Diplomatic text · scholarios OCR (cleaned, language-split) — OCR floor from page-view (megaspan gap-fill) — PG column chips mark the printed columns.
Gregory Akindynos — Against the Heresies of Gregory Palamas (Iambics)Gregorius Acindynus — Adversus haereses Gregorii Palamae (iambi)
col. 843–844page 1 of 197
Gregorii Acindyni adversus hæreses Gregorii Palamæ archiepiscopi Thessalonicensis, iambi
PG 150:843πρᾶς συνόδου οἷο, ῖς νονο ἀθνία! : Ἄάυτα 38 τάτο πεὶ ἢ βατοτίχ μῶν, ὡς ἔκ Βεοῦ καταστάτα διὰ τῆς αὐτοῦ χάριτος ὃ φέναστωρ (εἰ) καὶ ἐχδιχτυτὴ; τὴς αὐτοῦ Ῥπγκλητίσς, ὥνττε δὲ μένειν τὸν παρόντα ἐρισμὸν τῆς βατιλτίατ μου βέθχιον καὶ ἀκίνητον εἰς σἰῶνα τῶν ἅπαντα, χαὶ ὑπυγέγραπται παρ αὑτῆς χαὶ τῷ ἁγίῳ ὑνσιαυττρίῳ ταῖς ἐμαυτοῦ χερσὶν ὥππερ ἱερὸν ἀνάθημα, παρουσίχ τοῦ χραταιοῦ χαὶ ἀτίου μὴν αὐθέντου καὶ βασιλέως τοῦ πατρὸς τὴ: ἐχτιλείας μου, ναὶ τοῦ παναγιωτάτιν μὸν δεσπότου τοῦ οἰχουμενιχοῦ πατριάρχον κυροῦ Φιλοβέου καὶ τὴς περὶ αὐτὸν θείας καὶ τερᾶς συνόδου. Μηνὶ Φεθρον ἱνᾷ, ζ΄,
Ματῆαῖις ἐν Χριστῷ τῷ Θεῷ πιστὸς βασιλεὺς χαὶ αὐτοχράτωρ τῶν ᾿᾽Ρωμαίων, ᾿Ασάνης ὁ Κανταχρωξηνόφ.
Ἰοὺ σιφωτάτον καὶ λογιωτάτου καὶ διδασχάλον Σπουδῇ Παλαμᾶν εὐσεδὴς πᾶ; φευγέτω. εὐὐδὲν γὰρ ὀκνεῖ δυσσεδὲς παρεισάγειν, Ἰοὺς τοῦ φρονεῖν εὖ ἀσφαλεστάτους ὕρυυτν "Ὥσπερ γαλινοὺς ἐξαποπτύσας ἅπαξ,
Κο͵ὶ τῶν πατρῴων ἐκτραπεὶς διδαγμάτων Κίνδυνος οὐδεὶς, ἀλλὰ καὶ φῦς νοῦ μένον ὸ κοινὴν ἀγλαϊσμα τῆς Ἐνχχλησίας. Σπουδῇ Παλαμᾶν εὐσεδὴς πᾶ; φευγέτω. εὐὐδὲν γὰρ ὀκνεῖ δυσσεδὲς παρεισάγειν, Ἰοὺς τοῦ φρονεῖν εὖ ἀσφαλεστάτους ὕρυυτν "Ὥσπερ γαλινοὺς ἐξαποπτύσας ἅπαξ,
Κο͵ὶ τῶν πατρῴων ἐκτραπεὶς διδαγμάτων Κίνδονος οὐδεὶς, ἀλλὰ καὶ φῦς νοῦ μένον ὸ κοινὴν ἀγλαϊσμα τῆς Ἐνχχλησίας. βθθι!ο. ῬΑΙΔΠΊΔΠΣ Ρίαβ. Παΐβημθ Γαμῖ: ΠΡ . φοκιιαπη! τορι, αἱ Ἱνοπῖθ, βεμιοῖ θοαὶ ἀνθ εἰσσυνϑαθια Ομ ςὶδ (ναὸ μονῖν αἸτιμῚ Οἱ πᾶσιν ἀπλῶς ἐμφανεῖς πιστοῖ; ὕρηι. Τῆς εὐσεθείας τῶν φεραυγῶν δογμάτων, Ὧν ἀσφαλῶς μένωμεν ἐντὸς μηδόλως, υὖς ἐνδιδόντες τοῖς Παλαμναίοις ὕθλοις. Οὺς οὐ σιωπῇ δεῖ κεχρυμμένους μένειν. Καὶ λανθανόντως τοὺς ἀπλουστέρους δάκνειν Καὶ φαρμαχεύειν, καὶ διαφθ ίρειν ἄφνον ΟὐΠΆΠΙΘηματης Γυπο 15 6 ἐθΠ μι ἀρυτίδ Ραίδηι ΠΤ Ὁ ΠΠΠ] ἀὐ!ηρεθοῖν αὶ θαϊαισοθ παν. Διρί δοίη 81 516. 110 ΡΥ ΦΕΒΩ. ΤΠΆΠΟΓΟ 6 510 Ἰησῆθτον Ἰαυογγο, πος ἤη, τοίατα [γασο, ΘΟ 05 τῆς πρᾶς θεολογ ας κυροῦ Γεωρτίου τοῦ Σχολαριου πιὸς κυρὴν Ἰωάννην τὸν Πχσιλιχὸν ἐρωτήσαντα περὶ τῆ: τοῦ μακαρίον Θευδῶρον τοῦ Πραπτοῦ ῥήσεως, ὁφ' ἧς οἱ ματαιόφρονες "᾿Ακινδυνισταὶ θορυθοῦτι» ἔτι δὲ χαὶ περὶ ὧν οἱ αὐτοὶ περὶ τοῦ Πνεύ ματος τοῦ ἁγίου σοφίζονται, δαρίοηεἰεαϊαιὲ εἰ ἐτεάξ εἰφδένε δον τὐφοϊοηίαι πιπφὶδινὶ ἀοηηϊ (φοτοίῖ Νειοίανι! αὦ ἀσηῖπηηε ]οσηπειε απ σα, πὶ ἐπ- (ρνγορανογαι ἐε Τμευάοτὶ (ὑταμιῖ ἀϊοῖο, «μΐας ἐαιδα ψαμὸ δεν απ 68. Ατυπάμεῖδι πὶ ταγϑας πιυτέμί. Πειιίεδ' ἀε ἐϊε καὶ ἐϊάειι ἐμοὶ ἀε δρίτέτι νογίμβοιῖοο αἰδρείαπ. αἰτίνιν τ Χάρις πολλὴ σοι τῆς εἰς ἡμᾶς εὐνοίας, ἄριστε φῇλων οἵο, ῸΠ. 988,
Ἐχρίαιη ἴεν οήΐοο αδατεο ΟΟΠΧΧΙΝ, δΆγοὶ Βρϑιοοίεὶ οαρία. 08, οομίτῷ Ἰμυτοσίμν. Ἀσίμε!ν δἰδιασ. ταὶ. Δα Ρ. τρσωθαρ. ΠΠΜἸ ΘΠ οοαΣ Οἰθαγθα ΠΝ ὅ, ν. 880.
KATA TON AIPEZEON FPITOPIOY TOY HAAAMA, APXIEIT IAMBOI. hs fg, Üeokoy ag wopuü lewpzios vog Yyolapinn mob: xuphs Cludwvms rà fixsdné iÉput(savta Tipi th: vob paxapíos Oiolopso oü.l'panrdO (bMano, Bg d. ob paszuigpoveg "Axivbuvigval Dopufu)3t) cii xat negl ol abro msol o3 lived pavor vou &yleo cogiTovvas, Sapientissimi et erudi lissimi sacrey theologim magistri domini Georgii Scholarii ad domuum Joannem Basilicum, qui. interrogaverat de. Theodori Grapti dieto, cujus. causa. vane sentientes Acindynista: turbas movent. Hemque de iis qua: iulem ipsi de Spiritu sophistice disutant. lnitimu ; Xápig moXh) soi ve el; dig tüvolag, dpisvs giu ete, Fel. 285.
Exstant in» Codice Carsareo. CCLXXIX.. Marci Ephesini capita 68, coutra hresim. Acinidlynistarum. Vide P. L:mbec. Bibliothecz Casarew lily 5. p. 226. | Oi dois Anio; Epexvel; mosrol; ipu Tüg cistOzlaz «Gv oepxpyiv Boy dev, "Qv àaqaküz udvugzy bvrbs pmbdntos, Q0; (yBiOAveeg vot HaXapvatoig OUAotz. Oz o) cua 8st xevputp£vous pévers. Kat Aavüavévitug cobg &ziovatépoug Oixvecs Kai gapuaasóstv, x23 8200 :lpsty ovt ornamentum, Cunetis li.!elibus aperte patent regulis pietatis illustriumque dogmatum. quibus minime mdhurent, qui Palam nagas amplectuntur, quas sub silentio pressas manere ae sie incautos secreto laverare, nec non, velata fraude, imbecllles auiuas
πρᾶς συνόδου οἷο, 5ῖς νονο ἀθνία! : Ἄάυτα 38 τάτο
πεὶ ἢ βατοτίχ μῶν, ὡς ἔκ Βεοῦ καταστάτα διὰ τῆς
αὐτοῦ χάριτος ὃ φέναστωρ (εἰ) καὶ ἐχδιχτυτὴ; τὴς
αὐτοῦ Ῥπγκλητίσς, ὥνττε δὲ μένειν τὸν παρόντα ἐρι-
σμὸν τῆς βατιλτίατ μου βέθχιον καὶ ἀκίνητον εἰς
σἰῶνα τῶν ἅπαντα, χαὶ ὑπυγέγραπται παρ αὑτῆς
χαὶ τῷ ἁγίῳ ὑνσιαυττρίῳ ταῖς ἐμαυτοῦ χερσὶν
ὥππερ ἱερὸν ἀνάθημα, παρουσίχ τοῦ χραταιοῦ χαὶ
ἀτίου μὴν αὐθέντου καὶ βασιλέως τοῦ πατρὸς τὴ:
ἐχτιλείας μου, ναὶ τοῦ παναγιωτάτιν μὸν δεσπότου
τοῦ οἰχουμενιχοῦ πατριάρχον κυροῦ Φιλοβέου καὶ
τὴς περὶ αὐτὸν θείας καὶ τερᾶς συνόδου. Μηνὶ Φεθρον
ἱνᾷ, ζ΄,
Ματῆαῖις ἐν Χριστῷ τῷ Θεῷ πιστὸς βασιλεὺς
χαὶ αὐτοχράτωρ τῶν ᾿᾽Ρωμαίων, ᾿Ασάνης ὁ Καντα-
χρωξηνόφ.
Ἰοὺ σιφωτάτον καὶ λογιωτάτου καὶ διδασχάλον
Σπουδῇ Παλαμᾶν εὐσεδὴς πᾶ; φευγέτω.
εὐὐδὲν γὰρ ὀκνεῖ δυσσεδὲς παρεισάγειν,
Ἰοὺς τοῦ φρονεῖν εὖ ἀσφαλεστάτους ὕρυυτν
"Ὥσπερ γαλινοὺς ἐξαποπτύσας ἅπαξ,
Κο͵ὶ τῶν πατρῴων ἐκτραπεὶς διδαγμάτων
Κίνδυνος οὐδεὶς, ἀλλὰ καὶ φῦς νοῦ μένον
ὸ κοινὴν ἀγλαϊσμα τῆς Ἐνχχλησίας.
Σπουδῇ Παλαμᾶν εὐσεδὴς πᾶ; φευγέτω.
εὐὐδὲν γὰρ ὀκνεῖ δυσσεδὲς παρεισάγειν,
Ἰοὺς τοῦ φρονεῖν εὖ ἀσφαλεστάτους ὕρυυτν
"Ὥσπερ γαλινοὺς ἐξαποπτύσας ἅπαξ,
Κο͵ὶ τῶν πατρῴων ἐκτραπεὶς διδαγμάτων
Κίνδονος οὐδεὶς, ἀλλὰ καὶ φῦς νοῦ μένον
ὸ κοινὴν ἀγλαϊσμα τῆς Ἐνχχλησίας.
βθθι!ο. ῬΑΙΔΠΊΔΠΣ Ρίαβ. Παΐβημθ Γαμῖ:
ΠΡ .
φοκιιαπη! τορι, αἱ Ἱνοπῖθ, βεμιοῖ θοαὶ
ἀνθ εἰσσυνϑαθια Ομ ςὶδ (ναὸ μονῖν αἸτιμῚ
Οἱ πᾶσιν ἀπλῶς ἐμφανεῖς πιστοῖ; ὕρηι.
Τῆς εὐσεθείας τῶν φεραυγῶν δογμάτων,
Ὧν ἀσφαλῶς μένωμεν ἐντὸς μηδόλως,
υὖς ἐνδιδόντες τοῖς Παλαμναίοις ὕθλοις.
Οὺς οὐ σιωπῇ δεῖ κεχρυμμένους μένειν.
Καὶ λανθανόντως τοὺς ἀπλουστέρους δάκνειν
Καὶ φαρμαχεύειν, καὶ διαφθ ίρειν ἄφνον
ΟὐΠΆΠΙΘηματης Γυπο 15 6 ἐθΠ μι5 ἀρυτίδ Ραίδηι
ΠΤ Ὁ ΠΠΠ]
ἀὐ!ηρεθοῖν αὶ θαϊαισοθ παν. Διρί δοίη
81} 516. 110 ΡΥ ΦΕΒΩ5. ΤΠΆΠΟΓΟ 6 510 Ἰησῆθτον
Ἰαυογγο, πος ἤ0η, τοίατα [γασο, ΘΟ 05
τῆς πρᾶς θεολογ ας κυροῦ Γεωρτίου τοῦ Σχολαριου
πιὸς κυρὴν Ἰωάννην τὸν Πχσιλιχὸν ἐρωτήσαντα
περὶ τῆ: τοῦ μακαρίον Θευδῶρον τοῦ Πραπτοῦ ῥή-
σεως, ὁφ' ἧς οἱ ματαιόφρονες "᾿Ακινδυνισταὶ θορυ-
θοῦτι» ἔτι δὲ χαὶ περὶ ὧν οἱ αὐτοὶ περὶ τοῦ Πνεύ
ματος τοῦ ἁγίου σοφίζονται, δαρίοηεἰεαϊαιὲ εἰ ἐτεάξ
εἰφδένε δον τὐφοϊοηίαι πιπφὶδινὶ ἀοηηϊ (φοτοίῖ
Νειοίανι! αὦ ἀσηῖπηηε ]οσηπειε απ σα, πὶ ἐπ-
(ρνγορανογαι ἐε Τμευάοτὶ (ὑταμιῖ ἀϊοῖο, «μΐας ἐαιδα
ψαμὸ δεν απ 68. Ατυπάμεῖδι πὶ ταγϑας πιυτέμί. Πειιίεδ'
ἀε ἐϊε καὶ ἐϊάειι ἐμοὶ ἀε δρίτέτι νογίμβοιῖοο αἰδρείαπ.
αἰτίνιν τ Χάρις πολλὴ σοι τῆς εἰς ἡμᾶς εὐνοίας,
ἄριστε φῇλων οἵο, ῸΠ. 988,
Ἐχρίαιη ἴεν οήΐοο αδατεο ΟΟΠΧΧΙΝ, δΆγοὶ
Βρϑιοοίεὶ οαρία. 08, οομίτῷ Ἰμυτοσίμν. Ἀσίμε!ν δἰδιασ.
ταὶ. Δα Ρ. τρσωθαρ. ΠΠΜἸ ΘΠ οοαΣ Οἰθαγθα ΠΝ ὅ,
ν. 880.
col. 845–846page 2 of 197
PG 150:845υχὰς ἔραιὰ: πυμπαγεῖ πανουργίᾳ,
᾿Αλλ' ἐκχαλύπτειν τὴν τῆς ἐχίδνης γόνον
“ὡς ἐμφανὴς ὧν, ἡ φθαρῇ πᾶς ὁ φύέρος,
ἪΙ γοῦν φυλάτηταί τις ἐκ τῶν δογμάτων.
Δεῖ δὲ προῦξπῆαι καὶ τὸ τῶν ὅλων σέθας
Ὃ πᾶτιν ἴσμεν καὶ φρονοῦταν, καὶ λόγοις Ὑμνοῦσαν ὡς ἄληντα τὴν Πλαλητίν Ὑίκτουσαν, ἐκτρίφουσαν εἰς ὕψο; μέγα
Τοὺς παῖδας ἐξαίρουσαν ἀγνὴν μητέρα. Ῥοῦτο προτεῖνχι τῶν ἐχιβναίων ἔδιε,
«Ὡς ἂν πρὸς αὐτὸ τὸ τυχνὰ Βλέπειν ἔχειν,
Τὸ τὴς ἐχίῆνης μὴ φοθούμεθα βλάσυς. “λναιρεῦξν γὰρ οὐχ ἀνατρῆστι πάλιν. ἐΛναίρεσες δὲ τοῦ νόθου τὸ γνήσιον,
Καὶ τὸ σταϊηρ)ν-ἐκ μακροῦ τοῦ προσφάτον. Καὶ μυρίαν πρὶν ἐκτεμὸν ψεύδους; πλάνην Τοῦ πολλάκις φύντος τε, καὶ τετμημένον, ὙΨΕ τοίνυν ἐστὶ τὸ κρατοῦν πάλαι σίδας ;
Καὶ τί φρονεῖν ἔγνωμεν ἐκ πρώτου λύγου Ἔχ τῶν φεραυγῶν πατρικῶν μαθημάτων ; ὙΨΊ δ' ἢ μόνον τρίφωτον οὐσεσεῖν κράτος ; Αθῶὸν δὲ μοι νύησιν ἠκριδωμένην,
Καὶ γλῶτταν εἰς ἔχφανσιν ἡ σφαλισμένην, Παυτουργὲ Χριστὲ τῶν θεηγόρων λόγων, Ἡρὸς οὔσπερ οὐκ εὔτολμος, οὐδ᾽ ἄττειν ἔφυν. ἰλὴν τῆς παρούσης, ὡς ὁρᾷς, Λόγε, βλάθητ, ὙΦ᾽ ἧς καθειρχθεὶς εἰς ἀνάγκην τοῦ λέγειν, Οὐ καρτερῶς ἤνεγκα μὴ ταῦτα γράφειν.
Εἰ γ᾽ εὐσεθεῖν μοι καὶ γραφῇ λύγων λόγας. Λόγος δὲ μαι πᾶς εὐσιῦοῖν πάντα τρόπον, Σέθας Θεοῦ γὰρ καὶ Θεοῦ βλασφημίαν
Οὐ δεῖ σιωπᾷν ἐντολῇ τοῦ Δεσπότον,
ψέπθηο. ἱπιογίιμογο οἱ βιθίο ρογίονο ποία, φορίτα γἱρογαι Ῥγοίον. ποίην γθάθογο αἱ οἷο ποκα τεπιουθϑίαγ, ἃς ἀοσηιδίηην ρογΏϊοῖο ταγν Δμίδ οὐεΐα. ΠΟΙ Πα ἶ ΤΟΙ 0 Τα αὐλὴν υἱ ὁπιηον Βοί μι, Προ σία ππσθηπαίὰν οἱ. Δἶ εθ. οοΐονγαι οἱ. ὀχαθται. α ἸΠΆΙΘΓ ΒΔΝΟΙΕ Ππνουοϑ δι.08. τ ἀἰταια το 0. ΠΡρο τὰς ρυῖτιν γυθα χοοθεαθάαια. ἐδὲ ὦἱ ἰρεὶ βωρίεν Ἰπιρη οπιθ 8, ν ρον ππογϑας πὰ πνδειμιαυς. ἱπιογομηρί στιν πη ΑΝ η Θδῖγ ΠΟ ὉΜν ποοθθ; δαίσηι. φρε δ οἵ ἐο με πα πὶ δὲ ἀν ραιιμι οχ τόζοι οὐ ἀρ δοῖὴ Ἰαίνομν ΒΟΠΙΡΟΓ τοΠαροθμε!5. θὲ υίδεναπν ἐρίταν ἀμεἰημεπς οα ας 7 Θὰ οχ με ΠῚ ΠΤ] ἐκῖναν Τμ θ!!δοϊασν, ρηγάτα, ἀας Ππβιίαιη οἱ ΠῚ τογ, απο 5. ΠΟ ρεθον ογα οὉ ργοϊθηαϊ οὶ 58, θε δέον ρειοβοαίσμι, αἱ νίάο, γοηνιπων, ἀ ρεοπυμείαπαιη ἀαλδ βου ἐολυῖας, πὰ βουίθογο αι μοιυΐ, 1.4 ὄγρὸ τ] ἀσμίην ΠΡ ᾿ Τὸ μὲν γὰρ ὑμνεῖν, τὴν δ᾽ ἀνατρέπειν λόγεις. 'Απανταχοῦ δὲ τῶν ἐμῶν λέγω λόγων,
Ὥ; ὅστις εὐσεδή; τε, καὶ νείκους ξένος Εἰς ἐξε.ασμὸν τῶν ἐμῶν ἔλθοι λόγων, Καί ποὺ δοχῶ τι μὴ καλῶς εἰρηκέναι,
Καὶ τῶν πατρῴων εὐσεδῶν ξένιος ὅρων, Εὐεργετείτω τοὺς ἐλέγχοντας λήγους.
Οὐκ ἀγνυῶ γὰρ, ὅστις εἰμὶ τὴν φύσιν, Πρυτὸς, πενιχρὴς, πλὴν μελὴς, κατηγμένος: Ἐξίοταραι ἢ γνωμιχῶ; τῶν σφαλμάτιους Καὶ προγινώσγω τοῖς ἐλέγχουσιν χάρι». Αὕτη γὰρ ὀρθότητος ἡμῖν αἰτία,
τὭσπερ πονηρῶν κ' ἀστδῶν φρονημάτων, ΟἹ μισέλεγχοι τῶν ὑπερῳρόνων τρόποι. Καὶ δὴ λέγοιμ᾽ ἂν, ὥνπερ ἠρξάμην χάριν.
Τὸ μὲν γὰρ ἡμῖν εὐσεθούμενον κράτος Τριλαμπές ἔστε, καὶ μονὰ; πάλιν ξένη, ταντουργὸν, ἀ πλοῦν, πανσθενὲς, πᾶσιν πέλας Μῆλλον δὲ πᾶσιν ἐγκατοικοῦν ἐξ ἴπου,
Κἂν ἄλλος ἄλλον μᾶλλον οἰκείως ἔχῃ
Ῥχέσει πρὸς αὐτὸ καὶ μιμῆσει, χαὶ τάσει, Ἔλλαμψιν ὡς ἕκαστος αὑτοῦ λχμθάνει.
Οὐ γὰρ τὰ βάθρα τῆς θεώστως ἴσα,
Βαϑιοὶ δὲ πολλοὶ πρὸς τὰ τῶν ἀθλων μέτρα, “Ἄληπτον, ἀπράσαπτον αὐτοῖς ἀγγέλοις, ΤΆῤῥητον, Οὐ γάρ ἔττιν οὐδὲν τῶν ὅλων " Οὐκ εἶδος οὐδὲν, οὐδὲ μορφὴ, καὶ φύσιν, Ἧς ἂν βροτός τις, ἢ βροτῶν ὑπὲρ φύσιν Λάδοιτο, χαὶ γένοιτο τῆς ἄγρας πέρας.
. Εἰ φῶς γὰρ ἔσθ᾽ ὡς φατιν, ἀλλὰ καὶ ανοτος, Ὡς οὔτε φῶς ὧν, οὔτε δ' αὖ πάλιν σχήτος, Ἀλλ᾽ ὡς μὲν ἁγνὸν, ὡς δὲ καὶ φωτεργάτην, Τὸ μὲν γὰρ ὑμνεῖν, τὴν δ᾽ ἀνατρέπειν λόγοις. 'Απανταχωῦ δὲ τῶν ἐμῶν λέγω λόγων, Ὥ; ὅστις εὐσεδής τε, καὶ νείκους ξένη: Εἰς ἐξε.ασμὸν τῶν ἐμῶν ἔλθοι λόγων, Καί ποὺ δοχῶ τι μὴ καλῶς εἰρηκέναι, Καὶ τῶν πατρῴων εὐσεθῶν ξένιος ὅρων, Εὐεργετείτω τοὺς ἐλέγχοντας λήγους. Οὐκ ἀγνυῶ γὰρ, ὅστις εἰμὶ τὴν φύσιν, Προτὸς, πενιχρὴφν πληνμελῆς, κατηγμένος: Ἑξίοταραι ἢ γνωμιχῶς τῶν σφολμάτιου. Καὶ προγινώτνω τοῖς ἐλέγχουσιν χάριν. Αὕτη γὰρ ὀρθότητος ἡμῖν αἰτία, τὭσπερ πονηρῶν κ' ἀστδῶν φρονημάτων, ΟἹ μισέλεγχοι τῶν ὑπερῳρόνων τρόποι. Καὶ δὴ λέγοιμ᾽ ἂν, ὥνπερ ἐρξάμην χάριν. Τὸ μὲν γὰρ ἡμῖν εὐσεδούμενον κράτος Τρυλαμπές ἔστε, καὶ μονὰς; πάλιν ξένη, Παντουργὸν, ἁ πλοῦν, παναθενὲς, πᾶσιν πέλας, Μῆλλον δὲ πᾶσιν ἐγκατοικοῦν ἐξ ἴπου, Κἂν ἄλλος ἄλλον μᾶλλον οἰκείως ἔχῃ Ῥχέσει πρὸς αὐτὸ καὶ μιμῆσει, χαὶ τάσει, Ἔλλαμψιν ὡς ἕκαστος αὑτοῦ λχμθάνει. Οὐ γὰρ τὰ βᾶυρα τῆς θεώστως ἴσα, Βαθμοὶ δὲ πολλοὶ πρὸς τὰ τῶν ἄθλων μέτρα, "Ἄληπτον, ἀπράσαπτον αὐτοῖς ἀγγέλοις, τΆῤῥητον, Οὐ γάρ ἔττιν οὐδὲν τῶν ὄλιον " Οὐκ εἶδος οὐδὲν, οὐδὲ γορφὴ, καὶ φύσι, Ἧς ἂν βρητός τις, ἢ βροτῶν ὑπὲρ φύσιν Λάδοιτο, χαὶ γένοιτο τῆς ἄγρας πέρας. ΕἸ φῶς γὰρ ἔσθ᾽ ὡς φατιν, ἀλλὰ καὶ ἀκότος, Ὡς οὔτε φῶς ὧν, οὔτε δ' αὖ πάλιν σχότος, Λλλ' ὡς μὲν ἁγνὸν, ὡς δὲ καὶ φωτεργάτην, ατρὶν τνεπαηῖς, βουιιόπος θα Ἀπηϊππθεΐο αδὲ πῖς Δ υὐἀ ἃ τεφο 5 Ρίον πεν Ραλγαης α]ηι αἰχίσϑε, σογγί οι! ἜσΡΌΤδν μΔὸ ἰδὲς ἔλοῖ Θιΐμι φυλίθιη τὴ 6 πλέσγα σοι, πνοντα θυ, ΟΡ Ροοοατογοη), ἰδ θοο Πα μι. Ῥυςοατ 5. ἀΠ|6) ΒΟἸδονηίτοτ τϑηα ΕΠ.) οἱ αν το ργυ μοι μετ νας, Ὡβ; μὰ θθϊωι δὰ ιβε άπ φαμὶ μγοάοει, τας πο π ἰταρίαειαι σΟΡ ΡΠ θθθν. ἰπϑ!η ΒΟΡα. ΒΡΡΡΙΏΒ πιθη 6 ἃ ΒΌΡΟΥ ας πνογιιμι οἵην 1118 δυφρίοία σορίδθδ ἀνατις ΓΑ τ Ρόβοι οπΐμν νἶα παν πος δῷς Υἱριυίοη. ἄδίαγ, Ὁ νας 'χ ΟἰαΡΘΒοῖ., 801 Θαθοιθ ἀπ Π ΘλΊγΔην πἰα ρογΑσί, εἰσ μίοχ ἴῃ ΤΌ Π αὐ ἔνε βθα Ὀπιπῖθι 810. δὲ, ἴμη ἔθ Θμνμ ]λ. μα θΠ 11 ὁχ σῴσυ; ΠΥ ἀυάπθοι ταπνθιν ργο ΠΑ ήταν ἐιπιααίοηνν, Οχίθι ἈΠ ἰρβα ΠΡ βίγαιιν, Υδιῖ οαΐν σσηῖ ἧμ δταίαβ, ἡαϊνασ. αἱ Πἱν μέτα θη) ἀουδιϊινηβ ἀνα] εῖσ. βρεδθισ. μεσσηα, μιδηρυγαηαν ; ΕῚ τοπὶ αὐβοσμυϊισιν ἀποθέϑειν οὐ, ἐαριυὐ ἔμεν οἰΐλαν δηφο 5, ἐπε Πα , ρρὼ ἤπο Δ|Ὰ ἡ ται αϑιν ἡ] βασι; ΜΠ δηΐμν πον, ποῦ [Ὁ
veneno interimere ot subito perdere nefas, sed zentra vipera: prolem. notam reddere ut sic omnis (osa removeatur, ae dogmalum pernieies evite- Wur. Anté omuia communis religio requiritur, quam, ut omnes seimus, Ecclesia meditatur et seramomibws celebrat el exaltat ut Tüalér saneta, quie liberos suoa in altum tollit. lac im primis serpeni remonsirandem est ut ipsi sapius oculos intendentes, viperz morsus nou metuas. Ubi enit interemplum malum est, non. ulia nocebit; spurii mutem edes etlegitiinum etaquum ex recenti dieto v mendacii labem semper renascentis procidit. Quisuam igitur antiquus eultus? Quid ex primo serwoue, 6 splendida Patrum) doctrina. didicimus ? Ubi autem fortitudo visi in uriplivo luce? Da. mibi igitur intellectum. puruai, da. linguam eloeutioni paralam , Clriste, divinorum sermonum. conditor, quos Cowprehendere et proloqui uon. potis sunm, piaeler priesenteni, ut vides, Verbum, labem ad pronuntiandum quie sentio eoactus, hae non scribere haud potui. Da ergo. milii donum pietatis, sermoni rationem omailusque vocibus pietateni indito; Dei. etenim. tunorem. et Dei blasphiemiani, jubente Domino, taeeve uon decet; sed laudare. illum, hàne argumentis refutare oportet. Undique jan, sermones meos proumntio, uL pius quisque et Woyx; gii; supnayel mavoupyiz,
"AY boadünreey shy ts Eylüun: yévov
"is Bpegavis Ov, d güapi T4. 0 qU^poz,
PH vot» qu1dzns8t stg Urs Brtudsov.
Asi 61 mpoU a0 xai m) x0) O1uy aiOx;
"0 müsts opc) xai gpovolsav, xal Móyoiz "Ygwolaas ios Rirrsa vio Eoxhnstay "Tixsouonv, ix:p/gouszy vis Ujo; uiyz
"Tube malas iExipousas &ivi» pmsipr.
"Volro aposelvse viv Eyityx tun Elit,
JBzüy nphg oisb sh suguk Rime Dno
To cis Onus uY, qutozts0a Didius. "Avoigiüby vàp obx àvatpijsst mdhw. "Avaigzats Ub v3 vübou «b yuiotoy,
Kat ch araflnphy-3x. paxgod :99 cposgázuo. Kai puoizv mglv xsepby djeDbous sàdvrv Tub molkáxtg güvtos v, vov ecpptaisy.
"YE sofyuv £ati b pasoUy mau o1625 ;
Kal sl gpovely Éystapas &x. mpitoo ióqao
"Ex sU» gepavyOv matpixów pabngdsas ; t8 y uávov xplonsoy cos16ciy vpázoz ; Aa 8i prot vinsty Tcp gd my,
Ka yhureny zlg Exgavsvo dsgaxtapéves, Nazoupvt Xgissk vuv Üznyágew 26yoni,
Jobs vionep oUx eÜohueg, «0 Gescsy Eguv. Ik» vhs mipsósns, ds Gpiz, Adys, BLáenz, "Ye fs xaüepylsts el; dvxvxrv zoo 1éyztv, Ob xagrepüz fueyxa p a9sa Ypágerv.
Et y ebaz6eTo pon xal pagi] yov Moz. Ayo BE unt mz süs:6s Dy mdvex spínov, Xétas Gzoz 3o x31 Beo BAaognplxv
09 Ul ctonày bro f] 200 Asgnótov.
veneno interimero ot subito perdere nefas, entra vipera prolem. notam reddere ut sic i moxa removeatur, ác dogmalum pernicies « Aur. Anté omuia communis religio requi quam, ut onines seimus, Ecclesia meditatur et sc ibus celebrat el exaltat wt. mater. saneta, liberos suoa in altum tollit. Iac in primis peni. remonsirandem est ut ipsi sxpius o intendentes, viperze morsus nou metuas. Ubi interemptum malum est, non. ulia nocebit ; « nutem edes etlegitiinum etaquum ex recenti vi mendacii labem semper renascens prc Quisuam igitar antiquus eultus? Quid ex prim: mone, 6e splendida Patrum doctrina. didici Ubi autem fortitudo isi in. uriplico luce? Da. igitur intellectum: purum, da. linguam eloet paralanr, Clriste, divinorum sermonum € tor, quas comprehendere et proloqui nQu sun, piter praesentem, ut vides, Verbuin, 1 ad pronuntiandum quie sentio eoactus, haec scribere haud potui. Da ergo. milii donum tis, sermoni rationem omaibusque vocibus piei indito; Dei. eienim. tunórem. et Dei. biasplien jubente Domino, taeere uon decet ; sed laudar lum, hane argumentis refutare. oporlet, Un Jan, sermones meos proumntio, ut pius quisq Tb bv yàp. Gpyttv, tiv 8 &vazpimziy Myuss- "Aravrayo8b viv Bg yv Xéytv,
"Ü; daxtg ebasÉf; ce, xxi veixouz Gfvas [E
Kai zoo Coxi ct pi xal eiprx£vzt,
Xo ziv nazgiov süasoyv Giviog Bpurv, E:epyexcizoo volg Byyovzas Xoyoug.
Ojx áyvoo vàp, onis elut tr quow.
Tiposhs, mzvia the, Tp uehe, xasntpivoz. "ESfosxpat 0h vuengcxóg tiv studs. K3lospoyuibasva) sos AMipyooses xápv.
Alzn yàp 6sldensoz diy adsl,
"Qznsp mavnpüv x' áazOGw gpovnuáov,
OL pitsdXey yo: tv bespopávev vpózat.
Kal 85 Moi! Bv, Gvrep t 0Sápmy yàp.
| Tb piv 3g july cscbad uzvuy xpázoz
Tpiagniz ist, rat povk; miv Givm, Mavzoogyby, &zkoüu, xxvsüevbz, zdzw milag, M30» b zz bvxaremony £5 (a0,
Kàv dà)o; WXkov Xov ol«zbug fn
Xyéas mpbs nUsh xxi udis, vat vászt, TEXdas Oz Ixastog aj:90 Axufávet.
Ob yàp à Baü ga. v3;c Detossens E52,
Taügui 0b mokldt zphg và üw dÜlwy psp, "AXzsov, &npícantoy acti; àyytons,
"Afinzow. 0b vg betty oüby si uu
Ox elüog oiv, oD3E popgh, x3 giat,
"Hc 8v Bensós vie, 3 Bposioy ürtp. qiti
A&fluzo, xa vévotro qt; &yQae mipac.
Kb gs ykp £o" D; qus, d wa auotoz,
Cfz ose cg Qu, obse D ad md) sizes,
AX ójg by rriv, dg b xxl pusepyázmv,
jurgüi immunis, sermones examinando ubi. viderit me aliquid a regulis piorum Palrum ablio reus dixisse, corrigendo errores meos Lene faciat, Nosi enim qualem me natura genuit, mortalem, egenum. peceatorem, imbeeillium. Peecatis autem. mei solemmiter renuntio et me repreheudentibus gratias wgo; ipsa enim ad. justitiam culpa prodest, pravaru) uec non impiarum cogitationum | instar, qua spe sepius mentem a superbia svertunt, M. olim talia auspieia cepisse nuuc fateri possem ; ill: enim via que nobis ad virtutem datur, triplic
) hac luce clareseit, sola eadet atque extranea on: nia peragit, simplex in fortitudine sua omnibus prz $00 est, imo in omnibus habitat ex :quo; et li vel aliquis. pras ezteris ejus. lamiliaritste utatur quilibet. tamen pro habitu, initatione, extensione 2h dpsa illustratur, Varii euim sunt inter s gradas, quibus ad biviniatem aceedimus; man mulis sedibus premia mensurautur; est an lem absconditum quoddam et eaptui imperviun eliam angelis, ineflabile, pras quo alia quiequ. Tauquam uiliil sunt ; pihil enim novi, nec formam, nec naturam, qua morzalis quidam ecu. mortalibu. prastaus induceretur secretaque talimius percipe: vet, Si lux saltem, ut ainnl, sive tenebra forent wed dua dus dbesi, nu Mdeirto tenelrm. puru jurgiüi immanis, sermones examinando ubi. viderit. me aliquid a regulis piorum Patrum ablio reus dixisse, corrigendo errores meos Leue faciat. Nosi enim qualem me natura genuit, mortalem, egenum, peceatorem, imbeeillium. Peecatis autem. meis solemniter renuntio et me repreheudentibus gratias wgo; ipsa enim ad. justitiam culpa. prodest, pravaru) uec non impiarum cogitationum | instar, quie spe sepius mentem 3 superbia svertunt, Me olim talia auspieia cepisse uunc fateri possem ; illa enim via que nobis ad virlutem datur, triplici liac luce clareseit, sola eadein atque extranea omnia peragit, simplex in fortitudine sua omnibus prz- 510 est, imo im onmibus habitat ex :wquo; et livel aliquis. pras exteris ejus. lamiliarilote utatur, quilibet tamen pro habitu, imitatione, extenxiune, 2h dpsa illustratur, Varii euim sunt inter se gradus, quibus ad biviuitatem aceedimus; nam mulis sedibus prima mensurantur; est anlem absconditum quoddam et eaptui iupervium eliam angelis, ineflabile, pra: quo alia quique Tauquam uilitl sunt; pihil enim novi, nec formam, nec naturam, qua morzalis quidam ecu. mortalibus prastaus iuduceretur secretaque tatimius percipevet, Si lux. saltem, ut ainnl, sive tenebri forent, sed dum lus abest, Qon. ideireo tenebrae, puru
υχὰς ἔραιὰ: πυμπαγεῖ πανουργίᾳ,
᾿Αλλ' ἐκχαλύπτειν τὴν τῆς ἐχίδνης γόνον
“ὡς ἐμφανὴς ὧν, ἡ φθαρῇ πᾶς ὁ φύέρος,
ἪΙ γοῦν φυλάτηταί τις ἐκ τῶν δογμάτων.
Δεῖ δὲ προῦξπῆαι καὶ τὸ τῶν ὅλων σέθας
Ὃ πᾶτιν ἴσμεν καὶ φρονοῦταν, καὶ λόγοις
Ὑμνοῦσαν ὡς ἄληντα τὴν Πλαλητίν
Ὑίκτουσαν, ἐκτρίφουσαν εἰς ὕψο; μέγα
Τοὺς παῖδας ἐξαίρουσαν ἀγνὴν μητέρα.
Ῥοῦτο προτεῖνχι τῶν ἐχιβναίων ἔδιε,
«Ὡς ἂν πρὸς αὐτὸ τὸ τυχνὰ Βλέπειν ἔχειν,
Τὸ τὴς ἐχίῆνης μὴ φοθούμεθα βλάσυς.
“λναιρεῦξν γὰρ οὐχ ἀνατρῆστι πάλιν.
ἐΛναίρεσες δὲ τοῦ νόθου τὸ γνήσιον,
Καὶ τὸ σταϊηρ)ν-ἐκ μακροῦ τοῦ προσφάτον.
Καὶ μυρίαν πρὶν ἐκτεμὸν ψεύδους; πλάνην
Τοῦ πολλάκις φύντος τε, καὶ τετμημένον,
ὙΨΕ τοίνυν ἐστὶ τὸ κρατοῦν πάλαι σίδας ;
Καὶ τί φρονεῖν ἔγνωμεν ἐκ πρώτου λύγου
Ἔχ τῶν φεραυγῶν πατρικῶν μαθημάτων ;
ὙΨΊ δ' ἢ μόνον τρίφωτον οὐσεσεῖν κράτος ;
Αθῶὸν δὲ μοι νύησιν ἠκριδωμένην,
Καὶ γλῶτταν εἰς ἔχφανσιν ἡ σφαλισμένην,
Παυτουργὲ Χριστὲ τῶν θεηγόρων λόγων,
Ἡρὸς οὔσπερ οὐκ εὔτολμος, οὐδ᾽ ἄττειν ἔφυν.
{ἰλὴν τῆς παρούσης, ὡς ὁρᾷς, Λόγε, βλάθητ,
ὙΦ᾽ ἧς καθειρχθεὶς εἰς ἀνάγκην τοῦ λέγειν,
Οὐ καρτερῶς ἤνεγκα μὴ ταῦτα γράφειν.
Εἰ γ᾽ εὐσεθεῖν μοι καὶ γραφῇ λύγων λόγας.
Λόγος δὲ μαι πᾶς εὐσιῦοῖν πάντα τρόπον,
Σέθας Θεοῦ γὰρ καὶ Θεοῦ βλασφημίαν
Οὐ δεῖ σιωπᾷν ἐντολῇ τοῦ Δεσπότον,
ψέπθηο. ἱπιογίιμογο οἱ βιθίο ρογίονο ποία,
φορίτα γἱρογαι Ῥγοίον. ποίην γθάθογο αἱ οἷο
ποκα τεπιουθϑίαγ, ἃς ἀοσηιδίηην ρογΏϊοῖο5
ταγν Δμίδ οὐεΐα. ΠΟΙ Πα ἶ5 ΤΟΙ 0 Τα
αὐλὴν υἱ ὁπιηον Βοί μι, Προ σία ππσθηπαίὰν οἱ.
Δἶ εθ. οοΐονγαι οἱ. ὀχαθται. α ἸΠΆΙΘΓ ΒΔΝΟΙΕ
Ππνουοϑ δι.08. τ ἀἰταια το}} 0. ΠΡρο τὰς ρυῖτιν
γυθα χοοθεαθάαια. ἐδὲ ὦἱ ἰρεὶ βωρίεν
Ἰπιρη οπιθ 8, ν ρον ππογϑας πὰ πνδειμιαυς.
ἱπιογομηρί στιν πη ΑΝ η} Θδῖγ ΠΟ ὉΜν8 ποοθθ;
δαίσηι. φρε δ οἵ ἐο με πα πὶ δὲ ἀν ραιιμι οχ τόζοι
οὐ ἀρ δοῖὴ Ἰαίνομν ΒΟΠΙΡΟΓ τοΠαροθμε!5. θὲ
υίδεναπν ἐρίταν ἀμεἰημεπς οα ας 7 Θὰ οχ με
ΠῚ
ΠΤ]
ἐκῖναν Τμ θ!!δοϊασν, ρηγάτα, ἀας Ππβιίαιη οἱ
ΠῚ
τογ, απο 5. ΠΟ ρεθον ογα οὉ ργοϊθηαϊ οὶ
58}, θε δέον ρειοβοαίσμι, αἱ νίάο, γοηνιπων,
ἀ4 ρεοπυμείαπαιη ἀαλδ βου ἐολυῖας, πὰ
βουίθογο αι μοιυΐ, 1.4 ὄγρὸ τ] ἀσμίην
ΠΡ
᾿ Τὸ μὲν γὰρ ὑμνεῖν, τὴν δ᾽ ἀνατρέπειν λόγεις.
'Απανταχοῦ δὲ τῶν ἐμῶν λέγω λόγων,
Ὥ; ὅστις εὐσεδή; τε, καὶ νείκους ξένος
Εἰς ἐξε.ασμὸν τῶν ἐμῶν ἔλθοι λόγων,
Καί ποὺ δοχῶ τι μὴ καλῶς εἰρηκέναι,
Καὶ τῶν πατρῴων εὐσεδῶν ξένιος ὅρων,
Εὐεργετείτω τοὺς ἐλέγχοντας λήγους.
Οὐκ ἀγνυῶ γὰρ, ὅστις εἰμὶ τὴν φύσιν,
Πρυτὸς, πενιχρὴς, πλὴν μελὴς, κατηγμένος:
Ἐξίοταραι ἢ γνωμιχῶ; τῶν σφαλμάτιους
Καὶ προγινώσγω τοῖς ἐλέγχουσιν χάρι».
Αὕτη γὰρ ὀρθότητος ἡμῖν αἰτία,
τὭσπερ πονηρῶν κ' ἀστδῶν φρονημάτων,
ΟἹ μισέλεγχοι τῶν ὑπερῳρόνων τρόποι.
Καὶ δὴ λέγοιμ᾽ ἂν, ὥνπερ ἠρξάμην χάριν.
} Τὸ μὲν γὰρ ἡμῖν εὐσεθούμενον κράτος
Τριλαμπές ἔστε, καὶ μονὰ; πάλιν ξένη,
ταντουργὸν, ἀ πλοῦν, πανσθενὲς, πᾶσιν πέλας
Μῆλλον δὲ πᾶσιν ἐγκατοικοῦν ἐξ ἴπου,
Κἂν ἄλλος ἄλλον μᾶλλον οἰκείως ἔχῃ
Ῥχέσει πρὸς αὐτὸ καὶ μιμῆσει, χαὶ τάσει,
Ἔλλαμψιν ὡς ἕκαστος αὑτοῦ λχμθάνει.
Οὐ γὰρ τὰ βάθρα τῆς θεώστως ἴσα,
Βαϑιοὶ δὲ πολλοὶ πρὸς τὰ τῶν ἀθλων μέτρα,
“Ἄληπτον, ἀπράσαπτον αὐτοῖς ἀγγέλοις,
ΤΆῤῥητον, Οὐ γάρ ἔττιν οὐδὲν τῶν ὅλων "
Οὐκ εἶδος οὐδὲν, οὐδὲ μορφὴ, καὶ φύσιν,
Ἧς ἂν βροτός τις, ἢ βροτῶν ὑπὲρ φύσιν
Λάδοιτο, χαὶ γένοιτο τῆς ἄγρας πέρας.
. Εἰ φῶς γὰρ ἔσθ᾽ ὡς φατιν, ἀλλὰ καὶ ανοτος,
Ὡς οὔτε φῶς ὧν, οὔτε δ' αὖ πάλιν σχήτος,
Ἀλλ᾽ ὡς μὲν ἁγνὸν, ὡς δὲ καὶ φωτεργάτην,
Τὸ μὲν γὰρ ὑμνεῖν, τὴν δ᾽ ἀνατρέπειν λόγοις.
'Απανταχωῦ δὲ τῶν ἐμῶν λέγω λόγων,
Ὥ; ὅστις εὐσεδής τε, καὶ νείκους ξένη:
Εἰς ἐξε.ασμὸν τῶν ἐμῶν ἔλθοι λόγων,
Καί ποὺ δοχῶ τι μὴ καλῶς εἰρηκέναι,
Καὶ τῶν πατρῴων εὐσεθῶν ξένιος ὅρων,
Εὐεργετείτω τοὺς ἐλέγχοντας λήγους.
Οὐκ ἀγνυῶ γὰρ, ὅστις εἰμὶ τὴν φύσιν,
Προτὸς, πενιχρὴφν πληνμελῆς, κατηγμένος:
Ἑξίοταραι ἢ γνωμιχῶς τῶν σφολμάτιου.
Καὶ προγινώτνω τοῖς ἐλέγχουσιν χάριν.
Αὕτη γὰρ ὀρθότητος ἡμῖν αἰτία,
τὭσπερ πονηρῶν κ' ἀστδῶν φρονημάτων,
ΟἹ μισέλεγχοι τῶν ὑπερῳρόνων τρόποι.
Καὶ δὴ λέγοιμ᾽ ἂν, ὥνπερ ἐρξάμην χάριν.
Τὸ μὲν γὰρ ἡμῖν εὐσεδούμενον κράτος
Τρυλαμπές ἔστε, καὶ μονὰς; πάλιν ξένη,
Παντουργὸν, ἁ πλοῦν, παναθενὲς, πᾶσιν πέλας,
Μῆλλον δὲ πᾶσιν ἐγκατοικοῦν ἐξ ἴπου,
Κἂν ἄλλος ἄλλον μᾶλλον οἰκείως ἔχῃ
Ῥχέσει πρὸς αὐτὸ καὶ μιμῆσει, χαὶ τάσει,
Ἔλλαμψιν ὡς ἕκαστος αὑτοῦ λχμθάνει.
Οὐ γὰρ τὰ βᾶυρα τῆς θεώστως ἴσα,
Βαθμοὶ δὲ πολλοὶ πρὸς τὰ τῶν ἄθλων μέτρα,
"Ἄληπτον, ἀπράσαπτον αὐτοῖς ἀγγέλοις,
τΆῤῥητον, Οὐ γάρ ἔττιν οὐδὲν τῶν ὄλιον "
Οὐκ εἶδος οὐδὲν, οὐδὲ γορφὴ, καὶ φύσι,
Ἧς ἂν βρητός τις, ἢ βροτῶν ὑπὲρ φύσιν
Λάδοιτο, χαὶ γένοιτο τῆς ἄγρας πέρας.
ΕἸ φῶς γὰρ ἔσθ᾽ ὡς φατιν, ἀλλὰ καὶ ἀκότος,
Ὡς οὔτε φῶς ὧν, οὔτε δ' αὖ πάλιν σχότος,
Λλλ' ὡς μὲν ἁγνὸν, ὡς δὲ καὶ φωτεργάτην,
7ατρὶν τνεπαηῖς, βουιιόπος θα Ἀπηϊππθεΐο αδὲ
πῖς Δ 4υὐἀ ἃ τεφο 5 Ρίον πεν Ραλγαης α]ηι
αἰχίσϑε, σογγί οι! ἜσΡΌΤδν μΔὸ5 ἰδὲς ἔλοῖ
Θιΐμι φυλίθιη τὴ 6 πλέσγα σοι, πνοντα θυ, ΟΡ
Ροοοατογοη), ἰδ θοο Πα μι. Ῥυςοατ 5. ἀΠ|6})
ΒΟἸδονηίτοτ τϑηα ΕΠ.) οἱ αν το ργυ μοι μετ νας,
Ὡβ; μὰ θθϊωι δὰ ιβε άπ φαμὶ μγοάοει,
τας πο π00 ἰταρίαειαι σΟΡ ΡΠ θθθν. ἰπϑ!η
ΒΟΡα. ΒΡΡΡΙΏΒ πιθη 6} ἃ ΒΌΡΟΥ ας πνογιιμι
οἵην 1118 δυφρίοία σορίδθδ ἀνατις ΓΑ τ Ρόβοι
οπΐμν νἶα παν πος δῷς Υἱριυίοη. ἄδίαγ,
Ὁ νας 'χ00 ΟἰαΡΘΒοῖ., 801 Θαθοιθ ἀπ {Π18 ΘλΊγΔην
πἰα ρογΑσί, εἰσ μίοχ ἴῃ ΤΌ Π αὐ ἔνε βθα Ὀπιπῖθι
810. δὲ, ἴμη0 ἔθ Θμνμ ]λ8. μα θΠ 11 ὁχ σῴσυ;
ΠΥ
ἀυάπθοι ταπνθιν ργο ΠΑ ήταν ἐιπιααίοηνν, Οχίθι
ἈΠ ἰρβα ΠΡ βίγαιιν, Υδιῖ οαΐν σσηῖ ἧμ
δταίαβ, ἡαϊνασ. αἱ Πἱν μέτα θη) ἀουδιϊινηβ
ἀνα] εῖσ. βρεδθισ. μεσσηα, μιδηρυγαηαν ; ΕῚ
τοπὶ αὐβοσμυϊισιν ἀποθέϑειν οὐ, ἐαριυὐ ἔμεν
οἰΐλαν δηφο 5, ἐπε Πα }6, ρρὼ ἤπο Δ|Ὰ ἡ
ται αϑιν ἡ] βασι; ΜΠ} δηΐμν πον, ποῦ [Ὁ
col. 847–848page 3 of 197
PG 150:847Φωτιστικόν τε τῶν ἐν ἁγνοίας σκότῳ, Φέγγος προσεΐπον, ὡς δ' ἀμόρφωτον σκότος Αποκρυφὴν δ' αὖ τῆς θεαρχίας σκότος. Ορὰ γὰρ οὐδεὶς, κἂν δοκῇ πάνυ βλέπειν. Ορώμενος γὰρ οὐδαμῶς τοῖς ἐνθέοις Πάντων ὁρᾶται παμφαέστατος πάλιν, Αὐτῷ γε τούτῳ θαῦμα θαυμάτων άνω, Τῷ μηδ' ὅλως ἔκφανσιν εἰς ὄψιν φέρειν Ως συμφυᾶ μόρφωσιν ἀφράστῳ φύσει, Ως ταυτὸ μορφήν φασι, ταυτὸ καὶ φύσιν, Τὴν οὐ θεατὴν, καὶ θεουργὸν οὐσίαν, Οἱ τῶν ἀληθῶν μυσταγωγοί δογμάτων Μὴ σύνθετον λέγωσι τὴν ἁπλουστάτην. Καὶ δὴ σοφῶς ἔδοξε τοῖς ἄκροις ὅτι Αὐγὴν Θεοῦ δέδορκεν ἀκραιφνεστάτην, Ο μηδ' ὅλως μόρφωσιν, ἢ σχῆμα βλέπων Ἐν τῇ προσευχῇ καὶ Θεοῦ θεωρία, Σκότος ὁρῶν ἀκτῖνα, φωτίζον σκότος, Γνόφον πόδας κρύπτοντα τοῦ προτοῦ γνέφου Κἂν ποικίλαις πέφηνε μορφαῖς πολλάκις Εν συμβόλοις ἄνωθεν εἰς ὁμιλίαν, Αἰνιγματωδῶς ἐντυχών τοῖς Πατράσιν, *Η καὶ προδήλῳ σαρκικῇ παρουσίᾳ Φανεὶς ἀληθῶς ὁ κρατῶν πάντων λόγος, Καθ' ἣν θεουργεῖ τὴν κακωθεῖσαν φύσιν, Λαβὼν παρ' ἡμῶν, ἀλλ' ὑπὲρ πᾶσαν φύσιν. 'Αλλ' αὖθις αὖ μέτειμι, κἀκείνῳ γράφω Ἐφ᾽ ᾧ προσελθεῖν τοῖσδε τοῖς λόγοις ἔγνων. Τὸ δ᾽ ἦν ἀνειπεῖν, τίς μὲν ἡμῶν ἡ βάσις, Τίς δ' ἡ Παλαμᾶ τοῦ σοφοῦ τῶν δογμάτων Αὐτοῦ πρὸ πάντων τἀγαθοῦ μόνου πέρι. Κινητικὸν γοῦν, οὐ κινητόν, ὡς λόγος. Κινήσεω; γὰρ οὐδαμῶς ἔχει φύσιν, Ἐν τῷ κινεῖσθαι μηδαμῶς ὑπὲρ φύσιν. Καὶ γὰρ μένων πέπηγε, καὶ πάντα φθάνει. Κινεῖ δὲ πάντα, μή κινούμενος μόνος. Ολως παρ' ἡμῖν, καὶ παρ' ἡμῖν οὐδ' ὅλως. Καὶ πανταχοῦ πᾶς, καὶ κατ᾽ οὐδὲν οὐδέπη. Δοκεῖ κρατεῖσθαι, καὶ κρατεῖται μηδ' ὅλως. Σύγκρατος ἁγνοῖς, κἀναφὴς αὐτοῖς πάλιν. Οὐδὲν γὰρ αὐτῷ τῶν ἁλωτῶν συντρέχει. Οὐδ᾽ ἐμποδὼν οἱ πρὸς τὸ χωρεῖν εἰσάπαξ, Εστηκεν οὐδὲν εἰς ὅλας ὅλον φύσεις. Πέφευγε ποιόν, συμβεβηκός οὐκ ἔχει. *Απειρός ἐστι, πᾶν ὑπὲρ πλῆθος μένει. Εν ἐστιν ὄμμα παντεποπτικώτατον, Εν φῶς, ἐν ὕψος, ἓν παναίτιον σθένος. Μερίζεται γὰρ οὐδαμῶς, πλὴν ὡς θέμις Θέμις δὲ τριττῶς εἰς ἁγνὸς ὑποστάσεις. Οὐ γὰρ μέρος πέφυκεν, εἴπερ οὐδ᾽ ὅλον. Ολου δὲ παντός ἐστι καὶ μέρους άνω. Καὶ τοῦτο δ' αὖ κἀκεῖνο, καὶ πάνθ' ὡς κτίστωρ. Οὐ γὰρ φύσει πρόσεστιν αὐτῷ τῶνδέ τι. Οὐδ᾽ ὧν φύσει πρόσεστιν οὐδὲν, οἷς φύσις, Πᾶσαν γὰρ αὐτός ἐστιν ὁ κτίσας φύσιν. Εἰ γὰρ φύσις λέγοιτο τοῖς θεηγόροις Οὐχ ὡς φύσις δήπουθεν, ἀλλ᾽ ὡς ἐργάτης, Ὡς ἴσμεν αὐτὸν καὶ τὰ λοιπὰ χρησίμως Κατωνομάσθαι τοῖς σοφοῖς θεηγόροις. Μᾶλλον θὲ πάντ' ἔχει μὲν, ἀλλ' ήνωμένως Πάντων τε παντάπασιν ἐξῃρημένως, Ο Καὶ μηδὲν ὡς ἔνεστι τοῖς ἐκτισμένοις. Μονάς δέ τις πέφυκεν ἐν τοῖς γνωρίμοις, Ην οὐχ ὑπερβέβηκεν ὡς παντου ργέτης.
vero veluti aliquod ceu luciferum,in tenebris ne scientiæ ambulantibus lucescens: fulgorem vero, informibus tenebris similem dico ceu arcana tene brarum supremæ majestatis. Nemo enim vidit un quam, tametsi clare perspicere, videatur, siquidem in divinis nullo modo perspicax, omnium etiam visu maxime conspicuus, cum ipsi mirum de mi ‹randis desuper appareat, Claram enim manifesta tionem oculis exhibere non valet, qui velatæ naturæ formam ita connectit,ut formam hoc, istud vero naturam dicant, necnon indivisibilem essentiain, divinaque agentem; inconcussorum vero dogma tum initiatores simplex sub composito minime pronuntiant, sapientissime etenim præstantibus vi sum est quod Dei lumen purissimum splendesceret. Qui vero non omnino formam, sive figuram, in ora tione ac Dei contemplatione cernit, tenebrosum fulgorem, sive lucentes tenebras videt, nubem primæ nubis pedes velantem. Etsi enim multoties variis sub formis apparuerit, in symbolis etiam desuper per cœtus, Patribus in ænigmate sese præbuerit, sensibili vero, corporeaque præsentia nobis Verbum cunctorum dominator vere appa ruit, divini opificis sub specie, contaminatam na suram apud nos indutus, præpotentem vero natu ram. Sed iterum longe discedo, ad hunc enim scribo, ad euinque cum bis sermonibus accedere statui. Nunc mihi dicendum in quonam funda mento nostra quidem, in quonam vero sapientis Palamæ dogmata nituntur, Palamæ præ omnibos soliusque optimi circum. Mobile quoddam, non motum veluti verbum agnovimus, mutationis enim naturam minime induit, quod natura sua mutari nequit. Fixum enim statutum est et onínia vincit; omnia movet, ipso solo immoto permanente, totuma apud nos, non tantum apud nos totum, sed ubique totum, nullaque ex parte nullum. Vinci videtur, nec omnino vincitur; ignaris perviumi, iterumque ipsis impervium; ipsi etenim nihil tractabile misce tur. Ipsi ad progrediendum semel nihil obstat, nec per omnem naturam nibil unquam restitit. Terpus evadit, fortuitis minime subjacet; æterno perma nente omnia sæcula vincit. Iuest ipsi oculus unus un dique perlustrans, lux et celsitudo una, una virtus omnium causa. Minime autem seinditur, nisi in quantum licet,·licita est enim triplicitas, quoad divinas hypostases. Natura vero non dividitur, etsi pluralitas asit, sed totum est omnino qued desuper partibus constat. Quod hic autem, iste iterum valet, utpote omnium Conditor, cujus na turæ nihil horum convenit. Quibus vero ipse naturam confert, hi aliquid de co participant,
Φωτιστικόν τε τῶν ἐν ἁγνοίας σκότῳ,
Φέγγος προσεΐπον, ὡς δ' ἀμόρφωτον σκότος
Αποκρυφὴν δ' αὖ τῆς θεαρχίας σκότος.
Ορὰ γὰρ οὐδεὶς, κἂν δοκῇ πάνυ βλέπειν.
Ορώμενος γὰρ οὐδαμῶς τοῖς ἐνθέοις
Πάντων ὁρᾶται παμφαέστατος πάλιν,
Αὐτῷ γε τούτῳ θαῦμα θαυμάτων άνω,
Τῷ μηδ' ὅλως ἔκφανσιν εἰς ὄψιν φέρειν
Ως συμφυᾶ μόρφωσιν ἀφράστῳ φύσει,
Ως ταυτὸ μορφήν φασι, ταυτὸ καὶ φύσιν,
Τὴν οὐ θεατὴν, καὶ θεουργὸν οὐσίαν,
Οἱ τῶν ἀληθῶν μυσταγωγοί δογμάτων
Μὴ σύνθετον λέγωσι τὴν ἁπλουστάτην.
Καὶ δὴ σοφῶς ἔδοξε τοῖς ἄκροις ὅτι
Αὐγὴν Θεοῦ δέδορκεν ἀκραιφνεστάτην,
Ο μηδ' ὅλως μόρφωσιν, ἢ σχῆμα βλέπων
Ἐν τῇ προσευχῇ καὶ Θεοῦ θεωρία,
Σκότος ὁρῶν ἀκτῖνα, φωτίζον σκότος,
Γνόφον πόδας κρύπτοντα τοῦ προτοῦ γνέφου
Κἂν ποικίλαις πέφηνε μορφαῖς πολλάκις
Εν συμβόλοις ἄνωθεν εἰς ὁμιλίαν,
Αἰνιγματωδῶς ἐντυχών τοῖς Πατράσιν,
*Η καὶ προδήλῳ σαρκικῇ παρουσίᾳ
Φανεὶς ἀληθῶς ὁ κρατῶν πάντων λόγος,
Καθ' ἣν θεουργεῖ τὴν κακωθεῖσαν φύσιν,
Λαβὼν παρ' ἡμῶν, ἀλλ' ὑπὲρ πᾶσαν φύσιν.
'Αλλ' αὖθις αὖ μέτειμι, κἀκείνῳ γράφω
Ἐφ᾽ ᾧ προσελθεῖν τοῖσδε τοῖς λόγοις ἔγνων.
Τὸ δ᾽ ἦν ἀνειπεῖν, τίς μὲν ἡμῶν ἡ βάσις,
Τίς δ' ἡ Παλαμᾶ τοῦ σοφοῦ τῶν δογμάτων
Αὐτοῦ πρὸ πάντων τἀγαθοῦ μόνου πέρι.
Κινητικὸν γοῦν, οὐ κινητόν, ὡς λόγος.
Κινήσεω; γὰρ οὐδαμῶς ἔχει φύσιν,
Ἐν τῷ κινεῖσθαι μηδαμῶς ὑπὲρ φύσιν.
Καὶ γὰρ μένων πέπηγε, καὶ πάντα φθάνει.
Κινεῖ δὲ πάντα, μή κινούμενος μόνος.
Ολως παρ' ἡμῖν, καὶ παρ' ἡμῖν οὐδ' ὅλως.
Καὶ πανταχοῦ πᾶς, καὶ κατ᾽ οὐδὲν οὐδέπη.
Δοκεῖ κρατεῖσθαι, καὶ κρατεῖται μηδ' ὅλως.
Σύγκρατος ἁγνοῖς, κἀναφὴς αὐτοῖς πάλιν.
Οὐδὲν γὰρ αὐτῷ τῶν ἁλωτῶν συντρέχει.
Οὐδ᾽ ἐμποδὼν οἱ πρὸς τὸ χωρεῖν εἰσάπαξ,
Εστηκεν οὐδὲν εἰς ὅλας ὅλον φύσεις.
Πέφευγε ποιόν, συμβεβηκός οὐκ ἔχει.
*Απειρός ἐστι, πᾶν ὑπὲρ πλῆθος μένει.
Εν ἐστιν ὄμμα παντεποπτικώτατον,
Εν φῶς, ἐν ὕψος, ἓν παναίτιον σθένος.
Μερίζεται γὰρ οὐδαμῶς, πλὴν ὡς θέμις
Θέμις δὲ τριττῶς εἰς ἁγνὸς ὑποστάσεις.
Οὐ γὰρ μέρος πέφυκεν, εἴπερ οὐδ᾽ ὅλον.
Ολου δὲ παντός ἐστι καὶ μέρους άνω.
Καὶ τοῦτο δ' αὖ κἀκεῖνο, καὶ πάνθ' ὡς κτίστωρ.
Οὐ γὰρ φύσει πρόσεστιν αὐτῷ τῶνδέ τι.
Οὐδ᾽ ὧν φύσει πρόσεστιν οὐδὲν, οἷς φύσις,
Πᾶσαν γὰρ αὐτός ἐστιν ὁ κτίσας φύσιν.
Εἰ γὰρ φύσις λέγοιτο τοῖς θεηγόροις
Οὐχ ὡς φύσις δήπουθεν, ἀλλ᾽ ὡς ἐργάτης,
Ὡς ἴσμεν αὐτὸν καὶ τὰ λοιπὰ χρησίμως
Κατωνομάσθαι τοῖς σοφοῖς θεηγόροις.
Μᾶλλον θὲ πάντ' ἔχει μὲν, ἀλλ' ήνωμένως
Πάντων τε παντάπασιν ἐξῃρημένως,
Ο Καὶ μηδὲν ὡς ἔνεστι τοῖς ἐκτισμένοις.
Μονάς δέ τις πέφυκεν ἐν τοῖς γνωρίμοις,
Ην οὐχ ὑπερβέβηκεν ὡς παντου ργέτης.
vero veluti aliquod ceu luciferum,in tenebris ne
scientiæ ambulantibus lucescens: fulgorem vero,
informibus tenebris similem dico ceu arcana tene
brarum supremæ majestatis. Nemo enim vidit un
quam, tametsi clare perspicere, videatur, siquidem
in divinis nullo modo perspicax, omnium etiam
visu maxime conspicuus, cum ipsi mirum de mi
‹randis desuper appareat, Claram enim manifesta
tionem oculis exhibere non valet, qui velatæ naturæ
formam ita connectit,ut formam hoc, istud vero
naturam dicant, necnon indivisibilem essentiain,
divinaque agentem; inconcussorum vero dogma
tum initiatores simplex sub composito minime
pronuntiant, sapientissime etenim præstantibus vi
sum est quod Dei lumen purissimum splendesceret.
Qui vero non omnino formam, sive figuram, in ora
tione ac Dei contemplatione cernit, tenebrosum
fulgorem, sive lucentes tenebras videt, nubem
primæ nubis pedes velantem. Etsi enim multoties
variis sub formis apparuerit, in symbolis etiam
desuper per cœtus, Patribus in ænigmate sese
præbuerit, sensibili vero, corporeaque præsentia
nobis Verbum cunctorum dominator vere appa
ruit, divini opificis sub specie, contaminatam na
suram apud nos indutus, præpotentem vero natu
ram. Sed iterum longe discedo, ad hunc enim
scribo, ad euinque cum bis sermonibus accedere
statui. Nunc mihi dicendum in quonam funda
mento nostra quidem, in quonam vero sapientis
Palamæ dogmata nituntur, Palamæ præ omnibos
soliusque optimi circum. Mobile quoddam, non
motum veluti verbum agnovimus, mutationis enim
naturam minime induit, quod natura sua mutari
nequit. Fixum enim statutum est et onínia vincit;
omnia movet, ipso solo immoto permanente, totuma
apud nos, non tantum apud nos totum, sed ubique
totum, nullaque ex parte nullum. Vinci videtur,
nec omnino vincitur; ignaris perviumi, iterumque
ipsis impervium; ipsi etenim nihil tractabile misce
tur. Ipsi ad progrediendum semel nihil obstat, nec
per omnem naturam nibil unquam restitit. Terpus
evadit, fortuitis minime subjacet; æterno perma
nente omnia sæcula vincit. Iuest ipsi oculus unus un
dique perlustrans, lux et celsitudo una, una virtus
omnium causa. Minime autem seinditur, nisi in
quantum licet,·licita est enim triplicitas, quoad
divinas hypostases. Natura vero non dividitur,
etsi pluralitas asit, sed totum est omnino qued
desuper partibus constat. Quod hic autem, iste
iterum valet, utpote omnium Conditor, cujus na
turæ nihil horum convenit. Quibus vero ipse
naturam confert, hi aliquid de co participant,
col. 849–850page 4 of 197
PG 150:849Εἰ γὰρ μονὰς πέφυκεν, ἀλλ' ὑπὲρ φύσιν. Καὶ γὰρ τριὰς πέφυκεν, ἀλλ᾽ ὑπὲρ φύσιν. Ζωή τε, καὶ νοῦς, καὶ τρισόλβιον σθένος, Καὶ γνῶσις αὐτή, καὶ παναλκὴς ἀξία. Φῶς, κάλλος, αὐτὸ τἀγαθὸν, δόξα, κράτος, Καὶ πᾶν ὅ τι φράζουσιν αὐτὸν οἱ λόγοι. Πλὴν ἀλλ᾽ ἀνεξάλλακτον, ὡς ἂν καὶ μόνον. Παραλλαγῆς γὰρ οὐδαμοῦ δήπου τόπος Ἐν τῷ τριφεγγεῖ τῆς ἐναρχίας κράτει. Τριὰς μονάς, σῶσόν με, σοῦ μόνης λάτριν, "Η; τάλλα πάντα δημιουργία μόνη;, Καὶ κτίσμα πᾶν ὃν τῆς ὑφειμένης ἕδρας. Οὐχ ἥττονος γὰρ δυσσεβείας ἐστί που Τοῦ κτίσμα φάσκειν τὴν ἀνωτάτω φύσιν, Τό τι φρονεῖν ἄκτιστον ἠλαττωμένον, Η τί φρονεῖν ἔλαττον οὐκ ἐκτισμένον. Αὕτη μὲν οὖν ἄῤῥηκτος ἡ πάντων βάσις Καθ᾽ ἦν τὸ θεῖον εὐσεβοῦμεν ἐμφρόνως, Τοὺς πατρικούς στέγοντες εὐπήκτους ὅρους. Εχεις τὸ κοινὸν ἐξ ᾿Ακινδύνου δόγμα Καὶ καινὸν οὐδὲν, οὐδ᾽ ὑπὲρ τὰ ἐσκαμμένα. Ορα τὸ καινὸν τοῦ Παλαμναίου βάθρου Καὶ κοινὸν οὐδὲν, οὐδὲ τῶν ἐσκαμμένων ᾿Απλῷ μὲν εἰπεῖν, καὶ συνημμένῳ λόγῳ, Τοὐναντίον πᾶν τοῖς λελεγμένοις λέγει, ᾿Αντιστρατεύων τῷ καθεστῶτι κράτει, Κινῶν τε πάντα, καὶ κυκῶν, κ' ἀναστρέφων, Αφῆκεν οὐδὲν εὐσταθὲς τῶν δογμάτων. Τὸ δὲ φρόνημα τοῦ πολυστρόφου πλάνου Ἑλληνικὸν μάλιστα, καὶ τούτου πέρα. Μερίζεται γὰρ ἡ μονάς μετρουμένη, Οὐχὶ προσώποις ἀλλὰ βαθμοῖς πραγμάτων. Καὶ τέμνεται δὴ τὰ μερες πολυτρόπως Οὐκ εἰς μέρη μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ μέρη, Ὡς ἐξ ἀπείρων συντεθειμένων ξένων. Δημοκρίτου τὸ πλῆθος ἐνταῦθα βλέπω, Καὶ νεῖκος ἐξάγιστον Εμπεδοκλέους, Πλάτωνος είδη, καὶ θεοὺς τῆς Ἑλλάδος, "Αρειον ἀδρὸν, τὴν Σαβελλίου πλάνην. Αμφω Παλαμᾶν ἔν τι σύνθετον τέρας Ἐξ ἀντιφώνων καὶ κακίστων δογμάτων, Πῆ μὲν Θεοῦ τέμνοντα τὴν ἀπειρίαν Εἰς οὐκ ἴσας πλάστιγγας, εἰς ἄκραν μάχην Πῆ δ᾽ εἰς ἀνουσίωσιν, οὐδ᾽ ὑποστάσεις Αγοντα, καὶ φέροντα τὰς ὑποστάσεις, Αἰς πᾶν ὑπέστη δημιουργίας γένος. Επειτα τὴν ἄναρχον ἡγεῖται χάριν, *Ην εἶδεν οὐδεὶς, οὐδ᾿ ἰδεῖν ἔχει φύσιν, Κἂν ἀγγέλου χάρισμα προσλάβῃ φύσιν, Ορᾷν ἀληθῶς σαρκικαῖς ἁγναῖς κόραις Μασσαλιανοῖς ἐμμανῶς αὖ συντρέχων. Εἰ δ᾽ ἀγγέλων πέφευγεν αισθήσεις φύσις, Πῶς οὐ πλάνης δείκνυσιν ἐσχάτης γέμων, Ακτιστον ὃς φῶς, φησὶν, αἰσθήσει βλέπειν, Το δημιουργόν, τὰς ἀσωμάτους φύσεις, “Ο μὴ βλέπειν πέφυκεν ἀνθρώπων φύσις, Εἰ μὴ θεατῇ τῇ βροτῶν αὖθις φύσει; Καὶ δογματίζει τοῖς πολυστίχοις λόγοις Καὶ δυσσεβεῖν κέκραγε τους σεβασμίως Ως εὐσεβῆ ταῦτ' ἐστὶν οὐ κεκραγότας. Πῶς οὗτος εἶδεν, οὐ Θεοῦ δόξαν λέγω, Ο 'Αλλ' αὐτὸς αὐτοῦ τὴν ἀσώματον φύσιν; Οὐδεὶς γὰρ, οὐδεὶς οἶδεν ἀγγέλου φύσιν, Οὐ ψυχικὴν ἔσρεψε γυμνὴν οὐσίαν, ΠΕΡΙΟ
ipse enim omnem naturam condidit. Quod si a Dei ministris natura ejus prædicetur, minime ut na tura, sed veluti naturæ Conditor, qualem eum no vimus et aliunde merito a sapientibus Dei mini stris nuncupatur. Magis autem continet in se omnia conjunctim, cuncta etenim undique ipse colligit, nihil vero in quantum creaturis convenit. Unitas quædam notas inter personas exsistit, quam nullus superavit unquam, utpote omnium Conditor: si enim unitas exsistit, supra naturam exsistit. Trinitas Patrum regulas inconcussas tuemur. En commune Gregorii Acindyni dogma, nibil ipsi novum nec fines excedit. Juxta vero, novum aspice Pala mæ abyssum: nihil ipsi commune, nec intra fines clauditur, sed ut clara accurate dicam, ex dictis contrarium omnino docet; statutæ potestati palam ex adverso stat, cuncta mulans, cuncta mo vens, cuncta perturbans, nullum demum dogmatum inviolatum reliquit. Etenim sive mobilis Protei formas, sive paganorum potius mores ipse induit, insuper ipsa supra naturam exsistit; vita quidem, personis quidem mensurandam unitatem, non per et intellectus et ter felix, virtus, quibus idem ho nor ac praestantior dignitas, splendor, decus, omne bonumn, gloria, potestas, uno verbo, quæcunque ipsis lingua concinit. Aliunde vero, veluti quid unum et solum, immutabile permanet. Nullus enim sane mutationis locus in hac ter splendenti majes lalis virtute, datur. Trinitas, quæ es etiam unitas, salva me, tui solius adoratorem, a te sola universa facta sunt, et omnis creatura præ te humilis sedis instar. Non autem minus impium aliquo modo vi deretur supremæ Deitatis naturam creatam repu tari, sive attenuatum quoddamn increatum haberi, sive imbecilliorem aliquam creaturarum infirmita tem ipsi tribui. Ipsa enim firmum omnium princi pium manet, quo salvo, de divinis recte sapientes, sonis, seul rerum gradibus, metatur. Judivisibile etiam multis ex partibus dividit, non tantum per partes, sed etiam partes dividit, veluti extranea quædam infinita inter se commista, Democriti numeros hic aspicio, infandamque Empedoclis pu gnam, Platonis ideas, necnon Græcorum deus, mollen Arium, Sabelliique errores: utrumque Palamas in monstrum aliquod componens, ex re pugnantibus perversisque dogmatibus, modo Dei immensitatem, per inæquales lances, sese fortiter impugnantes, partitur; modo in insubstantiale aliquod, non personas generans, sed personas ferens, quibus totum creationis genus producitur. Eternam deinde æstimat gratiam, ດູແອ vidit, nec videre naturaliter potest, etsi angeli na
Εἰ γὰρ μονὰς πέφυκεν, ἀλλ' ὑπὲρ φύσιν.
Καὶ γὰρ τριὰς πέφυκεν, ἀλλ᾽ ὑπὲρ φύσιν.
Ζωή τε, καὶ νοῦς, καὶ τρισόλβιον σθένος,
Καὶ γνῶσις αὐτή, καὶ παναλκὴς ἀξία.
Φῶς, κάλλος, αὐτὸ τἀγαθὸν, δόξα, κράτος,
Καὶ πᾶν ὅ τι φράζουσιν αὐτὸν οἱ λόγοι.
Πλὴν ἀλλ᾽ ἀνεξάλλακτον, ὡς ἂν καὶ μόνον.
Παραλλαγῆς γὰρ οὐδαμοῦ δήπου τόπος
Ἐν τῷ τριφεγγεῖ τῆς ἐναρχίας κράτει.
Τριὰς μονάς, σῶσόν με, σοῦ μόνης λάτριν,
"Η; τάλλα πάντα δημιουργία μόνη;,
Καὶ κτίσμα πᾶν ὃν τῆς ὑφειμένης ἕδρας.
Οὐχ ἥττονος γὰρ δυσσεβείας ἐστί που
Τοῦ κτίσμα φάσκειν τὴν ἀνωτάτω φύσιν,
Τό τι φρονεῖν ἄκτιστον ἠλαττωμένον,
Η τί φρονεῖν ἔλαττον οὐκ ἐκτισμένον.
Αὕτη μὲν οὖν ἄῤῥηκτος ἡ πάντων βάσις
Καθ᾽ ἦν τὸ θεῖον εὐσεβοῦμεν ἐμφρόνως,
Τοὺς πατρικούς στέγοντες εὐπήκτους ὅρους.
Εχεις τὸ κοινὸν ἐξ ᾿Ακινδύνου δόγμα
Καὶ καινὸν οὐδὲν, οὐδ᾽ ὑπὲρ τὰ ἐσκαμμένα.
Ορα τὸ καινὸν τοῦ Παλαμναίου βάθρου
Καὶ κοινὸν οὐδὲν, οὐδὲ τῶν ἐσκαμμένων
᾿Απλῷ μὲν εἰπεῖν, καὶ συνημμένῳ λόγῳ,
Τοὐναντίον πᾶν τοῖς λελεγμένοις λέγει,
᾿Αντιστρατεύων τῷ καθεστῶτι κράτει,
Κινῶν τε πάντα, καὶ κυκῶν, κ' ἀναστρέφων,
Αφῆκεν οὐδὲν εὐσταθὲς τῶν δογμάτων.
Τὸ δὲ φρόνημα τοῦ πολυστρόφου πλάνου
Ἑλληνικὸν μάλιστα, καὶ τούτου πέρα.
Μερίζεται γὰρ ἡ μονάς μετρουμένη,
Οὐχὶ προσώποις ἀλλὰ βαθμοῖς πραγμάτων.
Καὶ τέμνεται δὴ τὰ μερες πολυτρόπως
Οὐκ εἰς μέρη μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ μέρη,
Ὡς ἐξ ἀπείρων συντεθειμένων ξένων.
Δημοκρίτου τὸ πλῆθος ἐνταῦθα βλέπω,
Καὶ νεῖκος ἐξάγιστον Εμπεδοκλέους,
Πλάτωνος είδη, καὶ θεοὺς τῆς Ἑλλάδος,
"Αρειον ἀδρὸν, τὴν Σαβελλίου πλάνην.
Αμφω Παλαμᾶν ἔν τι σύνθετον τέρας
Ἐξ ἀντιφώνων καὶ κακίστων δογμάτων,
Πῆ μὲν Θεοῦ τέμνοντα τὴν ἀπειρίαν
Εἰς οὐκ ἴσας πλάστιγγας, εἰς ἄκραν μάχην
Πῆ δ᾽ εἰς ἀνουσίωσιν, οὐδ᾽ ὑποστάσεις
Αγοντα, καὶ φέροντα τὰς ὑποστάσεις,
Αἰς πᾶν ὑπέστη δημιουργίας γένος.
Επειτα τὴν ἄναρχον ἡγεῖται χάριν,
*Ην εἶδεν οὐδεὶς, οὐδ᾿ ἰδεῖν ἔχει φύσιν,
Κἂν ἀγγέλου χάρισμα προσλάβῃ φύσιν,
Ορᾷν ἀληθῶς σαρκικαῖς ἁγναῖς κόραις
Μασσαλιανοῖς ἐμμανῶς αὖ συντρέχων.
Εἰ δ᾽ ἀγγέλων πέφευγεν αισθήσεις φύσις,
Πῶς οὐ πλάνης δείκνυσιν ἐσχάτης γέμων,
Ακτιστον ὃς φῶς, φησὶν, αἰσθήσει βλέπειν,
Το δημιουργόν, τὰς ἀσωμάτους φύσεις,
“Ο μὴ βλέπειν πέφυκεν ἀνθρώπων φύσις,
Εἰ μὴ θεατῇ τῇ βροτῶν αὖθις φύσει;
Καὶ δογματίζει τοῖς πολυστίχοις λόγοις
Καὶ δυσσεβεῖν κέκραγε τους σεβασμίως
Ως εὐσεβῆ ταῦτ' ἐστὶν οὐ κεκραγότας.
Πῶς οὗτος εἶδεν, οὐ Θεοῦ δόξαν λέγω,
Ο 'Αλλ' αὐτὸς αὐτοῦ τὴν ἀσώματον φύσιν;
Οὐδεὶς γὰρ, οὐδεὶς οἶδεν ἀγγέλου φύσιν,
Οὐ ψυχικὴν ἔσρεψε γυμνὴν οὐσίαν,
ΠΕΡΙΟ
ipse enim omnem naturam condidit. Quod si a Dei
ministris natura ejus prædicetur, minime ut na
tura, sed veluti naturæ Conditor, qualem eum no
vimus et aliunde merito a sapientibus Dei mini
stris nuncupatur. Magis autem continet in se omnia
conjunctim, cuncta etenim undique ipse colligit,
nihil vero in quantum creaturis convenit. Unitas
quædam notas inter personas exsistit, quam nullus
superavit unquam, utpote omnium Conditor: si
enim unitas exsistit, supra naturam exsistit. Trinitas
Patrum regulas inconcussas tuemur. En commune
Gregorii Acindyni dogma, nibil ipsi novum
nec fines excedit. Juxta vero, novum aspice Pala
mæ abyssum: nihil ipsi commune, nec intra
fines clauditur, sed ut clara accurate dicam, ex
dictis contrarium omnino docet; statutæ potestati
palam ex adverso stat, cuncta mulans, cuncta mo
vens, cuncta perturbans, nullum demum dogmatum
inviolatum reliquit. Etenim sive mobilis Protei
formas, sive paganorum potius mores ipse induit,
insuper ipsa supra naturam exsistit; vita quidem, personis quidem mensurandam unitatem, non per
et intellectus et ter felix, virtus, quibus idem ho
nor ac praestantior dignitas, splendor, decus,
omne bonumn, gloria, potestas, uno verbo, quæcunque
ipsis lingua concinit. Aliunde vero, veluti quid
unum et solum, immutabile permanet. Nullus enim
sane mutationis locus in hac ter splendenti majes
lalis virtute, datur. Trinitas, quæ es etiam unitas,
salva me, tui solius adoratorem, a te sola universa
facta sunt, et omnis creatura præ te humilis sedis
instar. Non autem minus impium aliquo modo vi
deretur supremæ Deitatis naturam creatam repu
tari, sive attenuatum quoddamn increatum haberi,
sive imbecilliorem aliquam creaturarum infirmita
tem ipsi tribui. Ipsa enim firmum omnium princi
pium manet, quo salvo, de divinis recte sapientes,
sonis, seul rerum gradibus, metatur. Judivisibile
etiam multis ex partibus dividit, non tantum per
partes, sed etiam partes dividit, veluti extranea
quædam infinita inter se commista, Democriti
numeros hic aspicio, infandamque Empedoclis pu
gnam, Platonis ideas, necnon Græcorum deus,
mollen Arium, Sabelliique errores: utrumque
Palamas in monstrum aliquod componens, ex re
pugnantibus perversisque dogmatibus, modo Dei
immensitatem, per inæquales lances, sese fortiter
impugnantes, partitur; modo in insubstantiale
aliquod, non personas generans, sed personas
ferens, quibus totum creationis genus producitur.
Eternam deinde æstimat gratiam, ດູແອ
vidit, nec videre naturaliter potest, etsi angeli na
col. 851–852page 5 of 197
PG 150:851Σαφῶς δεδορκώς ταῖς βολαῖς τῶν ὀμμάτων, Κἂν εἰς τὸ μεῖζον ἢ κατ' ἄνθρωπον φθάσῃ. Καὶ γὰρ τυποῦται σχηματισμοῖς καὶ τάδε, Καὶ συμβόλων είωθε λαμβάνειν πλάσεις. Οταν γὰρ ἡμῖν ἐμφανῶς ὦφθαι δέῃ, Ἐπείπερ ἔσχεν οὐδὲ ταῦτα σχημάτων Κατ' οὐσίαν ὕπαρξιν, οὐ γὰρ σωμάτων Ως οὗ γε σῶμα τῇδε καὶ σχῆμα πρέπει. Αλλ' οὗτος, ὡς ἔοικεν, ἄλλην οὐκ ἔγνω, Πλην την βλέπειν δύναιτο σωμάτων φύσιν. Ασώματον γὰρ οὐδαμῶς ἔστι βλέπειν, Γυμνὸν καθ᾿ αὐτὸ σαρκικῇ θεωρίᾳ, Οὐκ ᾔσθετ', οὐκ ἤκουσε τῶν θεοφρόνων ᾿Ανδρῶν θεωρῶν ἁπλανῶν θεαμάτων, Ερωτικῶν μὲν τῆς ἀμορφώτου θέας, Προτρεπτικόν τε πρὸς τὸ μὴ κεχρωσμένον. Τοὐναντίον δὲ τῆς τούτοις ἐναντίας Αποτρεπόντων ἐκφανοῦς θεωρίας, Κἂν Παῦλος ἤδη, κἂν Ἰωάννης χάρις, Κἂν Μωϋσῆς ἄνωθεν ἐκκεκραγότες, Η μᾶλλον αὐτὸ κἂν τὸ τῶν ὅλων κράτος Βοᾷ παρ' αὐτοῖς, ὡς Ἰδεῖν οὐδεὶς ἔχει Οὐκ εἶδος, οὐ πρόσωπον, οὐ μορφωμά μου Οὐ ζήσεται γὰρ, ὅς με τολμήσει βλέπειν, Επηρμένος πένητι νῷ τε καὶ τρόπῳ. Αλλ᾽ οὐ πρὸς ἡμᾶς ταῦτα φησὶ τοὺς πάνυ, Τοὺς ἀγγέλων ὑπερθεν ἐξῃρημένους, Τοὺς φῶς ἀκραιφνές, καὶ θεοὺς οὐκ ἠργμένους, Τοὺς πνεῦμα, τοὺς πῦρ, τοὺς ὑπὲρ πᾶσαν κτίσιν, Τοὺς ἀμφιγράπτους, οὐδαμοῦ τοὺς ἀκλίτους, Ως ἀκλίτως ἔχοντας, ἀλλὰ τῆς πλάνης, ᾿Αλλὰ πρὸς ἡμᾶς τοὺς χαμερπεῖς ὡς κτίσιν, Α' Τοὺς ἀγγέλων μένοντας ὑστάτους κάτω, Τοὺς λαμπρὸν οὐδὲν ἐκ Θεοῦ δεδεγμένους, Τοὺς τοῖς πατρῴοις ἐμπεριγράπτους όροις. Εἰ δ᾽ οὐ προχωρεῖν ταῦτα κομπάζων ἔχει, Χωρεῖ πρὸς ἄλλους δυσσεβεστέρους λόγους Καὶ πάντα χωρῶν πλὴν ἀληθῶν δογμάτων Τέμνει τὸ θεῖον εἰδοποιῶν ἐκτόπως, Τὴν εἰδοποιὸν, ἀλλ' ἀμόρφωτην φύσιν. Τουτὶ μὲν εἶδος, τοῦτο δ' οὐσίαν λέγων, Ζωὴν δὲ τοῦτο, τοῦτο δ' ἰσχὺν οὐσίας, Καὶ γνῶσιν ἄλλο, καὶ σοφὸν Θεοῦ κράτος, Καὶ πᾶσαν ἄλλην τοῦ Θεοῦ κλῆσιν φέρων, Τίθησι θειότητας οὐκ ἴσων βάθρων, Θεῶν ἀτεχνῶς ὄχλον, ὡς ἔφην άνω, Μεθεκτόν, οὐ μεθεκτὸν, ἔργον, ἐργάτην, Θεατόν, οὐ θεατὸν, εἶτα συνδρόμους, Ο Καὶ δημιουργούς, τῶν μὲν ἠλαττωμένων Θεοῦ μεγίστου τὴν ὑπερτάτην φύσιν Τούτους δὲ τοῦ σύμπαντος ἐν μέρει κόσμου Εργων ἔτ' ἔργα τοῦ Θεοῦ, φεῦ τῆς πλάνης Εἰς οὔσπερ ἐξώκειλε κρημνούς, καὶ βόθρους Ανὴρ δοκῶν εἶναί τις οὐ φαύλη φύσις Επείπερ ἐξήνεγκεν αὐτὸν τοῦ μέτρου, Μείζω φρονήσας, ἢ καθ᾽ αὑτὸν εἰδέναι, Καὶ μὴ μένων εὔῤῥιζον ἐντὸς τῶν ὅρων, Οἷς πάντας ἐγκλείουσιν αἱ θεῖαι φρένες. Οὕτω φθορὰ νοῦ τὸ φρονεῖν ὑπὲρ μέτρον, Καὶ Γνῶθι σαυτὸν οὐ λαλεῖν ἐγκαρδίως, Οθεν προβαίνων εἰς κακῶν ἀπειρίαν, Ακτιστος εἶναι, φησίν, ἀρχὴν οὐκ ἔχων, Ο τῆς ὑπὲρ νοῦν ἴσμεν ἀξίας μόνης. Αὐτὸς Παλαμᾶς ὁ βροτός και μη θέλη,
turam sortifus sit. Eam vero mundis carnis oculis cernere dicit, qui Massalianis furore ardens obviam eurrit. Sin autem angelorum naturam perceptio fugit, quonam modo multi erroris vacuus habebi tur qui increatum lumen perceptione videri dicit, et creaturas, et incorporeas naturas, quæque ho minum natura videre nequit, si quidem mortalium oculis minime conspiciuntur? Præterea multipliei ratiocinatione dogmatizat, et impietatis accusat eos qui non eadem incriminantur. Quomodo vero ipse, non Dei gloriam dico, sed ipse ipsius incorpo ream naturam viderit? Nullus enim unquam angelo rum naturam vidit, nec spiritalem essentiɔm nudam conspexit, oculorum tractu aperte etiam perlu strando, tametsi plus quam humanas res lustret; illa etenim nobis non nisi figuris innotescunt, symbolorumque imagines adhibere consueverunt, cum hæc apertius videri opus est, siquidem et quoad essentiam, et quoad corpora, formæ talibus desunt, namque illa nec corpus, nec forma decet. At hic, ni fallor, nullam aliam novit, corporali natura excepta, quæ conspici possit. Incorporale etemin nullo modo conspici valet, cum visibili carne omnino careat; ille, inquam, inspiratorum hominum, spectaculorum deinceps infallibilium, eroticæque eontemplationis studiosorum; adhor tationes easque minime fucatas, nec percipit, nec audit. Sed e contra in adversum surgens, etsi claram visionem ei dissuadeant, etsi Paulus jam olim, etsi Joannis gratia, etsi Moyses, desuper exclament, quin imo, etsi cunctorum coetus clamet Nemo vidit speciem, aut personam aut simu Jacrum meum. Non vivet amplius enim qui me conspicere ausus fuerit, miserabili intel leetu ac conceptu superbus. Minime vero apud nos, non apud doctos talia prædicat, non apud nos supra angelorum naturam sublatos, non apud nos, nec purum lumen, nec Deitatem asper nantes, non apud nos, spiritum et ignem supra om nem creaturam extollentes, non apud firmos homi nes, quorum uiconcussa fides, apud erroris socios, nobis etiam cernentibus, apud infandos viros, apud quoscunque angelorum ultimo ordine sedentes, apud viros, nihil de Deo recte sentientes, qui paternas jamdiu regulas longius abjecerunt. Si vero, talibus jactatis, fines assequi nequit, exsecrabiliores alios sermones inchoat, cunctisque diligenter perlustratis, præter vera dogmata, Divinitatem per figuras sin gulariter partiendo, figuratam quidem, sedinformem naturam ipsi tribuit.Hic quidem speciem, illic vero
Σαφῶς δεδορκώς ταῖς βολαῖς τῶν ὀμμάτων,
Κἂν εἰς τὸ μεῖζον ἢ κατ' ἄνθρωπον φθάσῃ.
Καὶ γὰρ τυποῦται σχηματισμοῖς καὶ τάδε,
Καὶ συμβόλων είωθε λαμβάνειν πλάσεις.
Οταν γὰρ ἡμῖν ἐμφανῶς ὦφθαι δέῃ,
Ἐπείπερ ἔσχεν οὐδὲ ταῦτα σχημάτων
Κατ' οὐσίαν ὕπαρξιν, οὐ γὰρ σωμάτων
Ως οὗ γε σῶμα τῇδε καὶ σχῆμα πρέπει.
Αλλ' οὗτος, ὡς ἔοικεν, ἄλλην οὐκ ἔγνω,
Πλην την βλέπειν δύναιτο σωμάτων φύσιν.
Ασώματον γὰρ οὐδαμῶς ἔστι βλέπειν,
Γυμνὸν καθ᾿ αὐτὸ σαρκικῇ θεωρίᾳ,
Οὐκ ᾔσθετ', οὐκ ἤκουσε τῶν θεοφρόνων
᾿Ανδρῶν θεωρῶν ἁπλανῶν θεαμάτων,
Ερωτικῶν μὲν τῆς ἀμορφώτου θέας,
Προτρεπτικόν τε πρὸς τὸ μὴ κεχρωσμένον.
Τοὐναντίον δὲ τῆς τούτοις ἐναντίας
Αποτρεπόντων ἐκφανοῦς θεωρίας,
Κἂν Παῦλος ἤδη, κἂν Ἰωάννης χάρις,
Κἂν Μωϋσῆς ἄνωθεν ἐκκεκραγότες,
Η μᾶλλον αὐτὸ κἂν τὸ τῶν ὅλων κράτος
Βοᾷ παρ' αὐτοῖς, ὡς Ἰδεῖν οὐδεὶς ἔχει
Οὐκ εἶδος, οὐ πρόσωπον, οὐ μορφωμά μου
Οὐ ζήσεται γὰρ, ὅς με τολμήσει βλέπειν,
Επηρμένος πένητι νῷ τε καὶ τρόπῳ.
Αλλ᾽ οὐ πρὸς ἡμᾶς ταῦτα φησὶ τοὺς πάνυ,
Τοὺς ἀγγέλων ὑπερθεν ἐξῃρημένους,
Τοὺς φῶς ἀκραιφνές, καὶ θεοὺς οὐκ ἠργμένους,
Τοὺς πνεῦμα, τοὺς πῦρ, τοὺς ὑπὲρ πᾶσαν κτίσιν,
Τοὺς ἀμφιγράπτους, οὐδαμοῦ τοὺς ἀκλίτους,
Ως ἀκλίτως ἔχοντας, ἀλλὰ τῆς πλάνης,
᾿Αλλὰ πρὸς ἡμᾶς τοὺς χαμερπεῖς ὡς κτίσιν,
Α' Τοὺς ἀγγέλων μένοντας ὑστάτους κάτω,
Τοὺς λαμπρὸν οὐδὲν ἐκ Θεοῦ δεδεγμένους,
Τοὺς τοῖς πατρῴοις ἐμπεριγράπτους όροις.
Εἰ δ᾽ οὐ προχωρεῖν ταῦτα κομπάζων ἔχει,
Χωρεῖ πρὸς ἄλλους δυσσεβεστέρους λόγους
Καὶ πάντα χωρῶν πλὴν ἀληθῶν δογμάτων
Τέμνει τὸ θεῖον εἰδοποιῶν ἐκτόπως,
Τὴν εἰδοποιὸν, ἀλλ' ἀμόρφωτην φύσιν.
Τουτὶ μὲν εἶδος, τοῦτο δ' οὐσίαν λέγων,
Ζωὴν δὲ τοῦτο, τοῦτο δ' ἰσχὺν οὐσίας,
Καὶ γνῶσιν ἄλλο, καὶ σοφὸν Θεοῦ κράτος,
Καὶ πᾶσαν ἄλλην τοῦ Θεοῦ κλῆσιν φέρων,
Τίθησι θειότητας οὐκ ἴσων βάθρων,
Θεῶν ἀτεχνῶς ὄχλον, ὡς ἔφην άνω,
Μεθεκτόν, οὐ μεθεκτὸν, ἔργον, ἐργάτην,
Θεατόν, οὐ θεατὸν, εἶτα συνδρόμους,
Ο
Καὶ δημιουργούς, τῶν μὲν ἠλαττωμένων
Θεοῦ μεγίστου τὴν ὑπερτάτην φύσιν
Τούτους δὲ τοῦ σύμπαντος ἐν μέρει κόσμου
Εργων ἔτ' ἔργα τοῦ Θεοῦ, φεῦ τῆς πλάνης
Εἰς οὔσπερ ἐξώκειλε κρημνούς, καὶ βόθρους
Ανὴρ δοκῶν εἶναί τις οὐ φαύλη φύσις
Επείπερ ἐξήνεγκεν αὐτὸν τοῦ μέτρου,
Μείζω φρονήσας, ἢ καθ᾽ αὑτὸν εἰδέναι,
Καὶ μὴ μένων εὔῤῥιζον ἐντὸς τῶν ὅρων,
Οἷς πάντας ἐγκλείουσιν αἱ θεῖαι φρένες.
Οὕτω φθορὰ νοῦ τὸ φρονεῖν ὑπὲρ μέτρον,
Καὶ Γνῶθι σαυτὸν οὐ λαλεῖν ἐγκαρδίως,
Οθεν προβαίνων εἰς κακῶν ἀπειρίαν,
Ακτιστος εἶναι, φησίν, ἀρχὴν οὐκ ἔχων,
Ο τῆς ὑπὲρ νοῦν ἴσμεν ἀξίας μόνης.
Αὐτὸς Παλαμᾶς ὁ βροτός και μη θέλη,
turam sortifus sit. Eam vero mundis carnis oculis
cernere dicit, qui Massalianis furore ardens obviam
eurrit. Sin autem angelorum naturam perceptio
fugit, quonam modo multi erroris vacuus habebi
tur qui increatum lumen perceptione videri dicit,
et creaturas, et incorporeas naturas, quæque ho
minum natura videre nequit, si quidem mortalium
oculis minime conspiciuntur? Præterea multipliei
ratiocinatione dogmatizat, et impietatis accusat eos
qui non eadem incriminantur. Quomodo vero
ipse, non Dei gloriam dico, sed ipse ipsius incorpo
ream naturam viderit? Nullus enim unquam angelo
rum naturam vidit, nec spiritalem essentiɔm nudam
conspexit, oculorum tractu aperte etiam perlu
strando, tametsi plus quam humanas res lustret;
illa etenim nobis non nisi figuris innotescunt,
symbolorumque imagines adhibere consueverunt,
cum hæc apertius videri opus est, siquidem et
quoad essentiam, et quoad corpora, formæ talibus
desunt, namque illa nec corpus, nec forma decet.
At hic, ni fallor, nullam aliam novit, corporali
natura excepta, quæ conspici possit. Incorporale
etemin nullo modo conspici valet, cum visibili
carne omnino careat; ille, inquam, inspiratorum
hominum, spectaculorum deinceps infallibilium,
eroticæque eontemplationis studiosorum; adhor
tationes easque minime fucatas, nec percipit, nec
audit. Sed e contra in adversum surgens, etsi
claram visionem ei dissuadeant, etsi Paulus
jam olim, etsi Joannis gratia, etsi Moyses, desuper
exclament, quin imo, etsi cunctorum coetus clamet
Nemo vidit speciem, aut personam aut simu
Jacrum meum. Non vivet amplius enim qui
me conspicere ausus fuerit, miserabili intel
leetu ac conceptu superbus. Minime vero apud
nos, non apud doctos talia prædicat, non apud
nos supra angelorum naturam sublatos, non
apud nos, nec purum lumen, nec Deitatem asper
nantes, non apud nos, spiritum et ignem supra om
nem creaturam extollentes, non apud firmos homi
nes, quorum uiconcussa fides, apud erroris socios,
nobis etiam cernentibus, apud infandos viros, apud
quoscunque angelorum ultimo ordine sedentes, apud
viros, nihil de Deo recte sentientes, qui paternas
jamdiu regulas longius abjecerunt. Si vero, talibus
jactatis, fines assequi nequit, exsecrabiliores alios
sermones inchoat, cunctisque diligenter perlustratis,
præter vera dogmata, Divinitatem per figuras sin
gulariter partiendo, figuratam quidem, sedinformem
naturam ipsi tribuit.Hic quidem speciem, illic vero
col. 853–854page 6 of 197
PG 150:853Αδρᾶς μετασχὼν τῆς ἀνουσίου πλάνης, Καὶ τῆς ταπεινῆς ἐσπακὼς ἄγαν Ρέας, Καὶ γὰρ καταῤῥεῖν τὰς ὑφειμένας λέγει Ἐκ τῆς ῥεούσης οὐδαμῶς ἐξουσίας, Ας οὐσιώδης τοῦ Θεοῦ μοίρας λέγει, Επείπερ οὐκ ἄποιον οὐσίαν ἄγει, εοὐδ᾽ αὖτ' ἐνεργῇ τὴν ὑπερτάτην φύσιν. Ο δ' αὐτὸς αὐτὸν ἐκφανῶς οὕτω γράφων, Ακτιστον ὡς δ᾽ ἄναρχον ἀνθρώπου σπόρου, Και σπέρμα νυκτὸς, καὶ φθορᾶς ἔργον φύσει, Καὶ βρῶσιν οἰκτρὰν τῶν ὀδόντων τοῦ χρόνου Εἰ κακ μέρους ἔσχηκε μη τεθνηκέναι, Κἂν ἐξαναστῇ καὶ τὸ νῦν διαῤῥέον, Τῆς ἐσχάτης σάλπιγγος ἐκκαλουμένης Τοῦτον τίς εἰπὼν εὐσεβῆ φρένας φέρει; Οὐκ ἔστι τοῦτο, πῶς γὰρ οὐκ ἔστι; πόθεν; Οὕτω κατῆλθεν εἰς τὸ πᾶν κακοῦ βάθος. Εθ' ὁ φρονήσας οὐχ ἁμαρτεῖν, καὶ φράσας, Θεὸν παρ' αὐτῷ προσκυνητὸν οὐκ ἔχει, Ως ἂν τὸ βροντῆς ἐκραγεν ῥῆμα φράσαι, Καίτοι καταῤῥεῖν φησι τὰς ὑφειμένας Ανδρῶν θεαυγῶν οἱ θεηγόροι λόγοι, Ως καὶ μεθεκτὰς οὐ τὸν αὐτόν γε τρόπον, *Ονπερ μεθεκτήν φασι τήν πρώτην φύσιν, Τὴν οὐ μεθεκτὴν, τοὺς ὑφειμένους τρόπους. ᾿Αλλ' οὖν γενητάς φασι τῶν δώρων δόσεις. Ἀλλ᾿ οὐχὶ θειότητας ἀκτίστους. Πόθεν; Οὐ γὰρ κινητὸν μὴ γενητή θειότης. Ποῦ γὰρ κινηθῇ; ποῦ γὰρ οὐκ ἔστι; Φράσον. Οὐδ᾽ εἰς ἴσην ἄνθρωπος ἀξίαν φθάνει Τῷ δημιουργῷ, καὶ παναιτίῳ κράτει, Καν ἡ Παλαμᾶ δυσσεβεστάτη πλάνη Μανεῖσα δεινῶς οὐδὲ τοῦθ᾽ ὑπεστάλη. Ακτιστον ἢ φῶς φησιν οὐ βλέπειν μόνον, Αλλ' αὐτὸν εἶναι καὶ Θεὸν παρὰ κτίσιν. Εἰ δ᾽ αὖ καταῤῥεῖν φασὶ, καὶ χεῖσθαι κάτω Θεοῦ λόγον πάνταρχον, ἢ πνεῦμα κράτους, Οὐ προσφυῶς λέγουσιν, οὐδὲ κυρίως. Αλλ' ὡς ἔθος ἔχουσιν ἡμῖν πανσόφως Ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν καὶ γενητῶν πραγμάτων Τῶν οὐ γενητῶν ἐξομιλοῦσι πέρι. Επείπερ οὐκ ἦν οὐδαμῶς ἄλλως λέγειν Αὐτῆς ἐκείνης της θεαρχίας πέρι. Ολως γάρ φασιν αὐτὴν ἐξῃρημένην Είδους, ἀφῆς, νοῦ, μυσταγωγοῦντος λόγου, Τὸ γοῦν καθ᾽ αὑτὴν οἱ σοφοὶ μυστοπόλοι, Καίτοι παρεῖναι πανταχοῦ ταύτην λόγος Οὐκ ἐκ μέρους δήπουθεν, ἀλλ' ὅλην ὅλοις. Οὕτως ὑπερθαύμαστον ἡ θεία φύσις, Καὶ πάνθ᾽ ὑπὲρ νοῦν, καὶ λογισμὸν, καὶ λόγον, Μᾶλλον σιωπῇ τοῦ λόγου τιμωμένη, Εἰ δ᾽ αὖ δοκεῖ νοεῖν τις, οὐ νοουμένη Γνῶσις γὰρ αὐτῆς ἐστιν ἀγνοίας βάθος, Ην ἀκριβοῦν τις τὴν θεοπτίαν θέλῃ. Οὐ γὰρ εἴδωσιν οὐδαμῶς οὕτως ίχνος Ἐν τῷ νοεῖσθαι τῷ νοεῖν πειρωμένῳ. Ο νῦν δὲ καινὸς, καὶ κενὸς θεηγόρος Ἐκ τῶν κατ' αὐτὴν φησὶν αὐτὴν εἰδέναι Τῶν οὐσιωδῶν, ὡς ὑπερκόμπως λέγει, Τὰ γὰρ κατ' αὐτὴν, είγε ταυτί μοι λέγῃς, Τί ταῦτ' ἐρεῖς τε, καὶ προσείποις, γεννάδα, Ταύτας δ' ὑφεῖσθαι, καὶ καταῤῥεῖν κυρίως,
essentiam dicit, illud quidem vitam, istud vero es sentiæ virtutem, et aliunde scientiam sapientemque Dei potentiam, sive alia quæque Dei attributa pro ferens, per inæquales gradus Divinitatem recenset, promiscuum deorum genus, ut supra dixi, parti lum, non partitumn, opus, operarium, visibile, invi sibile, ac deinde concurrentes etiam fundatores, attenuatorum quoque numero magni Dei præ stantiorem naturam præbet, et hæc orbemque totum partim, præstantiora insuper Dei opera (beu, lamentabilis error!) in tot et tantos abyssos gur gitesque demersit! virum se natura haud imbe cillem putans, seque jam supra modum extollens, majora de se sentiens, quæ ex ipso patent, nec intra regulas inclusus manens, quibus, Dei placitis omnes dirigantur. Sic mentis error extra modos cogitare, ac Nosce teipsum non amplius corde recogitare, unde, per infinitam malorum seriem delapsus, se nec creatum, nec initium habentem dicit, quod sane soli superspirituales auderent. Ipse vero Palama vir mortalis quidem, tametsi no lit, impii erroris particeps effectus, quo mise randam hanc terram late premit, si quidem in feriores personas ex emanatione, minime vero ex substantia, procedere dicit, quas tamen essentiales Dei partes confitetur, tametsi harum substantiam sensibilem ducat, iusisque supreme naturæ virtu tem minime tribuat. Hic vero, ipse seipsum aperte talem prædicans, increatum quidem ac veluti pri mam hominis sementem; et noctis fons, et mortis opus naturæ, et triste pabulum temporis edacis dentibus videtur, etsi immortalitatis donum sorti·‚ tus sit, etsi superbire audeat mox dissolvendus, ultima vocante tuba. Quis talia dicens recte sapere videatur? Nonne ita hæc? Quare non ita? Quo modo? Ita cunctorum malorum in profundum deve-, nit; imo, se non peccare putans ac dicens, Deuus a se adorari minime indigere, tonitrua voce cla mitare ausus est. Attamen divinis inspiratorum hominum sermonibus humiles spiritu madidos dicit,. et horumi etiam participes fieri, minime vero eodem modo quo primam naturam participem dicunt; ea enim minime particeps quoad humiles partes. Sin autem gratiarum dona generata dicunt, minime vero increatam Deitatem. Quare? Immota nainque permanet non generala Deitas. Quo enim movere tur? Ubinam absit? Loquere. Non eadem sane di gnitate præstat homo, qua creator ac omnium fundatrix potentia, etsi Palamæ scelestissimus er ror, rabiei impar illud asserere non erubuerit.. Increatum enim lumen non tantum se cernere dicit, sed etiam ipsum esse et Deum juxta creaturam; si aliunde procedere, infraque defluere dicunt Dei. verbum, supremum Dominum, sive virtutis spiri
Αδρᾶς μετασχὼν τῆς ἀνουσίου πλάνης,
Καὶ τῆς ταπεινῆς ἐσπακὼς ἄγαν Ρέας,
Καὶ γὰρ καταῤῥεῖν τὰς ὑφειμένας λέγει
Ἐκ τῆς ῥεούσης οὐδαμῶς ἐξουσίας,
Ας οὐσιώδης τοῦ Θεοῦ μοίρας λέγει,
Επείπερ οὐκ ἄποιον οὐσίαν ἄγει,
εοὐδ᾽ αὖτ' ἐνεργῇ τὴν ὑπερτάτην φύσιν.
Ο δ' αὐτὸς αὐτὸν ἐκφανῶς οὕτω γράφων,
Ακτιστον ὡς δ᾽ ἄναρχον ἀνθρώπου σπόρου,
Και σπέρμα νυκτὸς, καὶ φθορᾶς ἔργον φύσει,
Καὶ βρῶσιν οἰκτρὰν τῶν ὀδόντων τοῦ χρόνου
Εἰ κακ μέρους ἔσχηκε μη τεθνηκέναι,
Κἂν ἐξαναστῇ καὶ τὸ νῦν διαῤῥέον,
Τῆς ἐσχάτης σάλπιγγος ἐκκαλουμένης
Τοῦτον τίς εἰπὼν εὐσεβῆ φρένας φέρει;
Οὐκ ἔστι τοῦτο, πῶς γὰρ οὐκ ἔστι; πόθεν;
Οὕτω κατῆλθεν εἰς τὸ πᾶν κακοῦ βάθος.
Εθ' ὁ φρονήσας οὐχ ἁμαρτεῖν, καὶ φράσας,
Θεὸν παρ' αὐτῷ προσκυνητὸν οὐκ ἔχει,
Ως ἂν τὸ βροντῆς ἐκραγεν ῥῆμα φράσαι,
Καίτοι καταῤῥεῖν φησι τὰς ὑφειμένας
Ανδρῶν θεαυγῶν οἱ θεηγόροι λόγοι,
Ως καὶ μεθεκτὰς οὐ τὸν αὐτόν γε τρόπον,
*Ονπερ μεθεκτήν φασι τήν πρώτην φύσιν,
Τὴν οὐ μεθεκτὴν, τοὺς ὑφειμένους τρόπους.
᾿Αλλ' οὖν γενητάς φασι τῶν δώρων δόσεις.
Ἀλλ᾿ οὐχὶ θειότητας ἀκτίστους. Πόθεν;
Οὐ γὰρ κινητὸν μὴ γενητή θειότης.
Ποῦ γὰρ κινηθῇ; ποῦ γὰρ οὐκ ἔστι; Φράσον.
Οὐδ᾽ εἰς ἴσην ἄνθρωπος ἀξίαν φθάνει
Τῷ δημιουργῷ, καὶ παναιτίῳ κράτει,
Καν ἡ Παλαμᾶ δυσσεβεστάτη πλάνη
Μανεῖσα δεινῶς οὐδὲ τοῦθ᾽ ὑπεστάλη.
Ακτιστον ἢ φῶς φησιν οὐ βλέπειν μόνον,
Αλλ' αὐτὸν εἶναι καὶ Θεὸν παρὰ κτίσιν.
Εἰ δ᾽ αὖ καταῤῥεῖν φασὶ, καὶ χεῖσθαι κάτω
Θεοῦ λόγον πάνταρχον, ἢ πνεῦμα κράτους,
Οὐ προσφυῶς λέγουσιν, οὐδὲ κυρίως.
Αλλ' ὡς ἔθος ἔχουσιν ἡμῖν πανσόφως
Ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν καὶ γενητῶν πραγμάτων
Τῶν οὐ γενητῶν ἐξομιλοῦσι πέρι.
Επείπερ οὐκ ἦν οὐδαμῶς ἄλλως λέγειν
Αὐτῆς ἐκείνης της θεαρχίας πέρι.
Ολως γάρ φασιν αὐτὴν ἐξῃρημένην
Είδους, ἀφῆς, νοῦ, μυσταγωγοῦντος λόγου,
Τὸ γοῦν καθ᾽ αὑτὴν οἱ σοφοὶ μυστοπόλοι,
Καίτοι παρεῖναι πανταχοῦ ταύτην λόγος
Οὐκ ἐκ μέρους δήπουθεν, ἀλλ' ὅλην ὅλοις.
Οὕτως ὑπερθαύμαστον ἡ θεία φύσις,
Καὶ πάνθ᾽ ὑπὲρ νοῦν, καὶ λογισμὸν, καὶ λόγον,
Μᾶλλον σιωπῇ τοῦ λόγου τιμωμένη,
Εἰ δ᾽ αὖ δοκεῖ νοεῖν τις, οὐ νοουμένη
Γνῶσις γὰρ αὐτῆς ἐστιν ἀγνοίας βάθος,
Ην ἀκριβοῦν τις τὴν θεοπτίαν θέλῃ.
Οὐ γὰρ εἴδωσιν οὐδαμῶς οὕτως ίχνος
Ἐν τῷ νοεῖσθαι τῷ νοεῖν πειρωμένῳ.
Ο νῦν δὲ καινὸς, καὶ κενὸς θεηγόρος
Ἐκ τῶν κατ' αὐτὴν φησὶν αὐτὴν εἰδέναι
Τῶν οὐσιωδῶν, ὡς ὑπερκόμπως λέγει,
Τὰ γὰρ κατ' αὐτὴν, είγε ταυτί μοι λέγῃς,
Τί ταῦτ' ἐρεῖς τε, καὶ προσείποις, γεννάδα,
Ταύτας δ' ὑφεῖσθαι, καὶ καταῤῥεῖν κυρίως,
essentiam dicit, illud quidem vitam, istud vero es
sentiæ virtutem, et aliunde scientiam sapientemque
Dei potentiam, sive alia quæque Dei attributa pro
ferens, per inæquales gradus Divinitatem recenset,
promiscuum deorum genus, ut supra dixi, parti
lum, non partitumn, opus, operarium, visibile, invi
sibile, ac deinde concurrentes etiam fundatores,
attenuatorum quoque numero magni Dei præ
stantiorem naturam præbet, et hæc orbemque
totum partim, præstantiora insuper Dei opera (beu,
lamentabilis error!) in tot et tantos abyssos gur
gitesque demersit! virum se natura haud imbe
cillem putans, seque jam supra modum extollens,
majora de se sentiens, quæ ex ipso patent, nec
intra regulas inclusus manens, quibus, Dei placitis
omnes dirigantur. Sic mentis error extra modos
cogitare, ac Nosce teipsum non amplius corde
recogitare, unde, per infinitam malorum seriem
delapsus, se nec creatum, nec initium habentem
dicit, quod sane soli superspirituales auderent.
Ipse vero Palama vir mortalis quidem, tametsi no
lit, impii erroris particeps effectus, quo mise
randam hanc terram late premit, si quidem in
feriores personas ex emanatione, minime vero ex
substantia, procedere dicit, quas tamen essentiales
Dei partes confitetur, tametsi harum substantiam
sensibilem ducat, iusisque supreme naturæ virtu
tem minime tribuat. Hic vero, ipse seipsum aperte
talem prædicans, increatum quidem ac veluti pri
mam hominis sementem; et noctis fons, et mortis
opus naturæ, et triste pabulum temporis edacis
dentibus videtur, etsi immortalitatis donum sorti·‚
tus sit, etsi superbire audeat mox dissolvendus,
ultima vocante tuba. Quis talia dicens recte sapere
videatur? Nonne ita hæc? Quare non ita? Quo
modo? Ita cunctorum malorum in profundum deve-,
nit; imo, se non peccare putans ac dicens, Deuus
a se adorari minime indigere, tonitrua voce cla
mitare ausus est. Attamen divinis inspiratorum
hominum sermonibus humiles spiritu madidos dicit,.
et horumi etiam participes fieri, minime vero eodem
modo quo primam naturam participem dicunt; ea
enim minime particeps quoad humiles partes. Sin
autem gratiarum dona generata dicunt, minime
vero increatam Deitatem. Quare? Immota nainque
permanet non generala Deitas. Quo enim movere
tur? Ubinam absit? Loquere. Non eadem sane di
gnitate præstat homo, qua creator ac omnium
fundatrix potentia, etsi Palamæ scelestissimus er
ror, rabiei impar illud asserere non erubuerit..
Increatum enim lumen non tantum se cernere dicit,
sed etiam ipsum esse et Deum juxta creaturam;
si aliunde procedere, infraque defluere dicunt Dei.
verbum, supremum Dominum, sive virtutis spiri
col. 855–856page 7 of 197
PG 150:855Καὶ πάντ' ἐνεργεῖν, ὡς μεθεκιὰς τοῖς κάτω Έθηκε θειότητας ἐν πλήθει λέγων, Ἴσας κατ' οὐδὲν τῇ παναιτίῳ φύσει, Απειράκις δ' ἄπειρον ηλαττωμένας, Τοῖς κτίσμασι δὲ συντεταγμένας κάτω. (Οὕτω γὰρ οὖν ὑπεστιν ἔργον ἐργάτη, Καὶ ῥεῖ παρ' ἡμᾶς οὐ ῥυτῆς ἐξουσίας. Οὐ γὰρ παρεῖναι πανταχοῦ τὸν ἡρμένον, *Ος πάντα πληροῦν μαρτυρεί κατ' οὐσίαν. Οὐδ᾽ ἐγκατοικεῖν τοῖς θεουμένοις ὅλον, Θεὸν θεοῖς ἄκτιστον, ἀλλ' ἐκτισμένοις. Αλλ᾽ ἀντ᾽ ἐκείνου τοὺς ὀφειμένους όχλους Θεοῖς ἀνάρχοις ἔργα τοῦ πρωτεργάτου.) Οὕτω δὲ παμπόνηρόν ἐστιν ἡ πλάνη, Ως ταῦτα κηρύττουσα λαμπρῶς ἐν λόγοις, Καὶ πᾶσιν ἐξάγιστος ἐκφωνουμένη, Δίκας τε δὴ τίσασα λαμπράς, οἷς ἔδει, Τομὴν ἀπ' αὐτῆς τῆς ἁγνῆς Ἐκκλησίας. Εἰς ήνπερ ησέβησε δογμάτων όρει, Σπουδαστικῶς ἔσχηκε τοῦ λεληθέναι, Ὕπουλον ὡς νόσημα, καὶ χαμαιλέων. Οὐκοῦν ὅταν μὲν τὰς ἁλωσίμους ἴδῃ, Ηττον καλύπτει την πολύπλοκον πλάνην Οταν δὲ τοὺς εἴδησιν ηκριβωμένους, Οὐδ᾽ εὐαλώτους τοῖς προκειμένοις βρόχοις, Μάλιστα κρύπτειν μηχανεται την πλάνην, Αρνούμενος μὲν τὰς προδήλους αἱρέσεις, αν θ' οι λόγοι γέμουσιν αὐτῶν ῥημάτων, Κύκλους δὲ πάντας, καὶ περιδρόμους όλους Στρέφων, ἐλαύνων πρὸς τὸν αὐτόν γε βρόχον. Καὶ γὰρ τελευτῇ πρὸς θεῶν δῆμον πάλιν, Καὶ πάντα τὰ πρὶν, ὡς ἔφην, εἰρημένα Μᾶλλον δὲ τῷ πρὶν δυσσεβεῖ τῶν δογμάτων 'Αεὶ κακῷ πέφηνε χεῖρον συμπλέκων. *Απαξ γὰρ εἴ τις εμπεσείται που πλάνης, Οὓς φαῦλος νοῦς ἔφυσεν ἐξ οὐδημάτων, "Ωσπερ βαράθροις οὐκ ἐπισκοπουμένοις, Τῷ τῶν ἁπάντων ἀκριβῶς ἐπισκόπῳ, Οὐκ ἔστιν αὐτῷ τἀσφαλούς ἔφθαι πάλιν. Οὐκ οὐσίας γὰρ, ἀλλ᾽ ἐνεργείας λέγων, Τὸ πλῆθος αὐτοῦ τῶν ὑφειμένων θεῶν, Ἢ θειοτήτων· οὐ γὰρ ἧττον ἡ πλάνη, Χάριν τε, καὶ φῶς, καὶ χαρισμάτων γένη, Γνῶσιν Θεοῦ, μόρφωσιν, ἰσχύν, ὡς ἔφην, Ηττον νομίζει δυσσεβεῖν ὁ γεννάδας, Πάλιν συνιστὰς πλῆθος, ὡς προὔφην άνω, Ἑλληνικῶν τοι δεισιδαιμονημάτων. Δέον γὰρ εἰς ἓν τἀγαθὸν μόνον βλέπειν, Τριλαμπές, ἁπλοῦν, οὐ μεριστὸν, οὐ μίγμα, εοὐδὲ σταθμητόν, οὐ μετρητὸν βαθμίσιν, Οὔτ᾽ ἔνδον, οὔτ᾽ ἔξωθεν ἐξηρτημένον, Ανωμάλων άθροισμα τμημάτων πέριξ, Οὐ θειοτήτων, οὐ θεῶν, οὐ συνδρόμων. Οὐκ οὐσιωδῶν, οὐκ ἀνουσίων ὄχλον, Οὐδ᾽ ὠντινοῦν, ὡς ἅπαν εἰπεῖν ἔπος, Ώσπερ πεπαιδεύκασιν ἡμᾶς οἱ πάλαι *Ανδρες θεωροὶ τῶν ἀληθῶν δογμάτων Ο δ' εἰς ἐναντίωσιν ἐξηνεγμένος Τούτων ὁρᾶται, καὶ σαφεστάτην μάχην, Μερισμὸν εἰς ἄτμητον εἰσάγων φύσιν,
esse creatum, quod cuncta adimplere testatur se cundum substantiam, nec cohabitare cum contem plantibus omnia, Deum non a Deis creatum, sed a creaturis, sed ejus loco submissas turbas diis æter nis opera primi operantis. Adeo vero infandus ejus est error, ut hæc clare in sermonibus spargere, et scelesta quæque palam profiteri non erubuerit: ja stas autem, ut decebat, sceleris poenas dedit, sepa rationem dico ab ipsa impolluta Ecelesia, quam impiis dogmatibus tam indigne laceravit. Omni ope tamen errores celare studens, fallax veluti species, sive cameleonis arte, si viros deceptu faciles ipsi obviam occurrunt, callidum errorem minus velatum tum, nec omnino recte nee stricte loquuntur, sed ex quadam apud nos consuetudine, qua sapientis sime, cunctis nostris et aliunde creatis rebus, non creata etiam sermone componere solent. Si qui dem, de hac suprema majestaté nullo alio modo rite dfcere valeamus: ita, omnino specie, tactu, aspectu, sermonisque doctrina, eam carere dicunt sapien tcs, mysteria de ea tractantes; ac tamen eam un diquè sermonibus non ex parte tantum, sed totam, ubique præesse fatentur. Adeo nobis miranda Dei natura supra mentem, et cogitationes, et serino nem elatà, magis silentio quam voce colitur. Quod si eam quis sérútari videatur, intelligi nequit, hujus enim scientia ignorantiæ cumulus, si intuitivam præbet, secus vero, si scientiæ peritiores adsint, Dei visionem aliquis scrutari conaretur; nullum enim omnino vestigium præbet, quo eam scrutetur, qui scrutarivoluerit. Ille vero nunc novus imperitus, que divinorum interpres, ex ipsa ipsam cognosci dicit, videlicet ex ejus substantialibus, quod su perbe vociferatur; quæ vero ad ipsam spectant, cum mihi talia dicas, illa nobilia dicis, voceque confiteris, ista vero deflueré riteque procèdere, et cuncta agere; veluti mortalium participem deitatem statuisti, in vulgum spargens eam naturæ primariæ minime æqualem, multis etiam modis errori obno xiam, creaturis vero infra commistam. Ita ergo opus operanti suljacet, atque apud nos ex pote state non subjecta procedit. Non enim ubique præ qui pârâtis insidiis haud facile capiuntur, errorem tunc omnino velare conatur. Apertam sane hære= sim palam non confitetur, etsi singulæ fere sermo nis voces eam redoleant, at nonnisi cunctis sini bus, cunctisque recessibus petlustratis, deceptos in ipsas insidias demergit. Ad deorum pluralitatem igitur concludit, et ad cuncta prius relata, veluti dixi, imo vero, impiis dogmatibus supra emissis, tametsi infandis, pejora adhuc admiscere videtur. Cum aliquis enim errorem semel amplexus est, quo scelestæ mentis est superbia delapsus, veluti per inexploratos abyssos, omnium etiam explora torum peritissimo abreptus, ipse se vinculis eruere non amplius valet; etenim non jam substantias, sed
Καὶ πάντ' ἐνεργεῖν, ὡς μεθεκιὰς τοῖς κάτω
Έθηκε θειότητας ἐν πλήθει λέγων,
Ἴσας κατ' οὐδὲν τῇ παναιτίῳ φύσει,
Απειράκις δ' ἄπειρον ηλαττωμένας,
Τοῖς κτίσμασι δὲ συντεταγμένας κάτω.
(Οὕτω γὰρ οὖν ὑπεστιν ἔργον ἐργάτη,
Καὶ ῥεῖ παρ' ἡμᾶς οὐ ῥυτῆς ἐξουσίας.
Οὐ γὰρ παρεῖναι πανταχοῦ τὸν ἡρμένον,
*Ος πάντα πληροῦν μαρτυρεί κατ' οὐσίαν.
Οὐδ᾽ ἐγκατοικεῖν τοῖς θεουμένοις ὅλον,
Θεὸν θεοῖς ἄκτιστον, ἀλλ' ἐκτισμένοις.
Αλλ᾽ ἀντ᾽ ἐκείνου τοὺς ὀφειμένους όχλους
Θεοῖς ἀνάρχοις ἔργα τοῦ πρωτεργάτου.)
Οὕτω δὲ παμπόνηρόν ἐστιν ἡ πλάνη,
Ως ταῦτα κηρύττουσα λαμπρῶς ἐν λόγοις,
Καὶ πᾶσιν ἐξάγιστος ἐκφωνουμένη,
Δίκας τε δὴ τίσασα λαμπράς, οἷς ἔδει,
Τομὴν ἀπ' αὐτῆς τῆς ἁγνῆς Ἐκκλησίας.
Εἰς ήνπερ ησέβησε δογμάτων όρει,
Σπουδαστικῶς ἔσχηκε τοῦ λεληθέναι,
Ὕπουλον ὡς νόσημα, καὶ χαμαιλέων.
Οὐκοῦν ὅταν μὲν τὰς ἁλωσίμους ἴδῃ,
Ηττον καλύπτει την πολύπλοκον πλάνην
Οταν δὲ τοὺς εἴδησιν ηκριβωμένους,
Οὐδ᾽ εὐαλώτους τοῖς προκειμένοις βρόχοις,
Μάλιστα κρύπτειν μηχανεται την πλάνην,
Αρνούμενος μὲν τὰς προδήλους αἱρέσεις,
αν θ' οι λόγοι γέμουσιν αὐτῶν ῥημάτων,
Κύκλους δὲ πάντας, καὶ περιδρόμους όλους
Στρέφων, ἐλαύνων πρὸς τὸν αὐτόν γε βρόχον.
Καὶ γὰρ τελευτῇ πρὸς θεῶν δῆμον πάλιν,
Καὶ πάντα τὰ πρὶν, ὡς ἔφην, εἰρημένα
Μᾶλλον δὲ τῷ πρὶν δυσσεβεῖ τῶν δογμάτων
'Αεὶ κακῷ πέφηνε χεῖρον συμπλέκων.
*Απαξ γὰρ εἴ τις εμπεσείται που πλάνης,
Οὓς φαῦλος νοῦς ἔφυσεν ἐξ οὐδημάτων,
"Ωσπερ βαράθροις οὐκ ἐπισκοπουμένοις,
Τῷ τῶν ἁπάντων ἀκριβῶς ἐπισκόπῳ,
Οὐκ ἔστιν αὐτῷ τἀσφαλούς ἔφθαι πάλιν.
Οὐκ οὐσίας γὰρ, ἀλλ᾽ ἐνεργείας λέγων,
Τὸ πλῆθος αὐτοῦ τῶν ὑφειμένων θεῶν,
Ἢ θειοτήτων· οὐ γὰρ ἧττον ἡ πλάνη,
Χάριν τε, καὶ φῶς, καὶ χαρισμάτων γένη,
Γνῶσιν Θεοῦ, μόρφωσιν, ἰσχύν, ὡς ἔφην,
Ηττον νομίζει δυσσεβεῖν ὁ γεννάδας,
Πάλιν συνιστὰς πλῆθος, ὡς προὔφην άνω,
Ἑλληνικῶν τοι δεισιδαιμονημάτων.
Δέον γὰρ εἰς ἓν τἀγαθὸν μόνον βλέπειν,
Τριλαμπές, ἁπλοῦν, οὐ μεριστὸν, οὐ μίγμα,
εοὐδὲ σταθμητόν, οὐ μετρητὸν βαθμίσιν,
Οὔτ᾽ ἔνδον, οὔτ᾽ ἔξωθεν ἐξηρτημένον,
Ανωμάλων άθροισμα τμημάτων πέριξ,
Οὐ θειοτήτων, οὐ θεῶν, οὐ συνδρόμων.
Οὐκ οὐσιωδῶν, οὐκ ἀνουσίων ὄχλον,
Οὐδ᾽ ὠντινοῦν, ὡς ἅπαν εἰπεῖν ἔπος,
Ώσπερ πεπαιδεύκασιν ἡμᾶς οἱ πάλαι
*Ανδρες θεωροὶ τῶν ἀληθῶν δογμάτων
Ο δ' εἰς ἐναντίωσιν ἐξηνεγμένος
Τούτων ὁρᾶται, καὶ σαφεστάτην μάχην,
Μερισμὸν εἰς ἄτμητον εἰσάγων φύσιν,
esse creatum, quod cuncta adimplere testatur se
cundum substantiam, nec cohabitare cum contem
plantibus omnia, Deum non a Deis creatum,
sed a
creaturis, sed ejus loco submissas turbas diis æter
nis opera primi operantis. Adeo vero infandus ejus
est error, ut hæc clare in sermonibus spargere, et
scelesta quæque palam profiteri non erubuerit: ja
stas autem, ut decebat, sceleris poenas dedit, sepa
rationem dico ab ipsa impolluta Ecelesia, quam
impiis dogmatibus tam indigne laceravit. Omni ope
tamen errores celare studens, fallax veluti species,
sive cameleonis arte, si viros deceptu faciles ipsi
obviam occurrunt, callidum errorem minus velatum
tum, nec omnino recte nee stricte loquuntur, sed
ex quadam apud nos consuetudine, qua sapientis
sime, cunctis nostris et aliunde creatis rebus, non
creata etiam sermone componere solent. Si qui
dem, de hac suprema majestaté nullo alio modo rite
dfcere valeamus: ita, omnino specie, tactu, aspectu,
sermonisque doctrina, eam carere dicunt sapien
tcs, mysteria de ea tractantes; ac tamen eam un
diquè sermonibus non ex parte tantum, sed totam,
ubique præesse fatentur. Adeo nobis miranda Dei
natura supra mentem, et cogitationes, et serino
nem elatà, magis silentio quam voce colitur. Quod
si eam quis sérútari videatur, intelligi nequit, hujus
enim scientia ignorantiæ cumulus, si intuitivam præbet, secus vero, si scientiæ peritiores adsint,
Dei visionem aliquis scrutari conaretur; nullum
enim omnino vestigium præbet, quo eam scrutetur,
qui scrutarivoluerit. Ille vero nunc novus imperitus,
que divinorum interpres, ex ipsa ipsam cognosci
dicit, videlicet ex ejus substantialibus, quod su
perbe vociferatur; quæ vero ad ipsam spectant,
cum mihi talia dicas, illa nobilia dicis, voceque
confiteris, ista vero deflueré riteque procèdere, et
cuncta agere; veluti mortalium participem deitatem
statuisti, in vulgum spargens eam naturæ primariæ
minime æqualem, multis etiam modis errori obno
xiam, creaturis vero infra commistam. Ita ergo
opus operanti suljacet, atque apud nos ex pote
state non subjecta procedit. Non enim ubique præ
qui pârâtis insidiis haud facile capiuntur, errorem
tunc omnino velare conatur. Apertam sane hære=
sim palam non confitetur, etsi singulæ fere sermo
nis voces eam redoleant, at nonnisi cunctis sini
bus, cunctisque recessibus petlustratis, deceptos
in ipsas insidias demergit. Ad deorum pluralitatem
igitur concludit, et ad cuncta prius relata, veluti
dixi, imo vero, impiis dogmatibus supra emissis,
tametsi infandis, pejora adhuc admiscere videtur.
Cum aliquis enim errorem semel amplexus est,
quo scelestæ mentis est superbia delapsus, veluti
per inexploratos abyssos, omnium etiam explora
torum peritissimo abreptus, ipse se vinculis eruere
non amplius valet; etenim non jam substantias, sed
col. 857–858page 8 of 197
PG 150:857Καὶ συντιθεὶς πρόδηλα την απλουστάτην "Η κτισμάτων έξωθεν ἀνειλημμένος, Η μᾶλλον ἄμφω ῥᾳδιουργῶν εἰσάπαξ, Τὸ πλῆθος εἰσήνεγκε τῶν σεβασμάτων, Υψιστικῶς Ελληνας ἐξαίρων πάλιν, *Ανω τὰ τῇδε, καὶ τὸ πᾶν ὕψος κάτω, Ακτιστα ταῦτα, καὶ τὸ μὴ κτίσμα κτίσμα, Καὶ δυσσεβεῖ πᾶς, φησὶν, ὃς ταῦτ᾽ οὐ σέβει. Οὐ δυσσεβεῖν μόνῳ δὲ τῷ λόγῳ λέγων, Αρχεῖν νομίζει πρὸς τὸ τῆς μάχης κράτος Ἀλλ᾿ ὥσπερ ὅπλοις καὶ ξιφῶν ἀκμαῖς ὅλαις Δέον τελεῖσθαι τὰς ὑπὲρ τούτων κρίσεις. Οκνῶ δ᾽ ἀριθμεῖν τὰς ἀμυθήτους ύβρεις. Οὕτω συνεκρότησε δεινῶς τὴν μάχην Πρὸς τοὺς ἀπειθεῖς τοῖς θεοῖς τῆς Ἑλλάδος Οὕτως ἀναρχός ἐστι καὶ πάντων ἄνω, Καὶ τὴν ἀνεικόνιστον ἀξίαν βλέπει Αὐταῖς ἀληθῶς ταῖς ἀφαῖς τῶν ὀμμάτων. Οθεν τὸν ὄχλον εἶδε τῶν σεβασμάτων Ἐν τῇ ταπεινῇ τῶν ὑφειμένων βάσει. ἂν εἰς τὸ πλῆθος, ὡς δοκεῖ, βλέψας όδε, Ενός κατεφρόνησε τοῦ πάντων κράτους. Ἀλλ᾽ οὐ γὰρ αὐτὸν ὠφελήσει τὸ στέφος. Οταν περ οἰκτρῶς ἐκ μιᾶς θεαρχίας Τρισὶ μοναπλῶς συγκαταθλάται λίθοις, Πρὸς κέντρα δὲ γνῷ τραυματουργὰ λακτίσας, Καὶ κτιστὸν οὐκ ἄκτιστον αὐτὸν μανθάνῃ, Η Λαμπραν καθ' αὐτοῦ ψῆφον αὐτὸς ἐκφέρων, Εἰς τὴν ἁπάντων ἐξηρνημένην φύσιν, Ης πάντα δοῦλα, καὶ τὰ κρείττω βλεμμάτων, Καὶ νοῦ πρὸς ἀκρίβειαν επτερωμένου, ᾿Αφεὶς κάτω πέπτωκεν ἐκ φαντασμάτων; Εἰς νοῦ ματαιότητας εἰς ἔργων σέβας, Η μᾶλλον εἰπεῖν, εἰς ἀνουσίων σέβας, Τουτέστιν ἁπλῶς οὐδαμῶς Θεοῦ σέβας. Οὐδὲν γὰρ, οὐδὲν τῶν ἀνουσίων σέβας, Οπουπερ οὐδὲ τῶν ὑφειμένων ὅλως, Τῆς παντανάσσης καὶ τριπλῆς ἐναρχίας Τελοῦμεν οὐδὲν δουλικόν τινι τρόπον Πλήν γ' ὡς ἐλάττους τὰς ὑπερτέρας φύσεις, Η τάξεις, ἂς ἔδωκεν ἀνδράσιν πόνος, Καὶ τῶν ἐς ἡμᾶς συστικών συνεργάτας, Τιμῶμεν ὡς ἔνθεσμον ἐν συμμετρίαις, Αλλ' οὐκ ἀνάρχους ὡς θεούς, καὶ δεσπότας. "Ο πῶς τοσαύτην εἰσιὼν τόλμαν μόνος, Ηκιστα νοῦν εἴληφας & πράττειν θέλεις 1 Κατὰ θρόνου σὺ τοῦ θεοδμήτου στόμα, Εφ' οὗπερ αὐτὸς ἐγκαθήμενος θρόνου, Κρινεῖν ἀπειλεῖ τοὺς βεβλασφημηκότας, Πασῶν ἀπαιτῶν τὴν ὑπερτάτην δίκην, Σὺ τοὺς ὄρους, ἄνθρωπε, τοὺς αἰωνίους, Κινεῖν ἐπήρθης, οὓς Θεὸς πήξας έχει; Σὺ τοῦ θεμέθλου την βαθύῤῥιζον πέτραν, Ὡς ἐκμοχλεύσων συγκινεῖς πάντας λίθους;
virtutes sermone dicens. attenuatorum deorum sive deitatum numerum in infinitum statuit: minor enim non relinquitur errori locus. Et gratiam, et Jumen,at chrismatum dona, Dei scientiam, formas, virtutem, veluti dixi, iterum inter se promiscua præbers, inquam, minori impietate qua supersti tiosi Græci, vir ille ingenuus sese laborare prædi cat. Unum tamen et solum optimum confiteri ne cesse est, triplici luce splendens, simplex, indivisi bile, non mistum, nec ponderatum, nec gradibus mensuratam, nec intra, nec extra partibus confla tum, veluti quædam inæqualium sectionum coagu latio circum, nec deitatum, nec deorum, nec amu latorum, nec substantialium, nec insubstantialium turbam, nec aliorum omnium, ut cuncta paucis absolvam, veluti nos olim docuerunt inspirati ho mines, verorum dogmatum ministri. Ipse vero in adversum surgere, evidentissimamque puguam committere videtur, indivisibilem naturam partiri non erubescens, simplicissimum etiam sub compo Bito aperte præbens, vel illud extra creaturas collo care ausus est, sive potius, duplicem semel nequi tiam agens, venerandorum numerum in infinitum auxit, ac sic iterum Græcis longius progressus, quæ infra sunt desuper, quæ vero desuper infra, in creata haec, non creata vero, crcata prædicat, in pieque se gerere, dicit, qui illa non veneratur, nee si illum voce tantum impie se gerere dixeris ad cer taminis victoriam satis esse putabit, sed veluti ar mis sive omni gladiorum strepitu, de his litem ab solvi oporteret. Jam vero infinitas ejus stultitias an numerare horresco: adeo funeste pugnæ strepitum resonare ausus est apud ipsos Græciæ numinis in credulos; adeo cunctorum desuper se præpotentem præbet, dignitatemque omnino Gigura nudatam ipso oculorum tractu vere contemplari contendit. Unde, humilem inter hunc attenuatorum numerum, infinita venerandorum multitudine agnita, ipse, ut mibi videtur, turbam contemplatus, unum tantum, cæterorum omnium virtutem, sprevit. At corona illi sane minime proderit, cum miserandum in mo dum, una suprema potestas, triplici lapide mise rabiliter frangitur, se adversus calcar calcitrare noscat, ac tandem se creatum, non vero increatum discat, ipse clarum in se testimonium praefert, erga præstantissimam omnium naturam, cui omnia subsunt,et oculorum perspicaciores, et ad sublimiora mente magis elati, ipse enim terrena respuens ex plantasiis in mentis vanitates, in operum ad oratio nem, sive, ut accuratius dicam, in insubstantia lium adorationem delapsus est, quod sane anquanı Dei adoratio fuit. Nihil enim, nihil insubstantialium adoratio, nihil pariter, omnino nihil attenuatorum ejus cuitus; supremæ enim ac triplicis majestatis debitos honores, nemini tribuendoš merito puta mus, nisi, veluti inferiores, præstaules naturas, sive ordines, quos viri labore meruerunt, sive de mum apud nos salutis operarios, merito veneremur, servatis tamen servandis, eos enim præpotentes vel uti Deos et Dominos, non colimus. Cum autem tali superbia tu solus accensus, quæ agere cupis tam repente statueris, tune, juxta thronum Deo ere
Καὶ συντιθεὶς πρόδηλα την απλουστάτην
"Η κτισμάτων έξωθεν ἀνειλημμένος,
Η μᾶλλον ἄμφω ῥᾳδιουργῶν εἰσάπαξ,
Τὸ πλῆθος εἰσήνεγκε τῶν σεβασμάτων,
Υψιστικῶς Ελληνας ἐξαίρων πάλιν,
*Ανω τὰ τῇδε, καὶ τὸ πᾶν ὕψος κάτω,
Ακτιστα ταῦτα, καὶ τὸ μὴ κτίσμα κτίσμα,
Καὶ δυσσεβεῖ πᾶς, φησὶν, ὃς ταῦτ᾽ οὐ σέβει.
Οὐ δυσσεβεῖν μόνῳ δὲ τῷ λόγῳ λέγων,
Αρχεῖν νομίζει πρὸς τὸ τῆς μάχης κράτος
Ἀλλ᾿ ὥσπερ ὅπλοις καὶ ξιφῶν ἀκμαῖς ὅλαις
Δέον τελεῖσθαι τὰς ὑπὲρ τούτων κρίσεις.
Οκνῶ δ᾽ ἀριθμεῖν τὰς ἀμυθήτους ύβρεις.
Οὕτω συνεκρότησε δεινῶς τὴν μάχην
Πρὸς τοὺς ἀπειθεῖς τοῖς θεοῖς τῆς Ἑλλάδος
Οὕτως ἀναρχός ἐστι καὶ πάντων ἄνω,
Καὶ τὴν ἀνεικόνιστον ἀξίαν βλέπει
Αὐταῖς ἀληθῶς ταῖς ἀφαῖς τῶν ὀμμάτων.
Οθεν τὸν ὄχλον εἶδε τῶν σεβασμάτων
Ἐν τῇ ταπεινῇ τῶν ὑφειμένων βάσει.
ἂν εἰς τὸ πλῆθος, ὡς δοκεῖ, βλέψας όδε,
Ενός κατεφρόνησε τοῦ πάντων κράτους.
Ἀλλ᾽ οὐ γὰρ αὐτὸν ὠφελήσει τὸ στέφος.
Οταν περ οἰκτρῶς ἐκ μιᾶς θεαρχίας
Τρισὶ μοναπλῶς συγκαταθλάται λίθοις,
Πρὸς κέντρα δὲ γνῷ τραυματουργὰ λακτίσας,
Καὶ κτιστὸν οὐκ ἄκτιστον αὐτὸν μανθάνῃ,
Η Λαμπραν καθ' αὐτοῦ ψῆφον αὐτὸς ἐκφέρων,
Εἰς τὴν ἁπάντων ἐξηρνημένην φύσιν,
Ης πάντα δοῦλα, καὶ τὰ κρείττω βλεμμάτων,
Καὶ νοῦ πρὸς ἀκρίβειαν επτερωμένου,
᾿Αφεὶς κάτω πέπτωκεν ἐκ φαντασμάτων;
Εἰς νοῦ ματαιότητας εἰς ἔργων σέβας,
Η μᾶλλον εἰπεῖν, εἰς ἀνουσίων σέβας,
Τουτέστιν ἁπλῶς οὐδαμῶς Θεοῦ σέβας.
Οὐδὲν γὰρ, οὐδὲν τῶν ἀνουσίων σέβας,
Οπουπερ οὐδὲ τῶν ὑφειμένων ὅλως,
Τῆς παντανάσσης καὶ τριπλῆς ἐναρχίας
Τελοῦμεν οὐδὲν δουλικόν τινι τρόπον
Πλήν γ' ὡς ἐλάττους τὰς ὑπερτέρας φύσεις,
Η τάξεις, ἂς ἔδωκεν ἀνδράσιν πόνος,
Καὶ τῶν ἐς ἡμᾶς συστικών συνεργάτας,
Τιμῶμεν ὡς ἔνθεσμον ἐν συμμετρίαις,
Αλλ' οὐκ ἀνάρχους ὡς θεούς, καὶ δεσπότας.
"Ο πῶς τοσαύτην εἰσιὼν τόλμαν μόνος,
Ηκιστα νοῦν εἴληφας & πράττειν θέλεις 1
Κατὰ θρόνου σὺ τοῦ θεοδμήτου στόμα,
Εφ' οὗπερ αὐτὸς ἐγκαθήμενος θρόνου,
Κρινεῖν ἀπειλεῖ τοὺς βεβλασφημηκότας,
Πασῶν ἀπαιτῶν τὴν ὑπερτάτην δίκην,
Σὺ τοὺς ὄρους, ἄνθρωπε, τοὺς αἰωνίους,
Κινεῖν ἐπήρθης, οὓς Θεὸς πήξας έχει;
Σὺ τοῦ θεμέθλου την βαθύῤῥιζον πέτραν,
Ὡς ἐκμοχλεύσων συγκινεῖς πάντας λίθους;
virtutes sermone dicens. attenuatorum deorum
sive deitatum numerum in infinitum statuit: minor
enim non relinquitur errori locus. Et gratiam, et
Jumen,at chrismatum dona, Dei scientiam, formas,
virtutem, veluti dixi, iterum inter se promiscua
præbers, inquam, minori impietate qua supersti
tiosi Græci, vir ille ingenuus sese laborare prædi
cat. Unum tamen et solum optimum confiteri ne
cesse est, triplici luce splendens, simplex, indivisi
bile, non mistum, nec ponderatum, nec gradibus
mensuratam, nec intra, nec extra partibus confla
tum, veluti quædam inæqualium sectionum coagu
latio circum, nec deitatum, nec deorum, nec amu
latorum, nec substantialium, nec insubstantialium
turbam, nec aliorum omnium, ut cuncta paucis
absolvam, veluti nos olim docuerunt inspirati ho
mines, verorum dogmatum ministri. Ipse vero in
adversum surgere, evidentissimamque puguam
committere videtur, indivisibilem naturam partiri
non erubescens, simplicissimum etiam sub compo
Bito aperte præbens, vel illud extra creaturas collo
care ausus est, sive potius, duplicem semel nequi
tiam agens, venerandorum numerum in infinitum
auxit, ac sic iterum Græcis longius progressus, quæ
infra sunt desuper, quæ vero desuper infra, in
creata haec, non creata vero, crcata prædicat, in
pieque se gerere, dicit, qui illa non veneratur, nee
si illum voce tantum impie se gerere dixeris ad cer
taminis victoriam satis esse putabit, sed veluti ar
mis sive omni gladiorum strepitu, de his litem ab
solvi oporteret. Jam vero infinitas ejus stultitias an
numerare horresco: adeo funeste pugnæ strepitum
resonare ausus est apud ipsos Græciæ numinis in
credulos; adeo cunctorum desuper se præpotentem
præbet, dignitatemque omnino Gigura nudatam
ipso oculorum tractu vere contemplari contendit.
Unde, humilem inter hunc attenuatorum numerum,
infinita venerandorum multitudine agnita, ipse, ut
mibi videtur, turbam contemplatus, unum tantum,
cæterorum omnium virtutem, sprevit. At corona illi
sane minime proderit, cum miserandum in mo
dum, una suprema potestas, triplici lapide mise
rabiliter frangitur, se adversus calcar calcitrare
noscat, ac tandem se creatum, non vero increatum
discat, ipse clarum in se testimonium praefert,
erga præstantissimam omnium naturam, cui omnia
subsunt,et oculorum perspicaciores, et ad sublimiora
mente magis elati, ipse enim terrena respuens ex
plantasiis in mentis vanitates, in operum ad oratio
nem, sive, ut accuratius dicam, in insubstantia
lium adorationem delapsus est, quod sane anquanı
Dei adoratio fuit. Nihil enim, nihil insubstantialium
adoratio, nihil pariter, omnino nihil attenuatorum
ejus cuitus; supremæ enim ac triplicis majestatis
debitos honores, nemini tribuendoš merito puta
mus, nisi, veluti inferiores, præstaules naturas,
sive ordines, quos viri labore meruerunt, sive de
mum apud nos salutis operarios, merito veneremur,
servatis tamen servandis, eos enim præpotentes vel
uti Deos et Dominos, non colimus. Cum autem
tali superbia tu solus accensus, quæ agere cupis tam
repente statueris, tune, juxta thronum Deo ere
col. 859–860page 9 of 197
PG 150:859Σὺ τοῦ φυτουργοῦ τὸν φραγμὸν τῆς ἀμπέλου, Τίνος φυτουργοῦ, καὶ τίνος τῆς ἀμπέλου; Τίνα φραγμὸν δὲ, καὶ τίς αὐτὸς ὢν φράσον ᾿Ανεπτερώθης ὡς διασπάσων ὅλως; Οκνηρὸν οὐδὲν ἐμποδὼν πρὸς τὸ θράσος Εἰ καὶ γὰρ ἡμεῖς ἐκ γένους κτηνοτρόφου, Καὶ χωρικῶς ἔχοντος ὡς κτηνοτρόφου, Ως λοιδορῶν σὺ καὶ καθυβρίζων λέγεις, Ημῶν ὁ λαμπρὸς τὰς ἀφορμὰς τοῦ γένους, ῃ καὶ τὸν εἰς Αἴγυπτον ἐκ Παλαιστίνης Ἐλθόντα τιμῶν εὐπρεπῶς κτηνοτρόφον, Οὐκ ἀλλὰ καὶ πρὶν ᾿Αβραὰμ καὶ τὸν γόνον. ᾿Αλλ' οὐδὲ Μωσης εὐκλεὴς κτήνη τρέφων, Βόσκων, ἀμέλγων, ἐξάγων, καθειργνύων, Καὶ πάνθ' ὁ ποιμὴν ἐκτελῶν τοῖς θρέμμασι Δαυΐδ, Αμώς τε σοὶ βδελυκτοὶ ποιμένες, Ὡς οὐδὲ τοῖς Αἴγυπτον οἰκοῦσι πάλαι, Οἱ ζῶντες ὡς ἦν χωρικῶς ἐκ θρεμμάτων. Ταῦθ᾽ ἡσυχαστής, καὶ παθῶν αὐτοκράτωρ, Ὁ τῶν μεγίστων τοῦ Θεοῦ χαρισμάτων. Τί ταῦτα φάσκων ἀγνοεῖν ἔοικά σε, Ὁ τὴν ὑπὲρ νοῦν ἐμφανῶς δόξαν βλέπων; Τί δρῶ δὲ καὶ νῦν, ἀλλὰ μὴ λέγω τὸ πᾶν, Ως ἂν φθονῶν σοι τοῦ Θεοῦ τῆς ἀξίας, Ὁ μὴ γενητὸς, ὁ σπαρεὶς ὑπὲρ φύσιν, Ἐξ οὗ φυγών γέννησιν εὑρέθης μόνος, Η μηδ' ὁπωσοῦν ἐκ σπορᾶς ὅλως ἔφυς; *Η πωσποτοῦν ἄκτιστος εὑρέθης μόνος; Τοῦ γὰρ γενέσθαι μηδαμῶς φάσις τόδε. Πλὴν οὐδὲ τῶν σῶν εὐγενῶν οἶμαι σπόρων. "Η μηδὲ τῆς σῆς δυστυχοῦς ἀκτισίας Κινεῖν, διασπᾷν, εὐχερῶς ἀνατρέπειν Τὸν θριγγὸν, ὃν χεὶρ ἡ παναλκὴς ἐν κύκλῳ Εστησεν ἐξείργουσα θηρίων βλάβας, Ἐκ τῶν ἐκλεκτῶν τοῦ Θεοῦ φυτευμάτων, *Ος & προσάπτεις τῇ Θεοῦ φύσει μόνος, Καὶ πάντας ἁπλῶς τοῦ Θεοῦ κινεῖς νόμους. Εβουλόμην μὲν ἐμβαλεῖν εἰς εὐθύνας, Ως ἄν με μηδεὶς τῶν κακῶν φύγῃ τόκων ᾿Αλλ' οὐ γὰρ εὐχέρεια τοῦ πάντα γράφειν. Καὶ γὰρ τὸ δεινὸν εἰς ἀπειρίαν τρέχει. Φύσις γὰρ αὕτη τῷ κακῷ πάντως ἔφυ, ῇ μὴ φύσις πάρεστιν οὐσίας ἴχνος, Συνεκτικόν γε τῆς κακῆς ἀπειρίας, Καὶ τμητικῆς μάλιστα τῶν ἡνωμένων. Πρὸς ἐν τὸ τριττὸν τῆς θεαρχίας κράτος, Εἰ γὰρ συνῆκτο, κἂν τέτακτο πρὸς λόγον Τεταγμένον δὲ πᾶν πεφυκὸς τυγχάνει. (Οὐκ ἔστι δ' οὐδὲν οὐ καλὸν φύσιν φέρον, ῎Αλλως τε καὶ πέφυκεν ἡ συνουσία Ισχύς τις εἶναι τῶν ὅλων συνημμένων. 'Αλλ' ἀδρανὲς πέφυκεν ή πονηρία, Επείπερ ἐστὶν οὐδαμῶς ἡνωμενον. Οὕτω γὰρ οὕτως ἐστὶν ἑστερημένον, Τῆς τοῦ καλοῦ τε κἀγαθοῦ μετουσίας. Ισχὺς γὰρ εἴ τις τῷ κακῷ προσῆν ὅλως, Αὐτῷ πρὸ παντὸς ἂν βοηθὸν εὑρέθη.); Καὶ ταῦτα μὲν δὴ τῶν ἀναγκαίων πέρα.
ctum, 'juxta hunc thronum in quo ipse sedens, bla sphematoribus pœnam, jam minaris, pœnam vero poenarum omnium acerbissimamn, tune, inquam, vir mortalis, æternas leges, quas statuit Deus, mutare decrevisti? Tune fundamenti inconcussam petram, veluti vecte sublevando, cunctas lapi des una movebis? Tu sepem vineæ cultoris, cu jusnain vero cultoris, ac cujusnam vineæ? {Quam nain demum sepem, ac qualis ipse, veluti omnino avulsurus occurristi? Responde mihi. Effrenatæ tandem tuæ audaciæ nihil obstare valet, si qui dem nos ex genere pastorum gregis, ac rustice, veluti gregis pastores, nosmetipsos gercre injuriose ac ludibriter passim accusas, nobis vero claram ori ginem tribuis, cum gregum pastorem ex Palæsti na Ægyptum petentem digno honore prosequi di dicimus secus enim et Abraham et ejus posteri olim, secus Moyss clarus olim greguin pastor, are menta pascens, mulgens, deducens, sive ad stabula recludens, David, et Amos, gregibus omnia pastoris officia præbentes, fastidiosi pastores tibi videntur. Non ita visum est olim Ægypti incolis, qui gregum fructibus more agresti vescebantur, sic monachus, sic passionum Dominus, præstantissimum præstantio rum Dei donorum. Te vero illa dicente, in ignorantia sedere ac sane gloriam supra mentem prosequi mihi videris. Præsenti sermone aliquid sane ege rɩm, etsi cuncta dicenda nos dicam, etsi te Dei glo riæ invidere taccam, tu increatus, tu supra natus ram sublatus, unde, generationis expers solus inve niris, sive nullo omnino genere ortus sis, sive aliquo modo increatus solus haberis. Illic enim de generatione nulla unquam vox habita est. Nihil quidem de clara tua origine, nibil de infelici tua generatione movere vel detrahere cogito, etsi mu nitionem istam perfacile eruere manus illa valeret, quæ prope stans, bestiarum morsus ab˜electis Dei plantis sæpius avertit. Tu solus Dei naturam ag gredi ausus es; tu solus cuncta Dei statuta omnine subvertis. Equidem rationem abs te poposcerim, namque prava omnia consilia aperte nosco; mihi vero deest tempus, quo cuncta referam. Jamjam enitu per infinitum ruina festinat. Natura enim ipsa omni malo infecta, heu! nullum jam sub stantiæ vestigium ipsa præbet, sed veluti quod dam totius nequitise commistum, quod imprimis ordinata quæque perturbat. In unum enim triplicens supremæ majestatis virtutem commiscuit, etsi ordi nes in ipsa ratione serventur, ac sic ordinata cuncta procre:sse credatur. Est enin, est sane bonum ali quod naturam procreans, secus, eam commistio pro duxit; est aliqua totius ordinis virtus, secus, im becillis nequitia produxit, nihil enim absque prin cipio omnino ordinatum. Ita vero, ita honesti nec non boni coadunatione, omnia haud difficile com ponuntur. Quod si enim malo virtus quædam reipsa foret, in omnibus ipsi auxiliatrix saltem adesset. Et hæc quidem satis et ultra mihi videntur. Tu vero
Σὺ τοῦ φυτουργοῦ τὸν φραγμὸν τῆς ἀμπέλου,
Τίνος φυτουργοῦ, καὶ τίνος τῆς ἀμπέλου;
Τίνα φραγμὸν δὲ, καὶ τίς αὐτὸς ὢν φράσον
᾿Ανεπτερώθης ὡς διασπάσων ὅλως;
Οκνηρὸν οὐδὲν ἐμποδὼν πρὸς τὸ θράσος
Εἰ καὶ γὰρ ἡμεῖς ἐκ γένους κτηνοτρόφου,
Καὶ χωρικῶς ἔχοντος ὡς κτηνοτρόφου,
Ως λοιδορῶν σὺ καὶ καθυβρίζων λέγεις,
Ημῶν ὁ λαμπρὸς τὰς ἀφορμὰς τοῦ γένους,
ῃ καὶ τὸν εἰς Αἴγυπτον ἐκ Παλαιστίνης
Ἐλθόντα τιμῶν εὐπρεπῶς κτηνοτρόφον,
Οὐκ ἀλλὰ καὶ πρὶν ᾿Αβραὰμ καὶ τὸν γόνον.
᾿Αλλ' οὐδὲ Μωσης εὐκλεὴς κτήνη τρέφων,
Βόσκων, ἀμέλγων, ἐξάγων, καθειργνύων,
Καὶ πάνθ' ὁ ποιμὴν ἐκτελῶν τοῖς θρέμμασι
Δαυΐδ, Αμώς τε σοὶ βδελυκτοὶ ποιμένες,
Ὡς οὐδὲ τοῖς Αἴγυπτον οἰκοῦσι πάλαι,
Οἱ ζῶντες ὡς ἦν χωρικῶς ἐκ θρεμμάτων.
Ταῦθ᾽ ἡσυχαστής, καὶ παθῶν αὐτοκράτωρ,
Ὁ τῶν μεγίστων τοῦ Θεοῦ χαρισμάτων.
Τί ταῦτα φάσκων ἀγνοεῖν ἔοικά σε,
Ὁ τὴν ὑπὲρ νοῦν ἐμφανῶς δόξαν βλέπων;
Τί δρῶ δὲ καὶ νῦν, ἀλλὰ μὴ λέγω τὸ πᾶν,
Ως ἂν φθονῶν σοι τοῦ Θεοῦ τῆς ἀξίας,
Ὁ μὴ γενητὸς, ὁ σπαρεὶς ὑπὲρ φύσιν,
Ἐξ οὗ φυγών γέννησιν εὑρέθης μόνος,
Η μηδ' ὁπωσοῦν ἐκ σπορᾶς ὅλως ἔφυς;
*Η πωσποτοῦν ἄκτιστος εὑρέθης μόνος;
Τοῦ γὰρ γενέσθαι μηδαμῶς φάσις τόδε.
Πλὴν οὐδὲ τῶν σῶν εὐγενῶν οἶμαι σπόρων.
"Η μηδὲ τῆς σῆς δυστυχοῦς ἀκτισίας
Κινεῖν, διασπᾷν, εὐχερῶς ἀνατρέπειν
Τὸν θριγγὸν, ὃν χεὶρ ἡ παναλκὴς ἐν κύκλῳ
Εστησεν ἐξείργουσα θηρίων βλάβας,
Ἐκ τῶν ἐκλεκτῶν τοῦ Θεοῦ φυτευμάτων,
*Ος & προσάπτεις τῇ Θεοῦ φύσει μόνος,
Καὶ πάντας ἁπλῶς τοῦ Θεοῦ κινεῖς νόμους.
Εβουλόμην μὲν ἐμβαλεῖν εἰς εὐθύνας,
Ως ἄν με μηδεὶς τῶν κακῶν φύγῃ τόκων
᾿Αλλ' οὐ γὰρ εὐχέρεια τοῦ πάντα γράφειν.
Καὶ γὰρ τὸ δεινὸν εἰς ἀπειρίαν τρέχει.
Φύσις γὰρ αὕτη τῷ κακῷ πάντως ἔφυ,
ῇ μὴ φύσις πάρεστιν οὐσίας ἴχνος,
Συνεκτικόν γε τῆς κακῆς ἀπειρίας,
Καὶ τμητικῆς μάλιστα τῶν ἡνωμένων.
Πρὸς ἐν τὸ τριττὸν τῆς θεαρχίας κράτος,
Εἰ γὰρ συνῆκτο, κἂν τέτακτο πρὸς λόγον
Τεταγμένον δὲ πᾶν πεφυκὸς τυγχάνει.
(Οὐκ ἔστι δ' οὐδὲν οὐ καλὸν φύσιν φέρον,
῎Αλλως τε καὶ πέφυκεν ἡ συνουσία
Ισχύς τις εἶναι τῶν ὅλων συνημμένων.
'Αλλ' ἀδρανὲς πέφυκεν ή πονηρία,
Επείπερ ἐστὶν οὐδαμῶς ἡνωμενον.
Οὕτω γὰρ οὕτως ἐστὶν ἑστερημένον,
Τῆς τοῦ καλοῦ τε κἀγαθοῦ μετουσίας.
Ισχὺς γὰρ εἴ τις τῷ κακῷ προσῆν ὅλως,
Αὐτῷ πρὸ παντὸς ἂν βοηθὸν εὑρέθη.);
Καὶ ταῦτα μὲν δὴ τῶν ἀναγκαίων πέρα.
ctum, 'juxta hunc thronum in quo ipse sedens, bla
sphematoribus pœnam, jam minaris, pœnam vero
poenarum omnium acerbissimamn, tune, inquam,
vir mortalis, æternas leges, quas statuit Deus,
mutare decrevisti? Tune fundamenti inconcussam
petram, veluti vecte sublevando, cunctas lapi
des una movebis? Tu sepem vineæ cultoris, cu
jusnain vero cultoris, ac cujusnam vineæ? {Quam
nain demum sepem, ac qualis ipse, veluti omnino
avulsurus occurristi? Responde mihi. Effrenatæ
tandem tuæ audaciæ nihil obstare valet, si qui
dem nos ex genere pastorum gregis, ac rustice,
veluti gregis pastores, nosmetipsos gercre injuriose
ac ludibriter passim accusas, nobis vero claram ori
ginem tribuis, cum gregum pastorem ex Palæsti
na Ægyptum petentem digno honore prosequi di
dicimus secus enim et Abraham et ejus posteri
olim, secus Moyss clarus olim greguin pastor, are
menta pascens, mulgens, deducens, sive ad stabula
recludens, David, et Amos, gregibus omnia pastoris
officia præbentes, fastidiosi pastores tibi videntur.
Non ita visum est olim Ægypti incolis, qui gregum
fructibus more agresti vescebantur, sic monachus, sic
passionum Dominus, præstantissimum præstantio
rum Dei donorum. Te vero illa dicente, in ignorantia
sedere ac sane gloriam supra mentem prosequi
mihi videris. Præsenti sermone aliquid sane ege
rɩm, etsi cuncta dicenda nos dicam, etsi te Dei glo
riæ invidere taccam, tu increatus, tu supra natus
ram sublatus, unde, generationis expers solus inve
niris, sive nullo omnino genere ortus sis, sive
aliquo modo increatus solus haberis. Illic enim de
generatione nulla unquam vox habita est. Nihil
quidem de clara tua origine, nibil de infelici tua
generatione movere vel detrahere cogito, etsi mu
nitionem istam perfacile eruere manus illa valeret,
quæ prope stans, bestiarum morsus ab˜electis Dei
plantis sæpius avertit. Tu solus Dei naturam ag
gredi ausus es; tu solus cuncta Dei statuta omnine
subvertis. Equidem rationem abs te poposcerim,
namque prava omnia consilia aperte nosco; mihi
vero deest tempus, quo cuncta referam. Jamjam
enitu per infinitum ruina festinat. Natura enim
ipsa omni malo infecta, heu! nullum jam sub
stantiæ vestigium ipsa præbet, sed veluti quod
dam totius nequitise commistum, quod imprimis
ordinata quæque perturbat. In unum enim triplicens
supremæ majestatis virtutem commiscuit, etsi ordi
nes in ipsa ratione serventur, ac sic ordinata cuncta
procre:sse credatur. Est enin, est sane bonum ali
quod naturam procreans, secus, eam commistio pro
duxit; est aliqua totius ordinis virtus, secus, im
becillis nequitia produxit, nihil enim absque prin
cipio omnino ordinatum. Ita vero, ita honesti nec
non boni coadunatione, omnia haud difficile com
ponuntur. Quod si enim malo virtus quædam reipsa
foret, in omnibus ipsi auxiliatrix saltem adesset. Et
hæc quidem satis et ultra mihi videntur. Tu vero
col. 861–862page 10 of 197
PG 150:861Τὸ δ' ἐξελοῦ μὲ τῆς Παλαμναίας πλάνης, Κἀκεῖνον αὐτοῦ τῆς μεθ' αὐτοῦ, Χριστέ μου, Τριὰς μονὰς πρόσου με σοῦ μόνης λάτρην, 'Η πᾶσα προσκύνησις ἐκ πάντων μόνη Καὶ δόξα, καὶ λάτρευσις εἰς ἅπαν πρέπει πυρίπνουν στόμα τῆς χάριτος στῦλον τῆς Ἐκκλησίας ἀχράδαντον, εὐσεβείας ὑπέρμαχον, καὶ μέγαν καθηγεμόνα καὶ διδάσκαλον, πια λύραν παναρμόνιον οὐρανομύστην τῆς Τριάδος, φωστῆρα ὀρθοδοξίας, Εκκλησίας στήριγμα καὶ διδάσκαλον, κήρυκα τῆς χάριτος, καύχημα καὶ στήριγμα μέγιστον τῶν ὀρθο τῶν διδασκάλων ἀκρότητα,
de Palamæ errore educ me, Palamam ipsum, Christe mi, a nequitia erue. Trinitas in unitate salva me, tul solius adoratorem: te solam omnis adoratio decet, et gloria, et adoratio in sæcula. Plura in hoc synodico notari poterant. Quia nere compactam, myhv ßpúovcav (laµátwv váµata tamen omnia eo respiciunt, ut illius Ecclesiæ ſau tores contra Romanam Ecclesiam, tanquam viri probi, et orthodoxi omnibus Christi fidelibus, et laudandi, et imitandi proponantur, non est in illis recensendis diutius immorandum: eoque præcipue quod in hæc novem capita omnia referri possunt. Quare cætera prosequamur. Sextus itaque error est, quem Philotheus patri archa Constantinopolitanus, ut factionis suæ homi nem laudando opinionibus quoque suis, ac hære sibus auctoritatem adderet, in Ecclesiam Græcorum intrusit. Ipse enim exemplo novo hominem hære seon propugnatorem, proptereaque accusatum etiam et condemnatum a plerisque, in Spiritum sanctum, ac Ecclesiam Latinam injurium, cum scriptis editis contra catholicos viros, illius ex Pa ire solo processionem defenderit, ut ex ejus ad Vecci inscriptiones confutationibus, quibus abunde satisfecit Bessario cardinalis, et aliis duabus Ora tionibus, quas ipse 'Amodeixtixoù; you: contra Latinos nuncupavit, Londini Græce publicatis, ma nifestum est, inter divos retulit, et ejus memoriam officio de novo conscripto, quod in Ecclesiis cani, quemadmodum et in aliorum sanctorum solemni tatibus voluit, celebravit, pag. 96 a. c. m. et ss. Pa lamæ vero laudes ita prosecutus est, ut jam Na zianzenus, Nyssenus, Basilius, Chrysostomus, Athanasius, cæteraque Ecclesiæ Græcæ culmina, quibus cum tantum scelus commiuit, nihil sint, nihil in Ecclesiæ utilitatem egerint. Pag. enim 96. et infra vocat eum Oavμatoυpydy, miraculorum ef fectorem, Bɛodoylag σálmiyya, Theologie tubam, ignem spirans os gratiæ, vsúμato; boxelov, spiritus receptaculum, columnam Ec clesiæ inconcussumn, ȧsɛбela; ȧvízhov, pietatis propugnatorem, impie tatis oppugnatorem, nistew; postátny, fidei de fensorem, gnum ducem et magistrum, Vaμato; spiritus lyram omni harmoniarum ge Tools fontem scaturientem sanitatum fluenta fi delibus, 'Exxλŋola; d:dásxalov, Ecclesiæ magis trum, ywïde fɛlov xhpuxa, luminis divini buccina torem, coelestem Tria dis mystem, recta fidei splen dorem, E clesia fulcrum et magistrum, præconem gratiæ, σtulov the lots we, fidei colu minam, dówv, gloriam et maximum orthodoxorum firnia mentum, ɛoλóyov beútepov, Theologum secundum, Magistrorum apicem, Ocolóywv tò otóµa, Theologorum os. Et quid non? omnia laudationis capita, quæ aliis Patribus divi sim ab aliis tribuuntur, in hunc solum Philotheus iste congessit. Et ne videretur etiam digæ Virgini inferior, hymnum illi sacrum, et recitari solitum in officio Acathisti sic dictí, quod nunquam in co sedeatur, ob reverentiam Deiparæ, cujus laudes pro beneficiis acceptis recitantur, pag. 158 b, c. 1, f. inde avulsum, et paucis immutatis, per parodiam, in hunc Palamam, non sine maxima temeritatis nota transvexit. Præterea in ejus Synaxario, ubi Palamæ vitam compendiose exsequitur, inter alia, dum ejus in hæresibus oppugnandis, ac fide ca tholica propaganda studium narrat, nihil aliud, nisi illius in Romanam Ecclesiam machinas, in Latinos odia, pro asserendis Græcorum erroribus, ac illis confirmandis, evertendis Latinorum verita tibus, et præcipue de processione Spiritus sancti ex Patre et Filio operam, etsi subdole nomina et circumstantias taceat, proponit pag. 98, per totam. Palamæ præterea, quæ ipse in Latinos de Spiritus sancti processionne effutiit, alias in Theologia hæ reses et ineptias, easque quamplurimas ex ejus scriptis collectas late prosequitur libello de hac re edito Demetrius Cydonius. Quare hic plura referre supersedeo. Andreas etiam Colossensis Dialogo in Marci Ephesini epistolam, contra ritus Latinorum nonnullas hujusce Palamæ in unum collegit pravas et a fide catholica alienas sententias, quas hic traus
Τὸ δ' ἐξελοῦ μὲ τῆς Παλαμναίας πλάνης,
Κἀκεῖνον αὐτοῦ τῆς μεθ' αὐτοῦ, Χριστέ μου,
Τριὰς μονὰς πρόσου με σοῦ μόνης λάτρην,
'Η πᾶσα προσκύνησις ἐκ πάντων μόνη
Καὶ δόξα, καὶ λάτρευσις εἰς ἅπαν πρέπει
πυρίπνουν στόμα τῆς χάριτος
στῦλον τῆς Ἐκκλησίας ἀχράδαντον,
εὐσεβείας ὑπέρμαχον, καὶ
μέγαν καθηγεμόνα καὶ διδάσκαλον, πια
λύραν παναρμόνιον
οὐρανομύστην τῆς Τριάδος,
φωστῆρα ὀρθοδοξίας,
Εκκλησίας στήριγμα καὶ διδάσκαλον,
κήρυκα τῆς χάριτος,
καύχημα καὶ στήριγμα μέγιστον τῶν ὀρθο
τῶν διδασκάλων ἀκρότητα,
de Palamæ errore educ me, Palamam ipsum,
Christe mi, a nequitia erue. Trinitas in unitate salva
me, tul solius adoratorem: te solam omnis adoratio
decet, et gloria, et adoratio in sæcula.
Plura in hoc synodico notari poterant. Quia nere compactam, myhv ßpúovcav (laµátwv váµata
tamen omnia eo respiciunt, ut illius Ecclesiæ ſau
tores contra Romanam Ecclesiam, tanquam viri
probi, et orthodoxi omnibus Christi fidelibus, et
laudandi, et imitandi proponantur, non est in illis
recensendis diutius immorandum: eoque præcipue
quod in hæc novem capita omnia referri possunt.
Quare cætera prosequamur.
Sextus itaque error est, quem Philotheus patri
archa Constantinopolitanus, ut factionis suæ homi
nem laudando opinionibus quoque suis, ac hære
sibus auctoritatem adderet, in Ecclesiam Græcorum
intrusit. Ipse enim exemplo novo hominem hære
seon propugnatorem, proptereaque accusatum
etiam et condemnatum a plerisque, in Spiritum
sanctum, ac Ecclesiam Latinam injurium, cum
scriptis editis contra catholicos viros, illius ex Pa
ire solo processionem defenderit, ut ex ejus ad
Vecci inscriptiones confutationibus, quibus abunde
satisfecit Bessario cardinalis, et aliis duabus Ora
tionibus, quas ipse 'Amodeixtixoù; you: contra
Latinos nuncupavit, Londini Græce publicatis, ma
nifestum est, inter divos retulit, et ejus memoriam
officio de novo conscripto, quod in Ecclesiis cani,
quemadmodum et in aliorum sanctorum solemni
tatibus voluit, celebravit, pag. 96 a. c. m. et ss. Pa
lamæ vero laudes ita prosecutus est, ut jam Na
zianzenus, Nyssenus, Basilius, Chrysostomus,
Athanasius, cæteraque Ecclesiæ Græcæ culmina,
quibus cum tantum scelus commiuit, nihil sint,
nihil in Ecclesiæ utilitatem egerint. Pag. enim 96.
et infra vocat eum Oavμatoυpydy, miraculorum ef
fectorem, Bɛodoylag σálmiyya, Theologie tubam,
ignem spirans os
gratiæ, vsúμato; boxelov, spiritus receptaculum,
columnam Ec
clesiæ inconcussumn,
ȧsɛбela; ȧvízhov, pietatis propugnatorem, impie
tatis oppugnatorem, nistew; postátny, fidei de
fensorem,
gnum ducem et magistrum,
Vaμato; spiritus lyram omni harmoniarum ge
Tools fontem scaturientem sanitatum fluenta fi
delibus, 'Exxλŋola; d:dásxalov, Ecclesiæ magis
trum, ywïde fɛlov xhpuxa, luminis divini buccina
torem, coelestem Tria
dis mystem, recta fidei splen
dorem, E
clesia fulcrum et magistrum,
præconem gratiæ, σtulov the lots we, fidei colu
minam,
dówv, gloriam et maximum orthodoxorum firnia
mentum, ɛoλóyov beútepov, Theologum secundum,
Magistrorum apicem,
Ocolóywv tò otóµa, Theologorum os. Et quid non?
omnia laudationis capita, quæ aliis Patribus divi
sim ab aliis tribuuntur, in hunc solum Philotheus
iste congessit. Et ne videretur etiam digæ Virgini
inferior, hymnum illi sacrum, et recitari solitum
in officio Acathisti sic dictí, quod nunquam in co
sedeatur, ob reverentiam Deiparæ, cujus laudes pro
beneficiis acceptis recitantur, pag. 158 b, c. 1, f.
inde avulsum, et paucis immutatis, per parodiam,
in hunc Palamam, non sine maxima temeritatis
nota transvexit. Præterea in ejus Synaxario, ubi
Palamæ vitam compendiose exsequitur, inter alia,
dum ejus in hæresibus oppugnandis, ac fide ca
tholica propaganda studium narrat, nihil aliud,
nisi illius in Romanam Ecclesiam machinas, in
Latinos odia, pro asserendis Græcorum erroribus,
ac illis confirmandis, evertendis Latinorum verita
tibus, et præcipue de processione Spiritus sancti
ex Patre et Filio operam, etsi subdole nomina et
circumstantias taceat, proponit pag. 98, per totam.
