita Colb. 5, a, Montac., Mo-

Ποῦ δὲ καὶ τέλειος νοῦς ἀνθρώπου ἢ ἀγγέλου, συγκρίσει θεότητος, ἵνα τὸ ἕτερον εκθλιβῇ παρουσίᾳ τοῦ μείζονος; οὐδὲ γὰρ αὐγή τι (60) πρὸς ἥλιον, οὐδὲ νοτὶς ὀλίγη πρὸς ποταμὸν, ἵνα τὰ μικρὰ προανέλω μεν (61), οἴκου μὲν αὐγὴν, γῆς δὲ νοτίδα, καὶ οὕτω χωρηθῇ τὰ μείζω καὶ τελεώτερα. Πῶς γὰρ χωρήσει δύο τέλεια, οἶκος μὲν αὐγὴν καὶ ἥλιον, γῆ δὲ νοτίδα καὶ ποταμὸν, τοῦτο διασκεψώμεθα· καὶ γὰρ πολλής ὅπως τὸ πρᾶγμα φροντίδος ἄξιον. Ἢ ἀγνοοῦσιν, ὅτι το πρός τι τέλειον πρὸς ἕτερον ἀτελὲς, ὡς βουνός πρὸς ὄρος, καὶ κόκκος νάπυος πρὸς κύαμον, ή τι ἄλλο τῶν μειζόνων σπερμάτων, κἂν τῶν ὁμογενῶν μείζον λέγηται· εἰ δὲ βούλει, καὶ ἄγγελος πρὸς Θεὸν, καὶ πρὸς ἄγγελον ἄνθρωπος; Τέλειον οὖν ἡμέτερος νοῦς, καὶ ἡγεμονικόν, ἀλλὰ ψυχῆς καὶ σώματος, οὐχ ἁπλῶς τέλειον, Θεοῦ δὲ δοῦλον καὶ ὑποχείριον, ἀλλ' οὐ συνηγεμονικόν, οὐδὲ ὁμότιμον. Ἐπεὶ καὶ Μωϋσῆς, Φαραὼ μὲν θεός, Θεοῦ δὲ θεράπων, ὡς ἀναγέγραπται· καὶ ἀστέρες νύκτα μὲν περιλάμπουσιν (62), ἡλίῳ δὲ κρύπτονται, ὡς, μηδ' ὅτι εἰσὶν, ἡμέρᾳ γνωρίζεσθαι· καὶ λαμπὰς ὀλίγη μεγάλη πυρκαϊᾷ (63) προσχωρή σασα, οὔτε ἀπόλλυται, οὔτε φαίνεται, οὔτε χωρίζε ται (64), ἀλλ' ὅλον ἐστὶ πυρκαϊὰ (65), τοῦ ὑπερ- έχοντος ἐκνικήσαντος. ᾿Αλλὰ κατάκριτος, φησὶν, ὁ ἡμέτερος νοῦς. Τι δαὶ ἡ σάρξ; οὐ κατάκριτος; Η καὶ ταύτην ἀπο- σκεύασαι διὰ τὴν ἁμαρτίαν, ἡ κἀκεῖνον πρόσαγε (66) διὰ τὴν σωτηρίαν. Εἰ τὸ χεῖρον προσείληπται, ἵν' ἁγιασθῇ διὰ τῆς σαρκώσεως, τὸ κρεῖττον οὐ προσο ληφθήσεται, ἵν' ἁγιασθῇ διὰ τῆς ἐνανθρωπήσεως ; εἰ ὁ πηλὸς ἐζυμώθη καὶ νέον φύραμα γέγονεν, ὦ σου φοί, ἡ εἰκὼν οὐ ζυμωθήσεται, καὶ πρὸς Θεὸν ἀνα- κραθήσεται (67), Θεωθεῖσα διὰ τῆς θεότητος; Κάτ κεῖνο δὲ (68) προσθήσομεν· εἰ διέπτυσται πάντως δ τοῖς ὡς ἁμαρτητικὸς καὶ κατάκριτος, καὶ διὰ τοῦτο σῶμα μὲν προσείληπται, νοῦς δὲ παραλέλειπται, συγγνώμη τοῖς πταίουσι περὶ νοῦν. Μαρτυρία γὰρ Θεοῦ κατὰ σὲ (69) σαφῶς ἔδειξε τὸ τῆς θεραπείας ἀδύνατον. Εἴπω τὸ μεῖζον· σὺ μὲν διὰ τοῦτο ἀτι μάζεις, ὦ βέλτιστε, τὴν ἐμὸν νοῦν ὡς σαρκο λάτρης, εἴπερ ἀνθρωπολάτρης ἐγώ (70), ἵνα συνδήσῃς οι οὐδὲ γὰρ αὐγή τις πρὸς ἥλιον, νυκτὶ περιλάμπουσιν. ὅλον ἐστὶ μία πυρκαϊά, άγαγε, δέ κατὰ σέ EPISTOLA CI. Jam vero quonam pacto mens hominis, aut an- geli, si cum divinitate comparetur, perfecta dici queat, ut alterum loco cedere cogatur majoris præ- sentia ? Neque enin splendor aliquid, si cum sole conferatur, nec humor exiguus, si cum fluvio; ut quæ parva sunt prius submoveamus, e domo splendorem, e terra humorem, atque ita quæ ma- jora sunt et perfectiora capiantur. Quonam enim modo duo perfecta continebunt, hinc nempe domus splendorem et solem, hinc rursum terra humorem et fluvium, hoc consideremus; magna enim pro- fecto cura et animadversione res digna est. An il- lud eos fugit, quod res eadem, quæ cum aliqua collata perfecta est, alterius ratione imperfecta sit, ut collis cum monte collatus, et granum sinapis A B cum faba, aut alio quopiam majori semine, etiamsi iis, quæ ejusdem sunt generis, majus dicatur: an- gelus etiam si ita lubet, cum Deo, et homo cum angelo? Quocirca mens nostra, perfecta illa quidem est, et principatum tenet, verum in animam et corpus; non autem simpliciter perfecta; Dei vero serva et subdita est, non principatus socia, nec pari honore pradita. Quandoquidem etiam Moses, Pharaonis quidem deus ", Dei autem famulus est”, ut Litteris sacris proditum babetur; et stellæ noctem illustrant, a sole autem occultantur, ita ut in- terdiu ne eas quidem esse agnosci possit; et exigua lucerna magno accedens accenso rogo, nec exstinguitur, nec lucet, nec disjungitur, sed totum rogus est ac flamma, superante nimirum eo quod præstantius est. At mens nostra, inquit, damnata est. Quid autem C caro? annon damnata? Quare aut hanc quoque so Exod. v, 1. Jos. 1, 15. I Cor. v, 7. edit. quod Bill.: Ne que enim radius quídam, si cum sole conferatur, per- fectus est. enim parva prius sumere, nimirum domus splendo- rem, et solem, terræ autem humorem et pluviam, ut sic majora et perfectiora concipiant. adjuncta nec exstinguitur nec apparet. gnoscitur. Lacendium. Legit Combef. propter peccatum abjice, aut illam etiam propter salutem adjunge. Si quod deterius est, assumptum est, ut per incarnationem sanctificetur; annon, quod præstantius est, assumetur, ut per humanita- tis susceptionem sanctitate afficiatur? Si lutum fermentalum est, o sapientes viri, ac nova con- spersio exstitit ", imago ipsa non fermentabitur, el cum Deo temperabitur, per divinitatem deificata? Quin hoc quoque adjiciemus : si mens, ut pecca trix et damnata, omnino spreta et rejecta est, ob eamque causam omissa mente corpus assumptum est, ignosci utique par est iis, qui circa mentem peccant. Dei enim testimonio, de tua sententia, aperte demonstratum est, eam nulla ratione curari posse. Dicamne quod majus est? Tu quidem, op- totum unus est rogus, una flamma. Fac adjunxeris. Græcis respondet; sed cum Patrum vocibus abusi fuerint hæretici, mallet Combef. consociabitur, co- pulabitur. Morel. In edit. deest. B, et apud Morel. desunt. tur, ait Bill., qui simulacris divinos honores tri- buunt, ita Apollinarista orthodoxos anthropolatras appellabant, quod totum hominem a Christo assum- plum fuisse crederent, sicque illum colerent. Eodem • (60) Οὐδὲ γὰρ αὐγή τι. Sic emendat Combef. In D (61) "Ινα τὰ μικρὰ προανέλωμεν. Bill.: Libet (62) Νύκτα... περιλάμπουσιν. Montac. et Morel, (63) Μεγάλη πυρκατᾷ, etc. Bill. : Magno incendio (64) Οὔτε χωρίζεται. Colb. 3 γνωρίζεται, nec di- (65) Ὅλον ἐστὶ πυρκαϊά. Bill. : Totum istud est (66) Κἀκεῖνον πρόσαγε. Cumber. κἀκεῖνον προσ- (67) Ανακραθήσεται, temperabitur, quæ versio (68) Κἀκεῖνο δέ. Ita Colb. 3, a, Montac. ac (69) Μαρτυρία γὰρ Θεοῦ κατὰ σέ. In cod. Reg. (70) Ανθρωπολάτρης ἐγώ. Ut idololatræ vocan-

Ποῦ δὲ καὶ τέλειος νοῦς ἀνθρώπου ἢ ἀγγέλου, συγκρίσει θεότητος, ἵνα τὸ ἕτερον εκθλιβῇ παρουσίᾳ τοῦ μείζονος; οὐδὲ γὰρ αὐγή τι (60) πρὸς ἥλιον, οὐδὲ νοτὶς ὀλίγη πρὸς ποταμὸν, ἵνα τὰ μικρὰ προανέλω μεν (61), οἴκου μὲν αὐγὴν, γῆς δὲ νοτίδα, καὶ οὕτω χωρηθῇ τὰ μείζω καὶ τελεώτερα. Πῶς γὰρ χωρήσει δύο τέλεια, οἶκος μὲν αὐγὴν καὶ ἥλιον, γῆ δὲ νοτίδα καὶ ποταμὸν, τοῦτο διασκεψώμεθα· καὶ γὰρ πολλής ὅπως τὸ πρᾶγμα φροντίδος ἄξιον. Ἢ ἀγνοοῦσιν, ὅτι το πρός τι τέλειον πρὸς ἕτερον ἀτελὲς, ὡς βουνός πρὸς ὄρος, καὶ κόκκος νάπυος πρὸς κύαμον, ή τι ἄλλο τῶν μειζόνων σπερμάτων, κἂν τῶν ὁμογενῶν μείζον λέγηται· εἰ δὲ βούλει, καὶ ἄγγελος πρὸς Θεὸν, καὶ πρὸς ἄγγελον ἄνθρωπος; Τέλειον οὖν ἡμέτερος νοῦς, καὶ ἡγεμονικόν, ἀλλὰ ψυχῆς καὶ σώματος, οὐχ ἁπλῶς τέλειον, Θεοῦ δὲ δοῦλον καὶ ὑποχείριον, ἀλλ' οὐ συνηγεμονικόν, οὐδὲ ὁμότιμον. Ἐπεὶ καὶ Μωϋσῆς, Φαραὼ μὲν θεός, Θεοῦ δὲ θεράπων, ὡς ἀναγέγραπται· καὶ ἀστέρες νύκτα μὲν περιλάμπουσιν (62), ἡλίῳ δὲ κρύπτονται, ὡς, μηδ' ὅτι εἰσὶν, ἡμέρᾳ γνωρίζεσθαι· καὶ λαμπὰς ὀλίγη μεγάλη πυρκαϊᾷ (63) προσχωρή σασα, οὔτε ἀπόλλυται, οὔτε φαίνεται, οὔτε χωρίζε ται (64), ἀλλ' ὅλον ἐστὶ πυρκαϊὰ (65), τοῦ ὑπερ- έχοντος ἐκνικήσαντος. ᾿Αλλὰ κατάκριτος, φησὶν, ὁ ἡμέτερος νοῦς. Τι δαὶ ἡ σάρξ; οὐ κατάκριτος; Η καὶ ταύτην ἀπο- σκεύασαι διὰ τὴν ἁμαρτίαν, ἡ κἀκεῖνον πρόσαγε (66) διὰ τὴν σωτηρίαν. Εἰ τὸ χεῖρον προσείληπται, ἵν' ἁγιασθῇ διὰ τῆς σαρκώσεως, τὸ κρεῖττον οὐ προσο ληφθήσεται, ἵν' ἁγιασθῇ διὰ τῆς ἐνανθρωπήσεως ; εἰ ὁ πηλὸς ἐζυμώθη καὶ νέον φύραμα γέγονεν, ὦ σου φοί, ἡ εἰκὼν οὐ ζυμωθήσεται, καὶ πρὸς Θεὸν ἀνα- κραθήσεται (67), Θεωθεῖσα διὰ τῆς θεότητος; Κάτ κεῖνο δὲ (68) προσθήσομεν· εἰ διέπτυσται πάντως δ τοῖς ὡς ἁμαρτητικὸς καὶ κατάκριτος, καὶ διὰ τοῦτο σῶμα μὲν προσείληπται, νοῦς δὲ παραλέλειπται, συγγνώμη τοῖς πταίουσι περὶ νοῦν. Μαρτυρία γὰρ Θεοῦ κατὰ σὲ (69) σαφῶς ἔδειξε τὸ τῆς θεραπείας ἀδύνατον. Εἴπω τὸ μεῖζον· σὺ μὲν διὰ τοῦτο ἀτι μάζεις, ὦ βέλτιστε, τὴν ἐμὸν νοῦν ὡς σαρκο λάτρης, εἴπερ ἀνθρωπολάτρης ἐγώ (70), ἵνα συνδήσῃς οι οὐδὲ γὰρ αὐγή τις πρὸς ἥλιον, νυκτὶ περιλάμπουσιν. ὅλον ἐστὶ μία πυρκαϊά, άγαγε, δέ κατὰ σέ EPISTOLA CI. Jam vero quonam pacto mens hominis, aut an- geli, si cum divinitate comparetur, perfecta dici queat, ut alterum loco cedere cogatur majoris præ- sentia ? Neque enin splendor aliquid, si cum sole conferatur, nec humor exiguus, si cum fluvio; ut quæ parva sunt prius submoveamus, e domo splendorem, e terra humorem, atque ita quæ ma- jora sunt et perfectiora capiantur. Quonam enim modo duo perfecta continebunt, hinc nempe domus splendorem et solem, hinc rursum terra humorem et fluvium, hoc consideremus; magna enim pro- fecto cura et animadversione res digna est. An il- lud eos fugit, quod res eadem, quæ cum aliqua collata perfecta est, alterius ratione imperfecta sit, ut collis cum monte collatus, et granum sinapis A B cum faba, aut alio quopiam majori semine, etiamsi iis, quæ ejusdem sunt generis, majus dicatur: an- gelus etiam si ita lubet, cum Deo, et homo cum angelo? Quocirca mens nostra, perfecta illa quidem est, et principatum tenet, verum in animam et corpus; non autem simpliciter perfecta; Dei vero serva et subdita est, non principatus socia, nec pari honore pradita. Quandoquidem etiam Moses, Pharaonis quidem deus ", Dei autem famulus est”, ut Litteris sacris proditum babetur; et stellæ noctem illustrant, a sole autem occultantur, ita ut in- terdiu ne eas quidem esse agnosci possit; et exigua lucerna magno accedens accenso rogo, nec exstinguitur, nec lucet, nec disjungitur, sed totum rogus est ac flamma, superante nimirum eo quod præstantius est. At mens nostra, inquit, damnata est. Quid autem C caro? annon damnata? Quare aut hanc quoque so Exod. v, 1. Jos. 1, 15. I Cor. v, 7. edit. quod Bill.: Ne que enim radius quídam, si cum sole conferatur, per- fectus est. enim parva prius sumere, nimirum domus splendo- rem, et solem, terræ autem humorem et pluviam, ut sic majora et perfectiora concipiant. adjuncta nec exstinguitur nec apparet. gnoscitur. Lacendium. Legit Combef. propter peccatum abjice, aut illam etiam propter salutem adjunge. Si quod deterius est, assumptum est, ut per incarnationem sanctificetur; annon, quod præstantius est, assumetur, ut per humanita- tis susceptionem sanctitate afficiatur? Si lutum fermentalum est, o sapientes viri, ac nova con- spersio exstitit ", imago ipsa non fermentabitur, el cum Deo temperabitur, per divinitatem deificata? Quin hoc quoque adjiciemus : si mens, ut pecca trix et damnata, omnino spreta et rejecta est, ob eamque causam omissa mente corpus assumptum est, ignosci utique par est iis, qui circa mentem peccant. Dei enim testimonio, de tua sententia, aperte demonstratum est, eam nulla ratione curari posse. Dicamne quod majus est? Tu quidem, op- totum unus est rogus, una flamma. Fac adjunxeris. Græcis respondet; sed cum Patrum vocibus abusi fuerint hæretici, mallet Combef. consociabitur, co- pulabitur. Morel. In edit. deest. B, et apud Morel. desunt. tur, ait Bill., qui simulacris divinos honores tri- buunt, ita Apollinarista orthodoxos anthropolatras appellabant, quod totum hominem a Christo assum- plum fuisse crederent, sicque illum colerent. Eodem • (60) Οὐδὲ γὰρ αὐγή τι. Sic emendat Combef. In D (61) "Ινα τὰ μικρὰ προανέλωμεν. Bill.: Libet (62) Νύκτα... περιλάμπουσιν. Montac. et Morel, (63) Μεγάλη πυρκατᾷ, etc. Bill. : Magno incendio (64) Οὔτε χωρίζεται. Colb. 3 γνωρίζεται, nec di- (65) Ὅλον ἐστὶ πυρκαϊά. Bill. : Totum istud est (66) Κἀκεῖνον πρόσαγε. Cumber. κἀκεῖνον προσ- (67) Ανακραθήσεται, temperabitur, quæ versio (68) Κἀκεῖνο δέ. Ita Colb. 3, a, Montac. ac (69) Μαρτυρία γὰρ Θεοῦ κατὰ σέ. In cod. Reg. (70) Ανθρωπολάτρης ἐγώ. Ut idololatræ vocan-

καὶ διὰ τοῦτο ἐξαιρεῖς τὸ μεσότοιχον. Ὁ δὲ ἐμὸς λόγος τίς, τοῦ ἀφιλοσόφου καὶ ἀπαιδεύτου; ὁ νοῦς τῷ νοῖ μίγνυται, ὡς ἐγγυτέρῳ καὶ οἰκειοτέρῳ, καὶ διὰ τούτου σαρκὶ μεσιτεύοντος (71) θεότητι καὶ πα χύτητι. Τίς δὲ καὶ ὁ λόγος αὐτοῖς τῆς ἐνανθρωπήσεως, ἴδωμεν, εἴτων σαρκώσεως, ὡς αὐτοὶ λέγουσιν. Εἰ μὲν ἵνα χωρηθῇ Θεὸς, ἄλλως ἀχώρητος ὤν, καὶ ὡς ὑπὸ παραπετάσματι τῇ σαρκὶ τοῖς ἀνθρώποις προσ ομιλήσῃ, κομψον τὸ προσωπεῖον αὐτοῖς, καὶ τὸ δράμα τῆς ὑποκρίσεως· ἵνα μὴ λέγω ὅτι καὶ ἄλλως ὁμιλῆσαι ἡμῖν οἷόν τε ἦν, ὥσπερ ἐν βάτῳ πυρὸς λύσῃ τὸ κατάκριμα τῆς ἁμαρτίας τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον ἁγιάσας, ὥσπερ σαρκὸς ἐδέησε διὰ τὴν σάρκα κατακριθεῖσαν, καὶ ψυχῆς διὰ τὴν ψυχὴν, οὕτω καὶ νοῦ διὰ τὸν νοῦν, οὐ πταίσαντα μόνον ἐν τῷ ᾿Αδάμ, ἀλλὰ καὶ πρωτοπαθήσαντα, ὥσπερ οἱ ἰατροὶ λέγουσιν ἐπὶ τῶν ἀῤῥωστημάτων. Ο γὰρ τὴν ἐντολὴν ἐδέξατο, τοῦτο καὶ τὴν ἐντολὴν οὐκ ἐφύλαξεν· ὁ δὲ οὐκ ἐφύ- λαξε, τοῦτο καὶ τὴν παράβασιν ετόλμησεν· ὁ δὲ παρέβη, τοῦτο καὶ σωτηρίας ἐδεῖτο μάλιστα ; ὁ δὲ τῆς σωτηρίας ἐδεῖτο, τοῦτο καὶ προσελήφθη· ὁ νοῦς ἄρα προσείληπται. Α Θεὸν πρὸς σάρκα, ὡς οὐκ ἄλλως δεθῆναι δυνάμενον, Β καὶ ἀνθρωπίνῳ εἴδει (72) τὸ πρότερον. Εἰ δὲ ἵνα Τu Τοῦτο νῦν ἀποδέδεικται, κἂν μὴ βούλωνται, γεω- μετρικαῖς, ὥς φασιν αὐτοὶ, καὶ ἀναγκαίαις ἀπο- δείξεσι. Σὺ δὲ ποιεῖς παραπλήσιον, ὥσπερ ἂν εἰ ὀφθαλμοῦ ἀνθρώπου πταίσαντος καὶ ποδός προσ- πταίσαντος, τὸν πόδα μὲν ἐθεράπευες, τὸν δὲ ὀφθαλ μὲν ἀθεράπευτον εἴας· ἡ ζωγράφου τι μή καλῶς γράψαντος, τὸ μὲν γραφὲν μετεποίεις, τὸν δὲ ζωγρά φον ὡς κατορθοῦντα παρέτρεχες. Εἰ δὲ ὑπὸ τούτων ἐξειργόμενοι τῶν λογισμῶν, καταφεύγουσιν ἐπὶ τὸ δυνατὸν εἶναι Θεῷ, καὶ χωρὶς νοῦ, σῶσαι τὸν ἄνθρω- πον, δυνατὸν δή που καὶ χωρὶς σαρκός, μόνῳ τῷ βούλεσθαι, ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα πάντα ἐνεργεῖ, καὶ ἐνήργηκεν ἀσωμάτως. Ανελε οὖν μετὰ τοῦ νοῦ καὶ τὴν σάρκα, ἵν' ᾗ σοι τέλειον τὸ τῆς ἀπονοίας. ᾿Αλλ' ἀπατῶνται ὑπὸ τοῦ γράμματος, καὶ διὰ τοῦτο τῇ σαρκὶ προστρέχουσι, τὴν συνήθειαν τῆς Γραφῆς * τεύοντος. S. GREGORII THEOLOGI time vir (tanquam sarcolatra, siquidem ego anthro- polatra sum), idcirco mentem meam contemnis, ut Deum cum carne devincias perinde atque aliter astringi nequeat, ob idque intermedium parietem tollis s. Mea autem ratio, hoc est, hominis minime sa- pientis et eruditi, quænam est? Mens menti, ut pro- pinquiori et conjunctiori, jungitur, ac per eam carni, inter divinitatem et carnis molem, intervenientem. Porro autem, quam humanitatis assumptæ, vel, ut ipsi loquuntur, incarnationis, causam afferant, videamus. Siquidem ut Deus alioqui incomprehen- sibilis, comprehendatur, ac sub carne, quasi velo quodam, cum hominibus versetur, scita sane hæc ipsis larva est, et hypocrisis fabula: ut interim non dicam alio quoque modo fieri potuisse, ut nobiscum versaretur, quemadmodum prius in ignis rubo ", et forma humana *. Si autem ut simili per simile sanctificato peccati damnationem solvat, profecto quemadmodum carne propter carnem dannatam, et anima propter animam opus habuit, ita etiam mente propter mentem, utpote quæ in Adamo non solum peccaverit, sed et prima affecta fuerit, quemadmodum medici in morbis loquuntur. Quod enim manlatum accepit, hoc mandato quoque mi- nime paruit quod autem minime paruit, hoc etiam eo audaciæ progressum est, ut illud violaret; quod autem violavit, hoc in primis quoque salute indigebat; quod autem salute indigebat, hoc etiam assumptum est; ita fit, ut mens assumpta sit. Hoc nunc, velint nolint, demonstratum est, C geometricis, ut ipsi aiunt, ac necessariis demon- strationibus. vero perinde facis, ac si, læso hominis oculo, ac pede insuper ofenso, pedi qui- dem medicinam adhiberes, oculum autem incura- tum relinqueres aut, cum pictor aliquid minus recle pinxisset, picturam quidem immutares, pi- clorem autem, velut munere suo recte functum, præterires. Quod si, his rationibus prohibiti eo confugiunt, ut Deum, renota etiam mente, honini salutem afferre posse dicant, utique potuit etiam, remota carne per solam voluntatem, quemadmo- Jum alia quoque omnia citra corporis operam ope- ratus est, et operatur. Quare cum mente carnem quoque tolle, ut plena et perfecta tibi sit temeritas. Sed scilicet a littera decipiuntur, proptereaque ad D Eplies. ", 14. * Exod. III, 2. ss Gen. xvi, sqq. itaque modo Gregorius Apollinarii sequaces sar- colatras vocat, quod carnem solam ab eo assum- ptam fuisse contenderent. Superius enim probavit eos qui mentem tollunt, animam quoque prorsus tollere, utpote in qua nihil sit mente præstantius. Vertit Combef. : Quæ media intercedat inter deitatem et carnis molem. videlicet dum sui præsentiam patriarchis exhibuit, Christum ab initio inter homines fuisse conversatum existimarunt Patrum nonnulli. Congressus est, in- quit Tertullianus, cum patriarchis et prophetis... ediscens jam inde a primordio, jam inde hominem quod nus, erat futurus in_fine. Asserunt quidam, ait Augusti- lib. xvi De civ. Dei, cap. 29, Dominum Chri- stum, etiam ante indumentum carnis, fuise visibi lem. Est quidem divinæ potestatis et invisibilis, in- corporalis, incommutabilisque naturæ, sine ulla sui mulatione etiam mortalibus aspectibus apparere, non per id quod est, sed per aliquid quod sibi subditum est. Quid autem illi subditum non est? Verum huic sententiae S. Doctor favere non videtur. Addit enim : Multo est credibilius quod et Abraham in tribus, et Lot in duobus viris Dominum agnoscebant, cui per singularem numerum loquebantur, etiam cum eos ho- mines esse arbitrarentur. (71) Μεσιτεύοντος. Montac. et Morel. ὡς μεσι (72) Ἐν ἀνθρωπίνῳ εἴδει. In humana specie,

καὶ διὰ τοῦτο ἐξαιρεῖς τὸ μεσότοιχον. Ὁ δὲ ἐμὸς λόγος τίς, τοῦ ἀφιλοσόφου καὶ ἀπαιδεύτου; ὁ νοῦς τῷ νοῖ μίγνυται, ὡς ἐγγυτέρῳ καὶ οἰκειοτέρῳ, καὶ διὰ τούτου σαρκὶ μεσιτεύοντος (71) θεότητι καὶ πα χύτητι. Τίς δὲ καὶ ὁ λόγος αὐτοῖς τῆς ἐνανθρωπήσεως, ἴδωμεν, εἴτων σαρκώσεως, ὡς αὐτοὶ λέγουσιν. Εἰ μὲν ἵνα χωρηθῇ Θεὸς, ἄλλως ἀχώρητος ὤν, καὶ ὡς ὑπὸ παραπετάσματι τῇ σαρκὶ τοῖς ἀνθρώποις προσ ομιλήσῃ, κομψον τὸ προσωπεῖον αὐτοῖς, καὶ τὸ δράμα τῆς ὑποκρίσεως· ἵνα μὴ λέγω ὅτι καὶ ἄλλως ὁμιλῆσαι ἡμῖν οἷόν τε ἦν, ὥσπερ ἐν βάτῳ πυρὸς λύσῃ τὸ κατάκριμα τῆς ἁμαρτίας τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον ἁγιάσας, ὥσπερ σαρκὸς ἐδέησε διὰ τὴν σάρκα κατακριθεῖσαν, καὶ ψυχῆς διὰ τὴν ψυχὴν, οὕτω καὶ νοῦ διὰ τὸν νοῦν, οὐ πταίσαντα μόνον ἐν τῷ ᾿Αδάμ, ἀλλὰ καὶ πρωτοπαθήσαντα, ὥσπερ οἱ ἰατροὶ λέγουσιν ἐπὶ τῶν ἀῤῥωστημάτων. Ο γὰρ τὴν ἐντολὴν ἐδέξατο, τοῦτο καὶ τὴν ἐντολὴν οὐκ ἐφύλαξεν· ὁ δὲ οὐκ ἐφύ- λαξε, τοῦτο καὶ τὴν παράβασιν ετόλμησεν· ὁ δὲ παρέβη, τοῦτο καὶ σωτηρίας ἐδεῖτο μάλιστα ; ὁ δὲ τῆς σωτηρίας ἐδεῖτο, τοῦτο καὶ προσελήφθη· ὁ νοῦς ἄρα προσείληπται. Α Θεὸν πρὸς σάρκα, ὡς οὐκ ἄλλως δεθῆναι δυνάμενον, Β καὶ ἀνθρωπίνῳ εἴδει (72) τὸ πρότερον. Εἰ δὲ ἵνα Τu Τοῦτο νῦν ἀποδέδεικται, κἂν μὴ βούλωνται, γεω- μετρικαῖς, ὥς φασιν αὐτοὶ, καὶ ἀναγκαίαις ἀπο- δείξεσι. Σὺ δὲ ποιεῖς παραπλήσιον, ὥσπερ ἂν εἰ ὀφθαλμοῦ ἀνθρώπου πταίσαντος καὶ ποδός προσ- πταίσαντος, τὸν πόδα μὲν ἐθεράπευες, τὸν δὲ ὀφθαλ μὲν ἀθεράπευτον εἴας· ἡ ζωγράφου τι μή καλῶς γράψαντος, τὸ μὲν γραφὲν μετεποίεις, τὸν δὲ ζωγρά φον ὡς κατορθοῦντα παρέτρεχες. Εἰ δὲ ὑπὸ τούτων ἐξειργόμενοι τῶν λογισμῶν, καταφεύγουσιν ἐπὶ τὸ δυνατὸν εἶναι Θεῷ, καὶ χωρὶς νοῦ, σῶσαι τὸν ἄνθρω- πον, δυνατὸν δή που καὶ χωρὶς σαρκός, μόνῳ τῷ βούλεσθαι, ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα πάντα ἐνεργεῖ, καὶ ἐνήργηκεν ἀσωμάτως. Ανελε οὖν μετὰ τοῦ νοῦ καὶ τὴν σάρκα, ἵν' ᾗ σοι τέλειον τὸ τῆς ἀπονοίας. ᾿Αλλ' ἀπατῶνται ὑπὸ τοῦ γράμματος, καὶ διὰ τοῦτο τῇ σαρκὶ προστρέχουσι, τὴν συνήθειαν τῆς Γραφῆς * τεύοντος. S. GREGORII THEOLOGI time vir (tanquam sarcolatra, siquidem ego anthro- polatra sum), idcirco mentem meam contemnis, ut Deum cum carne devincias perinde atque aliter astringi nequeat, ob idque intermedium parietem tollis s. Mea autem ratio, hoc est, hominis minime sa- pientis et eruditi, quænam est? Mens menti, ut pro- pinquiori et conjunctiori, jungitur, ac per eam carni, inter divinitatem et carnis molem, intervenientem. Porro autem, quam humanitatis assumptæ, vel, ut ipsi loquuntur, incarnationis, causam afferant, videamus. Siquidem ut Deus alioqui incomprehen- sibilis, comprehendatur, ac sub carne, quasi velo quodam, cum hominibus versetur, scita sane hæc ipsis larva est, et hypocrisis fabula: ut interim non dicam alio quoque modo fieri potuisse, ut nobiscum versaretur, quemadmodum prius in ignis rubo ", et forma humana *. Si autem ut simili per simile sanctificato peccati damnationem solvat, profecto quemadmodum carne propter carnem dannatam, et anima propter animam opus habuit, ita etiam mente propter mentem, utpote quæ in Adamo non solum peccaverit, sed et prima affecta fuerit, quemadmodum medici in morbis loquuntur. Quod enim manlatum accepit, hoc mandato quoque mi- nime paruit quod autem minime paruit, hoc etiam eo audaciæ progressum est, ut illud violaret; quod autem violavit, hoc in primis quoque salute indigebat; quod autem salute indigebat, hoc etiam assumptum est; ita fit, ut mens assumpta sit. Hoc nunc, velint nolint, demonstratum est, C geometricis, ut ipsi aiunt, ac necessariis demon- strationibus. vero perinde facis, ac si, læso hominis oculo, ac pede insuper ofenso, pedi qui- dem medicinam adhiberes, oculum autem incura- tum relinqueres aut, cum pictor aliquid minus recle pinxisset, picturam quidem immutares, pi- clorem autem, velut munere suo recte functum, præterires. Quod si, his rationibus prohibiti eo confugiunt, ut Deum, renota etiam mente, honini salutem afferre posse dicant, utique potuit etiam, remota carne per solam voluntatem, quemadmo- Jum alia quoque omnia citra corporis operam ope- ratus est, et operatur. Quare cum mente carnem quoque tolle, ut plena et perfecta tibi sit temeritas. Sed scilicet a littera decipiuntur, proptereaque ad D Eplies. ", 14. * Exod. III, 2. ss Gen. xvi, sqq. itaque modo Gregorius Apollinarii sequaces sar- colatras vocat, quod carnem solam ab eo assum- ptam fuisse contenderent. Superius enim probavit eos qui mentem tollunt, animam quoque prorsus tollere, utpote in qua nihil sit mente præstantius. Vertit Combef. : Quæ media intercedat inter deitatem et carnis molem. videlicet dum sui præsentiam patriarchis exhibuit, Christum ab initio inter homines fuisse conversatum existimarunt Patrum nonnulli. Congressus est, in- quit Tertullianus, cum patriarchis et prophetis... ediscens jam inde a primordio, jam inde hominem quod nus, erat futurus in_fine. Asserunt quidam, ait Augusti- lib. xvi De civ. Dei, cap. 29, Dominum Chri- stum, etiam ante indumentum carnis, fuise visibi lem. Est quidem divinæ potestatis et invisibilis, in- corporalis, incommutabilisque naturæ, sine ulla sui mulatione etiam mortalibus aspectibus apparere, non per id quod est, sed per aliquid quod sibi subditum est. Quid autem illi subditum non est? Verum huic sententiae S. Doctor favere non videtur. Addit enim : Multo est credibilius quod et Abraham in tribus, et Lot in duobus viris Dominum agnoscebant, cui per singularem numerum loquebantur, etiam cum eos ho- mines esse arbitrarentur. (71) Μεσιτεύοντος. Montac. et Morel. ὡς μεσι (72) Ἐν ἀνθρωπίνῳ εἴδει. In humana specie,