Palamæ præterea, quæ ipse in Latinos de Spiritus
sancti processionne effutiit, alias in Theologia hæ
reses et ineptias, easque quamplurimas ex ejus
scriptis collectas late prosequitur libello de hac re
edito Demetrius Cydonius. Quare hic plura referre
supersedeo. Andreas etiam Colossensis Dialogo in
Marci Ephesini epistolam, contra ritus Latinorum
nonnullas hujusce Palamæ in unum collegit pravas
et a fide catholica alienas sententias, quas hic traus
col. 863–864page 11 of 197
PG 150:863«φή· Ἰωάννης ἐλέῳ Θεοῦ ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντίνου Τον Παλαμᾶν καὶ τοὺς ὁμό φρονας αὐτοῦ, καὶ πάντα τὰ ἀσεβὴ αὐτῶν δόγματα, οἰκειότερον δὲ εἰπεῖν παραληρήματα, τούς τε ἐκδι κοῦντας, καὶ ἐκλαμβάνοντας, καὶ ἐκδεχομένους τὰ ἐν τῷ Τόμῳ κατὰ τὴν αὐτῶν ἐξήγησιν, μᾶλλον δὲ φλυαρίαν, καὶ οὐ κατ' ἔννοιαν θεοπρεπῆ, καὶ ὀρθόν δεξον, καὶ καθὼς οἱ τῆς Ἐκκλησίας φωστήρες καὶ διδάσκαλοι, οἷς καὶ ἡμεῖς ἑπόμενοι, καὶ ἀκολουθοῦντες τὰ τῶν ἁγίων ῥητὰ ἐνεγράψαμεν ἐν τῷ Τόμῳ, καὶ πάντας τοὺς δι' αὐτὸ τοῦτο, ήγουν ὅτι μὴ παρα δεχόμεθα τὰ τοιαῦτα αὐτῶν παραληρήματα, ὧν τὰ μὲν ἀπεστάλησαν ἡμῖν παρ' αὐτῶν, τὰ δὲ καὶ παρ' ἑτέρων ενεφανίσθησαν, τολμήσαντας ἀκανονίστως καὶ ἀκρίτως ἀποκόψαι τὸ μνημόσυνόν μου, τῷ ἀπὸ τῆς ζωαρχικῆς καὶ ἁγίας Τριάδος δεσμῷ καθυποβάλλομεν, καὶ τῷ ἀναθέματι παραπέμπομεν. 11 υπογρα πόλεως νέας Ρώμης, καὶ οἰκουμενικός Πατριάρχης. Διάλεξις τινος λογίου καὶ φιλοσόφου ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν. Εἶδες τὴν ἀνταπόδοσιν τοῦ πολέμου, καὶ τῶν ἀγώνων. Εἶδες καὶ τὰς ὧδε γιν μένας ἐμφάσεις ἐκ τῆς μακαρίας Τριάδος, οὐκ ἐκ τῆς ἐνεργείας. Αὕτη ἡ δόξα τῆς Ἐκκλησίας, αὕτη ἡ πίστις τῶν ὀρθοδόξων, τῶν ἀποστόλων τὸ κήρυγμα, τῶν Πατέρων τὰ δόγματα, τῶν μαρτύρων τὰ σφάγια, τῶν ὁσίων τὰ κατορθώματα, τῶν ἱερῶν ἡ εὐπρέπεια, τῶν διδασκάλων ἡ θεολογία. Κατέπεσε τῶν σῶν δογμάτων ὁ ὄροφος. Συνετρίβη ἡ οἰκία. Ο θεμέλιος ἀνετράπη. Ο φραγμὸς κατεκαύθη. Ως χούς, ὡσ κόνις ὑπὸ λαίλαπος τὰ σὰ γέγονε καταφύγια. Τὰ τείχη κατεχαλάσθησαν. Αἱ ἐπάλξεις Αφ ανίσθησαν. Εἰς τέλος ἀπώλοντο. Τί λέγεις λοιπόν; Πείθομεν τοῖς λόγοις τούτοις, καὶ ταῖς ἐκ τῆς Γρα φῆς μαρτυρίαις; Εἰ μὲν πείθομεν, τῷ Θεῷ χάρις, τῷ τοὺς ἀπεγνωσμένους ἐκ πλάνης ἐπιστρέφοντι, καὶ μὴ βουλομένῳ τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὸ ἐπιστρέψαι καὶ ζῇν αὐτόν. Εἰ δ᾽ οὐ πείθομεν, ὅρα λοιπὸν ἐν ὅσαι; καὶ οἴαις ἐμπίπτεις αἱρέσεσιν, ὁ ψυ χῶν προστάτης καὶ Ἐκκλησίας Θεοῦ γενόμενος κρίμασιν, οἷς οἶδεν ἐκεῖνος ὁ ἀπόῤῥητος, κἂν καὶ μὴ παρεδόθη σοι διὰ πολλὴν αὐτοῦ μακροθυμίαν ἡ Ἐχε κλησία, καὶ αἱ ψυχαί. Πᾶσαι μὲν οὖν αἱ αἱρέσεις παρὰ τῶν ἁγίων θανατωθεῖσαι, καὶ διαφθαρεῖσαι, ξηρὰ γεγόνασιν ὀστέα σαρκῶν ἄνευ, νεύρων, καὶ ἁρμονιῶν. Σὺ δὲ ταύτας ἀναγεννήσας, καὶ ἀναπλάσας, καὶ τὰ μάταια δόγματα, πνεῦμα, σὰρξ, ἁρμο νίαι, καὶ νεῦμα ταύταις γενόμενα ζῶν ἔμψυχον καὶ
cribam, quia liber non omnibus patet. Praterea cum Patres tui te Ephesiis in præsulem præficere vellent, non prius pontificis dignitate ornaverunt, quam jurejurando pollicitus fueris, ut quæ Grego rius Palama in sua editione quam Tomon nomi navit, edocet indubitata Ode susciperes, ac defen sares. Ille autem inter cæteras blasphemas diffe rentias, quas essentlæ divinæ, et suis energiis fa bricavit, has etiam addidit, ut divina essentia crea turæ minima appropinquet, quod energia facit. Nam si divina majestus, ut ait, creaturæ junge retur, ipsam omnino absumeret. Energia vero pro xime facta quoddam temperamentum facit, propte rea et ipsam inhabitat, illuminat, docet, sanctificat, atque deificat, quæ a divina essentia, ut ipse fin git, proficisci minime possunt. Item energiam dicit, extremum hominis finem, hæreditatem Sanctorum, summamque felicitatem. Hæc a divina essentia prorsus'adimit. Solum Deitatis nomen dicit ipsis esse commune. Si igitur illa summa Deitas ex se inter non entia numeratur: si omnem entitatem et excellentiam ab aliis accipit; si creaturæ inacces sibilis, si propinquare nobis sine nostro interitu nequeat; si non docet, nec illuminat, aut sanctificat, si finis non est, quem omnibus hominibus natura indixit, vana sunt igitur sacrificia, quæ illi offeri mus, nil prosunt preces, nil lacryma, nulla reli giosæ observantiæ Christianis populis proficere possunt. Unde et aliam fidem quærere oportebit, et novam religionem videre. Que omnia etiam ipsos `dæmones terrent, cum ipsi illum Deum unum et solum credant, et contremiscant. Quomodo ergo hominem nefarium, impium, hæreticum. Turcica libidini expositum, infandaque passum, si vera nobis narrat Gregoras, et ab universali Graecorum Ec clesia, etiam dum viveret, frustra conantibus im peratoribus Constantinopolitanis, coacta synodo a patriarchis Antiocheno Ignatio, et Constantinopoli tano Joanne, non propter in Latinos dicta, sed quamplurimos alios in fide errores anathemati et excommunicationi subjectum, adeo pium nobis illius sectatores proponunt. Tomum Ignatii in Pala mam, quia prolixior est, praetereo: breviorem Joannis hic labelo ‹ Palamam et illius sectatores, et omnia eorum impia dogmata, vel verius nugamenta, necnon de fensores, propugnatores, exceptoresque eorum, quæ in tomo digeruntur, secundum eorum exposi tionem, imo vaniloquentiam, et non secundum sensum divinum, et orthodoxum, et ut Ecclesiæ lumina, et magistri, quorum nos vestigiis insisten tes, et sententias sequentes, sanctorum dicta in tomo digessimus: et omnes propter hoc, quod co rum nugamenta non acceptamus, quorum partein ipsi nobis transmiserunt, pars ab aliís nuntiata est, qui ansi sunt contra canones, et sine judicio com memorationem meam exscindere, vivificæ, et di vinæ Triadis vinculo subjicimus, et anathemate ferimus. Subscriptio: Joannes miseratione divina archiepiscopus Constantinopolitanus, novæ Romæ, et œcumenicus patriarcha., Et hæc satis videri poterunt ad eos ipsos refellendos, qui adeo inve recunde Palamam inter sanctos collocant, et ejus laudes ab ejusdem notæ hominibus, summo fastu mendacioque conscriptas, in Ecclesia recitant. Cum vero ejus hæreses, quod illius et sectariorum libri præ manibus non sint, non omnibus pateant, ne nos tali viro injuste hæreses appingere videamur, earum partem, ex illius ævi scriptoribus, nondum editis, nec ita in promptu, hic apponemus. Nomina nondum reperi: acuti tamen sunt, et argumentis ad probandum firmissimis adversarium jugulant. Primus est
«φή· Ἰωάννης ἐλέῳ Θεοῦ ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντίνου
Τον Παλαμᾶν καὶ τοὺς ὁμό
φρονας αὐτοῦ, καὶ πάντα τὰ ἀσεβὴ αὐτῶν δόγματα,
οἰκειότερον δὲ εἰπεῖν παραληρήματα, τούς τε ἐκδι
κοῦντας, καὶ ἐκλαμβάνοντας, καὶ ἐκδεχομένους τὰ
ἐν τῷ Τόμῳ κατὰ τὴν αὐτῶν ἐξήγησιν, μᾶλλον δὲ
φλυαρίαν, καὶ οὐ κατ' ἔννοιαν θεοπρεπῆ, καὶ ὀρθόν
δεξον, καὶ καθὼς οἱ τῆς Ἐκκλησίας φωστήρες καὶ
διδάσκαλοι, οἷς καὶ ἡμεῖς ἑπόμενοι, καὶ ἀκολουθοῦν
τες τὰ τῶν ἁγίων ῥητὰ ἐνεγράψαμεν ἐν τῷ Τόμῳ,
καὶ πάντας τοὺς δι' αὐτὸ τοῦτο, ήγουν ὅτι μὴ παρα
δεχόμεθα τὰ τοιαῦτα αὐτῶν παραληρήματα, ὧν τὰ
μὲν ἀπεστάλησαν ἡμῖν παρ' αὐτῶν, τὰ δὲ καὶ παρ'
ἑτέρων ενεφανίσθησαν, τολμήσαντας ἀκανονίστως
καὶ ἀκρίτως ἀποκόψαι τὸ μνημόσυνόν μου, τῷ ἀπὸ
τῆς ζωαρχικῆς καὶ ἁγίας Τριάδος δεσμῷ καθυποβάλ
λομεν, καὶ τῷ ἀναθέματι παραπέμπομεν. 11 υπογρα
πόλεως νέας Ρώμης, καὶ οἰκουμενικός Πατριάρχης.
Διάλεξις τινος λογίου καὶ φιλοσόφου
ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν. Εἶδες τὴν ἀνταπόδοσιν τοῦ
πολέμου, καὶ τῶν ἀγώνων. Εἶδες καὶ τὰς ὧδε γιν
μένας ἐμφάσεις ἐκ τῆς μακαρίας Τριάδος, οὐκ ἐκ
τῆς ἐνεργείας. Αὕτη ἡ δόξα τῆς Ἐκκλησίας, αὕτη
ἡ πίστις τῶν ὀρθοδόξων, τῶν ἀποστόλων τὸ κήρυγ
μα, τῶν Πατέρων τὰ δόγματα, τῶν μαρτύρων τὰ
σφάγια, τῶν ὁσίων τὰ κατορθώματα, τῶν ἱερῶν ἡ
εὐπρέπεια, τῶν διδασκάλων ἡ θεολογία. Κατέπεσε
τῶν σῶν δογμάτων ὁ ὄροφος. Συνετρίβη ἡ οἰκία.
Ο θεμέλιος ἀνετράπη. Ο φραγμὸς κατεκαύθη. Ως
χούς, ὡσ κόνις ὑπὸ λαίλαπος τὰ σὰ γέγονε κατα
φύγια. Τὰ τείχη κατεχαλάσθησαν. Αἱ ἐπάλξεις Αφ
ανίσθησαν. Εἰς τέλος ἀπώλοντο. Τί λέγεις λοιπόν;
Πείθομεν τοῖς λόγοις τούτοις, καὶ ταῖς ἐκ τῆς Γρα
φῆς μαρτυρίαις; Εἰ μὲν πείθομεν, τῷ Θεῷ χάρις,
τῷ τοὺς ἀπεγνωσμένους ἐκ πλάνης ἐπιστρέφοντι,
καὶ μὴ βουλομένῳ τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς
τὸ ἐπιστρέψαι καὶ ζῇν αὐτόν. Εἰ δ᾽ οὐ πείθομεν, ὅρα
λοιπὸν ἐν ὅσαι; καὶ οἴαις ἐμπίπτεις αἱρέσεσιν, ὁ ψυ
χῶν προστάτης καὶ Ἐκκλησίας Θεοῦ γενόμενος
κρίμασιν, οἷς οἶδεν ἐκεῖνος ὁ ἀπόῤῥητος, κἂν καὶ μὴ
παρεδόθη σοι διὰ πολλὴν αὐτοῦ μακροθυμίαν ἡ Ἐχε
κλησία, καὶ αἱ ψυχαί. Πᾶσαι μὲν οὖν αἱ αἱρέσεις
παρὰ τῶν ἁγίων θανατωθεῖσαι, καὶ διαφθαρεῖσαι,
ξηρὰ γεγόνασιν ὀστέα σαρκῶν ἄνευ, νεύρων, καὶ
ἁρμονιῶν. Σὺ δὲ ταύτας ἀναγεννήσας, καὶ ἀναπλά
σας, καὶ τὰ μάταια δόγματα, πνεῦμα, σὰρξ, ἁρμο
νίαι, καὶ νεῦμα ταύταις γενόμενα ζῶν ἔμψυχον καὶ
cribam, quia liber non omnibus patet. Praterea
cum Patres tui te Ephesiis in præsulem præficere
vellent, non prius pontificis dignitate ornaverunt,
quam jurejurando pollicitus fueris, ut quæ Grego
rius Palama in sua editione quam Tomon nomi
navit, edocet indubitata Ode susciperes, ac defen
sares. Ille autem inter cæteras blasphemas diffe
rentias, quas essentlæ divinæ, et suis energiis fa
bricavit, has etiam addidit, ut divina essentia crea
turæ minima appropinquet, quod energia facit.
Nam si divina majestus, ut ait, creaturæ junge
retur, ipsam omnino absumeret. Energia vero pro
xime facta quoddam temperamentum facit, propte
rea et ipsam inhabitat, illuminat, docet, sanctificat,
atque deificat, quæ a divina essentia, ut ipse fin
git, proficisci minime possunt. Item energiam dicit,
extremum hominis finem, hæreditatem Sanctorum,
summamque felicitatem. Hæc a divina essentia
prorsus'adimit. Solum Deitatis nomen dicit ipsis
esse commune. Si igitur illa summa Deitas ex se
inter non entia numeratur: si omnem entitatem et
excellentiam ab aliis accipit; si creaturæ inacces
sibilis, si propinquare nobis sine nostro interitu
nequeat; si non docet, nec illuminat, aut sanctificat,
si finis non est, quem omnibus hominibus natura
indixit, vana sunt igitur sacrificia, quæ illi offeri
mus, nil prosunt preces, nil lacryma, nulla reli
giosæ observantiæ Christianis populis proficere
possunt. Unde et aliam fidem quærere oportebit,
et novam religionem videre. Que omnia etiam ipsos
`dæmones terrent, cum ipsi illum Deum unum et
solum credant, et contremiscant. Quomodo ergo
hominem nefarium, impium, hæreticum. Turcica
libidini expositum, infandaque passum, si vera nobis
narrat Gregoras, et ab universali Graecorum Ec
clesia, etiam dum viveret, frustra conantibus im
peratoribus Constantinopolitanis, coacta synodo a
patriarchis Antiocheno Ignatio, et Constantinopoli
tano Joanne, non propter in Latinos dicta, sed
quamplurimos alios in fide errores anathemati et
excommunicationi subjectum, adeo pium nobis
illius sectatores proponunt. Tomum Ignatii in Pala
mam, quia prolixior est, praetereo: breviorem
Joannis hic labelo
‹ Palamam et illius sectatores, et omnia eorum
impia dogmata, vel verius nugamenta, necnon de
fensores, propugnatores, exceptoresque eorum,
quæ in tomo digeruntur, secundum eorum exposi
tionem, imo vaniloquentiam, et non secundum
sensum divinum, et orthodoxum, et ut Ecclesiæ
lumina, et magistri, quorum nos vestigiis insisten
tes, et sententias sequentes, sanctorum dicta in
tomo digessimus: et omnes propter hoc, quod co
rum nugamenta non acceptamus, quorum partein
ipsi nobis transmiserunt, pars ab aliís nuntiata est,
qui ansi sunt contra canones, et sine judicio com
memorationem meam exscindere, vivificæ, et di
vinæ Triadis vinculo subjicimus, et anathemate
ferimus. Subscriptio: Joannes miseratione divina
archiepiscopus Constantinopolitanus, novæ Romæ,
et œcumenicus patriarcha., Et hæc satis videri
poterunt ad eos ipsos refellendos, qui adeo inve
recunde Palamam inter sanctos collocant, et ejus
laudes ab ejusdem notæ hominibus, summo fastu
mendacioque conscriptas, in Ecclesia recitant.
Cum vero ejus hæreses, quod illius et sectariorum
libri præ manibus non sint, non omnibus pateant,
ne nos tali viro injuste hæreses appingere videamur,
earum partem, ex illius ævi scriptoribus, nondum
editis, nec ita in promptu, hic apponemus. Nomina
nondum reperi: acuti tamen sunt, et argumentis
ad probandum firmissimis adversarium jugulant.
Primus est
col. 865–866page 12 of 197
PG 150:865κινούμενον ἐδημιούργησας σῶμα, ψυχὴν ἔχον τὴν πον ἄκτιστον, κοινωνεῖς τοῖς Μονοθελήταις. Εἰ γὰρ πολυθείαν, καὶ πῦρ πνέον κατὰ τῆς Χριστοῦ Ἐκ κλησίας, ἧς θεμέλιος ὁ ἀῤῥαγής Χριστοῦ Πέτρος, καὶ μαθητὴς κορυφαίος. Αλλ' οὐκ εἰς τέλος ἐπιλησθήσεται ὁ πτωχός. Πτωχοὶ γὰρ ἐγεννήθημεν καὶ τῆς θείας χάριτος ἐπιδεῖς, εἴπερ ποτὲ διὰ τὰς πολλὰς ἡμῶν ἁμαρτίας. Ακουσον οὖν. α'. Ἐν τῷ λέγειν σὲ θεότητας ἀπείρους ἀπειράκις, κοινωνεῖς πᾶσι τοῖς Ἕλλησι. β'. Ἐν τῷ λέγειν σε δύο θεότητας, ὁρατὴν καὶ ἀόρατον, ληπτὴν καὶ ἄληπτον, κοινωνεῖς τῷ Πλάτωνι, τῷ λέγοντι δύο θεούς, ῥητὸν καὶ ἄῤῥητον, ὁρατὸν καὶ ἀόρατον. γ'. Ἐν τῷ λέγειν σε δύο θεότητας, μεθεκτὴν καὶ ἀμέθεκτον, κοινωνεῖς τοῖς Μανιχαίοις, τοῖς λέγουσι δύο θεότητας, ἀγαθὴν καὶ πονηράν. δ'. Ἐν τῷ λέγειν σε τέσσαρά τινα ἐπὶ τῆς θεότητος, Πατέρα, Υιόν, Πνεῦμα, ἐνέργειαν, κοινωνεῖς τῷ Πυθαγόρα, τῷ λέγοντι καὶ δοξάζοντε Θεὸν τὰ τέσσαρα, καὶ τὴν τετρακτὺν παγὰν ἀεννάου φύσεως λέγοντι. ε'. Ἐν τῷ λέγειν σε τὸν ἄνε θρωπον ἄκτιστον, ἄναρχον, καὶ ἀτελεύτητον, κοινωνεῖς Αριστοτέλει, τῷ λέγοντι τὸν κόσμον ἄναρχον εἶναι, καὶ ἀτελεύτητον. ς'. Ἐν τῷ διαιρεῖν σε τὴν μίαν Θεότητα εἰς ὑπερκειμένην καὶ ὑφειμένην, κοινωνεῖς 'Αρείῳ τῷ ἄφρονι, τῷ λέγοντι τὴν ὁμό τιμον ἀρχὴν τῆς μιᾶς καὶ ἰσοτίμου θεότητος εἰς δια αιρέσεις υπερκειμένας καὶ ὑφειμένας. ζ'. Ἐν τῷ λαμβάνειν σε πάσας τὰς τοῦ Πνεύματος ενεργείας εἰς τὴν ἐνέργειαν τὴν ὑφειφέμην θεότητα, καὶ τὸ Πνεῦμα ποιεῖν ἀνενέργητον ὡς κτίσμα, κοινωνεῖς τῷ Πνευματομάχῳ Μακεδονίῳ, τῷ λέγοντι τὸ πανά γιον Πνεῦμα κτίσμα ἀνενέργητον δοῦλον, ἰσοδυνάμου τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Υἱῷ. η'. Ἐν τῷ τὰ ἀνόμοια εἰσάγειν ἐν τῇ θεότητι, τῇ ἁπλῇ καὶ μιᾷ, καὶ ἐνιαία τὸ ἀόρατον, καὶ ὁρατόν, τὸ ληπτὸν καὶ ἄληπτον, τὸ μεθεκτὸν καὶ ἀμέθεκτον, τὸ μεῖζον καὶ ἔλαττον, κοινωνεῖς Εὐνομίῳ, τῷ λέγοντι τὸν ἕνα τῆς Τριάδος Χριστὸν τὸν Κύριον ἀνόμοιον τῷ Πατρί. θ'. Ἐν τῷ συναιρεῖν, καὶ συναλείφειν τὰ τρία πρόσωπα τῆς θεότητος εἰς ἕν, καὶ λέγειν ἐξ αὐτῶν τὴν ἐνέργειαν, κοινωνεῖς τῷ Σαβελλίῳ, τῷ συναλείφοντι τὰ τρία πρόσωπα Πατρός, Υἱοῦ, καὶ Πνεύματος εἰς ἓν πρό σωπον ἀσεβῶς. ι'. Ἐν τῷ λέγειν μείζονα καὶ ἐλάτε Ένα θεότητα πρώτην και δευτέραν, κοινωνείς Απολλιναρίῳ, τῷ καταριθμοῦντι τὴν ἀδιαίρετον καὶ ἀσύγχυτον εἰς πρῶτον, καὶ δεύτερον, καὶ τρίτον πρόσωπον μείζον, ἔλαττον, καὶ ἔτι ἔλαττον. ια'. Εν τῷ ποιεῖν σε τὸν Θεὸν σύνθετον, ἐξ ἐναντίων τινῶν ὁρατῶν, καὶ ἀοράτων, ληπτῶν καὶ ἀλήπτων, μεθεκτῶν καὶ ἀμεθέκτων, μειζόνων καὶ ἐλαττόνων, κοινωνεῖς Παύλῳ τῷ Σαμοσατεῖ, τῷ λέγοντι τὸν Θεὸν σύνθετον. ιβ'. Ἐν τῷ λέγειν σε μὴ λαβεῖν τὴν τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαν ἐπὶ τῆς σαρκώσεως τοῦ Χριστοῦ τελείαν τὴν ἐπίγνωσιν τῆς θεολογίας, ἀλλὰ νῦν ἐπὶ σου, κοινωνεῖς τῷ Μάνεντι, τῷ λέγοντι ἑαυτὸν πα ράκλητον. Εἰ γὰρ Χριστοῦ σαρκωθέντος οὐκ ἐλάβου μεν δι᾿ αὐτοῦ τελείαν τὴν γνῶσιν τῆς θεολογίας, ἀλλὰ νῦν ἐπὶ σοῦ, φαίνεται λοιπὸν τὸν ἕνα τῆς Τριάδος είναι σε τὸν παράκλητον, καὶ τὸ ἐλλεῖπον τῷ Υἱῷ ἀναπληρώσαι. ιγ'. Ἐν τῷ λέγειν τὸν ἄνθρω ἄκτιστος ὁ ἄνθρωπος, καὶ ἄκτιστος ἡ σὰρξ τοῦ Κυ ρίου, καὶ κατ᾽ ἀμφότερα ἄκτιστος καὶ τὸ αὐτὸ καὶ ἓν θέλημα. ιδ'. Ἐν τούτῳ κοινωνεῖς τοῖς Μονοφυσίταις. γὰρ ἄκτιστος ὁ ἄνθρωπος, καὶ ὁ Κύριος, ὡς 1 θρω πος, ἄκτιστος, καὶ Θεὸς ἄκτιστος, καὶ κατ' ἀμφότερα μιᾶς φύσεως τῆς ἀκτίστου. ιε'. Ἐν τούτῳ κοινωνεῖς τοῖς Θεοπασχίταις. Εἰ γὰρ ἄκτιστος ὁ Κύριος ὡς ἄνθρωπος, καὶ μία φύσις ἐν αὐτῷ ἡ ἄκτιστος, ἡ αὐτὴ φύσις ἡ ἄκτιστος ἔπαθεν ἐν τῷ σταυρῷ. ις'. Ἐν τούτῳ κοινωνεῖς τοῖ; Αφθαρτοδοκήταις. Εἰ γὰρ ἡ αὐτὴ φύσις καὶ μία ἐπὶ τοῦ Κυρίου ἡ ἄκτιστος καὶ ἄφθαρτος ἐπὶ τοῦ πάθους καὶ τοῦ σταυροῦ. ιζ'. Ἐν τούτῳ κοινωνεῖς τοῖς Εἰκονομάχοις. Εἰ γὰρ ἄκο τιστος ὁ Κύριος, ὡς ἄνθρωπος καὶ ἀπερίγραπτος, καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲ ἐν εἰκόνι δεῖ περιγράφεσθαι κατὰ σὲ, ἀπὸ τούτου καταλύεις καὶ τὴν τῶν σεπτῶν εἰκόνων προσκύνησιν. ιη'. Ἐν τούτῳ κοινωνεῖς τοῖς Μασσαλιανοῖς, τοῖς λέγουσιν ἔχειν ἐν ἑαυτοῖς ὅλην τὴν τοῦ Θεοῦ οὐσίαν. Εἰ γὰρ ἄκτιστος ὁ ἄνθρωπος καὶ πάντα κατὰ χάριν γίνεται τῷ ἀκτίστῳ ἑπόμενος, καὶ τῇ θείᾳ φύσει, καὶ κατὰ σὲ γίνεται ουσία Θεοῦ. ιθ'. Ἐν τῷ λέγειν σε δύο αἴτια ἐπὶ τῆς Θεό τητος καὶ δύο ἀρχὰς, αἴτιον μὲν τὸν Πατέρα Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, καὶ ἀρχὴν, τὰ τρία δὲ αἴτιον καὶ ἀρχὴν τῆς ἐνεργείας, κοινωνεῖς τοῖς Λατίνοις, τοῖς λέγουσιν ἐπὶ τῆς Θεότητος δύο αίτια, καὶ δύο ἀρχὰς, ἓν μὲν αἴτιον Υἱοῦ, καὶ Πνεύματος τον Πατέρα, άρ χὴν, καὶ αἴτιον τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν. Τοιαῦτα τοίνυν δογματίζων, καὶ παῤῥησίᾳ διδάσκων, ταράττεις τὴν τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαν ὁ εἰρηνικὸς ἀρχιερεὺς, καὶ τοῦ εἰρηνικοῦ μαθητής, ἀλλ' οὐκ εἰς τέλος ἀναμοχλεύσεις αὐτήν. Πιστὸς γὰρ ὁ ἐπαγγειλάμενος μηδὲ πύλαι ᾅδου κατισχύσειν αὐτῆς, μηδὲ τὰ τῶν αἱρετικῶν ἀπύλωτα στόματα. Μὴ ὑψούσθωσαν ἐν ἑαυτοῖς οἱ παραπικραίνοντες· τοῖς τῶν ἄλλων και κοῖς παιδευέσθωσαν, καὶ μὴ θανέτωσαν, ὁ θεολόγος φησίν. Οὐδὲ γὰρ ἀνέξεται μὴ διακόψαι τὰς κε φαλὰς τῶν αἱρετικῶν ὄντων καὶ ταραττόντων τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν, καὶ τὴν διθεῖαν δογματιζόντων, ἡ διακοπτομένη θεύτης, καὶ διαιρουμένη κακῶς εἰς τε τὸ μεῖζον καὶ ἔλαττον, τὸ ὁρατὸν καὶ ἀόρατον, τὸ μεθεκτὸν καὶ ἀμέθεκτον. Εἰ γὰρ καὶ παρεδόθημεν διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, παρεδόθημεν γὰρ ὡς καὶ ἐν ἄλλοις· ἀλλ᾽ οὖν οὐκ εἰς τέλος Ἐγκαταλειφθήσεται ἡ νέα Σιών, η νύμφη Χριστοῦ, ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία, ἡ τῷ αἵματι τούτου φοινιχθεῖσα καὶ καθαρθεῖσα. «Ιδού γάρ, φησίν, ἐγὼ παρέα δωκά σε, καὶ ἐγὼ βοηθήσω σου. Ἐν θυμῷ μικρῷ ἐπάταξά σε, καὶ ἐν ἐλέῳ αἰωνίῳ δοξάσω σε. ο Μεξ ζον τὸ μέτρον τῆς φιλανθρωπίας ὑπὲρ τὸ μέτρον τῆς παιδαγωγίας. «Μέχρι γὰρ τίνος, φησί, κληρονομήσετε τὸ ὄρος, τὸ ἅγιόν μου; Μέχρι τίνος ή κιβωτός παρὰ τοῖς ἀλλοφύλοις, Γυνὶ δὲ μικρὸν ἐν τρύφησαν τοῖς ἀλλοτρίοις, καὶ τοῦ βούλεσθαι ἀπό λαύσον. Ὅτι δν τρόπον ἀπώσασθαί με ἐβουλεύσα σος, κἀγὼ ἀπώσομαι ὑμᾶς, λέγει Κύριος παντοκράτωρ.» Περὶ μὲν οὖν τῶν σῶν δογμάτων καὶ τῆς σῆς ἱεραρχίας οὕτω γινώσκω, καὶ οὕτως ἐλπίζω,
κινούμενον ἐδημιούργησας σῶμα, ψυχὴν ἔχον τὴν πον ἄκτιστον, κοινωνεῖς τοῖς Μονοθελήταις. Εἰ γὰρ
πολυθείαν, καὶ πῦρ πνέον κατὰ τῆς Χριστοῦ Ἐκ
κλησίας, ἧς θεμέλιος ὁ ἀῤῥαγής Χριστοῦ Πέτρος,
καὶ μαθητὴς κορυφαίος. Αλλ' οὐκ εἰς τέλος επι
λησθήσεται ὁ πτωχός. Πτωχοὶ γὰρ ἐγεννήθημεν καὶ
τῆς θείας χάριτος ἐπιδεῖς, εἴπερ ποτὲ διὰ τὰς
πολλὰς ἡμῶν ἁμαρτίας. Ακουσον οὖν. α'. Ἐν τῷ
λέγειν σὲ θεότητας ἀπείρους ἀπειράκις, κοινωνεῖς
πᾶσι τοῖς Ἕλλησι. β'. Ἐν τῷ λέγειν σε δύο θεότη
τας, ὁρατὴν καὶ ἀόρατον, ληπτὴν καὶ ἄληπτον, κοι
νωνεῖς τῷ Πλάτωνι, τῷ λέγοντι δύο θεούς, ῥητὸν καὶ
ἄῤῥητον, ὁρατὸν καὶ ἀόρατον. γ'. Ἐν τῷ λέγειν σε
δύο θεότητας, μεθεκτὴν καὶ ἀμέθεκτον, κοινωνεῖς
τοῖς Μανιχαίοις, τοῖς λέγουσι δύο θεότητας, ἀγαθὴν
καὶ πονηράν. δ'. Ἐν τῷ λέγειν σε τέσσαρά τινα ἐπὶ
τῆς θεότητος, Πατέρα, Υιόν, Πνεῦμα, ἐνέργειαν,
κοινωνεῖς τῷ Πυθαγόρα, τῷ λέγοντι καὶ δοξάζοντε
Θεὸν τὰ τέσσαρα, καὶ τὴν τετρακτὺν παγὰν ἀεν
νάου φύσεως λέγοντι. ε'. Ἐν τῷ λέγειν σε τὸν ἄνε
θρωπον ἄκτιστον, ἄναρχον, καὶ ἀτελεύτητον, κοινω
νεῖς Αριστοτέλει, τῷ λέγοντι τὸν κόσμον ἄναρχον
εἶναι, καὶ ἀτελεύτητον. ς'. Ἐν τῷ διαιρεῖν σε τὴν
μίαν Θεότητα εἰς ὑπερκειμένην καὶ ὑφειμένην,
κοινωνεῖς 'Αρείῳ τῷ ἄφρονι, τῷ λέγοντι τὴν ὁμό
τιμον ἀρχὴν τῆς μιᾶς καὶ ἰσοτίμου θεότητος εἰς δια
αιρέσεις υπερκειμένας καὶ ὑφειμένας. ζ'. Ἐν τῷ
λαμβάνειν σε πάσας τὰς τοῦ Πνεύματος ενεργείας
εἰς τὴν ἐνέργειαν τὴν ὑφειφέμην θεότητα, καὶ τὸ
Πνεῦμα ποιεῖν ἀνενέργητον ὡς κτίσμα, κοινωνεῖς
τῷ Πνευματομάχῳ Μακεδονίῳ, τῷ λέγοντι τὸ πανά
γιον Πνεῦμα κτίσμα ἀνενέργητον δοῦλον, ἰσοδύνα
μου τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Υἱῷ. η'. Ἐν τῷ τὰ ἀνόμοια
εἰσάγειν ἐν τῇ θεότητι, τῇ ἁπλῇ καὶ μιᾷ, καὶ ἐνιαία
τὸ ἀόρατον, καὶ ὁρατόν, τὸ ληπτὸν καὶ ἄληπτον, τὸ
μεθεκτὸν καὶ ἀμέθεκτον, τὸ μεῖζον καὶ ἔλαττον,
κοινωνεῖς Εὐνομίῳ, τῷ λέγοντι τὸν ἕνα τῆς Τριάδος
Χριστὸν τὸν Κύριον ἀνόμοιον τῷ Πατρί. θ'. Ἐν τῷ
συναιρεῖν, καὶ συναλείφειν τὰ τρία πρόσωπα τῆς
θεότητος εἰς ἕν, καὶ λέγειν ἐξ αὐτῶν τὴν ἐνέργειαν,
κοινωνεῖς τῷ Σαβελλίῳ, τῷ συναλείφοντι τὰ τρία
πρόσωπα Πατρός, Υἱοῦ, καὶ Πνεύματος εἰς ἓν πρό
σωπον ἀσεβῶς. ι'. Ἐν τῷ λέγειν μείζονα καὶ ἐλάτε
Ένα θεότητα πρώτην και δευτέραν, κοινωνείς
Απολλιναρίῳ, τῷ καταριθμοῦντι τὴν ἀδιαίρετον καὶ
ἀσύγχυτον εἰς πρῶτον, καὶ δεύτερον, καὶ τρίτον
πρόσωπον μείζον, ἔλαττον, καὶ ἔτι ἔλαττον. ια'. Εν
τῷ ποιεῖν σε τὸν Θεὸν σύνθετον, ἐξ ἐναντίων τινῶν
ὁρατῶν, καὶ ἀοράτων, ληπτῶν καὶ ἀλήπτων, μεθε
κτῶν καὶ ἀμεθέκτων, μειζόνων καὶ ἐλαττόνων, κοι
νωνεῖς Παύλῳ τῷ Σαμοσατεῖ, τῷ λέγοντι τὸν Θεὸν
σύνθετον. ιβ'. Ἐν τῷ λέγειν σε μὴ λαβεῖν τὴν τοῦ
Θεοῦ Ἐκκλησίαν ἐπὶ τῆς σαρκώσεως τοῦ Χριστοῦ
τελείαν τὴν ἐπίγνωσιν τῆς θεολογίας, ἀλλὰ νῦν ἐπὶ
σου, κοινωνεῖς τῷ Μάνεντι, τῷ λέγοντι ἑαυτὸν πα
ράκλητον. Εἰ γὰρ Χριστοῦ σαρκωθέντος οὐκ ἐλάβου
μεν
δι᾿ αὐτοῦ τελείαν τὴν γνῶσιν τῆς θεολογίας,
ἀλλὰ νῦν ἐπὶ σοῦ, φαίνεται λοιπὸν τὸν ἕνα τῆς
Τριάδος είναι σε τὸν παράκλητον, καὶ τὸ ἐλλεῖπον
τῷ Υἱῷ ἀναπληρώσαι. ιγ'. Ἐν τῷ λέγειν τὸν ἄνθρω
ἄκτιστος ὁ ἄνθρωπος, καὶ ἄκτιστος ἡ σὰρξ τοῦ Κυ
ρίου, καὶ κατ᾽ ἀμφότερα ἄκτιστος καὶ τὸ αὐτὸ καὶ ἓν
θέλημα. ιδ'. Ἐν τούτῳ κοινωνεῖς τοῖς Μονοφυσίταις.
γὰρ ἄκτιστος ὁ ἄνθρωπος, καὶ ὁ Κύριος, ὡς 1 θρω
πος, ἄκτιστος, καὶ Θεὸς ἄκτιστος, καὶ κατ' ἀμφότερα
μιᾶς φύσεως τῆς ἀκτίστου. ιε'. Ἐν τούτῳ κοινωνεῖς
τοῖς Θεοπασχίταις. Εἰ γὰρ ἄκτιστος ὁ Κύριος ὡς
ἄνθρωπος, καὶ μία φύσις ἐν αὐτῷ ἡ ἄκτιστος, ἡ
αὐτὴ φύσις ἡ ἄκτιστος ἔπαθεν ἐν τῷ σταυρῷ. ις'.
Ἐν τούτῳ κοινωνεῖς τοῖ; Αφθαρτοδοκήταις. Εἰ γὰρ
ἡ αὐτὴ φύσις καὶ μία ἐπὶ τοῦ Κυρίου ἡ ἄκτιστος
καὶ ἄφθαρτος ἐπὶ τοῦ πάθους καὶ τοῦ σταυροῦ. ιζ'.
Ἐν τούτῳ κοινωνεῖς τοῖς Εἰκονομάχοις. Εἰ γὰρ ἄκο
τιστος ὁ Κύριος, ὡς ἄνθρωπος καὶ ἀπερίγραπτος,
καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲ ἐν εἰκόνι δεῖ περιγράφεσθαι κατὰ
σὲ, ἀπὸ τούτου καταλύεις καὶ τὴν τῶν σεπτῶν
εἰκόνων προσκύνησιν. ιη'. Ἐν τούτῳ κοινωνεῖς τοῖς
Μασσαλιανοῖς, τοῖς λέγουσιν ἔχειν ἐν ἑαυτοῖς ὅλην
τὴν τοῦ Θεοῦ οὐσίαν. Εἰ γὰρ ἄκτιστος ὁ ἄνθρωπος
καὶ πάντα κατὰ χάριν γίνεται τῷ ἀκτίστῳ ἑπόμε
νος, καὶ τῇ θείᾳ φύσει, καὶ κατὰ σὲ γίνεται ουσία
Θεοῦ. ιθ'. Ἐν τῷ λέγειν σε δύο αἴτια ἐπὶ τῆς Θεό
τητος καὶ δύο ἀρχὰς, αἴτιον μὲν τὸν Πατέρα Υἱοῦ
καὶ Πνεύματος, καὶ ἀρχὴν, τὰ τρία δὲ αἴτιον καὶ
ἀρχὴν τῆς ἐνεργείας, κοινωνεῖς τοῖς Λατίνοις, τοῖς
λέγουσιν ἐπὶ τῆς Θεότητος δύο αίτια, καὶ δύο ἀρχὰς,
ἓν μὲν αἴτιον Υἱοῦ, καὶ Πνεύματος τον Πατέρα, άρ
χὴν, καὶ αἴτιον τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν. Τοιαῦτα
τοίνυν δογματίζων, καὶ παῤῥησίᾳ διδάσκων, ταράτ
τεις τὴν τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαν ὁ εἰρηνικὸς ἀρχιερεὺς,
καὶ τοῦ εἰρηνικοῦ μαθητής, ἀλλ' οὐκ εἰς τέλος ἀνα
μοχλεύσεις αὐτήν. Πιστὸς γὰρ ὁ ἐπαγγειλάμενος
μηδὲ πύλαι ᾅδου κατισχύσειν αὐτῆς, μηδὲ τὰ τῶν
αἱρετικῶν ἀπύλωτα στόματα. Μὴ ὑψούσθωσαν ἐν
ἑαυτοῖς οἱ παραπικραίνοντες· τοῖς τῶν ἄλλων και
κοῖς παιδευέσθωσαν, καὶ μὴ θανέτωσαν, ὁ Θεολό
γος φησίν. Οὐδὲ γὰρ ἀνέξεται μὴ διακόψαι τὰς κε
φαλὰς τῶν αἱρετικῶν ὄντων καὶ ταραττόντων τὴν
τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν, καὶ τὴν διθεῖαν δογματι
ζόντων, ἡ διακοπτομένη θεύτης, καὶ διαιρουμένη
κακῶς εἰς τε τὸ μεῖζον καὶ ἔλαττον, τὸ ὁρατὸν
καὶ ἀόρατον, τὸ μεθεκτὸν καὶ ἀμέθεκτον. Εἰ γὰρ καὶ
παρεδόθημεν διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, παρεδόθημεν
γὰρ ὡς καὶ ἐν ἄλλοις· ἀλλ᾽ οὖν οὐκ εἰς τέλος ἐγκατα
λειφθήσεται ἡ νέα Σιών, η νύμφη Χριστοῦ, ἡ τοῦ
Θεοῦ Ἐκκλησία, ἡ τῷ αἵματι τούτου φοινιχθεῖσα
καὶ καθαρθεῖσα. «Ιδού γάρ, φησίν, ἐγὼ παρέα
δωκά σε, καὶ ἐγὼ βοηθήσω σου. Ἐν θυμῷ μικρῷ
ἐπάταξά σε, καὶ ἐν ἐλέῳ αἰωνίῳ δοξάσω σε. ο Μεξ
ζον τὸ μέτρον τῆς φιλανθρωπίας ὑπὲρ τὸ μέτρον
τῆς παιδαγωγίας. «Μέχρι γὰρ τίνος, φησί, κληρο
νομήσετε τὸ ὄρος, τὸ ἅγιόν μου; Μέχρι τίνος ή
κιβωτός παρὰ τοῖς ἀλλοφύλοις, Γυνὶ δὲ μικρὸν ἐν
τρύφησαν τοῖς ἀλλοτρίοις, καὶ τοῦ βούλεσθαι ἀπό
λαύσον. Ὅτι δν τρόπον ἀπώσασθαί με ἐβουλεύσα
σος, κἀγὼ ἀπώσομαι ὑμᾶς, λέγει Κύριος παντο
κράτωρ.» Περὶ μὲν οὖν τῶν σῶν δογμάτων καὶ
τῆς σῆς ἱεραρχίας οὕτω γινώσκω, καὶ οὕτως ἐλπίζω,
col. 867–868page 13 of 197
PG 150:867μάλιστα δὲ καὶ καλῶς οίδα, καὶ τεθάῤῥηκα, καὶ πε πίστευκα, ταῖς τοῦ Σωτῆρος ἐπαγγελίαις πιστούμενος. Ημεῖς δὲ τῷ κηρύγματι τῶν ἀποστόλων, καὶ τοῖς δίγμασι τῶν Πατέρων ἑπόμενοι, καὶ πάντων ἁγίων, οὐ θεολογοῦμεν, ἀλλ᾽ ἀνασκευάζοντες τὰ βδελυρά δόγματα, κηρύττομεν καὶ λέγομεν οὕτως Πιστεύομεν εἰς Πατέρα, Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεύμα, τρεῖς ιδιότητας, μίαν Θεότητα, τρεῖς ὑποστάσεις, μίαν θεότητα, τρία πρόσωπα, μίαν θεότητα, μίαν οὐσίαν, μίαν φύσιν ἁπλῆν, ἴτην, ἀδιαίρετον, ἀσύγ χυτον, ἐνικίαν, Τριάδα ἐν μονάδι, καὶ μονάδα ἐν Τριάδι προσκυνουμένην, καὶ σεβομένην. 'Αλλοτρίῳ δὲ οὐ μὴ ἀκολουθήσομεν. Οὐδὲ γὰρ εἴδαμεν τὴν φων νὴν τῶν ἀλλοτρίων ἀκολουθεῖν· οὐδὲ σοὶ τῷ λῃ στρικῶς ἀλλαχόθεν ἀναβαίνοντι, καὶ μὴ διὰ τῆς θύ ρας εἰς τὴν αὐλὴν εἰσερχομένῳ τῶν προβάτων. Οὕτω δὲ προσκυνοῦντες, οὕτω δοξάζοντες, καὶ οὕτω σεβόμενοι τὴν μίαν ἐν τρισὶ προσώποις Θεότητα, καὶ τὰς ἐπαγγελίας πιστὰς ἔχομεν, ὄψεσθαι ταύτην τελεώτερόν τε καὶ καθαρώτερον, οὐκ ἐν αἰνίγμασι, πρόσωπον δὲ πρὸς πρόσωπον ἐν ἐκείνῃ τῇ ἀθανάτῳ βασιλείᾳ, καὶ ἀπολαύσει τῶν δικαίων, ής όψεως γένοιτο πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν, καὶ σὲ μετανοήσ σαντα, χάριτι καὶ οἰκτιρμοῖς, καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμή, καὶ προσκύνησις, σὺν τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ Πατρὶ τῷ μόνῳ αἰτίῳ, καὶ τῷ παναγίῳ, καὶ ἀγαθῷ, καὶ ζωογονῷ αὐτοῦ Πνεύματι, τῇ μιᾷ καὶ ἀδ:αιρέτῳ Θεότητι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
est infragilis Christi Petrus, et discipulorum aper; sed non obliviscetur in finem pauperis, pauperes enim facti sumus, et divinæ gratiæ, si usquam alias, propter nostra peccata, indigi. Audi itaque: 1. Cum dicis Deitates infinite infinitas, cum gentilibus om nibus consociaris. 2. Cum dicis, duas Deitates vi sibilem et invisibilem, comprehensibilem et incom prehensibilem Deum, in eadem cum Platone senten tia es, qui asserit duos deos, fandum nefandumque, visibilem et invisibilen. 3. Cum dicis duas Deitates, communicabilem, et incommunicabilem, in eadem cum Manichæis opinione es, qui duas Deitates, bo nam et malam adstruunt. 4. Cum in Divinitate quatuor ponas, Patrem, Filium, Spiritum, et opera tionem, cum Pythagora sentis, qui quatuor Deum esse asseverat, cnunciatque quaternionem perennis naturæ fontem. 5. Cum ais hominem increatum, et sine principio et fine, Aristotelem præ te fers, qui mundum statuit sine principio et fine. 6. Dum unam Deitatem in superiorem et inferiorem dividis, cum insensato Ario affirmas, compar principium unius, æqualisque Deitatis, in superius inferiusque dis cerpis. 7. Cum omnes Spiritus operationes, in ope rationem inferiorem, nempe Deitatem accipis, et Spiritum operatione, æque ac creaturam privas, non absimilis es Spiritus hosti Macedonio alir manti, sanctissimum Spiritum sine operatione esse servum ejusdem cum Patre et Filio facultatis. 8. Cum dissimilia in simplici, una, ac sola Deitate introducis, visibile et invisibile, comprehensibile et incomprehensibile, communicabile et incommu nicabile, magis et minus, asseris cum Eunomio unum Triadis Christum Dominum Patri inæqua lem. 9. Cum contrahis, et decurtas in unam tres Divinitatis personas, ab eisque asseris operationem, non alienus es a Sabellio qui tres Patris, Filii, et Spiritus sancti personas, in unam impie coarctat. 10. Cum majorem minoremque Deitatem, priman ac secundam profiteris, cum Apollinario es, qui in confusam, atque incorruptibilem naturam, in pri mam, et secundam, et tertiam personam, majorem, minorem, et adhuc mino em subdividit. 41. Cum Deum ex contrariis quibusdam visibilibus et invi sililibus, comprehensibilibus et incomprehensibili w ● c ⚫ Disceptatio cujusdam viri eruditi, et philosophi e sacris litteris. Vidisti pugnæ ac certaminum remu nerationem. Vidisti quæ hic factæ sunt ex beata Triade, non ex operatione demonstrationes. Hic est sensus Ecclesiæ, hæc recte sentientium fides, Apostolorum prædicatio', Patrum dogmata, mar tyrum cædes, confessorum facinora, sacerdotum decor, præceptorum de Deo scientia. Cecidit tuo rum dogmatum culmen, domus collisa, fundamen tum eversum, sepes exusta, veluti cinis, et pulvis a turbine tua subterfugia dissipata, muri disjecti, propugnacula abolita, funditusque convulsa sunt. Quid tu interimis? num verbis hisce, et divinæ Scripturæ testimoniis suaderis? si suademus, Deo gratiæ habendæ sunt, qui desperatos ab errore convertit, et non vult mortem peccatoris, sed ut bus, commun.canilibus et incommunicabilibus, su convertatur, et vivat: si non suaderis, tuum erit animo volvere, in quot, et quantas hæreses inci das, qui animabus et Dei Ecclesiæ præesse institu tus es, judiciis, quæ ineffabilis ille novit, licet propter illius nimiam tolerantiam, Ecclesia, ani mæque tibi concreditæ non sint. Omnes itaque hæ reses per sanctos Patres morti traditæ, abolitæque, sicca ossa redditæ sunt, absque carnibus, nervis, reliquaque compage, ecce tu ipse regeneratis, in stauratisque stultis tuis dogmatibus, spiritum, carnem, atque compaginem impertiens, vivons, animatum, et se movens corpus effecisti: pro anima deorum multitudinem habens, et-iguem adversus Dei Ecclesiam spirans, cujus fundamentum perioribus et inferioribus componis, cum Paulo Samosateno convenis, Deum compositum astru ente. 12. Cum ais Dei Ecclesiam in Christi Incar natione perfectam rerum theologicarum cognitio nem non habuisse, sed nunc postmodum tua ætate, cum Manete concordas, seipsum Paracletum asse rente; etenin si Christo incarnato per eum per fecte theologica non sumus assecuti, sed tuo boc ævo, manifestum apparet unum Trinitatis te esse, Paracletum scilicet, et quæ deerant Filio adimplesse. 13. Cum hominem increatum esse contendis, eadem quæ et Monothelitæ dicis: siquidem si homo in creatus est, el caro Domini increata, et secundum utrumque increatus, et eadem, et una voluntas.
μάλιστα δὲ καὶ καλῶς οίδα, καὶ τεθάῤῥηκα, καὶ πε
πίστευκα, ταῖς τοῦ Σωτῆρος ἐπαγγελίαις πιστούμε
νος. Ημεῖς δὲ τῷ κηρύγματι τῶν ἀποστόλων, καὶ
τοῖς δίγμασι τῶν Πατέρων ἑπόμενοι, καὶ πάντων
ἁγίων, οὐ θεολογοῦμεν, ἀλλ᾽ ἀνασκευάζοντες τὰ
βδελυρά δόγματα, κηρύττομεν καὶ λέγομεν οὕτως
Πιστεύομεν εἰς Πατέρα, Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεύμα,
τρεῖς ιδιότητας, μίαν Θεότητα, τρεῖς ὑποστάσεις,
μίαν θεότητα, τρία πρόσωπα, μίαν θεότητα, μίαν
οὐσίαν, μίαν φύσιν ἁπλῆν, ἴτην, ἀδιαίρετον, ἀσύγ
χυτον, ἐνικίαν, Τριάδα ἐν μονάδι, καὶ μονάδα ἐν
Τριάδι προσκυνουμένην, καὶ σεβομένην. 'Αλλοτρίῳ
δὲ οὐ μὴ ἀκολουθήσομεν. Οὐδὲ γὰρ εἴδαμεν τὴν φων
νὴν τῶν ἀλλοτρίων ἀκολουθεῖν· οὐδὲ σοὶ τῷ λῃ
στρικῶς ἀλλαχόθεν ἀναβαίνοντι, καὶ μὴ διὰ τῆς θύ
ρας εἰς τὴν αὐλὴν εἰσερχομένῳ τῶν προβάτων.
Οὕτω δὲ προσκυνοῦντες, οὕτω δοξάζοντες, καὶ οὕτω
σεβόμενοι τὴν μίαν ἐν τρισὶ προσώποις Θεότητα,
καὶ τὰς ἐπαγγελίας πιστὰς ἔχομεν, ὄψεσθαι ταύτην
τελεώτερόν τε καὶ καθαρώτερον, οὐκ ἐν αἰνίγμασι,
πρόσωπον δὲ πρὸς πρόσωπον ἐν ἐκείνῃ τῇ ἀθανάτῳ
βασιλείᾳ, καὶ ἀπολαύσει τῶν δικαίων, ής όψεως
γένοιτο πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν, καὶ σὲ μετανοήσ
σαντα, χάριτι καὶ οἰκτιρμοῖς, καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ
Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα,
τιμή, καὶ προσκύνησις, σὺν τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ Πατρὶ
τῷ μόνῳ αἰτίῳ, καὶ τῷ παναγίῳ, καὶ ἀγαθῷ, καὶ
ζωογονῷ αὐτοῦ Πνεύματι, τῇ μιᾷ καὶ ἀδ:αιρέτῳ Θεότητι,
νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
est infragilis Christi Petrus, et discipulorum aper;
sed non obliviscetur in finem pauperis, pauperes
enim facti sumus, et divinæ gratiæ, si usquam alias,
propter nostra peccata, indigi. Audi itaque: 1. Cum
dicis Deitates infinite infinitas, cum gentilibus om
nibus consociaris. 2. Cum dicis, duas Deitates vi
sibilem et invisibilem, comprehensibilem et incom
prehensibilem Deum, in eadem cum Platone senten
tia es, qui asserit duos deos, fandum nefandumque,
visibilem et invisibilen. 3. Cum dicis duas Deitates,
communicabilem, et incommunicabilem, in eadem
cum Manichæis opinione es, qui duas Deitates, bo
nam et malam adstruunt. 4. Cum in Divinitate
quatuor ponas, Patrem, Filium, Spiritum, et opera
tionem, cum Pythagora sentis, qui quatuor Deum
esse asseverat, cnunciatque quaternionem perennis
naturæ fontem. 5. Cum ais hominem increatum, et
sine principio et fine, Aristotelem præ te fers, qui
mundum statuit sine principio et fine. 6. Dum unam
Deitatem in superiorem et inferiorem dividis, cum
insensato Ario affirmas, compar principium unius,
æqualisque Deitatis, in superius inferiusque dis
cerpis. 7. Cum omnes Spiritus operationes, in ope
rationem inferiorem, nempe Deitatem accipis, et
Spiritum operatione, æque ac creaturam privas,
non absimilis es Spiritus hosti Macedonio alir
manti, sanctissimum Spiritum sine operatione esse
servum ejusdem cum Patre et Filio facultatis.
8. Cum dissimilia in simplici, una, ac sola Deitate
introducis, visibile et invisibile, comprehensibile
et incomprehensibile, communicabile et incommu
nicabile, magis et minus, asseris cum Eunomio
unum Triadis Christum Dominum Patri inæqua
lem. 9. Cum contrahis, et decurtas in unam tres
Divinitatis personas, ab eisque asseris operationem,
non alienus es a Sabellio qui tres Patris, Filii, et
Spiritus sancti personas, in unam impie coarctat.
10. Cum majorem minoremque Deitatem, priman
ac secundam profiteris, cum Apollinario es, qui in
confusam, atque incorruptibilem naturam, in pri
mam, et secundam, et tertiam personam, majorem,
minorem, et adhuc mino em subdividit. 41. Cum
Deum ex contrariis quibusdam visibilibus et invi
sililibus, comprehensibilibus et incomprehensibili
w
● c
⚫ Disceptatio cujusdam viri eruditi, et philosophi e
sacris litteris. Vidisti pugnæ ac certaminum remu
nerationem. Vidisti quæ hic factæ sunt ex beata
Triade, non ex operatione demonstrationes. Hic
est sensus Ecclesiæ, hæc recte sentientium fides,
Apostolorum prædicatio', Patrum dogmata, mar
tyrum cædes, confessorum facinora, sacerdotum
decor, præceptorum de Deo scientia. Cecidit tuo
rum dogmatum culmen, domus collisa, fundamen
tum eversum, sepes exusta, veluti cinis, et pulvis
a turbine tua subterfugia dissipata, muri disjecti,
propugnacula abolita, funditusque convulsa sunt.
Quid tu interimis? num verbis hisce, et divinæ
Scripturæ testimoniis suaderis? si suademus, Deo
gratiæ habendæ sunt, qui desperatos ab errore
convertit, et non vult mortem peccatoris, sed ut bus, commun.canilibus et incommunicabilibus, su
convertatur, et vivat: si non suaderis, tuum erit
animo volvere, in quot, et quantas hæreses inci
das, qui animabus et Dei Ecclesiæ præesse institu
tus es, judiciis, quæ ineffabilis ille novit, licet
propter illius nimiam tolerantiam, Ecclesia, ani
mæque tibi concreditæ non sint. Omnes itaque hæ
reses per sanctos Patres morti traditæ, abolitæque,
sicca ossa redditæ sunt, absque carnibus, nervis,
reliquaque compage, ecce tu ipse regeneratis, in
stauratisque stultis tuis dogmatibus, spiritum,
carnem, atque compaginem impertiens, vivons,
animatum, et se movens corpus effecisti: pro
anima deorum multitudinem habens, et-iguem
adversus Dei Ecclesiam spirans, cujus fundamentum
perioribus et inferioribus componis, cum Paulo
Samosateno convenis, Deum compositum astru
ente. 12. Cum ais Dei Ecclesiam in Christi Incar
natione perfectam rerum theologicarum cognitio
nem non habuisse, sed nunc postmodum tua ætate,
cum Manete concordas, seipsum Paracletum asse
rente; etenin si Christo incarnato per eum per
fecte theologica non sumus assecuti, sed tuo boc
ævo, manifestum apparet unum Trinitatis te esse,
Paracletum scilicet, et quæ deerant Filio adimplesse.
13. Cum hominem increatum esse contendis, eadem
quæ et Monothelitæ dicis: siquidem si homo in
creatus est, el caro Domini increata, et secundum
utrumque increatus, et eadem, et una voluntas.
col. 869–870page 14 of 197
PG 150:869Η μὲν παρὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τῶν ἁγίων μαθητῶν, καὶ ἀποστόλων αὐτοῦ, καὶ τῶν ἱερῶν προφητῶν, καὶ τῶν θείων συν όδων, καὶ πάντων τῶν θεοφόρων Πατέρων, καὶ διδα σκάλων παραδοθεῖσα πίστις ἡμῖν καὶ εὐσέβεια πα σὶν ἐστι πρόδηλος καὶ φανερὰ τοῖς μετέχουσιν αὐτῆς. Πανταχοῦ γὰρ ὁμολογεῖται εἰς Θεὸς τρισυπόστατο, καὶ ποιητὴς ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων, ὡς ἐν τῷ ἁγίῳ τῆς πίστεως συμβόλῳ ὁμολογεῖται. Πατήρ, Υἱὸς, καὶ Πνεῦμα ἅγιον, τρεῖς ὑποστάσεις, μία θεό της ἁπλῆ, ἀόρατος, ἀνείδεος, ἀσχημάτιστος, ἀμέσ ριστος, ἀδιαίρετος, πανταχοῦ τε παροῦσα καὶ τὰ πάντα πληροῦσα, καὶ πάντα ἐνεργοῦσα. Οὐ μικρὸν ἐν ἐκείνῃ καὶ μέγα, οὐδὲ ἀνισότης καὶ ἀνομοιότης, ἀλλὰ πᾶσα ἰσότης καὶ ὁμοιότης. Αὕτη οὖν ἡ πίστι; τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκε κλησίας διὰ μὲν τὸ τρισυπόστατον τῆς θεότητος τὸ φρόνημα τῶν Ἰουδαίων κατέβαλεν, οἵτινες πιστεύουσι καὶ ὁμολογοῦσι Θεόν, οὐ τρισυπόστατον δὲ, ἀλλὰ μονοπρόσωπον· διὰ δὲ τὸ μοναδικὸν αὐτῆς καὶ ὁμέρι στον τὴν τῶν Ἑλλήνων πολυθείαν ἀπήλασε, καὶ τὴν Αρείου, καὶ Εὐνομίου τῶν ἀθέων αἱρετικῶν κατ τομὴν τῆς Θεότητος. Ο δὲ νῦν αἱρεσιάρχης ὁ λεγό. μενος Παλαμᾶς πάντα τὰ δόγματα τῆς ἁγίας του Θεοῦ Ἐκκλησίας, καὶ πᾶσαν τὴν πίστιν ἡμῶν κατα λύει τοῖς ἑαυτοῦ μιαροῖς καὶ ἀσεβεστάτοις δόγματι καὶ διδάγμασι, καὶ πάντων ἐστὶν αἱρετικῶν ἀσεις στατος. Ὡς ἀνεφάνη μὲν προδήλως ἐνταῦθα πάσῃ τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀπεῤῥίφη πρὸ καιρού, ὡς μέλος σεσηπός, καὶ ἀνίατον ὑπ' αὐτῆς· ἐξεκίνησε δὲ νῦν διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, μᾶλλον δὲ ἵνα οἱ δόκιμος φανεροί γένωνται, ὥς φησιν ὁ θεῖος ἀπόστολος. Μιᾶς γὰρ, ὡς εἴρηται, τρισυποστάτου Θεότη της ὁμολογουμένης ἡμῖν ἁπλῆς τε καὶ ἀμερίστων, αὐτὸς πολλὰς κηρύττει θεότητα, μικράς και μεγά λας, καὶ διαιρεί την μίαν ταύτην εἰς τὰς πολλά.
14. In eo sane concorditer congruis cum Monophy- la refellentes, hunc in modum predicamus, sed et sitis; nam si homo increatus, et Dominus veluti homo increatus, et Deus increatus secundum utrumque unius natura increata. 15. In hoc ad sententiam Theopaschitarum accedis; nam si in creatus Dominus ut homo, et una natura in eo in creata, ipsa natura increata in cruce passa est. 16. Es et in Aphthaṛtodocitarum hæresi; etenim si cadem natura, et una in Domino increata, et in corruptibilis in passione et cruce. 17. Neque in eo differs ab Iconoclastis; nam si increatus est Do minus, ut homo, et incircumscriptus, proptereaque per te neque imagine exprimendus est, hoc vene randarum imaginum cultum destruis. 18. Facis cum Massalianis in seipsis universam Dei essen tiam habere clamitantibus; etenim, si increatus est homo et quæcunque divinam naturam consequun Lur, omnia per gratiam increato accedunt, fit et per te essentia Dei. 19. Cum in Deitate duas cau sas, et duo principia adstruas, causam quidem et pricipium Filii, et Spiritus Patrem, tria vero cau sam et principium operationis, non abhorres a Latinis, in Divinitate duas causas, et duo principia ponentibus; unam causam Filii, et Spiritus Pa♥ trem, et aliam causam Spiritus Patrem, et Filium, causam et principium, Patrem, causam et princi pium Patrem et Filium. Hæc itaque veluti do gmata astruens, et palam edocens Dei Ecclesiam perturbas pacificus præsul et pacifici auditor: ve rumtamen funditus non evertes. Fide enim dignus est, qui promisit, neque portas inferi prævalituras adver sus eam, neque hæreticorum ora effrænata. Ne exal teatur in semetipsis, qui exasperant. Aliorum infor tunis discant, nec mortem subeant, dictum est Gregorii Theologi; neque enimi moras ponet ad abscindenda hæ reticorum capita, Ecclesias Dej interturbantium, unam Deitatein in duas dividentium, abscissa Deitas, pessimeque divisa in majus et minus, visibile et invi sibile, communicabile et incommunicabile. Licet euim propter iniquitates nostras tradamur, namque quemadmodum rebus etiam in aliis traditi sunius, nihilominus non ad finem usque nova Sion deseretur, Christi sponsa, Dei Ecclesia, illius sanguine rubefa cla, et expurgata: Ecce enim, ait, ego tradidi te, et ego opem feram tibi: in parvo furore percusiste, et in sempiterna misericordia glorificabo te. In credibile est, quanto punitionis mensuram anteeat humanitas. «Modicum enim, ait, hæreditabitis mon tem sanctum meum; modicum apud alienigenas arca: nunc paululum in aliena insolentius te gere, et placita exple; quemadmodum enim me ejicere conati estis, ita et ipse ejiciam vos, dicit Dominus onipotens. De tuis itaque dogmatibus, et summo occupato sacerdotio ita ipse sentio,et spes me tenet ita futurum. Quin imo apprime novi, et confido, et Brmiter teneo, Salvatoris promissionibus indubie confirmatus. Nos vero apostolorum prædicationem, et dogmata Patrum, sanctorumque omnium sequen tes, non de Deo decernimus, sed execranda dogma profitemur. Credimus in Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, tres proprietates, unam Deitatem; tres hypostases, unam Deitaten; tres personas, unamn Deitatem, unam essentiam, unam naturam, simpli cem, æqualem, indivisam, inconfusam, unicam, Trinitatem in unitate, et unitatem in Trinitate ado ratam, et cultam. Alieno vero non animum intende mus; neque enim vocem alienorum sequi novimus; neque te, qui prædonum instar aliunde intruderis, et non per portam in ovium caulain ingrederis.Sic porro adorantes, sic tementes, et s'e venerantes unicam in tribus personis Deitatem, promissis cer tis constabilimur, eam nos perfectius, et purius visuros, non in æniginate, sed facie ad faciem, in illo immortali regno, et justorum fruitione cujus visionis utinam ipsi participes efficiamur, et te ali quando poeniteat, gratia, et misericordia, et buma nitate Domini nostri Jesu Christi, cui addecet om nis gloria, honor, et adoratio, cum ejusdem sine principio Patre, sola causa,et sanctissimo, et bo no, et vividco illius Spiritu, uni et in«livisa Deitati, nunc, et semper, et in 'scula sæculorum. Amen. Alter est
Η μὲν παρὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ
Χριστοῦ, καὶ τῶν ἁγίων μαθητῶν, καὶ ἀποστόλων
αὐτοῦ, καὶ τῶν ἱερῶν προφητῶν, καὶ τῶν θείων συν
όδων, καὶ πάντων τῶν θεοφόρων Πατέρων, καὶ διδα
σκάλων παραδοθεῖσα πίστις ἡμῖν καὶ εὐσέβεια πα
σὶν ἐστι πρόδηλος καὶ φανερὰ τοῖς μετέχουσιν αὐτῆς.
Πανταχοῦ γὰρ ὁμολογεῖται εἰς Θεὸς τρισυπόστατο,
καὶ ποιητὴς ὁρατῶν τε πάντων καὶ ἀοράτων, ὡς ἐν
τῷ ἁγίῳ τῆς πίστεως συμβόλῳ ὁμολογεῖται. Πατήρ,
Υἱὸς, καὶ Πνεῦμα ἅγιον, τρεῖς ὑποστάσεις, μία θεό
της ἁπλῆ, ἀόρατος, ἀνείδεος, ἀσχημάτιστος, ἀμέσ
ριστος, ἀδιαίρετος, πανταχοῦ τε παροῦσα καὶ τὰ
πάντα πληροῦσα, καὶ πάντα ἐνεργοῦσα. Οὐ μικρὸν
ἐν ἐκείνῃ καὶ μέγα, οὐδὲ ἀνισότης καὶ ἀνομοιότης,
ἀλλὰ πᾶσα ἰσότης καὶ ὁμοιότης. Αὕτη οὖν ἡ πίστι;
τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκε
κλησίας διὰ μὲν τὸ τρισυπόστατον τῆς θεότητος τὸ
φρόνημα τῶν Ἰουδαίων κατέβαλεν, οἵτινες πιστεύ
ουσι καὶ ὁμολογοῦσι Θεόν, οὐ τρισυπόστατον δὲ, ἀλλὰ
μονοπρόσωπον· διὰ δὲ τὸ μοναδικὸν αὐτῆς καὶ ὁμέρι
στον τὴν τῶν Ἑλλήνων πολυθείαν ἀπήλασε, καὶ τὴν
Αρείου, καὶ Εὐνομίου τῶν ἀθέων αἱρετικῶν κατ
τομὴν τῆς Θεότητος. Ο δὲ νῦν αἱρεσιάρχης ὁ λεγό.
μενος Παλαμᾶς πάντα τὰ δόγματα τῆς ἁγίας του
Θεοῦ Ἐκκλησίας, καὶ πᾶσαν τὴν πίστιν ἡμῶν κατα
λύει τοῖς ἑαυτοῦ μιαροῖς καὶ ἀσεβεστάτοις δόγματι
καὶ διδάγμασι, καὶ πάντων ἐστὶν αἱρετικῶν ἀσεις
στατος. Ὡς ἀνεφάνη μὲν προδήλως ἐνταῦθα πάσῃ
τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀπεῤῥίφη πρὸ καιρού,
ὡς μέλος σεσηπός, καὶ ἀνίατον ὑπ' αὐτῆς· ἐξεκίνησε
δὲ νῦν διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, μᾶλλον δὲ ἵνα οἱ
δόκιμος φανεροί γένωνται, ὥς φησιν ὁ θεῖος Απόστο
λος. Μιᾶς γὰρ, ὡς εἴρηται, τρισυποστάτου Θεότη
της ὁμολογουμένης ἡμῖν ἁπλῆς τε καὶ ἀμερίστων,
αὐτὸς πολλὰς κηρύττει θεότητα, μικράς και μεγά
λας, καὶ διαιρεί την μίαν ταύτην εἰς τὰς πολλά.
14. In eo sane concorditer congruis cum Monophy- la refellentes, hunc in modum predicamus, sed et
sitis; nam si homo increatus, et Dominus veluti
homo increatus, et Deus increatus secundum
utrumque unius natura increata. 15. In hoc ad
sententiam Theopaschitarum accedis; nam si in
creatus Dominus ut homo, et una natura in eo in
creata, ipsa natura increata in cruce passa est.
16. Es et in Aphthaṛtodocitarum hæresi; etenim si
cadem natura, et una in Domino increata, et in
corruptibilis in passione et cruce. 17. Neque in eo
differs ab Iconoclastis; nam si increatus est Do
minus, ut homo, et incircumscriptus, proptereaque
per te neque imagine exprimendus est, hoc vene
randarum imaginum cultum destruis. 18. Facis
cum Massalianis in seipsis universam Dei essen
tiam habere clamitantibus; etenim, si increatus est
homo et quæcunque divinam naturam consequun
Lur, omnia per gratiam increato accedunt, fit et
per te essentia Dei. 19. Cum in Deitate duas cau
sas, et duo principia adstruas, causam quidem et
pricipium Filii, et Spiritus Patrem, tria vero cau
sam et principium operationis, non abhorres a
Latinis, in Divinitate duas causas, et duo principia
ponentibus; unam causam Filii, et Spiritus Pa♥
trem, et aliam causam Spiritus Patrem, et Filium,
causam et principium, Patrem, causam et princi
pium Patrem et Filium. Hæc itaque veluti do
gmata astruens, et palam edocens Dei Ecclesiam
perturbas pacificus præsul et pacifici auditor: ve
rumtamen funditus non evertes. Fide enim dignus est,
qui promisit, neque portas inferi prævalituras adver
sus eam, neque hæreticorum ora effrænata. Ne exal
teatur in semetipsis, qui exasperant. Aliorum infor
tunis discant, nec mortem subeant, dictum est Gregorii
Theologi; neque enimi moras ponet ad abscindenda hæ
reticorum capita, Ecclesias Dej interturbantium,
unam Deitatein in duas dividentium, abscissa Deitas,
pessimeque divisa in majus et minus, visibile et invi
sibile, communicabile et incommunicabile. Licet
euim propter iniquitates nostras tradamur, namque
quemadmodum rebus etiam in aliis traditi sunius,
nihilominus non ad finem usque nova Sion deseretur,
Christi sponsa, Dei Ecclesia, illius sanguine rubefa
cla, et expurgata: Ecce enim, ait, ego tradidi te,
et ego opem feram tibi: in parvo furore percusiste,
et in sempiterna misericordia glorificabo te. In
credibile est, quanto punitionis mensuram anteeat
humanitas. «Modicum enim, ait, hæreditabitis mon
tem sanctum meum; modicum apud alienigenas
arca: nunc paululum in aliena insolentius te gere,
et placita exple; quemadmodum enim me ejicere
conati estis, ita et ipse ejiciam vos, dicit Dominus
onipotens. De tuis itaque dogmatibus, et summo
occupato sacerdotio ita ipse sentio,et spes me tenet
ita futurum. Quin imo apprime novi, et confido, et
Brmiter teneo, Salvatoris promissionibus indubie
confirmatus. Nos vero apostolorum prædicationem,
et dogmata Patrum, sanctorumque omnium sequen
tes, non de Deo decernimus, sed execranda dogma
profitemur. Credimus in Patrem, Filium, et Spiritum
sanctum, tres proprietates, unam Deitatem; tres
hypostases, unam Deitaten; tres personas, unamn
Deitatem, unam essentiam, unam naturam, simpli
cem, æqualem, indivisam, inconfusam, unicam,
Trinitatem in unitate, et unitatem in Trinitate ado
ratam, et cultam. Alieno vero non animum intende
mus; neque enim vocem alienorum sequi novimus;
neque te, qui prædonum instar aliunde intruderis,
et non per portam in ovium caulain ingrederis.Sic
porro adorantes, sic tementes, et s'e venerantes
unicam in tribus personis Deitatem, promissis cer
tis constabilimur, eam nos perfectius, et purius
visuros, non in æniginate, sed facie ad faciem, in
illo immortali regno, et justorum fruitione cujus
visionis utinam ipsi participes efficiamur, et te ali
quando poeniteat, gratia, et misericordia, et buma
nitate Domini nostri Jesu Christi, cui addecet om
nis gloria, honor, et adoratio, cum ejusdem sine
principio Patre, sola causa,et sanctissimo, et bo
no, et vividco illius Spiritu, uni et in«livisa Deitati,
nunc, et semper, et in 'scula sæculorum. Amen.
Alter est
col. 871–872page 15 of 197
PG 150:871να τον γὰρ μείζονα βηθῆναι ἀσέβειαν, ἢ ὅτι ἄνθρωπος Θεὸς ἄκτιστος καὶ ἄναρχος γίνεται. Καὶ τοῦτό ἐστιν, 8 πάλαι προεἶπεν ὁ Κύριος, «Ελεύσονται ψευδόχριστοι, καὶ ψευδοπροφῆται, καὶ δώσουσι σημεία καὶ τέρατα ἐν τῷ λαῷ. Καὶ ἐὰν ὑμῖν εἴπωσιν, Ἰδοὺ ὧδε ὁ Χριστός, ἢ ἰδοὺ ἐκεῖ, μὴ πιστεύσητε αὐτοῖς.» Λέο γουσιν οὖν καὶ οὗτοι τοῦτο μόνον, ἀλλ' ὅτι γυμνή θεότης ἐστὶ παρ' αὐτοῖς, ὁρωμένη σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς, καὶ αὐτοὶ θεοί εἰσιν ἄκτιστοι. Τοῦτο δὲ ὁ θεῖος Παῦλος ἔφη περὶ τοῦ ᾿Αντιχρίστου, ο τε ἀποκαλυφθήσεται ὁ ἄνομος ὑπεραιρόμενος ὑπὲρ πᾶν σέβα σμα, καὶ καθεδεῖται ἐν τῷ ναῷ λέγων ἑαυτὸν Θεόν. ο Τί γὰρ πλέον κομπάσαι, ὅταν ἔλθῃ ἐκεῖνος; καὶ τί ἐπινοηθήσεται εἰς τὸ ὕψος τοῦ Θεοῦ, καὶ βλασφημήσει μεῖζον τοῦ λέγειν, ὅτι ἔστι Θεὸς ἄκτιστος καὶ ἄναρχος, ὅπερ νῦν ὁ Παλαμᾶς ἐδογμάτισε, καὶ παρ. ῥησίᾳ διδάσκει; Ωστε ἢ οὗτός ἐστιν ὁ Σατανᾶς, ἡ πρόδρομος αὐτοῦ ἐστιν. Ἐπειδὴ καὶ τέλος ἐστὶ τῶν αἰώνων, ὡς οἶμαι, ἐγγὺς ἤδη τοῦ παντός ἐστιν ἡ ἀλλοίωσις. Καὶ μακάριος, ὃς τηρήσει τὰς τοῦ Χρι στοῦ παραγγελίας, καὶ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν, καὶ τὰ δόγματα τῶν Πατέρων τῆς εὐσεβείας ἀκέραια, καὶ φυλάξεται ἀπὸ τῆς πλάνης τῶν Παλαμιτῶν, ὡς ἀπὸ πυρὸς καὶ ἔφεως. Οτι αὕτη ἐστὶ τὸ ἔσχατον τῆς Ἐκκλησίας κακὸν, καὶ πάντων τῶν προγεγονότων τὸ ἀθεώτατον. Καὶ τοῦτό ἐστιν, οἶμαι, ὅπερ πλανήσει καὶ τοὺς ἐκλεκτούς, ὡς ἀκούομεν τοῦ Κυρίου προειρηκότος. Καλόν οὖν ἀρτίως ὑπομιμνήσκεσθαι πάντα τὸν βουλόμενον ζήν εὐσεβῶς, καὶ ἀνάλωτον εἶναι ταύτῃ τῇ ὄλεθριωτάτῃ πλάνῃ τῶν ἀποστολικῶν λογίων. Ποίων τούτων; «Κἂν ἄγγελος ἐξ οὐρανοῦ εὐαγγελίσηται ὑμῖν, παρ' δ παρελάβετε, ἀνάθεμα ἔστω, «Τὰς βεβήλους κενοφωνίας περιίστασο. Επί πλεῖον γὰρ προκόψουσιν ἀσεβείας, καὶ ὁ λόγος αὐτ τῶν, ὡς γάγγραινα νομὴν ἕξει. Διδαχαῖς ποικίλαις καὶ ξέναις μὴ παραφέρεσθε, καὶ ἔσται, φησὶ, καιρός, ὅτε τῆς ὑγιαινούσης διδασκαλίας οὐκ ἀνέξονται ἄν θρωποι, ἀλλὰ κατὰ τὰς ἰδίας ἐπιθυμίας ἑαυτοῖς επισωρεύσουσι διδασκάλους κνηθόμενοι τὴν ἀκοήν. Καὶ ἀπὸ μὲν τῆς ἀληθείας τὴν ἀκοὴν ἀποστρέψουσιν, ἐπὶ δὲ τοὺς μύθους ἐκτραπήσονται, καὶ ἔσονται ἐν ὑμῖν ψευδοδιδάσκαλοι, ὡς καὶ πάλαι ψευδοπροφῆται ἐγένοντο, οἵτινες ἐπεισάξουσιν αἱρέσεις ἀπω Καὶ μίαν μὲν ὑπερκειμένην λέγει, τὰς δὲ ἄλλας τῶν νεφελῶν, καὶ ἔσομαι ὅμοιος τῷ Ὑψίστῳ. ο 'Αδύ ὑφειμένας, ἢ ὡς ἐλάττονας ἐκείνης, ὥσπερ τὰ κτίσ σματα. Καὶ τὴν μὲν ὑπερκειμένην οὐσίαν λέγει τοῦ Θεοῦ, τὰς δὲ ὑφειμένας ουσιώδεις ενεργείας, καὶ δυνάμεις αὐτῆς, καὶ χάριτας ενεργουμένας, ήγουν κτιστὰς, καὶ πάλιν ἀκτίστους. Οπερ οὐ μόνον ἐστὶ πολύθεον καὶ Ἑλληνικόν διασπά γὰρ τὴν μοναδικήν Θεότητα εἰς πολυθείαν, ἀλλ᾽ ἔστι καὶ μωρὸν καὶ ἀνόητον παντελῶς. Λέγει καὶ ὁρατὴν σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς τὴν φυσικήν μορφήν τοῦ Θεοῦ, καὶ θεό τητα, ἣν καὶ ὑφειμένην δογματίζει θεότητα, καὶ Θεὸν δεύτερον καὶ μικρὸν μέχρις ἡμῶν καταβαίνοντα, καὶ ὁρώμενον ἡμῖν. Ὅτι ὁ ὑπερκείμενος, φησίν, ὑψηλός τέ ἐστι καὶ ἀθεώρητος. Οὗτος δὲ ὁ ὑφειμένος Θεὸς, καὶ ὁρώμενος, καὶ ἄλλαι θεότητες ισοδύναμοι αὐτῷ, ἃς ὀνομάζει καὶ πνεύματα ἅγια, καὶ ἄκτιστα, ἕτερα τῆς ἁγίας Τριάδος, καὶ ὑφειμένα αὐτῆς ἀπει ράκις ἀπείρως, ήγουν ἀσυγκρίτως ἐλάττονα αὐτῆς, ὥσπερ τὰ κτίσματα. Αὗται οὖν αἱ θεότητες, καὶ ταῦτα τὰ πνεύματα, καὶ ἡ ὁρατὴ θεότης φησὶν ὅτι ἐν τοῖς κτίσμασι θεϊκῶς ἐνεργοῦσιν· ἄλλη φωτίζει, καὶ ἄλλη καθαίρει, καὶ ἄλλη ζωογονεί, καὶ ἄλλη φωτίζει, καὶ ἄλλη ἄλλως προνοεῖται τῶν ὄντων. Καὶ ἑκάστη ἔργον ἔχει ἴδιον, καὶ ἐνεργεῖ. Ὥστε οὐ μόνον τὴν Ἑλληνικὴν πολυθείαν εἰσάγει, ἀλλὰ καὶ τοῦ Αρείου, καὶ Εὐνομίου, καὶ Μακεδονίου, καὶ τῶν Μασσαλιανῶν, καὶ Βογομίλων τὰ δόγματα περιέχει. Φανερῶς γὰρ ὁ Σατανᾶς ἐσκότισεν αὐτοῦ τὴν διά νοιαν, καὶ ἐφάντασεν αὐτοῦ τὸν νοῦν, καὶ διεμέρισεν εἰς τὰς πολλὰς, ἂς βλέπει, θεότητας, καὶ πολλὰ πνεύματα. Καὶ τὸ φῶς ὁ βλέπει σκότος ἐστὶ μετα σχηματιζομένου πρὸς αὐτὸν τοῦ Σατανᾶ εἰς ἄγγελον φωτός, ὥς φησιν ὁ Ἀπόστολος, καὶ ἅπερ αὐτὸς βλέ πει σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ λέγει εἶναι ὑφειμένα τοῦ Θεοῦ ἀπειράκις ἀπείρως ὥσπερ τὰ κτίσματα, ταῦτα προσάπτει τῷ Θεῷ, καὶ λέγει οὐσιώδη καὶ φυσικὰ τοῦ Θεοῦ, καὶ κελεύει ταῦτα ἡμῖν προσκυνεῖν ὡς ἀκτίστους θεούς, καὶ θεότητας, καὶ οὕτως οὐ μόνον εἰς πλῆθος ἀλλόκοτον, καὶ διάστασιν τοσαύ την διασπᾷ τὸ θεῖον τοῖς δόγμασιν, ἀλλὰ καὶ σύνθε τον τὸ ἁπλοῦν, καὶ ἀμερὲς, καὶ ἄποιον, καὶ ἀνείδεον ποιεῖ, ὥσπερ τὰ κτίσματα, καὶ ἐλάτρευσε τῇ κτίσει παρὰ τὸν κτίσαντα, ἐπέκεινα καὶ τῶν Ἑλλήνων παραφρονήσας. Οὐ γὰρ μόνον οὕτως ησέβησε τῷ πλήθει τῶν θεοτήτων, καὶ τῷ τῇ κτίσει ὁμοιῶσαι τὸ λείας, δι' οὓς ἡ ὁδὸς τῆς ἀληθείας βλασφημηθήσεται, Θεῖον, καὶ τῆς τῶν ἀγγέλων, καὶ τῶν ἁγίων οὐσίας, καὶ τῶν ψυχῶν χεῖρον δογματίσαι, καὶ ὑφειμένον ἡ μὲν γὰρ φύσις τῶν ἀγγέλων ἀόρατός ἐστι, καὶ αἱ ψυχαί· ὁ δὲ Παλαμᾶς ὁρατὸν εἶδος λέγει τὸν Θεὸν φυσικὸν αὐτοῦ, καὶ οὐσιῶδες ἔχειν· τὸ δὲ ἀόρατον τοῦ ὁρατοῦ κρεῖττόν ἐστι πάντως καὶ τιμιώτερον οὐ μόνον τοίνυν οὕτως εἰς τὸ θεῖον ἠσέβησεν, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν ἄκτιστὸν Θεὸν, καὶ ἀναρχον ἐδογμάτισεν εἶναι. Λέγει γὰρ ὅτι οἱ μετέχοντες ἄνθρωποι τῆς ὑφειμένης θεότητος, ἥτις αὐτοὺς θεοποιεῖ, καὶ ὁρῶν τες τὸ φῶς ἐκεῖνο τὸν ὑφειμένον Θεὸν σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς, οὗτοι γίνονται θεοὶ ἄκτιστοι καὶ ἄναρ χοι. Τοῦτο δὲ οὐκ ἔλαττόν ἐστι τοῦ τολμηθέντος πά λαὶ τῷ διαβόλῳ, ὅτε εἶπε, ο θήσω τὸν θρόνον μου ἐπὶ καὶ ἐν πλεονεξίᾳ πλαστοῖς λόγοις ὑμᾶς ἐμπορεύσον ται, ὧν τὸ κρίμα ἔκπαλαι οὐκ ἀργεῖ, καὶ ἡ ἀπώλεις αὐτῶν οὐ νυστάξει. Στήκετε οὖν ἐν τῇ πίστει, καὶ κρατεῖτε τὰς παραδόσεις, ἃς παρελάβετε, καὶ ἐπαν γωνίζεσθε τῇ ἅπαξ παραδοθείσῃ πίστει τοῖς ἁγίοις. Τοιαῦτα καὶ ὅσα τοιαῦτα δεν προτίθεσθαι ἐκ τῶν ἀγίων Γραφῶν, μάλιστα ἐν τῷ παρόντι καιρῷ πρὸς ἀποτροπὴν τῆς ἐπελθούσης πλάνης. Πάντα γὰρ εἰς νουθεσίαν ἡμῶν ἐγράφη, ὡς γέγραπται, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτο; σὺν τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ Πατρὶ, καὶ τῷ παναγίῳ, καὶ ἀγρ. θοποιῷ, καὶ ζωοποιῷ Πνεύματι, τῇ μιᾷ θεότητι καὶ δόξα, καὶ βασιλεία εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
να τον γὰρ μείζονα βηθῆναι ἀσέβειαν, ἢ ὅτι ἄνθρωπος
Θεὸς ἄκτιστος καὶ ἄναρχος γίνεται. Καὶ τοῦτό ἐστιν,
8 πάλαι προεἶπεν ὁ Κύριος, «Ελεύσονται ψευδό
χριστοι, καὶ ψευδοπροφῆται, καὶ δώσουσι σημεία καὶ
τέρατα ἐν τῷ λαῷ. Καὶ ἐὰν ὑμῖν εἴπωσιν, Ἰδοὺ ὧδε
ὁ Χριστός, ἢ ἰδοὺ ἐκεῖ, μὴ πιστεύσητε αὐτοῖς.» Λέο
γουσιν οὖν καὶ οὗτοι τοῦτο μόνον, ἀλλ' ὅτι γυμνή
θεότης ἐστὶ παρ' αὐτοῖς, ὁρωμένη σωματικοῖς ὀφθαλ
μοῖς, καὶ αὐτοὶ θεοί εἰσιν ἄκτιστοι. Τοῦτο δὲ ὁ θεῖος
Παῦλος ἔφη περὶ τοῦ ᾿Αντιχρίστου, ο τε ἀποκαλύ
φθήσεται ὁ ἄνομος ὑπεραιρόμενος ὑπὲρ πᾶν σέβα
σμα, καὶ καθεδεῖται ἐν τῷ ναῷ λέγων ἑαυτὸν Θεόν. ο
Τί γὰρ πλέον κομπάσαι, ὅταν ἔλθῃ ἐκεῖνος; καὶ τί
ἐπινοηθήσεται εἰς τὸ ὕψος τοῦ Θεοῦ, καὶ βλασφημή
σει μεῖζον τοῦ λέγειν, ὅτι ἔστι Θεὸς ἄκτιστος καὶ
ἄναρχος, ὅπερ νῦν ὁ Παλαμᾶς ἐδογμάτισε, καὶ παρ.
ῥησίᾳ διδάσκει; Ωστε ἢ οὗτός ἐστιν ὁ Σατανᾶς, ἡ
πρόδρομος αὐτοῦ ἐστιν. Ἐπειδὴ καὶ τέλος ἐστὶ τῶν
αἰώνων, ὡς οἶμαι, ἐγγὺς ἤδη τοῦ παντός ἐστιν ἡ
ἀλλοίωσις. Καὶ μακάριος, ὃς τηρήσει τὰς τοῦ Χρι
στοῦ παραγγελίας, καὶ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν, καὶ τὰ
δόγματα τῶν Πατέρων τῆς εὐσεβείας ἀκέραια, καὶ
φυλάξεται ἀπὸ τῆς πλάνης τῶν Παλαμιτῶν, ὡς ἀπὸ
πυρὸς καὶ ἔφεως. Οτι αὕτη ἐστὶ τὸ ἔσχατον τῆς
Ἐκκλησίας κακὸν, καὶ πάντων τῶν προγεγονότων
τὸ ἀθεώτατον. Καὶ τοῦτό ἐστιν, οἶμαι, ὅπερ πλανή
σει καὶ τοὺς ἐκλεκτούς, ὡς ἀκούομεν τοῦ Κυρίου
προειρηκότος. Καλόν οὖν ἀρτίως ὑπομιμνήσκεσθαι
πάντα τὸν βουλόμενον ζήν εὐσεβῶς, καὶ ἀνάλωτον
εἶναι ταύτῃ τῇ ὄλεθριωτάτῃ πλάνῃ τῶν ἀποστολικῶν
λογίων. Ποίων τούτων; «Κἂν ἄγγελος ἐξ οὐρανοῦ
εὐαγγελίσηται ὑμῖν, παρ' δ παρελάβετε, ἀνάθεμα
ἔστω, «Τὰς βεβήλους κενοφωνίας περιίστασο. Επί
πλεῖον γὰρ προκόψουσιν ἀσεβείας, καὶ ὁ λόγος αὐτ
τῶν, ὡς γάγγραινα νομὴν ἕξει. Διδαχαῖς ποικίλαις
καὶ ξέναις μὴ παραφέρεσθε, καὶ ἔσται, φησὶ, καιρός,
ὅτε τῆς ὑγιαινούσης διδασκαλίας οὐκ ἀνέξονται ἄν
θρωποι, ἀλλὰ κατὰ τὰς ἰδίας ἐπιθυμίας ἑαυτοῖς
επισωρεύσουσι διδασκάλους κνηθόμενοι τὴν ἀκοήν.
Καὶ ἀπὸ μὲν τῆς ἀληθείας τὴν ἀκοὴν ἀποστρέψου
σιν, ἐπὶ δὲ τοὺς μύθους ἐκτραπήσονται, καὶ ἔσονται
ἐν ὑμῖν ψευδοδιδάσκαλοι, ὡς καὶ πάλαι ψευδοπρο
φῆται ἐγένοντο, οἵτινες ἐπεισάξουσιν αἱρέσεις ἀπω
Καὶ μίαν μὲν ὑπερκειμένην λέγει, τὰς δὲ ἄλλας τῶν νεφελῶν, καὶ ἔσομαι ὅμοιος τῷ Ὑψίστῳ. ο 'Αδύ
ὑφειμένας, ἢ ὡς ἐλάττονας ἐκείνης, ὥσπερ τὰ κτίσ
σματα. Καὶ τὴν μὲν ὑπερκειμένην οὐσίαν λέγει τοῦ
Θεοῦ, τὰς δὲ ὑφειμένας ουσιώδεις ενεργείας, καὶ
δυνάμεις αὐτῆς, καὶ χάριτας ενεργουμένας, ήγουν
κτιστὰς, καὶ πάλιν ἀκτίστους. Οπερ οὐ μόνον ἐστὶ
πολύθεον καὶ Ἑλληνικόν διασπά γὰρ τὴν μοναδικήν
Θεότητα εἰς πολυθείαν, ἀλλ᾽ ἔστι καὶ μωρὸν καὶ
ἀνόητον παντελῶς. Λέγει καὶ ὁρατὴν σωματικοῖς
ὀφθαλμοῖς τὴν φυσικήν μορφήν τοῦ Θεοῦ, καὶ θεό
τητα, ἣν καὶ ὑφειμένην δογματίζει θεότητα, καὶ
Θεὸν δεύτερον καὶ μικρὸν μέχρις ἡμῶν καταβαίνοντα,
καὶ ὁρώμενον ἡμῖν. Ὅτι ὁ ὑπερκείμενος, φησίν,
ὑψηλός τέ ἐστι καὶ ἀθεώρητος. Οὗτος δὲ ὁ ὑφειμένος
Θεὸς, καὶ ὁρώμενος, καὶ ἄλλαι θεότητες ισοδύναμοι
αὐτῷ, ἃς ὀνομάζει καὶ πνεύματα ἅγια, καὶ ἄκτιστα,
ἕτερα τῆς ἁγίας Τριάδος, καὶ ὑφειμένα αὐτῆς ἀπει
ράκις ἀπείρως, ήγουν ἀσυγκρίτως ἐλάττονα αὐτῆς,
ὥσπερ τὰ κτίσματα. Αὗται οὖν αἱ θεότητες, καὶ
ταῦτα τὰ πνεύματα, καὶ ἡ ὁρατὴ θεότης φησὶν ὅτι
ἐν τοῖς κτίσμασι θεϊκῶς ἐνεργοῦσιν· ἄλλη φωτίζει,
καὶ ἄλλη καθαίρει, καὶ ἄλλη ζωογονεί, καὶ ἄλλη
φωτίζει, καὶ ἄλλη ἄλλως προνοεῖται τῶν ὄντων. Καὶ
ἑκάστη ἔργον ἔχει ἴδιον, καὶ ἐνεργεῖ. Ὥστε οὐ μόνον
τὴν Ἑλληνικὴν πολυθείαν εἰσάγει, ἀλλὰ καὶ τοῦ
Αρείου, καὶ Εὐνομίου, καὶ Μακεδονίου, καὶ τῶν
Μασσαλιανῶν, καὶ Βογομίλων τὰ δόγματα περιέχει.
Φανερῶς γὰρ ὁ Σατανᾶς ἐσκότισεν αὐτοῦ τὴν διά
νοιαν, καὶ ἐφάντασεν αὐτοῦ τὸν νοῦν, καὶ διεμέρισεν
εἰς τὰς πολλὰς, ἂς βλέπει, θεότητας, καὶ πολλὰ
πνεύματα. Καὶ τὸ φῶς ὁ βλέπει σκότος ἐστὶ μετα
σχηματιζομένου πρὸς αὐτὸν τοῦ Σατανᾶ εἰς ἄγγελον
φωτός, ὥς φησιν ὁ Ἀπόστολος, καὶ ἅπερ αὐτὸς βλέ
πει σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ λέγει εἶναι ὑφειμένα
τοῦ Θεοῦ ἀπειράκις ἀπείρως ὥσπερ τὰ κτίσματα,
ταῦτα προσάπτει τῷ Θεῷ, καὶ λέγει οὐσιώδη καὶ
φυσικὰ τοῦ Θεοῦ, καὶ κελεύει ταῦτα ἡμῖν προσκυ
νεῖν ὡς ἀκτίστους θεούς, καὶ θεότητας, καὶ οὕτως
οὐ μόνον εἰς πλῆθος ἀλλόκοτον, καὶ διάστασιν τοσαύ
την διασπᾷ τὸ θεῖον τοῖς δόγμασιν, ἀλλὰ καὶ σύνθε
τον τὸ ἁπλοῦν, καὶ ἀμερὲς, καὶ ἄποιον, καὶ ἀνείδεον
ποιεῖ, ὥσπερ τὰ κτίσματα, καὶ ἐλάτρευσε τῇ κτίσει
παρὰ τὸν κτίσαντα, ἐπέκεινα καὶ τῶν Ἑλλήνων
παραφρονήσας. Οὐ γὰρ μόνον οὕτως ησέβησε τῷ
πλήθει τῶν θεοτήτων, καὶ τῷ τῇ κτίσει ὁμοιῶσαι τὸ λείας, δι' οὓς ἡ ὁδὸς τῆς ἀληθείας βλασφημηθήσεται,
Θεῖον, καὶ τῆς τῶν ἀγγέλων, καὶ τῶν ἁγίων οὐσίας,
καὶ τῶν ψυχῶν χεῖρον δογματίσαι, καὶ ὑφειμένον
ἡ μὲν γὰρ φύσις τῶν ἀγγέλων ἀόρατός ἐστι, καὶ αἱ
ψυχαί· ὁ δὲ Παλαμᾶς ὁρατὸν εἶδος λέγει τὸν Θεὸν
φυσικὸν αὐτοῦ, καὶ οὐσιῶδες ἔχειν· τὸ δὲ ἀόρατον
τοῦ ὁρατοῦ κρεῖττόν ἐστι πάντως καὶ τιμιώτερον
οὐ μόνον τοίνυν οὕτως εἰς τὸ θεῖον ἠσέβησεν, ἀλλὰ
καὶ ἑαυτὸν ἄκτιστὸν Θεὸν, καὶ ἀναρχον ἐδογμάτισεν
εἶναι. Λέγει γὰρ ὅτι οἱ μετέχοντες ἄνθρωποι τῆς
ὑφειμένης θεότητος, ἥτις αὐτοὺς θεοποιεῖ, καὶ ὁρῶν
τες τὸ φῶς ἐκεῖνο τὸν ὑφειμένον Θεὸν σωματικοῖς
ὀφθαλμοῖς, οὗτοι γίνονται θεοὶ ἄκτιστοι καὶ ἄναρ
χοι. Τοῦτο δὲ οὐκ ἔλαττόν ἐστι τοῦ τολμηθέντος πά
λαὶ τῷ διαβόλῳ, ὅτε εἶπε, ο θήσω τὸν θρόνον μου ἐπὶ
καὶ ἐν πλεονεξίᾳ πλαστοῖς λόγοις ὑμᾶς ἐμπορεύσον
ται, ὧν τὸ κρίμα ἔκπαλαι οὐκ ἀργεῖ, καὶ ἡ ἀπώλεις
αὐτῶν οὐ νυστάξει. Στήκετε οὖν ἐν τῇ πίστει, καὶ
κρατεῖτε τὰς παραδόσεις, ἃς παρελάβετε, καὶ ἐπαν
γωνίζεσθε τῇ ἅπαξ παραδοθείσῃ πίστει τοῖς ἁγίοις.
Τοιαῦτα καὶ ὅσα τοιαῦτα δεν προτίθεσθαι ἐκ τῶν
ἀγίων Γραφῶν, μάλιστα ἐν τῷ παρόντι καιρῷ πρὸς
ἀποτροπὴν τῆς ἐπελθούσης πλάνης. Πάντα γὰρ εἰς
νουθεσίαν ἡμῶν ἐγράφη, ὡς γέγραπται, ἐν Χριστῷ
Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτο; σὺν
τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ Πατρὶ, καὶ τῷ παναγίῳ, καὶ ἀγρ.
θοποιῷ, καὶ ζωοποιῷ Πνεύματι, τῇ μιᾷ θεότητι καὶ
δόξα, καὶ βασιλεία εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
col. 873–874page 16 of 197
tenebras offudit, et variis imaginibus obsedit, et in mulas, quas intuetur Deitates, et plures spiritus dispartitus est. Et lumen, quod ipse videt, tenebræ sunt, cum Satanas apud ipsum in angelum bicis transformatur, ut ait Apostolus. Et quæ ipse con spicit corporeis oculis; fateturque esse Deo infe riora infinite infinities, quemadmodum et creaturæ Dei tribuit, vocatque essentialia, et naturalia Dei, præcipitque nobis, ut ea veneremur, tanquam deos increatos, et Deitates: et sic non tantum in im manem multitudinem, et prodigiosam partitionem Numen dictis suis discerpit, verum etiam simplex, sunt aliæ creaturæ, facit. Et cultum exhibuit crea turæ, et non Creatori, muito immarius, quam gen tiles ipsi, insaniens. Neque enim eo impietatis ada cti sunt numinum multitudine, ut Deum creatur:e assimilarent, et angelorum, sanctorum, atque ani marum essentia inferiorem pejorenique statuerent. Namque natura angelorum perpici non valet, quem admodum neque anima. Palamas vero ait, Deum speciem habere visibilem, naturalem ipsi et essen tiałem. Invisibile porro multo est visibili melius ac præstabilius. Neque hac ratione solum in Deum impius fuit, sed et seipsum Deum increatum, et absque principio esse decrevit; nam asserit, infe rioris Deitatis homines participes, quæ eos deificat, cernentes lumen illud Deum inferiorem oculis cor poreis, fieri deos increatos et sine principio. Hoc autem non longe abest ab eo, quod liquando dia bolus ausus est, cum dixit: Ponam sedem meam super nubes, et ero similis Altissimo. Sane hac in pietate nulla potest excogitari atrocior, quam cum se homo Deum increatum et sine principio fieri jactat. Et id est quod olim Dominus prædixe rat, ‹ Venient pseudochristi et pseudoprophetæ, et dabunt signa et prodigia in populo: et si vobis dixerint, Ecce hic Christus est, vel ecce ibi, ne cre datis illis. Hi itaque tantum non hoc dicunt, ve rum Deitatem esse apud ipsos corporeis oculis vi sam, seque ipsos esse deos increatos. Hoc vero Paulus de Antichristo enuntiavit. Cum reve pulis, et apostolis illius, necnon sacris prophetis, et Macedonii, et Massalianorum, et Bogomilorum divinisque synodis, et omnibus deiferis Patribus, decreta stabiliat. Plane enim Satanas menti illius et magistris nobis tradita fides, et pietas omnibus eam possidentibus, manifesta est et aperta. Ubi ¡ue enim omnes profitentur Deu:n unum in tribus per sonis, visibilium omnium et invisibilium factorem, quemadmodum in sacro fidei symbolo astruitur Pater, Filius, et Spiritus sanctus, tres hypostases, una Deitas, simplex, invisibilis, informis, nullam figurain recipiens, individua, indivisa, ubique præ sens, omnia explens, et omnia efficiens: in ea neque magnuin est, neque parvum, inæqualitas et´ dissimilitudo nulla, sed æqua omnia et similia. Hæc itaque sanctæ Dei catholicæ et apostolicæ Ecclesiæ fides, per tres Deitatis hypostases Judæo- indivisum, sequale atque informe, compositum, ut rum opinationes convellit, qui credunt fatenturque Deum, at non in tribus hypostasibus, sed una; per unitatem ipsius individuam, plura gentilium numina profligat: necnon Arii, Eunomiique im piorum hæreticorum Deitatis concisionem. Recens vero hæresiarcha nomine Palamas, universa sanctæ Dei Ecclesiæ dogmata, et. fidem nostram univer-" sam, suis exsecrandis ac impiissimis dogmatibus ct doctrinis confundit, hæreticorum omnium ne quissimus. Qui palam hic in Ecclesia Dei compa rens, paulo ante tanquam membrum marcidum, el medicinam non admittens, ab eadem ejectus est. Commovit autem ipse multa propter peccata no stra, quin imo, ut probati manifesti fiant, quemad modum divinus ait Apostolus. Nam cum unam ipsi Deitatem in tribus hypostasibus confiteamur sim plicem atque indivisam, ille multas Deitates palam prædicat parvas et magnas, et hanc unam in mul Las discerpit, et unam quidem superiorem, reliquas inferiores, sive ea minores, sicuti creaturas facit, et superiorem essentiam Dei appellat, inferiores essentiales operationes, et facultates illius, et cha rismata, quæ operatur, creata nempe, et rursus increata, quod non tantum gentilium est, et multos deos inducit: unicam enim Deitatem in multos deos concidit: sed etiam vanitatum plenum est, cl a mente consilio que plane diductum. Ait corporeo rum oculorum obtutui subjici naturalem Dei for mam, et Deitatem, quam inferiorem Deitatem enun bat, et Deum secundum, et parvum, ad nos usque labitur exlex, seipsum super omnem cultum extol pervenientem, et nobis visibilem. Quod superior, inquit, excelsus est, nec visui patet. Hic vero infe rior Deus, qui videtur, et aliæ Deitates, æqualis cum eo facultatis, quas nuncupat, et Spiritus san ctos, et increata alia sanctæ Triadis, eaque infe riora infinite infinita, hoc est absque ulla compa ratione ad ea, quemadmo lua et reliquæ creaturæ desciscentia. Has itaque Deitates, et hos Spiritus, et visibilem Deitatem ait in creaturis æque atque ipsum Deum operari, aliam illuiginare, aliam ex porgare, aliam vivificare, aliam alio modo rerum carɔm gerere, et unamquamque proprium opus sibi viulicare, et operari: ut non tantum gentilium plurima numina introducat, sed et Arii, et Eunomii, lens, et sedebit in templo, dicens se ipsum Deum.> Quid enim magis jactabit, cum ille venerit? et quid in sublimitatem Dei insaniet, et blasphemabit atro cius, quam cum se dicit Deum increatum et sine principio? quod nunc Palamas affirmavit, et coram onibus docuit. Quare aut bie Satanas est, aut præcursor illius, cum jam et finis sæculi, et, ut ipse opinor, immutatio universi prope sit, et bea tus, qui mandata Christi, et illius discipulorum, et´ Patrum decreta sa:ta tecta servabit, et ab errore Palamitarum, ut ab igne et colubro intacta tuebi tur, quod hac sit pessima Ecclesiæ noxa, et om nium qui unquam antea fuerint, error impiissimus, Idque est, ut reor, quod in errorem induce! etiam
col. 875–876page 17 of 197
PG 150:875Τοῦ θειοτάτου τοίνυν βασιλέως τοῦ ᾿Ανδρονίκου τῆς εὐσεβείας προασπίζοντος τοῦ τῶν Παλαιολόγων τε τάρτου, σύνοδος ἱερὰ συγκροτεῖται, καὶ τοῦ Βαρλαάμ παραγεγονότος, καὶ τῶν αὐτοῦ προβεβλημένων και κοδόξων δογμάτων, καὶ κατὰ τῶν εὐσεβῶν κατηγορημάτων Πνεύματος θείου πλησθεὶς ὁ μέγας Γρηγόριος, καὶ δύναμιν ἄμαχον περιβαλλόμενος ἄνω θεν τὸ κατὰ Θεοῦ ἀνοιχθὲν ἐκεῖνο στόμα ἐφίμωσε, κ. τ. λ. καὶ ἀναγνώτω, καὶ εἴσεται χάριτι Χριστοῦ τοῦ Θεού. Ἐμοὶ λόγοι πεποίηνται καὶ ἐπιστολαὶ διὰ πέντε τμημάτων πρὸς Βαρλαὰμ ἐκεῖνον, καὶ κατ' αὐτοῦ προθύμως, ἐφ᾽ οἷς εἰς τὴν καθ᾿ ἡμᾶς μοναδικὴν ὀρο θότητα ἐξημάρτανεν. Οστις οὖν ἀκούει με παρά τινων φιλαιτίων καὶ ὑβριστῶν ἀνθρώπων τῆς ἀλη θείας διαβαλλόμενον, ὡς ἄρα ὑπὲρ τοῦ Βαρλαάμ πρὸς τὸν Παλαμᾶν διαφέρομαι, καὶ ἔστιν ἐπιεικής καὶ ἀσφαλῆς τῆς ἀληθείας ἐξεταστής, ἀλλὰ μὴ ἄλλως φιλαίτιος, ζητησάτω τοὺς εἰρημένους λόγους μου, ὡς οὐ δεῖνος, ἢ τοῦ δεῖνος ἐγὼ χάριν, ὡς ἂν οἱ δια βάλλοντες εἴποιεν, ἀλλ' ὑπὲρ τῆς τῶν δογμάτων ἀκριβείας ἐνίσταμαι, καὶ ὀρθῶς δειλιῶ, καὶ οἱ τολμῶ παραδέχεσθαι τὴν ἑτέρως ἐκφερομένην θεολογία», ἢ οἱ Πατέρες ἡμῶν οἱ θεοφόροι παρέδοσαν, κἂν Παιαν μᾶς αὐτὴν φράζει, κἂν Βαρλαὰμ ὁ κακόσχολος, καν ὀστισοῦν τῶν ἁπάντων, καὶ ἐπὶ τούτοις πάντα παθεῖν ἀναδέχομαι, κἂν δέῃ με ἀποθανεῖν, τῆς θείας χάριτος ἐνδυναμούσης την φυσικήν μου ἀσθένειαν.
electos, sicuti a Domino prædicente audimus. Op- Amen.» Et hæc de Palame erroribus hæresibus timum itaque nunc fuerit, ut quicunque pie vitam agere avet ab errore isto perniciosissimo immunis, apostolicorum verborum memor sit. Quorum? Licet angelus de cœlo evangelizaverit vobis præ ter id quod accepistis, anathema sit. Profanas novasque voces contundito, in ingentiorem enim impietatem excrescent, et sermo ipsorum, ut gan grana, pascuum habebit; doctrinis variis et pere grinis ne perperam moveamini. ‹ Et erit, ait, tem pus, cum sanam doctrinam non sustinebunt homi nes, sed secundum propria desideria, sibi ipsis coacervabunt magistros, prurientes auribus, et a veritate quidem aures avertent, ad fabulas vero convertentur, et erunt inter vos pseudomagistri, quemadmodum et olim pseudopropheta fuerunt, qui introducent sectas perditionis, per quos via puritatis blasphemabitur, et in avara fraudatione ficlis sermonibus de vobis negotiabuntur, quilus judicium jam olim non cessat, et perditio eorum non mutabit cor. Permanete itaque in fide, et tenete traditiones, quas accepistis et certate pro semel concredita fide sanctis. › Hæc et similia propo nenda sunt e sacris Litteris, præsertim hoc tem pore, ad desevicntem errorem propellendum. On nia ad instructionem nostram scripta sunt, ut tra ditum est in Christo Jesu Domino nostro, cui glo ria, et potestas cum Patre ipsius sine principio, et sanctissimo, et munifico, vivificoque Spiritu, uni Deitati et gloria, et regnum in sæcula sæculorum. que nunc satis sint: reliquas alio loco opportunins afferemus. Philotheum vero patriarcham, qui ita in Palamæ laudes effusus est, Palamæ in omnibus hæreses, quasi hæreditario jure secutum esse, non minus eo in Latinos odio infectum, satis probant libri ejus quindecim, quos adversus Nicephorum Gregoram Palamæ adversarium conscripsit. Hic patriarchatum rexit anno Domini 1362, sub Joanne Palæologo, annos triginta circiter post Palamamı, cum ipse dicat Palamam sub Andronico ex Pa læologis quarto floruisse, pag. 98, a. c. 1. f. Divinissimo itaque imperatore Andros ie, pietatem propugnante, qui erat quartuse Palmologis, sacra synodus convocatur. In eam cum accessisset Barlaamus, illius male sentientis enormibus dogmati bus, nec non contra pios viros accusationibus pro positis, divino Spiritu repletus magnus Gregorius, et robore cœlitus sibi concesso inexpugnabili cir cumvallatus, os illud contra Deum adapertum ob duxit, etc. Vide etiam, quæ de Palama habct Gre goras lib. xr, cap. 13, Histor. Rom. Ex ejusdem Leonis Allatii opere De Ecclesiæ Occidentalis et Orientalis perpetua consensione, lib. II, cap. 16, num. 3, p. 802. III. Sub Joanne Palæologo et Joanne Cantacuzeno, Barlaamus monachus, et Gregorius Acindynus, mul torum errorum et hæreseon convicti, cum suis scri plis condensnati et proscripti sunt; qui licet acerrime, infamem Palamam persequerentur, non inter se tamen conveuiebant, sed unus alium exagitans hæ reseos insimulabat. De iis pleni sunt recentiorum Græcorum libri. Ipse tamen, quæ non omnibus obvia sunt, addam. Et primum audiatur Acindynus Orationes atque epistolæ conscriptæ sunt a me, quinque voluminibus comprehensæ, að Barlaamum illum, et non sine studio, adversus illius dicia, quibus nostram monasticam rectitudinem male pertractabat. Quicunque igitur audit, me ab aliqui bus querulis et veritatis calumniatoribus hominis bus accusari, quod aversus Palamam pro Barlaamo contenderim, et est æquus ac sanus veritat's æsti
Τοῦ θειοτάτου τοίνυν βασιλέως τοῦ ᾿Ανδρονίκου τῆς
εὐσεβείας προασπίζοντος τοῦ τῶν Παλαιολόγων τε
τάρτου, σύνοδος ἱερὰ συγκροτεῖται, καὶ τοῦ Βαρλαάμ
παραγεγονότος, καὶ τῶν αὐτοῦ προβεβλημένων και
κοδόξων δογμάτων, καὶ κατὰ τῶν εὐσεβῶν κατη
γορημάτων Πνεύματος θείου πλησθεὶς ὁ μέγας
Γρηγόριος, καὶ δύναμιν ἄμαχον περιβαλλόμενος ἄνω
θεν τὸ κατὰ Θεοῦ ἀνοιχθὲν ἐκεῖνο στόμα ἐφίμωσε,
κ. τ. λ.
καὶ ἀναγνώτω, καὶ εἴσεται χάριτι Χριστοῦ τοῦ Θεού.
Ἐμοὶ λόγοι πεποίηνται καὶ ἐπιστολαὶ διὰ πέντε
τμημάτων πρὸς Βαρλαὰμ ἐκεῖνον, καὶ κατ' αὐτοῦ
προθύμως, ἐφ᾽ οἷς εἰς τὴν καθ᾿ ἡμᾶς μοναδικὴν ὀρο
θότητα ἐξημάρτανεν. Οστις οὖν ἀκούει με παρά
τινων φιλαιτίων καὶ ὑβριστῶν ἀνθρώπων τῆς ἀλη
θείας διαβαλλόμενον, ὡς ἄρα ὑπὲρ τοῦ Βαρλαάμ
πρὸς τὸν Παλαμᾶν διαφέρομαι, καὶ ἔστιν ἐπιεικής
καὶ ἀσφαλῆς τῆς ἀληθείας ἐξεταστής, ἀλλὰ μὴ ἄλλως
φιλαίτιος, ζητησάτω τοὺς εἰρημένους λόγους μου,
ὡς οὐ δεῖνος, ἢ τοῦ δεῖνος ἐγὼ χάριν, ὡς ἂν οἱ δια
βάλλοντες εἴποιεν, ἀλλ' ὑπὲρ τῆς τῶν δογμάτων
ἀκριβείας ἐνίσταμαι, καὶ ὀρθῶς δειλιῶ, καὶ οἱ τολμῶ
παραδέχεσθαι τὴν ἑτέρως ἐκφερομένην θεολογία», ἢ
οἱ Πατέρες ἡμῶν οἱ θεοφόροι παρέδοσαν, κἂν Παιαν
μᾶς αὐτὴν φράζει, κἂν Βαρλαὰμ ὁ κακόσχολος, καν
ὀστισοῦν τῶν ἁπάντων, καὶ ἐπὶ τούτοις πάντα
παθεῖν ἀναδέχομαι, κἂν δέῃ με ἀποθανεῖν, τῆς θείας
χάριτος ἐνδυναμούσης την φυσικήν μου ἀσθένειαν.
electos, sicuti a Domino prædicente audimus. Op- Amen.» Et hæc de Palame erroribus hæresibus
timum itaque nunc fuerit, ut quicunque pie vitam
agere avet ab errore isto perniciosissimo immunis,
apostolicorum verborum memor sit. Quorum?
Licet angelus de cœlo evangelizaverit vobis præ
ter id quod accepistis, anathema sit. Profanas
novasque voces contundito, in ingentiorem enim
impietatem excrescent, et sermo ipsorum, ut gan
grana, pascuum habebit; doctrinis variis et pere
grinis ne perperam moveamini. ‹ Et erit, ait, tem
pus, cum sanam doctrinam non sustinebunt homi
nes, sed secundum propria desideria, sibi ipsis
coacervabunt magistros, prurientes auribus, et a
veritate quidem aures avertent, ad fabulas vero
convertentur, et erunt inter vos pseudomagistri,
quemadmodum et olim pseudopropheta fuerunt,
qui introducent sectas perditionis, per quos via
puritatis blasphemabitur, et in avara fraudatione
ficlis sermonibus de vobis negotiabuntur, quilus
judicium jam olim non cessat, et perditio eorum
non mutabit cor. Permanete itaque in fide, et tenete
traditiones, quas accepistis et certate pro semel
concredita fide sanctis. › Hæc et similia propo
nenda sunt e sacris Litteris, præsertim hoc tem
pore, ad desevicntem errorem propellendum. On
nia ad instructionem nostram scripta sunt, ut tra
ditum est in Christo Jesu Domino nostro, cui glo
ria, et potestas cum Patre ipsius sine principio, et
sanctissimo, et munifico, vivificoque Spiritu, uni
Deitati et gloria, et regnum in sæcula sæculorum.
que nunc satis sint: reliquas alio loco opportunins
afferemus. Philotheum vero patriarcham, qui ita in
Palamæ laudes effusus est, Palamæ in omnibus
hæreses, quasi hæreditario jure secutum esse, non
minus eo in Latinos odio infectum, satis probant
libri ejus quindecim, quos adversus Nicephorum
Gregoram Palamæ adversarium conscripsit. Hic
patriarchatum rexit anno Domini 1362, sub Joanne
Palæologo, annos triginta circiter post Palamamı,
cum ipse dicat Palamam sub Andronico ex Pa
læologis quarto floruisse, pag. 98, a. c. 1. f.
Divinissimo itaque imperatore Andros ie,
pietatem propugnante, qui erat quartuse Palmologis,
sacra synodus convocatur. In eam cum accessisset
Barlaamus, illius male sentientis enormibus dogmati
bus, nec non contra pios viros accusationibus pro
positis, divino Spiritu repletus magnus Gregorius,
et robore cœlitus sibi concesso inexpugnabili cir
cumvallatus, os illud contra Deum adapertum ob
duxit, etc. Vide etiam, quæ de Palama habct Gre
goras lib. xr, cap. 13, Histor. Rom.
Ex ejusdem Leonis Allatii opere De Ecclesiæ Occidentalis et Orientalis perpetua
consensione, lib. II, cap. 16, num. 3, p. 802.
III. Sub Joanne Palæologo et Joanne Cantacuzeno,
Barlaamus monachus, et Gregorius Acindynus, mul
torum errorum et hæreseon convicti, cum suis scri
plis condensnati et proscripti sunt; qui licet acerrime,
infamem Palamam persequerentur, non inter se
tamen conveuiebant, sed unus alium exagitans hæ
reseos insimulabat. De iis pleni sunt recentiorum
Græcorum libri. Ipse tamen, quæ non omnibus
obvia sunt, addam. Et primum audiatur Acindynus
Orationes atque epistolæ conscriptæ sunt a me,
quinque voluminibus comprehensæ, að Barlaamum
illum, et non sine studio, adversus illius dicia,
quibus nostram monasticam rectitudinem male
pertractabat. Quicunque igitur audit, me ab aliqui
bus querulis et veritatis calumniatoribus hominis
bus accusari, quod aversus Palamam pro Barlaamo
contenderim, et est æquus ac sanus veritat's æsti
col. 877–878page 18 of 197
PG 150:877οἷα σκοτόμαινα τὴν τῶν Ῥωμαίων κατέλαβεν Ἐκε κλησίαν, πολὺ χείρων τῆς Αἰγυπτίας. Οὐ γὰρ ηρα κεσε τῷ διαβόλῳ ἢ κατὰ τοῦ γένους τοῦ ἡμετέρου πανολεθρία, ἣν ἀνθρωποκτόνος ὢν ἐξ ἀρχῆς πρού ξένησεν ἐκ στάσεως καὶ ἀνταρσίας τῶν ἰδίων ὀργά νων· οὐδ᾽ ἱκανὸν ἁπλῶς ἔδοξε χωρῶν τοσούτων καὶ πόλεων προδοσία, ἔτι τε Χριστιανῶν σφαγαί, καὶ ἀνδραποδισμοί, καὶ λεηλασία: παντὸς γένους καὶ ἡλικίας, ἀλλ' εἰ καὶ μὴ σιδηροῖς τισι μοχλοῖς δια παλεύσειε τὴν Ἐκκλησίαν Χριστοῦ, ὥσθ' ὁμοῦ πάντα κατά κρημνοῦ καὶ βαράθρων ὠθῆσαι, δόγματά το καὶ νόμους τοὺς ἱερούς, καὶ Πατέρων ὄρους βραχύ τι πρὸς δύναμιν ὁ δεινὸς οὑτοσὶ σοφιστής, πολέμιος ήγηται. Τί γὰρ ποιεῖ; 'Ανίστησι πρὸ καιροῦ τινος, Μηδεὶς ἀκούων συγκαταβῆναι με εἰς συμφωνίαν τῷ Παλαμά, ἄλλο τι νομιζέτω φρονῆσαι παρὰ τὰ παρα δοθέντα ἡμῖν παρὰ τῆς ὑγιεστάτης καὶ πᾶσι φανερᾶς καὶ ὡμολογημένης θεολογίας· ἐπὶ γὰρ τῷ στέργειν ἡ ὡς ἴστε πάντες, ἄνδρας τινὰς ψευδομένους τὰ μονα αὐτὰ τὰ τῶν θεολόγων ῥήματα, ὡς ἔχουσι κείμενα, " χῶν, ἀλλήλοις ἐπαναστάντας, μᾶλλον δ' εἰπεῖν, τοῖς συνεφώνησα, οὐκ ἐπὶ τῷ ἑτέραν τινὰ φωνὴν καὶ προσθήκην ἢ τοῦ καλοῦ Παλαμᾶ, ἢ τοῦ Βαρλαάμ παραδέξασθαι· οὐδὲ ὅλως τινὸς δι᾿ ἄλλων βημά των καὶ συλλαβῶν θεολογίαν, ἢ πίστεως ὁμολογίαν, παρ' ην παρέλαβον ἐκ τῆς ἁγίας Γραφῆς, καὶ τοῦ κοινοῦ καὶ θείου συμβόλου τῆς πίστεως. Κἂν ἄγγελος ᾗ ὁ τὴν ἑτέραν ταύτην συνάγων οι κείαις συνθέσεσιν, οὐ παραδέχομαι, τῷ μεγάλῳ Παύλῳ πειθόμενος. Σιωπωμένων οὖν τῶν τοῦ Πα λαμᾶ οἰκείων αὐτοῦ ῥημάτων περὶ τῆς θεολογίας, καὶ ὁμολογουμένων ἁπλῶς καὶ ἀκατασκευάστως τῶν ἄνωθεν ἡμῖν παραδοθέντων ῥημάτων τῆς πίσ στείς συμφωνῶ τῷ Παλαμᾷ, ἑτέρως δὲ οὐδαμῶς. ὀρθοῖς δόγμασι τῆς εὐσεβείας, ὥς τινα ζιζάνια επι φυέντας, καὶ τὸ καλὸν τῆς πίστεως σπέρμα λυμαινομένους, οἵτινες, εἰ καὶ σύμφωνα ἑαυτοῖς, καὶ πολὺ δια φέροντα, σύμφωνα δ' οὖν ὅμως τῷ κινήσαντι τούτους πονηρῷ δαίμονι ἔλεγον καὶ ἐφρόνουν. Ἐτόλμησαν γὰρ οἱ μὲν αὐτῶν ἢ ταυτόν τε νομίζειν οὐσίαν Θεοῦ καὶ ἐνέργειαν, ἢ εἰ δεῖ τι ἕτερον ενέργειαν οἴεσθαι, οὐ συναΐδιον ταύτην δοξάζειν οὐδὲ μέντοι συνάναρχον τῷ ἀνάρχῳ καὶ ἀἰδίῳ Θεῷ, κτιστὴν δὲ καὶ δὴ καὶ φθαρτὴν κατὰ τὰ κοινὰ ταῦτα δημιουργήματα, οἷον τὴν ἐν Θαβωρίῳ φανείσαν τῆς Θεότητος αίγλην, ἢ τὴν ποιμένας περιαστράψασαν, ή τινα ἑτέραν τῶν πολλῶν θεοφανειῶν. Καὶ οἱ μὲν οὕτως· οἱ δ᾽ ἕτεροι ὥσπερ ἐξ ἴσου διαμετρήσαντες τὰ τῆς πλάνης, ἢ μᾶλλον ὑπερβαλέσθαι καὶ τοὺς πρώτους φιλονεικήσαντες, ὦ ψυχῆς τε, καὶ γλώττης, καὶ χειρὸς ἀκρα τους 1 λογογραφοῦσιν οἱ τάλανες, οὐκ ἀπ' οὐρανοῦ φωνοῦντες, ἀλλ' ἀπὸ τῆς γῆς κατὰ τὰς ἐγγαστριμύθους, ὡς Ησαΐας φησὶν, ἔκφυλά τινα καὶ παρέγγραπτα δόγματα, ἅπερ οὔτε οἱ Πατέρες ἡμῶν ᾔδει σαν, ἵνα τὸ τῆς Γραφῆς εἴποιμεν, οὔθ᾽ ἡμῖν ὅλω; παρέδωσαν. Καὶ οὔτ᾽ ἀξιοῦσι Παύλῳ πείθεσθαι τῷ μεγάλω, τὰς βεβήλους ἐκτρέπεσθαι καινοφωνίας δια κελευομένῳ, οὔτε δὲ τῷ σοφῷ Σολομῶντι, μὴ σοφία ζεσθα: περιττά, καὶ πόρρω της χρείας. Τὴν γὰρ ὑπερούσιον μίαν θεότητα, εἴτουν τὸν ἕνα Θεὸν διαι ρούμενον εἰς Τριάδα ἀδιαιρέτως, νέᾳ διαιρέσει ὑπου διαιροῦντες οἱ τολμηταί, πολλάς τινας θεότητας Ακούσατε, φυλαὶ τῆς γῆς, καὶ γλῶσσαι, ἔθνη πάντα κατοικοῦντα τὴν ὑπ᾽ οὐρανὸν, ὅσοι δηλονότι Θεὸν τὸν ἕνα πρεσβεύουσι, καὶ μίαν θεότητα τὴν ἐν τρισὶ προσώποις δοξαζομένην· ἀκούσ σατε οἱ τῷ ἁγίῳ χρισθέντες αἵματι τοῦ τιμίου ἀμνοῦ, τοῦ τὴν πολύθεον πλάνην τῆς Ἑλληνικῆς θρησκείας καταλελυκότος, ἵν' εἷς Θεὸς καὶ μία θεότης τὸ λατρευόμενον εἴη τοῖς εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν πεπιστευκόσι Χριστόν· ἀκούσατε οἷος χειμών, οἷο κλύδων, εἶναι, καὶ πολλούς θεούς παραδογματίζουσιν ἀνερυθριάστως καὶ ἀδεῶς. Κοινωνεῖν γάρ φασιν οὐχ ἧττον καὶ τὰς φυσικάς τε καὶ οὐσιώδεις ενεργείας Θεοῦ τῶν θεοπρεπῶν τουτωνὶ καὶ θαυμαστῶν ὀν μάτων. Καὶ οὐδ᾽ ἐκεῖνο παρὰ τῆς θείας Γραφῆς ἢ ἔγνωσαν, ἢ ἐδιδάχθησαν· ὡς θεοὶ μὲν καὶ κύριοι ἄγγελοί τε ὁμοίως καὶ ἄνθρωπος λέγονται, καὶ αυ ριότης αὐτοῖς ἔνεστι, καὶ θεότης καθ᾽ ὁμωνυμίαν Θεοῦ σεμνύνοντος κατά χάριν τὰ ἴδια ἔργα, ἀλλ' οὐχὶ πολλοὶ θεοί. Διὰ τοῦτο οὐδὲ κύριοι, οὐδὲ θεό τητες άπειροι κατ᾿ αὐτοὺς συμμετρούμενοι ταῖς ἐνεργείαις, ἀλλ' εἷς Θεός, εἷς Κύριος, μία Θεότης, ὥς φησιν ὁ θεῖος Απόστολος, φεύγων τὸν πληθυσμὸν, μήπως εἰς Ελληνισμὸν ἀποκλίνωμεν. Οὕτως ἐξ ὑποθέσεως σαθρᾶς ὁρμηθέντες, αὐτίκα συγκρί
mator, et non querulus, dictas meas orationes con- ' quirat et perlegal, et cognoscel, Christi Dei grati, me non hujus aut illius causa, quen adn edi m calumniatores dicerent, sed pro veritate dogmatum contentiones fovere, recteque timere, nec audere theologiam admittere, traditam aliter ac Patres nostri deiferi tradiderunt, licet Palamas eam enun diet, licet Barlaamus, malis deditus artibus, licet quicanque alius sit. Et pro his omnia me passurum promitto, etiam si mors ipsa subeunda sit, divina gra tia meam naturalem infirmitatem corroborante.»Et; Nullus audiens me consensisse cum Palama, ali quid aliud existimet me sentire præter ea quæ no bis a sanctissima, omnibus nota et ab omnibus accepta theologia, tradita sunt. Namque ipsa theo.. logorum verba, ut jacent, amplecti consensì; non aliam vocem, et additionem, vel pulchri Palamæ, vel Barlaami accipere, nec alterius simpliciter per alia verba aut syllabas theologiam, aut fidei pro fessionem, præter eam quam accepi a sacra Strip tura et communi divinoque fidei Symbolo. Licet angelus sit, qui aliam colligit propria scriptione, non admitto, qui magnum Paulum audio. Dum itaque propria Palamæ de theologia verba silen tur, et simpliciter ac sine ulla arte verba Fidei, quæ desuper nobis tradita sunt, pronuntiantur, cum Palama ipso sentio, alia vero ratione nequa quam,» IV. De Gregorii Palamæ erroribus et hæresibus multa a nobis in aliis allata sunt; sed, ne in diffa matissimo bomiue nos videamur esse infacundis simi, habeto tibi, lector, ejusdemmet condemna tionis tomum
οἷα σκοτόμαινα τὴν τῶν Ῥωμαίων κατέλαβεν Ἐκε
κλησίαν, πολὺ χείρων τῆς Αἰγυπτίας. Οὐ γὰρ ηρα
κεσε τῷ διαβόλῳ ἢ κατὰ τοῦ γένους τοῦ ἡμετέρου
πανολεθρία, ἣν ἀνθρωποκτόνος ὢν ἐξ ἀρχῆς πρού
ξένησεν ἐκ στάσεως καὶ ἀνταρσίας τῶν ἰδίων ὀργά
νων· οὐδ᾽ ἱκανὸν ἁπλῶς ἔδοξε χωρῶν τοσούτων καὶ
πόλεων προδοσία, ἔτι τε Χριστιανῶν σφαγαί, καὶ
ἀνδραποδισμοί, καὶ λεηλασία: παντὸς γένους καὶ
ἡλικίας, ἀλλ' εἰ καὶ μὴ σιδηροῖς τισι μοχλοῖς δια
παλεύσειε τὴν Ἐκκλησίαν Χριστοῦ, ὥσθ' ὁμοῦ πάντα
κατά κρημνοῦ καὶ βαράθρων ὠθῆσαι, δόγματά το
καὶ νόμους τοὺς ἱερούς, καὶ Πατέρων ὄρους βραχύ
τι πρὸς δύναμιν ὁ δεινὸς οὑτοσὶ σοφιστής, πολέμιος
ήγηται. Τί γὰρ ποιεῖ; 'Ανίστησι πρὸ καιροῦ τινος,
Μηδεὶς ἀκούων συγκαταβῆναι με εἰς συμφωνίαν τῷ
Παλαμά, ἄλλο τι νομιζέτω φρονῆσαι παρὰ τὰ παρα
δοθέντα ἡμῖν παρὰ τῆς ὑγιεστάτης καὶ πᾶσι φανερᾶς
καὶ ὡμολογημένης θεολογίας· ἐπὶ γὰρ τῷ στέργειν ἡ ὡς ἴστε πάντες, ἄνδρας τινὰς ψευδομένους τὰ μονα
αὐτὰ τὰ τῶν θεολόγων ῥήματα, ὡς ἔχουσι κείμενα, " χῶν, ἀλλήλοις ἐπαναστάντας, μᾶλλον δ' εἰπεῖν, τοῖς
συνεφώνησα, οὐκ ἐπὶ τῷ ἑτέραν τινὰ φωνὴν καὶ
προσθήκην ἢ τοῦ καλοῦ Παλαμᾶ, ἢ τοῦ Βαρλαάμ
παραδέξασθαι· οὐδὲ ὅλως τινὸς δι᾿ ἄλλων βημά
των καὶ συλλαβῶν θεολογίαν, ἢ πίστεως ὁμολο
γίαν, παρ' ην παρέλαβον ἐκ τῆς ἁγίας Γραφῆς,
καὶ τοῦ κοινοῦ καὶ θείου συμβόλου τῆς πίστεως.
Κἂν ἄγγελος ᾗ ὁ τὴν ἑτέραν ταύτην συνάγων οι
κείαις συνθέσεσιν, οὐ παραδέχομαι, τῷ μεγάλῳ
Παύλῳ πειθόμενος. Σιωπωμένων οὖν τῶν τοῦ Πα
λαμᾶ οἰκείων αὐτοῦ ῥημάτων περὶ τῆς θεολογίας,
καὶ ὁμολογουμένων ἁπλῶς καὶ ἀκατασκευάστως
τῶν ἄνωθεν ἡμῖν παραδοθέντων ῥημάτων τῆς πίσ
στείς συμφωνῶ τῷ Παλαμᾷ, ἑτέρως δὲ οὐδαμῶς.
ὀρθοῖς δόγμασι τῆς εὐσεβείας, ὥς τινα ζιζάνια επι
φυέντας, καὶ τὸ καλὸν τῆς πίστεως σπέρμα λυμαινο
μένους, οἵτινες, εἰ καὶ σύμφωνα ἑαυτοῖς, καὶ πολὺ δια
φέροντα, σύμφωνα δ' οὖν ὅμως τῷ κινήσαντι τούτους
πονηρῷ δαίμονι ἔλεγον καὶ ἐφρόνουν. Ἐτόλμησαν
γὰρ οἱ μὲν αὐτῶν ἢ ταυτόν τε νομίζειν οὐσίαν Θεοῦ
καὶ ἐνέργειαν, ἢ εἰ δεῖ τι ἕτερον ενέργειαν οἴεσθαι,
οὐ συναΐδιον ταύτην δοξάζειν οὐδὲ μέντοι συνάναρ
χον τῷ ἀνάρχῳ καὶ ἀἰδίῳ Θεῷ, κτιστὴν δὲ καὶ δὴ
καὶ φθαρτὴν κατὰ τὰ κοινὰ ταῦτα δημιουργήματα,
οἷον τὴν ἐν Θαβωρίῳ φανείσαν τῆς Θεότητος αίγλην,
ἢ τὴν ποιμένας περιαστράψασαν, ή τινα ἑτέραν τῶν
πολλῶν θεοφανειῶν. Καὶ οἱ μὲν οὕτως· οἱ δ᾽ ἕτεροι
ὥσπερ ἐξ ἴσου διαμετρήσαντες τὰ τῆς πλάνης, ἢ
μᾶλλον ὑπερβαλέσθαι καὶ τοὺς πρώτους φιλονεική
σαντες, ὦ ψυχῆς τε, καὶ γλώττης, καὶ χειρὸς ἀκρα
τους 1 λογογραφοῦσιν οἱ τάλανες, οὐκ ἀπ' οὐρανοῦ
φωνοῦντες, ἀλλ' ἀπὸ τῆς γῆς κατὰ τὰς ἐγγαστριμύ
θους, ὡς Ησαΐας φησὶν, ἔκφυλά τινα καὶ παρέγ
γραπτα δόγματα, ἅπερ οὔτε οἱ Πατέρες ἡμῶν ᾔδει
σαν, ἵνα τὸ τῆς Γραφῆς εἴποιμεν, οὔθ᾽ ἡμῖν ὅλω;
παρέδωσαν. Καὶ οὔτ᾽ ἀξιοῦσι Παύλῳ πείθεσθαι τῷ
μεγάλω, τὰς βεβήλους ἐκτρέπεσθαι καινοφωνίας δια
κελευομένῳ, οὔτε δὲ τῷ σοφῷ Σολομῶντι, μὴ σοφία
ζεσθα: περιττά, καὶ πόρρω της χρείας. Τὴν γὰρ
ὑπερούσιον μίαν θεότητα, εἴτουν τὸν ἕνα Θεὸν διαι
ρούμενον εἰς Τριάδα ἀδιαιρέτως, νέᾳ διαιρέσει ὑπου
διαιροῦντες οἱ τολμηταί, πολλάς τινας θεότητας
Ακούσατε, φυλαὶ τῆς γῆς, καὶ
γλῶσσαι, ἔθνη πάντα κατοικοῦντα τὴν ὑπ᾽ οὐρανὸν,
ὅσοι δηλονότι Θεὸν τὸν ἕνα πρεσβεύουσι, καὶ μίαν
θεότητα τὴν ἐν τρισὶ προσώποις δοξαζομένην· ἀκούσ
σατε οἱ τῷ ἁγίῳ χρισθέντες αἵματι τοῦ τιμίου ἀμνοῦ,
τοῦ τὴν πολύθεον πλάνην τῆς Ἑλληνικῆς θρησκείας
καταλελυκότος, ἵν' εἷς Θεὸς καὶ μία θεότης τὸ λα
τρευόμενον εἴη τοῖς εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν πεπιστευ
κόσι Χριστόν· ἀκούσατε οἷος χειμών, οἷο κλύδων,
εἶναι, καὶ πολλούς θεούς παραδογματίζουσιν ἀνε
ρυθριάστως καὶ ἀδεῶς. Κοινωνεῖν γάρ φασιν οὐχ
ἧττον καὶ τὰς φυσικάς τε καὶ οὐσιώδεις ενεργείας
Θεοῦ τῶν θεοπρεπῶν τουτωνὶ καὶ θαυμαστῶν ὀν
μάτων. Καὶ οὐδ᾽ ἐκεῖνο παρὰ τῆς θείας Γραφῆς ἢ
ἔγνωσαν, ἢ ἐδιδάχθησαν· ὡς θεοὶ μὲν καὶ κύριοι
ἄγγελοί τε ὁμοίως καὶ ἄνθρωπος λέγονται, καὶ αυ
ριότης αὐτοῖς ἔνεστι, καὶ θεότης καθ᾽ ὁμωνυμίαν
Θεοῦ σεμνύνοντος κατά χάριν τὰ ἴδια ἔργα, ἀλλ'
οὐχὶ πολλοὶ θεοί. Διὰ τοῦτο οὐδὲ κύριοι, οὐδὲ θεό
τητες άπειροι κατ᾿ αὐτοὺς συμμετρούμενοι ταῖς
ἐνεργείαις, ἀλλ' εἷς Θεός, εἷς Κύριος, μία Θεότης,
ὥς φησιν ὁ θεῖος Απόστολος, φεύγων τὸν πληθυ
σμὸν, μήπως εἰς Ελληνισμὸν ἀποκλίνωμεν. Οὕτως
ἐξ ὑποθέσεως σαθρᾶς ὁρμηθέντες, αὐτίκα συγκρί
mator, et non querulus, dictas meas orationes con- '
quirat et perlegal, et cognoscel, Christi Dei grati,
me non hujus aut illius causa, quen adn edi m
calumniatores dicerent, sed pro veritate dogmatum
contentiones fovere, recteque timere, nec audere
theologiam admittere, traditam aliter ac Patres
nostri deiferi tradiderunt, licet Palamas eam enun
diet, licet Barlaamus, malis deditus artibus, licet
quicanque alius sit. Et pro his omnia me passurum
promitto, etiam si mors ipsa subeunda sit, divina gra
tia meam naturalem infirmitatem corroborante.»Et;
Nullus audiens me consensisse cum Palama, ali
quid aliud existimet me sentire præter ea quæ no
bis a sanctissima, omnibus nota et ab omnibus
accepta theologia, tradita sunt. Namque ipsa theo..
logorum verba, ut jacent, amplecti consensì; non
aliam vocem, et additionem, vel pulchri Palamæ,
vel Barlaami accipere, nec alterius simpliciter per
alia verba aut syllabas theologiam, aut fidei pro
fessionem, præter eam quam accepi a sacra Strip
tura et communi divinoque fidei Symbolo. Licet
angelus sit, qui aliam colligit propria scriptione,
non admitto, qui magnum Paulum audio. Dum
itaque propria Palamæ de theologia verba silen
tur, et simpliciter ac sine ulla arte verba Fidei,
quæ desuper nobis tradita sunt, pronuntiantur,
cum Palama ipso sentio, alia vero ratione nequa
quam,»
IV. De Gregorii Palamæ erroribus et hæresibus
multa a nobis in aliis allata sunt; sed, ne in diffa
matissimo bomiue nos videamur esse infacundis
simi, habeto tibi, lector, ejusdemmet condemna
tionis tomum
col. 879–880page 19 of 197
PG 150:879σεων ὑπεροχὰς, καὶ ἐλλείψεις, καὶ ὑπερθέσεις, καὶ ἡ ταῦτ᾽ εἶναι λέγων, καὶ πόρρω κανονικής ευταξίας ὑφέσεις συλλογίζονται ἀσυλλογίστως τῶν προσφά των τουτωνὶ θεοτήτων πρὸς τὴν πάσης Εκκλησία;, καὶ σχέσεως, καὶ συγκρίσεως ἀνωτέραν θεότητα, ὥσπερ ἄνωθεν ἐμβοῶσι θεῖοι λόγοι, καὶ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ παντὸς αἰῶνος, οὐδ' εἰς πέρας αὖθις αἰῶνος ἑτέρως φρονῆσαι ἢ οὕτως. Οὐ μὴν ἀλλ' ὅ πάντων ἐστὶν ἀτοπώτατον, ὥσπερ οἱ προφητικοί φασι λόγοι Εἶπε Θεός. Ελάλησε Κύριος.» Καὶ τὸ, ὁ διακελεύεται παντοκράτωρ.» Καὶ καθ' ὅλου προσάπτουσι φωνὴν καὶ λόγον τῷ ὑπὲρ λόγον Θεῷ. Οὕτω δῆτα καὶ οὗτοι προσωποποιοῦσι, καὶ εἰς οὐσίαν ἄγουσιν ἄν τικρυς τὰς φυσικὰς ταύτας τοῦ Θεοῦ ἐνεργείας ἀνου σίους οὖσας τὸ καθ᾿ αὐτὰς, καὶ λαλεῖν, καὶ ὁμιλεῖν ὥσπερ ἐμψύχους τοῖς τὰ αὐτῶν μεμυημένοις καθυπι σχνοῦνται, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄκτιστον φύσιν ἐξαλλοιοῦν τοὺς τούτων μετέχοντας. Καὶ δὴ καὶ εὐεργετικάς φασι τὰς τοιαύτας θεότητας, καὶ ἀγαθοποιούς, ὧν βού νονται ιδιοτρόπως, την δ' ὑπερούσιον θεότητα ὀλίγα, ἢ οὐδὲν συλλαμβάνεσθαι πρὸς τὰ τοιαῦτα. Ταῦτα καὶ πλείω τούτων, τὰ μὲν λαλοῦσιν εἰς προϋπτον, καὶ λογογραφούσι, τὰ δὲ καὶ μυστικώτερον ὑποφωνοῦσι, πρὸς οὔστινας καὶ ἄστινας τὰς ἑαυτῶν ὁμι λίας πεποίηνται, ἀνδράρια πάντως καὶ γύναια σε σω ρευμένα. Μαρτυροῦσιν οὐκ ὀλίγοι τῶν ὅσοι πνευ ματικὴν ἐπιστασίαν ψυχῶν εἰλήφασιν, ἐξερευνήσαντες τοὺς ἡπατημένους, εἶτα καὶ πρὸς ἡμᾶς καταμεμηνυκότες. Αλλ' οἱ μὲν πρῶτοι ἐκεῖνοι οἷοίπερ ἦσαν οἱ περὶ τὸν Βαρλαὰμ τὸν εἰς Ἰταλούς τελοῦντα, καὶ τὰ ἐκείνων θρησκεύοντα, συμβαλόνο τις, τούτοις ἐπὶ δικαστηρίου τοῦ ἱεροῦ τὴν ἧτταν εἰλήγασιν· οἱ δέ γε δεύτεροι νενικηκότες οὗτοι μέ χρι τινὸς ὑπερτεθέντες ἐξετασθῆναι, τέως μὲν ἐπε κρύπτοντο εἰς φῶς τὴν ὠδῖνα ἐκρῆξαι τῶν ἰδίων βλασφημιών, μήπως φρονεῖν δόξαντες τὰ τῆς πολυ θείας τῆς Ἑλληνικῆς, λίθοις αὐτίκα ἐμφραγῶσι τὰ στόματα· τὸ δὲ μετὰ τοῦτο τί; Επειδήπερ τὸ ἀντί παλον μέρος ἔδοξαν καταβεβληκέναι, καὶ σύμβολα νίκης συνοδικά εἰλήφασι γράμματα, αὐτίκα ἐπαρ θέντες τῇ νίκῃ, πρῶτα μὲν κρυφίως, εἶτα καὶ φανε ρῶς ἄγαν διδάσκαλοι αὐτοχειροτόνητοι τῆς πόλεως ἀναδείκνυνται, καὶ τὰς νέας πλάνας, οἷά τινα που νηρὰ σπέρματα ταλαιπώρων ἀνθρώπων ψυχαῖς ἐνσπείρουσι, καὶ ταῦτα παρὰ τῆς Ἐκκλησίας και τασφαλισθέντες μήτε τοῦ λοιποῦ δογματίζειν, μήτε η διδάσκειν, ἢ γινώσκειν καὶ αὐτοὺς ὄντας ὑπ' ἀραῖς καὶ ἀφορισμοῖς. Προχωροῦντες δ᾽ ἔπειτα καὶ ἐπι πλέον τῆς πονημίας, ὦ τῆς ἀναιδείας! ἐγχειροῦσι καὶ γάμοις ἀνθρώπων νέας γυναίκας ἀνδρῶν τε καὶ παίδων ἀδεῶς ἀφιστῶντες ταῖς ξέναις αὐτῶν καὶ ἀλλοκότοις διδασκαλίαι;· προστιθέασι τῷ τολμήματι κουρὰς ἀλόγους καὶ ἀπερισκέπτους νέων παί εων, τοῦ πρώτου δηλαδή γένους τῶν καθ' ἡμῶν. Δρῶσι δὲ καὶ ταῦτα ὡσανεὶ κατὰ ποιμένας προεοι κότες τῆς πόλεως, καὶ ἐξὴν αὐτοῖς ὅ τι βούλοιντο κατ' ἐξουσίαν ποιεῖν. Ἀλλ' ὅ γε τηνικαῦτα πατριαρχῶν, πρῶτα μὲν αὐτοὺς ὑπεσταλμένως ὁρῶν ταῦτα πράττοντας, εἶτα καὶ εἰς φῶς ἐκφέροντας, νουθετεί τε καὶ συμβουλεύει εἰς ἑαυτοὺς συσταλῆναι, άτοπα καὶ συγχύσεως, καὶ πολέμων παραίτια τῇ τε Έχο κλησίᾳ κοινῇ, καὶ ἰδίᾳ τοῖς ὅλοις. Ως δὲ πολλὰ καὶ πολλάκις τοῦτο ποιήσας, οὐδαμῶς ἑώρα σωφρονούν. τας τοὺς ἄνδρας, οὐδ᾽ ἀφειμένους τῆς συντρόφου ἀπαιδευσίας, οὔχουν οὐδὲ ἐνθυμουμένους ἀπιέναι εἰς τὰς λαχούσας καταμονας, ἔνθα ἀποκειράμενοι ἐστε! λαντο διαμένειν· ὡς ἀγύρτας λοιπὸν, καὶ στασιαστὰς, καὶ καινοτόμους ἀλλοτρίων καὶ δογμάτων καὶ ἔργων ἐλαύνειν ἐπιχειρεῖ τῆς πόλεως. Αλλ' οὗτοι προαισθήμενοι οἷα πείσονται, προσφεύγουσι τῷ μετ γάλῳ τεμένει τῆς τοῦ Θεοῦ Λόγου Σοφίας, ἔνθα καὶ μικροῦ ἂν ἐκινδύνευον καταλευσθῆναι, εἰ μὴ ὁ ἱερὸς οὑτοσὶ τόπος ἀπεῖρξε τὰ τῆς ἐγχειρήσεως. Αλλ' ἐπὶ χρόνον ἐνταῦθα διαμείναντες έμφρουροι, ὅμως ἐκεῖ θεν ἐξελκυσθέντες, οἱ μὲν αὐτῶν ὅσοι καὶ προστάται τῆς καινοτομίας ὑπῆρχαν κατατίθενται φυλακῇ, οι δὲ ἄλλος ἄλλοθι διασπείρονται. Τὸ δ' ἐντεῦθεν ὁμο λογίαν πίστεως παρά τε τῆς Ἐκκλησίας, καὶ τῶν ἐν τέλει ἀπαιτηθέντες τοσοῦτον τὸ εὐσεβεῖν ὁμολογῆσαι φεύγουσιν, ὅσον τὸ ἀσεβεῖν ἕτερος. Αλλὰ καὶ αὖθις καὶ πολλάκις προτραπέντες εἰς τοῦτο, ὡς οὐ δὲν μετετίθεντο τοῦ φρονήματος, κελεύονται ἐπὶ δικαστήριον ἀπαντῆσαι, καὶ δοῦναι λόγον τῶν ἐγκεκλημένων. Αλλ' οὐχ ὑπείκουσιν εἰς τοῦτο, οὐδ' ἀρχὴν τολμῶσι παρρησιάσασθαι. Ο τοίνυν ἔδει ποιῆσαι τὸ ἀπ' ἐκείνου τὴν Ἐκκλησίαν μετ' ἐξου σίας πνευματικῆς, ἐκεῖνο δὴ καὶ ποιεῖ. Καὶ πρῶτον αὐτίκα τὸν εἰς ὑποψήφιον τελοῦντα τῇ ἁγιωτά η μητροπόλει Μονεμβασίας Ἰσίδωρο, πειρῶνται τῶν τοῦ Παλαμᾶ καὶ τῆς ἐκείνου συμμορίας ἀποστῆσαι δογμάτων. Ελέγετο γὰρ καὶ αὐτὸς εἷς εἶναι τῶν τὰ ἐκείνου φρονούντων, εἰ καὶ λαθὼν ταῖς ἀρχιερατικαῖς ὑπέπεσε ψήφοις. 'Αντίτυπον δὲ καὶ τοῦτον εὐ ρόντες καὶ παντελῶς ἀνένδοτον τοῦ ἱεροῦ ἐκβάλλουσι βήματος παρεσκευασμένον ἤδη συλλειτουργῆσαι τῷ πατριάρχη. Εἶτα καὶ εἰς κρίσιν καλοῦσιν. Ὁ δὲ φανερῶς ὁμολογήσας, οὐκ ἂν ἀπαρνήσασθαι τὰ ἐκείνων, ἀλλὰ καὶ τὴν ψυχὴν προδοῦναι μετὰ τῆς Εκκλησίας, ἢ ἀσύμφωνος γενέσθαι τῷ Παλαμᾷ, εξ τις βιάσαιτο, ἀπαρνεῖται καὶ ἀρχιερωσύνην, καὶ Ἐκκλησίαν, ἧς ἐπεκηρύχθη ἐπίσκοπος. Οὐκοῦν καὶ καθαιρέσει συνοδικῶς ὑποβάλλεται, ὡς καὶ μετὰ μια κρὸν χειροτονηθῆναι τῆς λαχούσης αὐτὸν ἕτερον. "Ο δέ γε ἀρχηγὸς καὶ προστάτης τῶν βλασφημιών Παλαμᾶς, τὰ ἴσα καὶ αὐτὸς μετὰ τῆς ἑταιρίας αὐτ τοῦ καταψηφισθεὶς οὔτε γὰρ τῆς ἐνστάσεως ἐνεδίδου, οὔθ᾽ ὁπωσοῦν καθυφίει τῆς ἀλόγου ἀδολεσχία;), ἐκκήρυκτος καὶ Ἐκκλησίας Θεοῦ καὶ ἱερωσύνης γίνεται, ὥς γε διέξεισι τὰ κατ' αὐτὸν ὑπομνήματα, σεσημασμένα ὑπό τε τοῦ τότε πατριαρχοῦντος τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων, υπό τε τοῦ Θεουπόλεως Ανα τιοχείας, καὶ τῶν καθ᾿ ἕκαστον ἀρχιερέων; τῶν τε νῦν ἐνθάδε παρόντων, καὶ τῶν εἰς τὰς λαχούσας ιόντων. Γίνεται μὲν οὕτως ἡ τούτων ἐπίσχεσις καὶ ἀργία, εἰ και, μηδὲν ἡγησάμενοι τὴν ἐπιτίμησιν, ἀντείχοντο τῆς ἱερωσύνης, τολμηρῶς ἀναφέροντες τὰς μυστικὰς θυσίας ἐν ἀποκρύφῳ. Τὸ δ' ἐξῆς εἰσ ρήνης ούσης τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ, καὶ τῷ μέρει
σεων ὑπεροχὰς, καὶ ἐλλείψεις, καὶ ὑπερθέσεις, καὶ ἡ ταῦτ᾽ εἶναι λέγων, καὶ πόρρω κανονικής ευταξίας
ὑφέσεις συλλογίζονται ἀσυλλογίστως τῶν προσφά
των τουτωνὶ θεοτήτων πρὸς τὴν πάσης Εκκλησία;,
καὶ σχέσεως, καὶ συγκρίσεως ἀνωτέραν θεότητα,
ὥσπερ ἄνωθεν ἐμβοῶσι θεῖοι λόγοι, καὶ οὐκ ἔστιν
ἐκ τοῦ παντὸς αἰῶνος, οὐδ' εἰς πέρας αὖθις αἰῶνος
ἑτέρως φρονῆσαι ἢ οὕτως. Οὐ μὴν ἀλλ' ὅ πάντων
ἐστὶν ἀτοπώτατον, ὥσπερ οἱ προφητικοί φασι λόγοι
Εἶπε Θεός. Ελάλησε Κύριος.» Καὶ τὸ, ὁ Διακε
λεύεται παντοκράτωρ.» Καὶ καθ' ὅλου προσάπτουσι
φωνὴν καὶ λόγον τῷ ὑπὲρ λόγον Θεῷ. Οὕτω δῆτα
καὶ οὗτοι προσωποποιοῦσι, καὶ εἰς οὐσίαν ἄγουσιν ἄν
τικρυς τὰς φυσικὰς ταύτας τοῦ Θεοῦ ἐνεργείας ἀνου
σίους οὖσας τὸ καθ᾿ αὐτὰς, καὶ λαλεῖν, καὶ ὁμιλεῖν
ὥσπερ ἐμψύχους τοῖς τὰ αὐτῶν μεμυημένοις καθυπι
σχνοῦνται, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄκτιστον φύσιν ἐξαλλοιοῦν
τοὺς τούτων μετέχοντας. Καὶ δὴ καὶ εὐεργετικάς
φασι τὰς τοιαύτας θεότητας, καὶ ἀγαθοποιούς, ὧν βού
νονται ιδιοτρόπως, την δ' ὑπερούσιον θεότητα ὀλίγα,
ἢ οὐδὲν συλλαμβάνεσθαι πρὸς τὰ τοιαῦτα. Ταῦτα
καὶ πλείω τούτων, τὰ μὲν λαλοῦσιν εἰς προϋπτον,
καὶ λογογραφούσι, τὰ δὲ καὶ μυστικώτερον υποφω
νοῦσι, πρὸς οὔστινας καὶ ἄστινας τὰς ἑαυτῶν ὁμι
λίας πεποίηνται, ἀνδράρια πάντως καὶ γύναια σε σω
ρευμένα. Μαρτυροῦσιν οὐκ ὀλίγοι τῶν ὅσοι πνευ
ματικὴν ἐπιστασίαν ψυχῶν εἰλήφασιν, ἐξερευνή
σαντες τοὺς ἡπατημένους, εἶτα καὶ πρὸς ἡμᾶς
καταμεμηνυκότες. Αλλ' οἱ μὲν πρῶτοι ἐκεῖνοι
οἷοίπερ ἦσαν οἱ περὶ τὸν Βαρλαὰμ τὸν εἰς Ἰταλούς
τελοῦντα, καὶ τὰ ἐκείνων θρησκεύοντα, συμβαλόν- ο
τις, τούτοις ἐπὶ δικαστηρίου τοῦ ἱεροῦ τὴν ἧτταν
εἰλήγασιν· οἱ δέ γε δεύτεροι νενικηκότες οὗτοι μέ
χρι τινὸς ὑπερτεθέντες ἐξετασθῆναι, τέως μὲν ἐπε
κρύπτοντο εἰς φῶς τὴν ὠδῖνα ἐκρῆξαι τῶν ἰδίων
βλασφημιών, μήπως φρονεῖν δόξαντες τὰ τῆς πολυ
θείας τῆς Ἑλληνικῆς, λίθοις αὐτίκα ἐμφραγῶσι τὰ
στόματα· τὸ δὲ μετὰ τοῦτο τί; Επειδήπερ τὸ ἀντί
παλον μέρος ἔδοξαν καταβεβληκέναι, καὶ σύμβολα
νίκης συνοδικά εἰλήφασι γράμματα, αὐτίκα ἐπαρ
θέντες τῇ νίκῃ, πρῶτα μὲν κρυφίως, εἶτα καὶ φανε
ρῶς ἄγαν διδάσκαλοι αὐτοχειροτόνητοι τῆς πόλεως
ἀναδείκνυνται, καὶ τὰς νέας πλάνας, οἷά τινα που
νηρὰ σπέρματα ταλαιπώρων ἀνθρώπων ψυχαῖς
ἐνσπείρουσι, καὶ ταῦτα παρὰ τῆς Ἐκκλησίας και
τασφαλισθέντες μήτε τοῦ λοιποῦ δογματίζειν, μήτε η
διδάσκειν, ἢ γινώσκειν καὶ αὐτοὺς ὄντας ὑπ' ἀραῖς
καὶ ἀφορισμοῖς. Προχωροῦντες δ᾽ ἔπειτα καὶ ἐπι
πλέον τῆς πονημίας, ὦ τῆς ἀναιδείας! ἐγχειροῦσι
καὶ γάμοις ἀνθρώπων νέας γυναίκας ἀνδρῶν τε καὶ
παίδων ἀδεῶς ἀφιστῶντες ταῖς ξέναις αὐτῶν καὶ
ἀλλοκότοις διδασκαλίαι;· προστιθέασι τῷ τολμή
ματι κουρὰς ἀλόγους καὶ ἀπερισκέπτους νέων παί
εων, τοῦ πρώτου δηλαδή γένους τῶν καθ' ἡμῶν.
Δρῶσι δὲ καὶ ταῦτα ὡσανεὶ κατὰ ποιμένας προεοι
κότες τῆς πόλεως, καὶ ἐξὴν αὐτοῖς ὅ τι βούλοιντο
κατ' ἐξουσίαν ποιεῖν. Ἀλλ' ὅ γε τηνικαῦτα πατριαρ
χῶν, πρῶτα μὲν αὐτοὺς ὑπεσταλμένως ὁρῶν ταῦτα
πράττοντας, εἶτα καὶ εἰς φῶς ἐκφέροντας, νουθετεί
τε καὶ συμβουλεύει εἰς ἑαυτοὺς συσταλῆναι, άτοπα
καὶ συγχύσεως, καὶ πολέμων παραίτια τῇ τε Έχο
κλησίᾳ κοινῇ, καὶ ἰδίᾳ τοῖς ὅλοις. Ως δὲ πολλὰ καὶ
πολλάκις τοῦτο ποιήσας, οὐδαμῶς ἑώρα σωφρονούν.
τας τοὺς ἄνδρας, οὐδ᾽ ἀφειμένους τῆς συντρόφου
ἀπαιδευσίας, οὔχουν οὐδὲ ἐνθυμουμένους ἀπιέναι εἰς
τὰς λαχούσας καταμονας, ἔνθα ἀποκειράμενοι ἐστε!
λαντο διαμένειν· ὡς ἀγύρτας λοιπὸν, καὶ στασια
στὰς, καὶ καινοτόμους ἀλλοτρίων καὶ δογμάτων καὶ
ἔργων ἐλαύνειν ἐπιχειρεῖ τῆς πόλεως. Αλλ' οὗτοι
προαισθήμενοι οἷα πείσονται, προσφεύγουσι τῷ μετ
γάλῳ τεμένει τῆς τοῦ Θεοῦ Λόγου Σοφίας, ἔνθα καὶ
μικροῦ ἂν ἐκινδύνευον καταλευσθῆναι, εἰ μὴ ὁ ἱερὸς
οὑτοσὶ τόπος ἀπεῖρξε τὰ τῆς ἐγχειρήσεως. Αλλ' ἐπὶ
χρόνον ἐνταῦθα διαμείναντες έμφρουροι, ὅμως ἐκεῖ
θεν ἐξελκυσθέντες, οἱ μὲν αὐτῶν ὅσοι καὶ προστάται
τῆς καινοτομίας ὑπῆρχαν κατατίθενται φυλακῇ, οι
δὲ ἄλλος ἄλλοθι διασπείρονται. Τὸ δ' ἐντεῦθεν ὁμο
λογίαν πίστεως παρά τε τῆς Ἐκκλησίας, καὶ τῶν
ἐν τέλει ἀπαιτηθέντες τοσοῦτον τὸ εὐσεβεῖν ὁμολο
γῆσαι φεύγουσιν, ὅσον τὸ ἀσεβεῖν ἕτερος. Αλλὰ καὶ
αὖθις καὶ πολλάκις προτραπέντες εἰς τοῦτο, ὡς οὐ
δὲν μετετίθεντο τοῦ φρονήματος, κελεύονται ἐπὶ
δικαστήριον ἀπαντῆσαι, καὶ δοῦναι λόγον τῶν
ἐγκεκλημένων. Αλλ' οὐχ ὑπείκουσιν εἰς τοῦτο, οὐδ'
ἀρχὴν τολμῶσι παρρησιάσασθαι. Ο τοίνυν ἔδει
ποιῆσαι τὸ ἀπ' ἐκείνου τὴν Ἐκκλησίαν μετ' ἐξου
σίας πνευματικῆς, ἐκεῖνο δὴ καὶ ποιεῖ. Καὶ πρῶτον
αὐτίκα τὸν εἰς ὑποψήφιον τελοῦντα τῇ ἁγιωτά η
μητροπόλει Μονεμβασίας Ἰσίδωρο, πειρῶνται τῶν
τοῦ Παλαμᾶ καὶ τῆς ἐκείνου συμμορίας ἀποστῆσαι
δογμάτων. Ελέγετο γὰρ καὶ αὐτὸς εἷς εἶναι τῶν τὰ
ἐκείνου φρονούντων, εἰ καὶ λαθὼν ταῖς ἀρχιερατι
καῖς ὑπέπεσε ψήφοις. 'Αντίτυπον δὲ καὶ τοῦτον εὐ
ρόντες καὶ παντελῶς ἀνένδοτον τοῦ ἱεροῦ ἐκβάλλουσι
βήματος παρεσκευασμένον ἤδη συλλειτουργῆσαι τῷ
πατριάρχη. Εἶτα καὶ εἰς κρίσιν καλοῦσιν. Ὁ δὲ
φανερῶς ὁμολογήσας, οὐκ ἂν ἀπαρνήσασθαι τὰ
ἐκείνων, ἀλλὰ καὶ τὴν ψυχὴν προδοῦναι μετὰ τῆς
Εκκλησίας, ἢ ἀσύμφωνος γενέσθαι τῷ Παλαμᾷ, εξ
τις βιάσαιτο, ἀπαρνεῖται καὶ ἀρχιερωσύνην, καὶ
Ἐκκλησίαν, ἧς ἐπεκηρύχθη ἐπίσκοπος. Οὐκοῦν καὶ
καθαιρέσει συνοδικῶς ὑποβάλλεται, ὡς καὶ μετὰ μια
κρὸν χειροτονηθῆναι τῆς λαχούσης αὐτὸν ἕτερον.
"Ο δέ γε ἀρχηγὸς καὶ προστάτης τῶν βλασφημιών
Παλαμᾶς, τὰ ἴσα καὶ αὐτὸς μετὰ τῆς ἑταιρίας αὐτ
τοῦ καταψηφισθεὶς οὔτε γὰρ τῆς ἐνστάσεως ἐνεδί
δου, οὔθ᾽ ὁπωσοῦν καθυφίει τῆς ἀλόγου ἀδολεσχία;),
ἐκκήρυκτος καὶ Ἐκκλησίας Θεοῦ καὶ ἱερωσύνης
γίνεται, ὥς γε διέξεισι τὰ κατ' αὐτὸν ὑπομνήματα,
σεσημασμένα ὑπό τε τοῦ τότε πατριαρχοῦντος τῆς
βασιλίδος τῶν πόλεων, υπό τε τοῦ Θεουπόλεως Ανα
τιοχείας, καὶ τῶν καθ᾿ ἕκαστον ἀρχιερέων; τῶν τε
νῦν ἐνθάδε παρόντων, καὶ τῶν εἰς τὰς λαχούσας
ιόντων. Γίνεται μὲν οὕτως ἡ τούτων ἐπίσχεσις καὶ
ἀργία, εἰ και, μηδὲν ἡγησάμενοι τὴν ἐπιτίμησιν,
ἀντείχοντο τῆς ἱερωσύνης, τολμηρῶς ἀναφέροντες
τὰς μυστικὰς θυσίας ἐν ἀποκρύφῳ. Τὸ δ' ἐξῆς εἰσ
ρήνης ούσης τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ, καὶ τῷ μέρει
col. 881–882page 20 of 197
PG 150:881τούτῳ τῶν πραγμάτων ἡσυχαζόντων, σφοδρά τις 4 δάξεις χρηστὸν ὁ παντελῶς ἀγνοήσας νηστείας και ἀντέπνει λαίλαψ ἐκ τῶν τοῦ Σατανᾶ πνευμάτων ἐμ φυσηθεῖσα, καὶ πάντ' ἀνατρέπει, καὶ μετατίθησιν εἰς κλύδωνα χαλεπὸν, καὶ τοὺς οὕτω βλασφήμους ἀναφανέντας, τοὺς οὕτως ἀληθείας ἐχθροὺς ἐπὶ τῶν πρώτων ο άκων καθίζει, καὶ ἱερουργοὺς τοὺς ἀῤῥητουργούς. ἀναδείκνυσι, καὶ δογμάτων προστάτας τοὺς ἀποστάτας, καὶ ψυχῶν οἰκονόμους τοὺς αὐτονόμους. Έσχε δ' οὕτω τὰς αἰτίας. Τοῦ νῦν τῆς αὐτοκρατορίας Ρωμαίων Ἰωάννου τοῦ Καντακουζηνοῦ ἄρτι την μεγίστην τῶν πόλεων κατασχόντος, καὶ τελεώτερον δραξαμένου τῆς βασιλείας, ἐπειδὴ καὶ πατριάρχην. ἔδει ἐνιδρυθῆναι τῷ μεγάλῳ θρόνῳ τῶν ἱερέων, διὰ την τηνικαῦτα ὄντα ἐκ μέσου γενέσθαι, γίνεταί τι καινοτομίας πραγμα πόρρω θεσμῶν Ἐκκλησίας καὶ νόμων τῶν καθεστώτων, οὓς οἱ θεῖοι ἀπόστολοι καὶ ποιμένες τῶν ἐκκλησιῶν οἷόν τινας πεπηγότας ὅρους προκατεβάλοντο. Καὶ γὰρ προτραπέντες ἀρχαιρεσίαν ποιήσασθαι ἐξειργόμεθα ὑπὸ τῆς κοσμικής ἐξουσίας μὴ ἄν ποτε ποιῆσαι, ὃν ἂν ἡ θεία χάρις μετὰ τῆς ἀδελφικῆς συμπορίας εκλέξηται, ἀλλ' ὅ, ἂν προτραπείημεν. Πρὸς ταῦτα ἀντιβαίνομεν μονον ευχί πάντες, καὶ ἀνθιστάμεθα τῇ ἀκανονίστῳ ταύτῃ καὶ ἀπερισκέπτῳ κελεύσει πλὴν ὀλίγων τῶν θεραπευτικῶν, καὶ κατὰ τὰ ἀνδράποδα ἑλκομένων. Ὁ δὲ ὥσπερ δόγματος ἔχεται τοῦ φρονήματος, νῦν μὲν του στον σχεδιάζων εἰς τὴν τοῦ πατριάρχου ἀξίαν, νῦν δ' ἐκεῖνον. Καὶ τί δεῖ τὰ πλείω λέγειν τῆς στά σεως; Τελευτῶν εἰς Παλαμᾶν καὶ Ἰσίδωρον τοὺς ἐκκηρύκτου; καὶ ἀποβλήτους τὸ πατριαρχικόν ἀξίωμα περιίστησι. Καὶ χρόνος ἐπὶ τοῖς τοιούτοις στρίβετο, τοῦ μὲν αὐθεντικῶς τοῦ πράγματος ἀπτος μένου, ἡμῶν δὲ αὖ ἐνισταμένων σφοδρῶς ὡς εἶχο μεν, καὶ ἀδικεῖσθαι φασκόντων θεσμούς Ἐκκλησίας καὶ νόμων ἀκρίβειαν. Όμως νικᾷ θέλημα, σαρκός τε καὶ αἵματος, καὶ οἷα τὰ Θεοῦ κρίματα, καὶ τῶν πλειόνων ἀποῤῥαγέντων, καὶ διαστάντων ἀρχιερέων, γίνεται πατριάρχης, ὦ Θεοῦ νόμοι και δικαστήρια! Ἰσίδωρος, ὁ πάσαις ψήφοις πατριαρχῶν καὶ ἀρχιε μέων καθαιρεθείς, καὶ καθίζει ἐπὶ τοῦ μεγάλου θρόνου ὁ μηδέ σμικροῦ γοῦν κριθεὶς ἄξιος ἄνθρω τος, ὡς οἱ τοῦτον ἀκριβῶς εἰδότες, καὶ πάλαι καὶ νῦν λέγουσιν, ἀβέλτερος πρὸς τοῖς ἄλλοις, κούφος, ἀφελὴς τὸ φρόνημα, οὐχ ὁμιλῆσα: εἰδὼς, οὐ διελεῖν τὸ κρεῖττον ἀπὸ τοῦ χείρονος, οἷον προσήκει τοῖς ἄρ χουσι, τοσοῦτον ἀπτόμενος τῶν πραγμάτων, ὅτα καὶ μύρμηκες, κατὰ τῆς γῆς ἔρποντες, παιδιά τις ἄν τικους κοινὴ τοῖς καταπαίζειν αὐτὸν βουλομένοις. “Ο δὲ τούτου χείρον, οὐδ᾽ ὑποταγῆς νόμους μαθών, οὐδ' ἐν κοινοβίῳ τραφεὶς, ἀλλ᾽ ἄστεσι καὶ πολιτείαις συμπεφυρμένος, καὶ παιδαγωγεῖν καὶ παιδοτριβεῖν παιδάρια ἑλόμενος, ἔνθα καὶ ἀποστῆσαί φασιν, ὡς εἴρηται. γύναιον τοῦ ἀνδρὸς καὶ τῶν παίδων ἔν τε Θεσσαλονίκη, ὥσπερ καὶ ἐν Βυζαντίῳ ἕτερον, οἷα ἡ τοῦ Κυδωνίου θυγάτηρ, οἷα ἡ τοῦ Τζυράκη. "Οσα δὲ καὶ διδάσκειν αὐταῖς φατι λαθραίαις ὁμιλίαις ἀποῤῥήτους τινὰς καὶ ἀτόπους διδασκαλίας, παρεί σθον τοῖς πνευματικῶς αὐτὰ ἐξετάσασι, μὴ καὶ τὸν αέρα ἐμπλήσωμεν βλασφημίας. Τί γὰρ ἂν καὶ δι ροὺς, καὶ βρωμάτων ἀποχὰς καὶ πομάτων, ὅτε τοῦτο προσήκει, καὶ πάσαις ἡμέραις ἀδιαφόρως χρώμενος, οἷον ποιοῦσιν οἱ τὸν βάρβαρον πολιτευόμενοι τρόπον, οὐ δυνάμεθα λόγῳ διεξιέναι ὁπόσα φασίν ἕτερα οἱ τὰ αὐτοῦ διακωμῳδοῦντες. ᾿Αλλὰ γὰρ τῷ τοιούτῳ σαθρῷ θεμελίῳ καὶ ἕτερον κακὸν ἐποικοδομεῖται, καὶ ἀνομία προστίθεται ἀνομίᾳ κατὰ τὸν θεῖον Δαβίδ. Ὁ ἀρχηγὸς τῆς κακίας ἐξωλέστατος Παλα μᾶς, Παλαμᾶς ὃν καὶ μόνον ἐνθυμηθέντες καθαγνί σασθαι χρὴ ψυχὴν ἐμοῦ καὶ διάνοιαν, καὶ ὁ τοιοῦτος ἔχθιστος ἄνθρωπος τῆς τῶν Θετταλῶν προ καθεζομένες χειροτονεῖται ἀρχιερεὺς, ὁ καὶ πρώην μὲν καθαιρεθείς, ἐφ᾽ οἷς καθηρέθη, εἶτα καὶ χθὲς Ιεροσυλίας περιπεσὼν ἐγκλήματι, κατά γε τὴν τῆς περιβλέπτου μονὴν, εἰκόνας λωποδύτης ἀπογυμνώσας, συντρίψας δὲ καὶ τὰ ἐλαιοδόχα τῶν ἱερῶν σκεύη, ῖν ὡς Ἰούδας ἀργύριον κτήσηται, καὶ οὐδ᾽ ὁ τρισά Όλιος αιδεσθεὶς τὴν τοῦ σωτηρίου πάθους ἡμέραν, τῆς μεγίστης τῶν νηστειῶν ἑβδομάδος, λουτροῖς θε ραπεύειν τὸ σῶμα, καὶ τροφαῖς, καὶ πόσεσιν, εἰς κατάλυσιν μὲν τοῦ κανόνος, πρόσκομμα δὲ καὶ σκάνε Σαλον τῆς τῶν μοναχῶν συνειδήσεως, καὶ τῶν ἀκου όντων μὲν ἴσως, τῶν δὲ παρόντων καὶ ὁρώντων μάτ λιστα ἐν τῇ τῆς ᾿Αναστάσεως Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ θεία μονῇ. Αὐτοῦ γὰρ καὶ τοῖς καταποντιστηρίοις μᾶλλον ἢ καθαρτηρίοις θερμαῖς ἐχρήσατο. Οὗτοι τοίνυν ὥσπερ ἀνομίας κρηπῖδες ὑποβληθέντες τῇ τοῦ Χρι στοῦ Ἐκκλησίᾳ, ἣ φαύλης συμμορίας προβληθέντες τῇ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίᾳ ἡγεμόνες φαυλότεροι παρεισάγουσι τοὺς τὰ αὐτῶν πάλαι φρονοῦντας, ἢ καὶ νῦν φρονεῖν ἐπαγγελλομένους τοῖς ἱεροῖς τῶν Ἐκκλησιῶν θρόνοις, ἀνθρώπους μήθ᾽ ὅθεν εἰσ!, μήθ' ὅτι προεστήσαντο ἐπιτήδευμα παρὰ τὸν βίον γινωσκομένους τοῖς πλείοσι. Καὶ πληροῦται λοιπὸν ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία αἰσχύνης καὶ ἀδοξίας, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, ὁπόσης καὶ οἴας. Καὶ οἱ μὲν οὕτως. Ημεῖς δὲ ἅπαξ τῆς αὐτῶν κοινωνίας ἀποῤῥαγέντες μένομεν ἡσυχάζοντες ἐφ' ἑαυτῶν, Θεῷ μόνῳ τὰ τῆς ἀδικίας ανατιθέντες, κἀκεῖθεν τήν κρίσιν τῶν γινο μένων ἥξειν ἐλπίζοντες. Αλλ' οὐχὶ καὶ οἱ οὕτως ἡμᾶς ἀδικήσαντες ἠρεμεῖν ἀγαπῶσιν, ἀλλ᾽ εἰ μὴ καὶ ἡμᾶς εἰς τὸ ἴσον ἑαυτοῖς βάραθρον συγκατα σπάσαιεν, ἐπιτιθέμενοι, καὶ καθέλκοντες ἑαυτοῖς κοινωνεῖν, οὐκ ἀνεκτὸν ἡγηνται. Οὐκοῦν νῦν μὲν πρεσβεύουσι, καὶ καθυπισχνοῦνται μεγάλα, νῦν δὲ μεταβαλόντες, ποιοῦσι τὰ διωκτῶν καὶ τυράννων, καὶ καθειργνύουσιν ἀσφαλῶς, ὥστ' ἀθεάτους εἶναι καὶ ἀπροΐτους, ὁποῖα καὶ λῃσταὶ ποιοῦσι τοὺς εἰς χεῖρας ιόντας, καὶ πιέζουσιν ὁπόσα δύνανται. Νῦ δ᾽ ἀπειλοῦσιν ἐπιπλέον ἐξάγειν τὰ τῆς ἀπανθρωπίας. Εἶτα καὶ Γραφὰς καθ᾿ ἡμῶν σκαιωροῦσιν, ἔγκλημα ποιούμενοι τὴν ἀκοινωνησίαν, ἄλλο δ' οὐδέν. Αφαι ροῦνται πρὸς τούτοις τὰς ἐκκλησίας καὶ τοὺς τοῦ ζὴν ἡμᾶς πόρους, ἵνα θάνατος ἡμῖν βίαιος ἐπιστῇ. 'Αλλ' ἡμεῖς μέχρι τινὸς ἀνεχόμενοι τῆς τούτων πα ραπληξίας, ὡς οὐδὲν ἐπιεικέστερον εἴδομεν αὐτ τοὺς διατιθεμένους, δρῶμεν δ καὶ τοῦ κακῶς αὐτοὺς ἄρξασθαι ποιεῖν ἡμᾶς ἔδει, καὶ κοινὴν πρὸς αὐτοὺς
τούτῳ τῶν πραγμάτων ἡσυχαζόντων, σφοδρά τις 4 δάξεις χρηστὸν ὁ παντελῶς ἀγνοήσας νηστείας και
ἀντέπνει λαίλαψ ἐκ τῶν τοῦ Σατανᾶ πνευμάτων ἐμ
φυσηθεῖσα, καὶ πάντ' ἀνατρέπει, καὶ μετατίθησιν εἰς
κλύδωνα χαλεπὸν, καὶ τοὺς οὕτω βλασφήμους ἀναφα
νέντας, τοὺς οὕτως ἀληθείας ἐχθροὺς ἐπὶ τῶν πρώτων
ο άκων καθίζει, καὶ ἱερουργοὺς τοὺς ἀῤῥητουργούς.
ἀναδείκνυσι, καὶ δογμάτων προστάτας τοὺς ἀποστά
τας, καὶ ψυχῶν οἰκονόμους τοὺς αὐτονόμους. Έσχε
δ' οὕτω τὰς αἰτίας. Τοῦ νῦν τῆς αὐτοκρατορίας
Ρωμαίων Ἰωάννου τοῦ Καντακουζηνοῦ ἄρτι την
μεγίστην τῶν πόλεων κατασχόντος, καὶ τελεώτερον
δραξαμένου τῆς βασιλείας, ἐπειδὴ καὶ πατριάρχην.
ἔδει ἐνιδρυθῆναι τῷ μεγάλῳ θρόνῳ τῶν ἱερέων, διὰ
την τηνικαῦτα ὄντα ἐκ μέσου γενέσθαι, γίνεταί τι
καινοτομίας πραγμα πόρρω θεσμῶν Ἐκκλησίας καὶ
νόμων τῶν καθεστώτων, οὓς οἱ θεῖοι ἀπόστολοι καὶ
ποιμένες τῶν ἐκκλησιῶν οἷόν τινας πεπηγότας ὅρους
προκατεβάλοντο. Καὶ γὰρ προτραπέντες ἀρχαιρε
σίαν ποιήσασθαι ἐξειργόμεθα ὑπὸ τῆς κοσμικής
ἐξουσίας μὴ ἄν ποτε ποιῆσαι, ὃν ἂν ἡ θεία χάρις
μετὰ τῆς ἀδελφικῆς συμπορίας εκλέξηται, ἀλλ' ὅ,
ἂν προτραπείημεν. Πρὸς ταῦτα ἀντιβαίνομεν μονον
ευχί πάντες, καὶ ἀνθιστάμεθα τῇ ἀκανονίστῳ ταύτῃ
καὶ ἀπερισκέπτῳ κελεύσει πλὴν ὀλίγων τῶν θερα
πευτικῶν, καὶ κατὰ τὰ ἀνδράποδα ἑλκομένων. Ὁ δὲ
ὥσπερ δόγματος ἔχεται τοῦ φρονήματος, νῦν μὲν
του στον σχεδιάζων εἰς τὴν τοῦ πατριάρχου ἀξίαν,
νῦν δ' ἐκεῖνον. Καὶ τί δεῖ τὰ πλείω λέγειν τῆς στά
σεως; Τελευτῶν εἰς Παλαμᾶν καὶ Ἰσίδωρον τοὺς
ἐκκηρύκτου; καὶ ἀποβλήτους τὸ πατριαρχικόν
ἀξίωμα περιίστησι. Καὶ χρόνος ἐπὶ τοῖς τοιούτοις
στρίβετο, τοῦ μὲν αὐθεντικῶς τοῦ πράγματος ἀπτος
μένου, ἡμῶν δὲ αὖ ἐνισταμένων σφοδρῶς ὡς εἶχο
μεν, καὶ ἀδικεῖσθαι φασκόντων θεσμούς Ἐκκλησίας
καὶ νόμων ἀκρίβειαν. Όμως νικᾷ θέλημα, σαρκός
τε καὶ αἵματος, καὶ οἷα τὰ Θεοῦ κρίματα, καὶ τῶν
πλειόνων ἀποῤῥαγέντων, καὶ διαστάντων ἀρχιερέων,
γίνεται πατριάρχης, ὦ Θεοῦ νόμοι και δικαστήρια!
Ἰσίδωρος, ὁ πάσαις ψήφοις πατριαρχῶν καὶ ἀρχιε
μέων καθαιρεθείς, καὶ καθίζει ἐπὶ τοῦ μεγάλου
θρόνου ὁ μηδέ σμικροῦ γοῦν κριθεὶς ἄξιος ἄνθρω
τος, ὡς οἱ τοῦτον ἀκριβῶς εἰδότες, καὶ πάλαι καὶ
νῦν λέγουσιν, ἀβέλτερος πρὸς τοῖς ἄλλοις, κούφος,
ἀφελὴς τὸ φρόνημα, οὐχ ὁμιλῆσα: εἰδὼς, οὐ διελεῖν τὸ
κρεῖττον ἀπὸ τοῦ χείρονος, οἷον προσήκει τοῖς ἄρ
χουσι, τοσοῦτον ἀπτόμενος τῶν πραγμάτων, ὅτα καὶ
μύρμηκες, κατὰ τῆς γῆς ἔρποντες, παιδιά τις ἄν
τικους κοινὴ τοῖς καταπαίζειν αὐτὸν βουλομένοις.
“Ο δὲ τούτου χείρον, οὐδ᾽ ὑποταγῆς νόμους μαθών,
οὐδ' ἐν κοινοβίῳ τραφεὶς, ἀλλ᾽ ἄστεσι καὶ πολιτείαις
συμπεφυρμένος, καὶ παιδαγωγεῖν καὶ παιδοτριβεῖν
παιδάρια ἑλόμενος, ἔνθα καὶ ἀποστῆσαί φασιν, ὡς
εἴρηται. γύναιον τοῦ ἀνδρὸς καὶ τῶν παίδων ἔν τε
Θεσσαλονίκη, ὥσπερ καὶ ἐν Βυζαντίῳ ἕτερον, οἷα
ἡ τοῦ Κυδωνίου θυγάτηρ, οἷα ἡ τοῦ Τζυράκη. "Οσα
δὲ καὶ διδάσκειν αὐταῖς φατι λαθραίαις ὁμιλίαις
ἀποῤῥήτους τινὰς καὶ ἀτόπους διδασκαλίας, παρεί
σθον τοῖς πνευματικῶς αὐτὰ ἐξετάσασι, μὴ καὶ τὸν
αέρα ἐμπλήσωμεν βλασφημίας. Τί γὰρ ἂν καὶ δι
ροὺς, καὶ βρωμάτων ἀποχὰς καὶ πομάτων, ὅτε
τοῦτο προσήκει, καὶ πάσαις ἡμέραις ἀδιαφόρως
χρώμενος, οἷον ποιοῦσιν οἱ τὸν βάρβαρον πολιτευόμε
νοι τρόπον, οὐ δυνάμεθα λόγῳ διεξιέναι ὁπόσα φασίν
ἕτερα οἱ τὰ αὐτοῦ διακωμῳδοῦντες. ᾿Αλλὰ γὰρ τῷ
τοιούτῳ σαθρῷ θεμελίῳ καὶ ἕτερον κακὸν ἐποικο
δομεῖται, καὶ ἀνομία προστίθεται ἀνομίᾳ κατὰ τὸν
θεῖον Δαβίδ. Ὁ ἀρχηγὸς τῆς κακίας ἐξωλέστατος Παλα
μᾶς, Παλαμᾶς ὃν καὶ μόνον ἐνθυμηθέντες καθαγνί
σασθαι χρὴ ψυχὴν ἐμοῦ καὶ διάνοιαν, καὶ ὁ τοιοῦ
τος ἔχθιστος ἄνθρωπος τῆς τῶν Θετταλῶν προ
καθεζομένες χειροτονεῖται ἀρχιερεὺς, ὁ καὶ πρώην
μὲν καθαιρεθείς, ἐφ᾽ οἷς καθηρέθη, εἶτα καὶ χθὲς
Ιεροσυλίας περιπεσὼν ἐγκλήματι, κατά γε τὴν τῆς
περιβλέπτου μονὴν, εἰκόνας λωποδύτης ἀπογυμνώ
σας, συντρίψας δὲ καὶ τὰ ἐλαιοδόχα τῶν ἱερῶν σκεύη,
ῖν ὡς Ἰούδας ἀργύριον κτήσηται, καὶ οὐδ᾽ ὁ τρισά
Όλιος αιδεσθεὶς τὴν τοῦ σωτηρίου πάθους ἡμέραν,
τῆς μεγίστης τῶν νηστειῶν ἑβδομάδος, λουτροῖς θε
ραπεύειν τὸ σῶμα, καὶ τροφαῖς, καὶ πόσεσιν, εἰς
κατάλυσιν μὲν τοῦ κανόνος, πρόσκομμα δὲ καὶ σκάνε
Σαλον τῆς τῶν μοναχῶν συνειδήσεως, καὶ τῶν ἀκου
όντων μὲν ἴσως, τῶν δὲ παρόντων καὶ ὁρώντων μάτ
λιστα ἐν τῇ τῆς ᾿Αναστάσεως Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ θεία
μονῇ. Αὐτοῦ γὰρ καὶ τοῖς καταποντιστηρίοις μᾶλλον
ἢ καθαρτηρίοις θερμαῖς ἐχρήσατο. Οὗτοι τοίνυν
ὥσπερ ἀνομίας κρηπῖδες ὑποβληθέντες τῇ τοῦ Χρι
στοῦ Ἐκκλησίᾳ, ἣ φαύλης συμμορίας προβληθέντες
τῇ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίᾳ ἡγεμόνες φαυλότεροι
παρεισάγουσι τοὺς τὰ αὐτῶν πάλαι φρονοῦντας, ἢ
καὶ νῦν φρονεῖν ἐπαγγελλομένους τοῖς ἱεροῖς τῶν
Ἐκκλησιῶν θρόνοις, ἀνθρώπους μήθ᾽ ὅθεν εἰσ!,
μήθ' ὅτι προεστήσαντο ἐπιτήδευμα παρὰ τὸν βίον
γινωσκομένους τοῖς πλείοσι. Καὶ πληροῦται λοιπὸν
ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία αἰσχύνης καὶ ἀδοξίας, οὐκ
ἔστιν εἰπεῖν, ὁπόσης καὶ οἴας. Καὶ οἱ μὲν οὕτως.