ἀγνοοῦντες. Ἡμεῖς αὐτοὺς καὶ τοῦτο διδάξομεν. Ὅτι μὲν γὰρ πανταχοῦ τῆς Γραφῆς ἄνθρωπος καὶ Υἱὸς ἀνθρώπου προσαγορεύεται, τί δεῖ πρὸς εἰδότας καὶ λέγειν ; Εἰ δὲ διισχυρίζονται τῷ (73), Ο Λόγος σάρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν, καὶ διὰ τοῦτο περιξέουσι τοῦ ἀνθρώπου τὸ κάλλιστον, ὥσπερ οἱ σκυτεῖς τὰ παχύτερα τῶν δερμάτων (74), ἵνα Θεὸν σαρκὶ συγκολλήσωσιν, ὥρα λέγειν αὐτοὺς καὶ σαρ- κῶν μόνων (75) τὸν Θεὸν εἶναι Θεὸν, ἀλλ' οὐχὶ καὶ ψυχῶν, διὰ τὸ γεγράφθαι, Καθὼς ἔδωκας αὐτῷ ἐξουσίαν πάσης σαρκὸς, καὶ, Πρὸς σὲ πᾶσα σὰρξ ἤξει, καὶ Εὐλογείτω πᾶσα σὰρξ τὸ ὄνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ, τοῦτ' ἔστι πᾶς ἄνθρωπος· ἢ πάλιν ἀσωμάτους, καὶ ἀοράτους καταβεβηκέναι τους πατέ- ρας ἡμῶν εἰς Αἴγυπτον, καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ Ἰωσὴφ δεδέσθαι μόνην ὑπὸ τοῦ Φαραώ (76), διὰ τὸ γεγρά- φθαι, Εν ἑβδομήκοντα πέντε ψυχαῖς κατέβησαν εἰς Αἴγυπτον, καὶ, Σίδηρον διῆλθεν ἡ ψυχὴ αὐ τοῦ (77), πράγμα δεθῆναι μὴ δυνάμενον. Αγνοοῦσι γὰρ οἱ ταῦτα λέγοντες, ὅτι συνεκδοχικῶς τὰ τοιαῦτα ὀνομάζεται, ἀπὸ μέρους τοῦ παντὸς δηλουμένου • ὥσπερ καὶ, Νεοσσοὶ τῶν κοράκων ἐπικαλοῦνται τὸν Θεὸν, ἵν᾽ ἡ πτηνή δηλωθῇ φύσις, καὶ Πλειάς καὶ Εσπερος καὶ ᾿Αρκτουρος μνημονεύονται ἀντὶ πάντων ἀστέρων, καὶ τῆς περὶ τούτους οίκονο- μίας. οι, Καὶ ἅμα οὐκ ἄλλως οἷόν τε ἦν τὴν τοῦ Θεοῦ δη- λωθῆναι περὶ ἡμᾶς ἀγάπην, ἢ ἐκ τοῦ μνημονευθή και την σάρκα, καὶ ὅτι (78) δι' ἡμᾶς κατέβη καὶ μέχρι τοῦ χείρονος. Σάρκα γὰρ εἶναι ψυχῆς εὐτε λέστερον, πᾶς τῶν εὖ φρονούντων ὁμολογήσει (79). Τὸ οὖν, Ο Λόγος σὰρξ ἐγένετο, ἴσον δοκεῖ μοι δύο νασθαι τῷ καὶ ἁμαρτίαν αὐτὸν γεγονέναι λέγεσθαι καὶ κατάραν· οὐκ εἰς ταῦτα τοῦ Κυρίου μεταποιη - θέντος, πῶς γάρ; ἀλλ' ὡς διὰ τοῦ ταῦτα δέξασθαι τὰς ἀνομίας ἡμῶν ἀναλαβόντος, καὶ τὰς νόσους βα- στάσαντος. Ταῦτα μὲν οὖν ἱκανῶς ἐν τῷ παρόντι διὰ τὸ σαφὲς καὶ τοῖς πολλοῖς εὔληπτον. Οὐ γὰρ λο γογραφεῖν, ἀλλ' ἐπισχεῖν τὴν ἀπάτην βουλόμενοι, ταῦτα γράφομεν, τὸν δὲ τελεώτερον περὶ τούτων λόγον, εἰ δοκεῖ, καὶ διὰ μακροτέρων ἀποδώσομεν. Ο δὲ τούτων ἐστὶ βαρύτερον, οὐδ᾽ αὐτὸ τοῦτο πα- σε σε ζονται τό. σαρχῶν μόνων εἶναι Θεὸν τὸν Θεόν. β, σαρχῶν μόνων τὸν Θεὸν εἶναι, ἀλλ' οὐχί, ὑπὸ τοῦ Πετρεφή, σε σε καί πᾶς ἂν τῶν εὖ φρονούντων ὁμολογήσεις. EPISTOLA CI. A carnem accurrunt, Scripturæ consuetudinem igno- rantes : uos hoc quoque eos docebinus. Nam quod Christus passim in Scriptura, homo, el Filius hominis appelletur, quid apud eos comme- Quod si buic loco innituntur, Verbum caro fa- clum est, et habitavit in nobis ", ob idque, ut su- tores quæ in pellibus crassiora sunt, ita ipsi, quod in homine præstantissimum est, abradunt, ut Deum cum carne conglutinent : tempus est ut ipsi di- cant, carnium quoque duntaxat Deum esse Deum, non autem etiam animarum, quoniam scriptum est, Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis ** et, Ad te omnis caro veniet ; et, Benedicat omnis morare attinet, quibus hoc cognitum est et exploratum? B caro nomini sancto ejus "; hoc est, omnis homo: C aut rursum patres nostros incorporeos et invisibiles in Ægyptum descendisse, solaique Josephi animam a Pharaone in vincula conjectam fuisse, quoniam scriptum est : In septuaginta quinque animabus descenderunt in Ægyptum "; et, Ferrum pertransiit anima ejus res profecto ejusmodi, quæ nullis vinculis astringi queat. Ignorant enim, qui hæc dicunt, res hasce per synecdochen enuntiari, toto nempe per partem indicato; ut cum ait Scriptura, Et pulli corvorum Deum invocant ", ut avium na- tura designetur, et Pleias et Vesperus et Arcturus memorantur ³, pro eo, ac si diceret omnia sidera, Deique circa ea providentiam. Huc accedit, quod non aliter Dei erga nos amor testatus esse poterat, quam ex eo quod caro in memoria fuerit, et quia nostri causa ipse etiam usque ad deteriorem partem sese demisit. Carnem enim anima viliorem esse nemo sanæ mentis inficia- bitur. Itaque hic locus, Verbum caro factum est ", eamdem vim et significationem mihi babere vide tur cum eo, quod peccatum quoque ipsum et male- dictum factus esse dicitur ; non quod Dominus in hæc immutatus sit; qui enim id fieri posset? sed quia per id quod hæc suscepit, iniquitates nostras sustulit, et morbos portavit. Atque hæc quidem in praesentia propter perspicuitatem, et quia vel a rudioribus facile percipi queant, nobis dixisse sufficiat. Non enim ut libros condamus, sed ut errorem et fraudem comprimamus, hæc scribimus, pleniorem et perfectiorem de iis rebus disputa- tionem alias, si videbitur, edituri. D Quod autem his gravius est, ne hoc quidem sr Joan. xvii, 2. Psal. Lxiv, 3. Psal. CXLVI, 9. **Job xxxvi, 31, 32. Joan. 1, 14. 18. CIT, crassiores pelles: sic enim perit similitudo. Colb. 3, Colb. etc. hoc est, Putiphare, quam lectio- Dem confirmat Genes. xxxix, 20, ubi non a Pha- raone, sed a Putiphare traditus dicitur Joseph in carcerem. Psal. CXLIV, 21. Acl. VII, 14. Psal. Joan. 1, 14. Cor. v. 21. Gal. 1, 13. pertransiit anima ejus; et sic Septuaginta inter- pretes, quam versionem requirit historiæ veritas. Nullibi enim legimus Joseph percussum gladio, at in vincula conjectum. Vulgatam secutus est Bill., reddiditque ferrum pertransiit animam eius, quod Græco minime respondet, et a mente Gregorii prorsus est alienum. Morel. In edit. deest. Combef. (73) Διισχυρίζονται τῷ. Colb. 5, 9, a, διισχυρί (74) Τὰ παχύτερα τῶν δερμάτων. Perperam Bill. (75) Σαρκών μόνων. Colb. a, σαρκῶν μόνον. (76) Ὑπὸ τοῦ Φαραώ. Montas., Morel. et Combef. (77) Σίδηρον διῆλθεν ἡ ψυχὴ αὐτοῦ. Ferrum (78) Καὶ ὅτι. Ita Colb. 2, 6, 9, a, Montac. et (79) ῾Ομολογήσει. Colb. 3, a, Montac., Morel. et

ἀγνοοῦντες. Ἡμεῖς αὐτοὺς καὶ τοῦτο διδάξομεν. Ὅτι μὲν γὰρ πανταχοῦ τῆς Γραφῆς ἄνθρωπος καὶ Υἱὸς ἀνθρώπου προσαγορεύεται, τί δεῖ πρὸς εἰδότας καὶ λέγειν ; Εἰ δὲ διισχυρίζονται τῷ (73), Ο Λόγος σάρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν, καὶ διὰ τοῦτο περιξέουσι τοῦ ἀνθρώπου τὸ κάλλιστον, ὥσπερ οἱ σκυτεῖς τὰ παχύτερα τῶν δερμάτων (74), ἵνα Θεὸν σαρκὶ συγκολλήσωσιν, ὥρα λέγειν αὐτοὺς καὶ σαρ- κῶν μόνων (75) τὸν Θεὸν εἶναι Θεὸν, ἀλλ' οὐχὶ καὶ ψυχῶν, διὰ τὸ γεγράφθαι, Καθὼς ἔδωκας αὐτῷ ἐξουσίαν πάσης σαρκὸς, καὶ, Πρὸς σὲ πᾶσα σὰρξ ἤξει, καὶ Εὐλογείτω πᾶσα σὰρξ τὸ ὄνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ, τοῦτ' ἔστι πᾶς ἄνθρωπος· ἢ πάλιν ἀσωμάτους, καὶ ἀοράτους καταβεβηκέναι τους πατέ- ρας ἡμῶν εἰς Αἴγυπτον, καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ Ἰωσὴφ δεδέσθαι μόνην ὑπὸ τοῦ Φαραώ (76), διὰ τὸ γεγρά- φθαι, Εν ἑβδομήκοντα πέντε ψυχαῖς κατέβησαν εἰς Αἴγυπτον, καὶ, Σίδηρον διῆλθεν ἡ ψυχὴ αὐ τοῦ (77), πράγμα δεθῆναι μὴ δυνάμενον. Αγνοοῦσι γὰρ οἱ ταῦτα λέγοντες, ὅτι συνεκδοχικῶς τὰ τοιαῦτα ὀνομάζεται, ἀπὸ μέρους τοῦ παντὸς δηλουμένου • ὥσπερ καὶ, Νεοσσοὶ τῶν κοράκων ἐπικαλοῦνται τὸν Θεὸν, ἵν᾽ ἡ πτηνή δηλωθῇ φύσις, καὶ Πλειάς καὶ Εσπερος καὶ ᾿Αρκτουρος μνημονεύονται ἀντὶ πάντων ἀστέρων, καὶ τῆς περὶ τούτους οίκονο- μίας. οι, Καὶ ἅμα οὐκ ἄλλως οἷόν τε ἦν τὴν τοῦ Θεοῦ δη- λωθῆναι περὶ ἡμᾶς ἀγάπην, ἢ ἐκ τοῦ μνημονευθή και την σάρκα, καὶ ὅτι (78) δι' ἡμᾶς κατέβη καὶ μέχρι τοῦ χείρονος. Σάρκα γὰρ εἶναι ψυχῆς εὐτε λέστερον, πᾶς τῶν εὖ φρονούντων ὁμολογήσει (79). Τὸ οὖν, Ο Λόγος σὰρξ ἐγένετο, ἴσον δοκεῖ μοι δύο νασθαι τῷ καὶ ἁμαρτίαν αὐτὸν γεγονέναι λέγεσθαι καὶ κατάραν· οὐκ εἰς ταῦτα τοῦ Κυρίου μεταποιη - θέντος, πῶς γάρ; ἀλλ' ὡς διὰ τοῦ ταῦτα δέξασθαι τὰς ἀνομίας ἡμῶν ἀναλαβόντος, καὶ τὰς νόσους βα- στάσαντος. Ταῦτα μὲν οὖν ἱκανῶς ἐν τῷ παρόντι διὰ τὸ σαφὲς καὶ τοῖς πολλοῖς εὔληπτον. Οὐ γὰρ λο γογραφεῖν, ἀλλ' ἐπισχεῖν τὴν ἀπάτην βουλόμενοι, ταῦτα γράφομεν, τὸν δὲ τελεώτερον περὶ τούτων λόγον, εἰ δοκεῖ, καὶ διὰ μακροτέρων ἀποδώσομεν. Ο δὲ τούτων ἐστὶ βαρύτερον, οὐδ᾽ αὐτὸ τοῦτο πα- σε σε ζονται τό. σαρχῶν μόνων εἶναι Θεὸν τὸν Θεόν. β, σαρχῶν μόνων τὸν Θεὸν εἶναι, ἀλλ' οὐχί, ὑπὸ τοῦ Πετρεφή, σε σε καί πᾶς ἂν τῶν εὖ φρονούντων ὁμολογήσεις. EPISTOLA CI. A carnem accurrunt, Scripturæ consuetudinem igno- rantes : uos hoc quoque eos docebinus. Nam quod Christus passim in Scriptura, homo, el Filius hominis appelletur, quid apud eos comme- Quod si buic loco innituntur, Verbum caro fa- clum est, et habitavit in nobis ", ob idque, ut su- tores quæ in pellibus crassiora sunt, ita ipsi, quod in homine præstantissimum est, abradunt, ut Deum cum carne conglutinent : tempus est ut ipsi di- cant, carnium quoque duntaxat Deum esse Deum, non autem etiam animarum, quoniam scriptum est, Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis ** et, Ad te omnis caro veniet ; et, Benedicat omnis morare attinet, quibus hoc cognitum est et exploratum? B caro nomini sancto ejus "; hoc est, omnis homo: C aut rursum patres nostros incorporeos et invisibiles in Ægyptum descendisse, solaique Josephi animam a Pharaone in vincula conjectam fuisse, quoniam scriptum est : In septuaginta quinque animabus descenderunt in Ægyptum "; et, Ferrum pertransiit anima ejus res profecto ejusmodi, quæ nullis vinculis astringi queat. Ignorant enim, qui hæc dicunt, res hasce per synecdochen enuntiari, toto nempe per partem indicato; ut cum ait Scriptura, Et pulli corvorum Deum invocant ", ut avium na- tura designetur, et Pleias et Vesperus et Arcturus memorantur ³, pro eo, ac si diceret omnia sidera, Deique circa ea providentiam. Huc accedit, quod non aliter Dei erga nos amor testatus esse poterat, quam ex eo quod caro in memoria fuerit, et quia nostri causa ipse etiam usque ad deteriorem partem sese demisit. Carnem enim anima viliorem esse nemo sanæ mentis inficia- bitur. Itaque hic locus, Verbum caro factum est ", eamdem vim et significationem mihi babere vide tur cum eo, quod peccatum quoque ipsum et male- dictum factus esse dicitur ; non quod Dominus in hæc immutatus sit; qui enim id fieri posset? sed quia per id quod hæc suscepit, iniquitates nostras sustulit, et morbos portavit. Atque hæc quidem in praesentia propter perspicuitatem, et quia vel a rudioribus facile percipi queant, nobis dixisse sufficiat. Non enim ut libros condamus, sed ut errorem et fraudem comprimamus, hæc scribimus, pleniorem et perfectiorem de iis rebus disputa- tionem alias, si videbitur, edituri. D Quod autem his gravius est, ne hoc quidem sr Joan. xvii, 2. Psal. Lxiv, 3. Psal. CXLVI, 9. **Job xxxvi, 31, 32. Joan. 1, 14. 18. CIT, crassiores pelles: sic enim perit similitudo. Colb. 3, Colb. etc. hoc est, Putiphare, quam lectio- Dem confirmat Genes. xxxix, 20, ubi non a Pha- raone, sed a Putiphare traditus dicitur Joseph in carcerem. Psal. CXLIV, 21. Acl. VII, 14. Psal. Joan. 1, 14. Cor. v. 21. Gal. 1, 13. pertransiit anima ejus; et sic Septuaginta inter- pretes, quam versionem requirit historiæ veritas. Nullibi enim legimus Joseph percussum gladio, at in vincula conjectum. Vulgatam secutus est Bill., reddiditque ferrum pertransiit animam eius, quod Græco minime respondet, et a mente Gregorii prorsus est alienum. Morel. In edit. deest. Combef. (73) Διισχυρίζονται τῷ. Colb. 5, 9, a, διισχυρί (74) Τὰ παχύτερα τῶν δερμάτων. Perperam Bill. (75) Σαρκών μόνων. Colb. a, σαρκῶν μόνον. (76) Ὑπὸ τοῦ Φαραώ. Montas., Morel. et Combef. (77) Σίδηρον διῆλθεν ἡ ψυχὴ αὐτοῦ. Ferrum (78) Καὶ ὅτι. Ita Colb. 2, 6, 9, a, Montac. et (79) ῾Ομολογήσει. Colb. 3, a, Montac., Morel. et

ραλιπεῖν ἀναγκαῖον. "Οφελον καὶ ἀποκόψονται οἱ τῆς αὐτῆς. ἀναστατοῦντες ὑμᾶς, καὶ δεύτερον Ἰουδαϊσμὸν, καὶ δευτέραν περιτομὴν, καὶ θυσίας δευτέρας εἰσάγοντες· εἰ γὰρ τοῦτο, τί κωλύει καὶ πάλιν γεννηθῆναι Χρι- στὸν εἰς ἀθέτησιν τῶν αὐτῶν, καὶ προδοθῆναι πάλιν ὑπὸ Ἰούδα, καὶ σταυρωθῆναι, καὶ ταφῆναι, καὶ ἀνα- στῆναι, ἵνα πληρωθῇ τὰ πάντα τὰ τῆς αὐτῆς (80) ἀκολουθίας, κατὰ τὴν Ἑλληνικὴν ἀνακύκλωσιν (81), τὰ αὐτὰ περιφερούσης τῆς αὐτῆς τῶν ἄστρων κινή- σεως; τίς γὰρ ἡ ἀποκλήρωσις (82), τὸ μέν τι γε- νέσθαι τῶν τότε συμβάντων, τὸ δὲ παρεθῆναι; τοῦτο δειξάτωσαν οἱ σοφοί, καὶ τῷ πλήθει τῶν βιβλίων φι- λοτιμούμενοι. Ἐπειδὴ δὲ τῷ περὶ Τριάδος φυσιούμενοι λόγοι, και ταψεύδονται μὲν ἡμῶν, ὡς οὐχ ὑγιῶς ἐχόντων περὶ τὴν πίστιν, δελεάζουσι δὲ τοὺς πολλοὺς, ἐκεῖνο για νώσκειν ἀναγκαῖον, ὅτι Απολλινάριος μὲν τὸ τῆς θεότητος ὄνομα τῷ ἁγίῳ Πνεύματι δούς, τὴν δύνα μιν τῆς θεότητος οὐκ ἐφύλαξε. Τὸ γὰρ ἐκ μεγάλου, καὶ μείζονος, καὶ μεγίστου συνιστῶν τὴν Τριάδα, ὥσπερ ἐξ αὐγῆς, καὶ ἀκτῖνος, καὶ ἡλίου, τοῦ Πνεύ ματος, καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς (ὅπερ (83) σα- φῶς ἐν τοῖς ἐκείνου γέγραπται λόγοις), κλίμαξ ἐστὶ θεότητος, οὐκ εἰς οὐρανὸν ἄγουσα (84), ἀλλ' ἐξ οὐ ρανοῦ κατάγουσα. Ἡμεῖς δὲ Θεὸν μὲν γινώσκομεν τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα (85) ταῦτα δὲ οὐ κλήσεις ψιλάς, τεμνούσας ἀξιωμάτων ἢ δυνάμεων ἀνισότητας, ἀλλὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ὥσπερ προσηγορίαν, οὕτω καὶ θεότητος φύσιν, καὶ οὐσίαν, καὶ δύναμιν. Εἰ δέ τις ταῦτα μὲν ὀρθῶς οἴεται λέγεσθαι, εγκα λεῖ δὲ τὴν τῶν αἱρετικῶν κοινωνίαν, δειξάτω τις τοῦτο τῶν ἡμετέρων (86)· καὶ ἢ πείσομεν, ἢ ἀνα- χωρήσομεν. Πρὸ κρίσεως δὲ οὐδὲ ἄλλο τι καινοτο μεῖν ἀσφαλὲς, μὴ ὅτι πρᾶγμα τοσοῦτον, καὶ περὶ τηλικούτων. Ἡμεῖς μὲν οὖν ταῦτα καὶ διεμαρτυρά μεθα Θεὸν καὶ ἀνθρώπους, καὶ διαμαρτυρόμεθα. Καὶ οὐδὲ νῦν, εὖ ἴσθι, ταῦτ᾽ ἂν ἐγράψαμεν, εἰ μὴ τὴν Ἐκκλησίαν ἑωρῶμεν διασπωμένην, καὶ τεμνο μένην, καὶ ταῖς ἄλλαις τερατείαις, καὶ τῷ νῦν συνε δρίῳ τῆς ματαιότητος. Εἰ δέ τις ταῦτα λεγόντων ἡμῶν καὶ διαμαρτυρομένων, ἢ διὰ χρείας τινὰς (87), ἀποπλήρωσις, εἰς οὐρανὸν ἀνάγουσα, τὸ ἅγιον. ἔχθρας τινὰς, ἢ διὰ φόβον ἀνῶν (άνων ανθρώ πων), διὰ μικροψυχίας, • S. GREGORII THEOLOGI praetermittere convenit : Utinam abscindantur qui & vos conturbant 6, ac secundum Judaismum, et secundam circumcisionem, et secunda sacrificia invehunt. Si enim verum est quod asserunt, quid vetat quin Christus quoque ad eadem hæc abro- ganda rursus nascatur, et rursus a Juda prodatur, et in crucem tollatur, et sepulturæ mandetur, et resurgat, ut omnia, quæ ejusdem seriei sunt, impleantur, codem stellarum motu, juxta Græ- corum circuitum, cadem circumferente ? Quæ enim hæc fatalis sors fuerit, ut ex iis, quæ tum contigerunt, aliud partim fiat, aliud partim omit- tatur? Hoc sapientes viri ostendant, et librorum multitudine gloriantes. • Quoniam autem ob librum illum de Trinitate ani- mis inflati, falso nos, ut in fide minime sanos, accusant, ac plerosque velut esca quadam alliciunt, illud scire necesse est, Apollinarium, quamvis dei- tatis nomen Spiritui sancto dederit, vim tamen dei- tatis minime custodiisse. Siquidem ex magno, et majori, et maximo, hoc est, ex Spiritu sancto, et Filio, et Patre, tanquam ex splendcre, et radio, et sole, Trinitatein constituere (quod quidem in . illius libris aperte scriptum est), deitatis scala est, non in cœlum subvehens, sed e cœlo dejiciens. At nos Deum quidem Patrem et Filium et Spiritum sanctum agnoscimus: hæc autem non nuda no- mina, dispares dignitates aut potentias secantia, sed unam eamdemque, ut appellationem, ita di- vinitatis naturam, et essentiam, ac potentiam. Quod si quis hæc quidem a nobis recte dici arbi- tretur, verum hæreticorum communionem objiciat, hoc nostrum esse quispiam ostendat; et tunc vel persuadebimus, vel secedemus. Ante judicium au- tem, nec aliud quidquam novi moliri tutum est, nedum rem tantam, et de rebus tantis. Nos quidem ista, et apud Deum et apud homines, contestati sumus, et contestamur. Ac ne nunc quidem, cre- das mihi velim, hæc scripsissemus, nisi Ecclesiam lacerari atque discindi videremus, tum per alias præstigias, tum per præsens vanitatis con- cilium. Quod si quis nobis hæc dicentibus et ** Gal. v, 13. orbem ab eisdem abeundi, ait Bill., et ad eam- dem rem revertendi confutat Augustinus, lib. x, cap. 31, De civil., quæ opinio Platonicorum fuit, qui circuitus temporum induxerunt, quibus eademi semper fuisse renovata atque repetita in rerum natura, atque ita deinceps fore sine cessatione asseverarent, ut idem August. docet, lib. XII cap. 13. Cur autem hunc orbem necessarium pu- tarent Platonici, exponit Vives, lib. x, cap. 31, me videlicet cum certus esset animarum numerus a Deo, cum mundum hunc architectaretur, creatus, deessent qui terram incolerent homines, mundo æterno et hominibus morti subditis. Revolutionem hane videtur attingere Tullius in Somnio Sci- pionis. B C Montac., Morel. et Combef., cujus interpretationem D sequimur. In edit. vertitque Bill. : Quæ enim hæc attributio fuerit, ut ex iis quæ tum contigerunt aliud factum, aliud omissum sit ? Combef. non in calum sur- sum vehens. Ostendat quispiam id ad nos spectare. Bill.: Hoc nostrorum quispiam ostendat. pro aut propter quasdam inimicitias aut propter insipientium metum. Paulo post, reddit Bill. propter simultales. (80) Τὰ πάντα τὰ τῆς αὐτῆς. Μorel. τὰ πάντα (81) Κατὰ τὴν Ἑλληνικὴν ἀνακύκλωσιν.IIunc (82) Τίς γὰρ ἡ ἀποκλήρωσις. Ita codd. omnes, (85) υπερ. Ita codd. nostri. In edit. ώσπερ. (84) Εἰς οὐρανὸν ἄγουσα. Montac., Morel. et (85) Τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Colb. 5, καὶ τὸ Πνεῦμα (86) Δειξάτω τις τοῦτο τῶν ἡμετέρων. Comb.: (87) Η διά χρείας τινάς, etc. Colb. 3, ἢ διὰ

ραλιπεῖν ἀναγκαῖον. "Οφελον καὶ ἀποκόψονται οἱ τῆς αὐτῆς. ἀναστατοῦντες ὑμᾶς, καὶ δεύτερον Ἰουδαϊσμὸν, καὶ δευτέραν περιτομὴν, καὶ θυσίας δευτέρας εἰσάγοντες· εἰ γὰρ τοῦτο, τί κωλύει καὶ πάλιν γεννηθῆναι Χρι- στὸν εἰς ἀθέτησιν τῶν αὐτῶν, καὶ προδοθῆναι πάλιν ὑπὸ Ἰούδα, καὶ σταυρωθῆναι, καὶ ταφῆναι, καὶ ἀνα- στῆναι, ἵνα πληρωθῇ τὰ πάντα τὰ τῆς αὐτῆς (80) ἀκολουθίας, κατὰ τὴν Ἑλληνικὴν ἀνακύκλωσιν (81), τὰ αὐτὰ περιφερούσης τῆς αὐτῆς τῶν ἄστρων κινή- σεως; τίς γὰρ ἡ ἀποκλήρωσις (82), τὸ μέν τι γε- νέσθαι τῶν τότε συμβάντων, τὸ δὲ παρεθῆναι; τοῦτο δειξάτωσαν οἱ σοφοί, καὶ τῷ πλήθει τῶν βιβλίων φι- λοτιμούμενοι. Ἐπειδὴ δὲ τῷ περὶ Τριάδος φυσιούμενοι λόγοι, και ταψεύδονται μὲν ἡμῶν, ὡς οὐχ ὑγιῶς ἐχόντων περὶ τὴν πίστιν, δελεάζουσι δὲ τοὺς πολλοὺς, ἐκεῖνο για νώσκειν ἀναγκαῖον, ὅτι Απολλινάριος μὲν τὸ τῆς θεότητος ὄνομα τῷ ἁγίῳ Πνεύματι δούς, τὴν δύνα μιν τῆς θεότητος οὐκ ἐφύλαξε. Τὸ γὰρ ἐκ μεγάλου, καὶ μείζονος, καὶ μεγίστου συνιστῶν τὴν Τριάδα, ὥσπερ ἐξ αὐγῆς, καὶ ἀκτῖνος, καὶ ἡλίου, τοῦ Πνεύ ματος, καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς (ὅπερ (83) σα- φῶς ἐν τοῖς ἐκείνου γέγραπται λόγοις), κλίμαξ ἐστὶ θεότητος, οὐκ εἰς οὐρανὸν ἄγουσα (84), ἀλλ' ἐξ οὐ ρανοῦ κατάγουσα. Ἡμεῖς δὲ Θεὸν μὲν γινώσκομεν τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα (85) ταῦτα δὲ οὐ κλήσεις ψιλάς, τεμνούσας ἀξιωμάτων ἢ δυνάμεων ἀνισότητας, ἀλλὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ὥσπερ προσηγορίαν, οὕτω καὶ θεότητος φύσιν, καὶ οὐσίαν, καὶ δύναμιν. Εἰ δέ τις ταῦτα μὲν ὀρθῶς οἴεται λέγεσθαι, εγκα λεῖ δὲ τὴν τῶν αἱρετικῶν κοινωνίαν, δειξάτω τις τοῦτο τῶν ἡμετέρων (86)· καὶ ἢ πείσομεν, ἢ ἀνα- χωρήσομεν. Πρὸ κρίσεως δὲ οὐδὲ ἄλλο τι καινοτο μεῖν ἀσφαλὲς, μὴ ὅτι πρᾶγμα τοσοῦτον, καὶ περὶ τηλικούτων. Ἡμεῖς μὲν οὖν ταῦτα καὶ διεμαρτυρά μεθα Θεὸν καὶ ἀνθρώπους, καὶ διαμαρτυρόμεθα. Καὶ οὐδὲ νῦν, εὖ ἴσθι, ταῦτ᾽ ἂν ἐγράψαμεν, εἰ μὴ τὴν Ἐκκλησίαν ἑωρῶμεν διασπωμένην, καὶ τεμνο μένην, καὶ ταῖς ἄλλαις τερατείαις, καὶ τῷ νῦν συνε δρίῳ τῆς ματαιότητος. Εἰ δέ τις ταῦτα λεγόντων ἡμῶν καὶ διαμαρτυρομένων, ἢ διὰ χρείας τινὰς (87), ἀποπλήρωσις, εἰς οὐρανὸν ἀνάγουσα, τὸ ἅγιον. ἔχθρας τινὰς, ἢ διὰ φόβον ἀνῶν (άνων ανθρώ πων), διὰ μικροψυχίας, • S. GREGORII THEOLOGI praetermittere convenit : Utinam abscindantur qui & vos conturbant 6, ac secundum Judaismum, et secundam circumcisionem, et secunda sacrificia invehunt. Si enim verum est quod asserunt, quid vetat quin Christus quoque ad eadem hæc abro- ganda rursus nascatur, et rursus a Juda prodatur, et in crucem tollatur, et sepulturæ mandetur, et resurgat, ut omnia, quæ ejusdem seriei sunt, impleantur, codem stellarum motu, juxta Græ- corum circuitum, cadem circumferente ? Quæ enim hæc fatalis sors fuerit, ut ex iis, quæ tum contigerunt, aliud partim fiat, aliud partim omit- tatur? Hoc sapientes viri ostendant, et librorum multitudine gloriantes. • Quoniam autem ob librum illum de Trinitate ani- mis inflati, falso nos, ut in fide minime sanos, accusant, ac plerosque velut esca quadam alliciunt, illud scire necesse est, Apollinarium, quamvis dei- tatis nomen Spiritui sancto dederit, vim tamen dei- tatis minime custodiisse. Siquidem ex magno, et majori, et maximo, hoc est, ex Spiritu sancto, et Filio, et Patre, tanquam ex splendcre, et radio, et sole, Trinitatein constituere (quod quidem in . illius libris aperte scriptum est), deitatis scala est, non in cœlum subvehens, sed e cœlo dejiciens. At nos Deum quidem Patrem et Filium et Spiritum sanctum agnoscimus: hæc autem non nuda no- mina, dispares dignitates aut potentias secantia, sed unam eamdemque, ut appellationem, ita di- vinitatis naturam, et essentiam, ac potentiam. Quod si quis hæc quidem a nobis recte dici arbi- tretur, verum hæreticorum communionem objiciat, hoc nostrum esse quispiam ostendat; et tunc vel persuadebimus, vel secedemus. Ante judicium au- tem, nec aliud quidquam novi moliri tutum est, nedum rem tantam, et de rebus tantis. Nos quidem ista, et apud Deum et apud homines, contestati sumus, et contestamur. Ac ne nunc quidem, cre- das mihi velim, hæc scripsissemus, nisi Ecclesiam lacerari atque discindi videremus, tum per alias præstigias, tum per præsens vanitatis con- cilium. Quod si quis nobis hæc dicentibus et ** Gal. v, 13. orbem ab eisdem abeundi, ait Bill., et ad eam- dem rem revertendi confutat Augustinus, lib. x, cap. 31, De civil., quæ opinio Platonicorum fuit, qui circuitus temporum induxerunt, quibus eademi semper fuisse renovata atque repetita in rerum natura, atque ita deinceps fore sine cessatione asseverarent, ut idem August. docet, lib. XII cap. 13. Cur autem hunc orbem necessarium pu- tarent Platonici, exponit Vives, lib. x, cap. 31, me videlicet cum certus esset animarum numerus a Deo, cum mundum hunc architectaretur, creatus, deessent qui terram incolerent homines, mundo æterno et hominibus morti subditis. Revolutionem hane videtur attingere Tullius in Somnio Sci- pionis. B C Montac., Morel. et Combef., cujus interpretationem D sequimur. In edit. vertitque Bill. : Quæ enim hæc attributio fuerit, ut ex iis quæ tum contigerunt aliud factum, aliud omissum sit ? Combef. non in calum sur- sum vehens. Ostendat quispiam id ad nos spectare. Bill.: Hoc nostrorum quispiam ostendat. pro aut propter quasdam inimicitias aut propter insipientium metum. Paulo post, reddit Bill. propter simultales. (80) Τὰ πάντα τὰ τῆς αὐτῆς. Μorel. τὰ πάντα (81) Κατὰ τὴν Ἑλληνικὴν ἀνακύκλωσιν.IIunc (82) Τίς γὰρ ἡ ἀποκλήρωσις. Ita codd. omnes, (85) υπερ. Ita codd. nostri. In edit. ώσπερ. (84) Εἰς οὐρανὸν ἄγουσα. Montac., Morel. et (85) Τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Colb. 5, καὶ τὸ Πνεῦμα (86) Δειξάτω τις τοῦτο τῶν ἡμετέρων. Comb.: (87) Η διά χρείας τινάς, etc. Colb. 3, ἢ διὰ

ἢ διὰ φόβον ἀνθρώπινον, ἢ διὰ μικροψυχίας τόπους, Λ ἢ διὰ τὸ ἀποίμαντον τέως καὶ ἀκυβέρνητον, ἢ διὰ τὸ ξενοχαρές, καὶ πρὸς τὰς καινοτομίας ἕτοιμον, δια- πτύει μὲν ἡμᾶς, ὡς οὐδενὸς λόγου αξίους, προστρέ- χει δὲ τοῖς τοιούτοις, καὶ διαιρεῖ τὸ καλὸν σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, αὐτὸς βαστάσει τὸ κρῖμα, ὅστις ἐὰν ᾖ, καὶ ὑφέξει τῷ Θεῷ λόγον ἐν ἡμέρα κρίσεως. Εἰ δὲ οἱ μακροὶ λόγοι, καὶ νέα ψαλτήρια, καὶ ἀντίφθογγα τῷ Δαβίδ (88), καὶ ἡ τῶν μέτρων χάρις, ἡ τρίτη διαθήκη νομίζεται, καὶ ἡμεῖς ψαλμολογήσομεν, καὶ πολλὰ γράψομεν καὶ μετρήσομεν. Ἐπειδὴ δοκοῦμεν καὶ ἡμεῖς Πνεῦμα Θεοῦ ἔχειν· εἴπερ Πνεύματος χάρις τοῦτό ἐστιν, ἀλλὰ μὴ ἀνθρωπίνη καινοτο μία (89). Ταῦτά σε βούλομαι διαμαρτύρασθαι τοὺς πολλούς (90), ἵνα μὴ βάρος ἔχωμεν, ὡς τοιοῦτο και κὸν παρορώντες, καὶ παρὰ τὴν ἡμετέραν ῥᾳθυμίαν, Β πονηροῦ δόγματος νομὴν καὶ ἰσχὺν λαμβάνοντος. ΡΒ'. ΚΑΤΑ ΑΠΟΛΛΙΝΑΡΙΟΥ ΠΡΟΣ ΚΛΗΔΟ ΕΠΙΣΤΟΛΗ Β' (91). Ἐπειδὴ πολλοὶ, προσελθόντες (93) τῇ σῇ εὐλα βεία, πληροφορίαν ζητοῦσι περὶ πίστεως, καὶ διὰ τοῦτο ἀπῄτησας ἡμᾶς ἀγαπητικῶς σύντομον ὅρον τινὰ καὶ κανόνα τοῦ ἡμετέρου φρονήματος, διὰ τοῦτο ἐγράψαμεν τῇ σῇ εὐλαβεία (3 καὶ πρὸ τῶν γραμ μάτων ἐγνώριζες), ὅτι ἡμεῖς τῆς κατὰ Νίκαιαν πίσ στεως, τῆς τῶν ἁγίων Πατέρων τῶν ἐκεῖ (95) συν ελθόντων ἐπὶ καθαιρέσει τῆς ᾿Αρειανῆς (94) αἱρε σεως, οὐδὲν οὔτε προετιμήσαμεν πώποτε, οὔτε προ τιμᾷν δυνάμεθα, ἀλλ' ἐκείνης ἐσμεν τῆς πίστεως σὺν Θεῷ καὶ ἐσόμεθα (95), προσδιαρθροῦντες τὸ ἐλλιπῶς εἰρημένον ἐκείνοις περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος (διὰ τὸ μηδὲ κεκινήσθαι τηνικαῦτα τοῦτο τὸ ζήτημα), ὅτι μιας θεότητος εἰδέναι χρὴ τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, Θεὸν καὶ τὸ Πνεῦμα γινώσκοντας (96). Τοὺς οὖν οὕτω φρονοῦν- Αντιφθογγα τῷ Δαβίδ. καὶ μὴ ἀνῆ (ἀνῇ ἀνθρωπίνη) καινοτομία, αε δόνιον. πρὸς Κληδό γιον πρεσβύτερον ἐπιστολὴ β'. πρὸς Κληδόνιον πρεσβύτερον λόγος δεύτερος. πρὸς Κληδόνιον λόγος α'. προσίοντες. Αρειανικής. καὶ ἐσόμεθα σὺν Θεῷ, Πνεῦμα τὸ ἅγιον γινώσκοντας. EPISTOLA CII. contestantibus, aut propter quædam commoda aut propter humanum metum, aut propter ab- surdas quasdam pusillanimitates, aut propter pastoris et gubernatoris inopiam, aut quia perc grinis et inusitatis rebus gaudet, atque ad res novas moliendas promptus et paratus est, nos qui- dem ut nullius pretii homines aspernatur, ad istos autem accurrit, ac pulchrum Ecclesiæ corpus di- vidit, ipse judicium portabit, quisquis tandem fuerit “, atque apud Deum in judicii die causam dicet. Quod si prolixi libri, et nova Psalteria, Da- vidique contrarium sonum edentia, et carminum lepos, pro tertio quodam testamento habentur : nos quoque psalmos condemus, et multa conscribemus, ac versibus complectemur; quandoquidem ipsi quo- que Spiritum Dei nos habere existimamus : si tamen Spiritus gratia hoc est, ac non potius humana nova- tio. Hæc te apud multitudinem attestari volumus, ut ne pondus habeamus, tanquam hujusmodi malum dissimulantes, ac per socordiam nostram committentes ut pravum dogma latius serpat, ac robur capiat. NION CII. AD CLEDONIUM CONTRA APOLLI- NARIUM EPISTOLA II. Mittit Cledonio Gregorius regulam fidei canonemque ad quem pravas hæreticorum doctrinas exigerent Catholici versutias et sophismata Apollinaristarum aperit et dissolvit. Gal. V, 10. C . (88) Combef. : Ex ad- D verso Davidi respondentia, eique contraria. Illud erat Apollinarii studium, ut heroica paraphrasi psalmos Davidicos suis cantandos traderet, eaque arte illo- rum sibi conciliaret animos. Quin vel inscitia vel pravitate mentis textum ausus corrumpere, suos facilius disseminabat errores. Idem, quemadmodum narrat Socrates in Hist. trip., lib. iii, cap. 16, libros Mosaicos carmine vertit, et quæ in Veteri sunt Testamento historica forma conscripta partim dactylo metro construxit, partim ad formain tra- gœdiæ dramatice elaboravit. Vide Niceph., lib. xi, cap. 12. Ab eo cum videret Gregorius multos sua- vitate carminis illectos in errorein pertrahi, ut huic malo medicinam afferret, animum ad componendos versus tradidit, multaque in extrema senectute car- mina scripsit. Quoniam multi, ad pietatem tuam adeuntes, certam de fide doctrinam quærunt, ob idque a no- bis brevem quamdam sententiæ nostræ regulam et canonem amico animo exegisti, idcirco pietati tuæ scripsimus (quod ante litteras quoque nostras compertum habebas), nimirum nos fidei Nicænæ, quæ a sanctis Patribus, qui illic ad evertendam Arianam hæresim convenerunt, edita est, nec quidquam unquam prætulisse, nec præferre posse; verum ejus fidei, Dei munere, nos esse, ac fore : illud insuper explicantes, quod ab illis minus plene de Spiritu sancto dictum est (propterea quod hæc quæstio nondum excitata et agitata fuerat), nempe unam eamdemque Patris, et Filii, et Spiri- tus sancti divinitatem agnoscendam esse, Deum quoque videlicet Spiritum profitendo. Eos igitur, a, pro non polius insipiens novatio. Colb. 6, 9, et cod. Reg. B, Morel. Colb. 3, et Combef. ac Combef. sicque Bil. interpres, Deo- que adjuvante fore. , (89) Ἀλλὰ μὴ ἀνθρωπίνη καινοτομία. Colb. 5, (90) Τοὺς πολλούς. Cod. Reg. Β, τοῖς πολλοῖς. (91) Alias LI. Scripta anno 382.. Πρὸς Κλη (42) Προσελθόντες. Colb. 3, a, Montac., More!. (93) Τῶν ἐκεῖ. Montac. et Morel. τῶν ἐκεῖσε. (94) Τῆς Ἀρειανῆς. Montac. et Morel. τῆς (95) Σὺν Θεῷ, καὶ ἐσόμεθα. Montac. et Morel. (96) Τὸ Πνεῦμα γινώσκοντας. Colb. 5, a τὸ