Ημεῖς δὲ ἅπαξ τῆς αὐτῶν κοινωνίας ἀποῤῥαγέντες
μένομεν ἡσυχάζοντες ἐφ' ἑαυτῶν, Θεῷ μόνῳ τὰ τῆς
ἀδικίας ανατιθέντες, κἀκεῖθεν τήν κρίσιν τῶν γινο
μένων ἥξειν ἐλπίζοντες. Αλλ' οὐχὶ καὶ οἱ οὕτως
ἡμᾶς ἀδικήσαντες ἠρεμεῖν ἀγαπῶσιν, ἀλλ᾽ εἰ μὴ
καὶ ἡμᾶς εἰς τὸ ἴσον ἑαυτοῖς βάραθρον συγκατα
σπάσαιεν, ἐπιτιθέμενοι, καὶ καθέλκοντες ἑαυτοῖς
κοινωνεῖν, οὐκ ἀνεκτὸν ἡγηνται. Οὐκοῦν νῦν μὲν
πρεσβεύουσι, καὶ καθυπισχνοῦνται μεγάλα, νῦν δὲ
μεταβαλόντες, ποιοῦσι τὰ διωκτῶν καὶ τυράννων,
καὶ καθειργνύουσιν ἀσφαλῶς, ὥστ' ἀθεάτους εἶναι
καὶ ἀπροΐτους, ὁποῖα καὶ λῃσταὶ ποιοῦσι τοὺς εἰς
χεῖρας ιόντας, καὶ πιέζουσιν ὁπόσα δύνανται. Νῦ
δ᾽ ἀπειλοῦσιν ἐπιπλέον ἐξάγειν τὰ τῆς ἀπανθρωπίας.
Εἶτα καὶ Γραφὰς καθ᾿ ἡμῶν σκαιωροῦσιν, ἔγκλημα
ποιούμενοι τὴν ἀκοινωνησίαν, ἄλλο δ' οὐδέν. Αφαι
ροῦνται πρὸς τούτοις τὰς ἐκκλησίας καὶ τοὺς τοῦ
ζὴν ἡμᾶς πόρους, ἵνα θάνατος ἡμῖν βίαιος ἐπιστῇ.
'Αλλ' ἡμεῖς μέχρι τινὸς ἀνεχόμενοι τῆς τούτων πα
ραπληξίας, ὡς οὐδὲν ἐπιεικέστερον εἴδομεν αὐτ
τοὺς διατιθεμένους, δρῶμεν δ καὶ τοῦ κακῶς αὐτοὺς
ἄρξασθαι ποιεῖν ἡμᾶς ἔδει, καὶ κοινὴν πρὸς αὐτοὺς
col. 883–884page 21 of 197
PG 150:883ευντάτιομεν ὑπόρνητιν, τὰ μὲν ἀξιοῦντες, ἔστι δ᾽; ἃ καὶ συμθουλεύοντες σύνοξιν συγχρυτηγῆναι χαὶ εἰ μὴ πάντων ἀρχιερέων, τῶν γοῦν ἐγγὺς ὄντων, ἕπις τὰ κακῶς δογματοθύντα τε καὶ πράχθεντο ἐξετασθῇ, καὶ οὕτω συναφθῇ τὰ διεστῶτα μέρη τῆς Ἐκκλησίας. Πρητελέκαεν ὅδ τῇ ὑπομνήσει καὶ τῶν ἐφ᾽ ἑχάστοις; τῶν παρ᾽ αὐτοῖς πραττομένων ἱεροὺς καὶ θείους κανόνας. ὑφ᾽ ὧν χωλυόμενοι, τῆς αὐτῶν ἀπέχομεν κοινωνίας ὃ αμαρτυρίμενοι χαὶ τοῦτο, ὡς εἰ μὴ μετὰ χρίσεως; ἀκριξοῦς τὴν πρησ. ἦνγουπαν θεραπείαν λάϑιι τὰ πράγματα, υὔτ' αὐτοῖς τότε κρινωνήσομεν, ἀλλὰ χαὶ χατὰ τοὺς ἀναγεγραμμένους γανόνας τῶν ἐπρῶν ἀποστόλων, καὶ τῶν ἁγίω. καὶ οἰχουμενικῶν ουνύδων ταῖς αὐταῖς αὐτοὺς ὑμωδάλγλομεν τιμωρίαις, καθαινοῦντετ, ὡς ἐκεῖνοι, χαὶ ἀναθεματίζοντες, Ἰζαὶ ἡμεῖς μὲν οὕτως ἐποιήσαν μτν. Οἱ δὲ ἅτας τῆς εὐθείας ἀποπλανηθέντος χειρί πὶ μόνῃ χαὶ δυναστείᾳ ἐπιθαῤῥοῦντες τῇ ἔξωθεν, ὁποπτύουσι νύμους καὶ δικαιοσύνην Θεηῦ, χὰ ξι φής ρτὺς χαθ' ἡμῶν ἄντικρυς ἑκάστοτε ἐξορμῶσι, πᾶν ὃ τἂν ἐπίζεινον εἰς ὕθριν καὶ ἀτιμίαν διανοούψκενοι, οὐκ εἰδήτες οἱ τάλανες, τίου καὶ τίνος ἐσμὴν αντῦρατος ἀμφότεροι, οὐδ᾽ ἀρχὴν ἐνηυμού ενοι τὰ τῆς δικαιοσύνης τάλαντα, ὅπιως ἑχάστοις ἐπιμετρεῖ τῶν πεπρεγμένων τὰς ἀμοιβάς, Ἔδεξε τοίνυν ἡμῖν, ἐπὶ ποῖς ἀλόγοις αὐτῶν ἔργοις καὶ λόγη:ς τρονυτέρεν τὴν ἀπακήρυξιν ποιήσασθαι, ἐντάξτι τε τῷ πτρόντι τγράσρστε ναὶ ὀλίγα τῶν παρ᾽ αὐτοῖς πεπραγυένων, Καὶ δὲ συνελθόντες οἵ τε τ ϑασιλίθι ταύτῃ πορὺντος ἀρχιερεῖς ὡσεὶ δέκα τὸν δριθμὼν, οἵ τε ἔξωθεν δὰ γνωμῶν καὶ γραμμάτων ὑπὲρ εἴκοσιν ἄντες, προσλαθόντες δὲ καὶ τὰς καθαιρετιχὰς σημειώσεις τῶν ἀνωτέρω εἰρημένων πατριαρχῶν, καὶ πρὸ τούπὼν τοὺς ἀποστολικούς τε καὶ πατρίκοὺς ἔρους, ἤγουν περὶ τῆς ἀκαννίστου χειροτονίας τὸν τῶν ἀποστόλων τριακοστὸν, τὸν τῶν ἐν Νιχαία' τῆς πρῶπῆς συνόδου τέταρτον, χαὶ αὖϑις τὴν ἐν Νικαίᾳ τῆς δευτέρας τρίτον περὶ δὲ τῶν Ἐκκλησίας καλαιρεθέντων, εἴτα τολμηρῶς ἁπτομένων τῆς λειτουργίας, πὸν ἕν ᾿Αντιοχείᾳ τέταρτον, καὶ αὖθις τῶν αὐτῶν ἔντων, τὸν τῶν ἁγίων ἀποστόλων εἰκοστὴν ὄγδοον, χαὶ τῶν αὐτῶν αὖθις δέχατον ἔτι περὶ τοῦ μὴ ἀ ίπτασθαι τοὺς πατέρας τῶν ἰδίων τέκνων δι᾽ δσχησιν τὸν τῶν ἐν Γάγγρᾳ πευτεκαιδέκατον᾽ περὶ δὲ γε τῶν νέα δόγματα καινοτομούντων, πρὸς δὲ καὶ βεδηλούντων ἄγια σκεύη, καὶ ἀ)λα τινὰ χαϑιερωμένα Θεῷ, τὴν ἐν Νικαίᾳ τὸ δεύταρον ὀκροτελεύτιον διαταγὴν πρὸς δὲ τούτοις καὶ ὕπα φασὶν οἱ θεῖοι ΠΠτέρε; ἐπιτίμια κεῖσθαι τοῖς τὰς ὡρισμένας νηστείας ἀνευγαθῶς χαταϊύοντι ταύτας δὴ τὰς ἱερὰς ἅποφάσεις, ὥς τινα παντευχίαν ἰσχυρὰν ἐνδυσάμενοι, λέγομεν οὕτω μετὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ τῶν παρ᾽ αὐτοῦ συφισθέντων ἱερῶν ἀποστόλων καὶ ἁγίων συνόδων ᾿ἸΙσίδωρον τὸν ἐχ γένους ἐπ᾽νομαζόμενον Βηύχειρα ἀναξίως ἐπιῦάντα τοῦ πατριαρχιχοῦ θρόνου, χαὶ μήνε τὴν συνοδιχῶς ἐξενεχθεῖσαν κατ' αὐτοῦ καθαίρεσιν ἐπὶ χακοδοξίᾳ εὐλαδηθέντα, μῆτε εἰς νοῦν λαθήντα τὰ ἀναγεγραμμένα ἐγχλήματα, οἵπερ ἔπεσεν, ἀλλ᾽ ὑπὸ χοσμιχὴς ἐξουσίας καϑωπλιτμέγον τὴν ἀργιεκυπόνη ἀμ λάφοντα, Ξιτὰ γαὶ ἀργίαις, χαὶ ἐπιπιμέσεσε χαὶ διωγμοῖς ἐποταγχκάζοντα τὴν πρὸς αὐτὸν κοινιυΐαν ἱερέων, μοναστῶν χαὶ πρὸς τούν πῆῖς ἀρχιλρέων, καὶ χαθαιρέστις τὰς μὲν ποιοῦντα γαὶ ἀδυκιμάστως, τὰς δὲ καὶ διαμτλετῶντα, τοῦτον πὸν πᾶσι Χριστιανοῖς; πρόσχαμ μα γεγονότα, δι᾽ ὃ» ἀπέστησαν κοινωνίας, μυστηρίων θελῦ, καὶ ἁγιατροῦ ἄρχιτρτῖς, ἱερεῖς, μονάχοι, καὶ λαϊχοὶ, καθπιροῦμεν ὅλῃ ψυχῇ τε χαὶ προῦυμέχ, καὶ τῆς ἀναξίως αὐτῷ περιτελείσης διὰ τῆς χοσμιχῆς δυναστείας ἀπογυμνοῦμεν πατριαρχικῆς ἐξουσίας. Ἔτ' σὺν αὐτῷ καὶ Ἡυλαμᾶν τὸν ἀρχηγὸν τῆς καχοδοξίας τεὺς πολλοὺς συντοζάμενον λόγους, ἐφ᾽ ᾧ συστῆσαι τὰ σεθρὰ χσὶ μάταια τῆς οἰχείας φρενὸς κυήματα, καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ Ἐκκληστίαν ἀναμο,λεύσαντα, θεέτησιν ὑπερἰχτιμόνγις, χαὶ ὑφειμέναις, χαὶ θειὺς καὶ θεότητας ἀναπλάσαντα, ἐρατούς τε καὶ ἀοράτους, τὸ δὲ περὰ πῶν ἁγίων Πατέρων τῶν ἐν Νικαίᾳ κατασῴραγι οὐὲν τῆς τίστοως τῶν Χρισπανῶν ἅγιον σύμθηλον, εἰς ἕνα Θεὸν χεὶ μίαν θεότητα πιστεύξιν διαχελευόμενου, καὶ τὰς ἑτέρας οἰχουμενικὰς συνόδους παρ᾽ οὐδὲν θέμενον, καὶ νέας ἐχθέμενον θεολογίας, αὐτόν το ὑπὲρ αὐτοῦ, καὶ τῶν τὰ αὐτὸ τούτῳ φροναύντων, προσέτι χαὶ τῶν ἁγίων εἰκόνων, καὶ ἱερῶν σχενῶν, καὶ τῆς ἄλλης Χριστιονικῆς εὐταξίας χωρέταεντα, ὡς καὶ ἱερυυργεῖν τολμᾷν μετὰ τὴν ἐπ᾿ αὐτῷ καθαίρεσιν. Τοῦτον τὸν Παλαμναῖον ἢ λατ», καὶ οἴ τις ἕτερος τοῦ πονηροῦ αὐτοῦ κόμματος ἔλαθον ἐν τῷ παρόντι χλέψας τὴν ἀρχιερωσύνην, οὐχ ἱερωσύνης ἀπογυμνονμὲν ἁπλῶς, καὶ διηνεχεῖ χαθαιρέσει χαθυποδάλλομεν, ἀλλὰ χαὶ πυρὸς καὶ σιδήρου ἀξίους κρίνομέν, ὡς τέχνα μωμητὰ, καὶ γενεὰν σχολιὰν καὶ διεστραμμένην, καὶ τοιαῦτα ἀντατοξόματα ἀνταποδιδόντας Θεῷ. Καὶ ταῦτα μὲν καῦτα ἐννόμως καὶ κανονιχῶς ἀπεφηνάμεθα κατὰ τῶν ἀναξίων τῇς τῶν ψυχῶν ἐπιμελείας χαὶ τοῦ ἀεχερατικοῦ ἐπαγγέλματος ἀνιέρων ἀρχιερέων, ἅτινα καὶ διαμενεῖ βέδατα, κανονικαῖΐς, ὡς εἴρηται, χαὶ ἀρχιερατικαῖς ἀποφάπετι νῦν τε καὶ πάλαι τὸ κῦρος ἔχοντα, χαὶ οὐκ ἂν Χριστιανοῖς εὐσεδυῦσι παν ροθαθησόμενα, Ἡμεῖς δὲ, ὃ λοιπόν ἐστι, προνουύμενοι ποῦ μέλλοντος, τοῦ αἡ )ανθάνειν τοὺς τοιούτους λύχους εἰσιόντας εἰς τὰ τοῦ Χριστοῦ πρύθατα, καὶ σπαράττειν ψυχὰς ἀπλονοτέρας, τοῦτο δὴ καὶ προῦρ- ) γου ποιησόμο!:. Καὶ δὴ παραγγέλλομεν πᾶτε τοῖς εἰ; τὸν Κύριον ἡμῶν πεπισεενχότι Χριστὸν, καὶ ἔνα Θολυν καὶ μίαν ὁμολογοῦσι θεότητα, φεύγειν πάσῃ δυνάμει τὴν πονηρὰν αὐτῶν χοινωνίαν, καὶ ἃς ἀθέσμως ἐπὶ χαταστροφῇ ψυχῶν ποιοῦνται διδασκαλίας. οὐδὲν λοιμώδους πάθους δια φερούσας, προακέναι δὲ τοῖς τροφίμοις τῆς Ἔκχκχλησίας ἀνδράσιν, οἵτινες ὡς ἀπὸ πηγῆς τοῦ παναγίου νεύματος ἀρδενόμενοι, τὰ διδασκαλιχὰ προχέουσι νάματα, ὧν οἱ καρποὶ εἰρήνη μὲν κατὰ τὸ παρ᾽ν, χαρὰ, ἀγαλλίασις, ἐν δέ γε τῷ μέλλοντι φιυτὸς ἀπόλαυσις αἰωνίον, κλῆρος τῆς ἄνω Ἐχχλησίας τῶν πρωτοτόν. χων, βασιλείας οὐρανῶν ἐπέτευξις, Ταῦτα τοῖς τὰς πατρικὰς παραδόσεις μέχρι θανάτου συντηρεῖν διαγωνιζομένοις ἔπαθ)λα, ταῦττ καὶ χληρουχίαι τοῖς
suviár:spis Üwigsnzw. Tk piv &iedvtg. icu D owzi eupfovAedoyzsc aivaDow SuyxputmÜNvat xat sbouh mávcuy dpyupiow tv vatv iyyug futs, icug tà wsxüi Beygxtoüln cro mpujüle ifesas0f, xal uUzo cuvagtf] rà Qitosüica udpn vtr "ExxAnsine. Tigacihizasiw boe Umeuvhsnn xit cüw bg! Exácronp zs cea ciudg mpavvspiuo, iepabg xai Üeloug xxvivis , Ds Ov wisdpevot, fs wisüw àmiy»pew xoiwefag Doxgspcupipevot xol 3 Uv, deg el ql prt xolozuz &xpitoüz Tiv mpnodocs Üüopazilav Làtus rà npiipata, VU aide sott svuvtoopsy, 33 xi xxtà too; dvaysypappiwug xuvivag süw lepüw &zussühuv, xui tv ái. xa ebenops ixi suviov vale utcatg abroug Sus6AXlege» vtgroplatz, waÜdiislese, dc Pxilvot, 33v &vafispasitevrec. Kai uci, piv eSsus Exortapiv. Ot 8S áraf zzi cj0sing ümomkavrÜiystl juipí a: quóvp xai Duvasiiüg Pmiüzbiohu. Aj Étwfiev, zuntioog. viuoug xai Curatsdvmy OinD, x Guyfpus xxU buy Bvnxpus Exásrews opui, my Us. Bv Eze rvov eig Opi xa &etplav Drrvopó eon, vbx cibices ui sáXavec, mno xa cfupz Eopdv aviopaco üugó:spon, oUP ápyiw ivüopnóa sva s fg ixatosóvm: cihavra, Unt; ivácver: Émipurepci vov minpYuiuey às àpoulz. TERcfe calvuy div, inl ^s dücyors autüy Épvors xal ZdTo: tprvustozv viv &marhputw modjricÜai, ivráQet vs 1) mpíuni vpdzgirst val Butya sv map! absol; cempzyyiun. Kap suvelidvits vP cr tf BarüdDt vujtn sepovcic pyitpris dasl Bixz sbw Ppiüpiw, of cs EpmU:v [I mpochab/vesg 0t xui «à; waÜaipevcdz Cuuitoseig y iwurdgeo elpnaéyty mavpiaogíu, xal xpb tojce Tobs àmosTeAtucóc ve xxi mavpiapU. Dposs, you) mipi tig dxevjvissoo xeipovovag tby vU) tog 6v ptaxodsbv, vbv cüis £v Nuxalge trs zpioni ogyvéDon sivaproy, xa^ sU ks sy iy Nixala sc Zzuifpae vpltov meg (b Ov "Exo alag xal 2ipzivttov, tTxa. tob empüg &scopévoiv tfe Aeioupríac, hs iv CAvoyiig virzprow xo GU xüv aiv ixts, 2hy 40» Eyfoy imorTiAus elaosviv Dyjaov, xa mw abtüw aibi. Bixazes ftp mepi von gh &bssasUnt soos macipag tí Dioy vh 5: &axrv) Si» sv Ev Tàyypg mtvrzvaibéxasuy* nspt 6 qe ^üw viz Dbfuava xatvovopvztov, mpos Ót xa Bs Ür)sduztoy pa axzón, xat 8)2a. vii xafispupáva ed, chr Ev Nixala, sb Beixepov àxpore)sUstov Ba cay) mphs Db sobvutz xal 4a xciv cl Üzios Ma. cípss (reclpn etolat volg às dpiauévag viasslag àvsuia€; xavilósosi vadrz: Pq vá. iepir dmoqássig, üe cta mavisuyíav lcyupày ivbuodurvo:, Aiyopev ovo path xoà drlos lveüpatog, xui TN map" abro cugisPveuy epüus &zomtiMy xzl yis suvó&uy — "lol&topov vv ix vévouc Em;venaApevov Boóyetpz üvobias Emtüdvia x00 Tatptrpynxo) Üpóvao, xat páss tiv auvobtxüie EEsveyüstaay xoc! abso xaüaipestv bmi xawolotla tülatmÜivra, pie elc vos Yafioyez «à &vapey pau péva Erxidpasa, olomsg kniotw, àAX b35 xospuxhe teauaiae xat pé vov
ευντάτιομεν ὑπόρνητιν, τὰ μὲν ἀξιοῦντες, ἔστι δ᾽;
ἃ καὶ συμθουλεύοντες σύνοξιν συγχρυτηγῆναι χαὶ
εἰ μὴ πάντων ἀρχιερέων, τῶν γοῦν ἐγγὺς ὄντων,
ἕπις τὰ κακῶς δογματοθύντα τε καὶ πράχθεντο
ἐξετασθῇ, καὶ οὕτω συναφθῇ τὰ διεστῶτα μέρη τῆς
Ἐκκλησίας. Πρητελέκαεν ὅδ τῇ ὑπομνήσει καὶ
τῶν ἐφ᾽ ἑχάστοις; τῶν παρ᾽ αὐτοῖς πραττομένων
ἱεροὺς καὶ θείους κανόνας. ὑφ᾽ ὧν χωλυόμενοι, τῆς
αὐτῶν ἀπέχομεν κοινωνίας ὃ αμαρτυρίμενοι χαὶ
τοῦτο, ὡς εἰ μὴ μετὰ χρίσεως; ἀκριξοῦς τὴν πρησ.
ἦνγουπαν θεραπείαν λάϑιι τὰ πράγματα, υὔτ' αὐτοῖς
τότε κρινωνήσομεν, ἀλλὰ χαὶ χατὰ τοὺς ἀναγεγραμ-
μένους γανόνας τῶν ἐπρῶν ἀποστόλων, καὶ τῶν
ἁγίω. καὶ οἰχουμενικῶν ουνύδων ταῖς αὐταῖς αὐτοὺς
ὑμωδάλγλομεν τιμωρίαις, καθαινοῦντετ, ὡς ἐκεῖνοι,
χαὶ ἀναθεματίζοντες, Ἰζαὶ ἡμεῖς μὲν οὕτως ἐποιήσαν
μτν. Οἱ δὲ ἅτας τῆς εὐθείας ἀποπλανηθέντος χειρί
πὶ μόνῃ χαὶ δυναστείᾳ ἐπιθαῤῥοῦντες τῇ ἔξωθεν,
ὁποπτύουσι νύμους καὶ δικαιοσύνην Θεηῦ, χὰ ξι φής
ρτὺς χαθ' ἡμῶν ἄντικρυς ἑκάστοτε ἐξορμῶσι, πᾶν
ὃ τ- ἂν ἐπίζεινον εἰς ὕθριν καὶ ἀτιμίαν διανοούψκενοι,
οὐκ εἰδήτες οἱ τάλανες, τίου καὶ τίνος ἐσμὴν αντῦ-
ρατος ἀμφότεροι, οὐδ᾽ ἀρχὴν ἐνηυμού ενοι τὰ τῆς
δικαιοσύνης τάλαντα, ὅπιως ἑχάστοις ἐπιμετρεῖ τῶν
πεπρεγμένων τὰς ἀμοιβάς, Ἔδεξε τοίνυν ἡμῖν, ἐπὶ
ποῖς ἀλόγοις αὐτῶν ἔργοις καὶ λόγη:ς τρονυτέρεν τὴν
ἀπακήρυξιν ποιήσασθαι, ἐντάξτι τε τῷ πτρόντι
τγράσρστε ναὶ ὀλίγα τῶν παρ᾽ αὐτοῖς πεπραγυένων,
Καὶ δὲ συνελθόντες οἵ τε τ ϑασιλίθι ταύτῃ πορὺν-
τος ἀρχιερεῖς ὡσεὶ δέκα τὸν δριθμὼν, οἵ τε ἔξωθεν
δὰ γνωμῶν καὶ γραμμάτων ὑπὲρ εἴκοσιν ἄντες,
προσλαθόντες δὲ καὶ τὰς καθαιρετιχὰς σημειώσεις
τῶν ἀνωτέρω εἰρημένων πατριαρχῶν, καὶ πρὸ τού-
πὼν τοὺς ἀποστολικούς τε καὶ πατρίκοὺς ἔρους,
ἤγουν περὶ τῆς ἀκαννίστου χειροτονίας τὸν τῶν
ἀποστόλων τριακοστὸν, τὸν τῶν ἐν Νιχαία' τῆς πρῶ-
πῆς συνόδου τέταρτον, χαὶ αὖϑις τὴν ἐν Νικαίᾳ τῆς
δευτέρας τρίτον περὶ δὲ τῶν Ἐκκλησίας καλαιρε-
θέντων, εἴτα τολμηρῶς ἁπτομένων τῆς λειτουργίας,
πὸν ἕν ᾿Αντιοχείᾳ τέταρτον, καὶ αὖθις τῶν αὐτῶν
ἔντων, τὸν τῶν ἁγίων ἀποστόλων εἰκοστὴν ὄγδοον,
χαὶ τῶν αὐτῶν αὖθις δέχατον ἔτι περὶ τοῦ μὴ
ἀ ίπτασθαι τοὺς πατέρας τῶν ἰδίων τέκνων δι᾽ δσχη-
σιν τὸν τῶν ἐν Γάγγρᾳ πευτεκαιδέκατον᾽ περὶ δὲ γε
τῶν νέα δόγματα καινοτομούντων, πρὸς δὲ καὶ βε-
δηλούντων ἄγια σκεύη, καὶ ἀ)λα τινὰ χαϑιερωμένα
Θεῷ, τὴν ἐν Νικαίᾳ τὸ δεύταρον ὀκροτελεύτιον δια-
ταγὴν πρὸς δὲ τούτοις καὶ ὕπα φασὶν οἱ θεῖοι ΠΠ16-
τέρε; ἐπιτίμια κεῖσθαι τοῖς τὰς ὡρισμένας νηστείας
ἀνευγαθῶς χαταϊύοντι ταύτας δὴ τὰς ἱερὰς ἅπο-
φάσεις, ὥς τινα παντευχίαν ἰσχυρὰν ἐνδυσάμενοι,
λέγομεν οὕτω μετὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ τῶν
παρ᾽ αὐτοῦ συφισθέντων ἱερῶν ἀποστόλων καὶ ἁγίων
συνόδων ᾿ἸΙσίδωρον τὸν ἐχ γένους ἐπ᾽νομαζόμενον
Βηύχειρα ἀναξίως ἐπιῦάντα τοῦ πατριαρχιχοῦ θρό-
νου, χαὶ μήνε τὴν συνοδιχῶς ἐξενεχθεῖσαν κατ' αὐτοῦ
καθαίρεσιν ἐπὶ χακοδοξίᾳ εὐλαδηθέντα, μῆτε εἰς
νοῦν λαθήντα τὰ ἀναγεγραμμένα ἐγχλήματα, οἵπερ
ἔπεσεν, ἀλλ᾽ ὑπὸ χοσμιχὴς ἐξουσίας καϑωπλιτμέγον
τὴν ἀργιεκυπόνη ἀμ λάφοντα, Ξιτὰ γαὶ ἀργίαις, χαὶ
ἐπιπιμέσεσε χαὶ διωγμοῖς ἐποταγχκάζοντα τὴν πρὸς
αὐτὸν κοινιυΐαν ἱερέων, μοναστῶν χαὶ πρὸς τούν
πῆῖς ἀρχιλρέων, καὶ χαθαιρέστις τὰς μὲν ποιοῦντα
γαὶ ἀδυκιμάστως, τὰς δὲ καὶ διαμτλετῶντα, τοῦτον
πὸν πᾶσι Χριστιανοῖς; πρόσχαμ μα γεγονότα, δι᾽ ὃ»
ἀπέστησαν κοινωνίας, μυστηρίων θελῦ, καὶ ἁγιατροῦ
ἄρχιτρτῖς, ἱερεῖς, μονάχοι, καὶ λαϊχοὶ, καθπιροῦμεν
ὅλῃ ψυχῇ τε χαὶ προῦυμέχ, καὶ τῆς ἀναξίως αὐτῷ
περιτελείσης διὰ τῆς χοσμιχῆς δυναστείας ἀπογυμ-
νοῦμεν πατριαρχικῆς ἐξουσίας. Ἔτ' σὺν αὐτῷ καὶ
Ἡυλαμᾶν τὸν ἀρχηγὸν τῆς καχοδοξίας τεὺς πολλοὺς
συντοζάμενον λόγους, ἐφ᾽ ᾧ συστῆσαι τὰ σεθρὰ χσὶ
μάταια τῆς οἰχείας φρενὸς κυήματα, καὶ τὴν τοῦ
Θεοῦ Ἐκκληστίαν ἀναμο,λεύσαντα, θεέτησιν ὑπερ-
ἰχτιμόνγις, χαὶ ὑφειμέναις, χαὶ θειὺς καὶ θεότητας
ἀναπλάσαντα, ἐρατούς τε καὶ ἀοράτους, τὸ δὲ περὰ
πῶν ἁγίων Πατέρων τῶν ἐν Νικαίᾳ κατασῴραγι
οὐὲν τῆς τίστοως τῶν Χρισπανῶν ἅγιον σύμθηλον,
εἰς ἕνα Θεὸν χεὶ μίαν θεότητα πιστεύξιν διαχε-
λευόμενου, καὶ τὰς ἑτέρας οἰχουμενικὰς συνόδους
παρ᾽ οὐδὲν θέμενον, καὶ νέας ἐχθέμενον θεολογίας,
αὐτόν το ὑπὲρ αὐτοῦ, καὶ τῶν τὰ αὐτὸ τούτῳ φρο-
ναύντων, προσέτι χαὶ τῶν ἁγίων εἰκόνων, καὶ ἱερῶν
σχενῶν, καὶ τῆς ἄλλης Χριστιονικῆς εὐταξίας χω-
ρέταεντα, ὡς καὶ ἱερυυργεῖν τολμᾷν μετὰ τὴν ἐπ᾿
αὐτῷ καθαίρεσιν. Τοῦτον τὸν Παλαμναῖον ἢ 1{5λα-
τ», καὶ οἴ τις ἕτερος τοῦ πονηροῦ αὐτοῦ κόμματος
ἔλαθον ἐν τῷ παρόντι χλέψας τὴν ἀρχιερωσύνην,
οὐχ ἱερωσύνης ἀπογυμνονμὲν ἁπλῶς, καὶ διηνεχεῖ
χαθαιρέσει χαθυποδάλλομεν, ἀλλὰ χαὶ πυρὸς καὶ
σιδήρου ἀξίους κρίνομέν, ὡς τέχνα μωμητὰ, καὶ
γενεὰν σχολιὰν καὶ διεστραμμένην, καὶ τοιαῦτα
ἀντατοξόματα ἀνταποδιδόντας Θεῷ. Καὶ ταῦτα μὲν
καῦτα ἐννόμως καὶ κανονιχῶς ἀπεφηνάμεθα κατὰ
τῶν ἀναξίων τῇς τῶν ψυχῶν ἐπιμελείας χαὶ τοῦ
ἀεχερατικοῦ ἐπαγγέλματος ἀνιέρων ἀρχιερέων,
ἅτινα καὶ διαμενεῖ βέδατα, κανονικαῖΐς, ὡς εἴρηται,
χαὶ ἀρχιερατικαῖς ἀποφάπετι νῦν τε καὶ πάλαι τὸ
κῦρος ἔχοντα, χαὶ οὐκ ἂν Χριστιανοῖς εὐσεδυῦσι παν
ροθαθησόμενα, Ἡμεῖς δὲ, ὃ λοιπόν ἐστι, προνουύμε-
νοι ποῦ μέλλοντος, τοῦ αἡ )ανθάνειν τοὺς τοιούτους
λύχους εἰσιόντας εἰς τὰ τοῦ Χριστοῦ πρύθατα, καὶ
σπαράττειν ψυχὰς ἀπλονοτέρας, τοῦτο δὴ καὶ προῦρ-
) γου ποιησόμο!:. Καὶ δὴ παραγγέλλομεν πᾶτε τοῖς
εἰ; τὸν Κύριον ἡμῶν πεπισεενχότι Χριστὸν, καὶ ἔνα
Θολυν καὶ μίαν ὁμολογοῦσι θεότητα, φεύγειν πάσῃ
δυνάμει τὴν πονηρὰν αὐτῶν χοινωνίαν, καὶ ἃς
ἀθέσμως ἐπὶ χαταστροφῇ ψυχῶν ποιοῦνται διδασκα-
λίας. οὐδὲν λοιμώδους πάθους δια φερούσας, προακέ-
ναι δὲ τοῖς τροφίμοις τῆς Ἔκχκχλησίας ἀνδράσιν, οἵ-
τινες ὡς ἀπὸ πηγῆς τοῦ παναγίου {νεύματος
ἀρδενόμενοι, τὰ διδασκαλιχὰ προχέουσι νάματα,
ὧν οἱ καρποὶ εἰρήνη μὲν κατὰ τὸ παρ᾽ν, χαρὰ,
ἀγαλλίασις, ἐν δέ γε τῷ μέλλοντι φιυτὸς ἀπόλαυσις
αἰωνίον, κλῆρος τῆς ἄνω Ἐχχλησίας τῶν πρωτοτόν.
χων, βασιλείας οὐρανῶν ἐπέτευξις, Ταῦτα τοῖς τὰς
πατρικὰς παραδόσεις μέχρι θανάτου συντηρεῖν δια-
γωνιζομένοις ἔπαθ)λα, ταῦττ καὶ χληρουχίαι τοῖς
col. 885–886page 22 of 197
illis inesse a deitate Dei, qui per gratiam suas crea turas sibi cognomines facit, neque propterea multi Audite, tribus terræ et linguæ, gentes omnes quæ dii, neque Domini, neque deitates infinitæ secun habitatis sub cœlo, quicunque scilicet Deum verum) dum ipsos operationibus commensuratæ, sed unus colunt, et unam Deitatem in tribus personis glori- Deus, unus Dominus, una Deitas, ut divinus Pau ficatam. Audite, qui sancto peruncti estis sanguine lus inquit, pluralitatem vitans; ne in gentilismum pretiosi Agni, qui ethnice religionis errorem, mul- abeamus. Sic ex supposito futili moti, statim com los deos astruentem, dissolvit, ut unus Deus una- parationum eminentias, et defectus, et suppositio que deitas coleretur ab iis qui in Christum Domi- nes, et depressiones, sine ulla ratione, recentiorum num nostrum credidere. Audite, quæ tempestas, harum Deitatum concludunt, referentes ad Deita quis turbo, quæ tenebræ, multo Ægyptiis illis im- tem, quæ analogia omni et habitudine et compara maniores, Græcorum Ecclesiam oppresserunt. Ne- tione superior est; quemadmodum superne divini que enim suffecit diabolo generis nostri ad inter- sermones intonant; neque fieri potuit, ex quo nata necionem eversio, quam, cum homicida esset ab sunt sæcula donec ipsa rursus depereant, alia ra initio. procuravit per defectionem et rebellionem tione sentire. Necnon, quod omnium absurdissimum propriorum instrumentorum; nec satis illi visum est, quemadmodum prophetarum eloquia enuutiant est, tot urbium et regionum proditio, nec non Dixit Deus, locutus est Dominus, et hoc et illud Christianorum cædes et captivitates, et generis præcipit Omnipotens, et vocem atque sermonem, universi ac ætatis direptiones, nisi etiam ferreis qui supra sermonem est, Deo prorsus appingunt, vectibus Ecclesiam Dei concuteret, adeo ut simul ita et hi personas effingunt, et in substantiam pa omnia in precipitium ageret, et in profundum de- lam agunt naturales has Dei operationes, quæ extra substantiam secundum se sunt, et loqui, et con mergeret, dogmata, leges sacras et Patrum sancita, parum quid ad tantas vires dirus iste Sophista et suescere, ac si vita præditæ essent, cum illis qui hostis existimat. Quid enim facit? Paulo ante, ut corum sacris initiati sunt spondent, et in increa onnes nostis, exsuscitat homines quosdam, mona- tam naturam eorum participes immutare. Quin chorum res ementitos et mutuo decertantes, et ut imo et benefactrices vocant similes deitates, benefi aptius dicam, in rectis pictatis dogmatibus, veluti cas, cuicunque ille voluerint, proprio quodam mo zizania, enatos, et probum fidei semen lædentes; do. Supersubstantialem vero Deitatem parum aut nihil ad similia dicunt conferre. Hæc et pleraque qui licet sibimetipsis discrepantia et longe diversa, consonantia nihilominus eorum motori impio da- alia partim palam recitant et commentariis man moni prædicabant ac sentiebant. Namque ex ipsis dant, partim clanculum loquuntur, cum quibus in quidam ausi sunt, idem essentiam Dei et operatio- colloquium veniunt, homuncionibus et mulierculis, temere hinc inde collectis. Testimonium exhibent nem existimare, aut, si operationem aliud esse te nendum est, non coæternam illam dicere, neque non pauci eorum qui spiritualem curam animarum ejusdem principii cu sempiterno et principio ca- gerunt, a delusis per ipsos rem extorquentes, tum rente Deo, sed creatam et corruptibilem, ut res demum ad nos referentes. Sed primi illi, quales erant Barlaami sequaces, qui ad Italos genus re omnes creatæ qualis in Thaborio divinitatis splen ferebat, et, quæ Italorum sunt, fovebat, congressi dor apparuit, aut illa, quæ pastoribus illuxit, vel cum istis in judicio sacro, uti par erat, victi dis quaecunque alia Dei apparitio fuit. Et hi quidem cesserunt. Secundi autem hi victores, cum ad hac ratione. Alii æquo errore implicati, imo pri tempus eorum examen differretur, interim sese mos superare contendentes, o animam et linguam retinebant, nec in publicum suarum blasphemiarum et manum intemperiis actam! scripto miseri tra partum edebant, ne gentilium superstitione, quæ dunt, non e coelo fabulantes, sed ex terra, ut ven multos deos colebat, infecti ac judicati, lapidibus triloquæ, velut Isaias tradit, spuria quædam nec. ora obstruerentur. Quid porio inde subsecutum est? germana dogmata, quæ neque Patres nostri nove Cum partem adversantem debellare nisi fuissent, runt, ut divino eloquio utamur, neque nobis tra et signa victoriæ synodales litteras deportassen', diderunt: nec audiunt magnum Paulum profanas statim victoria elati, primuın quidem clam,`post vocum novitates abjicere præcipientem, neque sa modum propalam, præceptores per se creati civita pientem Salomonem: Noli sapere supervacanea veluti semina tis ostenduntur, et novos errores, et præter usum. Namque supersubstantialem unam Deitatem, sive unum Deum in Triade sine divisione prava, miserorum hominum animis inseminant. Et hæc, postquam ab Ecclesia illis injunctum, neque divisum, nova divisione subdividentes audaces isti, multas quasdam deitates esse, et multos deos, præ- in posterum dogmata ferre, neque docere; sin mi nus, exsecrationibus atque excommunicationibus ter vera dogmata, impudenter et temerarie sanciunt. futuri essent obnoxii. Tum magis ac magis in malitia Aiunt quippe, naturales et essentiales Dei operatio nes divinorum horum et admirandorum nominum proficientes, o inverecundiam! nuptiis hominum non minus participes esse. Nec illud a divina Serip- manus injiciunt; juvenes mulieres a viris et filiis tura intellexerunt, aut edocti sunt, deos et domi- intrepide, peregrinis suis atque absurdis doctrinis, nos, angèlos simul et homines dici, et potestatem separantes, facinori addunt tonsuras temerarias et
col. 887–888page 23 of 197
inconsideratas, ex primo nostro genere juvenum. inhærerent, audacter mystica sacrificia in latebris Peragunt vero hæc, ac si pastores urbi præessent, liceretque ipsis, quidquid libitum fuerit, commit tere. Verumtamen, qui tunc præerat patriarcha, primum quidem eos similia clam facere perspiciens, postea in lucem exserere, adhortatur, et consulit, ut sese contineant, absurda hæc esse dicens, et a canonico ordine aliena, et confusionis ac tuinul fuum causas Ecclesiæ communiter, et privatim omnibus. Cum vero enixe sæpiusque id repetens nullo modo homines in mentem redire intueretur, neque ab inita sibi inscientia removeri, nec de re ditu ad propria monasteria, ubi comam detonsi permanere promiserant, cogitare, tanquam circula tores, et seditiosos, et dogmatun ac operum nova tres, urbe pellere conatur. Sed hi persentiscentes, quæ crant perpessuri, ad magnum templum Dei Verbi Sapientiæ confugiunt, ubi parum abfuit quin dapidi bus obruerentur; et obruti fuissent, nisi sacer ille locus conatus interrupisset. Ibi ad tempus, veluti in custodia, permanserunt, sed inde postea extracti, qui primas in novatione obtinebant carceri manci pantur; alii bac atque illac dissipantur. Deinceps professio fidei, tum ab ecclesiasticis, tum ab aliis qui in dignitate erant, exposcitur. Hi tantum a pie tate asserenda refugerunt, quantum impietatem alii oderunt. Imo rursum et sæpius in hoc idem com pulsi, cum de fastu non remitterent, ad tribunal vocantur, ut de iis quorum insimulantur, rationem reddant. Sed neque hac ratione obediunt, neque comparere audent. Quod itaque faciendum propter ea erat Ecclesia cum spirituali auctoritate efficit, et primum statim, qui hypopsephius erat sauctis simæ metropoleos Monembasie, Isidorum, conantur a Palama et illius factionis dogmatibus avellere. Namque dicebatur et ipse unus esse ex iis qui eadem ac ille sentirent, licet imprudenter antisti tum calculis obnoxius fuerit; verum, ubi eumdem prædurum et plane obstinatum invenissent, sancto bemate pellunt, præparatum jam ad sacrum cum patriarcha faciendum; tum in judicium vocant, qui palam enuntiat, nunquam se ea abnegaturum, sed animam potius traditurum cum Ecclesia, quam non cum Palama opinaturum. Si quis vith inferat, renuntiat præsulatui et Ecclesiæ, cujus electus ſuerat episcopus. Propter id synodali sententia de ponitur, et alius non multum post tempus illı Ec clesiæ præficitur. Auctor vero et propugnator blas phemiarum Palamas, simili et ipse calculo cum universa sua factione condemnatus; neque enim de contentione aliquid remittebat, neque in quo quam a temeraria illa loquacitate cedebat; ab Ec clesia Dei proscribitur, et sacerdotio spoliatur, ut Acta de hac re gesta commemorant, a patriarcha tunc temporis reginæ urbium obsignata, et ab Antiocheno, et omnibus antistitibus tum nunc hic præsentibus, tum in proprias sedes regres sis. Et sic facta est eorum privatio et depo sitio, licet ipsi nihili facientes pœnam, sacerdotio offerentes. Sed cum jam pacata esset Ecclesia, et res tranquillatæ, immanis quidam turbo exoritur, a Səta næ ventis excitatus, qui evertit omnia, immutatque in immanem procellam, et eos qui adeo blasphemi fuerunt, adeo veritatis hostes, ad prima gubernacula sedere facit, sacrorumque administratores, nefando rum operum opifices, et rebelles, dogmatum propu gnatores, ac adversarios legum, animarum mode ratores. Causa ea fuit: qui nunc imperio Græcorum potitur, Joannes Cantacuzenus, jam maxima ure bium occupata, et imperio absolutius arrepto, cum patriarcha in magnum sacerdotum solium pro movendus esset, quod, qui tum erat, e medio exes serat, nova res audetur, præter sanctiones eccle siasticas, et leges alias, quas divini Apostoli et Ecclesiarum pastores, quasi stabiles quosdam ter minos præfixerunt; namque, ad eligendum patriar cham vocati, a sæculari facultate impediebamur, ne enm promoveremus quem divina gratia una cum consensu fraterno elegisset, sed quem nobis proposuissent. Nos omnes hisce opponimur, et præ ter canones, et inconsideratæ jussioni, paucis as sentatoribus exceptis, et more mancipiorum per. tractis, adversamur. Ille, tanquam dogmati, sen tentiæ suæ insistit, nunc hunc, nunc illum in patri archicam dignitatem immediate et insubide promo vens. Et quid opus est plura de dissidio illo dicere? Tandem ad Palamam atque Isidorum, proscriptos atque ejectos, patriarchicam defert dignitatem. Et tempus in his consuniebatur, eo quidem cum auctoritate rem pertractante, nobis contra pro viribus resistentibus, opponentibusque, injuriam fieri sanctionibus ecclesiasticis et legum sinceritati. Vicit tandem voluntas carnis et sanguinis, et, qua lia solent esse judicia Dei, pluribus abscissis et separatis præsulibus. patriarcha fit, o Dei leges el tribunalia! Isidorus, omnibus patriarcharum et antistitum calculis depositus; et sedet in magno throno, qui nec pusilli cujusdam dignus judicatus est liomo, quemadmodum qui bene eum et olin et nuuc norunt, præ aliis stultior, vanus, mente nulla cum aliis consuescere nescius, non melius a pejori discernere, ut aliorum præfectos addecet: ita res pertractans, veluti et fornicas per terram repentes, Judicrus plane universis, qui de eo ludos facere cupiunt; et quod pejus est, neque obedientiæ legum gnarus, neque in cœnobio enutritus, sed in urbibus et rebus publicis commistus, et pædagogus, el puerornm pædotriba; hinc et separasse aiunt, ut diximus, mulierculam a consorte et filiis apud Thessalonicam, quemadmodum et apud Byzantium aliam, qualis fuerat Cydonii filia, qualis Tzyracæ; quantas vero easdem doceat in occultis colloquiis nefandas et absurdas doctrinas, relinquimus iis qui spiritualiter ea examinarunt, ne aerem ipsum blasphemiis impleamus. Quid enim recti docere poterit, qui penitus jejunii dies non discernit, et a cibis ac potibus abstinentias, cum opus fuerit, et
col. 889–890page 24 of 197
omnes dies indiferentes usurpat, ut facere amant, præpediti, ab corum communione abstinemus; id qui barbaramı vitam ducunt. Non possumus verbo exprimere, quæcunque alii in medium afferunt, qui res illius traducunt. Sed super hoc putridum fundamentum, malum aliud exædificatur, et ini quitas additur iniquitati, secundum divinum David. Anctor improbitatis perditissimus Palamas; Pala mas, cujus vel sola recordatione animus simul et mens explanda est. Hic nequissimus hominum, Thessalia metropolis antistes creatur, qui prius ₫ positus fuerat propter ea, quorum causa d‹lepo situs est non multum ante, sacrilegii crimine in Priblepti monasterio obstrictus, cum imagines grassator exspoliasset, et sacra vasa, quæ oleum recipiebant, contrivisset, veluti Judas, argentum sibi comparans: cum neque his ter miser reveri 11s fuisset salutaris Passionis dies, maximæ jeju niorum hebdomadis, lavacris et alimentis et poti bus corpus fovere, ad destructionem regulæ, offen. signem et scandalum conscientiæ monachorum, et audientium quoque fortasse, nec non præsentium ae intuentium in Resurrectionis Christi Dei divino monasterio; ibi enim suffocatoriis potius, quam expurgatoriis lavacris usus est. Hi itaque veluti impietatis fundamenta Christi Ecclesiæ subinissi aat improb;e factionis Christi Ecclesiæ præpositi duces improbissimi introducunt 'eos qui olim са dem ac ipsi sentiebant, aut nunc sentire profitentur, in sacras Ecclesiæ sedes; homines, quos neque unde originem trabant, neque quod vitæ institutum sententur, complures norunt. Et impletur propter ca Dei Ecclesia dedecore et infamia, cujus nec modum nec qualitatem dicere novimus. Et de his quidem res ita se habet. Nos vero semel ab eorum commercio separati, quiete egimus, et nisi nos impetentes in eorum unionem attraxerint, haud tolerandum esse ducunt. Quare, nunc legatos mittunt, et maxima spondent; nunc, mutato in stituto, quæ persecutorum sunt ac tyrannorum, efficiunt, et carceribus tutis includunt, ut neque videri neque visitari ab ullo possimus: quemad modum latrones eos tractant, qui ad corum ma mus pervenerint, et deprimunt, quantum possunt nune minantur augmenta inhumanitatis; tum et litteras adversus nos malitiose componunt, crimen nobis opponentes, quod cum illis non communicamus nec aliud præterea. Præterea adimunt nobis eccle sias, et ad vitam sustinendam reditus, ut mors violenta abripiat. Nos porro, per aliquod tempus, eorum insaniam sustinentes, cum nihilo modera tiores factos videamus, facimus, quod, cum illi ma le agere cœperant, nos facere debebamus, et com munem ad ipsos dirigimus admonitionem, partim rogantes, partim synodum cogi consiliantes, et si non omnium, saltem eorum qui aderant, præsu lum, ut male constituta factaque examinarentar, » sicque divinæ Ecclesiæ partes in unum coalescerent. Addidimus adhortationi, de iis quæ ipsi agerent, tractantes sacros divinosque canones, quibus nos quoque protestantes, nisi exquisito judicio perop portunoque remedio rebus provisum fuisset, nun quam nos cum illis communicaturos, sed, juxta præscriptos canones apostolorum et sanctarum atque œcumenicarum synodorum, pœuis eosdem subjecturos, deponentes et excommunicantes, quem admodum illi decernunt. Et nos ista pertentavi mus. i vero, cum semel a recta via aberrassent, vi soli et potestati exteriori confidentes, leges re spuunt et justitiam Dei, et armata manu adversus nos singulis diebus irrumpunt, omnia conantes, quæ illis ad injuriam et infamiám mens suggesserit; nescientes miseri, qualis et cujus spiritus utrique simus, neque vix animo volventes justitie lances, et ut in singulis mensurantur rerum gestarum ho stimenta. Visum itaque nobis fuit, res eorumdem temerarias et sermones clarius proscribere. Qua re, cum convenissent, qui in hac regia urbe ade rant antistites, numero decem, et qui longe erant, per decreta ac litteras, viginti et amplius; accepis sentque depositionis sententiam prædictorum pa triarcharum, et ante omnia apostolicas et pater nas constitutiones, nempe de ordinatione contra canones facta, apostolorum tricesimum, Nicænæ primæ synodi quartum, et Nicænæ secundæ ter. tium; de illis, qui, ab Ecclesia depositi, rursus audacter ad ministrandum manus imponant, Antio chenæ quartum el sextum, sanctorum apostolorum vicesimum octavum et decimum: de non alie: andis propriis filiis a patribus, propter exercitationem, Gangrensis decimum quintum; de nova dogmata inferentibus, nec non sacra vasa aliaque Deo dicata profanantibus, Nicænæ secundæ extremum decre tum; ad hæc, quas divini Patres pœnas imponunt iis qui præscripta jejunia impie violant, his saeris decretis, velut armatura valida, fulti, ita pronun tiamus cum sancto Spiritu, et ab eo edoctis sacris apostolis sacrisque synodis, Isidorum, cognomeu to Buchiram, qui indigne ad patriarchale solium ascendit, neque depositionem, adversus se a sy nodo, quod impia sentiret, prolatam, reveritus est, neque crimina, quibus sese immerserat, conside ravit, sed sæculari potentia armatus patriarchatum occupavit, et postea depositionibus et pœnis et persecutionibus communionem sacerdotum, mona chorum, nec non antistitum, per vim procurantem et depositiones, has quidem sine judicio et proba tione intimantem, has vero machinantem; hunc Christianis omnibus offendiculum factum, per quem communione mysteriorum Dei et sanctifica tione, præsules, sacerdotes, monachi, et laici se privarunt, toto animo et conatu deponimus, et pa triarchali potestate indigne a laicali potentia circum vestitum, spoliamus: simulque cum eo Palamarı p:avorum dogmatum auctorem, qui multas oratio nes ad putridos inanesque propriæ mentis fœtus corroborandos, et Dei Ecclesiam deitatibus super eminentibus et dejectis evertendam composuit,
col. 891–892page 25 of 197
PG 150:891σομένοις· πολὺ γὰρ ὑμῖν τὸ ἐντεῦθεν ὠφέλιμον. Τοῖς δὲ ἐπιβούλοις τούτοις, καὶ τὸ φρόνημα, καὶ τὸ σέβας ἀμφιβόλοις, ἔτι τε ἀνυποτάκτοις, καὶ ἀπει θέσι, καὶ ξένοις, διὰ τοῦτο καὶ ἀλλοτρίοις τῆς Εκκλησίας, «Ο μὴ ὢν γὰρ μεθ᾿ ἡμῶν καθ᾿ ἡμῶν ἐστι, ο φησί, και, «Ο μή συνάγων μεθ᾿ ἡμῶν ἔοικε σκορπίζοντι· ἡ τούτοις τοῖς οἰηματίαις, καὶ ἀλαζόσι, καὶ πάντα ἑαυτοῖς θαῤῥοῦσιν οὐκ εὐεπιχείρητα, σὺν Θεῷ εἰρήσθω, ἔσται τα καθ' ὑμᾶς. Ποιήσεται δὲ τὴν ἀρχὴν ἡμῖν ὁ λόγος ἀπ' αὐτοῦ τού του, εἰς ὃν ἐρείδονται καὶ αὐτοὶ, καὶ ἐφ᾽ ᾧ μέγι εγκαυχῶνται προβόλῳ καὶ προαγωνιστῇ τοῦ ἰδίου αὐτῶν συστήματος. Τούτου γὰρ κατασεισθέντος καὶ ταραχθέντος, πείσεται ταυτὰ καὶ τὸ τούτου πάντως σύστημα. Καὶ δὴ ἀκούετε. Ο Παλαμᾶς οὗτος καὶ ὁ Βαρλαὰμ ἀλλήλοις διαμαχόμενοι, καὶ ἀσεβείας εγε κλημα ἐπιγράφοντες, ἐξετάσει συνοδικῇ παρεπέμε φθησαν. Οίδατε σχεδὸν ἀπαξάπαντες, καὶ οὐκ ἀγνοεῖ» τε τὴν μεγίστην ἐπ' ἐκκλησίας ἐκείνην συνέλευσιν, ἐν ᾗ προλάμπων ἦν φωστῆρος δίκην ὁ τῆς εὐσεβείας προαγωνιστὴς ἡμῶν βασιλεὺς, ὁ ἀοίδιμος καὶ μαο καρίτη: πατὴρ τοῦ κρατίστου καὶ ἁγίου μου αυτο κράτορος σύναμα τοῖς ἄρχουσι τῆς συγκλήτου. Καὶ πρῶτος μὲν ὁ Βαρλαάμ καταψηφισθεὶς οἷα κακο δόξως καὶ φρονῶν καὶ λέγων περί τε τοῦ ἀπροσίτου φωτὸς τῆς μεταμορφώσεως, καὶ περὶ τῆς εὐχῆς, τῆς, «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ, ἐλέησον ἡμᾶς, ἡ ἐντεῦθεν καὶ εἰς κατηγορίαν ἄδεκτος ἐκρίθη κανονικῶς. Ἐπεὶ δὲ ἀμφιγνοοῦντες εὐθὺς ἦμεν ἡμεῖς, καὶ περὶ τοῦ Παλαμᾶ, ὡς ἐν ἄλλοις ἴσως καὶ αὐτοῦ ἁλισκομένου, πειθόμενοι κανταῦθα τοῖς ἱεροῖς καὶ θείοις κανόσι μὴ δεῖν ἄνευ κατηγόρου καὶ ἐλέγχου καταγινώσκειν τινὸς ὁρίζουσι, θεραπεῦσαι τρόπον ἕτερον ἐκρίναμεν τὰ τοῦ πράγ ματος. Καί γε τὴν μὲν περὶ αὐτοῦ ἐξέτασιν ὑπερεθέμεθα, πλὴν οὐχ ὥστε καὶ ἐλεύθερον εἶναι χρήσθαι πάλιν τοῖς αὐτοῖς. Οὐδὲ γὰρ καλὸν οὐδὲ συμφέρον τοῦτ' ἐδόκει τῷ παντὶ τῆς Ἐκκλησίας πληρώματι, ἐξεῖναι αὐτῷ τοῖς αὐτοῖς ἐπιχειρεῖν, ἀμφιβαλλομένῳ καὶ μηδὲ παρὰ τῶν κανόνων κεκτημένῳ τὸ ἐνδόσιμον. Μόνοις γὰρ οὗτοι τοῖς ἀρχιερεῦσιν ἐφιᾶσι τὸν λαὸν τὰ τῆς θεοσεβείας ἐκδιδάσκειν, κἄν τις ἀνακινηθείη λόγος γραφικός, φασὶν, ὡς οἱ θεοφόροι Πατέρες τοῦ τον σαφηνίζειν. Περὶ ὧν καὶ ὁ διὰ τοῦ ἐπὶ τούτοις έκτεθέντος Τόμου συνοδικῶς ἐξεφωνήθη ἀφορισμός. Πατριαρχικός λόγος, δι᾿ οὗ ἀποκηρύττει τὸν Παλαμᾶν, καὶ τοὺς αὐτοῦ σπουδαστάς. καὶ ὁμόφρονας, καὶ τοὺς πειθομένους αὐτοῖς, καὶ ἀποκόπτει αὐτοὺς τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας ως καινοτόμους τῆς πίστεως. Η μετριότης ἡμῶν ἀναδεδεγμένη παρὰ Θεοῦ τὴν οἰκονομίαν καὶ φροντίδα τῶν ὑμετέρων ψυχῶν, καὶ ὀφείλουσα ἐκ παντὸς τρόπου περι ποιεῖσθαι ὑμῖν τὰ πρὸς σωτηρίαν, ἐπειδήπερ ἐγνώ ριζεν, ὡς θορυβοῦσί τινες ἐξ ὑμῶν οἱ τοῦ Παλαμᾶ ὀπαδοί, καὶ σπουδαστα, καὶ ὁμόφρονες, ἀναγκαῖον ἔκρινεν ἐγχαράξαι πρὸς ὑμᾶς τὰ παρόντα γράμ ματα, ὡς ἂν μὴ τοῦ ἀληθοῦς ἀγνοίᾳ συλαγωγήσωσί τινας ἀφ' ὑμῶν. Προσέχειν δὲ ἄξιον τοῖς ἤδη ῥηθη Οὗ καὶ αὐτοῦ καταφρονήσας επέτεινε τοῦτο πλέον, γραφαῖς πάλιν ταῖς αὐταῖς καὶ διαλέξεσι χρώμενος, ὧν ἀποχὴν τελείαν ἔχειν παρηγγέλη. Διὰ τοῦτο καὶ ἐν ἀμφιβόλοις ἔκτοτε ἦν. Προϊὼν μέντοι καὶ ἔτι πλέον ἀμφίβολος τὸ σέβας κατεφαίνετο, μηδὲ ομολογίαν, ἣν ἔγγραφον ἀπῃτεῖτο παρὰ τῆς Ἐκ κλησίας ἐπιδοῦναι θελήσας. Πῶς οὖν ἔμελλε παρα θεωρηθῆναι τὰ παρ' αὐτοῦ ἰσχυρογνωμονοῦντος, καὶ μήτε τῶν τοιούτων συγγραμμάτων ἀποσχέσθαι θέα λοντος, καὶ τοὺς πολλοὺς ἀνασείοντος, τοῖς διερμη νευομένοις παρ' αὐτοῦ προσέχειν πείθοντος, παρερ μηνεύοντος δὲ καὶ τοῦ Τόμου ἔνια, καὶ ἀνυποτάκτως πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν ἔχοντος; Αμέλει οὐδὲ παρέα θεωρήθη, ἀλλ' ὡς τὸ φρόνημα καὶ τὸ σέβας ἀμφί
et deos atque deilites ellinxit visibiles et invisibiles et a sanetis Patribus, in Nicæa congregatis, sacrum fidei Christianorum symbolum obsignatum, in unum Deum et in unam Deitatem credere præcipiens, et alias œcumenicas synodos contempsit, et novam edidit theologiam; et pro iis qui cum eo una sen tiunt contra sacras imagines et sacra vasa, et re liquum Christianum ordinem, animis contraivit, ut post depositionem ipsam Missas celebrare au sus fuerit. Hunc exsecrabilem Palamam, et si quis alius est ejusdem cum eo farina, perfrac taeque conditionis, qui nunc præsulatum surripue rit, non eos tantummodo sacerdotio spoliamus, et perpetuæ depositioni subjicimus, sed et igne fer roque dignos cehscmus, tanquam filios vitupera biles, et generationem pravam et adulteram, et similia Deo retribuentem. Et hæc quidem legibus ac canonibus cousona sancimus contra indignos animarum cura et pontificali dignitate, sacerrimos præsules; qua stabilia perseverabunt, canonicis et pontificalibus decretis suffulta, nunc et ab anti quo firmitatem habentia, nunquam a piis Christia nis violanda. Nos porro, quod reliquum est, previ dentes, ne similes lupi clanculum irrepant in Christi gregem, et simplicium animas discerpant, hoc quasi necessarium non omittemus: et monemus omnes qui in Dominum nostrum Christum credi dérunt, et unum Deum unamque confitentur deita tem, et ut modis omnibus similium commercium fugiant, et eas quas nefaric ad animarum perditio nem doctrinas disseminant, nihil a pestifera lue differentes; et ad germanos Ecclesiæ viros recur rant, qui, veluti a fonte, a Spiritu sancto irrigati, doctrinæ fluenta effundunt, quorum fructus pax est in praesenti, gaudium, et exsultatio, et in futu ro luminis sempiterni participatio, superioris pri mogenitorum Ecclesia Irelitas, regui calorum possessio. Hæc paternas traditiones ad extremum usque spiritum servare contendentium præmia sunt hæ hæreditates Patrum limites amovere detrectan tium. Tomus hic scriptus est M. Jul. ind. 15. V. Est etiam patriarchalis sermo, in quo de Barlaamo, Palama, et Isidoro Hypopsephio Thessa icensi, historia brevissime recensetur, quem libet hic exscribere, ut futuris etiam temporibus ad Palamitarum os obstruendum conservetur
σομένοις· πολὺ γὰρ ὑμῖν τὸ ἐντεῦθεν ὠφέλιμον.
Τοῖς δὲ ἐπιβούλοις τούτοις, καὶ τὸ φρόνημα, καὶ
τὸ σέβας ἀμφιβόλοις, ἔτι τε ἀνυποτάκτοις, καὶ ἀπει
θέσι, καὶ ξένοις, διὰ τοῦτο καὶ ἀλλοτρίοις τῆς
Εκκλησίας, «Ο μὴ ὢν γὰρ μεθ᾿ ἡμῶν καθ᾿ ἡμῶν
ἐστι, ο φησί, και, «Ο μή συνάγων μεθ᾿ ἡμῶν
ἔοικε σκορπίζοντι· ἡ τούτοις τοῖς οἰηματίαις, καὶ
ἀλαζόσι, καὶ πάντα ἑαυτοῖς θαῤῥοῦσιν οὐκ εὐεπι
χείρητα, σὺν Θεῷ εἰρήσθω, ἔσται τα καθ' ὑμᾶς.
Ποιήσεται δὲ τὴν ἀρχὴν ἡμῖν ὁ λόγος ἀπ' αὐτοῦ τού
του, εἰς ὃν ἐρείδονται καὶ αὐτοὶ, καὶ ἐφ᾽ ᾧ μέγι
εγκαυχῶνται προβόλῳ καὶ προαγωνιστῇ τοῦ ἰδίου
αὐτῶν συστήματος. Τούτου γὰρ κατασεισθέντος καὶ
ταραχθέντος, πείσεται ταυτὰ καὶ τὸ τούτου πάντως
σύστημα. Καὶ δὴ ἀκούετε. Ο Παλαμᾶς οὗτος καὶ ὁ
Βαρλαὰμ ἀλλήλοις διαμαχόμενοι, καὶ ἀσεβείας εγε
κλημα ἐπιγράφοντες, ἐξετάσει συνοδικῇ παρεπέμε
φθησαν. Οίδατε σχεδὸν ἀπαξάπαντες, καὶ οὐκ ἀγνοεῖ»
τε τὴν μεγίστην ἐπ' ἐκκλησίας ἐκείνην συνέλευσιν,
ἐν ᾗ προλάμπων ἦν φωστῆρος δίκην ὁ τῆς εὐσεβείας
προαγωνιστὴς ἡμῶν βασιλεὺς, ὁ ἀοίδιμος καὶ μαο
καρίτη: πατὴρ τοῦ κρατίστου καὶ ἁγίου μου αυτο
κράτορος σύναμα τοῖς ἄρχουσι τῆς συγκλήτου. Καὶ
πρῶτος μὲν ὁ Βαρλαάμ καταψηφισθεὶς οἷα κακο
δόξως καὶ φρονῶν καὶ λέγων περί τε τοῦ ἀπροσίτου
φωτὸς τῆς μεταμορφώσεως, καὶ περὶ τῆς εὐχῆς,
τῆς, «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ, ἐλέησον
ἡμᾶς, ἡ ἐντεῦθεν καὶ εἰς κατηγορίαν ἄδεκτος
ἐκρίθη κανονικῶς. Ἐπεὶ δὲ ἀμφιγνοοῦντες εὐθὺς
ἦμεν ἡμεῖς, καὶ περὶ τοῦ Παλαμᾶ, ὡς ἐν ἄλλοις
ἴσως καὶ αὐτοῦ ἁλισκομένου, πειθόμενοι κανταῦθα
τοῖς ἱεροῖς καὶ θείοις κανόσι μὴ δεῖν ἄνευ κατηγό
ρου καὶ ἐλέγχου καταγινώσκειν τινὸς ὁρίζουσι,
θεραπεῦσαι τρόπον ἕτερον ἐκρίναμεν τὰ τοῦ πράγ
ματος. Καί γε τὴν μὲν περὶ αὐτοῦ ἐξέτασιν ὑπερε
θέμεθα, πλὴν οὐχ ὥστε καὶ ἐλεύθερον εἶναι χρήσθαι
πάλιν τοῖς αὐτοῖς. Οὐδὲ γὰρ καλὸν οὐδὲ συμφέρον τοῦτ'
ἐδόκει τῷ παντὶ τῆς Ἐκκλησίας πληρώματι, ἐξεῖναι
αὐτῷ τοῖς αὐτοῖς ἐπιχειρεῖν, ἀμφιβαλλομένῳ καὶ
μηδὲ παρὰ τῶν κανόνων κεκτημένῳ τὸ ἐνδόσιμον.
Μόνοις γὰρ οὗτοι τοῖς ἀρχιερεῦσιν ἐφιᾶσι τὸν λαὸν
τὰ τῆς θεοσεβείας ἐκδιδάσκειν, κἄν τις ἀνακινηθείη
λόγος γραφικός, φασὶν, ὡς οἱ θεοφόροι Πατέρες τοῦ
τον σαφηνίζειν. Περὶ ὧν καὶ ὁ διὰ τοῦ ἐπὶ τούτοις
έκτεθέντος Τόμου συνοδικῶς ἐξεφωνήθη ἀφορισμός.
Πατριαρχικός λόγος, δι᾿ οὗ ἀποκηρύττει τὸν Πα
λαμᾶν, καὶ τοὺς αὐτοῦ σπουδαστάς. καὶ ὁμόφρονας,
καὶ τοὺς πειθομένους αὐτοῖς, καὶ ἀποκόπτει αὐτοὺς
τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας ως καινοτόμους
τῆς πίστεως. Η μετριότης ἡμῶν ἀναδεδεγμένη
παρὰ Θεοῦ τὴν οἰκονομίαν καὶ φροντίδα τῶν ὑμετέ
ρων ψυχῶν, καὶ ὀφείλουσα ἐκ παντὸς τρόπου περι
ποιεῖσθαι ὑμῖν τὰ πρὸς σωτηρίαν, ἐπειδήπερ ἐγνώ
ριζεν, ὡς θορυβοῦσί τινες ἐξ ὑμῶν οἱ τοῦ Παλαμᾶ
ὀπαδοί, καὶ σπουδαστα, καὶ ὁμόφρονες, ἀναγκαῖον
ἔκρινεν ἐγχαράξαι πρὸς ὑμᾶς τὰ παρόντα γράμ
ματα, ὡς ἂν μὴ τοῦ ἀληθοῦς ἀγνοίᾳ συλαγωγήσωσί
τινας ἀφ' ὑμῶν. Προσέχειν δὲ ἄξιον τοῖς ἤδη ῥηθη
Οὗ καὶ αὐτοῦ καταφρονήσας επέτεινε τοῦτο πλέον,
γραφαῖς πάλιν ταῖς αὐταῖς καὶ διαλέξεσι χρώμενος,
ὧν ἀποχὴν τελείαν ἔχειν παρηγγέλη. Διὰ τοῦτο
καὶ ἐν ἀμφιβόλοις ἔκτοτε ἦν. Προϊὼν μέντοι καὶ
ἔτι πλέον ἀμφίβολος τὸ σέβας κατεφαίνετο, μηδὲ
ομολογίαν, ἣν ἔγγραφον ἀπῃτεῖτο παρὰ τῆς Ἐκ
κλησίας ἐπιδοῦναι θελήσας. Πῶς οὖν ἔμελλε παρα
θεωρηθῆναι τὰ παρ' αὐτοῦ ἰσχυρογνωμονοῦντος, καὶ
μήτε τῶν τοιούτων συγγραμμάτων ἀποσχέσθαι θέα
λοντος, καὶ τοὺς πολλοὺς ἀνασείοντος, τοῖς διερμη
νευομένοις παρ' αὐτοῦ προσέχειν πείθοντος, παρερ
μηνεύοντος δὲ καὶ τοῦ Τόμου ἔνια, καὶ ἀνυποτάκτως
πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν ἔχοντος; Αμέλει οὐδὲ παρέα
θεωρήθη, ἀλλ' ὡς τὸ φρόνημα καὶ τὸ σέβας ἀμφί
et deos atque deilites ellinxit visibiles et invisibiles
et a sanetis Patribus, in Nicæa congregatis, sacrum
fidei Christianorum symbolum obsignatum, in unum
Deum et in unam Deitatem credere præcipiens, et
alias œcumenicas synodos contempsit, et novam
edidit theologiam; et pro iis qui cum eo una sen
tiunt contra sacras imagines et sacra vasa, et re
liquum Christianum ordinem, animis contraivit,
ut post depositionem ipsam Missas celebrare au
sus fuerit. Hunc exsecrabilem Palamam, et si
quis alius est ejusdem cum eo farina, perfrac
taeque conditionis, qui nunc præsulatum surripue
rit, non eos tantummodo sacerdotio spoliamus, et
perpetuæ depositioni subjicimus, sed et igne fer
roque dignos cehscmus, tanquam filios vitupera
biles, et generationem pravam et adulteram, et
similia Deo retribuentem. Et hæc quidem legibus
ac canonibus cousona sancimus contra indignos
animarum cura et pontificali dignitate, sacerrimos
præsules; qua stabilia perseverabunt, canonicis
et pontificalibus decretis suffulta, nunc et ab anti
quo firmitatem habentia, nunquam a piis Christia
nis violanda. Nos porro, quod reliquum est, previ
dentes, ne similes lupi clanculum irrepant in
Christi gregem, et simplicium animas discerpant,
hoc quasi necessarium non omittemus: et monemus
omnes qui in Dominum nostrum Christum credi
dérunt, et unum Deum unamque confitentur deita
tem, et ut modis omnibus similium commercium
fugiant, et eas quas nefaric ad animarum perditio
nem doctrinas disseminant, nihil a pestifera lue
differentes; et ad germanos Ecclesiæ viros recur
rant, qui, veluti a fonte, a Spiritu sancto irrigati,
doctrinæ fluenta effundunt, quorum fructus pax
est in praesenti, gaudium, et exsultatio, et in futu
ro luminis sempiterni participatio, superioris pri
mogenitorum Ecclesia Irelitas, regui calorum
possessio. Hæc paternas traditiones ad extremum
usque spiritum servare contendentium præmia sunt
hæ hæreditates Patrum limites amovere detrectan
tium. Tomus hic scriptus est M. Jul. ind. 15.
V. Est etiam patriarchalis sermo, in
quo de
Barlaamo, Palama, et Isidoro Hypopsephio Thessa
icensi, historia brevissime recensetur, quem
libet hic exscribere, ut futuris etiam temporibus
ad Palamitarum os obstruendum conservetur
col. 893–894page 26 of 197
PG 150:893Ε. βολον, ὡς ὁμολογίαν ἔγγραφον δεδωκέναι μή θελήἀλλὰ καὶ αὐτονομίᾳ χρῶνται καὶ ἀνήκοντα ἑτέροις ανερυθριάστως πράττουσι, καὶ μοναχοὺς ἀποκείρουσι, μηδὲν ἂν αὐτοῖς ἐνδεδομένον. Τετολμήκασι δὲ τοῦτο καὶ εἰς παῖδα εὐγενῆ πολλῇ τῇ πρὸς αὐτὸν ἀπάτη χρησάμενοι. Απέχεσθε τοίνυν τῶν τοιούτων ἀπὸ ψυχῆς, ἐξεχόμενοι τῶν ὀρθοδόξων δογμάτων τῆς Εκκλησίας. Ἐπεὶ γὰρ διὰ τὰς εἰρημένας αιτίας ἄδεκτός ἐστι προφανῶς καὶ ἀπόβλητος τῇ Ἐκκλη τίς ὁ Παλαμᾶς, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἀπόβλητοί εἰσιν αὐτῷ καὶ οἱ τὰ αὐτοῦ φρονοῦντες, καὶ οἱ τούτῳ πειθόμενοι, καὶ οὐκ ἔστι τοῖς τοιούτοις μερίς τις οὐδὲ κλῆρος, ἕως τῆς αὐτῆς ἔχονται γνώμης. Απέ χεσθε τοίνυν τούτων πειθαρχοῦντες τῇ Ἐκκλησίᾳ, καὶ στέργοντες, καὶ ἐμμένοντες ἐν ταῖς εὐαγγελικαῖς καὶ ἀποστολικαῖς παραδόσεσιν. Ἐπεὶ γὰρ ὅτε καὶ μὴ τοιοῦτοι ἦσαν τὸ σέβας, δηλονότι ἀμφίβολοι, καὶ προδήλως ἐχθροὶ καὶ πολέμιοι, καὶ τῆς Ἐκε κλησίας απόβλητοι, οὐδ᾽ οὕτως ἐπὶ τοῖς δόγμασι καὶ τῇ τῆς θεοσεβείας διδασκαλίᾳ ὑπακούειν αὐτῶν ὀφείλετε, ὡς τοῖς ἀρχιερεῦσι, καθὰ καὶ φθάσαντες εἴπομεν, τοῦ τοιούτου ἔργου ἀνήκοντος, οἷς καὶ απαραιτήτως πειθαρχεῖν ὀφείλετε, καὶ μηδαμῶς ἀντιτείνειν. Οἷα παρὰ Θεοῦ οἰκονόμοις δεδομένοις ὑμῖν τῆς σωτηρίας καὶ λόγον ὑφέξειν ὑπὲρ ὑμῶν μέλουσι. Τίς ὁ λόγος δοχὴν τοὺς τοιούτους ἀμφιβόλους ἐν ὑμῖν εὑρίσκειν, καὶ κίνδυνον ὑμᾶς ἐντεῦθεν ἔχειν ψυχῆς καὶ ἀπώλειαν; Καί γε μηδεὶς οιέσθω δι' ἄλλο τι τῶν ἁπάντων τόν τε Παλαμᾶν καὶ τοὺς τοῦ Παλαμᾶ τῆς Ἐκκλησίας ἀποβαλεῖν· τοῦ ἀκιβδήλου δὲ χάριν αὐτῆς τῶν δογμάτων, ἐπεὶ ἑάλω σαν οὗτοι καὶ ἐπ᾿ ἐνίοις τῶν τοῦ Τόμου, ὡς ἤδη εἴρηται, παραχαράττοντες, καὶ μεθερμηνεύοντες αὐτὰ, καὶ εἴ γε τῆς ἑαυτῶν ὑμῖν μέλει ὠφελείας καὶ ἀσφαλείας, τελέως τούτων ἀπέχεσθε, εἰρηνικῶς καὶ ἀταράχως πρὸς ἑαυτοὺς καὶ πρὸς ἀλλήλους ἔχειν σπουδάζοντες, καὶ κατεργάζεσθαι τὰς πρὸς τὴν ἑαυ τῶν σωτηρίαν' ἧς καὶ πάντας ὑμᾶς ἐπιτυχείν γένοιτο ἐν Χριστῷ, οὗ καὶ ἡ χάρις εἴη μετὰ πάντων ὑμῶν. σαντα, ὡς ἀπειθῆ, καὶ ἀνυπότακτον τῇ Ἐκκλησία τοῦ Θεοῦ, ὡς θορύβου και ταραχῆς αὐτῇ αἰτιώτα. τον, ὡς νεοφανῆ καὶ ξένα δόγματα παρεισάγειν φιλονεικοῦντα, ἀπόβλητον διὰ ταῦτα ἑαυτῆς ἐποιήσατο ἡ Ἐκκλησία τοῦ Θεοῦ, δίκαια πάντως ποιοῦσα, τοὺς μὲν νεοφανείς δογματιστὰς, μᾶλλον δὲ παρερ μηνευτές καταισχύνουσα, ἑαυτῇ δὴ περιποιουμένη τὴν ἐν ταῖς ἀποστολικαῖς καὶ πατρικαῖς παραδόσεσι βαθείαν γαλήνην καὶ εὐστάθειαν, περὶ ἧς πολλὴ καὶ μεγάλη γέγονεν ἡ φροντὶς καὶ τῇ θεοστεφεῖ, κρατίστη καὶ ἁγίᾳ μου δεσποίνῃ, καὶ τῷ Θεοδωρήτῳ καὶ κοσμοποθέτῳ ταύτης βλαστῷ, τῷ κρατίστῳ καὶ ἁγίῳ μου αὐτοκράτορι, ὡς καὶ σεπτὰ τούτου χάριν ἀπολυθῆναι προστάγματα τῆς ἁγίας βασιλείας αὐτ τῶν. Καὶ χάρις τῷ Θεῷ, τῷ τοιούτους ἡμῖν δωρη σιμένῳ ὀρθοδόξους ἄνακτας, καὶ προμάχους, καὶ προασπιστὰς τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ. Τούτων και ἡμεῖς τὸν θεοφιλή ζῆλον καὶ τὴν εὐσέβειαν εἰδότες, χεῖρας ἀεὶ πρὸς Θεὸν ἱκέτιδας αἴρομεν, καὶ εὐχό μεθα γαλήνιον αὐτοῖς καὶ εὔθυμον τὴν βασιλείαν χαρίσασθαι, ἐπὶ χρόνον μήκιστον. Λείπεται τοιγαρ οὖν αἰσχύνης καὶ ἐντροπῆς ἀναπίμπλασθαι αὐτόν τε καὶ τοὺς αὐτοῦ ἐπαδούς, καὶ σπουδαστάς, καὶ ὁμόφρονας, ὡς δή τι σεμνὴν, καὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ ἀναγκαῖον τὰς ἐκείνου συγγραφὰς καὶ φωνάς, ἵνα μὴ λέγωμεν καινοφωνίας προβαλλομένους ἐπὶ τοῖς προσήκουσι λαχόντος τὴν δίκην ἐφ' ἑαυτὸν, καὶ τοῦ Η ποψηφίου Μονεμβασίας, ὡς τὰ αὐτὰ τῷ Παλαμα καὶ τούτου φρονοῦντος ἐπὶ ταῖς γραφικαῖς παρεξη. Ο γήσεσι, καὶ καθαιρέσει καθυποβληθέντος, διὰ τὸ μὴ πείθεσθαι ἀποσχέσθαι τούτου, μηδὲ ὁμολογίαν δοῦναι, ἣν ἀπητεῖτο τοῦ οἰκείου φρονήματος καὶ σεβάσματος. ᾿Αλλ' ἐπειδήπερ οἷς ὅπως ἂν τηρηθείεν άτρωτοι τῷ ἀρχεκάκῳ δαίμονι μέλει, οὗτοι πάσῃ φυλακῇ τηρεῖν ὁ νείλουσι πανταχόθεν ἑαυτούς. Τρόπος δὲ οὗτος αὐτοῦ, καὶ ἀγὼν μέγιστος, ἐξεγείρειν ἀεὶ σκανδα λοποιοὺς ἀνθρώπους τῇ Ἐκκλησίᾳ. Αλλ' ὑμεῖς ὡς τῶν εὐαγγελικῶν, καὶ ἀποστολικῶν καὶ πατρικῶν παραδόσεων ἐθάδες καὶ τρόφιμοι, καὶ γνήσιοι τῆς Εκκλησίας υἱοὶ τῇ παντελεῖ τῶν ὁμοφρόνων τῷ Παλαμᾶ ἀποχῇ καὶ ἀνεπιμιξίᾳ, ἀβλαβεῖς ἑαυτοὺς τ ρῆσαι σπουδάσατε. Τίς γὰρ καὶ χρεία τῆς αὐτῶν ὁ λίας καὶ ἀκροάσεως; Τίνος δὲ καὶ χάριν οἱ φῶ ρες τῆς μὲν Ἐκκλησίας ἀφηνιάζουσιν, ἀρχιερατικῷ δ: ἔργῳ ἐπιτίθενται, καὶ φιλοῦσι διδάσκειν, καὶ ἀναπείθειν φιλονεικοῦσιν, ὡς δὴ καλῶς παρ' αὐτῶν λεγόμενα; Ἡμῖν δὲ καὶ δακρύσαι πολλάκις ἐπ' αὐτ τοῖς ἐγένετο, πιστεύσατε, ἐνθυμουμένοις οἵαν ἀρε τῆς ὁδὸν λιπόντες, εἰς ὅσον ἐξεχυλίσθησαν βάραθρον φιλέριδι πάθει ἡττηθέντες, λιπόντες τε τὴν ἐν γα λήνῃ τῶν λογισμῶν κυβέρνησιν, καί γε θορύβου μέν ἑαυτῶν τὴν καρδίαν, θυρύβου δὲ καὶ αὐτὴν ἔχοντες τὴν ψυχήν, φιλέχθρως τε καὶ φιλονείκως διακείμε νο: ἐπὶ τὸ συστῆσαι τὸ παριστάμενον αὐτοῖς. Καὶ οὐδὲ ἐκεῖνο συνιδεῖν ἔχουσιν, ὡς οὐ καλόν, οὐδὲ ὅσιον, ὅρια Πατέρων κινεῖν, καὶ ἀντιφέρεσθαι, καὶ μὴ ὑπείκειν, μηδὲ πειθαρχεῖν τῇ Ἐκκλησίᾳ ἐπὶ τοῖς διδαγμένοις αὐτῇ καλῶς Θεοῦ χάριτι καὶ κανονικῶς
GRECORUM SENTENTI Sermo patriarchalis, quo proscribuntur Palanias, et illius fautores, concordes, auditores, et a sancta Dei Ecclesia, tanquam fidei innovatores, extrudun tur. Mediocritas nostra, cui administratio ac cura animarum vestrarum a Deo concredita est, cum modis omnibus vestram salutem procurare debeat, et jam audiverit, nonnullos ex vobis perturbari a Palamæ sequacibus, fautoribus, et concordibus, neccssarium esse duxit, has ad vos litteras exarare, ne veri ignoratione aliqui ex vobis abripiantur. Quare attendite, quæ dicemus: multa enim inde sequentur commoda; et insidiatoribus hisce, et sententia et cultu ambiguis, nec non refractariis, contumacibus, et alienis propterea ab Ecclesia; qui enim vobiscum non est, contra vos est; et qui voc biscum non colligit, dispergenti similis est; his in quam, insolentibus, ac superbis, et omnia sibi promittentibus, res vestræ, quod cum Deo dicatur, non ita invasu faciles erunt. Sermo ab hoc eodem ordietur, cui ipsi adhærent, et pro quo multa sibi jactant, propugnatorem proprii coetus macti: co
Ε.
βολον, ὡς ὁμολογίαν ἔγγραφον δεδωκέναι μή θελή- ἀλλὰ καὶ αὐτονομίᾳ χρῶνται καὶ ἀνήκοντα ἑτέροις
ανερυθριάστως πράττουσι, καὶ μοναχοὺς ἀποκεί
ρουσι, μηδὲν ἂν αὐτοῖς ἐνδεδομένον. Τετολμήκασι δὲ
τοῦτο καὶ εἰς παῖδα εὐγενῆ πολλῇ τῇ πρὸς αὐτὸν
ἀπάτη χρησάμενοι. Απέχεσθε τοίνυν τῶν τοιούτων
ἀπὸ ψυχῆς, ἐξεχόμενοι τῶν ὀρθοδόξων δογμάτων τῆς
Εκκλησίας. Ἐπεὶ γὰρ διὰ τὰς εἰρημένας αιτίας
ἄδεκτός ἐστι προφανῶς καὶ ἀπόβλητος τῇ Ἐκκλη
τίς ὁ Παλαμᾶς, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἀπόβλητοί
εἰσιν αὐτῷ καὶ οἱ τὰ αὐτοῦ φρονοῦντες, καὶ οἱ τούτῳ
πειθόμενοι, καὶ οὐκ ἔστι τοῖς τοιούτοις μερίς τις
οὐδὲ κλῆρος, ἕως τῆς αὐτῆς ἔχονται γνώμης. Απέ
χεσθε τοίνυν τούτων πειθαρχοῦντες τῇ Ἐκκλησίᾳ,
καὶ στέργοντες, καὶ ἐμμένοντες ἐν ταῖς εὐαγγελι
καῖς καὶ ἀποστολικαῖς παραδόσεσιν. Ἐπεὶ γὰρ ὅτε
καὶ μὴ τοιοῦτοι ἦσαν τὸ σέβας, δηλονότι ἀμφίβολοι,
καὶ προδήλως ἐχθροὶ καὶ πολέμιοι, καὶ τῆς Ἐκε
κλησίας απόβλητοι, οὐδ᾽ οὕτως ἐπὶ τοῖς δόγμασι
καὶ τῇ τῆς θεοσεβείας διδασκαλίᾳ ὑπακούειν αὐτῶν
ὀφείλετε, ὡς τοῖς ἀρχιερεῦσι, καθὰ καὶ φθάσαντες
εἴπομεν, τοῦ τοιούτου ἔργου ἀνήκοντος, οἷς καὶ
απαραιτήτως πειθαρχεῖν ὀφείλετε, καὶ μηδαμῶς
ἀντιτείνειν. Οἷα παρὰ Θεοῦ οἰκονόμοις δεδομένοις
ὑμῖν τῆς σωτηρίας καὶ λόγον ὑφέξειν ὑπὲρ ὑμῶν
μέλουσι. Τίς ὁ λόγος δοχὴν τοὺς τοιούτους ἀμφιβό
λους ἐν ὑμῖν εὑρίσκειν, καὶ κίνδυνον ὑμᾶς ἐντεῦθεν
ἔχειν ψυχῆς καὶ ἀπώλειαν; Καί γε μηδεὶς οιέσθω
δι' ἄλλο τι τῶν ἁπάντων τόν τε Παλαμᾶν καὶ τοὺς
τοῦ Παλαμᾶ τῆς Ἐκκλησίας ἀποβαλεῖν· τοῦ ἀκι
βδήλου δὲ χάριν αὐτῆς τῶν δογμάτων, ἐπεὶ ἑάλω
σαν οὗτοι καὶ ἐπ᾿ ἐνίοις τῶν τοῦ Τόμου, ὡς ἤδη
εἴρηται, παραχαράττοντες, καὶ μεθερμηνεύοντες
αὐτὰ, καὶ εἴ γε τῆς ἑαυτῶν ὑμῖν μέλει ὠφελείας
καὶ ἀσφαλείας, τελέως τούτων ἀπέχεσθε, εἰρηνικῶς
καὶ ἀταράχως πρὸς ἑαυτοὺς καὶ πρὸς ἀλλήλους ἔχειν
σπουδάζοντες, καὶ κατεργάζεσθαι τὰς πρὸς τὴν ἑαυ
τῶν σωτηρίαν' ἧς καὶ πάντας ὑμᾶς ἐπιτυχείν γένοιτο
ἐν Χριστῷ, οὗ καὶ ἡ χάρις εἴη μετὰ πάντων ὑμῶν.
σαντα, ὡς ἀπειθῆ, καὶ ἀνυπότακτον τῇ Ἐκκλησία
τοῦ Θεοῦ, ὡς θορύβου και ταραχῆς αὐτῇ αἰτιώτα.
τον, ὡς νεοφανῆ καὶ ξένα δόγματα παρεισάγειν φι
λονεικοῦντα, ἀπόβλητον διὰ ταῦτα ἑαυτῆς ἐποιήσατο
ἡ Ἐκκλησία τοῦ Θεοῦ, δίκαια πάντως ποιοῦσα,
τοὺς μὲν νεοφανείς δογματιστὰς, μᾶλλον δὲ παρερ
μηνευτές καταισχύνουσα, ἑαυτῇ δὴ περιποιουμένη
τὴν ἐν ταῖς ἀποστολικαῖς καὶ πατρικαῖς παραδόσεσι
βαθείαν γαλήνην καὶ εὐστάθειαν, περὶ ἧς πολλὴ καὶ
μεγάλη γέγονεν ἡ φροντὶς καὶ τῇ θεοστεφεῖ, κρατί
στῇ καὶ ἁγίᾳ μου δεσποίνῃ, καὶ τῷ Θεοδωρήτῳ
καὶ κοσμοποθέτῳ ταύτης βλαστῷ, τῷ κρατίστῳ καὶ
ἁγίῳ μου αὐτοκράτορι, ὡς καὶ σεπτὰ τούτου χάριν
ἀπολυθῆναι προστάγματα τῆς ἁγίας βασιλείας αὐτ
τῶν. Καὶ χάρις τῷ Θεῷ, τῷ τοιούτους ἡμῖν δωρη
σιμένῳ ὀρθοδόξους ἄνακτας, καὶ προμάχους, καὶ
προασπιστὰς τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ. Τούτων και
ἡμεῖς τὸν θεοφιλή ζῆλον καὶ τὴν εὐσέβειαν εἰδότες,
χεῖρας ἀεὶ πρὸς Θεὸν ἱκέτιδας αἴρομεν, καὶ εὐχό
μεθα γαλήνιον αὐτοῖς καὶ εὔθυμον τὴν βασιλείαν
χαρίσασθαι, ἐπὶ χρόνον μήκιστον. Λείπεται τοιγαρ
οὖν αἰσχύνης καὶ ἐντροπῆς ἀναπίμπλασθαι αὐτόν
τε καὶ τοὺς αὐτοῦ ἐπαδούς, καὶ σπουδαστάς, καὶ
ὁμόφρονας, ὡς δή τι σεμνὴν, καὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ
ἀναγκαῖον τὰς ἐκείνου συγγραφὰς καὶ φωνάς, ἵνα
μὴ λέγωμεν καινοφωνίας προβαλλομένους ἐπὶ τοῖς
προσήκουσι λαχόντος τὴν δίκην ἐφ' ἑαυτὸν, καὶ τοῦ
Η ποψηφίου Μονεμβασίας, ὡς τὰ αὐτὰ τῷ Παλαμα
καὶ τούτου φρονοῦντος ἐπὶ ταῖς γραφικαῖς παρεξη. Ο
γήσεσι, καὶ καθαιρέσει καθυποβληθέντος, διὰ τὸ μὴ
πείθεσθαι ἀποσχέσθαι τούτου, μηδὲ ὁμολογίαν δοῦναι,
ἣν ἀπητεῖτο τοῦ οἰκείου φρονήματος καὶ σεβάσματος.
᾿Αλλ' ἐπειδήπερ οἷς ὅπως ἂν τηρηθείεν άτρωτοι τῷ
ἀρχεκάκῳ δαίμονι μέλει, οὗτοι πάσῃ φυλακῇ τηρεῖν
ὁ νείλουσι πανταχόθεν ἑαυτούς. Τρόπος δὲ οὗτος
αὐτοῦ, καὶ ἀγὼν μέγιστος, ἐξεγείρειν ἀεὶ σκανδα
λοποιοὺς ἀνθρώπους τῇ Ἐκκλησίᾳ. Αλλ' ὑμεῖς ὡς
τῶν εὐαγγελικῶν, καὶ ἀποστολικῶν καὶ πατρικῶν
παραδόσεων ἐθάδες καὶ τρόφιμοι, καὶ γνήσιοι τῆς
Εκκλησίας υἱοὶ τῇ παντελεῖ τῶν ὁμοφρόνων τῷ
Παλαμᾶ ἀποχῇ καὶ ἀνεπιμιξίᾳ, ἀβλαβεῖς ἑαυτοὺς
τ ρῆσαι σπουδάσατε. Τίς γὰρ καὶ χρεία τῆς αὐτῶν
ὁ λίας καὶ ἀκροάσεως; Τίνος δὲ καὶ χάριν οἱ φῶ
ρες τῆς μὲν Ἐκκλησίας ἀφηνιάζουσιν, ἀρχιερατικῷ
δ: ἔργῳ ἐπιτίθενται, καὶ φιλοῦσι διδάσκειν, καὶ
ἀναπείθειν φιλονεικοῦσιν, ὡς δὴ καλῶς παρ' αὐτῶν
λεγόμενα; Ἡμῖν δὲ καὶ δακρύσαι πολλάκις ἐπ' αὐτ
τοῖς ἐγένετο, πιστεύσατε, ἐνθυμουμένοις οἵαν ἀρε
τῆς ὁδὸν λιπόντες, εἰς ὅσον ἐξεχυλίσθησαν βάραθρον
φιλέριδι πάθει ἡττηθέντες, λιπόντες τε τὴν ἐν γα
λήνῃ τῶν λογισμῶν κυβέρνησιν, καί γε θορύβου μέν
ἑαυτῶν τὴν καρδίαν, θυρύβου δὲ καὶ αὐτὴν ἔχοντες
τὴν ψυχήν, φιλέχθρως τε καὶ φιλονείκως διακείμε
νο: ἐπὶ τὸ συστῆσαι τὸ παριστάμενον αὐτοῖς. Καὶ
οὐδὲ ἐκεῖνο συνιδεῖν ἔχουσιν, ὡς οὐ καλόν, οὐδὲ ὅσιον,
ὅρια Πατέρων κινεῖν, καὶ ἀντιφέρεσθαι, καὶ μὴ
ὑπείκειν, μηδὲ πειθαρχεῖν τῇ Ἐκκλησίᾳ ἐπὶ τοῖς
διδαγμένοις αὐτῇ καλῶς Θεοῦ χάριτι καὶ κανονικῶς
GRECORUM SENTENTI
Sermo patriarchalis, quo proscribuntur Palanias,
et illius fautores, concordes, auditores, et a sancta
Dei Ecclesia, tanquam fidei innovatores, extrudun
tur. Mediocritas nostra, cui administratio ac cura
animarum vestrarum a Deo concredita est, cum
modis omnibus vestram salutem procurare debeat,
et jam audiverit, nonnullos ex vobis perturbari a
Palamæ sequacibus, fautoribus, et concordibus,
neccssarium esse duxit, has ad vos litteras exarare,
ne veri ignoratione aliqui ex vobis abripiantur.
Quare attendite, quæ dicemus: multa enim inde
sequentur commoda; et insidiatoribus hisce, et
sententia et cultu ambiguis, nec non refractariis,
contumacibus, et alienis propterea ab Ecclesia; qui
enim vobiscum non est, contra vos est; et qui voc
biscum non colligit, dispergenti similis est; his in
quam, insolentibus, ac superbis, et omnia sibi
promittentibus, res vestræ, quod cum Deo dicatur,
non ita invasu faciles erunt. Sermo ab hoc eodem
ordietur, cui ipsi adhærent, et pro quo multa sibi
jactant, propugnatorem proprii coetus macti: co
col. 895–896page 27 of 197
peditæ sint. Et gratiæ sint Deo, qui nobis impe ratores orthodoxos, et Ecclesiæ propugnatores ac defensores, elargitur. Ho: um etiam nos divina'n zelum et pietatem considerantes, manus semper að Deum supplices tendimus, precamurque, quietum illis et pacatum imperium ad annos plurimos cen cedi. Reliquum itaque est, ut verecundia et confu sione ipse et sequaces et fautores et concordes im pleantur, qui tanquam venerandum quidpiam, et Ecclesie necessarium, illius, qui commeritis p e nis, et iis quas sibi ipsi antea indixerat, muletatus, et propter jam dicta in judicium vocatus fuerat una cum hypopsephio Monembasiæ, commentaria et voces, ne dicamus recens nata dogmata, aliis pro pouunt. Damnatus præterea est dictus Monembasiæ hypopsephius, qui eadem ac Palamas sentiebat in pravis divinorum Eloquiorum expositionibus, et quod ab eo se disjungere, et professionem propriæ sententiæ et cultus tradere nollet. Verumtamen, quibus id in animo est, ut malorum omnium au etoris dæmonis telis impenetrabiles fiant, omni stu dio se quacunque ex parte defendere debent. Mo dus quippe illius est, et ingens certamen, semper scandala serentes in Ecclesia homines excitare. S-d vos in evangelicis et apostolicis et paternis traditionibus assueti, et exculti, et legitimi Eccle siæ filii, omnimoda ab iis qui Palamam sequuntur, separatione, immunes vosmetipsos conservare stu dete. Quis enim corum commercii et auditorii usus? Cujus vero gratiæ fures Ecclesiæ quilem imperium detrectant, archieratica vero opera ago grediuntur, amantque docere, et persuadere con tendunt, bona esse quæ ab ipsis enuntiantur? No bis porro sæpius cos illacrymare contigit, mihi credite, considerantibus, quali veritatis via relicta. in quantum se barathrum præcipitarint, conten tioni obnoxii, qui negligentes in tranquillitate cogi tationum gubernationem, licet tumultu suum cor, tumultu suam animam oppletam obtineant, odiose atque contentiose, quod ipsi proponunt, confirmare satagunt, nec illud animo capere possunt, neque probum neque justum esse, Patrum terminos di movere, et adversari, et non cedere neque obedire namque concusso et perturbato, cadet omnino et randæ propterea sancti corum imperii sacre ex universa illius congregatio. Et jam intelligite. Pa lamas hic atque Barlaam, mutuo decertantes, et ce impietatis crimine alius alimin insimulantes, disquisitioni synodali demandati sunt. Nostis fere omnes, neque ignoratis maximum illum in Ecclesia congressum, in quo, stellæ instar, præfulgebat pie antis propugnator imperator noster, celebris ac beatæ memoriæ, pater potentissimi et sancti mei imperatoris, cum senatus principibus. Et primus quidem Barlaam, tanquam prava sentiens et elo quens, tum de inaccessibili Transfigurationis lu mine, tum de oratione illa: ‹ Domine Jesu Christe, Fili Dei, miserere nostri, condemnatur, et sic secundum canones ad accusandum ineptus judica tur. Cum vero statim nos in varias etiam senten tias divideremur, de Palama, tanquam qui forte in aliis errasse quoque deprehenderetur, in hoc etiam sacras divinasque leges audientes, quæ sine accu satore et probatione neminem condemnare præci piunt, alio modo rem esse dirigendam decrevimus. Quare illius examen in aliud tempus distolimus; non ita tamen, ut ille liber esset, iisdemque utere tur; neque enim probum neque utile universæ Er clesiæ visum est, licere illi eadem aggredi, de qui bus dubitabatur, cum neque a canonibus potesta ten habuisset. Solis enim canones præsulibus illà, quæ pietatis sunt, populum instruere permittunt etsi in Scripturæ verbis controversia quæpiam nata sít, quemadmodum a deiferis Patribus exponatur. Fro quibus, tomo digesto ex synodali sententia, ex communicatio lata est; qua ille neglecta, malum adauxit, scriptiones rursus easdem et disputationes usurpans, a quibus, ut omnino abstineret, jussum fuerat. Proptereaque ex eo tempore in ambiguo res erat, et succedente tempore magis ac magis circa piet tem Palamas ambiguus videbatur, cum nec professionem fidei inscriptis, ab Ecclesia postulatam, exhiberet. Quomodo itaque res illius negligi poterant, dum ille pervicacius inhæreret proposito, nec a si miibus commentariis abstineret, et multos pertur hans, ad expositiones suas amplectendas compel leret, inale etiam Tomi nonnulla exponeret, neque Ecclesiæ se submitteret? ideoque non neglectus est, sed ut sententia et pietate ambiguum,et professionem Ecclesiæ in iis quæ ab ipsa probe et secundum ca scriptam tradere renuentem, ut pervicacem et Ec clesiæ Dei subdi nescium, ut tumultus et conten tionis potissimam causam, ut novorum peregrino rumque dogmatum assertorem, Dei Ecclesia virum a se ipsa proscripsit; juste equidem, novorum dog matum auctores, imo in alias atque alias sententias scripta Ecclesiæ detorquentes, contumelia probro que afficiens, et sibi ipsi in apostolicis et paternis traditionibus profunda tranquillitatem ac stabili tatem procurans. De qua magna et ingens sollici tudo invaserat, a Deo coronatam potentissimam et sanctam meam dominam, et a Deo datum ac mundo desiderabilem illius surculum, potentissi mum et sanctum meum imperatorem; ut et vene nones divina gratia decreta sunt; sed et liberta tem, ac si sui essent juris, usurpant quæ ad alios pertinent, ipsi inverecunde operantur, et cum fa cultatem nullam habeant, monachos detondent, idque etiam in juvenem nobilem, multis pellectum fraudibus, non sine audacia præstiterunt. Ab his itaque toto vos animo semovete, orthodoxis Eccle siæ dogmatibus adhærentes. Cum itaque propter jam dictas causas proscriptus sit ab Ecclesia Palamas, eodem ac ille modo proscripti sunt omnes, qui a-que ac ille sentiunt; quippe illis credunt; neque est similibus pars ulla sive hæreditas, quoad camdeni sententiam sectantur. Separate itaque vos ab istis, Ecclesiæ obedientes, acquiescentes perseverantes
col. 897–898page 28 of 197
que in Evangelicis et apostolicis traditionibus. Ete- et procacissimum, qui semper scriptorum mole et nim, licet non tales essent pietate, ambigui scilicet et palam hostes et adversarii, et ab Ecclesia ejecti, nihilominus neque hac ratione in dogmatibus et doctrina de pietate illis credere debetis, cum id ministerii, ut jam diximus, ad antistites pertineat, quibus sine ulla exceptione obedire debetis, nec ullo modo adversari; cum sint a Deo tanquam œconomi vobis traditi salutis, et rationem pro vo bis reddituri. Quæ ratio fuerit, hosce ambiguos locum apud vos possidere, quo periculum animæ subeatis et excidium? Nemo interim existimet, propter aliam causam Palamam, illiusque socios ab Ecclesia ejectos, quam ob adulterata ipsius Ec clesiæ dogmata: cum et ipsi deprehensi sint in nonnullis, tomi verba, ut jam diximus, adulteran tes, et in pravam expositionem trahentes. Quare, si nobis vestra utilitas et securitas cordi est, om mino eos vitate, pacifice et tranquille inter vos ip sos, nec mon et alios, viventes, complete opera, quæ ad vestram salutem necessaria sunt: cujus nti xam compotes fiatis in Christo, cujus gratia sit cum vobis omnibus. Et hæc de Palama illiusque hæ resibus in præsentia satis sint; reliqua opportu niore tempore prosequemur. Palamas itaque Gre gorius, ut vides, non proprias hæreses tantum, ob quas etiam ab ipsis Græcis, plurimarum synodo ☛um calculo, damnatus est, fovit et propagavit; sed Græcorum etiam errores adversus Latinos, scriptis editis, tutatus est. Editeæ sunt Londini Orationes demonstrativæ duæ, De processione Spiritus sancti contra Latinos, Græce tantum. Scripsit etiam Re stationes ad Joannis Vecci Epigraphas, de codem argumento, editas Græce et Latine, interprete Ar cudio, cum Responsionibus Bessarionis. Alia quo que scripsisse non dubito hominem nugacissimum multiloquentia, non argumentorum robore, ådver sarios opprimere conatur: nullas habet vencres, nullum ingenii acumen: satis illi est, si, quæ alii ante ipsum dixerant, lutulentiore calamo percurrat, et chartis illinat; sub pietatis specie, ubique vene num spirat. Et tamen hunc improbissimum homi ném, ac si unus et præcipuus ex sanctis et doctori bus foret, nonnulli ex Græcis inter sanctos collo carunt, et, hymnis ac ɔliis canticis editis, in Ec clesia celebrarunt, et nunc quoque celebrant. Que in Triodio de illo afferuntur, a Philotheo patriar cha Constantinopolitano male assuta, alibi exami navimus. Collectoris etiam, sive editoris incogitan tia factum est, ut in Tomo IX Bibliothecæ Patrum, in duarum orationum titulo, quarum ipse auctor fuerat, sanctissimus nuncupetur. Quod maxia e ita… probavit Gennadius patriarcha, Græcos alloquens pro concilio Florentino: «Vos, Græcos, quamvis flagitiosissimos et stultissimos, si solum adversus Latinos dicant, omnium sanctissimos arbitramini; inter alios quidem multos, quemdam qui vocatur Palamas, et Ephesi Marcum, hominem nec satis mentis compotem, sed tumidum sapientiæ ostenta torem; nulla virtute vel sanctitate subnixos, quia loquuntur et scribunt solum contra Latinos, extol litis et celebratis, eorumque imagines exornatis, festumque agentes diem colitis, et veluti sanctos adoratis. › Quod, pace tanti viri liceat dixisse, fal sum est. Excepta enim Thessalonica, et nonnullis in monte Atbo monasteriis, nullus ex Græcis hoc ævi, jam prædictos dignos tanta commemoratione existimat; imo etiam decreto vetitum est, ne quis in posterum de iis officia in Ecclesia celebret, licet de Palama officium ab illius sectæ aliquo per sum mun netas in Triodo editum fuerit. Ex ejusdem Allatii opere De Ecclesiæ Occidentalis et Orientalis perpetua consensione, lib. 11, cap. 17, num. 2, pag. 828. II. Sed cum videam, in harum rerum narratione scriptis etiam editis, eorum aliorumque plurimo non omnes convenire, neque, quid senserit Barlaa mus, quid Acindynus, et quid denique Palamas, aperte dicere, sed veritatemi mendaciis contami nare, immorandum est paululum referendo negotio, minime incurioso, nec omnibus obvio. Accessit ita que Byzantium Barlaamus Calaber, non rebus ec clesiasticis tantum, sed philosophicis etiam scien tiis nobilis; inquirit in monachorum, eorum polis simum, qui se 'Houxaotás a quiete, et animo im perturbato nuncupabant, vitam, instituta examinat, orandi etiam modum 'perpendit, et, cum quædam observasset, quæ ipsi non usque adeo placerent, rum insimulat. Namque eos, ut Euchitas et Massa lianos, veterum hæreticorum appellatione, et nova 'Oppalofuxous, Umbilicanimos, condemnavit. Quid Euchitæ Massalianique fuerint, veterum scriptorum libri satis tibi suggerent. De Omphalopsychis, quot non ita se habet, aliquid dicemus. Neque enim ita cos vocavit Barlaamus, veluti ventri deditos, et quasi animam in ventre ferentes, eo modo quo olim Ter tullianus, ad Montanum transgressus, appellare sole bat orthodoxos psychicos, animales, voluptuarios, etc. ut siut gastrimargi, et quod Apo stolus ait, Ventres pigri. Licet enim Gregoras eos
col. 899–900page 29 of 197
PG 150:899Καθίσας ἐν μιᾷ γωνίᾳ κατὰ μόνας πρόσεξαι ποιῆσαι 8 λέγω σοι. Κλεῖσον τὴν θύραν, καὶ ἔπαρον τὸν νοῦν σου ἀπὸ παντὸς ματαίου, ἤγουν προσκαίρου. Εἶτα ἐρείσας τῷ στήθει σὸν πώγωνα, κινῶν τὸν αἰσθητὸν ὀφθαλμὸν σὺν ὅλῳ νοὶ ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας, ἤγουν κατὰ τὸν ὀμφαλόν, ἄγξον καὶ τὴν τῆς ῥινὸς τοῦ πνεύματος ὁλκήν, τοῦ μὴ ἀδεῶς πνεῖν. Ερεύ νησον ἔνδον ἐν τοῖς ἐγκάτοις εὑρεῖν τὸν τόπον τῆς καρδίας, ἔνθα ἐμφιλοχωρεῖν πεφύκασι πᾶσαι αἱ ψυχικαὶ δυνάμεις. Καὶ πρῶτον μὲν σκότος εὑρήσεις, καὶ πάχος ἀνένδοτον· ἐπιμένοντος δὲ σοῦ, καὶ τού του τοῦ ἔργου νυκτὸς καὶ ἡμέρας ποιουμένου, εὑρή σεις, ὦ τοῦ θαύματος! ἄληκτον εὐφροσύνην. Αμπ γὰρ εὕρῃ ὁ νοῦς τὸν τόπον τῆς καρδίας, βλέπει παρευθὺς ἃ οὐδέποτε ἐπίστατο. Βλέπει γὰρ τὴν μετ ταξὺ τῆς καρδίας αέρα, καὶ ἑαυτὸν φωτεινὸν ὅλον καὶ διακρίσεως ἔμπλεον. ο Πατριάρχου περὶ τοῦ Τόμου. Εστι μὲν ἀπὸ τοῦ Τόμου καταφανὲς τῷ μὴ πρὸς ἀπέχθειαν κρίνειν ἐθέλοντι ὡς ἐπὶ μόνοις τοῖς δυσὶ κεφαλαίοις ἐγένετο ἡ κρίσις καὶ ἡ ἀπόφασις· τῷ περὶ τοῦ ἐν τῷ Θαβωρίῳ, λέγω, θείου φωτὸς, καὶ τῷ περὶ τῆς Εὐχῆς, ὡς δηλώσομεν προ ϊόντες. Καὶ ἐπ' αὐτοῖς τοῖς δυσὶ κεφαλαίοις κατεδικάσθη καὶ ἀπεπέμφθη ὁ Βαρλαάμ· καὶ τὸ ἐν τῷ Τόμῳ τεθὲν τοῦ ἐπιτιμίου βάρος ἐπὶ δεφενδεύσει τῶν με ναχῶν τῶν δύο τούτων ἕνεκα μένων κεφαλαίων ἐτέθη. ᾿Ακούω δὲ νῦν, ὡς ἰσχυρίζονται λαχεῖν τὴν δικαίωσιν ἐπὶ πᾶσι τοῖς πρότερον καὶ ὕστερον δογματίζου μένοις παρ' αὐτῶν. Τοῦτο ψεῦδός ἐστι προφανές, καὶ διαβολή. Πῶς γὰρ δεφενδεύειν καὶ διεκδικεῖν αὐτ τοὺς ἐμέλλομεν ἐπὶ τοῖς μήπω λαληθεῖσιν εἰς τὸ μέσον τῆς συνόδου, μηδὲ κριθεῖσιν; Ἐπὶ γὰρ τῇ συνοδικῇ τῆς ὑποθέσεως ἐξετάσει, εἰς ἦν καὶ ὁ ἀοί διμος καὶ μακαρίτης βασιλεὺς παρουσιάσας εὐδό κησε πρόμαχος εἶναι καὶ προαγωνιστής τῆς ἐκκλησίας Θεοῦ, ὡς ὀρθοδοξότατος καὶ εὐσεβέστατος βασιλεὺς, ἀπῃτήθη ὁ Βαρλαὰμ εἰπεῖν παῤῥησίᾳ περὶ τῶν μοναχῶν, ἐφ᾽ οἷς αὐτῶν καθαπτόμενος ἦν. Ὁ δὲ ἑτέραν τραπεὶς προέτεινεν, ἃς δὴ καὶ προέτεινεν ἀπορίες περὶ δογμάτων, καὶ ἐζήτει λυθῆναι αὐτῷ παρ' ἡμῶν τὰς τοιαύτας αὐτοῦ ἀπορίας. Απικρού σθη δὲ οὐ μόνον ἐκεῖνος περὶ δογμάτων λέγειν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς οὗτος ὁ Παλαμᾶς, προκομισθέντων καὶ ἀναγνωσθέντων ἐπὶ τούτῳ ἀπὸ τῶν ἱερῶν καὶ θείων κανόνων, ὅσοι δῆτα καὶ ἀνεγνώσθησαν. Μὴ πειθομένου δὲ μηδ' οὕτω τοῦ Βαρλαὰμ, προεκομίσθησαν καὶ ἀνεγνώσθησαν καὶ ἀπὸ τῶν συγγραμμάτων αὐτοῦ τὸ περὶ τοῦ φωτὸς, καὶ τὸ περὶ τῆς Εὐχῆς, καὶ κατεψηφίσθη ἀπ' αὐτοῦ τούτου τοῦ οἰκείου συγγράμα ματος, ἐλεγχθεὶς καὶ συγγνώμην αἰτήσας· ἀναγνωσθέντος καὶ τοῦ λόγου τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ, καὶ τοῦ λόγου τοῦ ἁγίου Ανδρέου Κρήτης, οὓς ἐπὶ τῇ Δεσποτικῇ τῆς ἁγίας Μεταμορ
dem monachios veluti crapulæ et vinolentiæ deditos, Cum autem cernerent imperator et patriarcha, si ut Cantacuzenus, lib. iv, scribit, arguit; non inde tamen id sibi nomen obtinuerunt; nam ita dicti sunt a modo, quo preces Deo effundebant, non tum reccus nato, sed nulla ante a Simeone Xero cerci monasterii abbate invento, et Hesychastis, scripto etiam, tradito. Is in opere, quod De sobrietate et attentione scripsit, hæc præcipit Attende, ut facias quod tibi dico; clausis foribus sedeas in uno aliquo angulo seorsim, mentemque tuam abstrahas ab omni vanitate, omni re fragili et caduca. Deinde pientum tuum pectori innexum inhæreat, mo veasque sensibilem oculum cum tota mente tua in medio ventris, in umbilicum scilicet: quin etiam constringe attractionem spiritus narium, ut non facile spires; et inquire intus in visceribus, ut reperias locum cordis, ubi animi facultates mo rari solent. Et primum quidem invenies tenebras, et crassitudinem minime cedentem: ubi vero per stiteris, ac dies noctesque in hoc opere consum pseris, rem admirandam! percipies lætitiam, quæ nullo puncto temporis intermittit. Quam pri mum enim mens locum cordis repererit, statim aspicit, que nunquam sciebat. Siquidem viso aere, qui inter spatium cordis exstat, se ipsa totam lucf dam et discernendam præbet.»Vides, eos in me dium ventrem, umbilicum nempe, oculos dirigere, ibique facultates animæ commorantes intueri? la etiam Palamas plurimis locis confirmat; ut adver sus Palamam Demetrius Cydonius probat. Quare recte Umbilicanimi dicti sunt, quod in umbilico animam, illiusque facultates quærerent et inveni rent, tum demum lumine implerentur. Si petas ab ipsis, lumen illud, quo ita dispositi homines cir fundebantur, quid esset, post multas verborum ambages respondent, esse gloriam deitatis increa tam; et eam tamen humano visvi subjici. Ad quæ confirmanda, lumen, quod in Transfiguratione Do mini apparuit, adducitur. Cum itaque Barlaamus Ilesychastas ob hæc ipsa aliaque perstringeret, et præcipue lumen transfigurationis; Byzantium ac cedens, rem defert patriarchæ et synodus indicitur. de doginate quæstio mota fuisset, multas inde tar. bas in Ecclesia excitatum iri, quæstiones similes prohibent, et Barlaamum, tanquam procacem, et monachis injurium condemnant, condemnatori paulo post etiam Palamam, si mors ipsa Andro nici judicium non interrupisset. Et mentitur pa. lam Cantacuzenus, qui narrat, Barlaamum veniam ob stulte dicta petiisse, fassumque fuisse quod in Thabor lumen discipulis circumfulsit, gloriam Dei, principii expertem, et æternum esse lumen, red iisseque in gratiam Palama; tacens, contra eum dem Palamam pœnas a synodo constitutas, ne etiam in posterum aliquid de dogmate pertractaret. Sed Cantacuzenus, dummodo suum tueatur Pala mam, omnia invertit. Quod præsumebant, sed temere, Palamitæ ex condemnatione Barlaami, non tantum antea in publicum edita dogmata, sed etiam quæ post synodum ab ipsis de novo addita fueranı, ab eadem synodo approbata fuisse; idque cum ad aures patriarchæ pervenisset, ne minus cauti fraudibus Palamitarum seducerentur, quid in ea synodo actum fuerat, ita declarat
Καθίσας ἐν μιᾷ γωνίᾳ κατὰ μόνας πρόσεξαι ποιῆσαι
8 λέγω σοι. Κλεῖσον τὴν θύραν, καὶ ἔπαρον τὸν
νοῦν σου ἀπὸ παντὸς ματαίου, ἤγουν προσκαίρου.
Εἶτα ἐρείσας τῷ στήθει σὸν πώγωνα, κινῶν τὸν
αἰσθητὸν ὀφθαλμὸν σὺν ὅλῳ νοὶ ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας,
ἤγουν κατὰ τὸν ὀμφαλόν, ἄγξον καὶ τὴν τῆς ῥινὸς
τοῦ πνεύματος ὁλκήν, τοῦ μὴ ἀδεῶς πνεῖν. Ερεύ
νησον ἔνδον ἐν τοῖς ἐγκάτοις εὑρεῖν τὸν τόπον τῆς
καρδίας, ἔνθα ἐμφιλοχωρεῖν πεφύκασι πᾶσαι αἱ
ψυχικαὶ δυνάμεις. Καὶ πρῶτον μὲν σκότος εὑρήσεις,
καὶ πάχος ἀνένδοτον· ἐπιμένοντος δὲ σοῦ, καὶ τού
του τοῦ ἔργου νυκτὸς καὶ ἡμέρας ποιουμένου, εὑρή
σεις, ὦ τοῦ θαύματος! ἄληκτον εὐφροσύνην. Αμπ
γὰρ εὕρῃ ὁ νοῦς τὸν τόπον τῆς καρδίας, βλέπει
παρευθὺς ἃ οὐδέποτε ἐπίστατο. Βλέπει γὰρ τὴν μετ
ταξὺ τῆς καρδίας αέρα, καὶ ἑαυτὸν φωτεινὸν ὅλον
καὶ διακρίσεως ἔμπλεον.
ο
Πατριάρχου
περὶ τοῦ Τόμου. Εστι μὲν ἀπὸ τοῦ Τόμου καταφα
νὲς τῷ μὴ πρὸς ἀπέχθειαν κρίνειν ἐθέλοντι ὡς ἐπὶ
μόνοις τοῖς δυσὶ κεφαλαίοις ἐγένετο ἡ κρίσις καὶ ἡ
ἀπόφασις· τῷ περὶ τοῦ ἐν τῷ Θαβωρίῳ, λέγω, θείου
φωτὸς, καὶ τῷ περὶ τῆς Εὐχῆς, ὡς δηλώσομεν προ
ϊόντες. Καὶ ἐπ' αὐτοῖς τοῖς δυσὶ κεφαλαίοις κατεδικά
σθη καὶ ἀπεπέμφθη ὁ Βαρλαάμ· καὶ τὸ ἐν τῷ Τόμῳ
τεθὲν τοῦ ἐπιτιμίου βάρος ἐπὶ δεφενδεύσει τῶν με
ναχῶν τῶν δύο τούτων ἕνεκα μένων κεφαλαίων ἐτέθη.
᾿Ακούω δὲ νῦν, ὡς ἰσχυρίζονται λαχεῖν τὴν δικαίω
σιν ἐπὶ πᾶσι τοῖς πρότερον καὶ ὕστερον δογματίζου
μένοις παρ' αὐτῶν. Τοῦτο ψεῦδός ἐστι προφανές, καὶ
διαβολή. Πῶς γὰρ δεφενδεύειν καὶ διεκδικεῖν αὐτ
τοὺς ἐμέλλομεν ἐπὶ τοῖς μήπω λαληθεῖσιν εἰς τὸ
μέσον τῆς συνόδου, μηδὲ κριθεῖσιν; Ἐπὶ γὰρ τῇ
συνοδικῇ τῆς ὑποθέσεως ἐξετάσει, εἰς ἦν καὶ ὁ ἀοί
διμος καὶ μακαρίτης βασιλεὺς παρουσιάσας εὐδό
κησε πρόμαχος εἶναι καὶ προαγωνιστής τῆς Ἐκκλη
σίας Θεοῦ, ὡς ὀρθοδοξότατος καὶ εὐσεβέστατος
βασιλεὺς, ἀπῃτήθη ὁ Βαρλαὰμ εἰπεῖν παῤῥησίᾳ περὶ
τῶν μοναχῶν, ἐφ᾽ οἷς αὐτῶν καθαπτόμενος ἦν. Ὁ δὲ
ἑτέραν τραπεὶς προέτεινεν, ἃς δὴ καὶ προέτεινεν
ἀπορίες περὶ δογμάτων, καὶ ἐζήτει λυθῆναι αὐτῷ
παρ' ἡμῶν τὰς τοιαύτας αὐτοῦ ἀπορίας. Απικρού
σθη δὲ οὐ μόνον ἐκεῖνος περὶ δογμάτων λέγειν, ἀλλὰ
καὶ αὐτὸς οὗτος ὁ Παλαμᾶς, προκομισθέντων καὶ
ἀναγνωσθέντων ἐπὶ τούτῳ ἀπὸ τῶν ἱερῶν καὶ θείων
κανόνων, ὅσοι δῆτα καὶ ἀνεγνώσθησαν. Μὴ πειθο
μένου δὲ μηδ' οὕτω τοῦ Βαρλαὰμ, προεκομίσθησαν
καὶ ἀνεγνώσθησαν καὶ ἀπὸ τῶν συγγραμμάτων
αὐτοῦ τὸ περὶ τοῦ φωτὸς, καὶ τὸ περὶ τῆς Εὐχῆς, καὶ
κατεψηφίσθη ἀπ' αὐτοῦ τούτου τοῦ οἰκείου συγγράμα
ματος, ἐλεγχθεὶς καὶ συγγνώμην αἰτήσας· ἀναγνω
σθέντος καὶ τοῦ λόγου τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ
Δαμασκηνοῦ, καὶ τοῦ λόγου τοῦ ἁγίου Ανδρέου
Κρήτης, οὓς ἐπὶ τῇ Δεσποτικῇ τῆς ἁγίας Μεταμορ
dem monachios veluti crapulæ et vinolentiæ deditos, Cum autem cernerent imperator et patriarcha, si
ut Cantacuzenus, lib. iv, scribit, arguit; non inde
tamen id sibi nomen obtinuerunt; nam ita dicti
sunt a modo, quo preces Deo effundebant, non
tum reccus nato, sed nulla ante a Simeone Xero
cerci monasterii abbate invento, et Hesychastis,
scripto etiam, tradito. Is in opere, quod De
sobrietate et attentione scripsit, hæc præcipit
Attende, ut facias quod
tibi dico; clausis foribus sedeas in uno aliquo
angulo seorsim, mentemque tuam abstrahas ab
omni vanitate, omni re fragili et caduca. Deinde
pientum tuum pectori innexum inhæreat, mo
veasque sensibilem oculum cum tota mente tua
in medio ventris, in umbilicum scilicet: quin
etiam constringe attractionem spiritus narium, ut
non facile spires; et inquire intus in visceribus,
ut reperias locum cordis, ubi animi facultates mo
rari solent. Et primum quidem invenies tenebras,
et crassitudinem minime cedentem: ubi vero per
stiteris, ac dies noctesque in hoc opere consum
pseris, rem admirandam! percipies lætitiam,
quæ nullo puncto temporis intermittit. Quam pri
mum enim mens locum cordis repererit, statim
aspicit, que nunquam sciebat. Siquidem viso aere,
qui inter spatium cordis exstat, se ipsa totam lucf
dam et discernendam præbet.»Vides, eos in me
dium ventrem, umbilicum nempe, oculos dirigere,
ibique facultates animæ commorantes intueri? la
etiam Palamas plurimis locis confirmat; ut adver
sus Palamam Demetrius Cydonius probat. Quare
recte Umbilicanimi dicti sunt, quod in umbilico
animam, illiusque facultates quærerent et inveni
rent, tum demum lumine implerentur. Si petas ab
ipsis, lumen illud, quo ita dispositi homines cir
fundebantur, quid esset, post multas verborum
ambages respondent, esse gloriam deitatis increa
tam; et eam tamen humano visvi subjici. Ad quæ
confirmanda, lumen, quod in Transfiguratione Do
mini apparuit, adducitur. Cum itaque Barlaamus
Ilesychastas ob hæc ipsa aliaque perstringeret, et
præcipue lumen transfigurationis; Byzantium ac
cedens, rem defert patriarchæ et synodus indicitur.
de doginate quæstio mota fuisset, multas inde tar.
bas in Ecclesia excitatum iri, quæstiones similes
prohibent, et Barlaamum, tanquam procacem, et
monachis injurium condemnant, condemnatori
paulo post etiam Palamam, si mors ipsa Andro
nici judicium non interrupisset. Et mentitur pa.
lam Cantacuzenus, qui narrat, Barlaamum veniam
ob stulte dicta petiisse, fassumque fuisse quod in
Thabor lumen discipulis circumfulsit, gloriam Dei,
principii expertem, et æternum esse lumen, red
iisseque in gratiam Palama; tacens, contra eum
dem Palamam pœnas a synodo constitutas, ne
etiam in posterum aliquid de dogmate pertractaret.
Sed Cantacuzenus, dummodo suum tueatur Pala
mam, omnia invertit. Quod præsumebant, sed
temere, Palamitæ ex condemnatione Barlaami, non
tantum antea in publicum edita dogmata, sed etiam
quæ post synodum ab ipsis de novo addita fueranı,
ab eadem synodo approbata fuisse; idque cum
ad aures patriarchæ pervenisset, ne minus cauti
fraudibus Palamitarum seducerentur, quid in ea
synodo actum fuerat, ita declarat
col. 901–902page 30 of 197
PG 150:901φώσεως τοῦ Χριστοῦ ἑορτῇ συνεγράψαντο. Κάντε ή και διορθώσασθαι. Ο δὲ οὐκ ἐπείθετο, ἀλλ' ἐξ θεν οὐδὲ παρεχωρήθη εἰπεῖν τι κατὰ τῶν μοναχῶν. Ἐφ' οἷς οὖν οὔτ᾽ ἐκεῖνον κατήγορον ἐδεξάμεθα, ούτε αὐτοὶ ἀπολογίαν ἡντινοῦν δεδώκασι, πῶς καθολικὴν ἔσχον τὴν δικαίωσιν; καὶ ταῦτα ἐπὶ τοῖς δογματισθεῖσι παρ' αὐτῶν, μαχομένων τῷ Βαρλαάμ, καὶ ἐπὶ τοῖς ὕστερον μετὰ τὸν Τόμον περὶ αὐτῶν θρυλλουμένοις. Ἐπειράθησαν μὲν καὶ δευτέραν συγκροτηθῆναι σύν οδον, ποιούμενοι πρόφασιν τὸν ᾿Ακίνδυνον, ὥστε καὶ ἐχρήσαντο τῇ κοσμικῇ ἐξουσίᾳ, καὶ συνῆλθον εἰς τὰ κατηχουμενεῖα τοῦ οὐρανίου τεμένους τῆς τοῦ Θεοῦ λόγου Σοφίας οἵ τε ἀρχιερεῖς καὶ οἱ τῆς συγκλή του ἐπ' αὐτῷ τούτῳ παρὰ γνώμην ἡμετέραν ἐξ οἰκονομίας αὐτῶν· ἀλλ' οὐδαμῶς παρεχωρήθη παρ' ἡμῶν τοῦτο διὰ δύο ταῦτα, ἓν μὲν, διότι οὔτε πρότερον οὔτε ὕστερον, οὔτε ὅλως ποτὲ ἀποδοχὴ καὶ θέλησις ἦν φροντίζων. Ὥστε καὶ ἔστιν ἐξ ἁπάντων συνιδεῖν καὶ ἡμῶν ζητήσεις δογματικὰς κινηθῆναι ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ συλλογίσασθαι τὸν θέλοντα εἰδέναι τὸ ἀληθὲς, ὡς Θεοῦ διὰ τὸ ἐντεῦθεν ἐπισφαλὲς καὶ ἐπικίνδυνον. ἀρχῆθεν τὸ τῆς αὐτοῦ προαιρέσεως, καὶ τὸ τῆς αὐτ Θάτερον δὲ, διότι κατενοήσαμεν τὸν εἰς τοῦτο παρ' τονομίας καὶ ἀπειθείας νόσημα, πάντολμός τις αὐτῶν προσκληθέντα, καὶ ἡμᾶς συνωθούμενον ἑαυτῷ ἄνθρωπος ὢν, καὶ πολὺ τὸ ἐφ᾽ ἑαυτοῦ φρονεῖν ἔχων ἐπιγράψασθαι βουλόμενον τὴν ἐντεῦθεν τιμήν εἰς τὰ τοιαῦτα διήγειρε. Καὶ οὐδὲ νῦν τῆς γνώμη; ὅπερ ὕφεσιν ἐκρίναμεν τῆς βασιλικῆς τιμῆς καὶ ταύτης ἴσχει μεταβολὴν, ἀλλ' ἔχεται ἀπρὶξ τῶν δε μεγαλειότητος. Διὸ οὐδὲ ἐδεξάμεθα, ἀλλ' ἀπεκρουδογμένων ἐπισπᾶσθαι πρὸς ἑαυτὸν, καὶ μεθέλκειν σάμεθα τὴν τοιοῦτον αὐτοῦ σκοπὸν διὰ τὰς εἰρημέπειρώμενος καὶ οὓς ἂν δυνηθείη ἐντὸς τοῦ τοιούτου νας δύο αἰτίας. Εζήτησε δὲ ἔπειτα καὶ ἠνάγκασεν, αὐτοῦ φρονήματος λαβεῖν. Περὶ οὗ οὐ μέγα, εἰ ἄν ἵνα ποιήσωμεν γράμμα τοῖς μοναχοῖ; χάριν τῶν θρωπος γνώμης τοιαύτης ανίατος διαμείνοι, ἀλλὰ λαληθέντων πρότερον, καὶ ἐπενεύσαμεν εἰς τοῦτο. μέγα καὶ τέρατι σχεδὸν ἐο:κὸς, εἴ τις οὕτως, ἂν οὗ Οθεν καὶ ἐξετέθη ὁ Τόμος ἀρχὴν καὶ τέλος οὐδὲν τως ἔχῃ γνώμης, συνεργεῖν αὐτῷ βούλοιτο, καὶ ἄλλο ποιούμενος ἀλλ᾽ ἢ μόνον τὸ ἐν αὐτῷ διαλαμὁμοφρονεῖν ἀπ' ἐναντίας τῇ Ἐκκλησίᾳ Θεοῦ. Ἡμεῖς βανόμενα δύο κεφάλαια τοῦ θείου λόγω φωτός της γὰρ ὅπως ποτὲ ἔχῃ τὰ πρὸ τοῦ Τόμου συγγραφέντα Μεταμορφώσεως, καὶ τῆς Εὐχῆς, ὡς ἤδη ἡμῖν εἰ παρ' αὐτοῦ μαχομένου τῷ Βαρλαάμ, καὶ μετὰ τὸν ρηται. Ὑπὲρ ὧν δὴ κεφαλαίων καὶ τὰ ῥητὰ τῶν ἁγίων Τόμον, ἐκτὸς τῶν ἐξετασθέντων δύο κεφαλαίων οὔτε ἐτέθησαν ἐπεξεργασίας πάσης χωρὶς καὶ ἐπεξηγή· βουλόμεθα, οὔτε ἀνεχόμεθα ἀκούειν αὐτῶν· ἀλλ᾽ σεως, ὡς ἁγίων ῥητά, καὶ ἁγίως λεγόμενα καὶ νοούς ἀρκούμεθα τοῖς παρὰ τῶν ἁγίων, ὡς κρατοῦνται καὶ μενα τοῖς εὐσεβῶς αὐτὰ δεχομένοις. Ἐν τοῖς δυσὶ δοξάζονται παρὰ τῆς Ἐκκλησίας Θεοῦ, δεδιότες τὰ γοῦν τούτοις κεφαλαίοις τομὴν λαβούσης τῆς ὑπο σχίσματα, ὡς φιλεῖ γίνεσθαι ἐν τοῖς τοιούτοις. Εἴρη θέσεως, τὸ ἀτάραχον ἡμεῖς περιποιούμενοι τῇ Ἐκε ται ἡμῖν τοίνυν διὰ βραχέων τὸ ὅλον ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ κλησία Θεοῦ, βάρος ἐπανετεινάμεθα, καὶ κατὰ τῶν ὑποθέσει τῆς ἀληθείας· ὅτι τε ἐπὶ μόνοις τοῖς διαλη ἐπ' αὐτοῖς τοῦ λοιποῦ κατηγορῆσαι τῶν μοναχῶν φθεῖσι δύο κεφαλαίοις, καὶ ἐπ᾽ οὐδενὶ ἑτέρῳ τὸ πέρας ἡ πειρασθέντων, καὶ κατὰ τῶν λέγειν ἢ γράφειν τὸ ἐξέτασις εἴληφεν ή συνοδική, καὶ ὅτι ἐπ' αὐτοῖς ἀπ' ἐκείνου περὶ δογμάτων. Οἱ δὲ, ὡς ἀκούομεν, τούτοις κατεβλήθη καὶ κατεδικάσθη ὁ ἀτοπώτατος εἴ τις μὲν εἰς τα συγγραφέντα παρ' αὐτῶν μαχο Βαρλαάμ, καὶ τοσοῦτον βάρος ἐξεφωνήθη κατ' αὐτ μένων τῷ Βαρλαάμ, ἅτινα καὶ ζητηθέντα πολλάκις τοῦ παρὰ τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας, αὐτοὺς δὲ τού κρύπτονται, καὶ οὐ φανεροῦνται, καὶ εἰς τὰ ἐν ὑστέ τους καὶ τοὺς ἄλλους μετ' εμβριθείας καὶ ἐπιτιμή ροις καὶ λεγόμενα καὶ γραφόμενα παρ' αὐτῶν ἀνσεως καὶ αὐστηρίας πνευματικῆς ἐκωλύσαμεν τιπίπτων εἴη καὶ ἀπελέγχων αὐτοὺς, εἰς τὴν ἀπὸ κινεῖν ὅλως, καὶ λέγειν περὶ δογμάτων, καὶ ταρα τοῦ Τόμου δικαίωσιν καταφεύγουσι καὶ τὸ βάρος προ χάς, καὶ θορύβους, καὶ σχίσματα προξενεῖν τῇ βάλλονται, ώσπερεὶ καὶ αὐτὰ ταῦτα πρότερον συγγρα Ἐκκλησίᾳ Θεοῦ, καὶ εἰς τὰ πρότερον δὲ συγγραφέντα παρ' αὐτῶν, καὶ ἃ νῦν ἐκτίθενται, καὶ δια φέντα παρ' αὐτῶν μαχομένων τῷ Βαρλαὰμ οὐδεμία κηρυκεύουσιν, εἰς ἐξέτασιν τότε τὴν συνοδικήν προτότε, ἢ καὶ μετὰ ταῦτα ἐξέτασις γέγονεν, ἀλλὰ καὶ ετέθη· τὸ ὅτι δὲ κωλύονται τῷ τοσούτῳ βάρει, ὡς ζητηθέντα κατὰ πολὺ τὰ τοιαῦτα, οὐ μόνον εὐκ μὴ φυλάξαντες τὸ ἐπίταγμα, ἀλλὰ τούτου οὔτε ἐδέθησαν, ἀλλὰ καὶ ἕτερα δογματίζειν μετὰ τὴν πρότερον ούτε νῦν οὔτε αὐτοῖς τούτοις οὔτε τοῖς Τόμον ἀνερυθριάστως οὐκ ἐπαύσαντο. Τὰ μέντοι ὑπὲρ αὐτῶν ἑλομένοις λέγειν ὅλως ἐμέλησεν. Ἡμεῖς ῥητὰ τῶν ἁγίων ἡμῖν μὲν ὡς ἀνόθευτα ἐδείχθησαν μὲν οὖν μετὰ τὸ γενέσθαι τον Τόμον, συγγράμματα εἰς σύστασιν τῶν τοιούτων δύο κεφαλαίων, καὶ χω καὶ ἀπολογίας περὶ δογμάτων ἰδόντες τοῦ Παλαμᾶ, ρίς ἐπεξεργασίας καὶ ἐξηγήσεως· εἰ δέ τις πρὸς τὸν σχεδὸν ἀπίθανα ἡγησάμεθα. Διὸ καὶ διεμηνυτάοἰκεῖον ταῦτα σκοπὸν ἐθέλει βιάζεσθαι, καὶ διερμη μεθα διαφόρως ἐλθεῖν αὐτὸν ὡς ἡμᾶς, ἐφ᾽ ᾧ, εἴ τι νεύειν, καὶ ἐπ' αὐτοῖς ἑδράζεσθαι, καὶ ἐν ἄλλοις, καὶ ἐπισυνέβη καὶ ἐγένετο τοιοῦτο, θεραπεῦσαι τοῦτο ἐφ᾽ οἷς εἴρηται, οὐ παρὰ τοῦτο πάντως κακοὶ οἱ φευγεν. ὡς δὲ δῆλον ἡμῖν ἐγένετο δι᾿ ἀναφορᾶς αὐτοῦ ὅτι ἐξ ἀνάγκης ἐκινήθη, καὶ λέγει, καὶ γράφει περὶ τοιούτων, ὡς ἔλεγε, καὶ ἐὰν κατασιγασθῶσιν οἱ κατηγορούντες, παύσεται καὶ αὐτὸς, μετεκαλεσάμεθα οὓς προεβάλλετο, καὶ εἴπομεν, καὶ ἐπετάξαμεν αὐ τοῖς, ὅσα δῆτα καὶ ἐπετάξαμεν, καὶ κατεπείσθησαν, και δεδώκασιν ὁμολογίαν, ὡς ἀπῃτήθησαν, δι᾿ ἧς ὅσα ἡσφαλίσαντο ἔστι μαθεῖν ἐξ αὐτῆς. ᾿Αρ᾿ οὖν κατεπείσθη ποσῶς καὶ ὁ Παλαμᾶς; Οὐδαμῶς· ἀλλ᾿ ἔμεινε καὶ αὖθις ὁ αὐτός. Καὶ οὔτε πρὸς ἡμᾶς ἐθέ λησεν ἐλθεῖν μετακαλούμενος, οὔτε παύσασθαι τοῦ λέγειν περὶ δογμάτων. Κρατηθεὶς δὲ, ὡς ἐκρατήθη, οὐδ᾽ οὕτως ἐπαύσατο, ἀλλ' ἔτι πλέον ἐκτίθεται τὰ τῆς οἰκείας δόξης, μικρὰ τοῦ ἐκφωνηθέντος βάρους ο
φώσεως τοῦ Χριστοῦ ἑορτῇ συνεγράψαντο. Κάντε ή και διορθώσασθαι. Ο δὲ οὐκ ἐπείθετο, ἀλλ' ἐξ
θεν οὐδὲ παρεχωρήθη εἰπεῖν τι κατὰ τῶν μοναχῶν.
Ἐφ' οἷς οὖν οὔτ᾽ ἐκεῖνον κατήγορον ἐδεξάμεθα, ούτε
αὐτοὶ ἀπολογίαν ἡντινοῦν δεδώκασι, πῶς καθολικὴν
ἔσχον τὴν δικαίωσιν; καὶ ταῦτα ἐπὶ τοῖς δογματισθεῖσι
παρ' αὐτῶν, μαχομένων τῷ Βαρλαάμ, καὶ ἐπὶ τοῖς
ὕστερον μετὰ τὸν Τόμον περὶ αὐτῶν θρυλλουμένοις.
Ἐπειράθησαν μὲν καὶ δευτέραν συγκροτηθῆναι σύν
οδον, ποιούμενοι πρόφασιν τὸν ᾿Ακίνδυνον, ὥστε
καὶ ἐχρήσαντο τῇ κοσμικῇ ἐξουσίᾳ, καὶ συνῆλθον
εἰς τὰ κατηχουμενεῖα τοῦ οὐρανίου τεμένους τῆς τοῦ
Θεοῦ λόγου Σοφίας οἵ τε ἀρχιερεῖς καὶ οἱ τῆς συγκλή
του ἐπ' αὐτῷ τούτῳ παρὰ γνώμην ἡμετέραν ἐξ οίκονο
μίας αὐτῶν· ἀλλ' οὐδαμῶς παρεχωρήθη παρ' ἡμῶν
τοῦτο διὰ δύο ταῦτα, ἓν μὲν, διότι οὔτε πρότερον
οὔτε ὕστερον, οὔτε ὅλως ποτὲ ἀποδοχὴ καὶ θέλησις ἦν φροντίζων. Ὥστε καὶ ἔστιν ἐξ ἁπάντων συνιδεῖν καὶ
ἡμῶν ζητήσεις δογματικὰς κινηθῆναι ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ συλλογίσασθαι τὸν θέλοντα εἰδέναι τὸ ἀληθὲς, ὡς
Θεοῦ διὰ τὸ ἐντεῦθεν ἐπισφαλὲς καὶ ἐπικίνδυνον. ἀρχῆθεν τὸ τῆς αὐτοῦ προαιρέσεως, καὶ τὸ τῆς αὐτ
Θάτερον δὲ, διότι κατενοήσαμεν τὸν εἰς τοῦτο παρ' τονομίας καὶ ἀπειθείας νόσημα, πάντολμός τις
αὐτῶν προσκληθέντα, καὶ ἡμᾶς συνωθούμενον ἑαυτῷ ἄνθρωπος ὢν, καὶ πολὺ τὸ ἐφ᾽ ἑαυτοῦ φρονεῖν ἔχων
ἐπιγράψασθαι βουλόμενον τὴν ἐντεῦθεν τιμήν εἰς τὰ τοιαῦτα διήγειρε. Καὶ οὐδὲ νῦν τῆς γνώμη;
ὅπερ ὕφεσιν ἐκρίναμεν τῆς βασιλικῆς τιμῆς καὶ ταύτης ἴσχει μεταβολὴν, ἀλλ' ἔχεται ἀπρὶξ τῶν δε
μεγαλειότητος. Διὸ οὐδὲ ἐδεξάμεθα, ἀλλ' ἀπεκρου- δογμένων ἐπισπᾶσθαι πρὸς ἑαυτὸν, καὶ μεθέλκειν
σάμεθα τὴν τοιοῦτον αὐτοῦ σκοπὸν διὰ τὰς εἰρημέ- πειρώμενος καὶ οὓς ἂν δυνηθείη ἐντὸς τοῦ τοιούτου
νας δύο αἰτίας. Εζήτησε δὲ ἔπειτα καὶ ἠνάγκασεν, αὐτοῦ φρονήματος λαβεῖν. Περὶ οὗ οὐ μέγα, εἰ ἄν
ἵνα ποιήσωμεν γράμμα τοῖς μοναχοῖ; χάριν τῶν θρωπος γνώμης τοιαύτης ανίατος διαμείνοι, ἀλλὰ
λαληθέντων πρότερον, καὶ ἐπενεύσαμεν εἰς τοῦτο. μέγα καὶ τέρατι σχεδὸν ἐο:κὸς, εἴ τις οὕτως, ἂν οὗ
Οθεν καὶ ἐξετέθη ὁ Τόμος ἀρχὴν καὶ τέλος οὐδὲν τως ἔχῃ γνώμης, συνεργεῖν αὐτῷ βούλοιτο, καὶ
ἄλλο ποιούμενος ἀλλ᾽ ἢ μόνον τὸ ἐν αὐτῷ διαλαμ- ὁμοφρονεῖν ἀπ' ἐναντίας τῇ Ἐκκλησίᾳ Θεοῦ. Ἡμεῖς
βανόμενα δύο κεφάλαια τοῦ θείου λόγω φωτός της γὰρ ὅπως ποτὲ ἔχῃ τὰ πρὸ τοῦ Τόμου συγγραφέντα
Μεταμορφώσεως, καὶ τῆς Εὐχῆς, ὡς ἤδη ἡμῖν εἰ παρ' αὐτοῦ μαχομένου τῷ Βαρλαάμ, καὶ μετὰ τὸν
ρηται. Ὑπὲρ ὧν δὴ κεφαλαίων καὶ τὰ ῥητὰ τῶν ἁγίων Τόμον, ἐκτὸς τῶν ἐξετασθέντων δύο κεφαλαίων οὔτε
ἐτέθησαν ἐπεξεργασίας πάσης χωρὶς καὶ ἐπεξηγή· βουλόμεθα, οὔτε ἀνεχόμεθα ἀκούειν αὐτῶν· ἀλλ᾽
σεως, ὡς ἁγίων ῥητά, καὶ ἁγίως λεγόμενα καὶ νοούς ἀρκούμεθα τοῖς παρὰ τῶν ἁγίων, ὡς κρατοῦνται καὶ
μενα τοῖς εὐσεβῶς αὐτὰ δεχομένοις. Ἐν τοῖς δυσὶ δοξάζονται παρὰ τῆς Ἐκκλησίας Θεοῦ, δεδιότες τὰ
γοῦν τούτοις κεφαλαίοις τομὴν λαβούσης τῆς ὑπο σχίσματα, ὡς φιλεῖ γίνεσθαι ἐν τοῖς τοιούτοις. Εἴρη
θέσεως, τὸ ἀτάραχον ἡμεῖς περιποιούμενοι τῇ Ἐκε ται ἡμῖν τοίνυν διὰ βραχέων τὸ ὅλον ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ
κλησία Θεοῦ, βάρος ἐπανετεινάμεθα, καὶ κατὰ τῶν ὑποθέσει τῆς ἀληθείας· ὅτι τε ἐπὶ μόνοις τοῖς διαλη
ἐπ' αὐτοῖς τοῦ λοιποῦ κατηγορῆσαι τῶν μοναχῶν φθεῖσι δύο κεφαλαίοις, καὶ ἐπ᾽ οὐδενὶ ἑτέρῳ τὸ πέρας ἡ
πειρασθέντων, καὶ κατὰ τῶν λέγειν ἢ γράφειν τὸ ἐξέτασις εἴληφεν ή συνοδική, καὶ ὅτι ἐπ' αὐτοῖς
ἀπ' ἐκείνου περὶ δογμάτων. Οἱ δὲ, ὡς ἀκούομεν, τούτοις κατεβλήθη καὶ κατεδικάσθη ὁ ἀτοπώτατος
εἴ τις μὲν εἰς τα συγγραφέντα παρ' αὐτῶν μαχο Βαρλαάμ, καὶ τοσοῦτον βάρος ἐξεφωνήθη κατ' αὐτ
μένων τῷ Βαρλαάμ, ἅτινα καὶ ζητηθέντα πολλάκις τοῦ παρὰ τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας, αὐτοὺς δὲ τού
κρύπτονται, καὶ οὐ φανεροῦνται, καὶ εἰς τὰ ἐν ὑστέ τους καὶ τοὺς ἄλλους μετ' εμβριθείας καὶ ἐπιτιμή
ροις καὶ λεγόμενα καὶ γραφόμενα παρ' αὐτῶν ἀν- σεως καὶ αὐστηρίας πνευματικῆς ἐκωλύσαμεν
τιπίπτων εἴη καὶ ἀπελέγχων αὐτοὺς, εἰς τὴν ἀπὸ κινεῖν ὅλως, καὶ λέγειν περὶ δογμάτων, καὶ ταρα
τοῦ Τόμου δικαίωσιν καταφεύγουσι καὶ τὸ βάρος προ
χάς, καὶ θορύβους, καὶ σχίσματα προξενεῖν τῇ
βάλλονται, ώσπερεὶ καὶ αὐτὰ ταῦτα πρότερον συγγρα
Ἐκκλησίᾳ Θεοῦ, καὶ εἰς τὰ πρότερον δὲ συγγρα
φέντα παρ' αὐτῶν, καὶ ἃ νῦν ἐκτίθενται, καὶ δια φέντα παρ' αὐτῶν μαχομένων τῷ Βαρλαὰμ οὐδεμία
κηρυκεύουσιν, εἰς ἐξέτασιν τότε τὴν συνοδικήν προ- τότε, ἢ καὶ μετὰ ταῦτα ἐξέτασις γέγονεν, ἀλλὰ καὶ
ετέθη· τὸ ὅτι δὲ κωλύονται τῷ τοσούτῳ βάρει, ὡς ζητηθέντα κατὰ πολὺ τὰ τοιαῦτα, οὐ μόνον εὐκ
μὴ φυλάξαντες τὸ ἐπίταγμα, ἀλλὰ τούτου οὔτε ἐδέθησαν, ἀλλὰ καὶ ἕτερα δογματίζειν μετὰ τὴν
πρότερον ούτε νῦν οὔτε αὐτοῖς τούτοις οὔτε τοῖς Τόμον ἀνερυθριάστως οὐκ ἐπαύσαντο. Τὰ μέντοι
ὑπὲρ αὐτῶν ἑλομένοις λέγειν ὅλως ἐμέλησεν. Ἡμεῖς ῥητὰ τῶν ἁγίων ἡμῖν μὲν ὡς ἀνόθευτα ἐδείχθησαν
μὲν οὖν μετὰ τὸ γενέσθαι τον Τόμον, συγγράμματα
εἰς σύστασιν τῶν τοιούτων δύο κεφαλαίων, καὶ χω
καὶ ἀπολογίας περὶ δογμάτων ἰδόντες τοῦ Παλαμᾶ, ρίς ἐπεξεργασίας καὶ ἐξηγήσεως· εἰ δέ τις πρὸς τὸν
σχεδὸν ἀπίθανα ἡγησάμεθα. Διὸ καὶ διεμηνυτά- οἰκεῖον ταῦτα σκοπὸν ἐθέλει βιάζεσθαι, καὶ διερμη
μεθα διαφόρως ἐλθεῖν αὐτὸν ὡς ἡμᾶς, ἐφ᾽ ᾧ, εἴ τι νεύειν, καὶ ἐπ' αὐτοῖς ἑδράζεσθαι, καὶ ἐν ἄλλοις,
καὶ ἐπισυνέβη καὶ ἐγένετο τοιοῦτο, θεραπεῦσαι τοῦτο ἐφ᾽ οἷς εἴρηται, οὐ παρὰ τοῦτο πάντως κακοὶ οἱ
φευγεν. ὡς δὲ δῆλον ἡμῖν ἐγένετο δι᾿ ἀναφορᾶς
αὐτοῦ ὅτι ἐξ ἀνάγκης ἐκινήθη, καὶ λέγει, καὶ γράφει
περὶ τοιούτων, ὡς ἔλεγε, καὶ ἐὰν κατασιγασθῶσιν οἱ
κατηγορούντες, παύσεται καὶ αὐτὸς, μετεκαλεσάμεθα
οὓς προεβάλλετο, καὶ εἴπομεν, καὶ ἐπετάξαμεν αὐ
τοῖς, ὅσα δῆτα καὶ ἐπετάξαμεν, καὶ κατεπείσθησαν,
και δεδώκασιν ὁμολογίαν, ὡς ἀπῃτήθησαν, δι᾿ ἧς
ὅσα ἡσφαλίσαντο ἔστι μαθεῖν ἐξ αὐτῆς. ᾿Αρ᾿ οὖν
κατεπείσθη ποσῶς καὶ ὁ Παλαμᾶς; Οὐδαμῶς· ἀλλ᾿
ἔμεινε καὶ αὖθις ὁ αὐτός. Καὶ οὔτε πρὸς ἡμᾶς ἐθέ
λησεν ἐλθεῖν μετακαλούμενος, οὔτε παύσασθαι τοῦ
λέγειν περὶ δογμάτων. Κρατηθεὶς δὲ, ὡς ἐκρατήθη,
οὐδ᾽ οὕτως ἐπαύσατο, ἀλλ' ἔτι πλέον ἐκτίθεται τὰ
τῆς οἰκείας δόξης, μικρὰ τοῦ ἐκφωνηθέντος βάρους
ο
col. 903–904page 31 of 197
PG 150:903ταῦτα δεξάμενοι ἀπεριέργως. Τὰ γὰρ τῶν ἁγίων τοῖς ἁγίως μὲν καὶ εὐσεβῶς νοοῦσι καὶ δεχομένοις φῶς ἐστιν ἀληθείας πρὸς τὸν Θεὸν, τοῖς δ' ἑτέρως ἔλεγχος καὶ κατάκριμα. Πλὴν οὐδὲ ἰσχυρογνωμονού μεν, εἴ τι καὶ ἐπ' αὐτοῖς τοῖς ἁγίων ῥητοῖς εἰπεῖν ἔχει τις, ἅτινα ἁπλῶς καὶ ἀνεξετάστως ἐδεξάμεθα ὡς ἁγίων. Εν γάρ ἐστιν ἡμῖν τὸ ζητούμενον, ἵνα τῇ Ἐκκλησίᾳ Θεοῦ τὰ οἰκεῖα δόγματα ἀκραιφνή διατηρηθῇ, καὶ καθὼς ἡμεῖς ἐν τούτοις διεδεξάμεθα αὐτήν, οὕτω καὶ πρὸς τοὺς μεθ᾿ ἡμᾶς παραπέμψω μεν, ἀμιγῆ παντὸς νόθου καὶ ἐκφύλου δόγματος. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἡ κατὰ τοῦ ὑποψηφίου Μονεμβασίας συνοδική πρᾶξις ἀρκέσει τοῖς ἐνδοιάζουσι, κἀκεῖνα μετὰ τῶν ἄλλων τῶν ἐπὶ τῇ καταδίκῃ αὐ τοῦ φέρουσα, ὅτι δύσνους περὶ τὸ βασίλειον ὕψος πεφώραται, καὶ ὅτι χαίρει και πρόσκειται τοῖς, οἷς δογματίζει ὁ Παλαμᾶς μετὰ τὴν τοῦ Τόμου ἔκθεσιν καὶ τὴν δι' αὐτοῦ κατὰ τῶν τοιούτων ἐπιτίμησιν.
post Tomum editum circumferuntur? Conati sunt Patriarchæ de Tomo. Palam est ex ipso Tomo, nisi quis ex invidia atque odio res dijudicare velit, de duobus tamen capitulis judicium actum esse el determinationem; de divino lumine in monte Tha borio, et de oratione, ut infra exponemus; et pro duobus hisce capitulis condemnatum, ejectumque Barlaamum, pœnasque in Tomo appositas, ad de fensionem monachorum ob hæc duo solummodo capita indictas esse. Nunc vero audio, contendere cos judicio se absolutos fuisse de omnibus, quæ et ante et postea decreverant. Hoc purum putum est mendacium et calumnia. Quanam autem ratione eos defendere et propugnare conaren ur pro iis, quæ nondum erant enuntiata in synodo, neque examinɔta? Nam in synodali de hac re examine, in quo celeberrimus et beatæ memoriæ imperator sua præsentia voluit propugnator esse, atque ad vocatus Ecclesiæ Dei, tanquam rectorum dogmatum ante alios sectator et piissimus, missus est Barlaa mus, ut publice de monachis ediceret ea omnia quorum eosdem insimulabat: ille aliam ingressus viam, proponebat, quæ sibi adhibebant, de dogma tibus quæstiones, quas sibi solvi æ nobis poscebat, qui repulsam passus, non tantum ipse, sed et hic ipse Palamas, inhibitusque, ne de dogmatibus dis screret, allatis lectisque de hoc ex sacris divinisque canonibus, quæcunque lecta sunt. Cum vero nec hisce cederet Barlaamus, ex ipsius Commentariis allata et lecta sunt, quæ de lumine et oratione pertractabat; et hac sua scriptione condemnatus est, in errore depreliensus, et veniam petiit. Lectæ fuere quoque oratio sancti Joannis Damasceni, et oratio sancti Andreæ Cretensis; quas illi in Domi nica: sanétæ Christi Transfigurationis celebritatem composuerunt. Neque inde postea concessum est Illi, ut aliquid adversus monachos diceret. De iis itaqué pro quibus neque eum accusatorem admisi mus, neque ipsi responsionem aliquam dederunt, quomodo universalem absolutionem consecuti sunt, et potissimum de iis quæ tanquam dogmata protulerunt, Barlaamo contraria, de iis etiam, quæ etiam secundam synodum cogere sub prætextu Acindyni, sæculari potestate suffulti, et convene runt in catechumenia cœlestis templi Dei Verbi Sapientiæ præsules, et senatus pro hac re præter voluntatem nostram, ita illis procurantibus: sed nullo modo id est a nobis permissum: tum quid neque prius neque posterius neque unquam omnino consensus et voluntas nostra fuerit, quæstiones de dogmatibus moveri in Ecclesia Dei, propter quæ inde sequuntur discrimina et pericula; tum quod intellexerimus, eum qui ad hoc accitus fuerat, et in nos sese insinuaba!, sibi vindicare, qui inde or tus fuisset, honorein, quod imminutionem impe rialis gloriæ ac majestatis judicabamus. Ideoque ren. non admisimus, sed ob jam dictas duas calls s conatus illius repressimus. Postulavit vero deinde et compulit, ut scriptum d'e iis quæ prius dicta fuerant, monachis concederemus, et morem ges simus. Quare editus est tomus, nullum aliud neque principium neque finem habens, nisi tantum duo illa, quæ in eo continentur, capity, Jivini inquain Transfigurationis luminis, et orationis, ut jam die ximus. De quibus capitibus et dicta Patrum apposita sunt, nulla addita neque expositione neque enar ratione, tanquam quæ sanctorum dicta sint, et sancte enuntiata ac intellecta ab iis qui pie ea ex cipiunt. Cum itaque in his duobus capitibus causæ finis impositus fuisset, nos quietem Ecclesiæ Dei procurantes, gravioribus pœnis obstrinximus, ¡um eos qui in posterum monachos accusare niteren tur, tum eos qui vel ore vel scripto de dogmatibus aliquid tradidissent. Hi vero, ut nos audimas, si quis ea, quæ ipsi cum Barlaamo decertantes ser pserunt, et sæpius perquisita absconduntur, nec producuntur, ea quoque, quæ illi postea dixerunt, aut scripserunt, adversatus fuerit, et eos reprehen derit, ad Tomi judicium confugiunt, et pœnas pro ponunt, ac si hæc ipsa prius ab iisdem composita, et,quæ nunc exponunt et publicant, in examine synodali proposita fuissent: ipsos vero prohiberi ab iisdem pœnis similia eloqui, et talibus pœnis fieri obnoxios, tanquam inobedientes, de quibus neque prius, neque nunc, neque ipsis, neque eorum propugnatoribus curæ fuit. Nos ergo, post Tomum expeditum, scriptiones et responsiones de dognia tibus Palamæ cum vidissemus, vix induci potuimus, ut fidem adhiberemus. Quare pluribus modis eum ad nos accivimus, ut, si quid tale acciderat, aut factum fuerat, curaremus et corrigeremus. He non obtemperavit, sed mandata detrectavit. It vero nobis innotuit, ita eodem referente, necessitate coactuin, ut ipse aiebat, et loqui et scribere sia ili….; et, si accusatoribus silentium imponeretur, ipse quoque scribendi loquendique finem faceret; ac cersivimus quos ipse proposuerat, et imperavimus ipsis, quæcunque nobis visa sunt: et obediverunt, dederuntque professionem, uti postulatum fuerat; qua facile dignosci potest, quot ipsi sua sponsione
ταῦτα δεξάμενοι ἀπεριέργως. Τὰ γὰρ τῶν ἁγίων
τοῖς ἁγίως μὲν καὶ εὐσεβῶς νοοῦσι καὶ δεχομένοις
φῶς ἐστιν ἀληθείας πρὸς τὸν Θεὸν, τοῖς δ' ἑτέρως
ἔλεγχος καὶ κατάκριμα. Πλὴν οὐδὲ ἰσχυρογνωμονού
μεν, εἴ τι καὶ ἐπ' αὐτοῖς τοῖς ἁγίων ῥητοῖς εἰπεῖν
ἔχει τις, ἅτινα ἁπλῶς καὶ ἀνεξετάστως ἐδεξάμεθα
ὡς ἁγίων. Εν γάρ ἐστιν ἡμῖν τὸ ζητούμενον, ἵνα
τῇ Ἐκκλησίᾳ Θεοῦ τὰ οἰκεῖα δόγματα ἀκραιφνή
διατηρηθῇ, καὶ καθὼς ἡμεῖς ἐν τούτοις διεδεξάμεθα
αὐτήν, οὕτω καὶ πρὸς τοὺς μεθ᾿ ἡμᾶς παραπέμψω
μεν, ἀμιγῆ παντὸς νόθου καὶ ἐκφύλου δόγματος.
Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἡ κατὰ τοῦ ὑποψηφίου Μονεμβα
σίας συνοδική πρᾶξις ἀρκέσει τοῖς ἐνδοιάζουσι,
κἀκεῖνα μετὰ τῶν ἄλλων τῶν ἐπὶ τῇ καταδίκῃ αὐ
τοῦ φέρουσα, ὅτι δύσνους περὶ τὸ βασίλειον ὕψος
πεφώραται, καὶ ὅτι χαίρει και πρόσκειται τοῖς, οἷς
δογματίζει ὁ Παλαμᾶς μετὰ τὴν τοῦ Τόμου ἔκθεσιν
καὶ τὴν δι' αὐτοῦ κατὰ τῶν τοιούτων ἐπιτίμησιν.
post Tomum editum circumferuntur? Conati sunt
Patriarchæ de Tomo. Palam est ex ipso Tomo, nisi
quis ex invidia atque odio res dijudicare velit, de
duobus tamen capitulis judicium actum esse el
determinationem; de divino lumine in monte Tha
borio, et de oratione, ut infra exponemus; et pro
duobus hisce capitulis condemnatum, ejectumque
Barlaamum, pœnasque in Tomo appositas, ad de
fensionem monachorum ob hæc duo solummodo
capita indictas esse. Nunc vero audio, contendere
cos judicio se absolutos fuisse de omnibus, quæ et
ante et postea decreverant. Hoc purum putum est
mendacium et calumnia. Quanam autem ratione
eos defendere et propugnare conaren ur pro iis,
quæ nondum erant enuntiata in synodo, neque
examinɔta? Nam in synodali de hac re examine,
in quo celeberrimus et beatæ memoriæ imperator
sua præsentia voluit propugnator esse, atque ad
vocatus Ecclesiæ Dei, tanquam rectorum dogmatum
ante alios sectator et piissimus, missus est Barlaa
mus, ut publice de monachis ediceret ea omnia
quorum eosdem insimulabat: ille aliam ingressus
viam, proponebat, quæ sibi adhibebant, de dogma
tibus quæstiones, quas sibi solvi æ nobis poscebat,
qui repulsam passus, non tantum ipse, sed et hic
ipse Palamas, inhibitusque, ne de dogmatibus dis
screret, allatis lectisque de hoc ex sacris divinisque
canonibus, quæcunque lecta sunt. Cum vero nec
hisce cederet Barlaamus, ex ipsius Commentariis
allata et lecta sunt, quæ de lumine et oratione
pertractabat; et hac sua scriptione condemnatus
est, in errore depreliensus, et veniam petiit. Lectæ
fuere quoque oratio sancti Joannis Damasceni, et
oratio sancti Andreæ Cretensis; quas illi in Domi
nica: sanétæ Christi Transfigurationis celebritatem
composuerunt. Neque inde postea concessum est
Illi, ut aliquid adversus monachos diceret. De iis
itaqué pro quibus neque eum accusatorem admisi
mus, neque ipsi responsionem aliquam dederunt,
quomodo universalem absolutionem consecuti
sunt, et potissimum de iis quæ tanquam dogmata
protulerunt, Barlaamo contraria, de iis etiam, quæ
etiam secundam synodum cogere sub prætextu
Acindyni, sæculari potestate suffulti, et convene
runt in catechumenia cœlestis templi Dei Verbi
Sapientiæ præsules, et senatus pro hac re præter
voluntatem nostram, ita illis procurantibus: sed
nullo modo id est a nobis permissum: tum quid
neque prius neque posterius neque unquam omnino
consensus et voluntas nostra fuerit, quæstiones de
dogmatibus moveri in Ecclesia Dei, propter quæ
inde sequuntur discrimina et pericula; tum quod
intellexerimus, eum qui ad hoc accitus fuerat, et
in nos sese insinuaba!, sibi vindicare, qui inde or
tus fuisset, honorein, quod imminutionem impe
rialis gloriæ ac majestatis judicabamus. Ideoque
ren. non admisimus, sed ob jam dictas duas calls s
conatus illius repressimus. Postulavit vero deinde
et compulit, ut scriptum d'e iis quæ prius dicta
fuerant, monachis concederemus, et morem ges
simus. Quare editus est tomus, nullum aliud neque
principium neque finem habens, nisi tantum duo
illa, quæ in eo continentur, capity, Jivini inquain
Transfigurationis luminis, et orationis, ut jam die
ximus. De quibus capitibus et dicta Patrum apposita
sunt, nulla addita neque expositione neque enar
ratione, tanquam quæ sanctorum dicta sint, et
sancte enuntiata ac intellecta ab iis qui pie ea ex
cipiunt. Cum itaque in his duobus capitibus causæ
finis impositus fuisset, nos quietem Ecclesiæ Dei
procurantes, gravioribus pœnis obstrinximus, ¡um
eos qui in posterum monachos accusare niteren
tur, tum eos qui vel ore vel scripto de dogmatibus
aliquid tradidissent. Hi vero, ut nos audimas, si
quis ea, quæ ipsi cum Barlaamo decertantes ser
pserunt, et sæpius perquisita absconduntur, nec
producuntur, ea quoque, quæ illi postea dixerunt,
aut scripserunt, adversatus fuerit, et eos reprehen
derit, ad Tomi judicium confugiunt, et pœnas pro
ponunt, ac si hæc ipsa prius ab iisdem composita,
et,quæ nunc exponunt et publicant, in examine
synodali proposita fuissent: ipsos vero prohiberi
ab iisdem pœnis similia eloqui, et talibus pœnis
fieri obnoxios, tanquam inobedientes, de quibus
neque prius, neque nunc, neque ipsis, neque eorum
propugnatoribus curæ fuit. Nos ergo, post Tomum
expeditum, scriptiones et responsiones de dognia
tibus Palamæ cum vidissemus, vix induci potuimus,
ut fidem adhiberemus. Quare pluribus modis eum
ad nos accivimus, ut, si quid tale acciderat, aut
factum fuerat, curaremus et corrigeremus. He
non obtemperavit, sed mandata detrectavit. It
vero nobis innotuit, ita eodem referente, necessitate
coactuin, ut ipse aiebat, et loqui et scribere sia ili….;
et, si accusatoribus silentium imponeretur, ipse
quoque scribendi loquendique finem faceret; ac
cersivimus quos ipse proposuerat, et imperavimus
ipsis, quæcunque nobis visa sunt: et obediverunt,
dederuntque professionem, uti postulatum fuerat;
qua facile dignosci potest, quot ipsi sua sponsione
col. 905–906page 32 of 197
promiserant. An propterea etiam aliquo modo sua- Imo adversus Monembasia Hypopsephium synoda deri sibi passus est Palamas? Nequaquam. Sed idem, qui prius erat, permansit; neque ad nos accedere voluit, licet accersitus, neque de do gmatibus disserendi finem facere; detentus vero ea ratione, qua fieri potuit, nec ita quievit, sed ad huc magis ac magis proprias sententias promulgat. de pœnis sibi injunctis parum sollicitus, ut ex om nibus conspici colligique potest a veritatis amatore, a principio, propriæ electionis et audacia et contu maciæ morbum, Palamam in similia excitasse cum omnia vir audeat, qui nedum sententiam permu tarit, sed mordicus sibi visis adhærens, ad seipsum compellere trahereque conatur quoscunque bac sua opinione irretitos animadverterit. De quo nil mirum est, si homo talis pervicaciæ, sine ullo re medio, perseveret: sed magnum et fere ostento non dissimile, si quis, donec ille ita sentit, opem ferre voluerit, unaque ac ille sentire, Ecclesiæ Dei adversans. Nos enim, utut se habeant, quæ ab eodem cum Barlaamo decertante ante Tomum con scripta fuerant, et post Tomum, præter jam dicta duo capita examinata, neque volumus neque susti nemus audire, sed abunde nobis sufficiunt dicta Patrum, ut tenentur, et ab Ecclesia Dei exponun tur, schismata reveriti, qualia in similibus nasci consuescunt. Breviter ergo nos exposuimus sum Imam in hac veritatis causa de duobus solummodo capitibus, nec de ullo alio synodale examen finitum, et propter hæc sola ejectum damnatumque absur dissimum Barlaamum, et tantam pœnam illi a De Ecclesia inflictam fuisse. Hos autem et alios cum vehementia, increpatione, et austeritate spirituali, impedivimus, ne quid omnino moverent, aut loque rentur de dogmatibus, et turbas ac tumultus, nec uon schismata Dei Ecclesiæ conciliarent; et eorum quæ prius ab ipsis, dum cum Barlaamo disputarent, aut;postea conscripserunt, nullum examen factum ſuisse asserimus. Imo sedulo similia postulata, tantum abfuit, ut tradita fuerint, ut etiam post To mum alia inverecunde sanciverint et decreverint. Dicta porro Patrum non adulterata ad dictorum duorum capitum firmitatem absque ulla enarratione et expositione amplexati sumus. Quod si quis ea ad proprium scopum attrahere voluerit, et interpre tari, et super illis firmari, aliisque de quibus di clum est, non propterea omnino mali censendi sunt, qui ea ita sine alio examine acceperunt. Di cta enim sanctorum iis qui sancte et pie intelli gunt et exosculantur, lumen sunt veritatis erga Deum; qui alio modo accipiunt, iis sunt reprehen sio et condemnatio. Nec etiam obstinate prohibe mus, ne super ipsis sanctorum dictis aliquid quis piɔm dicat, quæ simpliciter et sine prævio examine, tanquam sanctorum, aniplectimur. Unum enim est, quod a nobis procuratur, Dei Ecclesiæ propria dogmata sarta tecta conservari, et, quemadmodum nos eam accepimus, ita et ad posteros ab omni adulterio et alieno dogmate inmunem transmittere. lis actio hæsitantibus satis fuerit, illa etiam præter alia in condemnatione præferens, majestati impe riali infensum fuisse, et gandere et addictissimum esse sententiis Palamæ post Tomum editum, et pœ nas per eum contra hosce publicatas. › His, ut jam vides, lector, Barlaamus condemnatus asseritur de duobus capitibus. Palamas absolutus non est, tum Barlaamo tum Palanæ silentium de dogmatibus imponitur. Condemnatio illa quomodo se habuerit, non liquet. Quid ergo nobis Cantacuzenus tam do Barlaamo quam de Palama adeo diversa obtrudit. Nicephorus Gregoras, oculatus etiam ipse testis, refert, de dogmate nihil actum esse, ob præsentiam imperite multitudinis; tum, ne theologiæ myste ria profanis vulgi auribus ingererentur; tum, ne Palamas, contra disputante Barlaamo, blasphemæ doctrinæ convinceretur; synodum vero, lumen in Thaborio, increatum, et ipsum naturale Dei lumen fuisse, difficile adducor ut credam, decrevisse, cum falsum omnino decrevisset. Quidquid enim adversarii asserant, quod corporeis oculis videtur, increatum non est: lumen Thaborium corporeis oculis a discipu lis visum est: tum, quidquid corporeis oculis videu r creatum est, lumen Thaborium visum est, ergo crea tum est, et nullo modo increatum. Plura Philotbens patriarcha, et alii de hoc lumine, pro Palamæ sen tentia, editis etiam libris, disseruerunt: sed neque dictis argumentis respondent; firmumque et incon cussum stat. Quidquid est, aut Deus est, aut cre… tura; si Deus, ergo non conspicitur oculis corporeis si creatura, non ergo increatum. Et dicta Patrum, quæ pro Palamæ opinione agglomerant, Barlaam. potius sententiam firmare, latissime probat Joan nes Cyparissiata, cap. 4 et 5 Decadis sextæ. Quem admodum ex alia parte Josephus Bryennius, orat. de Transfiguratione Domini, eorumdem dictis Pa lamæ sententiam corroborat. Quid ergo dicendum est? Patresne sibi invicem contraria tradidisse? Nequaquam. Quare, uti in rebus aliis, ita in hac quoque, media via progrediendum est, ne a veritate aberremus. Id cum non assecuti fuissent neque Barlaamus neque Palamas, in varios errores lapsi sunt. Error itaque fuerit, asserere, lumen illud in monte Thaborio non fuisse deitatis illius gloriam, et lumen proprium, lumenque ab essentia divina emanans, quod unum et idem cum essentia divina erat nec aliud, ut asserunt apertissime Patres, Ephræm Syrus, Joannes Damascenus, Dionysius Areopagita, Andreas Cretensis. Cosmas Melodus, Maximus confessor, Cyri.lus Alexandrinus, Joannes Chrysostomus, Gregorius Nazianzenus, Basilius Magnus et Athanasius Synadenus. Splendor euin ille, et lumen, ipsa Christi deitas beati fuit, quæ per miraculum ad illud tempus tecta, ne oculis ha manis sua majestate officeret, eo die cessante di clo miraculo apparuit, et apostolorum oculos cir cumfulsit. Et argumentum de creato et increato nibil concludit. Verum enim est, oculis corporeis
col. 907–908page 33 of 197
PG 150:907"Οτι θεῖον μὲν ἔστι καὶ ἄκτιστον τὸ φῶς ἐκεῖνο καὶ θεότης παρὰ τῶν ἁγίων ὀνομάζεται, οὐκ ἔστι καὶ οὐσία Θεοῦ, ἀλλ᾽ ἐνέργεια, καὶ χάρις, καὶ δόξα, καὶ λαμπρότης ἐκ τῆς θείας οὐσίας εἰς τοὺς ἁγίους πεμπομένη. Οἱ γὰρ ἅγιοι πάντες καὶ ἄνθρωποι, καὶ ἄγγελοι δόξαν μὲν ἄχρονον ὁρῶσι τοῦ Θεοῦ, καὶ χάριν άΐδιον δέχονται, καὶ δωρεάν, οὐσίαν δὲ Θεοῦ οὐδείς ποτε ἄνθρωπος, οὔτε ἄγγε λος, οὔτε εἶδε, οὔτε ἰδεῖν δύναται. • Ει
homines quam angeli, vident quidem Dei gloriam, temporis expertem, substantiam vero Dei nullus neque homo neque angelus vidit, aut videre petest. › Quis in tam paucis verbis tot errata, præter unum Palamam, congerere potuisset? Similia sunt, quæ narrant, Philotheus, patriarcha Constantinopolita nus, Callistus Angelicudes de sp rituali participatio no. Damascenus Thessalonicensis in fine concionis de Transfiguratione Domini. Et nota, Dei essentiam beatis non videri, sed nescio quam claritatem; errore antiquo Armenorum, cujus meminit sanctus Gregorius, lib. XVIII Moralium, cap. 37. Damnatur itaque Barlaamus, damnatur et Palamas. Ergo tune temporis Græci alia via difficultatem evaserunt; neque enim approbare poterant quod condemna rant. Quare necesse est, eos definisse, divinam es sentiam, licet increɔtam, et Deum, oculis corporeis, vi tamen divina sublevatis, ut jam diximus, videri posse; quod in montis Thaborii lumine arcidit; illud enim increatum cum esset, visum tamen est ab apostolis. Hic immerito redarguuntur a nonne mine, ac si operationem Dei esse quid a sub stantia Dei diversum existimassent. Neque enim considerandum est in ea natione, quid unus ant alter tenuerit, sed quid omnes uno ore profitcan tur. Et sane profitentur nunc omnes, si Palamitas ab iisdem Græcis, veluti hæreticos damnatos, evci pias, beatos, post judicium, Deum ipsum oculis corporeis visuros. Ideo multa in Prateolo corri gunt Adversus Barlaamum et Acindynum nonum generale concilium coactum fuit, et celebratum in præsentia illius beati et celeberrimi imperatoris Michaelis Andronici, cognomento Palæologi, impe ratoris Græcorum, et Joannis ejus filii. › Nullum ex dictis conciliis generale fuių; nullum sub Mi chaele habitum. Joannes Palæologus, qui subscri psit, non Michaelis Palæologi, sed Andronici ju nioris filius fuit: qui cum in schismate vixerit et obierit, frustra beatus nominatur. Prateolus: ‹Cen sebant isti, modo, nullum esse discrimen in divina natura, substantia, et effectu; sed idem esse, nee diversum: modo differentiain esse profitebantur, increatam conspici non posse, at dum oculi in statu stantia in sanctos missus. Omnes enim sancti, tam et conditione naturæ manent, sed si, diviniore vi corroborati, ad altiora eleventur, nil impedit, corpo reis bisce oculis in eminentiorem statum subleva tis, deitatem ipsam, et gloriam deitatis, quæ una cum Deo est, videri. Idque expertissima ratione confirmatur. Nam beata Virgo, quam modo assum plam canit Ecclesia cum co pore ipso, Deum et sublevatis divinitatem ipsissimis oculis corporeis, tamen et divina vi confirmatis, intuetur. Et, post judicium universale, beati, resumptis corporibus, corporeis oculis gloriam deitatis deitatemque ipsam conspicient. Sic et die Transfigurationis duplex mi esse in raculum cernimus; alterum, cum cessat corpore Christi; alterum, quod apostolorum ocu los ad diviniorem aspectum excitat. De aliis divinis visionibus et splendoribus quid asserendum sit, alibi dicemus. Damnatus itaque est Barlaamus, quod lamen illud neque ex divina essentia neque divinam essentiam esse affirmabat, et præterea cor poreos oculos per nullam diviniorem potentiam adeo elevari posse, ut deitatem conspiciant. Ex quo muſta absurda sequi in doctrina ecclesiastica, ma nifestum est. Sic enim tolleretur visio beatifica post judicium, et aliorum sanctorum gloria, qui nunc in cœlo dicuntur degere, divinam Dei natu ram corporeis oculis aspicientes. Damnatus est etiam ex alia parte, et jure merito, Palamas, dum lumen illud, et operationem Dei, diversum quid ab ipso Deo, quamvis increatum, constitueret; et, cum illi duo increata, et duæ deitates objiceren tur, respondebat, id minime obstare; dari enim plura increata, et plures deitates, imo ȧnelpaxic &nelpous, quasi diceres, infinities infinitas, nodo superiores, modo inferiores, et quæ oculis conspi cerentur; quod plane mugari est et ad gentilium ineptias, majori etiam mensura, in tanta veritatis luce, referri. Quare jure etiam ipse, tanquam hæ reticus et deorum plurimorum cultum introdu cens, condemnatur. Qui vero media insistit via, ut supra diximus, cum Ecclesia et sanctis Patribus sentit. Sic enim deitas ipsa, illiusque lumen increa tum, corporeis oculis, sublevatis tamen, videri po tetit Idque cum ipsi non perciperent. non tantum substantiam tamen increatam; ejus autem essen Palamas ipse, sed alii præterea qui eum secuti sunt, dum seipsos a difficultate extricare conantur, in alios atque alios errores prolapsi sunt. Audiatur David monachus, in Relatione de dissidio Barlaami et Palaniæ quidem lu men illud, divinum et increatum et deitas a sanctis nominatur, sed non est substantia Dei, sed opera tio et gratia et gloria, et splendor ex divina s tiales actiones, et naturales, sentiebant esse diver sas, non tamen increatas, sed creatas. › Nihil horum Barlaamo et Acindyno in mentem venit, et aliud illos affirmasse, ex eorum Commentariis planum est. Quidquid tanien sit, pulso Joanne patriarcha, subrogatoque Isidoro, Palamitis addictissimo, 12 vore etiam imperatoris Cantacuzeni, qui inperium administrabat, adeo Byzantii Palamitarum factio invaluit, ut nihil ad corroboran los proprios erro res intentarum reliquerint, et coactis synodis, et Tomis editis, Barlaami et Acindyni omnia anathe mati subjecerint, sua, uti pia et catholica, pro mulgarint, quæ postea etiam propugnarunt Calli stus et Philo heus patriarchæ, ejusdem institute cum Palama. Et hæc pro Barlaami, Acindyni, et Palainæ hæresi, satis sint.