ἢ διὰ φόβον ἀνθρώπινον, ἢ διὰ μικροψυχίας τόπους, Λ ἢ διὰ τὸ ἀποίμαντον τέως καὶ ἀκυβέρνητον, ἢ διὰ τὸ ξενοχαρές, καὶ πρὸς τὰς καινοτομίας ἕτοιμον, δια- πτύει μὲν ἡμᾶς, ὡς οὐδενὸς λόγου αξίους, προστρέ- χει δὲ τοῖς τοιούτοις, καὶ διαιρεῖ τὸ καλὸν σῶμα τῆς Ἐκκλησίας, αὐτὸς βαστάσει τὸ κρῖμα, ὅστις ἐὰν ᾖ, καὶ ὑφέξει τῷ Θεῷ λόγον ἐν ἡμέρα κρίσεως. Εἰ δὲ οἱ μακροὶ λόγοι, καὶ νέα ψαλτήρια, καὶ ἀντίφθογγα τῷ Δαβίδ (88), καὶ ἡ τῶν μέτρων χάρις, ἡ τρίτη διαθήκη νομίζεται, καὶ ἡμεῖς ψαλμολογήσομεν, καὶ πολλὰ γράψομεν καὶ μετρήσομεν. Ἐπειδὴ δοκοῦμεν καὶ ἡμεῖς Πνεῦμα Θεοῦ ἔχειν· εἴπερ Πνεύματος χάρις τοῦτό ἐστιν, ἀλλὰ μὴ ἀνθρωπίνη καινοτο μία (89). Ταῦτά σε βούλομαι διαμαρτύρασθαι τοὺς πολλούς (90), ἵνα μὴ βάρος ἔχωμεν, ὡς τοιοῦτο και κὸν παρορώντες, καὶ παρὰ τὴν ἡμετέραν ῥᾳθυμίαν, Β πονηροῦ δόγματος νομὴν καὶ ἰσχὺν λαμβάνοντος. ΡΒ'. ΚΑΤΑ ΑΠΟΛΛΙΝΑΡΙΟΥ ΠΡΟΣ ΚΛΗΔΟ ΕΠΙΣΤΟΛΗ Β' (91). Ἐπειδὴ πολλοὶ, προσελθόντες (93) τῇ σῇ εὐλα βεία, πληροφορίαν ζητοῦσι περὶ πίστεως, καὶ διὰ τοῦτο ἀπῄτησας ἡμᾶς ἀγαπητικῶς σύντομον ὅρον τινὰ καὶ κανόνα τοῦ ἡμετέρου φρονήματος, διὰ τοῦτο ἐγράψαμεν τῇ σῇ εὐλαβεία (3 καὶ πρὸ τῶν γραμ μάτων ἐγνώριζες), ὅτι ἡμεῖς τῆς κατὰ Νίκαιαν πίσ στεως, τῆς τῶν ἁγίων Πατέρων τῶν ἐκεῖ (95) συν ελθόντων ἐπὶ καθαιρέσει τῆς ᾿Αρειανῆς (94) αἱρε σεως, οὐδὲν οὔτε προετιμήσαμεν πώποτε, οὔτε προ τιμᾷν δυνάμεθα, ἀλλ' ἐκείνης ἐσμεν τῆς πίστεως σὺν Θεῷ καὶ ἐσόμεθα (95), προσδιαρθροῦντες τὸ ἐλλιπῶς εἰρημένον ἐκείνοις περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος (διὰ τὸ μηδὲ κεκινήσθαι τηνικαῦτα τοῦτο τὸ ζήτημα), ὅτι μιας θεότητος εἰδέναι χρὴ τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, Θεὸν καὶ τὸ Πνεῦμα γινώσκοντας (96). Τοὺς οὖν οὕτω φρονοῦν- Αντιφθογγα τῷ Δαβίδ. καὶ μὴ ἀνῆ (ἀνῇ ἀνθρωπίνη) καινοτομία, αε δόνιον. πρὸς Κληδό γιον πρεσβύτερον ἐπιστολὴ β'. πρὸς Κληδόνιον πρεσβύτερον λόγος δεύτερος. πρὸς Κληδόνιον λόγος α'. προσίοντες. Αρειανικής. καὶ ἐσόμεθα σὺν Θεῷ, Πνεῦμα τὸ ἅγιον γινώσκοντας. EPISTOLA CII. contestantibus, aut propter quædam commoda aut propter humanum metum, aut propter ab- surdas quasdam pusillanimitates, aut propter pastoris et gubernatoris inopiam, aut quia perc grinis et inusitatis rebus gaudet, atque ad res novas moliendas promptus et paratus est, nos qui- dem ut nullius pretii homines aspernatur, ad istos autem accurrit, ac pulchrum Ecclesiæ corpus di- vidit, ipse judicium portabit, quisquis tandem fuerit “, atque apud Deum in judicii die causam dicet. Quod si prolixi libri, et nova Psalteria, Da- vidique contrarium sonum edentia, et carminum lepos, pro tertio quodam testamento habentur : nos quoque psalmos condemus, et multa conscribemus, ac versibus complectemur; quandoquidem ipsi quo- que Spiritum Dei nos habere existimamus : si tamen Spiritus gratia hoc est, ac non potius humana nova- tio. Hæc te apud multitudinem attestari volumus, ut ne pondus habeamus, tanquam hujusmodi malum dissimulantes, ac per socordiam nostram committentes ut pravum dogma latius serpat, ac robur capiat. NION CII. AD CLEDONIUM CONTRA APOLLI- NARIUM EPISTOLA II. Mittit Cledonio Gregorius regulam fidei canonemque ad quem pravas hæreticorum doctrinas exigerent Catholici versutias et sophismata Apollinaristarum aperit et dissolvit. Gal. V, 10. C . (88) Combef. : Ex ad- D verso Davidi respondentia, eique contraria. Illud erat Apollinarii studium, ut heroica paraphrasi psalmos Davidicos suis cantandos traderet, eaque arte illo- rum sibi conciliaret animos. Quin vel inscitia vel pravitate mentis textum ausus corrumpere, suos facilius disseminabat errores. Idem, quemadmodum narrat Socrates in Hist. trip., lib. iii, cap. 16, libros Mosaicos carmine vertit, et quæ in Veteri sunt Testamento historica forma conscripta partim dactylo metro construxit, partim ad formain tra- gœdiæ dramatice elaboravit. Vide Niceph., lib. xi, cap. 12. Ab eo cum videret Gregorius multos sua- vitate carminis illectos in errorein pertrahi, ut huic malo medicinam afferret, animum ad componendos versus tradidit, multaque in extrema senectute car- mina scripsit. Quoniam multi, ad pietatem tuam adeuntes, certam de fide doctrinam quærunt, ob idque a no- bis brevem quamdam sententiæ nostræ regulam et canonem amico animo exegisti, idcirco pietati tuæ scripsimus (quod ante litteras quoque nostras compertum habebas), nimirum nos fidei Nicænæ, quæ a sanctis Patribus, qui illic ad evertendam Arianam hæresim convenerunt, edita est, nec quidquam unquam prætulisse, nec præferre posse; verum ejus fidei, Dei munere, nos esse, ac fore : illud insuper explicantes, quod ab illis minus plene de Spiritu sancto dictum est (propterea quod hæc quæstio nondum excitata et agitata fuerat), nempe unam eamdemque Patris, et Filii, et Spiri- tus sancti divinitatem agnoscendam esse, Deum quoque videlicet Spiritum profitendo. Eos igitur, a, pro non polius insipiens novatio. Colb. 6, 9, et cod. Reg. B, Morel. Colb. 3, et Combef. ac Combef. sicque Bil. interpres, Deo- que adjuvante fore. , (89) Ἀλλὰ μὴ ἀνθρωπίνη καινοτομία. Colb. 5, (90) Τοὺς πολλούς. Cod. Reg. Β, τοῖς πολλοῖς. (91) Alias LI. Scripta anno 382.. Πρὸς Κλη (42) Προσελθόντες. Colb. 3, a, Montac., More!. (93) Τῶν ἐκεῖ. Montac. et Morel. τῶν ἐκεῖσε. (94) Τῆς Ἀρειανῆς. Montac. et Morel. τῆς (95) Σὺν Θεῷ, καὶ ἐσόμεθα. Montac. et Morel. (96) Τὸ Πνεῦμα γινώσκοντας. Colb. 5, a τὸ

Α τας καὶ διδάσκοντας ἔχε κοινωνικούς (97), ἐπεὶ καὶ Β ὅ Εκλεκτοῖς λεγομένοις. ἡμεῖς· τοὺς δὲ ἑτέρως ἔχοντας ἀποστρέφου, καὶ ἀλλοτρίους ἡγοῦ καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας. Ἐπειδὴ δὲ καὶ περὶ τῆς θείας ἐνανθρω πήσεως, εἴτουν σαρκώσεως κινείται τι ζήτημα, καὶ τοῦτο διορίζου πᾶσι περὶ ἡμῶν, ὅτι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τὸν γεννηθέντα ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ μετὰ τοῦτο ἐκ τῆς ἁγίας παρθένου Μαρίας, εἰς ἓν ἄγε μεν, καὶ οὐ δύο υἱοὺς ὀνομάζομεν, ἀλλ᾽ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἐν ἀδιαιρέτῳ θεότητι καὶ τιμῇ προσκυνοῦμεν. Εἰ δέ τις οὐ συντίθεται τούτοις ἢ νῦν ἡ ὕστερον, αὐτὸς ὑφέξει τῷ Θεῷ λόγον ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως. Ἡ μὲν οὖν πρὸς τὴν ἀνόητον αὐτῶν περὶ τοῦ νοῦ δόξαν ἔνστασις ἡμῶν καὶ ἀντίθεσις, ὡς ἐν βρα χεῖ, τοιαύτη καὶ οὕτως ἔχουσα· μόνοι γὰρ σχεδόν δογματίζουσιν (98), ὄντως καὶ πάσχουσιν, ἀνοίᾳ τὸν νοῦν περικόπτοντες. Ινα δὲ μὴ κατηγορῶσιν ἡμῶν ὡς τὴν τοῦ ἀγαπητοῦ Οὐϊταλίου πίστιν (99), ἣν ἀπαιτηθεὶς ὑπὸ τοῦ μακαρίου Δαμάσου τοῦ τῆς Ῥώμης ἐπισκόπου, ἔγγραφον ἐπιδέδωκε, πρότερον μὲν ἀποδεχομένων, νῦν δὲ ἀναινομένων, καὶ περὶ τούτου βραχέα δηλώσωμεν. Οὗτοι γὰρ ἡνίκα μεν ἂν τοῖς γνησίοις αὐτῶν (1) μαθηταῖς, καὶ μύσταις τῶν ἀποῤῥήτων θεολογῶσιν, ὥσπερ οἱ Μανιχαίοι τοῖς ἐκλεκτοῖς λεγομένοις (2), ὅλην τὴν νόσον αὐτ τῶν (5) ἐκκαλύπτοντες, μόλις καὶ τὴν σάρκα τῷ Σωτῆρι διδόασιν. Ὅταν δὲ ταῖς κοιναῖς ὑπολήψεσι περὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως, ἃς ἡ Γραφὴ παρίστησιν, ἐλέγχωνται καὶ πιέζωνται, τὰς μὲν εὐσεβεῖς λέξεις · ὁμολογοῦσι, περὶ δὲ τὸν νοῦν κακουργοῦσιν (4), οὐκ ἄψυχον μὲν, οὐδὲ ἄλογον, οὐδὲ ἄνουν, οὐδὲ ἀτελῆ ὁμολογοῦντες τὸν ἄνθρωπον, ψυχὴν δὲ καὶ λόγου, καὶ νοῦν, αὐτὴν εἰσάγοντες τὴν θεότητα, ὡς αὐτῆς τῇ σαρκὶ συγκραθείσης μόνης, ἀλλ' οὐχὶ (5) καὶ τῶν ἡμετέρων καὶ ἀνθρωπίνων, εἰ καὶ τὸ ἀναμάρτητον κρεῖττον ἢ καθ' ἡμᾶς ἦν, καὶ τῶν ἡμετέρων παθῶν καθάρσιον. νόσον αὐτοῖς, S. GREGORII THEOLOGI sociis habe, qui ita sentiunt, ac docent, pro quemadmodum et ipsi habemus: eos autem, qui secus sentiunt aversare, atque a Deo et Ecclesia catholica alienos existima. Quandoquidem autem, et de divina humanitatis assumptione, sive incar- natione, quæstio quædam movetur, hoc quoque omnibus de nobis affirma, nes Dei Filium, qui ex Patre primum, ac deinde ex sancta Maria virgine genitus est, in unum jungere, nec duos filios no- minare, sed unum et eumdem in inseparabili dei- tate et honore adorare. Quod si quis vel nunc, vel in posterum, his minime assensus fuerit, ipse Deo in die judicii rationem reddet. Ac nostra quidem adversus amentem eorum de mente sententiam contentio et oppositio, ut brevi complectar, ita se habet: soli enim fere, quod profitentur, hoc etiam revera patiuntur, ob anien- tiam nimirum mentem circumcidentes. Ne autem nos hoc nomine accusent, quod Vitalii viri nobis charissimi fidem, quam, ita postulante beato Da- maso, Ronæ episcopo, litteris consignatam edidit, prius quidem probaverimus, nunc vero repu- diemus, de hac quoque re pauca disseremus. Isti enim, cum apud fidos sues discipulos et arcano- rum conscios, quemadmodum Manichæi, apud eos quos electos vocant, de divinitate disputant, to- tum suum morbum detegentes, vix etiam carnem Salvatori tribuunt. Cum autem communibus de humanitatis assumptione sententiis, quas Scriptu- ra exhibet, convincuntur ac premuntur, pias quidem dictiones confitentur, verum circa sensum et intelligentiam dolos nectunt, non quidem ani- mæ, nec rationis ac mentis expertem nec imperfe- ctum homineni confitentes: cæterum animæ, et rationis, ac mentis loco divinitatem inducentes, perinde atque ipsa sola cum carne temperata et copulata fuerit, at non etiam humanæ nostræ res et proprietates ; etiamsi illa ab omni peccato pu- ritas humana conditione sublimior esset, ac vi- tiosarum nostrarum affectionum expiatrix. nione habe, illis communione jungere. tac. ac Morel. legitque Bill. In edit. deest. C conspicuus et apostolicorum dogmatum alumnus, D an Apollinario tandem correptus est atque in hæ- resimi pertractus. Theodoret. lib. v, cap. 4. Hunc Apollinarius sectatoribus suis Antiochiæ præfecit. Niceph. lib. xii, cap. 4, qui et illius supra memi- neral lib. xi, cap. 12, ubi et Apollinaristas Vita- lianos dictos ab Antiochenis scribit. Cum Vitalio isto se Antiochiæ congressum, alque multa de mente Christi disseruisse scribit Epiph., lib. 1. lize Bill. August. in lib. De hæresibus ad Quodvultdeum, hæres. XLVI, tom. VIII, pag. 14, Manichæos ecclesiam suam voluisse constare duabus professionibus, auditorum et ele- clorum, scribit. Ut autem intelligas, ait Bill., quos electos, quosque auditores vocarent Manichæi, operæ pretium erit verba ejusdem August. ex epist. nunc ad Deuterium episcopum bic ascri- here. Auditorem, de Victorino subdiacono loquitur, sane Manichæorum, non etectum se esse confessus est. Auditores autem qui appellantur apud eos, et carnibus vescuntur, et agros colunt, et si voluerint, uxores habent, quorum nihil faciunt qui vocantur electi. Sed ipsi auditores ante electos genua figunt, ut eis manús supplicibus imponatur, non a solis episcopis, vel presbyteris, aut diaconis eorum, sed a quibuslibet electis. Solem etiam et lunam cum eis adorant et orant. Die quoque Dominico jejunant cum illis, et omnes blasphemias credunt, etc. Hæc ibi August. Electorum etiam ipsorum, ut et auditorum, meminit Possidonius Calamensis in lib. De Vita August., cap. 16. vertitque Bill.: Totum morbum ipsi delegentes. terpretationem sequimur: verteral Bill.: Circa men- tem dolum struunt. nostra sunt atque humana eidem contempérata fuerint et copulata. (97) Ἔχε κοινωνικούς. Combef.: In commu- (98) Ο δογματίζουσιν. Ita Colb. 5, 6, 9, a, Mon- (99) Οὐτταλίου πίστιν. Vitalius, honestate vite (1) Γνησίοις αὐτῶν. Colb. 5, γνησίοις ἑαυτῶν. (3) Νόσον αὐτῶν. Ita Montac. et Morel. In edit. (4) Περὶ δὲ τὸν νοῦν κακουργοῦσι Combef. in- (5) Αλλ' οὐχί, etc. Combef. : Ac non eliam quæ

Α τας καὶ διδάσκοντας ἔχε κοινωνικούς (97), ἐπεὶ καὶ Β ὅ Εκλεκτοῖς λεγομένοις. ἡμεῖς· τοὺς δὲ ἑτέρως ἔχοντας ἀποστρέφου, καὶ ἀλλοτρίους ἡγοῦ καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας. Ἐπειδὴ δὲ καὶ περὶ τῆς θείας ἐνανθρω πήσεως, εἴτουν σαρκώσεως κινείται τι ζήτημα, καὶ τοῦτο διορίζου πᾶσι περὶ ἡμῶν, ὅτι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τὸν γεννηθέντα ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ μετὰ τοῦτο ἐκ τῆς ἁγίας παρθένου Μαρίας, εἰς ἓν ἄγε μεν, καὶ οὐ δύο υἱοὺς ὀνομάζομεν, ἀλλ᾽ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἐν ἀδιαιρέτῳ θεότητι καὶ τιμῇ προσκυνοῦμεν. Εἰ δέ τις οὐ συντίθεται τούτοις ἢ νῦν ἡ ὕστερον, αὐτὸς ὑφέξει τῷ Θεῷ λόγον ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως. Ἡ μὲν οὖν πρὸς τὴν ἀνόητον αὐτῶν περὶ τοῦ νοῦ δόξαν ἔνστασις ἡμῶν καὶ ἀντίθεσις, ὡς ἐν βρα χεῖ, τοιαύτη καὶ οὕτως ἔχουσα· μόνοι γὰρ σχεδόν δογματίζουσιν (98), ὄντως καὶ πάσχουσιν, ἀνοίᾳ τὸν νοῦν περικόπτοντες. Ινα δὲ μὴ κατηγορῶσιν ἡμῶν ὡς τὴν τοῦ ἀγαπητοῦ Οὐϊταλίου πίστιν (99), ἣν ἀπαιτηθεὶς ὑπὸ τοῦ μακαρίου Δαμάσου τοῦ τῆς Ῥώμης ἐπισκόπου, ἔγγραφον ἐπιδέδωκε, πρότερον μὲν ἀποδεχομένων, νῦν δὲ ἀναινομένων, καὶ περὶ τούτου βραχέα δηλώσωμεν. Οὗτοι γὰρ ἡνίκα μεν ἂν τοῖς γνησίοις αὐτῶν (1) μαθηταῖς, καὶ μύσταις τῶν ἀποῤῥήτων θεολογῶσιν, ὥσπερ οἱ Μανιχαίοι τοῖς ἐκλεκτοῖς λεγομένοις (2), ὅλην τὴν νόσον αὐτ τῶν (5) ἐκκαλύπτοντες, μόλις καὶ τὴν σάρκα τῷ Σωτῆρι διδόασιν. Ὅταν δὲ ταῖς κοιναῖς ὑπολήψεσι περὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως, ἃς ἡ Γραφὴ παρίστησιν, ἐλέγχωνται καὶ πιέζωνται, τὰς μὲν εὐσεβεῖς λέξεις · ὁμολογοῦσι, περὶ δὲ τὸν νοῦν κακουργοῦσιν (4), οὐκ ἄψυχον μὲν, οὐδὲ ἄλογον, οὐδὲ ἄνουν, οὐδὲ ἀτελῆ ὁμολογοῦντες τὸν ἄνθρωπον, ψυχὴν δὲ καὶ λόγου, καὶ νοῦν, αὐτὴν εἰσάγοντες τὴν θεότητα, ὡς αὐτῆς τῇ σαρκὶ συγκραθείσης μόνης, ἀλλ' οὐχὶ (5) καὶ τῶν ἡμετέρων καὶ ἀνθρωπίνων, εἰ καὶ τὸ ἀναμάρτητον κρεῖττον ἢ καθ' ἡμᾶς ἦν, καὶ τῶν ἡμετέρων παθῶν καθάρσιον. νόσον αὐτοῖς, S. GREGORII THEOLOGI sociis habe, qui ita sentiunt, ac docent, pro quemadmodum et ipsi habemus: eos autem, qui secus sentiunt aversare, atque a Deo et Ecclesia catholica alienos existima. Quandoquidem autem, et de divina humanitatis assumptione, sive incar- natione, quæstio quædam movetur, hoc quoque omnibus de nobis affirma, nes Dei Filium, qui ex Patre primum, ac deinde ex sancta Maria virgine genitus est, in unum jungere, nec duos filios no- minare, sed unum et eumdem in inseparabili dei- tate et honore adorare. Quod si quis vel nunc, vel in posterum, his minime assensus fuerit, ipse Deo in die judicii rationem reddet. Ac nostra quidem adversus amentem eorum de mente sententiam contentio et oppositio, ut brevi complectar, ita se habet: soli enim fere, quod profitentur, hoc etiam revera patiuntur, ob anien- tiam nimirum mentem circumcidentes. Ne autem nos hoc nomine accusent, quod Vitalii viri nobis charissimi fidem, quam, ita postulante beato Da- maso, Ronæ episcopo, litteris consignatam edidit, prius quidem probaverimus, nunc vero repu- diemus, de hac quoque re pauca disseremus. Isti enim, cum apud fidos sues discipulos et arcano- rum conscios, quemadmodum Manichæi, apud eos quos electos vocant, de divinitate disputant, to- tum suum morbum detegentes, vix etiam carnem Salvatori tribuunt. Cum autem communibus de humanitatis assumptione sententiis, quas Scriptu- ra exhibet, convincuntur ac premuntur, pias quidem dictiones confitentur, verum circa sensum et intelligentiam dolos nectunt, non quidem ani- mæ, nec rationis ac mentis expertem nec imperfe- ctum homineni confitentes: cæterum animæ, et rationis, ac mentis loco divinitatem inducentes, perinde atque ipsa sola cum carne temperata et copulata fuerit, at non etiam humanæ nostræ res et proprietates ; etiamsi illa ab omni peccato pu- ritas humana conditione sublimior esset, ac vi- tiosarum nostrarum affectionum expiatrix. nione habe, illis communione jungere. tac. ac Morel. legitque Bill. In edit. deest. C conspicuus et apostolicorum dogmatum alumnus, D an Apollinario tandem correptus est atque in hæ- resimi pertractus. Theodoret. lib. v, cap. 4. Hunc Apollinarius sectatoribus suis Antiochiæ præfecit. Niceph. lib. xii, cap. 4, qui et illius supra memi- neral lib. xi, cap. 12, ubi et Apollinaristas Vita- lianos dictos ab Antiochenis scribit. Cum Vitalio isto se Antiochiæ congressum, alque multa de mente Christi disseruisse scribit Epiph., lib. 1. lize Bill. August. in lib. De hæresibus ad Quodvultdeum, hæres. XLVI, tom. VIII, pag. 14, Manichæos ecclesiam suam voluisse constare duabus professionibus, auditorum et ele- clorum, scribit. Ut autem intelligas, ait Bill., quos electos, quosque auditores vocarent Manichæi, operæ pretium erit verba ejusdem August. ex epist. nunc ad Deuterium episcopum bic ascri- here. Auditorem, de Victorino subdiacono loquitur, sane Manichæorum, non etectum se esse confessus est. Auditores autem qui appellantur apud eos, et carnibus vescuntur, et agros colunt, et si voluerint, uxores habent, quorum nihil faciunt qui vocantur electi. Sed ipsi auditores ante electos genua figunt, ut eis manús supplicibus imponatur, non a solis episcopis, vel presbyteris, aut diaconis eorum, sed a quibuslibet electis. Solem etiam et lunam cum eis adorant et orant. Die quoque Dominico jejunant cum illis, et omnes blasphemias credunt, etc. Hæc ibi August. Electorum etiam ipsorum, ut et auditorum, meminit Possidonius Calamensis in lib. De Vita August., cap. 16. vertitque Bill.: Totum morbum ipsi delegentes. terpretationem sequimur: verteral Bill.: Circa men- tem dolum struunt. nostra sunt atque humana eidem contempérata fuerint et copulata. (97) Ἔχε κοινωνικούς. Combef.: In commu- (98) Ο δογματίζουσιν. Ita Colb. 5, 6, 9, a, Mon- (99) Οὐτταλίου πίστιν. Vitalius, honestate vite (1) Γνησίοις αὐτῶν. Colb. 5, γνησίοις ἑαυτῶν. (3) Νόσον αὐτῶν. Ita Montac. et Morel. In edit. (4) Περὶ δὲ τὸν νοῦν κακουργοῦσι Combef. in- (5) Αλλ' οὐχί, etc. Combef. : Ac non eliam quæ

Α τας καὶ διδάσκοντας ἔχε κοινωνικούς (97), ἐπεὶ καὶ Β ὅ Εκλεκτοῖς λεγομένοις. ἡμεῖς· τοὺς δὲ ἑτέρως ἔχοντας ἀποστρέφου, καὶ ἀλλοτρίους ἡγοῦ καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας. Ἐπειδὴ δὲ καὶ περὶ τῆς θείας ἐνανθρω πήσεως, εἴτουν σαρκώσεως κινείται τι ζήτημα, καὶ τοῦτο διορίζου πᾶσι περὶ ἡμῶν, ὅτι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τὸν γεννηθέντα ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ μετὰ τοῦτο ἐκ τῆς ἁγίας παρθένου Μαρίας, εἰς ἓν ἄγε μεν, καὶ οὐ δύο υἱοὺς ὀνομάζομεν, ἀλλ᾽ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἐν ἀδιαιρέτῳ θεότητι καὶ τιμῇ προσκυνοῦμεν. Εἰ δέ τις οὐ συντίθεται τούτοις ἢ νῦν ἡ ὕστερον, αὐτὸς ὑφέξει τῷ Θεῷ λόγον ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως. Ἡ μὲν οὖν πρὸς τὴν ἀνόητον αὐτῶν περὶ τοῦ νοῦ δόξαν ἔνστασις ἡμῶν καὶ ἀντίθεσις, ὡς ἐν βρα χεῖ, τοιαύτη καὶ οὕτως ἔχουσα· μόνοι γὰρ σχεδόν δογματίζουσιν (98), ὄντως καὶ πάσχουσιν, ἀνοίᾳ τὸν νοῦν περικόπτοντες. Ινα δὲ μὴ κατηγορῶσιν ἡμῶν ὡς τὴν τοῦ ἀγαπητοῦ Οὐϊταλίου πίστιν (99), ἣν ἀπαιτηθεὶς ὑπὸ τοῦ μακαρίου Δαμάσου τοῦ τῆς Ῥώμης ἐπισκόπου, ἔγγραφον ἐπιδέδωκε, πρότερον μὲν ἀποδεχομένων, νῦν δὲ ἀναινομένων, καὶ περὶ τούτου βραχέα δηλώσωμεν. Οὗτοι γὰρ ἡνίκα μεν ἂν τοῖς γνησίοις αὐτῶν (1) μαθηταῖς, καὶ μύσταις τῶν ἀποῤῥήτων θεολογῶσιν, ὥσπερ οἱ Μανιχαίοι τοῖς ἐκλεκτοῖς λεγομένοις (2), ὅλην τὴν νόσον αὐτ τῶν (5) ἐκκαλύπτοντες, μόλις καὶ τὴν σάρκα τῷ Σωτῆρι διδόασιν. Ὅταν δὲ ταῖς κοιναῖς ὑπολήψεσι περὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως, ἃς ἡ Γραφὴ παρίστησιν, ἐλέγχωνται καὶ πιέζωνται, τὰς μὲν εὐσεβεῖς λέξεις · ὁμολογοῦσι, περὶ δὲ τὸν νοῦν κακουργοῦσιν (4), οὐκ ἄψυχον μὲν, οὐδὲ ἄλογον, οὐδὲ ἄνουν, οὐδὲ ἀτελῆ ὁμολογοῦντες τὸν ἄνθρωπον, ψυχὴν δὲ καὶ λόγου, καὶ νοῦν, αὐτὴν εἰσάγοντες τὴν θεότητα, ὡς αὐτῆς τῇ σαρκὶ συγκραθείσης μόνης, ἀλλ' οὐχὶ (5) καὶ τῶν ἡμετέρων καὶ ἀνθρωπίνων, εἰ καὶ τὸ ἀναμάρτητον κρεῖττον ἢ καθ' ἡμᾶς ἦν, καὶ τῶν ἡμετέρων παθῶν καθάρσιον. νόσον αὐτοῖς, S. GREGORII THEOLOGI sociis habe, qui ita sentiunt, ac docent, pro quemadmodum et ipsi habemus: eos autem, qui secus sentiunt aversare, atque a Deo et Ecclesia catholica alienos existima. Quandoquidem autem, et de divina humanitatis assumptione, sive incar- natione, quæstio quædam movetur, hoc quoque omnibus de nobis affirma, nes Dei Filium, qui ex Patre primum, ac deinde ex sancta Maria virgine genitus est, in unum jungere, nec duos filios no- minare, sed unum et eumdem in inseparabili dei- tate et honore adorare. Quod si quis vel nunc, vel in posterum, his minime assensus fuerit, ipse Deo in die judicii rationem reddet. Ac nostra quidem adversus amentem eorum de mente sententiam contentio et oppositio, ut brevi complectar, ita se habet: soli enim fere, quod profitentur, hoc etiam revera patiuntur, ob anien- tiam nimirum mentem circumcidentes. Ne autem nos hoc nomine accusent, quod Vitalii viri nobis charissimi fidem, quam, ita postulante beato Da- maso, Ronæ episcopo, litteris consignatam edidit, prius quidem probaverimus, nunc vero repu- diemus, de hac quoque re pauca disseremus. Isti enim, cum apud fidos sues discipulos et arcano- rum conscios, quemadmodum Manichæi, apud eos quos electos vocant, de divinitate disputant, to- tum suum morbum detegentes, vix etiam carnem Salvatori tribuunt. Cum autem communibus de humanitatis assumptione sententiis, quas Scriptu- ra exhibet, convincuntur ac premuntur, pias quidem dictiones confitentur, verum circa sensum et intelligentiam dolos nectunt, non quidem ani- mæ, nec rationis ac mentis expertem nec imperfe- ctum homineni confitentes: cæterum animæ, et rationis, ac mentis loco divinitatem inducentes, perinde atque ipsa sola cum carne temperata et copulata fuerit, at non etiam humanæ nostræ res et proprietates ; etiamsi illa ab omni peccato pu- ritas humana conditione sublimior esset, ac vi- tiosarum nostrarum affectionum expiatrix. nione habe, illis communione jungere. tac. ac Morel. legitque Bill. In edit. deest. C conspicuus et apostolicorum dogmatum alumnus, D an Apollinario tandem correptus est atque in hæ- resimi pertractus. Theodoret. lib. v, cap. 4. Hunc Apollinarius sectatoribus suis Antiochiæ præfecit. Niceph. lib. xii, cap. 4, qui et illius supra memi- neral lib. xi, cap. 12, ubi et Apollinaristas Vita- lianos dictos ab Antiochenis scribit. Cum Vitalio isto se Antiochiæ congressum, alque multa de mente Christi disseruisse scribit Epiph., lib. 1. lize Bill. August. in lib. De hæresibus ad Quodvultdeum, hæres. XLVI, tom. VIII, pag. 14, Manichæos ecclesiam suam voluisse constare duabus professionibus, auditorum et ele- clorum, scribit. Ut autem intelligas, ait Bill., quos electos, quosque auditores vocarent Manichæi, operæ pretium erit verba ejusdem August. ex epist. nunc ad Deuterium episcopum bic ascri- here. Auditorem, de Victorino subdiacono loquitur, sane Manichæorum, non etectum se esse confessus est. Auditores autem qui appellantur apud eos, et carnibus vescuntur, et agros colunt, et si voluerint, uxores habent, quorum nihil faciunt qui vocantur electi. Sed ipsi auditores ante electos genua figunt, ut eis manús supplicibus imponatur, non a solis episcopis, vel presbyteris, aut diaconis eorum, sed a quibuslibet electis. Solem etiam et lunam cum eis adorant et orant. Die quoque Dominico jejunant cum illis, et omnes blasphemias credunt, etc. Hæc ibi August. Electorum etiam ipsorum, ut et auditorum, meminit Possidonius Calamensis in lib. De Vita August., cap. 16. vertitque Bill.: Totum morbum ipsi delegentes. terpretationem sequimur: verteral Bill.: Circa men- tem dolum struunt. nostra sunt atque humana eidem contempérata fuerint et copulata. (97) Ἔχε κοινωνικούς. Combef.: In commu- (98) Ο δογματίζουσιν. Ita Colb. 5, 6, 9, a, Mon- (99) Οὐτταλίου πίστιν. Vitalius, honestate vite (1) Γνησίοις αὐτῶν. Colb. 5, γνησίοις ἑαυτῶν. (3) Νόσον αὐτῶν. Ita Montac. et Morel. In edit. (4) Περὶ δὲ τὸν νοῦν κακουργοῦσι Combef. in- (5) Αλλ' οὐχί, etc. Combef. : Ac non eliam quæ