"Οτι θεῖον μὲν ἔστι καὶ ἄκτιστον τὸ
φῶς ἐκεῖνο καὶ θεότης παρὰ τῶν ἁγίων ὀνομάζεται,
οὐκ ἔστι καὶ οὐσία Θεοῦ, ἀλλ᾽ ἐνέργεια, καὶ χάρις,
καὶ δόξα, καὶ λαμπρότης ἐκ τῆς θείας οὐσίας εἰς
τοὺς ἁγίους πεμπομένη. Οἱ γὰρ ἅγιοι πάντες καὶ
ἄνθρωποι, καὶ ἄγγελοι δόξαν μὲν ἄχρονον ὁρῶσι
τοῦ Θεοῦ, καὶ χάριν άΐδιον δέχονται, καὶ δωρεάν,
οὐσίαν δὲ Θεοῦ οὐδείς ποτε ἄνθρωπος, οὔτε ἄγγε
λος, οὔτε εἶδε, οὔτε ἰδεῖν δύναται. • Ει
homines quam angeli, vident quidem Dei gloriam,
temporis expertem, substantiam vero Dei nullus
neque homo neque angelus vidit, aut videre petest. ›
Quis in tam paucis verbis tot errata, præter unum
Palamam, congerere potuisset? Similia sunt, quæ
narrant, Philotheus, patriarcha Constantinopolita
nus, Callistus Angelicudes de sp rituali participatio
no. Damascenus Thessalonicensis in fine concionis
de Transfiguratione Domini. Et nota, Dei essentiam
beatis non videri, sed nescio quam claritatem;
errore antiquo Armenorum, cujus meminit sanctus
Gregorius, lib. XVIII Moralium, cap. 37. Damnatur
itaque Barlaamus, damnatur et Palamas. Ergo tune
temporis Græci alia via difficultatem evaserunt;
neque enim approbare poterant quod condemna
rant. Quare necesse est, eos definisse, divinam es
sentiam, licet increɔtam, et Deum, oculis corporeis,
vi tamen divina sublevatis, ut jam diximus, videri
posse; quod in montis Thaborii lumine arcidit;
illud enim increatum cum esset, visum tamen est ab
apostolis. Hic immerito redarguuntur a nonne
mine, ac si operationem Dei esse quid a sub
stantia Dei diversum existimassent. Neque enim
considerandum est in ea natione, quid unus ant
alter tenuerit, sed quid omnes uno ore profitcan
tur. Et sane profitentur nunc omnes, si Palamitas
ab iisdem Græcis, veluti hæreticos damnatos, evci
pias, beatos, post judicium, Deum ipsum oculis
corporeis visuros. Ideo multa in Prateolo corri
gunt Adversus Barlaamum et Acindynum nonum
generale concilium coactum fuit, et celebratum in
præsentia illius beati et celeberrimi imperatoris
Michaelis Andronici, cognomento Palæologi, impe
ratoris Græcorum, et Joannis ejus filii. › Nullum
ex dictis conciliis generale fuių; nullum sub Mi
chaele habitum. Joannes Palæologus, qui subscri
psit, non Michaelis Palæologi, sed Andronici ju
nioris filius fuit: qui cum in schismate vixerit et
obierit, frustra beatus nominatur. Prateolus: ‹Cen
sebant isti, modo, nullum esse discrimen in divina
natura, substantia, et effectu; sed idem esse, nee
diversum: modo differentiain esse profitebantur,
increatam conspici non posse, at dum oculi in statu stantia in sanctos missus. Omnes enim sancti, tam
et conditione naturæ manent, sed si, diviniore vi
corroborati, ad altiora eleventur, nil impedit, corpo
reis bisce oculis in eminentiorem statum subleva
tis, deitatem ipsam, et gloriam deitatis, quæ una
cum Deo est, videri. Idque expertissima ratione
confirmatur. Nam beata Virgo, quam modo assum
plam canit Ecclesia cum co pore ipso, Deum et
sublevatis
divinitatem ipsissimis oculis corporeis,
tamen et divina vi confirmatis, intuetur. Et, post
judicium universale, beati, resumptis corporibus,
corporeis oculis gloriam deitatis deitatemque ipsam
conspicient. Sic et die Transfigurationis duplex mi
esse in
raculum cernimus; alterum, cum cessat
corpore Christi; alterum, quod apostolorum ocu
los ad diviniorem aspectum excitat. De aliis divinis
visionibus et splendoribus quid asserendum sit,
alibi dicemus. Damnatus itaque est Barlaamus,
quod lamen illud neque ex divina essentia neque
divinam essentiam esse affirmabat, et præterea cor
poreos oculos per nullam diviniorem potentiam
adeo elevari posse, ut deitatem conspiciant. Ex quo
muſta absurda sequi in doctrina ecclesiastica, ma
nifestum est. Sic enim tolleretur visio beatifica
post judicium, et aliorum sanctorum gloria, qui
nunc in cœlo dicuntur degere, divinam Dei natu
ram corporeis oculis aspicientes. Damnatus est
etiam ex alia parte, et jure merito, Palamas, dum
lumen illud, et operationem Dei, diversum quid
ab ipso Deo, quamvis increatum, constitueret; et,
cum illi duo increata, et duæ deitates objiceren
tur, respondebat, id minime obstare; dari enim
plura increata, et plures deitates, imo ȧnelpaxic
&nelpous, quasi diceres, infinities infinitas, nodo
superiores, modo inferiores, et quæ oculis conspi
cerentur; quod plane mugari est et ad gentilium
ineptias, majori etiam mensura, in tanta veritatis
luce, referri. Quare jure etiam ipse, tanquam hæ
reticus et deorum plurimorum cultum introdu
cens, condemnatur. Qui vero media insistit via, ut
supra diximus, cum Ecclesia et sanctis Patribus
sentit. Sic enim deitas ipsa, illiusque lumen increa
tum, corporeis oculis, sublevatis tamen, videri po
tetit Idque cum ipsi non perciperent. non tantum substantiam tamen increatam; ejus autem essen
Palamas ipse, sed alii præterea qui eum secuti sunt,
dum seipsos a difficultate extricare conantur, in
alios atque alios errores prolapsi sunt. Audiatur
David monachus, in Relatione de dissidio Barlaami
et Palaniæ
quidem lu
men illud, divinum et increatum et deitas a sanctis
nominatur, sed non est substantia Dei, sed opera
tio et gratia et gloria, et splendor ex divina s
tiales actiones, et naturales, sentiebant esse diver
sas, non tamen increatas, sed creatas. › Nihil horum
Barlaamo et Acindyno in mentem venit, et aliud
illos affirmasse, ex eorum Commentariis planum
est. Quidquid tanien sit, pulso Joanne patriarcha,
subrogatoque Isidoro, Palamitis addictissimo, 12
vore etiam imperatoris Cantacuzeni, qui inperium
administrabat, adeo Byzantii Palamitarum factio
invaluit, ut nihil ad corroboran los proprios erro
res intentarum reliquerint, et coactis synodis, et
Tomis editis, Barlaami et Acindyni omnia anathe
mati subjecerint, sua, uti pia et catholica, pro
mulgarint, quæ postea etiam propugnarunt Calli
stus et Philo heus patriarchæ, ejusdem institute
cum Palama. Et hæc pro Barlaami, Acindyni, et
Palainæ hæresi, satis sint.
Gregory Palamas — Theophanes (On the Communicability of Divinity)Gregorius Palamas — Theophanes (De divinitatis communicabilitate)
col. 909–910page 34 of 197
Dialogus qui inscribituGregorii Palamæ Opera
PG 150:909ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ ΘΕΟΦΑΝΗΣ ΠΕΡΙ ΘΕΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΤ' ΑΥΤΗΝ ΑΜΕΘΕΚΤΟΥ ΤΕ ΚΑΙ ΜΕΛΕΚΤΟΥ. Θεοφάνης. Επεσκέψω κατα σεαυτόν γενόμενος, ἀδελφὲ Θεότιμε, τὰ ὠμιλημένα ἔναγχος, ἢ καθάπερ τινὰ περιττὴν ἀδολεσχίαν ἀμελέτητον ἀφεὶς, καὶ λεληθότως ὑπεκπνεῖν κατὰ μικρὸν ἑάσας, τῶν τῆς σῆς ψυχῆς ἐξεφόρησας τελέως λογισμῶν; Θεότιμος. Τί τοῦθ' δ λέγεις, ἀγαθὲ Θεόφανες;
DE DIVINItatis et RERUM DIVINARUM COMMUNICAbilitate (Matthæi, Lectiones Mosquenses, t. II.) flunc dialogum edidi ex cod. bibliotheca SS. sy. nodi in fol. num. 70. Ex eodem jam edidi ejusdein Gregorii aliquot homilias Mosque, 1776, in 8. Hic Theophanes. Considerastine tecum, frater Theo time, recens colloquiumn, an superduæ instar nu gationis neglectum et cita oblivione sepitum a mentis tuæ cogitationibus omnino abstulisti? Theolimus. Quid dicis, optime Theophanes? Sic Dialogus legitur etiam in codd. ejusdem bibliothe ce 324, fol. 200 seqq. et 344, fol. 1 seqq. cx quis bus alio tempore varietates adjiciam.
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ
ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ
ΘΕΟΦΑΝΗΣ
ΠΕΡΙ ΘΕΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΚΑΤ' ΑΥΤΗΝ ΑΜΕΘΕΚΤΟΥ ΤΕ ΚΑΙ ΜΕΛΕΚΤΟΥ.
Θεοφάνης. Επεσκέψω κατα σεαυτόν γενόμενος,
ἀδελφὲ Θεότιμε, τὰ ὠμιλημένα ἔναγχος, ἢ καθάπερ
τινὰ περιττὴν ἀδολεσχίαν ἀμελέτητον ἀφεὶς, καὶ
λεληθότως ὑπεκπνεῖν κατὰ μικρὸν ἑάσας, τῶν τῆς
σῆς ψυχῆς ἐξεφόρησας τελέως λογισμῶν;
Θεότιμος. Τί τοῦθ' δ λέγεις, ἀγαθὲ Θεόφανες;
DE DIVINItatis et RERUM DIVINARUM COMMUNICAbilitate
(Matthæi, Lectiones Mosquenses, t. II.)
flunc dialogum edidi ex cod. bibliotheca SS. sy.
nodi in fol. num. 70. Ex eodem jam edidi ejusdein
Gregorii aliquot homilias Mosque, 1776, in 8. Hic
Theophanes. Considerastine tecum, frater Theo
time, recens colloquiumn, an superduæ instar nu
gationis neglectum et cita oblivione sepitum a
mentis tuæ cogitationibus omnino abstulisti?
Theolimus. Quid dicis, optime Theophanes? Sic
Dialogus legitur etiam in codd. ejusdem bibliothe
ce 324, fol. 200 seqq. et 344, fol. 1 seqq. cx quis
bus alio tempore varietates adjiciam.
col. 911–912page 35 of 197
PG 150:911(κίνδυνος). νον, Οὕτως οἴει με ῥᾳδίως τῆς μνήμης ἐκβαλεῖν ὁμιλίαν ἐκείνην, τὴν καλὴν ἐμοὶ καὶ τῶν καλλίστων πρόξε δι' ἧς τοσαύτης πλάνης ἀπηλλάγην; πλάνης, ἣν ἔτεκε μὲν ὁ Ἰταλὸς ἐκεῖνος Βαρλαάμ, καὶ ὑφ' ἧς διόλωλε φυγαδευθείς, εἰσποιησάμενος δὲ οὐκ οἶδ' όπως ὁ ᾿Ακίνδυνος κίνδυνος σαφὴς ἑαυτῷ καὶ τοῖς αὐτῷ πειθομένοις γέγονε μάλιστα ἀγύρταις. Θεοφ. Ο δα πολλοῖς περιστοιχιζόμενόν σε πράγ μασι, καὶ τὸν περισχοντα θόρυβον ἀρτίως πάντας, δι᾽ ἂν εἴπερ ποτὲ τοὺς φίλους δεῖσθαί σου τῆς ἀγχι νοίας οἶμαι. Ταῦτ᾽ ἄρα ταύτῃ ἡρόμην. Θεότ. 'Αλλ' ἐγὼ καὶ ἀσχολίας ἁπάσης ὑπερτέραν, εὖ ἴσθι, πεποίημαι τὴν περὶ τηλικούτων σκέψιν, ὥστε μοι καὶ ἀπὸ τῆς συνεχούς μελέτης οἷόν τινα τύπον ἐνδῦναι εἰς τὴν ψυχὴν, καὶ μηδὲ καθεύδοντα άνιέναι, εξεγειρομένῳ τε εὐθὺς παρεῖναι ὡς ἐνῆν ἕκαστα βασανίζοντι τῷ λογισμῷ. Καί μοι ἐδόκει καθάπερ ἐπὶ σκοπιᾶς τινος ἀμφιφαούς τῆς ἀληθείας τῶν περὶ Θεοῦ δογμάτων ἑστηκότι βεβαίως, ἐφ᾿ ἣν ἐτύγχανον ὑπὸ τῶν σῶν λόγων ἀναβιβασθεὶς, ἐκεῖ θεν ὡς ἐξ ἀπόπτου τινὸς κάτω που διακειμένην φάραγγα τινα βαθεῖαν καὶ διασφάγα ἐπίσκιον διά πλεων ζόφου, δηλονότι ψεύδους ἀμφιλαφοῦς, τὰ ἐκεί νων ὁρᾷν, οι ψεῦδος ἄντικρυς θέμενοι τὴν ἐλπίδα, τοσοῦτον ἐπεντρυφῶσιν αὐτῷ, καὶ τοσαύτην ἐπιδαψιλεύονται τὴν ἀπάτην, ὡς καὶ σφῶν αὐτῶν ἐθέλοντας καταψεύδεσθαι, καὶ ἐξαπατῶν ἑαυτούς. Οἱ γὰρ νῦν μὲν τὴν θεοποιὸν δωρεὰν τοῦ Πνεύματος δι' ἧς μέτοχοι Θεοῦ, μᾶλλον δὲ ἐν πνεῦμα μετὰ τοῦ Θεοῦ γίνονται οἱ ἅγιοι, κτίσμα διαρρήδην λέγοντες καὶ δι' επιχειρημάτων και Γραφικών μαρτυριών πάντα; πείθειν διὰ μεγίστης ποιούμενοι σπουδῆς, νῦν δ' αὖθις ὡς αὐτῆς τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ μέτοχοί εσμεν, ἆρ᾽ οὐχὶ πρὸς τῶν κατ' ἀμφότερα ταυτί, καὶ καθ᾽ ἑαυτῶν καὶ τῶν οἰκείων λόγων ἐφ' ἑκατέρου μέρους ψεύδονται, καὶ ὑφ' ἑαυτῶν ἀπατῶνται; Πῶς γὰρ ἂν ὁ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ μετέχων κατ' αὐτοὺς οὐκ ἀκτίστου ἀλλὰ κτιστοῦ μετέχων εἴη; Πῶς δ᾽ αὖθις ὁ κτιστῇ κατ' αὐτοὺς χάριτι θεοποιούμενος τῆς οὐ σίας μετέχει τοῦ Θεοῦ; Θεοφ. Θεότιμε, οὐκ ἀπεικότως οἱ σφῶν λόγοι τῷ πάθει τῆς αὐτοὺς τικτούσης εοίκασι ψυχῆς, ἀφ' οὗ πρὸς τὴν λογολεσχίαν ταύτην ἐπήρθησαν· σφίσι γὰρ εμποιεῖν τοῖς φθονοῦσιν ὁ φθόνος πέφυκε· καὶ οἱ τούτων λόγοι τοῖς λέγουσιν ἀντιλέγουσιν, οὐχ ἡμι μοχθήρους τινὰς τοὺς προϊεμένους, ἀλλὰ παμπονήρους δεικνύντες· ὁ γὰρ τελέως κακὸς οὐδ᾽ ἑαυτῷ ἐστιν ἀγαθός. Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν ἑαυτοὺς καταστρεφόντων· σύ δ' εἰ μὴ τῶν ἀποριῶν ἀπολέλυσαι δε λέως, πυνθάνου ἀδεῶς, ὅπερ ἂν ᾖ σο: βουλομένῳ τῷ γὰρ μὴ πρὸς ἔμιν, ἀλλὰ πρὸς ἀλήθειαν ζητητικῷ διαφερόντως, εὖ ἴσθι, χαίρω διαλεγόμενος. Θεότ. Τοῦτό μοι πρὸς Θεοῦ πρὸ τῶν ἄλλων φρά σου, Θεόφανες, τίς ποτ' ἄρα τῆς ἀντιλογίας ταύτης ήρξε, καθ᾿ ἣν ἡττηθεὶς ὁ Βαρλαάμ αειφυγίαν ὑπ' αἰσχύνης ἑαυτοῦ κατεψηφίσατο; Γράμμασι γὰρ ἐν τυχεῖν ἔλεγεν ἐκεῖνος, ἀφ᾽ ὧν καὶ πολυστίχους ὑπε δείκνυ ρήσεις ἐκλεξάμενος, δι᾿ ἂς παθεῖν διεβεβαιούτο τὴν ψυχὴν, οὐκ αὐτός τι βλάβος ὑποστάς· ἀλλα
cine putas mea memoria excidisse bonum illud beneli centissimumque mihi colloquium quod me tanto liberavit errore? errore, inquam, quem peperit Italus iste Barlaam et propter quem periit in exsilio, et ipse illius nescio quomodo socius factus Acindynus, sibi suisque sectatoribus certissimum periculum Theoph. Scio te multis implicitum negotiis, et nu per illapsam omnibus perturbationem, propter quam tuos amicos nunc imprimis tua indigere scio pru dentia itaque huic illa accommodavi. Theol. Verum ego cunctis negotiis, scito, tanta rum rerum anteposui considerationem, ita ut illæ, ob assiduam meditationem, quasi characterem in anima mea imprimerent, nec me dormientem dimit terent, et expergefacto statim quales erant appa rerent menti singulas examinanti, mihique viderer in quodam lucido veritatum divinarum contuitu firmiter stans, ubi sermonibus tuis constitutus eram, et uiale velut ex aliquo prospectu aspicie. bam infra jacentem profundum quemdam vorticem obscuramque abyssum caligine plenam, voragiuo sum scilicet errorem illorum qui, spem in men dacio reponentes, eo tantum delectantur tamque copiosam prodigunt fallaciam, ut sibimet mentian tur et seipsos decipiant. Modo enim deificam Spiri tus gratiam, qua sancti participes Dei vel potius unus cum Deo spiritus fiunt, esse creatam audac ter affirmant, et argumentis Scripturæque testimo niis omnes convincere maxima conantur industria; modo vero dicunt nos ipsius essentia Dei esse par ticipes. Nonne sic in duas partes claudicant, el sibi suisque sermonibus contradicentes utrinque mentiuntur et semetipsos fallunt? Nam quomodo qui essentiæ divinæ (juxta ipsos) fit particeps, non increatum, sed creatum participat? Quomodo vero qui creata (juxta ipsos) gratia deificatur, diving particeps est essentia? Theoph. Theotime, non dissonant eoruin sermo nes cupiditati auimæ istos parientis, ex quo in tam absurda elati sunt: talia enim invidis invidia suggerere solet. Illorum quidem loquela loquenti bus contradicit, ostendens eos a quibus profertur, non semiimprobos, sed nequissimos esse: qui enim omnino malus est, ne sibi quidem est bonus. Cæterum isti semet destruant. Tu vero, si nondum omni extricatus es difficultate, confidenter scisci tare quidquid volueris: nam cum eo qui non con tentionis, sed veritatis studio percontatur, amo colloqui. Theot. Dic mihi, quæso, ante omnia, Theopha nes, quis absurdam hanc auspicatus sit doctrinam, qua deceptus Barlaam perpetuo se probrose mul tavit exsilio. Dicebat enim se quædam nactum esse scripta, e quibus selectos ostendebat multiplices textus, quos ægro a se animo ferri asserebat. Non ipse, aiebat, ullum subierat damnum; sed in
(κίνδυνος).
νον,
Οὕτως οἴει με ῥᾳδίως τῆς μνήμης ἐκβαλεῖν ὁμιλίαν
ἐκείνην, τὴν καλὴν ἐμοὶ καὶ τῶν καλλίστων πρόξε
δι' ἧς τοσαύτης πλάνης ἀπηλλάγην; πλάνης,
ἣν ἔτεκε μὲν ὁ Ἰταλὸς ἐκεῖνος Βαρλαάμ, καὶ ὑφ'
ἧς διόλωλε φυγαδευθείς, εἰσποιησάμενος δὲ οὐκ οἶδ'
όπως ὁ ᾿Ακίνδυνος κίνδυνος σαφὴς ἑαυτῷ καὶ τοῖς
αὐτῷ πειθομένοις γέγονε μάλιστα ἀγύρταις.
Θεοφ. Ο δα πολλοῖς περιστοιχιζόμενόν σε πράγ
μασι, καὶ τὸν περισχοντα θόρυβον ἀρτίως πάντας,
δι᾽ ἂν εἴπερ ποτὲ τοὺς φίλους δεῖσθαί σου τῆς ἀγχι
νοίας οἶμαι. Ταῦτ᾽ ἄρα ταύτῃ ἡρόμην.
Θεότ. 'Αλλ' ἐγὼ καὶ ἀσχολίας ἁπάσης ὑπερτέραν,
εὖ ἴσθι, πεποίημαι τὴν περὶ τηλικούτων σκέψιν,
ὥστε μοι καὶ ἀπὸ τῆς συνεχούς μελέτης οἷόν τινα
τύπον ἐνδῦναι εἰς τὴν ψυχὴν, καὶ μηδὲ καθεύδοντα
άνιέναι, εξεγειρομένῳ τε εὐθὺς παρεῖναι ὡς ἐνῆν
ἕκαστα βασανίζοντι τῷ λογισμῷ. Καί μοι ἐδόκει
καθάπερ ἐπὶ σκοπιᾶς τινος ἀμφιφαούς τῆς ἀληθείας
τῶν περὶ Θεοῦ δογμάτων ἑστηκότι βεβαίως, ἐφ᾿ ἣν
ἐτύγχανον ὑπὸ τῶν σῶν λόγων ἀναβιβασθεὶς, ἐκεῖ
θεν ὡς ἐξ ἀπόπτου τινὸς κάτω που διακειμένην
φάραγγα τινα βαθεῖαν καὶ διασφάγα ἐπίσκιον διά
πλεων ζόφου, δηλονότι ψεύδους ἀμφιλαφοῦς, τὰ ἐκεί
νων ὁρᾷν, οι ψεῦδος ἄντικρυς θέμενοι τὴν ἐλπίδα,
τοσοῦτον ἐπεντρυφῶσιν αὐτῷ, καὶ τοσαύτην ἐπιδα
ψιλεύονται τὴν ἀπάτην, ὡς καὶ σφῶν αὐτῶν ἐθελον
τὰς καταψεύδεσθαι, καὶ ἐξαπατῶν ἑαυτούς. Οἱ γὰρ
νῦν μὲν τὴν θεοποιὸν δωρεὰν τοῦ Πνεύματος δι' ἧς
μέτοχοι Θεοῦ, μᾶλλον δὲ ἐν πνεῦμα μετὰ τοῦ Θεοῦ
γίνονται οἱ ἅγιοι, κτίσμα διαρρήδην λέγοντες καὶ δι'
επιχειρημάτων και Γραφικών μαρτυριών πάντα;
πείθειν διὰ μεγίστης ποιούμενοι σπουδῆς, νῦν δ'
αὖθις ὡς αὐτῆς τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ μέτοχοί εσμεν,
ἆρ᾽ οὐχὶ πρὸς τῶν κατ' ἀμφότερα ταυτί, καὶ καθ᾽
ἑαυτῶν καὶ τῶν οἰκείων λόγων ἐφ' ἑκατέρου μέρους
ψεύδονται, καὶ ὑφ' ἑαυτῶν ἀπατῶνται; Πῶς γὰρ ἂν
ὁ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ μετέχων κατ' αὐτοὺς οὐκ
ἀκτίστου ἀλλὰ κτιστοῦ μετέχων εἴη; Πῶς δ᾽ αὖθις
ὁ κτιστῇ κατ' αὐτοὺς χάριτι θεοποιούμενος τῆς οὐ
σίας μετέχει τοῦ Θεοῦ;
Θεοφ. Θεότιμε, οὐκ ἀπεικότως οἱ σφῶν λόγοι τῷ
πάθει τῆς αὐτοὺς τικτούσης εοίκασι ψυχῆς, ἀφ' οὗ
πρὸς τὴν λογολεσχίαν ταύτην ἐπήρθησαν· σφίσι γὰρ
εμποιεῖν τοῖς φθονοῦσιν ὁ φθόνος πέφυκε· καὶ οἱ
τούτων λόγοι τοῖς λέγουσιν ἀντιλέγουσιν, οὐχ ἡμι
μοχθήρους τινὰς τοὺς προϊεμένους, ἀλλὰ παμπονή
ρους δεικνύντες· ὁ γὰρ τελέως κακὸς οὐδ᾽ ἑαυτῷ
ἐστιν ἀγαθός. Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν ἑαυτοὺς καταστρε
φόντων· σύ δ' εἰ μὴ τῶν ἀποριῶν ἀπολέλυσαι δε
λέως, πυνθάνου ἀδεῶς, ὅπερ ἂν ᾖ σο: βουλομένῳ τῷ
γὰρ μὴ πρὸς ἔμιν, ἀλλὰ πρὸς ἀλήθειαν ζητητικῷ
διαφερόντως, εὖ ἴσθι, χαίρω διαλεγόμενος.
Θεότ. Τοῦτό μοι πρὸς Θεοῦ πρὸ τῶν ἄλλων φρά
σου, Θεόφανες, τίς ποτ' ἄρα τῆς ἀντιλογίας ταύτης
ήρξε, καθ᾿ ἣν ἡττηθεὶς ὁ Βαρλαάμ αειφυγίαν ὑπ'
αἰσχύνης ἑαυτοῦ κατεψηφίσατο; Γράμμασι γὰρ ἐν
τυχεῖν ἔλεγεν ἐκεῖνος, ἀφ᾽ ὧν καὶ πολυστίχους ὑπε
δείκνυ ρήσεις ἐκλεξάμενος, δι᾿ ἂς παθεῖν διεβεβαιούτο
τὴν ψυχὴν, οὐκ αὐτός τι βλάβος ὑποστάς· ἀλλα
cine putas mea memoria excidisse bonum illud beneli
centissimumque mihi colloquium quod me tanto
liberavit errore? errore, inquam, quem peperit Italus
iste Barlaam et propter quem periit in exsilio, et
ipse illius nescio quomodo socius factus Acindynus,
sibi suisque sectatoribus certissimum periculum
Theoph. Scio te multis implicitum negotiis, et nu
per illapsam omnibus perturbationem, propter quam
tuos amicos nunc imprimis tua indigere scio pru
dentia itaque huic illa accommodavi.
Theol. Verum ego cunctis negotiis, scito, tanta
rum rerum anteposui considerationem, ita ut illæ,
ob assiduam meditationem, quasi characterem in
anima mea imprimerent, nec me dormientem dimit
terent, et expergefacto statim quales erant appa
rerent menti singulas examinanti, mihique viderer
in quodam lucido veritatum divinarum contuitu
firmiter stans, ubi sermonibus tuis constitutus
eram, et uiale velut ex aliquo prospectu aspicie.
bam infra jacentem profundum quemdam vorticem
obscuramque abyssum caligine plenam, voragiuo
sum scilicet errorem illorum qui, spem in men
dacio reponentes, eo tantum delectantur tamque
copiosam prodigunt fallaciam, ut sibimet mentian
tur et seipsos decipiant. Modo enim deificam Spiri
tus gratiam, qua sancti participes Dei vel potius
unus cum Deo spiritus fiunt, esse creatam audac
ter affirmant, et argumentis Scripturæque testimo
niis omnes convincere maxima conantur industria;
modo vero dicunt nos ipsius essentia Dei esse par
ticipes. Nonne sic in duas partes claudicant, el
sibi suisque sermonibus contradicentes utrinque
mentiuntur et semetipsos fallunt? Nam quomodo
qui essentiæ divinæ (juxta ipsos) fit particeps, non
increatum, sed creatum participat? Quomodo vero
qui creata (juxta ipsos) gratia deificatur, diving
particeps est essentia?
Theoph. Theotime, non dissonant eoruin sermo
nes cupiditati auimæ istos parientis, ex quo in
tam absurda elati sunt: talia enim invidis invidia
suggerere solet. Illorum quidem loquela loquenti
bus contradicit, ostendens eos a quibus profertur,
non semiimprobos, sed nequissimos esse: qui
enim omnino malus est, ne sibi quidem est bonus.
Cæterum isti semet destruant. Tu vero, si nondum
omni extricatus es difficultate, confidenter scisci
tare quidquid volueris: nam cum eo qui non con
tentionis, sed veritatis studio percontatur, amo
colloqui.
Theot. Dic mihi, quæso, ante omnia, Theopha
nes, quis absurdam hanc auspicatus sit doctrinam,
qua deceptus Barlaam perpetuo se probrose mul
tavit exsilio. Dicebat enim se quædam nactum esse
scripta, e quibus selectos ostendebat multiplices
textus, quos ægro a se animo ferri asserebat. Non
ipse, aiebat, ullum subierat damnum; sed in
col. 913–914page 36 of 197
PG 150:913κατὰ τῶν συγγραψαμένων υπόνοιαν δεξάμενος οὐκ ἀγαθήν, μᾶλλον δὲ καὶ λίαν κακήν. Δυσσεβὴ γὰρ ἔχειν δόξαν ὑπέλαβεν αὐτοὺς, ἣν δὴ καὶ ἀνασκευάζων, ἀντιῤῥητικούς λόγους συνεγράψατο. Τοιγαροῦν οὐκ ἂν ἔχοι τις εἰπεῖν αὐτὸν τῆς ἀντιλογίας κατα βαλέσθαι τὴν ἀρχήν. Θεοφ. Καλῶς εἶπέ τις τῶν παλαιῶν Καισάρων, ὡς οὐχ ὑπέχειν ἄμφω δεῖ τὰ ὦτα τοῖς κατηγοροῦσιν, ἀλλὰ τῷ ἀπολογησομένῳ θάτερον ἀκήρατον φυλάττειν οὖς, ὥστε μηδαμῆ μηδὲν στέργειν μηδὲ ἀπο φαίνεσθαι πρὶν ἂν διακούσῃ ἀμφοτέρων. Ταῦτα γὰρ αὐτὰ κἀπὶ τῆς συνόδου διεξῆλθε μικροῦ καὶ ἐπὶ λέξεως ὁ Βαρλαάμ· καὶ πολὺ τῶν ἐκείνου λόγων μεταξὺ τὸν Τετραυμάτισμαι και πέπονθα τὴν ψυχήν, ὑφ᾽ ὧν ἔφης συγγραμμάτων δηλαδή. Πρὸς ταῦτα δὲ ἡμῖν ὀλίγων εδέησε λόγων· εἴχομεν γὰρ τὴν ἀπὸ τῶν πραγμάτων ἀνεξέλεκτον ἀντίθεσιν. ἐξενεγκόντες γὰρ ὑπεδείξαμεν συγγράμματα ἐκείνου πολλῷ πρότερα τῶν ἡμετέρων, τείνοντα κἀκεῖνα πρὸς τὴν προκειμένην δίκην, πρὸς ἃ καὶ ἀντέκειτο τὰ ἡμέρ τερα. Ταῦτα δὲ ἐκεῖνος τῆς Θεσσαλονίκης ἀπαίρων ἀφανίσας, ὡς γε ᾤετο, καὶ τὰ μετ' ἐνιαυτὸν συγγεγραμμένα οἱ πρὸς τὰς ὑφ᾽ ἡμῶν γεγονυίας ἀντι ῥήσεις προδεικνὺς ἐνθάδε, τοὺς οὐκ εἰδότας, ὡς οὐκ ήρξε, έξον ἔπειθεν. ᾿Αλλὰ γὰρ ἀναπεφηνότος οὕτω βάστα δολίου κατὰ τοῦτο καὶ ψευδοῦς, ἐπεὶ καὶ Θεσσαλονικεῖς ἄνδρες παρῆσαν οἱ συνειδότες ἐξεταζομένης τῆς ἀρχῆς ὅθεν ἀνεφάνη πρὸ ἐνιαυτῶν τεττάρων, ὅτε μηδὲ ᾔδει πως σχεδόν, ποῦ γῆς ἡμεῖς ἐσμεν, μηδὲ διὰ γραμμάτων ἐτύγχανεν ώμιληκώς ἡμῖν, τότε πρὸ τοσούτου χρόνου πρός τινα τῶν ἐν ἁπλότητι μοναζόντων ὑπακοὴν αὐτὸν ὑποκρινάμε νῦν, ἐκ τούτου τὰς λαβὰς εὑρέσθαι τῶν κατηγορημάτων, ὡς καὶ ὁ συνοδικὸς τόμος καταφανές τίθεται τοῖς βουλομένοις. Πρὸς δὲ τοῖς εἰρημένοις τίς ὁ τῶν λόγων ἄρχων; οὐχ ὁ κατηγορῶν, οὐχ ὁ ἐγκαλῶν, ὃς ἦν φανερῶς αὐτός; Ἡμεῖς δ᾽ οὐ μετὰ μῆνας ήκομεν ἑπτὰ, πατριαρχικοῖς γράμμασι μετάπεμπτοι; Πῶς οὖν οὐ παντὸς μᾶλλον ἐκφανές, ὡς οὐχ ἡμεῖς οἱ τὴν ἀρχὴν τῆς πρὸς αὐτὸν ἀντιλογίας καταβαλλόμενοι, οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἴτ᾿ ἐκεῖνος ἦρξεν εἴθ' ἡμεῖς, ὁ δυσσεβῶς τρόπαιος, ἀλλ᾽ οὐχ ἁπλῶς ὁ ἄρξας; Θεότ. Εὖ λέγεις. Τοῦτο μὲν δὴ καὶ προυργιαίτερον ἂν εἴη καὶ δυσχερέστερον μαθεῖν ἐμοὶ δὲ οὐκ ἔτ᾽ ἀμφισβητήσιμον οὐδέν· καὶ γὰρ ἔγνων ἀκριβῶς τὴν τοῦ ἀνδρὸς κακοδοξίαν ὅση. Μακρᾶς δὲ οὔσης καὶ πολυσχιδοῦς καὶ ὑπὸ τῶν διαδεξαμένων αὐξηθείσης ἐς τὰ μάλιστα, μεθόδου τινὸς δέομαι, καθ' ὅσον οἷόντε συντετμημένη;, οὐκ εἰς κατάληψιν, ἀλλ᾽ εἰς διασόφησίν τε καὶ ἔλεγχον αὐτῆς· καὶ σοῦ δέομαι μὴ ἀνεῖναι κατὰ τὸ ἐγχωροῦν, ὁδὸν ὑφηγήσασθαι τοιαύτην, ὅπως δι' αὐτῆς ἡμεῖς ἰόντες, καὶ ὡς ὅπλῳ κυκλούμενοι τῇ ἀληθείᾳ, πιπτούσας ὁρῶμεν τὰς ἐκείνων λεσχηνείας, ψαλμικῶς εἰπεῖν, ἔκ τε τοῦ κλί τους καὶ ἐκ δεξιῶν, ἡμῖν δὲ μὴ ἐγγιζούσας. Θεοφ. Οὐ μικρόν ἐστι τὸ αἴτημα, ὦ βέλτιστε, ἐγώ τε τοιαῦτα ἅττα οὔτε συνιδεῖν ὀξὺς οὔτε ἐξειπεῖν δεινός. Σὴν δ' ὅμως χάριν, ἐπεὶ καὶ τοῖς ὑπὲρ δύνα μιν ἡ ἀγάπη πείθει, ἐγχειρεῖν, σχήσειν ἐλπίσας λέγων μάλιστα μεμπτέος, μᾶλλον δὲ καὶ ἀπο
potius valde malam: suspicatus est enim eos in piam profiteri doctrinam, ad quam refellendum refutationem composuit. Itaque a nemine dici pos set ipse disputationis fundamenta jecisse. seriptores suspicionem coneeperat non bonam, sel * neoph. Recte dixit quidam veterum Cæsarum non præbendas esse ambas aures accusatoribus, sed et se defensuro unam aurem integram esse servandam, ita ut nihil admittatur aut rejiciatur quin utraque pars audita fuerit. Non eadem fere ad verbum in synodo enarravit Barlaam; et dum loqueretur, multa saucio passus sum animo pro illis videlicet quæ dicebas scriptis. Sed ad refellen dum quæ asscrebat pauco nobis sermone opus fuit nam res ipsæ irrefutabilem nobis suppeditabant re futationem. Produximus enim et ostendimus scripta illius nostris multo anteriora, quæ ad præsentem item attinebant, et quibus nostra oblnclabantur. Sed illis a Thessalonica ablatis et e conspectu, ut putabat, subductis, alia ibidem substituit quæ uno post anno contra refutationem nostram compo suerat, et ignaris facile persuasit se controversiam non exorsum esse. Sed non minus facile detecta est fraus et fallacia, quia Thessalonicenses aderant viri scientes quæsitam originem patuisse quatuor ante annis, quando ille forsan nesciebat ubi nos essemus nee litteris unquam nobiscum collocutus erat: tunc enim, tam longe anterius, simulans se simplici cui dam monacho morem gerere, ea inchoavit quorum accusatur, ut in Actis synodi clare videbit quisquis voluerit. Præterea, quis controversiæ auctor? nonue accusator, nonne insimulator? quod ipse evidenter erat. Nos vero noune post septem menses venimus, patriarcha litteris accersiti? Nonne igitur clarissime ante omnia liquet non nobis'tribuendam esse initium disputationis ad illum spectantis? Ceteroquin, sive ab eo, sive a nobis exorta sit, nonne ille magis in culpandus est vel potius exsecrandus qui impia lu quitur quam qui duntaxat inchoavit? Theol. Bene loqueris. Id quidem melius esset ac difficilius discere; mihi vero minime dubium est percalleo enim quantus sit istius viri error. Qui cum sit multus ac multiplex et a successoribus in deteriora auctus, methodo aliqua indigeo, quoad fieri potest præcisa, non ad hunc intelligendum quidem, sed elucidandum et refellentum; teque oro ut non omittas, quantum potes, taleur osten dere viam, qua nos anbulantes, et quasi sculo ve ritatis circumdati, eorum deliria videamus, ut fort psalmus, cadentia a latere et a destris,. ad nos au tem non appropinquantia. Theoph. Haud parum est quod postulas, charis sime, neque ego tam perspicax qui tanta conspi ciam, neque tam disertus,qui talia eloquar. Atta men, cum supra vires aggredi suadeat charitas, lized by Google
κατὰ τῶν συγγραψαμένων υπόνοιαν δεξάμενος οὐκ
ἀγαθήν, μᾶλλον δὲ καὶ λίαν κακήν. Δυσσεβὴ γὰρ
ἔχειν δόξαν ὑπέλαβεν αὐτοὺς, ἣν δὴ καὶ ἀνασκευά
ζων, ἀντιῤῥητικούς λόγους συνεγράψατο. Τοιγαροῦν
οὐκ ἂν ἔχοι τις εἰπεῖν αὐτὸν τῆς ἀντιλογίας κατα
βαλέσθαι τὴν ἀρχήν.
Θεοφ. Καλῶς εἶπέ τις τῶν παλαιῶν Καισάρων,
ὡς οὐχ ὑπέχειν ἄμφω δεῖ τὰ ὦτα τοῖς κατηγοροῦσιν,
ἀλλὰ τῷ ἀπολογησομένῳ θάτερον ἀκήρατον φυλάτ
τειν οὖς, ὥστε μηδαμῆ μηδὲν στέργειν μηδὲ ἀπο
φαίνεσθαι πρὶν ἂν διακούσῃ ἀμφοτέρων. Ταῦτα γὰρ
αὐτὰ κἀπὶ τῆς συνόδου διεξῆλθε μικροῦ καὶ ἐπὶ
λέξεως ὁ Βαρλαάμ· καὶ πολὺ τῶν ἐκείνου λόγων
μεταξὺ τὸν Τετραυμάτισμαι και πέπονθα τὴν ψυχήν,
ὑφ᾽ ὧν ἔφης συγγραμμάτων δηλαδή. Πρὸς ταῦτα δὲ
ἡμῖν ὀλίγων εδέησε λόγων· εἴχομεν γὰρ τὴν ἀπὸ
τῶν πραγμάτων ἀνεξέλεκτον ἀντίθεσιν. Ἐξενεγκόν
τες γὰρ ὑπεδείξαμεν συγγράμματα ἐκείνου πολλῷ
πρότερα τῶν ἡμετέρων, τείνοντα κἀκεῖνα πρὸς τὴν
προκειμένην δίκην, πρὸς ἃ καὶ ἀντέκειτο τὰ ἡμέρ
τερα. Ταῦτα δὲ ἐκεῖνος τῆς Θεσσαλονίκης ἀπαίρων
ἀφανίσας, ὡς γε ᾤετο, καὶ τὰ μετ' ἐνιαυτὸν συγγε
γραμμένα οἱ πρὸς τὰς ὑφ᾽ ἡμῶν γεγονυίας ἀντι
ῥήσεις προδεικνὺς ἐνθάδε, τοὺς οὐκ εἰδότας, ὡς οὐκ
ήρξε, έξον ἔπειθεν. ᾿Αλλὰ γὰρ ἀναπεφηνότος οὕτω
βάστα δολίου κατὰ τοῦτο καὶ ψευδοῦς, ἐπεὶ καὶ
Θεσσαλονικεῖς ἄνδρες παρῆσαν οἱ συνειδότες έξετα
ζομένης τῆς ἀρχῆς ὅθεν ἀνεφάνη πρὸ ἐνιαυτῶν τετ
τάρων, ὅτε μηδὲ ᾔδει πως σχεδόν, ποῦ γῆς ἡμεῖς
ἐσμεν, μηδὲ διὰ γραμμάτων ἐτύγχανεν ώμιληκώς
ἡμῖν, τότε πρὸ τοσούτου χρόνου πρός τινα τῶν ἐν
ἁπλότητι μοναζόντων ὑπακοὴν αὐτὸν ὑποκρινάμε
νῦν, ἐκ τούτου τὰς λαβὰς εὑρέσθαι τῶν κατηγορη
μάτων, ὡς καὶ ὁ συνοδικὸς τόμος καταφανές τίθεται
τοῖς βουλομένοις. Πρὸς δὲ τοῖς εἰρημένοις τίς ὁ τῶν
λόγων ἄρχων; οὐχ ὁ κατηγορῶν, οὐχ ὁ ἐγκαλῶν, ὃς
ἦν φανερῶς αὐτός; Ἡμεῖς δ᾽ οὐ μετὰ μῆνας ήκομεν
ἑπτὰ, πατριαρχικοῖς γράμμασι μετάπεμπτοι; Πῶς
οὖν οὐ παντὸς μᾶλλον ἐκφανές, ὡς οὐχ ἡμεῖς οἱ τὴν
ἀρχὴν τῆς πρὸς αὐτὸν ἀντιλογίας καταβαλλόμενοι,
οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἴτ᾿ ἐκεῖνος ἦρξεν εἴθ' ἡμεῖς, ὁ δυσσεβῶς
τρόπαιος, ἀλλ᾽ οὐχ ἁπλῶς ὁ ἄρξας;
Θεότ. Εὖ λέγεις. Τοῦτο μὲν δὴ καὶ προυργιαίτε
ρον ἂν εἴη καὶ δυσχερέστερον μαθεῖν ἐμοὶ δὲ οὐκ
ἔτ᾽ ἀμφισβητήσιμον οὐδέν· καὶ γὰρ ἔγνων ἀκριβῶς
τὴν τοῦ ἀνδρὸς κακοδοξίαν ὅση. Μακρᾶς δὲ οὔσης
καὶ πολυσχιδοῦς καὶ ὑπὸ τῶν διαδεξαμένων αυξηθεί
σης ἐς τὰ μάλιστα, μεθόδου τινὸς δέομαι, καθ' ὅσον
οἷόντε συντετμημένη;, οὐκ εἰς κατάληψιν, ἀλλ᾽ εἰς
διασόφησίν τε καὶ ἔλεγχον αὐτῆς· καὶ σοῦ δέομαι
μὴ ἀνεῖναι κατὰ τὸ ἐγχωροῦν, ὁδὸν ὑφηγήσασθαι
τοιαύτην, ὅπως δι' αὐτῆς ἡμεῖς ἰόντες, καὶ ὡς ὅπλῳ
κυκλούμενοι τῇ ἀληθείᾳ, πιπτούσας ὁρῶμεν τὰς
ἐκείνων λεσχηνείας, ψαλμικῶς εἰπεῖν, ἔκ τε τοῦ κλί
τους καὶ ἐκ δεξιῶν, ἡμῖν δὲ μὴ ἐγγιζούσας.
Θεοφ. Οὐ μικρόν ἐστι τὸ αἴτημα, ὦ βέλτιστε, ἐγώ
τε τοιαῦτα ἅττα οὔτε συνιδεῖν ὀξὺς οὔτε ἐξειπεῖν
δεινός. Σὴν δ' ὅμως χάριν, ἐπεὶ καὶ τοῖς ὑπὲρ δύνα
μιν ἡ ἀγάπη πείθει, ἐγχειρεῖν, σχήσειν ἐλπίσας
λέγων μάλιστα μεμπτέος, μᾶλλον δὲ καὶ ἀπο
potius valde malam: suspicatus est enim eos in
piam profiteri doctrinam, ad quam refellendum
refutationem composuit. Itaque a nemine dici pos
set ipse disputationis fundamenta jecisse.
seriptores suspicionem coneeperat non bonam, sel
* neoph. Recte dixit quidam veterum Cæsarum
non præbendas esse ambas aures accusatoribus,
sed et se defensuro unam aurem integram esse
servandam, ita ut nihil admittatur aut rejiciatur
quin utraque pars audita fuerit. Non eadem fere
ad verbum in synodo enarravit Barlaam; et dum
loqueretur, multa saucio passus sum animo pro
illis videlicet quæ dicebas scriptis. Sed ad refellen
dum quæ asscrebat pauco nobis sermone opus fuit
nam res ipsæ irrefutabilem nobis suppeditabant re
futationem. Produximus enim et ostendimus scripta
illius nostris multo anteriora, quæ ad præsentem
item attinebant, et quibus nostra oblnclabantur.
Sed illis a Thessalonica ablatis et e conspectu, ut
putabat, subductis, alia ibidem substituit quæ uno
post anno contra refutationem nostram compo
suerat, et ignaris facile persuasit se controversiam
non exorsum esse. Sed non minus facile detecta est
fraus et fallacia, quia Thessalonicenses aderant viri
scientes quæsitam originem patuisse quatuor ante
annis, quando ille forsan nesciebat ubi nos essemus
nee litteris unquam nobiscum collocutus erat: tunc
enim, tam longe anterius, simulans se simplici cui
dam monacho morem gerere, ea inchoavit quorum
accusatur, ut in Actis synodi clare videbit quisquis
voluerit. Præterea, quis controversiæ auctor? nonue
accusator, nonne insimulator? quod ipse evidenter
erat. Nos vero noune post septem menses venimus,
patriarcha litteris accersiti? Nonne igitur clarissime
ante omnia liquet non nobis'tribuendam esse initium
disputationis ad illum spectantis? Ceteroquin, sive
ab eo, sive a nobis exorta sit, nonne ille magis in
culpandus est vel potius exsecrandus qui impia lu
quitur quam qui duntaxat inchoavit?
Theol. Bene loqueris. Id quidem melius esset ac
difficilius discere; mihi vero minime dubium est
percalleo enim quantus sit istius viri error. Qui
cum sit multus ac multiplex et a successoribus in
deteriora auctus, methodo aliqua indigeo, quoad
fieri potest præcisa, non ad hunc intelligendum
quidem, sed elucidandum et refellentum; teque
oro ut non omittas, quantum potes, taleur osten
dere viam, qua nos anbulantes, et quasi sculo ve
ritatis circumdati, eorum deliria videamus, ut fort
psalmus, cadentia a latere et a destris,. ad nos au
tem non appropinquantia.
Theoph. Haud parum est quod postulas, charis
sime, neque ego tam perspicax qui tanta conspi
ciam, neque tam disertus,qui talia eloquar. Atta
men, cum supra vires aggredi suadeat charitas,
lized by Google
col. 915–916page 37 of 197
PG 150:915συλλήπτορα τὴν τῆς ἀγάπης Θεόν, γνώμονα τινα δογμάτων ἐξεργάσασθαι πειράσομαι, δι᾿ οὗ τὰ εξ ἔχοντα, καὶ μὴ διακριθείη ἄν. Ὃς μέντοι καὶ σοὶ συνδύξει οὕτως ἔχειν, ἵνα προσάγων άττα βούλοιο, μὴ μόνον τῶν ἄρτι κινηθέντων, ἀλλὰ μικροῦ καὶ τῶν ἐκ τοῦ παντός αἰῶνος, μανθάνοις ἐν πᾶσι τἀληθὲς. Οὐ μικρὸν δ' ἂν εἴη καὶ τοῦτο τεκμήριον· μᾶλ ον δὲ ἀπόδειξις τῆς τε ὑφ᾽ ἡμῶν κηρυττομένης ἀληθείας καὶ τῆς ἐπιχωριαζούσης πλάνης τοῖς ἀν τιλέγειν ἡμῖν προαιρουμένοις. Εἰ γὰρ ἀναδειχθείεν τῷ ὁμοίως ἔχοντι κανόνι τά τε τῶν πάλαι κακοδόξων καὶ τὰ τῶν νῦν ἡμῖν ἀντιλεγόντων μηδαμῶς έναρμοζόμενα, εναρμόνια δὲ τὰ ἐξ αἰῶνας εὐσεβῆ καὶ τὰ παρ' ἡμῖν λεγόμενα ἀρτίως, ἆρ᾽ οὐκ ειδη λον, ἐν ποίᾳ μοίρα τετάξεται εκάτερα; Τὰ γὰρ τῷ αὐτῷ τὰ αὐτὰ, καὶ ἀλλήλοις ἐστὶν ἀναγκαίως τὰ αὐτά· τὰ ὁποτέρῳ τούτων ἕτερα καὶ ἀμφοτέροις ἄρα. Οὐ θαυμαστὸν δὲ, εἰ τὰ μέλλοντα ρηθήσεσθαι διὰ πάντων μοι τέταται τῶν ἄλλων λόγων γὰρ τὴν ἐν τῷ βάθει ῥίζαν καὶ τὸ αἴτιον πάντων τῶν ἐχόντων εὖ τε καὶ μὴ περὶ Θεοῦ δογμάτων, νῦν ἐκφῆναι προήρημαι συνεπτυγμένως. Θεότ. Ὡς ἐράσμιον τὸ ἐπάγγελμα· μηκέτ' οὖν μέλλς· πολλῶν γὰρ ἀνέραστος προοιμίων ὁ σφόδρα τι ποθῶν μαθεῖν. Θεοφ. Καὶ δὴ λέγω. Συνορᾷς ὡς τὰ τῆς θεολογίας ἔστι μὲν ὡς αὐτόπιστα ἔστι δὲ ὡς παρακαλεῖ τὴν τοῦ διδασκομένου νοῦν εἰς ἐπίσκεψίν τε καὶ ἐξι τασιν; Θεότ. Τὰ αὐτὰ καὶ πιστά ἐστι καὶ μή; Οὐ μαν θάνω ὅ τι λέγεις. θεῖ. Θεοφ. Εγώ δ λέγω ποιήσω φανερόν. Θεότ. Ποίησαν, καὶ τότε συνερῶ τῷ δοκοῦντι ἀλη Θεος. "Εφη Μωϋσῆς, ὑπὸ Θεοῦ μαθών, ο “Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου Κύριος εἰς ἐστιν· οὐκ αυτό πιστόν ἐστι τοῦτο; Θεότ. Ναί· εἴπερ φῂς αὐτόπιστον τὸ πιστευόμενον· ἄνευ ἀποδείξεως. Διὸ καὶ Μωϋσῆς ἀκούειν Εγκελευσάμενος, εἶτ᾽ ἀποφηνάμενος οὐδὲν ἔπειτα περὶ αὐτοῦ προσέθηκε. Θεοφ. Καλώς γε ποιῶν. Ὡς γὰρ αἴσθησις ἐν τοῖς ὑπ' αἴσθησιν λογικῆς οὐ δεῖται δείξεως, οὕτως οὐδὲ πίστις ἐν τοῖς τοιούτοις ἀποδείξεως. Διὸ καὶ πρὸς τοὺς ἀπίστους μόνους ὑπὲρ τοῦ τοιούτου μακρούς ἂν τις ἐξενέγκοι λόγους. Αλλ' ὁ αὐτὸς Μωϋσῆς καὶ τοῦτο μαθὼν ὑπὸ Θεοῦ φησὶν ὡς: ἐπὶ Σόδομα καὶ Γόμορρα παρά Κυρίου πῦρ έβρεξεν ὁ Κύριος ἐξ οὐ ρανοῦ,» καὶ ὁ τηνικαῦτα τῷ Λὼτ ἐπιφαινόμενος ἐν Σοδόμοις Κύριος ἐν δυσὶν ἐφαίνετο προσώποις. Πίστει οὖν καὶ ταῦτα δεχόμεθα ὁμοίως. Θεότ. Πῶς γὰρ οὔ; Τί μήν; Θεοφ. Πιστεύομεν δὴ καὶ ὅτι εἰς καὶ ὅτι οὐχ εἷς ὁ Κύριος. Οὐκ αὐτὴ οὖν ἡ πίστις βιάζεται ἡμᾶς, καὶ παντάπατι διακελεύεται ζητεῖν καὶ διδόναι λόγον. εἴ τις μάλιστα παρὰ τὰ τοιαῦτ' ἐπηρεάζει, πῶς εἰς
sperans auxiliaturum mihi Deum charitatis, quem dam dogmatum indicem elaborare conabor quo vera a falsis discerni possint. Hie tibi tam conve niens erit, ut adducens quascunque volueris, non solum ex nuper agitatis, sed etiam ex fere omnis ævi quæstionibus, discas in omnibus veritatem. Haud parvum ille esset signum, vel potius demon stratio prædicatæ a nobis veritatis, et erroris quo detinentur qui nobis contradicere audent. Si enim hujusmodi canoni repugnare ostendantur sive ve veres hæretici, sive qui nobis hodie contradicunt, consonare vero tum quæ omni tempore, tum quæ a nobis recenter pie dicta sunt, nonne igitur mani festum est in qua parte utrumque sit collocandum Quæ enim sunt eadem eidem, sunt necessario ea døm inter se: quæ autem dissimilia sunt alterutro horum, sunt et sibi invicem dissimilia. Non mirum autem quod, quæ dicturus sum, multis aliis ex tendam sermonibus; velut enim imam radicem et cɔusam omnium quæ vera sunt vel falsa circa res divinas, nunc eloqui breviter volo. Theol. Quam jucundum quod nuntias; ne am plius tardes longum enim odit exordium qui ve hementer optat discere. Theoph. Incipio. Num intelligis res divinas ali qua esse per se credibiles, et aliqua discipuli ani mum excitantes ad examen et investigationem? οlove! Theot. Eadem sunt credibilia et non? Haud in telligo quid dicas. Theoph. Equidem quod dice elucidabo Theot. Explana, et tune amplectar quod verum videbitur. Theoph. Dixit Moyses a Deo edoctus: ‹ Audi, Israel: Dominus Deus unus est; a nonne hoc per se cat credibile Theot. Ita est, si dicis per se credibile quod sine demonstratione creditur. Itaque Moyses, postquam audire jussit, nullam addidit circa hoc demonstra tionem. Theoph. Bene quidem fecit. Ut enim sensus in sensibilibus rationali non indiget argumento, ita nec fides in hujusmodi indiget ratiocinio. Quare nonnisi adversus incredulos prolixi super illo textu proferrentur sermones. Sed idem Moyses, Deo pariter docente, ait: «Dominus pluit super Sodomam et Gomorrham ignem a Domino de cœlo³; › et cum simul ipsi Loth in Sodomis appareret Domi nus, sic in duabus eonspiciebatur personis. Fide igitur id pariter accipimus. Theot. Cur non? Quid ergo? Theoph. Credimus igitur unum et non unum esse Dominum. Non ergo ipsa fides nos cogit et omnibus præcipit poscerc et dare rationem, si quis præcipue in his offendat quærendo quomodo upus sit et nom × Gen. vit, ka
συλλήπτορα τὴν τῆς ἀγάπης Θεόν, γνώμονα τινα
δογμάτων ἐξεργάσασθαι πειράσομαι, δι᾿ οὗ τὰ εξ
ἔχοντα, καὶ μὴ διακριθείη ἄν. Ὃς μέντοι καὶ σοὶ
συνδύξει οὕτως ἔχειν, ἵνα προσάγων άττα βούλοιο,
μὴ μόνον τῶν ἄρτι κινηθέντων, ἀλλὰ μικροῦ καὶ
τῶν ἐκ τοῦ παντός αἰῶνος, μανθάνοις ἐν πᾶσι τάλη
θές. Οὐ μικρὸν δ' ἂν εἴη καὶ τοῦτο τεκμήριον· μᾶλ
2ον δὲ ἀπόδειξις τῆς τε ὑφ᾽ ἡμῶν κηρυττομένης
ἀληθείας καὶ τῆς ἐπιχωριαζούσης πλάνης τοῖς ἀν
τιλέγειν ἡμῖν προαιρουμένοις. Εἰ γὰρ ἀναδειχθείεν
τῷ ὁμοίως ἔχοντι κανόνι τά τε τῶν πάλαι κακοδό
ξων καὶ τὰ τῶν νῦν ἡμῖν ἀντιλεγόντων μηδαμῶς
έναρμοζόμενα, εναρμόνια δὲ τὰ ἐξ αἰῶνας εὐσεβῆ
καὶ τὰ παρ' ἡμῖν λεγόμενα ἀρτίως, ἆρ᾽ οὐκ ειδη
λον, ἐν ποίᾳ μοίρα τετάξεται εκάτερα; Τὰ γὰρ τῷ
αὐτῷ τὰ αὐτὰ, καὶ ἀλλήλοις ἐστὶν ἀναγκαίως τὰ
αὐτά· τὰ ὁποτέρῳ τούτων ἕτερα καὶ ἀμφοτέροις
ἄρα. Οὐ θαυμαστὸν δὲ, εἰ τὰ μέλλοντα ρηθήσεσθαι
διὰ πάντων μοι τέταται τῶν ἄλλων λόγων
γὰρ τὴν ἐν τῷ βάθει ῥίζαν καὶ τὸ αἴτιον πάντων
τῶν ἐχόντων εὖ τε καὶ μὴ περὶ Θεοῦ δογμάτων, νῦν
ἐκφῆναι προήρημαι συνεπτυγμένως.
Θεότ. Ὡς ἐράσμιον τὸ ἐπάγγελμα· μηκέτ' οὖν
μέλλς· πολλῶν γὰρ ἀνέραστος προοιμίων ὁ σφόδρα
τι ποθῶν μαθεῖν.
Θεοφ. Καὶ δὴ λέγω. Συνορᾷς ὡς τὰ τῆς θεολογίας
ἔστι μὲν ὡς αὐτόπιστα ἔστι δὲ ὡς παρακαλεῖ τὴν
τοῦ διδασκομένου νοῦν εἰς ἐπίσκεψίν τε καὶ ἐξι
τασιν;
Θεότ. Τὰ αὐτὰ καὶ πιστά ἐστι καὶ μή; Οὐ μαν
θάνω ὅ τι λέγεις.
θεῖ.
Θεοφ. Εγώ δ λέγω ποιήσω φανερόν.
Θεότ. Ποίησαν, καὶ τότε συνερῶ τῷ δοκοῦντι ἀλη
Θεος. "Εφη Μωϋσῆς, ὑπὸ Θεοῦ μαθών, ο “Άκουε,
Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου Κύριος εἰς ἐστιν· οὐκ
αυτό πιστόν ἐστι τοῦτο;
Θεότ. Ναί· εἴπερ φῂς αὐτόπιστον τὸ πιστευόμε
νον· ἄνευ ἀποδείξεως. Διὸ καὶ Μωϋσῆς ἀκούειν
Εγκελευσάμενος, εἶτ᾽ ἀποφηνάμενος οὐδὲν ἔπειτα
περὶ αὐτοῦ προσέθηκε.
Θεοφ. Καλώς γε ποιῶν. Ὡς γὰρ αἴσθησις ἐν τοῖς
ὑπ' αἴσθησιν λογικῆς οὐ δεῖται δείξεως, οὕτως οὐδὲ
πίστις ἐν τοῖς τοιούτοις ἀποδείξεως. Διὸ καὶ πρὸς
τοὺς ἀπίστους μόνους ὑπὲρ τοῦ τοιούτου μακρούς ἂν
τις ἐξενέγκοι λόγους. Αλλ' ὁ αὐτὸς Μωϋσῆς καὶ
τοῦτο μαθὼν ὑπὸ Θεοῦ φησὶν ὡς: ἐπὶ Σόδομα καὶ
Γόμορρα παρά Κυρίου πῦρ έβρεξεν ὁ Κύριος ἐξ οὐ
ρανοῦ,» καὶ ὁ τηνικαῦτα τῷ Λὼτ ἐπιφαινόμενος ἐν
Σοδόμοις Κύριος ἐν δυσὶν ἐφαίνετο προσώποις.
Πίστει οὖν καὶ ταῦτα δεχόμεθα ὁμοίως.
Θεότ. Πῶς γὰρ οὔ; Τί μήν;
Θεοφ. Πιστεύομεν δὴ καὶ ὅτι εἰς καὶ ὅτι οὐχ εἷς ὁ
Κύριος. Οὐκ αὐτὴ οὖν ἡ πίστις βιάζεται ἡμᾶς, καὶ
παντάπατι διακελεύεται ζητεῖν καὶ διδόναι λόγον.
εἴ τις μάλιστα παρὰ τὰ τοιαῦτ' ἐπηρεάζει, πῶς εἰς
sperans auxiliaturum mihi Deum charitatis, quem
dam dogmatum indicem elaborare conabor quo
vera a falsis discerni possint. Hie tibi tam conve
niens erit, ut adducens quascunque volueris, non
solum ex nuper agitatis, sed etiam ex fere omnis
ævi quæstionibus, discas in omnibus veritatem.
Haud parvum ille esset signum, vel potius demon
stratio prædicatæ a nobis veritatis, et erroris quo
detinentur qui nobis contradicere audent. Si enim
hujusmodi canoni repugnare ostendantur sive ve
veres hæretici, sive qui nobis hodie contradicunt,
consonare vero tum quæ omni tempore, tum quæ
a nobis recenter pie dicta sunt, nonne igitur mani
festum est in qua parte utrumque sit collocandum
Quæ enim sunt eadem eidem, sunt necessario ea
døm inter se: quæ autem dissimilia sunt alterutro
horum, sunt et sibi invicem dissimilia. Non mirum
autem quod, quæ dicturus sum, multis aliis ex
tendam sermonibus; velut enim imam radicem et
cɔusam omnium quæ vera sunt vel falsa circa res
divinas, nunc eloqui breviter volo.
Theol. Quam jucundum quod nuntias; ne am
plius tardes longum enim odit exordium qui ve
hementer optat discere.
Theoph. Incipio. Num intelligis res divinas ali
qua esse per se credibiles, et aliqua discipuli ani
mum excitantes ad examen et investigationem?
οlove!
Theot. Eadem sunt credibilia et non? Haud in
telligo quid dicas.
Theoph. Equidem quod dice elucidabo
Theot. Explana, et tune amplectar quod verum
videbitur.
Theoph. Dixit Moyses a Deo edoctus: ‹ Audi,
Israel: Dominus Deus unus est; a nonne hoc per
se cat credibile
Theot. Ita est, si dicis per se credibile quod sine
demonstratione creditur. Itaque Moyses, postquam
audire jussit, nullam addidit circa hoc demonstra
tionem.
Theoph. Bene quidem fecit. Ut enim sensus in
sensibilibus rationali non indiget argumento, ita
nec fides in hujusmodi indiget ratiocinio. Quare
nonnisi adversus incredulos prolixi super illo textu
proferrentur sermones. Sed idem Moyses, Deo
pariter docente, ait: «Dominus pluit super Sodomam
et Gomorrham ignem a Domino de cœlo³; › et
cum simul ipsi Loth in Sodomis appareret Domi
nus, sic in duabus eonspiciebatur personis. Fide
igitur id pariter accipimus.
Theot. Cur non? Quid ergo?
Theoph. Credimus igitur unum et non unum esse
Dominum. Non ergo ipsa fides nos cogit et omnibus
præcipit poscerc et dare rationem, si quis præcipue
in his offendat quærendo quomodo upus sit et nom
× Gen. vit, ka
col. 917–918page 38 of 197
PG 150:917καὶ πῶς οὐχ εἷς, ἵνα μὴ ἄτοποί τινες ὦμεν καὶ ἡμῖν αὐτοῖς οὕτως ἀνακόλουθα δοξάζοντες καὶ φθεγ γόμενοι. Θεότ. Πάνυ μὲν οὖν. Οὐ γὰρ τοὺς περὶ ἀκαταλήπτου λόγους ἀνθυπενέγκαι τις ἂν τῶν εὖ φρο νούντων τῷ πυνθανομένῳ πῶς τοῦτ' ἐστὶν ὁπότερον ἐπεὶ μὴ τὴν ἑκατέρου πολυπραγμονεί αἰτίαν τῆς ὑπάρξεως, ἀλλὰ τὴν θατέρου πρός θάτερον δια φοράν. Θεοφ. "Αγαμαί σε τῆς συνέσεως. Ἐν γοῦν ταῖς τοιαύταις διπλόαις τῆς θεολογίας μικροῦ πᾶσαν που νηρὰν αἵρεσιν κινηθεῖσαν ἴδοις ἄν. Αλλ' ὁ μὲν ἀποδιδοὺς τὸν λόγον οὕτως, ὡς ἀμφότερα πιστά, μηδὲν ἧττον ἢ πρότερον σώζεσθαι τὰ μέρη, εὐσε Εῆς· ὁ δὲ τῷ ἑτέρῳ κατὰ τοῦ ἑτέρου χρώμενος, ὁποιψοῦν καὶ ὁπηδηποτοῦν, δυσσεβὴς ἢ καὶ ἀσεβής, κατὰ λόγον τῆς προκειμένης εκάστης ὑποθέσεως. Θεότ. Ποίησον καὶ τοῦθ᾽ ὅ λέγεις, πρὸς Θεοῦ, σα έστερον. Θεος. Καὶ δὴ ποιῶ. Πᾶς μὲν ὁ τῶν ἁγίων ὅμιλος Πατέρων ἕνα εἶπον τὸν Θεὸν κατὰ τὴν οὐσίαν, τρεῖς τὸν ἕνα κατὰ τὰς ὑποστάσεις· ἄλλο μὲν οὔσης τῆς ὑποστάσεως, καὶ ἄλλο τῆς οὐσίας, ὡς ἄλλο καὶ ἄλλο σημαινούσης ἑκατέρας· ἀκτίστων δὲ καὶ ἀχωρίστων οὐσῶν ἀλλήλων ἀμφοτέρων καὶ τῶν ὑποστάσεων καὶ τῆς οὐσίας, οὕτω τηρήσαντες ἀσάλευτον καὶ τὴν εἰς Τριάδα καὶ τὴν εἰς μοναρχίαν πίστιν. Σαβέλλιος δὲ τριθεῖαν κατηγορήσας τῶν οὕτω δοξαζόντων, αὐτὸς εἰς ἐν τὰ τρία συναλείψας διὰ τοῦ ἑνιαίου τὸ τριαδικὸν ἀνεῖλε τῆς θεότητος· καὶ ἐκ τῶν ἱερῶν Γραφῶν τοὺς περὶ μονάδος λόγους συλλεξάμενος, οἷον • Ἐγὼ Θεὸς πρῶτος, καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα καὶ εἰς τὸν αἰῶνα λέγει Κύριος, καὶ τὸ παρ' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἐν Εὐαγγελίοις εἰρημένον· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ὧν ἐσμεν,» καὶ ὅσα τούτοις παραπλήσια, προϋβάλο λετο πρὸς μαρτυρίαν εἰς ἀναίρεσιν τοῦ τριαδικοῦ τῶν ὑποστάσεων. Οὐχ οὕτω ποιεῖ Σαβέλλιος καὶ ὅσοι κατ' αὐτόν; Θεότ. Τοῦθ᾽ οὕτω πάντες ἴσμεν. Θεος. Κἀγὼ διὰ τὸ πᾶσιν εἶναι τοῦτο φανερὸν σαφηνείας ἕνεκα προήνεγκα. Σὺ γὰρ τοὺς αὐτοῦ τοιούτους λόγους προσαγαγών τῷ γνώμονι τῆς πίσ στεως, ὃς καὶ ἕνα καὶ τρία λέγει τὸν αὐτὸν Θεὸν, ἐξελέγξεις ἀπιστόν τε καὶ κακόδοξον, ὡς τὸ τριαδικὸν ἀναιροῦντα τοῦ ἑνὸς Θεοῦ, καὶ τοὺς ὑπ' ἐκείνου παρὰ τοῦτο πολυθέους λεγομένους ὡς εὐσεβεῖς ἀνα κηρύξεις καὶ πιστούς. "Αρειος δὲ καὶ αὐτὸς πολυ θέους λέγων τοὺς τρία λέγοντας τὰ ἄκτιστα, ἓν ἄκτιστον εἶναι διεβεβαιοῦτο τὸν Πατέρα, τὰς ἄλλας ὑποστάσεις εἰς κτίσμα κατασπῶν, καὶ ταῖς ἀπὸ τῶν Γραφῶν μαρτυρίαις, ὅσαι παριστᾶσι τὴν διαφοράν τῶν ὑποστάσεων, οἷον ε ὁ Πατήρ μου μείζων μου ἐστι, ο καὶ, ε"Α ήκουσα παρὰ τοῦ Πατρός μου, ταῦτα λαλῶ,» καὶ ὅσα τούτοις παραπλήσια, διαστέλλοντα καὶ δεικνύντα τὴν μίαν τῆς θεότητος πηγήν, ταύ ταις τοίνυν ἀπὸ τῶν ἱερῶν Γραφών ερανισάμενος ἐχρῆτο κατὰ τῶν εὐσεβῶς τὴν ἁγίαν Τριάδα προσκυνούντων. Σὺ οὖν καὶ τοὺς ᾿Αρείου λόγους τῷ αὐτῷ
unus: ne stulti simus et nobismetipsis in sentiendo ac dicendo contraeuntes. Theot. Optime. Non enim incomprehensibilibus verbis responderet aliquis beņesanus interroganti quomodo illorum alterutrum sit, quippe non sci scitanti cur utrumque sit, sed in quo differal alterum ab altero. Theoph. Miror tuam intelligentiam. In hujusmodi enim ambiguis fere omnem sitam esse hæresim videas. Sed qui rationem ita reddit, ut duorum credendorum utraque pars nec plus nec minus asservetur, pius est; qui vero unam contra alteram usurpat qualicunque et quolibet modo, irreligiosus est et impius respectu utriusque propositæ quæ stionis. Theot. Quod ais, fac, quæso, clarius. Theoph. Facio. Universa sanctorum Patrum turba dixerunt Deum esse unum essentia, et tres in uno personas: cum aliud sit persona, aliud essentia, si quidem aliud et aliud utraque significat; quanquamı increata et immensa sunt ambo, personæ videlicet ac essentis. Et sic inconcussam tenuerunt fidem in tri nitatem fidemque in unitatem. Sabellius vero hanc Trinitatis doctrinam reprehendens, et tria in unum confundens, divinitatis trinitatem per unitatem abstulit; e Scripturisque sacris textus unitatem in nuentes colligens, ut hunc Ego Deus primus, et ego post hac et in æternum, dicit Dominus ';; et istud ipsius Domini in Evangeliis effatum: Ego et Pater unum sumus;ɔ et quælibet his similia objicie bat in testimonium ad auferendam personarum tri nitatem. Nonne sic facit Sabellius et ejus sectatores? Isa. XLI, 4. * Joan. xiv, 28. Joan. xv, 15. Theol. ld omnes scimus. Theoph. id equidem, utpote omnibus manifestum, claritatis causa protuli. Tu enim tales illius sermo nes conferens cum fidei indice, qui unum ac trinum dicit eumdem Deum, agnosces eụm a fide sanaque doctrina esse alienum, quippe qui tollat Dei trini tatein, eos vero quos ideo polytheos vocat, pios et orthodoxos prædicabis. Arius autein et ipse po lytheos dicens qui tres asserebant increatos, unum increatum esse affirmabat Patrem, alias personas creaturis annuineraus; et Scripturarum testimonia distinctionem personarum statuentia, ut: ‹ Pater meus major me est ³,» et: «Quæ audivi a Patie meo, hæc loquor,, et alia hujusmodi quæ uni cum designant ostenduntque deitatis fontem, barc, inquam, e sacris Scripturis emendicata usurpabul adversus pios sanctæ Trinitatis cultores. Tu igitur Arii quoque sermones indici fidei comparans qui unum trinumque dicit eumdem Deum, demonstra bis illum potius vere polytheum esse, qui eumdem
καὶ πῶς οὐχ εἷς, ἵνα μὴ ἄτοποί τινες ὦμεν καὶ
ἡμῖν αὐτοῖς οὕτως ἀνακόλουθα δοξάζοντες καὶ φθεγ
γόμενοι.
Θεότ. Πάνυ μὲν οὖν. Οὐ γὰρ τοὺς περὶ ἀκατα
λήπτου λόγους ἀνθυπενέγκαι τις ἂν τῶν εὖ φρο
νούντων τῷ πυνθανομένῳ πῶς τοῦτ' ἐστὶν ὁπότερον
ἐπεὶ μὴ τὴν ἑκατέρου πολυπραγμονεί αἰτίαν τῆς
ὑπάρξεως, ἀλλὰ τὴν θατέρου πρός θάτερον δια
φοράν.
Θεοφ. "Αγαμαί σε τῆς συνέσεως. Ἐν γοῦν ταῖς
τοιαύταις διπλόαις τῆς θεολογίας μικροῦ πᾶσαν που
νηρὰν αἵρεσιν κινηθεῖσαν ἴδοις ἄν. Αλλ' ὁ μὲν
ἀποδιδοὺς τὸν λόγον οὕτως, ὡς ἀμφότερα πιστά,
μηδὲν ἧττον ἢ πρότερον σώζεσθαι τὰ μέρη, εὐσε
Εῆς· ὁ δὲ τῷ ἑτέρῳ κατὰ τοῦ ἑτέρου χρώμενος,
ὁποιψοῦν καὶ ὁπηδηποτοῦν, δυσσεβὴς ἢ καὶ ἀσεβής,
κατὰ λόγον τῆς προκειμένης εκάστης ὑποθέσεως.
Θεότ. Ποίησον καὶ τοῦθ᾽ ὅ λέγεις, πρὸς Θεοῦ, σα
έστερον.
Θεος. Καὶ δὴ ποιῶ. Πᾶς μὲν ὁ τῶν ἁγίων ὅμιλος
Πατέρων ἕνα εἶπον τὸν Θεὸν κατὰ τὴν οὐσίαν, τρεῖς
τὸν ἕνα κατὰ τὰς ὑποστάσεις· ἄλλο μὲν οὔσης τῆς
ὑποστάσεως, καὶ ἄλλο τῆς οὐσίας, ὡς ἄλλο καὶ ἄλλο
σημαινούσης ἑκατέρας· ἀκτίστων δὲ καὶ ἀχωρίστων
οὐσῶν ἀλλήλων ἀμφοτέρων καὶ τῶν ὑποστάσεων καὶ
τῆς οὐσίας, οὕτω τηρήσαντες ἀσάλευτον καὶ τὴν
εἰς Τριάδα καὶ τὴν εἰς μοναρχίαν πίστιν. Σαβέλ
λιος δὲ τριθεῖαν κατηγορήσας τῶν οὕτω δοξαζόντων,
αὐτὸς εἰς ἐν τὰ τρία συναλείψας διὰ τοῦ ἑνιαίου τὸ
τριαδικὸν ἀνεῖλε τῆς θεότητος· καὶ ἐκ τῶν ἱερῶν
Γραφῶν τοὺς περὶ μονάδος λόγους συλλεξάμενος,
οἷον • Ἐγὼ Θεὸς πρῶτος, καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα καὶ
εἰς τὸν αἰῶνα λέγει Κύριος, καὶ τὸ παρ' αὐτοῦ τοῦ
Κυρίου ἐν Εὐαγγελίοις εἰρημένον· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ
ὧν ἐσμεν,» καὶ ὅσα τούτοις παραπλήσια, προϋβάλο
λετο πρὸς μαρτυρίαν εἰς ἀναίρεσιν τοῦ τριαδικοῦ τῶν ὑποστάσεων. Οὐχ οὕτω ποιεῖ Σαβέλλιος καὶ
ὅσοι κατ' αὐτόν;
Θεότ. Τοῦθ᾽ οὕτω πάντες ἴσμεν.
Θεος. Κἀγὼ διὰ τὸ πᾶσιν εἶναι τοῦτο φανερὸν
σαφηνείας ἕνεκα προήνεγκα. Σὺ γὰρ τοὺς αὐτοῦ
τοιούτους λόγους προσαγαγών τῷ γνώμονι τῆς πίσ
στεως, ὃς καὶ ἕνα καὶ τρία λέγει τὸν αὐτὸν Θεὸν,
ἐξελέγξεις ἀπιστόν τε καὶ κακόδοξον, ὡς τὸ τριαδι
κὸν ἀναιροῦντα τοῦ ἑνὸς Θεοῦ, καὶ τοὺς ὑπ' ἐκείνου
παρὰ τοῦτο πολυθέους λεγομένους ὡς εὐσεβεῖς ἀνα
κηρύξεις καὶ πιστούς. "Αρειος δὲ καὶ αὐτὸς πολυ
θέους λέγων τοὺς τρία λέγοντας τὰ ἄκτιστα, ἓν
ἄκτιστον εἶναι διεβεβαιοῦτο τὸν Πατέρα, τὰς ἄλλας
ὑποστάσεις εἰς κτίσμα κατασπῶν, καὶ ταῖς ἀπὸ τῶν
Γραφῶν μαρτυρίαις, ὅσαι παριστᾶσι τὴν διαφοράν
τῶν ὑποστάσεων, οἷον ε ὁ Πατήρ μου μείζων μου
ἐστι, ο καὶ, ε"Α ήκουσα παρὰ τοῦ Πατρός μου, ταῦτα
λαλῶ,» καὶ ὅσα τούτοις παραπλήσια, διαστέλλοντα
καὶ δεικνύντα τὴν μίαν τῆς θεότητος πηγήν, ταύ
ταις τοίνυν ἀπὸ τῶν ἱερῶν Γραφών ερανισάμενος
ἐχρῆτο κατὰ τῶν εὐσεβῶς τὴν ἁγίαν Τριάδα προσκυ
νούντων. Σὺ οὖν καὶ τοὺς ᾿Αρείου λόγους τῷ αὐτῷ
unus: ne stulti simus et nobismetipsis in sentiendo
ac dicendo contraeuntes.
Theot. Optime. Non enim incomprehensibilibus
verbis responderet aliquis beņesanus interroganti
quomodo illorum alterutrum sit, quippe non sci
scitanti cur utrumque sit, sed in quo differal
alterum ab altero.
Theoph. Miror tuam intelligentiam. In hujusmodi
enim ambiguis fere omnem sitam esse hæresim
videas. Sed qui rationem ita reddit, ut duorum
credendorum utraque pars nec plus nec minus
asservetur, pius est; qui vero unam contra alteram
usurpat qualicunque et quolibet modo, irreligiosus
est et impius respectu utriusque propositæ quæ
stionis.
Theot. Quod ais, fac, quæso, clarius.
Theoph. Facio. Universa sanctorum Patrum turba
dixerunt Deum esse unum essentia, et tres in uno
personas: cum aliud sit persona, aliud essentia, si
quidem aliud et aliud utraque significat; quanquamı
increata et immensa sunt ambo, personæ videlicet ac
essentis. Et sic inconcussam tenuerunt fidem in tri
nitatem fidemque in unitatem. Sabellius vero hanc
Trinitatis doctrinam reprehendens, et tria in unum
confundens, divinitatis trinitatem per unitatem
abstulit; e Scripturisque sacris textus unitatem in
nuentes colligens, ut hunc Ego Deus primus, et
ego post hac et in æternum, dicit Dominus ';; et
istud ipsius Domini in Evangeliis effatum: Ego et
Pater unum sumus;ɔ et quælibet his similia objicie
bat in testimonium ad auferendam personarum tri
nitatem. Nonne sic facit Sabellius et ejus sectatores?
Isa. XLI,
4. * Joan. xiv, 28. Joan. xv, 15.
Theol. ld omnes scimus.
Theoph. id equidem, utpote omnibus manifestum,
claritatis causa protuli. Tu enim tales illius sermo
nes conferens cum fidei indice, qui unum ac trinum
dicit eumdem Deum, agnosces eụm a fide sanaque
doctrina esse alienum, quippe qui tollat Dei trini
tatein, eos vero quos ideo polytheos vocat, pios
et orthodoxos prædicabis. Arius autein et ipse po
lytheos dicens qui tres asserebant increatos, unum
increatum esse affirmabat Patrem, alias personas
creaturis annuineraus; et Scripturarum testimonia
distinctionem personarum statuentia, ut: ‹ Pater
meus major me est ³,» et: «Quæ audivi a Patie
meo, hæc loquor,, et alia hujusmodi quæ uni
cum designant ostenduntque deitatis fontem, barc,
inquam, e sacris Scripturis emendicata usurpabul
adversus pios sanctæ Trinitatis cultores. Tu igitur
Arii quoque sermones indici fidei comparans qui
unum trinumque dicit eumdem Deum, demonstra
bis illum potius vere polytheum esse, qui eumdem
col. 919–920page 39 of 197
PG 150:919γνώμονι τῆς πίστεως προσαγαγών, δ; ἓν καὶ τρία λέγει τὸν αὐτὸν Θεόν, ἐκεῖνον μᾶλλον δείξεις πολύ θεον ὡς ἀληθῶς, κτιστόν τε καὶ ἄκτιστον λέγοντα τὸν αὐτὸν Θεὸν, ἃ συμβῆναι πρὸς μίαν φύσιν ἀδύ νατον. η Θεότ. "Αριστός γε ὁ κανών· οὐ γὰρ μόνον δείκνυσιν, ἀλλ᾽ οἷον καὶ ἐκτέμνει καὶ ἀποδιοπομπεῖται τὰς στρεβλότητας. Εστι δ' ἄρα καὶ τοὺς σφαλλομένους περὶ τὴν Δεσποτικὴν οἰκονομίαν δι᾿ ὁμοίου κανόνος ἐξελέγχειν; Θεοφ. Μάλιστα. Θεότ. Τίς οὖν ὁ κανών; Θεοφ. "Οτι πιστεύομεν εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν, τουτέστιν εἰς ἕνα Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἐνανθρωπήσαντα, ταὐτὸν δ᾽ εἰπεῖν διπλοῦν. Ἐὰν οὖν λέγῃ Νεο στόριος ἄλλον τὸν ἐκ Θεοῦ, καὶ ἄλλον τὸν ἐκ τῆς Μητρός παρθένου, μίαν δὲ Χριστοῦ φύσιν ἀντιστρά φως ὁ Εὐτυχής, προσάγαγε σὺ τοὺς αὐτῶν λόγους τῷ γνώμονι τῆς πίστεως, ὅς ἕνα διπλοῦν ὡς θεάν θρωπον λέγει τὸν αὐτὸν Χριστόν· εὐθὺς γὰρ Εὐτυ χῆς ἐξελεγχθήσεται, τὸ διπλοῦν ἀρνούμενος· ὁ δὲ Νεστόριος ἀθετῶν τὸ τῆς ὑποστάσεως μοναδικὸν, καὶ τῷ δυϊκῷ τῆς φύσεως ἀνατρέπειν τὸ ἑνιαῖον τοῦ προσώπου ἐγχειρῶν. Θεότ. 'Η μὴν καὶ τὰς τοῦ Βαρλαάμ καὶ τῶν αὐτῷ κινδυνευσάντων προσρυῆναι δείξας τὸν αὐτὸν τρό πον ἀπελέγξαι σχοίης ἄν; Θεοφ. Πάνυ γε. Θεότ. Σαφήνισον οὖν καὶ τοῦθ᾽ ἡμῖν διὰ τῶν λό γων ἐπιπλέον. Θεοφ. Καὶ δὴ σαφηνιῶ· καθάπερ τὸν πρῶτον ἐκεῖνον ἀπὸ τῶν Μωσαϊκῶν φωνῶν κατεσκεύασά σοι γνώμονα, οὕτω τοῦτον ἀπὸ τῶν πατρικῶν ἐξεργασί μενος· ἐν γὰρ οὗτοι πάντες κατὰ τὴν Δεσποτικὴν εὐχὴν, ἦν δ᾽ ἂν καὶ ἐξ ἑνὸς αὐτῶν κατασκευάσαι τὸν αὐτόν. Πλειόνων μέντοι δεῖ διὰ τοὺς ἐπιεικῶς. Ισχυρογνώμονας. Θεότ. Λέγε πρὸς Θεοῦ, Θεόφανες, ἐφ' ἑκάστου τῶν ὑπὸ σοῦ προβαλλομένων καὶ τὸν εἰρηκότα, καὶ οὗ τῶν λόγων εἶπεν, ἵν' εἴη τῷ βουλομένῳ ἐν ταῖς αὐτῶν ἐκείναις βίβλοις ἀναγινώσκειν έκαστα. Θεοφ. Οὕτω δὴ ποιήσω μάλιστ᾽ ἐπὶ τῶν ἀναγκαιοτάτων πρὸς τὸ προκείμενον ἀρτίως σκέμμα. Βασί λειος οὖν ὁ Μέγας, τὸν τεσσαρακοστὸν τέταρτον διασαφῶν Δαβιτικὸν ψαλμόν, ο Κάλλος, φησί, τοῦ όντος δυνατοῦ, ἡ νοητὴ αὐτοῦ καὶ θεωρητή θεό της.» Γρηγόριος δὲ ὁ Θεολόγος, εἰς ἀνάληψιν τοῦ θείου προτρεπόμενος βαπτίσματος, ο Φῶς, φησίν, ή παραδειχθεῖσα θεότης ἐπὶ τοῦ ὄρους τοῖς μαθηταῖς μικροῦ στεῤῥοτέρα καὶ ὄψεως. ο Καὶ αὖθις προς Κληδόνιον γράφων, ο "Ηξει μὲν, φησὶν, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, τοιοῦτος δὲ οἷος ὤφθη τοῖς μαθηταῖς ἢ παρε δείχθη, υπερνικώσης τὸ σαρκίον τῆς θεότητος. Μακάριος δὲ ὁ Μέγας, ὡς ἐνὸν τὴν πνευματικὴν θεωρίαν ἐκκαλύπτων, καὶ περὶ τοῦ τῆς ἀποκαλύψεως διατρανών φωτός, «Επειδή, φησί, πᾶς λογισμός διὰ φαντασίας αἰσθητῶν τινων εἰσέρχεται ἐν τῇ καρ δία, τότε αὐγάζει αὐτὴν τὸ μακάριον φῶς τῆς θεό τητος, ὅταν πάντη εὐκαιρήσῃ ἀπὸ πάντων καὶ ἀσχημάτιστος ἐκ τούτων γένηται, εἴπερ ἡ λαμπρό
Denun creatum simul et increatum dicit, quæ ambo in unam convenire naturam repugnat. Theot. Optima quiden; regula: nec enim tantum demonstrat, sed quasi concidit ac repellit ambages. Possuntne vero tali regula refelli qui errant super Domini incarnatione? Theoph. Optime. Theol. Quis igitur canon? Theoph. Hic est, Credimus in unum Jesum Cliri stum, scilicet in unicum Dei Filium, hominem factum, eumdemque quasi duplicem. Si igitur dicat Nestorius alium esse de Patre genitum, et alium ex Matre Virgine natum; si unam econtra Eutyches agnoscat naturam: tu eorum sermones fidei confer indici, qui unum duplicemque ut Hominem-Deum dicit eumdem Christum: et statim evincetur Eu tyches duplicem negans naturam, et Nestorius tollens hypostaseon unitatem et naturæ dualitate unitatem personæ evertere aggrediens. Theot. Ipsiusne Barlaam et eorum qui cum eo pene corruerunt, errores indigitare et eodem modo refellere possis? Theoph. Profecto. Theat. Ergo et hoc nobis amplius verbis explica. Theoph. En explanabo. Εt sicut primum illum in dicem ex Mosaicis textibus deprompsi, ita bunc ex Patrum testimoniis eruam. Hi quidem omnes unui sunt, juxta Domini votum, et ex uno ecrum eadem conficeretur regula'; pluribus tamen opus est ob nimiam adversariorum pertinaciam. Theot. Dic, quæso, Theophanes, ea quæ asseris et quis locutus sit et ubi operum dixerit,ut pos sint qui volueriut in ipsis eorum libris singula legere. Theoph. Sic faciam, et potissimum citabo utilís sima ad propositum recenter finem. Basilius Ma gnus, quadragesimum quartum explicans Davidis psalmum, ait: c Pulchritudo Omnipotentis est in telligibilis ejus et visibilis divinitas. Gregorius Theologus, ad intelligentiam impellens divini bap tismatis, dicit: Lumen est divinitas quæ in monte apparuit paulo vividior visu. › Rursus ad Cledonium scribens: ‹ Veniet quidem, ait, juxta ineum sermonem, talis vero qualis apparuit et vj sus est discipulis, superante eminenter humanita tem divinitate.» Macarius Magnus, spiritualem visionem, quoad feri potest, explicans, et de lu miue revelationis disserens: • Quia, inquit, om nis cogitatio per sensibilium quorumdam repræ sentationem intrat in animam, hanc beatum divi nitatis lumen tunc illustrat, quum eam illæ eva cuarunt et informare desierunt: siquidem requi ritur hæc omnium cogitationum privatio ut talis
γνώμονι τῆς πίστεως προσαγαγών, δ; ἓν καὶ τρία
λέγει τὸν αὐτὸν Θεόν, ἐκεῖνον μᾶλλον δείξεις πολύ
θεον ὡς ἀληθῶς, κτιστόν τε καὶ ἄκτιστον λέγοντα τὸν αὐτὸν Θεὸν, ἃ συμβῆναι πρὸς μίαν φύσιν ἀδύ
νατον.
η
Θεότ. "Αριστός γε ὁ κανών· οὐ γὰρ μόνον δείκνυ
σιν, ἀλλ᾽ οἷον καὶ ἐκτέμνει καὶ ἀποδιοπομπεῖται τὰς
στρεβλότητας. Εστι δ' ἄρα καὶ τοὺς σφαλλομένους
περὶ τὴν Δεσποτικὴν οἰκονομίαν δι᾿ ὁμοίου κανόνος
ἐξελέγχειν;
Θεοφ. Μάλιστα.
Θεότ. Τίς οὖν ὁ κανών;
Θεοφ. "Οτι πιστεύομεν εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν
Χριστόν, τουτέστιν εἰς ἕνα Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἐνανθρω
πήσαντα, ταὐτὸν δ᾽ εἰπεῖν διπλοῦν. Ἐὰν οὖν λέγῃ Νεο
στόριος ἄλλον τὸν ἐκ Θεοῦ, καὶ ἄλλον τὸν ἐκ τῆς
Μητρός παρθένου, μίαν δὲ Χριστοῦ φύσιν ἀντιστρά
φως ὁ Εὐτυχής, προσάγαγε σὺ τοὺς αὐτῶν λόγους
τῷ γνώμονι τῆς πίστεως, ὅς ἕνα διπλοῦν ὡς θεάν
θρωπον λέγει τὸν αὐτὸν Χριστόν· εὐθὺς γὰρ Εὐτυ
χῆς ἐξελεγχθήσεται, τὸ διπλοῦν ἀρνούμενος· ὁ δὲ
Νεστόριος ἀθετῶν τὸ τῆς ὑποστάσεως μοναδικὸν, καὶ
τῷ δυϊκῷ τῆς φύσεως ἀνατρέπειν τὸ ἑνιαῖον τοῦ
προσώπου ἐγχειρῶν.
Θεότ. 'Η μὴν καὶ τὰς τοῦ Βαρλαάμ καὶ τῶν αὐτῷ
κινδυνευσάντων προσρυῆναι δείξας τὸν αὐτὸν τρό
πον ἀπελέγξαι σχοίης ἄν;
Θεοφ. Πάνυ γε.
Θεότ. Σαφήνισον οὖν καὶ τοῦθ᾽ ἡμῖν διὰ τῶν λό
γων ἐπιπλέον.
Θεοφ. Καὶ δὴ σαφηνιῶ· καθάπερ τὸν πρῶτον
ἐκεῖνον ἀπὸ τῶν Μωσαϊκῶν φωνῶν κατεσκεύασά σοι
γνώμονα, οὕτω τοῦτον ἀπὸ τῶν πατρικῶν ἐξεργασί
μενος· ἐν γὰρ οὗτοι πάντες κατὰ τὴν Δεσποτικὴν
εὐχὴν, ἦν δ᾽ ἂν καὶ ἐξ ἑνὸς αὐτῶν κατασκευάσαι
τὸν αὐτόν. Πλειόνων μέντοι δεῖ διὰ τοὺς ἐπιεικῶς.
Ισχυρογνώμονας.
Θεότ. Λέγε πρὸς Θεοῦ, Θεόφανες, ἐφ' ἑκάστου
τῶν ὑπὸ σοῦ προβαλλομένων καὶ τὸν εἰρηκότα, καὶ
οὗ τῶν λόγων εἶπεν, ἵν' εἴη τῷ βουλομένῳ ἐν ταῖς
αὐτῶν ἐκείναις βίβλοις ἀναγινώσκειν έκαστα.
Θεοφ. Οὕτω δὴ ποιήσω μάλιστ᾽ ἐπὶ τῶν ἀναγκαιο
τάτων πρὸς τὸ προκείμενον ἀρτίως σκέμμα. Βασί
λειος οὖν ὁ Μέγας, τὸν τεσσαρακοστὸν τέταρτον
διασαφῶν Δαβιτικὸν ψαλμόν, ο Κάλλος, φησί, τοῦ
όντος δυνατοῦ, ἡ νοητὴ αὐτοῦ καὶ θεωρητή θεό
της.» Γρηγόριος δὲ ὁ Θεολόγος, εἰς ἀνάληψιν τοῦ
θείου προτρεπόμενος βαπτίσματος, ο Φῶς, φησίν, ή
παραδειχθεῖσα θεότης ἐπὶ τοῦ ὄρους τοῖς μαθηταῖς
μικροῦ στεῤῥοτέρα καὶ ὄψεως. ο Καὶ αὖθις προς
Κληδόνιον γράφων, ο "Ηξει μὲν, φησὶν, ὡς ὁ ἐμὸς
λόγος, τοιοῦτος δὲ οἷος ὤφθη τοῖς μαθηταῖς ἢ παρε
δείχθη, υπερνικώσης τὸ σαρκίον τῆς θεότητος.
Μακάριος δὲ ὁ Μέγας, ὡς ἐνὸν τὴν πνευματικὴν
θεωρίαν ἐκκαλύπτων, καὶ περὶ τοῦ τῆς ἀποκαλύψεως
διατρανών φωτός, «Επειδή, φησί, πᾶς λογισμός
διὰ φαντασίας αἰσθητῶν τινων εἰσέρχεται ἐν τῇ καρ
δία, τότε αὐγάζει αὐτὴν τὸ μακάριον φῶς τῆς θεό
τητος, ὅταν πάντη εὐκαιρήσῃ ἀπὸ πάντων καὶ
ἀσχημάτιστος ἐκ τούτων γένηται, εἴπερ ἡ λαμπρό
Denun creatum simul et increatum dicit, quæ ambo
in unam convenire naturam repugnat.
Theot. Optima quiden; regula: nec enim tantum
demonstrat, sed quasi concidit ac repellit ambages.
Possuntne vero tali regula refelli qui errant super
Domini incarnatione?
Theoph. Optime.
Theol. Quis igitur canon?
Theoph. Hic est, Credimus in unum Jesum Cliri
stum, scilicet in unicum Dei Filium, hominem
factum, eumdemque quasi duplicem. Si igitur dicat
Nestorius alium esse de Patre genitum, et alium ex
Matre Virgine natum; si unam econtra Eutyches
agnoscat naturam: tu eorum sermones fidei confer
indici, qui unum duplicemque ut Hominem-Deum
dicit eumdem Christum: et statim evincetur Eu
tyches duplicem negans naturam, et Nestorius
tollens hypostaseon unitatem et naturæ dualitate
unitatem personæ evertere aggrediens.
Theot. Ipsiusne Barlaam et eorum qui cum eo
pene corruerunt, errores indigitare et eodem modo
refellere possis?
Theoph. Profecto.
Theat. Ergo et hoc nobis amplius verbis explica.
Theoph. En explanabo. Εt sicut primum illum in
dicem ex Mosaicis textibus deprompsi, ita bunc
ex Patrum testimoniis eruam. Hi quidem omnes
unui sunt, juxta Domini votum, et ex uno ecrum
eadem conficeretur regula'; pluribus tamen opus
est ob nimiam adversariorum pertinaciam.
Theot. Dic, quæso, Theophanes, ea quæ asseris
et quis locutus sit et ubi operum dixerit,ut pos
sint qui volueriut in ipsis eorum libris singula
legere.
Theoph. Sic faciam, et potissimum citabo utilís
sima ad propositum recenter finem. Basilius Ma
gnus, quadragesimum quartum explicans Davidis
psalmum, ait: c Pulchritudo Omnipotentis est in
telligibilis ejus et visibilis divinitas. Gregorius
Theologus, ad intelligentiam impellens divini bap
tismatis, dicit: Lumen est divinitas quæ in
monte apparuit paulo vividior visu. › Rursus ad
Cledonium scribens: ‹ Veniet quidem, ait, juxta
ineum sermonem, talis vero qualis apparuit et vj
sus est discipulis, superante eminenter humanita
tem divinitate.» Macarius Magnus, spiritualem
visionem, quoad feri potest, explicans, et de lu
miue revelationis disserens: • Quia, inquit, om
nis cogitatio per sensibilium quorumdam repræ
sentationem intrat in animam, hanc beatum divi
nitatis lumen tunc illustrat, quum eam illæ eva
cuarunt et informare desierunt: siquidem requi
ritur hæc omnium cogitationum privatio ut talis
col. 921–922page 40 of 197
PG 150:921της εκείνη κατά στέρησιν πάντων τῶν νοημάτων παραφαίνεται τῷ καθαρῷ νοι.» Μητροφάνης δὲ ὁ θεῖος, πρὸς μέλος συντιθεὶς τοὺς λόγους, «Ο κατ' οὐσίαν ἀθεώρητος Λόγος, ἄνθρωπος ὤφθης, τὸν ἄν θρωπον ἀνακαλούμενος πρὸς μετουσίαν τῆς σῆς θεότητος. ο Γρηγόριος δὲ ὁ Νύσσης τὰ τῶν Πνευματομάχων ἀνατρέπων, «Οὐ τὴν φύσιν, φησίν, ἀλλὰ τὴν θεατικὴν δύναμιν τοῦ Πνεύματος ἡ τῆς θεότητος προσηγορία παρίστησι. Εἴ τι γὰρ λέγεται περὶ αὐτῆς, τῶν περὶ αὐτήν τι ἀποσημαίνει. Αὐτὴ δὲ ἡ θεία φύσις ἄφραστής τε καὶ ἀνεκφώνητος μένει, ὑπερβαίνουσα πᾶσαν τὴν διὰ τῆς φωνῆς σημασίαν.» Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς πρὸς ᾿Αβλάβιον γράφων, ο Θεός, φησίν, ἐνεργοῦντα δηλοί, θεότης δὲ ἐνέργειαν· οὐ δὲν δὲ τῶν τριῶν ἐνέργεια, ἀλλὰ μᾶλλον ἐνεργοῦν ἕκαστον αὐτῶν. «Ο δὲ μέγας ᾿Αθανάσιος κατὰ Μακεδονίου γράφων, «Τὸ Θεὸς εἶναι, φησί, δεύτερόν ἐστι τῆς φύσεως· καὶ ἡμεῖς γὰρ θεοὶ μὲν γινόμεθα, τῆς δὲ αὐτῆς φύσεως γενέσθαι οὐ δυνάμεθα.· Ὁ δὲ μέγας αὖθις Βασίλειος πρὸς τὸν ἰατρὸν Εὐστάθιον γράφων, φησίν, «Οὐκ οἶδ' ὅπως ἐπὶ τὴν τῆς φύσεως Ενδειξιν τὴν προσηγορίαν τῆς θεότητος φέρουσιν οἱ πάντα κατασκευάζοντες· ἐξουσίας γάρ τινος εἴτε εποπτικῆς εἴτε ἐνεργητικής Ενδειξιν ή προσηγορία φέρει· ἡ δὲ θεία φύσις ἐν πᾶσι τοῖς ἐπινοουμένοις ὀνόμασι καθό ἐστι, μένει ἀσήμαντος, ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος. Δι' αὐτῶν γὰρ ἐνεργειῶν διαφορὰς ἐδιδάχθη μεν, τοῦ δὲ ἐνεργοῦντος τὴν φύσιν οὐδὲν μᾶλλον διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως ἐπιγνῶναι δυνά μεθα. "Οταν γὰρ ἀποδιδῷ τις λόγον ἑκάστου τούτων τῶν ὀνομάτων καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως περὶ ἦν τὰ ὀνόματα, οὐ τὴν αὐτὸν ἀμφοτέρων ἀποδώσει λόγον. Τῶν δὲ ὁ λόγος ἕτερος, τούτων καὶ ἡ φύσις διάφορος οὐκοῦν ἄλλο μὲν ἔστιν ἡ οὐσία, ἧς οὔπω λόγος μηνυτὴς ἐξευρέθη, ἑτέρα δὲ τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων ἡ σημασία, ἐξ ἐνεργείας τινὸς ἢ ἀξίας ὀνομαζομένων. Τὸ μὲν οὖν ἐν ταῖς ἐνεργείαις μηδεμίαν εἶναι διαφορὰν τῶν προσώπων ἐκ τῆς τῶν ὀνομάτων και νωνίας εὑρίσκομεν· τῆς δὲ κατὰ τὴν φύσιν παραλο λαγῆς οὐδεμίαν καταλαμβάνομεν ἐναργῆ τὴν ἀπό δειξιν, καθὼς εἴρηται τῆς τῶν ἐνεργειῶν ταυτότητος, τὸ κοινὸν τῆς φύσεως υποσημαινούσης.» Ο δὲ μέ γας Διονύσιος τὴν θείαν καὶ ἀρχισυνάγωγον εἰρήνην ἐξυμνῶν, «Αὐτοθεότητα, φησί, φαμὲν ἀρχικῶς μὲν καὶ θεϊκῶς καὶ αἰτιατικῶς τὴν μίαν ὑπερούσιον καὶ ὑπεράρχιον ἀρχὴν καὶ αἰτίαν· μεθεκτικῶς δὲ τὴν ἐκδιδομένην ἐκ Θεοῦ τοῦ ἀμεθέκτου προνοητικὴν δύναμιν, τὴν αὐτοθέωσιν, ἧς τὰ ὄντα οἰκείω: ἑαυ τοῖς μετέχοντα, ἔνθεά ἐστί τε καὶ λέγεται.» Τὴν δὲ τοῦ ὄντος θεωνυμίαν ἀναπτύσσων, «Οὐ γὰρ ἐκφράσαι, φησί, τὴν αὐτοῦ περούσιον ἀγαθότητα τῆς αὐτ τοῦ περουσίου θεότητος ὁ λόγος επαγγέλλεται, τὴν ὑπὲρ πᾶσαν οὖσαν ἀγαθότητα καὶ θεότητα, καὶ ἐν ἀποκρύφοις, ὡς τὰ λόγια φησίν, υπεριδρυμένην, ἀλλὰ τὴν ἐκπεφασμένην ἀγαθοποιὸν πρόνοιαν υπεροχικώς ἀγαθότητα, καὶ πάντων ἀγαθῶν αἰτίαν ὑμνεῖ. Γράφων δὲ πρὸς Γάϊον, «Εἰ θεότητα, φησί, νοήσαις τὸ χρῆμα τοῦ θεοποιοῦ δώρου, τῆς οὕτω λεγομένης θεότητος, ὡς θεαρχίας καὶ ἀγαθαρχίας ὁ πάσης Ο
illuminatio pura menti afulgeat. Divus Metro phanes, qui versibus sermones composuit, dickt Verbum essentia invisibile, home apparuisti, ut hominem revocares ad divinitatis tuæ partici– pationem.-Gregorius Nyssenus, Spiritus sancti adversarios refellens: «Non naturam ait, sed divinam Spiritus virtutem designat divinitatis no men: quidquid enim de hac dicitur, ea quæ ad ipsam spectant significat, ipsa vero natura divina ineffabilis est et inenarrabilis omnem excedens vocis expressionem. › Rursus idem ad Ablavium scribens: «Deus, inquit, agentem indicat, deitas vero virtutem: porro nullus trium est virtus, sed potius unusquisque eorum agens est. › Magnus Athanasius contra Macedonium scribens dicit . Esse Deum est secundaria naturæ proprietas nam et nos dii efficimur, ejusdem vero esse naturæ non possumus. • Magnus iterum Basilius, ad me dicum Eustathium scribens:. Nescio, ait, quo modo ad desi„nandam naturam nomen divinitatis adhibeant qui omnia struunt: potentiam enim sive speculativam sive practicam hoc nomen significat; divinam vero naturam, quæcunque excogitentur nomina, quid sit definire nequit sermo noster. Ip sarum enim operationum discrimen cognoscimus, agentis autem naturam ne per operationum quidem notitiam scire possumus. Nam cum quis rationem dat cujusque illorum nominum, et naturæ ipsius quam hæc nomina designant, non eamdem utrorum С que reddet rationem: porro quorum diversa est ra tio, horum et natura discrepat, proindeque aliud est natura cujus nondum reperta est definitio inter pres, aliud significatio nominum eam ex opera tione quadam vel dignitate designantium. Ergo inter personas nullum reperitur operationum dis crimen, cum hæ communibus designentur nomini bus, nec ulla detegitur et indicatur naturæ diffe rentia, cum, ut dictum est, operationum identitas unitatem naturæ significet. › — Magnus Diony sius divinam cœlestis hierarchiæ felicitatem cele brans: c Divinitas, ait, quatenus in Deo ut prin cipio et cauisa consideratur, uuum designat super substantiale et absque initio principium et cau sam; quatenus vero ut participata spectatur, iu communicabile Dei Providentiæ effluvium dici mus deitatem: cujus factae, prout sibi convenit, participes creaturæ divinæ sunt ac dicuntur. Alibi, divina explicans Entis nomina, dicit: «Neo que enim sermo exprimere valet supersubstantia lem supersubstantialis divinitatis bonitatem, qu.e est supra omnem bonitatem ac divinitatem, et in abscondito, ut ait Scriptura, sedet; sed manife statam eminentem beneficæ Providentiæ bonita tem, quæ est omnium bonorum causa, celebrat.» Εt scribens ad Caium, dicit: Si per divinitatem Et ‹ intelligas deificam gratiam, divinitati sic spectate ut deitatis et bonitatis fonti præstat qui omne principium antecedit.. Idem adhuc de Deo disse rens, postquam divinitatem dixit hane divinitatem
της εκείνη κατά στέρησιν πάντων τῶν νοημάτων
παραφαίνεται τῷ καθαρῷ νοι.» Μητροφάνης δὲ ὁ
θεῖος, πρὸς μέλος συντιθεὶς τοὺς λόγους, «Ο κατ'
οὐσίαν ἀθεώρητος Λόγος, ἄνθρωπος ὤφθης, τὸν ἄν
θρωπον ἀνακαλούμενος πρὸς μετουσίαν τῆς σῆς
θεότητος. ο Γρηγόριος δὲ ὁ Νύσσης τὰ τῶν Πνευμα
τομάχων ἀνατρέπων, «Οὐ τὴν φύσιν, φησίν, ἀλλὰ
τὴν θεατικὴν δύναμιν τοῦ Πνεύματος ἡ τῆς θεότη
τος προσηγορία παρίστησι. Εἴ τι γὰρ λέγεται περὶ
αὐτῆς, τῶν περὶ αὐτήν τι ἀποσημαίνει. Αὐτὴ δὲ ἡ
θεία φύσις ἄφραστής τε καὶ ἀνεκφώνητος μένει,
ὑπερβαίνουσα πᾶσαν τὴν διὰ τῆς φωνῆς σημασίαν.»
Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς πρὸς ᾿Αβλάβιον γράφων, ο Θεός,
φησίν, ἐνεργοῦντα δηλοί, θεότης δὲ ἐνέργειαν· οὐ
δὲν δὲ τῶν τριῶν ἐνέργεια, ἀλλὰ μᾶλλον ἐνεργοῦν
ἕκαστον αὐτῶν. «Ο δὲ μέγας ᾿Αθανάσιος κατὰ
Μακεδονίου γράφων, «Τὸ Θεὸς εἶναι, φησί, δεύτερόν
ἐστι τῆς φύσεως· καὶ ἡμεῖς γὰρ θεοὶ μὲν γινόμεθα,
τῆς δὲ αὐτῆς φύσεως γενέσθαι οὐ δυνάμεθα.· Ὁ δὲ
μέγας αὖθις Βασίλειος πρὸς τὸν ἰατρὸν Εὐστάθιον
γράφων, φησίν, «Οὐκ οἶδ' ὅπως ἐπὶ τὴν τῆς φύσεως
Ενδειξιν τὴν προσηγορίαν τῆς θεότητος φέρουσιν οἱ
πάντα κατασκευάζοντες· ἐξουσίας γάρ τινος εἴτε
εποπτικῆς εἴτε ἐνεργητικής Ενδειξιν ή προσηγορία
φέρει· ἡ δὲ θεία φύσις ἐν πᾶσι τοῖς ἐπινοουμένοις
ὀνόμασι καθό ἐστι, μένει ἀσήμαντος, ὡς ὁ ἡμέτερος
λόγος. Δι' αὐτῶν γὰρ ἐνεργειῶν διαφορὰς ἐδιδάχθη
μεν, τοῦ δὲ ἐνεργοῦντος τὴν φύσιν οὐδὲν μᾶλλον
διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως ἐπιγνῶναι δυνά
μεθα. "Οταν γὰρ ἀποδιδῷ τις λόγον ἑκάστου τούτων
τῶν ὀνομάτων καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως περὶ ἦν τὰ
ὀνόματα, οὐ τὴν αὐτὸν ἀμφοτέρων ἀποδώσει λόγον.
Τῶν δὲ ὁ λόγος ἕτερος, τούτων καὶ ἡ φύσις διάφορος
οὐκοῦν ἄλλο μὲν ἔστιν ἡ οὐσία, ἧς οὔπω λόγος μη
νυτὴς ἐξευρέθη, ἑτέρα δὲ τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων
ἡ σημασία, ἐξ ἐνεργείας τινὸς ἢ ἀξίας ὀνομαζομέ
νων. Τὸ μὲν οὖν ἐν ταῖς ἐνεργείαις μηδεμίαν εἶναι
διαφορὰν τῶν προσώπων ἐκ τῆς τῶν ὀνομάτων και
νωνίας εὑρίσκομεν· τῆς δὲ κατὰ τὴν φύσιν παραλο
λαγῆς οὐδεμίαν καταλαμβάνομεν ἐναργῆ τὴν ἀπό
δειξιν, καθὼς εἴρηται τῆς τῶν ἐνεργειῶν ταυτότητος,
τὸ κοινὸν τῆς φύσεως υποσημαινούσης.» Ο δὲ μέ
γας Διονύσιος τὴν θείαν καὶ ἀρχισυνάγωγον εἰρήνην
ἐξυμνῶν, «Αὐτοθεότητα, φησί, φαμὲν ἀρχικῶς μὲν
καὶ θεϊκῶς καὶ αἰτιατικῶς τὴν μίαν ὑπερούσιον καὶ
ὑπεράρχιον ἀρχὴν καὶ αἰτίαν· μεθεκτικῶς δὲ τὴν
ἐκδιδομένην ἐκ Θεοῦ τοῦ ἀμεθέκτου προνοητικὴν
δύναμιν, τὴν αὐτοθέωσιν, ἧς τὰ ὄντα οἰκείω: ἑαυ
τοῖς μετέχοντα, ἔνθεά ἐστί τε καὶ λέγεται.» Τὴν δὲ
τοῦ ὄντος θεωνυμίαν ἀναπτύσσων, «Οὐ γὰρ ἐκφρά
σαι, φησί, τὴν αὐτοῦ περούσιον ἀγαθότητα τῆς αὐτ
τοῦ περουσίου θεότητος ὁ λόγος επαγγέλλεται, τὴν
ὑπὲρ πᾶσαν οὖσαν ἀγαθότητα καὶ θεότητα, καὶ ἐν
ἀποκρύφοις, ὡς τὰ λόγια φησίν, υπεριδρυμένην, ἀλλὰ
τὴν ἐκπεφασμένην ἀγαθοποιὸν πρόνοιαν υπεροχικώς
ἀγαθότητα, καὶ πάντων ἀγαθῶν αἰτίαν ὑμνεῖ.
Γράφων δὲ πρὸς Γάϊον, «Εἰ θεότητα, φησί, νοήσαις
τὸ χρῆμα τοῦ θεοποιοῦ δώρου, τῆς οὕτω λεγομένης
θεότητος, ὡς θεαρχίας καὶ ἀγαθαρχίας ὁ πάσης
Ο
illuminatio pura menti afulgeat. Divus Metro
phanes, qui versibus sermones composuit, dickt
Verbum essentia invisibile, home apparuisti,
ut hominem revocares ad divinitatis tuæ partici–
pationem.-Gregorius Nyssenus, Spiritus sancti
adversarios refellens: «Non naturam ait, sed
divinam Spiritus virtutem designat divinitatis no
men: quidquid enim de hac dicitur, ea quæ ad
ipsam spectant significat, ipsa vero natura divina
ineffabilis est et inenarrabilis omnem excedens
vocis expressionem. › Rursus idem ad Ablavium
scribens: «Deus, inquit, agentem indicat, deitas
vero virtutem: porro nullus trium est virtus, sed
potius unusquisque eorum agens est. › Magnus
Athanasius contra Macedonium scribens dicit
. Esse Deum est secundaria naturæ proprietas
nam et nos dii efficimur, ejusdem vero esse naturæ
non possumus. • Magnus iterum Basilius, ad me
dicum Eustathium scribens:. Nescio, ait, quo
modo ad desi„nandam naturam nomen divinitatis
adhibeant qui omnia struunt: potentiam enim sive
speculativam sive practicam hoc nomen significat;
divinam vero naturam, quæcunque excogitentur
nomina, quid sit definire nequit sermo noster. Ip
sarum enim operationum discrimen cognoscimus,
agentis autem naturam ne per operationum quidem
notitiam scire possumus. Nam cum quis rationem
dat cujusque illorum nominum, et naturæ ipsius
quam hæc nomina designant, non eamdem utrorum
С que reddet rationem: porro quorum diversa est ra
tio, horum et natura discrepat, proindeque aliud est
natura cujus nondum reperta est definitio inter
pres, aliud significatio nominum eam ex opera
tione quadam vel dignitate designantium. Ergo
inter personas nullum reperitur operationum dis
crimen, cum hæ communibus designentur nomini
bus, nec ulla detegitur et indicatur naturæ diffe
rentia, cum, ut dictum est, operationum identitas
unitatem naturæ significet. › — Magnus Diony
sius divinam cœlestis hierarchiæ felicitatem cele
brans: c Divinitas, ait, quatenus in Deo ut prin
cipio et cauisa consideratur, uuum designat super
substantiale et absque initio principium et cau
sam; quatenus vero ut participata spectatur, iu
communicabile Dei Providentiæ effluvium dici
mus deitatem: cujus factae, prout sibi convenit,
participes creaturæ divinæ sunt ac dicuntur.
Alibi, divina explicans Entis nomina, dicit: «Neo
que enim sermo exprimere valet supersubstantia
lem supersubstantialis divinitatis bonitatem, qu.e
est supra omnem bonitatem ac divinitatem, et in
abscondito, ut ait Scriptura, sedet; sed manife
statam eminentem beneficæ Providentiæ bonita
tem, quæ est omnium bonorum causa, celebrat.»
Εt scribens ad Caium, dicit: Si per divinitatem
Et ‹
intelligas deificam gratiam, divinitati sic spectate
ut deitatis et bonitatis fonti præstat qui omne
principium antecedit.. Idem adhuc de Deo disse
rens, postquam divinitatem dixit hane divinitatem
col. 923–924page 41 of 197
PG 150:923ζ. Οτι τῶν θεοφόρων ἀκούσας τὸ αὐτὸ λεγόντων εἶναι φῶς, τό τε προκόσμιον καὶ τὸ φανὸν ἐν Θαβωρίῳ, δέον τῆς πλάνης ἀπηλλάχθαι, καὶ μὴ νομί ζειν ἐκ τοῦ ὄρους λαβεῖν τοῦτο τὴν ἀρχὴν, ὁ δὲ δήλῳ παρεὶς ἐκείνους, ὡς τοῦθ᾽ ἡμῶν λεγόντων ὑπερκόσμιον κατηγορεί. η'. Οτι τὸ προκόσμιον καὶ ὑπερκόσμιον καὶ τῶν ἀϊδίων, ἀγγέλων φῶς ὁ Θεός ἐστιν αὐτὸς, καὶ τοῦτον κτιστὸν εἶναι δείκνυσιν ᾿Ακίνδυνος ἐκεῖνο κτιστὸν ἀποφαινόμενος. και. θ'. Παράστασις, ὅτι οὐχ ἡμεῖς, ἀλλὰ Βαρλαάμ καὶ ᾿Ακίνδυνός ἐστιν οἱ μεταξύ Θεοῦ καὶ ἀγγέλων εἶναι δογματίζοντες φῶς ὃ μήτε Θεὸς, μήτ' ἄγγελος ἐστιν· ἐν ᾧ καὶ ὅτι φῶς ὁ Θεὸς οὐ κατ᾽ οὐσίαν, ἀλλὰ κατ' ἐνέργειαν λέγεται. 9. ι. Παράστασις, ὅτι τὸ ὑπερουράνιον φῶς διακοπῆναι ὑπὸ τῆς οὐρανίου περιφερείας ὁ μέγας Έφη Βασίλειος, οὐχ ὡς ὑλικὸν ὑπάρχον καὶ διὰ τοῦτο μὴ δι' ἐκείνης δυνάμενον χωρεῖν, καθάπερ ὁ ᾿Ακίνδυνος ἐξεδέξατο φρενοβλαβῶς, ἀλλ' ὡς τῶν αἰσθητῶν μὴ δεκτικῶν ὄντων ἐκείνης τῆς λαμπρότητος, μηδὲ δι' ἐκείνης ὁρᾶσθαι πεφυκότων. 10. τα'. Παράστασις ἐξ ὧν ὁ ᾿Ακίνδυνος προήνεγκε τοῦ μεγάλου Διονυσίου καὶ ἐξ ὧν αὐτὸς, παρ' ἑαυτοῦ γέγραφεν, ὅτι μίαν μὲν ἡμεῖς θεότητα πρεσβεύομεν, δύο δὲ αὐτὸς ἐκφύλους καὶ ἀνίσους καὶ ἀπεσχοινια μένας παντελῶς ἀλλήλων. 11. ι. Οτι καὶ ῥῆσιν παραχαράξας τοῦ σεπτοῦ Μα ξίμου προεβάλετο, καθ' ἣν πολλοῖς ἀλλοκότοις περι πίπτων ἐξελέγχεται, σάρκα τε κατασκευάζων τὸ τῆς μεταμορφώτεως φῶς, καὶ διὰ πολλῶν πολύθεός σε ἅμα καὶ ἄθεος δεικνύμενος. 12. ιγ'. "Οτι πολαι μὲν ὁ σοφιστὴς τῆς κακίας δια τῆς πολυθείας ἀπατᾷν ἐπεχείρει, νῦν δὲ τῷ ἑνιαί δῆθεν συνηγορῶν τοῦ ἑνὸς δολίως ἀφιστάναι Θεοῦ. ιδ΄. Οτι λῆρος τὸ παρ' Ακινδύνου λεγόμενον, ὡς διὰ τὸ ἀσθενὲς τῆς ἡμετέρας γνώσεως πολλὰς καὶ διαφόρους λέγομεν τὰς ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ. 14. ιε'. Ὅτι ὡς αὐτὸς ἐνέργειαν εἶναι λέγει τὸν τὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τῷ Σαβελλίῳ συμφωνεί. 15. ις. Οτι κακῶς ἐκλαμβάνει την δύναμιν καὶ ἐνέργειαν τοῦ Πατρός λέγεσθαι μόνον τὸν Υἱόν· καὶ ὅτι τοῦτο καλῶς ἐκλαμβανόμενον, ἄκτιστον εἶναι παρίστησι τὴν κοινὴν δύναμιν καὶ ἐνέργειαν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ τῆς κοινῆς οὐσίας διαφέρουσαν. 16. ιζ. Τίς ἡ εὐσεβής διάνοια καθ᾿ ἣν ἕκαστον τῶν τριῶν προσκυνητῶν προσώπων δύναμις καὶ ἐνέργεια καλεῖται· ἐν ᾧ πάλιν περὶ τῆς καινῆς τῶν τριῶν Ευνάμεως καὶ ἐνεργείας. 17. ιη'. Ὅτι τῶν θεολόγων καὶ μὴ εἶναι καὶ εἶναι τὸν Θεὸν ἐνέργειαν λεγόντων καὶ τούτων ἑκάτερον διχῶς, πρὸς δὲ καὶ κοινὴν τῶν τριῶν προσώπων είναι δει κνύντων ἄκτιστον δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν, δ 'Ακίν δυνος πλὴν τοῦ λέγεσθαι δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν τάλλα πάντα ἀθετεῖ. ιθ'. Παράστασις, ὅτι ἡ ἐνθεωρουμένη τῇ οὐσίᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, κατὰ τὸν Θεολόγον, ἐνέργεια ἄκτιστός ἐστι, καὶ σύνθεσιν οὐδεμίαν εμποιεί, κἂν εἰ τῆς οὐσίας διενήνοχεν. 19. κ'. Οτι ταύτην κτιστὴν εἶναι φανερῶς δογματικ ζων ὁ ᾿Ακίνδυνος, τὴν πέμπτην καὶ τὴν ἔκτην τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων τελέως ἀθετεί. 20. κα'. Παράστασις, ὅτι καν συμβεβηκός πως λέγη ται ἡ ἐνέργεια αὕτη, ἀλλ' οὐχ οἷον μὴ προσείναι την
7. Quod deiferos Putres audiens dicentes, idipsum esse lumen quod ante mundum fuία et quod in Thaborio apparuit, cum oporteret eum ab errore se expedire, nec putare lumen illud ex monte principium accepisse, ille dole lacilis Patribus mos insimulet, quod dicamus ipsum esse supra mundum. 8. Quod angelorum lumen ante muu!! dum et supra mundum, Deus ipse sit; ideoque Deum creatum esse dicit, qui lumen illud creatum decla Demonstratio, quod non nos, sed Barlaam et Acindynus inter Deum et angelos lumen esse doceant, quod neque Deus, neque angelus sit; ubi etiam Deus lumen dicitur non secundum substantiam, sed secundum operationem. Demonstratio, quod supercœleste humen a cœlesti circumferentia præ scindi dixerit mognus Busilius, non quod materiale sit ideoque non possit eam penetrare, ut stulte Acin dynus id accepit, sed quod sensibilia splendorem illum non admittans ac per illum videri non possint. Demonstratio ex iis quæ Acindynus protulit magni Dionysii dictis et ex iis quæ ipse suo marte scripsit, quod nos quidem unam deitatem prædicemus, ille vero duas extraneas, inæquales, et a se invicem omnino separatas. Quod dictum venerandi Maximi protulerit ab se detortum, quo posito in multa absurda labitur, carnem asserons esse lumen transfigurationis. et multis modis poly theus simul et atheus comprobatur. 13. Quod olim quidem improbus ille sophista per multiplicitatem deorum fallere conatus sil; nunc autem unitati patrocinans ab uno Deo absistat. Quod nugæ sint hæc dicta Acindyni, nos scilicet ob infirmita tem cognitionis nostræ multas et varias dicere ope rationes Dei. Quod cum dicit-Filium et Spiritum sanctum esse operationem, cum Sabetlio sential. Quot male ac εiptal illud: virtutem et operationem Paris dici solum Filium, et quod, illud si recte accipiatur, in creatam esse declaret communem virtutem el opera tionem Patris e: Filii et Spiritus sancti, et a communi essentia distinctam. Quænam sit pia senten tia secundum quam singulæ tres adorandæ personæ virtus et operatio vocantur; ubi rursum de communi trium virtute et operatione. 18. Quod cum theologi Deum et esse et non esse operationem dicant, et utrum que seorsim cum declarent etiam communem esse trium personarum increatam virtutem et operationem, Acindynus tantum dicat virtutem et operationem, cæteraque omnia neyet. Demonstratio, quod operatio in essentia Spiritus sancti, secun dum Theologum considerata, increata sit, el com positionem nullam faciat, etiamsi ab essentia distin guatur. Quod cum illam esse creatam aperte doceat Acindynus, quintam et sextam æcumenicas synodos omnino vili pendat.
ζ. Οτι τῶν θεοφόρων ἀκούσας τὸ αὐτὸ λεγόντων
εἶναι φῶς, τό τε προκόσμιον καὶ τὸ φανὸν ἐν θα
βωρίῳ, δέον τῆς πλάνης ἀπηλλάχθαι, καὶ μὴ νομί
ζειν ἐκ τοῦ ὄρους λαβεῖν τοῦτο τὴν ἀρχὴν, ὁ δὲ δήλῳ
παρεὶς ἐκείνους, ὡς τοῦθ᾽ ἡμῶν λεγόντων ὑπερκό
σμιον κατηγορεί.
η'. Οτι τὸ προκόσμιον καὶ ὑπερκόσμιον καὶ τῶν
ἀϊδίων, ἀγγέλων φῶς ὁ Θεός ἐστιν αὐτὸς, καὶ τοῦτον
κτιστὸν εἶναι δείκνυσιν ᾿Ακίνδυνος ἐκεῖνο κτιστὸν
ἀποφαινόμενος.
και.
θ'. Παράστασις, ὅτι οὐχ ἡμεῖς, ἀλλὰ Βαρλαάμ
καὶ ᾿Ακίνδυνός ἐστιν οἱ μεταξύ Θεοῦ καὶ ἀγγέλων
εἶναι δογματίζοντες φῶς ὃ μήτε Θεὸς, μήτ' ἄγγελος
ἐστιν· ἐν ᾧ καὶ ὅτι φῶς ὁ Θεὸς οὐ κατ᾽ οὐσίαν, ἀλλὰ
κατ' ἐνέργειαν λέγεται. 9.
ι. Παράστασις, ὅτι τὸ ὑπερουράνιον φῶς διακο
πῆναι ὑπὸ τῆς οὐρανίου περιφερείας ὁ μέγας Έφη
Βασίλειος, οὐχ ὡς ὑλικὸν ὑπάρχον καὶ διὰ τοῦτο μὴ
δι' ἐκείνης δυνάμενον χωρεῖν, καθάπερ ὁ ᾿Ακίνδυνος
ἐξεδέξατο φρενοβλαβῶς, ἀλλ' ὡς τῶν αἰσθητῶν μὴ
δεκτικῶν ὄντων ἐκείνης τῆς λαμπρότητος, μηδὲ δι'
ἐκείνης ὁρᾶσθαι πεφυκότων. 10.
τα'. Παράστασις ἐξ ὧν ὁ ᾿Ακίνδυνος προήνεγκε
τοῦ μεγάλου Διονυσίου καὶ ἐξ ὧν αὐτὸς, παρ' ἑαυτοῦ
γέγραφεν, ὅτι μίαν μὲν ἡμεῖς θεότητα πρεσβεύομεν,
δύο δὲ αὐτὸς ἐκφύλους καὶ ἀνίσους καὶ ἀπεσχοινια
μένας παντελῶς ἀλλήλων. 11.
ι. Οτι καὶ ῥῆσιν παραχαράξας τοῦ σεπτοῦ Μα
ξίμου προεβάλετο, καθ' ἣν πολλοῖς ἀλλοκότοις περι
πίπτων ἐξελέγχεται, σάρκα τε κατασκευάζων τὸ
τῆς μεταμορφώτεως φῶς, καὶ διὰ πολλῶν πολύθεός
σε ἅμα καὶ ἄθεος δεικνύμενος. 12.
ιγ'. "Οτι πολαι μὲν ὁ σοφιστὴς τῆς κακίας δια
τῆς πολυθείας ἀπατᾷν ἐπεχείρει, νῦν δὲ τῷ ἑνιαί
δῆθεν συνηγορῶν τοῦ ἑνὸς δολίως ἀφιστάναι Θεοῦ.
ιδ΄. Οτι λῆρος τὸ παρ' Ακινδύνου λεγόμενον, ὡς
διὰ τὸ ἀσθενὲς τῆς ἡμετέρας γνώσεως πολλὰς καὶ
διαφόρους λέγομεν τὰς ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ. 14.
ιε'. Ὅτι ὡς αὐτὸς ἐνέργειαν εἶναι λέγει τὸν τὸν
καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τῷ Σαβελλίῳ συμφωνεί. 15.
ις. Οτι κακῶς ἐκλαμβάνει την δύναμιν καὶ
ἐνέργειαν τοῦ Πατρός λέγεσθαι μόνον τὸν Υἱόν· καὶ
ὅτι τοῦτο καλῶς ἐκλαμβανόμενον, ἄκτιστον εἶναι
παρίστησι τὴν κοινὴν δύναμιν καὶ ἐνέργειαν τοῦ
Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ
τῆς κοινῆς οὐσίας διαφέρουσαν. 16.
ιζ. Τίς ἡ εὐσεβής διάνοια καθ᾿ ἣν ἕκαστον τῶν
τριῶν προσκυνητῶν προσώπων δύναμις καὶ ἐνέργεια
καλεῖται· ἐν ᾧ πάλιν περὶ τῆς καινῆς τῶν τριῶν
Ευνάμεως καὶ ἐνεργείας. 17.
ιη'. Ὅτι τῶν θεολόγων καὶ μὴ εἶναι καὶ εἶναι τὸν
Θεὸν ἐνέργειαν λεγόντων καὶ τούτων ἑκάτερον διχῶς,
πρὸς δὲ καὶ κοινὴν τῶν τριῶν προσώπων είναι δει
κνύντων ἄκτιστον δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν, δ 'Ακίν
δυνος πλὴν τοῦ λέγεσθαι δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν
τάλλα πάντα ἀθετεῖ.
ιθ'. Παράστασις, ὅτι ἡ ἐνθεωρουμένη τῇ οὐσίᾳ τοῦ
ἁγίου Πνεύματος, κατὰ τὸν Θεολόγον, ἐνέργεια
ἄκτιστός ἐστι, καὶ σύνθεσιν οὐδεμίαν εμποιεί,
κἂν εἰ τῆς οὐσίας διενήνοχεν. 19.
κ'. Οτι ταύτην κτιστὴν εἶναι φανερῶς δογματικ
ζων ὁ ᾿Ακίνδυνος, τὴν πέμπτην καὶ τὴν ἔκτην τῶν
οἰκουμενικῶν συνόδων τελέως ἀθετεί. 20.
κα'. Παράστασις, ὅτι καν συμβεβηκός πως λέγη
ται ἡ ἐνέργεια αὕτη, ἀλλ' οὐχ οἷον μὴ προσείναι την
7. Quod deiferos Putres audiens
dicentes, idipsum esse lumen quod ante mundum fuία
et quod in Thaborio apparuit, cum oporteret eum ab
errore se expedire, nec putare lumen illud ex monte
principium accepisse, ille dole lacilis Patribus mos
insimulet, quod dicamus ipsum esse supra mundum.
8. Quod angelorum lumen ante muu!!
dum et supra mundum, Deus ipse sit; ideoque Deum
creatum esse dicit, qui lumen illud creatum decla
Demonstratio, quod non
nos, sed Barlaam et Acindynus inter Deum et angelos
lumen esse doceant, quod neque Deus, neque angelus
sit; ubi etiam Deus lumen dicitur non secundum
substantiam, sed secundum operationem.
Demonstratio,
quod supercœleste humen a cœlesti circumferentia præ
scindi dixerit mognus Busilius, non quod materiale sit
ideoque non possit eam penetrare, ut stulte Acin
dynus id accepit, sed quod sensibilia splendorem
illum non admittans ac per illum videri non possint.
Demonstratio ex
iis quæ Acindynus protulit magni Dionysii dictis et
ex iis quæ ipse suo marte scripsit, quod nos quidem
unam deitatem prædicemus, ille vero duas extraneas,
inæquales, et a se invicem omnino separatas.
Quod dictum
venerandi Maximi protulerit ab se detortum, quo
posito in multa absurda labitur, carnem asserons
esse lumen transfigurationis. et multis modis poly
theus simul et atheus comprobatur.
13. Quod olim quidem improbus ille sophista per
multiplicitatem deorum fallere conatus sil; nunc
autem unitati patrocinans ab uno Deo absistat.
Quod
nugæ sint hæc dicta Acindyni, nos scilicet ob infirmita
tem cognitionis nostræ multas et varias dicere ope
rationes Dei.
Quod cum dicit-Filium et Spiritum sanctum esse
operationem, cum Sabetlio sential.
Quot male ac
εiptal illud: virtutem et operationem Paris dici
solum Filium, et quod, illud si recte accipiatur, in
creatam esse declaret communem virtutem el opera
tionem Patris e: Filii et Spiritus sancti, et a communi
essentia distinctam.
Quænam sit pia senten
tia secundum quam singulæ tres adorandæ personæ
virtus et operatio vocantur; ubi rursum de communi
trium virtute et operatione.
18. Quod cum theologi Deum
et esse et non esse operationem dicant, et utrum
que seorsim cum declarent etiam communem esse
trium personarum increatam virtutem et operationem,
Acindynus tantum dicat virtutem et operationem,
cæteraque omnia neyet.
Demonstratio,
quod operatio in essentia Spiritus sancti, secun
dum Theologum considerata, increata sit, el com
positionem nullam faciat, etiamsi ab essentia distin
guatur.
Quod
cum illam esse creatam aperte doceat Acindynus,
quintam et sextam æcumenicas synodos omnino vili
pendat.
col. 925–926page 42 of 197
PG 150:925όνομα προφέρωμεν, μία ἐστὶ τοῦ Θεοῦ θεότης, ἁπλῆ, ἀμερής, ἀδιαίρετος, ἀπερινόητος· καὶ τοῦτ' ἔδειξεν ὁ εἰπὼν, «Ενὶ φωτὶ περιεστράφθητε κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον, είτουν θεότητος.» ᾿Αλλὰ καὶ τῶν τριῶν προσώπων μία θεότης, χωρίς τῶν προσε πικῶν ἰδιωμάτων, απαραλλάκτως κατὰ τάλλα πάντ' ἐχόντων. Ην γὰρ ἂν ὀνομάτῃς θεότητα, είτε την δύναμιν καὶ τὴν ἐνέργειαν, εἴτε τὴν οὐσίαν, μία τῶν τριῶν ἐστιν, ὡς καὶ τοῦτα μικρὸν ἀνωτέρω τὸν μέγαν Βασίλειον ἐπὶ λέξεως προηνέγκαμεν εἰπόντα κἂν τὸ ἄθροισμα πάντων τῶν τοιούτων συμπεριλαβὼν θεότητα προσείποι τις, μία καὶ οὕτω τῶν τριῶνπροσώπων ἡ θεότης, ἡ ουσία δηλαδὴ, καὶ τὰ περὶ τὴν οὐσίαν θεωρούμενα καὶ θεολογούμενα, ὡς καὶ ὁ μέγας Αθανάσιος εἰς τὴν ἐπέτειον τοῦ θείου εὐαγε γελισμοῦ πανήγυριν κηρυκτικὸν λόγον συντιθεὶς, φησίν. Ὅταν δὲ θείαν τινὰ δύναμιν ἢ ενέργειαν τοῦ Θεοῦ λέγωμεν θεότητα, πολλαί εἰσιν ἐνέργειαι θεῖαι, ταύτην τὴν ἐπωνυμίαν κεκτημέναι· καὶ γὰρ ἡ θεα δικὴ καὶ ἡ καθαρτικὴ καὶ ἡ θεουργικὴ καὶ ἡ ἐποι πτικὴ καὶ τὸ πανταχοῦ εἶναι καὶ τὸ μηδαμοῦ, ταυ τὸν δ᾽ εἰπεῖν τὸ ἀεικίνητον καὶ τὸ ἐν τῷ Θαβωρίῳ περιλάμψαν τοὺς τῶν μαθητῶν ἐκκρίτους φῶς, ὡς καὶ ταῦτα παρὰ τῶν ἁγίων μικρὸν ἀνωτέρω δεδιδάγμεθα τρανῶς, ἀλλὰ πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ ὁ μέγας Βασίλειος ἀλλαχοῦ τε πολλαχοῦ παρίστησι τῶν λό γων· ἔστι δ' ἐφ᾽ ὧν καὶ τοῦτο λέγει σαφῶς, ὡς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἁπλοῦν τῇ οὐσία, ποικίλον ταῖ δυνάμεσι· καὶ πάλιν·. Αἱ μὲν ἐνέργειαι τοῦ Θεοῦ ποικίλαι, ἡ δὲ οὐσία ἁπλῆ.: Τίνας λέγων ενεργείας; ἂν καὶ αὐτὸς ἐμνημόνευσεν ἐκεῖ, τὴν πρόνοιαν, τὴν δύναμιν, τὴν ἀγαθότητα, τὰ προγνωστικόν, τὸ θεουρο γικόν, το δημιουργικὸν, τὸ ἀνταποδοτικὴν καὶ τὰ τοι αῦτα, πρὸς ἃ βλέπων καὶ ὁ Θεολόγος Γρηγόριος τῶν ἑπτὰ παρ' Ησαΐς μνησθεὶς πνευμάτων, «Τὰς γὰρ ἐνεργείας, φησί, τοῦ Πνεύματος πνεύματα φίλον τῷ Ησαΐα καλεῖν.» Καὶ ὁ Δαμασκηνός Θεοφόρος, ο λέγονται, φησί, πνεύματα καὶ αἱ δυνάμεις τοῦ Πνεύματος, οὐ μὴν ἀλλὰ πρὸς ὁ νῦν ἡμῖν ὁ λόγος μάλιστα, καὶ τῆς οὐσίας εἰ καὶ μὴ κυριωνύμως καὶ τῆς ἐνεργείας.» Κυρίως μέντοι ταύτης ονομαζομένης τοῦ Θεοῦ θεό τητος, νοητή ἐστι τοῦ αὐτοῦ καὶ ἀπερινόητος θεότης, μία οὖσα ὡς ἑνὸς Θεοῦ, ἵνα τῷ ληπτῷ μὲν ἔλκη πρὸς ἑαυτὸν κατὰ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον, τῷ δὲ ἀλήπτῳ θαυμάζηται. Σοφίας γάρ, φησὶ, καὶ δυνά Ει μεως καὶ τέχνης, ἀλλ' οὐχὶ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐνδεικτικὰ ἐστι τὰ ποιήματα.» Καὶ οὐδὲ αὐτὴν πᾶσαν τοῦ Δημιουργοῦ τὴν δύναμιν ἀναγκαίως παρίστησι κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον. "Δρ᾽ ἔχεις καλῶς ἐσκευασμένον καὶ τὸν τῆς εὐσεβείας τοῦτον γνώμονα; Θεότ. Κάλλιστα καὶ τελεώτατα, ως γέ μοι φαίνεται. Λείπεται δέ σοι διὰ τοῦ τοιούτου τὸν Βαρλαάμ ἐκεῖνον ἀπελέγξαι καὶ τὸν τῆς ἐκείνου κακοδοξίας μαθητὴν καὶ διάδοχον Ακίνδυνον. Θεοφ. Βαρλαάμ οὗτος καὶ ὁ μετ' ἐκεῖνον ἄλλος ἐκεῖνος ἡμῖν καὶ τῇ εὐσεβείᾳ γενέσθαι κινδυνεύσας οὐ τὸν "Αρειον μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸν ἐκ Λιβύης Στο βέλλιον ζηλώσαντες τοὺς ἁγίους καὶ πάντας τοὺς ὀρθοδόξους ἔστι μὲν ὡς μίαν, καὶ τοῦτο πολλαχώς, ἔστι δ' ὡς οὐ μίαν καὶ μόνην τὴν οὐσίαν, ἀλλὰ καὶ
divinitas, simplex, indivisa, inseparabilis, incom cessario ostendunt, juxta magnum Basilium. Ha prehensibilis; idque ostendit qui dixit: «Uno lur mine illuminati estis, ob unitatem essentie seu di vinitatis. Est etiam una divinitas trium persona rum, quæ, exceptis personalibus attributis, cætera omnia habent consimillima. Sive enim virtutem et operationem, sive essentiam appelles divinitatem, / una est trium, sicut paulo superius dicontem ad verbum induximos magnum Basilium; et si quis complexionem horum ominium dixerit divinitatem, sie etiam una est trium personarum divinitas, esser tia videlicet: item de iis quæ de essentia conside rantur, ac docentur, ut ait magnus Athanasius pro anniversario evangelicæ prædicationis festo con ciouem habens. Cum vero quamdam Dei virtutem aut operationem dicimus divinitaten, plires sunt operationes divinæ hoc nomine gaudentes, nempe vis contemplandi, purgandi, miracula patrandi, exsistendi ubique et nullibi, et, ut idem dicam), lux illa quæ semper movetur et quæ in monte Thabor discipulorum delectos illustravit: quemadmodum paulo ante didicimųs a sanctis Patribus, inter quos præsertim magnus Basilius alibi et sæpe docet et in nonnullis clare dicit Spiritum, sanctum, essentia simplicem, varium esse virtutibus; et iterum operationes Dei esse varias, essentiam vero sim plicem. Quasnam autem dicit operationes? Quas ipse ibidem memorat: providentiam, potentiam, bonitatem, præscientiam, potestatem miraculorum, facultatem ereandi, remunerandi vim, et alia hu jusmodi. Quæ considerans Gregorius Theologus, septem Isaiæ spirituum memor, ait: ‹ Operatio nes enim Spiritus spiritus vocare Isaiæ placet. Damascenus Theophorus: «Dicuntur, inquit, spiritus virtutes Spiritus, et imo (ad quod præci pue sermo tendit) essentiæ etiam improprie dictæ el operationis. › Cum autem hæc essentia proprie dica tur Dei divinitas, intelligibilis est et inintelligibi lis ejusdem divinitas; ut qua est comprehensibilis, ad se trahat, juxta Gregorium Theologum; qua vero incomprehensibilis, admirationem moveat. Sapientia enim, ait, potentiæque et operationis, non autem ipsius essentiæ demonstrabilia sunt opera. > Nec ipsam totam creatoris virtutem ne besne igitur recte compositum piæ doctrinæ indi cem? Theot. Optimum ac perfectissimum, ut mibi videtur. Unum tibi restat, ut ope hujus indicia Barlaam illum revincas ejusque erroris discipulum et asseełam Acyudinum, Theoph. Iste Barlaam, et ille ipsius sectator pe riclitatus ne nobis religionique fieret non Arius tantum, sed et Lylieus Sabellius, invidentes om nibus sanctis et orthodoxis modo unam fet qui dem sæpe) admittentibus divinitatem, modo non unam solamque essentiam, sed increatam quoque
όνομα προφέρωμεν, μία ἐστὶ τοῦ Θεοῦ θεότης,
ἁπλῆ, ἀμερής, ἀδιαίρετος, ἀπερινόητος· καὶ τοῦτ'
ἔδειξεν ὁ εἰπὼν, «Ενὶ φωτὶ περιεστράφθητε κατὰ
τὸν τῆς οὐσίας λόγον, είτουν θεότητος.» ᾿Αλλὰ καὶ
τῶν τριῶν προσώπων μία θεότης, χωρίς τῶν προσε
πικῶν ἰδιωμάτων, απαραλλάκτως κατὰ τάλλα πάντ'
ἐχόντων. Ην γὰρ ἂν ὀνομάτῃς θεότητα, είτε την
δύναμιν καὶ τὴν ἐνέργειαν, εἴτε τὴν οὐσίαν, μία
τῶν τριῶν ἐστιν, ὡς καὶ τοῦτα μικρὸν ἀνωτέρω τὸν
μέγαν Βασίλειον ἐπὶ λέξεως προηνέγκαμεν εἰπόντα
κἂν τὸ ἄθροισμα πάντων τῶν τοιούτων συμπεριλα
βὼν θεότητα προσείποι τις, μία καὶ οὕτω τῶν τριῶν
προσώπων ἡ θεότης, ἡ ουσία δηλαδὴ, καὶ τὰ περὶ
τὴν οὐσίαν θεωρούμενα καὶ θεολογούμενα, ὡς καὶ ὁ
μέγας Αθανάσιος εἰς τὴν ἐπέτειον τοῦ θείου εὐαγε
γελισμοῦ πανήγυριν κηρυκτικὸν λόγον συντιθεὶς,
φησίν. Ὅταν δὲ θείαν τινὰ δύναμιν ἢ ενέργειαν τοῦ
Θεοῦ λέγωμεν θεότητα, πολλαί εἰσιν ἐνέργειαι θεῖαι,
ταύτην τὴν ἐπωνυμίαν κεκτημέναι· καὶ γὰρ ἡ θεα
δικὴ καὶ ἡ καθαρτικὴ καὶ ἡ θεουργικὴ καὶ ἡ ἐποι
πτικὴ καὶ τὸ πανταχοῦ εἶναι καὶ τὸ μηδαμοῦ, ταυ
τὸν δ᾽ εἰπεῖν τὸ ἀεικίνητον καὶ τὸ ἐν τῷ Θαβωρίῳ
περιλάμψαν τοὺς τῶν μαθητῶν ἐκκρίτους φῶς, ὡς
καὶ ταῦτα παρὰ τῶν ἁγίων μικρὸν ἀνωτέρω δεδιδάγ
μεθα τρανῶς, ἀλλὰ πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ ὁ μέγας
Βασίλειος ἀλλαχοῦ τε πολλαχοῦ παρίστησι τῶν λό
γων· ἔστι δ' ἐφ᾽ ὧν καὶ τοῦτο λέγει σαφῶς, ὡς τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἁπλοῦν τῇ οὐσία, ποικίλον ταῖ
δυνάμεσι· καὶ πάλιν·. Αἱ μὲν ἐνέργειαι τοῦ Θεοῦ
ποικίλαι, ἡ δὲ οὐσία ἁπλῆ.: Τίνας λέγων ενεργείας;
ἂν καὶ αὐτὸς ἐμνημόνευσεν ἐκεῖ, τὴν πρόνοιαν, τὴν
δύναμιν, τὴν ἀγαθότητα, τὰ προγνωστικόν, τὸ θεουρο
γικόν, το δημιουργικὸν, τὸ ἀνταποδοτικὴν καὶ τὰ τοι
αῦτα, πρὸς ἃ βλέπων καὶ ὁ Θεολόγος Γρηγόριος τῶν
ἑπτὰ παρ' Ησαΐς μνησθεὶς πνευμάτων, «Τὰς γὰρ
ἐνεργείας, φησί, τοῦ Πνεύματος πνεύματα φίλον τῷ
Ησαΐα καλεῖν.» Καὶ ὁ Δαμασκηνός Θεοφόρος, ο Λέγον
ται, φησί, πνεύματα καὶ αἱ δυνάμεις τοῦ Πνεύματος,
οὐ μὴν ἀλλὰ πρὸς ὁ νῦν ἡμῖν ὁ λόγος μάλιστα, καὶ τῆς
οὐσίας εἰ καὶ μὴ κυριωνύμως καὶ τῆς ἐνεργείας.»
Κυρίως μέντοι ταύτης ονομαζομένης τοῦ Θεοῦ θεό
τητος, νοητή ἐστι τοῦ αὐτοῦ καὶ ἀπερινόητος θεότης,
μία οὖσα ὡς ἑνὸς Θεοῦ, ἵνα τῷ ληπτῷ μὲν ἔλκη
πρὸς ἑαυτὸν κατὰ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον, τῷ δὲ
ἀλήπτῳ θαυμάζηται. Σοφίας γάρ, φησὶ, καὶ δυνά
Ει
μεως καὶ τέχνης, ἀλλ' οὐχὶ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐνδει
κτικά ἐστι τὰ ποιήματα.» Καὶ οὐδὲ αὐτὴν πᾶσαν
τοῦ Δημιουργοῦ τὴν δύναμιν ἀναγκαίως παρίστησι κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον. "Δρ᾽ ἔχεις καλῶς ἐσκευα
σμένον καὶ τὸν τῆς εὐσεβείας τοῦτον γνώμονα;
Θεότ. Κάλλιστα καὶ τελεώτατα, ως γέ μοι φαίνε
ται. Λείπεται δέ σοι διὰ τοῦ τοιούτου τὸν Βαρλαάμ
ἐκεῖνον ἀπελέγξαι καὶ τὸν τῆς ἐκείνου κακοδοξίας
μαθητὴν καὶ διάδοχον Ακίνδυνον.
Θεοφ. Βαρλαάμ οὗτος καὶ ὁ μετ' ἐκεῖνον ἄλλος
ἐκεῖνος ἡμῖν καὶ τῇ εὐσεβείᾳ γενέσθαι κινδυνεύσας
οὐ τὸν "Αρειον μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸν ἐκ Λιβύης Στο
βέλλιον ζηλώσαντες τοὺς ἁγίους καὶ πάντας τοὺς
ὀρθοδόξους ἔστι μὲν ὡς μίαν, καὶ τοῦτο πολλαχώς,
ἔστι δ' ὡς οὐ μίαν καὶ μόνην τὴν οὐσίαν, ἀλλὰ καὶ
divinitas, simplex, indivisa, inseparabilis, incom
cessario ostendunt, juxta magnum Basilium. Ha
prehensibilis; idque ostendit qui dixit: «Uno lur
mine illuminati estis, ob unitatem essentie seu di
vinitatis. Est etiam una divinitas trium persona
rum, quæ, exceptis personalibus attributis, cætera
omnia habent consimillima. Sive enim virtutem et
operationem, sive essentiam appelles divinitatem, /
una est trium, sicut paulo superius dicontem ad
verbum induximos magnum Basilium; et si quis
complexionem horum ominium dixerit divinitatem,
sie etiam una est trium personarum divinitas, esser
tia videlicet: item de iis quæ de essentia conside
rantur, ac docentur, ut ait magnus Athanasius pro
anniversario evangelicæ prædicationis festo con
ciouem habens. Cum vero quamdam Dei virtutem
aut operationem dicimus divinitaten, plires sunt
operationes divinæ hoc nomine gaudentes, nempe
vis contemplandi, purgandi, miracula patrandi,
exsistendi ubique et nullibi, et, ut idem dicam), lux
illa quæ semper movetur et quæ in monte Thabor
discipulorum delectos illustravit: quemadmodum
paulo ante didicimųs a sanctis Patribus, inter quos
præsertim magnus Basilius alibi et sæpe docet et
in nonnullis clare dicit Spiritum, sanctum, essentia
simplicem, varium esse virtutibus; et iterum
operationes Dei esse varias, essentiam vero sim
plicem. Quasnam autem dicit operationes? Quas
ipse ibidem memorat: providentiam, potentiam,
bonitatem, præscientiam, potestatem miraculorum,
facultatem ereandi, remunerandi vim, et alia hu
jusmodi. Quæ considerans Gregorius Theologus,
septem Isaiæ spirituum memor, ait: ‹ Operatio
nes enim Spiritus spiritus vocare Isaiæ placet.
Damascenus Theophorus: «Dicuntur, inquit,
spiritus virtutes Spiritus, et imo (ad quod præci
pue sermo tendit) essentiæ etiam improprie dictæ el
operationis. › Cum autem hæc essentia proprie dica
tur Dei divinitas, intelligibilis est et inintelligibi
lis ejusdem divinitas; ut qua est comprehensibilis,
ad se trahat, juxta Gregorium Theologum; qua
vero incomprehensibilis, admirationem moveat.
Sapientia enim, ait, potentiæque et operationis,
non autem ipsius essentiæ demonstrabilia sunt
opera. > Nec ipsam totam creatoris virtutem ne
besne igitur recte compositum piæ doctrinæ indi
cem?
Theot. Optimum ac perfectissimum, ut mibi
videtur. Unum tibi restat, ut ope hujus indicia
Barlaam illum revincas ejusque erroris discipulum
et asseełam Acyudinum,
Theoph. Iste Barlaam, et ille ipsius sectator pe
riclitatus ne nobis religionique fieret non Arius
tantum, sed et Lylieus Sabellius, invidentes om
nibus sanctis et orthodoxis modo unam fet qui
dem sæpe) admittentibus divinitatem, modo non
unam solamque essentiam, sed increatam quoque
col. 927–928page 43 of 197
PG 150:927τὴν ἄκτιστον δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν, ὡς ἀνωτέρω δέδεικται, τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ λέγοντας θεότητα, πολυ θέους ἔφησαν. Αὐτοὶ ποτὲ μὲν μίαν λέγοντες ἄκτισ στον τοῦ Θεοῦ θεότητα τὴν ὑπερουσιότητα ἐκείνην, κτιστὰς δὲ τὰς ὑπολοίπους, ὅσαι δηλονότι τῶν θείων ἐνεργειῶν θεωνυμοῦνται παρὰ τῶν ἁγίων, ὡς Αρειος μίαν ἄκτιστον ὑπόστασιν τὴν τοῦ Πατρός, κτιστὰς δὲ τὰς ὑπολοίπους· νῦν δὲ ἀδιάφορον τῇ οὐσία τὴν ἐνέργειαν, ὡς ὁ Σαβέλλιος τῇ οὐσίᾳ τὴν ὑπόστασιν, καὶ οὕτω τὸ ἑνιαῖον τῆς θεότητος ἐπιστρατεύσαντες τῷ διακεκριμένῳ τὰς ἀπὸ τῶν ἱερῶν Γραφῶν περὶ μιᾶς θεότητος ζήσεις συμφορήσαντες κατὰ τῶν ὄρο θοδόξως ἀμφότερα φρονούντων, προβάλλονται κακῶς. Σὺ δὲ προσαγαγὼν τοὺς ἐκείνων λόγους τῷ τῆς εὐ σεβείας γνώμονι, ὃς τοῦ αὐτοῦ θεότητά φησιν, ἔστι μὲν ὣς μίαν, ἔστι δ' ὡς οὐ μίαν, ἐκείνους αὐτοὺς δείξεις πολυθέους ὄντως ὄντας, ὡς κτιστὴν καὶ ἄκτισ στον τοῦ Θεοῦ θεότητα φάσκοντας κακῶς, τὴν μὲν αὐτοῦ οὐσίαν μόνην ἄκτιστον εἶναι διδάσκοντας θεό τητα, τὴν δὲ θεατικὴν δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν τοῦ πάντα πριν γενέσεως εἰδότος καὶ τὴν αὐτοῦ ἀξίαν, καὶ τὴν ἐξουσίαν καὶ τὴν πρόνοιαν εἰ; κτίσμα και τασπώντας. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ Θεὸς αὐτοῖς πῆ μὲν κτιστὸς, πῆ δ᾽ ἄκτιστος ὑπάρξει καὶ εἰς τἀναντιώτατα διῃρημένος. Οὐδὲ γὰρ τὸν Υἱὸν ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔχουσιν ὑπολογίζεσθαι· τούτων γὰρ ἑκάτερον ἄφραστον ἐπίσης τῷ Πατρί. Εἰ δ' αὖθις λέγοιεν ἀδιάφορον εἶναι τῇ οὐσίᾳ τὴν ἐνέργειαν, εἰς μία ταύτας συναλείφοντες, πάλιν κατὰ τὸν αὐτὸν γνώ μόνα τῆς εὐσεβείας εἰπὲ καὶ πῶς ἡ μὲν νοητή, ή δὲ ἀπερινόητος ἀναγέγραπται τοῦ αὐτοῦ θεότης, ὁρατή τε τοῖς ἀξίοις ἀποῤῥήτως ἐν δυνάμει πνεύματ τος καὶ πᾶσι παντάπασιν ἀόρατος μεθεκτή τε καὶ ἀμέθεκτος· οὐδὲ γὰρ ἐκεῖνο εὐσεβὲς ἀπὸ τῶν και σμάτων νοεῖσθαι οἴεσθαι ἡ μετέχεσθαι ἢ ὁρᾶσθαι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, καθάπερ ἐν τῇ πρὸ ταύτης δια λέξει προαπεδείξαμεν. Αλλ' ὁρᾷς ὅπως καλῶς τὰ τοιαῦτα συγκρουόμενα πρὸς ἄλληλα φῶς μὲν εὐσε βείας ἐκλάμπει τοῖς πιστοῖς, πῦρ δὲ καταδίκης κατά τῶν ἀπειθῶν ἀφίησι; Θεότ. Εξ μάλα· καὶ γὰρ ἔγωγε δι' αὐτῆς τῆς πείρας ἔμαθον διαυγέστερον ήδη κτησάμενος τὸν νοῦν ἐκ τῶν τοιούτων, καὶ ὀξύτερον συνορᾷν τὴν τῆς εὐσεβείας ἀλήθειαν. Οὕτω γὰρ καὶ ἐν Πνεῦμα ἀμερές πρεσβεύειν λέγομεν, ὅταν τὴν οὐσίαν ἢ τὴν ὑπ στασιν αὐτὴν καλῶμεν πνεῦμα· πολυμερὲς δ' ἄλ λοτέ φαμεν αὐτό, καὶ ἑπτὰ εἶναι διδασκόμεθα τὸ ἐν, καὶ μεθεκτὸν τοῦτο διαφόρως περὶ τῶν θείων προσ δων καὶ ἐνεργειῶν τοῦ ἑνὸς θείου Πνεύματος ποιούμενοι τὸν λόγον. Ἀμέθεκτον οὖν σὺ τὴν οὐσίαν φής καὶ φύσιν τοῦ Θεοῦ. Θεοφ. Ναί, τὴν ἀνώνυμον ἐκείνην καὶ ὑπερών νυμον. Θεότ. Μεθεκτὴν δὲ καὶ νοητὴν τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἐνέργειαν, ἣν καὶ ὁ μέγα; ἔφη Βασίλειος ἐκ τῶν ποιημάτων καταλαμβάνεσθαι. Θεοφ. Τοῦτ' αὐτό. Μεθέξεως μέντοι τοῦ Θεοῦ δια φοραὶ πολλαὶ, ὡς ἐν τῷ περὶ θείων ἐνεργειῶν καὶ
potentiam et operationem (ut supra ostensum est) dicentibus esse ejusdem divinitatem, hos appella runt polytheos. Ipsi autem nunc unam dicunt increatam esse illam supersubstantialem Dei divi nitatem, cæteras vero esse creatas, quotquot videlicet divinæ operationes a Patribus vocantur divinitates, sicut Arius unam increatam asseruit Patris personam, creatas autem alias; nunc ab essentia non discriminant operationem, sicut nec Sabellius a substantia personam. Et sic uni tate divinitatis divinitatum pugnantes distinctio nem, sacræ Scripturæ textus unam astruentes civinitatem adversus orthodoxos utrumque prof tentes congerunt et male objiciunt. Tu vero eorum sermones comparans piæ doctrinæ indici, qui statuit ejusdem Dei divinitatem altero sensu esse unam et altero non unam, illos ipsos demonstrabis vere polytheos, quippe qui creatam simul et increatam esse Dei divinitatem prave contendunt, solam ejus essentiam tenentes esse increatam divinitatem, facultatem vero ejus speculativam, vim omnia ante creationem sciendi, et auctoritatem ipsius potentiamque et providentiam inter creata annu merant. Sic illis Deus aliqua creatus et aliqua erit increatus, et in contraria discerptus. Sed nec Filium, nec Spiritum sanctum creaturis adscri bere possunt, nam uterque est ineffabilis haud secus ac Pater. Quod si rursus dicant nullum esse discrimen essentiam inter et operationem, hasque in unam coalescere; tu iterum juxta eumdem fidei indicem dic quomodo traditum sit comprehensibilem esse et incomprehensibilem ejusdem divinitatem, visibilemque iis quos inte rior Spiritus virtus dignos facit, et omnibus cæteris invisibilem, communicabilem atque in communicabilem. Neque enim recte censeretur intelligi participarive aut videri posse a creaturis Dei essentiam, sicut in præcedenti dissertatione demonstravimus. Videsne ut optime talia inter se collisa lumen pietatis eliciant fidelibus, et in hæ reticos ignem damnationis emittant? Theol. Optime; nam ego ab ipsa experientia didici, animo jam ex his elucidato, acutius videre religionis veritatem. Sic enim unum individuumque Spiritumn dicimus honorari, quandlo essentiam personamque ipsam appellamus Spiritum; multipli cem vero alias eundem dicimus, septemque unum essc dotemur, et hunc diversimode communicabi lem essc per sacras effusiones et operationes divi Spiritus profitemur. Incommunicabilem igitur tu dicis Dei essentiam ac naturam. Theoph. Profecto, hanc scilicet quæ est sine no mine et supra omine nomen. Theot. Communicabilem vero et comprehensibi lem asseris virtutem et potentiam, quam magnus Basilius dixit ex operibus intelligi. Theoph. Ita est. Multæ autem sunt variæ Dei communicationes, ut diximus in libro de divinis
τὴν ἄκτιστον δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν, ὡς ἀνωτέρω
δέδεικται, τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ λέγοντας θεότητα, πολυ
θέους ἔφησαν. Αὐτοὶ ποτὲ μὲν μίαν λέγοντες ἄκτισ
στον τοῦ Θεοῦ θεότητα τὴν ὑπερουσιότητα ἐκείνην,
κτιστὰς δὲ τὰς ὑπολοίπους, ὅσαι δηλονότι τῶν θείων
ἐνεργειῶν θεωνυμοῦνται παρὰ τῶν ἁγίων, ὡς Αρειος
μίαν ἄκτιστον ὑπόστασιν τὴν τοῦ Πατρός, κτιστὰς
δὲ τὰς ὑπολοίπους· νῦν δὲ ἀδιάφορον τῇ οὐσία τὴν
ἐνέργειαν, ὡς ὁ Σαβέλλιος τῇ οὐσίᾳ τὴν ὑπόστασιν,
καὶ οὕτω τὸ ἑνιαῖον τῆς θεότητος ἐπιστρατεύσαντες
τῷ διακεκριμένῳ τὰς ἀπὸ τῶν ἱερῶν Γραφῶν περὶ
μιᾶς θεότητος ζήσεις συμφορήσαντες κατὰ τῶν ὄρο
θοδόξως ἀμφότερα φρονούντων, προβάλλονται κακῶς.
Σὺ δὲ προσαγαγὼν τοὺς ἐκείνων λόγους τῷ τῆς εὐ
σεβείας γνώμονι, ὃς τοῦ αὐτοῦ θεότητά φησιν, ἔστι
μὲν ὣς μίαν, ἔστι δ' ὡς οὐ μίαν, ἐκείνους αὐτοὺς
δείξεις πολυθέους ὄντως ὄντας, ὡς κτιστὴν καὶ ἄκτισ
στον τοῦ Θεοῦ θεότητα φάσκοντας κακῶς, τὴν μὲν
αὐτοῦ οὐσίαν μόνην ἄκτιστον εἶναι διδάσκοντας θεό
τητα, τὴν δὲ θεατικὴν δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν τοῦ
πάντα πριν γενέσεως εἰδότος καὶ τὴν αὐτοῦ ἀξίαν,
καὶ τὴν ἐξουσίαν καὶ τὴν πρόνοιαν εἰ; κτίσμα και
τασπώντας. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ Θεὸς αὐτοῖς πῆ μὲν
κτιστὸς, πῆ δ᾽ ἄκτιστος ὑπάρξει καὶ εἰς τἀναντιώ
τατα διῃρημένος. Οὐδὲ γὰρ τὸν Υἱὸν ἢ τὸ Πνεῦμα
τὸ ἅγιον ἔχουσιν ὑπολογίζεσθαι· τούτων γὰρ ἐκάτε
ρον ἄφραστον ἐπίσης τῷ Πατρί. Εἰ δ' αὖθις λέγοιεν
ἀδιάφορον εἶναι τῇ οὐσίᾳ τὴν ἐνέργειαν, εἰς μία
ταύτας συναλείφοντες, πάλιν κατὰ τὸν αὐτὸν γνώ
μόνα τῆς εὐσεβείας εἰπὲ καὶ πῶς ἡ μὲν νοητή, ή
δὲ ἀπερινόητος ἀναγέγραπται τοῦ αὐτοῦ θεότης,
ὁρατή τε τοῖς ἀξίοις ἀποῤῥήτως ἐν δυνάμει πνεύματ
τος καὶ πᾶσι παντάπασιν ἀόρατος μεθεκτή τε καὶ
ἀμέθεκτος· οὐδὲ γὰρ ἐκεῖνο εὐσεβὲς ἀπὸ τῶν και
σμάτων νοεῖσθαι οἴεσθαι ἡ μετέχεσθαι ἢ ὁρᾶσθαι
τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, καθάπερ ἐν τῇ πρὸ ταύτης δια
λέξει προαπεδείξαμεν. Αλλ' ὁρᾷς ὅπως καλῶς τὰ
τοιαῦτα συγκρουόμενα πρὸς ἄλληλα φῶς μὲν εὐσε
βείας ἐκλάμπει τοῖς πιστοῖς, πῦρ δὲ καταδίκης κατά
τῶν ἀπειθῶν ἀφίησι;
Θεότ. Εξ μάλα· καὶ γὰρ ἔγωγε δι' αὐτῆς τῆς
πείρας ἔμαθον διαυγέστερον ήδη κτησάμενος τὸν
νοῦν ἐκ τῶν τοιούτων, καὶ ὀξύτερον συνορᾷν τὴν τῆς
εὐσεβείας ἀλήθειαν. Οὕτω γὰρ καὶ ἐν Πνεῦμα ἀμερές
πρεσβεύειν λέγομεν, ὅταν τὴν οὐσίαν ἢ τὴν ὑπ
στασιν αὐτὴν καλῶμεν πνεῦμα· πολυμερὲς δ' ἄλ
λοτέ φαμεν αὐτό, καὶ ἑπτὰ εἶναι διδασκόμεθα τὸ ἐν,
καὶ μεθεκτὸν τοῦτο διαφόρως περὶ τῶν θείων προσ
δων καὶ ἐνεργειῶν τοῦ ἑνὸς θείου Πνεύματος ποιού
μενοι τὸν λόγον. Ἀμέθεκτον οὖν σὺ τὴν οὐσίαν φής
καὶ φύσιν τοῦ Θεοῦ.
Θεοφ. Ναί, τὴν ἀνώνυμον ἐκείνην καὶ ὑπερών
νυμον.
Θεότ. Μεθεκτὴν δὲ καὶ νοητὴν τὴν δύναμιν καὶ
τὴν ἐνέργειαν, ἣν καὶ ὁ μέγα; ἔφη Βασίλειος ἐκ τῶν
ποιημάτων καταλαμβάνεσθαι.
Θεοφ. Τοῦτ' αὐτό. Μεθέξεως μέντοι τοῦ Θεοῦ δια
φοραὶ πολλαὶ, ὡς ἐν τῷ περὶ θείων ἐνεργειῶν καὶ
potentiam et operationem (ut supra ostensum est)
dicentibus esse ejusdem divinitatem, hos appella
runt polytheos. Ipsi autem nunc unam dicunt
increatam esse illam supersubstantialem Dei divi
nitatem, cæteras vero esse creatas, quotquot
videlicet divinæ operationes a Patribus vocantur
divinitates, sicut Arius unam increatam asseruit
Patris personam, creatas autem alias; nunc ab
essentia non discriminant operationem, sicut
nec Sabellius a substantia personam. Et sic uni
tate divinitatis divinitatum pugnantes distinctio
nem, sacræ Scripturæ textus unam astruentes
civinitatem adversus orthodoxos utrumque prof
tentes congerunt et male objiciunt. Tu vero eorum
sermones comparans piæ doctrinæ indici, qui statuit
ejusdem Dei divinitatem altero sensu esse unam et
altero non unam, illos ipsos demonstrabis vere
polytheos, quippe qui creatam simul et increatam
esse Dei divinitatem prave contendunt, solam ejus
essentiam tenentes esse increatam divinitatem,
facultatem vero ejus speculativam, vim omnia
ante creationem sciendi, et auctoritatem ipsius
potentiamque et providentiam inter creata annu
merant. Sic illis Deus aliqua creatus et aliqua
erit increatus, et in contraria discerptus. Sed nec
Filium, nec Spiritum sanctum creaturis adscri
bere possunt, nam uterque est ineffabilis haud
secus ac Pater. Quod si rursus dicant nullum
esse discrimen essentiam inter et operationem,
hasque in unam coalescere; tu iterum juxta
eumdem fidei indicem dic quomodo traditum sit
comprehensibilem esse et incomprehensibilem
ejusdem divinitatem, visibilemque iis quos inte
rior Spiritus virtus dignos facit, et omnibus
cæteris invisibilem, communicabilem atque in
communicabilem. Neque enim recte censeretur
intelligi participarive aut videri posse a creaturis
Dei essentiam, sicut in præcedenti dissertatione
demonstravimus. Videsne ut optime talia inter se
collisa lumen pietatis eliciant fidelibus, et in hæ
reticos ignem damnationis emittant?
Theol. Optime; nam ego ab ipsa experientia
didici, animo jam ex his elucidato, acutius videre
religionis veritatem. Sic enim unum individuumque
Spiritumn dicimus honorari, quandlo essentiam
personamque ipsam appellamus Spiritum; multipli
cem vero alias eundem dicimus, septemque unum
essc dotemur, et hunc diversimode communicabi
lem essc per sacras effusiones et operationes divi
Spiritus profitemur. Incommunicabilem igitur tu
dicis Dei essentiam ac naturam.
Theoph. Profecto, hanc scilicet quæ est sine no
mine et supra omine nomen.
Theot. Communicabilem vero et comprehensibi
lem asseris virtutem et potentiam, quam magnus
Basilius dixit ex operibus intelligi.
Theoph. Ita est. Multæ autem sunt variæ Dei
communicationes, ut diximus in libro de divinis
col. 929–930page 44 of 197
PG 150:929τῆς κατ᾿ αὐτὰς μεθέξεως κἂν τῇ πρὸ ταύτης διαλέξει προείρηται ἡμῖνο Θεότ. Τὴν δὲ ἐνέργειαν ἄλλο λέγεις τῆς οὐσίας, ὡς διαφέρουσαν ἐκείνης, ταύτης δὲ ἀχώριστον; Θεοφ. Ως καὶ τῆς οὐσίας τὴν ὑπόστασιν· τῷ γὰρ ἀπὸ τοῦ ὀνόματος σημαινομένῳ διενήνοχεν ἑκάτερον αὐτῆς. Θεότ. Μὴ οὖν καὶ τὴν ἐνέργειαν ὑπόστασιν δοξά ζεις; Θεοφ. Απαγε· οὐδεμία γὰρ τῶν τοιούτων ενερ γειῶν ἐνυπόστατος, τουτέστιν αὐθυπόστατος, κατά τὸν μέγαν φάναι Βασίλειον. Θεότ. Ἀλλὰ μὴν καὶ διὰ τῆς ἐνεργείας ταύτης τὸν Θεὸν φῂς μετέχεσθαι παρὰ τῶν μετεχόντων. Θεος. Κατὰ τὸ ἐγχωροῦν. Θεότ. Καὶ διὰ τῆς οὐσίας τὸν αὐτὸν Θεὸν ἀμέθ Εχτον. Θεοφ. Μάλιστα. Θεότ. Οντως λῆρος τὰ καθ᾽ ὑμῶν ἐκείνων φθέγ ματα. Πῶς γὰρ ἄλλος ἔσται ὁ αὐτὸς, πῶς δ᾽ αὖθις Εσται κατὰ πάντα τὸ αὐτὸ, τῇ ἀκινησίᾳ πρόοδος, καὶ τῷ ἀμεθέκτῳ μέθεξις καὶ τῇ κρυφιότητι ἡ ἔκφανσις. ᾿Αλλήλων μὲν γὰρ ταῦτα διαφέρειν ἀναγκαῖον, ἀλλ᾽ οὐ διαφόρων δύναται ὑπάρχειν, εἴ γε ἄκτιστα. Θεοφ. Εἰ δὲ τὰ μὲν αὐτῶν κτιστά, τὰ δ᾽ ἄκτιστα, ὦ χρηστὲ Θεότιμε, ὑπάρχει, καὶ διαφέρων οὐσιῶν ἐστι. Θεότ. Πῶς γὰρ οὔ; Θεοφ. Πολύθεοι ἄρ᾽ ὡς ἀληθῶς οἱ ταῦθ' οὕτω διαι ροῦντες οὗτοι. Οταν δ᾽ αὖθις ταυτὴν παντάπασι τιθώνται τῇ κρυφιότητ: τὴν ἔκφανσιν καὶ τῇ ἀκινησία και μονιμότητι την πρόοδον, καὶ τῇ ἀμεθεξίᾳ τὴν θείαν μέθεξιν τε καὶ μετάληψιν, ταυτὸν δ᾽ εἰ πεῖν τῇ τοῦ Θεοῦ οὐσίᾳ τὴν θείαν χάριν καὶ ἐνέρ γειαν, καταληπτὸν σαφῶς παντάπασι τίθενται τὸ θεῖον, ὁ τῆς πολυθεΐας οὐκ ἔλαττόν ἐστι κακόν· ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἀποχρώντως νῦν ἡμῖν εἰρῆσθαι καὶ αὐτ τὸς ἄν, οἶμαι, φαίης. Θεότ. Οὐχ ἥκιστα μὲν οὖν καὶ πρὸς ἀκρίβειαν ἀσφαλῶς καὶ εὐσεβῶς. Θεοφ. Ἐκεῖνο δ᾽ ἐνταῦθα τοῦ λόγου γενομένοις διευκρινῆσαι ἀναγκαῖον. Θεότ. Ποῖον δήποτ' ἄρ' ἐκεῖνο; Θεοφ. Πῶς φησιν ὁ τῶν ἀποστόλων κορυφαῖος ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν Ἐπιστολῶν, «Ἵνα γένησθε θείας κοινωνοί φύσεως.» ᾿Αλλὰ καὶ ὁ σοφὸς τὰ θεῖα Μά ξιμος· «Εἰς τοῦτο ἡμᾶς πεποίηκεν ὁ Θεὸς, ἵνα γενώμεθα θείας κοινωνοί φύσεως καὶ τῆς αὐτοῦ ἀϊδιότητος μέτοχοι.» 'Ο δὲ Νύσσης θεῖος πρόεδρος Γρή γέριος, ο Σκεύος, φησί, τῆς ἐκλογῆς ἅπαξ γενόμεν νος ὁ θεῖος Παῦλος, οἶκος περιληπτικὸς τῆς ἀπεριλήπτου γέγονε φύσεως.» Θεότ. Εὖ σοι γένοιτο, Θεόφανες, μὴ πρὸς ἐπίδεια ξιν ἁπλῶς μηδὲ πρὸς τὸ πείθειν τοὺς ἀκροωμένους ποιουμένῳ τὴν διάλεξιν, ἀλλὰ πρὸς ἀκριβῆ τῆς
operationibus et communicationibus et in præce denti dissertatione. * Il Petr. 1, 4. Theol. Dicisne operationem aliud esse quam essentiam, tanquam ab ipsa diversam, ab ea vero inseparabilem? Theoph. Sicut persona discrepat ab essentia: ab hac enim utrumque tantum differt quantum disso nat nominis significatio. Theot. Num igitur et operationem esse personam arbitraris? Theoph. Absit: nulla enim talium operationum est hypostasis, id est, per se subsistens, ut dixit magnus Basilius. Theol. At per hanc operationem dicis Deum communicari participantibus. Theoph. Quod fieri potest. Theol. Et essentia eumdem Deum esse incommu nicabilem. Theoph. Optime. Theol. Vere deliria sunt eorum contra vos ser mones. Quomodo enim alias erit idem, et quomodo iterum omnino consimilis erit immobilitati pro cessio, incommunicabilitati participatio, et impe netrabilitati manifestatio? Hæc enim inter se dis crepare necesse est, sed nequeunt diversa simul exsistere, si sint increata. Theoph. Si autem eorum alia sunt creata et alia increata, charissime Theotime, exsistunt, ac diver sas habent essentias. Theol. Cur non? Theoph. Polythei sunt igitur isti qui hæc ita dis cerpunt. Cum econtra omnino assimilant manifes tationem impenetrabilitati, immobilitati ac perma nentiæ processionem, atque incommunicabilitati divinam communicationem et participationem, idemque pariter faciunt Dei essentiam ac divinam gratiam et operationem, comprehensibilem eviden tissime faciunt Deum, quod non est minus malum quam polytheismus; sed hæc sufficienter a nobis explanata tu ipse, pute, dices. Theot. Et quidem cum maxima et accuratissima fidelitate ac pietate. Theoph. Id autem huc sermonis devenientibus diligenter est examinandum. Theol. Quidnam igitur? Theoph. Quod dicit princeps apostolorum in se cunda Epistola: ‹ Ut efficiamini divinæ consortes naturae ".» Et sapiens in divinis Maximus: • Ideo nos fecit Deus, ut efficiamur divinæ consortes na turæ et ejus æternitatis participes. › Ac divus Nyss antistes Gregorius: «Vas electionis seniel factus divus Paulus, domus comprehensibilis incomı prehensibilis natura effectus est. Theot. Bene tibi sit, Theophanes, qui non ad arguendum solummodo nec ad convincendum au ditores disseris, sed ad accuratam veritatis inla
τῆς κατ᾿ αὐτὰς μεθέξεως κἂν τῇ πρὸ ταύτης διαλέ
ξει προείρηται ἡμῖνο
Θεότ. Τὴν δὲ ἐνέργειαν ἄλλο λέγεις τῆς οὐσίας, ὡς
διαφέρουσαν ἐκείνης, ταύτης δὲ ἀχώριστον;
Θεοφ. Ως καὶ τῆς οὐσίας τὴν ὑπόστασιν· τῷ γὰρ
ἀπὸ τοῦ ὀνόματος σημαινομένῳ διενήνοχεν ἑκάτερον
αὐτῆς.
Θεότ. Μὴ οὖν καὶ τὴν ἐνέργειαν ὑπόστασιν δοξά
ζεις;
Θεοφ. Απαγε· οὐδεμία γὰρ τῶν τοιούτων ενερ
γειῶν ἐνυπόστατος, τουτέστιν αὐθυπόστατος, κατά
τὸν μέγαν φάναι Βασίλειον.
Θεότ. Ἀλλὰ μὴν καὶ διὰ τῆς ἐνεργείας ταύτης
τὸν Θεὸν φῂς μετέχεσθαι παρὰ τῶν μετεχόντων.
Θεος. Κατὰ τὸ ἐγχωροῦν.
Θεότ. Καὶ διὰ τῆς οὐσίας τὸν αὐτὸν Θεὸν ἀμέθ
Εχτον.
Θεοφ. Μάλιστα.
Θεότ. Οντως λῆρος τὰ καθ᾽ ὑμῶν ἐκείνων φθέγ
ματα. Πῶς γὰρ ἄλλος ἔσται ὁ αὐτὸς, πῶς δ᾽ αὖθις
Εσται κατὰ πάντα τὸ αὐτὸ, τῇ ἀκινησίᾳ πρόοδος, καὶ
τῷ ἀμεθέκτῳ μέθεξις καὶ τῇ κρυφιότητι ἡ ἔκφαν
σις. ᾿Αλλήλων μὲν γὰρ ταῦτα διαφέρειν ἀναγκαῖον,
ἀλλ᾽ οὐ διαφόρων δύναται ὑπάρχειν, εἴ γε ἄκτιστα.
Θεοφ. Εἰ δὲ τὰ μὲν αὐτῶν κτιστά, τὰ δ᾽ ἄκτιστα,
ὦ χρηστὲ Θεότιμε, ὑπάρχει, καὶ διαφέρων οὐσιῶν
ἐστι.
Θεότ. Πῶς γὰρ οὔ;
Θεοφ. Πολύθεοι ἄρ᾽ ὡς ἀληθῶς οἱ ταῦθ' οὕτω διαι
ροῦντες οὗτοι. Οταν δ᾽ αὖθις ταυτὴν παντάπασι
τιθώνται τῇ κρυφιότητ: τὴν ἔκφανσιν καὶ τῇ ἀκι
νησίᾳ και μονιμότητι την πρόοδον, καὶ τῇ ἀμεθεξίᾳ
τὴν θείαν μέθεξιν τε καὶ μετάληψιν, ταυτὸν δ᾽ εἰ
πεῖν τῇ τοῦ Θεοῦ οὐσίᾳ τὴν θείαν χάριν καὶ ἐνέρ
γειαν, καταληπτὸν σαφῶς παντάπασι τίθενται τὸ
θεῖον, ὁ τῆς πολυθεΐας οὐκ ἔλαττόν ἐστι κακόν· ἀλλὰ
ταῦτα μὲν ἀποχρώντως νῦν ἡμῖν εἰρῆσθαι καὶ αὐτ
τὸς ἄν, οἶμαι, φαίης.
Θεότ. Οὐχ ἥκιστα μὲν οὖν καὶ πρὸς ἀκρίβειαν
ἀσφαλῶς καὶ εὐσεβῶς.
Θεοφ. Ἐκεῖνο δ᾽ ἐνταῦθα τοῦ λόγου γενομένοις
διευκρινῆσαι ἀναγκαῖον.
Θεότ. Ποῖον δήποτ' ἄρ' ἐκεῖνο;
Θεοφ. Πῶς φησιν ὁ τῶν ἀποστόλων κορυφαῖος ἐν
τῇ δευτέρᾳ τῶν Ἐπιστολῶν, «Ἵνα γένησθε θείας
κοινωνοί φύσεως.» ᾿Αλλὰ καὶ ὁ σοφὸς τὰ θεῖα Μά
ξιμος· «Εἰς τοῦτο ἡμᾶς πεποίηκεν ὁ Θεὸς, ἵνα
γενώμεθα θείας κοινωνοί φύσεως καὶ τῆς αὐτοῦ ἀϊδιό
τητος μέτοχοι.» 'Ο δὲ Νύσσης θεῖος πρόεδρος Γρή
γέριος, ο Σκεύος, φησί, τῆς ἐκλογῆς ἅπαξ γενόμεν
νος ὁ θεῖος Παῦλος, οἶκος περιληπτικὸς τῆς ἀπερι
λήπτου γέγονε φύσεως.»
Θεότ. Εὖ σοι γένοιτο, Θεόφανες, μὴ πρὸς ἐπίδεια
ξιν ἁπλῶς μηδὲ πρὸς τὸ πείθειν τοὺς ἀκροωμένους
ποιουμένῳ τὴν διάλεξιν, ἀλλὰ πρὸς ἀκριβῆ τῆς
operationibus et communicationibus et in præce
denti dissertatione.
* Il Petr. 1, 4.
Theol. Dicisne operationem aliud esse quam
essentiam, tanquam ab ipsa diversam, ab ea vero
inseparabilem?
Theoph. Sicut persona discrepat ab essentia: ab
hac enim utrumque tantum differt quantum disso
nat nominis significatio.
Theot. Num igitur et operationem esse personam
arbitraris?
Theoph. Absit: nulla enim talium operationum
est hypostasis, id est, per se subsistens, ut dixit
magnus Basilius.
Theol. At per hanc operationem dicis Deum
communicari participantibus.
Theoph. Quod fieri potest.
Theol. Et essentia eumdem Deum esse incommu
nicabilem.
Theoph. Optime.
Theol. Vere deliria sunt eorum contra vos ser
mones. Quomodo enim alias erit idem, et quomodo
iterum omnino consimilis erit immobilitati pro
cessio, incommunicabilitati participatio, et impe
netrabilitati manifestatio? Hæc enim inter se dis
crepare necesse est, sed nequeunt diversa simul
exsistere, si sint increata.
Theoph. Si autem eorum alia sunt creata et alia
increata, charissime Theotime, exsistunt, ac diver
sas habent essentias.
Theol. Cur non?
Theoph. Polythei sunt igitur isti qui hæc ita dis
cerpunt. Cum econtra omnino assimilant manifes
tationem impenetrabilitati, immobilitati ac perma
nentiæ processionem, atque incommunicabilitati
divinam communicationem et participationem,
idemque pariter faciunt Dei essentiam ac divinam
gratiam et operationem, comprehensibilem eviden
tissime faciunt Deum, quod non est minus malum
quam polytheismus; sed hæc sufficienter a nobis
explanata tu ipse, pute, dices.
Theot. Et quidem cum maxima et accuratissima
fidelitate ac pietate.
Theoph. Id autem huc sermonis devenientibus
diligenter est examinandum.
Theol. Quidnam igitur?
Theoph. Quod dicit princeps apostolorum in se
cunda Epistola: ‹ Ut efficiamini divinæ consortes
naturae ".» Et sapiens in divinis Maximus: • Ideo
nos fecit Deus, ut efficiamur divinæ consortes na
turæ et ejus æternitatis participes. › Ac divus
Nyss antistes Gregorius: «Vas electionis seniel
factus divus Paulus, domus comprehensibilis incomı
prehensibilis natura effectus est.
Theot. Bene tibi sit, Theophanes, qui non ad
arguendum solummodo nec ad convincendum au
ditores disseris, sed ad accuratam veritatis inla
col. 931–932page 45 of 197
PG 150:931& ἀληθείας ἐρευνᾶν τε καὶ ἀπόδειξιν. Νῦν γὰρ ἔγωγε σοῦ ἀναμνήσαντος ἐνεθυμήθην ὡς τὰ τοιαῦτ' ἐκεῖνοι μέγα δείγμα προβαλλόμενοι μεθεκτήν φασιν εἶναι τὴν οὐσίαν καὶ τὴν φύσιν τοῦ Θεοῦ. Ὡς οὖν προέρ του ὂν παντὸς μᾶλλον εἰς τὴν προκειμένην σκέψιν, διασάφησον οπόση δύναμις. Θεοφ. Καὶ τοῦτο παραπλησίως τοῖς ἀνωτέρω είν ρημένοις τῆς αὐτῆς ἔχεται διπλόης, ὦ φιλότης. Ακουε γὰρ αὖθις τοῦ αὐτοῦ Μαξίμου λέγοντος, ο Ο τοῖς οὖσι μὴ κατ' ουσίαν ὑπάρχων μεθεκτός, ἑτέρῳ δὲ τρόπῳ μετέχεσθαι τοῖς δυναμένοις βουλόμενος, τοῦ κατ' οὐσίαν κρυφίω παντελῶς οὐκ ἐξίσταται. Καὶ πάλιν·. Ολοι διόλου γινόμεθα θεοὶ χωρὶς τῆς κατ' ουσίαν ταυτότητος. • Καὶ πάλιν· Ἡ μακαρία θεότης κατ' οὐσίαν ἐστὶν ὑπεράῤῥητος καὶ ὑπεράγνωστος καὶ πάσης ἀπειρίας ἀπειράκις ἐξῃρημένη, μηδ' ίχνος ὅλως καταλήψεως, κἂν ψιλόν, τοῖς μετ' αὐτὴν καταλείψασα, ο Καὶ του μεγάλου Αθανασίου Κατὰ τὴν θεοποιόν χάριν καὶ μετέχεται καὶ ὁρᾶ ται τοῖς ἀξίοις ὁ Θεὸς, κατ᾽ οὐσίαν δὲ ἀμέθεκτος ἐστι.» Καὶ πάλιν·. Τὸ Θεὸς εἶναι δεύτερόν ἐστι τῆς φύσεως· καὶ ἡμεῖς γὰρ θεοὶ μὲν γινόμεθα, τῆς δὲ αὐτῆς φύσεως γενέσθαι οὐ δυνάμεθα.» Καὶ πάν λιν· ο Πρόδηλον ὅτι οὐ τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ ἔβλεπον οἱ ἅγιοι, ἀλλὰ τὴν δόξαν, ὡς καὶ περὶ τῶν ἀποστόλων γέγραπται, ότι διαγρηγορήσαντες ὁ Πέτρος καὶ οἱ σὺν αὐτῷ εἶδον τὴν δόξαν αὐτοῦ. Καὶ τοῦ μετ γάλου Βασιλείου «Αἱ μὲν ἐνέργειαι αὐτοῦ πρὸς ἡμᾶς καταβαίνουσιν, ἡ δὲ οὐσία αὐτοῦ μένει ἀπρόσο Ο ιτος.» Καὶ πάλιν· Ἡμεῖς ἐκ τῶν ἐνεργειῶν αὐτ τοῦ γνωρίζειν λέγομεν τὸν Θεὸν ἡμῶν· τῇ δὲ οὐσίᾳ αὐτοῦ προσεγγίζειν οὐχ ὑπισχνούμεθα. Καὶ τοῦ Χρυσοστόμου Πατρός. Τοῦ Πνεύματος τὴν χάριν ἡ Γραφὴ ποτὲ μὲν πῦρ, ποτὲ ὅδωρ καλεί, δεικνύσα ὅτι οὐκ οὐσίας ἐστὶ ταῦτα ὀνόματα, ἀλλ' ἐνεργείας.» Καὶ πάλιν· ὁ Οὐκ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα· θέλει δεῖξαι δηλονότι ὁ τοῦ Χριστοῦ πρό δρομος καὶ βαπτιστής, ὅτι πάντες ἡμεῖς μέτρῳ τὴν τοῦ Πνεύματος ἐνέργειαν λαμβάνομεν. Πνεῦμα γάρ ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν λέγει· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ μεριζομένη· οὗτος δὲ, τουτέστιν, ὁ Χριστός, ἀμέσ τρητον καὶ ὁλόκληρον ἔχει πᾶσαν τὴν ἐνέργειαν.» Εἰ δὲ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ ἀμέτρητος, πολλῷ μᾶλλον ἡ οὐσία. Ορᾷς ἀμφότερ' ἡμῖν ὑπὸ τῶν σεπτῶν θεο λόγων παραδεδομένα; καὶ ὡς ἀμέθεκτός ἐστιν ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ, καὶ μεθεκτή πως, καὶ κοινωνούμεν τῆς θείας φύσεως, καὶ οὐ κοινωνοῦμεν οὐδαμῶς; Δεῖ οὖν ἀμφότερα ἡμᾶς τηρεῖν, καὶ τίθεσθαι ὡς εὐσεβείας γνώμονα· καὶ τοὺς τῷ ἐνὶ χρωμένους κατὰ τοῦ ἑτέρου, καὶ ταῦτ' οἰομένους τὸ αὐτὸ ἐκά τερον, ὡς δυσσεβεῖς τε καὶ ἄφρονας ἀποῤῥαπίζειν, μηδενὶ κατὰ μηδένα τρόπον συγχωροῦντας, ὑπεναν τέους ἑαυτοῖς ἢ ἀλλήλοις, καὶ ταῦτ' ἐπὶ τῶν τοιού των νομίζειν τοὺς ἁγίους εἰδότας, ἀνδρῶν μικρο γνωμόνων ὂν ὡς ἀληθῶς τὴν δόξαν ταύτην τῆς ἐναντιώσεως· νοῦν δ' ἔχοντι καὶ σὺν νῷ μετὰ Θεοῦ σκοποῦντι πάντα συνωδά και φίλια. Θεέτ. Πῶς οὖν, ὦ σοφὲ Θεόφανες, πρὸς τῆς ἀλη θείας ἄμφω ἐκεῖνα ἀληθῆ; Θεοφ. Σὴν καὶ τοῦτο χάριν θήσομαι σαφές. Πρόσ
gationem ac demonstratiouem. Nunc enim equidem a te instructus intelligo illos, præfatos textus pro magno exemplo allegantes, communicabilem dicere essentiam et naturam Dei: hoc igitur, utpote ad propositum finem omnibus utilius, explana quoad facere poteris. Theoph. Id quoque, sicut et prædicta, duplici pariter accipitur sensu, o charissime. Audi enim rursus eumdem Maximum dicentem: «Qui entibus non est essentia communicabilis, alio tamen modo vult capaci us communicari, ex impenetrabilitate suæ essentiæ non exit.» Et iterum: Toti pror sus efficimur dii, praeter essentiæ identitatem. Et iterum.: Beata divinitas essentia omnem locu tionem notitiamque et infinitatem infinite superat, nec ullum comprehensionis vestigium vel ininimum creaturis relinquit.» Et Athanasius Magnus ait Beilica gratia participatur et videtur a dignis Deus, essentia vero incommunicabilis est.» Et iterun: ‹ Esse Deum est sccundaria naturæ pro prietas, nam et nos dii efficimur; sed ejusdem esse naturae non possumus.» Et iterum: 4 Liquet non essentiam Dei, sed gloriam a sanctis visam fuisse, sicut de apostolis scriptum est expergefa etos Petrum et qui cum eo erant vidisse gloriam ejus. › Et Basilius Magnus: < Operationes ejus ad nos descendunt, essentia vero manel inaccessa. › Et rursus: Nos ex operationibus suis dicimus innotescere nobis Deum nostrum, ad ejus autem essentiam accedere non valemus. Et Pater Chrysostonus: Spiritus gratiam Scriptura modo ignem, modo aquam vocat, ostendens non ad es sentiam hæc nomina spectare, sed ad operationem. › Gi iterum: 4 Non ad mensuram dat Deus Spiritum nempe vult ostendere Christi præcursor et baptista ab omnibus nobis Spiritus operationem ad mensu ram accipi. Nam bic´per spiritum designat opera tionem: hæc est enim divisibilis, ille vero, scili cet Christus, omnem operationem habet integram et indivisibilem. › Si autem hujus operatio men suram non patitur, multo minus essentia. Vides duo nobis a venerabilibus theologis tradita, videlicet aliqua incommunicabilem esse Dei essentiam, et aliqua communicabilem, atque participari a nobis divinam naturam et minime participari? Utrumque igitur nobis tenendum est ac ponendum ut piæ fidei regula; et qui alterutrum jusurpant ad pu gnandum alterum, illi ut impii insanique reficiendi, quippe qui nemini ullatenus consentiunt et sibimet ipsis aut sibi invicem contradicunt, quamvis cele roqui sciam juxta sanctos propriam angusti in genii esse istam contradictionis doctrinam, viro autem intelligenti et sane divina meditanti omnia esse consona et concordia. Theol. Quomodo igitur, o sapiens Theophanes, per veritatem quæso, illa ambo sunt vera? Theoph. Hoc etiam tua gratia explanabo. Primum
& ἀληθείας ἐρευνᾶν τε καὶ ἀπόδειξιν. Νῦν γὰρ ἔγωγε
σοῦ ἀναμνήσαντος ἐνεθυμήθην ὡς τὰ τοιαῦτ' ἐκεῖνοι
μέγα δείγμα προβαλλόμενοι μεθεκτήν φασιν εἶναι
τὴν οὐσίαν καὶ τὴν φύσιν τοῦ Θεοῦ. Ὡς οὖν προέρ
του ὂν παντὸς μᾶλλον εἰς τὴν προκειμένην σκέψιν,
διασάφησον οπόση δύναμις.
Θεοφ. Καὶ τοῦτο παραπλησίως τοῖς ἀνωτέρω είν
ρημένοις τῆς αὐτῆς ἔχεται διπλόης, ὦ φιλότης.
Ακουε γὰρ αὖθις τοῦ αὐτοῦ Μαξίμου λέγοντος, ο Ο
τοῖς οὖσι μὴ κατ' ουσίαν ὑπάρχων μεθεκτός, ἑτέρῳ
δὲ τρόπῳ μετέχεσθαι τοῖς δυναμένοις βουλόμενος,
τοῦ κατ' οὐσίαν κρυφίω παντελῶς οὐκ ἐξίσταται.
Καὶ πάλιν·. Ολοι διόλου γινόμεθα θεοὶ χωρὶς τῆς
κατ' ουσίαν ταυτότητος. • Καὶ πάλιν· Ἡ μακαρία
θεότης κατ' οὐσίαν ἐστὶν ὑπεράῤῥητος καὶ ὑπερά
γνωστος καὶ πάσης ἀπειρίας ἀπειράκις ἐξῃρημένη,
μηδ' ίχνος ὅλως καταλήψεως, κἂν ψιλόν, τοῖς μετ'
αὐτὴν καταλείψασα, ο Καὶ του μεγάλου Αθανασίου
Κατὰ τὴν θεοποιόν χάριν καὶ μετέχεται καὶ ὁρᾶ
ται τοῖς ἀξίοις ὁ Θεὸς, κατ᾽ οὐσίαν δὲ ἀμέθεκτος
ἐστι.» Καὶ πάλιν·. Τὸ Θεὸς εἶναι δεύτερόν ἐστι
τῆς φύσεως· καὶ ἡμεῖς γὰρ θεοὶ μὲν γινόμεθα, τῆς
δὲ αὐτῆς φύσεως γενέσθαι οὐ δυνάμεθα.» Καὶ πάν
λιν· ο Πρόδηλον ὅτι οὐ τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ ἔβλεπον
οἱ ἅγιοι, ἀλλὰ τὴν δόξαν, ὡς καὶ περὶ τῶν ἀποστό
λων γέγραπται, ότι διαγρηγορήσαντες ὁ Πέτρος καὶ
οἱ σὺν αὐτῷ εἶδον τὴν δόξαν αὐτοῦ. Καὶ τοῦ μετ
γάλου Βασιλείου «Αἱ μὲν ἐνέργειαι αὐτοῦ πρὸς
ἡμᾶς καταβαίνουσιν, ἡ δὲ οὐσία αὐτοῦ μένει ἀπρόσο
Ο ιτος.» Καὶ πάλιν· Ἡμεῖς ἐκ τῶν ἐνεργειῶν αὐτ
τοῦ γνωρίζειν λέγομεν τὸν Θεὸν ἡμῶν· τῇ δὲ οὐσίᾳ
αὐτοῦ προσεγγίζειν οὐχ ὑπισχνούμεθα. Καὶ τοῦ
Χρυσοστόμου Πατρός. Τοῦ Πνεύματος τὴν χάριν
ἡ Γραφὴ ποτὲ μὲν πῦρ, ποτὲ ὅδωρ καλεί, δεικνύσα
ὅτι οὐκ οὐσίας ἐστὶ ταῦτα ὀνόματα, ἀλλ' ἐνεργείας.»
Καὶ πάλιν· ὁ Οὐκ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ
Πνεῦμα· θέλει δεῖξαι δηλονότι ὁ τοῦ Χριστοῦ πρό
δρομος καὶ βαπτιστής, ὅτι πάντες ἡμεῖς μέτρῳ τὴν
τοῦ Πνεύματος ἐνέργειαν λαμβάνομεν. Πνεῦμα γάρ
ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν λέγει· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ
μεριζομένη· οὗτος δὲ, τουτέστιν, ὁ Χριστός, ἀμέσ
τρητον καὶ ὁλόκληρον ἔχει πᾶσαν τὴν ἐνέργειαν.»
Εἰ δὲ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ ἀμέτρητος, πολλῷ μᾶλλον
ἡ οὐσία. Ορᾷς ἀμφότερ' ἡμῖν ὑπὸ τῶν σεπτῶν θεο
λόγων παραδεδομένα; καὶ ὡς ἀμέθεκτός ἐστιν ἡ
οὐσία τοῦ Θεοῦ, καὶ μεθεκτή πως, καὶ κοινωνούμεν
τῆς θείας φύσεως, καὶ οὐ κοινωνοῦμεν οὐδαμῶς;
Δεῖ οὖν ἀμφότερα ἡμᾶς τηρεῖν, καὶ τίθεσθαι ὡς
εὐσεβείας γνώμονα· καὶ τοὺς τῷ ἐνὶ χρωμένους
κατὰ τοῦ ἑτέρου, καὶ ταῦτ' οἰομένους τὸ αὐτὸ ἐκά
τερον, ὡς δυσσεβεῖς τε καὶ ἄφρονας ἀποῤῥαπίζειν,
μηδενὶ κατὰ μηδένα τρόπον συγχωροῦντας, ὑπεναν
τέους ἑαυτοῖς ἢ ἀλλήλοις, καὶ ταῦτ' ἐπὶ τῶν τοιού
των νομίζειν τοὺς ἁγίους εἰδότας, ἀνδρῶν μικρο
γνωμόνων ὂν ὡς ἀληθῶς τὴν δόξαν ταύτην τῆς ἐναντιώσεως· νοῦν δ' ἔχοντι καὶ σὺν νῷ μετὰ Θεοῦ
σκοποῦντι πάντα συνωδά και φίλια.
Θεέτ. Πῶς οὖν, ὦ σοφὲ Θεόφανες, πρὸς τῆς ἀλη
θείας ἄμφω ἐκεῖνα ἀληθῆ;
Θεοφ. Σὴν καὶ τοῦτο χάριν θήσομαι σαφές. Πρόσ
gationem ac demonstratiouem. Nunc enim equidem
a te instructus intelligo illos, præfatos textus pro
magno exemplo allegantes, communicabilem dicere
essentiam et naturam Dei: hoc igitur, utpote ad
propositum finem omnibus utilius, explana quoad
facere poteris.
Theoph. Id quoque, sicut et prædicta, duplici
pariter accipitur sensu, o charissime. Audi enim
rursus eumdem Maximum dicentem: «Qui entibus
non est essentia communicabilis, alio tamen modo
vult capaci us communicari, ex impenetrabilitate
suæ essentiæ non exit.» Et iterum: Toti pror
sus efficimur dii, praeter essentiæ identitatem.
Et iterum.: Beata divinitas essentia omnem locu
tionem notitiamque et infinitatem infinite superat,
nec ullum comprehensionis vestigium vel ininimum
creaturis relinquit.» Et Athanasius Magnus ait
Beilica gratia participatur et videtur a dignis
Deus, essentia vero incommunicabilis est.» Et
iterun: ‹ Esse Deum est sccundaria naturæ pro
prietas, nam et nos dii efficimur; sed ejusdem
esse naturae non possumus.» Et iterum: 4 Liquet
non essentiam Dei, sed gloriam a sanctis visam
fuisse, sicut de apostolis scriptum est expergefa
etos Petrum et qui cum eo erant vidisse gloriam
ejus. › Et Basilius Magnus: < Operationes ejus ad
nos descendunt, essentia vero manel inaccessa. ›
Et rursus: Nos ex operationibus suis dicimus
innotescere nobis Deum nostrum, ad ejus autem
essentiam accedere non valemus. Et Pater
Chrysostonus: Spiritus gratiam Scriptura modo
ignem, modo aquam vocat, ostendens non ad es
sentiam hæc nomina spectare, sed ad operationem. ›
Gi iterum: 4 Non ad mensuram dat Deus Spiritum
nempe vult ostendere Christi præcursor et baptista
ab omnibus nobis Spiritus operationem ad mensu
ram accipi. Nam bic´per spiritum designat opera
tionem: hæc est enim divisibilis, ille vero, scili
cet Christus, omnem operationem habet integram
et indivisibilem. › Si autem hujus operatio men
suram non patitur, multo minus essentia. Vides
duo nobis a venerabilibus theologis tradita, videlicet
aliqua incommunicabilem esse Dei essentiam, et
aliqua communicabilem, atque participari a nobis
divinam naturam et minime participari? Utrumque
igitur nobis tenendum est ac ponendum ut piæ
fidei regula; et qui alterutrum jusurpant ad pu
gnandum alterum, illi ut impii insanique reficiendi,
quippe qui nemini ullatenus consentiunt et sibimet
ipsis aut sibi invicem contradicunt, quamvis cele
roqui sciam juxta sanctos propriam angusti in
genii esse istam contradictionis doctrinam, viro
autem intelligenti et sane divina meditanti omnia
esse consona et concordia.
Theol. Quomodo igitur, o sapiens Theophanes,
per veritatem quæso, illa ambo sunt vera?
Theoph. Hoc etiam tua gratia explanabo. Primum
col. 933–934page 46 of 197
PG 150:933τερον δὲ δείξομεν ὡς ἀνοήτως παντάπασι τὴν ἀπο στολικὴν καὶ τὰς πατρικὰς ἐκεῖνοι ρήσεις διατελοῦσι προβαλλόμενοι, τὰς κοινωνούς ἡμᾶς λεγούσας γίνεσθαι φύσεως Θεοῦ, μή μόνον ὅτι πρὸς ἀνατροπὴν τοῦ ἀκοινώνητον εἶναι καὶ ἀμέθεκτον τοῖς κτι σμασι πᾶσι τὴν θείαν καὶ φύσιν καὶ οὐσίαν, ὅπερ διὰ πάσης τῆς θεοπνεύστου κηρύττεται Γραφῆς, ἀλλ' ὅτι καὶ ὡς αὐτοὶ ταύταις κεχρημένοι διετέλεσαν, αὐτὴν τὴν ἐκείνων ἀνασκευάζει δόξαν. Σὺ γὰρ, ὅ τι ποτε δοξάζουσιν, οἶσθα τῶν ἄλλων ἀκριβέστερον. Εἰπὲ τοίνυν, πρὸς τῆς ἀληθείας, οὐ πάντα μὲν λέγουσι μετέχειν τοῦ Θεοῦ, πάντα δὲ τὰ τοῦ Θεοῦ μετέχοντα τῆς οὐσίας μετέχειν τοῦ Θεοῦ; ὡς μηδὲν ἕτερον ὄντος τοῦ Θεοῦ πλὴν οὐσίας μόνης, ἵνα μὴ σύνθεος αὐτοῖς εἴη, μηδὲ πολλὰ τὰ ἄκτιστα; Θεότ. Τοῦτ᾽ ἄντικρυς αὐτὸ καὶ δοξάζουσι καὶ λέγουσι. Θεος. 'Αλλ' αἱ ῥήσεις, ἂς πρὸς ἡμᾶς οἱ ἀντικείμενοι προάγουσιν, ὡς αὐτοῖς δῆθεν συνηγόρους, οὐ μόνον τάλλα πάνθ᾽ ἁπλῶς ἀλλ' οὐδὲ πάντας τοὺς ἀνθρώπους κοινωνούς τελεῖν φασι τῆς θείας φύσεως, καὶ τούτους γίνεσθαί ποθ' ὕστερον, ἀλλ᾽ οὐκ ἐξ ἀρχῆς ὑπάρχειν κοινωνούς. Πέτρος μὲν γὰρ ὁ τοῦ κορυφαίου χοροῦ τῶν ἀποστόλων κορυφαίος γράφων τοῖς ἰσότιμον λαχοῦσι πίστιν, πρὸς εὐσέβειαν καὶ ἀρετὴν παρακαλεῖ·: Δι' ὧν, φησί, «τὰ τίμια ὑμῖν ἐπαγγέλματα δεδώρηται, ἵνα διὰ τούτων γένησθε θείας κοινωνοὶ φύσεως.» Ορᾷς ὅτι δωρεά ἐστιν ἐν ἐπαγγελίαις κειμένη τοῖς κατὰ Χριστὸν βιοῦσι; Τι; οὖν ἐπαγγέλλεταί τινι τὰ προσόντα πᾶσιν ἐκ γενέ σεως: Ο δὲ θεῖος Μάξιμος, «Εἰς τοῦτο, φησί, πε ποίηκεν ἡμᾶς ὁ Θεὸς, ἵνα γενώμεθα θείας κοινωνοί φύσεως.» Ως οὐκ ὄντες ἄρα πρότερον, οὐδ᾽ ἅμα τῇ γενέσει καὶ κοινωνοί πεποιημένοι ταύτης. Ὁ δὲ θεῖος Παῦλος οὐχ ὅτε μὴ πιστὸς μόνον, ἀλλὰ καὶ μιμητής γέγονε Χριστοῦ, τῆς ἀπεριλήπτου φύσεως οἶκος ἐχρημάτισε; Ποῦ τοίνυν εἰσὶν οἱ τὰ ὄντα πάντα κοινωνεῖν λέγοντες αὐτῆς, ἐπεὶ πάντα μετέτ χει τοῦ Θεοῦ; Θεότ. Ἐρέτωσαν οὗτοι παιδαριώδεις γὰρ ὄντες τὴν διάνοιαν, νεανικοὶ δὲ τὴν ἀπείθειαν καὶ τὴν ἀναίδειαν, ταῖς φρεσὶν, ὡς ἔοικεν, ἀλλ' οὐ τῇ κακία, νηπιάζουσιν. Ἐγὼ δ᾽ οἶμαι συνορᾷν ἐκ τῶν εἰρη μένων νῦν, ὅπως καὶ μεθεκτὸς καὶ ἀμέθεκτος εἶναι λέγεται κατ' οὐσίαν ὁ Θεός. Θεοφ. Εξήγησαι τοίνυν, 8 τυγχάνεις διανοούμενος.. Θεότ. Ἐπειδὴ τοῖς ἁγίοις μόνοις δέδοται κοινωνοὺς τῆς θείας φύσεως τελεῖν, τοῖς μὲν ἄλλοις ἀμέσ θεκτον ἐροῦμεν τὴν οὐσίαν τε καὶ φύσιν τοῦ Θεοῦ τοῖς δὲ εὐηρεστηκόσι τούτῳ μεθεκτὴν, μάλιστα δὲ κατὰ τὴν μέλλουσαν ἐκείνην λήξιν, καὶ πρὸς τοῦτ' ἄρ' αὐτὸ κἀκεῖνο φέρει τὸ εἰρημένον Γρηγορίῳ τῷ τῆς θεολογίας επωνύμῳ· «Εσται δὲ ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσιν ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἀποκαταστάσεως, ὅταν μηκέτι πολλὰ ὦμεν, ὥσπερ νῦν, τοῖς κινήμασι καὶ τοῖς πάθεσιν, οὐδὲν ὅλως Θεὸν ἡ ὀλίγον ἐν ἡμῖν αὐτ τοῖς φέροντες, ἀλλ' ὅλοι θεοειδεῖς, ὅλου Θεοῦ χωρη τικοὶ καὶ μόνου· τοῦτο γὰρ ἡ τελείωσις πρὸς ἣν
Apostoli et Patrum verba objicere pergant que asserunt nos fieri divinæ consortes naturæ, Nedumi hæc astruant non esse incommunicabilem impar ticipabilemque omnibus creaturis divinam naturam et essentiam, imo etiam quæ indesinenter illi ušurpant, ipsam corum destruit sententiam. Tu enim quid isti opinentur scis accuratius quam ɔlii. Dic igitur, per veritatem obsecro, nonne Jicunt omnia esse Dei consortia, ab omnibus autem Dei participibus divinam participari cssentiam? tan quam si nihil esset in Deo præter essentiam; nisi forte unus sit cum illis Deus nec plura sint increata? demonstrabimus quam insane illi semper praefata Theot. Hoc ipsum palam docent ac profitentur. Theoph. At verba quæ nobis adversarii opponunt, tanquam sibi faventia, non modo non cætera om nia, sed ne omnes quidem homines asserunt efici divinæ consortes naturæ, et hos etiam postremum, haud ab initio fieri participes. Nam Petrus regalis apostolorum chori princeps, scribens iis qui coa qualem sortiti sunt Gden, ad pietatem et virtutem eos hortatur: «Propter quæ, ait, e pretiosa voluis promissa donata sunt, ut per hæc efficiamini di vinæ consories naturæ. › Vides præmium esse pro missum iis qui secundum Christum vivunt? Quis autem alicui pollicetur quod inest omnibus ab ipsa origine? Disus autem Maximus: ldeo, inquit, nos fecit Deus, ut eliciamur diving consortes na turæ. › Proinde nec eramus prius, nec simul cum creatione facti sumus illius participes. Et divus Paulus nonne quando non discipulus tantum, sed imitator factus est Christi, incomprehensibilis na turæ domus effectus est? Ubi igitur sunt qui res omnes dicunt esse hujus consortes, quia omnia Deum participant? Theol. Abeaut isti, pueriles intelligentia, juveni les incredulitate et audacia, ut menti meæ videtur, ac nequitia non parvuli. Equidem nunc, ut arbi tror, ex dictis intelligo quomodo communicabilis et incommunicabilis essentia dicatur Deus. Theoph. Dic igitur quid intelligas. Theot. Cum sanctis duntaxat datum sit consor tes fieri naturæ divinæ, aliis quidem incommuni cabilem dicemus essentiam naturamque Dei, com municabilem vero iis quos hic diligit, præsertim quoad futuram beatitudinem, idque ipsum innuunt hæc verba Gregorii cui cognomen Theologus: Erit autem Deus omnia in omnibus instaurationis tem pore, quum jam non erimus sicut nunc diseerpti commotionibus et cupiditatibus, minime aut per paululum in nobis Deum ferentes; sed totaliter similes Deo, unius ac totius Dei capaces: hæc est enim requies in quam ingredi festinamus. An recta
τερον δὲ δείξομεν ὡς ἀνοήτως παντάπασι τὴν ἀπο
στολικὴν καὶ τὰς πατρικὰς ἐκεῖνοι ρήσεις διατε
λοῦσι προβαλλόμενοι, τὰς κοινωνούς ἡμᾶς λεγούσας
γίνεσθαι φύσεως Θεοῦ, μή μόνον ὅτι πρὸς ἀνατρο
πὴν τοῦ ἀκοινώνητον εἶναι καὶ ἀμέθεκτον τοῖς κτι
σμασι πᾶσι τὴν θείαν καὶ φύσιν καὶ οὐσίαν, ὅπερ
διὰ πάσης τῆς θεοπνεύστου κηρύττεται Γραφῆς,
ἀλλ' ὅτι καὶ ὡς αὐτοὶ ταύταις κεχρημένοι διετέλε
σαν, αὐτὴν τὴν ἐκείνων ἀνασκευάζει δόξαν. Σὺ γὰρ,
ὅ τι ποτε δοξάζουσιν, οἶσθα τῶν ἄλλων ἀκριβέστε
ρον. Εἰπὲ τοίνυν, πρὸς τῆς ἀληθείας, οὐ πάντα μὲν
λέγουσι μετέχειν τοῦ Θεοῦ, πάντα δὲ τὰ τοῦ Θεοῦ
μετέχοντα τῆς οὐσίας μετέχειν τοῦ Θεοῦ; ὡς μηδὲν
ἕτερον ὄντος τοῦ Θεοῦ πλὴν οὐσίας μόνης, ἵνα μὴ
σύνθεος αὐτοῖς εἴη, μηδὲ πολλὰ τὰ ἄκτιστα;
Θεότ. Τοῦτ᾽ ἄντικρυς αὐτὸ καὶ δοξάζουσι καὶ
λέγουσι.
Θεος. 'Αλλ' αἱ ῥήσεις, ἂς πρὸς ἡμᾶς οἱ ἀντικεί
μενοι προάγουσιν, ὡς αὐτοῖς δῆθεν συνηγόρους, οὐ
μόνον τάλλα πάνθ᾽ ἁπλῶς ἀλλ' οὐδὲ πάντας τοὺς
ἀνθρώπους κοινωνούς τελεῖν φασι τῆς θείας φύσεως,
καὶ τούτους γίνεσθαί ποθ' ὕστερον, ἀλλ᾽ οὐκ ἐξ
ἀρχῆς ὑπάρχειν κοινωνούς. Πέτρος μὲν γὰρ ὁ τοῦ
κορυφαίου χοροῦ τῶν ἀποστόλων κορυφαίος γράφων
τοῖς ἰσότιμον λαχοῦσι πίστιν, πρὸς εὐσέβειαν καὶ
ἀρετὴν παρακαλεῖ·: Δι' ὧν, φησί, «τὰ τίμια ὑμῖν
ἐπαγγέλματα δεδώρηται, ἵνα διὰ τούτων γένησθε
θείας κοινωνοὶ φύσεως.» Ορᾷς ὅτι δωρεά ἐστιν ἐν
ἐπαγγελίαις κειμένη τοῖς κατὰ Χριστὸν βιοῦσι; Τι;
οὖν ἐπαγγέλλεταί τινι τὰ προσόντα πᾶσιν ἐκ γενέ
σεως: Ο δὲ θεῖος Μάξιμος, «Εἰς τοῦτο, φησί, πε
ποίηκεν ἡμᾶς ὁ Θεὸς, ἵνα γενώμεθα θείας κοινωνοί
φύσεως.» Ως οὐκ ὄντες ἄρα πρότερον, οὐδ᾽ ἅμα
τῇ γενέσει καὶ κοινωνοί πεποιημένοι ταύτης. Ὁ δὲ
θεῖος Παῦλος οὐχ ὅτε μὴ πιστὸς μόνον, ἀλλὰ καὶ
μιμητής γέγονε Χριστοῦ, τῆς ἀπεριλήπτου φύσεως
οἶκος ἐχρημάτισε; Ποῦ τοίνυν εἰσὶν οἱ τὰ ὄντα
πάντα κοινωνεῖν λέγοντες αὐτῆς, ἐπεὶ πάντα μετέτ
χει τοῦ Θεοῦ;
Θεότ. Ἐρέτωσαν οὗτοι παιδαριώδεις γὰρ ὄντες
τὴν διάνοιαν, νεανικοὶ δὲ τὴν ἀπείθειαν καὶ τὴν
ἀναίδειαν, ταῖς φρεσὶν, ὡς ἔοικεν, ἀλλ' οὐ τῇ κακία,
νηπιάζουσιν. Ἐγὼ δ᾽ οἶμαι συνορᾷν ἐκ τῶν εἰρη
μένων νῦν, ὅπως καὶ μεθεκτὸς καὶ ἀμέθεκτος εἶναι
λέγεται κατ' οὐσίαν ὁ Θεός.
Θεοφ. Εξήγησαι τοίνυν, 8 τυγχάνεις διανοού
μενος..
Θεότ. Ἐπειδὴ τοῖς ἁγίοις μόνοις δέδοται κοινω
νοὺς τῆς θείας φύσεως τελεῖν, τοῖς μὲν ἄλλοις ἀμέσ
θεκτον ἐροῦμεν τὴν οὐσίαν τε καὶ φύσιν τοῦ Θεοῦ
τοῖς δὲ εὐηρεστηκόσι τούτῳ μεθεκτὴν, μάλιστα δὲ
κατὰ τὴν μέλλουσαν ἐκείνην λήξιν, καὶ πρὸς τοῦτ'
ἄρ' αὐτὸ κἀκεῖνο φέρει τὸ εἰρημένον Γρηγορίῳ τῷ
τῆς θεολογίας επωνύμῳ· «Εσται δὲ ὁ Θεὸς τὰ πάντα
ἐν πᾶσιν ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἀποκαταστάσεως, ὅταν
μηκέτι πολλὰ ὦμεν, ὥσπερ νῦν, τοῖς κινήμασι καὶ
τοῖς πάθεσιν, οὐδὲν ὅλως Θεὸν ἡ ὀλίγον ἐν ἡμῖν αὐτ
τοῖς φέροντες, ἀλλ' ὅλοι θεοειδεῖς, ὅλου Θεοῦ χωρη
τικοὶ καὶ μόνου· τοῦτο γὰρ ἡ τελείωσις πρὸς ἣν
Apostoli et Patrum verba objicere pergant que
asserunt nos fieri divinæ consortes naturæ, Nedumi
hæc astruant non esse incommunicabilem impar
ticipabilemque omnibus creaturis divinam naturam
et essentiam, imo etiam quæ indesinenter illi
ušurpant, ipsam corum destruit sententiam. Tu
enim quid isti opinentur scis accuratius quam ɔlii.
Dic igitur, per veritatem obsecro, nonne Jicunt
omnia esse Dei consortia, ab omnibus autem Dei
participibus divinam participari cssentiam? tan
quam si nihil esset in Deo præter essentiam;
nisi forte unus sit cum illis Deus nec plura sint
increata?
demonstrabimus quam insane illi semper praefata
Theot. Hoc ipsum palam docent ac profitentur.
Theoph. At verba quæ nobis adversarii opponunt,
tanquam sibi faventia, non modo non cætera om
nia, sed ne omnes quidem homines asserunt efici
divinæ consortes naturæ, et hos etiam postremum,
haud ab initio fieri participes. Nam Petrus regalis
apostolorum chori princeps, scribens iis qui coa
qualem sortiti sunt Gden, ad pietatem et virtutem
eos hortatur: «Propter quæ, ait, e pretiosa voluis
promissa donata sunt, ut per hæc efficiamini di
vinæ consories naturæ. › Vides præmium esse pro
missum iis qui secundum Christum vivunt? Quis
autem alicui pollicetur quod inest omnibus ab ipsa
origine? Disus autem Maximus: ldeo, inquit,
nos fecit Deus, ut eliciamur diving consortes na
turæ. › Proinde nec eramus prius, nec simul cum
creatione facti sumus illius participes. Et divus
Paulus nonne quando non discipulus tantum, sed
imitator factus est Christi, incomprehensibilis na
turæ domus effectus est? Ubi igitur sunt qui res
omnes dicunt esse hujus consortes, quia omnia
Deum participant?
Theol. Abeaut isti, pueriles intelligentia, juveni
les incredulitate et audacia, ut menti meæ videtur,
ac nequitia non parvuli. Equidem nunc, ut arbi
tror, ex dictis intelligo quomodo communicabilis
et incommunicabilis essentia dicatur Deus.
Theoph. Dic igitur quid intelligas.
Theot. Cum sanctis duntaxat datum sit consor
tes fieri naturæ divinæ, aliis quidem incommuni
cabilem dicemus essentiam naturamque Dei, com
municabilem vero iis quos hic diligit, præsertim
quoad futuram beatitudinem, idque ipsum innuunt
hæc verba Gregorii cui cognomen Theologus: Erit
autem Deus omnia in omnibus instaurationis tem
pore, quum jam non erimus sicut nunc diseerpti
commotionibus et cupiditatibus, minime aut per
paululum in nobis Deum ferentes; sed totaliter
similes Deo, unius ac totius Dei capaces: hæc est
enim requies in quam ingredi festinamus. An recta
col. 935–936page 47 of 197
PG 150:935? σπεύδομεν. Καλῶς ἄρ᾽ ἐπιβαλεῖν δοκῶ, Θεόφανες, καὶ ταῦθ' οὕτως ἔχει, καὶ σοὶ συνδοκεῖ, καὶ συμφής σαις ἂν ἐπιψηφιζόμενος μὴ ἄλλως ἔχειν; Θεοφ. "Απαγε! Μεσσαλιανούς γὰρ τοῦτ' αὐτὸ φρονοῦντας, ὡς οἱ κατ' αὐτοὺς κεκαθαρμένοι τὴν ὑπόστασιν δέχονται τοῦ παναγίου Πνεύματος, καὶ εἰς ἐκείνην ἀνέρχονται τὴν φύσιν, οἱ θεῖοι Πατέρες τελέως ἀπεκήρυξαν, εἰπόντες ὡς γίνεται τις ἐπιδημίᾳ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος τοῖς ὡς χρεών κεκαθαρμένοις, καὶ ἐνοικεί αὐτοῖς κατὰ τὴν εὐαγγελικὴν ἐπαγγελίαν. Αλλ' οὐχ ὡς ἔχει φύσεως ἡ θεότης, ἀλλὰ μηδὲ τὸ θεολογικὸν ἐκεῖνο θορυβείτω σου πάλιν τὴν διάνοιαν, ὡς ὅλου Θεοῦ χωρητικοὶ ἔσονται οἱ ἅγιοι, τῶν λόγων ἐκείνων μεμνημένου, ὧν ἔναγχος εποιησάμεθα, δεικνύντες μηδαμή μηδὲν λυμαίνεσθαι τῷ ἀμεθέκτῳ τῆς οὐσ σίας τὸ δι᾿ ἑκάστης τῶν ἐνεργειῶν ὅλον τὸν Θεὸν μετέχεσθαί τε καὶ νοεῖσθαι λέγεσθαι· οὐ γὰρ σωματ τικῶς μερίζεται τὰ ἀσώματα· διὸ καὶ διὰ τῆς μιᾶς ὑποστάσεως ὅλῳ μοι ἀτρέπτως όλος ήνωται. Οι χωρητικοί τοίνυν θείας καὶ θεοποιοῦ γεγονότες ἐνερ γείας, ὅλου Θεοῦ καθεστήκασι χωρητικοί. Όταν δὲ τὴν φύσιν ὑπεραναβάντες καθαρῶς, πᾶσαν ἀπο παύσωσιν ἐνέργειαν ψυχῆς καὶ σώματος, ὡς μόνη; τῆς θείας ἐνεργείας ἐπειλημμένοι, τηνικαῦτα τελε σθεῖεν ἂν ὅλου καὶ μόνου Θεοῦ χωρητικοί· τοῦτο γὰρ ἡ τελείωσις πρὸς ἦν σπεύδομεν, ἀποστολικῶς εἰπεῖν, ἀποτιθέμενοι τὰ θελήματα τῆς σαρκὸς καὶ τῶν διανειών. Φησὶ γὰρ καὶ Μάξιμος ὁ τῶν τοιού των, εἴπερ τις, ἑρμηνεύς, ὅτι «Πᾶσα θεία ενέργεια δι' ἑαυτῆς ὅλον τὸν Θεὸν ἀμερῶς ὑποσημαίνει·, πᾶσαν δὲ εἰπὼν, πολλὰς ἔδειξε καὶ οὐκ οὐσίας οὖσας. Οτι δὲ οὐδὲ τοῖς ἁγίοις μεθεκτή ἐστιν ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ, ὁ αὐτὸς Μάξιμος διὰ τῶν μικρὸν ἀνωτέρω προηγμένων ἔδειξεν ἡμῖν, εἰπὼν, ὡς «Ὁ Θεὸς τοῦ κατ' ουσίαν κρυφίου παντελῶς οὐκ ἐξίσταται. ο Καὶ πάλιν· ι "Ολοι διόλου γινόμεθα θεοί, χωρίς την κατ' ουσίαν ταυτότητος.» Καὶ ὁ μέγας Αθανάσιος, Κατὰ τὴν θεοποιὸν χάριν καὶ μετέχεται καὶ ὁρᾷ ται τοῖς ἀξίοις ὁ Θεὸς, κατ' ουσίαν δὲ ἀμέθεκτός ἐστι.» Καὶ πάλιν· ο Θεοὶ μὲν γινόμεθα· τῆς δὲ αὐτῆς φύσεως γενέσθαι οὐ δυνάμεθα.» Καὶ ὁ Χρυ σόστομος Πατήρ, οὐκ ἐκ μέτρου δίδοσθαι τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Βαπτιστοῦ ἀκηκοώς, «Θέλει, φησί, δεῖξαι ὅτι πάντες ἡμεῖς μέτρῳ τὴν ἐνέργειαν τοῦ Πνεύματ τος λαμβάνομεν· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ μεριζομένη, ὡς τῆς οὐσίας οὔσης ἀμεροῦ;.. Ὥστε οὐδ᾽ οὗτος συγχωρεῖ, οὐδ᾽ αὐτοὺς τοὺς μετέχοντας τοῦ Πνεύ ματος μετέχειν οἴεσθαι τῆς οὐσίας τοῦ Πνεύματος. Πρὸς δὲ τοῖς ἐνθέοις διδάγμασι τῶν Θεοσόφων τούτ των οὐδὲ τῷ ἀνωτέρω μικρὸν ἡμῖν ἐκτεθειμένῳ γνώμονι τῆς εὐσεβείας εναρμόνιόν ἐστι τὸ τοὺς ἁγίους μετόχους εἶναι τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ· ἐκεῖνος γὰρ μεθεκτὴν ἁπλῶς καὶ ἀμέθεκτον ἐτίθει ταύτην, ἀλλ' οὐχί τισι μὲν ἀμέθεκτον, τισὶ δὲ μεθεκτήν. Θεότ. Εἰ τοίνυν μήτε κατὰ μέρη ταύτην τὴν δια φορὰν προσίεται· καὶ γὰρ ὑπάρχει ἀμερής· μήτε τισὶ μὲν μέτεστιν αὐτῆς, τισὶ δ᾽ οὐ μέτεστι, πῶς ἑκάτερον ἐκεῖνο ἀληθές;
argumentari videor an ita se res habet, mili que consentis et convenis rem se pon aliter habere? Theoph. Absit. Cum enim Messaliani idipsum tenerent, dicentes eos quos habebant ut purgatos, indui persona sacrosancti Spiritus ejusqne in na turam intrare, divi Patres eos omnino rejecerunt, dicentes quodammodo venire Patrem Filiumque et Spiritum sanctum ad eos qui sunt sicut oportet purgati, et mansionem apud eos facere juxta evan gelicam promissionem. Hic vero ne consideres di vinitatem quatenus est natura, nec animum tuum rursus perturbet illud quod ait Theologus, nempe totius Dei capaces fore sanctos; sed memento ver borum quæ recenter dixi.nus, ostendentes essen tia incommunicabilitatem minime obstare quin per unamquamque operationem totus participari et intelligi dicatur Deus (non enim corporaliter divi duntur incorporalia), ac proinde ob unitatein sub stantiæ immutabiliter totus toti mihi unitur. Qui igitur capaces divinæ deificæque funt operationis, totius Dei redduntur capaces. Ubi vero, naturam puritate supergressi, requieverunt ab omnibus operibus animæ et corporis, utpote solam adepti divinam operationem, tunc efficiuntur totius et unius Dei capaces: hæc est enim requies in quam ingredi feftinamus, ut ait Apostolus, deponentes desideria carnis et cogitationum. Dicit etiam Maxi mus, talium certissimus ante alios interpres Omnis divina operatio per seipsam totum Deum c sine divisione repræsentat. › Dicens ‹ omnis ostendit cas esse plures, non vero essentias. Insu per sanctis non communicari divinam essentiam ilem Maximus in paulo superius dictis demonstrat dicens: ‹ Deus ex impenetrabilitate essentiæ non exit, o et rursus: ● Toti omnino efficimur dii, præter essentiæ identitatem.» Et magnus Athana sius Deifica gratia participatur et videtur a dignis Deus, essentia vero communicari nequit. › Et iterum Dii quidem efficimur, ejusdem vero naturæ fieri non possumus.» Et Pater Chrysosto mus, non ad mensuram dari Spiritum edoctus a Baprista: e Vult, inquit, ostendere ab omnibus nobis ad mensuram recipi Spiritus sancti operatio nem: hac est enim quæ dividi potest, quum es sentia sit indivisibilis. › Unde hic etiam non vult ipsos Spiritus participes haberi ut consortes essen tiæ: Spiritus. Præter documenta illis theologis divi nitus inspirata, imo regulæ fidei paulo superius a nobis expositæ repugnat sanctos esse consortes divinæ essentiæ: hanc enim ille statuit simpliciter communicabilem esse et incommunicabilem, non vero quibusdam incommunicabilem et quibusdam communicabilem. Theol. Si ergo neque per partes hanc distinctio nem admittit, neque aliis quidem communicatur, alios vero non communicatur, quomodo utrumque illud verum est?
? σπεύδομεν. Καλῶς ἄρ᾽ ἐπιβαλεῖν δοκῶ, Θεόφανες,
καὶ ταῦθ' οὕτως ἔχει, καὶ σοὶ συνδοκεῖ, καὶ συμφής
σαις ἂν ἐπιψηφιζόμενος μὴ ἄλλως ἔχειν;
Θεοφ. "Απαγε! Μεσσαλιανούς γὰρ τοῦτ' αὐτὸ
φρονοῦντας, ὡς οἱ κατ' αὐτοὺς κεκαθαρμένοι τὴν
ὑπόστασιν δέχονται τοῦ παναγίου Πνεύματος, καὶ
εἰς ἐκείνην ἀνέρχονται τὴν φύσιν, οἱ θεῖοι Πατέρες
τελέως ἀπεκήρυξαν, εἰπόντες ὡς γίνεται τις ἐπιδη
μία τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ
ματος τοῖς ὡς χρεών κεκαθαρμένοις, καὶ ἐνοικεί
αὐτοῖς κατὰ τὴν εὐαγγελικὴν ἐπαγγελίαν. Αλλ' οὐχ
ὡς ἔχει φύσεως ἡ θεότης, ἀλλὰ μηδὲ τὸ θεολογικὸν
ἐκεῖνο θορυβείτω σου πάλιν τὴν διάνοιαν, ὡς ὅλου
Θεοῦ χωρητικοὶ ἔσονται οἱ ἅγιοι, τῶν λόγων ἐκείνων
μεμνημένου, ὧν ἔναγχος εποιησάμεθα, δεικνύντες
μηδαμή μηδὲν λυμαίνεσθαι τῷ ἀμεθέκτῳ τῆς οὐσ
σίας τὸ δι᾿ ἑκάστης τῶν ἐνεργειῶν ὅλον τὸν Θεὸν
μετέχεσθαί τε καὶ νοεῖσθαι λέγεσθαι· οὐ γὰρ σωματ
τικῶς μερίζεται τὰ ἀσώματα· διὸ καὶ διὰ τῆς μιᾶς
ὑποστάσεως ὅλῳ μοι ἀτρέπτως όλος ήνωται. Οι
χωρητικοί τοίνυν θείας καὶ θεοποιοῦ γεγονότες ἐνερ
γείας, ὅλου Θεοῦ καθεστήκασι χωρητικοί. Όταν
δὲ τὴν φύσιν ὑπεραναβάντες καθαρῶς, πᾶσαν ἀπο
παύσωσιν ἐνέργειαν ψυχῆς καὶ σώματος, ὡς μόνη;
τῆς θείας ἐνεργείας ἐπειλημμένοι, τηνικαῦτα τελε
σθεῖεν ἂν ὅλου καὶ μόνου Θεοῦ χωρητικοί· τοῦτο
γὰρ ἡ τελείωσις πρὸς ἦν σπεύδομεν, ἀποστολικῶς
εἰπεῖν, ἀποτιθέμενοι τὰ θελήματα τῆς σαρκὸς καὶ
τῶν διανειών. Φησὶ γὰρ καὶ Μάξιμος ὁ τῶν τοιού
των, εἴπερ τις, ἑρμηνεύς, ὅτι «Πᾶσα θεία ενέργεια
δι' ἑαυτῆς ὅλον τὸν Θεὸν ἀμερῶς ὑποσημαίνει·,
πᾶσαν δὲ εἰπὼν, πολλὰς ἔδειξε καὶ οὐκ οὐσίας οὖσας.
Οτι δὲ οὐδὲ τοῖς ἁγίοις μεθεκτή ἐστιν ἡ οὐσία τοῦ
Θεοῦ, ὁ αὐτὸς Μάξιμος διὰ τῶν μικρὸν ἀνωτέρω
προηγμένων ἔδειξεν ἡμῖν, εἰπὼν, ὡς «Ὁ Θεὸς τοῦ
κατ' ουσίαν κρυφίου παντελῶς οὐκ ἐξίσταται. ο Καὶ
πάλιν· ι "Ολοι διόλου γινόμεθα θεοί, χωρίς την
κατ' ουσίαν ταυτότητος.» Καὶ ὁ μέγας Αθανάσιος,
Κατὰ τὴν θεοποιὸν χάριν καὶ μετέχεται καὶ ὁρᾷ
ται τοῖς ἀξίοις ὁ Θεὸς, κατ' ουσίαν δὲ ἀμέθεκτός
ἐστι.» Καὶ πάλιν· ο Θεοὶ μὲν γινόμεθα· τῆς δὲ
αὐτῆς φύσεως γενέσθαι οὐ δυνάμεθα.» Καὶ ὁ Χρυ
σόστομος Πατήρ, οὐκ ἐκ μέτρου δίδοσθαι τὸ Πνεῦμα
παρὰ τοῦ Βαπτιστοῦ ἀκηκοώς, «Θέλει, φησί, δεῖξαι
ὅτι πάντες ἡμεῖς μέτρῳ τὴν ἐνέργειαν τοῦ Πνεύματ
τος λαμβάνομεν· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ μεριζομένη, ὡς
τῆς οὐσίας οὔσης ἀμεροῦ;.. Ὥστε οὐδ᾽ οὗτος
συγχωρεῖ, οὐδ᾽ αὐτοὺς τοὺς μετέχοντας τοῦ Πνεύ
ματος μετέχειν οἴεσθαι τῆς οὐσίας τοῦ Πνεύματος.
Πρὸς δὲ τοῖς ἐνθέοις διδάγμασι τῶν Θεοσόφων τούτ
των οὐδὲ τῷ ἀνωτέρω μικρὸν ἡμῖν ἐκτεθειμένῳ
γνώμονι τῆς εὐσεβείας εναρμόνιόν ἐστι τὸ τοὺς
ἁγίους μετόχους εἶναι τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ· ἐκεῖνος
γὰρ μεθεκτὴν ἁπλῶς καὶ ἀμέθεκτον ἐτίθει ταύτην,
ἀλλ' οὐχί τισι μὲν ἀμέθεκτον, τισὶ δὲ μεθεκτήν.
Θεότ. Εἰ τοίνυν μήτε κατὰ μέρη ταύτην τὴν δια
φορὰν προσίεται· καὶ γὰρ ὑπάρχει ἀμερής· μήτε
τισὶ μὲν μέτεστιν αὐτῆς, τισὶ δ᾽ οὐ μέτεστι, πῶς
ἑκάτερον ἐκεῖνο ἀληθές;
argumentari videor an ita se res habet, mili
que consentis et convenis rem se pon aliter
habere?
Theoph. Absit. Cum enim Messaliani idipsum
tenerent, dicentes eos quos habebant ut purgatos,
indui persona sacrosancti Spiritus ejusqne in na
turam intrare, divi Patres eos omnino rejecerunt,
dicentes quodammodo venire Patrem Filiumque et
Spiritum sanctum ad eos qui sunt sicut oportet
purgati, et mansionem apud eos facere juxta evan
gelicam promissionem. Hic vero ne consideres di
vinitatem quatenus est natura, nec animum tuum
rursus perturbet illud quod ait Theologus, nempe
totius Dei capaces fore sanctos; sed memento ver
borum quæ recenter dixi.nus, ostendentes essen
tia incommunicabilitatem minime obstare quin per
unamquamque operationem totus participari et
intelligi dicatur Deus (non enim corporaliter divi
duntur incorporalia), ac proinde ob unitatein sub
stantiæ immutabiliter totus toti mihi unitur. Qui
igitur capaces divinæ deificæque funt operationis,
totius Dei redduntur capaces. Ubi vero, naturam
puritate supergressi, requieverunt ab omnibus
operibus animæ et corporis, utpote solam adepti
divinam operationem, tunc efficiuntur totius et
unius Dei capaces: hæc est enim requies in quam
ingredi feftinamus, ut ait Apostolus, deponentes
desideria carnis et cogitationum. Dicit etiam Maxi
mus, talium certissimus ante alios interpres
Omnis divina operatio per seipsam totum Deum c
sine divisione repræsentat. › Dicens ‹ omnis
ostendit cas esse plures, non vero essentias. Insu
per sanctis non communicari divinam essentiam
ilem Maximus in paulo superius dictis demonstrat
dicens: ‹ Deus ex impenetrabilitate essentiæ non
exit, o et rursus: ● Toti omnino efficimur dii,
præter essentiæ identitatem.» Et magnus Athana
sius Deifica gratia participatur et videtur a
dignis Deus, essentia vero communicari nequit. ›
Et iterum Dii quidem efficimur, ejusdem vero
naturæ fieri non possumus.» Et Pater Chrysosto
mus, non ad mensuram dari Spiritum edoctus a
Baprista: e Vult, inquit, ostendere ab omnibus
nobis ad mensuram recipi Spiritus sancti operatio
nem: hac est enim quæ dividi potest, quum es
sentia sit indivisibilis. › Unde hic etiam non vult
ipsos Spiritus participes haberi ut consortes essen
tiæ: Spiritus. Præter documenta illis theologis divi
nitus inspirata, imo regulæ fidei paulo superius a
nobis expositæ repugnat sanctos esse consortes
divinæ essentiæ: hanc enim ille statuit simpliciter
communicabilem esse et incommunicabilem, non
vero quibusdam incommunicabilem et quibusdam
communicabilem.
Theol. Si ergo neque per partes hanc distinctio
nem admittit, neque aliis quidem communicatur,
alios vero non communicatur, quomodo utrumque
illud verum est?
col. 937–938page 48 of 197
PG 150:937€80. Ακουε καὶ μάνθανε. Τὴν ὑπερουσιότητα τὴν θείαν οὔτε εἰπεῖν ἔστιν οὔτε ἐννοῆσαι, οὔτε ὅλως πως θεωρῆσαι, διὰ τὸ πάντων αὐτὴν ἐξῃρημένην εἶναι καὶ ὑπεράγνωστον, ἀπεριλήπτῳ δυνάμει καὶ τῶν ὑπερουρανίων νέων υπεριδρυμένην, καὶ πᾶσι πάν τη ἄληπτόν τε καὶ ἄῤῥητον ἀεί. Οὐδὲ γὰρ ὄνομά ἐστιν αὐτῆς κατὰ τὸν νῦν αἰῶνα ἢ κατὰ τὸν μέλλοντα όνο μαζόμενον, οὐδὲ λόγος ἐν ψυχῇ συνιστάμενο; ἢ διὰ γλώττης προσφερόμενος, οὐκ ἐπαφή τις αἰσθητὴ ἢ νερά· ἀλλ᾽ οὐδὲ φαντασία ὅλως, εἰ μή τις φαίη τὴν ἐξ ἀποφάσεων τελεωτάτην ἀκαταληψίαν, ὡς πάντα, ὅσα ἐστὶν ἢ ὅλως λέγεται ὑπεροχικῶς ἀφαιρουμένην. Καὶ τοίνυν οὐδ᾽ οὐσίαν αὐτὴν ἢ φύσιν ὀνομάσαι θεμιτὸν ὀνομάζοντα κυρίως, ὅστις τὴν ὑπὲρ πᾶσαν ἀλήθειαν ἀληθείας ἐπιγνώμων. Ἐπεὶ δ᾽ αὖθις πάνω των ἐστὶν αἰτία καὶ περὶ αὐτὴν πάντα καὶ αὐτῆς ἕνεκα, καὶ αὐτή ἐστι πρὸ πάντων καὶ ἁπλῶς καὶ ἀπο ριορίστως ἐν ἑαυτῇ ἅπαντα προείληφεν, ἐκ πάντων αὐτὴν ὀνομαστέον, καταχρηστικῶς, ἀλλ' οὐ κυρίως. Οὐκοῦν καὶ οὐσίαν αὐτὴν καὶ φύσιν προσρητέον κυρίως δὲ τὴν οὐσιοποιὸν τοῦ Θεοῦ πρόοδόν τε καὶ ἐνέργειαν. Οτι δὲ καὶ αὕτη ούσιωνυμεῖται καὶ κυ ρίως αὕτη, τοῦ μεγάλου ἄκουσον Διονυσίου, ο μετιτέον, λέγοντος, ἐπὶ τὴν ὄντως οὖσαν τοῦ ὅπως ὄντος θεολογικὴν οὐσιωνυμίαν· τοσοῦτον δὲ ὑπομνήσομεν, ὅτι τῷ λόγῳ σκοπὸς οὐ τὴν ὑπερούσιον οὐσίαν, ᾗ ὑπερούσιος, ἐκφαίνειν (ἄῤῥητον γὰρ τοῦτο καὶ ἄγνωστον καὶ παντελῶς ἀνέκφαντον, καὶ αὐτὴν ὑπεραῖρον τὴν ἕνωσιν), ἀλλὰ τὴν οὐσιοποιὸν εἰς τὰ ὄντα πάντα τῆς θεαρχικῆς οὐσιαρχίας πρόοδον ὑμνῆ σαι.» Ομᾷς ὅτι ὄντως οὖσαν ουσιωνυμίαν τὴν θείαν λέγει πρόοδον; καλεῖ μέντοι οὕτω κἀνταῦθα καὶ τὸ κρύφιον πάντη καὶ ἀνεκφοίτητον καὶ ἀνέκε φαντον ἐκεῖνο. Εὕροις δ' ἂν παραπλησίως καὶ τὴν τῆς φύσεως προσηγορίαν κἀπὶ τῶν φυσικῶς προσο όντων τιθεμένην, ὡς καὶ ὁ τῶν Γρηγορίων θεολογικώτατος φησί που τῶν ἐπῶν· ο Ηδε γὰρ ἄνακτος ἐμοῦ φύσις όλβον ὀπάζειν.» Οὐδὲ γὰρ τὸ διδόναι φύσις ὁτιοῦν, ἀλλὰ φυσικῶς τοῦτο πρόσεστι τῷ εὐεργετικῷ. Κάπὶ τοῦ πυρὸς φαίη τις ἂν φύσιν ἔχειν ἀνωφερὲς εἶναι, καὶ φῶς ἑνιέναι τοῖς ὁρῶσιν ἀλλ᾽ οὐχ ἡ κίνησις αὐτῷ φύσις, οὐδὲ τὸ ἐμποιεῖν ἁπλῶς, ἀλλ᾽ ἡ τῆς κινήσεως ἀρχή. Λέγεται τοιγαρ οὖν καὶ τὰ φυσικὰ φύσις, ὡς καὶ αὐτὸ ὁ μέγας Διονύσιος ἀλλαχοῦ φησι, «Φύσις, γράφων, τῷ ἀγαθῷ τὸ παράγειν καὶ σώζειν· ο δηλον τι φυσι κῶς τοῦτο πρόσεστιν αὐτῷ. Καὶ τοίνυν ὅταν ἀκού σῃ τῶν Πατέρων ἀμέθεκτον λεγόντων τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, ἐκείνην μοι νίει τὴν ἀνεκφοίτητόν τε καὶ ἀνέκφαντον. "Οταν δ' αὖθις μεθεκτήν, νόει μοι την φυσικῶς προτοῦσαν τῷ Θεῷ πρόοδον, καὶ τὴν ἔκφανσιν καὶ τὴν ἐνέργειαν· καὶ οὕτω στέργων ἀμφή. τερα, διόλογος ἔσῃ τοῖς Πατράσιν. ᾿Αλλὰ καὶ διὰ τῆς τοιαύτης ἐνεργείας ἐκείνην αὐτὴν, εἰ καὶ μὴ καθ' ἑαυτὴν τὴν θείαν φύσιν, λέγων μεθεκτήν, ἐν τοῖς ὅροις μενεῖς τῆς εὐσεβείας· συντηρείται γάρ καὶ οὕτω τὸ ἀμέθεκτόν τε καὶ ἀνέκφαντον τῆς ἀνεκ φοιτήτου φύσεως ἐκείνης. Ιδο: δ᾽ ἄν τις καὶ τοὺς ἔξωθεν σοφοὺς οὐσίαν οὐ τὴν ἑκάστου μόνον φύσιν
Theoph. Audi ac disce. Supersubstantialis Di essentia nec dici nec intelligi nec ullatenus vid. ri potest, quia res omnes et omnem cognitionem su pereminet, supra incomprehensibilem etiam coele stium spirituum virtutem sedens, omnibusque oni nino inintelligibilis semper et inenarrabilis. N c enim ullo nomine sive in ævo præsenti sive in fu³ turo potest nuncupari, nec ullo exprimi verbo quod mens excogitet vel lingua proferat, nec sensibus vel intellectu attingi, nec ulla repræsentari imagi natione, nisi forsan ut quædam omnium negatio num perfectissime incomprehensibilis summa, eu suprema ab omnibus quæcunque sunt vel dicuntar abstractio. Itaque ipsam essentiam aut natura:1 nominare proprio nomine haud potest quisqui veritaten: omni veritate superiorem scrutatur. Quia tamen illa est oninium causa, omniaque ad eam per tinent ac propter eam exsistunt, et est ante omnia et simpliciter infiniteque cuncta præcedit, ex on nibus nominanda est, figurate, non proprie. Num= cupanda igitur est ipsa essentia et natura, et etiam proprio nomine creatrix Dei processio et operatio, Porro hanc quoque proprie vocari essentiam magnus docet Dionysius dicens: Inquirendum est verum veri Dei essentiæ nomen: memorabimus tantum sermonem non huc tendere, ut supersubstantialis essentia qua ille supersubstantialis est, designetur (hæc enim dici cognoscive aut indicari nequit et ipsam supereminet beatifcam unioncm), sed ut signifcetur efusum in res omnes creatricis Di potentiæ eluvium.. Vides ab eo verum essenti nomen imponi divinæ processioni? et item pariter nuncupat illam absconditam ineffabilemque et ine narrabilem naturam. Similiter reperias naturæ no men rebus quæ natura insunt, impositum, sicut maxime inter Gregorios theologus alicubi dicit Hæc Regis mei natura felicitatem largitur. › Nam dare non est natura cuilibet, sed naturaliter inest benefactori. Item de igne aliquis dicere posset eju naturam sursum tendere et illuminare oculos, quanquam ejus natura non sit motus nec illumi natio, sel motus principium. Ideo ipsi naturæ ac tus dicuntur natura, sicut iterum magnus Dio nysius alibi scribit: • Natura boni est producere el conservare, si id est, hoc illi natura insitum est. Itaque si Patres audieris dicentes incomimu nicabilem esse Dei essentiam, illam intellige quæ dici et manifestari nequit; si vero communicabilem, intellige naturalem Dei processionem, manifesta tionem et operationem: et sic utrumque ample ctens, Patribus consenties. Imo dicens tals oper. tione ipsam Dei naturam, non tamen in seipsa, esse communicabilem, non transibis veræ fidei limites nam sic etiam servatur incommunicabili tas et impenetrabilitas illius ineffabilis naturæ. Videre est et profanos philosophos essentiam ap pellantes, non solum cujusque naturam, sed etiam naturalia et essentialia: quæ quidem abstrahu. ab essentia eique subjiciunt. Nos vero adhuc im
€80. Ακουε καὶ μάνθανε. Τὴν ὑπερουσιότητα
τὴν θείαν οὔτε εἰπεῖν ἔστιν οὔτε ἐννοῆσαι, οὔτε ὅλως
πως θεωρῆσαι, διὰ τὸ πάντων αὐτὴν ἐξῃρημένην
εἶναι καὶ ὑπεράγνωστον, ἀπεριλήπτῳ δυνάμει καὶ
τῶν ὑπερουρανίων νέων υπεριδρυμένην, καὶ πᾶσι πάν
τη ἄληπτόν τε καὶ ἄῤῥητον ἀεί. Οὐδὲ γὰρ ὄνομά ἐστιν
αὐτῆς κατὰ τὸν νῦν αἰῶνα ἢ κατὰ τὸν μέλλοντα όνο
μαζόμενον, οὐδὲ λόγος ἐν ψυχῇ συνιστάμενο; ἢ διὰ
γλώττης προσφερόμενος, οὐκ ἐπαφή τις αἰσθητὴ ἢ
νερά· ἀλλ᾽ οὐδὲ φαντασία ὅλως, εἰ μή τις φαίη τὴν
ἐξ ἀποφάσεων τελεωτάτην ἀκαταληψίαν, ὡς πάντα,
ὅσα ἐστὶν ἢ ὅλως λέγεται ὑπεροχικῶς ἀφαιρουμέ
νην. Καὶ τοίνυν οὐδ᾽ οὐσίαν αὐτὴν ἢ φύσιν ὀνομάσαι
θεμιτὸν ὀνομάζοντα κυρίως, ὅστις τὴν ὑπὲρ πᾶσαν
ἀλήθειαν ἀληθείας ἐπιγνώμων. Ἐπεὶ δ᾽ αὖθις πάνω
των ἐστὶν αἰτία καὶ περὶ αὐτὴν πάντα καὶ αὐτῆς
ἕνεκα, καὶ αὐτή ἐστι πρὸ πάντων καὶ ἁπλῶς καὶ ἀπο
ριορίστως ἐν ἑαυτῇ ἅπαντα προείληφεν, ἐκ πάντων
αὐτὴν ὀνομαστέον, καταχρηστικῶς, ἀλλ' οὐ κυρίως.
Οὐκοῦν καὶ οὐσίαν αὐτὴν καὶ φύσιν προσρητέον
κυρίως δὲ τὴν οὐσιοποιὸν τοῦ Θεοῦ πρόοδόν τε καὶ
ἐνέργειαν. Οτι δὲ καὶ αὕτη ούσιωνυμεῖται καὶ κυ
ρίως αὕτη, τοῦ μεγάλου ἄκουσον Διονυσίου, ο Μετι
τέον, λέγοντος, ἐπὶ τὴν ὄντως οὖσαν τοῦ ὅπως
ὄντος θεολογικὴν οὐσιωνυμίαν· τοσοῦτον δὲ ὑπο
μνήσομεν, ὅτι τῷ λόγῳ σκοπὸς οὐ τὴν ὑπερούσιον
οὐσίαν, ᾗ ὑπερούσιος, ἐκφαίνειν (ἄῤῥητον γὰρ τοῦτο
καὶ ἄγνωστον καὶ παντελῶς ἀνέκφαντον, καὶ αὐτὴν
ὑπεραῖρον τὴν ἕνωσιν), ἀλλὰ τὴν οὐσιοποιὸν εἰς τὰ
ὄντα πάντα τῆς θεαρχικῆς οὐσιαρχίας πρόοδον ὑμνῆ
σαι.» Ομᾷς ὅτι ὄντως οὖσαν ουσιωνυμίαν τὴν
θείαν λέγει πρόοδον; καλεῖ μέντοι οὕτω κἀνταῦθα
καὶ τὸ κρύφιον πάντη καὶ ἀνεκφοίτητον καὶ ἀνέκε
φαντον ἐκεῖνο. Εὕροις δ' ἂν παραπλησίως καὶ τὴν
τῆς φύσεως προσηγορίαν κἀπὶ τῶν φυσικῶς προσο
όντων τιθεμένην, ὡς καὶ ὁ τῶν Γρηγορίων θεολογι
κώτατός φησί που τῶν ἐπῶν· ο Ηδε γὰρ ἄνακτος
ἐμοῦ φύσις όλβον ὀπάζειν.» Οὐδὲ γὰρ τὸ διδόναι
φύσις ὁτιοῦν, ἀλλὰ φυσικῶς τοῦτο πρόσεστι τῷ
εὐεργετικῷ. Κάπὶ τοῦ πυρὸς φαίη τις ἂν φύσιν
ἔχειν ἀνωφερὲς εἶναι, καὶ φῶς ἑνιέναι τοῖς ὁρῶσιν
ἀλλ᾽ οὐχ ἡ κίνησις αὐτῷ φύσις, οὐδὲ τὸ ἐμποιεῖν
ἁπλῶς, ἀλλ᾽ ἡ τῆς κινήσεως ἀρχή. Λέγεται τοιγαρ
οὖν καὶ τὰ φυσικὰ φύσις, ὡς καὶ αὐτὸ ὁ μέγας
Διονύσιος ἀλλαχοῦ φησι, «Φύσις, γράφων, τῷ
ἀγαθῷ τὸ παράγειν καὶ σώζειν· ο δηλον τι φυσι
κῶς τοῦτο πρόσεστιν αὐτῷ. Καὶ τοίνυν ὅταν ἀκού
σῃ τῶν Πατέρων ἀμέθεκτον λεγόντων τὴν οὐσίαν
τοῦ Θεοῦ, ἐκείνην μοι νίει τὴν ἀνεκφοίτητόν τε καὶ
ἀνέκφαντον. "Οταν δ' αὖθις μεθεκτήν, νόει μοι την
φυσικῶς προτοῦσαν τῷ Θεῷ πρόοδον, καὶ τὴν ἔκφαν
σιν καὶ τὴν ἐνέργειαν· καὶ οὕτω στέργων ἀμφή.
τερα, διόλογος ἔσῃ τοῖς Πατράσιν. ᾿Αλλὰ καὶ διὰ
τῆς τοιαύτης ἐνεργείας ἐκείνην αὐτὴν, εἰ καὶ μὴ
καθ' ἑαυτὴν τὴν θείαν φύσιν, λέγων μεθεκτήν, ἐν
τοῖς ὅροις μενεῖς τῆς εὐσεβείας· συντηρείται γάρ
καὶ οὕτω τὸ ἀμέθεκτόν τε καὶ ἀνέκφαντον τῆς ἀνεκ
φοιτήτου φύσεως ἐκείνης. Ιδο: δ᾽ ἄν τις καὶ τοὺς
ἔξωθεν σοφοὺς οὐσίαν οὐ τὴν ἑκάστου μόνον φύσιν
Theoph. Audi ac disce. Supersubstantialis Di
essentia nec dici nec intelligi nec ullatenus vid. ri
potest, quia res omnes et omnem cognitionem su
pereminet, supra incomprehensibilem etiam coele
stium spirituum virtutem sedens, omnibusque oni
nino inintelligibilis semper et inenarrabilis. N c
enim ullo nomine sive in ævo præsenti sive in fu³
turo potest nuncupari, nec ullo exprimi verbo quod
mens excogitet vel lingua proferat, nec sensibus
vel intellectu attingi, nec ulla repræsentari imagi
natione, nisi forsan ut quædam omnium negatio
num perfectissime incomprehensibilis summa, eu
suprema ab omnibus quæcunque sunt vel dicuntar
abstractio. Itaque ipsam essentiam aut natura:1
nominare proprio nomine haud potest quisqui
veritaten: omni veritate superiorem scrutatur. Quia
tamen illa est oninium causa, omniaque ad eam per
tinent ac propter eam exsistunt, et est ante omnia
et simpliciter infiniteque cuncta præcedit, ex on
nibus nominanda est, figurate, non proprie. Num=
cupanda igitur est ipsa essentia et natura, et etiam
proprio nomine creatrix Dei processio et operatio,
Porro hanc quoque proprie vocari essentiam magnus
docet Dionysius dicens: Inquirendum est verum
veri Dei essentiæ nomen: memorabimus tantum
sermonem non huc tendere, ut supersubstantialis
essentia qua ille supersubstantialis est, designetur
(hæc enim dici cognoscive aut indicari nequit et
ipsam supereminet beatifcam unioncm), sed ut
signifcetur efusum in res omnes creatricis Di
potentiæ eluvium.. Vides ab eo verum essenti
nomen imponi divinæ processioni? et item pariter
nuncupat illam absconditam ineffabilemque et ine
narrabilem naturam. Similiter reperias naturæ no
men rebus quæ natura insunt, impositum, sicut
maxime inter Gregorios theologus alicubi dicit
Hæc Regis mei natura felicitatem largitur. › Nam
dare non est natura cuilibet, sed naturaliter inest
benefactori. Item de igne aliquis dicere posset eju
naturam sursum tendere et illuminare oculos,
quanquam ejus natura non sit motus nec illumi
natio, sel motus principium. Ideo ipsi naturæ ac
tus dicuntur natura, sicut iterum magnus Dio
nysius alibi scribit: • Natura boni est producere
el conservare, si id est, hoc illi natura insitum
est. Itaque si Patres audieris dicentes incomimu
nicabilem esse Dei essentiam, illam intellige quæ
dici et manifestari nequit; si vero communicabilem,
intellige naturalem Dei processionem, manifesta
tionem et operationem: et sic utrumque ample
ctens, Patribus consenties. Imo dicens tals oper.
tione ipsam Dei naturam, non tamen in seipsa,
esse communicabilem, non transibis veræ fidei
limites nam sic etiam servatur incommunicabili
tas et impenetrabilitas illius ineffabilis naturæ.
Videre est et profanos philosophos essentiam ap
pellantes, non solum cujusque naturam, sed etiam
naturalia et essentialia: quæ quidem abstrahu.
ab essentia eique subjiciunt. Nos vero adhuc im
col. 939–940page 49 of 197
PG 150:939ονομάζοντας, ἀλλὰ καὶ τὰ φυσικὰ καὶ οὐσιώδη· δ:πι ροῦντες γὰρ ὑπὸ τὴν οὐσίαν ταῦτα πάντα τάττουσιν, Ἡμεῖς δ' ἔτι προσδιατρίψαντες τῇ τοῦ ἀμεθέκτου θεωρία, τὸ κρύφιόν τε καὶ ἀνέκφαντον τῆς θείας φύσεως, ἐφ' ὅσον ἡμῖν ἔξεστιν ἀναφήνωμεν ύψος. ἐρομένῳ μοι τοίνυν ἀπόκριναι, χρηστὲ Θεότιμε, οὐ τὸ μέρος τῆς οὐσίας καὶ τὸ βραχύτατον πάσας έχει τὰς αὐτῆς δυνάμεις; Θεότ. Πάντας οἶμαί σοι τοῦτο συνερεῖν, καὶ δι' αἰσθήσεως εἰδότας, ὡς καὶ ὁ σπινθὴρ ἐλάχιστον ὑπάρχον τοῦ πυρός, λαμπρόν τε καὶ φωτιστικόν ἐστι, διακριτικόν τε καὶ καυστικὴν τῶν ἐγγιζόντων, ο τοκίνητόν τε φύσει καὶ ἀνωφερές, καὶ ἁπλῶς ὅτα καὶ τὸ πῦρ, οὗ μόριόν ἐστι, καὶ ἡ σταγών, ὅσα καὶ τὸ ὕδωρ, οὗ ἐστι σταγών· καὶ ἡ βῶλος ὅσα καὶ τὸ μέταλλον, ὁτουδήποτ᾽ ἂν ἀποῤῥὼς διατελοίη. Θεοφ. Τοιγαροῦν εἴπερ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ μετα ἔχομεν, κἂν εἰ πάσης κἂν εἰ μωρίου μετέχῃ τις αὐτῆς, παντοδύναμος ἔσται· καὶ οὕτω τῶν ὄντων ἕκαστον ἔσται παντοδύναμον, δ μηδὲ πάντες ἔχομεν ὁμοῦ, κἂν πᾶσαν τὴν κτίσιν συμπεριλαβὼν εἴπῃς. Τοῦτο δεικνὺς ὁ Παῦλος ἐκ περιουσίας καὶ αὐτοῖς εὐμοιρηκόσι τῶν θεοποιῶν χαρισμάτων τοῦ Πνεύματ τος, οὐ πάνθ' ἑκάστῳ προσεῖναι μαρτυρεῖ τὰ χωρίς σματα τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ, ε Τῷ μὲν, φησί, δίτο ται λόγος σοφίας, τῷ δὲ λόγος γνώσεως· ἄλλῳ δ' ἄλλο τι κατὰ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα. Ὁ δὲ Χρυσόστομος Πατὴρ, φανερῶς ἐντεῦθεν προαναστέλλων τὴν Βαρο λαὰμ καὶ ᾿Ακινδύνου πλάνην, «Οὐ πάντα τις ἔχει, φησὶν, ἵνα μὴ φύσιν εἶναι τὴν χάριν νομίσῃ. Θεότ. Σαφής ὄντως ἀνασκευὴ τοῦτο τῆς νῦν ἐπι ναστάσης τῇ εὐσεβεία λύμης. Οὐδὲ γὰρ ἂν ἔχοιεν και στὴν νομίσαι πεῖσαι τὴν τῆς θείας φύσεως ἀντιδια σταλμένην ὧδε χάριν οἱ τῆς θείας χάριτος πολέμιοι. Τίς γὰρ ἄν ποτε δείσεις μὴ τὸ κτίσμα νομίσῃ τις Θεοῦ φύσιν; Θεοφ. Μερισμὸν οἱ τάλανες ουτοι, Θεότιμα, την διαστολὴν ὑπονοοῦσι ταύτην. Μὴ συνορῶντες οὗ͵ ὡς εἰ καὶ διενήνοχε τῆς φύσεως, οὐ διασπᾶται ταύτης ἡ τοῦ Πνεύματος χάρις, ἐπισπᾶται δὲ μᾶλλον τους ἠξιωμένους πρὸς τὴν συνάφειαν τοῦ θείου Πνεύμα. τος, εἰς αὐτὴν τὴν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος φύσιν βλασφημοῦντες οὐκ αἰσθάνονται, κατὰ τῆς τοιαύτης χάριτος χωροῦντες· μηδὲ τοῦ Νύσσης ἐνθέου Γρηγορίου λέγοντος ἀκούοντες ἐν τοῖς κατὰ Μακεδονίου λόγοις, «Ωσπερ ἡ χάρις ἀδια σπάστως ἀπὸ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ἐπὶ τοὺς ἀξίου: ῥέουσα φέρεται, οὕτω καὶ ἡ βλασφημία εἰς τὸ ἔμπαλιν κατὰ διάδοσ ἀναλύουσα, ἀπὸ τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐπὶ τὴν τῶν ὅλων Θεὸν διέρχεται. Η γε μὴν οὐσία παρ' ὅσων ἐστὶ μετεχομένη, τοσαύτας καὶ τὰς ὑποστάσει; ἔχει. Καὶ γὰρ ὁπόσας ἂν ἀνάψαι τις λαμπάδας ἀπὸ τῆς μιᾶς, τοσαύτας καὶ τὰς ὑποστάσεις τοῦ πυρί ἐποίησε. Θεότ. Συμβαίνει τοίνυν ἐντεῦθεν, ω σοφὲ Θεόμα νε;, εἰ κατὰ τοὺς ἡμῖν ἀντικειμένους ἡ οὐσία τοῦ
morantes in demonstranda cjus incommunicabili tate, absconditum et inapertum, qua nobis fas est, manifestemus naturæ divinæ fastigium. Tu ergo mihi responde interroganti, charissime Theotime nonne pars essentiæ vel minima omnes halet ipsius virtutes? Theol. Omnes, arbitror, id tibi concedunt, scn suum experientia scientes scintilla ignis vel tenuis simæ inesse vim fulgendi et illuminandi, dissolven dique et urendi res propinquas, sese ultro movendi ac naturaliter sursum tendendi, atque simpliciter cunctas proprietates ignis, cujus est particula casdem pariter inesse guttæ quam aquæ cujus est stilla, et massæ quam metallo cujus est fragmen um. Theoph. Ideo, si essentiæ divinæ simus participes, sive tota sive partim alicui communicetur, is erit omnipotens, et sic unaquæque creatura erit omni potens, quod ne omnes quidem simul non habemus, eliamsi universanı creationem una complectaris. loc Paulus demonstrans iis etiam quus copiose ditarant deificæ Spiritus gratiæ, non omnia sin gulis inesse testatur dona Spiritus, sed ‹ Alii quidem, ait, datur sermo sapientiæ, alii autem sermo scientiæ, alii vero aliquid, aliud secundum eumdem Spiritum *.» Et Pater Chrysostomus, clare binc prævertens Barlaami et Acyndini erro rem, dicit: • Non oninia quisque habet, ne gra C.am puiet esse naturam.» Theol. Hoc penitus eluit imminentem nunc re ligioni pestem. Nam divinæ gratiæ adversarii per suadere nequeunt ut creata existimetur gratia quæ a natura divina sic distinguitur: quis enim un quam timuerit ne quis pro creatura habeat Dei gratiam? Theoph. Miseri isti hanc distinctionem pro divi sione reputant. Non intelligentes igitur Spiritus gratiam, etsi distincta -sit a natura, non tamen ab ea discrepare, sed potius attrahere eos qui gui habentur, ad communionem divini Spiritus, non advertunt se blasphemare in ipsam Patris et Filii et Spiritus sancti naturam, talem gratiam impugnando, nec audiunt divum Gregorium Nys snum dicentem in libris contra Macedonium Sicut gratia sine detractione a Patre per Filium et Spiritum sanctum in dignos delabitur, sic blas phemia contrario transmissa fluxu, a Spiritu per Filium in omnium Deum transit. > Insuper essen tia, per quod participatur, tot label personas quod enim lampades ex una accenduntur, tot funt ignita supposita. Theot. Inde sequitur, o sapiens Theophanes, si (ut illi contendunt) essentia Dei participetur et 1 Cor. x1, 8.
ονομάζοντας, ἀλλὰ καὶ τὰ φυσικὰ καὶ οὐσιώδη· δ:πι
ροῦντες γὰρ ὑπὸ τὴν οὐσίαν ταῦτα πάντα τάττουσιν,
Ἡμεῖς δ' ἔτι προσδιατρίψαντες τῇ τοῦ ἀμεθέκτου
θεωρία, τὸ κρύφιόν τε καὶ ἀνέκφαντον τῆς θείας
φύσεως, ἐφ' ὅσον ἡμῖν ἔξεστιν ἀναφήνωμεν ύψος. Έρο
μένῳ μοι τοίνυν ἀπόκριναι, χρηστὲ Θεότιμε, οὐ τὸ
μέρος τῆς οὐσίας καὶ τὸ βραχύτατον πάσας έχει
τὰς αὐτῆς δυνάμεις;
Θεότ. Πάντας οἶμαί σοι τοῦτο συνερεῖν, καὶ δι'
αἰσθήσεως εἰδότας, ὡς καὶ ὁ σπινθὴρ ἐλάχιστον
ὑπάρχον τοῦ πυρός, λαμπρόν τε καὶ φωτιστικόν ἐστι,
διακριτικόν τε καὶ καυστικὴν τῶν ἐγγιζόντων, 20ο
τοκίνητόν τε φύσει καὶ ἀνωφερές, καὶ ἁπλῶς ὅτα
καὶ τὸ πῦρ, οὗ μόριόν ἐστι, καὶ ἡ σταγών, ὅσα καὶ
τὸ ὕδωρ, οὗ ἐστι σταγών· καὶ ἡ βῶλος ὅσα καὶ τὸ
μέταλλον, ὁτουδήποτ᾽ ἂν ἀποῤῥὼς διατελοίη.
Θεοφ. Τοιγαροῦν εἴπερ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ μετα
ἔχομεν, κἂν εἰ πάσης κἂν εἰ μωρίου μετέχῃ τις
αὐτῆς, παντοδύναμος ἔσται· καὶ οὕτω τῶν ὄντων
ἕκαστον ἔσται παντοδύναμον, δ μηδὲ πάντες ἔχομεν
ὁμοῦ, κἂν πᾶσαν τὴν κτίσιν συμπεριλαβὼν εἴπῃς.
Τοῦτο δεικνὺς ὁ Παῦλος ἐκ περιουσίας καὶ αὐτοῖς
εὐμοιρηκόσι τῶν θεοποιῶν χαρισμάτων τοῦ Πνεύματ
τος, οὐ πάνθ' ἑκάστῳ προσεῖναι μαρτυρεῖ τὰ χωρίς
σματα τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ, ε Τῷ μὲν, φησί, δίτο
ται λόγος σοφίας, τῷ δὲ λόγος γνώσεως· ἄλλῳ δ'
ἄλλο τι κατὰ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα. Ὁ δὲ Χρυσόστομος
Πατὴρ, φανερῶς ἐντεῦθεν προαναστέλλων τὴν Βαρο
λαὰμ καὶ ᾿Ακινδύνου πλάνην, «Οὐ πάντα τις ἔχει,
φησὶν, ἵνα μὴ φύσιν εἶναι τὴν χάριν νομίσῃ.
Θεότ. Σαφής ὄντως ἀνασκευὴ τοῦτο τῆς νῦν ἐπι
ναστάσης τῇ εὐσεβεία λύμης. Οὐδὲ γὰρ ἂν ἔχοιεν και
στὴν νομίσαι πεῖσαι τὴν τῆς θείας φύσεως ἀντιδια
σταλμένην ὧδε χάριν οἱ τῆς θείας χάριτος πολέμιοι.
Τίς γὰρ ἄν ποτε δείσεις μὴ τὸ κτίσμα νομίσῃ τις
Θεοῦ φύσιν;
Θεοφ. Μερισμὸν οἱ τάλανες ουτοι, Θεότιμα, την
διαστολὴν ὑπονοοῦσι ταύτην. Μὴ συνορῶντες οὗ͵ ὡς
εἰ καὶ διενήνοχε τῆς φύσεως, οὐ διασπᾶται ταύτης
ἡ τοῦ Πνεύματος χάρις, ἐπισπᾶται δὲ μᾶλλον τους
ἠξιωμένους πρὸς τὴν συνάφειαν τοῦ θείου Πνεύμα.
τος, εἰς αὐτὴν τὴν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ
Πνεύματος φύσιν βλασφημοῦντες οὐκ αἰσθάνονται,
κατὰ τῆς τοιαύτης χάριτος χωροῦντες· μηδὲ τοῦ
Νύσσης ἐνθέου Γρηγορίου λέγοντος ἀκούοντες ἐν
τοῖς κατὰ Μακεδονίου λόγοις, «Ωσπερ ἡ χάρις ἀδια
σπάστως ἀπὸ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ
Πνεύματος ἐπὶ τοὺς ἀξίου: ῥέουσα φέρεται, οὕτω
καὶ ἡ βλασφημία εἰς τὸ ἔμπαλιν κατὰ διάδοσ
ἀναλύουσα, ἀπὸ τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐπὶ
τὴν τῶν ὅλων Θεὸν διέρχεται. Η γε μὴν οὐσία παρ'
ὅσων ἐστὶ μετεχομένη, τοσαύτας καὶ τὰς ὑποστάσει;
ἔχει. Καὶ γὰρ ὁπόσας ἂν ἀνάψαι τις λαμπάδας ἀπὸ τῆς μιᾶς, τοσαύτας καὶ τὰς ὑποστάσεις τοῦ πυρί
ἐποίησε.
Θεότ. Συμβαίνει τοίνυν ἐντεῦθεν, ω σοφὲ Θεόμα
νε;, εἰ κατὰ τοὺς ἡμῖν ἀντικειμένους ἡ οὐσία τοῦ
morantes in demonstranda cjus incommunicabili
tate, absconditum et inapertum, qua nobis fas est,
manifestemus naturæ divinæ fastigium. Tu ergo
mihi responde interroganti, charissime Theotime
nonne pars essentiæ vel minima omnes halet ipsius
virtutes?
Theol. Omnes, arbitror, id tibi concedunt, scn
suum experientia scientes scintilla ignis vel tenuis
simæ inesse vim fulgendi et illuminandi, dissolven
dique et urendi res propinquas, sese ultro movendi
ac naturaliter sursum tendendi, atque simpliciter
cunctas proprietates ignis, cujus est particula
casdem pariter inesse guttæ quam aquæ cujus est
stilla, et massæ quam metallo cujus est fragmen
um.
Theoph. Ideo, si essentiæ divinæ simus participes,
sive tota sive partim alicui communicetur, is erit
omnipotens, et sic unaquæque creatura erit omni
potens, quod ne omnes quidem simul non habemus,
eliamsi universanı creationem una complectaris.
loc Paulus demonstrans iis etiam quus copiose
ditarant deificæ Spiritus gratiæ, non omnia sin
gulis inesse testatur dona Spiritus, sed
‹ Alii
quidem, ait, datur sermo sapientiæ, alii autem
sermo scientiæ, alii vero aliquid, aliud secundum
eumdem Spiritum *.» Et Pater Chrysostomus,
clare binc prævertens Barlaami et Acyndini erro
rem, dicit: • Non oninia quisque habet, ne gra
C.am puiet esse naturam.»
Theol. Hoc penitus eluit imminentem nunc re
ligioni pestem. Nam divinæ gratiæ adversarii per
suadere nequeunt ut creata existimetur gratia quæ
a natura divina sic distinguitur: quis enim un
quam timuerit ne quis pro creatura habeat Dei
gratiam?
Theoph. Miseri isti hanc distinctionem pro divi
sione reputant. Non intelligentes igitur Spiritus
gratiam, etsi distincta -sit a natura, non tamen
ab ea discrepare, sed potius attrahere eos qui
gui habentur, ad communionem divini Spiritus,
non advertunt se blasphemare in ipsam Patris et
Filii et Spiritus sancti naturam, talem gratiam
impugnando, nec audiunt divum Gregorium Nys
snum dicentem in libris contra Macedonium
Sicut gratia sine detractione a Patre per Filium
et Spiritum sanctum in dignos delabitur, sic blas
phemia contrario transmissa fluxu, a Spiritu per
Filium in omnium Deum transit. > Insuper essen
tia, per quod participatur, tot label personas
quod enim lampades ex una accenduntur, tot funt
ignita supposita.
Theot. Inde sequitur, o sapiens Theophanes, si
(ut illi contendunt) essentia Dei participetur et
1 Cor. x1, 8.
col. 941–942page 50 of 197
PG 150:941Θεοῦ μετέχεται καὶ ταῦτα παρὰ πάντων, μηκέτι τρισυπόστατον αὐτὴν, ἀλλὰ μυριοῦ πόστατον ὑπάρ χειν. Θεοφ. Μάλιστα. Τὸ γὰρ ἀκόλουθον εὖ μάλα συνα ἤγαγες, ἀγχίνους ὤν. Τὸ δ' ἔτι χεῖρον ἅμα καὶ παραδοξότερον, ότι μυριοῦπόστατον ἐντεῦθεν ποιοῦντες οἱ ἀντιλέγοντες ἡμῖν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, τὰς τρεῖς θείας ὑποστάσεις εἰς μίαν συναλείφουσι, κατὰ Σπ βέλλιον. Ἐν ἑνὶ γὰρ ἑκάστῳ τῶν μετεχόντων τὰς τρεῖς εἰς μίαν συνάγουσιν ὑπόστασιν, ὡς ἕκαστον τῶν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ μεθεκτὴν δογματιζόντων μυριάκις ἄλλον Σαβέλλιον διατελείν. Εδει δὲ τῷ πονηρῷ μὴ δι' ἑνὸς ἰσχύσαντι κατὰ τῆς εὐσεβείας, διὰ μυρίων, μᾶλλον δὲ καὶ σὺν πολλαῖς ταῖς τῶν κακοφρόνων μυριάσιν, αὖθις προσβαλεῖν. ᾿Αλλ' οὐδ᾽ οὕτω τῆς ἀληθείας περιέσται. Τὴν δὲ τῶν αὐτῷ πειθομένων ἀφροσύνην ἐκδηλοτέραν εἰργασμένος ἔσται. Πρὸς γὰρ ταῖς ἄλλαις δυσσεβείαις καὶ τοῦ μόνου Χριστοῦ, βαβαὶ τῆς ἀπονοίας! ὑπέρτερον ἑαυ τὸν ὁ ᾿Ακίνδυνος παρίστησιν ὅλῳ λέγων ἑνοῦσθαι τῷ Θεῷ, καὶ τῇ οὐσίᾳ καὶ ταῖς ἐνεργείαις καὶ ταῖς τρισὶ θείαις ὑποστάσεσιν. Εἰ δ' ἄρα κατὰ μίαν τῶν ὑποστάσεων ὅλῳ τῷ Θεῷ ἐνοῦσθαι λέγει, καὶ τῇ θείᾳ οὐσίᾳ καὶ πάσαις ταῖς θείαις ενεργείαις, τοῦ μόνου Χριστοῦ διενηνοχέναι φησὶν οὐδέν. Αλλ' δ πολὺς ἐν θεολογία Γρηγόριος τους φρενοβλαβείς τούτους φληνάφους πόῤῥωθεν ἀνασκευάζων, «Χρι τὰς, φησὶ, διὰ τὴν θεότητα· χρίσις γὰρ αὕτη τῆς ἀνθρωπότητος· οὐκ ἐνεργείᾳ κατὰ τοὺς ἄλλους Χριστοὺς ἁγιάζουσα, παρουσίᾳ δὲ ὅλου τοῦ χρίοντος. Ο Τοῦτο καὶ κοινῇ συνελθόντες οἱ Θεόσοφοι Πατέρες Ερισαν, καθάπερ ἔφθημεν εἰπόντες, ἐνοικεῖν ἀποφηνάμενοι τὴν θεότητα τοῖς ὡς χρεών κεκαθαρμένοις, ἀλλ' οὐχ ὡς ἔχει φύσεως. Οὔτε τοίνυν κατά τὴν οὐσίαν, οὔτε καθ᾽ ὑπόστασιν τινα, μέτοχος τις γίνεται Θεοῦ. Μερίζεται γὰρ τούτων ἑκάτερον οὐδ᾽ ὁπωσοῦν, οὐδὲ μεταδίδοται τοπαράπαν οὐδενί. Διδ καὶ πᾶσι παντάπασιν ἀχώρητης κατὰ ταῦτα ὁ Θεός, εἰ καὶ πανταχοῦ κατὰ ταῦτα πάρεστι. Ἡ δὲ κοινὴ τῆς τρισυποστάτου φύσεως θεία δύναμίς τε καὶ Ενέργεια απεργαστική τε τῶν ἐκτός ἐστι, καὶ εἰς μυρία μερίζεται. Παντοδύναμον γὰρ τὸ θεῖον, Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ πολλοὶ κατὰ ταύτην ἐνοῦνται θεῷ, ποικίλως καὶ διαφόρως αὐτοῦ μετέχοντες. Καὶ τὸ μέρος γὰρ τῆς ἐνεργείας πάλιν μερίζεται κατὰ τὸν Χρυσόστομον Πατέρα. Καὶ κατὰ τὸν μέγαν Βασί λειον, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐχ ἑνὶ μέτρῳ τοῖς ἀξίοις μετεχόμενόν ἐστιν, ἀλλὰ κατὰ ἀναλογίαν τῆς πίστεως διαιρεῖ τὴν ἐνέργειαν, ἁπλοῦν μὲν ἐν τῇ οὐτ σία, ποικίλον δὲ τοῖς δυνάμεσιν, Θεότ. "Αγαμαί σε τῆς θεολογικωτάτης διανοίας, ὦ θεόφανες. Θεοπρεπής τε γὰρ ἐς τὰ μάλιστά ἐστιν, ἀμερῆ μὲν δεικνύσα πάντη τὴν ὑπερούσιον οὐσίαν, ἀμερίστως δὲ μερίζουσα τὴν θείαν τοῦ Θεοῦ ἐνέρ γειαν. Καὶ τὸ εὐπαράδεκτον οὐδὲν ἧττον πρόσεστιν αὐτῇ. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ χωρητὸν γίνεται κατ' ἐνέργειαν τοῖς κεχαριτωμένοις, ἀνθρώποις μέντοι τὴν φύσιν οὖσι, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἐπεὶ κατὰ τὸ ὑ τὴν οὕτω καὶ μερίζεται· κατ' ουσίαν δὲ καὶ ὑπόστα
quidem ab omnibus, hane jam non tribus tant m sed innumeris constare personis. Theoph. Profecto. Consectarium optime de duxisti, utpote acuto præditus ingenio. Quod autem pejus adhuc et absurdius est, non solum exhine in innumeras personas Dei essentiam dividunt adver sarii nostri, sed etiam tres divinas personas in unaṁ confundunt, ut Sabellius; nam in unoquoque par ticipantium tres personas in unam contrahunt: ità ut quisquis communicabilem Dei essentiam profi tetur, millies alter fiat Sabellius. Ergo oportuit dæmonem non per unum tantum in religionem in vehi, sed per millia, vel potius cum multis vesano rum millibus iterum irruere! At ne sic quidem ve ritatem superabit, sed asseclarum suorum demen tiam reddet evidentiorem. Etenim praeter alia isapie dieta, ipsi Christo (proh stultitiam!) superiorem sese facit Acindynus, dicens se uniri toti Dro, et essentiæ, et operationibus, et tribus divinis perso mis. Quod si dixerit se per unam duntaxat perso narum uniri toti Deo divinæque essentiæ et omni bus divinis operationibus, ipsi Christo se non ab similem asserit. Verum multus in theologia Grego rius istos ‘amentes ineptosque in antecessum refel lens, dicit: Christus unctus est per divinitatem hæc enim unctio humanitatis non operatione san ctificat, sicut alios christos, sed praesentia totius ungentis, Idipsum congressi in concilium Patres divinitus docuerunt, ut antea diximus, ostendendo in iis qui sunt sicut oportet purgati, inhabitare di vinitatem, non tamen quatenus est natura; neć proinde secundum essentiam aut secundum 1113111 personam fit aliqua Dei participatio; harum enim. utraque nullatenus dispertitur nec ulli communica tur, ideoque secundum ipsas nullibi Deus contineri potest, licet secundum easdem sit ubique præsens, Econtra communis tribus divinæ naturæ personis potentia et operatio facit exteriora et millies divi ditur, cum Deus sit omnipotens; et secundum eam multi Deo uniuntur, varie ac diverse eam partici pantes. Pars enim operationis ru:sus dividitur jux ta Patrem Chrysostomum, et juxta magnum Basi lium, Spiritus sanctus non ad unam mensuram di gnis communicatur, sed pro ratione fidei partitur operationem, cum sit simplex quidemn essentia, varius autem virtutibus. Theot. Admiror tuam divinorum sagacitatem, o Theophanes; nam in primis digna Deo loqueris, et Indivisibilem esse ostendens supersubstantialem essentiam, et indivise dividens Dei operationem. Et quod communicat, nihilominus in ea remanet. Ideo contineri secundum operationem potest Spiri tus sanctus in iis quos gratia ditat. Hi tamen sunt natura homines: nam ille secundum operationent quidem dividitur: secundum essentiam vero et
Θεοῦ μετέχεται καὶ ταῦτα παρὰ πάντων, μηκέτι
τρισυπόστατον αὐτὴν, ἀλλὰ μυριοῦ πόστατον ὑπάρ
χειν.
Θεοφ. Μάλιστα. Τὸ γὰρ ἀκόλουθον εὖ μάλα συνα
ἤγαγες, ἀγχίνους ὤν. Τὸ δ' ἔτι χεῖρον ἅμα καὶ πα
ραδοξότερον, ότι μυριοῦπόστατον ἐντεῦθεν ποιοῦντες
οἱ ἀντιλέγοντες ἡμῖν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, τὰς τρεῖς
θείας ὑποστάσεις εἰς μίαν συναλείφουσι, κατὰ Σπ
βέλλιον. Ἐν ἑνὶ γὰρ ἑκάστῳ τῶν μετεχόντων τὰς
τρεῖς εἰς μίαν συνάγουσιν ὑπόστασιν, ὡς ἕκαστον
τῶν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ μεθεκτὴν δογματιζόντων
μυριάκις ἄλλον Σαβέλλιον διατελείν. Εδει δὲ τῷ
πονηρῷ μὴ δι' ἑνὸς ἰσχύσαντι κατὰ τῆς εὐσεβείας,
διὰ μυρίων, μᾶλλον δὲ καὶ σὺν πολλαῖς ταῖς τῶν
κακοφρόνων μυριάσιν, αὖθις προσβαλεῖν. ᾿Αλλ' οὐδ᾽
οὕτω τῆς ἀληθείας περιέσται. Τὴν δὲ τῶν αὐτῷ
πειθομένων ἀφροσύνην ἐκδηλοτέραν εἰργασμένος
ἔσται. Πρὸς γὰρ ταῖς ἄλλαις δυσσεβείαις καὶ τοῦ
μόνου Χριστοῦ, βαβαὶ τῆς ἀπονοίας! ὑπέρτερον ἑαυ
τὸν ὁ ᾿Ακίνδυνος παρίστησιν ὅλῳ λέγων ἑνοῦσθαι
τῷ Θεῷ, καὶ τῇ οὐσίᾳ καὶ ταῖς ἐνεργείαις καὶ ταῖς
τρισὶ θείαις ὑποστάσεσιν. Εἰ δ' ἄρα κατὰ μίαν τῶν
ὑποστάσεων ὅλῳ τῷ Θεῷ ἐνοῦσθαι λέγει, καὶ τῇ
θείᾳ οὐσίᾳ καὶ πάσαις ταῖς θείαις ενεργείαις, τοῦ
μόνου Χριστοῦ διενηνοχέναι φησὶν οὐδέν. Αλλ' δ
πολὺς ἐν θεολογία Γρηγόριος τους φρενοβλαβείς
τούτους φληνάφους πόῤῥωθεν ἀνασκευάζων, «Χρι
τὰς, φησὶ, διὰ τὴν θεότητα· χρίσις γὰρ αὕτη τῆς
ἀνθρωπότητος· οὐκ ἐνεργείᾳ κατὰ τοὺς ἄλλους
Χριστοὺς ἁγιάζουσα, παρουσίᾳ δὲ ὅλου τοῦ χρίοντος. Ο
Τοῦτο καὶ κοινῇ συνελθόντες οἱ Θεόσοφοι Πατέρες
Ερισαν, καθάπερ ἔφθημεν εἰπόντες, ἐνοικεῖν ἀπο
φηνάμενοι τὴν θεότητα τοῖς ὡς χρεών κεκαθαρμέ
νοις, ἀλλ' οὐχ ὡς ἔχει φύσεως. Οὔτε τοίνυν κατά
τὴν οὐσίαν, οὔτε καθ᾽ ὑπόστασιν τινα, μέτοχος τις
γίνεται Θεοῦ. Μερίζεται γὰρ τούτων ἑκάτερον οὐδ᾽
ὁπωσοῦν, οὐδὲ μεταδίδοται τοπαράπαν οὐδενί. Διδ
καὶ πᾶσι παντάπασιν ἀχώρητης κατὰ ταῦτα ὁ Θεός,
εἰ καὶ πανταχοῦ κατὰ ταῦτα πάρεστι. Ἡ δὲ κοινὴ
τῆς τρισυποστάτου φύσεως θεία δύναμίς τε καὶ
Ενέργεια απεργαστική τε τῶν ἐκτός ἐστι, καὶ εἰς
μυρία μερίζεται. Παντοδύναμον γὰρ τὸ θεῖον,
Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ πολλοὶ κατὰ ταύτην ἐνοῦνται θεῷ,
ποικίλως καὶ διαφόρως αὐτοῦ μετέχοντες. Καὶ τὸ
μέρος γὰρ τῆς ἐνεργείας πάλιν μερίζεται κατὰ τὸν
Χρυσόστομον Πατέρα. Καὶ κατὰ τὸν μέγαν Βασί
λειον, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐχ ἑνὶ μέτρῳ τοῖς ἀξίοις
μετεχόμενόν ἐστιν, ἀλλὰ κατὰ ἀναλογίαν τῆς πίστεως διαιρεῖ τὴν ἐνέργειαν, ἁπλοῦν μὲν ἐν τῇ οὐτ
σία, ποικίλον δὲ τοῖς δυνάμεσιν,
Θεότ. "Αγαμαί σε τῆς θεολογικωτάτης διανοίας,
ὦ θεόφανες. Θεοπρεπής τε γὰρ ἐς τὰ μάλιστά ἐστιν,
ἀμερῆ μὲν δεικνύσα πάντη τὴν ὑπερούσιον οὐσίαν,
ἀμερίστως δὲ μερίζουσα τὴν θείαν τοῦ Θεοῦ ἐνέρ
γειαν. Καὶ τὸ εὐπαράδεκτον οὐδὲν ἧττον πρόσεστιν
αὐτῇ. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ χωρητὸν γίνεται κατ'
ἐνέργειαν τοῖς κεχαριτωμένοις, ἀνθρώποις μέντοι
τὴν φύσιν οὖσι, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἐπεὶ κατὰ τὸ ὑ
τὴν οὕτω καὶ μερίζεται· κατ' ουσίαν δὲ καὶ ὑπόστα
quidem ab omnibus, hane jam non tribus tant m
sed innumeris constare personis.
Theoph. Profecto. Consectarium optime de
duxisti, utpote acuto præditus ingenio. Quod autem
pejus adhuc et absurdius est, non solum exhine in
innumeras personas Dei essentiam dividunt adver
sarii nostri, sed etiam tres divinas personas in unaṁ
confundunt, ut Sabellius; nam in unoquoque par
ticipantium tres personas in unam contrahunt: ità
ut quisquis communicabilem Dei essentiam profi
tetur, millies alter fiat Sabellius. Ergo oportuit
dæmonem non per unum tantum in religionem in
vehi, sed per millia, vel potius cum multis vesano
rum millibus iterum irruere! At ne sic quidem ve
ritatem superabit, sed asseclarum suorum demen
tiam reddet evidentiorem. Etenim praeter alia isapie
dieta, ipsi Christo (proh stultitiam!) superiorem
sese facit Acindynus, dicens se uniri toti Dro, et
essentiæ, et operationibus, et tribus divinis perso
mis. Quod si dixerit se per unam duntaxat perso
narum uniri toti Deo divinæque essentiæ et omni
bus divinis operationibus, ipsi Christo se non ab
similem asserit. Verum multus in theologia Grego
rius istos ‘amentes ineptosque in antecessum refel
lens, dicit: Christus unctus est per divinitatem
hæc enim unctio humanitatis non operatione san
ctificat, sicut alios christos, sed praesentia totius
ungentis, Idipsum congressi in concilium Patres
divinitus docuerunt, ut antea diximus, ostendendo
in iis qui sunt sicut oportet purgati, inhabitare di
vinitatem, non tamen quatenus est natura; neć
proinde secundum essentiam aut secundum 1113111
personam fit aliqua Dei participatio; harum enim.
utraque nullatenus dispertitur nec ulli communica
tur, ideoque secundum ipsas nullibi Deus contineri
potest, licet secundum easdem sit ubique præsens,
Econtra communis tribus divinæ naturæ personis
potentia et operatio facit exteriora et millies divi
ditur, cum Deus sit omnipotens; et secundum eam
multi Deo uniuntur, varie ac diverse eam partici
pantes. Pars enim operationis ru:sus dividitur jux
ta Patrem Chrysostomum, et juxta magnum Basi
lium, Spiritus sanctus non ad unam mensuram di
gnis communicatur, sed pro ratione fidei partitur
operationem, cum sit simplex quidemn essentia,
varius autem virtutibus.
Theot. Admiror tuam divinorum sagacitatem, o
Theophanes; nam in primis digna Deo loqueris, et
Indivisibilem esse ostendens supersubstantialem
essentiam, et indivise dividens Dei operationem.
Et quod communicat, nihilominus in ea remanet.
Ideo contineri secundum operationem potest Spiri
tus sanctus in iis quos gratia ditat. Hi tamen sunt
natura homines: nam ille secundum operationent
quidem dividitur: secundum essentiam vero et
col. 943–944page 51 of 197
PG 150:943απορία σιν ὑπάρχον ἀμερές, πῶς ἄν τινι χωρηθείη τοπαράπαν; μίαν εἶναι Θεοῦ καὶ τῶν ἁγίων τὴν ἐνέργειαν ὁ τούτοις ἐναρίθμιος Μάξιμος γράφει διαρρήδην, καὶ ζώσας εἰκόνας εἶναι τούτους Χριστοῦ, καὶ ταυτὸ μᾶλλον αὐτῷ κατὰ τὴν χάριν ἢ ἀφομοίωμα. Θεοφ. Καὶ τὸ μετέχον, ω θαυμάσιε Θεότιμε μέρος ἔχει τοῦ μετεχομένου. Κἂν γὰρ εἰ μὴ μέρους, ἀλλὰ τοῦ παντὸς μετέχει, ἔχειν ἂν κυρίως τοῦτο λέγοιτ' ἂν, ἀλλ' οὐχὶ μετέχειν τούτου. Μεριστὸν ἄρα τὸ μετεχόμενόν ἐστιν, εἴπερ μέρους μετέχειν ἀνάγκη τὸ μετέχον. Ἡ δὲ οὐσία τοῦ Θεοῦ παντάπασιν ἐστιν ἀμέριστος· οὐκοῦν καὶ παντάπασιν ἐστιν ἀμέθεκτος. Τὸ δὲ μερίζεσθαι τῆς θείας ἐνερ γείας είναι πολλάκις ὁ Χρυσόστομος ἀποφαίνεται Πατήρ. Αὕτη τοιγαροῦν ἐστιν ἡ καὶ παρὰ τῶν ήξιωμένων τῆς θεουργοῦ χάριτος μετεχομένη. Καὶ τοῦτο γὰρ εἶναι τῆς θείας χάριτος ἴδιον ὁ πολὺς τὰ θεῖα Μάξιμος φησι, τὸ ἀναλόγως τοῖς οὖσι χαρίζει σθαι θέωσιν, λαμπρυνούσης την φύσιν τῷ ὑπὲρ φύσιν φωτὶ, καὶ τῶν οἰκείων ὅρων ὑπεράνω κατά τὴν ὑπερβολὴν τῆς δόξης ποιουμένης. "Ακουσον πάν λιν τοῦ χρυσοῦ τὴν γλῶτταν ἀμφότερα διδάσκοντος, τό τε τὴν ἐνέργειαν, ἀλλ᾽ οὐ τὴν οὐσίαν εἶναι τὴν μετεχομένην, καὶ τὸ ταύτην εἶναι τὴν μεριζομένην ἀμερίστως, τὴν καὶ μετεχομένην, ἀλλ' οὐχὶ τὴν ἀμέθεκτον οὐσίαν, ἐξ ἧς ἡ θεία πρόεισιν ενέργεια. Προθεὶς γὰρ τὸ ἀποστολικὸν ἐκεῖνα, «Ἐκ τοῦ πλη ρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν, ο Εἰ γὰρ ἐπὶ τοῦ πυρὸς, φησίν, ἔνθα οὐσία ἐστὶ τὸ μεριζόμενον σῶμα, καὶ μερίζομεν καὶ οὐ μερίζομεν αὐτὸ, πόσῳ μᾶλλον ἐπὶ τῆς ἐνεργείας, καὶ ἐνεργείας τῆς ἐξ ἀσωμάτου οὐσίας, ἔτι τὸ τινὸς μετέχον κατ' ού σίαν, κοινὴν ἀνάγκη μετὰ τοῦ μετεχομένου τὴν οὐ σίαν ἔχειν, καὶ κατά τι τὴν αὐτήν; Τίς οὖν ποτ' ἤκουσε μίαν εἶναι Θεοῦ καὶ ἡμῶν κατά τι τὴν οὐ σίαν; καὶ ταῦτα τοῦ μεγάλου Βασιλείου λέγοντος, «Αἱ μὲν ἐνέργειαι τοῦ Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς καταβαίνουσιν ἡ δὲ οὐσία αὐτοῦ μένει ἀπρόσιτος· κ καὶ τοῦ Θείου Μαξίμου, ο Πάντα ὅσα ὁ Θεὸς, καὶ ὁ διὰ τῆς χάριτος τεθεωμένο; ἔσται, χωρὶς τῆς κατ' ουσίαν ταυτότητος.» Οὐκ ἄρα τῆς θείας οὐσίας ἔνεστι μετ χειν, οὐδ' αὐτοὺς τοὺς τῆς θείας· χάριτος τεθεωμέν νους. Τῆς δὲ θείας ενεργείας ένεστι μετέχειν. «Εί τοῦτο γάρ με φέρει το μέτριον ἐνταῦθα φέγγο; τῆς ἀληθείας λαμπρότητα θεοῦ ἰδεῖν καὶ παθεῖν,» φησὶν ὁ Θεολόγος Γρηγόριος. Καὶ, ο Ἡ λαμπρότης τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ἐφ' ἡμᾶς,», κατὰ τὸν ψαλμῳδὸν Προφήτην. Καὶ ο Θεότ. Πάνυ μὲν ὑγιῶς ἔχει, καὶ τοῖς ἁγίοις ἐς τὰ μάλιστα συνάδει τὰ περὶ τῆς θείας ἀμεθεξίας τεθεωρημένα σοι, Θεόφανες. Αλλ' εἰσὶν, οἱ λέγουσι καὶ ἀπερινόητον εἶναι καὶ ἀμέθεκτον, καὶ νοεῖσθαι καὶ μετέχεσθαι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ καθ' ἑαυτὴν ὑπερφυῶς, καὶ νομίζουσιν οὕτω μᾶλλον εὐσεβεῖν, τὸ ὑπερφυές τοῖς θείοις ἐναρμόζοντες. Θεοφ. ᾿Αλλ' οὐχ ὑπερφυὲς τοῦτ' ἐστὶν, οὐδὲ Θεοῦ πρεπές, ἅπαγε, παρὰ φύσιν δὲ μᾶλλον καὶ τῶν ἀδυνάτων πάντη. Τὸ γὰρ αὐτὴ κατὰ τὸ αὐτὸ μεθ εκτὸν εἶναι καὶ ἀμέθεκτον, νοητόν τε καὶ ἀπ μια
personam cum sit indivisus, quopiodo in contineri posset? Theot. Insuper, quod participat, o admirabilis Theotime, partem habet participati: alioquin si non partem, sed totum participaret, proprie diceretur hoc habere, non autem hoc participare. Divisibile est igitur participatum, cum pars ejus necessario communicauda sit participanti. Atqui essentia Dei est prorsus indivisibilis: ergo est etiam prorsus incommunicabilis. Econtra dividi posse divinam operationem demonstrat Pater Chrysosto mus: hæc est enim quæ hominibus deilca gratia praparatis communicatur. Et, juxta peritissimum theologiæ Maximum, est divinæ gratiæ largiri crea turis, prout ipsis convenit, deifcationen, illu strando naturam supernaturali lumine eamque supra proprios fines superabundantiam gloriæ traducendo. Auli rursus Chrysostomum duo docentem, nempe operationem, non essentiam participari, et illam divii et communicari, non vero hanc incommuni cabilem essentiam ex qua divina profuit operatio. Et citans illud Apostoli: «Do plenitudine ejus mos omnes accepimus ',, dicit: Si ignis, ujus cssen tia est divisibile corpus, simul dividitur et non di viditur, quanto magis operatio, et quidem operatio incorpore.e essentiæ? Præterea, quod alicujus par ticipat essentiam, communem cum participato es sentiam habere débet, et quodammodo eamdem. At quis unquam audivit unam quodənimodo esse Deo et nobis essentiam? præsertim cum dicat magnus Basilius: «Operationes Dei ad nos descendunt, cs sentia vero ejus manet inaccessa.» Et divus Maxi mus: «Quidquid est Deus, hoc erit homo gratia dei ficatus, praeter essentiæ identitatem. Non igitur di vina essentia participari potest, ne ab iis quidem quos divina gratia deificavit. Sed divina operatio communicari potest; nam «Subobscurum in hac vita lumen veritatis me adducit ad videndam et susei piendam Dei illuminationem,» ait Gregorius Theo logus; et • Hluminatio Dei nostri super nos ',, in. quit psalmistes Propheta; et annumerandus illis Ma xius clare scribit unam esse Dei et sanctorum ope rationem, hosque vivas esse Christi imagines, vel po tius gratia cum co idem aut saltem simillimos fieri. Theot. Hoe sanissimum est et sanetis maxime consonum, quod de divina incommunicabilitate de monstrasti, Theophanes. Sunt autem qui dicunt incomprehensibilem esse et incommunicabilem Dei essentiam, al comprehendi tamen et communicari seipsa supernaturaliter, idque æstimant magis piumn, quia supernaturale divinis rebus congruit. Theoph. Verum hoc non est supernaturale, nec Deo congruum, absit I sed potius contra naturam et omnino impossibile. Nam idem sub eodem respectu communicabile esse et incommunicabile, compre 7 Joan. 1, 16. * Psal. xLili, 4.
απορία σιν ὑπάρχον ἀμερές, πῶς ἄν τινι χωρηθείη τοπα
ράπαν;
μίαν εἶναι Θεοῦ καὶ τῶν ἁγίων τὴν ἐνέργειαν ὁ τούτοις ἐναρίθμιος Μάξιμος γράφει διαρρήδην, καὶ
ζώσας εἰκόνας εἶναι τούτους Χριστοῦ, καὶ ταυτὸ μᾶλλον αὐτῷ κατὰ τὴν χάριν ἢ ἀφομοίωμα.
Θεοφ. Καὶ τὸ μετέχον, ω θαυμάσιε Θεότιμε
μέρος ἔχει τοῦ μετεχομένου. Κἂν γὰρ εἰ μὴ μέρους,
ἀλλὰ τοῦ παντὸς μετέχει, ἔχειν ἂν κυρίως τοῦτο
λέγοιτ' ἂν, ἀλλ' οὐχὶ μετέχειν τούτου. Μεριστὸν
ἄρα τὸ μετεχόμενόν ἐστιν, εἴπερ μέρους μετέχειν
ἀνάγκη τὸ μετέχον. Ἡ δὲ οὐσία τοῦ Θεοῦ παντά
πασίν ἐστιν ἀμέριστος· οὐκοῦν καὶ παντάπασιν
ἐστιν ἀμέθεκτος. Τὸ δὲ μερίζεσθαι τῆς θείας ἐνερ
γείας είναι πολλάκις ὁ Χρυσόστομος ἀποφαίνεται
Πατήρ. Αὕτη τοιγαροῦν ἐστιν ἡ καὶ παρὰ τῶν
ήξιωμένων τῆς θεουργοῦ χάριτος μετεχομένη. Καὶ
τοῦτο γὰρ εἶναι τῆς θείας χάριτος ἴδιον ὁ πολὺς τὰ
θεῖα Μάξιμος φησι, τὸ ἀναλόγως τοῖς οὖσι χαρίζει
σθαι θέωσιν, λαμπρυνούσης την φύσιν τῷ ὑπὲρ
φύσιν φωτὶ, καὶ τῶν οἰκείων ὅρων ὑπεράνω κατά
τὴν ὑπερβολὴν τῆς δόξης ποιουμένης. "Ακουσον πάν
λιν τοῦ χρυσοῦ τὴν γλῶτταν ἀμφότερα διδάσκοντος,
τό τε τὴν ἐνέργειαν, ἀλλ᾽ οὐ τὴν οὐσίαν εἶναι τὴν
μετεχομένην, καὶ τὸ ταύτην εἶναι τὴν μεριζομένην
ἀμερίστως, τὴν καὶ μετεχομένην, ἀλλ' οὐχὶ τὴν
ἀμέθεκτον οὐσίαν, ἐξ ἧς ἡ θεία πρόεισιν ενέργεια.
Προθεὶς γὰρ τὸ ἀποστολικὸν ἐκεῖνα, «Ἐκ τοῦ πλη
ρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν, ο Εἰ γὰρ
ἐπὶ τοῦ πυρὸς, φησίν, ἔνθα οὐσία ἐστὶ τὸ μεριζό
μενον σῶμα, καὶ μερίζομεν καὶ οὐ μερίζομεν αὐτὸ,
πόσῳ μᾶλλον ἐπὶ τῆς ἐνεργείας, καὶ ἐνεργείας τῆς
ἐξ ἀσωμάτου οὐσίας, ἔτι τὸ τινὸς μετέχον κατ' ού
σίαν, κοινὴν ἀνάγκη μετὰ τοῦ μετεχομένου τὴν οὐ
σίαν ἔχειν, καὶ κατά τι τὴν αὐτήν; Τίς οὖν ποτ'
ἤκουσε μίαν εἶναι Θεοῦ καὶ ἡμῶν κατά τι τὴν οὐ
σίαν; καὶ ταῦτα τοῦ μεγάλου Βασιλείου λέγοντος,
«Αἱ μὲν ἐνέργειαι τοῦ Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς καταβαίνου
σιν ἡ δὲ οὐσία αὐτοῦ μένει ἀπρόσιτος· κ καὶ τοῦ
Θείου Μαξίμου, ο Πάντα ὅσα ὁ Θεὸς, καὶ ὁ διὰ τῆς
χάριτος τεθεωμένο; ἔσται, χωρὶς τῆς κατ' ουσίαν
ταυτότητος.» Οὐκ ἄρα τῆς θείας οὐσίας ἔνεστι μετ
χειν, οὐδ' αὐτοὺς τοὺς τῆς θείας· χάριτος τεθεωμέν
νους. Τῆς δὲ θείας ενεργείας ένεστι μετέχειν. «Εί
τοῦτο γάρ με φέρει το μέτριον ἐνταῦθα φέγγο; τῆς
ἀληθείας λαμπρότητα θεοῦ ἰδεῖν καὶ παθεῖν,» φησὶν
ὁ Θεολόγος Γρηγόριος. Καὶ, ο Ἡ λαμπρότης τοῦ Θεοῦ
ἡμῶν ἐφ' ἡμᾶς,», κατὰ τὸν ψαλμῳδὸν Προφήτην. Καὶ
ο
Θεότ. Πάνυ μὲν ὑγιῶς ἔχει, καὶ τοῖς ἁγίοις ἐς
τὰ μάλιστα συνάδει τὰ περὶ τῆς θείας ἀμεθεξίας
τεθεωρημένα σοι, Θεόφανες. Αλλ' εἰσὶν, οἱ λέγουσι
καὶ ἀπερινόητον εἶναι καὶ ἀμέθεκτον, καὶ νοεῖσθαι
καὶ μετέχεσθαι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ καθ' ἑαυτὴν
ὑπερφυῶς, καὶ νομίζουσιν οὕτω μᾶλλον εὐσεβεῖν,
τὸ ὑπερφυές τοῖς θείοις ἐναρμόζοντες.
Θεοφ. ᾿Αλλ' οὐχ ὑπερφυὲς τοῦτ' ἐστὶν, οὐδὲ Θεοῦ
πρεπές, ἅπαγε, παρὰ φύσιν δὲ μᾶλλον καὶ τῶν
ἀδυνάτων πάντη. Τὸ γὰρ αὐτὴ κατὰ τὸ αὐτὸ μεθ
εκτὸν εἶναι καὶ ἀμέθεκτον, νοητόν τε καὶ ἀπ μια
personam cum sit indivisus, quopiodo in
contineri posset?
Theot. Insuper, quod participat, o admirabilis
Theotime, partem habet participati: alioquin si non
partem, sed totum participaret, proprie diceretur
hoc habere, non autem hoc participare. Divisibile
est igitur participatum, cum pars ejus necessario
communicauda sit participanti. Atqui essentia
Dei est prorsus indivisibilis: ergo est etiam
prorsus incommunicabilis. Econtra dividi posse
divinam operationem demonstrat Pater Chrysosto
mus: hæc est enim quæ hominibus deilca gratia
praparatis communicatur. Et, juxta peritissimum
theologiæ Maximum, est divinæ gratiæ largiri crea
turis, prout ipsis convenit, deifcationen, illu
strando naturam supernaturali lumine eamque supra
proprios fines superabundantiam gloriæ traducendo.
Auli rursus Chrysostomum duo docentem, nempe
operationem, non essentiam participari, et illam
divii et communicari, non vero hanc incommuni
cabilem essentiam ex qua divina profuit operatio.
Et citans illud Apostoli: «Do plenitudine ejus mos
omnes accepimus ',, dicit: Si ignis, ujus cssen
tia est divisibile corpus, simul dividitur et non di
viditur, quanto magis operatio, et quidem operatio
incorpore.e essentiæ? Præterea, quod alicujus par
ticipat essentiam, communem cum participato es
sentiam habere débet, et quodammodo eamdem. At
quis unquam audivit unam quodənimodo esse Deo
et nobis essentiam? præsertim cum dicat magnus
Basilius: «Operationes Dei ad nos descendunt, cs
sentia vero ejus manet inaccessa.» Et divus Maxi
mus: «Quidquid est Deus, hoc erit homo gratia dei
ficatus, praeter essentiæ identitatem. Non igitur di
vina essentia participari potest, ne ab iis quidem
quos divina gratia deificavit. Sed divina operatio
communicari potest; nam «Subobscurum in hac vita
lumen veritatis me adducit ad videndam et susei
piendam Dei illuminationem,» ait Gregorius Theo
logus; et • Hluminatio Dei nostri super nos ',, in.
quit psalmistes Propheta; et annumerandus illis Ma
xius clare scribit unam esse Dei et sanctorum ope
rationem, hosque vivas esse Christi imagines, vel po
tius gratia cum co idem aut saltem simillimos fieri.
Theot. Hoe sanissimum est et sanetis maxime
consonum, quod de divina incommunicabilitate de
monstrasti, Theophanes. Sunt autem qui dicunt
incomprehensibilem esse et incommunicabilem Dei
essentiam, al comprehendi tamen et communicari
seipsa supernaturaliter, idque æstimant magis piumn,
quia supernaturale divinis rebus congruit.
Theoph. Verum hoc non est supernaturale, nec
Deo congruum, absit I sed potius contra naturam et
omnino impossibile. Nam idem sub eodem respectu
communicabile esse et incommunicabile, compre
7 Joan. 1, 16. * Psal. xLili, 4.
col. 945–946page 52 of 197
PG 150:945νόητον, τελέως ἀσύμβατόν ἐστι καὶ ἀσύστατον, καὶ ὡς ποῤῥυτάτω τοῦ ὄντως ὄντος διὰ τὴν ἄκραν έναν τίωσιν. Ἐπεὶ καὶ κατὰ τὸν Νύσσης θεῖον Γρηγόριον τοιοῦτόν ἐστιν ἕκαστον τῶν ἐπὶ Θεοῦ λεγομένων, ὥστε κἂν διαφέρῃ τῷ σημαινομένῳ, μηδεμίαν ἔχειν πρὸς τὸ συνονομαζόμενον ἐναντίωσιν. Ο δὴ τοῦτο λέγων, τὸ αὐτὸ κατὰ τὸ αὐτὸ συντιθέμενος καὶ ἀνα νεύων, τοῖς οἰκείοις τε λόγοις αὐτὸς πάλιν ἀντίθεός ἐστι, καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ ὑπερφυὲς εἰς τὸ παρὰ φύσιν κατασπᾷ, καὶ δι᾿ ἀλλήλων ὧν φησιν ἀναιρῶν ἑκά τερον, ἀθετεῖ τελέως τὸ εἶναι τὸν Θεόν· καὶ τοῖς ὁ θέοις ἑαυτὸν συντάττει. Διὰ τοῦτο Γρηγόριος, ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος, οὐκ ἐκ τῶν κατ' αὐτὸν, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν περὶ αὐτόν φησι νοεῖσθαι τὸν Θεόν· ὁ δὲ μέ γας Διονύσιος πάντα μετέχειν προνοίας ἐκ τῆς παν αιτίου θεότητος ἐκβλυζομένης. Ο δὲ θεῖος Μάξιμος, Ἐν τῷ Θεῷ, φησί, γενόμενος ὁ νοῦς, τοὺς περὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ πρῶτον λόγους ἐπιζητεῖ μὲν ὑπὸ τοῦ πόθου φλεγόμενος, οὐκ ἐκ τῶν κατ' αὐτὴν δὲ τὴν παραμυθίαν εὑρίσκει. Αμήχανον γὰρ τοῦτο καὶ ἀνέκδεκτον πάσῃ γενητῇ φύσει ἐξίσου. Ἐκ δὲ τῶν περὶ αὐτὴν παραμυθείται, λέγω δὴ τῶν περὶ ἀϊδιότητος ἀπειρίας τε καὶ ἀοριστίας, ἀγαθότητός τε καὶ σοφίας καὶ δυνάμεως, δημιουργικῆς τε καὶ προ νοητικῆς καὶ κριτικῆς τῶν ὄντων.» Τὸ μέντοι ἀπεριο νόητον καὶ ἀκατονόμαστον καὶ ἀκοινώνητον ἐκεῖνο χρῆμα τῆς θείας ὑπερουσιότητος οὐκ οὐσίαν μόνον οἱ θεορρήμονες εἰ καὶ μὴ κυρίως, ὡς εἰρήκαμεν, ὀνομάζοντες εἰσιν, ἀλλὰ καὶ θεότητα καὶ ἀγαθότητα καὶ σοφίαν καὶ ζωήν· καὶ ἁπλῶς ἐπόσα καὶ τὰς θεοπρεπεῖς προόδους τε καὶ ἐνεργείας όνομά. ζουσιν αὐτοῦ. Καὶ γὰρ οὐκ ἐκφράσαι, φησί, τὴν αὐτοῦ περούσιον ἀγαθότητα καὶ οὐσίαν καὶ ζωὴν καὶ σοφίαν τῆς αὐτοῦ περουσίου θεότητος ὁ λόγος επαγ γέλλεται, τὴν ὑπὲρ πᾶσαν ἀγαθότητα και θεότητα καὶ οὐσίαν καὶ σοφίαν καὶ ζωὴν, τὴν ἐν ἀποκρύφοι; ὑπεριδρυμένην, ἀλλὰ τὴν ἐκπεφασμένην ἀγαθοποιὸν πρόνοιαν ὑπεροχικῶς ἀγαθότητα καὶ πάντων ἀγαθῶν αἰτίαν ὑμνεῖ, καὶ ὃν καὶ ζωὴν καὶ σοφίαν τὴν οὐσιοποιόν καὶ ζωοποιὸν καὶ σοφοδότιν αἰτίαν τῶν οὐ σίας καὶ ζωῆς καὶ νοῦ καὶ λόγου καὶ αἰσθήσεω; μετειληφότων. Ποῦ εἰσιν οἱ μὴ ἀνεχόμενοι τῶν ἀκτίστων ὑπερτιθέναι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ; Ἰδοὺ γὰρ ὁ μέγας Διονύσιος καὶ τῆς θεότητος καὶ τῆς τῶν ἀγαθῶν αἰτίας καὶ ἁπλῶς πασῶν τῶν μετοχῶν σα φῶς ὑπερτίθησιν αὐτήν, οὐχ ὡς ὑφεστηκυιῶν καθ' ἑαυτὰς, ἀλλ' ὡς ἐνεργειῶν αὐτῆς μεθεκτῶν ἡμῖν ὑπαρχουσῶν. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ κατ' ἐνέργειαν ὑπὸ πάντων μετεχόμενος. "Οτι δ' ἄκτιστοί εἰσιν εἰ μετοχαὶ ὧν ὑπέρκειται κατ' οὐσίαν ὁ Θεὸς, τοῦ αὐτοῦ πάλιν ἄκουσον, μικρὸν ἀνωτέρω φάσκοντος, καθὰ καὶ προειρήκαμεν, ὅτι τῷ λόγῳ σκοπὸς οὐ τὴν ὑπερούσιον οὐσίαν, ᾗ ὑπερούσιος, ἐκφαίνειν, ἀνέκ φαντος γὰρ ἀλλὰ τὴν οὐσιοποιὸν εἰς τὰ ὄντα προσ τὸν ὑμνήσαι. Καὶ γὰρ ἤ τ' ἀγαθοῦ θεωνυμία εἰς πάντα τὰ ὄντα ἐκτείνεται, καὶ ὑπὲρ τὰ ὄντα ἐστίν. Ἡ δὲ τῆς ζωῆς εἰς πάντα τὰ ζῶντα ἐκτείνεται, καὶ ὑπὲρ τὰ ζῶντα ἐστιν. 'Η δὲ τῆς σοφία; εἰς πάντα τὰ νοερὰ καὶ λογικὰ καὶ αἰσθητικὰ ἐκτείνεται, καὶ
bensibile et incomprehensibile, est prorsus incon veniens, et incohærens, et remotissimum a vero, tanquain summe contradictorium, quia, juxta di vum Gregorium Nyssenum, ea sunt quælibet de Deo dicta, ut, etiamsi differant significatione, nullam habeant cum nomine simul adhibito contradictio nem. Qui sic loquitur, idem sub eodem respectu affirmans, suis ipse verbis Deo adversatur, confun dit in eo quæ sunt supra et quæ contra naturam, et sua dicta alia aliis destruens, penitus abolet Dei exsistentiam et atheis sese ascribit. Itaque Grego rius cognomine Theologus dicit: Deus non ex his quæ in eo sunt, sed ex his quæ eum circumstant, intelligitur. Et magnus Dionysius: Omnia partici pant providentiam ex creatrice omnium divinitate mananten. Item dirus Maximus: Cogitans meus de Deo, primum ardenter cupit ea cognoscere que ad essentiam pertinent, non vero de ipsa essentia ratiocinari quaerit: hoc euim impossibile est et su pra vires cujuslibet naturæ creatæ. De his tantum quæ illam circumstant ratiocinatur, scilicet de æter nitate, immensitate, inGuitate, bonitate, sapientia et facultate creandi providendique et judicandi crea turas. Ergo non solum illam divinam supersubstan tialem, incomprehensibilem ineffabilemque et in communicabilem naturam theologi, ut supra dictum est, essentiam vocant, sed etiam, licet improprie, divinitatem, bonitatem, sapientiam et vitam, uno verba quidquid divinas processiones et operationes designant. Nam, inquiunt, non valet sernio expre mere supersubstantialem essentiam vitamque et sa pientiam supersubstantialis divinitatis, quæ omnem bonitatem, essentiam, vitam ac sapientiam superat, et in abscondito supersedet; sed manifestatam be nefaciendo providentiam, quæ est eminenter bonitas et oppium bonorum fons, celebrat, necnon cssen tiam vitamque et sapientiam, quæ essentia, vita et sapientia dunat eos qui exsistentiae, vita, intelli gentia, locutionis et sensationis sunt participes. Ubi sunt qui negant increatis superiorem essę Dei essentiam? Ecce enim magnus Dionysius clare dicit hac inferiores esse divinitatem, bonorumque causam et simpliciter omnes processiones, quæ in seipsis non subsistunt, sed sunt operationes nobis communicatæ. Ipse enim Deus operatione omnibus communicatur. Increatas autem esse has processio nes quas superat essentia Dei idem testatur paulo εuperius dicens, ut præfatum est, non tendere ser moчem ad manifestandam supersubstantialem essen tiam, qua supersubstantialis est Deus, quippe qu. revelari nequit, sed ad celebrandum cxsistentiæ in creaturas eluvium: hæc enim dicta de Deo bo nitas ad res omnes cxtenditur et omnes superat; hæc vita ad omnia extenditur viventia, et omnibus, his antecellit; hæc sapientia ad omnia extenditur intelligentia, rationaliaque et seusibilia, et omnia hæc supergreditur. Vides illas processiones esse creaturis superiores. Ipsæ tamen prædicari possunt, \ mon vero inelopils et impenetrabilis essentia, Sed
νόητον, τελέως ἀσύμβατόν ἐστι καὶ ἀσύστατον, καὶ
ὡς ποῤῥυτάτω τοῦ ὄντως ὄντος διὰ τὴν ἄκραν έναν
τίωσιν. Ἐπεὶ καὶ κατὰ τὸν Νύσσης θεῖον Γρηγόριον
τοιοῦτόν ἐστιν ἕκαστον τῶν ἐπὶ Θεοῦ λεγομένων,
ὥστε κἂν διαφέρῃ τῷ σημαινομένῳ, μηδεμίαν ἔχειν
πρὸς τὸ συνονομαζόμενον ἐναντίωσιν. Ο δὴ τοῦτο
λέγων, τὸ αὐτὸ κατὰ τὸ αὐτὸ συντιθέμενος καὶ ἀνα
νεύων, τοῖς οἰκείοις τε λόγοις αὐτὸς πάλιν ἀντίθεός
ἐστι, καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ ὑπερφυὲς εἰς τὸ παρὰ φύσιν
κατασπᾷ, καὶ δι᾿ ἀλλήλων ὧν φησιν ἀναιρῶν ἑκά
τερον, ἀθετεῖ τελέως τὸ εἶναι τὸν Θεόν· καὶ τοῖς
ὁ θέοις ἑαυτὸν συντάττει. Διὰ τοῦτο Γρηγόριος, ὁ τῆς
θεολογίας ἐπώνυμος, οὐκ ἐκ τῶν κατ' αὐτὸν, ἀλλ᾽ ἐκ
τῶν περὶ αὐτόν φησι νοεῖσθαι τὸν Θεόν· ὁ δὲ μέ
γας Διονύσιος πάντα μετέχειν προνοίας ἐκ τῆς παν
αιτίου θεότητος ἐκβλυζομένης. Ο δὲ θεῖος Μάξιμος,
Ἐν τῷ Θεῷ, φησί, γενόμενος ὁ νοῦς, τοὺς περὶ τῆς
οὐσίας αὐτοῦ πρῶτον λόγους ἐπιζητεῖ μὲν ὑπὸ τοῦ
πόθου φλεγόμενος, οὐκ ἐκ τῶν κατ' αὐτὴν δὲ τὴν
παραμυθίαν εὑρίσκει. Αμήχανον γὰρ τοῦτο καὶ
ἀνέκδεκτον πάσῃ γενητῇ φύσει ἐξίσου. Ἐκ δὲ τῶν
περὶ αὐτὴν παραμυθείται, λέγω δὴ τῶν περὶ ἀϊδιό
τητος ἀπειρίας τε καὶ ἀοριστίας, ἀγαθότητός τε
καὶ σοφίας καὶ δυνάμεως, δημιουργικῆς τε καὶ προ
νοητικῆς καὶ κριτικῆς τῶν ὄντων.» Τὸ μέντοι ἀπεριο
νόητον καὶ ἀκατονόμαστον καὶ ἀκοινώνητον ἐκεῖνο
χρῆμα τῆς θείας ὑπερουσιότητος οὐκ οὐσίαν μόνον
οἱ θεορρήμονες εἰ καὶ μὴ κυρίως, ὡς εἰρήκαμεν,
ὀνομάζοντες εἰσιν, ἀλλὰ καὶ θεότητα καὶ ἀγαθό
τητα καὶ σοφίαν καὶ ζωήν· καὶ ἁπλῶς ἐπόσα καὶ
τὰς θεοπρεπεῖς προόδους τε καὶ ἐνεργείας όνομά.
ζουσιν αὐτοῦ. Καὶ γὰρ οὐκ ἐκφράσαι, φησί, τὴν
αὐτοῦ περούσιον ἀγαθότητα καὶ οὐσίαν καὶ ζωὴν καὶ
σοφίαν τῆς αὐτοῦ περουσίου θεότητος ὁ λόγος επαγ
γέλλεται, τὴν ὑπὲρ πᾶσαν ἀγαθότητα και θεότητα
καὶ οὐσίαν καὶ σοφίαν καὶ ζωὴν, τὴν ἐν ἀποκρύφοι;
ὑπεριδρυμένην, ἀλλὰ τὴν ἐκπεφασμένην ἀγαθοποιὸν
πρόνοιαν ὑπεροχικῶς ἀγαθότητα καὶ πάντων ἀγαθῶν
αἰτίαν ὑμνεῖ, καὶ ὃν καὶ ζωὴν καὶ σοφίαν τὴν οὐ
σιοποιὸν καὶ ζωοποιὸν καὶ σοφοδότιν αἰτίαν τῶν οὐ
σίας καὶ ζωῆς καὶ νοῦ καὶ λόγου καὶ αἰσθήσεω;
μετειληφότων. Ποῦ εἰσιν οἱ μὴ ἀνεχόμενοι τῶν
ἀκτίστων ὑπερτιθέναι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ; Ἰδοὺ
γὰρ ὁ μέγας Διονύσιος καὶ τῆς θεότητος καὶ τῆς τῶν
ἀγαθῶν αἰτίας καὶ ἁπλῶς πασῶν τῶν μετοχῶν σα
φῶς ὑπερτίθησιν αὐτήν, οὐχ ὡς ὑφεστηκυιῶν καθ'
ἑαυτὰς, ἀλλ' ὡς ἐνεργειῶν αὐτῆς μεθεκτῶν ἡμῖν
ὑπαρχουσῶν. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ κατ' ἐνέργειαν
ὑπὸ πάντων μετεχόμενος. "Οτι δ' ἄκτιστοί εἰσιν
εἰ μετοχαὶ ὧν ὑπέρκειται κατ' οὐσίαν ὁ Θεὸς, τοῦ
αὐτοῦ πάλιν ἄκουσον, μικρὸν ἀνωτέρω φάσκοντος,
καθὰ καὶ προειρήκαμεν, ὅτι τῷ λόγῳ σκοπὸς οὐ τὴν
ὑπερούσιον οὐσίαν, ᾗ ὑπερούσιος, ἐκφαίνειν, ἀνέκ
φαντος γὰρ ἀλλὰ τὴν οὐσιοποιὸν εἰς τὰ ὄντα προσ
τὸν ὑμνήσαι. Καὶ γὰρ ἤ τ' ἀγαθοῦ θεωνυμία εἰς
πάντα τὰ ὄντα ἐκτείνεται, καὶ ὑπὲρ τὰ ὄντα ἐστίν.
Ἡ δὲ τῆς ζωῆς εἰς πάντα τὰ ζῶντα ἐκτείνεται, καὶ
ὑπὲρ τὰ ζῶντα ἐστιν. 'Η δὲ τῆς σοφία; εἰς πάντα
τὰ νοερὰ καὶ λογικὰ καὶ αἰσθητικὰ ἐκτείνεται, καὶ
bensibile et incomprehensibile, est prorsus incon
veniens, et incohærens, et remotissimum a vero,
tanquain summe contradictorium, quia, juxta di
vum Gregorium Nyssenum, ea sunt quælibet de Deo
dicta, ut, etiamsi differant significatione, nullam
habeant cum nomine simul adhibito contradictio
nem. Qui sic loquitur, idem sub eodem respectu
affirmans, suis ipse verbis Deo adversatur, confun
dit in eo quæ sunt supra et quæ contra naturam,
et sua dicta alia aliis destruens, penitus abolet Dei
exsistentiam et atheis sese ascribit. Itaque Grego
rius cognomine Theologus dicit: Deus non ex his
quæ in eo sunt, sed ex his quæ eum circumstant,
intelligitur. Et magnus Dionysius: Omnia partici
pant providentiam ex creatrice omnium divinitate
mananten. Item dirus Maximus: Cogitans meus
de Deo, primum ardenter cupit ea cognoscere que
ad essentiam pertinent, non vero de ipsa essentia
ratiocinari quaerit: hoc euim impossibile est et su
pra vires cujuslibet naturæ creatæ. De his tantum
quæ illam circumstant ratiocinatur, scilicet de æter
nitate, immensitate, inGuitate, bonitate, sapientia
et facultate creandi providendique et judicandi crea
turas. Ergo non solum illam divinam supersubstan
tialem, incomprehensibilem ineffabilemque et in
communicabilem naturam theologi, ut supra dictum
est, essentiam vocant, sed etiam, licet improprie,
divinitatem, bonitatem, sapientiam et vitam, uno
verba quidquid divinas processiones et operationes
designant. Nam, inquiunt, non valet sernio expre
mere supersubstantialem essentiam vitamque et sa
pientiam supersubstantialis divinitatis, quæ omnem
bonitatem, essentiam, vitam ac sapientiam superat,
et in abscondito supersedet; sed manifestatam be
nefaciendo providentiam, quæ est eminenter bonitas
et oppium bonorum fons, celebrat, necnon cssen
tiam vitamque et sapientiam, quæ essentia, vita et
sapientia dunat eos qui exsistentiae, vita, intelli
gentia, locutionis et sensationis sunt participes.
Ubi sunt qui negant increatis superiorem essę
Dei essentiam? Ecce enim magnus Dionysius clare
dicit hac inferiores esse divinitatem, bonorumque
causam et simpliciter omnes processiones, quæ in
seipsis non subsistunt, sed sunt operationes nobis
communicatæ. Ipse enim Deus operatione omnibus
communicatur. Increatas autem esse has processio
nes quas superat essentia Dei idem testatur paulo
εuperius dicens, ut præfatum est, non tendere ser
moчem ad manifestandam supersubstantialem essen
tiam, qua supersubstantialis est Deus, quippe qu.
revelari nequit, sed ad celebrandum cxsistentiæ in
creaturas eluvium: hæc enim dicta de Deo bo
nitas ad res omnes cxtenditur et omnes superat; hæc
vita ad omnia extenditur viventia, et omnibus, his
antecellit; hæc sapientia ad omnia extenditur
intelligentia, rationaliaque et seusibilia, et omnia
hæc supergreditur. Vides illas processiones esse
creaturis superiores. Ipsæ tamen prædicari possunt, \
mon vero inelopils et impenetrabilis essentia, Sed
col. 947–948page 53 of 197
PG 150:947ὑπὲρ πάντα ταῦτά ἐστιν. Ορᾶς τὰς μετοχάς ταύτας η ὑπὲρ τὰ ὄντα οὖσας; Ταύτας γὰρ ὑμνῆσαι ἐπηγ γείλατο, ἀλλ' οὐ τὴν ἀνέκφραστών τε καὶ ἀνέκφαν την φύσιν. Αλλ' αὖθις ἄκουσον τοῦ αὐτοῦ, καὶ τῶν ὑπὲρ τὰ ὄντα τούτων μετοχῶν ἐπέκεινα εἶναι τὴν Θεόν φανερῶς θεολογοῦντος. Φησὶ γὰρ ἐν δωδεκάτω κεφαλαίῳ τοῦ τῆς θεωνυμίας ὕμνου • • Καθ' ὅσον ὑπερέχουσι τῶν οὐκ ὄντων τὰ ὄντα ἅγια ἢ κύρια ή θεῖα ἡ βασιλικά, καὶ αὖ τῶν μετεχόντων αἱ αὐτομετοχαί, κατὰ τοσοῦτον ὑπερίδρυται πάντων τῶν μετ εχόντων καὶ μετοχῶν ὁ ἀμέθεκτος αἴτιος. Ἐπεὶ γὰρ αἱ αὐτομετοχαι πάντων τῶν μετεχόντων ὑπερ έχουσι, μετέχοντα δ' εἰσὶ καὶ οἱ ἄγγελοι, τὰ καὶ τῶν ἀγγέλων ὡς μετεχόντων υπερέχοντα κτιστά οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ καὶ τῶν μετοχῶν τούτων, ὡς ἀκήκοας, ὁ κατ' οὐσίαν ἀμέθεκτος ὑπερανίδρυται. Προς δ δ' ἡμῖν ὁ λόγος νῦν. Επειδήπερ ἐκεῖνο τὸ ἀνώνυμου οὐκ οὐσία μόνον, ἀλλὰ καὶ θεότης καὶ ἀγαθότη; καὶ σοφία καὶ ζωή, καὶ πάνθ᾽ ἁπλῶς, ὁπόσα καὶ τὰ μεθεκτὰ καλεῖται, εἴποτε περὶ Θεοῦ ἀκούσεις ὡς οὐσίαν ἔχει τὴν ἀγαθότητα, καὶ φύσιν τὸν ἁγιασμόν, καὶ οὐκ ἄλλη παρ' αὐτὸν ἡ ἁγιότης, καὶ ὡς ἡ θεότης οὐ μερίζεται, οὐδ᾽ ἐκχεῖται, οὐδ᾽ ἀποστέλλεται, καὶ τἆλλα ὅσα τούτοις παραπλήσια· μὴ τῶν ἐνεργειῶν ἑκάστην θείαν ὑπολαβης εἶναι λέγεσθαι οὐσίαν, ἀλλ᾽ ἀπὸ τούτων ὁμωνύμως τὴν ὑπερώνυμον ἐκείνην ὀνομαζομένην ἴσθι, ἅτε φυτικῶς αὐτῇ προσόντων. Οπηνίκα δ' αὖθις λεγόντων τῶν θεολόγων τυγχάνεις ἀκροώμενος, ὡς τὴν ἀγαθότητα τοῦ Θεοῦ ἡμῶν εἰδέναι λέγομεν καὶ τὴν σοφίαν, ἀλλ' οὐ τὴν οὐσίαν, καὶ ὡς θεοὶ μὲν γινόμεθα, τῆς δὲ αὐτῆς οὐσίας γε νέσθαι οὐ δυνάμεθα, καὶ ὅτα τούτοις εμφερή, θεό τητά τε καὶ ἀγαθότητα, μὴ τὴν ἄληπτον ἐκείνην καὶ ἀπρόσιτον παντάπασιν οὐσίαν ὑπολάμβανε, καὶ γὰρ αὐτοὶ τοῦτο σαφῶς ἀπαγορεύουσιν, ἀλλὰ τὴν ἐκείνης θείαν ἐνέργειαν, ἧς ἐν περινοία γινόμεθα καὶ μετουσίᾳ κατὰ λόγον τῆς ἑαυτοῦ καθάρσεως ἕκαστος, καθ᾽ ἂν αὕτη πολυτρόπως σωστική δικαιοσύνη τοῦ μεταδιδόντος μερίζεται τε καὶ ποικίλλεται. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ ὁ θεῖος Μάξιμος εἰπών, «Εξ; τοῦτο ἡμᾶς πεποίηκεν ὁ Θεὸς, ἵνα γενώμεθα θείας κοινωνοί φύσεως καὶ τῆς αὐτοῦ ἀϊδιότητος μέτοχοι ἐπήγαγε, «Κατὰ τὴν ἐκ χάριτος θέωσιν, ὡς ἐκ τῆς φύσεως τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἐκτελουμένης κοινωνίας.» Διὸ καὶ ἀλλαχοῦ τὴν μὲν κατ᾽ οὐσίαν πρὸς Θεὸν ταυτότητα τελέως απηγόρευσε, τὴν δὲ κατ' ἐνέρ γειαν καὶ χάριν. ἀνεκήρυξε. Τῆς οὖν ἀγαθότητός τε καὶ θεότητος, τῆς ποικιλλομένης, τῆς μεριζομένης, τῆς μετεχομένης, τῆς καταλαμβανομένης εἰ καὶ ἀμυδρῶς, τῆς κυρίως ονομαζομένης, ἡ ἁπλουστάτη καὶ ἀμέριστος καὶ ὑπὲρ ἐπωνυμίαν πᾶσαν οὖσα, καὶ μέθεξιν καὶ νόησιν, καὶ παντοίαν ἐπαφὴ ἀγαθότης καὶ θεότης, πῶς οὐκ ἂν ὑπερκειμένη εἴη; Καλῶς ἄρ᾽ εἶπε πρὸς Γάϊον ἐρόμενον ὁ αὐτὸς θεοφάντωρ Διονύσιος, ὡς, «Οὐ μόνων τῶν χάριτι θεῶν, μικρὸν γὰρ ἂν εἴη τοῦτο, ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς θεαρχίας καὶ θεότητος, δηλαδὴ τῆς θεοποιοῦ δωρεᾶς καὶ χάριτος ὁ πάσης ἀρχῆς ὑπεράρχιος Θεὸς ὑπέρχεται. ο Εἰ δὲ καὶ κατ' αὐτὸν αὖθις οὐ τῶν μετεχόντων μό
sumden audi clare docenten los superiores creatu ris processus esse tamen Deo inferiores; dicit enim in duodecimo capite libri de divinis Nominibus: «Quanto prestant non exsistentibus creaturæ sanctæ, ant ɖominatrices, ant divinæ, aut regales, et quanto par neipata antecedunt participantibus, tanto supergre ditur omnia participantia et participata incommuni rabile principium. Cum enim participata omnibus prestent participantibus, participantes autem sint ipsi angeli, ea quæ angelos ut participantes superant, creata non sunt, sed etiam hæc participata, ut audi visti, supersedet qui essentia incommunicabilis est. Huc vero nunc tendit oratio. Cum ineffabilis Deus non essentia tantum dicatur, sed etiam divi nitas, bonitas, sapientia, vita, omnia demum quæ communicabilia vocantur; si unquam de Deo audie ris ejus essentiam esse bonitatem, et naturam esse sanctificationem (nec est alia apud eum sanctitas), et divinitatem non dividi, nec effundi, nec emitti, et alia quælibet his similia: ne putes unamquam que operationum posse dici essentiam, sed scito hanc, licet nominari nequeat, ex illis per analogiam muncupari quæ ipsi naturaliter insunt. Item si au dias theologos dicentes innotescere nobis Dei no ștri bonitatem et sapientiam, non vero essentiam, et pos quidem deos feri, ejusdem vero effici naturæ non posse, et alia his similia: per bonitatem ac di vinitatem ne inteHigas imcomprehensain inacces. samque omnino essentiam, quod ipsi clare negant, sed hujus divinam operationem, cujus intelligen tiam et consortium nobis, pro ratione puritatis nostræ, distribuentis æquitas salutaris multimode ac varie dispertitur. Quare divus Maximus, ubi dixit leo nos fecit Deus, ut efficiamur divinæ consortes paturæ ejusque æternitatis participes,» addit: Per deificationem productam gratia, tanquam natura effectæ cum Deo unionis,» Itaque alibi identitatem gaturæ cum Deo secundam essentiam negavit, se cundum operationen vero et gratiam affirmavit. Bonitatem igitur ac deitatem, quæ variatur, dividitur, participatur, quæ, licet obscure, intelli gitur, quæ proprio nuncupatur nomine, quomodo non supergre:liatur illa simplicissima, et indivisa, et omni nomine, communicatione, intellectu vel factu superior bonitas ac divinitas? Recte igitur elixit Caio interroganti theologus idem Dionysius «Non tantum eos qui sunt gratia dii, sed et ipsam potestatem supremam ac divinitatem, deificum șcilicet donum et gratiam, supereminet qui omne precedit principium Deus. Quod si, juxta eumdems, Bon participantium duntaxat, sed et participationum causa Deus est, nonne igitur major est his causatis, tapote causa? Si autem oportet per nos velut per obscuram Dei imaginem demonstrare que diximus, onne intellectus sapientia est intellectus? nonne his velut illa dividitur, discriminatur, procedit, ratiocinatur, varie unitur et participatur, versatur circa intelligibilia et inintelligibilia? Et quædam sibi assimilat, ita ut secundum operationem habeant
ὑπὲρ πάντα ταῦτά ἐστιν. Ορᾶς τὰς μετοχάς ταύτας
η
ὑπὲρ τὰ ὄντα οὖσας; Ταύτας γὰρ ὑμνῆσαι ἐπηγ
γείλατο, ἀλλ' οὐ τὴν ἀνέκφραστών τε καὶ ἀνέκφαν
την φύσιν. Αλλ' αὖθις ἄκουσον τοῦ αὐτοῦ, καὶ τῶν
ὑπὲρ τὰ ὄντα τούτων μετοχῶν ἐπέκεινα εἶναι τὴν
Θεόν φανερῶς θεολογοῦντος. Φησὶ γὰρ ἐν δωδεκάτω
κεφαλαίῳ τοῦ τῆς θεωνυμίας ὕμνου • • Καθ' ὅσον
ὑπερέχουσι τῶν οὐκ ὄντων τὰ ὄντα ἅγια ἢ κύρια ή
θεῖα ἡ βασιλικά, καὶ αὖ τῶν μετεχόντων αἱ αὐτομε
τοχαί, κατὰ τοσοῦτον ὑπερίδρυται πάντων τῶν μετ
εχόντων καὶ μετοχῶν ὁ ἀμέθεκτος αἴτιος. Ἐπεὶ
γὰρ αἱ αὐτομετοχαι πάντων τῶν μετεχόντων ὑπερ
έχουσι, μετέχοντα δ' εἰσὶ καὶ οἱ ἄγγελοι, τὰ καὶ τῶν
ἀγγέλων ὡς μετεχόντων υπερέχοντα κτιστά οὐκ
ἔστιν, ἀλλὰ καὶ τῶν μετοχῶν τούτων, ὡς ἀκήκοας, ὁ
κατ' οὐσίαν ἀμέθεκτος ὑπερανίδρυται. Προς δ δ'
ἡμῖν ὁ λόγος νῦν. Επειδήπερ ἐκεῖνο τὸ ἀνώνυμου
οὐκ οὐσία μόνον, ἀλλὰ καὶ θεότης καὶ ἀγαθότη; καὶ
σοφία καὶ ζωή, καὶ πάνθ᾽ ἁπλῶς, ὁπόσα καὶ τὰ
μεθεκτὰ καλεῖται, εἴποτε περὶ Θεοῦ ἀκούσεις ὡς
οὐσίαν ἔχει τὴν ἀγαθότητα, καὶ φύσιν τὸν ἁγιασμόν,
καὶ οὐκ ἄλλη παρ' αὐτὸν ἡ ἁγιότης, καὶ ὡς ἡ θεότης
οὐ μερίζεται, οὐδ᾽ ἐκχεῖται, οὐδ᾽ ἀποστέλλεται, καὶ
τἆλλα ὅσα τούτοις παραπλήσια· μὴ τῶν ἐνεργειῶν
ἑκάστην θείαν ὑπολαβης εἶναι λέγεσθαι οὐσίαν, ἀλλ᾽
ἀπὸ τούτων ὁμωνύμως τὴν ὑπερώνυμον ἐκείνην
ὀνομαζομένην ἴσθι, ἅτε φυτικῶς αὐτῇ προσόντων.
Οπηνίκα δ' αὖθις λεγόντων τῶν θεολόγων τυγχά
νεις ἀκροώμενος, ὡς τὴν ἀγαθότητα τοῦ Θεοῦ ἡμῶν
εἰδέναι λέγομεν καὶ τὴν σοφίαν, ἀλλ' οὐ τὴν οὐσίαν,
καὶ ὡς θεοὶ μὲν γινόμεθα, τῆς δὲ αὐτῆς οὐσίας γε
νέσθαι οὐ δυνάμεθα, καὶ ὅτα τούτοις εμφερή, θεό
τητά τε καὶ ἀγαθότητα, μὴ τὴν ἄληπτον ἐκείνην
καὶ ἀπρόσιτον παντάπασιν οὐσίαν ὑπολάμβανε, καὶ
γὰρ αὐτοὶ τοῦτο σαφῶς ἀπαγορεύουσιν, ἀλλὰ τὴν
ἐκείνης θείαν ἐνέργειαν, ἧς ἐν περινοία γινόμεθα
καὶ μετουσίᾳ κατὰ λόγον τῆς ἑαυτοῦ καθάρσεως
ἕκαστος, καθ᾽ ἂν αὕτη πολυτρόπως σωστική δικαιο
σύνῃ τοῦ μεταδιδόντος μερίζεται τε καὶ ποικίλλε
ται. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ ὁ θεῖος Μάξιμος εἰπών, «Εξ;
τοῦτο ἡμᾶς πεποίηκεν ὁ Θεὸς, ἵνα γενώμεθα θείας
κοινωνοί φύσεως καὶ τῆς αὐτοῦ ἀϊδιότητος μέτοχοι
ἐπήγαγε, «Κατὰ τὴν ἐκ χάριτος θέωσιν, ὡς ἐκ τῆς
φύσεως τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἐκτελουμένης κοινωνίας.»
Διὸ καὶ ἀλλαχοῦ τὴν μὲν κατ᾽ οὐσίαν πρὸς Θεὸν
ταυτότητα τελέως απηγόρευσε, τὴν δὲ κατ' ἐνέρ
γειαν καὶ χάριν. ἀνεκήρυξε. Τῆς οὖν ἀγαθότητός τε
καὶ θεότητος, τῆς ποικιλλομένης, τῆς μεριζομένης,
τῆς μετεχομένης, τῆς καταλαμβανομένης εἰ καὶ
ἀμυδρῶς, τῆς κυρίως ονομαζομένης, ἡ ἁπλουστάτη
καὶ ἀμέριστος καὶ ὑπὲρ ἐπωνυμίαν πᾶσαν οὖσα,
καὶ μέθεξιν καὶ νόησιν, καὶ παντοίαν ἐπαφὴ
ἀγαθότης καὶ θεότης, πῶς οὐκ ἂν ὑπερκειμένη
εἴη; Καλῶς ἄρ᾽ εἶπε πρὸς Γάϊον ἐρόμενον ὁ αὐτὸς
θεοφάντωρ Διονύσιος, ὡς, «Οὐ μόνων τῶν χάριτι θεῶν,
μικρὸν γὰρ ἂν εἴη τοῦτο, ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς θεαρ
χίας καὶ θεότητος, δηλαδὴ τῆς θεοποιοῦ δωρεᾶς καὶ
χάριτος ὁ πάσης ἀρχῆς ὑπεράρχιος Θεὸς ὑπέρχεται. ο
Εἰ δὲ καὶ κατ' αὐτὸν αὖθις οὐ τῶν μετεχόντων μό
sumden audi clare docenten los superiores creatu
ris processus esse tamen Deo inferiores; dicit enim in
duodecimo capite libri de divinis Nominibus: «Quanto
prestant non exsistentibus creaturæ sanctæ, ant
ɖominatrices, ant divinæ, aut regales, et quanto par
neipata antecedunt participantibus, tanto supergre
ditur omnia participantia et participata incommuni
rabile principium. Cum enim participata omnibus
prestent participantibus, participantes autem sint
ipsi angeli, ea quæ angelos ut participantes superant,
creata non sunt, sed etiam hæc participata, ut audi
visti, supersedet qui essentia incommunicabilis est.
Huc vero nunc tendit oratio. Cum ineffabilis
Deus non essentia tantum dicatur, sed etiam divi
nitas, bonitas, sapientia, vita, omnia demum quæ
communicabilia vocantur; si unquam de Deo audie
ris ejus essentiam esse bonitatem, et naturam esse
sanctificationem (nec est alia apud eum sanctitas),
et divinitatem non dividi, nec effundi, nec emitti,
et alia quælibet his similia: ne putes unamquam
que operationum posse dici essentiam, sed scito
hanc, licet nominari nequeat, ex illis per analogiam
muncupari quæ ipsi naturaliter insunt. Item si au
dias theologos dicentes innotescere nobis Dei no
ștri bonitatem et sapientiam, non vero essentiam, et
pos quidem deos feri, ejusdem vero effici naturæ
non posse, et alia his similia: per bonitatem ac di
vinitatem ne inteHigas imcomprehensain inacces.
samque omnino essentiam, quod ipsi clare negant,
sed hujus divinam operationem, cujus intelligen
tiam et consortium nobis, pro ratione puritatis
nostræ, distribuentis æquitas salutaris multimode
ac varie dispertitur. Quare divus Maximus, ubi dixit
leo nos fecit Deus, ut efficiamur divinæ consortes
paturæ ejusque æternitatis participes,» addit: Per
deificationem productam gratia, tanquam natura
effectæ cum Deo unionis,» Itaque alibi identitatem
gaturæ cum Deo secundam essentiam negavit, se
cundum operationen vero et gratiam affirmavit.
Bonitatem igitur ac deitatem, quæ variatur,
dividitur, participatur, quæ, licet obscure, intelli
gitur, quæ proprio nuncupatur nomine, quomodo
non supergre:liatur illa simplicissima, et indivisa,
et omni nomine, communicatione, intellectu vel
factu superior bonitas ac divinitas? Recte igitur
elixit Caio interroganti theologus idem Dionysius
«Non tantum eos qui sunt gratia dii, sed et ipsam
potestatem supremam ac divinitatem, deificum
șcilicet donum et gratiam, supereminet qui omne
precedit principium Deus. Quod si, juxta eumdems,
Bon participantium duntaxat, sed et participationum
causa Deus est, nonne igitur major est his causatis,
tapote causa? Si autem oportet per nos velut per
obscuram Dei imaginem demonstrare que diximus,
onne intellectus sapientia est intellectus? nonne
his velut illa dividitur, discriminatur, procedit,
ratiocinatur, varie unitur et participatur, versatur
circa intelligibilia et inintelligibilia? Et quædam sibi
assimilat, ita ut secundum operationem habeant
col. 949–950page 54 of 197
PG 150:949νον, ἀλλὰ καὶ τῶν μετοχῶν αἴτιος ὁ Θεός ἐστι, πως οὐκ ἂν εἴη μείζων καὶ τῶνδε τῶν αἰτιατῶν, ὡς αι. τιος; Εἰ δὲ δεῖ καὶ δι᾿ ἡμῶν ὡς δι' ὁμυδρᾶς εἰκό νος τοῦ Θεοῦ τῶν εἰρημένων ἐμφανεστέραν πορίσα σπα: παράστασιν, οὐχὶ νοῦς ἐστι καὶ ἡ τοῦ σοφία; οὐχὶ κατ' αὐτὴν καὶ μερίζεται καὶ ποικίλλεται, καὶ πρόεισι καὶ σοφίζει πολυτρόπως ενούμενος καὶ μετ εχόμενος, ἐγγινόμενός τε νοεροῖς καὶ ἀνοήτοις; καὶ τὰ μὲν ἑαυτῷ ἐξομοιῶν ὡς κατ' ἐνέργειαν νοῦν ἔχειν τὸν αὐτὸν αὐτῷ, τῶν δ' αἰσθητῶν τε καὶ ἀλό γων ἔστιν ἃ μὴ προάγων ἐκ μὴ ὄντων, οὐ γὰρ πέ φυκε Θεός, μετασχηματίζων δὲ καὶ τῆς δυνατῆς ἐπιμελείας ἀξιῶν, ἐξομοιῶν δὲ ἥκιστα, καὶ γὰρ ἀνεπίδεκτα φρενῶν. Κατ' οὐσίαν δὲ ἀμετάβατός έστε πρὸς ὑπόστασιν ἑτέραν, ἀμέριστός τε καὶ ἁπλοῦς καὶ τοῖς κοινωνοῦσιν ἀμιγής. Οὐκ ἀνώνυμος δ' ἐστὶν ὁ ἡμέτερος νοῦς, οὐδ᾽ ὑπερώνυμος, οὐδ᾽ ἀπερινόητος τοῖς πᾶσιν, εἰ καὶ κατ᾽ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ γεγόναμεν, ἐπεὶ μηδ' ἀπαράλλακτός ἐστιν εἰκών, ἡ μέντοι τοῦ Πατρὸς ἀπαράλλακτος εἰκὼν ὁ τοῦ Θεοῦ μονογενής Υιός. Ως δ' αὕτως καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ πάνθ' ὅσα ὁ Πατήρ· οὐκοῦν καὶ τὰς αὐτὰς ὁ παραλλάκτως έχει ενεργείας. Ἀλλ᾿ οὐκ αὐτὸ·, ὡς ὁ τῶν κακοφρόνων τούτων λόγος, τοιαύτη ενέργειά ἐστι, ἀλλὰ κατ' αὐτά; καὶ οὗτος ἀναλόγως ἑκάστῳ τῶν ὄντων μετεχόμενος κατ' ουσίαν ἀμέθεκτός ἐστιν. Εἰ γὰρ ὁ ἀνθρώπινος νοῦς κατὰ τὸν θεηγόρον Νόστ στις φάναι Γρηγόριον διὰ πολλῶν ἐπιστημῶν τε καὶ ἐπιτηδευμάτων καὶ ὀνομάτων τῶν περὶ αὐτὴν λεγο μένων οὐδὲν εἰς τὴν ἁπλότητα παραβλάπτεται, πως ο ἄν τις οιηθείη τὸν Θεὸν, εἰ σοφὸς καὶ δίκαιος καὶ ἀγαθὸς καὶ ἀΐδιος καὶ πάντα τὰ θεοπρεπή καλεῖται ὀνόματα, εἰ μὴ μία πᾶσι νομισθείη τοῖς ὀνόμασ', Η πολυμερή γίνεσθαι ἢ ἐκ μετουσίας τούτων τὸ τέ λειον αὐτῷ συναγείρειν τῆς φύσεως; Ο αὐτὸς δὲ καὶ μικρὸν ἔπειτα τοῦ λόγου προϊών, «Πάντα δὲ φησί, τὰ ὀνόματα, ὧν ἡ σημασία θέσεώς τινός ἐστιν Ενδεικτικὴ καὶ ὑπάρξεως, οὐκ αὐτῆς τῆς θείας φύ στως, ἀλλὰ τῶν περὶ αὐτὴν εὐσεβῶς νοουμένων την Ενδειξιν ἔχει.» Πῶς ἄρα κοινωνήσαιμεν ἂν τοῖς και κησχόλοις τούτοις, κτιστὰ φρονοῦσι καὶ διδάσκουσι πάντα τὰ περὶ Θεὸν, καὶ τὰς ἀκτίστους καὶ θείας ἐνεργείας οὐ κοινὰς εἶναι τοῖς τρισὶ προσκυνητοῖς προσώποις ὡς θεωρουμένας περὶ τὴν οὐσίαν, ἀλλὰ τὸν Υἱὸν εἶναι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Καίτοι τοῦ αὐτοῦ θεοῤῥήμονος ἐν τῷ αὐτῷ πρὸς Εὐνόμιον δευ τέρῳ λόγῳ φάσκοντος, Πᾶν ὅ τι πέρ ἐστι περὶ τὸν Θεν νοούμενον, τοῦτο πρὸ τῆς τοῦ κόσμου συστά σως ἦν· ἀλλ᾽ ὀνομάζεσθαι τοῦτό φαμεν μετὰ τὸ γενέσθαι τὸν ὀνομάζοντα. Καὶ μὲν δὴ ὡς ὁ Υἱός τε καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ δωρεά τε καὶ χάρις, καὶ τοιαύτη ενέργεια κατ' ουσίαν ἥκιστά ἐστι, δείκνυσιν ὁ τὴν ἐκφαντορικὴν τῶν ὅλων ἑαυτῆς ἀγαθωτάτων προνοιῶν ἐπικαλούμενος Τριάδα, καὶ χρῆναι διδάσκων ἡμᾶς ταῖς εὐχαῖς αὐτῇ προσάγεσθαι καὶ πλη σιάζειν, ὡς ἐν τούτῳ μυεῖσθαι τὰ πανάγαθα δώρα τὰ περὶ αὐτὴν ἱδρυμένα. Τίς γὰρ ἂν τῶν νῦν ἐχόν των οὐσίαν ἀμέθεκτον φαίη τοῦ Θεοῦ τὴν ἐκείνου πρόνοιαν, ἢ κτιστὴν, ὅτι μὴ οὐσία; Τίς δὲ τὰ περὶ τὴν ὑπεράγαθον Τριάδα πανάγαθα δῶρα ίδρυμένα τὸν Υἱὸν εἶναι δοξάσετε καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρός; Η τί; ταῦτα τοῖς κτίσμασιν ἐναρίθμια ποιής τεν, ὅτι τούτων ὁ Υἱός τε καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρός ὑπέρκειται, καθὰ καὶ ὁ Πατήρ, ὡς ὑπὲρ πάν όνομα καὶ πᾶναν μετοχήν, καλός ανήρ τε καὶ οἴτιος τῶν ὑπερφυῶν τούτων δωρεῶν;
eumdem quam ipse intellectum; sensibilium vero et irrationalium nonnulla, haudeducit quidem e ni hilo, non enim est Deus, sed transformat ac dili genter elaborat, non tamen assimilat, utpote intel ligentia incapacia. Secundum essentiam vero lrang ire nequit ad aliam substantiam, sed est indivisus, simplex, participantibus haud immistus. Non ta men intellectus noster est sine nomine aut supra nomen nec omnibus incomprehensibilis, licet ad imaginem Dei facti simus, quia nulla est perfecte similis imago, nisi consimillima imago Patris, nempe Filius Dei unigenitus. Item Spiritus Dei tantus est quantus Pater, et ideo perfecte easdem habet operationes, nec ipse tamen, ut ili impii asserunt, est hujusmodi operatio, sed secun durn illas creaturis, prout singulis congruit, se communicans, secundum essentiam incommunica bilis est. Si enim intellectus humanus, juxta theo logum Nyssa Gregorium, licet multis applicetur. studiis et nuncupetur nominibus, nullum simplici tatis patitur detrimèntum: quis Deum putarerit, cum sapiens, justus, bonus, æternus et aliis nomi nibus Deo congruis vocatur (nisi una cunctis nomi uibus attribuatur significatio), vel multiplicem fieri vel ex eorum consortio in naturæ perfectionem ex crescere? Idem paulo post in eodem sermone sub dit: Omnia nomina deificationem aliquam et. exsistentiam indicantia, non ipsam divinam na tur. m, sed quæ circa eam pie cogitantur, designant o Οuomodo igitur consentiamus improbis istis, qui putant ac docent omnia de Deo dicta esse creata, et increatas divinasque operationes non esse commu nes tribus adorandis personis utpote in essentia consideratas, sed esse Filium et Spiritum sanctum?. Quanquam idem theologus, in eodem secundo ad versus Eunomium sermone, dicit: Quodcunque de Deo cogitatur, hoc ante mundi constitutionem erat; sed nominari dicitur post creationem ejus qui nominat. Εt quidem Filium et Spiritum Dei non esse donum et gratiam aut aliam talem essen ti e operationem, ostendit ille qui Trinitatem vocal optimæ suæ interpretem providentia, e docet add car: precibus accedendum nobis et appropinqua dum, quia in Deo absconduntur optima quævis bo ; penes illam residentia. Quis enim mente sanus dicat Dei providentiam esse ipsius essentiam, aut esse «creatam, quia non est essentia? Quis excellentia bona in › uperexcellenti Trinitate immanentia existimet esse Filium aut Spiritum Patris? vel quis illa inter » creaturas ascribat, quia Filins et Spiritus Patris ea supergreditur haud secus ac Pater, utpote omne nomen omnemque superaus participationem, at que dator et fons supernaturalium illorum donorum?
νον, ἀλλὰ καὶ τῶν μετοχῶν αἴτιος ὁ Θεός ἐστι, πως
οὐκ ἂν εἴη μείζων καὶ τῶνδε τῶν αἰτιατῶν, ὡς αι.
τιος; Εἰ δὲ δεῖ καὶ δι᾿ ἡμῶν ὡς δι' ὁμυδρᾶς εἰκό
νος τοῦ Θεοῦ τῶν εἰρημένων ἐμφανεστέραν πορίσα
σπα: παράστασιν, οὐχὶ νοῦς ἐστι καὶ ἡ τοῦ σοφία;
οὐχὶ κατ' αὐτὴν καὶ μερίζεται καὶ ποικίλλεται, καὶ
πρόεισι καὶ σοφίζει πολυτρόπως ενούμενος καὶ μετ
εχόμενος, ἐγγινόμενός τε νοεροῖς καὶ ἀνοήτοις; καὶ
τὰ μὲν ἑαυτῷ ἐξομοιῶν ὡς κατ' ἐνέργειαν νοῦν
ἔχειν τὸν αὐτὸν αὐτῷ, τῶν δ' αἰσθητῶν τε καὶ ἀλό
γων ἔστιν ἃ μὴ προάγων ἐκ μὴ ὄντων, οὐ γὰρ πέ
φυκε Θεός, μετασχηματίζων δὲ καὶ τῆς δυνατῆς
ἐπιμελείας ἀξιῶν, ἐξομοιῶν δὲ ἥκιστα, καὶ γὰρ
ἀνεπίδεκτα φρενῶν. Κατ' οὐσίαν δὲ ἀμετάβατός έστε
πρὸς ὑπόστασιν ἑτέραν, ἀμέριστός τε καὶ ἁπλοῦς
καὶ τοῖς κοινωνοῦσιν ἀμιγής. Οὐκ ἀνώνυμος δ'
ἐστὶν ὁ ἡμέτερος νοῦς, οὐδ᾽ ὑπερώνυμος, οὐδ᾽ ἀπε
ρινόητος τοῖς πᾶσιν, εἰ καὶ κατ᾽ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ
γεγόναμεν, ἐπεὶ μηδ' ἀπαράλλακτός ἐστιν εἰκών, ἡ
μέντοι τοῦ Πατρὸς ἀπαράλλακτος εἰκὼν ὁ τοῦ Θεοῦ
μονογενής Υιός. Ως δ' αὕτως καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ
Θεοῦ πάνθ' ὅσα ὁ Πατήρ· οὐκοῦν καὶ τὰς αὐτὰς
ὁ παραλλάκτως έχει ενεργείας. Ἀλλ᾿ οὐκ αὐτὸ·, ὡς
ὁ τῶν κακοφρόνων τούτων λόγος, τοιαύτη ενέργειά
ἐστι, ἀλλὰ κατ' αὐτά; καὶ οὗτος ἀναλόγως ἑκάστῳ
τῶν ὄντων μετεχόμενος κατ' ουσίαν ἀμέθεκτός ἐστιν.
Εἰ γὰρ ὁ ἀνθρώπινος νοῦς κατὰ τὸν θεηγόρον Νόστ
στις φάναι Γρηγόριον διὰ πολλῶν ἐπιστημῶν τε καὶ
ἐπιτηδευμάτων καὶ ὀνομάτων τῶν περὶ αὐτὴν λεγο
μένων οὐδὲν εἰς τὴν ἁπλότητα παραβλάπτεται, πως ο
ἄν τις οιηθείη τὸν Θεὸν, εἰ σοφὸς καὶ δίκαιος καὶ
ἀγαθὸς καὶ ἀΐδιος καὶ πάντα τὰ θεοπρεπή καλεῖται
ὀνόματα, εἰ μὴ μία πᾶσι νομισθείη τοῖς ὀνόμασ',
Η πολυμερή γίνεσθαι ἢ ἐκ μετουσίας τούτων τὸ τέ
λειον αὐτῷ συναγείρειν τῆς φύσεως; Ο αὐτὸς δὲ
καὶ μικρὸν ἔπειτα τοῦ λόγου προϊών, «Πάντα δὲ
φησί, τὰ ὀνόματα, ὧν ἡ σημασία θέσεώς τινός ἐστιν
Ενδεικτικὴ καὶ ὑπάρξεως, οὐκ αὐτῆς τῆς θείας φύ
στως, ἀλλὰ τῶν περὶ αὐτὴν εὐσεβῶς νοουμένων την
Ενδειξιν ἔχει.» Πῶς ἄρα κοινωνήσαιμεν ἂν τοῖς και
κησχόλοις τούτοις, κτιστὰ φρονοῦσι καὶ διδάσκουσι
πάντα τὰ περὶ Θεὸν, καὶ τὰς ἀκτίστους καὶ θείας
ἐνεργείας οὐ κοινὰς εἶναι τοῖς τρισὶ προσκυνητοῖς
προσώποις ὡς θεωρουμένας περὶ τὴν οὐσίαν, ἀλλὰ
τὸν Υἱὸν εἶναι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Καίτοι τοῦ
αὐτοῦ θεοῤῥήμονος ἐν τῷ αὐτῷ πρὸς Εὐνόμιον δευ
τέρῳ λόγῳ φάσκοντος, Πᾶν ὅ τι πέρ ἐστι περὶ τὸν
Θεν νοούμενον, τοῦτο πρὸ τῆς τοῦ κόσμου συστά
σως ἦν· ἀλλ᾽ ὀνομάζεσθαι τοῦτό φαμεν μετὰ τὸ
γενέσθαι τὸν ὀνομάζοντα. Καὶ μὲν δὴ ὡς ὁ Υἱός τε
καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ δωρεά τε καὶ χάρις, καὶ
τοιαύτη ενέργεια κατ' ουσίαν ἥκιστά ἐστι, δείκνυσιν
ὁ τὴν ἐκφαντορικὴν τῶν ὅλων ἑαυτῆς ἀγαθωτάτων
προνοιῶν ἐπικαλούμενος Τριάδα, καὶ χρῆναι διδάσκων ἡμᾶς ταῖς εὐχαῖς αὐτῇ προσάγεσθαι καὶ πλη
σιάζειν, ὡς ἐν τούτῳ μυεῖσθαι τὰ πανάγαθα δώρα τὰ περὶ αὐτὴν ἱδρυμένα. Τίς γὰρ ἂν τῶν νῦν ἐχόν
των οὐσίαν ἀμέθεκτον φαίη τοῦ Θεοῦ τὴν ἐκείνου πρόνοιαν, ἢ κτιστὴν, ὅτι μὴ οὐσία; Τίς δὲ τὰ περὶ
τὴν ὑπεράγαθον Τριάδα πανάγαθα δῶρα ίδρυμένα τὸν Υἱὸν εἶναι δοξάσετε καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρός;
Η τί; ταῦτα τοῖς κτίσμασιν ἐναρίθμια ποιής τεν, ὅτι τούτων ὁ Υἱός τε καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρός
ὑπέρκειται, καθὰ καὶ ὁ Πατήρ, ὡς ὑπὲρ πάν όνομα καὶ πᾶναν μετοχήν, καλός ανήρ τε καὶ οἴτιος τῶν
ὑπερφυῶν τούτων δωρεῶν;
eumdem quam ipse intellectum; sensibilium vero
et irrationalium nonnulla, haudeducit quidem e ni
hilo, non enim est Deus, sed transformat ac dili
genter elaborat, non tamen assimilat, utpote intel
ligentia incapacia. Secundum essentiam vero lrang
ire nequit ad aliam substantiam, sed est indivisus,
simplex, participantibus haud immistus. Non ta
men intellectus noster est sine nomine aut supra
nomen nec omnibus incomprehensibilis, licet ad
imaginem Dei facti simus, quia nulla est perfecte
similis imago, nisi consimillima imago Patris,
nempe Filius Dei unigenitus. Item Spiritus
Dei tantus est quantus Pater, et ideo perfecte
easdem habet operationes, nec ipse tamen, ut ili
impii asserunt, est hujusmodi operatio, sed secun
durn illas creaturis, prout singulis congruit, se
communicans, secundum essentiam incommunica
bilis est. Si enim intellectus humanus, juxta theo
logum Nyssa Gregorium, licet multis applicetur.
studiis et nuncupetur nominibus, nullum simplici
tatis patitur detrimèntum: quis Deum putarerit,
cum sapiens, justus, bonus, æternus et aliis nomi
nibus Deo congruis vocatur (nisi una cunctis nomi
uibus attribuatur significatio), vel multiplicem fieri
vel ex eorum consortio in naturæ perfectionem ex
crescere? Idem paulo post in eodem sermone sub
dit: Omnia nomina deificationem aliquam et.
exsistentiam indicantia, non ipsam divinam na
tur. m, sed quæ circa eam pie cogitantur, designant o
Οuomodo igitur consentiamus improbis istis, qui
putant ac docent omnia de Deo dicta esse creata, et
increatas divinasque operationes non esse commu
nes tribus adorandis personis utpote in essentia
consideratas, sed esse Filium et Spiritum sanctum?.