Οὕτω γοῦν καὶ τὸν Ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχου Α μεν, παρεξηγοῦνται κακῶς καὶ λίαν εὐήθως, νοῦν Χριστοῦ τὴν θεότητα λέγοντες, οὐχ, ὅπερ ἡμεῖς, ὑπολαμβάνοντες, ὅτι οἱ τὸν ἑαυτῶν νοῦν καθήραντες μιμήσει τοῦ νοὸς ἐκείνου, ὅνπερ ἡμῶν ὁ Σωτὴρ ἀνεδέξατο, καὶ πρὸς αὐτὸν ῥυθμίζοντες, ὡς ἐφικτόν, οὗτοι νοῦν Χριστοῦ ἔχειν λέγονται· ὡς καὶ σάρκα Χριστοῦ μαρτυρηθείεν ἂν ἔχειν ἐκεῖνοι οἱ τὴν σάρκα (6) παιδαγωγήσαντες, καὶ σύσσωμοι καὶ συμμέτοχοι Χριστοῦ κατὰ τοῦτο γενόμενοι· καὶ, ῾Ως ἐφορέσαμεν τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, οὕτω, φησί, φορέσομεν (7) καὶ τὴν τοῦ ἐπουρανίου. Οὕτω δὲ καὶ τέλειος αὐτοῖς ἄνθρωπος, οὐχ ὁ πεπει- ρασμένος (8) κατὰ πάντα τὰ ἡμέτερα χωρὶς ἁμαρ τίας, ἀλλὰ τὸ ἐκ Θεοῦ καὶ σαρκὸς σύγχραμα δογμα- τίζεται (9). Τούτου γάρ, φασί, τί τελειότερον (10) ; Τὸ δ' αὐτὸ καὶ περὶ τὴν τῆς ἐνανθρωπήσεως κακουργοῦσι φωνὴν (11), τὸ ἐνηνθρώπησεν, οὐκ ἐν ἀνθρώπῳ γέγονεν (12), ὃν ἑαυτῷ περιέπηξεν, ἐξ- ηγούμενοι, κατὰ τὸ εἰρημένον, Αὐτὸς γὰρ ἐγίνωσκε τί ἦν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, ἀλλ᾿ ἀνθρώποις ὠμίλησε, καὶ συνεπολιτεύσατο, λέγοντες καὶ διδάσκοντες, καὶ πρὸς ἐκείνην καταφεύγοντες τὴν φωνὴν, τήν· Μετὰ τοῦτο (13) ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνεστράφη, λέγουσαν. Καὶ τί ἄν τις ἀγωνίζοιτο ἐπὶ πλεῖον ; Οἱ τὸν ἄνθρωπον (14) ἀποσκευαζόμε νοι, καὶ τὴν ἐντὸς εἰκόνα, τὸ ἐκτὸς ἡμῶν καθαρί ζουσι μόνον διὰ τοῦ καινοῦ (15) προσωπείου, καὶ τοῦ ὁρωμένου, τοσοῦτον ἑαυτοῖς μαχόμενοι, ὡς ποτὲ μὲν διὰ τὴν σάρκα καὶ τὰ ἄλλα ταχέως καὶ σαρκικῶς ἐξηγεῖσθαι (ἐντεῦθεν γὰρ αὐτοῖς ὁ δεύτερος Ἰου δαϊσμὸς ὥρμηται, καὶ ἡ χιλιοέτης (16) καὶ ληρώδης ἐν τῷ παραδείσῳ τρυφή, καὶ σχεδόν τὸ (17) τὰ αὐτὰ πάλιν ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς ἀναλαμβάνειν ἡμᾶς), ποτὲ δὲ δόκησιν μᾶλλον ἢ ἀλήθειαν τῆς σαρκὸς εἰσάγειν, ὡς οὐδὲν τῶν ἡμετέρων παθούσης, οὐδὲ ὅσα τῆς ἁμαρ τίας ἐστὶν ἐλεύθερα, καὶ κεχρῆσθαι πρὸς τοῦτο τῇ ἀποστολικῇ φωνῇ, οὐκ ἀποστολικῶς· νοουμένῃ, ἢ λεγομένῃ, ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων τὸν Σωτῆρα ἡμῶν γεγενῆσθαι, καὶ σχήματι εὑρῆσθαι ὡς ἄνθρωπον, ὡς οὐχὶ τοῦ ἀνθρωπίνου είδους ἐν τούτοις δηλον- ένανθρωπήσεως ένην- θρώπησεν πεπειρασμένον κατὰ πάντα χωρὶς ἁμαρτίας, τοῦτο γάρ, φασί, τελειότερον. ὅτι οἱ τὸν ἄνθρωπον. νοῦ, χιλιότης ; χιλιέτης. χιλιοέτις. EPISTOLA CH. Ephes. 111, 6. « Cor. 11, ” Philipp. 11, 7. 16. B C Sic quippe illud quoque, Nos autem mentem Christi habemus ", prave ac perquam stolide in- terpretantur, nimirum per Christi mentem divi- nitatem significari contendentes; non autem hunc locum more nostro exponentes, nempe quod ii, qui mentem suam ad illius mentis, quam Salvator pro nobis assumpsit, imitationen purgarunt, atque ad eam, quantum fieri potest, composuerunt, mentem Christi habere dicuntur: quemadmodum et illi carnem Christi habere dici possent, qui car · nem domuerunt, atque hac ratione concorporei et comparticipes Christi facti sunt ", et, Sicut portavimus imaginem terreni, ita, inquit 7, porta- · bimus imaginem et cœlestis. Eodem quoque modo ipsis perfectus homo, non qui omni ex parte res nostras, excepto peccato, expertus est, sed illud ex Deo et cârne temperamentum esse statuitur. Hoc enim, aiunt, quid perfectius ? Idem autem etiam circa vocemn improbe ac versute usurpant, hoc verbum non ita explicantes, ut idem sit, quod, in homine, quem sibi ipsi affixit, exstitit, juxta id quod ait Scriptura, Ipse enim sciebat quid esset in homine * ; verum idem esse dicentes et docentes, quod, cum hominibus consuetudinem habuit ac versatus est, atque ad hæc verba confugientes : Post hoc in terra visus est, et cum hominibus con- versatus est us. Quid autem diutius quispiam con- certet? Sane dum hominem atque internam ima- ginem submovent, id duntaxat nostri, quod deforis est, per novam banc larvam, et aspectabilem spe- ciem mundant, adeo secum ipsi pugnantes, ut nunc quidem propter carnem cætera etiam crasso ac carnali modo exponant (hinc enim illis secun- dus Judaismus manavit, et delira mille annorum in paradiso voluptas, illudque propemodum, nos eadem rursus post eadem resumiere): nunc autem opinionem potius quam veritatem carnis inducant, tanquam nihil humani passa fuerit, ne earum quidem rerum, quæ peccato vacant; alque ad hujusmodi dogmatis confirmationem, apostoli- cam quamdam vocem adhibeant, nec apostolice in- tellectam, nec pronuntiatam, nimirum " in similitu- I Cor. XV, 9, a. In edit. of deest. bimus, etsi Latina portentus. quod Vulgata, tentatum per omnia absque peccato. dex Regius B, Moniac., Morel. et Combefisius, et sic in versione Billius emendavit. In edit. cavillantur. sit quoa in hominem venit, cœpit esse in homine, D quem compactum sibi adhibuit: hoc nempe, in ipsum venit, idem sit ac compingere, sibique adhi- bere, totaque deitatis præsentia impletum suum facere, quo spectat auctoritas inducta: Ipse sciebut quid esset in homine. habet Vulgata, reddiditque Bill. Colb. 3, per inanem hanc, etc. qui notat mendose legi a Montac. alios autem auctores scribere In edit. 49. 7 Joan. 11, 25. * Baruch 11, 58. (6) Οἱ τὴν σάρκα. Ita cod. Reg. Β, Colb. 5, 6, (7) Φορέσομεν. Nec aliter Vulgata Græca, porta- (8) Πεπειρασμένος, etc. Apostolus, llebr. IV, 15, (9) Δογματίζεται. Colb. δογματίζοντες. (10) Τούτου γάρ, φασί, τί τελειότερον. Ita co- (11) Κακουργοῦσι φωνήν. Combef. : Circa vocem (12) Ἐν ἀνθρώπῳ γέγονεν. Combef. : Ut idem (15) Μετὰ τοῦτο. Colb. 5. μετὰ ταῦτα, et sic (14) Οι τὸν ἄνθρωπον. Colb. a, ὅτι τὸν ἄνθρωπον. (15) Διὰ τοῦ καινοῦ. Cod. Reg. Β διὰ τοῦ κε- (16) Χιλιοέτης. Ita Colb. 5, 6, 9, a, et Morel. (17) Καὶ σχεδόν τό. In Colb. 5 τό deest.

Οὕτω γοῦν καὶ τὸν Ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχου Α μεν, παρεξηγοῦνται κακῶς καὶ λίαν εὐήθως, νοῦν Χριστοῦ τὴν θεότητα λέγοντες, οὐχ, ὅπερ ἡμεῖς, ὑπολαμβάνοντες, ὅτι οἱ τὸν ἑαυτῶν νοῦν καθήραντες μιμήσει τοῦ νοὸς ἐκείνου, ὅνπερ ἡμῶν ὁ Σωτὴρ ἀνεδέξατο, καὶ πρὸς αὐτὸν ῥυθμίζοντες, ὡς ἐφικτόν, οὗτοι νοῦν Χριστοῦ ἔχειν λέγονται· ὡς καὶ σάρκα Χριστοῦ μαρτυρηθείεν ἂν ἔχειν ἐκεῖνοι οἱ τὴν σάρκα (6) παιδαγωγήσαντες, καὶ σύσσωμοι καὶ συμμέτοχοι Χριστοῦ κατὰ τοῦτο γενόμενοι· καὶ, ῾Ως ἐφορέσαμεν τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, οὕτω, φησί, φορέσομεν (7) καὶ τὴν τοῦ ἐπουρανίου. Οὕτω δὲ καὶ τέλειος αὐτοῖς ἄνθρωπος, οὐχ ὁ πεπει- ρασμένος (8) κατὰ πάντα τὰ ἡμέτερα χωρὶς ἁμαρ τίας, ἀλλὰ τὸ ἐκ Θεοῦ καὶ σαρκὸς σύγχραμα δογμα- τίζεται (9). Τούτου γάρ, φασί, τί τελειότερον (10) ; Τὸ δ' αὐτὸ καὶ περὶ τὴν τῆς ἐνανθρωπήσεως κακουργοῦσι φωνὴν (11), τὸ ἐνηνθρώπησεν, οὐκ ἐν ἀνθρώπῳ γέγονεν (12), ὃν ἑαυτῷ περιέπηξεν, ἐξ- ηγούμενοι, κατὰ τὸ εἰρημένον, Αὐτὸς γὰρ ἐγίνωσκε τί ἦν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, ἀλλ᾿ ἀνθρώποις ὠμίλησε, καὶ συνεπολιτεύσατο, λέγοντες καὶ διδάσκοντες, καὶ πρὸς ἐκείνην καταφεύγοντες τὴν φωνὴν, τήν· Μετὰ τοῦτο (13) ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνεστράφη, λέγουσαν. Καὶ τί ἄν τις ἀγωνίζοιτο ἐπὶ πλεῖον ; Οἱ τὸν ἄνθρωπον (14) ἀποσκευαζόμε νοι, καὶ τὴν ἐντὸς εἰκόνα, τὸ ἐκτὸς ἡμῶν καθαρί ζουσι μόνον διὰ τοῦ καινοῦ (15) προσωπείου, καὶ τοῦ ὁρωμένου, τοσοῦτον ἑαυτοῖς μαχόμενοι, ὡς ποτὲ μὲν διὰ τὴν σάρκα καὶ τὰ ἄλλα ταχέως καὶ σαρκικῶς ἐξηγεῖσθαι (ἐντεῦθεν γὰρ αὐτοῖς ὁ δεύτερος Ἰου δαϊσμὸς ὥρμηται, καὶ ἡ χιλιοέτης (16) καὶ ληρώδης ἐν τῷ παραδείσῳ τρυφή, καὶ σχεδόν τὸ (17) τὰ αὐτὰ πάλιν ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς ἀναλαμβάνειν ἡμᾶς), ποτὲ δὲ δόκησιν μᾶλλον ἢ ἀλήθειαν τῆς σαρκὸς εἰσάγειν, ὡς οὐδὲν τῶν ἡμετέρων παθούσης, οὐδὲ ὅσα τῆς ἁμαρ τίας ἐστὶν ἐλεύθερα, καὶ κεχρῆσθαι πρὸς τοῦτο τῇ ἀποστολικῇ φωνῇ, οὐκ ἀποστολικῶς· νοουμένῃ, ἢ λεγομένῃ, ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων τὸν Σωτῆρα ἡμῶν γεγενῆσθαι, καὶ σχήματι εὑρῆσθαι ὡς ἄνθρωπον, ὡς οὐχὶ τοῦ ἀνθρωπίνου είδους ἐν τούτοις δηλον- ένανθρωπήσεως ένην- θρώπησεν πεπειρασμένον κατὰ πάντα χωρὶς ἁμαρτίας, τοῦτο γάρ, φασί, τελειότερον. ὅτι οἱ τὸν ἄνθρωπον. νοῦ, χιλιότης ; χιλιέτης. χιλιοέτις. EPISTOLA CH. Ephes. 111, 6. « Cor. 11, ” Philipp. 11, 7. 16. B C Sic quippe illud quoque, Nos autem mentem Christi habemus ", prave ac perquam stolide in- terpretantur, nimirum per Christi mentem divi- nitatem significari contendentes; non autem hunc locum more nostro exponentes, nempe quod ii, qui mentem suam ad illius mentis, quam Salvator pro nobis assumpsit, imitationen purgarunt, atque ad eam, quantum fieri potest, composuerunt, mentem Christi habere dicuntur: quemadmodum et illi carnem Christi habere dici possent, qui car · nem domuerunt, atque hac ratione concorporei et comparticipes Christi facti sunt ", et, Sicut portavimus imaginem terreni, ita, inquit 7, porta- · bimus imaginem et cœlestis. Eodem quoque modo ipsis perfectus homo, non qui omni ex parte res nostras, excepto peccato, expertus est, sed illud ex Deo et cârne temperamentum esse statuitur. Hoc enim, aiunt, quid perfectius ? Idem autem etiam circa vocemn improbe ac versute usurpant, hoc verbum non ita explicantes, ut idem sit, quod, in homine, quem sibi ipsi affixit, exstitit, juxta id quod ait Scriptura, Ipse enim sciebat quid esset in homine * ; verum idem esse dicentes et docentes, quod, cum hominibus consuetudinem habuit ac versatus est, atque ad hæc verba confugientes : Post hoc in terra visus est, et cum hominibus con- versatus est us. Quid autem diutius quispiam con- certet? Sane dum hominem atque internam ima- ginem submovent, id duntaxat nostri, quod deforis est, per novam banc larvam, et aspectabilem spe- ciem mundant, adeo secum ipsi pugnantes, ut nunc quidem propter carnem cætera etiam crasso ac carnali modo exponant (hinc enim illis secun- dus Judaismus manavit, et delira mille annorum in paradiso voluptas, illudque propemodum, nos eadem rursus post eadem resumiere): nunc autem opinionem potius quam veritatem carnis inducant, tanquam nihil humani passa fuerit, ne earum quidem rerum, quæ peccato vacant; alque ad hujusmodi dogmatis confirmationem, apostoli- cam quamdam vocem adhibeant, nec apostolice in- tellectam, nec pronuntiatam, nimirum " in similitu- I Cor. XV, 9, a. In edit. of deest. bimus, etsi Latina portentus. quod Vulgata, tentatum per omnia absque peccato. dex Regius B, Moniac., Morel. et Combefisius, et sic in versione Billius emendavit. In edit. cavillantur. sit quoa in hominem venit, cœpit esse in homine, D quem compactum sibi adhibuit: hoc nempe, in ipsum venit, idem sit ac compingere, sibique adhi- bere, totaque deitatis præsentia impletum suum facere, quo spectat auctoritas inducta: Ipse sciebut quid esset in homine. habet Vulgata, reddiditque Bill. Colb. 3, per inanem hanc, etc. qui notat mendose legi a Montac. alios autem auctores scribere In edit. 49. 7 Joan. 11, 25. * Baruch 11, 58. (6) Οἱ τὴν σάρκα. Ita cod. Reg. Β, Colb. 5, 6, (7) Φορέσομεν. Nec aliter Vulgata Græca, porta- (8) Πεπειρασμένος, etc. Apostolus, llebr. IV, 15, (9) Δογματίζεται. Colb. δογματίζοντες. (10) Τούτου γάρ, φασί, τί τελειότερον. Ita co- (11) Κακουργοῦσι φωνήν. Combef. : Circa vocem (12) Ἐν ἀνθρώπῳ γέγονεν. Combef. : Ut idem (15) Μετὰ τοῦτο. Colb. 5. μετὰ ταῦτα, et sic (14) Οι τὸν ἄνθρωπον. Colb. a, ὅτι τὸν ἄνθρωπον. (15) Διὰ τοῦ καινοῦ. Cod. Reg. Β διὰ τοῦ κε- (16) Χιλιοέτης. Ita Colb. 5, 6, 9, a, et Morel. (17) Καὶ σχεδόν τό. In Colb. 5 τό deest.

Οὕτω γοῦν καὶ τὸν Ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχου Α μεν, παρεξηγοῦνται κακῶς καὶ λίαν εὐήθως, νοῦν Χριστοῦ τὴν θεότητα λέγοντες, οὐχ, ὅπερ ἡμεῖς, ὑπολαμβάνοντες, ὅτι οἱ τὸν ἑαυτῶν νοῦν καθήραντες μιμήσει τοῦ νοὸς ἐκείνου, ὅνπερ ἡμῶν ὁ Σωτὴρ ἀνεδέξατο, καὶ πρὸς αὐτὸν ῥυθμίζοντες, ὡς ἐφικτόν, οὗτοι νοῦν Χριστοῦ ἔχειν λέγονται· ὡς καὶ σάρκα Χριστοῦ μαρτυρηθείεν ἂν ἔχειν ἐκεῖνοι οἱ τὴν σάρκα (6) παιδαγωγήσαντες, καὶ σύσσωμοι καὶ συμμέτοχοι Χριστοῦ κατὰ τοῦτο γενόμενοι· καὶ, ῾Ως ἐφορέσαμεν τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, οὕτω, φησί, φορέσομεν (7) καὶ τὴν τοῦ ἐπουρανίου. Οὕτω δὲ καὶ τέλειος αὐτοῖς ἄνθρωπος, οὐχ ὁ πεπει- ρασμένος (8) κατὰ πάντα τὰ ἡμέτερα χωρὶς ἁμαρ τίας, ἀλλὰ τὸ ἐκ Θεοῦ καὶ σαρκὸς σύγχραμα δογμα- τίζεται (9). Τούτου γάρ, φασί, τί τελειότερον (10) ; Τὸ δ' αὐτὸ καὶ περὶ τὴν τῆς ἐνανθρωπήσεως κακουργοῦσι φωνὴν (11), τὸ ἐνηνθρώπησεν, οὐκ ἐν ἀνθρώπῳ γέγονεν (12), ὃν ἑαυτῷ περιέπηξεν, ἐξ- ηγούμενοι, κατὰ τὸ εἰρημένον, Αὐτὸς γὰρ ἐγίνωσκε τί ἦν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, ἀλλ᾿ ἀνθρώποις ὠμίλησε, καὶ συνεπολιτεύσατο, λέγοντες καὶ διδάσκοντες, καὶ πρὸς ἐκείνην καταφεύγοντες τὴν φωνὴν, τήν· Μετὰ τοῦτο (13) ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνεστράφη, λέγουσαν. Καὶ τί ἄν τις ἀγωνίζοιτο ἐπὶ πλεῖον ; Οἱ τὸν ἄνθρωπον (14) ἀποσκευαζόμε νοι, καὶ τὴν ἐντὸς εἰκόνα, τὸ ἐκτὸς ἡμῶν καθαρί ζουσι μόνον διὰ τοῦ καινοῦ (15) προσωπείου, καὶ τοῦ ὁρωμένου, τοσοῦτον ἑαυτοῖς μαχόμενοι, ὡς ποτὲ μὲν διὰ τὴν σάρκα καὶ τὰ ἄλλα ταχέως καὶ σαρκικῶς ἐξηγεῖσθαι (ἐντεῦθεν γὰρ αὐτοῖς ὁ δεύτερος Ἰου δαϊσμὸς ὥρμηται, καὶ ἡ χιλιοέτης (16) καὶ ληρώδης ἐν τῷ παραδείσῳ τρυφή, καὶ σχεδόν τὸ (17) τὰ αὐτὰ πάλιν ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς ἀναλαμβάνειν ἡμᾶς), ποτὲ δὲ δόκησιν μᾶλλον ἢ ἀλήθειαν τῆς σαρκὸς εἰσάγειν, ὡς οὐδὲν τῶν ἡμετέρων παθούσης, οὐδὲ ὅσα τῆς ἁμαρ τίας ἐστὶν ἐλεύθερα, καὶ κεχρῆσθαι πρὸς τοῦτο τῇ ἀποστολικῇ φωνῇ, οὐκ ἀποστολικῶς· νοουμένῃ, ἢ λεγομένῃ, ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων τὸν Σωτῆρα ἡμῶν γεγενῆσθαι, καὶ σχήματι εὑρῆσθαι ὡς ἄνθρωπον, ὡς οὐχὶ τοῦ ἀνθρωπίνου είδους ἐν τούτοις δηλον- ένανθρωπήσεως ένην- θρώπησεν πεπειρασμένον κατὰ πάντα χωρὶς ἁμαρτίας, τοῦτο γάρ, φασί, τελειότερον. ὅτι οἱ τὸν ἄνθρωπον. νοῦ, χιλιότης ; χιλιέτης. χιλιοέτις. EPISTOLA CH. Ephes. 111, 6. « Cor. 11, ” Philipp. 11, 7. 16. B C Sic quippe illud quoque, Nos autem mentem Christi habemus ", prave ac perquam stolide in- terpretantur, nimirum per Christi mentem divi- nitatem significari contendentes; non autem hunc locum more nostro exponentes, nempe quod ii, qui mentem suam ad illius mentis, quam Salvator pro nobis assumpsit, imitationen purgarunt, atque ad eam, quantum fieri potest, composuerunt, mentem Christi habere dicuntur: quemadmodum et illi carnem Christi habere dici possent, qui car · nem domuerunt, atque hac ratione concorporei et comparticipes Christi facti sunt ", et, Sicut portavimus imaginem terreni, ita, inquit 7, porta- · bimus imaginem et cœlestis. Eodem quoque modo ipsis perfectus homo, non qui omni ex parte res nostras, excepto peccato, expertus est, sed illud ex Deo et cârne temperamentum esse statuitur. Hoc enim, aiunt, quid perfectius ? Idem autem etiam circa vocemn improbe ac versute usurpant, hoc verbum non ita explicantes, ut idem sit, quod, in homine, quem sibi ipsi affixit, exstitit, juxta id quod ait Scriptura, Ipse enim sciebat quid esset in homine * ; verum idem esse dicentes et docentes, quod, cum hominibus consuetudinem habuit ac versatus est, atque ad hæc verba confugientes : Post hoc in terra visus est, et cum hominibus con- versatus est us. Quid autem diutius quispiam con- certet? Sane dum hominem atque internam ima- ginem submovent, id duntaxat nostri, quod deforis est, per novam banc larvam, et aspectabilem spe- ciem mundant, adeo secum ipsi pugnantes, ut nunc quidem propter carnem cætera etiam crasso ac carnali modo exponant (hinc enim illis secun- dus Judaismus manavit, et delira mille annorum in paradiso voluptas, illudque propemodum, nos eadem rursus post eadem resumiere): nunc autem opinionem potius quam veritatem carnis inducant, tanquam nihil humani passa fuerit, ne earum quidem rerum, quæ peccato vacant; alque ad hujusmodi dogmatis confirmationem, apostoli- cam quamdam vocem adhibeant, nec apostolice in- tellectam, nec pronuntiatam, nimirum " in similitu- I Cor. XV, 9, a. In edit. of deest. bimus, etsi Latina portentus. quod Vulgata, tentatum per omnia absque peccato. dex Regius B, Moniac., Morel. et Combefisius, et sic in versione Billius emendavit. In edit. cavillantur. sit quoa in hominem venit, cœpit esse in homine, D quem compactum sibi adhibuit: hoc nempe, in ipsum venit, idem sit ac compingere, sibique adhi- bere, totaque deitatis præsentia impletum suum facere, quo spectat auctoritas inducta: Ipse sciebut quid esset in homine. habet Vulgata, reddiditque Bill. Colb. 3, per inanem hanc, etc. qui notat mendose legi a Montac. alios autem auctores scribere In edit. 49. 7 Joan. 11, 25. * Baruch 11, 58. (6) Οἱ τὴν σάρκα. Ita cod. Reg. Β, Colb. 5, 6, (7) Φορέσομεν. Nec aliter Vulgata Græca, porta- (8) Πεπειρασμένος, etc. Apostolus, llebr. IV, 15, (9) Δογματίζεται. Colb. δογματίζοντες. (10) Τούτου γάρ, φασί, τί τελειότερον. Ita co- (11) Κακουργοῦσι φωνήν. Combef. : Circa vocem (12) Ἐν ἀνθρώπῳ γέγονεν. Combef. : Ut idem (15) Μετὰ τοῦτο. Colb. 5. μετὰ ταῦτα, et sic (14) Οι τὸν ἄνθρωπον. Colb. a, ὅτι τὸν ἄνθρωπον. (15) Διὰ τοῦ καινοῦ. Cod. Reg. Β διὰ τοῦ κε- (16) Χιλιοέτης. Ita Colb. 5, 6, 9, a, et Morel. (17) Καὶ σχεδόν τό. In Colb. 5 τό deest.