Quanquam idem theologus, in eodem secundo ad
versus Eunomium sermone, dicit: Quodcunque
de Deo cogitatur, hoc ante mundi constitutionem
erat; sed nominari dicitur post creationem ejus
qui nominat. Εt quidem Filium et Spiritum Dei
non esse donum et gratiam aut aliam talem essen
ti e operationem, ostendit ille qui Trinitatem vocal
optimæ suæ interpretem providentia, e docet add
car: precibus accedendum nobis et appropinqua
dum, quia in Deo absconduntur optima quævis bo
; penes illam residentia. Quis enim mente sanus dicat
Dei providentiam esse ipsius essentiam, aut esse
«creatam, quia non est essentia? Quis excellentia bona
in › uperexcellenti Trinitate immanentia existimet
esse Filium aut Spiritum Patris? vel quis illa inter
» creaturas ascribat, quia Filins et Spiritus Patris ea
supergreditur haud secus ac Pater, utpote omne
nomen omnemque superaus participationem, at
que dator et fons supernaturalium illorum donorum?
col. 951–952page 55 of 197
PG 150:951Λ Θεότ. Τοῦτον ἄρα τὸν τρόπον, ω σουέ θεόρενες, καὶ τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ νῦν μὲν ὁρᾶσθαι ὑπὸ τῶν ἀξίων διὰ τῆς ἐνθέου καταγγέλλεται Γραφῆς, καὶ «Οἱ ἄγγελοι γὰρ ἡμῶν βλέπουσι τὸ πρόσωπον τοῦ Πατρὸς ἡμῶν τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς,» ὧν καὶ Μωυσής ἐντυχεῖν ἠξίωται· καὶ ἡμεῖς δὲ τὴν πρὸς πρόσωπον θέαν ἐν ἐπαγγελίαις ἔχομεν· νῦν δ' ἀθέατον πάντη τε καὶ πᾶσι καὶ ἀεί·. Οὐδεὶς γὰρ, ο φησὶν αὖθις ὁ αὐτὸς τῷ αὐτῷ Μωτεῖ Θεός, ο ὄψεται τὸ πρόσω τόν μου, καὶ ζήσεται.» Θεος. "Ηκιστά γε ἕτερον. «Καὶ γὰρ Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακέ ποτε·» καὶ «Οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ τὸν Θεὸν ὁρῶσιν, ὡς ὁ μονογενὴς Υἱός τοῦ Θεοῦ ἐφανέρωσεν ἡμῖν, αὐτὸν ἐκεῖνον, ἀόρατον κατὰ τὴν οὐσίαν, ὁρατὸν καὶ μάλιστα τοῖς θεοειδέσι γινομένοις κατ' ἐνέργειαν καὶ χάριν, ἀλλ' οὐκ ἄλλον ἀντ᾿ αὐτοῦ, καὶ ταῦτα κτίσμα, ὡς Βαρλαὰμ καὶ ᾿Ακίνδυνος δοξότατά φασιν. Οὕτω γὰρ καὶ τὸ πανταχοῦ παρὸν καὶ ἀόρατον καὶ ἀμερὲς καὶ τῆς ἑαυτοῦ ἑνότητος ἐχόμενον ἀνεκφοιτήτως Πνεῦμα ἐκχεῖται, καὶ ἐρ χεται, καὶ πέμπεται, καὶ ἐνοικίζεται, καὶ ταῦτ᾽ οὐ πᾶσι, καὶ ὁρᾶται καὶ μετρεῖται, καὶ μερίζεται, λαμβανόμενόν τε και διδόμενον. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ Χρυσόστομος θεολόγος, ὡς ἀνωτέρω ἔφημεν, τοῦ Βαπτιστοῦ λέγοντος ἀκηκοώς περὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὡς «Οὐκ ἐκ μέτρου ἔλαβε τὸ Πνεῦμα, Πνεῦμα, φησίν, ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν λέγει, αὕτη γάρ ἐστιν ἡ μεριζομένη. Καὶ ὁ μέγας Βασίλειος λέγων ἐκ τῶν ποιημάτων τὸν Θεὸν γινώσκεσθαι, «Δυνάμεως, τη Ο σὶ, καὶ σοφίας καὶ τέχνης, ἀλλ' οὐχὶ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐνδεικτικά ἐστι τὰ ποιήματα. «Ὥστε τὸν Θεὸν ἐκεῖ γινωσκόμενον κατὰ τὴν δύναμιν φησιν, οὐ κατὰ τὴν οὐσίαν. Οἱ δὲ μικρογνώμονες οὗτοι, οὗ ἂν ἀκούσωσι τὸν Θεὸν, ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπιφαινόμενον ἢ μετεχόμενον ἢ ἐρχόμενον καὶ μονὴν ποιούμενον, ἢ κτίσμα τοῦτο λέγουσιν, ἢ τὴν οὐσίαν εἶναι διαδε βαιοῦνται τοῦ Θεοῦ. Καὶ τοὺς μὴ κατ' αὐτοὺς βλασ φημεῖν ἀνεχομένους δ:θετα περιπίπτειν λέγουσι, μηδ' ἐκεῖνο ἐπὶ νοῦν λαμβάνοντες, οἱ τάλανες, ὡς ἐπὶ τὴν μόνην Μητέρα καὶ Παρθένον καὶ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παραγέγονε καὶ ὁ Υἱός· ἀλλ᾽ ὁ μὲν καθ' ὑπόστασιν, τὸ δὲ κατὰ μόνην τὴν ἐνέρ γειαν· διὸ καὶ ὁ Υἱὸς μόνος, ἀλλ' οὐχὶ καὶ τὸ Πνεῦμα ἐνηνθρώπησε. Καὶ τοίνυν ὅταν λέγωμεν Θεὸν ἢ Πνεῦμα ή θεότητα, οὐκ ἀεὶ νοοῦμεν τὸ αὐτό, τὴν θείαν οὐσίαν δηλαδὴ ἤ τινα τῶν τῆς ἁγίας Τριάδος ἰδίως ὑποστάσεων, ἢ τὴν κοινὴν ἐνέργειαν αὐτῶν, ἀλλ᾽ ἔστι μὲν ὅτε πάντα, ἔστι δ' ὅτε πλείω, ἔστι δ' ὅτε τούτων ἔν. Οταν γὰρ ὁ μέγας Διονύσιος θεός τητα θεογόνον καὶ πηγαίαν φῇ θεότητα, οὐ συνορῶμεν τοῦτο, οὕτω μένην προσαγορεύοντα τὴν πατρικὴν ὑπόστασιν; Θεότ. Δι' αὐτοῦ μὲν οὖν καὶ τῶν Λατίνων ῥᾷον ἢ ἐκεῖνο: αἴρουσι κατασπῶμεν τὴν ὀφρύν, οἷς ἐοίκασιν ὁμοφρονεῖν οἱ διὰ τὴν ὁμωνυμίαν οὗτοι πάντα γύ ροντες, μᾶλλον δὲ συναλείφοντες εἰς ἕν. Θεοφ. "Οτε δ' ἀλλαχοῦ πάλιν ὁ αὐτός φησιν, «Η θεαρχική μακαριότης, ἡ φύσει θεότης, ἡ ἀρχὴ τῆς ΣΥΜ.
Theot. lloc igitur modo, o sapiens Theophanes, faciem Dei etiam nunc a dignis videri declarat divina Scriptura: Angeli enim nostri vident faciem Patris nostri, qui in cœlis est *.» Eamdem gratiam habuit Moyses; et nosmet illum ad faciem visuros promittitur; sed nunc est prorsus visibilis ou uibus et semper: «Nemo enim, iterum dicit idem idem Moysi Deus, c videbit facien meam, et vi vel 10. x2x0 Theoph. Non dissonant istud: c Deum nemno vi dit unquamn, et istud: • Mundi corde Deum vident ¹, ɔ nt unigenitus Dei Filius nobis revelavit. Nam ille ipse, invisibilis essentia, operatione et gratia visibilis est iis qui Deo similes facti sunt. Sed in eo visibile non est diversum ab invisibili, nec est creatum, ut Barlaam et Acindynus pessime opinantur. Sic enim ubique præsens, invisibilis, indivisus et nunquam ex unitate sua exiens Spiri tus, infunditur, supervenit, immittitur et inhabitat, yon tamen omuibus, videturque et mensuratur ac dividitur, datur et accipitur. Ita Chrysostomus Micologus, ut supra dictum est, Baptistam audiens de Domino nostro Jesu Christo dicentem: ‹ Non al mensuram accepit Spiritum '',» ait: «Spiritum bic dicit operationem; hæc est enim quæ dividitur.> Et Basilius, dieens ex operibus Deum agnosci Potentia, inquit, sapientiæ et industria argu » enta sunt opera. › Sic dicit Deum cognosci secun !um potentiam, haud vero secundumn essentiain. ↳ti vero dementes, ubi audiunt Deum Spiritumve sanctum manifestari, communicari, supervenire aut mentionem facere, vel creaturam hoc dicunt, xel Dei essentiam esse affirmant. Et eos qui nou ipsorum instar blasphemare audent, quasi duos agnoscant Deos incusant. Non animadvertunt mi ›cri apud eamdem Matrem et Virginem mansisse Spiritum sanctum et Filium, sed hunc secundum personam, illum vero secundum solam operatio nem: ideoque Filius tantum, at non Spiritus sall etus homo factus est. Ac proinde, cum Deum dici mus aut Spiritum aut divinitatem, haud semper klem intelligimus; sed vel divinam essentiam, vel unam personarum sanctissimæ Trinitatis, vel com wunes earum operationes, modo universas, modo plures, modo unam duntaxat. Cum enim magnus Pionysius divinitatem deiparam et fontigeram dicit divinitatem, nonne intelligimus sic ab eo appellari solam Patris personam? Theol. Per ipsum igitur facilius quam ipsi atto| tunt supercilium deprimimus etiam Latinorum, quibus consentire videntur isti omnia ambiguitate permiscentes, vel potius in unum confundentes. Theoph. Cum vero alibi rursus idem dicit: Hla suprema beatitudo, quæ cst natura divinitas, funs 1ª Joan. 111, 34. Matth, 10. ** Exod. xxxu1, 20. ". Joan. 1, 18. ". Matth. v, 8.
Λ
Θεότ. Τοῦτον ἄρα τὸν τρόπον, ω σουέ θεόρενες,
καὶ τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ νῦν μὲν ὁρᾶσθαι ὑπὸ
τῶν ἀξίων διὰ τῆς ἐνθέου καταγγέλλεται Γραφῆς,
καὶ «Οἱ ἄγγελοι γὰρ ἡμῶν βλέπουσι τὸ πρόσωπον τοῦ
Πατρὸς ἡμῶν τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς,» ὧν καὶ Μωυσής
ἐντυχεῖν ἠξίωται· καὶ ἡμεῖς δὲ τὴν πρὸς πρόσωπον
θέαν ἐν ἐπαγγελίαις ἔχομεν· νῦν δ' ἀθέατον πάντη
τε καὶ πᾶσι καὶ ἀεί·. Οὐδεὶς γὰρ, ο φησὶν αὖθις
ὁ αὐτὸς τῷ αὐτῷ Μωτεῖ Θεός, ο ὄψεται τὸ πρόσω
τόν μου, καὶ ζήσεται.»
Θεος. "Ηκιστά γε ἕτερον. «Καὶ γὰρ Θεὸν οὐδεὶς
ἑώρακέ ποτε·» καὶ «Οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ τὸν Θεὸν
ὁρῶσιν, ὡς ὁ μονογενὴς Υἱός τοῦ Θεοῦ ἐφανέρωσεν
ἡμῖν, αὐτὸν ἐκεῖνον, ἀόρατον κατὰ τὴν οὐσίαν,
ὁρατὸν καὶ μάλιστα τοῖς θεοειδέσι γινομένοις κατ'
ἐνέργειαν καὶ χάριν, ἀλλ' οὐκ ἄλλον ἀντ᾿ αὐτοῦ, καὶ
ταῦτα κτίσμα, ὡς Βαρλαὰμ καὶ ᾿Ακίνδυνος
δοξότατά φασιν. Οὕτω γὰρ καὶ τὸ πανταχοῦ παρὸν
καὶ ἀόρατον καὶ ἀμερὲς καὶ τῆς ἑαυτοῦ ἑνότητος
ἐχόμενον ἀνεκφοιτήτως Πνεῦμα ἐκχεῖται, καὶ ἐρ
χεται, καὶ πέμπεται, καὶ ἐνοικίζεται, καὶ ταῦτ᾽ οὐ
πᾶσι, καὶ ὁρᾶται καὶ μετρεῖται, καὶ μερίζεται,
λαμβανόμενόν τε και διδόμενον. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ
Χρυσόστομος θεολόγος, ὡς ἀνωτέρω ἔφημεν, τοῦ
Βαπτιστοῦ λέγοντος ἀκηκοώς περὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν
Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὡς «Οὐκ ἐκ μέτρου ἔλαβε τὸ Πνεῦμα,
Πνεῦμα, φησίν, ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν λέγει, αὕτη γάρ
ἐστιν ἡ μεριζομένη. Καὶ ὁ μέγας Βασίλειος λέγων ἐκ
τῶν ποιημάτων τὸν Θεὸν γινώσκεσθαι, «Δυνάμεως, τη
Ο σὶ, καὶ σοφίας καὶ τέχνης, ἀλλ' οὐχὶ τῆς οὐσίας αὐτῆς
ἐνδεικτικά ἐστι τὰ ποιήματα. «Ὥστε τὸν Θεὸν ἐκεῖ
γινωσκόμενον κατὰ τὴν δύναμιν φησιν, οὐ κατὰ τὴν
οὐσίαν. Οἱ δὲ μικρογνώμονες οὗτοι, οὗ ἂν ἀκούσωσι
τὸν Θεὸν, ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπιφαινόμενον ἢ
μετεχόμενον ἢ ἐρχόμενον καὶ μονὴν ποιούμενον, ἢ
κτίσμα τοῦτο λέγουσιν, ἢ τὴν οὐσίαν εἶναι διαδε
βαιοῦνται τοῦ Θεοῦ. Καὶ τοὺς μὴ κατ' αὐτοὺς βλασ
φημεῖν ἀνεχομένους δ:θετα περιπίπτειν λέγουσι,
μηδ' ἐκεῖνο ἐπὶ νοῦν λαμβάνοντες, οἱ τάλανες, ὡς
ἐπὶ τὴν μόνην Μητέρα καὶ Παρθένον καὶ αὐτὸ τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον παραγέγονε καὶ ὁ Υἱός· ἀλλ᾽ ὁ
μὲν καθ' ὑπόστασιν, τὸ δὲ κατὰ μόνην τὴν ἐνέρ
γειαν· διὸ καὶ ὁ Υἱὸς μόνος, ἀλλ' οὐχὶ καὶ τὸ Πνεῦμα
ἐνηνθρώπησε. Καὶ τοίνυν ὅταν λέγωμεν Θεὸν ἢ
Πνεῦμα ή θεότητα, οὐκ ἀεὶ νοοῦμεν τὸ αὐτό, τὴν
θείαν οὐσίαν δηλαδὴ ἤ τινα τῶν τῆς ἁγίας Τριάδος
ἰδίως ὑποστάσεων, ἢ τὴν κοινὴν ἐνέργειαν αὐτῶν,
ἀλλ᾽ ἔστι μὲν ὅτε πάντα, ἔστι δ' ὅτε πλείω, ἔστι δ'
ὅτε τούτων ἔν. Οταν γὰρ ὁ μέγας Διονύσιος θεός
τητα θεογόνον καὶ πηγαίαν φῇ θεότητα, οὐ συνορῶμεν τοῦτο, οὕτω μένην προσαγορεύοντα τὴν πατρι
κὴν ὑπόστασιν;
Θεότ. Δι' αὐτοῦ μὲν οὖν καὶ τῶν Λατίνων ῥᾷον ἢ
ἐκεῖνο: αἴρουσι κατασπῶμεν τὴν ὀφρύν, οἷς ἐοίκασιν
ὁμοφρονεῖν οἱ διὰ τὴν ὁμωνυμίαν οὗτοι πάντα γύ
ροντες, μᾶλλον δὲ συναλείφοντες εἰς ἕν.
Θεοφ. "Οτε δ' ἀλλαχοῦ πάλιν ὁ αὐτός φησιν, «Η
θεαρχική μακαριότης, ἡ φύσει θεότης, ἡ ἀρχὴ τῆς
ΣΥΜ.
Theot. lloc igitur modo, o sapiens Theophanes,
faciem Dei etiam nunc a dignis videri declarat divina
Scriptura: Angeli enim nostri vident faciem
Patris nostri, qui in cœlis est *.» Eamdem gratiam
habuit Moyses; et nosmet illum ad faciem visuros
promittitur; sed nunc est prorsus visibilis ou
uibus et semper: «Nemo enim, iterum dicit idem
idem Moysi Deus, c videbit facien meam, et vi
vel 10.
x2x0
Theoph. Non dissonant istud: c Deum nemno vi
dit unquamn, et istud: • Mundi corde Deum
vident ¹, ɔ nt unigenitus Dei Filius nobis revelavit.
Nam ille ipse, invisibilis essentia, operatione et
gratia visibilis est iis qui Deo similes facti sunt.
Sed in eo visibile non est diversum ab invisibili,
nec est creatum, ut Barlaam et Acindynus pessime
opinantur. Sic enim ubique præsens, invisibilis,
indivisus et nunquam ex unitate sua exiens Spiri
tus, infunditur, supervenit, immittitur et inhabitat,
yon tamen omuibus, videturque et mensuratur ac
dividitur, datur et accipitur. Ita Chrysostomus
Micologus, ut supra dictum est, Baptistam audiens
de Domino nostro Jesu Christo dicentem: ‹ Non
al mensuram accepit Spiritum '',» ait: «Spiritum
bic dicit operationem; hæc est enim quæ dividitur.>
Et Basilius, dieens ex operibus Deum agnosci
Potentia, inquit, sapientiæ et industria argu
» enta sunt opera. › Sic dicit Deum cognosci secun
!um potentiam, haud vero secundumn essentiain.
↳ti vero dementes, ubi audiunt Deum Spiritumve
sanctum manifestari, communicari, supervenire
aut mentionem facere, vel creaturam hoc dicunt,
xel Dei essentiam esse affirmant. Et eos qui nou
ipsorum instar blasphemare audent, quasi duos
agnoscant Deos incusant. Non animadvertunt mi
›cri apud eamdem Matrem et Virginem mansisse
Spiritum sanctum et Filium, sed hunc secundum
personam, illum vero secundum solam operatio
nem: ideoque Filius tantum, at non Spiritus sall
etus homo factus est. Ac proinde, cum Deum dici
mus aut Spiritum aut divinitatem, haud semper
klem intelligimus; sed vel divinam essentiam, vel
unam personarum sanctissimæ Trinitatis, vel com
wunes earum operationes, modo universas, modo
plures, modo unam duntaxat. Cum enim magnus
Pionysius divinitatem deiparam et fontigeram dicit
divinitatem, nonne intelligimus sic ab eo appellari
solam Patris personam?
Theol. Per ipsum igitur facilius quam ipsi atto|
tunt supercilium deprimimus etiam Latinorum,
quibus consentire videntur isti omnia ambiguitate
permiscentes, vel potius in unum confundentes.
Theoph. Cum vero alibi rursus idem dicit: Hla
suprema beatitudo, quæ cst natura divinitas, funs
1ª Joan. 111, 34.
Matth, 10. ** Exod. xxxu1, 20. ". Joan. 1, 18. ". Matth. v, 8.
col. 953–954page 56 of 197
PG 150:953θεώσεως, ἐξ ἧς τὸ θεοῦσθαι τοῖς θεου μένοις ἐστίν, ο οὐ τὴν τρισυπόστατόν φησιν οὐσίαν; Θεότ. Καὶ γὰρ ὁ Πατήρ δι' Υἱοῦ ἐν ἁγίῳ Πνεύ ματι θεοί τοὺς θεουμένους. Θεος. Οτε δὲ αὐτὴν τὴν θέωσιν ἀρχὴν εἶναι λέ γει τοῖς θεουμένοις τοῦ θεοῦσθαι, καὶ θεότητα καλεῖ καὶ θεαρχίαν καὶ ἀγαθαρχίαν ὡς δωρεάν θεοποιόν, ἧς καὶ ὑπερκεῖσθαι λέγει τὸν Θεὸν, ὡς πάσης ἀρχῆς ὑπεράρχιον, οὐ τὴν θεουργὸν ἐνέργειαν καὶ χάριν ὀνομάζει θεότητα; Θεότ. Πῶς γὰρ καὶ ὑπερκείμενος εἴη ταύτης ὁ ἐν τρισὶν ὑποστάσεσι προσκυνούμενος Θεός, εἰ μὴ μόνη αὕτη εἴη; Θεοφ. Κἀκεῖνο μέντοι δεῖ προσδιανοήσασθαι ἐν ταῦθα. Θεότ. Τὸ ποῖον; Θεοφ. Ως εἰ καὶ μήθ' ὑπόστασις, μήτ' ουσία Θεία ἡ θεότης αὕτη πέφυκεν, ἀλλ' οὐδὲν ἧττον ἄκτι στός ἐστι καὶ ἀΐδιος, ὡς δύναμις θεοπρεπής περὶ τὸν Θεὸν οὖσα καὶ πρὸ τῆς τοῦ κόσμου συστάσεως. Ἐπεὶ δὲ καὶ αἰτία καὶ ἀρχὴ ἐστι τῶν θεουμένων πάντων, ὑπ' αὐτῆς βελτιουμένων δήπουθεν, ὡς ὑπὲρ φύσιν γινομένων, ἡ δὲ ἀρχὴ καὶ τὸ αἴτιον τῶν ἐξ αὐτῆς οὕτω διέστηκεν ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἀναγκαίως, καὶ τὸ βελτιοῦν τῶν βελτιουμένων βέλτιον, καὶ τὸ ὑπὲρ φύσιν ἕτερα ποιοῦν αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ ὑπερφυές, θεοῦνται δὲ καὶ ἄγγελοι· τὸ καὶ τῶν ἀγγέλων κρεῖτο τον, καὶ ὑπὲρ τὴν φύσιν ἂν αὐτῶν καὶ καθ᾿ αὐτὸ ὑπερφυὲς ὑπάρχον, πῶς ἂν εἴη κτίσμα; Θεότ. Καὶ αὐτός γε μήν οὕτως ἔχω περὶ τούτου. Πῶς γὰρ ἄν τι τῶν κτιστῶν καὶ θεαρχία καὶ ἀγαθο αρχία καὶ θεοποιὸς κληθείη δωρεά; Μίμησιν μένο τοι καὶ θεομιμησίαν τὴν θείαν ἔλλαμψιν ὁ μέγας οὗτος εἴωθε καλεῖν, ὡς ἐξομοιοῦσαν πρὸς Θεὸν, καὶ μὲν δὴ καὶ σχέσιν, ὡς ἕνωσίν τε καὶ σύνδεσμον ὑπερφυᾶ, Θεοῦ καὶ τῶν εὖ ἐχόντων λογικῶν. Θεοφ. ᾿Αλλὰ γὰρ ὅτε πάλιν οὗτος, θεότητα, φησί, φαμὲν ἀρχικῶς μὲν καὶ θεϊκῶς καὶ αἰτιατικῶς τὴν μίαν ὑπερούσιον ἀρχὴν καὶ αἰτίαν, μεθεκτῶς δὲ τὴν ἐκ Θεοῦ τοῦ ἀμεθέκτου προϊοῦσαν δύναμιν τὴν αὐτ τοθέωσιν,» ἆρ' οὐκ ἄμφω, τήν τε θείαν φύσιν καὶ τὴν ἐνέργειαν, ὁμοίως δῆλός ἐστι καλῶν; Καὶ μὴν οὐδ' ἂν καινόν τι δόξαι τῷ ἐπιστήσαντι καλῶς. "Οτε γὰρ ἐλέγομεν ὡς τὴν πρώην ὁμιλίαν διεκπνεῦσαι παρή κας τῆς ψυχῆς ἀμελέτητον ἀφεὶς, τίνα ποτ' ἐλεγόμην ψυχήν, οὐχὶ τὴν μνήμην; Αὕτη γὰρ ἡ μὴ τὸ σκέμμα παρακατασχούσα μόνιμον, εἰ διαφύγη. Προ τρεπόμενοι δὲ φοβεῖσθαι μᾶλλον τὸν καὶ ψυχὴν καὶ σώμα δυνάμενον ἀπολέσαι ἐν γεέννῃ, τί ποτέ φαμεν ψυχήν, οὐκ αὐτὴν τὴν οὐσίαν τῆς ψυχῆς; Θεότ. Ταῦθ' οὕτως ἐκληπτέον καὶ ἀποδοτέον, οὐκ ἐκ τοῦ ἀκολούθου μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς πνευματ τοκινήτου τῶν θεολόγων δυνάμεως ἀποδεικνῦσιν. Αλλ' ἐπειδήπερ ἡ οὐσιοποιὸς δύναμις φυσική ἐστιν
ille deitatis unde divinitas influit his qui deifican tur, › noune essentiam designat tribus personis communein? Theol. Etenim Pater per Filium in sancto Spiritu deificat ens qui deificantur. Theoph. Cum autem ipsam deificationem dicit esse principium unde dii deificantur, eamque vocal divinitatem supremamque potentiam et bonorum fontem, donum nempe deificum, cui præstare dicit Deum, tanquam omni principio superiorem, nonne drificam solummodo operationem et gratiam vocat divinitatem:? Theot. Quomodo enim hane superemineret ado ratus in tribus personis Deus, si non hæc tantum modo esset? Theoph. Id etiam hic intelligendum est. Theol. Quiduam? Theoph. Nempe si læc divinitas, neque persona, neque essentia divina est, et nibilominus est in creata et æterna, cum sit potentia divina in Deo ante mundi constitutionem exsistens, quippe quæ fons est et causa omnium quæ deificavit, seu me liora effecit mpote supra naturam elevata; si ali. unde causa est necessario alia et melior quam ef fectus, et meliorans meliorato melius, et quod alia supra naturam elevat, est ipsum per se supernatu rale: cum ipsi deificentur angeli, quod angelis est melius eorumque naturam excedit et est per se supernaturale, quomodo esset creatura? Theot. Idipsum ego de his sentio. Quomodo enim quid creatum diceretur ſons divinitatis bonorumque origo et deifica gratia? Imo divinam illuminatio nem magnus ille Pater vocare solet imitationem et assimilationem Dei, utpote similes Deo efficientem, et etiam habitum divinum, tanquam unionem et conjunctionem Dei cum creaturis rationalibus bea tificatis. Theoph. Prætere, cum idem iterum dicit: «Di vinitas, quatenus in Deo ut principio et causa con sideratur, unum designat supersubstantiale et abs que initio principium et causam; quatenus vero ut participata spectatur, incommunicabilis Dei Pro videntiæ efavium dicimus divinitatem, › nonne ambo, divinam nempe naturam et operationem, eodem evidenter vocal nomine? Et certe nil novum videretur bene scienti. Quando enim a nobis dice baris pridianum colloquium defectu meditationis ex anima efflavisse, de qua loquebamur anima, nisi de memoria 2 Hæc enim cogitationem nequit retinero fixam, si effugiat. Cum vero exhortamur ad potius timendum eum qui potest et animam et corpus per dere in gehennam, quid animam dicimus, nonno. ipsam animæ essentiam? Theot. Hæc ita interpretanda et exponenda esse. non ratio tantum, set et auctoritas theologorum. Spiritu affatorum demonstrat. Sed cum potentia creatrix sit naturalis Dei operatio (nam Deus nas
θεώσεως, ἐξ ἧς τὸ θεοῦσθαι τοῖς θεου μένοις ἐστίν, ο
οὐ τὴν τρισυπόστατόν φησιν οὐσίαν;
Θεότ. Καὶ γὰρ ὁ Πατήρ δι' Υἱοῦ ἐν ἁγίῳ Πνεύ
ματι θεοί τοὺς θεουμένους.
Θεος. Οτε δὲ αὐτὴν τὴν θέωσιν ἀρχὴν εἶναι λέ
γει τοῖς θεουμένοις τοῦ θεοῦσθαι, καὶ θεότητα καλεῖ
καὶ θεαρχίαν καὶ ἀγαθαρχίαν ὡς δωρεάν θεοποιόν,
ἧς καὶ ὑπερκεῖσθαι λέγει τὸν Θεὸν, ὡς πάσης ἀρχῆς
ὑπεράρχιον, οὐ τὴν θεουργὸν ἐνέργειαν καὶ χάριν
ὀνομάζει θεότητα;
Θεότ. Πῶς γὰρ καὶ ὑπερκείμενος εἴη ταύτης ὁ ἐν
τρισὶν ὑποστάσεσι προσκυνούμενος Θεός, εἰ μὴ
μόνη αὕτη εἴη;
Θεοφ. Κἀκεῖνο μέντοι δεῖ προσδιανοήσασθαι ἐν
ταῦθα.
Θεότ. Τὸ ποῖον;
Θεοφ. Ως εἰ καὶ μήθ' ὑπόστασις, μήτ' ουσία
Θεία ἡ θεότης αὕτη πέφυκεν, ἀλλ' οὐδὲν ἧττον ἄκτι
στός ἐστι καὶ ἀΐδιος, ὡς δύναμις θεοπρεπής περὶ
τὸν Θεὸν οὖσα καὶ πρὸ τῆς τοῦ κόσμου συστάσεως.
Ἐπεὶ δὲ καὶ αἰτία καὶ ἀρχὴ ἐστι τῶν θεουμένων
πάντων, ὑπ' αὐτῆς βελτιουμένων δήπουθεν, ὡς ὑπὲρ
φύσιν γινομένων, ἡ δὲ ἀρχὴ καὶ τὸ αἴτιον τῶν ἐξ
αὐτῆς οὕτω διέστηκεν ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἀναγκαίως,
καὶ τὸ βελτιοῦν τῶν βελτιουμένων βέλτιον, καὶ τὸ
ὑπὲρ φύσιν ἕτερα ποιοῦν αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ ὑπερφυές,
θεοῦνται δὲ καὶ ἄγγελοι· τὸ καὶ τῶν ἀγγέλων κρεῖτο
τον, καὶ ὑπὲρ τὴν φύσιν ἂν αὐτῶν καὶ καθ᾿ αὐτὸ
ὑπερφυὲς ὑπάρχον, πῶς ἂν εἴη κτίσμα;
Θεότ. Καὶ αὐτός γε μήν οὕτως ἔχω περὶ τούτου.
Πῶς γὰρ ἄν τι τῶν κτιστῶν καὶ θεαρχία καὶ ἀγαθο
αρχία καὶ θεοποιὸς κληθείη δωρεά; Μίμησιν μένο
τοι καὶ θεομιμησίαν τὴν θείαν ἔλλαμψιν ὁ μέγας
οὗτος εἴωθε καλεῖν, ὡς ἐξομοιοῦσαν πρὸς Θεὸν, καὶ
μὲν δὴ καὶ σχέσιν, ὡς ἕνωσίν τε καὶ σύνδεσμον
ὑπερφυᾶ, Θεοῦ καὶ τῶν εὖ ἐχόντων λογικῶν.
Θεοφ. ᾿Αλλὰ γὰρ ὅτε πάλιν οὗτος, θεότητα, φησί,
φαμὲν ἀρχικῶς μὲν καὶ θεϊκῶς καὶ αἰτιατικῶς τὴν
μίαν ὑπερούσιον ἀρχὴν καὶ αἰτίαν, μεθεκτῶς δὲ τὴν
ἐκ Θεοῦ τοῦ ἀμεθέκτου προϊοῦσαν δύναμιν τὴν αὐτ
τοθέωσιν,» ἆρ' οὐκ ἄμφω, τήν τε θείαν φύσιν καὶ τὴν
ἐνέργειαν, ὁμοίως δῆλός ἐστι καλῶν; Καὶ μὴν οὐδ'
ἂν καινόν τι δόξαι τῷ ἐπιστήσαντι καλῶς. "Οτε γὰρ
ἐλέγομεν ὡς τὴν πρώην ὁμιλίαν διεκπνεῦσαι παρή
κας τῆς ψυχῆς ἀμελέτητον ἀφεὶς, τίνα ποτ' ἐλέγο
μην ψυχήν, οὐχὶ τὴν μνήμην; Αὕτη γὰρ ἡ μὴ τὸ
σκέμμα παρακατασχούσα μόνιμον, εἰ διαφύγη. Προ
τρεπόμενοι δὲ φοβεῖσθαι μᾶλλον τὸν καὶ ψυχὴν καὶ
σώμα δυνάμενον ἀπολέσαι ἐν γεέννῃ, τί ποτέ φαμεν
ψυχήν, οὐκ αὐτὴν τὴν οὐσίαν τῆς ψυχῆς;
Θεότ. Ταῦθ' οὕτως ἐκληπτέον καὶ ἀποδοτέον, οὐκ
ἐκ τοῦ ἀκολούθου μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς πνευματ
τοκινήτου τῶν θεολόγων δυνάμεως ἀποδεικνῦσιν.
Αλλ' ἐπειδήπερ ἡ οὐσιοποιὸς δύναμις φυσική ἐστιν
ille deitatis unde divinitas influit his qui deifican
tur, › noune essentiam designat tribus personis
communein?
Theol. Etenim Pater per Filium in sancto Spiritu
deificat ens qui deificantur.
Theoph. Cum autem ipsam deificationem dicit
esse principium unde dii deificantur, eamque vocal
divinitatem supremamque potentiam et bonorum
fontem, donum nempe deificum, cui præstare dicit
Deum, tanquam omni principio superiorem, nonne
drificam solummodo operationem et gratiam vocat
divinitatem:?
Theot. Quomodo enim hane superemineret ado
ratus in tribus personis Deus, si non hæc tantum
modo esset?
Theoph. Id etiam hic intelligendum est.
Theol. Quiduam?
Theoph. Nempe si læc divinitas, neque persona,
neque essentia divina est, et nibilominus est in
creata et æterna, cum sit potentia divina in Deo
ante mundi constitutionem exsistens, quippe quæ
fons est et causa omnium quæ deificavit, seu me
liora effecit mpote supra naturam elevata; si ali.
unde causa est necessario alia et melior quam ef
fectus, et meliorans meliorato melius, et quod alia
supra naturam elevat, est ipsum per se supernatu
rale: cum ipsi deificentur angeli, quod angelis
est melius eorumque naturam excedit et est per se
supernaturale, quomodo esset creatura?
Theot. Idipsum ego de his sentio. Quomodo enim
quid creatum diceretur ſons divinitatis bonorumque
origo et deifica gratia? Imo divinam illuminatio
nem magnus ille Pater vocare solet imitationem et
assimilationem Dei, utpote similes Deo efficientem,
et etiam habitum divinum, tanquam unionem et
conjunctionem Dei cum creaturis rationalibus bea
tificatis.
Theoph. Prætere, cum idem iterum dicit: «Di
vinitas, quatenus in Deo ut principio et causa con
sideratur, unum designat supersubstantiale et abs
que initio principium et causam; quatenus vero ut
participata spectatur, incommunicabilis Dei Pro
videntiæ efavium dicimus divinitatem, › nonne
ambo, divinam nempe naturam et operationem,
eodem evidenter vocal nomine? Et certe nil novum
videretur bene scienti. Quando enim a nobis dice
baris pridianum colloquium defectu meditationis ex
anima efflavisse, de qua loquebamur anima, nisi de
memoria 2 Hæc enim cogitationem nequit retinero
fixam, si effugiat. Cum vero exhortamur ad potius
timendum eum qui potest et animam et corpus per
dere in gehennam, quid animam dicimus, nonno.
ipsam animæ essentiam?
Theot. Hæc ita interpretanda et exponenda esse.
non ratio tantum, set et auctoritas theologorum.
Spiritu affatorum demonstrat. Sed cum potentia
creatrix sit naturalis Dei operatio (nam Deus nas
col. 955–956page 57 of 197
PG 150:955ενέργεια Θεοῦ, φύσει γάρ ἐστι δημιουργικὸν τὸ ο εἰ δὲ βούλει καὶ κατὰ δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν, οὐδενὶ, κατὰ δὲ τὴν ἐνέργειαν μόνοις τοῖς τὸν ἀπὸ θεῖον, τῇ δὲ ταύτης μετοχῇ πάνθ' ὅσα γέγονεν ἐστὶν, πάντα μετέχει τῶν φυσικῶν τοῦ Θεοῦ δυνάμεών τε καὶ ἐνεργειῶν; Θεος. Καὶ γὰρ οὐ μόνης τῆς δημιουργικῆς ἐνερ γείας τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ τῆς αὐτοῦ προνοίας ἅπαντα μετέχει. Η γάρ; Θεότ. Πῶς γὰρ ἂν καὶ συνίσταντο χωρὶς αὐτῆ;; Θεος. Η τοίνυν πρόνοια φυσική ἐστι καὶ οὐσιών δης ἐνέργεια Θεοῦ. Φησὶ γὰρ ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος, Οὐ κατὰ ἄλλην καὶ ἄλλην πρόνοιαν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς ἐργάζεται, ἀλλὰ κατὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν οὐ σιώδη τῆς θεότητος ενέργειαν.» Μετέχουσιν οὐκοῦν πάντα τῆς δημιουργικής τε και προνοητικῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως, ἀλλ᾽ ὡς ἡ οἰκία τῆς τοῦ οἰκοδόμου διανοίας, καὶ τῆς τοῦ οἰκοδεσπότου δυνατῆς προ νοίας, εἰ ἄρα μέλλει συνεστάναι. Τὰ δὲ λογικὰ καὶ ὁρῶσιν ἐκ τῶν κτισμάτων, λογισμῷ μέντοι, τὴν τῷ κτίστῃ φύσει προσοῦσαν ἀγαθότητα καὶ δύναμιν. Μόνοι δὲ καὶ μετέχουσι καὶ ὁρῶσιν οἱ ἅγιοι κυρίως, διὰ τῆς τοῦ Πνεύματος μεθέξεως θεοειδείς γεγονό τε;, καὶ θεοειδεί δυνάμει λαμπρότητα Θεοῦ ἰδόντες καὶ παθόντες καὶ ὑπερφυοῦς ἀγλαΐας πληρωθέντε;, καὶ αὐτοὶ δι' αὐτῆς ἀποῤῥήτως αἰγλήεντες ἀναφανέντες. Τὸ γὰρ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, κατὰ τὸν μέγαν φί ναι Βασίλειον, πάντα μὲν πληροῖ τῇ δυνάμει, μόνοις δέ ἐστι μεθεκτὸν τοῖς ὀξίοις· καὶ ἀχώρητον μὲν τῷ κόσμῳ, τοῖς ἁγίοις δὲ μόνοις διὰ καθαρότητα καρ δίας θεωρητόν· καὶ πᾶσι μὲν πάρεστιν, ἀλλὰ τοῖς μὲν καθαρεύουσι τῶν παθῶν τὴν ἰδίαν ἐμφαίνει δύο να μιν, τοῖς δὲ τὸ ἡγεμονικόν συγκεχυμένον ἔχουσιν ἀπὸ τῶν τῆς ἁμαρτίας στόλων οὐκέτι. Ωσπερ γὰρ αἱ τῶν προσώπων ἐμφάσεις οὐκ ἐν πάσαις ταῖς ὕλαις γίνονται, ἀλλ' ἐν ταῖς λειότητά τινα και δια φάνειαν κεκτημέναις· οὕτως οὐκ ἐν πάσαις ταῖς ψυχαῖς ἡ τοῦ Πνεύματος ενέργεια, ἀλλ' ἐν ταῖς μηδὲν σκολιὸν ἐχούσαις μηδὲ στραγγαλιώδες. Οράς ὡς πᾶσι μὲν πάρεστι τὸ ἅγιον Πνεῦμα κατ' ουσίαν, μετέχεται δὲ καὶ ἐπιφαίνεται κατὰ μὲν τὴν οὐσίαν τῶν πονηρῶν παθῶν ἀποθεμένοις σπίλον. Θεότ. "Οντως αφᾶς αὐτοὺς πο ρακρούονται τε καὶ κατασοφίζονται πάντες οἱ ἀντιλέγειν σπεύδοντες ὑμῖν. Αμφοτέρων γὰρ ἐν ταῖς ἁγιογράφοις δέλτοις σαφῶς ὑπαγορευομένων, αὐτοὶ νῦν μὲν τοῦ ἑνὸς ὡς αὐτοῦ μόνου εἰρημένου δῆθεν ὑπεραγωνίζονται, νῦν δὲ χωροῦσι κατὰ τοῦ ἑτέρου, ὡς μὴ εἰρημένου καὶ οὐδ᾽ ἑκατέρου ὡρισμένως· ὡς εἶναι τοὺς αὐτοὺς τὸ αὐτὸ κατασκευάζοντας καὶ ἀναιροῦντας. Οτε μὲν γὰρ μεθεκτὴν ἅπασι τὴν ὑπερουσιότητα ἐκείνην λέ γουσιν, ἐξ ἀνάγκης ἀκτίστου διδόασι μετέχειν πάν τας τους μετέχοντας· ὅτε δὲ κτιστὴν τὴν χάριν, οὐκ ἀκτίστου οὐδ᾽ αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς ὑπερκοσμίους Θεός. Τὴν κατὰ τὸ ὄνομα μόνον ἀντίθεσιν, ὦ βέϊ τισε, ζητοῦσιν, οὐ τὴν κατὰ τὸ ὑπὸ τοῦ ὀνόματος δηλούμενον. Εἰ δέ που καὶ πρὸς τὸ σημαινόμενον επιστρέψουσι τὸν νοῦν, οὐ τὰ εἴδη τῶν σημαινομένων διαιρούσιν, ὡς ἀπολαβόντες ἀκριβῶς ἐφίκοντο, οὗ ἕνεκα ἡ ζήτησις. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ αὐτοὶ ἑαυτοῖς οὐχ ἑκόντες εἶναι περιπίπτουσι, καθάπερ ἐν κυβείᾳ τῆς
tura vim habet creandi), illius autem participa tione sint quæcunque facta sunt, ergo omnia par ticipant naturales Dei potentias et operationes? Theoph. Revera non solam creatricem Deo poten tiam, sed et ipsius providentiam omnia participaut. Profecto. Theot. Quomodo etenim sine hac permanerent? Theoph. Ire igitur providentia est naturalis et essentialis operatio Dei. Dicit enim magnus Atha masius: Non alia et alia providentia Pater et Filius agit, sed una et eadem divinitatis opera tione. Participant igitur omnia creatricem ac providam Dei potentiam, sed sicuti domus intelli gentiam architecti et domini providentiam, si quidem duratura sit. Rationales autem creaturæ ratione vident ex creaturis insitam naturæ Crea toris bonitatem et potentiam, soli vero sancti proprie vident et participant, Spiritus communica tione similes Deo facti, divinaque virtute lumen Dei videntes et percipientes, ac supernaturali repleti splendore, atque ipsi bac claritate ineffa biliter fulgidi apparentes. Nam Spiritus sanctus, ut magnus ait Basilius, cuncta replet sua virtute, solis vero dignis communicatur; et non capitur mundo, sed a sanctis tantum per cordis munditiam videtur; et omnibus adest, sed cupiditatum exper tibus suam manifestat virtutem, minime vero iis quorum cor peccati fœditate sordet. Ut enim vultus effigies non in omnibus exprimitur materiis, sed iis tantum quæ aliqua levitate præditæ sunt ac pelluciditate, sic non in omnibus animis Spiritus sancti operatio, sed in his tantum quæ nihil obli qui habent vel asperi. Vides igitur Spiritum san ctum omnibus adlesse quidem essentia, vel si vis, virtute et operatione, communicari autem et mani fistari essentia nemini, operatione vero solis pravarum cupiditatum sorde purgatis. Theot. Vere fallacibus sese irretiunt argutiolis quicunque vobis contradicere satagunt. Cum enim ambo in sacrorum scriptorum libris clare affirmen tur, ipsi nunc alterutrum duntaxat velut solum dictum propugnant, nunc invehuntur contra alte rum, quasi non utrumque distincte diceretur. Et sic jidem idem astruunt ac destruunt: cum enim communicari omnibus supersubstantialem essen tiam contendant, necessario increatum communi cați cunctis participantibus fatentur; cum autem creatam dicunt gratiam, increatum ne ipsis quidem calitibus communicari agnoscunt. p Theoph. Oppositionem, o amice, quærunt quoad nomen, haud quoad rem nomine significatam. At si ad significatum advertant mentem, non species, dumtaxat significatorum diviserunt, sed eo pervene runt ut discerperent rem ipsam de qua est quaestio. In his igitur sibimet inviti contradicunt, eorumque cogitationes et sermones velut in alea circumvol
ενέργεια Θεοῦ, φύσει γάρ ἐστι δημιουργικὸν τὸ
ο
εἰ δὲ βούλει καὶ κατὰ δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν,
οὐδενὶ, κατὰ δὲ τὴν ἐνέργειαν μόνοις τοῖς τὸν ἀπὸ
θεῖον, τῇ δὲ ταύτης μετοχῇ πάνθ' ὅσα γέγονεν ἐστὶν,
πάντα μετέχει τῶν φυσικῶν τοῦ Θεοῦ δυνάμεών τε
καὶ ἐνεργειῶν;
Θεος. Καὶ γὰρ οὐ μόνης τῆς δημιουργικῆς ἐνερ
γείας τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ τῆς αὐτοῦ προνοίας ἅπαντα
μετέχει. Η γάρ;
Θεότ. Πῶς γὰρ ἂν καὶ συνίσταντο χωρὶς αὐτῆ;;
Θεος. Η τοίνυν πρόνοια φυσική ἐστι καὶ οὐσιών
δης ἐνέργεια Θεοῦ. Φησὶ γὰρ ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος,
Οὐ κατὰ ἄλλην καὶ ἄλλην πρόνοιαν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ
Υἱὸς ἐργάζεται, ἀλλὰ κατὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν οὐ
σιώδη τῆς θεότητος ενέργειαν.» Μετέχουσιν οὐκοῦν
πάντα τῆς δημιουργικής τε και προνοητικῆς τοῦ
Θεοῦ δυνάμεως, ἀλλ᾽ ὡς ἡ οἰκία τῆς τοῦ οἰκοδόμου
διανοίας, καὶ τῆς τοῦ οἰκοδεσπότου δυνατῆς προ
νοίας, εἰ ἄρα μέλλει συνεστάναι. Τὰ δὲ λογικὰ καὶ
ὁρῶσιν ἐκ τῶν κτισμάτων, λογισμῷ μέντοι, τὴν τῷ
κτίστῃ φύσει προσοῦσαν ἀγαθότητα καὶ δύναμιν.
Μόνοι δὲ καὶ μετέχουσι καὶ ὁρῶσιν οἱ ἅγιοι κυρίως,
διὰ τῆς τοῦ Πνεύματος μεθέξεως θεοειδείς γεγονό
τε;, καὶ θεοειδεί δυνάμει λαμπρότητα Θεοῦ ἰδόντες
καὶ παθόντες καὶ ὑπερφυοῦς ἀγλαΐας πληρωθέντε;,
καὶ αὐτοὶ δι' αὐτῆς ἀποῤῥήτως αἰγλήεντες ἀναφανέν
τες. Τὸ γὰρ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, κατὰ τὸν μέγαν φί
ναι Βασίλειον, πάντα μὲν πληροῖ τῇ δυνάμει, μόνοις
δέ ἐστι μεθεκτὸν τοῖς ὀξίοις· καὶ ἀχώρητον μὲν τῷ
κόσμῳ, τοῖς ἁγίοις δὲ μόνοις διὰ καθαρότητα καρ
δίας θεωρητόν· καὶ πᾶσι μὲν πάρεστιν, ἀλλὰ τοῖς
μὲν καθαρεύουσι τῶν παθῶν τὴν ἰδίαν ἐμφαίνει δύο
να μιν, τοῖς δὲ τὸ ἡγεμονικόν συγκεχυμένον ἔχουσιν
ἀπὸ τῶν τῆς ἁμαρτίας στόλων οὐκέτι. Ωσπερ γὰρ
αἱ τῶν προσώπων ἐμφάσεις οὐκ ἐν πάσαις ταῖς
ὕλαις γίνονται, ἀλλ' ἐν ταῖς λειότητά τινα και δια
φάνειαν κεκτημέναις· οὕτως οὐκ ἐν πάσαις ταῖς
ψυχαῖς ἡ τοῦ Πνεύματος ενέργεια, ἀλλ' ἐν ταῖς
μηδὲν σκολιὸν ἐχούσαις μηδὲ στραγγαλιώδες. Οράς
ὡς πᾶσι μὲν πάρεστι τὸ ἅγιον Πνεῦμα κατ' ουσίαν,
μετέχεται δὲ καὶ ἐπιφαίνεται κατὰ μὲν τὴν οὐσίαν
τῶν πονηρῶν παθῶν ἀποθεμένοις σπίλον.
Θεότ. "Οντως αφᾶς αὐτοὺς πο ρακρούονται τε καὶ
κατασοφίζονται πάντες οἱ ἀντιλέγειν σπεύδοντες
ὑμῖν. Αμφοτέρων γὰρ ἐν ταῖς ἁγιογράφοις δέλτοις
σαφῶς ὑπαγορευομένων, αὐτοὶ νῦν μὲν τοῦ ἑνὸς ὡς
αὐτοῦ μόνου εἰρημένου δῆθεν ὑπεραγωνίζονται, νῦν
δὲ χωροῦσι κατὰ τοῦ ἑτέρου, ὡς μὴ εἰρημένου καὶ
οὐδ᾽ ἑκατέρου ὡρισμένως· ὡς εἶναι τοὺς αὐτοὺς τὸ
αὐτὸ κατασκευάζοντας καὶ ἀναιροῦντας. Οτε μὲν
γὰρ μεθεκτὴν ἅπασι τὴν ὑπερουσιότητα ἐκείνην λέ
γουσιν, ἐξ ἀνάγκης ἀκτίστου διδόασι μετέχειν πάν
τας τους μετέχοντας· ὅτε δὲ κτιστὴν τὴν χάριν, οὐκ
ἀκτίστου οὐδ᾽ αὐτοὺς ἐκείνους τοὺς ὑπερκοσμίους
Θεός. Τὴν κατὰ τὸ ὄνομα μόνον ἀντίθεσιν, ὦ βέϊ
τισε, ζητοῦσιν, οὐ τὴν κατὰ τὸ ὑπὸ τοῦ ὀνόματος
δηλούμενον. Εἰ δέ που καὶ πρὸς τὸ σημαινόμενον
επιστρέψουσι τὸν νοῦν, οὐ τὰ εἴδη τῶν σημαινομένων
διαιρούσιν, ὡς ἀπολαβόντες ἀκριβῶς ἐφίκοντο, οὗ
ἕνεκα ἡ ζήτησις. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ αὐτοὶ ἑαυτοῖς οὐχ
ἑκόντες εἶναι περιπίπτουσι, καθάπερ ἐν κυβείᾳ τῆς
tura vim habet creandi), illius autem participa
tione sint quæcunque facta sunt, ergo omnia par
ticipant naturales Dei potentias et operationes?
Theoph. Revera non solam creatricem Deo poten
tiam, sed et ipsius providentiam omnia participaut.
Profecto.
Theot. Quomodo etenim sine hac permanerent?
Theoph. Ire igitur providentia est naturalis et
essentialis operatio Dei. Dicit enim magnus Atha
masius: Non alia et alia providentia Pater et
Filius agit, sed una et eadem divinitatis opera
tione. Participant igitur omnia creatricem ac
providam Dei potentiam, sed sicuti domus intelli
gentiam architecti et domini providentiam, si
quidem duratura sit. Rationales autem creaturæ
ratione vident ex creaturis insitam naturæ Crea
toris bonitatem et potentiam, soli vero sancti
proprie vident et participant, Spiritus communica
tione similes Deo facti, divinaque virtute lumen
Dei videntes et percipientes, ac supernaturali
repleti splendore, atque ipsi bac claritate ineffa
biliter fulgidi apparentes. Nam Spiritus sanctus,
ut magnus ait Basilius, cuncta replet sua virtute,
solis vero dignis communicatur; et non capitur
mundo, sed a sanctis tantum per cordis munditiam
videtur; et omnibus adest, sed cupiditatum exper
tibus suam manifestat virtutem, minime vero iis
quorum cor peccati fœditate sordet. Ut enim
vultus effigies non in omnibus exprimitur materiis,
sed iis tantum quæ aliqua levitate præditæ sunt ac
pelluciditate, sic non in omnibus animis Spiritus
sancti operatio, sed in his tantum quæ nihil obli
qui habent vel asperi. Vides igitur Spiritum san
ctum omnibus adlesse quidem essentia, vel si vis,
virtute et operatione, communicari autem et mani
fistari essentia nemini, operatione vero solis
pravarum cupiditatum sorde purgatis.
Theot. Vere fallacibus sese irretiunt argutiolis
quicunque vobis contradicere satagunt. Cum enim
ambo in sacrorum scriptorum libris clare affirmen
tur, ipsi nunc alterutrum duntaxat velut solum
dictum propugnant, nunc invehuntur contra alte
rum, quasi non utrumque distincte diceretur. Et sic
jidem idem astruunt ac destruunt: cum enim
communicari omnibus supersubstantialem essen
tiam contendant, necessario increatum communi
cați cunctis participantibus fatentur; cum autem
creatam dicunt gratiam, increatum ne ipsis quidem
calitibus communicari agnoscunt.
p
Theoph. Oppositionem, o amice, quærunt quoad
nomen, haud quoad rem nomine significatam. At
si ad significatum advertant mentem, non species,
dumtaxat significatorum diviserunt, sed eo pervene
runt ut discerperent rem ipsam de qua est quaestio.
In his igitur sibimet inviti contradicunt, eorumque
cogitationes et sermones velut in alea circumvol
col. 957–958page 58 of 197
PG 150:957διανοίας σφέτι καὶ τῶν λόγων κυλινδουμένων τε καὶ μεταβιπτουμένων καὶ ἀεὶ παραφαινόντων ἑτερία. Τοῦτο δέ μοι δοκοῦσι καὶ αὐτοὶ συνιδόντες οἱ τὰ τοῦ Βαρλαάμ ἐπεκδικούντες σαφῆ προτιθέναι τὰ ὑπ' αὐτῶν καὶ διὰ γραμμάτων κρατυνόμενα, μηκέτ' ἔπειτα τολμᾷν. Οὐ γὰρ ἂν ὑπολογίσαιντο την συνο δικὴν ἀπόφασιν, ἢ μὴ τοῖς γράφουσι μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς λέγουσιν ἐπήρτηται, καὶ τούτων Ἀμφοτερὸς, αὐτοῖς τοῖς κινοῦσι καὶ κατηγοροῦσιν, ἀλλ' οὐχ ἡμῖν τοῖς ἀναγκαίως πρὸς ἀπολογίαν ἐρχομένοις. Θεότ. 'Αλλ' ἐπειδὴ σύ, Θεόφανες, δικαίως καὶ καλῶς ἀπολογούμενος τὸ τῆς οὐσίας ὄνομα διείλες, μᾶλλον δὲ ἀπέδειξας διττώς παρὰ τῆς Γραφῆς ἐκλαμβανόμενον, νῦν μὲν ἐπὶ τῆς ἀμεθέκτου ὑπερ ουσιότητος ἐκείνης, νῦν δ' ἐπὶ τῶν φυσικῶν τε καὶ εὐσιωδῶν, ἅ ἐστι τοῖς ἁγίοις μόνοις κυρίως μεθ εκτά, κατ' αὐτὰ γὰρ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων ἔνωσις τελεῖται· ἆρ᾽ ἔχεις αὐτοὺς τοὺς ἁγίους συμμαρτυροῦντας σοι τῷ λόγῳ δεῖξαι, ὡς αὐτῶν τῶν φυσικῶν τοῦ Θεοῦ μεταλαγχάνουσι καὶ δι' αὐτῶν αὐτὴν ὁρῶ σιν, ἀλλ' οὐκ ἀπὸ τῶν κτισμάτων μόνον, ὡς ἡμεῖς; Θεοφ. Καὶ τίς ἂν τοῦτ᾽ εἰπεῖν ἐτόλμησε μη τῶν πείρᾳ μαθόντων ἐξειπόντων; Ο γὰρ πείρα μαθών, οὗτος οἶδε μόνος τὰς ἐνεργείας τοῦ Πνεύματος. Θεότ. Τίς οὖν ὁ ἐξειπών; Θεος. "Απαντες οὐ λόγοις μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτοῖς τοῖς πράγμασι καὶ θαύμασιν, ὅσοι μέντοι τῶν ἐν Ο ένδε μεταστάντων, διὰ τῶν ἐξενηνεγμένων σφίσιν ἐνθέων συγγραμμάτων ἔτι σύνεισιν ἡμῖν, οὐδὲ μέχρι νῦν ἀνῆκαν, οὐδ᾽ ἀνήσουσιν ἀπαγγέλλοντες τρανῶς. Θεός. Τρεῖς ἔμοιγε πρὸς βεβαίωσιν ἀποχρήσουσι, Θεόφανες· ἐπιδείκνυ τοίνυν μηδὲν ἀναβαλλόμενος. Θεοφ. Δείκνυμι δή. Καὶ γὰρ ὁ ἐκ Δαμασκοῦ Θεῖος Ἰωάννης τὸ λάμψαν ἐπ' ὅρους ἀπὸ τοῦ Σωτή ρος φῶς, ὅ ἰδόντες Πέτρος καὶ οἱ τῆς βροντῆς υἱοὶ τὰ προοίμια της μελλούσης αὐτοῦ παρουσίας, κατά τὴν μέγαν Βασίλειον, ὀφθαλμοῖς λαβεῖν κατηξιώθησαν, οὗ πλήρεις ἔσονται κατὰ τὸν μέγαν Διονύσιον πάντες οἱ Χριστοειδείς, καθ᾽ ὅ καὶ λάμψουσιν ὡς ὁ ἥλιος, κατὰ τὸν μέγαν αὖθις Βασίλειον, ὅς κὰν τῷ παρόντι ψυχῶν ἁγίων φωτισμὸν προσείρηκεν αὐτό. τοῦτο τοίνυν φυτικὴν ἀκτίνα τῆς θεότητος ὁ ἐκ Δα μασκοῦ θεῖος Ἰωάννης εἶπεν· ὁ δὲ μελῳδὸς Κοσμᾶς οὐσιώδη τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ εὐπρέπειαν· κατὰ φύ. σιν δὲ τοῦτο ἔχειν τὸν Θεὸν ὁ μέγας Αθανάσιος. Ανελθὼν γάρ, φησὶν, ὁ Κύριος εἰς τὸν οὐρανὸν ἥξει ἐν δόξῃ φυσικῇ καὶ οὐκ ἐν χάριτι, ἐν τῇ ἑαυτοῦ θεότητι, ἐκλάμπων ἐκ τοῦ ἐκ Μαρίας σώματος αὐτ τοῦ τοῦ ἁγίου τὴν δόξαν τὴν ἀπόρρητον, ὡς καὶ ἐπὶ τοῦ ὄρους ἔδειξεν ἀπὸ μέρους. Ἔχεις ὑπόσους ἀπο χρήσειν εἰς παράστασιν ενόμισας. Ἡμεῖς δ' ἐπιδα ψιλευσάμενοι τοὺς τῆς ἀληθείας αὐξήσομέν σοι μάρ τυρας. Φησὶ γὰρ ὁ θεῖος Μάξιμος· «Πάντα ὅσα δ Θεὸς καὶ ὁ διὰ τῆς χάριτος τεθεωμένος ἔσται χωρίς τῆς κατ' οὐσίαν ταυτότητος.» Καὶ ἀλλαχοῦ πάλιν «Ετοίμους ὁ Λόγος δι' ἐλπίδος καθίστησι τῇ παρα δοχή τῆς τῶν ἀγαθῶν ἀρχετυπίας ψυχωθῆναι, καὶ γενέσθαι ζώσας εἰκόνας Χριστοῦ, καὶ ταυτὸν αὐτῷ
vantur, jactantur passim, et semper diversam cur sim ostendunt faciem. Mihi autem videtur eos qui Barlaam defendunt, id jam non ausuros, quia clare divulgata vident quæ voce et scriptis stabiliunt nam parvipenderent synodi decretum, quæ non scribentibus tantum, sed etiam dicentibus imper det, et horum utrisque, nempe promoventibus et accusantibus, non vero nobis, quos necessitas ad defensionem cogit. Theot. Sed quia tu, Theophanes, te justo et bene defendens, essentiæ nomen distinxisti, vel potius ostendisti duplici sensu accipi in Scriptura, nunc pro incommunicabiti supersubstantialique `natura, nunc pro naturalibus et essentialibus, quæ sunt solis sanctis proprie communicabilia, per have enim fit Dei et hominum unio: potesne demonstrare ipsos sanctos tecum verbo testari ipsa Dei natu ralia sibi communicari, cumque per hæc a se vi deri, non vero per creaturas, sicut a nobis videtur? Theoph. Et quis hoc dicere auderet quod non revelarunt qui experientia sciunt? Qui enim expe rientia didicit, hie solus novit operationes Spiritus. Theol. Quis igitur revelavit? Theoph. Omnes qui ex his terris transierunt; qui per sua scripta divinitus edita nobiscum adhuc conversantur, illi non sermonibus tantum sed et actionibus et miraculis neque hactenus desierunt, neque unquam desinent id clare nobis manifestare. Theot. Tres mihi ad probatione: sufficient. Theophanes: demonstra igitur sine ulla mora. Theoph. Demonstro. Divus Joannes Damascenus, quod in monte refulsit a Salvatore lumen, quod videntes Petrus et tonitrui filii primitias future ipsius visionis, juxta magnum Basilium, oculis per cip ›re meruerunt, quo erunt repleti,juxta magnum Dionysium, 'quicunque similes erunt Christo, et quo fulgebunt sicut sol, juxta magnum eundem Basi lium, juxta quem adhuc est etiam in praesenti vita sanctarum illuminatio animarum: illud, inquam, naturalem esse divinitatis radium dixit divus Joannes Damascenus. Et poeta Cosmas id vocat essentialem Verbi Dei splendorem. Et in natura istud habet Deus, ut ait magnus Athanasius Nam, inquit, qui ascendit in coelum Dominus, veniet in gloria naturali et non in gratia, nempo in sua divinitate, coruscans ex corpore suo a Maria sumpto gloriam ineffabilem, sicut in monte partim ostendit. › Jam tot habes quot sufficere ad demonstrationem existimasti; sed nos abundle veritatis testes tibi augebimus. Dicit divus Maxi mus: «Quidquid est Deus, erit et qui gratia ceificabitur, praeter essentiae identitatem.» Et abili rursus: Spe Verbum parat vivificari impresso benorum archetypo, et fieri vivas imagines Chri sti, vel potius idem cum eo, vel saltem ci similes.s Et in theologicis capitulis clare dicit: Reguum Dei
διανοίας σφέτι καὶ τῶν λόγων κυλινδουμένων τε καὶ
μεταβιπτουμένων καὶ ἀεὶ παραφαινόντων ἑτερία.
Τοῦτο δέ μοι δοκοῦσι καὶ αὐτοὶ συνιδόντες οἱ τὰ τοῦ
Βαρλαάμ ἐπεκδικούντες σαφῆ προτιθέναι τὰ ὑπ'
αὐτῶν καὶ διὰ γραμμάτων κρατυνόμενα, μηκέτ'
ἔπειτα τολμᾷν. Οὐ γὰρ ἂν ὑπολογίσαιντο την συνο
δικὴν ἀπόφασιν, ἢ μὴ τοῖς γράφουσι μόνον, ἀλλὰ
καὶ τοῖς λέγουσιν ἐπήρτηται, καὶ τούτων ἀμφοτέ
ρος, αὐτοῖς τοῖς κινοῦσι καὶ κατηγοροῦσιν, ἀλλ' οὐχ
ἡμῖν τοῖς ἀναγκαίως πρὸς ἀπολογίαν ἐρχομένοις.
Θεότ. 'Αλλ' ἐπειδὴ σύ, Θεόφανες, δικαίως καὶ
καλῶς ἀπολογούμενος τὸ τῆς οὐσίας ὄνομα διείλες,
μᾶλλον δὲ ἀπέδειξας διττώς παρὰ τῆς Γραφῆς
ἐκλαμβανόμενον, νῦν μὲν ἐπὶ τῆς ἀμεθέκτου ὑπερ
ουσιότητος ἐκείνης, νῦν δ' ἐπὶ τῶν φυσικῶν τε καὶ
εὐσιωδῶν, ἅ ἐστι τοῖς ἁγίοις μόνοις κυρίως μεθ
εκτά, κατ' αὐτὰ γὰρ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων ἔνωσις
τελεῖται· ἆρ᾽ ἔχεις αὐτοὺς τοὺς ἁγίους συμμαρτυ
ροῦντάς σοι τῷ λόγῳ δεῖξαι, ὡς αὐτῶν τῶν φυσικῶν
τοῦ Θεοῦ μεταλαγχάνουσι καὶ δι' αὐτῶν αὐτὴν ὁρῶ
σιν, ἀλλ' οὐκ ἀπὸ τῶν κτισμάτων μόνον, ὡς ἡμεῖς;
Θεοφ. Καὶ τίς ἂν τοῦτ᾽ εἰπεῖν ἐτόλμησε μη τῶν
πείρᾳ μαθόντων ἐξειπόντων; Ο γὰρ πείρα μαθών,
οὗτος οἶδε μόνος τὰς ἐνεργείας τοῦ Πνεύματος.
Θεότ. Τίς οὖν ὁ ἐξειπών;
Θεος. "Απαντες οὐ λόγοις μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτοῖς
τοῖς πράγμασι καὶ θαύμασιν, ὅσοι μέντοι τῶν ἐν
Ο ένδε μεταστάντων, διὰ τῶν ἐξενηνεγμένων σφίσιν
ἐνθέων συγγραμμάτων ἔτι σύνεισιν ἡμῖν, οὐδὲ μέχρι
νῦν ἀνῆκαν, οὐδ᾽ ἀνήσουσιν ἀπαγγέλλοντες τρανῶς.
Θεός. Τρεῖς ἔμοιγε πρὸς βεβαίωσιν ἀποχρήσουσι,
Θεόφανες· ἐπιδείκνυ τοίνυν μηδὲν ἀναβαλλόμενος.
Θεοφ. Δείκνυμι δή. Καὶ γὰρ ὁ ἐκ Δαμασκοῦ
Θεῖος Ἰωάννης τὸ λάμψαν ἐπ' ὅρους ἀπὸ τοῦ Σωτή
ρος φῶς, ὅ ἰδόντες Πέτρος καὶ οἱ τῆς βροντῆς υἱοὶ
τὰ προοίμια της μελλούσης αὐτοῦ παρουσίας, κατά
τὴν μέγαν Βασίλειον, ὀφθαλμοῖς λαβεῖν κατηξιώθη
σαν, οὗ πλήρεις ἔσονται κατὰ τὸν μέγαν Διονύσιον
πάντες οἱ Χριστοειδείς, καθ᾽ ὅ καὶ λάμψουσιν ὡς
ὁ ἥλιος, κατὰ τὸν μέγαν αὖθις Βασίλειον, ὅς κὰν τῷ
παρόντι ψυχῶν ἁγίων φωτισμὸν προσείρηκεν αὐτό.
τοῦτο τοίνυν φυτικὴν ἀκτίνα τῆς θεότητος ὁ ἐκ Δα
μασκοῦ θεῖος Ἰωάννης εἶπεν· ὁ δὲ μελῳδὸς Κοσμᾶς
οὐσιώδη τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ εὐπρέπειαν· κατὰ φύ.
σιν δὲ τοῦτο ἔχειν τὸν Θεὸν ὁ μέγας Αθανάσιος.
Ανελθὼν γάρ, φησὶν, ὁ Κύριος εἰς τὸν οὐρανὸν ἥξει
ἐν δόξῃ φυσικῇ καὶ οὐκ ἐν χάριτι, ἐν τῇ ἑαυτοῦ
θεότητι, ἐκλάμπων ἐκ τοῦ ἐκ Μαρίας σώματος αὐτ
τοῦ τοῦ ἁγίου τὴν δόξαν τὴν ἀπόρρητον, ὡς καὶ ἐπὶ
τοῦ ὄρους ἔδειξεν ἀπὸ μέρους. Ἔχεις ὑπόσους ἀπο
χρήσειν εἰς παράστασιν ενόμισας. Ἡμεῖς δ' ἐπιδα
ψιλευσάμενοι τοὺς τῆς ἀληθείας αὐξήσομέν σοι μάρ
τυρας. Φησὶ γὰρ ὁ θεῖος Μάξιμος· «Πάντα ὅσα δ
Θεὸς καὶ ὁ διὰ τῆς χάριτος τεθεωμένος ἔσται χωρίς
τῆς κατ' οὐσίαν ταυτότητος.» Καὶ ἀλλαχοῦ πάλιν
«Ετοίμους ὁ Λόγος δι' ἐλπίδος καθίστησι τῇ παρα
δοχή τῆς τῶν ἀγαθῶν ἀρχετυπίας ψυχωθῆναι, καὶ
γενέσθαι ζώσας εἰκόνας Χριστοῦ, καὶ ταυτὸν αὐτῷ
vantur, jactantur passim, et semper diversam cur
sim ostendunt faciem. Mihi autem videtur eos qui
Barlaam defendunt, id jam non ausuros, quia clare
divulgata vident quæ voce et scriptis stabiliunt
nam parvipenderent synodi decretum, quæ non
scribentibus tantum, sed etiam dicentibus imper
det, et horum utrisque, nempe promoventibus et
accusantibus, non vero nobis, quos necessitas ad
defensionem cogit.
Theot. Sed quia tu, Theophanes, te justo et
bene defendens, essentiæ nomen distinxisti, vel
potius ostendisti duplici sensu accipi in Scriptura,
nunc pro incommunicabiti supersubstantialique
`natura, nunc pro naturalibus et essentialibus, quæ
sunt solis sanctis proprie communicabilia, per have
enim fit Dei et hominum unio: potesne demonstrare
ipsos sanctos tecum verbo testari ipsa Dei natu
ralia sibi communicari, cumque per hæc a se vi
deri, non vero per creaturas, sicut a nobis videtur?
Theoph. Et quis hoc dicere auderet quod non
revelarunt qui experientia sciunt? Qui enim expe
rientia didicit, hie solus novit operationes Spiritus.
Theol. Quis igitur revelavit?
Theoph. Omnes qui ex his terris transierunt;
qui per sua scripta divinitus edita nobiscum adhuc
conversantur, illi non sermonibus tantum sed et
actionibus et miraculis neque hactenus desierunt,
neque unquam desinent id clare nobis manifestare.
Theot. Tres mihi ad probatione: sufficient.
Theophanes: demonstra igitur sine ulla mora.
Theoph. Demonstro. Divus Joannes Damascenus,
quod in monte refulsit a Salvatore lumen, quod
videntes Petrus et tonitrui filii primitias future
ipsius visionis, juxta magnum Basilium, oculis per
cip ›re meruerunt, quo erunt repleti,juxta magnum
Dionysium, 'quicunque similes erunt Christo, et quo
fulgebunt sicut sol, juxta magnum eundem Basi
lium, juxta quem adhuc est etiam in praesenti vita
sanctarum illuminatio animarum: illud, inquam,
naturalem esse divinitatis radium dixit divus
Joannes Damascenus. Et poeta Cosmas id vocat
essentialem Verbi Dei splendorem. Et in natura
istud habet Deus, ut ait magnus Athanasius
Nam, inquit, qui ascendit in coelum Dominus,
veniet in gloria naturali et non in gratia, nempo
in sua divinitate, coruscans ex corpore suo a
Maria sumpto gloriam ineffabilem, sicut in monte
partim ostendit. › Jam tot habes quot sufficere ad
demonstrationem existimasti; sed nos abundle
veritatis testes tibi augebimus. Dicit divus Maxi
mus: «Quidquid est Deus, erit et qui gratia
ceificabitur, praeter essentiae identitatem.» Et abili
rursus: Spe Verbum parat vivificari impresso
benorum archetypo, et fieri vivas imagines Chri
sti, vel potius idem cum eo, vel saltem ci similes.s
Et in theologicis capitulis clare dicit: Reguum Dei
col. 959–960page 59 of 197
Prosopopœiæ
PG 150:959μᾶλλον κατὰ τὴν χάριν ἢ ἀφομοίωμα. Ἐν δὲ τοῖς εὐσίαν μόνην τῶν κτιστῶν ἐξαίροντε;; ὥσπερ ἂν εἰ τῷ πλήρεις δ' εἶναι σκότους τὰς περὶ αὐτὸν ἀκτῖνας, θεολογικοῖς κεφαλαίοις φανερώς φησιν· «Η τοῦ Θεοῦ βασιλεία τῶν προσόντων τῷ Θεῷ φυσικῶς ἀγαθῶν κατὰ χάριν ἐστὶ μετάδοσις.: Ὁ δὲ ἅγιος Κύριλλος, τὸ τοῦ Κυρίου προενεγκών, ο Εἰρήνην τὴν ἐμὴν ἀφίημι ὑμῖν. ο - ο Εαυτοῦ τὴν εἰρήνην ταύτην εἶπεν εἶναι, φησὶν, ὡς ἴδιον ἀγαθὸν ἐνυπάρχον αὐτῷ. Ἐν δὲ τῷ ιδ' λόγῳ τῶν Θησαυρῶν, ἐκεῖνο πάλιν προς νεγκών, «Ο πιστέυων εἰς ἐμὲ ἔχει ζωὴν αἰώνιον, ο Ως φύσει, φησί, προσοῦσαν αὐτῷ τὴν ζωὴν καὶ εὐ σιωδῶς ὑπάρχουσαν δώσειν τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσιν ἐπαγγέλλεται. Προελθὼν γὰρ ἐκ τοῦ Πατρός, πάντα τὰ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ἐπάγεται, ἐν δὲ τῶν προσόντων τῷ Πατρὶ καὶ ἡ ζωή. Ορᾶς καὶ τοῖς ἀξίοις διδομένην τὴν τοιαύτην ζωήν; καὶ κατὰ φύσ σιν προσοῦσαν τῷ Θεῷ, ἀλλ' οὐχὶ φύσιν οὖσαν; Μία γὰρ ἡ θεία φύσις. Ἡ δὲ τοιαύτη ζωὴ ἐν τῶν κατά φύσιν τῷ Θεῷ προσόντων. Καὶ ὡς κατὰ φύσιν οὖσα, ἄκτιστός ἐστι καὶ αὕτη. Τῶν δὲ κατὰ φύσιν προς ὄντων τῷ Θεῷ ταύτην ἓν εἰπὼν καὶ πολλὰ προτεῖναι κατὰ φύσιν τῷ Θεῷ καὶ ὁμοίως ἄκτιστα ἐδή λωσε. Διὸ καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ φησι, Πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς κατὰ φύσιν ἐπάγεται. Ποῦ οἱ ἀσυνέτως λέ γοντες, Εν ἐστι τὸ ἄκτιστον, οὐ τὸν Θεὸν ἢ τὸ θεῖον λέγοντες ἁπλῶς, δηλονότι τήν τε θείαν φύσιν καὶ τὰς κατ' ἐκείνην ὑποστάσεις, τά τε φυσικά καὶ ὑποστατικὰ τῆς ἀνωτάτω Τριάδος ἅπαντα, ἀλλὰ τὴν μὲν ἡλίῳ μετεἶναι διαβεβαιοῦντο της λαμπρότητος, ἢ πολλοὺς ἡλίους, ἐπεὶ φῶς εἰσι καὶ αὗται Θεότ. Δικαίως, ὦ θεόφανες, έν μηδενὶ λόγῳ τιθέ μενος τὸ ἀπαρέσκειν τοῖς πολλοῖς τοιαῦτα ὑπὲρ ἀληθείας οὐκ ἀνῆκας. Πρέπειν γάρ σοι τὸν ἔπαινον οὐκ ἐξ ἀνθρώπων, ἀλλ' ἐκ τοῦ Θεοῦ, νῦν τε καὶ εἰς τὸν ἔπειτα αἰῶνα, τῶν τοιούτων λόγων ένεκα. Θεοφ. Τῷ Θεῷ πρέπει αίνεσις, ἀδελφὲ Θεότιμε, νῦν καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας, τῷ δόντι λόγον ἐν ἀνοίξει τοῦ στέματος ἡμῶν. Α,
est bonorum in Deu naturaliter insidentium per gratiam traditio. Sanctus autem Cyrillus citans học Domini verbum: Pacem meam relinquo vobis; s ait: < Hanc pacem dicit suam, ut pro prium bonum sibi insitum.» Et in decimo quarto sermone Thesaurorum, pariter istud afferens: • Qui credit in me, habet vitam æternam, – Tan quam natura sibi insitam, inquit, et essentialiter immanentem vitam se daturum credentibus in se pollicetur; procedens enim a Patre, omnia hujus naturalia possidet, vita autem est una ex Dei aturalibus. Vides dignis dalam esse hanc vitam eamque esse Deo natura insitam, baud vero esse ipsam naturam: una est enim natura divina, illa au tem vita est una ex Dei naturalibus. Et tanquam in natura insidens, est ipsa increata; et qui dixit eamn esse unam ex Dei naturalibus, sic et plura inesse Dio naturalia et esse pariter increata indicavit. Ideo, juxta eumdem, Filius omnia Dei naturalia possidet. Ubi sunt qui dicunt unum esse increatum, non Deum aut res divinas vocantes simpliciter, tum naturam divinam et ejus personas, tum cuncta altissimæ Trinitatis naturalia et personalia, sed solam essentiam a creaturis separantes? Tanquam si affirmarent solemn esse fulgidum, sed caligine plenos ejus radios, vel plures esse soles, quia et hi sunt lucidi. Theol. Recte, o Theophanes, talia dicere pro veritate non dubitasti, nihili æstimans te multis displicere, verum congruam tibi ducens laudem non ab hominibus, sed a Deo venturam et nune et in futuro saculo, propter bujusmodi sermo bes. Theoph. Deum decet laus, frater Theotime, nunc et in sæcula, qui dedit sermonem in apertione oris Nestri. PROSOPOPI Ex habitis per fictionem personarum orationibus, stylo misto, dialogico et maxime judiciali, confirmatio, quid mens in judicio contra corpus contendens, coram judicibus dicere possit. Animi partis utentis ratione discrimen, quo a alii declararunt: quidam equorum ferociam bigis ratione carente et patibili differt, veterum aliter irascentem et concupiscentem animi partem simi
μᾶλλον κατὰ τὴν χάριν ἢ ἀφομοίωμα. Ἐν δὲ τοῖς
εὐσίαν μόνην τῶν κτιστῶν ἐξαίροντε;; ὥσπερ ἂν εἰ τῷ
πλήρεις δ' εἶναι σκότους τὰς περὶ αὐτὸν ἀκτῖνας,
θεολογικοῖς κεφαλαίοις φανερώς φησιν· «Η τοῦ Θεοῦ
βασιλεία τῶν προσόντων τῷ Θεῷ φυσικῶς ἀγαθῶν
κατὰ χάριν ἐστὶ μετάδοσις.: Ὁ δὲ ἅγιος Κύριλλος,
τὸ τοῦ Κυρίου προενεγκών, ο Εἰρήνην τὴν ἐμὴν
ἀφίημι ὑμῖν. ο - ο Εαυτοῦ τὴν εἰρήνην ταύτην εἶπεν
εἶναι, φησὶν, ὡς ἴδιον ἀγαθὸν ἐνυπάρχον αὐτῷ. Ἐν
δὲ τῷ ιδ' λόγῳ τῶν Θησαυρῶν, ἐκεῖνο πάλιν προς
νεγκών, «Ο πιστέυων εἰς ἐμὲ ἔχει ζωὴν αἰώνιον, ο
Ως φύσει, φησί, προσοῦσαν αὐτῷ τὴν ζωὴν καὶ εὐ
σιωδῶς ὑπάρχουσαν δώσειν τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύου
σιν ἐπαγγέλλεται. Προελθὼν γὰρ ἐκ τοῦ Πατρός,
πάντα τὰ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ἐπάγεται, ἐν δὲ τῶν
προσόντων τῷ Πατρὶ καὶ ἡ ζωή. Ορᾶς καὶ τοῖς
ἀξίοις διδομένην τὴν τοιαύτην ζωήν; καὶ κατὰ φύσ
σιν προσοῦσαν τῷ Θεῷ, ἀλλ' οὐχὶ φύσιν οὖσαν; Μία
γὰρ ἡ θεία φύσις. Ἡ δὲ τοιαύτη ζωὴ ἐν τῶν κατά
φύσιν τῷ Θεῷ προσόντων. Καὶ ὡς κατὰ φύσιν οὖσα,
ἄκτιστός ἐστι καὶ αὕτη. Τῶν δὲ κατὰ φύσιν προς
ὄντων τῷ Θεῷ ταύτην ἓν εἰπὼν καὶ πολλὰ προτεί
ναι κατὰ φύσιν τῷ Θεῷ καὶ ὁμοίως ἄκτιστα ἐδή
λωσε. Διὸ καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ φησι, Πάντα τὰ τοῦ
Πατρὸς κατὰ φύσιν ἐπάγεται. Ποῦ οἱ ἀσυνέτως λέ
γοντες, Εν ἐστι τὸ ἄκτιστον, οὐ τὸν Θεὸν ἢ τὸ θεῖον
λέγοντες ἁπλῶς, δηλονότι τήν τε θείαν φύσιν καὶ
τὰς κατ' ἐκείνην ὑποστάσεις, τά τε φυσικά καὶ
ὑποστατικὰ τῆς ἀνωτάτω Τριάδος ἅπαντα, ἀλλὰ τὴν
μὲν ἡλίῳ μετεἶναι διαβεβαιοῦντο της λαμπρότητος,
ἢ πολλοὺς ἡλίους, ἐπεὶ φῶς εἰσι καὶ αὗται
Θεότ. Δικαίως, ὦ θεόφανες, έν μηδενὶ λόγῳ τιθέ
μενος τὸ ἀπαρέσκειν τοῖς πολλοῖς τοιαῦτα ὑπὲρ
ἀληθείας οὐκ ἀνῆκας. Πρέπειν γάρ σοι τὸν ἔπαινον
οὐκ ἐξ ἀνθρώπων, ἀλλ' ἐκ τοῦ Θεοῦ, νῦν τε καὶ εἰς
τὸν ἔπειτα αἰῶνα, τῶν τοιούτων λόγων ένεκα.
Θεοφ. Τῷ Θεῷ πρέπει αίνεσις, ἀδελφὲ Θεότιμε,
νῦν καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας, τῷ δόντι λόγον ἐν ἀνοίξει
τοῦ στέματος ἡμῶν.
Α,
est bonorum in Deu naturaliter insidentium per
gratiam traditio. Sanctus autem Cyrillus citans
học Domini verbum: Pacem meam relinquo
vobis; s ait: < Hanc pacem dicit suam, ut pro
prium bonum sibi insitum.» Et in decimo quarto
sermone Thesaurorum, pariter istud afferens: • Qui
credit in me, habet vitam æternam, –
Tan
quam natura sibi insitam, inquit, et essentialiter
immanentem vitam se daturum credentibus in se
pollicetur; procedens enim a Patre, omnia hujus
naturalia possidet, vita autem est una
ex Dei
aturalibus. Vides dignis dalam esse hanc vitam
eamque esse Deo natura insitam, baud vero esse
ipsam naturam: una est enim natura divina, illa au
tem vita est una ex Dei naturalibus. Et tanquam in
natura insidens, est ipsa increata; et qui dixit eamn
esse unam ex Dei naturalibus, sic et plura inesse
Dio naturalia et esse pariter increata indicavit. Ideo,
juxta eumdem, Filius omnia Dei naturalia possidet.
Ubi sunt qui dicunt unum esse increatum, non
Deum aut res divinas vocantes simpliciter, tum
naturam divinam et ejus personas, tum cuncta
altissimæ Trinitatis naturalia et personalia, sed
solam essentiam a creaturis separantes? Tanquam
si affirmarent solemn esse fulgidum, sed caligine
plenos ejus radios, vel plures esse soles, quia et hi
sunt lucidi.
Theol. Recte, o Theophanes, talia dicere pro
veritate non dubitasti, nihili æstimans te multis
displicere, verum congruam tibi ducens laudem
non ab hominibus, sed a Deo venturam et nune
et in futuro saculo, propter bujusmodi sermo
bes.
Theoph. Deum decet laus, frater Theotime, nunc
et in sæcula, qui dedit sermonem in apertione oris
Nestri.
PROSOPOPI
Ex habitis per fictionem personarum orationibus, stylo misto, dialogico et maxime
judiciali, confirmatio, quid mens in judicio
contra corpus contendens, coram judicibus dicere possit.
Animi partis utentis ratione discrimen, quo a alii declararunt: quidam equorum ferociam bigis
ratione carente et patibili differt, veterum aliter
irascentem et concupiscentem animi partem simi
col. 961–962page 60 of 197
lem facientes, aurigæ ratiocinantem: quidam vena- dicendi genere hujusmodi insistentes, ad judicia tori viro ratiocinantem, equo eui insidet concupi scentem, cani adjutori irascentem comparantes quin etiam locorum discriminibus sejungentes, ra tionem ut principem in cerebro, tanquam in arce summa, e propinquo quasi satellitio sensuum mu nitam ac defensam: iram in corde, cupiditatem in jecinore collocant. Eximiæ vero sapientiæ Aposto lus, evidentius animi parten, rationis participem ab experte distinguens, illam spiritum et interiorem hominem, hanc carnem et exteriorem hominem appellat; deinde contrarietatem earum patefaciens, Cerno, inquit, alteram legem quæ in membris meis est, repugnantem legi mentis meæ, et capti vantem me sub legem peccati'., Orationes autem quas corpus et mens seu ratione utens, et patiens animi pars, vicissim habuerunt, exiliter admodum stoicus Cleanthes est commentus, sic eas faciens Joquentes: Quid, anime, vis factum tibi, mihi indica. Quidquid fieri, o ratio, desidero: id regium plane est. Quidam etiam Ecclesiæ sapientum doctorum, iamborum scriptor, ait alibi: Tibi quid exoptas fieri; mentem meam soleo rogare; visne Gygis res has et illas? Nos vero in juveniliori quodam lem formam dialogi rationem protendimus, et ut rei species honestior et æquior esset, judices assi dentes constituimus, ac partes accusatoris animus rationis particeps, defensoris corpus tenet: hæc enim cum ticta quædam describenda sunt permit tuntur. Nec quispiam novitatis crimen inferat ora tioni, haud nescius quo pacto, et ad imaginum, et ad personarum figmenta, sophistarum ac decla mantium meditationes provectæ sunt. Quod autem assumptivus status sit, agnitu non est ei difficile qui in civilibus quæstionibus exercendis et medi tandis aliquandiu versatus est; potius intelligen dum est, cum argumentum gravem sententiarum materiam suppeditaret (sæpe eñim motum rerum que naturæ contemplationem attingit), nos tamen quoad licuit, via rationeque artificiosa, re ad civi♥ liorem stilum revocata ad judicialium orationum speciem accommodasse. Quod si per omnia assum ptivi generis capita hæ non procedant orationes, ni hil mirum; nam nec in omnibus aliis argumentis omnia incidant necesse est; hæc quæ præmeditari oportuit, hoc modo præmeditata sint. Si apud alios qui non intelligerent accurate quam patior contumeliam ab hoc mecum conjugato cor pore, hoc præsens certamen instituerem, mihi ipse facesserem, illisque conflarem negotia: Timirum ad rem pertinere ducens, si singulatim ea quibus nie malis onerat hæc mihi contubernalis calamitas, exponerem. Verum cum apud vos, omnium virtu tum cultores, mibi quantam passus sim injuriam divina Providentia ut id facerem concessum sit, qui hoc ipso quod cum eo luctati periculum feci stis, manifestum dicendorum argumentum præce pistis, non admodum mihi videor operosum aut alioqui molestum futurum vobis tale certamen aggressa. Satis enim est brevi quadam oratione percurrisse, et duntaxat in memoriam vobis revo casse, quas mihi solet vitiorum impressiones et occasiones exhibere, indeque ut suffragia feratis postulare. Itaque paululum vestro in rebus divinis contemplandis intermisso studio, audite me, per vestros vos obtestor, virtutis ergo et multos et ma gnos sudores, et jurene meum corpus reprehen dam, necne, ut arbitri judices Judicate, ne posthac inter nos dissideamus atque discordemus; sed in telligamus otrum nostrum alterum affieiat injuria. Nam, quod miserabilius est, præter convicia qui bus insolentius in me debacchatur, etiam eorum quæ immerito indigneque patior, me auctorem causamque facere non veretur. Jam vero progres * Rom. vii, 35. sura ad ea oratione explicanda quæ contumelicce contra me audet, nihil incommodius factura mih videor, si paulo altius initium sumam. Ego, viri beatissimi, genere divina sum, et e sil perna illa nobili prosapia originem duxi, ut quæ sim Dei spiraculum et imago primaria, omniumque terrenorum regina; non enim de me hæc magnifice prædicare verebor, tantum ne ostentare mea videar apud vos alioqui magniloqua, qui probe nostis ac in honore meam habuistis coluistisque dignitatum amplitudinem. Postquam enim illa quæ nostri primarium exemplar est bonitas, ad bene facien dum suo ingenio apta, mundum intelligentem et sub intelligentiam cadentem, hocque cœlum universum, et quorum capax cœlum est, procreavit, tandem ia compendium contulit, in unamque temperationem et molitionem velut in craterem quemdam con traxit rem unam omni genere rerum nistam, et multipotentem, id nimirum quod et dicitur, et est homo. Hinc ego intelligens et immortalis eum sensili et mortali colligata sum, et cœlestis cuin terreno copulata, et com ancilla hera; quibusnam rationibus ita Deo visum nescio; fortassis at ambo simul eodem ad officia virtutis exercenda jugo hæ rentia conspirantiaque, alterius alterum natura frueremur; illud, ut præstantioris conspiratione nobilitatum, et communicatione cum immortali de gustata, immortalitatem superindueret: ego hane
col. 963–964page 61 of 197
humido gurgite immersa, cum deteriori copulatione, tanquam cippo reflexa, qui (piam mente d'gnum, mihique proprium ellicare, modice de me sentiendo, et gloriatione de imaginis dignitate cohibenda remittendaque, et non super biendo, et a Deo, ut primus Lucifer, deficiendo, sed potius humiliter et demisse sub ejus manum validam me subjiciendo, ita Deo adhærerem ego, mihi corpus; neque pusillum quidem aut ego a vi tam præstante causa, aut hoc a me animante abdu ceretur. Istas rationes opificis reputantes, non linum lino, sed semper se moventem cum aliunde moto, et simplicem cum juncto permiscent et im plicant, quid enim ab illis innumerarum rerum po tentibus connecti nequeat? Ac quæ ab ipso statim ortu incommoda subivi, non est hujus\temporis de his tragoedias excitasse; tantum date mihi ut ca paucis deplorem. Verum enimvero hæc, tametsi alioqui misera, tolerabilia tamen, et qualia nemo jure reprehendat, ut quæ naturæ legibus, et originis immutab li serie connexioneque gubernentur: illud miserius, quod ex amentiæ fundo enatans aliquando, et lumine rationis inchoans circumfundi, corporeis membris ad perfectiorem statum procedentibus, neque tum plane pure dementia defungor: quemadmodum nec ex ebrietate, vel sopore gravi, vel veterno conva lescentes vertigine, aut ob oculos offusis tenebris illine natis in totum statim repurgantur. Cæterum hasce dementia malas sortes et tempus, et perce ptio disciplinarum abradat a mente, et scientiam ac prudentiam insculpat, sed imperiosam altricem fa cultatem, et perpetua cibórum et potuum quotid´a norum quasi tributorum pensa, quæque inde mibi adversæ facultates ab illa nutriuntur, concupiscen tem et irascentem, quodnam tempus aut quæ do etrina omnino remittere evertereve possit? harum servitutem quis excussisse glorietur? Quis voracem inexplebilemque ventrem, et gulam furentem, jeju nii lupato et freno continentiæ sine vobis cohibeat, qui naturæ contemptores inusitata prudentia estis? et qui collatione cum angelis, mortalibus corpuse lis induti, et jam divorum natura superiores vos palam præstantes, nihil novi est, si longe supia corpus evolaveritis: ut hac mihi siut oratione vestræ res eximendæ. Cæterorum autem qui nu, e mortales vitam degunt, quis a cupiditatibus alioquin alienus irascentis animi fremitum compescat? quis vel sapientiæ sapientior ita sit, ut cupiditati m lominus quam aspis, mortiferum venenum jaculaun, et ad præcantricem vocem obstinatius obsarde scenti medeatur? aut quasi vas illud electionis, ut viperam adhærescentem excutiat? quis evangelice progenitus et educatus, quemadmodum Azarias et socii puelli, non coluit corporearum voluptatum asseclam locupletem et pecuniosum, ut illi na coluerunt ex auro et argento, ære et ferro mante factum simulacrum? Quis, ut paucis absolvam, ventris ingluviei, scortationis, avaritia catenam divulsit, nec iis inter se funiculo triplici fongoque, et cætera vitia contrahente nexis constrictus teneiu:? Eæ sunt enim, opinor, apud Salomonem amate filiæ tres hirudinis sanguinariæ, id est carnis, que sugendo quidquid animale, quidquid in me vitle sit exhauriant. Horum corpus incuso, hæc crimino. horam nomine hanc accusationem factito, reud contumelia et injuriæ postulans: quia natura, ul nostrum genus conservaretur, moliente, permiscer teque et alimento, et generis propagationi, volu ptatem, ut hac tanquam esca pellectus homo, ad ciborum perceptionem, et legitimum cubilis mulie bris usum concil-aretur vivus, et vita functus non perret; harum rerum nemini accusabilium, et natu ralium, quasi legum non scriptarum, sed jam mote Simul ac cum hoc mortali coalui, ac antequam fetus vitam accepit, in utero cum sepulto una se pelita, et velut in duplici spelunca. Saræ mortuæ cadaver Abraham sepelivit, ita et ipsa duplici mo numento infodior; nam ex sapientum sententia, si corpus est meum sepulcrum, id vero in utero tu mulatur, quidni duplici loculo, fetu quem em bryon vocant, et utero consepelior? Talibus me complexu suo primum receptam et amplexatam amicum corpus excipit humanitatis officiis; talibus hospitiis et foederibus prehensam accipit. Quæ vero posthac succedunt? germana, ut aiunt, et eodem colore contacta, ex eademque arte figlina, sive na tura fingente. Illinc enim quasi e tumulo 'prodeun tes una sepulti, uterino quidem sepulero defungi ¯mur: ego vero in corporeo etiamnum insisto hæ reoque. Atque veluti ejusdem vitæ facta inter miseros coemptione, calamitosam vitam inchoa mus; ned lætamur quasi a tenebris in lucem eru perimus, et auram vitalem trahamus, et almum solem amplexemur; neque circum genitricem ex sultantes lascivimus, ut agni, vituli, binnuli cir cum matres, sed illud, cum ex locis calentibus repente in aerem frigidum incurrat, ex commuta tione angitur, et acriori dolore conflictatur: ego vero ægritudinum acerbarum consensu ipsa quoque crucior. Hinc et ejulatus natalitiis cantibus ex al verso respondentes, et undique devincientes fascia et cunabulorum vincula, sepulcralibus ligamentis cognata, et lectuli seu cunæ, evidens imago monu menti, ut hinc etiam mihi molestia conduplicentur, secundis his mihi post prima vinculis impositis; non enim a sapientibus illepide multis appellatio nibus et conjugatis id vocatur, sepulcrum, custo dia, amietus, monumentum, dépa; napá zdy dɛoμv (a vinciendo), et tabernaculum; quod in eo tanquam in taberna de via diversetur: deinde sic illud colli gatum, lacte nutritur, et sensim augetur; ego vero, tanquam fluvio fæculento cuidam illigata, huic in valido debilique, et fluxu perpetuo influenti a'que ellluenti, veluti submersa corripior, et in extremæ dementiæ fundum præceps devolvor, nec potis suum
col. 965–966page 62 of 197
usitatarem captata facile occasione, corpus ad qua- profundatur, ad id antem quod sensum exasperat, rum voluptatum licentiam non effertur? cujusnam satiandæ libidinis terminos non exsuperat? Nunc esculentorum satietates exigit, nune rursum suavis simis et magna difficultate parabilibus cibis infar tum, facere non potest quin satietur, iterumque rebus quibus abundat obrutum deglutit; et præ sentia improbat, absentia desiderat; neque vina quæ patria tulit, cordi sunt, sed ut aqua quæ vici nos agros alluit, nihili æstimatur, et peregrinorum sitis accenditur; neque vestimenta quæ ad æstum et frigus arcendum sufficiant, solum quæruntur, sed quæ sint ex materia vix parabili, et arte super vacanea curiosius et delicatius elaborata, ad ea me vi cogit, ut per ancillas cibariorum, obsoniorum, et textilium administras sibi obsequar, et infinitis suis serviam libidinibus suppeditandis, et veluti tri butis conferendis iis quæ præter necessarium usum exiguntur; non ut ea decore, et in rem suam absu mat, sed ad libidines voluptuosas præceps abuta tur. Quam igitur me vitam trahere putatis, viri Deo dicati, cum eo ita misere dementante oberrantem et subservientem? aut quibus absurdis sceleribus turpissime non impingentem? istane mediocria vi dentur? aut ego frustra temereque alioqui indi gnor? Nam si quotidiana, eaque sine quibus non constaret, exigeret, non quiritarer: si nuditatis ope rimentum simul et ab aeris immeusis injuriis præ sidium postularet, libens equidem præberem; si vul garibus abuteretur, si solum modicam et frugalem vitam rectam censeret, non injuriæ loco ducerem, talia suppeditare, neque actionem postularem, ne que diem judicii dicerem, ut hoc certe tempore jure fa io, quippe quod cum impetu suis cupioitatibus contra mandatum Apostoli, provideat; semel enim a naturali necessitate commodissimam nactum oc casionem, omnem pervagare nefandam voluptatem non desinit. Plane enim quod ait divus Paulus de peccato: Per legem scriptam peperit in me omnem cupiditatem; captata enim per mandatum occa sione, decepit me, et occidit: idem etiam in nos incurrit; inventa enim occasione ex lege naturali, id est, alimenti et fermenti usu, mea caruncula, omnem in me excitavit cupiditatem, et propter re rum necessariarum indigentiam, primum me ad eorum legitimum usum trahit, deinde ab usu na turali ad alienum et contrarium naturæ abusum pertrahit, tum a continuo et frequenti abusu ad in gungitandi et deliciandi habitum: tandem me pror sus decipiens, interficit. Nam deliciis irretita sive femina est sive mens, vivens mortua est; mea enim mors est, oblitam propriarum mihi actionum, in pecuariis voluptatibus corporis percipiendis ver sari: quando, ut alter apostolus scribit, attrahor et imescor a carnis cupiditate; cupiditas autem con cipit et gignit peccatum, peccatum autem absolu tum procreat mortem. Ab uberibus enim ipsis in mɔre positum est, ut cum ad jucen tum qu-dvis indignetur, iis exerceatur affectionibus quæ ex vo luptate et dolore nascuntur, Hinc et ira vires et po tentiam in corde, in jecinoreque voluptas exercet qui principes affectus ita diuturna commentatione corroborantur, ut et mei partem rationis partici pem consentientem habeant, abducantque morige ram, una quadam ratione; aut enim dolo, aut vio lenia trahunt. O quoties intelligentiam mihi vola ptas suffurata est! quoties, quæ faciam ego non suol malorum nescia, consilium at iratus meum impedit animus. Iracundiam quoque et voluptatem universa perturbationum turla consequitur. Equidem comor uni mihi principatum debitum asciscere; verum ab hac populari dominatione avertor, idemque miki accidit, ut si qua nobilis puella parentibus orba relinquatur: quæ cum multarum ancillarum domina sit, nondum autem imperare didicerit, contemui tur, aut etiam colludere docetur: at serius agno scens quæ quibuscum corrumpatur, familiæ cap scit imperium, et illas in ordinem servilem reducit et castigat; illæ vero pristina licentia berili lascivia que refertæ, erubescunt, et in heram insurgunt; ut etiam quidam servi feruntur, heris peregre profecis morantibusque, et familiæ heri, et uxorum viri sue cessisse; deinde in reversos heros insurrexisse et armis decertasse; quemadmodum item alii postea Roma fugitivi magnis præliis cum persequentil.uş et fugitivariis dimicarunt. Tale quoddam contra me servile belluin concitat natura mihi servum cor pus, aut etiam acrius, quod illorum partim armis, quanquam difficulter, ta men perierunt, una cum ser vitute vitam quoque posuerunt, partim interea pug nando restiterunt, dum heros ferro dimicantes vid runt, et in se pariter irruentes; ubi autem illi depo nenda censuerunt arma, et inermes flagra duntaxat tanquam servis incusserunt, itaque revocarunt in memoriam, qui quibuscum auderent gerere bellumu, tum ad se denique redierunt, et pristinam domina tionem agnoverunt. Hoc vero meum servile hostile que malum est indomabile, seditiosum, fugitivu!}}, quod nullo pacto in servitutem adducas. Nec ra tionem ullam tenco, qua superior evadam; nam neque jure belli, neque lege justæ servitutis expu gnare possum, sed quoquo modo congrediar on ni bus proverbiis obnoxia teneor, lapidem coquens, aerem verberans, Æthiopem dealbans, flammam cæ dens, in aquis scribens, ex arena funiculum ne ctens. Ofactum incredibile I duarum rerum rationis expertium potestas meæ filei credita est: alterius mecum intrinsecus et e propinquo, alterius remo tius et extrinsecus conjunctæ. Verum hæc exterior servitutem passa est et subjiciendi legibus acquise vit; nullum enim animantium ratione destitutoram, idoneum obsequium præstare recusat, sed jugu.m impositum cervici bos tollit, ac terræ crassitudi nem aratro perfringit, idque facit, cervicibus cor nuum acies quasi alteras hastas prætensas habens; neque levipes e¡uus ministerium fugit, sed elia e fe
col. 967–968page 63 of 197
sua sponte præsilit, foris effutiens, quæ non opor tet tametsi tot septis naturæ circumvallata sit. Quid vero gula canalis quidam omnium capax? quid insaniens furensque tangendi sensus? rationine au scultare novit, et appetitioni modum constituere? Quid vero cor, cum effervescens et ad ultionem incitatum tumultuatur? quod quamobrem canino ritu latrans llomeri poena fecerit, ac non polius leonino more rugiens, a miror; postremo animosa particula cupiendi cui rite comparari possit? Scyllæ Re, immortali perniciei, an renascenti hydræ? an Typhoni capitibus centum prædito? Tot instrumen torum barathris, et artuum vallis, undique mea consepta est altius habitatio: in quibus absurdæ et rationis expertes facultates, velut omnimodi ser pentes in ferinis Libya speluncis, latitant: quas ci curare mansuefacereque pollicetur illa quidem di gnitas imaginis; at si qua sursuin emergunt, deorsum una convolvuntur, nam illa magis ferociunt sæpeque numero efferantur. Quod vos quoque sub sentientes, et ne quid inde mali vobis accideret caventes, ex hominum omni consortio, ferarum altricibus lucis occupatis, vos adducendos censui stis, antra suis tegumentis munita, terræque pene tralia solis radiis impervia subeuntes, per deserta vasta sub dio vagatis, ut corporis sensibus ad ma lorum ingressus obstructis, pars illa ratione caren tis animi ferociens, alimentis destituta quiescal, et rationis compot's pars intelligens, a rerum sub sensum cadentium perturbationibus vacans, otiosa rebus intelligentia sola percipiendis incumbat. rox et petulans, ore tamen frena recipit, sessorem liceat dicenda considerare, præceps ad nuntiandum et pacem agitantem et pugnantem velit. Paret asi nus, licet natura tardus sit, ad onus portandum vocatus; et quemadmodum ferocitate exsultantem equum coercui, itidem tardissimum asinum adhi bito puello et fuste celeriorem feci. Quid hæc man suefacta pecora et subjugalia dico? Non ursus, non pardalis, ferarum immitissimæ, non ipse elephan tus, magnitudine aggeres terræ superans, non leo, rex agrestium animantium, nostrum detrectant imperium: sed et in urbibus per forum et theatra ducti, spectatoribus otiosis voluptatein cum stupore et miraculo præbent. Neque sublimibus avibus ad fugam satis fuit aeris ingens altitudo: ut neque pi scibus ad latebras profundissimum maris fundum, ac hoc rationis expers, ferinum et belluinum, ita mansuefacimus ut res fert, et domamus: alterum vero genus domesticum et cui continenter insidere nobis præscriptum est idque moderari, nescimus quonam pacto mitigemus, et ad obediendum cle menter adducamus; et tamen genus illud natura prorsus ad rationem obsurdescit: hoc auscultat, et modo quodam ad eam convertitur, at quod a ra tione alienuin est omnino, rationi magis obsequitur, quam quod natura insignitur et ducitur ratione. Il lud quoque suppeditat et labore suo parat corpori profutura: corpus vero auxilio mihi datum ad ob) eunda præclarissima virtutis munera, contrarium et magis renitens deprehenditur: potiusque ut secum aberrem a ratione, quam ut mecum ipsum una ra țione utatur, vi cogit. Ac superius explicata causa est: quod cum esset mihi honorificus ortus, non intellexi primum, scilicet cum fatua caruncula una juveniliter desipiens, sive cum materiæ sordibus, ut Chaldæorum verbis utar, et quisquiliis simul de mersa, et velut ostreato indumento circumdata, comparatione similitudineque pecudes et amentes naturas refero, serius tamen intelligere demens, et stolida aliquando sapere incipiens, adnitor mihi pri mordium conveniens vindicare, corpori ejusque membris imperare cum ratione, et ad munus cui que congruens revocare. Illa tamen ipsa sermonein etiam præoccupantia, plane factis proclamarunt quæ cives nobili viro, ut est in evangelica parabola, per legatos quos miserat, nuntiarunt: «Nolumus ut tu regnes in nobis; › ducunt enim citius quam du cuntur, renitunturque familiaribus et amicis potius quam asciscunt quæ sunt optima: magisque retra hunt quam trabuntur. Atque mihi considerate, quæ so, primum aures et oculos: illæ, ut Ecclesiastæ verbis utar, audiendo, hi videndo non satiantur; quoniam illis semper patentibus fores occludere non licet; bis quanquam palpebrarum tegumentum vallum est, et aversio, ex sententia magni Job, dispositione vana videant, quid tamen hæc ad eorum momen tum promptissimum et celerrimum supra modum, et inexplebilem curiositatem? Deindeque linguam, ndomabile malum, mundum iniquitatis, ut Jacobus írater Dei loquitur: quæ etiam príus quam rationi Esto sic sane equidem his paucis demonstravi palam, quanta servile corpus in me juveniliter mo liatur: quod tametsi talium injuriarum auctor ma nifeste revincatur, non tamen abstinebit quominus contra etiamnum dicat, qualia sa penumero liber rime dicendo, non mutiendo ritu servorum, inso. lentius audet: ita nimirum omnibus in rebus, quasi natura hostile mihi renititur, factis dictisque repu gnans, et omnino, nullum in pactum, nullum in fœdus coiens. Itaque quidquam eorum quorumi MANC accusatur, ac in primis illos ciborum pereuntium malignos quæstus, et perpetuam exactionem se vel agere vel pati negaturum est. Nam cum sit natura compositum et semper fluens, meatibus tum abdi tis, tum apertis, necessario respondentem inanitioni repletionem requirit, quam cum non aliter quam per cibos et potus natura molita sit, idcirco nikil se peccare dicet, naturæ legibus sequendis, et quæ statuin conservent appetendis, si ad tempus legili mum sufficere, nec male habere, egere medico, om mino defessum concidere, jacturamque earum ac tionum facere quas mentis causa cum labore susceperit, velit. Hi vero, hi, inquam, beati judices usitati corpori meo prætextus sunt, si quando dela bens aut irruens ad lasciviam freno vitæ durioris revocem. Ut enim lactantes infantes a mamina depulsi plorant, itidem et boc ab iis quibus fami
col. 969–970page 64 of 197
liariter assuctum erat, avulsum luget, et indignans obstupescit, morbos et vinculi quo inter nos colliga. mur dissolutionem, excessum e vita injustum, et ab agendarum rerum studiis cessationem cogitans. Nam quod hæc manifesta ironia, dissimulantia, ter giversatio et versuta recusatio sit, vobis non est ignotum qui experiundo didicistis, et edocti estis, naturam corporis, in rebus honestis operam et la borem impendendo, in naturam impatibilem quasi ferrum et adamantem indurescere; quod vero non pro foribus hæc contentio sit, id quoque perspicuum tametsi est, argumentis revincanı expositumque et planum faciam. Non sane prorsus quod nutriaris neque quod nutriendo læteris, o stupidum corpus, criminamur: ea criminamur quibus malis aut afficimur, aut deteriores fimus. Quis enim mente præditus, et naturæ rationes vel mediocriter con templatus, maledictis impetat cum alias facultates, tum maxime altrices? Alimenti abusum exlegem in deliciis et inexplebilitate reprehendimus. Non au tem idem est pup quod pcph, deliciæ quod ali mentum, sed alterum ab altero longioribus intersti tils differt quam Mysorum et Phrygum fines differunt, tametsi vicinitate nominum ea propemodum con veniant; tu`vero aut stupidis, aut malignis moribus præditum, accusationem abusus ad naturalis usus calumniam traduxisti: idemque aut nescisti, aut te nescire versute simulasti, veluti nos adulterii vel ebrietatis accusantes quempiam, calumniareris quasi conviciis nuptias cupidas et sobrium vini potum insectemur. Itaque neque te, o mea crux, in judicium vocamus, ob rerum necessariarum usum, sed quia tu banc nactum speciosam occasionem, von desinis, ut iterum illud apostolicum usurpem, omnem in me cupiditatem efficere: primum qui dem utens alimento sicco humidoque, deinde præ ter et contra quam par sit abutens, eo incumbens, ad universam omnemque voluptatis illecebram de labens et irruens, et una me corripiens, et exhibens negotia. Nam duplici et gulæ et ventris intempe rantiæ flatu exagitatum, vel potius triplici (in satie tatibus enim, aiunt, Venus est, prætereo enim tunc horum comitem malorum legionem), quid non mihi difficultatum et miseriarum infers? Nam dum es inane, repleri desideras; vix plenum es, denuo laboras inanitate, ac iterum exquiris compleri; quan to item fame divexaris, ad satietatem te cibis oblectas; cum exsaturatum es, voluptatis illecebras quæris; quin potius, et esuriens, et plenum, neque satietatis modum, neque voluptatis satietatem no sti; in quo ego misera sum, pari pœna damnata qua illæ fabulosæ Danaides, ut in infinitum, ut illæ, tibi exhauriam, dolio pertuso; aut etiam eadem patiens quæ divinus ille David, línic profundo cœno, in quo nusquam subsistas, illigata, ad imum per petuo delabens fundique nescium, quod enim ex tremum profundum tuaru: appetitionum inventum ¿st, quod tandem postremum subsistat, et tuo ul terius progredienti obsistat impetui? non est aliud quidquam, nisi quis mortem malorum omnium do mitricem dicat; miserior vero multo sum alioqui, quod imprudens nesciaque te malam bestiam in sinu foveam, et pullum petulantem meo malo pin guefaciam. Nonne nutritum et fotum malam mihi gratiam refers? mordens, ut serpens, calcitrosum, contumaciter ignominiam inurens, nec amplius domabile: non persuasionis blanditiis deliniris, non vi frenaris, non probitatis ergo labores attin gis. Quid aio, labores non attingis? Præclare mecum ageretur, si contra non nitereris; si ad tibi grata charaque, mihi autem ingratissima inimicissimaque, non violenter tecum corriperes; si meam pulchri tudinem amabilem luto, ut apud Salomonem illa sus auream inaurem, non obvolveres. Ne mihi, quæso, beate cœtus, succensearis, si invehar in hanc indomitam malamque pecudem tai acerbe, cujus tyrannicam rebellionem, ille quoque tantus Paulus mundo crucifixus, non jam vivens, sed in se vi ventem et loquentem Christum gestans, circumsp: + ctius observabat, et indignans veluti deplorabat, mi serum se vocans hominem, et anxius quærens a corpore mortis hujus liberatorem: in quod etiamı lanquam generosus athleta, coronamque merens, vehementius irruens, non prius desiit ferire calci» bus et crebris sugillationibus notare, quam in serª vitutem adduxerit, morigerumque fecerit. Esto sane, inquit, at tibi licebat natura subdito mihi servitutem imponere, quæ notas inurere vel les, apostolicam secuta formam, illudque sapiens præceptum: Asino fœnum et baculus!, servo panis et flagra. O ludibrium! quibus me dissimulationibus deludit, nunc fateris te mihi subditum esse na tura: nunc mihi verbis adblandiris, quod subjicero liceat, factis perpetuo repugnans. Ego vero quod tu velut asinus petulans, fustibus cædendum sis, et ut malus servus, verberibus lacerandain, intel ligere ipsa sero cœpi. Verum agedum mihi percon tanti responde: quando, quæso, quaque ætate mihi datur te subjiciendi potestas, cum nunquam cum Apostolo dicere possis, te legi Dei subjectum esse? utrumne puerili et adulta? At tum mentis impo tentia desipiens, me ipsa non possum uti intellige reque quanto tibi præstem. An vero juvenili, an virili? At tum omne malum erupit, et inde bellum. vehementius inchoatur, me jam meipsam agno scente, et conveniens primordium asciscente, et alio vitæ victusque genere meliori utendum, et legi Dei aequiescendum esse censente: hoc autem se a grata et coæva consuetudine divelli non pa* tiente, cum ab ortu ad vicesimum usque annum juventutem in omni libertate licentiaque contrive rit, et ventris ingluviei studuerit, et solam volup-| tatem exercuerit; nec dictum facile est, quam robustis impetibus mibi quasi res novas molienti, et præter æquum dominanti, renitatur; ac mihi diuturnam consuetudinem, et naturalem legem quasi muruni quemdam objicit; idque potissimum, quia recens socium opitulatorem ventris affectum
col. 971–972page 65 of 197
‚co tempore vehementem nactum, et insuper avari- Quo supplicio, qua pœna non est dignum tam ve tiam, ambitionem, et si quid aliud horum comes cum tali tantoque cœtu coit, mihi adversatur, astutia bellica fallit, et sub peccati legem capti vam abducit, persuadetque ut et ipsa faciam, fa cientique consentian), quod neque probo, neque volo. Ita parere didicit; ita leges obediendi colit. Ilic operæ pretium fuerit, amici Dei judices, ut non cædam fustibus, ut asellum agaso solet, ita præter naturam superbiens, et effrenate lasciviens, et non amplius pecuario fastu tumescens, sed belluino fremitu rugiens, nec rebellans, et mani festo tyrannidem occupans, flagris et pugnis, ut heri solent mancipia, foedem sed ferro, quod aiunt, igneque animadvertam, et illustris seniel pugnam conseram, cominus hostem aggressa, et aut ipsum honestanı degens vitam exhibeam, aut idem quod generosus Samson faciam patiarque, convellam, inquam, quod injuriam faciat: et cum hoste cadente læta simul excedaní. In me igitur illud quoque quadrabat, quod proverbio quiritatur. Ah! quam grave est id hominibus malum? cum quis bonis non utitur his quæ noverit. Nam ego certo sciens in tam rebelle non esse verberibus animadvertendum, sed ut hostile odio prosequen đum, non tamen bono hoc animi consilio utor; ab innumeris enim affectionibus depulsa impedior. Quæ sunt hæ? non enim vos celabo. Pudor, par citas, misericordia, metus non intrepidus, sed lethalis. Padet me hujus, ut conservi, et ut ali cors et ingratum, et in me contumeliosum, ita clementem et miserabili commiscrescentem, ut ne liberorum quidem amans mater in sua ipsius viscera esset affecta? At ita sane adolescens, ita juvene scens et virilem ætatem attingens, me non solet auscultare. At senescens mite ductileque et tracta bile est ad ea quæ decent instrumentum? Undenam? Quod certe membrorum vigore nexuque soluto, et ingenito calore exstincto, immobili torpore tabe factum veluti compeditum est, et veteris arboris exa rescenti trunco simile, scilicct tale possit res ag gredi serias et honestas, quod sustentantium et se nescenti succurrentium indiget, præclare vero mecum ageretur, nisi etiam suas mihi calamitates inureret, et quibus abundat, senilibus malis me referciret, delirio inquam, errore et veterno. Nam si verum est, mentem Tithono consenescere, et bis pueros senes fieri, ad repuerascendum profe to ætatum conversione revertimur; ac corpus quidem videt et odit obtusius, ego vero senis delirantis lippitudine cæcitateque tanquam tenebris offundor, nec acutius jam cernere possum. Et illud cum aliarum rerum obliviscatur, alimenti tamen in per petuum meminit, et genuinis non amplius dentibus in alveolis infixis, tamen maxillis molaribus de stitutis molit ut potest, quas etiam proverbium quoddam ut et Scipionem, seni largitur: ego vero non jam disciplina et memoria utens, neque sane denuo ut didici, præcepta recordans, solum ingur quando me adjuvantis, si non hoc tempore, for-gitor oblivionis poculo, itaque paulatim e sublimi tassis in futurum, et ut sodalis, amici, socii, coæqualis. Parco abstineoque tanquam ab ærum noso, infelici, misero. Ac me vicem ejus graviter miseret, nescioque quonam modo cum aficto condolesco, cum oppresso una molestiam capio, cum dolente cohæresco. Præterea caveo ne offen sionibus acceptis imprudens ruat, et mihi causam carum reruin quas ipsum attentaverit, aut vinctis custodiam perfodientibus ac elabentibus aut servos corrumpentibus inquisitionibus et tormentis vebe mentioribus, attribuat. Quantum enim audax et temerarium est, quando lautius nutritur, tantum ab ærumna qualibet occurrente vexatum, commori tur; non modo enim morbo laborans, sed et fri gore, vigiliis, esuric, sitique labascens ac defi ciens humi prøvelvitur, concitatque ad misericor diam boates, nedum me nascendi ac viviscendi, et profecto renascendi atque reviviscendi sociam et participem. Me miseram quid patiar aut faciam, cum lam multiplicibus malis prædito socio conjuncta, iis demque afecta, cum quo a pueris in eumdem ignorationis fundum depullor, et cum quo juveni. liter ad contumelias prolabenti corripior:? cum ipsuun mesubrės viget suis, equidem indigne fero, cumque me ad nefanda facinora rapiţ; cum cursus afligitur nisere, reflexa distorqueor, et mansuesco, ad puerilem regredior ætatem. Tametsi enim temperationibus adversis affecti sunt et pueri et de crepiti senes, quod illi humidi sint et calidi, hi sicci et frigidi, utraque tamen ætas sapientiæ usum ac prudentiæ mihi negat; nimirum, quando puerile corpus sub perhumido sincipite cerebrum gestat aquosum, ut nihil intelligens infans sapio: quando vera calvaria senio eminens paret, nihil ab uva passa, ut in proverbio est, absimilis, rursument infans reputor. Affectiones enim exsuperantes et corporum naturam, nec minus miei partem ratio cinantem labefactare vehementer possunt. Omitto reliqua recensere quæ has ætates, primam et po stremam dico sorores germanas consequuntur excrementa superflua, calvam depilatam; accedit bue os sativosum et edentulum, lacrymosi et hu mentes oculi, nares mucosa, pedes partim nondum, partim non amplius ad ingrediendum habiles et apti: membrorum item tremula inconstantia, et totius corporis conquassatio. Sed quonsque recitar contendo corporis omnia tristia mala quibus aſſe. ctum, aut me misere ad condolescendum attrahit, aut miserius ad collætandum corripit? Igitur mal tis prætermissis, ac morborum examinibus præte ritis, a quibus, dum fovetur, riget, artubus tor quetur, et, ut paucis absolvam, duni male habet, concrucior; summatim colligam infestiora mala quibus immerito afficior. Ut naturalibus (acukali
col. 973–974page 66 of 197
bus abusum ad vitiosam satietatem et delicias injuriam patiar, permittere. Si enim evangelicus fucrit, demonstravi: utque mihi conanti providere, et ad moderatius vitæ genus revocare, restiterit et insurrexerit, liberam vivendi consuetudinem ut legem immobilem prætendens, et ut indomitus quispiam vitulus, jugum servitutis ignominiose despiciens et injuriam spirans, et taurino more sæviens quodque gravios, nt naturæ fixas et certas leges transiliat. Nam cum statutum sit, ut me ducem, quæ rationis sum particeps, et ad im perandum habilior et aptior, sequatur, ipsum potius imperare mibi contendit, ut velim, nolim, ad una suppeditanda voluptatis efficientia pertrahar, et indecore me cum eo geram, veluti quadam duplici telo manu armata, violentissima captivitate, et im postura nihil non alliciente pertracta. Molestiarum etiam quas aspergit mihi, tum in puerili, tum in ætate senili, etsi natura inculpabilium, miseriam tamen multiplicantium, tragoediam obiter attigi. Quasi enim non sufficerent ætatis vigentis et fer vescentis ad res turpissimas mala, etiam quæ huic interjacent, suas quoque calamitates huc (confe runt. Et omnibus in rebus quantas quotiesque mihi contumeliosas ærumnas hoc lene corpus infundat, leviter aperui. Ne posthac igitur tam inhoneste imago Dei ab hac lutea conjuge turpetur, et do mina mancipati dominationi subjiciatur, vestrumi est et reliquum, judices, suffragia ferre, injuriæ que reo pœnam constituere, nec ut ego posthac ille judex, neque Deum formidans, neque homines reveritus, vindicationem aggressus est, quanto magis vos vindicabitis me, qui et religione sancti estis, et rerum humanarum providi? Nam ĉi me rito ne parcatur, si ejus naturæ quod est luctuo sum et miserabile convertatur ad supplicandum sed ab ejus seditione manifestaque tyrannide vos abhorrentes, a duobus alterum juste faciendum statuatis aut ut mihi detur ita meo tractandum arbitrio, torquendum, flagris cædendum, inedia suffocandum, omni tormentorum genere crucian dum, ut a me gestorum ratio nulla reposcatur, etiam si mutilavero et omnino confecero: aut apostolica æmulatione, Satanæ communi, diro et publico tortori tradam. Quorum enim vasa feræ terrenæ incolent, ut est in oraculo (incolunt autem perturbationibus incidentibus) eorum et pœnæ sint mortalium suffocatrices. Ita verberatum, demens méntem feret seque tandem agnoscet, et a petu lantia cessabit, ex eoque quod erat armatura in justitiæ, ad justitiæ commodum instrumenturn convertetur. Itaque in posterum seditionibus non agitabimur, nec altero alterum jugo nitemur; sed concordi conspiratione et consensu junctas operas in rebus honestis et seriis collocabimus, et conju gatorem nostrum colemus, ac nobis ipsis promis sam illam beatitudinem, intercedentibus vobis arbitris et legatis, comparaturi sumus. ALTERA DECLAMATIO, QUÆ ET IPSA EST ASSUMPTIVA REFUTATIO. Quibus verbis corpus contra mentem in judicio contendens coram judicibus uti possit. In me quot convicia, quot contumelias, quanta cavilla congesta mens ista gravis effuderit, quasi comœdiam ageret in theatro, non accusaret in foro, audistis sane, divinissimi judices; soluta enim et libera lingua, ne quid plus dixerim, large effuseque usa est, non tanquam conservo, aut, ut ipsa loqui tur, conjugato parcens, sed ut in mancipium argento redemptum invehens, et tantum non pugnos crebros impingens. Ego vero postquam vestra mibi æquitas dicendi locum dat, nibil sum levis momenti vitiosive dicturum; bona enim verba dican tur necesse est, sed quæ crimina intentavit mihi, ea ut potero dissolvere conabor, seinel autem hoc tempore mihi concessa ex æquo dicendi facultate, vos orabo obtestaborque, ut meam dominam interea irata mitigetis, siquidem indigna se pati censens, w:eam audit orationem, idque aliam contumeliam interpretatur, quod initio sim ausum contradicere utque vobis veniat in mentem quemadmodum neque Job ille divinus suorum ipsius famulorum de se judicium vilipendebat, ut alicubi ipse inquit; nec profecto mentitur; nam præter alia bona et hone sta, etiam hominis veracis testimonium accepit. Neque certe Deus ab ipso Job in judicium vocatus, ut conviciatorem reprehendit. Quidni? qui apud divinum Isaiam, ‹ Venite, inquit, et disceptemus cum viris delinquentibus; › et apud magnum Davidem inducitur justificatus, et vincens cum judicatur. Igitur et hæc quæ Dei refert imaginem, exemplis bonitatem illam imitetur, et magno præ dita animo patienter hanc sive judicationem appel lare, sive etiam disputationem oportet, sustineat, eisdemque rationibus animi quibus ille, fortitudi nis adamantina aureaque statua, famulares contra se juris actiones ferebat. Utrumne, aiebat beatus ille, non sicut et ego in utero fui, illi quoque fuerint? Quod si forte perinde ratiocinari dicereque ac ille justus Job, recuset, ut ego saltem vice versa dicam, concedite, quanquam dissimiliter similia qua illic berus erga famulos æquabili animo ule
col. 975–976page 67 of 197
batur; hic erga dominam ego servum libertate particeps ejusdem dignitatis cum mente confi ciente, imaginis exemplo, et honestarum actionum adjuvans causa sum. Nixum enim fretumque natu ræ hominis ratione atque descriptione, confirmave rim, non mentem solam neque corpus solum ho minem dici, sed utrumque simul, quem ad ima ginem suam fecisse Deus dicitur. Nimirum, quem admodum cum homine communico, ita et ab humana dignitate participo. At tale cum sim, me tamen optima mens e catalogo tantæ nobilitatis expungit, et veluti spurium abdicat, me servum, se divinam inspirationem, reginam et meam dominam appellans. Ac potuissem equidem operosius et effi cacius hunc tractare locum, suadereque ne amplius servum vocaret me conservum et imperii consors, virtutisque particeps et vitæ tum præsentis, tum sperata: sufficiant tamen quæ dixi hactenus apud vos, quibus ad obeunda certamina hæc generosa corpora exposita sunt, ut ne dum in hoc sæculo spiritalibus donis, ut socia el consortia laborum, fruantur, verum etiam in exspectata regeneratione, simul cum beatis suis spiritibus regnent, et ut søl colluceant. Cæterum non admodum hac de re con tendam. Appellet ut sibi fas visum fuerit; potentia referciatur, suo quidvis arbitrio ferat, agat; utatur me quemadmodum volet, duntaxat ne vitio mihi vertat innoxia, neque me culpa vacans culpet. Audistis enim quibus de rebus accuset me, quod ali, quod indui velim animale manens adhuc, et dum ab animalibus facultatibus gubernor, nerdum in spiritale transformatum. Allam enim vitam id, aliamque victus rationem, ut in proverbio est, desi derat; nunc vero fluidum cum sim, et sine faculta tibus appetentibus constare non possim, quidnam, quæso, delinquo, si naturæ instinctu ciborum et potuum cupiditate teneor? Quam sibi contumeliæ notam mens inurit, quæ hæc eadem mihi suppedi tat? Quasi non audierit Apostolum clamantem Neino suam carnem odit, sed enutrit et fovel*. Quo pacto enim aut initio substitisset, aut postea constitisset, nisi sufficienter aleretur? Quippe stati:n ac in utero formor, quasi planta vel inter plautam et animal medium quid, per eas secundas quas appel lant, sive per umbilicum, alor sanguine menstruali illinc autem progressum lactis rivulo per mammam nutricor, adusque dentium ortum. Ubi vero ani mandi natura cupida mihi dentibus os acutis et latis instruxit, ut et secare et conficere facile cibum po tuerim, tum denique mensanı solidioribus esculen tis exstruxit; ita sane naturis corporum congenitum est alimentum, eaque naturæ cognatio est, etsi non est eorum verbis fides habenda, qui lapidibus non nullos ali aiunt, facto tamen credendum est, quol animatorum nullum careat alimento, ut arbores et herbæ et quidquid radicibus fultum terra parit, et omnimoda animantia. An vero dæmones et sidera libamentis illis et odoribus, exhalationibus terræ utor. Nunquid non et ipsa manu Dei creata est, ut ego fictum? non enim se Dei creaturam nega. bit, tametsi fortassis figmentum, ut quæ divina sit inspiratio: neque male feriatis hominibus decepta persuadebit unquam, quod essentiæ divinæ deflu vium sit, qui quidem quantum magnifacere et extollere studuerunt eam, ejusdem cum Deo nalu ræ definientes, tantum imprudentes eanidem con viciis affecerunt, ad bestias, frutices et cucumeres deprimentes, nec ei solum immodicum honorem et infamiam, sed et supremæ illi naturæ contu melias intorquentes. Nam cum constituisset Deus hominem effingere (ad initium enim proprium mihi revocanda est oratio), non terræ, non aquis jussit, nt hunc quoque sicut et alia animantium genera producerent, sed accepto pulvere ipse conformavit et ut conformatio divinior est, ita et mea species antiquior, non enim quadrupedem et pronam fecit, non alvo capiteque in terram protensam et pro stratan semper, sed rectam et totam sublimem, parvis quidem iisque duobus plantarum vestigiis terram leniter attingentem, sursum autem caput attollentem, aerem puriorem respirando carpentein, et cælestes pulchritudines contemplantem: ac nativis quidem nudam indumentis, et ad se tuen dam præsidiis inermem, manibus tamen commu nitam, proprio animi rationis participis, et indu strio et versuto exercendis artibus instrumento quarum opera tutius induitur contra incommoda omnia, quam lanigeræ et longis pilis munitæ ani. mantes; rectiusque, quam quotquot ant coriis aut equamis nativis obducuntur; et pulchrius, quam hene alatæ aves; armata est autem validius ad se defendendam, propugnaculis manu factis, quam cæ iis quæ vel ungulis vel cornibus pugnant, aut dentibus et unguibus. Ita vero mihi studiose artifi cioseque formato, Deus vitæ spiraculum inspiravit, et id ex ambobus temperatum, hominem et suam imaginem nominavit, et ut pedestribus, natatilibus et volatilius imperaret, præcepit, et ego sine mente quidpiam agere nequirem, ut nec mens sine me. Statim enim quæ præcipua est imaginis nota, in animantes imperium exercere, quomodo mens corpore destituta, aut initio recte potuit, aut in eo postea perseveravit? qua ratione conscensus fuisset equus, nisi meæ manus frena fabricassent: qua ratione bos incidisset sulcos, nisi iisdem juga ara traque conficientibus? Quod si mentis excogita tione hæc reperta sunt, illud est quod nunc dice bam, alterius opera egere alterum; illa excogitat, ego quod est excogitatum, industria mea perficio. Ipsa rationes artificiosas videt et proponit, manus meæ materiam ductilem et tractatu facilem suppe ditantes, ejus quod animo informatum est speciem conficiunt; et non jam servum, quanquam ut ser vum aut instrumentum hæc subministro, sed ut Ephes. v,
col. 977–978page 68 of 197
agitamus, controversiam non pertinet. Si vero na turalem quæ nutriendo percipitur, voluptatem, luxuriam definit, multo prius quæ in procreandis liberis est, flagitiosam nominabit. At neque nup tialis, neque etiam altrix voluptas ullis mente præ ditis crimini datur, quin potius admirationi est. Nam illa de genere quod sensim effluit, successio ne; hæc corporis inanitatem, alimento supplet ac reparat; itaque neque divina mens a sua decidit ipsius dignitate, neque prorsus contumelia divexa tur, ea concedens quæ a natura decreta sunt et sancita; et operam conferens, ac una suppeditans ea quæ sunt præcipua, et maxime corpori neces saria; etsi de talibus hæc erecta fremit, quibusque criminibus aliorum taxat delicias, iisdem ipsa ma gis delicians revincitur. Considerate enim, quæso, quanta jactet; contumeliam et servitutem ignobi lissimam censet quod initio mei curam gerat, et að vivendum necessaria comparet; ac dissimulanter cavillatur se præstantioribus adbærescendi non esse compotem, et deterioris curam habere, idcirco cujusdam ancillæ opsonatricis et panificis speciem induit, quæ alioqui domina est, et suam studet in violatam felicitatem conservare. hæc enutriantur,,id Græcanicis ac profanis poe- est, quæ ad propositam vobis quam planiorem tis et philosophis dicentibus, baud facile assentiar. Nam illi coetum dæmonum opinabantur esse corpo reum et materiæ voluptatisque avidum, et astris animos tribuebant. Itaque cum animatum corpus omne sit alimentarium, quidquid animatum est naturæ lege nutriatur et vivat necesse est: quod autem non nutritur neque vivit, id ne animatum quidem est. Quamobrem Servator noster non modo quos mortuos ad vitam revócavit edere jussit, sed, et ipse mortuus ac jam reviviscens comedit et bibit, argumentum insolubile repetitæ vitæ alimenti perceptionem proponens. Et natura quidem serva trix ita corporis sanguinem procreans, sanguine materno fetus ore nondum præditos, infantes edentulos, lacte perfectos et absolutos, omni ge nere varietateque ciborum alit; nec, dum crescit, nutricatur et educit, adultum vero et jam inhabi lem crescendo ætatem attingens dereliquit: sed ad senectutem et decrepitam ætatem usque, tanquam bona nutrix ducenti spiritum adest, nunquam dis cedens, non noctu, non interdiu. Dormientium etenim non quiescit altrix facultas, sed insomnis et pervigil bonæ nutricis instar, inspiranti præsto est, nunquid non bona faciens? ea certe quæ per os molita in ventrem demittuntur, concoquens ac di gerens, primumque in succos convertens, deinde ad jecur attrabens et in sanguinem mutans; illinc que per venas omnibus suam cuique portionem distribuens, et cuique congruum et proprium con glutinans; ac multam gratiam Providentiæ huic qua nos administramur, debemus, per quam quæ pe perit initio, eadem et in posterum charitate com plectitur, nec sinit disperdi dissiparique, alimentis excogitatis ac paratis. Et natura quidem, ut dictum est, ita format, conformat, coagmentat. Mens autem rationis com pos, et corpus incolens, naturæ contrarias leges constituit, ut alia quæpiam imperiosa domina: et quia quotidianum semper alimentum quæro, me gulosum et inexplebile dolium: quia nutrimento lætor, luxuriosum et voluptuosum nuncupat, deli ciarum enim finibus alimentum metitur, quod iis quæ comedimus et bibimus natura dulcedinem junxerit, ut suavitate quadam ad gratius et avidius percipiendum cibum alliciamur, nec tristes quoti dianis alimentis advehendis condolescamus. Novas enim leges, nova nomina fingit, aliena quædam et absurda, tum legibus ferendis, tum nominibus imponendis decernens, quasi nefas sit, ali cum vo luptate, quod talis tpoqǹ tpuy, id est alimentum deliciæ sint. Ego vero quod natura naturæque legi bus gubernor, ut alar mihi licere, ex omni neces sitate consequentibus et animi hilaritate et volu ptate, censeo: nec deliciæ criminabiles eæ sunt, sed charum alimentum et naturæ congruens. Quod si quis oppressus mœrore, vel pane vesci prorsus oblitus fuerit, vel cinerem tanquam panem comiede sit, et potam cam fletu miscuerit, alia ratio have Atqui si hæc apud alios desidens sermonibus jactaret, fortassis his præstigiis imponeret; non vero cum apud vos nibil recti, nihil sani dissimu let, manifesto indecore facit. Vos etenim qui hic sedetis tacentes, tergiversationes hujus perspicue revincetis, qui nobilitatis imaginis illius, si qui ali bonam vobis partem vindicastis, et absque perturbationibus ac veluti citra materiæ contagio nem in corpusculis mortalibus vitam egistis: tamen et corporum ex parte curam geritis, apostolica æmulatione vobis ipsi comparantes et administran tes idonea; neque corporum talem aversionem tam indigne tulistis, quam animorum a statu meliori lapsum, neque verborum nexus et series vos tam ad commiserationem trahit, quam aureæ catenæ virtutum alia solutio, sed ut per omnia justi, juste, beatissimi judices, et corporum jura divino præ cepto persecuti estis, nec ob id vos deteriores eva sisse censuistis, nec ad conditionem coquorum et mensæ structorum descendisse, ut ex inea mente nunc audistis. Etenim equidem, amici Dei judices, neque conspicio quænam ex mei cura menti con tumeliæ nota inuratur. An vero hera curans ancil las, hac ratione fuerit ignominiosa? aut guberna tor navem onerariam instruens, ex hoc periculo sius navigabit; aut miles arma recudens et repur gans ac bellatorem alens equum, imperitiæ rei militaris idcirco damnabitur, aut inter milites de sertores enumerabitur? Quid non ad bos respicis qui in corporibus sine corporis contagione vitam duxerunt, et corpora non oderunt, quin potius accurarunt quantum oportuit, o frustra corpus exo sa, contentionisque vanæ ac inutilis-amans? Quid non magui illius recordaris Apostoli, qui.in pava–
col. 979–980page 69 of 197
disum usque ad tertium cœlum raptus est, et verba lis et prudens administra familiæ, ut des escam in quæ non licet eloqui hominibus audivit; et tamen usque denuo progressus, contumeliæ loco non pu tavit, suis ipsius manibus coriaceam artem exer cere, et suis ac sociorum necessitatibus inservien do subvenire. Oratione supergrediamur ipsum Paulum, et ejus tertium cœlum; num Deus in suo statu semper consistens ad sese reflectitur, et supra hanc universitatem erectus sedet? Utrumne rerum quæ post eum subjacent nulla cura, nulla provi dentia tangitur, neque etiam infirmarum rerum nostrarum procurationem habet? an vero accuraus providenter, de sua ipsius ob id dignitate et gloria quidquam mittit? Quonam igitur modo corpori conjugata mens euram congeniti corporis, indignum se studium reputat, et hane rebus secundis provi dentem solertiam repudiat, supra vos eferens seso, quorum etiamnum humi gradientium conversatio in cœlis est? supra jam cœlum corporibus appe tentes apostolos: supra bonitatis ipsius exemplar illud, quod omni carni largitur alimentum: eujus ex sinrilitudine nobilitatem magnißice jactans, non similiter ad inferiorum dignitate providentiam con vertitur; et tamen summam illud bonum plusquam plenum et nullius omnino indigens, nullius opus usquam habet eorum quibus providet: hæc vero sæpenumero me et ut instrumento famulari eget, et ut adjuvante causa ac adminiculo, et quo ab sonte nihil generosum in primis perficiet. Sed fortassis ab his rationibus repressa, se non injuriam dicet ex necessariarum mihi rerum sup peditatione passam, sed quod longe supra necessi tatem et usum partim insatiabili cupiditate, partim voluptatis aviditate progressum, hanc mecum cor ripiam, et invitam præcipitem; hoc enim fore dice bat, quando se voluptatibus absurdis mancipari, et meis decipi præstigiis asseverabat. Id vero refutare quoque facile est, ac docere audaxne facinus et temerarium sit, ita sive fastu, sive contendendi studio incitatam, ea in me accusare se nescire, quorum ipsa rea sit, cum oportuisset integere hæc sed infaustum nihil dicam, admiratione vero dignum est, qui Gat ut sibi contraria loquatur imprudens. Numquid non sursum deorsum versans orationem, Christi famuli judices, primariam dignitatem præ tendebat, quod imago divina atque totius ratione carentis naturæ regina esset, ac me famulum, se domiņam nuncupabat? Quonam igitur modo dere pente facta mutatione, sursum versus Alumina pro cedunt fontes, ac ostendere conatur me veluti ducere ac circumducere imperiosius, se autem ut maneipium agi ferrique! et quidquid criminis am Dobus delinquitur, id ad me ut auctorem primum rejicit? Quod si ipsa imperat, ego pareo, quantæ impudentiæ est alteri sui delicti et •peccati notan) Saurere? Roganti enim mihi responde, o reprehen dendi et accusandi libidine flagrans, tunc a domino constituta es quæ conservo mutuum præstes obse quiem, quod est in evangelica parɔbola, quasi fide tempore? Qui fit igitur ut non fideliter et prudenter assignatum munus administres, desque tempore el modo cibum, et ut fidelis increpes inådele, ut pru dens castiges et emendes imprudens, et omnino potestatem in tibi eredita administratione liberam exerceas, et ornes optime? At te corripi violentia tibi subditi dicis, et'ad easdem ad quas ipsum ineptias te transversam agi. Talibusne prætextibus censes te, quam male suum munus obeunti mina tus est ille, membrorum divulsionem evasuram? Atqui talis opinio vana est et inanis; a principatu enim omni eorum quæ subditi peccent pœnæ exi gantur: sive imperatorem, sive pædagogum, sive parentem, sive doctorem dicas, etsi alioqui probi sint, eorumdem criminum rei sunt, ut si vel im perator cum exercitu deserat aciem, aut pædago gus eum puero colludat, aut pater cum filio lasci viat, aut cum discipulo magister inertiæ et otio indulgeat, duplici pœna, censeo, horum unusquis que punietur: altera, quod clanculum eum corrum pat, quem pótius se meliorem redditurum pollice batur; altera quod eorumdem reus quorum ille deprehendatur; ut vice versa duplici venia digni subditi censeri debent apud eos qui plus summo jure quam clementer rem dijudicant; altera pro pter eorum naturam quæ semper ducem et ad bo nestatem promoventem requirit; altera quod quem ad bonum præfectum acceperat, in contrarium depravantem et provocantem jovenit. Nihil vero tam ad virtutem et vitium allicit, quam princeps ea faciens quæ ad alterutrum exhortantur, el exɑm plo suo ad similia perpetranda trahens; quemadino dum et chara mihi mens duplices dabit pœnas, ut quæ neque quod in homine fuerit inordinatum cor rexit, quæque collatata fuerit, et voluptatis illece bras simul excitarit. Si vero suffocant aquæ, aiunt, quid opus est adhibere? Mihi autem fortassis venia quæpiam dabitur, quod heram consequar, quæ vi ista delinquam me doceat. Qualis enim, aiunt, hera, talis et canis. Ut autem clarius demonstra tum sit, quod a me non ipsa corripiatur ad turpis sima quæque, sed ipsa magis ad voluptates abripial, meque secum pertrahat, me quæso patienter au diatis, ab orationis cursu paulum digredientem, et ad tragœdiarum omnium causam, quam explicare mens erubescit, recurrentem. Non sinceram, viri judices, intelligentem vitam, et a corporeo sensu ablegatam noster animus sor titus est, sed utrique vitæ ei subjectæ insidet, tom plantariæ, tum vitali, a quibus constitutio nostra corporea gubernata conservatur. Nam dolore et voluptate quasi gubernaculo temperamur; dolore eum inanitate laboramus, aut aliter angimur; v0 luptate, cum explemur, et mulla perturbatione vexa mur, ex opificis naturæ providentia, affectionibus ejusmodi nobis ad salutem ingeneratis. Si enim dum defluimus et corrumpimur, non angereinur, neque dum satiamur lætaremur, ita ut neque con
col. 981–982page 70 of 197
perversi servi supplicia defugiet? Nonne discorpe tur, et sors ei cum hypocritis constituctur, ut quæ tanquam in theatro, hac vita, personam cujusdam matronæ sanctæ et divinæ induta fuerit, et omnem incuriam ac dementiam initio dissimularit, libere vero omnibus nefandis voluptatibus servierit, et at intemperans ancilla, indecore se gesserit et tur pius inebriarit? quod puto. Nam ei cunctis ſacuha tibus præfectæ hæc cura demandata est, ut et sagaciter molestiam exhibentia provideret, et ido neam medicinam adhiberet, ut illinc perspicuum est: si quando enim mens in curandis rebus divinis excessu nimio, vel, me nescio, morbe corripiatur, qui cogitationis non movendas chòrdas moveat, nec esuriei, nec alimenti, nec alius voluptatis me mor si', tum ego quoque nulla harum rerum cura, Hulla sollicitudine tangor: quonam igitur modo pri mas ego partes teneo, et procurandi et dandř cibos, et tempus eorum ac modum definiendi mu nis sortientis voluptates præripio, deindeque ipsam, quod est magis ridiculum, ad eas corripio? Ita mollis ipsa est et delicata, ego vero robustum ae violentum. ficientia, neque conservantia sentiremus, subito ferens, quasi decipiamus, et eos vi corripiamus, periremus imprudentia. Nunc vero provida natura quasi manibus duabus utens, fatigatione atque delectatione, illa pungens, hac inescans, ad eden dum et bibendum exsuscitat fugientes esuriendi dolorem, et edendi voluptatem, quod est alimen tum, persequentes: verum primario loco, ut qui ex esurie mœror nascitur, amoveatur; secundario, ut saturandi licentia detur. Animus autem rationis compos aliter se nutrire per se novit, et præstan uori quadam ambrosia frui. Verum cum, ut dixi mus, erga sibi subjectas facultates non intole ranter nec implacabiliter affectum sit, consensu quodam etiam iis patientibus condolescit, et sane cum anguntur simul angitur, et cum lætantur col lætatur: vel potius, si rem, accuratius definire pla cet, et ut aiunt artis medicinæ studiosi, primum ipsa rationis consensione patitur, propterea et pri ma ad amovendum dolorem exsurgit, sui eausa maxime deinde, ut est dictum, subditorum juvan dorum gratia. In eo igitur sapientis naturæ provi dentia fuit, ne maxime principalis animus, supra mala positus emineret impatibilis, et sensibus nullas difficultates quæ secundis et inferioribus interveniunt, hauriret; ad eorum enim nulla pror sus curanda converteretur. Si enim ita stimulata, condoléscens, et consensu laborans, videtis quo modo pigrescat, delicias faciat, et quæ revera communis est fortuna, ut infortunium deploret, multo minus profecto corpus respexisset, si corporis adversitates eam naturæ decreto non attigissent. Nunc vero, si quidem aliud quidpiam, et hoc quo que constitutum est optime, ut consensione dolo rum agatur, et eo simul adducatur, ut, quemad modum ait quispiam, vicissim et ex parte labores capessat, et molestiarum liberationem communiter conquirat. Quibus enim quorumlibet incommodo rum communio est, iisdem communiter et ab iis liberatio curæ est. His ita demonstratis, in cuindem locum iterum recidit oratio: ac superius expositæ memores estole parabolæ, in qua fidelem et prudentem dispensa torein sumin dominus constituit, ut sibi obsequa tur, dando suo tempore cibo, numquid non ad animi partem rationis participem accommodate fide lem et prudentem œconomum assumpsimus, ut quæ præclare possit ex abundanti prudentia gubernare patibilem et amentem vitam? quam etiam in eo munere constitutam dominus beatam prædicat, si prudenter et fideliter administret, ac plura se com missurum ejus fidei pollicetur: sin autem domini ut moram facientis oblita, conservos pulsare con tumeliose, non providenter, cœperit, totamque se comedendo ac bibendo fruendis voluptatibus dede rit, cum ebriosis, partes dico tum quæ alere, tum quæ ali possunt, quæ extrinsecus allapsis satieta tibus semper referciuntur, utrumne, cum redierit dominus, qualia nunc coram vobis, prætexet, ac hujus insolentis contumelia causam in nos trans Veram enimvero ne singulis partibus renitens defensio contentiosa videatur et pertinax, tHA gra tia concedo me primum voluptatibus inhiare et compleri, insuper te quoque ad voluptates fruendas a me corripi: tu postea domina, et rebus nostrig imperans, cum oportet puniendo cohibere, et in fensam esse liguritioni, vehementiusque increpare, potius ad eamdem turpitudinem suscipiendam ut mancipium una provolveris, et illa gravi, sancta rigidaque dignitate humi prostrata, de qua gloria ris et magnifice sentis, mecum voluptati captiva servaque voluntaria constringeris. Nec te pudet pati profitentem eadem, quæ fabulosus ille serpens, cujus caudam de capite aiunt conquestam esse quod motionis repetitæ dux semper esset, ipsa to tius molis se convolventis attraheretur, extrema. Tandem vero ad persuadendum aggressam, ut in boc serpendi munere principatus sibi deferretur deinde per præcipitia saxaque cuin cæca ferretur, ipsum caput et reliquum serpentem cum eo labe factatum fuisse. At quemadmodum illic, siquidem de cauda caput conquestum fuisset, eam accusans injuriæ, ridiculum et stolidum videretur: ita etiam tu quoque in hac causa, ut quæ animi parti ra tionis experti, caudam trahenti et cæcæ (mam mens, ait quispiam, videt), ductandi cedas imperium. et teipsam ejus fidei committas, quod ad perniciem pertrahat. Videntes enim cæcorum, nou cæci vi dentium duces sunt; et bos currum, non bovem currus trahit, et lapis ad perpendiculum, non per pendiculum ad lapidem componitur. Quid vero puero, contra proverbii præceptum, gladium cone mittis? quis venenum propinatum combibens, ma jus quippiam ad se excusandum vel defendendum habuit, quam mortis deprecationem? An primus
col. 983–984page 71 of 197
homo a muliere prima quæ de perniciosa gusta- ▲ compellit? Quod monumentum non menibra quæ sunt super terram mortificat, et animæ vitam omni ex parte beatam largitur, sed potius vivificat el adversus animam exsuscitat? Aut igitur ego ne que sepulcrum, neque catena sum, siquidem ad delicias corripior, et una pertrahor: inconsiderate et inaniter talibus cavillis illudor; aut monumen tum revera et catena sim, ac magnæ hinc incon tinentiæ seipsam mens ream facit, quod et illigata mihi et consepulta delicietur, et vivens mortua sit, ac supra modum extollitur, tametsi crux ego sim ei data; hoc enim nomine me quoque libens appellat, ut etiam dolium pertusum, dissimulans quot et quantorum bonorum ego sim conceptaculum, ut non multo post de multis pauca degustans sqm verat arbore, posterior accepto cibo comedens, ve niam apud Deum ineritus est; aut ut vi correptus mortem effugit? Cupiditas enim et ira sub animum rationis participem subjectæ sunt; non ut ad voluptatis suavitatem illa delabens, secum ipsa contrahat, hæc vero ad ferinam sævitiam erum peus, socum abducat, sed ut ad captandam et habendam honestatem conveniant et conspirent cupiditas, ut equus frenis bene moderatus, subli mem efferens, et ad vere desiderabilia concitans; ira, veluti generosus canis, una pro iis et adversus ca quæ oportet belligerans et propugnans; utraque nimirum a ratione per diuturuam consuetudinem ad bene parendum et obediendum domita atque cicurata. Verum mens alioqui temulenta faeta, et demonstraturum. Si vero pertusum quoque sum, at certe sensuum meatibus omnino specularibus, luciferis et nuntiis comprehensionis rerum, uLid etiam statim apparebit, quod per hos hauriens et sese referciens in me veluti temulentiæ pristinæ vomitum effundat, et turpissime debacchetur. Tu meos sensus, et eorum facultates maledictis vexas, speluncas et lustra ferina cognominans, quorum opera maximis affecta beneficiis ita ingrato et im memori animo es? Nonne discendi artibus tan quam pontibus, ut ad res contemplandas quæ sub intelligentiam duntaxat cadunt trajiciaris, usa es? Quonam pacto eas initio sine meis sensibus com parasses? Arithmeticamne aut harmonicam disci plinam habuisses unquam, nisi auris exstitisset; an numerorum proportiones, aut geometriam, aut astrologiam, nisi lumen oculorum eluxisset? an doctrinam de pulsibus et medendi scientiam, nisi tangendi el gustandi sensus tibi viam patefecisset? Meis igitur sensibus ablatis, tuis convulsis ponti bus, quid tibi reliquum aliud supersit, quam humi, et inter res sensibiles volutari, vel ne has quidem in totum attingere, neque quantum terræ meditullium est, vita sentiendi compote frui, sed sola si res ita ferat, plantaria; et tum vere sub monumentum carceremque cæcum defossa, materiæ sordibus submersa, et profundæ illigata fæci, cæcam talpæ aut cujuspiam plantaminis vitam trahaa, me solum, ut ipsa comice perstringis, valde suæ strenuitatis negligens, effeminatur quasi, vecors, et deteritur, ac quantum a constanti im mobilique concentu decedit, tantumdem ad currum perturbationum accedit: quantumque paulatim ab imperando desciscit, tantum illa servituti manci patur. Itaque nulla vi cogitur, nec ad peccandum et delinquendum invita rapitur, sed quod Herculem passum fuisse fecisseque Græci ac profani scri plores testantur (ferunt enim illum post belluas et sceleratos homines perdomitos, postea volentem Lydæ feminæ, Omphalæ nomine, serviisse), idem mihi videtur mentis ratio perpeti. Nam quæ sunt in homine belluinæ maliguæque perturbationes, cum eas sub suam potestatem subjicere posset, libens tamen voluptati animique appetitionibus servit vel etiam ut alter primas, magnus ille Samson ab insidiatrice muliercula, eadem volu ptate decepta, suum magnum robur ridicule prodit. et nuda, ac non jam ipsum veluti comam jactans, facile a perturbationibus alienigenis captiva duci tur, et excæcatur oculis ad honestas res et bonas perspicacibus, pistrinoque illigatur, et circum eum dem voluptatum orbei, quorum, initium est el veluti stimulus ventris ingluvies, innumeras ærum nas perpetiens convolvitur, et quasi lascivis pue ris, cupiditati et iracundiæ ludibrio est. Ita mens sponte se malis immergens, ipsa sibi contumelia genus intorquet, et undique cooperta miseriis, indecore lascivit: deinde ob hoc voluntarium in- ostreato indumento circumdata? Nunc vero te fortunium de se conquesta, suæque deploratione calamitatis defuncta, mihi crimen intentat et malo rum causam attribuit, et, ut videtis, pœnas exigit; ac conviciis aspergens, quid non in me cavillatur, quid non irridet? Sepulcrum me vocat, catenam, fæcem imam, et ex Chaldaicis nugis, materiæ sor des et quisquilias, dolium pertusum, crucem. Atqui si vere sum ego monumentum, qui ſit ut non huic persuadeam ad Dei similitudinem effic tam mortem studiose meditari, sed ad delicias, quod ait, pertraham? si catena, qui ſit ut non com primens a peccando cohibeam, sed ad nefandam inertiæ licentiam corripiam? Quæ catena non arcet ab injuria et maleficio, sed eo vinctum vel invitum certe cæcutientem ab ortu ad cognoscendum ocu latam feci, ad philosophiam admovi, et degustało lumine, per ipsum ut terræ concretionem, maris refusionem, cœli conglobationem, et omnia quæ sunt in cœlo miracula tanquam in speculo in tuereris, concessi: utque partibus omnibus con cordem concentum, qui ineffabilibus sonis opifi cem conclamat exaudieris, et ex rerum creatarum magnitudine, pulchritudine, conciuna motione, movens illud immobile, et primum et ipsissi mum bonum informavi, et ad cujus exemplaris primarii imaginem facta fueris, memoriam reno tavi. Atqui hoc præclarius quid menti possit ae cidere, quam ex iis quæ meis sensibus hauriun
col. 985–986page 72 of 197
tnr, Deum reperire? Nec solum ita per me subjectis incudibus obstrepentibus fabricare: aut primum ad Deum ascendit, sed etiam a Deo delabens, eo per me rursum redit. Nam per me pœnitendi et veniam impetrandi locum invenit; si enim a me disjuncta et extra corpus fuerit, De pœnitere quidem peccati primum potuerit, ut neque qui deciderunt angeli; nunc vero mea conjugatio hoc quoque bonum ei largita est. Quantas enim et quotcunque turpitudines asper serit, eæ meis sudoribus eluuntur, et nive can didius clarificantur; nam supra herbam omnemi abluentium, et præter hyssopi quamvis aspersio nem exstat ea quæ diffluit e meis, ut ipsa di xerit, speluncis, ut ego, fontibus pellucidis, la cryma, inedia, humi cubitus prædurus, flexis genibus deprecatio, in precibus defixa immobili ter constanterque intentio, pectoris percussio, e pectore prodiens gravis fumus, interioris inflam mationis indicium, aliaque ex quibus multipotens pœnitendi miscetur medicanrentum. Tot numero bonorum novi recondere thesauros ego, ex men tis meæ sententia pertusum, et nihil continens dolium. Sed inepte fortassis et præter decorum apud vos quibus talia trita sunt, singula dicendo perse quor: itaque summatim et paucis ostendendum, quod quæ mihi a mente vitio vertuntur, ea potius passus sim quam fecerim; quæ autem facio na tura duce, quæque conficio hæc sunt. Philosophia enim per quam ad Deum attollimur, in contém plationem et actionem secta, siquidem contem platricem ea vitam amplexetur, per me naturæ opera perspicit, et per disciplinarum pontes ad eas res quæ ratione intelliguntur transmittitur, et postremo, quod aiunt, ad ipsum theologiæ limen volando conquiescit: sin præ contemplandi pon tibus, agendi scalam malit, hie etiam magis me laboribus propriis ædificans, omnes actionum gradus invenit. Dicam, quod omnibus eminet, per me ab augelis paululum diminutus homo, mul tum supra angelos excellit (quis enim angelorum possit quæ Deus passus est, et ut homo mortem imitari potuit?) per me utique cæsum, tortum, laniatum, et postremo morti traditum, et divino . corpori Servatoris conformatum; in quo et pec catum condemnavit, ut in nobis Dei justitia com pleretur. Quoniam autem et mens sciscitatur ex me, quando quaque ætate sibi subjectum esse possim, ego nihil cunctatum ita simpliciter re spondebo: Ecquando non possum, quaque ætate sum inobsequens, ipsa sive bonum, sive pravum sit, me ducendo vocet? ut ex artibus perspicue liquet. Nactum litterarum studiosam et amantem honestatis mentem, pædagogos sequor, magistris påreo, in scholis et auditoriis assideo, et de liberalibus disciplinis et doctrinis quid inculcatum non exprimo? Russus sum ego mentem exercen dis artibus illiberalibus aptam sortitum? Doceor iterum ædificare, aut lapidibus struere, aut staus guttulis a terra exsudantibus collectis stagna confi cere, aut contra sævos ventos, furentes fluctus obluctari, nonnunquam etiam in profundum de orsum verso capite, natans leror, et militariter disjectum et scissum ictibus omnibus obsto, ne dicam ad quas exercendas artes vanas et inanes vi coactum instituor, cum præstigiatoribus exse crandis subjicior, doceorque funem extremis pedi bus scandere et ambulare, subjectis pugionibus tripudiare, capite demisso salire, lapillos et ferri particulas devorare; atque rerum ita difficilium atque miserabilium, et alioqui operosarum quam non a puero exercitationem conficio? Vigentem attingens ætatem me pertinax el ambitiosum præsto; eam excedens ætatem, nihilo minori co natu elaboro corroboratum et senescens, addi scere non cesso etiain quod excogitatu sapientius sit quam quæ juvenes moliuntur; et ut in universum dicam, nihil est quod arte parari, quod doctrina tradi possit, ad quod non adducar, nihil factis, nihil dictis menti volenti repugnaus, ut neque animantium subjugalium et inanimatorum instru mentorum obsequentissima quæque. An etiam ad obeunda virtutis munia, illis longe jucundiora, facilia, naturæ congruentia, ineptum et adversa rium, et veluti repugnans, seditiosum, hostiliter sum affectum? At id tibi dicenti non crederent egregii victores illi martyres et hi judices virtutum cultores, qui corporum certaminibus incorporeo rum naturas exsuperant. Verum tempus est, ut eorum quæ diximus summa capita recenseamus, et opportuniora congruentioraque percurramus. Accusatrix mea mens convicta est, nihil sani vitio vertere, sed frustra insurgere mihi, et quæ inculpata sunt accusandi studio et calumniose, quæque mihi permittuntur a natura, culpare. De fensione mea comprobavi, nullam aut injuriam aut contumeliam me dominæ famulum, imperatrici obsequens, instrumentum ei quæ suo me arbitrio utatur, inferre potuisse: sed ipsam potius sua socordia torpescentem, et imbecillitate mollescen tem, malam evadere; et cum oportuisset integere, hanc etiam pœnas exigere. O calamitosum et mis serum me! Quis parcet, quis miserebitor, cum etiam cognata meus et mecum conjugata non miseretur, neque meis afflictationibus referta sa tietur? sed præter ea quæ nunc patior, et in po sterum patiar ejus opera, insuper aliud recentius excogitat, inquisitiones, lites et contentiones; tribunalia, diros tortores, quasi non ea quæ mise rum patior ipsa peccante sufficiant. Dei æqualitatem fastuosa concupivit, et statim ego mortalitate sum interceptum, et ad pulverem natrem reversurum ne quæ media interveniunt calamitates et obsce nitates memorem, nuditatem, ficulnea velamenta, et coriacea indumenta, aculeatarum spinarum et tribulorum acies. Invidia rursus conflagravit, et mihi tabe liquefactus vultus concidit: ubi ver o
col. 987–988page 73 of 197
vitiorum tragœdiam agat ille vocalissimus Aposto lus, quæ, mente omnes habenas el frena laxante, in me peccando conferunt scortatores immanes, et quotquot contra naturales usus accenduntur, ut me ignominia notent insolenti: quoque malo pessime corrumpendi, me templum Dei corrumpunt, meaque membra quæ sunt Christi membra, scor torum membra faciunt. Cæterum non his mens nullorum non malorum memor contenta est, sed vos supplex rogat et obtestatur, ut sibi licentian detis utendi me suo arbitrio, torquendi, fame necandi, in exitium Satanæ tradendi. Nescit enim sapiens, se plane desipientem in ea incidere quæ sunt in proverbio: Capram ferre non possum, fratrem exosa fratrem est ausa trucidare, ego inhumanis dæmonibus, exponor. Mecum hane statim tremulum et queribundum ac imposito signo notatum et convictum vagabar. Impegit mens in Jegislationem, vel prophetiam, vel sacerdotii digni tatem, et mihi maledicentiæ supplicia Girmiter inhibentur, ac statim leprosum efficior. Ipsa angelo fausta nuntianti diffidit, et mea lingua silentio compeditur; hæc astu feminæ malæ¨ decepta est, et ego excæcor, et in pistrinum detrudor. In pauca multa contraham: aut sum cum mente colligatum humili ac illiberali, et nocte dieque sus tineo continuos labores, ad quotidianum cibum eumque parcum et tenuem, ad lænam, vel sub strictam quamdam et brevem tunicam, vel tegendis humeris penulam comparandam: aut cum vitam voluptuosam amplexante, et multo deterioribus mihi bovem imponite. Nam si quæ in nobis ex malis affligor, dum singulis horis inexplebiliter in ventrem infercior, et immodicis cibis, potibus, rebus venereis distendor et rumpor; hincque quot morborum agminibus obluctor! Aut enim ad lec tum decumbens, aut ut attonita quædam ruina languesco, aut febre colliquesco, aut articularibus morbis pedum et manuum torqueor: tum et car nificibus medicis mercenariis curandum medica mentis et laniandum, nonnunquam etiam tortoribus inordinata materia ‘ægritudines adnascuntur, eas ut decet philosophum non fert, indignatur, et gravia se pati censet, quid non esset passa, si mecum ira divina calamitates illatas accepisset, in fastu inflata superbit. Verum hæc ex vestro dependent arbitrio, et quidquid visum vobis fuerit, in eo tanquam in divina sententia, tum quæ facienda, tum qua non facienda sint definiente, nos quoque acquiescemus. Vestras, utriusque vicissim cum orationes audi verimus, tuam, mens rationis particeps, quod tibi subditum est, ut intemperatum et inobediens accu santis: tuam rursus, pars animi ratione carens, defendentis te nihil delinquere utanimus intelligens temere calumniatur: nobis autem de utriusque orationibus arbitria facienda sunt, et controversiæ sedandæ, ne frustra nostram et contemplandi studio debitam vitam interruperimus, hic sedentes, jam dicimus quæ ex longis experimentis et a divinis Scripturis accurate didicimus. Hanc itaque sen tentia ferimus: Si carnis sensum, o mens, accu ses, ut rebus honestis ac virtuti consentaneis ad versarium, et tibi obediendi impotem, imprudens in Manichæorum opinionem delaberis; existima Funt enim exsecrandi illi, intelligentem animuı opificium esse boni, rationis expertem, mali: el idcirco neque virtutem capessere, aut grata et opi ficio bono convenientia sentire posse. Sin ipsa hoc non ais, sed effrenem et obsequentem ejus intem * Isa. xx, 15. perantiam accusas, ut ne teipsam quasi non insi pienter modereris, sed divino tibi munere conces sum administrum perpetuo criminareris, culpas quod merito culpandum non est. An non imperator doctor, magister cujuscunque is fuerit, ipsi ratio nem reddunt, et pœnas luunt eorum quæ, qui ab ipsis ducuntur, magistrorum incuria atque negli gentia peccant? Id ne sapientes quidem exteros la tuit siquidem philosophorum apud illos quidam, adolescentem conspicatus lascivientem et flagitio sum, nullum in eum maledictum contulit, sed pæ dagogum percussit, inquiens: Quid enim talia do ces? Sin autem dicas, magnum illum Paulum, in Epistola quam ad Romanos scripsit, carnem ac cusare, audi quid velit, et ad quid hæc Apostolus Joquatur. Nam ante Domini adventum et mors ter ribilis erat, terribilis, et mortis imperium habens propterea et apud Isaiam aiebant: «Edamus et bi bamus, cras enim moriemur ³. ›
Gregory Palamas — Life of Saint Peter the AthoniteGregorius Palamas — Vita S. Petri Athonitae
col. 989–990page 74 of 197
Declaratio assumptivaAltera declamtio, quæ ipsa est assumptiva refutatioJudicum sententiaCaput PrimusVita S. Petri
PG 150:989Εἰς τὰς ιβ' τοῦ ὁσίου Πατρὸς ἡμῶν Ονουφρίου, καὶ τοῦ ὁσίου Πα τρὸς ἡμῶν Πέτρου τοῦ ᾿Αθωνίτου. 12 "Ορος ὑψηλόν τε καὶ ἐπίμηκες, ἐπὶ πολὺ τῆς θαλάσσης διήκον, ὡς αὐχήν τις ὑπόστενος.
(Acta SS. Bolland. Junti, t. II, die 12.) § 1. Cultus sacer. Palæstra. Mons Athos. Tempus minus omni ex parte nobis probari Acta Onuphrii in eo actum. Iter Romanum. 4. Egimus hoc ipso die 12 de sancto Onuphrio, qui in quadam solitudine Ægypti vitam solus et ignotus omnibus diutissime protraxit, paulo ante mortem a non nemine divinitus inventus, el post mortem sepultus, cum inventori suo seriem rerum a se gestarum antea retulisset. Typicum Saneti Sa bæ, Venetiis anno 1602 impressum, Onuphrio con jungit eodem die (crediderim ob similitudinem anachoreseos) Petrum, a monte Atho, quem longis simo incolnit tempore, Athonitam appellatum: con jungit autem utrunque his verbis Die Junii, sancti Patris nostri Onuphrii, et sancti Patris nostri Petri Athonitæ. Consentit Horologium Græcum, quod eadem totidem verbis refert; et Molanus, unicus quod sciam apud Latinos martyrologus, qui ejus mentionem facit. Cum autem hie eadem omnino Latine proferat, quæ Menæa et Horologium Græce, ex alterutro illorum sua transtulerit. Mar tyrologium quoque Moscorum Onuphrii simul et Petri meminit, eodemque die et in una tabella utrumque proponit, figuratum.eodem prorsus modo, id est erecte stantes, capillis non admodum pro missis, barba ampla per pectus defluente crurum tenus, cireum verenda frondibus cinctos, cæterum) nudos: uti videre est in Kalendario Moscorum, ante tomum primum Maii. Adde, templo a fidelibus structo honoratum, annuo festo ac populi concursu celebratum, nec non miraculis in vita atque post morten) clarum fuisse Petrum, uti constat ex Vita uum. 49. 2. Hisce permoti, proponimus et nos hoc ipso die Petrum, et quidem Onuphrio (quamvis illo multo junior esse debeat) proxime conjunctum: quia dum nihil certi de tempore quo vixerit, nobis constat cui potius eum conjungamus, quam cui instituto vitæ perquam similis, ac propterea abs ritualibus libris conjunctus etiam, ut vidimus, fuit? Ex hac tamen similitudine vitæ et conjunctione Actorum nemini suspicio debet oriri, quasi par etiam fides atriusque Actis adhibenda sit. Nam argumenta cur diximus, pleraque hic non obtinent. Notus est enim auctor Vitæ Petri, vir eruditus atque archiepisco pus, qui et aliam olim scriptam Vitam testatur se vidisse et habuisse: notus locus anachoreseos, mons Athos, nibil in Vita audacius aut insolentius dictum scriptumve: nihil insolitum aut inauditum nihil ex variis consarcinatum: nihil alteri contra rium, nisi forte in numero per errorem tale quid reperiatur. Convenit quidem Vita hæc cum Vita sancti Onuphrii, de quo modo, et sanctæ Mariæ Egyptiacæ, de qua 11 Aprilis egimus; quod omnes nitantur unius duntaxat hominis auctoritate ac relatione. Sed Onuphriana aliis duabus fide mal tum cedit; quod certiores circumstantias, certio resque auctores hæ habeant quam illa: Quod Maria et Petrns bis inventi fuerint diversis temporibus, semel vivi, iterum mortui, et Petrus quidem jam mortuus a testibus quatuor; non item Onuphrius. Quod illorum reliquiae legantur antiquitus transla tæ, ac certis locis honorifice reconditæ fuisse: quod de Onupbrianis minus constat 3. Celeberrimus et olim fuit et nunc est mons Athos, palæstra viri sancti, in Auibus Macedonia situs, ubi inter sinum Strymonicum ad aquilonem, et Singiticum að meridiem, ‹ non promontorio, ut alii, verum totus exstat, totoque longe dorso procedit in pelagns, › ut Mela loquitur, paucorumi sta diorum istimo continenti junctus; quo etiam a Xerxe, bellum Græcis inferente, olim perfosso; velificatus Athos, uti canit Juvenalis, et mons ex peninsula, insula tantisper factus fuit. Describitur idein Athos in Menæis die 5 Julii, ubi de sancto Athanasio, Mons altus et prægrandis, longo spatio in mare exporre clus, veluti angustum collum, qua parte seilicet continenti committitur. 4. De eodem monte religiosisque ejus incolis multa laudabiliter memorat sub initium sæculi xıı Innocentius III papa, scribens ad Saneti'Athanəsir (cujus nominis præcipuum illic monasterium est) cæterosque abbates et inonachos Montis sancti sive Athi, eosque sub beati Petri et sua protectione
Εἰς τὰς ιβ' τοῦ
ὁσίου Πατρὸς ἡμῶν Ονουφρίου, καὶ τοῦ ὁσίου Πα
τρὸς ἡμῶν Πέτρου τοῦ ᾿Αθωνίτου. 12
"Ορος ὑψηλόν τε καὶ ἐπίμηκες, ἐπὶ πολὺ
τῆς θαλάσσης διήκον, ὡς αὐχήν τις ὑπόστενος.
(Acta SS. Bolland. Junti, t. II, die 12.)
§ 1. Cultus sacer. Palæstra. Mons Athos. Tempus minus omni ex parte nobis probari Acta Onuphrii
in eo actum. Iter Romanum.
4. Egimus hoc ipso die 12 de sancto Onuphrio,
qui in quadam solitudine Ægypti vitam solus et
ignotus omnibus diutissime protraxit, paulo ante
mortem a non nemine divinitus inventus, el post
mortem sepultus, cum inventori suo seriem rerum
a se gestarum antea retulisset. Typicum Saneti Sa
bæ, Venetiis anno 1602 impressum, Onuphrio con
jungit eodem die (crediderim ob similitudinem
anachoreseos) Petrum, a monte Atho, quem longis
simo incolnit tempore, Athonitam appellatum: con
jungit autem utrunque his verbis
Die Junii,
sancti Patris nostri Onuphrii, et sancti Patris nostri
Petri Athonitæ. Consentit Horologium Græcum,
quod eadem totidem verbis refert; et Molanus,
unicus quod sciam apud Latinos martyrologus,
qui ejus mentionem facit. Cum autem hie eadem
omnino Latine proferat, quæ Menæa et Horologium
Græce, ex alterutro illorum sua transtulerit. Mar
tyrologium quoque Moscorum Onuphrii simul et
Petri meminit, eodemque die et in una tabella
utrumque proponit, figuratum.eodem prorsus modo,
id est erecte stantes, capillis non admodum pro
missis, barba ampla per pectus defluente crurum
tenus, cireum verenda frondibus cinctos, cæterum)
nudos: uti videre est in Kalendario Moscorum, ante
tomum primum Maii. Adde, templo a fidelibus
structo honoratum, annuo festo ac populi concursu
celebratum, nec non miraculis in vita atque post
morten) clarum fuisse Petrum, uti constat ex Vita
uum. 49.
2. Hisce permoti, proponimus et nos hoc ipso die
Petrum, et quidem Onuphrio (quamvis illo multo
junior esse debeat) proxime conjunctum: quia dum
nihil certi de tempore quo vixerit, nobis constat
cui potius eum conjungamus, quam cui instituto
vitæ perquam similis, ac propterea abs ritualibus
libris conjunctus etiam, ut vidimus, fuit? Ex hac
tamen similitudine vitæ et conjunctione Actorum
nemini suspicio debet oriri, quasi par etiam fides
atriusque Actis adhibenda sit. Nam argumenta cur
diximus, pleraque hic non obtinent. Notus est enim
auctor Vitæ Petri, vir eruditus atque archiepisco
pus, qui et aliam olim scriptam Vitam testatur se
vidisse et habuisse: notus locus anachoreseos,
mons Athos, nibil in Vita audacius aut insolentius
dictum scriptumve: nihil insolitum aut inauditum
nihil ex variis consarcinatum: nihil alteri contra
rium, nisi forte in numero per errorem tale quid
reperiatur. Convenit quidem Vita hæc cum Vita
sancti Onuphrii, de quo modo, et sanctæ Mariæ
Egyptiacæ, de qua 11 Aprilis egimus; quod omnes
nitantur unius duntaxat hominis auctoritate ac
relatione. Sed Onuphriana aliis duabus fide mal
tum cedit; quod certiores circumstantias, certio
resque auctores hæ habeant quam illa: Quod Maria
et Petrns bis inventi fuerint diversis temporibus,
semel vivi, iterum mortui, et Petrus quidem jam
mortuus a testibus quatuor; non item Onuphrius.
Quod illorum reliquiae legantur antiquitus transla
tæ, ac certis locis honorifice reconditæ fuisse: quod
de Onupbrianis minus constat
3. Celeberrimus et olim fuit et nunc est mons
Athos, palæstra viri sancti, in Auibus Macedonia
situs, ubi inter sinum Strymonicum ad aquilonem,
et Singiticum að meridiem, ‹ non promontorio, ut
alii, verum totus exstat, totoque longe dorso pro‐
cedit in pelagns, › ut Mela loquitur, paucorumi sta
diorum istimo continenti junctus; quo etiam a
Xerxe, bellum Græcis inferente, olim perfosso;
velificatus Athos, uti canit Juvenalis, et mons ex
peninsula, insula tantisper factus fuit. Describitur
idein Athos in Menæis die 5 Julii, ubi de sancto
Athanasio,
Mons
altus et prægrandis, longo spatio in mare exporre
clus, veluti angustum collum, qua parte seilicet
continenti committitur.
4. De eodem monte religiosisque ejus incolis
multa laudabiliter memorat sub initium sæculi xıı
Innocentius III papa, scribens ad Saneti'Athanəsir
(cujus nominis præcipuum illic monasterium est)
cæterosque abbates et inonachos Montis sancti sive
Athi, eosque sub beati Petri et sua protectione
col. 991–992page 75 of 197
olivetis suis pendunt vi millia obolorum Turcico rum. Mons is a Christianis "Aytov &po;, hoc est Mons sanctus dicitur, a Rutenis Suvata [Sviata] hora. › suscipiens ac privilegia confirmans. Sic enim alt nomine Turcarum tyranno quotannis ex - vinetis et epistola 168 libri xvi: Relatione illustrium et magnorum virorum nostro est apostolatui declara tum, quod ille qui est mons domus Domini, præ paratus in vertice montium, ut ad eum confluant omnes gentes, Sanctus videlicet sanctorum, qui Ecclesiæ fundamenta in sanctis montibus colloca vit; montem vestrum, super mare situm, ad inha bitandum suis fidelibus præcelegit, qui effectuın sui nominis et numinis in se habens, licet aridus sit et asper, et fertilitatis gratia destitutus, est tamen inter alios mundi montes maxima spiritualium ubertate mirabiliter fecundatus. Nain cum trecentis monasteriis et gloriosa religiosorum virorum mul titudine, arctam et pauperem vitam ducentium, decoratur; tanta usque modo refloruit excellentia honestatis, tanta religionis eximiæ claritate refulsit, ut de ipso cum Jacob recte possit quis dicere ad mirando. Vere sanctus est iste locus, quia hic est domus Dei, et quædam quodammodo porta cœli; ubi multitudo cœlestis exercitus, tanquam castro rum acies ordinata et parata suscitare Leviathan, victoriose pugnat jugiter cum dracone, psallens Domino sapienter. Propter quod jam dudum fama vestri nominis, quæ fuerat effusa sicut oleum cir cumquaque, multos populos ad se traxerit in odo rem unguentoruin vestrorum, ipsos currere faciens a remotis; Ecclesiarum prælati et imperatores Constantinopolitani pluresque principes sæculares, per privilegia sua multa, olim tantæ libertatis præe minentia vos dotarunt, ut post Deum, cui volebant vos libere famulari, nullius unquam essetis juris dictioni subjecti.» Ita pontifex, alia deinde prose quens de violento prædone, qui monachorum quie tem turbavit, expilavit ecclesias, quosdam crudeliter etiam interemit; nec non suscipiens tum monachos, tum montem ipsum sub sua et sancti Petri pro tectione. 5. Alia subinde montis facies exstitit secutis temporibus, monasteriorum præsertim numero, forte in schismatis pœnam, incredibiliter immi nuto. Nam qui sæculo superiori montem perambu lavit, accurate lustrans omnia pluribusque descri bens Petrus Bellonius, ait libro suo I, cap. 10, trium dierum itinere in longitudinem, dimidii vero ʼn in latitudinem patere: a solis Calogeris (sunt ji inonachi cœlibes apud Græcos) inhabitari: viginti tria vel quatuor non amplius monasteria, variis locis sita, numerari. Monasteria ipsa habere in adjunctis sibi templis sacras reliquias, ad easque frequentein Aeri concursum. Templa quoque ipsa egregie ornata et exstructa esse, atque inibi Calogeros singulis diebus liturgias canerc, omnia Græco sermone pro ferentes. Sed de Calogeris, qui illic ad sex millia dicuntur degere, uti et de aliis huc pertinentibus videsis Bellonium ipsum, et quæ Joannes Langus ad lib. xı Nicephori, cap. 38, sic notat: «Hodie in Atho monte 22 insignia sunt monasteria Græco rum monachorum ordinis sancti Dasilii, quæ tributi 6. Prædictum nomen "Aytoy Ŏpos ab illo virorum religiosorum cœtu et sanctis exercitationibus adhæ sisse Atho putat Bellonius; cum potius sanctitati Petri ascribendum, ab ipsaque Deipara ei inditum sit, uti num. 11 in Vita legitur. Quando autem sic cœperit appellari tum constare poterit, quando de tempore, quo conversus est Petrus, constabit. Flo ruit in eo monte, præter Petrum nostrum, notus nobis sanctimonia vitæ Athanasius quidam, patria Trapezuntius, Constantinopoli litteris probe eruditus. montis Cyminæ in Asia primum, deinde Athi in Macedonia sacer ascetes: qui in hujus interiora ex divina revelatione tandem secessit, ibidemque, rogatus a Nicephoro Phoca, militiæ pariter ac domi in palatio imperatoris claro, ipsique sancto jam ante familiariter noto et amicitiæ vinculo conjuncto, Dei Matri magnificum sane templum condidit, cel lasque plurimas et maximas ad usum ac habitatio nem fratrum a fundamentis excitavit, et lauram denique multorum capacem molitus, migravit ad Dominum, uti Menæa loquuntur ad diem 5 Julii. 7. Conficies porro ex ætate Nicephori prædicti, anno 963 imperium suum orsi, Athanasium istum sub annum 950 floruisse in monte Atho; atque adeo jam antea ibidem alios vitam duxisse solitariam, cum et ipse legatur in Menæis loco citato, seniori Anachoretæ illic se discipulum tradidisse. Potest tamen ab Athanasil temporibus celebrior factus et magis frequentatus fuisse mons iste, tum propter sanctitatem ipsius Athanasii, tum propter auctori tatem Nicephori, viri opulenti, deinde imperatoris, tum etiam propter monasterium et lauram utrius que ope constructam. Quam lauram si dixero etiamnum exstare, eamdemque esse quam Bellonius describit, lib. 1, cap. 37, fortassis erit, qui consi deratis Bellonii verbis mihi assentiatur. Monaste riam, inquit ille, Agia Laura nuncupatum, inter reliqua totius montis monasteria facile principatum obtinet, atque ad radices celsissimi jugi (quod ve rus mons Athos est) situm est, qua parte Lemnon spectat.» Gerit enim monasterium hoc, solum inter omnia a Bellonio enumerata, nomen Laura: cui additum deinde potest fuisse 'Ayla seu sancta, vel a fundatoris Athanasii sanctitate, vel a sanctitate ipsius monasterii, quod et situ particulari venera bilius est aliis, et cui alia forte omnia originem suam atque adeo etiam venerationem debeant. Est præterea monasterium hoc, uti illud Athanasianum, in montis parte interiori et magis alta quam reli qua, fere in littoribus sitæ aut parum inde remota, uti testatur Bellonius. 8. Sed redeamus ad Petrum, qui omnino prior Athanasio Athun incoluisse debet. Quo ením pacto per annos fere quinquaginta, quos illic exegisse dicitur, latere omnium omniuo oculos potuisset, sí
col. 993–994page 76 of 197
Ut commode isthæc verba intelligantur, separandus hic est portus ab urbe, ac spatium inter utrumque aliquod interjectum concipi debet: quod Romæ novæ sen Constantinopoli, ubi portus pars urbis est, convenire non potest; potest autem Romæ veteri, cu jus portus duodecim fere mille passus ab urbe semo tus est, sive per illum Ostia Tiberina, sive Portus Augusti, etiam Romanus appellatus, intelligatur. Rursum; hinc solventibus in Asiam, iter per Cre tam institui recta potest; non item solventibus Constantinopoli, ab Asia solo Bosporo Thracico dirempta. Denique num. 15, cum navis cursum re licta Creta prosequeretur, atque ex improviso im mobilis consisteret, jubetur sinistrorsum Decti versus Athum montem. Est autem Athus Roma in Asiam navigantibus a parte sinistra, cum eodem navigantibus Constantinopoli necessario relinquatur a dextra. tam frequens habitatoribus tunc fuisset fons, quam tam in Asiam vela facturos,» uti narrator num. 10. esse post Athanasium cœpit? Quid etiam sibi vult, quod primus athleta illic degerit Petrus, uti Prolo gus; et quod Deipara locum illum Petro constituerit, ut sibi electum pro instituto monastico, uti Vita ipsa num. 11 narrat? Sane isthæc aperte docent, priorem Athanasio Athum incoluisse Petrum: atque utinɔm tempus quoque intermedium docerent! Sed illud hinc sperandum non est, nullum indicium præ bentibus Actis, unde in notitiam sæculi, дно floruit Petrus, veniri possit. Imo nec sciri satis terto, quandiu in Atho vixerit, ex Actis potest, aliter atque aliter subinde loquentibns. Nam nuKN, assignant anachoresi ejus in monte annos amplius quinquaginta, qui num. 42 extenduntur ad annos 53 at num. 36, annis 46 duntaxat in eremo transa-' etis, dicitur inventus fuisse a venatore, vivus; et anno post uno, mortmus, sic ut 47 illic tantum expleverit. Verum cum duo priores numeri non male inter se concordent, cedere illis posteriorem unicum par est, dicique debebit, aut errorem in numerum irrepsisse, aut longius quam anni spatium (quod tamen Acta negant) inter abitum venatoris e monte ac reditum effluxisse. Posset fortassis etiam sustineri, quod Sanctus annos 47 determinate vixerit in monte: sex vero, qui superadduntur, intelligendos esse, ex mente priui Vitæ scriptoris, de annis illis qui ab initio conversionis in itu, mora redituque Romano, usque ad initium habi tationis montanæ, effluxerint; sic ut totum melioris vitæ spatium anni 53 numerandi sint. 9. Nihilo certiora nobis de Petri loco natali tra dunt Acta, quam de sæculo quo vixerit. Num. 6 le gitur excitatum in patria ejus bellum fuisse contra Arabes; quod indicio quidem esse possit, in illorum confiniis natum alicubi fuisse Petrum; sed quibus? Occidentalibusne an septentrionalibus, an aliis? Est Arabiæ contermina Palestina: parte sui eam dem attingit Syria: Arabum incursiones subinde et Asia minor sensit. Suspicemur igitur ex aliqua istarumi regionum, ac præcipue ex alterutra dua rum primarum, oriundum fuisse Petrum, donec aliunde clarior fortasse lux affulgeat aliquando. Excitato (ut diximus) bello, in campum cum aliis processit Petrus, captusque in Arabiam abducitur, et carceri mancipatur. Inde vero divinitus ereptus, Romam iter instituit; eamque ingressus, a pon tifice monasticnm induitur habitum et docetur in stitutnm. Utinam hic auctor pontificis nomen expressisset! Certiora inde temporis indicia nacti fuissemus, ac certius distinxissemus, Romamme novam, an veterem profectus fuerit Petrus. Quam vis sine illo indicio ausim asserere, Romam hic intelligendam esse veterem, idque ex ipso navigatio nis cursu ostendo. 10. Nam ubi Roma discessum meditafur, inqui siturus focum, proposito sibi instituto opportunum; ● Incidit in nautaš, jam paratos discedere ex urbe, nec multo post e portu soluturos, atque per Cre § II. Vitæ auctor, inventor, nova versio nostra, 11. Ex eo quod Romam veterem profectus sit Petrus, uti vidimus, ibique habitum acceperit mo nasticum, omni schismatis suspicione, quam aliquis objicere posset, eximitur; tametsi schismaticus atque hæreticus fuerit is, qui Vitam quam edimus sua paraphrasi ornavit. Est autem is Gregorius Pa lamas, archiepiscopus Thessalonicensis, scripsione sua, quam contra Beccum patriarcham CP. Spi ritum sanctum a Patre atque Filio simul procedere, cum Latinis fortiter tuentem, publicavit, sæ culo xiv famo̟sus; nec non famosior illa, qua con futatus ipse postea fuit a cardinali Bessarione, Becci atque catholicæ doctrinæ de Spiritus sancti processione egregio defensore. Incoluisse antem et ipse Palamas videtur montem Athum, priusquam archiepiscopus creare:ur; ibique Vitam hanc scri psisse, et pro concione ad monachos ibidem habi tantes dixisse. Colligitur id ex Prologo, ubi Athum, huncce montem, et Petrum, nostratein atque indi genam appellat, qui bic terrarum, nempe in monte học Atho, habitavit atque ibidem primum tropæum de victo dæmone erexit. Ut vero magis eximatur suspicione schismatis Petrus, notandum est, ipsum Roma profectum, in Creta miracula operatum esse, nec cum ullo exinde, præter vectores, collocutum fuisse usque ad penultimum vitæ suæ annum; adeoque cum nemine egisse, qui eum ad schisma pertrahere potuerit. Ut nihil dicam, quod incolæ ejusdein montis monachi, uniti fuerint adhuc Ro manæ Ecclesiæ sæculo xin; quando humiliter sup plicarunt Innocentio In papa ut libertates sibi suas confirmaret, seque sub beati Petri ac sua ipsius papæ protectione suscipere dignaretur: uti et factum est per rescriptum ejusdem pontificis, Epistolarum ejus libro xvt, epist. 168 insertum. Quod si deinde schismatici facti sunt monachi illi, uti fnit ipse Pałamas, quid id faciat, ut etiam „schismaticus judicetur fuisse´ Petrus, tanto prius mortuus, cum nihil omnino quod schisma sapiat
col. 995–996page 77 of 197
Caput IIPrologusS.P.N. Gregorii archiepiscopi Thessalonicensis oratio ...