σεως. Α μένου, φαντασίας. δέ τινος ἀπατηλῆς καὶ δοχή- δυσχεράνας, ἣν ἔπαθεν ἐξ ἁπλότητος. Ἐπειδὴ τοίνυν αι φωναὶ αὗται (18), καλῶς μὲν νοούμεναι, μετὰ τῆς εὐσεβείας εἰσὶ, κακῶς δὲ ἐξω ηγούμεναι, τὸ δυσσεβὲς ἔχουσι, τί θαυμαστὸν, εἰ καὶ τοὺς Οὐιταλίου λόγους, ἡμεῖς μὲν ἐπὶ τὸ εὐσεβέ στερον ἐδεξάμεθα, οὕτω τοῦ θέλειν πείθοντος, ἄλλοι δὲ πρὸς τὸν τῶν γεγραμμένων νοῦν ἀγριαίνουσιν ; ὅ μοι δοκεῖ, καὶ Δάμασος αὐτὸς μεταδιδαχθείς, καὶ ἅμα πυθόμενος ἐπὶ τῶν προτέρων μένειν (19) αὐτοὺς ἐξηγήσεων, ἀποκηρύκτους αὐτοὺς πεποιῆσθαι, καὶ τὸ γραμματεῖον ἀνατετραφέναι (20) τῆς πίστεως συν ἀναθεματισμῷ· καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν ἀπάτην αὐτῶν τοίνυν αὐταὶ φωναί. τέρων μένειν σκοπόν, γεγραφέναι, αὐτῶν οὐκ ἐκεῖνο. Ταῦτ' οὖν ἐληλεγμένοι σαφῶς, μὴ χαλεπαινέτω σαν, ἀλλ' ἐντρεπέσθωσαν, μηδὲ καταψευδέσθωσαν, ἀλλὰ συστελλέσθωσαν, καὶ τῶν πυλώνων ἐξαλειφέ τωσαν τὸ μέγα καὶ θαυμαστὸν αὐτῶν ἐκεῖνο (21) πρόγραμμά τε καὶ κήρυγμα τῆς ὀρθοδοξίας, μετὰ ζητήματος εὐθὺς ἀπαντῶντες τοῖς εἰσιοῦσι καὶ δια- κρίσεως, τὸ δεῖν προσκυνεῖν μὴ ἄνθρωπον θεοφό ρον, ἀλλὰ Θεὸν σαρκοφόρον. Οὗ τί (22) γένοιτ' ἂν ἀλογώτερον, κἂν τῷ ῥήματι τούτῳ μέγα (23) φρο- νῶσιν οἱ νέοι τῆς ἀληθείας κήρυκες; χάριν μὲν γὰρ ἔχει τινὰ σοφιστικὴν τῷ τάχει τῆς ἀντιστροφῆς, καὶ ψηφολογικὴν τερατείαν, τοὺς ἀπαιδεύτους τέρπου σαν· ἔστι δὲ τῶν γελοίων γελοιότερον, καὶ τῶν ἀσυν έτων ἀσυνετώτερον. Εἰ γάρ τις μεταβαλὼν τὴν, ἄνθρωπος, φωνὴν, καὶ τὴν, σὰρξ, εἰς Θεὸν (ὧν τὸ μὲν ἡμῖν ἀρέσκει, τὸ δὲ αὐτοῖς), ἔπειτα τῇ ἀντι- στροφή (24) χρήσαιτο τῇ θαυμασίᾳ ταύτῃ καὶ θεο- γνώστῳ (25), τί συναχθήσεται; τὸ δεῖν προσκυνεῖν μὴ σάρκα θεοφόρον, ἀλλὰ Θεὸν ἀνθρωποφόρον. τῆς ἀτοπίας! τὴν ἀποκεκρυμμένην μετὰ Χριστὸν σοφίαν σήμερον ἡμῖν καταγγέλλουσιν (26), ἐφ᾽ ᾧ καὶ δακρύειν ἄξιον. Εἰ γὰρ πρὸ τριάκοντα τούτων ἐτῶν ἡ πίστις ήρξατο, τετρακοσίων σχεδὸν ἐτῶν γεγονότων ἀφ᾿ οὗ Χριστὸς πεφανέρωται, κενὸν ἐν τοσούτῳ χρόνῳ τὸ Εὐαγγέλιον ἡμῶν, κενὴ δὲ καὶ ἡ πίστις ἡμῶν, καὶ μάτην οἱ μὲν μαρτυρήσαντες ἐμαρτύρησαν, μάτην δὲ τοῦ λαοῦ (27) προέστησαν τοιοῦτοι καὶ τηλικοῦτοι προστάται, καὶ τῶν μέσ τρων ἡ χάρις, ἀλλ' οὐ τῆς πίστεως. ρήματι μέγα τοῦτο. τῇ θεογνώστῳ οι θεοπνεύστω. τοῦ λαοῦ, S. GREGORII THEOLOGI dinem konuinum Salvatorem factum esse, et ha- bitu inventum ut hominem: quasi his verbis non humana forma significetur, sed fallax quædam species et opinio. Quoniam igitur eæ voces, si recte intelligantur, cum pietate conjunctæ sunt; si perperam expo- nantur, impietate non carent, quid mirum, si Vi- talii quoque verba nos quidem, ita suadente volun- tate, in pium sensum accepimus, alii autem ad corum, quæ scripta sunt, mentem exasperantur et inflammantur? Quod etiam in causa fuisse reor, cur ipse quoque Damasus, cum postea rectius edo- ctus fuisset, simulque in pristinis eos expositioni bus perstare audiisset, eos ab Ecclesiæ cœtu abdi- carit, fideique libellum cum anathematismo dele- verit: tum etiam quod fraudem eam, in quam per B simplicitatem inciderat, pernroleste ferret. C Ilarum itaque rerum cum manifeste convicti suit, non indignatione aficiantur, sed pudore suf- fundantur; non nendarfis nos incessant, sed ani- mos deprimant, ac magnum illud et admirandum orthodoxiæ elogium et præconium ex ædium vesti- bulis expungant, quo ingressuris statim cum hu- jusmodi quæstione ac distinctione occurrunt, Ado- randum videlicet esse, non hominem Deiferum, sed Deum carniferum. Quo quid stultius fingi pos- sit, magnopere licet hoc nomine glorientur novi illi veritatis præcones? Quamvis enim, ob inversionis celeritatem, sophisticam aliquam gratiam habeat, et velut in calculorum subductione, ludificationem quamdam, imperitorum animos oblectantem: nihil tamen æque ridiculum, nihil æque stultum et sto- lidum excogitari potest. Nam si quis immutato hoc vocabulo, homo, atque item hac voce, caro, in Deum (quorum scilicet alterum nobis, alterum ipsis placet), postea eximia ista et divinitus cogni- ta inversione utatur, quid conficietur? nempe ado- rari debere, non carnem deiferam, sed Deum ho- miniferum. O ingentem absurditatem! absconditam post Christum sapientiam hodie nobis annuntiant: id quod sane lacrymnis dignum est. Nam si triginta duntaxat abhinc annis fides initium sumpsit, cum quadringenti jam fere anni fluxerint a quo Christus manifestatus est, inane utique tanto tempore ſuit Evangelium, inanis etiam fides nostra, frustraque D martyres martyrio perfuncti sunt, frustra tales tantique antistites plebi præfuerunt, versuumque, non autem fidei, est gratia. Montác., Morel. et Combef. In edit. in pristinarum eos expositio num proposito perstare. cum anathematismo monimentis tra- diderit. cἱ Reg. B, Montac., Morel. et Combef. In edit. deest. pis festinantibus, vel calamo, in edit. omissa vox hodie simili præscriptione hæresum novitates sæ- pius compresserunt Catholici. sicque legerat Bill: et reddiderat. (18) Τοίνυν αἱ φωναὶ αὗται. Ita Colb. 5, 6, 9, a, (19) Προτέρων μένειν. Colb. 3 et Combef. προ- (20) Ανατετραφέναι. Colb. 3, et Combef. ἀνα- (21) Avtŵr ènɛīvo. Ita Colb. 3, 6, 9, a. In edit. (22) Οὗ τί. Cod. Reg. Bet Colb. a, τούτου τί. (23) Ρήματι τούτῳ μέγα. Ita Coll. 3, 6, 9, et (24) Τῇ ἀντιστροφή. Ita Colb. 5, 6, 9, a. In edit. (25) Θεογνώστῳ. Montac. et Morel. legunt et (26) Σήμερον ἡμῖν καταγγέλλουσιν. Male vel ty- (27) Μάτην δὲ τοῦ λαοῦ. Montac. et Morel. καὶ

σεως. Α μένου, φαντασίας. δέ τινος ἀπατηλῆς καὶ δοχή- δυσχεράνας, ἣν ἔπαθεν ἐξ ἁπλότητος. Ἐπειδὴ τοίνυν αι φωναὶ αὗται (18), καλῶς μὲν νοούμεναι, μετὰ τῆς εὐσεβείας εἰσὶ, κακῶς δὲ ἐξω ηγούμεναι, τὸ δυσσεβὲς ἔχουσι, τί θαυμαστὸν, εἰ καὶ τοὺς Οὐιταλίου λόγους, ἡμεῖς μὲν ἐπὶ τὸ εὐσεβέ στερον ἐδεξάμεθα, οὕτω τοῦ θέλειν πείθοντος, ἄλλοι δὲ πρὸς τὸν τῶν γεγραμμένων νοῦν ἀγριαίνουσιν ; ὅ μοι δοκεῖ, καὶ Δάμασος αὐτὸς μεταδιδαχθείς, καὶ ἅμα πυθόμενος ἐπὶ τῶν προτέρων μένειν (19) αὐτοὺς ἐξηγήσεων, ἀποκηρύκτους αὐτοὺς πεποιῆσθαι, καὶ τὸ γραμματεῖον ἀνατετραφέναι (20) τῆς πίστεως συν ἀναθεματισμῷ· καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν ἀπάτην αὐτῶν τοίνυν αὐταὶ φωναί. τέρων μένειν σκοπόν, γεγραφέναι, αὐτῶν οὐκ ἐκεῖνο. Ταῦτ' οὖν ἐληλεγμένοι σαφῶς, μὴ χαλεπαινέτω σαν, ἀλλ' ἐντρεπέσθωσαν, μηδὲ καταψευδέσθωσαν, ἀλλὰ συστελλέσθωσαν, καὶ τῶν πυλώνων ἐξαλειφέ τωσαν τὸ μέγα καὶ θαυμαστὸν αὐτῶν ἐκεῖνο (21) πρόγραμμά τε καὶ κήρυγμα τῆς ὀρθοδοξίας, μετὰ ζητήματος εὐθὺς ἀπαντῶντες τοῖς εἰσιοῦσι καὶ δια- κρίσεως, τὸ δεῖν προσκυνεῖν μὴ ἄνθρωπον θεοφό ρον, ἀλλὰ Θεὸν σαρκοφόρον. Οὗ τί (22) γένοιτ' ἂν ἀλογώτερον, κἂν τῷ ῥήματι τούτῳ μέγα (23) φρο- νῶσιν οἱ νέοι τῆς ἀληθείας κήρυκες; χάριν μὲν γὰρ ἔχει τινὰ σοφιστικὴν τῷ τάχει τῆς ἀντιστροφῆς, καὶ ψηφολογικὴν τερατείαν, τοὺς ἀπαιδεύτους τέρπου σαν· ἔστι δὲ τῶν γελοίων γελοιότερον, καὶ τῶν ἀσυν έτων ἀσυνετώτερον. Εἰ γάρ τις μεταβαλὼν τὴν, ἄνθρωπος, φωνὴν, καὶ τὴν, σὰρξ, εἰς Θεὸν (ὧν τὸ μὲν ἡμῖν ἀρέσκει, τὸ δὲ αὐτοῖς), ἔπειτα τῇ ἀντι- στροφή (24) χρήσαιτο τῇ θαυμασίᾳ ταύτῃ καὶ θεο- γνώστῳ (25), τί συναχθήσεται; τὸ δεῖν προσκυνεῖν μὴ σάρκα θεοφόρον, ἀλλὰ Θεὸν ἀνθρωποφόρον. τῆς ἀτοπίας! τὴν ἀποκεκρυμμένην μετὰ Χριστὸν σοφίαν σήμερον ἡμῖν καταγγέλλουσιν (26), ἐφ᾽ ᾧ καὶ δακρύειν ἄξιον. Εἰ γὰρ πρὸ τριάκοντα τούτων ἐτῶν ἡ πίστις ήρξατο, τετρακοσίων σχεδὸν ἐτῶν γεγονότων ἀφ᾿ οὗ Χριστὸς πεφανέρωται, κενὸν ἐν τοσούτῳ χρόνῳ τὸ Εὐαγγέλιον ἡμῶν, κενὴ δὲ καὶ ἡ πίστις ἡμῶν, καὶ μάτην οἱ μὲν μαρτυρήσαντες ἐμαρτύρησαν, μάτην δὲ τοῦ λαοῦ (27) προέστησαν τοιοῦτοι καὶ τηλικοῦτοι προστάται, καὶ τῶν μέσ τρων ἡ χάρις, ἀλλ' οὐ τῆς πίστεως. ρήματι μέγα τοῦτο. τῇ θεογνώστῳ οι θεοπνεύστω. τοῦ λαοῦ, S. GREGORII THEOLOGI dinem konuinum Salvatorem factum esse, et ha- bitu inventum ut hominem: quasi his verbis non humana forma significetur, sed fallax quædam species et opinio. Quoniam igitur eæ voces, si recte intelligantur, cum pietate conjunctæ sunt; si perperam expo- nantur, impietate non carent, quid mirum, si Vi- talii quoque verba nos quidem, ita suadente volun- tate, in pium sensum accepimus, alii autem ad corum, quæ scripta sunt, mentem exasperantur et inflammantur? Quod etiam in causa fuisse reor, cur ipse quoque Damasus, cum postea rectius edo- ctus fuisset, simulque in pristinis eos expositioni bus perstare audiisset, eos ab Ecclesiæ cœtu abdi- carit, fideique libellum cum anathematismo dele- verit: tum etiam quod fraudem eam, in quam per B simplicitatem inciderat, pernroleste ferret. C Ilarum itaque rerum cum manifeste convicti suit, non indignatione aficiantur, sed pudore suf- fundantur; non nendarfis nos incessant, sed ani- mos deprimant, ac magnum illud et admirandum orthodoxiæ elogium et præconium ex ædium vesti- bulis expungant, quo ingressuris statim cum hu- jusmodi quæstione ac distinctione occurrunt, Ado- randum videlicet esse, non hominem Deiferum, sed Deum carniferum. Quo quid stultius fingi pos- sit, magnopere licet hoc nomine glorientur novi illi veritatis præcones? Quamvis enim, ob inversionis celeritatem, sophisticam aliquam gratiam habeat, et velut in calculorum subductione, ludificationem quamdam, imperitorum animos oblectantem: nihil tamen æque ridiculum, nihil æque stultum et sto- lidum excogitari potest. Nam si quis immutato hoc vocabulo, homo, atque item hac voce, caro, in Deum (quorum scilicet alterum nobis, alterum ipsis placet), postea eximia ista et divinitus cogni- ta inversione utatur, quid conficietur? nempe ado- rari debere, non carnem deiferam, sed Deum ho- miniferum. O ingentem absurditatem! absconditam post Christum sapientiam hodie nobis annuntiant: id quod sane lacrymnis dignum est. Nam si triginta duntaxat abhinc annis fides initium sumpsit, cum quadringenti jam fere anni fluxerint a quo Christus manifestatus est, inane utique tanto tempore ſuit Evangelium, inanis etiam fides nostra, frustraque D martyres martyrio perfuncti sunt, frustra tales tantique antistites plebi præfuerunt, versuumque, non autem fidei, est gratia. Montác., Morel. et Combef. In edit. in pristinarum eos expositio num proposito perstare. cum anathematismo monimentis tra- diderit. cἱ Reg. B, Montac., Morel. et Combef. In edit. deest. pis festinantibus, vel calamo, in edit. omissa vox hodie simili præscriptione hæresum novitates sæ- pius compresserunt Catholici. sicque legerat Bill: et reddiderat. (18) Τοίνυν αἱ φωναὶ αὗται. Ita Colb. 5, 6, 9, a, (19) Προτέρων μένειν. Colb. 3 et Combef. προ- (20) Ανατετραφέναι. Colb. 3, et Combef. ἀνα- (21) Avtŵr ènɛīvo. Ita Colb. 3, 6, 9, a. In edit. (22) Οὗ τί. Cod. Reg. Bet Colb. a, τούτου τί. (23) Ρήματι τούτῳ μέγα. Ita Coll. 3, 6, 9, et (24) Τῇ ἀντιστροφή. Ita Colb. 5, 6, 9, a. In edit. (25) Θεογνώστῳ. Montac. et Morel. legunt et (26) Σήμερον ἡμῖν καταγγέλλουσιν. Male vel ty- (27) Μάτην δὲ τοῦ λαοῦ. Montac. et Morel. καὶ