PG 150:995Τοῦ ἐν ἁγίοις Πατρός ἡμῶν Γρηγορίου, ἀρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης, λόγος εἰς τὸν θαυμαστὸν καὶ ἰσάγγελον βίον τοῦ ὁσίου καὶ θεοφόρου Πατρὸς ἡμῶν Πέτρου, τοῦ ἐν τῷ ἁγίῳ ὄρει τῷ ᾿Αθῳ ἀσκήσαντος ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΘΑΥΜΑΣΤΟΝ ΚΑΙ ΙΣΑΓΓΕΛΟΝ ΒΙΟΝ ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΚΑΙ ΘΕΟΦΟΡΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΠΕΤΡΟΥ ΤΟΥ ΕΝ ΤΩ ΑΓΙΩ ΟΡΕΙ ΤΟ ΑΘΑ ΑΣΚΗΣΑΝΤΟΣ. α΄. Οὐ δίκαιόν ἐστιν, ὡς γέ μοι δοκεῖ, τοὺς μὲν άλλαχοῦ γῆς ἄξιόν τι μνήμης εἰργασμένους, φιλοτίμως εὐφημεῖσθαι παρ' ἡμῶν, τῶν ὑπὲρ αὐτῶν ἀκροωμένων συγγραμμάτων πρὸ; ἀκρίβειαν ὁμοῦ καὶ κάλλος ἐξενηνεγμένων, καὶ μεγίστην εμποιούν των τῇ ψυχῇ παράκλησιν πρὸς ἀρετῆς ἀνάληψιν 8 δὲ οἶκοθεν ἔχομεν παράδειγμα παντὸς καλοῦ, τὸν Πέτρου δηλονότι βίον, περὶ τοῦτον ἀμελῶς πως ἔχειν, καὶ ταῦτα μηδενὸς ἀποδέοντα σχεδὸν τῶν ἐκ τοῦ παντὸς αἰῶνος ἐπ᾿ ἀρετῆ περιβεβοημένων. Ἴστε πάντες. ὃν λέγω, εἰ μὴ τὸν περιώνυμον τοῦ τον "Αθω τις άγνοεί, καὶ τὸν ἐπώνυμον αὐτοῦ Βέ τρον, τὸν ἡμεδαπὸν καὶ αὐτόχθονα και πρωταγωνιστὴν, τὸν ἐνταῦθα γῆς, τὴν πάσης γῆς ἀντίπαλον
in hujusce Vita reperiatur? imo cum reperiantur successor, P. Jacobus Quetif: ex qua novam ver etiam quæ schismati plane adversentur, uti sunt, iter Romanum, reverentia erga pontificem summum atque universalem, habitus monasticus ab eo sus ceptus, miracula patrata. Ut non dicam, quod non primus auctor vitæ sit Palamas; sed pridem a Ca tholico (ut persuadere Acta possint) plucis scriptæ, ornator atque amplificator tantum, uti colligitur Gx num. 4. 12. Ipsa Vila, quæ Græce exstabat in bibliotheca Emin. Card. Mazarini, pridem Latine submissa fuit decessoribus nostris a P. Francisco Combefisio, libris editis notissimo. Eamdem deinde Græce po scéntibus nobis benigne subministravit Combeſisii textu sionem ipsi concinnavimus, eamdem cum Græco mox edituri, posteaquam titulum Vitæ, et epistolam Combeſisii, anno 1655 die 10 Julii Parisiis datam ad PP. Bollandum atque Henschenium pro posuerinus. Titulus Vitæ præfixus hic est Sancti Patris nostri.Gregorii, archiepiscopi Thessa tonicensis, Oratio in admirabilem et angelicæ parem vitam sancti ac divini Patris nostri Petri, qui in san clo monte Alho anachoretam egit. ORATIO IN ADMIRABILEM ET ANGELICÆ PAREM VITAM SANCTI AC QUI IN SANCTO MONTE ATHO ANACHORETAN EGIT. (Interprete Conrado Janningo. 1. Haud equidem, ut mea fert sententia, par est, Elles qui alibi terrarum quidpiam memoria dignum gessere, a nobis magnilice laudari, cum eorum au allmus scripta, accurate pariter ac eleganter edita, summumque animæ ad amplexandam virtutem in gerentia ardorem; illud vero, quod domi nostræ ha bemus, omnis honestatis exemplar, vitam videlicet Petri, rerum gestarum laude nulli antiquorum, om nibus retro sæculis virtutum fama celebrium co dentis, negligenter curari. Nostis omnes, quem velim; nisi cuipiam fortassis ignotus sit hicce cla rissimus Athos, et qui inde cognomen nactus est Petrus. Petrus, inquam, ille Dogtras, iudigena, prianus allileia, qui hic terrarum degens, omnium
Τοῦ ἐν
ἁγίοις Πατρός ἡμῶν Γρηγορίου, ἀρχιεπισκόπου
Θεσσαλονίκης, λόγος εἰς τὸν θαυμαστὸν καὶ ἰσάγ
γελον βίον τοῦ ὁσίου καὶ θεοφόρου Πατρὸς ἡμῶν
Πέτρου, τοῦ ἐν τῷ ἁγίῳ ὄρει τῷ ᾿Αθῳ ἀσκήσαντος
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ
ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ
ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΘΑΥΜΑΣΤΟΝ ΚΑΙ ΙΣΑΓΓΕΛΟΝ ΒΙΟΝ ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΚΑΙ ΘΕΟΦΟΡΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ
ΠΕΤΡΟΥ
ΤΟΥ ΕΝ ΤΩ ΑΓΙΩ ΟΡΕΙ ΤΟ ΑΘΑ ΑΣΚΗΣΑΝΤΟΣ.
α΄. Οὐ δίκαιόν ἐστιν, ὡς γέ μοι δοκεῖ, τοὺς μὲν
άλλαχοῦ γῆς ἄξιόν τι μνήμης εἰργασμένους, φιλοτί
μως εὐφημεῖσθαι παρ' ἡμῶν, τῶν ὑπὲρ αὐτῶν
ἀκροωμένων συγγραμμάτων πρὸ; ἀκρίβειαν ὁμοῦ
καὶ κάλλος ἐξενηνεγμένων, καὶ μεγίστην εμποιούν
των τῇ ψυχῇ παράκλησιν πρὸς ἀρετῆς ἀνάληψιν
8 δὲ οἶκοθεν ἔχομεν παράδειγμα παντὸς καλοῦ, τὸν
Πέτρου δηλονότι βίον, περὶ τοῦτον ἀμελῶς πως
ἔχειν, καὶ ταῦτα μηδενὸς ἀποδέοντα σχεδὸν τῶν
ἐκ τοῦ παντὸς αἰῶνος ἐπ᾿ ἀρετῆ περιβεβοημένων.
Ἴστε πάντες. ὃν λέγω, εἰ μὴ τὸν περιώνυμον τοῦ
τον "Αθω τις άγνοεί, καὶ τὸν ἐπώνυμον αὐτοῦ Βέ
τρον, τὸν ἡμεδαπὸν καὶ αὐτόχθονα και πρωταγω
νιστήν, τὸν ἐνταῦθα γῆς, τὴν πάσης γῆς ἀντίπαλον
in hujusce Vita reperiatur? imo cum reperiantur successor, P. Jacobus Quetif: ex qua novam ver
etiam quæ schismati plane adversentur, uti sunt,
iter Romanum, reverentia erga pontificem summum
atque universalem, habitus monasticus ab eo sus
ceptus, miracula patrata. Ut non dicam, quod non
primus auctor vitæ sit Palamas; sed pridem a Ca
tholico (ut persuadere Acta possint) plucis scriptæ,
ornator atque amplificator tantum, uti colligitur
Gx num. 4.
12. Ipsa Vila, quæ Græce exstabat in bibliotheca
Emin. Card. Mazarini, pridem Latine submissa
fuit decessoribus nostris a P. Francisco Combefisio,
libris editis notissimo. Eamdem deinde Græce po
scéntibus nobis benigne subministravit Combeſisii
textu
sionem ipsi concinnavimus, eamdem cum
Græco mox edituri, posteaquam titulum Vitæ, et
epistolam Combeſisii, anno 1655 die 10 Julii Parisiis
datam ad PP. Bollandum atque Henschenium pro
posuerinus. Titulus Vitæ præfixus hic est
Sancti Patris nostri.Gregorii, archiepiscopi Thessa
tonicensis, Oratio in admirabilem et angelicæ parem
vitam sancti ac divini Patris nostri Petri, qui in san
clo monte Alho anachoretam egit.
ORATIO IN ADMIRABILEM ET ANGELICÆ PAREM VITAM SANCTI AC
QUI IN SANCTO MONTE ATHO ANACHORETAN EGIT.
(Interprete Conrado Janningo.
1. Haud equidem, ut mea fert sententia, par est,
Elles qui alibi terrarum quidpiam memoria dignum
gessere, a nobis magnilice laudari, cum eorum au
allmus scripta, accurate pariter ac eleganter edita,
summumque animæ ad amplexandam virtutem in
gerentia ardorem; illud vero, quod domi nostræ ha
bemus, omnis honestatis exemplar, vitam videlicet
Petri, rerum gestarum laude nulli antiquorum, om
nibus retro sæculis virtutum fama celebrium co
dentis, negligenter curari. Nostis omnes, quem
velim; nisi cuipiam fortassis ignotus sit hicce cla
rissimus Athos, et qui inde cognomen nactus est
Petrus. Petrus, inquam, ille Dogtras, iudigena,
prianus allileia, qui hic terrarum degens, omnium
col. 997–998page 78 of 197
Caput Primus
PG 150:997καταπαλαίσαντα, καὶ τρόπαιον ἐνταυθοί πρῶτον τῆς ἐκείνου καθ᾿ ἡμῶν στήσαντα μανίας, καὶ τὸν τοῦ καλοῦ σπόρον εἰς καιρὸν ἄρα καταβαλόμενον, ἐπεὶ καὶ ἀνεφύη καὶ τέθραπται καὶ εὐφόρησεν, ὡς νῦν ἐκ τῶν ὁρωμένων ἔξεστι παντὶ συνορᾷν. β'. Ὡς μὲν οὖν τὸν τηλικοῦτον ἀρχηγὸν καὶ ἡμῖν πρὸς τὰ τοιαῦτα ὁδηγὸν, τῆς ἐκ τῶν ἐπαίνων για γνομένης αμοιβής δίκαιόν ἐστιν εἴπερ τινὰ τυγχάνειν, πάντες ἂν συμφαίεν· ἐμοὶ δὲ πάντα τε ἐξει πεῖν τὰ τοῦ ἀνδρὸς, καὶ τὰ πρὸς ἀξίαν ἑκάστῳ τούτων ἀποδοῦναι ᾗ ἐγγὺς τῶν πάντ᾽ ἀδυνάτων. Αγὼν γὰρ ὡς ἔοικεν ἐκείνῳ γέγονε, προεισε νεγκεῖν ταῖς πρὸς Θεοῦ τοῖς δικαίοις ἐπαγγελμέναις ἀμοιβαίς, οἷόν τινα βίου σύμμετρον ὑπερβολὴν, κρείττω δηλαδὴ καὶ λόγου καὶ ἀκροάσεως. Ἀλλ᾽ οὐ παρὰ τοῦτ᾽ ἀποστατέον εἶναί μοι δοκεῖ, σιωπὴν ἐπὶ πάντων ἡσκηκότι. Καὶ γὰρ οὐδὲ τῶν τῆς γῆς τε καὶ θαλάττης ἐν οἷς τελεῖν τε καὶ βαδίζειν ἔχομεν ἀφιστάμεθα μερῶν, ὅτι μὴ πλώϊμος ἢ πορεύσιμος ἐξωτέρω διὰ πάντων ἐστίν· οὐδὲ τοῖς περὶ αὐτῶν ἱστορηκόσιν, ὅτι μὴ πάντα δι' ἀκριβείας εἶχον ἐξειπεῖν, ἅπαντα παρεῖται· διεξηγητέον δὲ κἀκείνοις ἔδοξεν εἰκότως, ἴσα τε τούτων καὶ ἐφ' ὅσον ἦν. γ΄. Τὸν ἴσον τοίνυν τρόπον καμοὶ νῦν ἐγχειρητέον. ἀλλ' οὐ παροπτέον, ὅτι τὰ τῆς ὑποθέσεως ἀνυπέρβλητα τῷ λόγῳ· καὶ οὐχ ὅπως ἔμοιγε, προσέτι δὲ καὶ πᾶσιν ὅσοις λόγου μέτεστιν· οὕτω γὰρ ἐκ πάντων γένοιτ' ἂν ἴσως ἔρανος, προσήκων τῷ τῆς ὑποθέσεως μεγέθει. Καὶ τοῦθ᾽ οὕτως ἔχον, ὅσοι τοῦ καταλόγου τῶν ἑλλογίμων ἐπὶ νοῦν βαλλόμενοι, συγγνώμην νεμοῦνται εὐχερῶς ἐμοί· δεήσου ται γὰρ δήπου ταύτης καὶ αὐτοὶ, κοινοῦ τοῦ χρέους ὄντος, καὶ κοινῇ καθ᾿ ἕνα πάντων ἀπολειπομένων. Ἐγὼ δ᾽, ὦ θέατρον ἱερὸν, καὶ παντὸς οὐτινοσοῦν, καὶ τὴν ἐξ ὑμῶν δι' εὐχῶν τεθάῤῥηκα βοήθειαν. Εί γὰρ καὶ δυσχερή; ὁ προκείμενος ἀγών, ἀλλὰ ταῖς ὑμῶν ἐπικλήσεσιν ἵλεως ἡμῖν ἄνωθεν ἀρτίως ἐποπτεύσας, ὁ καὶ τῷ προκειμένῳ πρὸς τὸν ὑπερ. φυλ βίον συναράμενος Θεὸς, πᾶν σκῶλον ἐκποδὼν καταστῆσαι, καὶ συνδιαθέντα λόγῳ πόρον ἐν ἀπόροις διδούς. amoνεών, δ. Γονέας μὲν οὖν καὶ τὴν ἐκ παιδός πατρίδα του μεγάλου τούτου καὶ θαυμασίου Πατρὸς, καὶ οὗ πρέπουσα πατρὶς ἡ τῶν ἐπουρανίων σκηνή, καλῶς ποιῶν ὁ χρόνος ἀβύστῳ λήθης καθῆκεν. "Α γὰρ ἔτι ζῶντι τῷ γενναίῳ παρῶνται, ὡς ἄρα τῆς οἰκείας ἀρετῆς ἀνάξια, τούτων εἰκότως οὐδὲ οἱ τὴν ἀρχὴν τὰ κατ' αὐτὸν συγγεγραφότες δεῖν ᾠήθησαν με μνῆσθαι. Εἰς ὃ δὲ φέρων ἑαυτὸν, μᾶλλον δὲ ὑπὸ Θεοῦ φερόμενος κατώκισται, καὶ οὗ τοὺς θείους
terrarum adversarium profligavit, ejusque furore quo in nos bacchabatur frenato, primum ibidem de illo trop.cum erexit, ac virtutum semina tempore opportuno terræ mandavit: quandoquidem et enata sinit, et adoleverint, et uberes protulerint fructus; uti nunc cuivis ex iis quæ oculis usurpat, manifestum est. 2. Quamobrem consenserint, pulo, omnes et 2 quum judicarint, ut tantus vir, qui nos ad tam sublimia ducit, præmium quod ex laudatione pro manat, si quis alius, consequatur. Ego vero ut cuncta quæ ipsum commendant, prosequar, eaque prout merentur singula proferam, fieri vix auț ne vix quidem poterit (nam contentio ejus illuc, uti par est, omnis tendebat, ut antequam promissuu justis a Deo premium consequeretur, quamlan veluti convenientem vitæ præstantiam, illamque majorem, quam ut quis eloqui verbis aut percipere auditu possit, eo conferret ); non continuo tamen laudatione mihi abstinendum puto, aut omnia si lentio in volvenda. Etenim neque ea terrarum la risque spatia, in quibus incedimus ac navigamus, non adeunda putamus, propterea quod terra non; ubique permeabilis, are nou ubique navigabile sit: neque ii, qui talia describere instituerunt, propterea quod non omnia accuratissime valeant edisserere, omnia prætermittunt; sed operæ pretium ducunt enarrare, quantum per vires et inge nium licuerit. 3. Pari modo hocce mihi nunc aggrediendum est apus; non autem` amnino negligendum, propterea quod argumenti excellentia, non modo a me, ve rum etiam a disertissimo quovis, explicari oratione non possit: ita enim fortassiș fiet, ut ex omnibus collectio conficiatur, argumenti conveniens magni tudini. His itaque sic se habentibus, quotquot seriem praeclare gestorum ejus in animum revoca verint, facile veniam dabunt tenuitati nostræ, qua utique et ipsi indigerent; cum hoc corumque sit debitum, et communiter ad unuin omnes hic def ciamus. Ego vero, o sacri auditores rem aggre dior, tum cujusvis alterius, tum vestra ope ac ora tionibus fretus. Si enim periculosæ me commit o palestræ, vestris supplicationibus mouis, jam no bis e coelo propitius respiciens Deus, qui et virum quo de agemus ad tam sublimem vitæ sanctitatem perduxit, omne impedimentum procul atque orationi nostræ viam per invia pandet. Petri patria, militia, captivitas, votum, liberatio. 4. Quos parentes, quam patriam infans babuerit magnus hic et admirabilis Pater, cui patriam con veniebat esse tabernaculum cœleste, alta oblivionis abysso tempus non incongrue sepelivit. Quæ enim viveus ille, ut digna virtute sua, despiciebat, eadem neque commemoranda sibi esse, merito existimarunt ii, qui res ab illo gestas primum litteris mandaverunt. At vero, in quem habitatio nis locum ipse transivit, aut potius divino nutu
καταπαλαίσαντα, καὶ τρόπαιον ἐνταυθοί πρῶτον
τῆς ἐκείνου καθ᾿ ἡμῶν στήσαντα μανίας, καὶ τὸν
τοῦ καλοῦ σπόρον εἰς καιρὸν ἄρα καταβαλόμενον,
ἐπεὶ καὶ ἀνεφύη καὶ τέθραπται καὶ εὐφόρησεν,
ὡς νῦν ἐκ τῶν ὁρωμένων ἔξεστι παντὶ συνορᾷν.
β'. Ὡς μὲν οὖν τὸν τηλικοῦτον ἀρχηγὸν καὶ ἡμῖν
πρὸς τὰ τοιαῦτα ὁδηγὸν, τῆς ἐκ τῶν ἐπαίνων για
γνομένης αμοιβής δίκαιόν ἐστιν εἴπερ τινὰ τυγχά
νειν, πάντες ἂν συμφαίεν· ἐμοὶ δὲ πάντα τε ἐξει
πεῖν τὰ τοῦ ἀνδρὸς, καὶ τὰ πρὸς ἀξίαν ἑκάστῳ
τούτων ἀποδοῦναι ᾗ ἐγγὺς τῶν πάντ᾽ ἀδυνάτων.
Αγὼν γὰρ ὡς ἔοικεν ἐκείνῳ γέγονε, προεισε
νεγκεῖν ταῖς πρὸς Θεοῦ τοῖς δικαίοις ἐπαγγελμέναις
ἀμοιβαίς, οἷόν τινα βίου σύμμετρον ὑπερβολὴν,
κρείττω δηλαδὴ καὶ λόγου καὶ ἀκροάσεως. Ἀλλ᾽ οὐ
παρὰ τοῦτ᾽ ἀποστατέον εἶναί μοι δοκεῖ, σιωπὴν
ἐπὶ πάντων ἡσκηκότι. Καὶ γὰρ οὐδὲ τῶν τῆς γῆς τε
καὶ θαλάττης ἐν οἷς τελεῖν τε καὶ βαδίζειν ἔχομεν
ἀφιστάμεθα μερῶν, ὅτι μὴ πλώϊμος ἢ πορεύσιμος
ἐξωτέρω διὰ πάντων ἐστίν· οὐδὲ τοῖς περὶ αὐτῶν
ἱστορηκόσιν, ὅτι μὴ πάντα δι' ἀκριβείας εἶχον
ἐξειπεῖν, ἅπαντα παρεῖται· διεξηγητέον δὲ κἀκεί
νοις ἔδοξεν εἰκότως, ἴσα τε τούτων καὶ ἐφ'
ὅσον ἦν.
γ΄. Τὸν ἴσον τοίνυν τρόπον καμοὶ νῦν ἐγχειρη
τέον. ἀλλ' οὐ παροπτέον, ὅτι τὰ τῆς ὑποθέσεως
ἀνυπέρβλητα τῷ λόγῳ· καὶ οὐχ ὅπως ἔμοιγε,
προσέτι δὲ καὶ πᾶσιν ὅσοις λόγου μέτεστιν· οὕτω
γὰρ ἐκ πάντων γένοιτ' ἂν ἴσως ἔρανος, προσήκων
τῷ τῆς ὑποθέσεως μεγέθει. Καὶ τοῦθ᾽ οὕτως ἔχον,
ὅσοι τοῦ καταλόγου τῶν ἑλλογίμων ἐπὶ νοῦν βαλλό
μενοι, συγγνώμην νεμοῦνται εὐχερῶς ἐμοί· δεήσου
ται γὰρ δήπου ταύτης καὶ αὐτοὶ, κοινοῦ τοῦ χρέους
ὄντος, καὶ κοινῇ καθ᾿ ἕνα πάντων ἀπολειπομένων.
Ἐγὼ δ᾽, ὦ θέατρον ἱερὸν, καὶ παντὸς οὐτινοσοῦν,
καὶ τὴν ἐξ ὑμῶν δι' εὐχῶν τεθάῤῥηκα βοήθειαν. Εί
γὰρ καὶ δυσχερή; ὁ προκείμενος ἀγών, ἀλλὰ ταῖς
ὑμῶν ἐπικλήσεσιν ἵλεως ἡμῖν ἄνωθεν ἀρτίως
ἐποπτεύσας, ὁ καὶ τῷ προκειμένῳ πρὸς τὸν ὑπερ.
φυλ βίον συναράμενος Θεὸς, πᾶν σκῶλον ἐκποδὼν
καταστῆσαι, καὶ συνδιαθέντα λόγῳ πόρον ἐν ἀπόροις
διδούς.
amoνεών,
δ. Γονέας μὲν οὖν καὶ τὴν ἐκ παιδός πατρίδα
του μεγάλου τούτου καὶ θαυμασίου Πατρὸς, καὶ οὗ
πρέπουσα πατρὶς ἡ τῶν ἐπουρανίων σκηνή, καλῶς
ποιῶν ὁ χρόνος ἀβύστῳ λήθης καθῆκεν. "Α γὰρ ἔτι
ζῶντι τῷ γενναίῳ παρῶνται, ὡς ἄρα τῆς οἰκείας
ἀρετῆς ἀνάξια, τούτων εἰκότως οὐδὲ οἱ τὴν ἀρχὴν
τὰ κατ' αὐτὸν συγγεγραφότες δεῖν ᾠήθησαν με
μνῆσθαι. Εἰς ὃ δὲ φέρων ἑαυτὸν, μᾶλλον δὲ ὑπὸ
Θεοῦ φερόμενος κατώκισται, καὶ οὗ τοὺς θείους
terrarum adversarium profligavit, ejusque furore
quo in nos bacchabatur frenato, primum ibidem de
illo trop.cum erexit, ac virtutum semina tempore
opportuno terræ mandavit: quandoquidem et
enata sinit, et adoleverint, et uberes protulerint
fructus; uti nunc cuivis ex iis quæ oculis usurpat,
manifestum est.
2. Quamobrem consenserint, pulo, omnes et 2
quum judicarint, ut tantus vir, qui nos ad tam
sublimia ducit, præmium quod ex laudatione pro
manat, si quis alius, consequatur. Ego vero ut
cuncta quæ ipsum commendant, prosequar, eaque
prout merentur singula proferam, fieri vix auț ne
vix quidem poterit (nam contentio ejus illuc, uti
par est, omnis tendebat, ut antequam promissuu
justis a Deo premium consequeretur, quamlan
veluti convenientem vitæ præstantiam, illamque
majorem, quam ut quis eloqui verbis aut percipere
auditu possit, eo conferret ); non continuo tamen
laudatione mihi abstinendum puto, aut omnia si
lentio in volvenda. Etenim neque ea terrarum la
risque spatia, in quibus incedimus ac navigamus,
non adeunda putamus, propterea quod terra non;
ubique permeabilis, are nou ubique navigabile
sit: neque ii, qui talia describere instituerunt,
propterea quod non omnia accuratissime valeant
edisserere, omnia prætermittunt; sed operæ pretium ducunt enarrare, quantum per vires et inge
nium licuerit.
3. Pari modo hocce mihi nunc aggrediendum est
apus; non autem` amnino negligendum, propterea
quod argumenti excellentia, non modo a me, ve
rum etiam a disertissimo quovis, explicari oratione
non possit: ita enim fortassiș fiet, ut ex omnibus
collectio conficiatur, argumenti conveniens magni
tudini. His itaque sic se habentibus, quotquot
seriem praeclare gestorum ejus in animum revoca
verint, facile veniam dabunt tenuitati nostræ, qua
utique et ipsi indigerent; cum hoc corumque sit
debitum, et communiter ad unuin omnes hic def
ciamus. Ego vero, o sacri auditores rem aggre
dior, tum cujusvis alterius, tum vestra ope ac ora
tionibus fretus. Si enim periculosæ me commit o
palestræ, vestris supplicationibus mouis, jam no
bis e coelo propitius respiciens Deus, qui et virum
quo de agemus ad tam sublimem vitæ sanctitatem
perduxit, omne impedimentum procul
atque orationi nostræ viam per invia pandet.
Petri patria, militia, captivitas, votum, liberatio.
4. Quos parentes, quam patriam infans babuerit
magnus hic et admirabilis Pater, cui patriam con
veniebat esse tabernaculum cœleste, alta oblivionis
abysso tempus non incongrue sepelivit. Quæ enim
viveus ille, ut digna virtute sua, despiciebat,
eadem neque commemoranda sibi esse, merito
existimarunt ii, qui res ab illo gestas primum
litteris mandaverunt. At vero, in quem habitatio
nis locum ipse transivit, aut potius divino nutu
col. 999–1000page 79 of 197
PG 150:999περιφανῆ τουτονὶ λέγω καὶ σεβάσμιον χῶρον, τὴν τῶν ἀρετῶν ἑστίαν, τὸ καλοῦ παντὸς ἐνδιαίτημα, τὴν τῶν ἐπουρανίων ἀντίτυπον τε καὶ ἀχειροποίητον σκηνήν, τὸ παντὸς ἄγους ελεύθερον καὶ παντὸς πάθους ἐναγοῦς ἀνώτερον, τὸ τῆς ἁγιωτύνης φερωνύμως ἐπώνυμον ὄρος· τοῦτό ἐστιν ἐν πατρίδος μοίρᾳ τῷ προκειμένῳ, καὶ τούτῳ συλλαλεῖται καὶ συνακούεται, κἀντεῦθεν οὗτος ἐπιγινώσκεται, καὶ τὴν πρὸς τοὺς ὁμωνύμους φέρει διαστολήν Αθωνίτης δικαίως ώνομασμένος. ἄθλους ήνυσε, καὶ ὅθεν ἀνέπτη πρὸς οὐρανὸν, τὴν 5. ε'. Εἰ γὰρ ἐν ᾿Αθήναις, μετά τριετή προσεδρίαν, ἀντὶ πατρίδος χρῆσθαι τῇ πόλει τοὺς προσηλύτους νομιζόμενον ἦν, πῶς οὐ δικαίως ἀντιποιεῖται τοῦ δροὺς ὁ ἅγιος, πλεῖον ἢ πεντήκοντα περιόδους ἐτῶν ἐνταῦθ᾽ ἀνύσας, καὶ ταῦθ' οὕτως ἐναγωνίω: Εἰ δὲ καὶ πατρὶς ἑκάστῳ καθ᾿ ἣν ἄν τις εὐτυχῇ (καθάπερ τις τῶν ἔξωθεν ἀπεφήνατο σοφῶν), τις ἂν που τῶν ἁπάντων βέλτιον ἢ πράξειεν, ἢ μέλλει πράξειν, τῆς ὧδε τοῦ ἀνδρὸς εὐκληρίας· οὗ Θεῷ συνῆλθε καὶ θείας θέας ἐπέτυχε, μᾶλλον δὲ, ἵνα τὸ πᾶν εἴπω συνελών, οὗ τὴν ἀνθρωπείαν ὑπεραναβὰς φύσιν, καὶ τὴν θείαν ὄντως ηλλοιωμένος ἀλλοίωσιν (τίς ἂν ἀποχρήσεται λόγος παραστῆσαι τὸ θαῦμα πρὸς τὸ τῆς ἀξίας ὑπερφυές, τῇ τοῦ Ὑψίστου δεξιᾷ μετεξρύθμηται; Αλλ' ὅμως τῆς πατρίδος μὲν ὑπερείδε, τῷ δὲ τῆς ἄνω προξένῳ πατρίδος δρει τούτῳ προσέδραμεν, οὗ δὴ καὶ τὸν πολυετή βίον, καὶ τὴν ἀόρατον ἀνθρώποις δίαιταν ήνυσε. ς'. Καὶ σκοπεῖτε τὸ τῆς θείας σοφίας ἀμήχανον, καὶ τὴν πρὸς ἀνθρώπου; τοῦ Θεοῦ κηδεμονίας ὑπερβολὴν, καὶ τὴν ὑπὲρ τὸ σώζειν ἀνυπέρβλητον Εφεσιν. Αναρριπίζεται πόλεμος τῇ τοῦ θαυμασίου τούτου Πατρὸς πατρίδι πρὸς Αραβας· ὁ δὲ, συ στρατιωτικῆς (ὡς ἔοικεν) οὐκ ἀμελέτητος ὤν, συμπολεμεῖ τοῖς ὁμοφύλοις· ὑπὸ τῶν ἀλλοφύλων ἁλίσκεται· πόῤῥω τῆς ἐνεγκούσης αἰχμάλωτος ἀποικίζεται· τῆς ἀλλοτρίας ἐνδοτέρω καὶ πολεμίας ποτὶν ἀβούλητος προβαίνει· φρουρίοις ἀφύκτοις καθείργνυται· τῷ ποδὶ πέδαις δεσμεῖται, τροφῆς ενδείᾳ πιέζεται, πολλὰ πάσχει τῶν ἀφορήτων, ἐξαπορεῖται, τὴν οἰκείαν ζωὴν ἀπολέγεται, τέλος ἐπὶ Θεὸν καταφεύγει, τούτῳ μόνῳ ζώσειν ἐπαγ γέλλεται, μόνον εἰ φῶς ἐλεύθερον ἴδοι, καὶ τῶν συνεχόντων ἀπαλλάξῃ δεινῶν. Τί οὖν ὁ ταχὺς ὁμοῦ καὶ προμηθὴς Θεό;; ᾿Αναβάλλεται τέως τὴν ταχύτ τητα, καὶ τῷ μέλλειν τὰς ὀδύνας ἐπιτείνεσθαι συγχωρεῖ· προμηθούμενος δήπου τὸν ἱκέτην ἀσφα λέστερον ἕξειν, ἐπειδὴ πεφύκασιν ἄνθρωποι μετά τὴν τοῦ πιέζοντας ἀπαλλαγήν, τῶν ἐν αὐτῷ συνθηκῶν ὑπερφρονεῖν ῥᾳδίως, ἂν μὴ ταύτας ἀκριβῶς Ισχυρίσωνται. ζ. Τί τὸ ἐντεῦθεν; Δι' ὀνείρων αὐτῷ τὰ τῆς
translatus es., ubi certamina sua Deo digne certa vit, ac unde tainen in coelos avolavit: hunc, in quam, celeberrimum venerandumque locum; hunc, virtutum sedem; hunc omnis honestatis domici. lium; hunc, cœlestium simile, non manufactum tabernaculum; husc, omnis celeris purum, omni exsecrabili affectione animi superiorem, a sanctitate sua congrue cognominatum montem; hunc, in parle patriæ habuit vir ille: cujus nulla mentio fit uspiam, nisi et montis flat; nulla gesta audiuntur, misi et mons intelligatur; ex quo videlicet ipse di gnoscitur, ab aliisque ejusdem nominis distingui tur, cum Athonites merito appellatur. Si enim Athenis lege receptum fuit, ut ad venæ post trienii moram, pro patria sua haberent urbem, in illamque ascripti censerentur; quomodo non merito hunc sibi montem vindicet, ut suum, vir sanctus, ubi annos amplius quinquaginta exe-; git, idque in tanta virtutis acquirendæ conten tione? Præterea si illa cuique patria habenda sit, ubi felicem quis agit vitam (quemadmodum genti lium quidam sapiens pronuntiavit), quis, quæso, uspiam aut felicius egit aliquando, aut inposterum acturus est quam bic vir in hocce monte? ubi cum Deo frequenter conferebat, ac divina visione digna batur; imo (ut totum compendio dicam) ubi hula-;) nam trangressus naturam, inque vere divinam com mutatus (quæ vero eloquentiæ vis tantum eloquatur miraculum!) excellentiam plus quam naturalem, Altissimi cooperante dextera, acquisivit. Spreta igitur patria sua, in hunc montem, commodum að cœlestem patriam comparandam, conscendit, ibique et multorum annorum ætatem tutum vivendi, quod oculos humanos lateret, secutus est. c 6. Equidem considerare vos velim incomprehen sibilem sapientiæ divinæ præstantiam, ejusdem erga homines providentiæ excessum, et salutem eorum promovendi desiderium insatiabile. Excitatur in pa tria admirabilis hujusce Patris bellum adversus Arabes. Ipse, bellica artis, ut videtur, non omnino rudis, cum suis gentilibus in campum procedit; capitur ab hostibus, et procul a patria captivus abducitur; alienæ, ejusque hostilis terræ interiora coactus adlil, arcto carceri mancipatur, cippi pedi bus injiciuntur, ipse cibi inedia maceratut, intole rabilia multa patitur, despondet animum, vitam desperat; denique ad Deum confugit, cique soll imposterum se victurum promittit, si modo liberio rem sera conspicere aliquando, ac mala quibus premitur evadere contingat. Quid igitur hic, celer ad exaudiendum, et providus ad consulendum rebus miseris Deus? Moras tantisper neclit, et cun cando miserias ejus longiuscule protendi permit tit; idque prudentissime, ut videlicet sic magis tuta foret supplicanti libertas; quandoquidem ita cum hominibus comparatum sit, ut posteaquam liberati sunt iis quibus premebantur adversis, vola prius facta facile negligant, ni ea próbe cɔnffrina verint. 7. Quid porra? Per quictem promissa ejus rata duxit, et insti
περιφανῆ τουτονὶ λέγω καὶ σεβάσμιον χῶρον, τὴν
τῶν ἀρετῶν ἑστίαν, τὸ καλοῦ παντὸς ἐνδιαίτημα,
τὴν τῶν ἐπουρανίων ἀντίτυπον τε καὶ ἀχειρο
ποίητον σκηνήν, τὸ παντὸς ἄγους ελεύθερον καὶ
παντὸς πάθους ἐναγοῦς ἀνώτερον, τὸ τῆς ἁγιωτύνης
φερωνύμως ἐπώνυμον ὄρος· τοῦτό ἐστιν ἐν πατρί
δος μοίρᾳ τῷ προκειμένῳ, καὶ τούτῳ συλλαλεῖται
καὶ συνακούεται, κἀντεῦθεν οὗτος ἐπιγινώσκεται,
καὶ τὴν πρὸς τοὺς ὁμωνύμους φέρει διαστολήν
Αθωνίτης δικαίως ώνομασμένος.
ἄθλους ήνυσε, καὶ ὅθεν ἀνέπτη πρὸς οὐρανὸν, τὴν
5. ε'. Εἰ γὰρ ἐν ᾿Αθήναις, μετά τριετή προσεδρίαν,
ἀντὶ πατρίδος χρῆσθαι τῇ πόλει τοὺς προσηλύτους
νομιζόμενον ἦν, πῶς οὐ δικαίως ἀντιποιεῖται τοῦ
δροὺς ὁ ἅγιος, πλεῖον ἢ πεντήκοντα περιόδους ἐτῶν
ἐνταῦθ᾽ ἀνύσας, καὶ ταῦθ' οὕτως ἐναγωνίω: Εἰ δὲ
καὶ πατρὶς ἑκάστῳ καθ᾿ ἣν ἄν τις εὐτυχῇ (καθάπερ
τις τῶν ἔξωθεν ἀπεφήνατο σοφῶν), τις ἂν που τῶν
ἁπάντων βέλτιον ἢ πράξειεν, ἢ μέλλει πράξειν, τῆς
ὧδε τοῦ ἀνδρὸς εὐκληρίας· οὗ Θεῷ συνῆλθε καὶ
θείας θέας ἐπέτυχε, μᾶλλον δὲ, ἵνα τὸ πᾶν εἴπω
συνελών, οὗ τὴν ἀνθρωπείαν ὑπεραναβὰς φύσιν,
καὶ τὴν θείαν ὄντως ηλλοιωμένος ἀλλοίωσιν (τίς
ἂν ἀποχρήσεται λόγος παραστῆσαι τὸ θαῦμα
πρὸς τὸ τῆς ἀξίας ὑπερφυές, τῇ τοῦ Ὑψίστου δεξιᾷ
μετεξρύθμηται; Αλλ' ὅμως τῆς πατρίδος μὲν
ὑπερείδε, τῷ δὲ τῆς ἄνω προξένῳ πατρίδος δρει
τούτῳ προσέδραμεν, οὗ δὴ καὶ τὸν πολυετή βίον,
καὶ τὴν ἀόρατον ἀνθρώποις δίαιταν ήνυσε.
ς'. Καὶ σκοπεῖτε τὸ τῆς θείας σοφίας ἀμήχανον,
καὶ τὴν πρὸς ἀνθρώπου; τοῦ Θεοῦ κηδεμονίας
ὑπερβολὴν, καὶ τὴν ὑπὲρ τὸ σώζειν ἀνυπέρβλητον
Εφεσιν. Αναρριπίζεται πόλεμος τῇ τοῦ θαυμασίου
τούτου Πατρὸς πατρίδι πρὸς Αραβας· ὁ δὲ, συ
στρατιωτικῆς (ὡς ἔοικεν) οὐκ ἀμελέτητος ὤν,
συμπολεμεῖ τοῖς ὁμοφύλοις· ὑπὸ τῶν ἀλλοφύλων
ἁλίσκεται· πόῤῥω τῆς ἐνεγκούσης αἰχμάλωτος
ἀποικίζεται· τῆς ἀλλοτρίας ἐνδοτέρω καὶ πολεμίας
ποτὶν ἀβούλητος προβαίνει· φρουρίοις ἀφύκτοις
καθείργνυται· τῷ ποδὶ πέδαις δεσμεῖται, τροφῆς
ενδείᾳ πιέζεται, πολλὰ πάσχει τῶν ἀφορήτων,
ἐξαπορεῖται, τὴν οἰκείαν ζωὴν ἀπολέγεται, τέλος
ἐπὶ Θεὸν καταφεύγει, τούτῳ μόνῳ ζώσειν ἐπαγ
γέλλεται, μόνον εἰ φῶς ἐλεύθερον ἴδοι, καὶ τῶν
συνεχόντων ἀπαλλάξῃ δεινῶν. Τί οὖν ὁ ταχὺς ὁμοῦ
καὶ προμηθὴς Θεό;; ᾿Αναβάλλεται τέως τὴν ταχύτ
τητα, καὶ τῷ μέλλειν τὰς ὀδύνας ἐπιτείνεσθαι
συγχωρεῖ· προμηθούμενος δήπου τὸν ἱκέτην ἀσφα
λέστερον ἕξειν, ἐπειδὴ πεφύκασιν ἄνθρωποι μετά
τὴν τοῦ πιέζοντας ἀπαλλαγήν, τῶν ἐν αὐτῷ συνθή
κῶν ὑπερφρονεῖν ῥᾳδίως, ἂν μὴ ταύτας ἀκριβῶς
Ισχυρίσωνται.
ζ. Τί τὸ ἐντεῦθεν; Δι' ὀνείρων αὐτῷ τὰ τῆς
translatus es., ubi certamina sua Deo digne certa
vit, ac unde tainen in coelos avolavit: hunc, in
quam, celeberrimum venerandumque locum; hunc,
virtutum sedem; hunc omnis honestatis domici.
lium; hunc, cœlestium simile, non manufactum
tabernaculum; husc, omnis celeris purum, omni
exsecrabili affectione animi superiorem, a sanctitate
sua congrue cognominatum montem; hunc, in parle
patriæ habuit vir ille: cujus nulla mentio fit
uspiam, nisi et montis flat; nulla gesta audiuntur,
misi et mons intelligatur; ex quo videlicet ipse di
gnoscitur, ab aliisque ejusdem nominis distingui
tur, cum Athonites merito appellatur.
Si enim Athenis lege receptum fuit, ut ad
venæ post trienii moram, pro patria sua haberent
urbem, in illamque ascripti censerentur; quomodo
non merito hunc sibi montem vindicet, ut suum,
vir sanctus, ubi annos amplius quinquaginta exe-;
git, idque in tanta virtutis acquirendæ conten
tione? Præterea si illa cuique patria habenda sit,
ubi felicem quis agit vitam (quemadmodum genti
lium quidam sapiens pronuntiavit), quis, quæso,
uspiam aut felicius egit aliquando, aut inposterum
acturus est quam bic vir in hocce monte? ubi cum
Deo frequenter conferebat, ac divina visione digna
batur; imo (ut totum compendio dicam) ubi hula-;)
nam trangressus naturam, inque vere divinam com
mutatus (quæ vero eloquentiæ vis tantum eloquatur
miraculum!) excellentiam plus quam naturalem,
Altissimi cooperante dextera, acquisivit. Spreta
igitur patria sua, in hunc montem, commodum að
cœlestem patriam comparandam, conscendit, ibique et multorum annorum ætatem
tutum vivendi, quod oculos humanos lateret, secutus est.
c
6. Equidem considerare vos velim incomprehen
sibilem sapientiæ divinæ præstantiam, ejusdem erga
homines providentiæ excessum, et salutem eorum
promovendi desiderium insatiabile. Excitatur in pa
tria admirabilis hujusce Patris bellum adversus
Arabes. Ipse, bellica artis, ut videtur, non omnino
rudis, cum suis gentilibus in campum procedit;
capitur ab hostibus, et procul a patria captivus
abducitur; alienæ, ejusque hostilis terræ interiora
coactus adlil, arcto carceri mancipatur, cippi pedi
bus injiciuntur, ipse cibi inedia maceratut, intole
rabilia multa patitur, despondet animum, vitam
desperat; denique ad Deum confugit, cique soll
imposterum se victurum promittit, si modo liberio
rem sera conspicere aliquando, ac mala quibus
premitur evadere contingat. Quid igitur hic, celer
ad exaudiendum, et providus ad consulendum rebus
miseris Deus? Moras tantisper neclit, et cun
cando miserias ejus longiuscule protendi permit
tit; idque prudentissime, ut videlicet sic magis
tuta foret supplicanti libertas; quandoquidem ita
cum hominibus comparatum sit, ut posteaquam
liberati sunt iis quibus premebantur adversis, vola
prius facta facile negligant, ni ea próbe cɔnffrina
verint.
7. Quid porra? Per quictem promissa ejus rata
duxit, et insti
col. 1001–1002page 80 of 197
PG 150:1001ὄναρ ἐπιπέμπει ὑποσχέσεως ἐμπεδοῖ, καὶ αὐτὸν τούτῳ, τὸν μέγαν ἐν ἱεράρχαις καὶ Πατράσιν ἁγίοις Νικόλαον, ἂν καὶ αὐτὸς ἐπεβοᾶτο θερμότερον, ἅ τε τῆς πρὸς Θεὸν αὐτοῦ παῤῥησίας πεπειραμένος, καὶ διὰ θαύματος αὐτὸν ἄγων, πολλοῖς καὶ πρότερον κεχρημένος ὑπὲρ αὐτοῦ θαύμασιν. "Ος δὴ καὶ φα νεὶς οὐχ άπαξ, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ ει;, πολὺ κατεμέμφετο τὴν τοῦ ἀνδρὸς ἀβουλίαν, πολλάκις μὲν δὴ καὶ πρό τερον εὐξαμένου τὴν ἀπὸ τοῦ κόσμου φυγήν, ώρμης μένου δὲ μηδ' ὅπως οὖν ἔργῳ τὴν εὐχὴν ἀποδοῦναι. Ταύτῃ τοι δικαίως ἀρτίως ἔφασκεν, οὔτ᾽ αὐτὸς εἰτακούῃ κἀγὼ πείθειν ἥκιστα δύναμαι, πρεσβείαν ὑπὲρ τῶν σοι συνοίσειν μελλόντων πρὸς Θεὸν ποιούμενος. ᾿Αλλὰ γὰρ, εἴ μοι πείθῃ, καὶ ἄλλον δή τινα τῶν μέγα παρὰ Θεῷ δυναμένων ἐπικέκλησο βοηθόν, ὥστε μοι συμβαλέσθαι σπουδήν, ὅτι πλεί στην ὑπὲρ σοῦ ποιουμένῳ. η'. Πέτρου δὲ ἀνθυπενεγκόντος· Καὶ τίς ἄρα μεῖ ζον ἢ σὺ δύναται; Συμεώνης, τὸν εἰπεῖν· Συμεώνης ἐκεῖνος, ὃς εὖ μάλα πρεσβυτικὰς πάλαι ποθ᾽ ὑπε ανήκε χεῖρας, καὶ τεσσαρακονθήμερον ὑπανέσχε τὸν πρὸ τῶν ἀνθρώπων Θεόν. Αλλ' ὁ μὲν, μετὰ τὴν εἰσήγησιν, ἀπιών ᾤχετο. Πέτρου δὲ παραυτὰ τὸν ὕπνον ἀποπεισαμένου, πολὺς ἐπὶ στόμα Συμεώνης ἦν· καὶ βοῶν οὐκ ἀνῆκεν, ἀντιβολῶν οὐκ ἐνέδωκεν, ἕως ἔπεισε· τῇ γὰρ ὑστεραίᾳ πάλιν ἐφίσταται ὁ Νικόλαος, καὶ ἀνατεῖναι πρὸς Συμεώνην ἐπιτάττει τὰς ὄψεις. Ο δὲ ταχὺς ἐπεστραμμένος, ἐπιτερπές ὁρᾷ θέαμα· σεμνὸν ὅτι μάλιστα καὶ πολιὸν ἄνδρα, κατὰ τὸ παλαιὸν ἔθος ἀρχιερατικῶς ἑσταλμένον, χρυσοῦ τε ῥάβδῳ κοσμίως επερειδόμενον, καὶ πρὸς αὐτὸν ἐπίχαρί τι καὶ προσηνὲς ἐνορῶντα, καὶ τὴν ἄφεσιν εὐαγγελιζόμενον, εἴπερ ἄρα καὶ τὰς πρὸς Θεὸν συνθήκας εἰς ἔργον ἀγαγεῖν προθυμεῖται. Τοῦ δὲ Πέτρου συνθεμένου προθύμως, ἐκεῖνος ὅποι δὴ βούλοιτο βαδίζειν ἀδέως ὑπαγορεύει, εξιόντα τῆς εἱρκτῆς. Τοῦ δὲ τὸν περὶ τοὺς πόδας αὖθις ἐπιδεικνύντος δεσμὸν, καὶ τὸ ἐπίταγμα τῶν ἀδυνάτων εἶναι διατεινομένου παντάπασιν, ἡρέμα μετεωρίσας ὁ Θεοδόχος, τὴν καλὸν ἀπαστράπτουσαν ἐκείνην βάσιν ἄκρα ταύτῃ ψαύει τῶν δεσμῶν, καὶ χρυσῷ τὸν σίδηρον ὡς ἀράχνης (ὥς φασιν) ἱστὸν, ἀπονητι διατέμνει· καὶ ὁ Πέτρος εὐθὺς, οὐχ ὅπως τῶν πε δῶν ἐκείνων, ἀλλὰ καὶ παντὸς ἐκτὸς περιτειχίσματος (ᾧ τοῦ θαύματος!) ἐν ἀκαρεῖ χρόνου γίνεται, καὶ Νικόλαον μόνον συμπαρομαρτοῦντά οἱ βλέπει, και πείθοντα μηκέτ' ὄναρ, ἀλλ᾽ ὕπαρ εἶναι τὴν δεδομένην ἐλευθερίαν· πρὸς δὲ καὶ πόρον ἐφοδίων ὑποδεικνύντα, κῆπον δή τινα πολυειδέσι τεθηλότα δένδροις, καὶ πολλοῖς τῶν ἐδωνίμων βρίθουσιν. Εν τούτοις, ὁ μὲν συλᾶν εὐλαβούμενος, οὐδ᾽ ἄκρῳ δακτύλῳ, τὸ τοῦ λόγου, ψαύειν τῶν καρπῶν ἐκεί νων ήνείχετο. Νικόλαος δὲ τοῦτον αὖθις θαῤῥύνει, καὶ ἀδεῶς ἐγκελεύεται δρέπεσθαι· εἶτ᾽ ἐξενεγκών ἐπὶ τὴν φίλην ὁδοιπορίαν, καὶ τῶν ὑπεσχημένων ὑπομνήσας ἐκείνων, ἐξ ὀφθαλμῶν γίνεται τοῦ ἀν δρὸς, καὶ ἀπολιπὼν ἔδοξε τοῦτον, κἂν ἀοράτων, ἀεὶ συνῆν. η
habet Deus, objecta visione, quæ ipsi representet magnum episcopum et Patrem, sanctum Nicolaum; quem etiam ferventer invocabat, utpote ejus apud Deun intercessionem expertus; cumdemque janı pridem plura in se mirabilia operatum, miraculi loco habebat. Neque vero semel tantum, sed et ite rum se viro videndum præbuit sanctus, multum in crepans temeritatem ejus, quod jam pridem sæpe vovisset fugam a sæculo, et nihildum voti sui opere ipso complere curasset. Quamobrem, inquiebat, merito neque tu nunc exaudiris, neque ego, qui pro rebus tibi profuturis apud Deum intercedo, impetrare queo. Verumtamen, si me audis, alium quoque ex eorum numero, qui multum apud Deum valent, adjutorem ac patronum invoca, ut illo operain suam me adjungente, amplius tibi proficiam. 8. Opponente autem Petro: Ecquis, amabo, po¬ tentius opitulari quam lu, potest? Simeon, ait san ¿tus. Videlicet iste Simeon, qui seniles admodum lacertos olim aliquando submisit, iisque dies qua draginta natum, eumdem, qui ante conditos honi nes exsistit, Deum suscepit. Et Nicolaus quidem hisce dictis recedens evanuit. Petrus vero mos excusso somno Simeonem frequens ore versabat, ac indesinenter inclamabat, nec instare cessavit, donec quod petebat impetraret. Postera namque die denuo ei astans Nicolaus, intendere in Simeo, nem oculos jubet. Ipse vero mox eo conversus, jucundum conspicatur spectaculum, nempe sene quam maxime venerandum et canum), instar pon tificis more antiquorum vestitum, aureo decenter innitentem baculo, in ipsumque gratioso ac blandle vultu intuentem, ac nuntiantem, fore ut brevi li bertatem consequatur, dummodo quæ Deo voveral prompto animo effecta daret: et promptissime, su daturum, annuenti Pelro suaviter imperat, quo cumque velit, carcere egressus abeat. Cumque ille denuo, quibus vinclus erat, calenas monstrans, quod jubebatur feri omnino non posse, diceret; sanctus, Dei hominis susceptor, Simeon, leiter attøllens quem tenebat pulchre radiantem baculum, extremo ejus contingit vincula; et auro ferrum, quemadmodum aranei telam, quod dici solet, nulla negotio dissecat: el continuo Petrus, non modo vinculis solutum, sed etiam extra septą (o miracu lum!) momento temporis plane eductum se mira tur, solumque videt Nicolaum sibi comitem adesse, ac facile persuadentem, non jam per somnium, sed reipsa concessum esse libertatem. Ad hæc etiam iter ei ostendit opportunum, pomarium scilicet varij generis arboribus, interque cas multis, esui hu mano aptos fructus ferentibus, consitum. Sed inter hæc omnia Petrus non modo decerpere quidpiam illorum verebatur, sed ne extremo quidem, quod aiunt, digito fructus illos contingere audebat. Nico laus vero animos ei denuo addens posito metu car, pere fructus imperat; tum ad desideratam ipsum
ὄναρ ἐπιπέμπει
ὑποσχέσεως ἐμπεδοῖ, καὶ αὐτὸν
τούτῳ, τὸν μέγαν ἐν ἱεράρχαις καὶ Πατράσιν ἁγίοις
Νικόλαον, ἂν καὶ αὐτὸς ἐπεβοᾶτο θερμότερον, ἅ τε
τῆς πρὸς Θεὸν αὐτοῦ παῤῥησίας πεπειραμένος, καὶ
διὰ θαύματος αὐτὸν ἄγων, πολλοῖς καὶ πρότερον
κεχρημένος ὑπὲρ αὐτοῦ θαύμασιν. "Ος δὴ καὶ φα
νεὶς οὐχ άπαξ, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ ει;, πολὺ κατεμέμφετο
τὴν τοῦ ἀνδρὸς ἀβουλίαν, πολλάκις μὲν δὴ καὶ πρό
τερον εὐξαμένου τὴν ἀπὸ τοῦ κόσμου φυγήν, ώρμης
μένου δὲ μηδ' ὅπως οὖν ἔργῳ τὴν εὐχὴν ἀποδοῦναι.
Ταύτῃ τοι δικαίως ἀρτίως ἔφασκεν, οὔτ᾽ αὐτὸς
εἰτακούῃ κἀγὼ πείθειν ἥκιστα δύναμαι, πρεσβείαν
ὑπὲρ τῶν σοι συνοίσειν μελλόντων πρὸς Θεὸν
ποιούμενος. ᾿Αλλὰ γὰρ, εἴ μοι πείθῃ, καὶ ἄλλον δή
τινα τῶν μέγα παρὰ Θεῷ δυναμένων ἐπικέκλησο
βοηθόν, ὥστε μοι συμβαλέσθαι σπουδήν, ὅτι πλεί
στην ὑπὲρ σοῦ ποιουμένῳ.
η'. Πέτρου δὲ ἀνθυπενεγκόντος· Καὶ τίς ἄρα μεῖ
ζον ἢ σὺ δύναται; Συμεώνης, τὸν εἰπεῖν· Συμεώνης
ἐκεῖνος, ὃς εὖ μάλα πρεσβυτικὰς πάλαι ποθ᾽ ὑπε
ανήκε χεῖρας, καὶ τεσσαρακονθήμερον ὑπανέσχε τὸν
πρὸ τῶν ἀνθρώπων Θεόν. Αλλ' ὁ μὲν, μετὰ τὴν
εἰσήγησιν, ἀπιών ᾤχετο. Πέτρου δὲ παραυτὰ τὸν
ὕπνον ἀποπεισαμένου, πολὺς ἐπὶ στόμα Συμεώνης
ἦν· καὶ βοῶν οὐκ ἀνῆκεν, ἀντιβολῶν οὐκ ἐνέδωκεν,
ἕως ἔπεισε· τῇ γὰρ ὑστεραίᾳ πάλιν ἐφίσταται ὁ
Νικόλαος, καὶ ἀνατεῖναι πρὸς Συμεώνην ἐπιτάττει
τὰς ὄψεις. Ο δὲ ταχὺς ἐπεστραμμένος, ἐπιτερπές
ὁρᾷ θέαμα· σεμνὸν ὅτι μάλιστα καὶ πολιὸν ἄνδρα,
κατὰ τὸ παλαιὸν ἔθος ἀρχιερατικῶς ἑσταλμένον,
χρυσοῦ τε ῥάβδῳ κοσμίως επερειδόμενον, καὶ πρὸς
αὐτὸν ἐπίχαρί τι καὶ προσηνὲς ἐνορῶντα, καὶ τὴν
ἄφεσιν εὐαγγελιζόμενον, εἴπερ ἄρα καὶ τὰς πρὸς
Θεὸν συνθήκας εἰς ἔργον ἀγαγεῖν προθυμεῖται. Τοῦ
δὲ Πέτρου συνθεμένου προθύμως, ἐκεῖνος ὅποι δὴ
βούλοιτο βαδίζειν ἀδέως ὑπαγορεύει, εξιόντα τῆς
εἱρκτῆς. Τοῦ δὲ τὸν περὶ τοὺς πόδας αὖθις ἐπιδει
κνύντος δεσμὸν, καὶ τὸ ἐπίταγμα τῶν ἀδυνάτων
εἶναι διατεινομένου παντάπασιν, ἡρέμα μετεωρίσας
ὁ Θεοδόχος, τὴν καλὸν ἀπαστράπτουσαν ἐκείνην
βάσιν ἄκρα ταύτῃ ψαύει τῶν δεσμῶν, καὶ χρυσῷ
τὸν σίδηρον ὡς ἀράχνης (ὥς φασιν) ἱστὸν, ἀπονητι
διατέμνει· καὶ ὁ Πέτρος εὐθὺς, οὐχ ὅπως τῶν πε
δῶν ἐκείνων, ἀλλὰ καὶ παντὸς ἐκτὸς περιτειχίσμα
τος (ᾧ τοῦ θαύματος!) ἐν ἀκαρεῖ χρόνου γίνεται,
καὶ Νικόλαον μόνον συμπαρομαρτοῦντά οἱ βλέπει,
και πείθοντα μηκέτ' ὄναρ, ἀλλ᾽ ὕπαρ εἶναι τὴν
δεδομένην ἐλευθερίαν· πρὸς δὲ καὶ πόρον ἐφοδίων
ὑποδεικνύντα, κῆπον δή τινα πολυειδέσι τεθηλότα
δένδροις, καὶ πολλοῖς τῶν ἐδωνίμων βρίθουσιν.
Εν τούτοις, ὁ μὲν συλᾶν εὐλαβούμενος, οὐδ᾽ ἄκρῳ
δακτύλῳ, τὸ τοῦ λόγου, ψαύειν τῶν καρπῶν ἐκεί
νων ήνείχετο. Νικόλαος δὲ τοῦτον αὖθις θαῤῥύνει,
καὶ ἀδεῶς ἐγκελεύεται δρέπεσθαι· εἶτ᾽ ἐξενεγκών
ἐπὶ τὴν φίλην ὁδοιπορίαν, καὶ τῶν ὑπεσχημένων
ὑπομνήσας ἐκείνων, ἐξ ὀφθαλμῶν γίνεται τοῦ ἀν
δρὸς, καὶ ἀπολιπὼν ἔδοξε τοῦτον, κἂν ἀοράτων,
ἀεὶ συνῆν.
η
habet Deus, objecta visione, quæ ipsi representet
magnum episcopum et Patrem, sanctum Nicolaum;
quem etiam ferventer invocabat, utpote ejus apud
Deun intercessionem expertus; cumdemque janı
pridem plura in se mirabilia operatum, miraculi
loco habebat. Neque vero semel tantum, sed et ite
rum se viro videndum præbuit sanctus, multum in
crepans temeritatem ejus, quod jam pridem sæpe
vovisset fugam a sæculo, et nihildum voti sui opere
ipso complere curasset. Quamobrem, inquiebat,
merito neque tu nunc exaudiris, neque ego, qui
pro rebus tibi profuturis apud Deum intercedo,
impetrare queo. Verumtamen, si me audis, alium
quoque ex eorum numero, qui multum apud
Deum valent, adjutorem ac patronum invoca, ut
illo operain suam me adjungente, amplius tibi
proficiam.
8. Opponente autem Petro: Ecquis, amabo, po¬
tentius opitulari quam lu, potest? Simeon, ait san
¿tus. Videlicet iste Simeon, qui seniles admodum
lacertos olim aliquando submisit, iisque dies qua
draginta natum, eumdem, qui ante conditos honi
nes exsistit, Deum suscepit. Et Nicolaus quidem
hisce dictis recedens evanuit. Petrus vero mos
excusso somno Simeonem frequens ore versabat,
ac indesinenter inclamabat, nec instare cessavit,
donec quod petebat impetraret. Postera namque
die denuo ei astans Nicolaus, intendere in Simeo,
nem oculos jubet. Ipse vero mox eo conversus,
jucundum conspicatur spectaculum, nempe sene
quam maxime venerandum et canum), instar pon
tificis more antiquorum vestitum, aureo decenter
innitentem baculo, in ipsumque gratioso ac blandle
vultu intuentem, ac nuntiantem, fore ut brevi li
bertatem consequatur, dummodo quæ Deo voveral
prompto animo effecta daret: et promptissime, su
daturum, annuenti Pelro suaviter imperat, quo
cumque velit, carcere egressus abeat. Cumque ille
denuo, quibus vinclus erat, calenas monstrans,
quod jubebatur feri omnino non posse, diceret;
sanctus, Dei hominis susceptor, Simeon, leiter
attøllens quem tenebat pulchre radiantem baculum,
extremo ejus contingit vincula; et auro ferrum,
quemadmodum aranei telam, quod dici solet, nulla
negotio dissecat: el continuo Petrus, non modo
vinculis solutum, sed etiam extra septą (o miracu
lum!) momento temporis plane eductum se mira
tur, solumque videt Nicolaum sibi comitem adesse,
ac facile persuadentem, non jam per somnium, sed
reipsa concessum esse libertatem. Ad hæc etiam iter
ei ostendit opportunum, pomarium scilicet varij
generis arboribus, interque cas multis, esui hu
mano aptos fructus ferentibus, consitum. Sed inter
hæc omnia Petrus non modo decerpere quidpiam
illorum verebatur, sed ne extremo quidem, quod
aiunt, digito fructus illos contingere audebat. Nico
laus vero animos ei denuo addens posito metu car,
pere fructus imperat; tum ad desideratam ipsum
col. 1003–1004page 81 of 197
Caput II
PG 150:1003θ'. ᾿Αλλὰ γὰρ οὕτω φως ἐλεύθερον ὁ Πέτρος παρὰ δόξαν τεθεαμένος, Παῦλον εὐθὺς τὸν μέγαν ὡς πρὸς ἀρχέτυπον βλέπων, οὐδ' αὐτὸς ἔγνω προσ αναθέσθαι σαρκὶ καὶ αἷματι· εὖ δὲ ποιῶν, ὅλος γίνεται τοῦ προνοίᾳ μείζονι τὰ κατ' αὐτὸν δι κηκότος Θεοῦ, καὶ τοῦ θαυμασίως οὕτως καλέσανε τος, σὺν θαυμαστῇ προθυμίᾳ κατόπιν ἔπεται, μηδὲ προσβραχὺ διαστῆναι, μηδ' ἀποσχέσθαι τῶν ἰχνῶν ἀνεχόμενος. Ὡς γὰρ εἴ τις ἡλίῳ τὰς ὄψεις ἀτενῶς ἐπιβαλών, εἶτ' ἐνορῴη τοῖς κάτω, πάντα σκότος ἀτεχνῶς ὁρᾷ· οὕτως ἐκεῖνος, τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα τὸν νοῦν ἀκλινὲς εἰς οὐρανὸν ἑδράσας, πάντα παρ εἶδε ῥᾳδίως, οἶκον, πατρίδα, γονέας, τοὺς καθ αἷμα προσῳκειωμένους, τοὺς καθ' ἑταιρίαν ἤν τινα οὖν καὶ πᾶσι χαίρειν φράσας, μᾶλλον δ' οὐδὲ χαίρειν φράσας, ἑνὸς γίνεται τῆς κατὰ Θεόν πολιτείας, καὶ ἐν πάσης ἀσχολίας υπέρτερον αὐτῷ μελέτεμα, τοῦ θείου θελήματος ἀπρὶς ἔχεσθαι, καὶ οὕτω πάντα γενέσθαι Χριστῷ, καὶ ἀντὶ πάν των ἐσχηκέναι Χριστόν, κατὰ τὴν θεσπεσίαν ἐκείνου ψήφου. Ο ι. Οὕτω δὲ θείῳ βέλει τετρωμένος, τῆς πρὸς Ρώμην φερούσης ἥψατο, μηδὲν ὑπερθέμενος· ἐκεῖ τελεσθησόμενος τελεώτερον, καὶ τὸ κατὰ μοναχοὺς καπὶ τοῦ φανεροῦ σχήμα περιθησόμενος, καὶ τὴν εὐχὴν ἀποδώσων. Νικόλαος δὲ ὁ μέγας αὖθις ἀφα νῶς προὔπεμπε· καὶ δὴ προφθάσας, καὶ προεπι στὰς τῇ πόλει, νοερώς συντυγχάνει τῷ πάπι καθῆστο γὰρ ἐπὶ τὸν ὑψηλὴν, ὡς ἔοικε τὸ την καῦτα, θρόνον ἐκεῖνος ὑψηλὸς, καὶ τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν ἀνὴρ καὶ νοερῶν θεαμάτων οὐκ ἄμοιρος. Συνίστησι τοιγαροῦν αὐτῷ, καὶ πρὸ τῆς θέας τὸν Πέτρον, καὶ τὰ κατ' αὐτὸν διηγεῖται, καὶ προστάσσει τελέσειν ἐπ' αὐτὸν ἀφιγμένον, ὅσα τοὺς τὸν ἄζυγον βίο, ἑλομένους ἐνανελέσθαι νομίζεται· σημείά τε προσ θεὶς, ὅθεν ἂν ἐπιγνοίη τὸν εἰρημένον, καὶ τούνομα ἐπειπών. Ὁ μὲν τῇ συντυχίᾳ δίδωσι πέρας· Πέτρος δὲ ἤδη τὴν πόλιν εἰσῄει, μηδὲν τῶν παρὰ τοῦ προστατοῦντος ὑπηργμένων εἰδὼς, καὶ τῆς μητροπόλεως εὐθὺ χωρεῖν δόξων. Ο μὲν ταῖς ἱεραῖς ἤδη προσέβαινε πύλαις, κἀπὶ γόνυ κλιθείς, ταῖς θείαις εἰκότι τὴν προσκύνησιν διετέλει νέμων. 'Ο δὲ πά πας εὐθὺς αὐτὸν μεταπέμπεται, καὶ μυεῖ τούτῳ τὴν μονήρη δίαιταν, καὶ μεταμφιέννυσι τὴν τῇ δια! τη προσήκουσαν στολήν· καὶ ὡς ἐκπλαγείς τῷ γεγενημένῳ (πῶς γὰρ οὔ;) χάριν ἀνωμολόγει θεῷ, καὶ χεῖρας ἀνασχών εὐχαριστηρίους ἀνῄει φωνάς. Οὐ μὴν, ἀλλὰ καὶ τῇ καλῇ κἀγαθῇ προθυμία Προσεπετίθει, καὶ ζέοντ: νεύματι τόπον ἐζήτει βοηθήσοντα τῇ προθέσει. Καταβὺς οὖν ἐπὶ τὸν αἰγιαλόν, ἐντυγχάνει πλωτήρσι Θεοῦ δηλαδή προνοίᾳ, τῆς πόλεως ήδη παρεσκευασμένοις ἀπείρειν, καὶ μετ οὐ πολὺ τοῦ λιμένος ἀνάγεσθαι μέλλουσι, καὶ διὰ
edurens viam, renovata promissorum factorum memoria, oculis ejus se subtraxit; atque sic illum dereliquisse visus est, quamvis invisibili modo constanter adesset eunti, Iter Romam, inde in Cretam. Miracula ibidem patrata. 9. Etenim, cum hoc mode Petrus praeter exspe ctationem liberum aspexisset cœlum, continuo ocu los in magnum Paulum, tanquam in imaginem, convertens, neque ipse sibi committendum putavit, ut carni el sanguini acquiesceret; sed meliora sequens, Deo, cujus meliori providentia res suæ ita dispositæ fuerant, se totum addicit, ipsumque a quo tam mirabiliter vocabatur, mirabili prompti tudine pone sequitur, ne modicum quidem ab ipso separari, aut a vestigiis ejus declinare sustineng. Quemadmodum enim, si quis solem fixis intuitus est oculis, simul atque eos deflexerit ad inferiora, omnia obscura ac louebrosa conspicit; ita ille, cum animæ oculum, intellectum, inquam, irretor tum intendisset in coelos, non invitus despexit cuncta alia, domum, patriam, preutes, propinquos ac familiares quoscunque, ac omnibus vale dicto, aut potius ne dicto quidem, in id unum incubuit, ut secundum Deum vitam institueret, illamque cæteris occupationibus potiorem duceret, qua me ditetur omnimodam divinæ voluntatis exsecutio nom, sieque omnia Christo fiat, ac pro omnibus Christum habeat, juxta divinam Apostoli sente: tiam. 10 la divini amoris sagitta vulneratus Petrus, contínuo Romam versus iter arripit; illic victurus vitam perfectiorem, sub veste monastica, etiam palam ferencia, sicque vota sua soluturus. Interea magnus Nicolaus, denuo iter ei prait invisibili mo do; ipsumque antevertens, prior ad urbem accedit, ac Dominum papam intelligibili alloquitur voce sedebat enim, ut tunc temporis moris erat, in sub limi throno, et ipse sublimibus vir doli!us eful gens, ac spiritualium visionum non insuetus. Huic ilaque Petrum, nondum oculis ab eo usurpatum, commendat sanctus; serieque rerum ejus enarrata, imperat ut cum advenerit, et præstet quidquid ho minibus, qui cælibem vitam elegerint, præstari consuevit et vero signa addit, unde dignoscere queat designatum virum ac nomen indicat. Hisce colloquio dum finem imponit Nicolaus; ingressus erat urbem Petrus, nihil quidquam eorum quæ a sancto patrono acta fuerant, sciens; et continuo alcundam sibi metropolim putavit. Cumque j' m sacris portis appropinquaret, ac positis genibus «li vinas adoraret imagines; nec opmato accersitur a papa, monasticam docetur iustitutum, et congruen tem instituto vestem induitur. Hine, attonito simi lis rei novitate (quid enim potius?) gratias perso! vit Deo, elatisque sublime manibus, voces emittit gratitudinis indices. Neque hic finis: verum etiam intendit laudabilem pulchramque alacritatem suam; et æstuante sancti Spiritus amore flagraus, in locum inquirit, sancto proposito faventem. De scendens igitur ad littus maris, incidit, Deo vide licet ita provide disponente, in nautas, jam para
θ'. ᾿Αλλὰ γὰρ οὕτω φως ἐλεύθερον ὁ Πέτρος
παρὰ δόξαν τεθεαμένος, Παῦλον εὐθὺς τὸν μέγαν
ὡς πρὸς ἀρχέτυπον βλέπων, οὐδ' αὐτὸς ἔγνω προσ
αναθέσθαι σαρκὶ καὶ αἷματι· εὖ δὲ ποιῶν, ὅλος
γίνεται τοῦ προνοίᾳ μείζονι τὰ κατ' αὐτὸν δι
κηκότος Θεοῦ, καὶ τοῦ θαυμασίως οὕτως καλέσανε
τος, σὺν θαυμαστῇ προθυμίᾳ κατόπιν ἔπεται, μηδὲ
προσβραχὺ διαστῆναι, μηδ' ἀποσχέσθαι τῶν ἰχνῶν
ἀνεχόμενος. Ὡς γὰρ εἴ τις ἡλίῳ τὰς ὄψεις ἀτενῶς
ἐπιβαλών, εἶτ' ἐνορῴη τοῖς κάτω, πάντα σκότος
ἀτεχνῶς ὁρᾷ· οὕτως ἐκεῖνος, τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα
τὸν νοῦν ἀκλινὲς εἰς οὐρανὸν ἑδράσας, πάντα παρ
εἶδε ῥᾳδίως, οἶκον, πατρίδα, γονέας, τοὺς καθ
αἷμα προσῳκειωμένους, τοὺς καθ' ἑταιρίαν ἤν
τινα οὖν καὶ πᾶσι χαίρειν φράσας, μᾶλλον δ'
οὐδὲ χαίρειν φράσας, ἑνὸς γίνεται τῆς κατὰ Θεόν
πολιτείας, καὶ ἐν πάσης ἀσχολίας υπέρτερον αὐτῷ
μελέτεμα, τοῦ θείου θελήματος ἀπρὶς ἔχεσθαι,
καὶ οὕτω πάντα γενέσθαι Χριστῷ, καὶ ἀντὶ πάν
των ἐσχηκέναι Χριστόν, κατὰ τὴν θεσπεσίαν ἐκείνου
ψήφου.
Ο
ι. Οὕτω δὲ θείῳ βέλει τετρωμένος, τῆς πρὸς
Ρώμην φερούσης ἥψατο, μηδὲν ὑπερθέμενος· ἐκεῖ
τελεσθησόμενος τελεώτερον, καὶ τὸ κατὰ μοναχοὺς
καπὶ τοῦ φανεροῦ σχήμα περιθησόμενος, καὶ τὴν
εὐχὴν ἀποδώσων. Νικόλαος δὲ ὁ μέγας αὖθις ἀφα
νῶς προὔπεμπε· καὶ δὴ προφθάσας, καὶ προεπι
στὰς τῇ πόλει, νοερώς συντυγχάνει τῷ πάπι
καθῆστο γὰρ ἐπὶ τὸν ὑψηλὴν, ὡς ἔοικε τὸ την
καῦτα, θρόνον ἐκεῖνος ὑψηλὸς, καὶ τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν
ἀνὴρ καὶ νοερῶν θεαμάτων οὐκ ἄμοιρος. Συνίστησι
τοιγαροῦν αὐτῷ, καὶ πρὸ τῆς θέας τὸν Πέτρον, καὶ
τὰ κατ' αὐτὸν διηγεῖται, καὶ προστάσσει τελέσειν
ἐπ' αὐτὸν ἀφιγμένον, ὅσα τοὺς τὸν ἄζυγον βίο,
ἑλομένους ἐνανελέσθαι νομίζεται· σημείά τε προσ
θεὶς, ὅθεν ἂν ἐπιγνοίη τὸν εἰρημένον, καὶ τούνομα
ἐπειπών. Ὁ μὲν τῇ συντυχίᾳ δίδωσι πέρας· Πέτρος
δὲ ἤδη τὴν πόλιν εἰσῄει, μηδὲν τῶν παρὰ τοῦ προ
στατοῦντος ὑπηργμένων εἰδὼς, καὶ τῆς μητροπό
λεως εὐθὺ χωρεῖν δόξων. Ο μὲν ταῖς ἱεραῖς ἤδη
προσέβαινε πύλαις, κἀπὶ γόνυ κλιθείς, ταῖς θείαις
εἰκότι τὴν προσκύνησιν διετέλει νέμων. 'Ο δὲ πά
πας εὐθὺς αὐτὸν μεταπέμπεται, καὶ μυεῖ τούτῳ
τὴν μονήρη δίαιταν, καὶ μεταμφιέννυσι τὴν τῇ δια!
τη προσήκουσαν στολήν· καὶ ὡς ἐκπλαγείς τῷ
γεγενημένῳ (πῶς γὰρ οὔ;) χάριν ἀνωμολόγει θεῷ,
καὶ χεῖρας ἀνασχών εὐχαριστηρίους ἀνῄει φωνάς.
Οὐ μὴν, ἀλλὰ καὶ τῇ καλῇ κἀγαθῇ προθυμία προσε
πετίθει, καὶ ζέοντ: 11νεύματι τόπον ἐζήτει βοηθή
σοντα τῇ προθέσει. Καταβὺς οὖν ἐπὶ τὸν αἰγιαλόν,
ἐντυγχάνει πλωτήρσι Θεοῦ δηλαδή προνοίᾳ, τῆς
πόλεως ήδη παρεσκευασμένοις ἀπείρειν, καὶ μετ
οὐ πολὺ τοῦ λιμένος ἀνάγεσθαι μέλλουσι, καὶ διὰ
edurens viam, renovata promissorum factorum memoria, oculis ejus se subtraxit; atque sic illum
dereliquisse visus est, quamvis invisibili modo constanter adesset eunti,
Iter Romam, inde in Cretam. Miracula ibidem patrata.
9. Etenim, cum hoc mode Petrus praeter exspe
ctationem liberum aspexisset cœlum, continuo ocu
los in magnum Paulum, tanquam in imaginem,
convertens, neque ipse sibi committendum putavit,
ut carni el sanguini acquiesceret; sed meliora
sequens, Deo, cujus meliori providentia res suæ
ita dispositæ fuerant, se totum addicit, ipsumque
a quo tam mirabiliter vocabatur, mirabili prompti
tudine pone sequitur, ne modicum quidem ab ipso
separari, aut a vestigiis ejus declinare sustineng.
Quemadmodum enim, si quis solem fixis intuitus
est oculis, simul atque eos deflexerit ad inferiora,
omnia obscura ac louebrosa conspicit; ita ille,
cum animæ oculum, intellectum, inquam, irretor
tum intendisset in coelos, non invitus despexit
cuncta alia, domum, patriam, preutes, propinquos
ac familiares quoscunque, ac omnibus vale dicto,
aut potius ne dicto quidem, in id unum incubuit,
ut secundum Deum vitam institueret, illamque
cæteris occupationibus potiorem duceret, qua me
ditetur omnimodam divinæ voluntatis exsecutio
nom, sieque omnia Christo fiat, ac pro omnibus Christum habeat, juxta divinam Apostoli sente: tiam.
10 la divini amoris sagitta vulneratus Petrus,
contínuo Romam versus iter arripit; illic victurus
vitam perfectiorem, sub veste monastica, etiam
palam ferencia, sicque vota sua soluturus. Interea
magnus Nicolaus, denuo iter ei prait invisibili mo
do; ipsumque antevertens, prior ad urbem accedit,
ac Dominum papam intelligibili alloquitur voce
sedebat enim, ut tunc temporis moris erat, in sub
limi throno, et ipse sublimibus vir doli!us eful
gens, ac spiritualium visionum non insuetus. Huic
ilaque Petrum, nondum oculis ab eo usurpatum,
commendat sanctus; serieque rerum ejus enarrata,
imperat ut cum advenerit, et præstet quidquid ho
minibus, qui cælibem vitam elegerint, præstari
consuevit et vero signa addit, unde dignoscere
queat designatum virum ac nomen indicat. Hisce
colloquio dum finem imponit Nicolaus; ingressus
erat urbem Petrus, nihil quidquam eorum quæ a
sancto patrono acta fuerant, sciens; et continuo
alcundam sibi metropolim putavit. Cumque j' m
sacris portis appropinquaret, ac positis genibus «li
vinas adoraret imagines; nec opmato accersitur a
papa, monasticam docetur iustitutum, et congruen
tem instituto vestem induitur. Hine, attonito simi
lis rei novitate (quid enim potius?) gratias perso!
vit Deo, elatisque sublime manibus, voces emittit
gratitudinis indices. Neque hic finis: verum etiam
intendit laudabilem pulchramque alacritatem suam;
et æstuante sancti Spiritus amore flagraus, in
locum inquirit, sancto proposito faventem. De
scendens igitur ad littus maris, incidit, Deo vide
licet ita provide disponente, in nautas, jam para
col. 1005–1006page 82 of 197
PG 150:1005τῆς Κοίτης. πρὸ; ᾿Απίαν ἀποπλεῖν ἠρηρένοις. Τούτοις τοίνυν καὶ αὐτὸς συγεπαίρτι, τῶν χατὰ νοῦν ἴσως ἐπιτευξόμενό; πον, διὰ τοῦ μακροῦ τοῦδ: πλοῦ μᾶλλον δὲ Θεῷ χὰν τούτῳ πιστεύ: σας, ὃς τᾶν ὅτι λυσιτεὴξς ἀνθρώποις ἄνύτι μένος.
ταν Οὕτω τοίνυν ἔχων ἐλπίδος, ὄναρ ὁρᾷ τὴν ἀειπαρβένην Μητέρα Θεοῦ ταύτῃ δὲ τὸν ἑχυτὸῦ προμηθέα Νικόλαον ἐν οἰκέτου σχῆματι παρ:στῶτα, χαὶ, Ποῦ χαταλύτει Πέτρος, ᾧ Δέσποινα ; πρὸς αὐτὴν ἠρεμαΐχ φωνῇ φ᾽εγγήμενον τὴν δ᾽ ὑπον λαδ σλν φαιδρῶς τε καὶ κοτμίως ἀποχριναμένην " Ἔττιν ὅρος ἐπ᾽ Εὐρώπης, κάλλιστον ὁμοῦ χαὶ μέγέστον, πρὸ; Αἰδύην τετραμμένον, ἐπὶ πολύ τε τῆς θαλάττης εἴσω προῖόν" τοῦτο τῆς γῆς ἀπάφης ἀπολεξάμενον, τῷ μυναχιχῷ πρέπον χαταγώγιον προσχληρῶσαι διέγνων ἔγωγε ταῦτ᾽ ἄρα χαὶ ἰδιαίτατον ἐνδιαίτημα τοῦτ᾽ ἀφιέρωτα ἐμαυτῇ, καὶ ΠΆγιον τοὐντεῦθεν καλήσεται χαὶ τῶν ἐπ᾽ αὐτοῦ τε τὴν πρὸς τὸν χοινὴν ἀνθρώποις πολέμιον ἐπαναιρονων ἀγῶνα, προπολεμήσω διὰ βίου παντὸς, χαὶ πάντως ἔπομα; τούτοις ἄμαχης σύμμαχος τῶν πραχτέων ὑφηγητὴς, τῶν μὴ πραχτέων ἑρμηνευτὴς, κηδεμὼν, ἱχτρὸς, τροφεὺς, ἣν ἄρα βούλει τροφήν πε καὶ ἰατρείαν, ὅση τε πρὺς σῶμα τεῖνει, καὶ τοῦτο ευνιοτᾶ τε καὶ λυσιτελεῖ, καὶ ὅτη τὸ πνεῦμα διανιστᾷ τε καὶ ῥώνυυσι, καὶ μὴ τοῦ καλοῦ διαπεσεῖν συγχωρεῖ συστήτω δὲ ἄρα καὶ τῷ ΥἹῷ χαὶ Θεῷ μου, οἷ; ἂν γένοιτο καλῶς καταλῦσαι τῇδε τὸν. βίον, τῶν αὐτοῖς ἡμαρτημένων τολείαν ἐξαιτησαξένη παρ' αὐτοῦ τὴν ἄφετιν,
εϑ', οἵδ᾽ ὅτι πᾶσιν ἐνῆκεν ἡδονὴν ὁ λόγος εἰκότως, ὅτε τὴν περισπούδαστον ἡμῖν τε καὶ τοῖς εὐφρονοῦσιν ἅπασι χατὰ ψυχὴν σωτηρίαν ἀναμφιλέχτως ἐπαγγελλόμενος " ὅταν γὰρ ἡ τοῦ Θεοῦ Μήτηρ, ἢ καὶ τὰ ἀδύνατα δυνατὰ καθέστηκιν, ὑπισχνεῖται βοηθεῖν, χαὶ οὐκ ἐνταυθοῖ μόνον, οὐδὺ ἐπὶ τοῦ παρόντος, πρὺὴς δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ μέλλοντος αἰῶνο;, καὶ οὐκ ἐπὶ σμικροῖς, ἀπαλλαγὴν δὲ προξενοῦσα τῶν ἀῤῥήτων ἐκείνων εὐθυνῶν, καὶ τῶν. ἀκηράτων ἀγαθῶν ἀπύλανσιν, τίς οὐχ οὖν ὑπερδαλλόντως ἤδοιτο νοῦν ἔχων ; ᾿Αλλ' ἐπὶ τὰ ἑξῆς [τέον " ταῦτα τῆς Θεοτόχον περὶ τοῦ ὄρους διειλεγμένης, καὶ τέλος ἐπεοιπούσης. ὡς χαὶ Πέτρος ἔκεῖ βιώσετα:, ποῦ καθεύδειν οτος ἀνεῖται, καὶ πρὸς εὐχὴν χαρίεις εἴπερ ποτὲ διανίσταται, καὶ τὴν ψυχὴν ὥππερ ἐπτερωμένος οἷα τὸν τοινύτων μὲν θεαμάτων, τοιούτων ᾿ὰ ἀκροτμάτων ἐξωομένον εἰκό;,
τ. Μικρὸν ὅσον, καὶ τῆς νεὼς τῇ Κρήτῃ πα)ὰπὸεούσης, οἷς ἔδει αἴτιον τὸ καὶ πομάτων (οὐδὲ γὰρ ἐκείνῳ, τὴν σάρκα τηναρχὴν εὐθὺς ὑπόσποδον χαν ταπτῆσαι προνονυ μένῳ, καὶ διημερεῦοντι μὲν ἀποσίτῳ, πίνοντι δὲ τῆς θαλάττης, καὶ ταύτης μετρίως πάτηφ) οἷς οὖν ἔδει τῶν ἐπιτηδείων, δεῖν ἔγνωσαν πῷ λιμένι προφοκεῖλαι καὶ ἀποδάντες, ἐπ᾽ ἀλφί-
los discedere ex urbe, nee inulto post e partu soluiuros, atque. per Cretam. ia As'am. vela. facturos, Cum hisee igitur et ipse solvit, visnrus, si lorte in tam longinqua navigatione nceurreret alicuhi lneus, quiex animi ejus seutentia. foret : mágis vero iu hoe quoque. fidebat Deo, qui solus, quidquid utile €5t hominibus, perficit.
11. Hac spe Brelus, spectahilem in somuis habet Matrem. Dei semper. virginem, eique astanteni famulantis specie sauetum Nicolauu, providum suum curatorem ; qui ad Dsiparam leui vore : Ubi. tandem, o Domina, commarabitur Petrus * Et. ipsa, blande ae modeste respondens, subjicit : Est. in Europà puleberrimus Juxta alque summus. nous, qui versus. Libyam longe in nare proeuniit. Hane vgo € toto terrarum orbe ele;i, atque. decoram et aptam monastieo instimto. Dahitationem fieri. cecrei; quinimo ipsum inihi proprinm eonsevravi domicilinni, atque. imposterum vocabirir Sanctus. Quotquot istic adversus eommiuea homignm l- Ste susceperint certamen , propugnabo ego quoad vixerint, ae omuino me illis peestabo inviucibilem adjutricem ; quid agendum sit. doceho; quid omitlendum, exponam ; sswm corum euralrieen, me« dieam, nulriecm ; provisura. ipsis de quovis. cibo uc medicina, sive illa. ai eurpus attineat ipsunnjne €ousolidet eorroboretque ; sive illa. spiritum exeitet, ac confirmet, impediatque ne virtute spolietur. Commendalio illos insupee Filio ac. Deo meo; quibus illic eontigeril linem. vite imponere; ab eoque omnimodam illis exorabo delictorum. suorum remissionem.
12 Oratio isibic , scio, voluptatem attulit omnibus, nec immerito ; c:m maximopere expetendam, nou nobis solum, $e cunctis recie sentientibus, snimm saliem citra amhiguitatem | promittat, Quando euim Dei Mater, qux quod fieri non. potest. effectum dat, suam. adjicit operzm ; neque nunc Solum et. in prasenti. saeculo, seil etiam in futuro, et non tantum in rebas parvis prostat, sed arcanis quoque illis poenis liberat suos, atque. :wternorum Louorüm voluptate dona; quis, qguxso , mentis campus non gaudeat supra. modum? At vero aif ea qua supersunt preeedendum est, Cum. talia. de | monte prolucuta esset. Deipara , ac tandem subjunxisset, fore ut et. Petrus istic loci vitam ageret; expergiseit hie e somno , atque ad orationem, letus si unquam alias, se confert, totaque auima (diceres alis ei aldit;s esse! advolat : quemadicodum par est illum facere, qui talia vilere spectacula talesque audire sermones promeruit,
35. Interea navis. Cro appropinquabat, atque vectores ili, quibus cibo potuque opus erat (negue enim Petras, qui statim. a. prineipio earnem. rationi prudenter suljecerat, diesque totos sine cibo Lransigebat, marinam vero eamque modicam potabat, illis iudigebat) illi, iuquam, vectores judiearunt portum sibi intrandum, ac descendentibus
τῆς Κοίτης. πρὸ; ᾿Απίαν ἀποπλεῖν ἠρηρένοις.
Τούτοις τοίνυν καὶ αὐτὸς συγεπαίρτι, τῶν χατὰ
νοῦν ἴσως ἐπιτευξόμενό; πον, διὰ τοῦ μακροῦ
τοῦδ: πλοῦ μᾶλλον δὲ Θεῷ χὰν τούτῳ πιστεύ:
σας, ὃς τᾶν ὅτι λυσιτεὴξς ἀνθρώποις ἄνύτι
μένος.
ταν Οὕτω τοίνυν ἔχων ἐλπίδος, ὄναρ ὁρᾷ τὴν
ἀειπαρβένην Μητέρα Θεοῦ ταύτῃ δὲ τὸν ἑχυτὸῦ
προμηθέα Νικόλαον ἐν οἰκέτου σχῆματι παρ:στῶτα,
χαὶ, Ποῦ χαταλύτει Πέτρος, ᾧ Δέσποινα ; πρὸς
αὐτὴν ἠρεμαΐχ φωνῇ φ᾽εγγήμενον τὴν δ᾽ ὑπον
λαδ 5σλν φαιδρῶς τε καὶ κοτμίως ἀποχριναμένην "
Ἔττιν ὅρος ἐπ᾽ Εὐρώπης, κάλλιστον ὁμοῦ χαὶ μέ-
γέστον, πρὸ; Αἰδύην τετραμμένον, ἐπὶ πολύ τε τῆς
θαλάττης εἴσω προῖόν" τοῦτο τῆς γῆς ἀπάφης
ἀπολεξάμενον, τῷ μυναχιχῷ πρέπον χαταγώγιον
προσχληρῶσαι διέγνων ἔγωγε ταῦτ᾽ ἄρα χαὶ
ἰδιαίτατον ἐνδιαίτημα τοῦτ᾽ ἀφιέρωτα ἐμαυτῇ, καὶ
ΠΆγιον τοὐντεῦθεν καλήσεται χαὶ τῶν ἐπ᾽ αὐτοῦ τε
τὴν πρὸς τὸν χοινὴν ἀνθρώποις πολέμιον ἐπαναιρο-
νων ἀγῶνα, προπολεμήσω διὰ βίου παντὸς, χαὶ
πάντως ἔπομα; τούτοις ἄμαχης σύμμαχος τῶν
πραχτέων ὑφηγητὴς, τῶν μὴ πραχτέων ἑρμηνευτὴς,
κηδεμὼν, ἱχτρὸς, τροφεὺς, ἣν ἄρα βούλει τροφήν
πε καὶ ἰατρείαν, ὅση τε πρὺς σῶμα τεῖνει, καὶ
τοῦτο ευνιοτᾶ τε καὶ λυσιτελεῖ, καὶ ὅτη τὸ πνεῦμα
διανιστᾷ τε καὶ ῥώνυυσι, καὶ μὴ τοῦ καλοῦ διαπε-
σεῖν συγχωρεῖ συστήτω δὲ ἄρα καὶ τῷ ΥἹῷ χαὶ
Θεῷ μου, οἷ; ἂν γένοιτο καλῶς καταλῦσαι τῇδε τὸν.
βίον, τῶν αὐτοῖς ἡμαρτημένων τολείαν ἐξαιτησα-
ξένη παρ' αὐτοῦ τὴν ἄφετιν,
εϑ', οἵδ᾽ ὅτι πᾶσιν ἐνῆκεν ἡδονὴν ὁ λόγος εἰκότως,
ὅτε τὴν περισπούδαστον ἡμῖν τε καὶ τοῖς εὐφρο-
νοῦσιν ἅπασι χατὰ ψυχὴν σωτηρίαν ἀναμφιλέχτως
ἐπαγγελλόμενος " ὅταν γὰρ ἡ τοῦ Θεοῦ Μήτηρ, ἢ
καὶ τὰ ἀδύνατα δυνατὰ καθέστηκιν, ὑπισχνεῖται
βοηθεῖν, χαὶ οὐκ ἐνταυθοῖ μόνον, οὐδὺ ἐπὶ τοῦ
παρόντος, πρὺὴς δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ μέλλοντος αἰῶνο;,
καὶ οὐκ ἐπὶ σμικροῖς, ἀπαλλαγὴν δὲ προξενοῦσα
τῶν ἀῤῥήτων ἐκείνων εὐθυνῶν, καὶ τῶν. ἀκηράτων
ἀγαθῶν ἀπύλανσιν, τίς οὐχ οὖν ὑπερδαλλόντως
ἤδοιτο νοῦν ἔχων ; ᾿Αλλ' ἐπὶ τὰ ἑξῆς [τέον " ταῦτα
τῆς Θεοτόχον περὶ τοῦ ὄρους διειλεγμένης, καὶ τέ-
λος ἐπεοιπούσης. ὡς χαὶ Πέτρος ἔκεῖ βιώσετα:,
ποῦ καθεύδειν οτος ἀνεῖται, καὶ πρὸς εὐχὴν χαρίεις
εἴπερ ποτὲ διανίσταται, καὶ τὴν ψυχὴν ὥππερ ἐπτε-
ρωμένος οἷα τὸν τοινύτων μὲν θεαμάτων, τοιούτων
᾿ὰ ἀκροτμάτων ἐξωομένον εἰκό;,
τ. Μικρὸν ὅσον, καὶ τῆς νεὼς τῇ Κρήτῃ πα)ὰ-
πὸεούσης, οἷς ἔδει αἴτιον τὸ καὶ πομάτων (οὐδὲ γὰρ
ἐκείνῳ, τὴν σάρκα τηναρχὴν εὐθὺς ὑπόσποδον χαν
ταπτῆσαι προνονυ μένῳ, καὶ διημερεῦοντι μὲν ἀπο-
σίτῳ, πίνοντι δὲ τῆς θαλάττης, καὶ ταύτης μετρίως
πάτηφ) οἷς οὖν ἔδει τῶν ἐπιτηδείων, δεῖν ἔγνωσαν
πῷ λιμένι προφοκεῖλαι καὶ ἀποδάντες, ἐπ᾽ ἀλφί-
col. 1007–1008page 83 of 197
Caput III
PG 150:1007καὶ τοίνυν οὕτω δόξαν τε καὶ γεγενημένον, ἐπεὶ τῶν τις ἐγχωρίων ἐς τὰ μάλιστα τῷ κυβερνήτη συνήθης ἦν, αὐτοῦ που πρὸς τῷ λιμένι καὶ μὴ πόρρω κατῳκισμένου, ὡς αὐτὸν ἀπῄει καὶ αὐτὸς ἀποδάς· ὅ; κλινοπετῆ τὸν ἑταῖρον ἐξ ἀπροσδοκήτου τεθεαμένο, τήν τε σύζυγον αὐτῷ καὶ τοὺς παῖδα:, οὐ παρακαθημένους, καὶ μηχανωμένους παραψυχὴν ὅση ού ναμις τῷ νοσοῦντι, μακρᾷ δὲ καὶ αὐτοὺς προσπαλαίοντας νόσῳ, καὶ τῷ παρακεῖσθαι τὸ δειν ἐπιτείνοντας, την Πέτρου πολιτείαν ἐπὶ νοῦν ἀνα λαβὼν (δεινὸς γὰρ ἦν, ὡς ἔοικεν, ἐξ ὀλίγου συμ βαλεῖν ἀνδρὸς ἀρετήν)· Εὔρηταί μοι τοῦ πανοικί σε πιέζοντος φάρμακον, ὦ φίλε ἑταῖρε, προσεφώνησε τῷ νοσούντι· καὶ τῆς οἰκίας εὐθὺς αὖθις ἀπεπήδησεν. "Η δὲ ποδῶν εἶχεν εἰς τὴν ναῦν ἐπανήκων, ἔπεσθαί οἱ τὸν διὰ Χριστὸν καταπειθῆ πᾶσι Πέτρου καὶ ὅ; εὐθὺς ὑπακούει, καὶ τοῦ Θεοῦ δή που νοερώς παρορμήσαντος. αἰτεῖται ιδ'. Ἐπὶ τὴν ὑπ' ἀρρωστία; τοιγαροῦν ἀνατε τριμμένην ἐκείνην ἀφικνεῖται οἰκίαν, καὶ θάττον ἢ λόγος ἀνεγείρει ταύτην καὶ ἐπιρώννυσιν. ὡς γὰρ μόνον εἰς θέαν ἦλθε τοῦ θαυμασίου τοῦδε Πατρός, ὁ βαρεία νόσῳ κατεσχημένος ἐκεῖνος, έᾴων τε ἦν, καὶ ἀνέφερε, καὶ ἀνίστατο, καὶ τοῖς ποσὶ προσπίπτων του τεθεραπευκότος, ἐῤῥωμένος ἐτύγχανεν εἶθ' οὕτω ταχὺς ἐκεῖθεν διαναστάς, ἐπὶ τοὺς παῖδάς τε καὶ τὴν σύζυγον διεκίνει τὸν Πέτρον, καὶ τὴν ὑγίειαν ὥσπερ αυτόχρημα ταῖς χερσὶν φέρων, πᾶτι δαψιλῶς ἔνεμεν. Ἐκ τοῦ εὐθέως γὰρ ἅπαντες ἐξάντεις τῆς νόσου, καὶ τῶν συνεχόντων δεινῶν κρείττονες ἀνηγείροντο, καὶ οὐχ ὅ τι δράσειαν εἶχον, οὐχ ὅ τι λέξειαν Πέτρῳ, πρὸς τὸ τῆς εὐεργεσίας ἀποχρὸν μέγεθος· ὃν δὴ καὶ τὸ λίαν ἀφιλόδοξον. πρὸς τὴν ἐπάνοδον ἤπειγε, πρὸς τὸν ὑπ' ἐκείνων κρότον ἀνεπίστροφον παντάπασιν ὄντα, καὶ πρὸς Θεὸν ἀναφέροντα τὴν τῶν γενομένων αἰτίαν· ᾧ δὴ καὶ χρήματα τούτων προσενεγκόντων, μετὰ τὴν πρὸς ναῦν ἐπανάλυσιν, αὐτὸς οὐ προσήκατο, Μὴ δεῖν, αὐτοῖς λέγων, ὑπὲρ τῶν ὑπὸ Θεοῦ τούτους ἀγαθῶν ὑπηργμένων, ἀνθρώπῳ τὴν χάριν ὁμολογεῖν, ἀλλ' ἐκείνῳ διὰ καθαροῦ τε βίου καὶ σώφρονος, καὶ τρόπων προσανέχειν ἐλευθερίων, καὶ κατὰ Θεὸν ζῆν, μηδὲν ὑπερορώντας τῶν αὐτοῦ θελημάτων, μηδὲ τῶν ἀπαρεσκόντων ὅλως ἐκείνῳ ποτὲ γινομένους· οὕτω γὰρ ὑμεῖς, φησὶν, οὐδὲ ἰατρείας ἔτι σύν Θεῷ δεήσεσθε ἅτε τὴν ἀρχὴν, μηδὲ νόσῳ περιπεσόντες. Τοιο ιε'. Οὕτως ἐκεῖνος καὶ τὸν ἐντὸς αὐτοῖς ἄνθρωπον εὖ διατιθέμενος, τοὺς μὲν οἴκαδε ἐπέτρεπεν ἐπ ανιέναι, τοῖς συμπλέουσι δὲ αὐτὸς συνανήγετο, οι καὶ τῆς σφῶν εὐπλοΐας, τἀνδρὸς ᾐτιῶντο τὴν ἀρε τὴν, ἐξ οὐρίας· καὶ γὰρ διὰ πάσης ἡμέρας τε καὶ νυκτὸς, τὸν μέχρι τοῦδε πλοῦν ἤνυσαν, καὶ περὶ τοῦ μέλλοντος ὑπῆρχον θαρρούντες. Ἀλλὰ γὰρ οὕτως
comparandum esse. Cum igitur ita faciendum judi cassent ac re ipsa fecissent, gubernator quoque, qui aliquem istis sibi admodum familiarem babe bat, eumque non procul a portu habentein, ut eumdem conveniret, e navi et ipse descendit. Ecce autem inopinato conspicatur amicum summ e morbo decumbentem, non axore, non filiis lecto a-siden tibus, aut solatium agro pro virili sua afferentibus; quin potius ipsi quoque cum longa ægritudine luctantes, et prope ab illo decumbentes, dolores ejus augebant. Quamobrem Petri rationem vivendi animo recolens gubernator (erat nempe idoneus qui ex modica conversatione virtutem viri conjiceret) alloquitur infirmum, et: luveni, inquit, amicorum dilectissime, remedium, quo quod te tuosque pre mit malum dispellam. Moxque domo egressus, quanta poterat celeritate navim repetit; ac Petrum, omnibus Christi causa obsequentissimum, se ut sequatur, rogat. Is vero statim obedit, a Deo inte riori motu stimulatus. 14. Confert se igitur ad domum illam, incolarum suorum infirmitate amictam, eamque dicto citius erigit roboratque. Ubi enim pater familias, gravi morbo detentus, primum conspexit admirabilem huncce Patrem; continuo mitius habuit, ad se re versus est, surrexit, ad pedes medici sui procidit, ac sanus exstitit; mox inde quam citissime sur gens, deduxit Petrum ad liberos atque uxorem; quibus omnibus sanitatem, ac si illam revera mani bus ferret, integerrime restituit. Illico namque c cincti, morbo ac doloribus quos patiebantur libe rati, incolumes surrexerunt, nescii quid facerent, quidve loquerentur Petro, quo tantum beneficium sufficienter compensarent. At ille, quam alienissi mus a laude sua reditum urgebat, nihilque omnino motus ad eorum plausus, quidquid gestum erat, Deo auctori referebat acceptum. Cumque etiam pecuniam reverso jam ad navim sancto afferrent, mhil quidquam admisit: Æquum non esse, in quiens, ut pro beneficiis, a Deo sibi collatis, ho mini gratias agant; sed ipsi Deo casta ac tempe ranti vita probatisque moribus adhæreant, secun dum Deum vitam instituant, nihil eorum quæ fieri vul: contemnant, nihil quod ei displicet uspiam pairent. Ita namque futurum est, inquit, ut juvante Deo non amplus, uti paulo ante medicina inli geatis, imo nec in morbum denuo incidatis. Iter in montem Athum, et vita illic dure sancleque acta. 15. Cum talibus Petrus dictis animum quoque hominum istorum recte composuisset, jussit illos domum reverti; ipse vero e portu solvit cuin reli quis vectoribus, qui et felicem navigationem suam viri sancti virtutibus referebant acceptam. quippe eatenus tempore, diu noc:uque, vento se cundo navigaverant; ac eundem imposterum quo
καὶ τοίνυν οὕτω δόξαν τε καὶ γεγενημένον, ἐπεὶ τῶν
τις ἐγχωρίων ἐς τὰ μάλιστα τῷ κυβερνήτη συνήθης
ἦν, αὐτοῦ που πρὸς τῷ λιμένι καὶ μὴ πόρρω κατ
ῳκισμένου, ὡς αὐτὸν ἀπῄει καὶ αὐτὸς ἀποδάς· ὅ;
κλινοπετῆ τὸν ἑταῖρον ἐξ ἀπροσδοκήτου τεθεαμένο,
τήν τε σύζυγον αὐτῷ καὶ τοὺς παῖδα:, οὐ παρακα
θημένους, καὶ μηχανωμένους παραψυχὴν ὅση ού
ναμις τῷ νοσοῦντι, μακρᾷ δὲ καὶ αὐτοὺς προσπα
λαίοντας νόσῳ, καὶ τῷ παρακεῖσθαι τὸ δειν
ἐπιτείνοντας, την Πέτρου πολιτείαν ἐπὶ νοῦν ἀνα
λαβὼν (δεινὸς γὰρ ἦν, ὡς ἔοικεν, ἐξ ὀλίγου συμ
βαλεῖν ἀνδρὸς ἀρετήν)· Εὔρηταί μοι τοῦ πανοικί σε
πιέζοντος φάρμακον, ὦ φίλε ἑταῖρε, προσεφώνησε
τῷ νοσούντι· καὶ τῆς οἰκίας εὐθὺς αὖθις ἀπεπή
δησεν. "Η δὲ ποδῶν εἶχεν εἰς τὴν ναῦν ἐπανήκων,
ἔπεσθαί οἱ τὸν διὰ Χριστὸν καταπειθῆ πᾶσι Πέτρου
καὶ ὅ; εὐθὺς ὑπακούει, καὶ τοῦ Θεοῦ δή
που νοερώς παρορμήσαντος.
αἰτεῖται
ιδ'. Ἐπὶ τὴν ὑπ' ἀρρωστία; τοιγαροῦν ἀνατε
τριμμένην ἐκείνην ἀφικνεῖται οἰκίαν, καὶ θάττον
ἢ λόγος ἀνεγείρει ταύτην καὶ ἐπιρώννυσιν. ὡς γὰρ
μόνον εἰς θέαν ἦλθε τοῦ θαυμασίου τοῦδε Πατρός,
ὁ βαρεία νόσῳ κατεσχημένος ἐκεῖνος, έᾴων τε ἦν,
καὶ ἀνέφερε, καὶ ἀνίστατο, καὶ τοῖς ποσὶ προσπί
πτων του τεθεραπευκότος, ἐῤῥωμένος ἐτύγχανεν
εἶθ' οὕτω ταχὺς ἐκεῖθεν διαναστάς, ἐπὶ τοὺς παῖδάς
τε καὶ τὴν σύζυγον διεκίνει τὸν Πέτρον, καὶ τὴν
ὑγίειαν ὥσπερ αυτόχρημα ταῖς χερσὶν φέρων, πᾶτι
δαψιλῶς ἔνεμεν. Ἐκ τοῦ εὐθέως γὰρ ἅπαντες
ἐξάντεις τῆς νόσου, καὶ τῶν συνεχόντων δεινῶν
κρείττονες ἀνηγείροντο, καὶ οὐχ ὅ τι δράσειαν εἶχον,
οὐχ ὅ τι λέξειαν Πέτρῳ, πρὸς τὸ τῆς εὐεργεσίας
ἀποχρὸν μέγεθος· ὃν δὴ καὶ τὸ λίαν ἀφιλόδοξον.
πρὸς τὴν ἐπάνοδον ἤπειγε, πρὸς τὸν ὑπ' ἐκείνων
κρότον ἀνεπίστροφον παντάπασιν ὄντα, καὶ πρὸς
Θεὸν ἀναφέροντα τὴν τῶν γενομένων αἰτίαν· ᾧ δὴ
καὶ χρήματα τούτων προσενεγκόντων, μετὰ τὴν
πρὸς ναῦν ἐπανάλυσιν, αὐτὸς οὐ προσήκατο, Μὴ
δεῖν, αὐτοῖς λέγων, ὑπὲρ τῶν ὑπὸ Θεοῦ τούτους
ἀγαθῶν ὑπηργμένων, ἀνθρώπῳ τὴν χάριν ὁμολο
γεῖν, ἀλλ' ἐκείνῳ διὰ καθαροῦ τε βίου καὶ σώφρονος,
καὶ τρόπων προσανέχειν ἐλευθερίων, καὶ κατὰ Θεὸν
ζῆν, μηδὲν ὑπερορώντας τῶν αὐτοῦ θελημάτων,
μηδὲ τῶν ἀπαρεσκόντων ὅλως ἐκείνῳ ποτὲ γινομέ
νους· οὕτω γὰρ ὑμεῖς, φησὶν, οὐδὲ ἰατρείας ἔτι σύν
Θεῷ δεήσεσθε ἅτε τὴν ἀρχὴν, μηδὲ νόσῳ περιπε
σόντες.
Τοιο
ιε'. Οὕτως ἐκεῖνος καὶ τὸν ἐντὸς αὐτοῖς ἄνθρωπον
εὖ διατιθέμενος, τοὺς μὲν οἴκαδε ἐπέτρεπεν ἐπ
ανιέναι, τοῖς συμπλέουσι δὲ αὐτὸς συνανήγετο, οι
καὶ τῆς σφῶν εὐπλοΐας, τἀνδρὸς ᾐτιῶντο τὴν ἀρε
τὴν, ἐξ οὐρίας· καὶ γὰρ διὰ πάσης ἡμέρας τε καὶ
νυκτὸς, τὸν μέχρι τοῦδε πλοῦν ἤνυσαν, καὶ περὶ τοῦ
μέλλοντος ὑπῆρχον θαρρούντες. Ἀλλὰ γὰρ οὕτως
comparandum esse. Cum igitur ita faciendum judi
cassent ac re ipsa fecissent, gubernator quoque,
qui aliquem istis sibi admodum familiarem babe
bat, eumque non procul a portu habentein, ut
eumdem conveniret, e navi et ipse descendit. Ecce
autem inopinato conspicatur amicum summ e morbo
decumbentem, non axore, non filiis lecto a-siden
tibus, aut solatium agro pro virili sua afferentibus;
quin potius ipsi quoque cum longa ægritudine
luctantes, et prope ab illo decumbentes, dolores
ejus augebant. Quamobrem Petri rationem vivendi
animo recolens gubernator (erat nempe idoneus qui
ex modica conversatione virtutem viri conjiceret)
alloquitur infirmum, et: luveni, inquit, amicorum
dilectissime, remedium, quo quod te tuosque pre
mit malum dispellam. Moxque domo egressus,
quanta poterat celeritate navim repetit; ac Petrum,
omnibus Christi causa obsequentissimum, se ut
sequatur, rogat. Is vero statim obedit, a Deo inte
riori motu stimulatus.
14. Confert se igitur ad domum illam, incolarum
suorum infirmitate amictam, eamque dicto citius
erigit roboratque. Ubi enim pater familias, gravi
morbo detentus, primum conspexit admirabilem
huncce Patrem; continuo mitius habuit, ad se re
versus est, surrexit, ad pedes medici sui procidit,
ac sanus exstitit; mox inde quam citissime sur
gens, deduxit Petrum ad liberos atque uxorem;
quibus omnibus sanitatem, ac si illam revera mani
bus ferret, integerrime restituit. Illico namque c
cincti, morbo ac doloribus quos patiebantur libe
rati, incolumes surrexerunt, nescii quid facerent,
quidve loquerentur Petro, quo tantum beneficium
sufficienter compensarent. At ille, quam alienissi
mus a laude sua reditum urgebat, nihilque omnino
motus ad eorum plausus, quidquid gestum erat,
Deo auctori referebat acceptum. Cumque etiam
pecuniam reverso jam ad navim sancto afferrent,
mhil quidquam admisit: Æquum non esse, in
quiens, ut pro beneficiis, a Deo sibi collatis, ho
mini gratias agant; sed ipsi Deo casta ac tempe
ranti vita probatisque moribus adhæreant, secun
dum Deum vitam instituant, nihil eorum quæ fieri
vul: contemnant, nihil quod ei displicet uspiam
pairent. Ita namque futurum est, inquit, ut juvante
Deo non amplus, uti paulo ante medicina inli
geatis, imo nec in morbum denuo incidatis.
Iter in montem Athum, et vita illic dure sancleque acta.
15. Cum talibus Petrus dictis animum quoque
hominum istorum recte composuisset, jussit illos
domum reverti; ipse vero e portu solvit cuin reli
quis vectoribus, qui et felicem navigationem suam
viri sancti virtutibus referebant acceptam.
quippe eatenus tempore, diu noc:uque, vento se
cundo navigaverant; ac eundem imposterum quo
col. 1009–1010page 84 of 197
PG 150:1009ἐχόντων τε καὶ διανοουμένων, ἐκ τοῦ ἀπροσδοκήτου παντάπασιν, ἔτ᾽ ὄντος τοῦ πνεύματος ἐπιφόρου, καὶ λαμπροῦ κατά πρύμναν προσβάλλοντος, τοῦ πρόσω προβαίνειν ἡ ναῦς ἀφεῖται, καὶ ἀκίνητος ἔμενε. Πάντα δὲ κάλων ἐκείνων κινούντων, ὡς καὶ ή παροιμία φησί, τὰ τῆς ἀκινησίας οὐδαμῶς ἐνε δίδου. Καὶ δὴ τῶν ναυτῶν ἐξηπορημένων, καὶ μι κροῦ τῆς ἴσης μετασχόντων ἀκινησίας, τοῦτο μὲν ὑπ' ἐκπλήξεως, τοῦτο δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ μηδὲν ἔχειν πράττειν. Οὕτως ἐκ τόπου τοῦ πράγματος ὄντος, ὁ Θείος Πέτρος τῆς ἡσυχίου καθέδρας ἐξαναστάς, καὶ περιβλεψάμενος, τὸ τοῦ διαφαινομένου όρους όνομα ἐρωτᾷ· ὁ δὴ τὸν ᾿Αθω πυθόμενος εἶναι, συνῆκε τε καὶ ἀπαγγέλλει τὸ κατέχον ἀτρεμῆ τὴν ναῦν. Εν τούτῳ, φησίν, ἔνι τῷ Θεῷ βουλομένῳ, τὸν ὑπόλυπον διανῦσαί με βίον· καὶ τῷ τῶν οἰάκων ἐπικαθεζομένῳ, τῆς γῆς εὐθὺς πρὸς τὸ εὐώνυμον ἰθῦναι τὴν ναῦν ἐγκελεύεται· καὶ ὅς, ὡς οὐδὲν μελλήσας τὴ κελευσθὲν ἤνυσεν, ἡ ναῦς τῶν δεσμῶν ἀνεῖται, κἀπὶ τὸ εὐκίνητον εὐθέως μάλα μετέβαλεν. ις'. Αρ' οὐκ ἔκπληξις ἐπὶ τούτοις πᾶσιν ἐγγί νται; Πῶς ἡ πλώιμος φύσις, ἡ τῆς θαλάττης ε διάρρυτος ιδιότης, ποῖ μὲν ὑποχωρεῖ καὶ πάροδον δίδωσι τῇ νηΐ, τῇ προσβολῇ τῶν πνευμάτων ἐλαυνομένη· ποῖ δ' ἀρνησαμένη την φύσιν, τὴν ἀντι τυπίαν μεταλαμβάνει, καὶ χέρσου δίκην ἐπὶ χώραν παρακατέχει τὴν ναῦν; Πῶς δὲ καὶ τὸ τοῦ πνεύ ματος εὐδιάχυτον ἐν μέρει συστέλλεται, καὶ μὴ συναρπάζει ταύτην τῷ περιφανεῖ τῆς ῥύμης, μηδενὸς ἐπιτειχίζοντος σφοδροτέρου σώματος; Τῷ γὰρ εὐκινήτῳ τῶν ὑδάτων τὸ πνεῦμα πλεονεκτεῖ. Καὶ τοῦ φανῆναι τὴν ἐν τῷ πυθμένι τῆς θαλάττης ἤπειρον ταύτης διαστάσης, τὸ θαλάττης φυτὴν ἐπιφάνειαν, στερέμνιον ὅσα καὶ ἤπειρον γενέσθαι, θαύματος οὐκ ἐλάττω φέρεται δόξαν· οὐκοῦν προσο θετέον τοῦτο τοῖς παλαιοῖς θαυμασίοις, καὶ δι ηγητέον οὐχ ἧττον ἐκείνων, καὶ ὑμνητέον ἐπὶ τούτῳ Θεόν, ᾧ μηδὲν ὧν ἂν βούλοιτο, τὸ παράπαν ἀνή αυτόν. εξ'. 'Αλλ' οὕτως ὁ τῷ Πέτρῳ σύμπλους ὅμιλος τῇ γῇ προσπελάσαντες, πρὸς τὴν ὑπώρειαν ἀποβιβά ζουσιν οὐκ ἀδακρυτὶ τὸν γεννάδα· 8; καὶ ἀνέλαβεν ἤδη καταπεπτωκότας ὑπ' ἀνοίας αὐτοὺς, προειπών αὐτοῖς τόν τε πλοῦν ἀκίνδυνον, καὶ τὴν πρόθεσιν ἀνύσιμον ἕξειν. Οἱ μὲν οὖν ἐστέλλοντο μετ' ἀγα θῶν τῶν ἐλπίδων· ὁ δὲ βίᾳ μὲν, ἐπέβαινε δὲ ὅμως τῶν ἀβάτων, καὶ ἀνέβη τὸ ὄρος, καὶ εἰσέδυ τὰ Αδντα, Θεῷ μόνῳ τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν ἐπιτρέψας, ᾧ καὶ μόνο προεθυμήθη τε καὶ ὑπέστη ζήσειν, ὁ καὶ εἰς τέλος ἀγαγεῖν ἐσπούδασεν, οὐ μόνον ἀπόσιτος ὢν σχεδόν, τῶν ὅσα πέφυκεν ἀνθρώπων συνέχειν φύ σιν, καὶ βραχύ τι παρ' ἀγγέλους ἠλαττωμένος τουτὶ τὸ μέρος, ἀλλὰ καὶ ψύχει και καύσων: καὶ παγετοῖς καὶ χιόσι καὶ ὄμβροις, γυμνός τε καὶ ύπαιθρος, ὦ τῆς καρτερίας! ταλαιπωρούμενος, Ανὴρ γὰρ ἐκεῖνος, εἴπερ τις, νοῦν ἔχων, καὶ συνείς τὴν τοῦ γηίου τοῦδε συγκρίματος φύσιν, ὡς καὶ αὐτὸν βρίθει τὸν νοῦν, καὶ πρὸς γῆν κατασπῶδα,
VITA S. PETRI ATHONIT.Ε. que allaturum fidenter sperabant. Verum taliter iis animatis et cogitantibus, ecce nec opinato plane eventu, secundo etiam perseverante vento et vehe menter in puppim incumbente, desiit navigium porro progredi, et immobile in loco stetit. Ipsis autem omnem, quod dicitur, rudentem moventibus, nibil quidquam profectum est; nautæ vero mentis inopes, pari fere cum navi immobilitate hærebant, partim præ stupore animi, partim quod nescirent quid consilii caperent. Cum loco tam malo res esset, divinus Petrus e sede ubi quiescebat sur gens, oculosque circumferens, moutis qui forte sub aspectum cadebat', sciscitatur nomen: quem ubi Athum appellari didicit, simul intellexit atque alios docuit causam, cur ita moveri nescia consi steret navis. In hocce, inquit, monte Deo volente reliquum meæ vitæ transigendum mihi est: et cla vum tenenti imperat, ut sinistrorsum navim ad ter ram recta dirigat: quod ubi is, nihil cunctatus, ef fectum dedit, illico navis, solutis vinculis facillime ut prius moveri cœpit. 16. Nonne hinc admiratio cunctis vectoribus suborta fuerit; quo pacto navigabile elementum, fluida maris proprietas, modo cedat iterque præbeat navi, impetu ventorum impulse; modo naturam quodammodo suam exuta, contrariam assumat, ac terræ instar affixam navim eodem loco detineat? Quo pacto item fluidissimæ naturæ ventus parte sui contrahatur, ac navim manifesto impetu suo nom abripiat, nullo ipsi validiore corpore obsistente; ventus enim facilitate motus aquam antecedit. Ne que vero minoris miraculi gloriam habet, qued fluida maris superficies, firma adinstar continentis faeta sit; quam quod divisis aquis, in fundo maris, continens apparuerit aliquando. Quamobrem hocce etiamı antiquis annumerandum, nec minus quam illa divulgandum venit miraculum: in eoque Deus, qui quidquid libuerit tam facile perficit, laudari præci pue debet. 17. Itaque qui cum Petro navigabant vectores, navi terræ admota, ad radicem montis generosum virum non sine lacrymis dimiserunt: quos ipse, præ tristitia animis concidentes, blande erexit; præ dicens fore ut imposterum secure navigent, atque ad terminum feliciter perveniant. Illi igitur, spe bona pleni, coeptun iter prosequuntur: ipse vero, magno quidem labore, sed tamen contendit per iu via locorum, conscendit montem, inaccessit pene trat, soli Deo se suaque committens; cui pariter soli vivere magnopere cupiebat, ac victurum polli citus fuerat. Hoc autem ipsum studiose ad exitum perduxit, non modo abstinens ab omnibus fere cibis,qui humənam sustentare naturam consueve runt, factus hac parte paulo inferior angelis; verum etiam frigns, æstum, glaciem, nives ac imbres nu dus, sub dio (o tolerantiam!) constanter tulit. Vir quippe erat, si quis alius, perspicax; atque intel ligebat, quomodo terrenae hujus concretionis na
ἐχόντων τε καὶ διανοουμένων, ἐκ τοῦ ἀπροσδοκήτου
παντάπασιν, ἔτ᾽ ὄντος τοῦ πνεύματος ἐπιφόρου,
καὶ λαμπροῦ κατά πρύμναν προσβάλλοντος, τοῦ
πρόσω προβαίνειν ἡ ναῦς ἀφεῖται, καὶ ἀκίνητος
ἔμενε. Πάντα δὲ κάλων ἐκείνων κινούντων, ὡς καὶ
ή παροιμία φησί, τὰ τῆς ἀκινησίας οὐδαμῶς ἐνε
δίδου. Καὶ δὴ τῶν ναυτῶν ἐξηπορημένων, καὶ μι
κροῦ τῆς ἴσης μετασχόντων ἀκινησίας, τοῦτο μὲν
ὑπ' ἐκπλήξεως, τοῦτο δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ μηδὲν ἔχειν
πράττειν. Οὕτως ἐκ τόπου τοῦ πράγματος ὄντος, ὁ
Θείος Πέτρος τῆς ἡσυχίου καθέδρας ἐξαναστάς, καὶ
περιβλεψάμενος, τὸ τοῦ διαφαινομένου όρους όνομα
ἐρωτᾷ· ὁ δὴ τὸν ᾿Αθω πυθόμενος εἶναι, συνῆκε τε
καὶ ἀπαγγέλλει τὸ κατέχον ἀτρεμῆ τὴν ναῦν. Εν
τούτῳ, φησίν, ἔνι τῷ Θεῷ βουλομένῳ, τὸν ὑπόλυπον
διανῦσαί με βίον· καὶ τῷ τῶν οἰάκων ἐπικαθεζο
μένῳ, τῆς γῆς εὐθὺς πρὸς τὸ εὐώνυμον ἰθῦναι τὴν
ναῦν ἐγκελεύεται· καὶ ὅς, ὡς οὐδὲν μελλήσας τὴ
κελευσθὲν ἤνυσεν, ἡ ναῦς τῶν δεσμῶν ἀνεῖται, κἀπὶ
τὸ εὐκίνητον εὐθέως μάλα μετέβαλεν.
ις'. Αρ' οὐκ ἔκπληξις ἐπὶ τούτοις πᾶσιν ἐγγί
νται; Πῶς ἡ πλώιμος φύσις, ἡ τῆς θαλάττης
ε διάρρυτος ιδιότης, ποῖ μὲν ὑποχωρεῖ καὶ πάροδον
δίδωσι τῇ νηΐ, τῇ προσβολῇ τῶν πνευμάτων ἐλαυνο
μένῃ· ποῖ δ' ἀρνησαμένη την φύσιν, τὴν ἀντι
τυπίαν μεταλαμβάνει, καὶ χέρσου δίκην ἐπὶ χώραν
παρακατέχει τὴν ναῦν; Πῶς δὲ καὶ τὸ τοῦ πνεύ
ματος εὐδιάχυτον ἐν μέρει συστέλλεται, καὶ μὴ
συναρπάζει ταύτην τῷ περιφανεῖ τῆς ῥύμης,
μηδενὸς ἐπιτειχίζοντος σφοδροτέρου σώματος; Τῷ
γὰρ εὐκινήτῳ τῶν ὑδάτων τὸ πνεῦμα πλεονεκτεῖ.
Καὶ τοῦ φανῆναι τὴν ἐν τῷ πυθμένι τῆς θαλάττης
ἤπειρον ταύτης διαστάσης, τὸ θαλάττης φυτὴν
ἐπιφάνειαν, στερέμνιον ὅσα καὶ ἤπειρον γενέσθαι,
θαύματος οὐκ ἐλάττω φέρεται δόξαν· οὐκοῦν προσο
θετέον τοῦτο τοῖς παλαιοῖς θαυμασίοις, καὶ δι
ηγητέον οὐχ ἧττον ἐκείνων, καὶ ὑμνητέον ἐπὶ τούτῳ
Θεόν, ᾧ μηδὲν ὧν ἂν βούλοιτο, τὸ παράπαν ἀνή
αυτόν.
εξ'. 'Αλλ' οὕτως ὁ τῷ Πέτρῳ σύμπλους ὅμιλος τῇ
γῇ προσπελάσαντες, πρὸς τὴν ὑπώρειαν ἀποβιβά
ζουσιν οὐκ ἀδακρυτὶ τὸν γεννάδα· 8; καὶ ἀνέλαβεν
ἤδη καταπεπτωκότας ὑπ' ἀνοίας αὐτοὺς, προειπών
αὐτοῖς τόν τε πλοῦν ἀκίνδυνον, καὶ τὴν πρόθεσιν
ἀνύσιμον ἕξειν. Οἱ μὲν οὖν ἐστέλλοντο μετ' ἀγα
θῶν τῶν ἐλπίδων· ὁ δὲ βίᾳ μὲν, ἐπέβαινε δὲ ὅμως
τῶν ἀβάτων, καὶ ἀνέβη τὸ ὄρος, καὶ εἰσέδυ τὰ
Αδντα, Θεῷ μόνῳ τὰ καθ᾿ ἑαυτὸν ἐπιτρέψας, ᾧ καὶ
μόνο προεθυμήθη τε καὶ ὑπέστη ζήσειν, ὁ καὶ εἰς
τέλος ἀγαγεῖν ἐσπούδασεν, οὐ μόνον ἀπόσιτος ὢν
σχεδόν, τῶν ὅσα πέφυκεν ἀνθρώπων συνέχειν φύ
σιν, καὶ βραχύ τι παρ' ἀγγέλους ἠλαττωμένος
τουτὶ τὸ μέρος, ἀλλὰ καὶ ψύχει και καύσων: καὶ
παγετοῖς καὶ χιόσι καὶ ὄμβροις, γυμνός τε καὶ
ύπαιθρος, ὦ τῆς καρτερίας! ταλαιπωρούμενος,
Ανὴρ γὰρ ἐκεῖνος, εἴπερ τις, νοῦν ἔχων, καὶ συνείς
τὴν τοῦ γηίου τοῦδε συγκρίματος φύσιν, ὡς καὶ
αὐτὸν βρίθει τὸν νοῦν, καὶ πρὸς γῆν κατασπῶδα,
VITA S. PETRI ATHONIT.Ε.
que allaturum fidenter sperabant. Verum taliter iis
animatis et cogitantibus, ecce nec opinato plane
eventu, secundo etiam perseverante vento et vehe
menter in puppim incumbente, desiit navigium
porro progredi, et immobile in loco stetit. Ipsis
autem omnem, quod dicitur, rudentem moventibus,
nibil quidquam profectum est; nautæ vero mentis
inopes, pari fere cum navi immobilitate hærebant,
partim præ stupore animi, partim quod nescirent
quid consilii caperent. Cum loco tam malo res
esset, divinus Petrus e sede ubi quiescebat sur
gens, oculosque circumferens, moutis qui forte
sub aspectum cadebat', sciscitatur nomen: quem
ubi Athum appellari didicit, simul intellexit atque
alios docuit causam, cur ita moveri nescia consi
steret navis. In hocce, inquit, monte Deo volente
reliquum meæ vitæ transigendum mihi est: et cla
vum tenenti imperat, ut sinistrorsum navim ad ter
ram recta dirigat: quod ubi is, nihil cunctatus, ef
fectum dedit, illico navis, solutis vinculis facillime
ut prius moveri cœpit.
16. Nonne hinc admiratio cunctis vectoribus
suborta fuerit; quo pacto navigabile elementum,
fluida maris proprietas, modo cedat iterque præbeat
navi, impetu ventorum impulse; modo naturam
quodammodo suam exuta, contrariam assumat, ac
terræ instar affixam navim eodem loco detineat?
Quo pacto item fluidissimæ naturæ ventus parte sui
contrahatur, ac navim manifesto impetu suo nom
abripiat, nullo ipsi validiore corpore obsistente;
ventus enim facilitate motus aquam antecedit. Ne
que vero minoris miraculi gloriam habet, qued
fluida maris superficies, firma adinstar continentis
faeta sit; quam quod divisis aquis, in fundo maris,
continens apparuerit aliquando. Quamobrem hocce
etiamı antiquis annumerandum, nec minus quam illa
divulgandum venit miraculum: in eoque Deus, qui
quidquid libuerit tam facile perficit, laudari præci
pue debet.
17. Itaque qui cum Petro navigabant vectores,
navi terræ admota, ad radicem montis generosum
virum non sine lacrymis dimiserunt: quos ipse,
præ tristitia animis concidentes, blande erexit; præ
dicens fore ut imposterum secure navigent, atque
ad terminum feliciter perveniant. Illi igitur, spe
bona pleni, coeptun iter prosequuntur: ipse vero,
magno quidem labore, sed tamen contendit per iu
via locorum, conscendit montem, inaccessit pene
trat, soli Deo se suaque committens; cui pariter
soli vivere magnopere cupiebat, ac victurum polli
citus fuerat. Hoc autem ipsum studiose ad exitum
perduxit, non modo abstinens ab omnibus fere
cibis,qui humənam sustentare naturam consueve
runt, factus hac parte paulo inferior angelis; verum
etiam frigns, æstum, glaciem, nives ac imbres nu
dus, sub dio (o tolerantiam!) constanter tulit. Vir
quippe erat, si quis alius, perspicax; atque intel
ligebat, quomodo terrenae hujus concretionis na
col. 1011–1012page 85 of 197
PG 150:1011τὸ πολίτευμα ἔχειν ἐν οὐρανοῖς οὐκ ἐᾷ, διὰ πάν των· καὶ τῶν ἐνόντων, βοτανών πάνυ μετρίων μετα λαμβάνων, δεινῶς συνέτηξε τὸ σαρκίον· καὶ τῷ νῷ τόνον ἀξιόλογον ἐνειργάσατο, καὶ θεῖον ἀτεχνώς όχημα τὴν καρδίαν, καὶ οὐρανὸν ἄλλον, καὶ τοῦ οὐρανοῦ φίλτερον ἐνδιαίτημα τῷ Θεῷ, τῇ καθ' ήσυ χίαν ἀκριβεῖ σχολῇ συνέστησε· τοῦτο δέ ἐστιν, ὡς συνελόντα φάναι, τοῦ νοῦ πρὸς ἑαυτὸν ἐπιστροφή καὶ σύνευσις· μᾶλλον δὲ, πασῶν τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων, εἰ καὶ θαυμαστὴν εἰπεῖν, πρὸς τὸν νοῦν ἐπιστροφὴ, καὶ ἡ κατ' αὐτόν τε καὶ Θεὸν ἐνέργεια. ιηʹ. Τὰ δὲ ἐντεῦθεν πρὸς ἀκρίβειαν ἐξειπεῖν, ἀδύνατον. Οταν γὰρ ὁ νοῦς αἰσθητοῦ παντὸς ἀπαναστή, καὶ τοῦ κατακλυσμοῦ τῆς περὶ ταῦτα τύρβης ἀνακύψῃ, καὶ κατοπτεύσῃ τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον, τέως μὲν ἐνιδὼν τὸ προσγενόμενον εἰδεχθὲς προσωπείον ἐκ τῆς κάτω περιπλανήσεως, τοῦτο διὰ πένθους ἀπονίψασθαι σπεύδει· καπειδὰν περιέλῃ τὸ δυσειδὲς, τοῦτο κάλυμμα, τότε δή, τότε μὴ ποικίλαις σχέσεσι τῆς ψυχῆς ἀγεννῶς διασπωμένης, μόγις εἰρήνην άγει, καὶ τῆς ὄντως ἡσυχίας άπτεται, και γινώσκει] καθ' ὅσον ἐγχωρεί, τὸν Θεὸν, δι' ὅν ἐστιν. “Ο τε καὶ τὴν ἰδίαν ὑπερβάλλει φύσιν, καὶ θεοῦτα τῇ μετουσίᾳ, προκόπτων ἐπὶ τὸν κρεῖττον ἀεὶ, μόνον εἰ φράττοιτο πανταχόθεν εὐφυῶς, καὶ μηδα μέθεν ἔχει πάροδον, ἡντινοῦν ὁ τῆς κακίας ἀρχῆ θεν ἀσκητὴς, ἵνα μὴ παρεισδύῃ, καὶ σεσαρωμένον εὑρών, μετὰ τῶν ὀπαδῶν τῇ ψυχῇ παραμείνῃ, καὶ τῆς οἰκείας πονηράς φάλαγγος στρατόπεδον, φεύ! αὐτὴν ἀπεργάσηται, καὶ ο γίνηται τὰ ἔσχατα του ἀνθρώπου ἐκείνου χείρονα τῶν πρώτων,» κατὰ τὴν εὐαγγελικὴν ἐκείνην φωνήν. ιθ'. ᾿Αλλὰ μὲν τοῦτο μὲν ἀπείη πάντως. Όταν δὲ ὁ νοῦς, ὡς ἤδη φθάσας ἐδήλωσεν ὁ λόγος, ἅπαν ἔνοικον πάθος ἀπολέσας, τὴν ἀπροσπάθειαν περι ποιήσῃ τῇ ψυχῇ, καὶ μὴ μόνον αὐτὸς πρὸς ἑαυτὸν, ἀλλὰ καὶ τὰς ἄλλας τῆς ψυχῆς δυνάμεις ολοκλήρως ἐπιστρέψας, ἅπαν ἐπίκτητον ἐκ μέσου ποιήσηται, τέως μὲν ὅ τί ποτε τοῦ πονηροῦ κόμματος, προϊὼν δὲ ἐπὶ τὸ τελεώτερον, μᾶλλον δὲ τὸ τελεώτατον, καὶ τὰ τῆς χρηστοτέρας μερίδος, οὐχ ὅπως τὴν ὑλικὴν δυάδα διαβάς, πρὸς δὲ καὶ νοητῶν καὶ τῶν οὐκ ἀφαντάστων νοημάτων ὑπεραναβας, καὶ πάντα θεοφιλῶς ἐμοῦ καὶ φιλοθέως ἀποθέμενος, χωρός το καὶ ἄλαλος, κατὰ τὸ γεγραμμένον, παραστῇ Θεῷ, την καῦτα λόγον ὕλης ἴσχει, καὶ πλάττεται τὴν ἄνω πλάσιν ἐπὶ πάσης ἀδείας, ἅτε μηδενός θυρο κοποῦντος τῶν παθῶν, τῆς ἐκτὸς χάριτος ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβῥυθμιζούσης ὅλον· ὁ μέντοι τούτων εὐμοιρήσας νοῦς, καὶ πρὸς τὸ συνημμένον σῶμα πολλὰ διαπορθμεύει τοῦ θείου κάλλους τεκμήρια
tura animum aggravel, sumque in terram depri mens, suam in cœlo conservationem habere non sinat. Haec, inquun, probe intelligens, tum aliis modis, tum inoderato admodum usu obviarum her barum, mirifice macerabat corpusculum, vigorem animo præclarum afferebat, atque cor sum vere divinum vehiculum, et alterum cœlum, imo et charius cœlo habitaculum Deo, diligenti quietis conservanda studio, efficiebat. floc vero, ut com pendio dicam, consistit in propensione animi et conversione ejus in se ipsum, aut potius in omnium animæ facultatum (etsi dictum mirabile sit) conver sione in mentem, atque in constauti eorum, quæ ratio Deusque dictant, exsecutione. 18. Que porro hic ab illo gesta sunt, pro merito suo explicari omnino non possunt. Quando enim mens omnibus sub sensum cadentibus superior evaserit; ac turbationum, quas talia afferre solent, pelago emerserit, atque interiorem hominem probe perspexerit, considerata prius turpi larva qua mor talium errata obtegi consueverunt, hanc doloris adminiculo tollere festinat: posteaquam vero abs inlerit fedum hocce tegumentum; tum plane cam anima variis affectionibus non amplius indecorum in modum distrahitur, vix tandem consequitur pa cem, veramque attingit quietem, et Deum propter quem exsistit, quantum fieri potest cognoscit. Tunc ellam superat naturam propriam, ac participatione quadam divinam induit, semperque ad meliora pro greditur, si modo omni ex parte probe muniatur, el ex nulla aditum quemcunque pra-beat veteri ma forum artifici, qua irrepat; animamque scopis mun datam inveniens, ibidem cum asseclis suis habitet, pessimeque star legioni, hen! castra meetur; atque ita secundum sententiam illa: evangeli cam, Novissima hominis istius pejora prioribus fiant F. ▸ 19. Sed hoc quidem omnino absit ab illo. Quando vero mens, uti jam explicare cœpit oratio, omines aniaæ insidentes affectus eliminaverit, in eamque tranquillitatem summam induxerit, jamque non so lum ipsa se, sed alias etiam facultates animæ ex integro in se converterit, et quidquid larvatum est a se amoverit, prius quidem quidquid deterioris notæ est, deinde progrediens ad id quod perfectius, imo quod perfectissimum est, atque ad superiorem animæ partem attinet, non modo duas materiales potentias transiens, sed etiam ad spirituales atque illusionis expertes intelligentias transcendens, om niaque pie simul ac religiose in Deum referens, Sarda et muta, prout scriptum est, Deo astiterit tunc conditionem materiæ coercet, exprimitque in se formam cœlestem summa cum tranquillitate, utpote nullo pulsata pravo affectu, tota vero per Infusam gratiam in melius commutata. Talibus igitur dotata mens, trans nittit etiam ad conjun Matth. 221, 45.
τὸ πολίτευμα ἔχειν ἐν οὐρανοῖς οὐκ ἐᾷ, διὰ πάν
των· καὶ τῶν ἐνόντων, βοτανών πάνυ μετρίων μετα
λαμβάνων, δεινῶς συνέτηξε τὸ σαρκίον· καὶ τῷ νῷ
τόνον ἀξιόλογον ἐνειργάσατο, καὶ θεῖον ἀτεχνώς
όχημα τὴν καρδίαν, καὶ οὐρανὸν ἄλλον, καὶ τοῦ
οὐρανοῦ φίλτερον ἐνδιαίτημα τῷ Θεῷ, τῇ καθ' ήσυ
χίαν ἀκριβεῖ σχολῇ συνέστησε· τοῦτο δέ ἐστιν, ὡς
συνελόντα φάναι, τοῦ νοῦ πρὸς ἑαυτὸν ἐπιστροφή
καὶ σύνευσις· μᾶλλον δὲ, πασῶν τῶν τῆς ψυχῆς
δυνάμεων, εἰ καὶ θαυμαστὴν εἰπεῖν, πρὸς τὸν
νοῦν ἐπιστροφὴ, καὶ ἡ κατ' αὐτόν τε καὶ Θεὸν
ἐνέργεια.
ιηʹ. Τὰ δὲ ἐντεῦθεν πρὸς ἀκρίβειαν ἐξειπεῖν,
ἀδύνατον. Οταν γὰρ ὁ νοῦς αἰσθητοῦ παντὸς ἀπανα
στῇ, καὶ τοῦ κατακλυσμοῦ τῆς περὶ ταῦτα τύρβης
ἀνακύψῃ, καὶ κατοπτεύσῃ τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον, τέως
μὲν ἐνιδὼν τὸ προσγενόμενον εἰδεχθὲς προσωπείον
ἐκ τῆς κάτω περιπλανήσεως, τοῦτο διὰ πένθους
ἀπονίψασθαι σπεύδει· καπειδὰν περιέλῃ τὸ δυσει
δὲς, τοῦτο κάλυμμα, τότε δή, τότε μὴ ποικίλαις
σχέσεσι τῆς ψυχῆς ἀγεννῶς διασπωμένης, μόγις
εἰρήνην άγει, καὶ τῆς ὄντως ἡσυχίας άπτεται, και
{γινώσκει] καθ' ὅσον ἐγχωρεί, τὸν Θεὸν, δι' ὅν ἐστιν.
“Ο τε καὶ τὴν ἰδίαν ὑπερβάλλει φύσιν, καὶ θεοῦτα
τῇ μετουσίᾳ, προκόπτων ἐπὶ τὸν κρεῖττον ἀεὶ,
μόνον εἰ φράττοιτο πανταχόθεν εὐφυῶς, καὶ μηδα
μέθεν ἔχει πάροδον, ἡντινοῦν ὁ τῆς κακίας ἀρχῆ
θεν ἀσκητὴς, ἵνα μὴ παρεισδύῃ, καὶ σεσαρωμένον
εὑρών, μετὰ τῶν ὀπαδῶν τῇ ψυχῇ παραμείνῃ, καὶ
τῆς οἰκείας πονηράς φάλαγγος στρατόπεδον, φεύ!
αὐτὴν ἀπεργάσηται, καὶ ο γίνηται τὰ ἔσχατα του
ἀνθρώπου ἐκείνου χείρονα τῶν πρώτων,» κατὰ τὴν
εὐαγγελικὴν ἐκείνην φωνήν.
ιθ'. ᾿Αλλὰ μὲν τοῦτο μὲν ἀπείη πάντως. Όταν
δὲ ὁ νοῦς, ὡς ἤδη φθάσας ἐδήλωσεν ὁ λόγος, ἅπαν
ἔνοικον πάθος ἀπολέσας, τὴν ἀπροσπάθειαν περι
ποιήσῃ τῇ ψυχῇ, καὶ μὴ μόνον αὐτὸς πρὸς ἑαυτὸν,
ἀλλὰ καὶ τὰς ἄλλας τῆς ψυχῆς δυνάμεις ολοκλήρως
ἐπιστρέψας, ἅπαν ἐπίκτητον ἐκ μέσου ποιήσηται,
τέως μὲν ὅ τί ποτε τοῦ πονηροῦ κόμματος, προϊὼν
δὲ ἐπὶ τὸ τελεώτερον, μᾶλλον δὲ τὸ τελεώτατον, καὶ
τὰ τῆς χρηστοτέρας μερίδος, οὐχ ὅπως τὴν ὑλικὴν
δυάδα διαβάς, πρὸς δὲ καὶ νοητῶν καὶ τῶν οὐκ
ἀφαντάστων νοημάτων ὑπεραναβας, καὶ πάντα
θεοφιλῶς ἐμοῦ καὶ φιλοθέως ἀποθέμενος, χωρός το
καὶ ἄλαλος, κατὰ τὸ γεγραμμένον, παραστῇ Θεῷ,
την καῦτα λόγον ὕλης ἴσχει, καὶ πλάττεται τὴν
ἄνω πλάσιν ἐπὶ πάσης ἀδείας, ἅτε μηδενός θυρο
κοποῦντος τῶν παθῶν, τῆς ἐκτὸς χάριτος ἐπὶ τὸ
κρεῖττον μεταβῥυθμιζούσης ὅλον· ὁ μέντοι τούτων
εὐμοιρήσας νοῦς, καὶ πρὸς τὸ συνημμένον σῶμα
πολλὰ διαπορθμεύει τοῦ θείου κάλλους τεκμήρια
tura animum aggravel, sumque in terram depri
mens, suam in cœlo conservationem habere non
sinat. Haec, inquun, probe intelligens, tum aliis
modis, tum inoderato admodum usu obviarum her
barum, mirifice macerabat corpusculum, vigorem
animo præclarum afferebat, atque cor sum vere
divinum vehiculum, et alterum cœlum, imo et
charius cœlo habitaculum Deo, diligenti quietis
conservanda studio, efficiebat. floc vero, ut com
pendio dicam, consistit in propensione animi et
conversione ejus in se ipsum, aut potius in omnium
animæ facultatum (etsi dictum mirabile sit) conver
sione in mentem, atque in constauti eorum, quæ
ratio Deusque dictant, exsecutione.
18. Que porro hic ab illo gesta sunt, pro merito
suo explicari omnino non possunt. Quando enim
mens omnibus sub sensum cadentibus superior
evaserit; ac turbationum, quas talia afferre solent,
pelago emerserit, atque interiorem hominem probe
perspexerit, considerata prius turpi larva qua mor
talium errata obtegi consueverunt, hanc doloris
adminiculo tollere festinat: posteaquam vero abs
inlerit fedum hocce tegumentum; tum plane cam
anima variis affectionibus non amplius indecorum
in modum distrahitur, vix tandem consequitur pa
cem, veramque attingit quietem, et Deum propter
quem exsistit, quantum fieri potest cognoscit. Tunc
ellam superat naturam propriam, ac participatione
quadam divinam induit, semperque ad meliora pro
greditur, si modo omni ex parte probe muniatur, el
ex nulla aditum quemcunque pra-beat veteri ma
forum artifici, qua irrepat; animamque scopis mun
datam inveniens, ibidem cum asseclis suis habitet,
pessimeque star legioni, hen! castra meetur;
atque ita secundum sententiam illa: evangeli
cam, Novissima hominis istius pejora prioribus
fiant F. ▸
19. Sed hoc quidem omnino absit ab illo. Quando
vero mens, uti jam explicare cœpit oratio, omines
aniaæ insidentes affectus eliminaverit, in eamque
tranquillitatem summam induxerit, jamque non so
lum ipsa se, sed alias etiam facultates animæ ex
integro in se converterit, et quidquid larvatum est
a se amoverit, prius quidem quidquid deterioris
notæ est, deinde progrediens ad id quod perfectius,
imo quod perfectissimum est, atque ad superiorem
animæ partem attinet, non modo duas materiales
potentias transiens, sed etiam ad spirituales atque
illusionis expertes intelligentias transcendens, om
niaque pie simul ac religiose in Deum referens,
Sarda et muta, prout scriptum est, Deo astiterit
tunc conditionem materiæ coercet, exprimitque
in se formam cœlestem summa cum tranquillitate,
utpote nullo pulsata pravo affectu, tota vero per
Infusam gratiam in melius commutata. Talibus
igitur dotata mens, trans nittit etiam ad conjun
Matth. 221, 45.
col. 1013–1014page 86 of 197
Caput IV
PG 150:1013γάριτί τε θείᾳ καὶ σαρκὸς παχύτητι μεσιτεύων, καὶ δύναμιν τῶν ἀδυνάτων ἐντιθείς. κ'. Εντεῦθεν ἡ κατ᾿ ἀρετὴν θεοειδής καὶ ἀπα ράμιλλος ἕξις, καὶ τὸ πρὸς κακίαν ὅλως οὐ κινητὸν ἢ δυσκίνητον αἱ τε θαυματοποιαὶ, καὶ τὸ διορᾷν τε καὶ προορᾷν, καὶ περὶ τῶν πέῤῥω που συμβαινόν των, ὡς ὑπ᾽ ὀφθαλμοὺς διαλέγεσθαι· καὶ τὸ δὴ μέγιστον, ὡς οὐδὲ περὶ ταῦθ᾽ ὁ σκοπός τείνει τῶν μακαρίων ἐκείνων, ἀλλ᾿ ὥσπερ εἴ τις δρῴη πρὸς ἡλιακὴν ἀκτῖνα, καὶ τῶν ἐναερίων ατόμων αἰσθάνεται· κἂν μὴ τοῦτο τῷ προσορῶντι σκοπός· οὕτως ἐκείναις ταῖς θείαις ἀκτῖσι καθαρῶς ὁμιλοῦσιν, αἷς φύσει πρόσεστιν ἡ πάντων ἀποκάλυψις, οὐχὶι τῶν ὄντων μόνον ἢ καὶ γεγενημένων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἔπειτ᾽ ἐσομένων, ὁδοῦ πάρεργον ὡς ἀληθῶς ἡ τούτων προσγίνεται γνῶσις. Σκοπός δὲ αὐτοῖς, ἡ κατά μοναχοὺς ὑπερτελὴς τελειότης, ἡ ἀληθὴς ἡσυχία, μᾶλλον δὲ ὁ τῆς ἀληθοῦς ἡσυχίας, ὃν ἔφη μεν, καρπός· τὸ δυστέκμαρτον καὶ δυσεκλάλητον καὶ δυσεπίτευκτον χρῆμα, κἂν ἡμᾶς τὸ τῆς ὑποθέσεως ὑπερβάλλον, καὶ περὶ τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς ἐπῆρε διὰ βραχέων υποσημήναι τανῦν. β κα'. Ο μέντοι μεγαλόνους ὄντως οὑτοσὶ Πέτρος, ἐφ' δ προσεκλήθη συνεὶς, ὅλῳ, κατὰ τὴν παροιμίαν, προσεχώρει ποδί· τοῦτο δὲ ἦν, οὐχ ὁ τῶν χαρισμά των ὄγκος· ἅπαγε! οὐδὲ γὰρ ἐδελεάσθη ποτέ λιχνεία τούτων ὁ μέγας, ἐπεὶ μηδὲ προύργου τοῦτ᾽ εἶναι τοῖς ὑπελθεῖν ἔγνωκόσι τὴν ἡσύχιον ἀγωγὴν, ὁ λόγος έχει δηλώσας· ἀλλ᾿ ὥστε τῇ χάριτι δυνηθῆναι δοῦναι χώραν, ἐπισκευάσαι τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον, καὶ πρὸς τὸ πρωτότυπον εὐδιαθεῖναι τὸ ἀρχαῖον ἐκεῖνο καὶ ἀμήχανον ἐπανθῆται κάλλος. Αλλ' ὁ μὲν οὕτως ώρμημένο, ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ, κατὰ τὸν Ψαλμῳδὸν εἰπεῖν, διέθετο. Τί δ' ὁ τοῦ φθόνου πα τὴρ, τὸ τοῦ δόλου πλήρωμα, ὁ καλοῦ παντὸς αὐθαί μετος φυγάς, ὁ κακοῦ παντὸς ἐργάτης ἢ προστάτης, μᾶλλον δὲ τὸ συναμφότερον· ὁ πρῶτος ἀποστάτης, καὶ τὸν πρῶτον ἄνθρωπον ἀποστήσας τοῦ Θεοῦ, τί συσκευάζει; Καὶ πῶ; ἑαυτῷ χρῆται κατὰ τῆς τοῦ δικαίου ψυχῆς; Κακούργως μέν, ἐπιεικῶς δ' ὅμως, ἀξίως ἑαυτοῦ. Ὁρῶν γὰρ ἔξω βελῶν, ὅ φασί, γεγονότα τὸν μέγαν, τῇ τοῦ κόσμου καὶ τῶν κατ' αὐτὸν ἡδέων φυγῇ, δι' ὧν ἐκεῖνος συλᾶν εἴωθε τας ἀγενεστέρους ψυχάς, κἀντεῦθεν οὐκ ἔναρ μόνον διὰ τοῦ φανταστικοῦ πνεύματος, ο νοερᾶς ἔχημα ψυχῆς ἡ φιλοσοφία φησί, θειοτέρων θεαμάτων ἠξιωμένον καὶ προηγμένον ἐπὶ τὸ βέλτιον, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ τῆς φαντασίας αὐτῆς ὑπερύψαντα, καὶ τῇ τῶν ἀΰλων ἐπαφῇ καθαρῶς προσχωροῦντα, καὶ θαυ μαστῶς φωτιζόμενον, ὅ φησι Δαβὶδ ἀπὸ ὀρέων
ctum sibi corpus indicia pulchritudinis diving, inter gratiam ejus et carnis molem interposita, et tribuit ei facultatem efficiendi quæ fieri alias non possunt. 20. Hinc ft ut quidam divinus et sine repugna tia operans virtutis habitus nascatur; ut animus in malum aut nullo prorsus modo, aut non facile inclinetur; ut miracula patrandi virtus acquiratur; ut quis præsentia perspiciat, et prospiciat futura; atque de rebus, quæ locis procul remotis contin gunt, non aliter quam si sub oculis fierent, sermo cinetur; et, quod præcipuum est, in illa aciem suam non intendant beati illi; sed veluti si quis in solares radios obtutum converterit, etiam aereos atomos detegit, tametsi id non intenderit is qui in tuetur; ita illi, qui divinis radiis, natura sua re velantibus omnia, clare illustrari consueverint, re rum non modo quæ nunc sunt quæque fuerunt, sed etiam quæ futuræ sunt, cognitionem pro quisqui liis, ut vere sunt, reputent: habeant vero pro scopo suo absolutam monastici status perfectionem, id est, veram animi quietem, aut potius ipsum veræ quietis, quem diximus, fructum; rem utique difficilem captu, difficiliorem dictu, difficillimam acquisitu; licet nos excellentia argumenti ex eitaverit, ad prodendum nune paucis, etiam illa que vires nostras excedunt. Semel atque iterum tentatus a dæmone per orationem superior evadit. Psal. LxxxIII, 6 21. Vere igitur magnaninus bicce Petrus, quo vocatus esset intelligens, manibus pedibusque, ut proverbium habet, eo festi.avit. Id vero erat, non amplitudo donorum; absit, horum namque cupi dine nunquam captus fuit magnus ille vir; quoniam talia illis qui solitariam vitam statuerunt aggredi, hand magni facienda esse, nihil attinet declarari oratione nostra: verum eo festinavit ut grati.e praeberet locum, ut interiorem poliret hominem, ut juxta prototypon suum rite clormaret antiquu illud et vix reparabile animi decus. Enimvero sie ille incitars, ascensiones, secundum Psalmiste dictum, in corde suo disponebat. At vero quid parens invidiæ, plenus doli, omnis boni ultroneus desertor, omnis mali artifex aut patronus, imo utrumque simul; ille primus Dei desertor, quique primo homini, ut et ipse Deum desereret, auctor fuit; quid ille machinatur? Quomodo se gerit ad versus animam justi? Maligne quidem; sed tamen moderatione se digna usus. Conspiciens namque virum extra teli jactum, ut loquimur, positum per fugam qua mundum et quæ in mundo sunt volup tates, quibus malignus ille enervare consuevit de generes animas, dereliquerat; atque hinc non modo in somnis per imaginarios spiritus (quos philosophia animæ rationalis vehiculum vocat) di vinis visionibus dignatum, iisque ad præclaram virtutem progressum esse; verum jam ipsam quo
γάριτί τε θείᾳ καὶ σαρκὸς παχύτητι μεσιτεύων, καὶ
δύναμιν τῶν ἀδυνάτων ἐντιθείς.
κ'. Εντεῦθεν ἡ κατ᾿ ἀρετὴν θεοειδής καὶ ἀπα
ράμιλλος ἕξις, καὶ τὸ πρὸς κακίαν ὅλως οὐ κινητὸν
ἢ δυσκίνητον αἱ τε θαυματοποιαὶ, καὶ τὸ διορᾷν τε
καὶ προορᾷν, καὶ περὶ τῶν πέῤῥω που συμβαινόν
των, ὡς ὑπ᾽ ὀφθαλμοὺς διαλέγεσθαι· καὶ τὸ δὴ
μέγιστον, ὡς οὐδὲ περὶ ταῦθ᾽ ὁ σκοπός τείνει τῶν
μακαρίων ἐκείνων, ἀλλ᾿ ὥσπερ εἴ τις δρῴη πρὸς
ἡλιακὴν ἀκτῖνα, καὶ τῶν ἐναερίων ατόμων αἰσθά
νεται· κἂν μὴ τοῦτο τῷ προσορῶντι σκοπός· οὕτως
ἐκείναις ταῖς θείαις ἀκτῖσι καθαρῶς ὁμιλοῦσιν,
αἷς φύσει πρόσεστιν ἡ πάντων ἀποκάλυψις, οὐχὶι
τῶν ὄντων μόνον ἢ καὶ γεγενημένων, ἀλλὰ καὶ
τῶν ἔπειτ᾽ ἐσομένων, ὁδοῦ πάρεργον ὡς ἀληθῶς ἡ
τούτων προσγίνεται γνῶσις. Σκοπός δὲ αὐτοῖς, ἡ
κατά μοναχοὺς ὑπερτελὴς τελειότης, ἡ ἀληθὴς
ἡσυχία, μᾶλλον δὲ ὁ τῆς ἀληθοῦς ἡσυχίας, ὃν ἔφη
μεν, καρπός· τὸ δυστέκμαρτον καὶ δυσεκλάλητον
καὶ δυσεπίτευκτον χρῆμα, κἂν ἡμᾶς τὸ τῆς ὑποθέ
σεως ὑπερβάλλον, καὶ περὶ τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς ἐπῆρε
διὰ βραχέων υποσημήναι τανῦν.
β
κα'. Ο μέντοι μεγαλόνους ὄντως οὑτοσὶ Πέτρος,
ἐφ' δ προσεκλήθη συνεὶς, ὅλῳ, κατὰ τὴν παροιμίαν,
προσεχώρει ποδί· τοῦτο δὲ ἦν, οὐχ ὁ τῶν χαρισμά
των ὄγκος· ἅπαγε! οὐδὲ γὰρ ἐδελεάσθη ποτέ λιχνεία
τούτων ὁ μέγας, ἐπεὶ μηδὲ προύργου τοῦτ᾽ εἶναι
τοῖς ὑπελθεῖν ἔγνωκόσι τὴν ἡσύχιον ἀγωγὴν, ὁ
λόγος έχει δηλώσας· ἀλλ᾿ ὥστε τῇ χάριτι δυνηθῆναι
δοῦναι χώραν, ἐπισκευάσαι τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον, καὶ
πρὸς τὸ πρωτότυπον εὐδιαθεῖναι τὸ ἀρχαῖον ἐκεῖνο
καὶ ἀμήχανον ἐπανθῆται κάλλος. Αλλ' ὁ μὲν οὕτως
ώρμημένο, ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ, κατὰ τὸν
Ψαλμῳδὸν εἰπεῖν, διέθετο. Τί δ' ὁ τοῦ φθόνου πα
τὴρ, τὸ τοῦ δόλου πλήρωμα, ὁ καλοῦ παντὸς αὐθαί
μετος φυγάς, ὁ κακοῦ παντὸς ἐργάτης ἢ προστάτης,
μᾶλλον δὲ τὸ συναμφότερον· ὁ πρῶτος ἀποστάτης,
καὶ τὸν πρῶτον ἄνθρωπον ἀποστήσας τοῦ Θεοῦ,
τί συσκευάζει; Καὶ πῶ; ἑαυτῷ χρῆται κατὰ τῆς
τοῦ δικαίου ψυχῆς; Κακούργως μέν, ἐπιεικῶς δ'
ὅμως, ἀξίως ἑαυτοῦ. Ὁρῶν γὰρ ἔξω βελῶν, ὅ φασί,
γεγονότα τὸν μέγαν, τῇ τοῦ κόσμου καὶ τῶν κατ'
αὐτὸν ἡδέων φυγῇ, δι' ὧν ἐκεῖνος συλᾶν εἴωθε τας
ἀγενεστέρους ψυχάς, κἀντεῦθεν οὐκ ἔναρ μόνον
διὰ τοῦ φανταστικοῦ πνεύματος, ο νοερᾶς ἔχημα
ψυχῆς ἡ φιλοσοφία φησί, θειοτέρων θεαμάτων
ἠξιωμένον καὶ προηγμένον ἐπὶ τὸ βέλτιον, ἀλλ᾽ ἤδη
καὶ τῆς φαντασίας αὐτῆς ὑπερύψαντα, καὶ τῇ τῶν
ἀΰλων ἐπαφῇ καθαρῶς προσχωροῦντα, καὶ θαυ
μαστῶς φωτιζόμενον, ὅ φησι Δαβὶδ ἀπὸ ὀρέων
ctum sibi corpus indicia pulchritudinis diving,
inter gratiam ejus et carnis molem interposita, et
tribuit ei facultatem efficiendi quæ fieri alias non
possunt.
20. Hinc ft ut quidam divinus et sine repugna
tia operans virtutis habitus nascatur; ut animus
in malum aut nullo prorsus modo, aut non facile
inclinetur; ut miracula patrandi virtus acquiratur;
ut quis præsentia perspiciat, et prospiciat futura;
atque de rebus, quæ locis procul remotis contin
gunt, non aliter quam si sub oculis fierent, sermo
cinetur; et, quod præcipuum est, in illa aciem
suam non intendant beati illi; sed veluti si quis
in solares radios obtutum converterit, etiam aereos
atomos detegit, tametsi id non intenderit is qui in
tuetur; ita illi, qui divinis radiis, natura sua re
velantibus omnia, clare illustrari consueverint, re
rum non modo quæ nunc sunt quæque fuerunt, sed
etiam quæ futuræ sunt, cognitionem pro quisqui
liis, ut vere sunt, reputent: habeant vero pro
scopo suo absolutam monastici status perfectionem,
id est, veram animi quietem, aut potius ipsum
veræ quietis, quem diximus, fructum; rem utique
difficilem captu, difficiliorem dictu, difficillimam
acquisitu; licet nos excellentia argumenti ex eitaverit, ad prodendum nune paucis, etiam illa que
vires nostras excedunt.
Semel atque iterum tentatus a dæmone per orationem superior evadit.
Psal. LxxxIII, 6
21. Vere igitur magnaninus bicce Petrus, quo
vocatus esset intelligens, manibus pedibusque, ut
proverbium habet, eo festi.avit. Id vero erat, non
amplitudo donorum; absit, horum namque cupi
dine nunquam captus fuit magnus ille vir; quoniam
talia illis qui solitariam vitam statuerunt aggredi,
hand magni facienda esse, nihil attinet declarari
oratione nostra: verum eo festinavit ut grati.e
praeberet locum, ut interiorem poliret hominem, ut
juxta prototypon suum rite clormaret antiquu
illud et vix reparabile animi decus. Enimvero sie
ille incitars, ascensiones, secundum Psalmiste
dictum, in corde suo disponebat. At vero quid
parens invidiæ, plenus doli, omnis boni ultroneus
desertor, omnis mali artifex aut patronus, imo
utrumque simul; ille primus Dei desertor, quique
primo homini, ut et ipse Deum desereret, auctor
fuit; quid ille machinatur? Quomodo se gerit ad
versus animam justi? Maligne quidem; sed tamen
moderatione se digna usus. Conspiciens namque
virum extra teli jactum, ut loquimur, positum per
fugam qua mundum et quæ in mundo sunt volup
tates, quibus malignus ille enervare consuevit de
generes animas, dereliquerat; atque hinc non
modo in somnis per imaginarios spiritus (quos
philosophia animæ rationalis vehiculum vocat) di
vinis visionibus dignatum, iisque ad præclaram
virtutem progressum esse; verum jam ipsam quo
col. 1015–1016page 87 of 197
PG 150:1015αἰωνίων, καὶ τῷ ὄρει τούτῳ τῆς αἴγλης μεταδιδόντα τοῦ φωτὸς, καὶ οὕτω ποιοῦντα τὸ σκότος ὑπερόριον, ὅπερ ἦν ἄντικρυς αὐτὸς, οὐχ οἷός τε φέρειν ἐτύγχανεν ὤν· τῶν ἀνυποίστων ἡγούμενο; ὅθεν αὐτὸς ἀπερρύη κακοβουλία, τὸν Πέτρον κάτ τωθεν ἀνηγμένον, ἔτι καὶ τὸ τοῦ σώματος ἐφόλκιον έπαγόμενον, τοῦτον μὲν τῆς ἄνω καὶ κρείττονος ἐπειλῆφθαι μερίδος, ἐκείνῳ δὲ, μηδὲ γοῦν τῆς κάτω παραχωρεῖν. δι κβ'. Οὕτω δὲ τῇ βασκανίᾳ διατεθείς, δεδίττεσθαι σε καὶ ἐξωθεῖν τοῦτον ἐπεχείρει ταῖς ἐπηρείαις. Καὶ ἡ πρώτη τῶν ἐπηρειῶν, ὡς γελοίον, μᾶλλον δὲ καταγέλαστον; Πρὸς ἕνα γάρ, καὶ τοῦτον οὐχ όπως ὅπλων, ἀλλὰ δὴ καὶ τῶν ἀναγκαίων περικαλυμμέ των εστερημένον, καὶ τῷ μακρῷ τῆς ἀσιτίας κατειργασμένον, καὶ δεινήν τινα σύντηξιν ταῖς ποικίλαις ταλαιπωρίαις κατὰ πᾶν ὑποστάντα μέλος, προς ένα γυμνόν, ἄοπλον, ἐκνενευρισμένον, στρατηγού μορφὴν αὐτὸς καὶ σχῆμα περιβαλλόμενος, καὶ τοξ τῶν ὥσπερ ἐπισυρόμενος πλῆθος, παρακελεύμασ τε καὶ βοαίς χρώμενος, θρασὺς ἐπῄει· καὶ τὸ σπήλαιον, ὃ τηνικαῦτα τὸν ἅγιον ἐνῳχισμένον εἶχεν, εἰσῄει, πρὸς συμπλοκὴν ἐκκαλούμενος· τὰ δὲ ἐκτὸς πάντα πατάγω περιηχοῦντες, καὶ τοὺς εὐμεγέθεις τῶν παρακειμένων λίθων ἀλλήλοις προσαράσσαντες, δένδρων τε τὰ μὲν ἀνασπῶντες, τὰ δὲ διακλῶντες, πάνθ' ὥσπερ ἐπὶ τὸ σπήλαιον ἡ τῶν ὀπαδῶν ματαία ἐκείνη συνεκίνει φάλαγξ. κγ'. Ως δ' ὁ μέγας ἐκεῖνος ὑποδειλιάσας, ἐκ ψυχῆς δι' εὐχῆς τῷ Θεῷ προσέδραμε, καὶ νοερόν ἀτενὲς ἀνέσχε πρὸς αὐτὸν ὄμμα· μηδὲ πρὸς μικρών παραμένειν ἔτι ἔχων ὁ πονηρὸς, ἀφανῆς εὐθὺς ἐγεγόνει. Μετ' οὐ πολὺ δ᾽ αὖθις, εἰς ὄφεις πανστρατεί μεταβαλών, ἡγεῖτο προέρπων αὐτὸς, οὐ κατὰ τοὺς ἄλλους ὢν ἢ φαινόμενος, ἀλλ' ὑπερφυῆς τὸ μέγεθος καὶ φοβερὸς ἰδεῖν δράκοντι γὰρ ἀτεχνῶς εὐχει) διανίστατό τε δῆθεν, καὶ μετέωρον αὐχένα φέρων, ἀποσπινθηριάζειν ἐδόκει τῷ ὀφθαλμῷ, γνάθους δὲ φυσῶν πῦρ ἄντικρυς ἔπνει, καὶ φόνιον ἐκίνει γλῶτο ταν τῶν γενείων πολύ προχεομένην, καὶ μεστὴν οὖσαν ἡ δοκοῦσαν ἰοῦ θανατοφόρου· ὁμέσε δὲ κατά τοῦ Πέτρου χωρῶν, πόρβωθεν ὥσπερ τῇ τοῦ πνεύ ματος ηπείλει ῥύμῃ, τὸν ἀπτόητον ἐκεῖνον ἀναρπά σειν τε καὶ λαφύρεσθαι. κδ'. Τοῦ δὲ μηδὲ πρὸς θέαν γοῦν ὅλως ἐπεστράφθαι ἀξιοῦντος, ἀκλινῶς δὲ πρὸς οὐρανὸν τὰς χεῖρας ἀνατεταμένα; ἔχοντος, ὁ νοητός πάλιν Αμαλήκ ἡττᾶτο και συνηλαύνετο, καὶ ταχύτερος ἦν ἀποχια μῶν ἢ προσάγων· ἐλάμβανε δὲ ἄρα καὶ μετάμε. ο; τὴν ἁλάστορα, τουναντίον ἅπαν ἢ διενοεῖτο διαπρατο τέμενον· τὸ γὰρ ἀεὶ σύννους τοῦ γενναίου, καὶ τὸ τῇ εὐχῆς σύντονον τε καὶ μετάρσιον χαλάσαι πάλ
que imaginandi facultatem supergressum, ad cla ram eorum, quæ materia nulla constant, intelli gentiam pervenisse; ac mirabiliter a montibus arternis, quod ait David ³, illuminatum, huic etiam monti splendorem luminis impertivisse, depulsis inde, quod prius ipse fuerat, tenebris; hac, in quam, conspiciens malignus demon, ferre non po tuit, intolerabile ducens, eo Petrum, etiamnum corporis sarcina gravatum, ex imo elevatum esse; unde ipse consilii sui mal gnitate exciderat: Petrum supernam ac meliorem partem adeptum esse sibi vero ne infimam quidem permitti. 29. Taliter ille invidia astuns, terrere atque loco pellere sanctum violenter aggreditur. Ac pri imus quidem insultus, quam ridiculus, imo quam Îneptus! In virum quippe unum, eumque non tan tum armis, sed necessariis quoque vestimentis de stitutum, diutina confectum inedia, perque varias afflictationes membris omnibus miserabiliter con lalescentem; in unum, inquam, nudum, inermen, debilem, ipse ducis formam atque habitum indutus, sagittariorum turmam secum trahere v'sus, incon ditis vociferationibus clamoribusque personans, ferox impetum facit; inque specum, ubi tunc tem poris habitabat Sanctus, sese infert, ac ipsum ad conserendas secum manus provocat: foris autem Jarvata sociorum colors omnia late complebant fragore, pragrandia quæ circum jacebant saxa inter se collidebant; arbores quoque, alias qui dem radicitus evellebant, alias vero confringebant; owkia denique veluti adversus speluncam machi nabantur. 23. Ubi vero magnus ille vir, talibus pavefactus, per orationem se ad Deum ex animo couvertit, mentisque oculos ad eum fxos intendit; ne mo mento quidem amplius persistere illic valens nequam iste, continuo disparuit. Non tamen diu post, in serpentes denuo se ipse cum toto exercitu suo con vertit; iisque ipse, reptando præcedens, ducem præstabat se, neutiquam similis aliis, aut re ipsa exsistens, aut apparens, sed magnitudine immeasus visuque terribilis (referebat enim omni ex parte dra conem) insurgebat de terra; ac sublime erigens collum, videbatur ex oculis scintillas vibrare, in flatis vero buccis passiin flammas spirabat, cruen tam movens linguam, longe ultra mentum exten sam, præsentique veneno aut scatentem aut scatere visam. Quando vero cum Petro congredi parabat, e.minus minitabatur, fore, ut spiritus sui impetu impavidum virum abriperet sibi in prædam. 24. Interea Petros ne quidem aspectu dignabatur adversarium; manibusque indefesse in calum ele vatis, spiritualem Amelech denuo soperavit atque expulit, velocius recedentem quam accesserat. Ca prebat etiam pœnitudo scelestissimum caput, cum omnia secus evenirent, atque ipse meditatus fuerat. Semper cnim pugilis generosi acta consilerans, ejusque intensum ac sublimem orandi modum FR.J. LSEV,
αἰωνίων, καὶ τῷ ὄρει τούτῳ τῆς αἴγλης μεταδι
δόντα τοῦ φωτὸς, καὶ οὕτω ποιοῦντα τὸ σκότος
ὑπερόριον, ὅπερ ἦν ἄντικρυς αὐτὸς, οὐχ οἷός τε
φέρειν ἐτύγχανεν ὤν· τῶν ἀνυποίστων ἡγούμενο;
ὅθεν αὐτὸς ἀπερρύη κακοβουλία, τὸν Πέτρον κάτ
τωθεν ἀνηγμένον, ἔτι καὶ τὸ τοῦ σώματος ἐφόλκιον
έπαγόμενον, τοῦτον μὲν τῆς ἄνω καὶ κρείττονος
ἐπειλῆφθαι μερίδος, ἐκείνῳ δὲ, μηδὲ γοῦν τῆς κάτω
παραχωρεῖν.
δι
κβ'. Οὕτω δὲ τῇ βασκανίᾳ διατεθείς, δεδίττεσθαι
σε καὶ ἐξωθεῖν τοῦτον ἐπεχείρει ταῖς ἐπηρείαις.
Καὶ ἡ πρώτη τῶν ἐπηρειῶν, ὡς γελοίον, μᾶλλον δὲ
καταγέλαστον; Πρὸς ἕνα γάρ, καὶ τοῦτον οὐχ όπως
ὅπλων, ἀλλὰ δὴ καὶ τῶν ἀναγκαίων περικαλυμμέ
των εστερημένον, καὶ τῷ μακρῷ τῆς ἀσιτίας κατειρ
γασμένον, καὶ δεινήν τινα σύντηξιν ταῖς ποικίλαις
ταλαιπωρίαις κατὰ πᾶν ὑποστάντα μέλος, προς
ένα γυμνόν, ἄοπλον, ἐκνενευρισμένον, στρατηγού
μορφὴν αὐτὸς καὶ σχῆμα περιβαλλόμενος, καὶ τοξ
τῶν ὥσπερ ἐπισυρόμενος πλῆθος, παρακελεύμασ
τε καὶ βοαίς χρώμενος, θρασὺς ἐπῄει· καὶ τὸ
σπήλαιον, ὃ τηνικαῦτα τὸν ἅγιον ἐνῳχισμένον εἶχεν,
εἰσῄει, πρὸς συμπλοκὴν ἐκκαλούμενος· τὰ δὲ
ἐκτὸς πάντα πατάγω περιηχοῦντες, καὶ τοὺς
εὐμεγέθεις τῶν παρακειμένων λίθων ἀλλήλοις
προσαράσσαντες, δένδρων τε τὰ μὲν ἀνασπῶντες,
τὰ δὲ διακλῶντες, πάνθ' ὥσπερ ἐπὶ τὸ σπήλαιον
ἡ τῶν ὀπαδῶν ματαία ἐκείνη συνεκίνει φάλαγξ.
κγ'. Ως δ' ὁ μέγας ἐκεῖνος ὑποδειλιάσας, ἐκ
ψυχῆς δι' εὐχῆς τῷ Θεῷ προσέδραμε, καὶ νοερόν
ἀτενὲς ἀνέσχε πρὸς αὐτὸν ὄμμα· μηδὲ πρὸς μικρών
παραμένειν ἔτι ἔχων ὁ πονηρὸς, ἀφανῆς εὐθὺς
ἐγεγόνει. Μετ' οὐ πολὺ δ᾽ αὖθις, εἰς ὄφεις πανστρατεί
μεταβαλών, ἡγεῖτο προέρπων αὐτὸς, οὐ κατὰ τοὺς
ἄλλους ὢν ἢ φαινόμενος, ἀλλ' ὑπερφυῆς τὸ μέγεθος
καὶ φοβερὸς ἰδεῖν δράκοντι γὰρ ἀτεχνῶς εὐχει)
διανίστατό τε δῆθεν, καὶ μετέωρον αὐχένα φέρων,
ἀποσπινθηριάζειν ἐδόκει τῷ ὀφθαλμῷ, γνάθους δὲ
φυσῶν πῦρ ἄντικρυς ἔπνει, καὶ φόνιον ἐκίνει γλῶτο
ταν τῶν γενείων πολύ προχεομένην, καὶ μεστὴν
οὖσαν ἡ δοκοῦσαν ἰοῦ θανατοφόρου· ὁμέσε δὲ κατά
τοῦ Πέτρου χωρῶν, πόρβωθεν ὥσπερ τῇ τοῦ πνεύ
ματος ηπείλει ῥύμῃ, τὸν ἀπτόητον ἐκεῖνον ἀναρπά
σειν τε καὶ λαφύρεσθαι.
κδ'. Τοῦ δὲ μηδὲ πρὸς θέαν γοῦν ὅλως επεστρά
φθαι ἀξιοῦντος, ἀκλινῶς δὲ πρὸς οὐρανὸν τὰς χεῖρας
ἀνατεταμένα; ἔχοντος, ὁ νοητός πάλιν Αμαλήκ
ἡττᾶτο και συνηλαύνετο, καὶ ταχύτερος ἦν ἀποχια
μῶν ἢ προσάγων· ἐλάμβανε δὲ ἄρα καὶ μετάμε. ο;
τὴν ἁλάστορα, τουναντίον ἅπαν ἢ διενοεῖτο διαπρατο
τέμενον· τὸ γὰρ ἀεὶ σύννους τοῦ γενναίου, καὶ τὸ
τῇ εὐχῆς σύντονον τε καὶ μετάρσιον χαλάσαι πάλ
que imaginandi facultatem supergressum, ad cla
ram eorum, quæ materia nulla constant, intelli
gentiam pervenisse; ac mirabiliter a montibus
arternis, quod ait David ³, illuminatum, huic etiam
monti splendorem luminis impertivisse, depulsis
inde, quod prius ipse fuerat, tenebris; hac, in
quam, conspiciens malignus demon, ferre non po
tuit, intolerabile ducens, eo Petrum, etiamnum
corporis sarcina gravatum, ex imo elevatum esse;
unde ipse consilii sui mal gnitate exciderat: Petrum supernam ac meliorem partem adeptum esse
sibi vero ne infimam quidem permitti.
29. Taliter ille invidia astuns, terrere atque
loco pellere sanctum violenter aggreditur. Ac pri
imus quidem insultus, quam ridiculus, imo quam
Îneptus! In virum quippe unum, eumque non tan
tum armis, sed necessariis quoque vestimentis de
stitutum, diutina confectum inedia, perque varias
afflictationes membris omnibus miserabiliter con
lalescentem; in unum, inquam, nudum, inermen,
debilem, ipse ducis formam atque habitum indutus,
sagittariorum turmam secum trahere v'sus, incon
ditis vociferationibus clamoribusque personans,
ferox impetum facit; inque specum, ubi tunc tem
poris habitabat Sanctus, sese infert, ac ipsum ad
conserendas secum manus provocat: foris autem
Jarvata sociorum colors omnia late complebant
fragore, pragrandia quæ circum jacebant saxa
inter se collidebant; arbores quoque, alias qui
dem radicitus evellebant, alias vero confringebant;
owkia denique veluti adversus speluncam machi
nabantur.
23. Ubi vero magnus ille vir, talibus pavefactus,
per orationem se ad Deum ex animo couvertit,
mentisque oculos ad eum fxos intendit; ne mo
mento quidem amplius persistere illic valens nequam
iste, continuo disparuit. Non tamen diu post, in
serpentes denuo se ipse cum toto exercitu suo con
vertit; iisque ipse, reptando præcedens, ducem
præstabat se, neutiquam similis aliis, aut re ipsa
exsistens, aut apparens, sed magnitudine immeasus
visuque terribilis (referebat enim omni ex parte dra
conem) insurgebat de terra; ac sublime erigens
collum, videbatur ex oculis scintillas vibrare, in
flatis vero buccis passiin flammas spirabat, cruen
tam movens linguam, longe ultra mentum exten
sam, præsentique veneno aut scatentem aut scatere
visam. Quando vero cum Petro congredi parabat,
e.minus minitabatur, fore, ut spiritus sui impetu
impavidum virum abriperet sibi in prædam.
24. Interea Petros ne quidem aspectu dignabatur
adversarium; manibusque indefesse in calum ele
vatis, spiritualem Amelech denuo soperavit atque
expulit, velocius recedentem quam accesserat. Ca
prebat etiam pœnitudo scelestissimum caput, cum
omnia secus evenirent, atque ipse meditatus fuerat.
Semper cnim pugilis generosi acta consilerans,
ejusque intensum ac sublimem orandi modum
FR.J. LSEV,
col. 1017–1018page 88 of 197
Caput V
PG 150:1017ρώμενος, καὶ λαβεῖν ἐντεῦθεν ἡντινοῦν λαβήν, αὐτὸς ὁ ἀκμαιοτέραν ἐνεποίει τούτῳ τὴν σπουδήν, καὶ καλλίστους άκων προξένει τους στεφάνους. Ω; ἔμοι γε τὴν τοῦ ἀνδρὸς Ενστάσιν ἀναλογιζομένῳ νῦν, οὐδὲ τῶν μαρτυρικοὺς ἄθλους ὑπελθόντων ἀποδεῖν ἡγεῖ οὐαὶ τοῦτον ἔπεισεν. Οἱ μὲν γὰρ, ὑπὲρ τοῦ μὴ τὴ πρὸς θεὸν σέβας ἐξομίσασθαι, πάντα ἐξ ἀνάγκης ἔφερον· ὁ δὲ, τὴν καρτερίαν ἐκείνων οὐκ ἐλάττων οὗτος, ὑπὲρ τοῦ μηδὲ πρὸς βραχὺ τὸν νοῦν ἀπο στῆσαι τοῦ Θεοῦ, πᾶσαν ἐπαγωγὴν πρόθυμος ὑπὸ έμειεν. Ἐπὶ δὲ μείοσιν οὗτος ἀφορμαῖς, τοὺς με γάλους δεῖν ἔγνωκὼς ὑπενεγκεῖν ἀγῶνας· τί οὐκ ἂν ἄσμενος ἔπαθεν, εἴπερ τῶν μεγίστων προκινδυνεύειν ἐνῆν; κε'. 'Αλλ' ὁ μὲν οὕτω τῇ τῶν εὐχῶν προσεδρεία, μικροῦ τοῖς περὶ Θεὸν ἀκαμάτοις ὑμνηταῖς ἡμιλ. λατο, καὶ εἰρήνην ἄγων καὶ πολεμούμενος. Ο δ' ἀκάματος τῆς ἀρετῆς ἀντίπαλος, τῷ μὲν ἀπο τυγχάνειν ἐπιτιθέμενος, ἀνιώμενος, οξυτέροις δὲ όμως φθόνου κέντροις βαλλόμενος (ηλοτυπία γὰρ οἶδε μᾶλλον αὐξάνειν ἀποτυγχάνουσα) προδρότερον αὖθις πρὸς ἄμυναν διανίσταται, ταῖς ἐκ τοῦ φανε μοῦ δ᾽ ὅμως ἀποδοκιμασθεὶς προσβολαΐς, πρὸς δή. λους ἔγνω τραπέσθαι. Καὶ δὴ διανοεῖται στῆσαι τῷ γενναίῳ τὸν λόχον, ὅθεν οἶδέ ποτε κατ' ἀνθρώπων μέγα δυνηθείς, καὶ τῷ πρὸς τοὺς προπάτορας με νακισμῷ, πρόῤῥιζον ὥσπερ ἅπαν (φεί 1) ανασπάσας τὸ γένος καὶ κατενεγκών. Ἐπεὶ δὲ νῦν Εὔα προεντυχεῖν οὐκ ἦν, γυναικὸς ἔψει καθάπαξ ἀποταξαμένου πρὸς ἐν ὁ πόλεμος· οὐδ᾽ αὐτὸς ὅριν ὑποδὺς προσέρπει, σαίνων τε καὶ θέλγων, καὶ οὕτω παρα τείνων τὴν κακῶς ἀπολουμένην συμβουλήν· ἀλλά είνα τῶν κατὰ τὸν βίον οἰκετῶν ὑποκριθείς τοῦ ἀνδρὸς, ἵν᾿ ἔχῃ τινὰ πίστιν τὸ δράμα, πρόσεισιν ἀπολοφυρόμενος, καὶ γονέας εἰς μνήμην ἀγων καὶ ἀδελφοὺ;, καὶ τὸ τῆς ἀγχιστείας πᾶν αὐτῷ σύ στημα, φίλων τε τοὺς ἀρίστους, καὶ ὅσοι συνήθεις ἐκ γειτόνων ἦσαν, ἐκ παντός είδους ηλικίας πλέκων τὸν ὑπὲρ αὐτοῦ συσχόντα τὴν πατρίδα θρήνον, οἷος ἐκεῖνος ἄριστος ἀλιτήριος, καὶ τὰ τοιαῦτα πλάσασθαι δεξιώτατος. κς'. ΄Ηλικιώτην μὲν, λέγων, όμιλον καὶ ὅσοι τῶν ἐξώρων, οὔτ᾽ ἐλαθές, οὔτε λήσῃ, πάσης μὲν εὐθυ μίας ἀφορμὴ, καὶ καλοῦ παντὸς εἰκὼν προκείμενο:, ἐπηνίκα δὴ συνῆσθα τούτοις, ἀλήκτου δὲ νῦν ἀθυ μίας ὑπόθεσις, διὰ τῆς μακρᾶς ταύτης απουσίας καταστάς· παῖδας δὲ δήπου, τὸ μηδόλως ἀπολαῦτα φθάσαι τῆς γῆς καλοκαγαθίας, οὐκ ἀπεικότως ἀνια δεινῶς, καὶ ταῦθ᾽ ὅτι τὸν ἐπίσης ἀρετῆς σοι κομῶντα τῷ βίῳ, μὴ καταλέλοιπας πυνθανομένους. Τί δ' ἄρα, φησί, καὶ πραγματευόμενος, φίλε δέ σποτα, φιλέρημος οὕτω γέγονας, καὶ τοὺς ἀνθρώπου ανεπιστρεπτί φυγών, τὴν μετὰ θηρίων ἀν θαιρῇ διατριβὴν, καὶ περινοστεῖς τὰς ἀφίλους
laxare tentans; aliquali et virtutibus occasione sumpta, acnebat potius ejusden: diligentiam, et in vitus pulcherrimas ei parabat coronas. Mihi vero, viri constantiam nunc consideranti, persuasum est, nihilo minus ipsum præstitisse, quam qui martyrii certamen subierunt. Hi namque, ut ne divino cultui remitterent nuntium, necessario omnia per ferebant: noster vero, nihil illis constantia cedens, vim omnem alacer lætusque sustinuit, ut ne vel tantillum a Deo mentem separaret. Qui vero propter minores causas credebat subeunda sibi esse magna certamina; quid non libens passus fuisset, si res majoris momenti in periculum fuissent ad duelse? 25. Atque ita quidem ille assiduitate precandi vix aut ne vix quidem cedebat indefessis illis Dei laudatoribus, seu qu'etam ageret vitam, s u tenta tionibus infestatam. Infatigabilis vero virtutis im pugnator, quod voto suo excidisset, gravi quidem Ter:ium impugnatur a dæmone, famulum ejus simulante, ac reditum in patriam suadente. aficiebatur dolore; attamen acrioribus invidie stimulis agitatus (solet namque æmulatio, cum voki compos facta non fuerit, magis augeri) vehemen tius denuo ad vindictam insurgit. Verumtamen aperto marte repulsus, ad dolos sibi putavit con fugiendum, planeque constituit insidias struere generoso pugili, quibus olim humano generi nove rat se plurimum nocuisse; illudque, primis paren tibus delusis, radicitus (eheu!) quodammodo to tum exstirpasse ac obtrivisse. Quoniam vero nune primo loco fallere Evam non poterat, cum is qui impugnabatur, omnis omnino feminæ aspectum subterfugeret, neque ipse indutus serpentem adre pit, mulcendo ac blandiendo perniciosum consilium suum simulans: verum cujusdam e servis, quibus in sæculo usus fuerat Petrus, persona assumpta, ut aliquam fidem reperiret f.l.ula, accellit sanctum, lugubri plane forma; eique parentes, fratres c turbam sanguine junctorum omnem, nec non ami corum optimos quosque, et quotquot ex vicinis ei magis familiares fuerant omni ætate, in memo riam revocans (ut est insigniter scelestus, atque ad talia concinnanda subtilissimus) fingit patriam omnem ipsius causa etiamnum lugere, sic tum appelians 26. Neque obliti sunt, neque obliviscentur un quam coætanei tui et majores natu omnes, te, cum apud ipsos versatus es, cunctis lelitiae causam o nisque honestatis exemplum fuisse; nunc vero iis dem, per diutinam hanc absentiam tuam, incessa bilis tristitiae argumentum esse. Juniores autem natu non immerito afficiuntur summo dolore, quod mullatenus sibi liceat frui præclara virtutum tua ram exercitatione; coque majori afficiuntur, quod intelligant neminem paribus fulgentem virtutibus post te in vivis superfuturum. Quid porro, opti:ne here, utilitatis tibi contulerit tam ardenter solitu dinem amasse? homines, interdicto tibi ad eos re
ρώμενος, καὶ λαβεῖν ἐντεῦθεν ἡντινοῦν λαβήν, αὐτὸς ὁ
ἀκμαιοτέραν ἐνεποίει τούτῳ τὴν σπουδήν, καὶ καλλί
στους άκων προξένει τους στεφάνους. Ω; ἔμοι γε
τὴν τοῦ ἀνδρὸς Ενστάσιν ἀναλογιζομένῳ νῦν, οὐδὲ
τῶν μαρτυρικοὺς ἄθλους ὑπελθόντων ἀποδεῖν ἡγεῖ
οὐαὶ τοῦτον ἔπεισεν. Οἱ μὲν γὰρ, ὑπὲρ τοῦ μὴ τὴ
πρὸς θεὸν σέβας ἐξομίσασθαι, πάντα ἐξ ἀνάγκης
ἔφερον· ὁ δὲ, τὴν καρτερίαν ἐκείνων οὐκ ἐλάττων
οὗτος, ὑπὲρ τοῦ μηδὲ πρὸς βραχὺ τὸν νοῦν ἀπο
στῆσαι τοῦ Θεοῦ, πᾶσαν ἐπαγωγὴν πρόθυμος ὑπὸ
έμειεν. Ἐπὶ δὲ μείοσιν οὗτος ἀφορμαῖς, τοὺς με
γάλους δεῖν ἔγνωκὼς ὑπενεγκεῖν ἀγῶνας· τί οὐκ ἂν
ἄσμενος ἔπαθεν, εἴπερ τῶν μεγίστων προκινδυνεύειν
ἐνῆν;
κε'. 'Αλλ' ὁ μὲν οὕτω τῇ τῶν εὐχῶν προσεδρεία,
μικροῦ τοῖς περὶ Θεὸν ἀκαμάτοις ὑμνηταῖς ἡμιλ.
λατο, καὶ εἰρήνην ἄγων καὶ πολεμούμενος. Ο δ'
ἀκάματος τῆς ἀρετῆς ἀντίπαλος, τῷ μὲν ἀπο
τυγχάνειν ἐπιτιθέμενος, ἀνιώμενος, οξυτέροις δὲ
όμως φθόνου κέντροις βαλλόμενος (5ηλοτυπία γὰρ
οἶδε μᾶλλον αὐξάνειν ἀποτυγχάνουσα) προδρότερον
αὖθις πρὸς ἄμυναν διανίσταται, ταῖς ἐκ τοῦ φανε
μοῦ δ᾽ ὅμως ἀποδοκιμασθεὶς προσβολαΐς, πρὸς δή.
λους ἔγνω τραπέσθαι. Καὶ δὴ διανοεῖται στῆσαι τῷ
γενναίῳ τὸν λόχον, ὅθεν οἶδέ ποτε κατ' ἀνθρώπων
μέγα δυνηθείς, καὶ τῷ πρὸς τοὺς προπάτορας με
νακισμῷ, πρόῤῥιζον ὥσπερ ἅπαν (φεί 1) ανασπάσας
τὸ γένος καὶ κατενεγκών. Ἐπεὶ δὲ νῦν Εὔα προεν
τυχεῖν οὐκ ἦν, γυναικὸς ἔψει καθάπαξ ἀποταξα
μένου πρὸς ἐν ὁ πόλεμος· οὐδ᾽ αὐτὸς ὅριν ὑποδὺς
προσέρπει, σαίνων τε καὶ θέλγων, καὶ οὕτω παρα
τείνων τὴν κακῶς ἀπολουμένην συμβουλήν· ἀλλά
είνα τῶν κατὰ τὸν βίον οἰκετῶν ὑποκριθείς τοῦ
ἀνδρὸς, ἵν᾿ ἔχῃ τινὰ πίστιν τὸ δράμα, πρόσεισιν
ἀπολοφυρόμενος, καὶ γονέας εἰς μνήμην ἀγων καὶ
ἀδελφοὺ;, καὶ τὸ τῆς ἀγχιστείας πᾶν αὐτῷ σύ
στημα, φίλων τε τοὺς ἀρίστους, καὶ ὅσοι συνήθεις
ἐκ γειτόνων ἦσαν, ἐκ παντός είδους ηλικίας πλέκων
τὸν ὑπὲρ αὐτοῦ συσχόντα τὴν πατρίδα θρήνον, οἷος
ἐκεῖνος ἄριστος ἀλιτήριος, καὶ τὰ τοιαῦτα πλάσασθαι
δεξιώτατος.
κς'. ΄Ηλικιώτην μὲν, λέγων, όμιλον καὶ ὅσοι τῶν
ἐξώρων, οὔτ᾽ ἐλαθές, οὔτε λήσῃ, πάσης μὲν εὐθυ
μίας ἀφορμὴ, καὶ καλοῦ παντὸς εἰκὼν προκείμενο:,
ἐπηνίκα δὴ συνῆσθα τούτοις, ἀλήκτου δὲ νῦν ἀθυ
μίας ὑπόθεσις, διὰ τῆς μακρᾶς ταύτης απουσίας
καταστάς· παῖδας δὲ δήπου, τὸ μηδόλως ἀπολαῦτα
φθάσαι τῆς γῆς καλοκαγαθίας, οὐκ ἀπεικότως
ἀνια δεινῶς, καὶ ταῦθ᾽ ὅτι τὸν ἐπίσης ἀρετῆς σοι
κομῶντα τῷ βίῳ, μὴ καταλέλοιπας πυνθανομένους.
Τί δ' ἄρα, φησί, καὶ πραγματευόμενος, φίλε δέ
σποτα, φιλέρημος οὕτω γέγονας, καὶ τοὺς ἀνθρώ
που ανεπιστρεπτί φυγών, τὴν μετὰ θηρίων ἀν
θαιρῇ διατριβὴν, καὶ περινοστεῖς τὰς ἀφίλους
laxare tentans; aliquali et virtutibus occasione
sumpta, acnebat potius ejusden: diligentiam, et in
vitus pulcherrimas ei parabat coronas. Mihi vero,
viri constantiam nunc consideranti, persuasum est,
nihilo minus ipsum præstitisse, quam qui martyrii
certamen subierunt. Hi namque, ut ne divino
cultui remitterent nuntium, necessario omnia per
ferebant: noster vero, nihil illis constantia cedens,
vim omnem alacer lætusque sustinuit, ut ne vel
tantillum a Deo mentem separaret. Qui vero
propter minores causas credebat subeunda sibi esse
magna certamina; quid non libens passus fuisset,
si res majoris momenti in periculum fuissent ad
duelse?
25. Atque ita quidem ille assiduitate precandi
vix aut ne vix quidem cedebat indefessis illis Dei
laudatoribus, seu qu'etam ageret vitam, s u tenta
tionibus infestatam. Infatigabilis vero virtutis im
pugnator, quod voto suo excidisset, gravi quidem
Ter:ium impugnatur a dæmone, famulum ejus simulante, ac reditum in patriam suadente.
aficiebatur dolore; attamen acrioribus invidie
stimulis agitatus (solet namque æmulatio, cum voki
compos facta non fuerit, magis augeri) vehemen
tius denuo ad vindictam insurgit. Verumtamen
aperto marte repulsus, ad dolos sibi putavit con
fugiendum, planeque constituit insidias struere
generoso pugili, quibus olim humano generi nove
rat se plurimum nocuisse; illudque, primis paren
tibus delusis, radicitus (eheu!) quodammodo to
tum exstirpasse ac obtrivisse. Quoniam vero nune
primo loco fallere Evam non poterat, cum is qui
impugnabatur, omnis omnino feminæ aspectum
subterfugeret, neque ipse indutus serpentem adre
pit, mulcendo ac blandiendo perniciosum consilium
suum simulans: verum cujusdam e servis, quibus
in sæculo usus fuerat Petrus, persona assumpta,
ut aliquam fidem reperiret f.l.ula, accellit sanctum,
lugubri plane forma; eique parentes, fratres c
turbam sanguine junctorum omnem, nec non ami
corum optimos quosque, et quotquot ex vicinis ei
magis familiares fuerant omni ætate, in memo
riam revocans (ut est insigniter scelestus, atque
ad talia concinnanda subtilissimus) fingit patriam omnem ipsius causa etiamnum lugere, sic tum
appelians
26. Neque obliti sunt, neque obliviscentur un
quam coætanei tui et majores natu omnes, te, cum
apud ipsos versatus es, cunctis lelitiae causam o
nisque honestatis exemplum fuisse; nunc vero iis
dem, per diutinam hanc absentiam tuam, incessa
bilis tristitiae argumentum esse. Juniores autem
natu non immerito afficiuntur summo dolore, quod
mullatenus sibi liceat frui præclara virtutum tua
ram exercitatione; coque majori afficiuntur, quod
intelligant neminem paribus fulgentem virtutibus
post te in vivis superfuturum. Quid porro, opti:ne
here, utilitatis tibi contulerit tam ardenter solitu
dinem amasse? homines, interdicto tibi ad eos re
col. 1019–1020page 89 of 197
PG 150:1019ἰοβόλοις; ὑπὲρ τοῦ κατὰ Θεὸν ἄρα φαίας βιοῦν; Καὶ πῶς ᾿Αβραάμ θεοφιλῶς ήνυσεν ἐπ' ἀνθρώπω τὸν βίον; τί δὲ καὶ τοὺς ἀπ᾿ αὐτοῦ τε καὶ μετ' αὐ τόν; εἰ δὲ βούλει καὶ τοὺς πρὸ αὐτοῦ, τὸ κατὰ Θεὸν ζῆν τοῦ καθ᾿ ἡδονὴν προελομένους, ἡ μετ' ἀνθρώπων ἑλυμήνατο δίαιτα; οὐχί· καὶ τότε πολ λοὺς ἐπῆραν τῇ θέᾳ πρὸς ἀρετὴν, καὶ μάρτυρας παραλαβόντες τῶν καλῶς ἡγωνισμένων, ἀκαταγώνιστοι διέμειναν τῷ τοῦ χρόνου μήκει, τοῦ καλού πᾶσιν ἐνιέντες πόθον, καὶ τῷ πρὸς αὐτοὺς ζήλῳ δι' αἰῶνος νεάζοντες, ἀθανάτοις ὁσημέραι διαδοχαίς, ἀγήρως κἀνταῦθα καὶ ἀθάνατοι διαμένουσι; Σὺ δὲ, ἀμάρτυρον ἐνταῦθα καταλύσεις τὸν βίον, καὶ πρὸς οὐδέν σοι πάνυ χρήσιμον αἱ σπουδαὶ τελευτήσουσι, μηδενὸς αὐτῶν ἀπωναμένου τῶν νῦν, ἢ τῶν ἔπειτα. Πᾶς γὰρ ὁ καταπράξας τι τῶν ἀρίστων, καὶ μὴ τοῦτ᾽ εἰς φῶς ἐνεγκών κατὰ τὴν θεσπίζουσαν ἐκεί την φωνήν, ο Εμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων ὑμῶν λαμψάτω φῶς, ο ἐν ἴσα καὶ εἰ μὴ κατέπραξεν, οὐδὲν ὀνίνησιν· οὐδ᾽ ἐπεγείρει πρὸς ζῆλον οὐδένα, καὶ ζημιοῖ τοὺς ἐντεῦθεν ἐσομένους βελτίους, καὶ τίσει δήπου πρεπόντως την δίκην ἐπὶ τοῦ μέλο λοντος. λόχμας, καὶ ὑπέρχῃ τὰ νοσοποια ταυτί σπήλαια. και γειτνιάζεις χηραμοῖς, καὶ συναυλίζῃ τοῖς κα'. Εἰ δὲ θεσμοῖς δοκεῖς εἰκειν τῆς νέας χάριτος. καὶ τούτοις ἴσως στηρίζων σαυτὸν τὴν ἐπάνοδον απαγορεύεις· ἐγώ σοι καὶ ἀπὸ τούτων παροίσομαι τὸ συνοῖσον, καὶ δείξω τὸ λυσιτελὲς ἦν ἀρτίως ἥκω γνώμην εἰσηγησόμενος, ἅτε μὴ προσφάτως εἰσ ῳκισμένος, ἀλλ' ἐκ προγόνων σοι τελῶν εἰς τοὺς πιστοτάτους τῶν δούλων, καὶ περικιῶς πῶς ἂν εἴποις καὶ φιλῶν καὶ κηδόμενος. Φέρε τοίνυν φρά .σον, ὦ δέσποτα, τίν: τῶν ἁπάντων ἀρέσκεις ἐν αδί; πῶς δ᾽ οὐχὶ τῆς ἐντολῆς ὑπερφρονεῖς, ο Εκαστος τῷ πλησίον ἀρεσάτω,» λεγούσης; πῶς δὲ καὶ τῷ Θεῷ ταυτὸν ἐνταῦθα πείθεις ἀρέσκειν, τὸ σαυτοῦ μόνον ἐνταῦθ᾽ ἐπιζητῶν, μηδ' ἐκείνου μεμνημένος, ὡς «Μη τὸ ἑαυτοῦ ἕκαστος, ἀλλὰ τὸ τοῦ ἑτέρου ζητείτω. ο Τίνα δὲ καὶ σχοίης ἂν ἀπολογίαν, ἐν οὐδενὶ τιθέ μενος, οὐ μόνον τὴν ἀπὸ σοῦ τοῖς ἀνθρώποις, ἀλλά καὶ τὴν ἀπ' αὐτῶν ἀναστρεφομένην ὥσπερ ἐν κύκλῳ πρὸς σὲ σωτηρίαν, κατὰ τὸ γεγραμμένον Ο εξάγων ἄξιον ἐξ ἀναξίου, ὡς τὸ στόμα μου ἔσται.» Καί· ι “Ο ἂν ἁμαρτωλὸν ἐκ πλάνης ἐπ στρέψῃ, καλύψει πλῆθος ἁμαρτιῶν.» κη'. 'Αλλ' ο μεν πονηρὸς ὅτε καὶ Γραφών ἔμπειρος, οὕτω μακρηγορῶν, καὶ κύκλῳ περιβαλλόμενος, τὸ καλοῦ τε καὶ πονηροῦ ξύλου ὥσπερ ὑπ εδείκνυ καὶ νῦν τῷ γενναίῳ, καὶ τοῦ τῆς ἡσυχίας παραδείσου κακούργως ἐξωθεῖν ἔσπευδε· τῷ δὲ, τὸν ἐφιζάνοντα φωράσαντι δόλον, καὶ τῆς σκευής τε και σκαιωρίας οὔμενουν οὐκ ἀνεννοήτῳ γεγονότι, μικρὸς ἀπέχρη λόγος, καὶ τὸ κράτος αὐτόθεν κατα
clitu, fugisse? praetulisse iis vitam inter feras agen dam? saltus inhospitales oberrasse? specus hasce valetudini noxias subiisse? latibula ferarum inco luisse et serpentibus cohabitasse venenatis? An inquies? Ut secundum Deum religiose vivam. At quomodo Abraham religiose inter homines vitam instituit? quid porro ejus nepotes ac posteri? quid etiam, si ita vis, ejusdem majores, qui honestam vitam voluptuariæ præhabuerunt: numquid illos vita inter homines acta corrupit? Nonne etiam tunc multos spectaculo sui ad virtutem allexerunt? Nonne coram testibus præclara facinora operati, nihilominus invicti perstiterunt longissimo tem pore, desiderium honestatis omnium animis immit tentes, atque apud ipsos zelo suos per sæcula vi gentes, immortali quotidie successione etiamnum, nec senia nec morte subacti, pereonant? Tu vero sine arbitris bic vitam finies, exercitationibus tois nihil propemodum tibi, nihil autem omnino aliis, seu nunc viventibus, seu imposterum victuris, commodi afferentibus. Quisquis enim præclare quidpiam operatur, illudque in lucem non profert, juxta dictum evangelicum, ‹ Luceat lux vestra co ram hominibus'; perinde ac si operatus non fuisset, nihil proficit, neminem excitat ad initan dum; posteros vero honeste victuros damno afficit, ac propterea debitas aliquando, ut par est, persolvet. 27. Quod si putes, vivere te conformiter legi nom va gratiae, eaque fortasse in proposito confirmatus, reditum tibi interdicas; ego ex hac quoque lege, G quid expediat tibi in medium proferam, et expositæ modo sententia monstrabo utilitatem; quippe qui uon recenter in domum tuam admissus sim, sed a temporibus majorum tuorum inter fidelissimos tibi famulos serviam, ardenterque te amem, ac rerum tuarum salagain. Age igitur, mi here, dic, cuinam quorum tuus hic vivendi modus placet? quomodo non spernere censendus es mandatum illud, Unus quisque placeat proximo suo?, Quo pacto etiam persuades tibi, te Deo hic gratum præstare obse quium, qui quæ tua solius sunt hic quæris, imme mor illius: • Nemo quod suum, sed quod alterius, quærat?, Quam vero etiam afferas excusatio nem quod nihil facias, non solum quam tu conferre aliis posses, sed etiam, quæ inde ad te veluti per orbem rediret, salutein, juxta quod scriptum est ‹ Qui educit pretiosum a vili, quasi os meum erit”.) Et, ‹ Qui peccatorem ab errore converti fecerit, cooperiet multitudinem peccatorum ³. › 28. lactenus quidem malignus ille, quippe etiamn Scripturarum intelligens, tam longa oratione unde quaque se muniens, etiam nunc monstrare lignum boni et mali generoso pugili videbatur, ipsumque e paradiso quietis suæ malitiose tentabat expellere. Pugili vero ipsi, qui sub verbis ejus latentem de prehenderat dolum, ejusque apparatum ac mali tiam utique perspectam habebat, brevis sufficiebat Matth. v, 16. * Rom. xv, 2. ºI Cor. x, 24. 7 Jercin. XV, Jac. V,
ἰοβόλοις; ὑπὲρ τοῦ κατὰ Θεὸν ἄρα φαίας βιοῦν;
Καὶ πῶς ᾿Αβραάμ θεοφιλῶς ήνυσεν ἐπ' ἀνθρώπω
τὸν βίον; τί δὲ καὶ τοὺς ἀπ᾿ αὐτοῦ τε καὶ μετ' αὐ
τόν; εἰ δὲ βούλει καὶ τοὺς πρὸ αὐτοῦ, τὸ κατὰ
Θεὸν ζῆν τοῦ καθ᾿ ἡδονὴν προελομένους, ἡ μετ'
ἀνθρώπων ἑλυμήνατο δίαιτα; οὐχί· καὶ τότε πολ
λοὺς ἐπῆραν τῇ θέᾳ πρὸς ἀρετὴν, καὶ μάρτυρας
παραλαβόντες τῶν καλῶς ἡγωνισμένων, ἀκαταγώ
νιστοι διέμειναν τῷ τοῦ χρόνου μήκει, τοῦ καλού
πᾶσιν ἐνιέντες πόθον, καὶ τῷ πρὸς αὐτοὺς ζήλῳ
δι' αἰῶνος νεάζοντες, ἀθανάτοις ὁσημέραι διαδοχαίς,
ἀγήρως κἀνταῦθα καὶ ἀθάνατοι διαμένουσι; Σὺ δὲ,
ἀμάρτυρον ἐνταῦθα καταλύσεις τὸν βίον, καὶ πρὸς
οὐδέν σοι πάνυ χρήσιμον αἱ σπουδαὶ τελευτήσουσι,
μηδενὸς αὐτῶν ἀπωναμένου τῶν νῦν, ἢ τῶν ἔπειτα.
Πᾶς γὰρ ὁ καταπράξας τι τῶν ἀρίστων, καὶ μὴ
τοῦτ᾽ εἰς φῶς ἐνεγκών κατὰ τὴν θεσπίζουσαν ἐκεί
την φωνήν, ο Εμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων ὑμῶν
λαμψάτω φῶς, ο ἐν ἴσα καὶ εἰ μὴ κατέπραξεν,
οὐδὲν ὀνίνησιν· οὐδ᾽ ἐπεγείρει πρὸς ζῆλον οὐδένα,
καὶ ζημιοῖ τοὺς ἐντεῦθεν ἐσομένους βελτίους, καὶ
τίσει δήπου πρεπόντως την δίκην ἐπὶ τοῦ μέλο
λοντος.
λόχμας, καὶ ὑπέρχῃ τὰ νοσοποια ταυτί σπήλαια.
και γειτνιάζεις χηραμοῖς, καὶ συναυλίζῃ τοῖς
κα'. Εἰ δὲ θεσμοῖς δοκεῖς εἰκειν τῆς νέας χάριτος.
καὶ τούτοις ἴσως στηρίζων σαυτὸν τὴν ἐπάνοδον
απαγορεύεις· ἐγώ σοι καὶ ἀπὸ τούτων παροίσομαι
τὸ συνοῖσον, καὶ δείξω τὸ λυσιτελὲς ἦν ἀρτίως ἥκω
γνώμην εἰσηγησόμενος, ἅτε μὴ προσφάτως εἰσ
ῳκισμένος, ἀλλ' ἐκ προγόνων σοι τελῶν εἰς τοὺς
πιστοτάτους τῶν δούλων, καὶ περικιῶς πῶς ἂν
εἴποις καὶ φιλῶν καὶ κηδόμενος. Φέρε τοίνυν φρά
.σον, ὦ δέσποτα, τίν: τῶν ἁπάντων ἀρέσκεις ἐν αδί;
πῶς δ᾽ οὐχὶ τῆς ἐντολῆς ὑπερφρονεῖς, ο Εκαστος τῷ
πλησίον ἀρεσάτω,» λεγούσης; πῶς δὲ καὶ τῷ Θεῷ
ταυτὸν ἐνταῦθα πείθεις ἀρέσκειν, τὸ σαυτοῦ μόνον
ἐνταῦθ᾽ ἐπιζητῶν, μηδ' ἐκείνου μεμνημένος, ὡς «Μη
τὸ ἑαυτοῦ ἕκαστος, ἀλλὰ τὸ τοῦ ἑτέρου ζητείτω. ο
Τίνα δὲ καὶ σχοίης ἂν ἀπολογίαν, ἐν οὐδενὶ τιθέ
μενος, οὐ μόνον τὴν ἀπὸ σοῦ τοῖς ἀνθρώποις, ἀλλά
καὶ τὴν ἀπ' αὐτῶν ἀναστρεφομένην ὥσπερ ἐν
κύκλῳ πρὸς σὲ σωτηρίαν, κατὰ τὸ γεγραμμένον
Ο εξάγων ἄξιον ἐξ ἀναξίου, ὡς τὸ στόμα μου
ἔσται.» Καί· ι “Ο ἂν ἁμαρτωλὸν ἐκ πλάνης ἐπ
στρέψῃ, καλύψει πλῆθος ἁμαρτιῶν.»
κη'. 'Αλλ' ο μεν πονηρὸς ὅτε καὶ Γραφών Εμπει
ρος, οὕτω μακρηγορῶν, καὶ κύκλῳ περιβαλλόμε
νος, τὸ καλοῦ τε καὶ πονηροῦ ξύλου ὥσπερ ὑπ
εδείκνυ καὶ νῦν τῷ γενναίῳ, καὶ τοῦ τῆς ἡσυχίας
παραδείσου κακούργως ἐξωθεῖν ἔσπευδε· τῷ δὲ,
τὸν ἐφιζάνοντα φωράσαντι δόλον, καὶ τῆς σκευής τε
και σκαιωρίας οὔμενουν οὐκ ἀνεννοήτῳ γεγονότι,
μικρὸς ἀπέχρη λόγος, καὶ τὸ κράτος αὐτόθεν κατα
clitu, fugisse? praetulisse iis vitam inter feras agen
dam? saltus inhospitales oberrasse? specus hasce
valetudini noxias subiisse? latibula ferarum inco
luisse et serpentibus cohabitasse venenatis? An
inquies? Ut secundum Deum religiose vivam. At
quomodo Abraham religiose inter homines vitam
instituit? quid porro ejus nepotes ac posteri? quid
etiam, si ita vis, ejusdem majores, qui honestam
vitam voluptuariæ præhabuerunt: numquid illos vita
inter homines acta corrupit? Nonne etiam tunc
multos spectaculo sui ad virtutem allexerunt?
Nonne coram testibus præclara facinora operati,
nihilominus invicti perstiterunt longissimo tem
pore, desiderium honestatis omnium animis immit
tentes, atque apud ipsos zelo suos per sæcula vi
gentes, immortali quotidie successione etiamnum,
nec senia nec morte subacti, pereonant? Tu vero
sine arbitris bic vitam finies, exercitationibus tois
nihil propemodum tibi, nihil autem omnino aliis,
seu nunc viventibus, seu imposterum victuris,
commodi afferentibus. Quisquis enim præclare
quidpiam operatur, illudque in lucem non profert,
juxta dictum evangelicum, ‹ Luceat lux vestra co
ram hominibus'; perinde ac si operatus non
fuisset, nihil proficit, neminem excitat ad initan
dum; posteros vero honeste victuros damno afficit, ac propterea debitas aliquando, ut par est,
persolvet.
27. Quod si putes, vivere te conformiter legi nom
va gratiae, eaque fortasse in proposito confirmatus,
reditum tibi interdicas; ego ex hac quoque lege, G
quid expediat tibi in medium proferam, et expositæ
modo sententia monstrabo utilitatem; quippe qui
uon recenter in domum tuam admissus sim, sed a
temporibus majorum tuorum inter fidelissimos tibi
famulos serviam, ardenterque te amem, ac rerum
tuarum salagain. Age igitur, mi here, dic, cuinam
quorum tuus hic vivendi modus placet? quomodo
non spernere censendus es mandatum illud, Unus
quisque placeat proximo suo?, Quo pacto etiam
persuades tibi, te Deo hic gratum præstare obse
quium, qui quæ tua solius sunt hic quæris, imme
mor illius: • Nemo quod suum, sed quod alterius,
quærat?, Quam vero etiam afferas excusatio
nem quod nihil facias, non solum quam tu conferre
aliis posses, sed etiam, quæ inde ad te veluti per
orbem rediret, salutein, juxta quod scriptum est
‹ Qui educit pretiosum a vili, quasi os meum erit”.)
Et, ‹ Qui peccatorem ab errore converti fecerit,
cooperiet multitudinem peccatorum ³. ›
28. lactenus quidem malignus ille, quippe etiamn
Scripturarum intelligens, tam longa oratione unde
quaque se muniens, etiam nunc monstrare lignum
boni et mali generoso pugili videbatur, ipsumque
e paradiso quietis suæ malitiose tentabat expellere.
Pugili vero ipsi, qui sub verbis ejus latentem de
prehenderat dolum, ejusque apparatum ac mali
tiam utique perspectam habebat, brevis sufficiebat
Matth. v,
16. * Rom. xv, 2. ºI Cor. x, 24.
7 Jercin. XV,
Jac. V,
col. 1021–1022page 90 of 197
Caput VI
PG 150:1021κράτος ἀνῄ ηται. Γεγωνοτέρᾳ γὰρ κατὰ τοῦ δολίου φωνῇ χρησάμενος, τὴν αἰτίαν ἡμῖν τῆς ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἐπανόδου, τὴν Θεοτόκον, ἐπιβονται· και κεῖνος ὡς εἶδε μὴ λαθών, ἑαυτὸν ἀφανίζει, τὸ τῆς ὑποκρίσεως ἀποδὺς προσωπεῖον, καὶ τὸ τῆς αἰσχύνης εἰκότως ἀνθυποδύς· ὁ γὰρ ἀποδειλιάσα; μὲν πρὸς τὴν ἐκ τοῦ φανεροῦ συμπλοκήν, δόλω δὲ τὴν νίκην κλέψαι πειρώμενος, εἶτα φωραθείς, τὴν πρώτην εὐθὺς ἡττώμενος, τοῦ δράματος οὐχ ἑκὼν εἶναι μετ᾿ αἰσχύνης ἀφίσταται, καὶ τῇ φυγή, τοῦ τροπαίου τοῖς ἀντιπάλοις παραχωρεί, συνέ σει μόνῃ τὸ κατ' αὐτοῦ κράτος ἀναδησάμενος εὐ χερώς. χθ'. Οὕτως ὁ νοῦ καὶ φρενῶν ἐπιβολώτατος αὑτοσὶ Πέτρος, διὰ βραχέος τῷ πονηρῷ δοὺς πείρα ἐκμαθεῖν, ὡς οὐκ ἀνεπιγνώμων τῶν αὐτοῦ τεχνασμάτων, δι' ἑνὸς ἄθλου, πάσης ἀρετῆς ἀποδείξας ἐναργεῖς ἐξήνεγκε. Τῷ μὲν γὰρ συνεωρακέναι τὸν λόχον, ἥκιστα δὲ τῷ τῆς κακουργίας εὐπρεπεί παρ ρασυρῆναι, δῆλός ἐστιν εἴπερ τις καὶ φρονήσεω; ἐπειλημμένος. Ἐπεὶ δὲ διὰ τῶν τῆδε μὲν ἡδέων ὥσπερ συνεσκεύασται τὸ δέλεαρ, τῆς ἐπ' ἐρημίας διαίτης τὸ σκληρὸν ὑπομαλάττον, καὶ πρὸς τὴν ἐν τῷ κόσμῳ ραστώνην ἐκκαλούμενον, ὁ δὲ τῆς μὲν ὑπερόπτης ἀκριβὴς ἐφάνη, τὸν δ᾽ ἐπίπονον καὶ τεθλιμμένον ἀνθελόμενος βίον, ὁμοῦ τε σωρρο σύνην ἔδειξεν ἀσκῶν, καὶ τὴν ψυχὴν ἀνδρεῖος ἀναπέφηνε. Τον μέντοι πονηρόν, πονηρῶς τὴν ἄθεσμον ὑποτιθέμενον ἐκείνην γνώμην ἀπωσάμενος, Θεῷ δὲ τῷ φύσει Δεσπότῃ καὶ Δημιουργῷ πειθή γιον νείμας ἑαυτὸν, δικαιοσύνης φέροιτ' ἂν οὐκ ἀπεικότως δόξαν. λ'. Ἀλλὰ γὰρ οὐδ᾽ οὕτως, ὁ πρὸς ὅ τι τῶν και λῶν διηνεκῶς ἀσπένδως ἔχων, ἡσυχάζειν ᾠήθη δεῖν· ~ τῆς μωρίας! ὃς οὐδ᾽ ὡ; νήπιος, ὅ φασιν, ἔγνω παθῶν· μᾶλλον δ' ὢ τῆς ἀπονοίας! αὕτη γὰρ ὅταν ἀπὸ τῶν ἐκβάντων ἐλεγχθῇ, κεναῖς ἐλπίσι φυσᾶται, τὴν ἔπειτ᾽ ἐσομένην ὀνειροπολούσα νίκην. 'Αλλ' οὐχ ὁ τοῦ Θεοῦ θεράπων Πέτρος οὕτως, ὁ καὶ τηλικούτων ἀρετῶν τε καὶ τροπαίων στεφανίτης φανείς· ἀλλ᾽ ἐπὶ Θεὸν τὸ πᾶν ἀναφέρων, καὶ τὴν ἐκεῖθεν ὑπὲρ τῶν μελλόντων θαρρούντως βοήθειαν ἐξεκαλεῖτο. Καὶ οὕτω ταπεινώσει μὲν ἐρηρεισμένος, οὐδὲν ὑπὸ τῆς εἰς αὐτὸν ἐλθούσης νίκης παραβλάπτεται τὸν λογισμόν· ἐλπίδι δὲ χρώμενος ἀκαταισχύντῳ πρὸς τὴν ἐπιφερομένην ἀποδύεται πεῖραν· ἔνθεν τοι καὶ ταύτης ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος ἀναδείκνυται κρείττων, ὡς ὁ λόγος ήκει δηλώσων. λα'. Ο γὰρ Πρωτέως πολυμορφότερος, ή πολυ κέφαλος ύδρα, ὁ πρὸς τὸ παράγειν ἀμηχάνως εὐμήχανος, ταῦτο μὲν πρὸς ἄλλο πᾶν εἶδος ἐπη ρείας ἀπειρηκώς, τοῦτο δὲ τὴν τοῦ ἀνδρὸς διὰ πάσης ἀρετῆς ἀγωγὴν, καὶ τὸ τῆς πολιτείας ἠκριβωμένον, καὶ διαφερόντως υψηλόν τε και παρήλα ο
& oratio, qua et adversarii vim si repulit. Nam elata contra doli architectum usus voce, cansanı nostri ad meliorem statum reditus, Deiparam dico, in clamat: et continuo ille, ut vidit se agnitum esse, evanescit; exutus larvala persona, et confusioue (ut par erat) plenus. Quisquis enim aperto marte con gredi metuit, ac sibi elam per dolum parare virto riam conatur; ubi deinde deprehensus, primo sta tim congressu vincitur; invitus cun dedecore ex arena recedit, me fuga sua adversariis, sola pruden tia facilem de ipso victoriam reportantibus, tro p.cum erigit. 29. Ita Petrus animi mentisque compos, brevi tempore nequam adversarium compulit experientia discere, non se nescire illius versutias; et unico certamine virtutum omnium præclarum specimen edidit. Nam quod insidias detexerit, ac malitiæ de cora, ut proponebatur, specie nequaquam dehis13 sit, manifeste ostendit ipsum, si quis alius, pre dentia præditum fuisse. Quod vero hinc illecebrar, viro sancto propositæ, ex hujus sæculi voluptatibns veluti concretæ essent, possentque asperum eremi ticæ vitæ institutum lenire et ad felicitatem mun danam evocare; inde sanctus illarum quidem egre gius contemptor apparuerit, laboriosam vero ac miseram vitam iis prætulerit; indicium est, eum simul et temperantia excelluisse, et anim fortitu dine enituisse. Quod denique nequissimum, im piam illum mentem suggerere nequiter conantem, repulerit; Deo autem, quem natura tola Dominum atque Creatorem clamat, obsequentem sese pra stiterit; ei laudem justitiæ non immerito tribuit. Quartam tentationem dæmonis, angelum mentiti, vincit humilitate; ac donis cœlestibus cumulatur. 50. tile, qui quidquid honestum est irreconcilia bili prosequitur odio, neque post ista quidem ces sandum sibi putavit. O insaniam! quod ne quideur ut puer, sicut aiunt, malo doctus est; aut potius, insolentiam flee enim, cum optato rerum guarunt eventu frustrata est, inani spe tumescens, obven turam sibi deinde victoriam vane imaginatur. Non sic Dei famulus Petrus, qui lautarum virtutum ac victoriarum coronis conspicuus, omnia sua in Deum referebat; et hinc ejusdem opem in futurum fi denter implorabat. Atque ita factum est, ut humi litate quidem fultus, ex reportata victoria nullum animi detrimentum faceret: spe vero, quæ non coufundit, erectus, ad imminentem porro tentatio nem accingeretur; eaque longissime superior appa ruerit, uti sequens oratio palam faciet. 31. Nam nequam ille, multiformlior Proteo, ille multiceps hydra, ille ad seducendum etiam ea quæ seduci non possunt, promptus; tum quod cæteras omnes nocendi artes desperaret valituras, tum quo f conspiceret viri sancti conjunctum cum omni vir tutum penere institutum, et exquisitam vivendi ra
κράτος ἀνῄ ηται. Γεγωνοτέρᾳ γὰρ κατὰ τοῦ δολίου
φωνῇ χρησάμενος, τὴν αἰτίαν ἡμῖν τῆς ἐπὶ τὸ
κρεῖττον ἐπανόδου, τὴν Θεοτόκον, ἐπιβονται· και
κεῖνος ὡς εἶδε μὴ λαθών, ἑαυτὸν ἀφανίζει, τὸ τῆς
ὑποκρίσεως ἀποδὺς προσωπεῖον, καὶ τὸ τῆς αἰσχύ
νης εἰκότως ἀνθυποδύς· ὁ γὰρ ἀποδειλιάσα; μὲν
πρὸς τὴν ἐκ τοῦ φανεροῦ συμπλοκήν, δόλω δὲ
τὴν νίκην κλέψαι πειρώμενος, εἶτα φωραθείς,
τὴν πρώτην εὐθὺς ἡττώμενος, τοῦ δράματος οὐχ
ἑκὼν εἶναι μετ᾿ αἰσχύνης ἀφίσταται, καὶ τῇ φυγή,
τοῦ τροπαίου τοῖς ἀντιπάλοις παραχωρεί, συνέ
σει μόνῃ τὸ κατ' αὐτοῦ κράτος ἀναδησάμενος εὐ
χερώς.
χθ'. Οὕτως ὁ νοῦ καὶ φρενῶν ἐπιβολώτατος
αὑτοσὶ Πέτρος, διὰ βραχέος τῷ πονηρῷ δοὺς πείρα
ἐκμαθεῖν, ὡς οὐκ ἀνεπιγνώμων τῶν αὐτοῦ τεχνα
σμάτων, δι' ἑνὸς ἄθλου, πάσης ἀρετῆς ἀποδείξας
ἐναργεῖς ἐξήνεγκε. Τῷ μὲν γὰρ συνεωρακέναι τὸν
λόχον, ἥκιστα δὲ τῷ τῆς κακουργίας εὐπρεπεί παρ
ρασυρῆναι, δῆλός ἐστιν εἴπερ τις καὶ φρονήσεω;
ἐπειλημμένος. Ἐπεὶ δὲ διὰ τῶν τῆδε μὲν ἡδέων
ὥσπερ συνεσκεύασται τὸ δέλεαρ, τῆς ἐπ' ἐρημίας
διαίτης τὸ σκληρὸν ὑπομαλάττον, καὶ πρὸς τὴν ἐν
τῷ κόσμῳ ραστώνην ἐκκαλούμενον, ὁ δὲ τῆς μὲν
ὑπερόπτης ἀκριβὴς ἐφάνη, τὸν δ᾽ ἐπίπονον καὶ
τεθλιμμένον ἀνθελόμενος βίον, ὁμοῦ τε σωρρο
σύνην ἔδειξεν ἀσκῶν, καὶ τὴν ψυχὴν ἀνδρεῖος
ἀναπέφηνε. Τον μέντοι πονηρόν, πονηρῶς τὴν
ἄθεσμον ὑποτιθέμενον ἐκείνην γνώμην ἀπωσάμενος,
Θεῷ δὲ τῷ φύσει Δεσπότῃ καὶ Δημιουργῷ πειθή
γιον νείμας ἑαυτὸν, δικαιοσύνης φέροιτ' ἂν οὐκ
ἀπεικότως δόξαν.
λ'. Ἀλλὰ γὰρ οὐδ᾽ οὕτως, ὁ πρὸς ὅ τι τῶν και
λῶν διηνεκῶς ἀσπένδως ἔχων, ἡσυχάζειν ᾠήθη
δεῖν· ~ τῆς μωρίας! ὃς οὐδ᾽ ὡ; νήπιος, ὅ φασιν,
ἔγνω παθῶν· μᾶλλον δ' ὢ τῆς ἀπονοίας! αὕτη γὰρ
ὅταν ἀπὸ τῶν ἐκβάντων ἐλεγχθῇ, κεναῖς ἐλπίσι
φυσᾶται, τὴν ἔπειτ᾽ ἐσομένην ὀνειροπολούσα νίκην.
'Αλλ' οὐχ ὁ τοῦ Θεοῦ θεράπων Πέτρος οὕτως, ὁ καὶ
τηλικούτων ἀρετῶν τε καὶ τροπαίων στεφανίτης
φανείς· ἀλλ᾽ ἐπὶ Θεὸν τὸ πᾶν ἀναφέρων, καὶ τὴν
ἐκεῖθεν ὑπὲρ τῶν μελλόντων θαρρούντως βοήθειαν
ἐξεκαλεῖτο. Καὶ οὕτω ταπεινώσει μὲν ἐρηρεισμέ
νος, οὐδὲν ὑπὸ τῆς εἰς αὐτὸν ἐλθούσης νίκης
παραβλάπτεται τὸν λογισμόν· ἐλπίδι δὲ χρώμενος
ἀκαταισχύντῳ πρὸς τὴν ἐπιφερομένην ἀποδύε
ται πεῖραν· ἔνθεν τοι καὶ ταύτης ἐκ πολλοῦ τοῦ
περιόντος ἀναδείκνυται κρείττων, ὡς ὁ λόγος ήκει
δηλώσων.
λα'. Ο γὰρ Πρωτέως πολυμορφότερος, ή πολυ
κέφαλος ύδρα, ὁ πρὸς τὸ παράγειν ἀμηχάνως
εὐμήχανος, ταῦτο μὲν πρὸς ἄλλο πᾶν εἶδος ἐπη
ρείας ἀπειρηκώς, τοῦτο δὲ τὴν τοῦ ἀνδρὸς διὰ
πάσης ἀρετῆς ἀγωγὴν, καὶ τὸ τῆς πολιτείας ήκρι
βωμένον, καὶ διαφερόντως υψηλόν τε και παρήλα
ο
& oratio, qua et adversarii vim si repulit. Nam elata
contra doli architectum usus voce, cansanı nostri
ad meliorem statum reditus, Deiparam dico, in
clamat: et continuo ille, ut vidit se agnitum esse,
evanescit; exutus larvala persona, et confusioue (ut
par erat) plenus. Quisquis enim aperto marte con
gredi metuit, ac sibi elam per dolum parare virto
riam conatur; ubi deinde deprehensus, primo sta
tim congressu vincitur; invitus cun dedecore ex
arena recedit, me fuga sua adversariis, sola pruden
tia facilem de ipso victoriam reportantibus, tro
p.cum erigit.
29. Ita Petrus animi mentisque compos, brevi
tempore nequam adversarium compulit experientia
discere, non se nescire illius versutias; et unico
certamine virtutum omnium præclarum specimen
edidit. Nam quod insidias detexerit, ac malitiæ de
cora, ut proponebatur, specie nequaquam dehis13
sit, manifeste ostendit ipsum, si quis alius, pre
dentia præditum fuisse. Quod vero hinc illecebrar,
viro sancto propositæ, ex hujus sæculi voluptatibns
veluti concretæ essent, possentque asperum eremi
ticæ vitæ institutum lenire et ad felicitatem mun
danam evocare; inde sanctus illarum quidem egre
gius contemptor apparuerit, laboriosam vero ac
miseram vitam iis prætulerit; indicium est, eum
simul et temperantia excelluisse, et anim fortitu
dine enituisse. Quod denique nequissimum, im
piam illum mentem suggerere nequiter conantem,
repulerit; Deo autem, quem natura tola Dominum
atque Creatorem clamat, obsequentem sese pra
stiterit; ei laudem justitiæ non immerito tribuit.
Quartam tentationem dæmonis, angelum mentiti, vincit humilitate; ac donis cœlestibus cumulatur.
50. tile, qui quidquid honestum est irreconcilia
bili prosequitur odio, neque post ista quidem ces
sandum sibi putavit. O insaniam! quod ne quideur
ut puer, sicut aiunt, malo doctus est; aut potius,
insolentiam flee enim, cum optato rerum guarunt
eventu frustrata est, inani spe tumescens, obven
turam sibi deinde victoriam vane imaginatur. Non
sic Dei famulus Petrus, qui lautarum virtutum ac
victoriarum coronis conspicuus, omnia sua in Deum
referebat; et hinc ejusdem opem in futurum fi
denter implorabat. Atque ita factum est, ut humi
litate quidem fultus, ex reportata victoria nullum
animi detrimentum faceret: spe vero, quæ non
coufundit, erectus, ad imminentem porro tentatio
nem accingeretur; eaque longissime superior appa
ruerit, uti sequens oratio palam faciet.
31. Nam nequam ille, multiformlior Proteo, ille
multiceps hydra, ille ad seducendum etiam ea quæ
seduci non possunt, promptus; tum quod cæteras
omnes nocendi artes desperaret valituras, tum quo f
conspiceret viri sancti conjunctum cum omni vir
tutum penere institutum, et exquisitam vivendi ra
col. 1023–1024page 91 of 197
PG 150:1023λαττωμένον τεθεαμένος, ἐντεῦθεν ἤλπισε συλήσει» τὸν ἄσυλον ἐκείνου θησαυρόν. Ο τοίνυν ἐπούρσει φωτός ηλλοτριωμένος, καὶ πρὸς σκότος ἀθλίως μεταβαλών, ὑπὲρ τοῦ τὸν ὅμοιον τῷ Πέτρῳ προστρί ψασθα: μώμον, φωτὸς ἀναλαμβάνει σχῆμα, καὶ φωτὸς ἄγγελον ὑποκρίνεται, καὶ πρόσεισι τῷ ἁγίῳ, τῷ κατεψευσμένῳ παρ' ἑαυτῷ φωτὶ, τὴν ἐκ τοῦ ἀληθινοῦ καὶ πρώτου φωτὸς ἡμμένην ἔντως λυχνίαν ἀποσβέσαι πειρώμενος. Καὶ δὴ προσελθών, τὴν μὲν κατὰ πρόσωπον ὁμιλίαν ἀπαγορεύει, τὴν κριτικωτάτην ἐκείνην όψιν ὑφορώμενος· τῷ σπη λαίῳ δὲ ἔξωθεν ἐφεστώς, διὰ τῆς θυρίδος ώμίλει τῷ τῶν λόγων εὐπροσώπῳ θαῤῥῶν. Ἐπεῖθεν τι νυν τὸν ὅσιον ἀσπασάμενος, Ανδρίζου καὶ ίσχυε προσεφώνησε, Πέτρε. Τοῦ δὲ διασκεψαμένου τε καὶ ἐρομένου τίς εἴη, καὶ ὅθεν ὁ τὸ πρόσρημα δούς; ἐκεῖνος εὐθὺς ὑποτυχών· ᾿Αρχιστράτηγός εἰμι, φησί, Κυρίου δόξης· ἥκω δέ σοι δηλώσων τὴν ἐν τοῖς ἐπουρανίοις τεθησαυρισμένην ὑπὲρ τῶν ἄχρι τήμερον πεπονημένων ἀμοιβήν· ἄμπ δέ σοι καὶ διδάξων, ὅ τί ποτε τοὐντεῦθεν σου πρακτέον. λβ'. Εὖ ἴσθι τοιγαροῦν, ἀσκήσει τε καὶ καρτερία. τοὺς πρὸ σοῦ πάντας υπερενεγκών, καὶ μειζόνων προσηκόντως τευξόμενος βραβείων. Νηστεύει μὲν γὰρ Ηλίας, ἀλλὰ τεσσαράκοντα που ἡμερῶν πε ρίοδον σὺ δ' ἐνταῦθ᾽ ἕβδομον ἔτος ἕλκων, ἀνθρωπίνης ἄγευστος διατελεῖς τροφῆς. Δανιήλ θηρε συνῆλθε θαυμασίως· ἀλλ᾽ ὀλίγοις δή τισι, καὶ ἐπ᾿ ὀλίγον· σὺ δ' ἐπὶ πολύ τε, καὶ πολλοῖς. Εἰ δὲ καὶ τοῦ Ἰὼβ θαυμάζοι τις τὴν καρτερίαν, ἀλλ᾿ ἀκούσιος ἦν ἐπιφορά· σὺ δ᾽ ἐκὼν τοῖς ἀοίκοις ἐπὶ τοσοῦτον ἐπιχωριάζων, πολυειδέσι καὶ ποικιλοτέροις περι πίπτων πειρασμοῖς, οὐκ ἀπείρηκας. Εν ήδη σοι λείπεται· τοῖς ἀνθρώποις συγγενόμενον, βελτίους αὐτοὺς ἀπεργάσασθαι, καὶ τῆς γῆς ἀνασπάσαντα, τῶν οὐρανῶν ἀποδεῖξαι πολίτας, πρὸς παράδειγμα βλέποντα, παρ' οὗ καὶ αὐτὸς ἀρτίως τυγχάνω χα ταπτάμενος, Χριστὸν, ὃς μετὰ τὴν ἐπ᾿ ὅρους ἐκ:ί την εναγώνιον διατριβὴν, επανήκων τῷ πλήθει τῶν ἀνθρώπων συνεγένετο, νόμους σωτηρίους ἐκτιθείς. Εἰ δ᾽ ὑποπτεύεις μου τὴν παρουσίαν, ὡς ἀθεεὶ γεγενημένην, ἐγώ σοι τεκμήριον εναργές ἐπιδείξω τοῦ πεμφθῆναι πρὸς Θεοῦ. Δαβιδ μὲν γὰρ ὁ τῶν αὐτοῦ θαυμασίων ὑφηγητής, πρὸς τὸν Θεὸν αὐτόν φησι, ο Σὺ ἐξήρανας ποταμούς Ήθαν, ο δηλονότι τοὺς ἀεννάους, καὶ μὴ προσφάτως χει μάρρου τρόπον ἀναδεδομένους. Αλλαχού δέ που τῶν ψαλμῶν, ο Εθετο πηγὰς ὑδάτων εἰς ἔρημον, καὶ διεξόδους ὑδάτων εἰς δίψαν, ἀπὸ κακίας τῶν κατοικούντων ἐν αὐτοῖς. Καὶ σὲ τοίνυν, παρὰ τὸ θεοφιλές μηκέτ' εἶναι κατοικεῖν ἐνταῦθα, τὸ πι ".» ραῤῥέων ὕδωρ, αὐτοῦ δι᾿ ἐμοῦ κελεύσαντος, ἀπο έλιπε. Τοῦτο δ' ἦν ὁ περιττὸς τὰς τοιαύτας· ἐπι νοίας προαναχαιτίσας, ἑτέρῳ πονηρῷ πνεύματι.
Lionem, nec non demissa in summa perfectione humilitatem; hinc spem concepit auferendi invio labilem cjus thesaurum. Ille igitur, qui ex olim a luce depulsus recesserat, et in tenebras misere com mutatus fuerat, ut Petrum in similem calamitateın pertrahat, lucis speciem assumit, angelum lucis simulans, sicque sanctum adit, mendaci suo lumine lucernam, ex veræ primæque lucis participatione accensam, exstincturus. Illuc auten accedens, co ram in faciem illum alloqui non audet, gravissimum ejus vultum veritus: sed specui fori: secusadstans, per ostiolum vocem intra immittit, blando sermone suo fisus. Inde igitur sanctum salutans: Viriliter age, inquiebat, et confortare, Petre. floc autem considerante atque adeo interrogante quisnam istic rsset, ac unde talia loquens veniret? Subjunxit ille continuo: Princeps militiæ sum ego Domini plo ræ venio autem significaturus, quam in cœlis tibi pro toleratis huc usque laboribus mercedem com paraveris; et simul docturus quid deinceps agen dum tibi supersit. 32. Scias igilur velim, exercitatione suncta atque tolerantia te omnibus qui hactenus fueront aute cellere, atque adeo majora tibi præmia jure merito manere. Jejunal quidemn Elias, sed quadraginta tantum dierum curriculo: tu vero septimum jam aunum hic agens sine cibis humanae vite propriis perstas. Daniel cum feris mirabiliter versatus est; atlamen cum paucis, et tempore non longo:tu vero et longo tempore et cum multis cohabitas. Si tole rantiam quoque Jobi miretur quispiam; cogites eum non sua sponte sustinuisse malorum incur sum: tu verɔ inhospita loca tanto tempore volun tarie incolis, varii generis pluribus que tentationibus exagitatus; et nondum animum despondisti. Unum nunc desideratur, ut homines conservatione tua meliores reddas, eosque a rebus terrenis abstractos in numerum transferas calestum civium, aspiciens in exemplum, quod Christus est; a quo et ego nune missus celeri volatu adsum. Hic post illam in monte athleticam moram reversus, homines fre quenter convenit, ac leges eis præscripsit salutares. Si vero etiam suspiceris, huc me advenisse non ex numine divino: manifesto tibi comprobabo argu mento, a Deo missum esse. David namque, mira lilium divinorum præco, sic Deum ipsum alloqui tur: ‹ Tu siccasti Ouvios Ethan'; › illos videlicet fluvios, qui jugiter manarunt, non qui torrentis adinstar recenter proruperunt. Et alio Psalmorum loco: • Posuit fontes aquarum in desertum, et exi-» tus aquarum in sitim, a malitia habitantium in eis Quapropter in siguum, te quoque non an plius Deo propitio commorari hic posse, quæ præ t rfluit aqua, ipso per me jubente, defecit. Curave rat autem fertilis ille talium commentorum, per alium nequam spiritum, aquam illam prius retro ⚫gendam. Psal. Lxxill, 15. 10 Psal. ci, 3.
λαττωμένον τεθεαμένος, ἐντεῦθεν ἤλπισε συλήσει»
τὸν ἄσυλον ἐκείνου θησαυρόν. Ο τοίνυν ἐπούρσει
φωτός ηλλοτριωμένος, καὶ πρὸς σκότος ἀθλίως
μεταβαλών, ὑπὲρ τοῦ τὸν ὅμοιον τῷ Πέτρῳ προστρί
ψασθα: μώμον, φωτὸς ἀναλαμβάνει σχῆμα, καὶ
φωτὸς ἄγγελον ὑποκρίνεται, καὶ πρόσεισι τῷ
ἁγίῳ, τῷ κατεψευσμένῳ παρ' ἑαυτῷ φωτὶ, τὴν ἐκ
τοῦ ἀληθινοῦ καὶ πρώτου φωτὸς ἡμμένην ἔντως
λυχνίαν ἀποσβέσαι πειρώμενος. Καὶ δὴ προσελθών,
τὴν μὲν κατὰ πρόσωπον ὁμιλίαν ἀπαγορεύει, τὴν
κριτικωτάτην ἐκείνην όψιν ὑφορώμενος· τῷ σπη
λαίῳ δὲ ἔξωθεν ἐφεστώς, διὰ τῆς θυρίδος ώμίλει
τῷ τῶν λόγων εὐπροσώπῳ θαῤῥῶν. Ἐπεῖθεν τι
νυν τὸν ὅσιον ἀσπασάμενος, Ανδρίζου καὶ ίσχυε
προσεφώνησε, Πέτρε. Τοῦ δὲ διασκεψαμένου τε
καὶ ἐρομένου τίς εἴη, καὶ ὅθεν ὁ τὸ πρόσρημα
δούς; ἐκεῖνος εὐθὺς ὑποτυχών· ᾿Αρχιστράτηγός
εἰμι, φησί, Κυρίου δόξης· ἥκω δέ σοι δηλώσων
τὴν ἐν τοῖς ἐπουρανίοις τεθησαυρισμένην ὑπὲρ
τῶν ἄχρι τήμερον πεπονημένων ἀμοιβήν· ἄμπ
δέ σοι καὶ διδάξων, ὅ τί ποτε τοὐντεῦθεν σου
πρακτέον.
λβ'. Εὖ ἴσθι τοιγαροῦν, ἀσκήσει τε καὶ καρτερία.
τοὺς πρὸ σοῦ πάντας υπερενεγκών, καὶ μειζόνων
προσηκόντως τευξόμενος βραβείων. Νηστεύει μὲν
γὰρ Ηλίας, ἀλλὰ τεσσαράκοντα που ἡμερῶν πε
ρίοδον σὺ δ' ἐνταῦθ᾽ ἕβδομον ἔτος ἕλκων, άνθρω
πίνης ἄγευστος διατελεῖς τροφῆς. Δανιήλ θηρε
συνῆλθε θαυμασίως· ἀλλ᾽ ὀλίγοις δή τισι, καὶ ἐπ᾿
ὀλίγον· σὺ δ' ἐπὶ πολύ τε, καὶ πολλοῖς. Εἰ δὲ καὶ
τοῦ Ἰὼβ θαυμάζοι τις τὴν καρτερίαν, ἀλλ᾿ ἀκούσιος
ἦν ἐπιφορά· σὺ δ᾽ ἐκὼν τοῖς ἀοίκοις ἐπὶ τοσοῦτον
ἐπιχωριάζων, πολυειδέσι καὶ ποικιλοτέροις περι
πίπτων πειρασμοῖς, οὐκ ἀπείρηκας. Εν ήδη σοι
λείπεται· τοῖς ἀνθρώποις συγγενόμενον, βελτίους
αὐτοὺς ἀπεργάσασθαι, καὶ τῆς γῆς ἀνασπάσαντα,
τῶν οὐρανῶν ἀποδεῖξαι πολίτας, πρὸς παράδειγμα
βλέποντα, παρ' οὗ καὶ αὐτὸς ἀρτίως τυγχάνω χα
ταπτάμενος, Χριστὸν, ὃς μετὰ τὴν ἐπ᾿ ὅρους ἐκ:ί
την εναγώνιον διατριβὴν, επανήκων τῷ πλήθει
τῶν ἀνθρώπων συνεγένετο, νόμους σωτηρίους
ἐκτιθείς. Εἰ δ᾽ ὑποπτεύεις μου τὴν παρουσίαν, ὡς
ἀθεεὶ γεγενημένην, ἐγώ σοι τεκμήριον εναργές
ἐπιδείξω τοῦ πεμφθῆναι πρὸς Θεοῦ. Δαβιδ μὲν
γὰρ ὁ τῶν αὐτοῦ θαυμασίων ὑφηγητής, πρὸς τὸν
Θεὸν αὐτόν φησι, ο Σὺ ἐξήρανας ποταμούς Ήθαν, ο
δηλονότι τοὺς ἀεννάους, καὶ μὴ προσφάτως χει
μάρρου τρόπον ἀναδεδομένους. Αλλαχού δέ που
τῶν ψαλμῶν, ο Εθετο πηγὰς ὑδάτων εἰς ἔρημον,
καὶ διεξόδους ὑδάτων εἰς δίψαν, ἀπὸ κακίας τῶν
κατοικούντων ἐν αὐτοῖς. Καὶ σὲ τοίνυν, παρὰ τὸ
θεοφιλές μηκέτ' εἶναι κατοικεῖν ἐνταῦθα, τὸ πι
".» ραῤῥέων ὕδωρ, αὐτοῦ δι᾿ ἐμοῦ κελεύσαντος, ἀπο
έλιπε. Τοῦτο δ' ἦν ὁ περιττὸς τὰς τοιαύτας· ἐπι
νοίας προαναχαιτίσας, ἑτέρῳ πονηρῷ πνεύματι.
Lionem, nec non demissa in summa perfectione
humilitatem; hinc spem concepit auferendi invio
labilem cjus thesaurum. Ille igitur, qui ex olim a
luce depulsus recesserat, et in tenebras misere com
mutatus fuerat, ut Petrum in similem calamitateın
pertrahat, lucis speciem assumit, angelum lucis
simulans, sicque sanctum adit, mendaci suo lumine
lucernam, ex veræ primæque lucis participatione
accensam, exstincturus. Illuc auten accedens, co
ram in faciem illum alloqui non audet, gravissimum
ejus vultum veritus: sed specui fori: secusadstans,
per ostiolum vocem intra immittit, blando sermone
suo fisus. Inde igitur sanctum salutans: Viriliter
age, inquiebat, et confortare, Petre. floc autem
considerante atque adeo interrogante quisnam istic
rsset, ac unde talia loquens veniret? Subjunxit ille
continuo: Princeps militiæ sum ego Domini plo
ræ venio autem significaturus, quam in cœlis tibi
pro toleratis huc usque laboribus mercedem com
paraveris; et simul docturus quid deinceps agen
dum tibi supersit.
32. Scias igilur velim, exercitatione suncta atque
tolerantia te omnibus qui hactenus fueront aute
cellere, atque adeo majora tibi præmia jure merito
manere. Jejunal quidemn Elias, sed quadraginta
tantum dierum curriculo: tu vero septimum jam
aunum hic agens sine cibis humanae vite propriis
perstas. Daniel cum feris mirabiliter versatus est;
atlamen cum paucis, et tempore non longo:tu vero
et longo tempore et cum multis cohabitas. Si tole
rantiam quoque Jobi miretur quispiam; cogites
eum non sua sponte sustinuisse malorum incur
sum: tu verɔ inhospita loca tanto tempore volun
tarie incolis, varii generis pluribus que tentationibus
exagitatus; et nondum animum despondisti. Unum
nunc desideratur, ut homines conservatione tua
meliores reddas, eosque a rebus terrenis abstractos
in numerum transferas calestum civium, aspiciens
in exemplum, quod Christus est; a quo et ego nune
missus celeri volatu adsum. Hic post illam in
monte athleticam moram reversus, homines fre
quenter convenit, ac leges eis præscripsit salutares.
Si vero etiam suspiceris, huc me advenisse non ex
numine divino: manifesto tibi comprobabo argu
mento, a Deo missum esse. David namque, mira
lilium divinorum præco, sic Deum ipsum alloqui
tur: ‹ Tu siccasti Ouvios Ethan'; › illos videlicet
fluvios, qui jugiter manarunt, non qui torrentis
adinstar recenter proruperunt. Et alio Psalmorum
loco: • Posuit fontes aquarum in desertum, et exi-»
tus aquarum in sitim, a malitia habitantium in
eis Quapropter in siguum, te quoque non an
plius Deo propitio commorari hic posse, quæ præ
t rfluit aqua, ipso per me jubente, defecit. Curave
rat autem fertilis ille talium commentorum, per alium nequam spiritum, aquam illam prius retro
⚫gendam.
Psal. Lxxill, 15.
10 Psal. ci, 3.
col. 1025–1026page 92 of 197
PG 150:1025λγ'. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἰ καὶ τῆς ἀρετῆς ἄκων ἐπαι νέτης ἦν ὁ τῆς κακίας σοφιστὴς, καὶ πιθανῶς ὅτι μάλιστα προῆγε τὸν λόγον, ἵν' οὕτως εἴπω, πολὺ τὸ μέλι τῷ δηλητηρίῳ παραμιγνύς, καὶ σημεῖον εἰς πίστιν ἐπεδείκνυ, τὴν πρὸς τὸ μὴ ὂν δοκοῦσαν ἐκχωρήσαι πηγήν. Αλλ' ὅστις ἦν, ἥκιστα τὸν μέγαν ἐλάνθανεν; Οὔχουν· οὐδὲ χαλκός χρυσοειδοῦς περιτακέντος ἄνθους, εἶτα τῇ Λυδία προσαγόμενος λήσει· βάσανον γὰρ ὁ θεῖος Πέτρος εἶχεν ἀκριβῆ τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα, τῇ πρὸς Θεὸν νεύσει κεκαθαρμένον. Καὶ τοίνυν συνεὶς τὸ δράμα, μετριότητε τὸν ἐπηρμένον ἐκεῖνον θάττον καθαιρεῖ, καὶ μια κροῖς μακρὰν ἀποδιοπομπεῖ τὸν φένακα λόγοις Ανάξ ό; εἰμι, λέγων, ἀγγελικής θέας ἔγωγε πως δ' ού; φησίν, δς παρὰ τοῦτο καὶ τοὺς ἀνθρώπου; ἔφυγόν τε καὶ φεύξομαι διὰ τέλους, ἀνάξιον έμαυ τὸν γνοὺς τῆς μετ' αὐτῶν διατριβῆς, ὡς εὐτελέστερον ἢ κατ' αὐτοῖς ὄντα, καὶ τὸ τοῦ Προφήτου φάναι, οὐκ ἄνθρωπον. 8. Ο μὲν οὖν, ἰδιαίτατόν τι κρίμα, κατὰ τὸν Απόστολον, τὸν τύφον ἔχων, τὴν ἐναντιοτάτην τοῦ ἁγίου μετριότητα μηδαμῶς φέρων, ἢ τάχους εἶχεν, ἡλλοιοῦτο καὶ ἀπεδίδρασκε· Θεὸς δὲ, ὁ τοῖς ταπεινοῖς διδοὺς χάριν, ἐπεμέτρει τῷ Πέτρῳ δαψιλῆ τὴν χάριν, οὐκ ἐν τῷ μέλλοντι μόνον αὐτὴν αὐτῷ τα μιευόμενος, ἀλλὰ τῆς ἀποκειμένης ἐχέγγυον ὥσπερ ἀρραβῶνα κανταῦθα προδεικνύς· τοὐντεῦθεν γάρ, ἀνεπηρέαστος δικαίως ὁ μέγας διετέλει τὸν βίον ἀνύττων. Ὡς γὰρ αἱ τῶν ὑψηλοτάτων ορέων κορυ φαὶ πνεύμασιν ἧττον περιπνέονται, τῇ τοῦ οὐρανοῦ περιφορά συγκινουμένου τοῦ περὶ αὐτὰς ἀέρος, ἢ μέχρι καὶ ἐς αὐτὰς διὰ τῶν συνεχῶν καθικνουμένη, τῆς κάτωθεν τῶν ἀνέμων ὁρμῆς τε καὶ γε νέσεως ἐπικρατεστέρα δείκνυται· τὸν αὐτὸν δὴ τοῦτον τρόπον, καὶ τοῦ Πέτρου νῦν ἐπὶ τὴν ἄοπτον ὥσπερ σκοπιὰν πάσης ἀρετῆς, δηλονότι τὴν ταπείνωσιν ἀναδεδραμηκότος, καὶ τοῦ ἀνωτάτου πνεύ ματος ἐμπνεουμένου τε καὶ περιπνεομένου χάρισιν, ἡ τῶν πονηρῶν πνευμάτων φάλαγξ κάτω που παρεῖται προσηκόντως, καὶ ἀπελήλαται, τῶν πε τῶν αὐτοῖς, ὡς τήκεται κηρός, ὑπὸ τοῦ θείου διαλυθέντων πυρὸς, ὥσπερ φασὶ καὶ ταῖς ὑφ᾽ ἡλίου θερα μετέραις προσβολαῖς, τὴν κατὰ τοὺς μύθους Ικάρου μηχανήν. λε'. ᾿Αλλὰ γὰρ ἡ τοῦ θείου Πνεύματος ἐπίπνοια, τις κακούργους ἀπωταμένη δυνάμεις, καὶ τοὺς ἀγαθουργοὺς ἀντεπιφέρει λειτουργούς, καὶ ἄρτῳ τρέφει, τὸν ἐπὶ γῆς αὐτῆς οὐχ ἥττω τῶν ἄνω λει τουργῶν, τακταῖς ἡμερῶν περιόδοις δι' ἀγγέλου κομιζομένῳ. Ηλίᾳ μὲν γὰρ κόραξ τὸ μισότεκνον ὑπηρετεῖτο ζώον, σύμβολόν φασι τοῦ πρὸς τὸ ὁμό φυλον ἀσυμπαθοῦς· Πέτρῳ δὲ, τῆς κατ᾿ ἀγγέλους πολιτείας, ὁ διακομιστής ἄγγελος, ἄγγελος σαφής ὃς καὶ τὸ μάννα τῷ γενναίῳ ἐπιδείκνυσιν, αὐτοφυές ὁμοῦ τε καὶ πολυειδές ὄψον, ἅτε τῇ τοῦ μεταλαμβάνοντος ἐρέξει, τὴν γευστὴν ποιότητα συμμεταβάλ νί
11 Ps·1. xx1, 7. 33. Verum enim vero tametsi malorum artifex, vel invitus fuerit laudator virtutis, et quam aptis simam ad persuadendum orationem protulerit, mal tum mellis, ut ita loquar, veneno misc ns, insuper et signum ad fidem faciendam addiderit, efficiendo ut fous evanuisse sit visus; an ideo, quis esset, magnum virum latuit? Minime vero; nec enim latere poterit as, circumfuso auri fore illitum, posteaquam Lydio lapidi admotum, fuerit: Lydium namque lapidem praestantissimum habebat divinus Petrus oculum mentis, recta in Deum intentione purgatum. Fabulam itaque intelligens, modestia sua superbum illum subito confundit, paucisque verbis impostorem procul ainandat: Indignus, inquiens, ego sum angelica visione (qui enim aliter fieri pos sit?) ego qui etiam hominum conspectum fugi et fugere nunquam desinam: cuin me indignum co gnoscam conversatione ipsorum, ut pote viliorem conditione humana, atque (ut verbis Prophetæ lo quar") non hominem. 34. llle igitur, qui propriissimum aliquod juli cium, ut Apostolus ait, superbiam habet, contra riam sibi modestiam viri sancti nullatenus ferens, quam celerrime potuit, deposita larva fugam ca pessivit. Deus autem, qui humilibus dat gratiam, uberem ejus mensuram eliam Petro contulit, non tantum in futuro sæculo repositam, sed illic repn site securitatem, velut arrhabonem ei in hoc se culo præstans. Ex illo namque tempore contumeliis diabolicis liber, juste perfecteque vir magnus tam peregit.Quemadmodum enim summorum mon tium cacumina ventis minus obnoxia sunt, quod aer illis circumfusas una cum cœli circuitu movea tur (circuitum autem illain, per continuationem usque ad ipsa cacumina pertingentem, validiorein esse, quam impetum ventorum inferne ortorum, manifestum est); eodem plane modo, cum Petrus jam in invisibilem omnium virtutum, ut ita loquar, speculam, videlicet humilitatem, evasisset, cœ'estis spiritus gratia afflatus perflatusque esset; nequaîn spirituum cohors merito in inferiorem quemdam locum dimissa abactaque est, alis eorum dissolu'is ab igne divino, non secus ac cera liquescit; el, ut fabulae referunt, dissolutae fuerunt Icari per um ardentioribus solis raliis. 35. Nempe divini spiritus favos, spiritibus mia lorum machinatoribus repulsis, corum loco bene. ficos submisit, ministros; ac virum, etiam dum in terris versabatur ministris cœlestibus non inferio rem certis dierum intervallis enutrivit, pane ab angelo delato. Elia quidem ministravit corvus, que volucris pullos suos olio prosequitur, quod symbolum notasse, aiunt, immisericordem ejus in contribules animum: Petro vero, angelicæ con versationis viro, minister angelus, et quidem ina nifeste angelus, adest, qui illi etiam manna exhibet, sponte natum et varii saporis opsonium, utpote
λγ'. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἰ καὶ τῆς ἀρετῆς ἄκων ἐπαι
νέτης ἦν ὁ τῆς κακίας σοφιστὴς, καὶ πιθανῶς ὅτι
μάλιστα προῆγε τὸν λόγον, ἵν' οὕτως εἴπω, πολὺ τὸ
μέλι τῷ δηλητηρίῳ παραμιγνύς, καὶ σημεῖον εἰς
πίστιν ἐπεδείκνυ, τὴν πρὸς τὸ μὴ ὂν δοκοῦσαν
ἐκχωρήσαι πηγήν. Αλλ' ὅστις ἦν, ἥκιστα τὸν
μέγαν ἐλάνθανεν; Οὔχουν· οὐδὲ χαλκός χρυσοειδοῦς
περιτακέντος ἄνθους, εἶτα τῇ Λυδία προσαγόμενος
λήσει· βάσανον γὰρ ὁ θεῖος Πέτρος εἶχεν ἀκριβῆ
τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα, τῇ πρὸς Θεὸν νεύσει κεκαθαρ
μένον. Καὶ τοίνυν συνεὶς τὸ δράμα, μετριότητε
τὸν ἐπηρμένον ἐκεῖνον θάττον καθαιρεῖ, καὶ μια
κροῖς μακρὰν ἀποδιοπομπεῖ τὸν φένακα λόγοις
Ανάξ ό; εἰμι, λέγων, ἀγγελικής θέας ἔγωγε πως
δ' ού; φησίν, δς παρὰ τοῦτο καὶ τοὺς ἀνθρώπου;
ἔφυγόν τε καὶ φεύξομαι διὰ τέλους, ἀνάξιον έμαυ
τὸν γνοὺς τῆς μετ' αὐτῶν διατριβῆς, ὡς εὐτελέστε
ρον ἢ κατ' αὐτοῖς ὄντα, καὶ τὸ τοῦ Προφήτου φάναι,
οὐκ ἄνθρωπον.
8. Ο μὲν οὖν, ἰδιαίτατόν τι κρίμα, κατὰ τὸν
Απόστολον, τὸν τύφον ἔχων, τὴν ἐναντιοτάτην τοῦ
ἁγίου μετριότητα μηδαμῶς φέρων, ἢ τάχους εἶχεν,
ἡλλοιοῦτο καὶ ἀπεδίδρασκε· Θεὸς δὲ, ὁ τοῖς ταπει
νοῖς διδοὺς χάριν, ἐπεμέτρει τῷ Πέτρῳ δαψιλῆ τὴν
χάριν, οὐκ ἐν τῷ μέλλοντι μόνον αὐτὴν αὐτῷ τα
μιευόμενος, ἀλλὰ τῆς ἀποκειμένης ἐχέγγυον ὥσπερ
ἀρραβῶνα κανταῦθα προδεικνύς· τοὐντεῦθεν γάρ,
ἀνεπηρέαστος δικαίως ὁ μέγας διετέλει τὸν βίον
ἀνύττων. Ὡς γὰρ αἱ τῶν ὑψηλοτάτων ορέων κορυ
φαὶ πνεύμασιν ἧττον περιπνέονται, τῇ τοῦ οὐρανοῦ
περιφορά συγκινουμένου τοῦ περὶ αὐτὰς ἀέρος,
ἢ μέχρι καὶ ἐς αὐτὰς διὰ τῶν συνεχῶν καθικνου
μένη, τῆς κάτωθεν τῶν ἀνέμων ὁρμῆς τε καὶ γε
νέσεως ἐπικρατεστέρα δείκνυται· τὸν αὐτὸν δὴ
τοῦτον τρόπον, καὶ τοῦ Πέτρου νῦν ἐπὶ τὴν ἄοπτον
ὥσπερ σκοπιὰν πάσης ἀρετῆς, δηλονότι τὴν ταπεί
νωσιν ἀναδεδραμηκότος, καὶ τοῦ ἀνωτάτου πνεύ
ματος ἐμπνεουμένου τε καὶ περιπνεομένου χάρισιν,
ἡ τῶν πονηρῶν πνευμάτων φάλαγξ κάτω που
παρεῖται προσηκόντως, καὶ ἀπελήλαται, τῶν πε
τῶν αὐτοῖς, ὡς τήκεται κηρός, ὑπὸ τοῦ θείου διαλυ
θέντων πυρὸς, ὥσπερ φασὶ καὶ ταῖς ὑφ᾽ ἡλίου θερα
μετέραις προσβολαῖς, τὴν κατὰ τοὺς μύθους Ικάρου
μηχανήν.
λε'. ᾿Αλλὰ γὰρ ἡ τοῦ θείου Πνεύματος ἐπίπνοια,
τις κακούργους ἀπωταμένη δυνάμεις, καὶ τοὺς
ἀγαθουργοὺς ἀντεπιφέρει λειτουργούς, καὶ ἄρτῳ
τρέφει, τὸν ἐπὶ γῆς αὐτῆς οὐχ ἥττω τῶν ἄνω λει
τουργῶν, τακταῖς ἡμερῶν περιόδοις δι' ἀγγέλου
κομιζομένῳ. Ηλίᾳ μὲν γὰρ κόραξ τὸ μισότεκνον
ὑπηρετεῖτο ζώον, σύμβολόν φασι τοῦ πρὸς τὸ ὁμό
φυλον ἀσυμπαθοῦς· Πέτρῳ δὲ, τῆς κατ᾿ ἀγγέλους
πολιτείας, ὁ διακομιστής ἄγγελος, ἄγγελος σαφής
ὃς καὶ τὸ μάννα τῷ γενναίῳ ἐπιδείκνυσιν, αὐτοφυές
ὁμοῦ τε καὶ πολυειδές ὄψον, ἅτε τῇ τοῦ μεταλαμβά
νοντος ἐρέξει, τὴν γευστὴν ποιότητα συμμεταβάλ
νί
11 Ps·1. xx1, 7.
33. Verum enim vero tametsi malorum artifex,
vel invitus fuerit laudator virtutis, et quam aptis
simam ad persuadendum orationem protulerit, mal
tum mellis, ut ita loquar, veneno misc ns, insuper
et signum ad fidem faciendam addiderit, efficiendo
ut fous evanuisse sit visus; an ideo, quis esset,
magnum virum latuit? Minime vero; nec enim
latere poterit as, circumfuso auri fore illitum,
posteaquam Lydio lapidi admotum, fuerit: Lydium
namque lapidem praestantissimum habebat divinus
Petrus oculum mentis, recta in Deum intentione
purgatum. Fabulam itaque intelligens, modestia sua
superbum illum subito confundit, paucisque verbis
impostorem procul ainandat: Indignus, inquiens,
ego sum angelica visione (qui enim aliter fieri pos
sit?) ego qui etiam hominum conspectum fugi et
fugere nunquam desinam: cuin me indignum co
gnoscam conversatione ipsorum, ut pote viliorem
conditione humana, atque (ut verbis Prophetæ lo
quar") non hominem.
34. llle igitur, qui propriissimum aliquod juli
cium, ut Apostolus ait, superbiam habet, contra
riam sibi modestiam viri sancti nullatenus ferens,
quam celerrime potuit, deposita larva fugam ca
pessivit. Deus autem, qui humilibus dat gratiam,
uberem ejus mensuram eliam Petro contulit, non
tantum in futuro sæculo repositam, sed illic repn
site securitatem, velut arrhabonem ei in hoc se
culo præstans. Ex illo namque tempore contumeliis
diabolicis liber, juste perfecteque vir magnus
tam peregit.Quemadmodum enim summorum mon
tium cacumina ventis minus obnoxia sunt, quod
aer illis circumfusas una cum cœli circuitu movea
tur (circuitum autem illain, per continuationem
usque ad ipsa cacumina pertingentem, validiorein
esse, quam impetum ventorum inferne ortorum,
manifestum est); eodem plane modo, cum Petrus
jam in invisibilem omnium virtutum, ut ita loquar,
speculam, videlicet humilitatem, evasisset,
cœ'estis spiritus gratia afflatus perflatusque esset;
nequaîn spirituum cohors merito in inferiorem
quemdam locum dimissa abactaque est, alis eorum
dissolu'is ab igne divino, non secus ac cera liquescit;
el, ut fabulae referunt, dissolutae fuerunt Icari per
um ardentioribus solis raliis.
35. Nempe divini spiritus favos, spiritibus mia
lorum machinatoribus repulsis, corum loco bene.
ficos submisit, ministros; ac virum, etiam dum in
terris versabatur ministris cœlestibus non inferio
rem certis dierum intervallis enutrivit, pane ab
angelo delato. Elia quidem ministravit corvus,
que volucris pullos suos olio prosequitur, quod
symbolum notasse, aiunt, immisericordem ejus in
contribules animum: Petro vero, angelicæ con
versationis viro, minister angelus, et quidem ina
nifeste angelus, adest, qui illi etiam manna exhibet,
sponte natum et varii saporis opsonium, utpote
col. 1027–1028page 93 of 197
Caput VII
PG 150:1027παραδείσῳ, καὶ τῆς γῆς ἐξῃρημένῳ χωρίῳ, μικρά τινα σύμβολα φέρων τῆς πρὸς τὰ κάτω καὶ τὴν γῆν κοινωνίας· ἄσκευον, ἀπεριμέριμνον, ἀπραγμάτευσ τον, καὶ, τὸ μέγιστον, ἀφάνταστον ἄγων ζωήν ἁπλαῖς ἐπιβολαῖς τοῦ νοῦ, νοεροῖς ὁσημέραι θεά μασιν ἐντρυφῶν καὶ γαννύμενος. λουσαν ἀεὶ παρέχον. Εζη τοίνυν ὁ μέγας ὡς ἐν λς'. Ἀλλ᾽ ἐν τούτοις οὕτως εὐδαιμόνως ἐξ ἐπισ βιοὺς ἔτη πρὸς τοῖς τεσσαράκοντα, Θεῷ μόνῳ καὶ ζῶν καὶ ὁρῶν, καὶ ὑπ' αὐτοῦ μόνου και τρεφόμενος καὶ ὁρώμενος, ὕστερον ἐπ' αὐτάς, ο φασι, τὰς τοῦ βίου δυσμάς. ἑνὶ μόνῳ τῶν ἀνθρώπων κρείττονι προνοίᾳ θεατὸς ἐγεγόνει. Κυνηγέτης οὗτος ἦν· ᾧ δὴ θηρωμένῳ, καὶ τὰς λόχμας περινοστούντι καὶ κατ' ἄγραν ἀκριβέστερον περισκοποῦντι τὴν ὕλην, πεῖραν ἁρπάσαι, πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ἔλαφος ὑπεχε δῦσα, καλὴ μὲν ἰδεῖν, ἱκανὴ δὲ θέλξαι τε καὶ πρὸς τὸ μεταδιώκειν ἐπάρει θηρατοῦ ψυχὴν, τοῦτο μὲν εὐμεγέθης, τοῦτο δὲ κατάσαρκος οὖσα. Τοιαύτη τοίνυν ἐκεῖθεν πόθεν τοῦ ἄλσους προαλλομένη, προῄει· καὶ καταβραχὺ λίαν ἐπίτηδες ἀεὶ διαφεύς γουσα, προῆγε τὴν θήραν ἐραστήν, μήτ' εἴσω γινομένη χειρῶν ἢ βελῶν, μήτ' ἐκτὸς οὕτως, ώς δόξαι μὴ θηράσιμος εἶναι. Καὶ οὕτως ἐπιπολὺ τῆς ἡμέρας ἢ μὲν ἔφευγεν, ὁ δὲ ἐδίωκε· μᾶλλον δὲ, ἵν' εἶπω ταληθές, ἡ μὲν ἡγεῖτο, ὁ δ᾽ εἴπετο· τῷ γὰρ ὁπίῳ φέρων τὸν ἄνδρα παρέστησεν, ὃς ἀκρατῶς ἐπὶ τὸ πρόσω σπεύδων, όμμα τε καὶ νοῦν τοῦ θηράματος ἐξηρτημένος. Εἶτ᾽ ἐξαίφνης ἄνθρωπον εξ μάλα πολιν ἰδὼν, αὐχμῶντα, ῥυπῶντα, κατεβάικ μένον, παντός περικαλύμματος έστερημένον, πρὸς φυγὴν εὐθὺς ἐτράπετο περιδεής γεγονός· ἀπρ δόκητος γὰρ ἐπ' ἐρημίας θέα, και μικρόν δεῖμα φέρῃ, δύναται πατάξαι ψυχὴν ἀνδρὸς καὶ δουλώσασθαι. 25. Ὡς οὖν ἐκεῖνος, φόβου κέντρῳ νυγείς, εξ τουμπαλιν ἐπεστραμμένος ᾔει, γεγωνὴν ἀναβικήτας ὁ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος· "Ανθρωπό; εἰμι καὶ αὐτός, φησίν, ἄνθρωπε. Θαῤῥῶν οὖν, καὶ τῆς φυγῆς ἀφέσ μενος, ἐπανήκειν πρὸς ἡμᾶς προθυμήθητε· Θεός γὰρ ἴσως ὧδέ σε, τῶν κατ' ἐμὲ τήμερον ἀκροατήν ἐσόμενον, ἔπεμψε. Τῆς φωνῆς οὖν ὁ κυνηγέτης αἰσθόμενος, καὶ πρῶτον μὲν εἰς ἑαυτὸν, εἶτα και τὸν ὅσιον ἐπανελθὼν, καὶ τὰ κατ' αὐτὸν πρὸς ἀκρί βειαν μεθ' ἱκετείαν ἐξετάσας, καὶ οὕτως ἐξ ἀρχῆ; ἄχρι τέλους ἐκμαθών, τὴν αἰτίαν τῆς ἐπὶ τὸ κρεῖτ του ὁρμῆς, αὐτῆς τῆς ὁρμῆς τὴν ἔκβασιν, τὴν ἐπὶ τὸ ὄρος ἀγωγὴν καὶ ἀνάβασιν, τὰς ἐκ τοῦ πονηροῦ πείρας, τὰ κατ' αὐτοῦ τρόπαια, τῶν ἐκ Θεοῦ χα ρισμάτων τὸ πλῆθος, πάντων ἐλθὼν εἰς ἀκοὴν, εἴη οὕτως οἴκαδ᾽ ἀναλύσας, τοῦ σωτηρίου τοῦ δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις μεταδίδωσι διηγήματος· ὁ δὲ παρὰ πατέρων υἱέσιν, ὥσπερ ἀγαθοῦ τινος κλήρου, παρακ πεμπομένου τε καὶ κατιόντος, ἤδη δὲ τινος καὶ
quod pro vario manducantis appetitu variam sapo ris speciem semper ingerebat. Versabatur itaque magnus Petrus, velut in paradiso ac terris altiore loco tenuia quædam indicia retinens suæ cum re bus inferioribus ac terrenis communionis; vitam, re familiari, curis, negotiis, et quod caput est) turbidis cogitationibus vacuam agens; atque puris animi moribus ac visionibus spiritualibus quotidie gaudens, et deliciis affluens. venatore invenius, ei seriem vitæ sure exponit; et cupientem illic munere, domum remittit. 36. Cum hoc modo annos sex et quadraginta fe liciter peregisset, soli Deo vivens, solumque con templans, ab eoque solo vicissim contemplatus et enutritus, tandem, sub ipsum vit, quod aiunt, occasum, uni soli homini, eum videre, superna providentia contigit. Venator is erat, qui dum ve nationi operam dans, per saltum oberrat, eumque prædæ diligentius indagandæ causa late circum spectat, prodit ante oculos cerva, visu pulchra, at jue ejusmodi tum magnitudine, tum pinguedine, ut allicere atque adeo trahiere a persequendum se posset cupidinem venatoris. Talis igitur illic cerva alicunde e luco prosiliens progrediebatar, atque admodumn lente, veluti de industria, semper fugi taus, precurrebat venatori, prædas inhianti; sicut nee in manus, nec intra teli jactum veniret, neque vero ita procul subduceret, ut capi non posse vide retur. Hoc modo in multam diem cerva fugietat, fugabat venator; aut verius dicam, illa ducel at, iste sequebatur. Illa enim venatorem ad sanetmin perduxit, iste concitato cursu antrorsum properans, oculis animoque e præda pendebat. Deinde videns repente bominem, perquam canum, squalentem, sordentenque, corrugatum, et omni operimento Audum, continuo in ſugam repente se conjecit, metu correptus. Inexspectata enim visio, tametsi non admodum terrifica sit, nata est animum viri fortis in deserto percellere ac dejicere. 57. Cum ergo ille, timoris siimulo actus, pelm retro ferret, elata voce exclamans vir Dei: O home, et ego homo sum, inquit: confide igitur, et omissa fuga, redire ad nos nullus dubita. Fortassis enim te hodie huc misit Deus, ut rerum a me gestarum auditor sis. Venator, tali voce percepta, primum quidem ad se ipse, deinde ad sanctum rediit; ejusque gesta diligenter ac suppliciter exquirens, a capite ad calcem perdidicit omnia: quæ causa ad meliorem vitam instituendam stimulaverit, quis exitus secutus sit, qualiter vitam in monte insti tuerit, quomodo ad perfectionem ascenderit, quas dæmonis tentationes sustinuerit, quæ illo devicto tropæa erexerit, quam multis a Deo donis ac grauiis cumulatus fuerit. Hue ille omnia cum audi visset, ae domum reversus esset, salutaris hujusce narrationis alios quoque participes facit: quæ etiam a paren'ibus ad filios, tanquam preclara le reditas, transmissa descendit, et tandem ab aliquo
παραδείσῳ, καὶ τῆς γῆς ἐξῃρημένῳ χωρίῳ, μικρά
τινα σύμβολα φέρων τῆς πρὸς τὰ κάτω καὶ τὴν γῆν
κοινωνίας· ἄσκευον, ἀπεριμέριμνον, ἀπραγμάτευσ
τον, καὶ, τὸ μέγιστον, ἀφάνταστον ἄγων ζωήν
ἁπλαῖς ἐπιβολαῖς τοῦ νοῦ, νοεροῖς ὁσημέραι θεά
μασιν ἐντρυφῶν καὶ γαννύμενος.
λουσαν ἀεὶ παρέχον. Εζη τοίνυν ὁ μέγας ὡς ἐν
λς'. Ἀλλ᾽ ἐν τούτοις οὕτως εὐδαιμόνως ἐξ ἐπισ
βιοὺς ἔτη πρὸς τοῖς τεσσαράκοντα, Θεῷ μόνῳ καὶ
ζῶν καὶ ὁρῶν, καὶ ὑπ' αὐτοῦ μόνου και τρεφόμενος
καὶ ὁρώμενος, ὕστερον ἐπ' αὐτάς, ο φασι, τὰς τοῦ
βίου δυσμάς. ἑνὶ μόνῳ τῶν ἀνθρώπων κρείττονι
προνοίᾳ θεατὸς ἐγεγόνει. Κυνηγέτης οὗτος ἦν· ᾧ
δὴ θηρωμένῳ, καὶ τὰς λόχμας περινοστούντι καὶ
κατ' ἄγραν ἀκριβέστερον περισκοποῦντι τὴν ὕλην,
πεῖραν ἁρπάσαι, πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν ἔλαφος ὑπεχε
δῦσα, καλὴ μὲν ἰδεῖν, ἱκανὴ δὲ θέλξαι τε καὶ πρὸς
τὸ μεταδιώκειν ἐπάρει θηρατοῦ ψυχὴν, τοῦτο μὲν
εὐμεγέθης, τοῦτο δὲ κατάσαρκος οὖσα. Τοιαύτη
τοίνυν ἐκεῖθεν πόθεν τοῦ ἄλσους προαλλομένη,
προῄει· καὶ καταβραχὺ λίαν ἐπίτηδες ἀεὶ διαφεύς
γουσα, προῆγε τὴν θήραν ἐραστήν, μήτ' εἴσω
γινομένη χειρῶν ἢ βελῶν, μήτ' ἐκτὸς οὕτως, ώς
δόξαι μὴ θηράσιμος εἶναι. Καὶ οὕτως ἐπιπολὺ τῆς
ἡμέρας ἢ μὲν ἔφευγεν, ὁ δὲ ἐδίωκε· μᾶλλον δὲ,
ἵν' εἶπω ταληθές, ἡ μὲν ἡγεῖτο, ὁ δ᾽ εἴπετο· τῷ γὰρ
ὁπίῳ φέρων τὸν ἄνδρα παρέστησεν, ὃς ἀκρατῶς ἐπὶ
τὸ πρόσω σπεύδων, όμμα τε καὶ νοῦν τοῦ θηράματος
ἐξηρτημένος. Εἶτ᾽ ἐξαίφνης ἄνθρωπον εξ μάλα
πολιν ἰδὼν, αὐχμῶντα, ῥυπῶντα, κατεβάικ
μένον, παντός περικαλύμματος έστερημένον, πρὸς
φυγὴν εὐθὺς ἐτράπετο περιδεής γεγονός· ἀπρ
δόκητος γὰρ ἐπ' ἐρημίας θέα, και μικρόν
δεῖμα φέρῃ, δύναται πατάξαι ψυχὴν ἀνδρὸς καὶ
δουλώσασθαι.
25. Ὡς οὖν ἐκεῖνος, φόβου κέντρῳ νυγείς, εξ
τουμπαλιν ἐπεστραμμένος ᾔει, γεγωνὴν ἀναβικήτας
ὁ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος· "Ανθρωπό; εἰμι καὶ αὐτός,
φησίν, ἄνθρωπε. Θαῤῥῶν οὖν, καὶ τῆς φυγῆς ἀφέσ
μενος, ἐπανήκειν πρὸς ἡμᾶς προθυμήθητε· Θεός
γὰρ ἴσως ὧδέ σε, τῶν κατ' ἐμὲ τήμερον ἀκροατήν
ἐσόμενον, ἔπεμψε. Τῆς φωνῆς οὖν ὁ κυνηγέτης
αἰσθόμενος, καὶ πρῶτον μὲν εἰς ἑαυτὸν, εἶτα και
τὸν ὅσιον ἐπανελθὼν, καὶ τὰ κατ' αὐτὸν πρὸς ἀκρί
βειαν μεθ' ἱκετείαν ἐξετάσας, καὶ οὕτως ἐξ ἀρχῆ;
ἄχρι τέλους ἐκμαθών, τὴν αἰτίαν τῆς ἐπὶ τὸ κρεῖτ
του ὁρμῆς, αὐτῆς τῆς ὁρμῆς τὴν ἔκβασιν, τὴν ἐπὶ
τὸ ὄρος ἀγωγὴν καὶ ἀνάβασιν, τὰς ἐκ τοῦ πονηροῦ
πείρας, τὰ κατ' αὐτοῦ τρόπαια, τῶν ἐκ Θεοῦ χα
ρισμάτων τὸ πλῆθος, πάντων ἐλθὼν εἰς ἀκοὴν, εἴη
οὕτως οἴκαδ᾽ ἀναλύσας, τοῦ σωτηρίου τοῦ δὲ καὶ
τοῖς ἄλλοις μεταδίδωσι διηγήματος· ὁ δὲ παρὰ
πατέρων υἱέσιν, ὥσπερ ἀγαθοῦ τινος κλήρου, παρακ
πεμπομένου τε καὶ κατιόντος, ἤδη δὲ τινος καὶ
quod pro vario manducantis appetitu variam sapo
ris speciem semper ingerebat. Versabatur itaque
magnus Petrus, velut in paradiso ac terris altiore
loco tenuia quædam indicia retinens suæ cum re
bus inferioribus ac terrenis communionis; vitam,
re familiari, curis, negotiis, et quod caput est)
turbidis cogitationibus vacuam agens; atque puris
animi moribus ac visionibus spiritualibus quotidie
gaudens, et deliciis affluens.
venatore invenius, ei seriem vitæ sure exponit; et cupientem illic munere, domum remittit.
36. Cum hoc modo annos sex et quadraginta fe
liciter peregisset, soli Deo vivens, solumque con
templans, ab eoque solo vicissim contemplatus et
enutritus, tandem, sub ipsum vit, quod aiunt,
occasum, uni soli homini, eum videre, superna
providentia contigit. Venator is erat, qui dum ve
nationi operam dans, per saltum oberrat, eumque
prædæ diligentius indagandæ causa late circum
spectat, prodit ante oculos cerva, visu pulchra,
at jue ejusmodi tum magnitudine, tum pinguedine,
ut allicere atque adeo trahiere a persequendum se
posset cupidinem venatoris. Talis igitur illic cerva
alicunde e luco prosiliens progrediebatar, atque
admodumn lente, veluti de industria, semper fugi
taus, precurrebat venatori, prædas inhianti; sicut
nee in manus, nec intra teli jactum veniret, neque
vero ita procul subduceret, ut capi non posse vide
retur. Hoc modo in multam diem cerva fugietat,
fugabat venator; aut verius dicam, illa ducel at,
iste sequebatur. Illa enim venatorem ad sanetmin
perduxit, iste concitato cursu antrorsum properans,
oculis animoque e præda pendebat. Deinde videns
repente bominem, perquam canum, squalentem,
sordentenque, corrugatum, et omni operimento
Audum, continuo in ſugam repente se conjecit, metu
correptus. Inexspectata enim visio, tametsi non
admodum terrifica sit, nata est animum viri fortis
in deserto percellere ac dejicere.
57. Cum ergo ille, timoris siimulo actus, pelm
retro ferret, elata voce exclamans vir Dei: O home,
et ego homo sum, inquit: confide igitur, et omissa
fuga, redire ad nos nullus dubita. Fortassis enim
te hodie huc misit Deus, ut rerum a me gestarum
auditor sis. Venator, tali voce percepta, primum
quidem ad se ipse, deinde ad sanctum rediit;
ejusque gesta diligenter ac suppliciter exquirens, a
capite ad calcem perdidicit omnia: quæ causa ad
meliorem vitam instituendam stimulaverit, quis
exitus secutus sit, qualiter vitam in monte insti
tuerit, quomodo ad perfectionem ascenderit, quas
dæmonis tentationes sustinuerit, quæ illo devicto
tropæa erexerit, quam multis a Deo donis ac
grauiis cumulatus fuerit. Hue ille omnia cum audi
visset, ae domum reversus esset, salutaris hujusce
narrationis alios quoque participes facit: quæ
etiam a paren'ibus ad filios, tanquam preclara le
reditas, transmissa descendit, et tandem ab aliquo
col. 1029–1030page 94 of 197
PG 150:1029ανάγραπτον ποιησαμένου, μέχρι καὶ πρὸς ἡμᾶς οὗ ποιοῦν ἤδη φθάνει· τῇ τε μνήμῃ νεάζον, καὶ τῆς ἐνησίμου δυνάμεως οὐχ ὑφειμένως ἔχων, πᾶτι παν τὸς ἀγαθοῦ παράδειγμα προκείμενον, καὶ βίου τοπαράπαν ἀπλανοῦς ἀρχέτυπος εἰκὼν, καὶ πάσης ἀρετῆς ἰδέα, πάσης κακίας ἀμιγής. λη'. Αλλ' ὁ μὲν λόγος επείγεται πρὸς τὸ τέλος ἐγὼ δ' αἰσθάνομαι πολλὰ τὰ τῶν ἀναγκαίων εἰρῆ σθαι παραλιπών, ὧν ὀλίγα προσθεὶς, καὶ ταῦτα τῶν μετὰ τὴν πρὸς Θεὸν ἐκδημίαν ὑπηργμένων τῷ θαυμασίῳ, προσῆκον ποιήσω τῷ λόγῳ τέλος. Μετ κρὸν οὖν αὖθις ἀναληπτέον. Τεθεαμένος γὰρ ὁ κυνηγέτης ἐκεῖνος τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον, καὶ εἰς λόγους ἐλθὼν, καὶ γνοὺς αὐτὸ τοῦθ᾽ ὡς ἀληθῶς ὄντα Θεοῦ ἄνθρωπον, μᾶλλον δ' ὑπὲρ ἡμᾶς φάναι, καὶ ἄγγελον ἀτεχνῶς Θεοῦ, καὶ μύστην τῶν ἄνω καὶ θεωρόν· οὐ δεκάτας ἀπὸ τῶν ἐνόντων ἐδίδου, καθά περ ᾿Αβραὰμ πάλαι τῷ Μελχισεδὲκ ἐντυχών· οὐδ᾽ ἀπὸ τῶν οἴκοι τεθησαυρισμένων ὑπισχνείτο κομί σειν, ἢ τὸ ἥμισυ τῶν ὑπαρχόντων πτωχεῖς διδόναι κατὰ Ζακχαίον· ἀλλ' ὅλον ἑαυτὸν Θεῷ, καὶ τῷ κατὰ Θεὸν ἀνδρὶ παρέξειν ᾑρεῖτο, ζημίαν ἡγούμενος τὴν ἐπάνοδον, καὶ τὴν ἀπ' αὐτοῦ διάζευξιν οὐκ ἐπὶ νοῦν ἔχων. Ἐντεῦθεν, ταύτην ἐπαγγέλλω σοι χάριν, ἔλεγε, θειοτάτη μοι κορυφή, παραδέξασθαί μου τὴν συνοικίαν, ἵν᾽ ὑπὸ σοὶ διδασκάλω ταττόμενος, τὸ λοιπὸν καὶ αὐτὸς ἀσαλῶς κατὰ Θεὸν βιώσω, Ευνηθεὶς διαδρᾶναι τὰς ποικίλας τῶν τῆς πονηρίας πνευμάτων ενέδρας, καὶ πρὸς αὐτὸν φθάσαι Θεόν, τὴν κοινὴν τῶν εὖ βεβιωκότων ἀνάπαυλαν· ὅς καὶ προσδραμεῖν αὐτῷ πάντας διακελεύεται, καὶ προσ ιόντας προσίεται φιλοφρόνως, καὶ τῶν μειζόνων ἢ κατ' ἐλπίδας ἀξιοῖ. Γενοῦ τοίνυν καν τούτῳ μια μητὴς τοῦ Δεσπότου, καὶ τὴν ἐμὴν μηδαμῶς ἀπο αξιώσης ευτέλειαν. Οὐ γὰρ ἔτ᾽ ἀνέχομαί σου τῆς θέας ἀποσχέσθαι, τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπε· σοῦ γὰρ εἰ διασταίην, ἀβίωτον οὐκ ἀπεικότως ἑλκύσω βίον ὥσπερ εἰ θησαυροῦ μετέχειν ἐξὸν, καὶ θησαυροῦ τῆς γῆς ἁπάσης τιμιωτέρου, εἶτ᾽ αὐτὸς ἑκὼν ἐμαυτὸν ἀπήγαγον, στερήσας τῆς καλῆς μετουσίας. λθ'. 'Αλλ', Οὐχὶ, φησὶν ὁ καὶ τὰ πό έξω προβλέπων οὑτοσὶ Πέτρος· μηδ' οὕτως, ὦ οὗτος, ἀρτίως διανοοῦ. Σοὶ γὰρ δὴ καὶ σύζυγος οἴκοι κάθηται, καὶ προσήκοντες κατὰ γένος ἐπιτετράφαται, καὶ προσέτι πρόσεστιν οὐσία πολλὴ, πολλῶν πενήτων ἐμπλῆ σα: δυναμένη γαστέρας. "Αγε δή μοι, φίλου τέκνον, βοηθὸς ἐπανελθὼν γενοῦ κατὰ τῆς ἐνδείας, τοῖς ὑπὸ ταύτης ἀφειδῶς πιεζομένοις, καὶ μὴ ἀνήσῃς ἐπαρ κεῖν αὐτοῖς, ἄχρι καὶ σαυτὴν ἐν ἴσῃ καταστάσεις μοίρα. Τότε γὰρ ἴσως εὖ ποιῶν ἐπὶ τὸν αὐχένα τὸν Χριστοῦ ζυγὸν ἀναθήσῃ·. Πτωχοὶ γὰρ, ὡς αὐτὸς εἶπεν, εὐαγγελίζονται· ο προσέχῃ δὲ σαυτῷ, καὶ ταῖς γηῖναις ὑπόση δύναμις ἡδοναίς τε καὶ μερίμναις ἀποταξάμενος, παράμενον τηρεῖν ἐν τῇ σῇ καρδίᾳ τὴν τοῦ Θεοῦ μνήμην, τὴν ἐπ' ὀνόματι τούτου μετ λέτην, τοῖς ἐν κρυπτῷ τῆς ψυχῆς ταμείοις ἀνά γραπτον ὥσπερ ἐνθέμενος· θείοις τα βίβλοις καὶ
litteris quoque mandata, non sine multa utili ate ad nos usque pervenit; ac memoria sui renovata, non parum virtutis proficuæ continens, exemplum omnis boni cunctis proponitur, principalis imago vitæ undequaque innocentis, forma omuinidæ vir tutis, omnimode libis expers. 38. Sed oratio nostra fiuem spectat: quamvis existimem multa, quae dici deberent, praet. rnissa esse; quorum pauca, quæ post mirabilis viri ad su peros transitum contigerunt, nunc referens, aptum orationi finem imponam. Quamobrem paulo altins repetenda mihi oratio est. Postquam venator ille famulum Dei viderat, allocutus fuerat, ac vere co gnoverat, hominem sanctum esse; aut potius ma jorem hominibus, angelum revera Dei, coeleste sacerdoten, ac Deitatis contemplatorem videri, non decimas eorum quæ possidebat, uti olim Abraham Melchisedeco occurrens, largitus est; neque the sauros domi reconditos allaturum, aut dimidium bonorum suorum, exemplo Zachæi, pauperibus da¬ turum se promisit; verum sese Deo divinoque viro totum addicere statuit, reditum supplicio sibi du cens, et omnino cogitans nunquam se ab illo divel lendum. Qua de cansa banc a te gratiam peto, in quiebat, vir sauctissime, ut in societatem tuam me recipias, quo te magistro reliquum vitæ meæ, cu rarum expers, Deo impendam; varias malignorum spirituum insidias caveam; atque ad Deum, commu nem omnium, qui beato fine vitam clauserunt, re cquiem pervenian; Deum, inquam, qui omnes ad se jubet venire, venientes benigne excipit, ac ma joribus quam speraverant præmiis remuneratur. Fac igitur in hoc quoque Dominum tuum imiteris; atque exiguitatem meam, quæso, ne repudies; non dum enim ab aspectu tuo, vir Dei, possum avelli, Quod si avelli me omnino velis, miserabilen impa sterum, nec injuria, tracturus sum vitam: veluti si thesaurum in potestate men haberem, et quidem omnibus mundi divitiis praestantiorem, cujus ego possessione me postea mea sponte exuerem. 39. Non sic, inquit qui futura praevidebat Petrus, non sic modo cogita, bone vir. Sedet namque tibi uxor domi, et propinqui tuæ curæ commissi sunt; accedit quod res familiaris tibi lauta suppetat, que 22 Matth. x1, 5. plurimum egenorum latrantes stomachos possit sedare. Age igitur, dilecte fili, revertere, et inopia graviter laborantibus opitulare, nec prius desine illis erogare quae habes, quam ad parem iis reda ctus fueris conditionem. Tunc enim fortasse bene faciendo mereberis ut Christi jugo collum subdas Pauperes quippe, ut ipse ait, evangelizantur 1. Attende vero tibi ipse; voluptatibus curisque tcr renis nuntium quantum fieri potest remitte; per petuam in anime tuo serva memoriam Dei, ejusque nomen in secreto cordis tui meditando ve luti inscribens, sacras paginas atque eloquia sin gulis diebus horisque singulis studiose lectita.
ανάγραπτον ποιησαμένου, μέχρι καὶ πρὸς ἡμᾶς οὗ
ποιοῦν ἤδη φθάνει· τῇ τε μνήμῃ νεάζον, καὶ τῆς
ἐνησίμου δυνάμεως οὐχ ὑφειμένως ἔχων, πᾶτι παν
τὸς ἀγαθοῦ παράδειγμα προκείμενον, καὶ βίου
τοπαράπαν ἀπλανοῦς ἀρχέτυπος εἰκὼν, καὶ πάσης
ἀρετῆς ἰδέα, πάσης κακίας ἀμιγής.
λη'. Αλλ' ὁ μὲν λόγος επείγεται πρὸς τὸ τέλος
ἐγὼ δ' αἰσθάνομαι πολλὰ τὰ τῶν ἀναγκαίων εἰρῆ
σθαι παραλιπών, ὧν ὀλίγα προσθεὶς, καὶ ταῦτα τῶν
μετὰ τὴν πρὸς Θεὸν ἐκδημίαν ὑπηργμένων τῷ
θαυμασίῳ, προσῆκον ποιήσω τῷ λόγῳ τέλος. Μετ
κρὸν οὖν αὖθις ἀναληπτέον. Τεθεαμένος γὰρ ὁ κυ
νηγέτης ἐκεῖνος τὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον, καὶ εἰς
λόγους ἐλθὼν, καὶ γνοὺς αὐτὸ τοῦθ᾽ ὡς ἀληθῶς ὄντα
Θεοῦ ἄνθρωπον, μᾶλλον δ' ὑπὲρ ἡμᾶς φάναι, καὶ
ἄγγελον ἀτεχνῶς Θεοῦ, καὶ μύστην τῶν ἄνω καὶ
θεωρόν· οὐ δεκάτας ἀπὸ τῶν ἐνόντων ἐδίδου, καθά
περ ᾿Αβραὰμ πάλαι τῷ Μελχισεδὲκ ἐντυχών· οὐδ᾽
ἀπὸ τῶν οἴκοι τεθησαυρισμένων ὑπισχνείτο κομί
σειν, ἢ τὸ ἥμισυ τῶν ὑπαρχόντων πτωχεῖς διδόναι
κατὰ Ζακχαίον· ἀλλ' ὅλον ἑαυτὸν Θεῷ, καὶ τῷ
κατὰ Θεὸν ἀνδρὶ παρέξειν ᾑρεῖτο, ζημίαν ἡγούμε
νος τὴν ἐπάνοδον, καὶ τὴν ἀπ' αὐτοῦ διάζευξιν οὐκ
ἐπὶ νοῦν ἔχων. Ἐντεῦθεν, ταύτην ἐπαγγέλλω σοι
χάριν, ἔλεγε, θειοτάτη μοι κορυφή, παραδέξασθαί
μου τὴν συνοικίαν, ἵν᾽ ὑπὸ σοὶ διδασκάλω ταττόμε
νος, τὸ λοιπὸν καὶ αὐτὸς ἀσαλῶς κατὰ Θεὸν βιώσω,
Ευνηθεὶς διαδρᾶναι τὰς ποικίλας τῶν τῆς πονηρίας
πνευμάτων ενέδρας, καὶ πρὸς αὐτὸν φθάσαι Θεόν,
τὴν κοινὴν τῶν εὖ βεβιωκότων ἀνάπαυλαν· ὅς καὶ
προσδραμεῖν αὐτῷ πάντας διακελεύεται, καὶ προσ
ιόντας προσίεται φιλοφρόνως, καὶ τῶν μειζόνων
ἢ κατ' ἐλπίδας ἀξιοῖ. Γενοῦ τοίνυν καν τούτῳ μια
μητὴς τοῦ Δεσπότου, καὶ τὴν ἐμὴν μηδαμῶς ἀπο
αξιώσης ευτέλειαν. Οὐ γὰρ ἔτ᾽ ἀνέχομαί σου τῆς
θέας ἀποσχέσθαι, τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπε· σοῦ γὰρ εἰ
διασταίην, ἀβίωτον οὐκ ἀπεικότως ἑλκύσω βίον
ὥσπερ εἰ θησαυροῦ μετέχειν ἐξὸν, καὶ θησαυροῦ τῆς
γῆς ἁπάσης τιμιωτέρου, εἶτ᾽ αὐτὸς ἑκὼν ἐμαυτὸν
ἀπήγαγον, στερήσας τῆς καλῆς μετουσίας.
λθ'. 'Αλλ', Οὐχὶ, φησὶν ὁ καὶ τὰ πό έξω προβλέ
πων οὑτοσὶ Πέτρος· μηδ' οὕτως, ὦ οὗτος, ἀρτίως
διανοοῦ. Σοὶ γὰρ δὴ καὶ σύζυγος οἴκοι κάθηται, καὶ
προσήκοντες κατὰ γένος ἐπιτετράφαται, καὶ προ
σέτι πρόσεστιν οὐσία πολλὴ, πολλῶν πενήτων ἐμπλῆ
σα: δυναμένη γαστέρας. "Αγε δή μοι, φίλου τέκνον,
βοηθὸς ἐπανελθὼν γενοῦ κατὰ τῆς ἐνδείας, τοῖς ὑπὸ
ταύτης ἀφειδῶς πιεζομένοις, καὶ μὴ ἀνήσῃς ἐπαρ
κεῖν αὐτοῖς, ἄχρι καὶ σαυτὴν ἐν ἴσῃ καταστάσεις
μοίρα. Τότε γὰρ ἴσως εὖ ποιῶν ἐπὶ τὸν αὐχένα τὸν
Χριστοῦ ζυγὸν ἀναθήσῃ·. Πτωχοὶ γὰρ, ὡς αὐτὸς
εἶπεν, εὐαγγελίζονται· ο προσέχῃ δὲ σαυτῷ, καὶ
ταῖς γηῖναις ὑπόση δύναμις ἡδοναίς τε καὶ μερίμναις
ἀποταξάμενος, παράμενον τηρεῖν ἐν τῇ σῇ καρδίᾳ
τὴν τοῦ Θεοῦ μνήμην, τὴν ἐπ' ὀνόματι τούτου μετ
λέτην, τοῖς ἐν κρυπτῷ τῆς ψυχῆς ταμείοις ἀνά
γραπτον ὥσπερ ἐνθέμενος· θείοις τα βίβλοις καὶ
litteris quoque mandata, non sine multa utili ate
ad nos usque pervenit; ac memoria sui renovata,
non parum virtutis proficuæ continens, exemplum
omnis boni cunctis proponitur, principalis imago
vitæ undequaque innocentis, forma omuinidæ vir
tutis, omnimode libis expers.
38. Sed oratio nostra fiuem spectat: quamvis
existimem multa, quae dici deberent, praet. rnissa
esse; quorum pauca, quæ post mirabilis viri ad su
peros transitum contigerunt, nunc referens, aptum
orationi finem imponam. Quamobrem paulo altins
repetenda mihi oratio est. Postquam venator ille
famulum Dei viderat, allocutus fuerat, ac vere co
gnoverat, hominem sanctum esse; aut potius ma
jorem hominibus, angelum revera Dei, coeleste
sacerdoten, ac Deitatis contemplatorem videri, non
decimas eorum quæ possidebat, uti olim Abraham
Melchisedeco occurrens, largitus est; neque the
sauros domi reconditos allaturum, aut dimidium
bonorum suorum, exemplo Zachæi, pauperibus da¬
turum se promisit; verum sese Deo divinoque viro
totum addicere statuit, reditum supplicio sibi du
cens, et omnino cogitans nunquam se ab illo divel
lendum. Qua de cansa banc a te gratiam peto, in
quiebat, vir sauctissime, ut in societatem tuam me
recipias, quo te magistro reliquum vitæ meæ, cu
rarum expers, Deo impendam; varias malignorum
spirituum insidias caveam; atque ad Deum, commu
nem omnium, qui beato fine vitam clauserunt, re
cquiem pervenian; Deum, inquam, qui omnes ad
se jubet venire, venientes benigne excipit, ac ma
joribus quam speraverant præmiis remuneratur.
Fac igitur in hoc quoque Dominum tuum imiteris;
atque exiguitatem meam, quæso, ne repudies; non
dum enim ab aspectu tuo, vir Dei, possum avelli,
Quod si avelli me omnino velis, miserabilen impa
sterum, nec injuria, tracturus sum vitam: veluti si
thesaurum in potestate men haberem, et quidem
omnibus mundi divitiis praestantiorem, cujus ego
possessione me postea mea sponte exuerem.
39. Non sic, inquit qui futura praevidebat Petrus,
non sic modo cogita, bone vir. Sedet namque tibi
uxor domi, et propinqui tuæ curæ commissi sunt;
accedit quod res familiaris tibi lauta suppetat, que
22 Matth. x1, 5.
plurimum egenorum latrantes stomachos possit
sedare. Age igitur, dilecte fili, revertere, et inopia
graviter laborantibus opitulare, nec prius desine
illis erogare quae habes, quam ad parem iis reda
ctus fueris conditionem. Tunc enim fortasse bene
faciendo mereberis ut Christi jugo collum subdas
Pauperes quippe, ut ipse ait, evangelizantur 1.
Attende vero tibi ipse; voluptatibus curisque tcr
renis nuntium quantum fieri potest remitte; per
petuam in anime tuo serva memoriam Dei,
ejusque nomen in secreto cordis tui meditando ve
luti inscribens, sacras paginas atque eloquia sin
gulis diebus horisque singulis studiose lectita.
col. 1031–1032page 95 of 197
Caput VIII
PG 150:1031λογίοις εντυγχάνῃ ὅσαι ἡμέραι τε καὶ ὧραι. Κέν τούτοις ἐνιαυσιαῖον χρόνον ἡνυχώς, ἣν πρὸς ἡμᾶς αὖθις ἀφίχθαι προθυμηθῇς, εἴσῃ τὸ περὶ σοῦ θέλημα τοῦ Κυρίου τρανότερον. μ'. Ταῦτα ὁ μέγας ειρηκώς τε καὶ ἐπευξάμενος, παύει τε ὁμιλῶν, καὶ τοῦ κυνηγέτου διίσταται· ὅς οἴκαδε ἐπανελθὼν, ἤδη τοῦ ὡρισμένου χρόνου πιο ραγουέντος, ἀδελφὸν ἔχων δαιμονίω πονηρῷ κάτω χον, μοναχοῖς τισι δύο τοῦτον συμπαραλαβών, δι' ἀκατίου στέλλεται πρὸς τὸν ὅσιον· καὶ δὴ προτος μίσας, οὗ κατ᾽ εὐθὺ τοῦ ὄρους ἐνδοτέρω τῷ γενναίῳ ἐντετυχηκὼς ἐπίστατο, συναποβαίνει τοῖς κεκοινωνηκόσιν ἐκείνοις τοῦ πλοῦ· καὶ διὰ τῆς ὑπωρείας, τῆς πρὸς αὐτὸν ἥψατο φερούσης. Συντονωτέρα δὲ οὗτος τῶν ἄλλων πορεία χρώμενος (ψυχή γάρ ἀγάπης κέντροις ἐλαυνομένη, τάχ᾽ ἂν οὐδ' εἰ πτερὰ σχοίη, κόρον σχοίη τῆς πρὸς τὰ παιδικά ταχύτητος) οὕτως οὖν ἐκεῖνος ὁρμῇ ζεούσῃ, τοὺς συνανιόντας πολὺ παραδραμων, καὶ τῷ παθου μένῳ τῶν τόπων ἐπιστάς, ὀξύτερόν τε τὴν ὄψιν ἐπιβάλλων, τὸν νεκρὸν ὁρᾷ τοῦ μεγάλου, κοσμίως εὖ μάλα κείμενον, τοῦ πνεύματος ἀποδεδημηκότος, καὶ πρὸς τὸν τῶν πνευμάτων ἐπιδεδημηκότος Δεσ σπότην. μα'. Τῇ πικρᾷ τοίνυν ἐκείνῃ θέμ, καθάπερ τινὶ βέλει πληγείς, πικρὰς ἡρίει φωνάς, τὰ στέρνε τύπτων, δακρύων, οιμώζων, ολοφυρόμενος· Τί; Ο γένωμαι, λεγων, ὁ τάλας ἐγώ; τῶν ἐλπίδων ἐψεύ σθην, τὸν θησαυρὸν ἀφῃρέθην, τῆς σωτηρίας ἐστε ρήθην τῆς ἐμαυτοῦ, καὶ τοῦ κατὰ ψυχήν μοι προς δοκίμου πλούτου τελέως αθλίως ἡμάρτηκα· μή ω πείρα μαθών, ὡς καὶ νεκρὸς ἐκεῖνος ήκιστα μικρός τις πλοῦτος, οὐδὲ θησαυρὸς μικρὰ τοὺς εὐμοιρηκότας ὀνῆναι δυνάμενος. Μικρὸν ὅτον, καὶ δαιμονῶν ἐκεῖνος συνανῆλθε τοῖς μοναχοῖς· ὃς δὴ καὶ ὑπές φωνος εὐθὺς ἦν, στροβοῦτό τε, καὶ τὸ πᾶν συνε κλονεῖτο τὸ σῶμα, τώ τε χεῖρα προτεινεν ἀκόσμως, καὶ τῷ πόδε τὸν ὅμοιον διεκίνει τρόπον, δεινόν τι, καὶ οὐ κατ' ἀνθρώπους τὰ ὀφθαλμώ διέστρεφε· καὶ τοὺς ὀδόντας ἀλλήλοις προσαράσσων, ἀπρεπῆ προέπεμπε μόρον, καὶ ἀπηχῆ τινα ἠχήν τῆς δὲ οἱ ἐκπνοῆς ἀθρίας μὴ διεκπνεῖσθαι δυναμένης, διὰ τὴν τῶν ὀργάνων ἄτακτον συγκίνησιν, καὶ τῇ διὰ τὴν ἐν ἐγκεφάλῳ κυκεῶνα συῤῥοίᾳ γινομένῃ τῶν φλεγμάτων, τοῦ ἐνισχομένου συναναμιγνυμένου πνεύματος, πολὺς προὐχεῖτο τοῦ στόματος ἀφρός. μβ΄. Αλλ' οὕτω, φεύ! ἐλεεινῶς ἔχοντος, καὶ λό γους ἐτράνου δι' ἐκείνου, τὸ ἔνοικον ἐν ἐκείνῳ πνεῦμα, καὶ τῷ τοῦ ὁσίου νεκρῷ καθάπερ ἔτι συνημμένω τῇ μακαρία τούτου ψυχῇ, διελέγετο Οὐκ ἔλαβές πω, λέγων, κόρον τῶν κατ᾿ ἐμοῦ τρο παίων, ἀκόρεστε; τρεῖς ἤδη καὶ πεντήκοντα ἐνιαυτοὺς οὐκ ἀνῆκες βάλλων, διώκων, ὑπερορίζων ἀφειδῶς ἡμᾶς· σὺ δὲ πρὸς τὰς παρ' ἡμῶν παν τοίας τῶν βελῶν ἀφέσει, ἴσα καὶ πέτρος ἀδάμας φερωνύμως διέκεισο, καὶ οὐδὲ νῦν γοῦν ἀποχρῶν
Cumque in his anni spatium exegeris, si ad nos reverti animo collubitum sit tuo, quid te fieri velit Deus, manifestius cognosces. Mortui cadaver dæmonem expellit, ac navi imposi:um aufertur. 40. Cum hæc effatus precatusque esset, sermo nem abrumpit, atque a venatore recessit. Hic vero domun revertitur: jamque determinato tempore præterlapso, fratrein quem habebat a malo dæ mone insessum, cum duobus monachis conducens, scapha ad sanctum proficiscitur: et appulsus qua parte se meminerat recto in montem itinere pro gressum, interiori ejus loco sanctum reperisse, una cum sociis sectoribus navi exscendit, atque iter quod per montis latus ad virum sanctum ducebat ingreditur, citatiore passu quam alii properans. Anima quippe, que stimulis impellitur amoris, tametsi alis instructa sit, non satis cito desideria sua attigerit. Ita ille fervido impetu, secum ascen dentes longe præcurrens, ad locum desideratum primus pertingit; atque oculis accuratius perve stigans omnia, conspicit viri sancti cadaver, admo dum decenter jacens, cum spiritus inde excessisset, atque ad spirituum Dominum provolasset. 41. Tam acerbo ille spectaculo, veluti sagita quadam confixus, lugubrem edidit clamorem, pe ctus percussit, lacrymas fudit, ingenuit, ejulavit; Quil, inquiens, de misero me fiet? Spe excidi, the. saurus ablatus est, salute privatus sum, et quas exspectabam animæ divitias omnino misére perdidi, Ita inquiebat, nondum experientia doctus, unor tuum illum non exiguas esse divitias, et esse the saurum qui possessores suos non parum juvare pos sit. Paulo post etiam dæmoniacus illa una cum monachis advenit. Is continuo conclamare, con torqueri, ac toto conturbari corpore; manus in decore protendere, ac pedes pari modo movere; horrendum et non humano more oculos distorquere, atque dentes inter se collidendo indecorum stre pitum et absurdum sonum emittere, et multam de nique spumami ore protrudere, ortam ex eo, quod crebro exspiraturus exspirare non posset, tum pro pter inordinatum organorum motum, tum propter phlegmatum profluvium, ex turbatione cerebri na tum, tum quod insidens spiritus se quoque ad misceret. 42. In homine, ita miserabiliter affecto, inhabi tans spiritus per os ejus sermonem promebat, quo ipsum sancti cadaver, veluti si adhuc beatæ animæ conjunctum esset, alloquebatur: Nondum satietas te cepit, inquiens, erectorum in dedecus meum tropcorum, homo insatiabilis? Tres et quinqua ginta anni sunt, ex quo mie crudeliter jactare, per sequi, exterminare non desinis. Ad meas vero sa giulas, quas non unius generis in te ego jaculatus sum, tu non secus ac adamas petra, ex nominis tui
λογίοις εντυγχάνῃ ὅσαι ἡμέραι τε καὶ ὧραι. Κέν
τούτοις ἐνιαυσιαῖον χρόνον ἡνυχώς, ἣν πρὸς ἡμᾶς
αὖθις ἀφίχθαι προθυμηθῇς, εἴσῃ τὸ περὶ σοῦ θέλημα
τοῦ Κυρίου τρανότερον.
μ'. Ταῦτα ὁ μέγας ειρηκώς τε καὶ ἐπευξάμενος,
παύει τε ὁμιλῶν, καὶ τοῦ κυνηγέτου διίσταται· ὅς
οἴκαδε ἐπανελθὼν, ἤδη τοῦ ὡρισμένου χρόνου πιο
ραγουέντος, ἀδελφὸν ἔχων δαιμονίω πονηρῷ κάτω
χον, μοναχοῖς τισι δύο τοῦτον συμπαραλαβών, δι'
ἀκατίου στέλλεται πρὸς τὸν ὅσιον· καὶ δὴ προτος
μίσας, οὗ κατ᾽ εὐθὺ τοῦ ὄρους ἐνδοτέρω τῷ γενναίῳ
ἐντετυχηκὼς ἐπίστατο, συναποβαίνει τοῖς κεκοινω
νηκόσιν ἐκείνοις τοῦ πλοῦ· καὶ διὰ τῆς ὑπωρείας,
τῆς πρὸς αὐτὸν ἥψατο φερούσης. Συντονωτέρα δὲ
οὗτος τῶν ἄλλων πορεία χρώμενος (ψυχή γάρ
ἀγάπης κέντροις ἐλαυνομένη, τάχ᾽ ἂν οὐδ' εἰ
πτερὰ σχοίη, κόρον σχοίη τῆς πρὸς τὰ παιδικά
ταχύτητος) οὕτως οὖν ἐκεῖνος ὁρμῇ ζεούσῃ, τοὺς
συνανιόντας πολὺ παραδραμων, καὶ τῷ παθου
μένῳ τῶν τόπων ἐπιστάς, ὀξύτερόν τε τὴν ὄψιν
ἐπιβάλλων, τὸν νεκρὸν ὁρᾷ τοῦ μεγάλου, κοσμίως
εὖ μάλα κείμενον, τοῦ πνεύματος ἀποδεδημηκότος,
καὶ πρὸς τὸν τῶν πνευμάτων ἐπιδεδημηκότος Δεσ
σπότην.
μα'. Τῇ πικρᾷ τοίνυν ἐκείνῃ θέμ, καθάπερ τινὶ
βέλει πληγείς, πικρὰς ἡρίει φωνάς, τὰ στέρνε
τύπτων, δακρύων, οιμώζων, ολοφυρόμενος· Τί;
Ο γένωμαι, λεγων, ὁ τάλας ἐγώ; τῶν ἐλπίδων ἐψεύ
σθην, τὸν θησαυρὸν ἀφῃρέθην, τῆς σωτηρίας ἐστε
ρήθην τῆς ἐμαυτοῦ, καὶ τοῦ κατὰ ψυχήν μοι προς
δοκίμου πλούτου τελέως αθλίως ἡμάρτηκα· μή ω
πείρα μαθών, ὡς καὶ νεκρὸς ἐκεῖνος ήκιστα μικρός
τις πλοῦτος, οὐδὲ θησαυρὸς μικρὰ τοὺς εὐμοιρη
κότας ὀνῆναι δυνάμενος. Μικρὸν ὅτον, καὶ δαιμονῶν
ἐκεῖνος συνανῆλθε τοῖς μοναχοῖς· ὃς δὴ καὶ ὑπές
φωνος εὐθὺς ἦν, στροβοῦτό τε, καὶ τὸ πᾶν συνε
κλονεῖτο τὸ σῶμα, τώ τε χεῖρα προτεινεν ἀκόσμως,
καὶ τῷ πόδε τὸν ὅμοιον διεκίνει τρόπον, δεινόν τι,
καὶ οὐ κατ' ἀνθρώπους τὰ ὀφθαλμώ διέστρεφε· καὶ
τοὺς ὀδόντας ἀλλήλοις προσαράσσων, ἀπρεπῆ
προέπεμπε μόρον, καὶ ἀπηχῆ τινα ἠχήν τῆς δὲ
οἱ ἐκπνοῆς ἀθρίας μὴ διεκπνεῖσθαι δυναμένης,
διὰ τὴν τῶν ὀργάνων ἄτακτον συγκίνησιν, καὶ τῇ
διὰ τὴν ἐν ἐγκεφάλῳ κυκεῶνα συῤῥοίᾳ γινομένῃ τῶν
φλεγμάτων, τοῦ ἐνισχομένου συναναμιγνυμένου
πνεύματος, πολὺς προὐχεῖτο τοῦ στόματος ἀφρός.
μβ΄. Αλλ' οὕτω, φεύ! ἐλεεινῶς ἔχοντος, καὶ λό
γους ἐτράνου δι' ἐκείνου, τὸ ἔνοικον ἐν ἐκείνῳ
πνεῦμα, καὶ τῷ τοῦ ὁσίου νεκρῷ καθάπερ ἔτι
συνημμένω τῇ μακαρία τούτου ψυχῇ, διελέγετο
Οὐκ ἔλαβές πω, λέγων, κόρον τῶν κατ᾿ ἐμοῦ τρο
παίων, ἀκόρεστε; τρεῖς ἤδη καὶ πεντήκοντα ἐνιαυ
τοὺς οὐκ ἀνῆκες βάλλων, διώκων, ὑπερορίζων
ἀφειδῶς ἡμᾶς· σὺ δὲ πρὸς τὰς παρ' ἡμῶν παν
τοίας τῶν βελῶν ἀφέσει, ἴσα καὶ πέτρος ἀδάμας
φερωνύμως διέκεισο, καὶ οὐδὲ νῦν γοῦν ἀποχρῶν
Cumque in his anni spatium exegeris, si ad nos
reverti animo collubitum sit tuo, quid te fieri velit
Deus, manifestius cognosces.
Mortui cadaver dæmonem expellit, ac navi imposi:um aufertur.
40. Cum hæc effatus precatusque esset, sermo
nem abrumpit, atque a venatore recessit. Hic vero
domun revertitur: jamque determinato tempore
præterlapso, fratrein quem habebat a malo dæ
mone insessum, cum duobus monachis conducens,
scapha ad sanctum proficiscitur: et appulsus qua
parte se meminerat recto in montem itinere pro
gressum, interiori ejus loco sanctum reperisse,
una cum sociis sectoribus navi exscendit, atque iter
quod per montis latus ad virum sanctum ducebat
ingreditur, citatiore passu quam alii properans.
Anima quippe, que stimulis impellitur amoris,
tametsi alis instructa sit, non satis cito desideria
sua attigerit. Ita ille fervido impetu, secum ascen
dentes longe præcurrens, ad locum desideratum
primus pertingit; atque oculis accuratius perve
stigans omnia, conspicit viri sancti cadaver, admo
dum decenter jacens, cum spiritus inde excessisset,
atque ad spirituum Dominum provolasset.
41. Tam acerbo ille spectaculo, veluti sagita
quadam confixus, lugubrem edidit clamorem, pe
ctus percussit, lacrymas fudit, ingenuit, ejulavit;
Quil, inquiens, de misero me fiet? Spe excidi, the.
saurus ablatus est, salute privatus sum, et quas
exspectabam animæ divitias omnino misére perdidi,
Ita inquiebat, nondum experientia doctus, unor
tuum illum non exiguas esse divitias, et esse the
saurum qui possessores suos non parum juvare pos
sit. Paulo post etiam dæmoniacus illa una cum
monachis advenit. Is continuo conclamare, con
torqueri, ac toto conturbari corpore; manus in
decore protendere, ac pedes pari modo movere;
horrendum et non humano more oculos distorquere,
atque dentes inter se collidendo indecorum stre
pitum et absurdum sonum emittere, et multam de
nique spumami ore protrudere, ortam ex eo, quod
crebro exspiraturus exspirare non posset, tum pro
pter inordinatum organorum motum, tum propter
phlegmatum profluvium, ex turbatione cerebri na
tum, tum quod insidens spiritus se quoque ad
misceret.
42. In homine, ita miserabiliter affecto, inhabi
tans spiritus per os ejus sermonem promebat, quo
ipsum sancti cadaver, veluti si adhuc beatæ animæ
conjunctum esset, alloquebatur: Nondum satietas
te cepit, inquiens, erectorum in dedecus meum
tropcorum, homo insatiabilis? Tres et quinqua
ginta anni sunt, ex quo mie crudeliter jactare, per
sequi, exterminare non desinis. Ad meas vero sa
giulas, quas non unius generis in te ego jaculatus
sum, tu non secus ac adamas petra, ex nominis tui
col. 1033–1034page 96 of 197
Caput IX
PG 150:1033εἶναί σοι δοκεῖ, καὶ ταῦτ᾽ ἐξ ἀνθρώπων γεγονότι, εἰ μὴ καὶ τουτονί με προσαπελάσεις τοῦ ἀνθρω πίου, καθ᾿ ὅ πολλὰς μὲν πρότερον τεμὼν ὁδου, μόγις δὲ ὅμως πάροδον εὗρον καὶ εἰσρυὲν εἰκῶ ἀλλ' οὐμενουν οὐ πείσομαι, οὐδ᾽ ἐξελεύσομαι, τὸ μόνον εὐφυὲς ἐμοὶ σχεδόν καταγώγιον ἀπολιπόν. μγ'. Ἐπὶ τούτοις, ὦ τοῦ θαύματος! τοῦ κειμένου τὴν νεκροπρεπή τε καὶ ύποχον ὄψιν, ὑπ' ὄψιν ἀποθεμένου τῶν παρεστώτων, κἀπὶ τὸ φαιδρότερον ἀμειψαμένου την χροιάν, τοῦ δαιμονῶντος ἀπηλ λάττετο τὸ δαιμόνιον, καπνοῦ δίκην διὰ τοῦ στό ματος ἐκφερόμενον· ὡς εἶναι φάναι μικρὸν ὑπαλλάξαντα τὸ τοῦ Δαβίδ, Εὐφρανθέντος τοῦ δικαίου (τούτου γὰρ ἄγγελος ἡ τῆς χροίας ἀλλοίωσις) ἐξέλι που ὡσεὶ καπνὸς ὁ τοῦ Θεοῦ ἐχθρός. Τί τούτου πολλῷ μεῖζον εἰς θαύματος λόγον, τῶν νῦν ἢ τῶν πώποτε; Νεκρούς ἀνέστησαν ἤδη τῶν πάλαι τινές, Ηλίας ἐκεῖνος, Ελισσαίος μετ' ἐκεῖνον, ὁ καὶ δι᾿ ἐκείνου τῆς διπλασίονος μετειληχώς χάριτος· ἑαυ τὸν δὲ οὐδεὶς, ὅτι μὴ Χριστός, ἐπὶ τὸ ζῆν ἐπανήγαγεν· οὗ δὴ καὶ οὗτος ἐγγὺς, ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἀπαθοῦς διαγωγής, οὕτω κἀπὶ τῶν θαυμάτων ἀψῖχθαι, διὰ τῆς ἐκείνου χάριτος ἠξιώθη. Εἰ δὲ καὶ τοὺς εὖ παθόντας ἐξετάζοι τις, τοσοῦτον εὐκταιότερον ἀναβιώσεως, δαίμονος ἀπαλλαγῆναι, ὁπόσον τὸ δαιμονἂν τοῦ τεθνάναι ἀπευκταιότερον εἶεν. μᾶ. Ο μέντοι θηρατὴς ἐκεῖνος, ἐπὶ τὸ χαίρειν ὑπὸ τοῦ πενθεῖν μεταβαλών, ἅμα τ' ἀδελφῷ σω φρονοῦντι, καὶ τῇ συνεκδήμῳ τῶν μοναχῶν συνω ρίδι, τὴν σορὸν ἀνελόμενος, καὶ τῷ πλοίῳ κοσμίως ἐνθέμενος, τὸν ἀνάπλουν διὰ τοῦ πρὸς βοράν τε τραμμένου τοῦ ὄρους ἐποιεῖτο μέρους. Τέως μὲν οὖν, ἐξ οὐρίας ἡ ναῦς ἐφέρετο· σεμνείου δέ τινος ἀντικρὺς γεγονυία, μήθ' ἑτέρου πνεύματος ἀνα τι πνεύσαντος, μήν τοῦ φέροντος ἀπολιπόντος, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ὑφειμένου, τοῖς σκοπέλοις ἐπίσης ἀμετά ατος ἦν. Οἱ μὲν οὖν προσεπετίθουν τὴν ἀπ' αὐτ τῶν συνέργειαν τῇ ῥύμῃ τοῦ πνεύματος, ᾗ δυνά μεως εἶχον ἐρέττοντες· ὁ δ᾽ ἐγκείμενος, οὐ τοῦ πνεύματος ἄρα μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ζώντων ἐκεί νων ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος κρείττων ἦν, μᾶλλον δὲ, ὁ καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων Κύριος, παρ' οὗ πάνθ' ὑπερφυῶς ἐτελεῖτο.... τοῦ μὴ καταλιπεῖν τοῦτο τὸ θεῖον ὄρος, τῆς ἐναγωνίου βιοτῆς ἀνήκοον, τοῦ κατὰ Δανιὴλ τῶν ἐπιθυμιῶν ἀνδρὸς, τοῦ θείου τούτου Πέτρου δηλαδή. Τοῦ πρόσω τοίνυν κοινῇ πάντες ἀπογνόντες, ἔκρουσαν τότε πρύμναν, καὶ οὕτω πειθηνίῳ τῷ πλοίῳ χρησάμενοι καταίρουσιν ἐπὶ τὸ καταντικρὺ σεμνεῖον ἐκεῖνο, κἀνταῦθα τὴν ἐπέραστον ἐκείνην ἀκουσίως ἐναποτίθενται σορόν. Ἀλλὰ γὰρ τῶν ἐνταῦθα γενομένων θαυμάτων καταλέγειν τὸ πλῆθος, ἐπίσης οὔτ᾽ εὔκαιρον, οὔτε δυνατόν.
etymo restitisti; et ne nunc quidem, postquam e 18 Psal. Lavil, 3. vivis excessisti, satis tibi egisse videris, nisi locce etiam homuncione me expuleris; in quem, postea quam multum prius confecissem itineris, vix tan dem invento aditu irrepsi ac habito. Verumtamen non tibi parebo, non hine excedam: cum hoc fere solum, genio meo aptum, supersit hospitium. 43. Ad hæc, o miraculum! quod jacebat cadaver, emortuam pallidamque faciem in astantes ol vertit, camque latiori colore induit: tnm illico recedit ab energumeno demon, per os ejus adin star fumi elatus, ut modice mutato Davidico illo uti liceat: Lætante justo (lætitiæ quippe index erat coloris mutatio ) defecit sicut, fumus inimicus Dei ''. Quodnam hoc facto majus miraculumn di i potest, aut nostra aut majorum memoria, conti gisse? Nonnulli jam pridem revocarunt mortuos ad vitam, videlicet Elias et post bunc Elissæus, qui per illum etiam duplicem gratiam adeptus est; sed nemo unus, si Christum excipias, seipsum vitæ restituit. Ad Christum autem, gratia ejus adju vante, Petrus, uti vita perturbationibus superiore, ita etiam gloria miraculorum, propius accedere meruit. Si quis vero etiam, quinam ejus benefi centiam experti sint, exquirat, noverit is tanto optabilius esse liberari dæmonio, quam resuscitari a mortuis, quanto morte ipsa tristius est a dæmonio vesari. 44. Venator porro ille, verso in gaudium luctu, una cum fratre sibi jam restituto, binisque mona chis viæ comitibus, cadaver tollit, navigio decenter imponit, ac versus borealem a monte plagam rena vigat. Et secundo quidem ferebatur vento navis, donec e regione cujusdam cœnobii provecta, nullo alio in contrarium ante vento, et secundo illo non ponente, imo nec imminuto, non aliter quami scopula, Ines codem immota hæsit. Vectores igitur suaun cae ipse lenis vento conferebant opera:, toto conaty remis incumbentes. Sed mortuus ille qui jacebat in navi, non modo ventis, sed ipsis etiam vivis hominibus immensum viribus præ slabat; aut potius præstabat ille, qui mortuorum æque ac vivorum Dominus est, a quo cuncta perli ciebantur egregie, ut ne sacer hic mons perderet inauditam laboriosæ vitæ memoriam viri, uti Daniel ail, desideriorum, divini videlicet Petri wustri. | | teriorem itaque progressum oinnes simul desp rantes, puppim antrorsum pepulerunt; atque ita obsequens sibi navigium nacti, appulerunt ad mo nasterium illud quod e regione positum erat, ibique amatum impense cadaver illubentes deponunt. Multitudinem vero miraculorum, eo in loco patra torum, deinceps enumerare eque importunum ac impossibile foret,
εἶναί σοι δοκεῖ, καὶ ταῦτ᾽ ἐξ ἀνθρώπων γεγονότι,
εἰ μὴ καὶ τουτονί με προσαπελάσεις τοῦ ἀνθρω
πίου, καθ᾿ ὅ πολλὰς μὲν πρότερον τεμὼν ὁδου,
μόγις δὲ ὅμως πάροδον εὗρον καὶ εἰσρυὲν εἰκῶ
ἀλλ' οὐμενουν οὐ πείσομαι, οὐδ᾽ ἐξελεύσομαι, τὸ
μόνον εὐφυὲς ἐμοὶ σχεδόν καταγώγιον ἀπολιπόν.
μγ'. Ἐπὶ τούτοις, ὦ τοῦ θαύματος! τοῦ κειμένου
τὴν νεκροπρεπή τε καὶ ύποχον ὄψιν, ὑπ' ὄψιν
ἀποθεμένου τῶν παρεστώτων, κἀπὶ τὸ φαιδρότερον
ἀμειψαμένου την χροιάν, τοῦ δαιμονῶντος ἀπηλ
λάττετο τὸ δαιμόνιον, καπνοῦ δίκην διὰ τοῦ στό
ματος ἐκφερόμενον· ὡς εἶναι φάναι μικρὸν ὑπαλ
λάξαντα τὸ τοῦ Δαβίδ, Εὐφρανθέντος τοῦ δικαίου
(τούτου γὰρ ἄγγελος ἡ τῆς χροίας ἀλλοίωσις) ἐξέλι
που ὡσεὶ καπνὸς ὁ τοῦ Θεοῦ ἐχθρός. Τί τούτου
πολλῷ μεῖζον εἰς θαύματος λόγον, τῶν νῦν ἢ τῶν
πώποτε; Νεκρούς ἀνέστησαν ἤδη τῶν πάλαι τινές,
Ηλίας ἐκεῖνος, Ελισσαίος μετ' ἐκεῖνον, ὁ καὶ δι᾿
ἐκείνου τῆς διπλασίονος μετειληχώς χάριτος· ἑαυ
τὸν δὲ οὐδεὶς, ὅτι μὴ Χριστός, ἐπὶ τὸ ζῆν ἐπανή
γαγεν· οὗ δὴ καὶ οὗτος ἐγγὺς, ὥσπερ ἐπὶ τῆς
ἀπαθοῦς διαγωγής, οὕτω κἀπὶ τῶν θαυμάτων
ἀψῖχθαι, διὰ τῆς ἐκείνου χάριτος ἠξιώθη. Εἰ δὲ
καὶ τοὺς εὖ παθόντας ἐξετάζοι τις, τοσοῦτον εὐ
κταιότερον ἀναβιώσεως, δαίμονος ἀπαλλαγῆναι,
ὁπόσον τὸ δαιμονἂν τοῦ τεθνάναι ἀπευκταιότερον
εἶεν.
μᾶ. Ο μέντοι θηρατὴς ἐκεῖνος, ἐπὶ τὸ χαίρειν
ὑπὸ τοῦ πενθεῖν μεταβαλών, ἅμα τ' ἀδελφῷ σω
φρονοῦντι, καὶ τῇ συνεκδήμῳ τῶν μοναχῶν συνω
ρίδι, τὴν σορὸν ἀνελόμενος, καὶ τῷ πλοίῳ κοσμίως
ἐνθέμενος, τὸν ἀνάπλουν διὰ τοῦ πρὸς βοράν τε
τραμμένου τοῦ ὄρους ἐποιεῖτο μέρους. Τέως μὲν
οὖν, ἐξ οὐρίας ἡ ναῦς ἐφέρετο· σεμνείου δέ τινος
ἀντικρὺς γεγονυία, μήθ' ἑτέρου πνεύματος ἀνα
τι πνεύσαντος, μήν τοῦ φέροντος ἀπολιπόντος,
ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ὑφειμένου, τοῖς σκοπέλοις ἐπίσης ἀμετά
6ατος ἦν. Οἱ μὲν οὖν προσεπετίθουν τὴν ἀπ' αὐτ
τῶν συνέργειαν τῇ ῥύμῃ τοῦ πνεύματος, ᾗ δυνά
μεως εἶχον ἐρέττοντες· ὁ δ᾽ ἐγκείμενος, οὐ τοῦ
πνεύματος ἄρα μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ζώντων ἐκεί
νων ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος κρείττων ἦν, μᾶλλον
δὲ, ὁ καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων Κύριος, παρ' οὗ
πάνθ' ὑπερφυῶς ἐτελεῖτο.... τοῦ μὴ καταλιπεῖν
τοῦτο τὸ θεῖον ὄρος, τῆς ἐναγωνίου βιοτῆς ἀνήκοον,
τοῦ κατὰ Δανιὴλ τῶν ἐπιθυμιῶν ἀνδρὸς, τοῦ θείου
τούτου Πέτρου δηλαδή. Τοῦ πρόσω τοίνυν κοινῇ
πάντες ἀπογνόντες, ἔκρουσαν τότε πρύμναν, καὶ
οὕτω πειθηνίῳ τῷ πλοίῳ χρησάμενοι καταίρουσιν
ἐπὶ τὸ καταντικρὺ σεμνεῖον ἐκεῖνο, κἀνταῦθα τὴν
ἐπέραστον ἐκείνην ἀκουσίως ἐναποτίθενται σορόν.
Ἀλλὰ γὰρ τῶν ἐνταῦθα γενομένων θαυμάτων
καταλέγειν τὸ πλῆθος, ἐπίσης οὔτ᾽ εὔκαιρον, οὔτε
δυνατόν.
etymo restitisti; et ne nunc quidem, postquam e
18 Psal. Lavil, 3.
vivis excessisti, satis tibi egisse videris, nisi locce
etiam homuncione me expuleris; in quem, postea
quam multum prius confecissem itineris, vix tan
dem invento aditu irrepsi ac habito. Verumtamen
non tibi parebo, non hine excedam: cum hoc fere
solum, genio meo aptum, supersit hospitium.
43. Ad hæc, o miraculum! quod jacebat cadaver,
emortuam pallidamque faciem in astantes ol
vertit, camque latiori colore induit: tnm illico
recedit ab energumeno demon, per os ejus adin
star fumi elatus, ut modice mutato Davidico illo
uti liceat: Lætante justo (lætitiæ quippe index erat
coloris mutatio ) defecit sicut, fumus inimicus
Dei ''. Quodnam hoc facto majus miraculumn di i
potest, aut nostra aut majorum memoria, conti
gisse? Nonnulli jam pridem revocarunt mortuos
ad vitam, videlicet Elias et post bunc Elissæus, qui
per illum etiam duplicem gratiam adeptus est; sed
nemo unus, si Christum excipias, seipsum vitæ
restituit. Ad Christum autem, gratia ejus adju
vante, Petrus, uti vita perturbationibus superiore,
ita etiam gloria miraculorum, propius accedere
meruit. Si quis vero etiam, quinam ejus benefi
centiam experti sint, exquirat, noverit is tanto
optabilius esse liberari dæmonio, quam resuscitari
a mortuis, quanto morte ipsa tristius est a dæmonio
vesari.
44. Venator porro ille, verso in gaudium luctu,
una cum fratre sibi jam restituto, binisque mona
chis viæ comitibus, cadaver tollit, navigio decenter
imponit, ac versus borealem a monte plagam rena
vigat. Et secundo quidem ferebatur vento navis,
donec e regione cujusdam cœnobii provecta, nullo
alio in contrarium ante vento, et secundo illo
non ponente, imo nec imminuto, non aliter quami
scopula, Ines codem immota hæsit. Vectores igitur
suaun cae ipse lenis vento conferebant opera:,
toto conaty remis incumbentes. Sed mortuus ille
qui jacebat in navi, non modo ventis, sed ipsis
etiam vivis hominibus immensum viribus præ
slabat; aut potius præstabat ille, qui mortuorum
æque ac vivorum Dominus est, a quo cuncta perli
ciebantur egregie, ut ne sacer hic mons perderet
inauditam laboriosæ vitæ memoriam viri, uti Daniel
ail, desideriorum, divini videlicet Petri wustri. | |
teriorem itaque progressum oinnes simul desp
rantes, puppim antrorsum pepulerunt; atque ita
obsequens sibi navigium nacti, appulerunt ad mo
nasterium illud quod e regione positum erat, ibique
amatum impense cadaver illubentes deponunt.
Multitudinem vero miraculorum, eo in loco patra
torum, deinceps enumerare eque importunum ac
impossibile foret,
col. 1035–1036page 97 of 197
PG 150:1035με'. Οὔς δ' ἀνωτέρω φθάσας εδήλωσεν ὁ λόγος σύμπλους γεγενῆσθαι τῷ κυνηγέτῃ, μηκέτ' ἀνεκτὸν ἡγεῖσθαι διαστῆναι τῆς ἁγίας ἐκείνης τοροῦ, σκην ψάμενοι, δέονται μὲν ὑποδεδέχθαι τε καὶ συντετάχθαι μετὰ τῶν αὐτῆς εὐμοιρηκότων ἐκείνων, ὡς διὰ τέλους ἐκεῖ βιώσοντες· προσολίγον δὲ παραμεμενηκότες, ὑφαιροῦνται τὸ θαυματοποιὸν ἐκεῖνο σῶμα, κἀπὶ τῆς Θράκης διαπόντιοι μεταβαίνουσιν οὗ δήπου και κατατιθέασιν αὖθις οὐχ ἑκόντες εἶναι. Μεταξὺ γὰρ πορευομένων, ὁ τοῦ ἀρίστου καιρός ἐφεστήκει· καὶ ὁ παρακείμενος σφισι τηνικαῦτα τόπος οὕτω τυχών, πρὸς ἄριστον ἄριστος ἐτύγχανεν ὧν πηγὴ μὲν γὰρ ἐκεῖθεν ἀνεῤῥήγνυτο, διειδὴ; μὲν ἰδεῖν, ἡδεῖα δὲ πιεῖν· κύκλῳ δὲ περὶ αὐτὴν μαλακή τις ἐτεθήλει πόα, διαίτῃ τε καὶ καταλύσει χαρίεν· καί που καὶ φυτὰ τῇ διεξόδῳ παραπεφύκει τοῦ ὕδατος μς'. Ὑψοῦ τοιγαροῦν τῶν πτόρθων εξαρτήσει τες τὴν ὀθόνην, ή τις έντεθησαυρισμένον εἶχε τὸν τῶν ζώντων ἐνεργέστερον νεκρόν, ὑπελθόντες αὐτο τὴν σκιάν, καὶ τῇ πηγῇ παρακαθίσαντες, παρέβαλόν τε τῶν ἐνόντων ἐδωδίμων, καὶ ἤπτοντο τροφῆς ἐξαίφνης δὲ πλῆθος ἀριθμοῦ κρεῖττον, ἐκ πάσης ἡλικίας συγκεκροτημένον, μέγα ἀνακράζοντες προσήλαυνον, ὁρμῇ τε χρώμενοι, καὶ περιδινήσει τῶν χειρῶν ἀσχήμονι, τὰ μέγιστά τε ἀδικεῖσθαι λέγοντες, καὶ κακῶς ὑπὸ τοῦ Πέτρου πάσχειν· οὗτος γάρ ἦν ἡ πᾶσα τῆς κραυγῆς ὑπόθεσις, ἐγκαλούμενος ὅτι πολλαχόθεν τε ἄλλοθεν, κἀκεῖθεν ἀπήλαυνεν Ο αὐτούς. μζ. Τῇ γὰρ πηγῇ παρῴκει κώμη, Φωτόκωμι; ταύτῃ τὸ ἐπώνυμον· πλησίον τοίνυν παρ' αὐτῇ; ἐκ παλαιοῦ στοά τις ἦν ἀνῳκοδομημένη. Ταύτῃ σύν στημα δαιμονίων παμπληθὲς ἐπεχωρίαζε· ταῦτα τῆς τοῦ Πέτρου παρουσίας εσθημένα, μένειν ἐπὶ χώραν οὐκ ἐδύναντο· πῶς γὰρ ἂν, σκότος ἀτεχνῶ; ὄντα, τὸ φωτὸς τοῦ ἀνωτάτω μέτοχον καὶ τῆς ἐκεῖθεν χάριτος δοχεῖον, ἔσχεν ὑπομεῖναι παριόν; "Ωσπερ γὰρ τὸ τῆς αὐτῆς ὑποστάσεως εὐμοιρηκε; τῷ ἐνυποστάτῳ λόγῳ προσκυνητὴν ἐκεῖνο σώμα, καὶ τῇ τριημέσω διαζεύξει τῆς ψυχῆς, ἥκιστα διέστη τῆς θεότητος· οὕτω κἀπὶ τῶν ἁγίου Πνεύ ματος ἐν τῷ ζῇν τετευχότων, εἶτα τεθνηκότων, τὴ ἐνῳκισμένον ἐκεῖνο θεῖον Πνεῦμα, τῶν νεκρῶν σω μάτων οὐκ ἀφίπταται. Τοῦτ᾽ ἄρα κἀκεῖ τηνικαῦτα διὰ τῆς ἐπιδημίας ἀντιπνεῦσαν, τὰς τῶν ἀντικειμένων πνευμάτων ἐξωθοῦν διαταράττει φάλαγγας, αἱ δὴ πανδημεί τῷ Φωτοχώμει εἰσεκώμασαν, καὶ πάντας ἐκβακχεύσασαι, συγκινοῦσαι ᾔεσαν· μηδὲν πάντως ἐκ τούτου κερδάναι δυνηθεῖσαι πλέων ἢ τὸ φανερὰν τὴν σφετέραν ἐκ τῆς ἥττης καταστήσει φυγήν. μη'. Ο γὰρ μεμηνώς ἐκεῖνος τῶν ἀνθρώπων δῆμος, φθάνει μεταβεβληκὼς ἐπὶ τὸ σωφρόν τε καὶ εὔσχημον (καὶ πρὶν ἢ φθάσαι προσεγγίσει τη ἀπῃωρημένῃ τοῦ Πατρὸς σορῷ) καὶ δὴ τὰς ἀπρεπεῖς
Depositum Photocomi sacrum corpus demoniacos sual, ac tcmplo festeque honoratur. 45. Illi autem, quos supra in.licavit oratio nostra una cum venatore vectos fuisse, neutiquam fern dum putantes, sese: sacro illo thesauro avelli, simulanter rogant quidem ut recipiantur atque an numerentur in illic feliciter commorantium nume rum, ibidem vitam et ipsi finituri: post morain vero non diutinam auferentes thaumaturgum illuð corpus, in Thraciam trajiciunt, ibidemque illud denuo deponunt inviti. Dum enim iter faciunt, in stante prandii tempore, locus, qui prope tunc abe rat, ad illud parandum aptissimus eis forté visus est. Fons quippe inde manabat, aspectu pulcher el gustu smavis: circum autem ipsum mollis virebat herba, gratum præbens recubitum ac diversorium; ibidemque non deerant arbores, ad aquæ decursum plantatæ. 46. Ex altis itaque ramis linteum, quo pretiosum eadlaver, ipsis viventibus vigore praestantius, inve Jutum erat, suspendunt, ejusque umbram ipsi sut beunt, ac assidentes fonti proferunt quos penes se habebant cibos, atque manducant. Cum repente innumerabilis multitudo omnis ætatis, concurrentes altumque vociferantes, et manus horrendum con torquentes, impetu in ipsos invadunt, summa se injuria affici a Petro et male torqueri lamentantes. Lamentationis autem hæc summa erat, quod a Petro tum aliis pluribus e docis, tum ex hoc ipso expellerentur. 47. Prope enim a fonte aberal, pagus, Piotoco mis nomine, in cujus vicinia olim porticus con structa fuerat, ubi ingens multitudo dæmoniorum morabatur; quæ Petrum adesse sentientes, ma nere loco illo nequiverunt. Quo enim pacto dæmo nia, que mera tenebra sunt, virum coelestis lut minis indeque promanantis gratiæ plenum, ferrent præsentem? Quemadmodum enim adorandum illud Christi corpus, quod eamdem cum subsistente Verbo divino personam habebat, etiam tum cum triduo ab anima separatum fuit, non item separaba tur a Deitate; ita pariter corpora illorum, qui dum vivebant Spiritum sanctum consecuti fuerunt, ne quidem post mortem, ab eodem inhabitante Spiritu divino deseruntur. Idem sane Spiritus qui etiam illic tunc aderat, adventu suo obstacula dimans, inimicorum spirituum terrefaciebat fugabatque ag. mina, quæ universam Photocomin impudenter invaserant, ejusque incolas omnes in furorem ege rant atque commoverant: sed nihil quidquamı om nino lucri inde retulerunt, quam ut aperta fuga sua se victos testarentur. 48. Nam turba illa hominum furore percitorum, illico save menti modestiaque restituta, prius etiam quam ad suspensum, quod diximus, beati Petris linteum contingerent, inconditos auta cla
με'. Οὔς δ' ἀνωτέρω φθάσας εδήλωσεν ὁ λόγος
σύμπλους γεγενῆσθαι τῷ κυνηγέτῃ, μηκέτ' ἀνεκτὸν
ἡγεῖσθαι διαστῆναι τῆς ἁγίας ἐκείνης τοροῦ, σκην
ψάμενοι, δέονται μὲν ὑποδεδέχθαι τε καὶ συντε
τάχθαι μετὰ τῶν αὐτῆς εὐμοιρηκότων ἐκείνων, ὡς
διὰ τέλους ἐκεῖ βιώσοντες· προσολίγον δὲ παραμε
μενηκότες, ὑφαιροῦνται τὸ θαυματοποιὸν ἐκεῖνο
σῶμα, κἀπὶ τῆς Θράκης διαπόντιοι μεταβαίνουσιν
οὗ δήπου και κατατιθέασιν αὖθις οὐχ ἑκόντες εἶναι.
Μεταξὺ γὰρ πορευομένων, ὁ τοῦ ἀρίστου καιρός
ἐφεστήκει· καὶ ὁ παρακείμενος σφισι τηνικαῦτα
τόπος οὕτω τυχών, πρὸς ἄριστον ἄριστος ἐτύγχα
νεν ὧν πηγὴ μὲν γὰρ ἐκεῖθεν ἀνεῤῥήγνυτο, διειδὴ;
μὲν ἰδεῖν, ἡδεῖα δὲ πιεῖν· κύκλῳ δὲ περὶ αὐτὴν
μαλακή τις ἐτεθήλει πόα, διαίτῃ τε καὶ καταλύσει
χαρίεν· καί που καὶ φυτὰ τῇ διεξόδῳ παραπεφύκει
τοῦ ὕδατος
μς'. Ὑψοῦ τοιγαροῦν τῶν πτόρθων εξαρτήσει
τες τὴν ὀθόνην, ή τις έντεθησαυρισμένον εἶχε τὸν
τῶν ζώντων ἐνεργέστερον νεκρόν, ὑπελθόντες αὐτο
τὴν σκιάν, καὶ τῇ πηγῇ παρακαθίσαντες, παρέβαλόν
τε τῶν ἐνόντων ἐδωδίμων, καὶ ἤπτοντο τροφῆς
ἐξαίφνης δὲ πλῆθος ἀριθμοῦ κρεῖττον, ἐκ πάσης
ἡλικίας συγκεκροτημένον, μέγα ἀνακράζοντες προ
σήλαυνον, ὁρμῇ τε χρώμενοι, καὶ περιδινήσει τῶν
χειρῶν ἀσχήμονι, τὰ μέγιστά τε ἀδικεῖσθαι λέγον
τες, καὶ κακῶς ὑπὸ τοῦ Πέτρου πάσχειν· οὗτος γάρ
ἦν ἡ πᾶσα τῆς κραυγῆς ὑπόθεσις, ἐγκαλούμενος
ὅτι πολλαχόθεν τε ἄλλοθεν, κἀκεῖθεν ἀπήλαυνεν
Ο αὐτούς.
μζ. Τῇ γὰρ πηγῇ παρῴκει κώμη, Φωτόκωμι;
ταύτῃ τὸ ἐπώνυμον· πλησίον τοίνυν παρ' αὐτῇ;
ἐκ παλαιοῦ στοά τις ἦν ἀνῳκοδομημένη. Ταύτῃ σύν
στημα δαιμονίων παμπληθὲς ἐπεχωρίαζε· ταῦτα
τῆς τοῦ Πέτρου παρουσίας εσθημένα, μένειν ἐπὶ
χώραν οὐκ ἐδύναντο· πῶς γὰρ ἂν, σκότος ἀτεχνῶ;
ὄντα, τὸ φωτὸς τοῦ ἀνωτάτω μέτοχον καὶ τῆς
ἐκεῖθεν χάριτος δοχεῖον, ἔσχεν ὑπομεῖναι παριόν;
"Ωσπερ γὰρ τὸ τῆς αὐτῆς ὑποστάσεως εὐμοιρηκε;
τῷ ἐνυποστάτῳ λόγῳ προσκυνητὴν ἐκεῖνο σώμα,
καὶ τῇ τριημέσω διαζεύξει τῆς ψυχῆς, ἥκιστα
διέστη τῆς θεότητος· οὕτω κἀπὶ τῶν ἁγίου Πνεύ
ματος ἐν τῷ ζῇν τετευχότων, εἶτα τεθνηκότων, τὴ
ἐνῳκισμένον ἐκεῖνο θεῖον Πνεῦμα, τῶν νεκρῶν σω
μάτων οὐκ ἀφίπταται. Τοῦτ᾽ ἄρα κἀκεῖ τηνικαῦτα
διὰ τῆς ἐπιδημίας ἀντιπνεῦσαν, τὰς τῶν ἀντικεί
μένων πνευμάτων ἐξωθοῦν διαταράττει φάλαγγας,
αἱ δὴ πανδημεί τῷ Φωτοχώμει εἰσεκώμασαν, καὶ
πάντας ἐκβακχεύσασαι, συγκινοῦσαι ᾔεσαν· μηδὲν
πάντως ἐκ τούτου κερδάναι δυνηθεῖσαι πλέων ἢ τὸ
φανερὰν τὴν σφετέραν ἐκ τῆς ἥττης καταστήσει
φυγήν.
μη'. Ο γὰρ μεμηνώς ἐκεῖνος τῶν ἀνθρώπων
δῆμος, φθάνει μεταβεβληκὼς ἐπὶ τὸ σωφρόν τε καὶ
εὔσχημον (καὶ πρὶν ἢ φθάσαι προσεγγίσει τη
ἀπῃωρημένῃ τοῦ Πατρὸς σορῷ) καὶ δὴ τὰς ἀπρεπεῖς
Depositum Photocomi sacrum corpus demoniacos sual, ac tcmplo festeque honoratur.
45. Illi autem, quos supra in.licavit oratio nostra
una cum venatore vectos fuisse, neutiquam fern
dum putantes, sese: sacro illo thesauro avelli,
simulanter rogant quidem ut recipiantur atque an
numerentur in illic feliciter commorantium nume
rum, ibidem vitam et ipsi finituri: post morain
vero non diutinam auferentes thaumaturgum illuð
corpus, in Thraciam trajiciunt, ibidemque illud
denuo deponunt inviti. Dum enim iter faciunt, in
stante prandii tempore, locus, qui prope tunc abe
rat, ad illud parandum aptissimus eis forté visus
est. Fons quippe inde manabat, aspectu pulcher el
gustu smavis: circum autem ipsum mollis virebat
herba, gratum præbens recubitum ac diversorium;
ibidemque non deerant arbores, ad aquæ decursum
plantatæ.
46. Ex altis itaque ramis linteum, quo pretiosum
eadlaver, ipsis viventibus vigore praestantius, inve
Jutum erat, suspendunt, ejusque umbram ipsi sut
beunt, ac assidentes fonti proferunt quos penes se
habebant cibos, atque manducant. Cum repente
innumerabilis multitudo omnis ætatis, concurrentes
altumque vociferantes, et manus horrendum con
torquentes, impetu in ipsos invadunt, summa se
injuria affici a Petro et male torqueri lamentantes.
Lamentationis autem hæc summa erat, quod a
Petro tum aliis pluribus e docis, tum ex hoc ipso
expellerentur.
47. Prope enim a fonte aberal, pagus, Piotoco
mis nomine, in cujus vicinia olim porticus con
structa fuerat, ubi ingens multitudo dæmoniorum
morabatur; quæ Petrum adesse sentientes, ma
nere loco illo nequiverunt. Quo enim pacto dæmo
nia, que mera tenebra sunt, virum coelestis lut
minis indeque promanantis gratiæ plenum, ferrent
præsentem? Quemadmodum enim adorandum illud
Christi corpus, quod eamdem cum subsistente
Verbo divino personam habebat, etiam tum cum
triduo ab anima separatum fuit, non item separaba
tur a Deitate; ita pariter corpora illorum, qui dum
vivebant Spiritum sanctum consecuti fuerunt, ne
quidem post mortem, ab eodem inhabitante Spiritu
divino deseruntur. Idem sane Spiritus qui etiam
illic tunc aderat, adventu suo obstacula dimans,
inimicorum spirituum terrefaciebat fugabatque ag.
mina, quæ universam Photocomin impudenter
invaserant, ejusque incolas omnes in furorem ege
rant atque commoverant: sed nihil quidquamı om
nino lucri inde retulerunt, quam ut aperta fuga sua
se victos testarentur.
48. Nam turba illa hominum furore percitorum,
illico save menti modestiaque restituta, prius
etiam quam ad suspensum, quod diximus, beati
Petris linteum contingerent, inconditos auta cla
col. 1037–1038page 98 of 197
PG 150:1037φωνὰς παραυτίκα μετεποίησαν εἰς εὐπρεπεῖς ᾠδάς. Οὕτω δὲ ῥᾳδίως ἀπηλλαγμένοι τῆς μανίας ἀβίωτον ζοντο τὸν βίον, εἰ συμβαίη τοῦ κοινοῦ τούτοις σωτῆρος ἀποσχέσθαι· περὶ σφίσιν αὐτοῖς εἰκότως δεδιότες, μήποτε καὶ σχετλιώτερόν τι τῶν προτέρων ὑποσταῖεν, τὸ ἀλεξίκακον ἐκεῖνο σῶμα παρακατέχοντες· βίᾳ μὲν οὖν, πείσαντες δ᾽ ὅμως τοὺς διακομιστές ἐκείνους μοναχούς, τοῖς μὲν χρήματα ἐπέδωκαν, αὐτοὶ δὲ τὸ θεῖον ἐκεῖνο σκήνος ἀνελόμενος, ψαλμοίς τε καὶ ᾠδαῖς πνευματικαῖς πομπῇ τε δημοσίᾳ καὶ ἄλλως φιλοτιμωτάτη χρώμενοι, προέπεμπόν τε καὶ ἀνετίθεντο τῇ κώμη, μᾶλλον δὲ αὐτῷ ταύτην ἀνετίθουν. μθ'. Ἀλλὰ γὰρ τίς ἐνταῦθα λόγος, τῶν ἐπιβατηρίων θαυμάτων τὴν πληθὺν ἀπαριθμήσαιτ᾽ ἄν; ὁ μὲν γὰρ ὀξύτερον λιγγὸς ἔβλεπε, πρότερον τῆς ὄψεως πονηρῶς ἔχων· ὁ δὲ τὰ ὦτα ψόφων εἶχεν ἀντιληπτικά, χθὲς καὶ πρὸ ταύτης ἐκκεχωρημένος γλῶτταν ἕτερος εὔλαλον ἐκίνει, τῶν ἰχθύων σχεδόν ἀφωνότερος τυγχάνων πρώην· καὶ ἄλλος ἄλλου τοῦ πονήρως ἔχων τῶν μελῶν, παραχρῆμα πάντες ἀνε ζώννυντο· ἔστι δ᾽ ὧν τὸ σῶμα πᾶν, δεινῆς νόσου παρανάλωμα κινδυνεύον ἔσεσθαι, πρὸς ὑγείαν ἐν ἀκαρεῖ μετεποιεῖτο. Καὶ πάντες ἔχαιρον, ἐκρότουν, ἐπαιάνιζον· καὶ τῶν οὐσιῶν δὲ συμφέροντες ἦταν ἕκαστος οὐ μικρὰν ἀπόμοιραν, ἀφιέρωσάν τε μέρος αὐτῷ γῆς τὸ χαριέστατον, καὶ νεών νεουργήσαντες ἀνήγειραν περικαλλῆ καὶ πολυτιμήτοις ἀναθήμασι κεκοσμημένον. Επέχει δὲ αὐτὸς οὐκ ἐκεῖνον ἄρα μόνον, ἀλλὰ καὶ τουτονὶ τὸν χῶρον μάλιστα, συν οὐκ ὀλίγοις ἄλλοις, ἐφ᾽ ὧν ᾄδεταί τε καὶ θαυμάζεται, καὶ ταῖς ἑτησίοις τιμᾶται τελεταῖς· ἐπαινῶ γὰρ τὸν εἰπόντα, τοὺς ἀγαθοὺς τῶν τεθνηκότων ἐπὶ πάσης γῆς τεθάφθαι, τῷ διὰ πάσης τάς σφισιν ὑπηργμένας ἀριστείας ἀνακηρύττεσθαι. ν'. Τοῖς μὲν οὖν ἄλλοις, μικροῦ δέω λέγειν ἅπασι, συντέθνηκε τὸ ἀριστεύειν· ὁ δ᾽ ἡμῶν μέγας ἐν Πατράσιν οὑτοσὶ Πέτρος, καὶ μετὰ θάνατον ἀθάνατος ἐστι δι' αἰῶνος ἀριστεύς· καὶ ὁ πάντων ἐστὶ μέγιστον, ὡς οὐκ ἐνταυθοί μόνον τούτου μέγα κλέος ἐστίν· οὐ δ᾽ ἐπὶ τῆς γῆς ἁπάσης ὅση τῷ νόμῳ τῆς χάριτος ιθύνεται, καὶ τοῖς τῶν εὐαγγελικών λογίων εἴχει θεσμοῖς· ἀλλὰ καὶ κατ' αὐτὸν τὸν οὐρανὸν, καὶ τὰς ἐπ' αὐτοῦ περὶ Θεὸν δυνάμεις, αἷς καὶ αὐτὸς ἐνδιαιτᾷ νῦν. Ο γὰρ μόνης τῆς θείας δι τυγχάνει φύσεως, τὸ πανταχοῦ παρεῖναι, τοῦτ' ἐκεῖνος κατὰ τὴν ὑπὸ Θεοῦ δεδομένην αὐτῷ χάριν ἀπηνέγκατο, παρὼν μὲν τοῖς ἐπὶ γῆς, δι᾿ εὐφήμου καὶ ἀνεπιλήστου μνήμης, ἐν δ᾽ οὐρανῷ τοῖς ἀπ' αἰῶνος ἁγίοις ἐναρίθμιος διατελῶν, καὶ τὴν μετ' ἀγγέλων περὶ Θεὸν συνεξελίττων άληκτον χορείαν, να'. Οὕτω ζῶν μὲν πάντα ἀπεκτήσατο, θανὼν δὲ πάντα ἐκληρώσατο· καὶ τὴν οἰκουμένην φυγών ἔτι περιών, τὸν οὐρανὸν ἀποβιοὺς ἀντέλαβε, μᾶλλον δὲ πρὸς τῇ γῇ κακεῖνον προσεκτήσατο· καὶ τὴν
mores in cantica decora commularunt. Atque hoc c pacto sui compotes celeriter redditi, miseram porro se victuros vitam arbitrabantur, si contingerel, com munem salutis suæ vindicem a se avelli: et sibi ipsis merito timentes, ne illo ablato, miscrabilius aliquid prioribus miseriis ferendum foret; aver runcum illud malorum corpus sibi retinuerunt; non tamen vi, sed inductis ad hoc, qui corpus altulerant, monachis; quibus pecuniam insuper dantes, et sibi divinum illud corpus cum psalmis et canticis spiritualibus auferentes, nec non pu blica ac celeberrima pompa deducentes, in paguin suum transtulerunt, aut potius pagum eidem di carunt. 49. Jam vero quænam oratio miraculorum ejus, quæ hic increbuerunt, multitudinem caumeret? Qui enim prius affectos male oculos habuerat lynce acutius videbat: qui heri ac pridie surdus fuerat, quemlibet auribus sonum percipiebat; alius oli magis fere mutus quam piscis, expedite movelat linguam; alii aliorum membrorum capti usu, eum dem statim recipiebant corroborati. Erant, qui toto corpore ita affecti essent, ut gravi malo peri clitarentur de vita; sed momento temporis sanitati restituti sunt, gaudentibus omnibus, plaudentibus que et pauna canentibus. Insuper bonorum suo rum partem non exiguam quisque conferebant, consecrabant ei partem agri sui charissimam, at que ædem pulchritudine eximiam construebant, eamque pretiosissimnis donis adornabaut. Altimet autem vir sanctus non istam solum ædem, sed ipsam quam maxime regionem illam cum aliis nou paucis, ubi laudibus effertur, miraculis inclarescit, alque annua colitur celebritate. Placet nimirum mihi qui ait, probos viros, cum mortui fueriat, ubique terrarum sepulcrum obtinere, quia ubi que opera iis præclare gesta in ore omnium ver santur. 50. Alii quidem, parum abest quin dicam omnes, cum morte cessant laudabiliter operari: hicce vero magnus Pater noster Petrus, etiam post mortem immortalis mirabilia patrat per sæcula: quodque omnium caput est, non hic modo ac toto terrarum orbe, qua gratiae dirigitur legibus atque evangeli corum oraculorum obedit scitis, summa Petri elucet gioria; sed ipsum quoque cœlum penetrans, ange ficis Potestatibus, quibuscum nunc ipse versatur, in æstimatione est. Quod enim soli divinæ naturæ competit, ubique presentem adesse, id Petrus per collatam sibi divinitus gratiam consequi meruit utpote qui in terris cum hominibus versetur, per claram atque indefebllem memoriam sui; et in cœlo sanctis qui a sæculo sunt annumeratus, cum an gelis circum Dei thronum chorgas sine intermissione ducit. 51. Ita ille, cum vivebat, omnia abdicavit; cumi mortuus fuit, omnia consecutus est; cum vita su pererat, mundum fagit; cum illam morte clausit, cœlum recepit; aut potius terræ cœlum adjunxit
φωνὰς παραυτίκα μετεποίησαν εἰς εὐπρεπεῖς ᾠδάς.
Οὕτω δὲ ῥᾳδίως ἀπηλλαγμένοι τῆς μανίας ἀβίωτον
ζοντο τὸν βίον, εἰ συμβαίη τοῦ κοινοῦ τούτοις
σωτῆρος ἀποσχέσθαι· περὶ σφίσιν αὐτοῖς εἰκότως
δεδιότες, μήποτε καὶ σχετλιώτερόν τι τῶν προτέρων
ὑποσταῖεν, τὸ ἀλεξίκακον ἐκεῖνο σῶμα παρακατέ
χοντες· βίᾳ μὲν οὖν, πείσαντες δ᾽ ὅμως τοὺς
διακομιστές ἐκείνους μοναχούς, τοῖς μὲν χρήματα
ἐπέδωκαν, αὐτοὶ δὲ τὸ θεῖον ἐκεῖνο σκήνος ἀνελό
μενος, ψαλμοίς τε καὶ ᾠδαῖς πνευματικαῖς πομπῇ
τε δημοσίᾳ καὶ ἄλλως φιλοτιμωτάτη χρώμενοι,
προέπεμπόν τε καὶ ἀνετίθεντο τῇ κώμη, μᾶλλον δὲ
αὐτῷ ταύτην ἀνετίθουν.
μθ'. Ἀλλὰ γὰρ τίς ἐνταῦθα λόγος, τῶν ἐπιβατη
ρίων θαυμάτων τὴν πληθὺν ἀπαριθμήσαιτ᾽ ἄν; ὁ
μὲν γὰρ ὀξύτερον λιγγὸς ἔβλεπε, πρότερον τῆς
ὄψεως πονηρῶς ἔχων· ὁ δὲ τὰ ὦτα ψόφων εἶχεν
ἀντιληπτικά, χθὲς καὶ πρὸ ταύτης ἐκκεχωρημένος
γλῶτταν ἕτερος εὔλαλον ἐκίνει, τῶν ἰχθύων σχεδόν
ἀφωνότερος τυγχάνων πρώην· καὶ ἄλλος ἄλλου τοῦ
πονήρως ἔχων τῶν μελῶν, παραχρῆμα πάντες ἀνε
ζώννυντο· ἔστι δ᾽ ὧν τὸ σῶμα πᾶν, δεινῆς νόσου
παρανάλωμα κινδυνεύον ἔσεσθαι, πρὸς ὑγείαν ἐν
ἀκαρεῖ μετεποιεῖτο. Καὶ πάντες ἔχαιρον, ἐκρότουν,
ἐπαιάνιζον· καὶ τῶν οὐσιῶν δὲ συμφέροντες ἦταν
ἕκαστος οὐ μικρὰν ἀπόμοιραν, ἀφιέρωσάν τε μέρος
αὐτῷ γῆς τὸ χαριέστατον, καὶ νεών νεουργήσαντες
ἀνήγειραν περικαλλῆ καὶ πολυτιμήτοις ἀναθήμασι
κεκοσμημένον. Επέχει δὲ αὐτὸς οὐκ ἐκεῖνον ἄρα
μόνον, ἀλλὰ καὶ τουτονὶ τὸν χῶρον μάλιστα, συν
οὐκ ὀλίγοις ἄλλοις, ἐφ᾽ ὧν ᾄδεταί τε καὶ θαυμά
ζεται, καὶ ταῖς ἑτησίοις τιμᾶται τελεταῖς· ἐπαινῶ
γὰρ τὸν εἰπόντα, τοὺς ἀγαθοὺς τῶν τεθνηκότων ἐπὶ
πάσης γῆς τεθάφθαι, τῷ διὰ πάσης τάς σφισιν
ὑπηργμένας ἀριστείας ἀνακηρύττεσθαι.
ν'. Τοῖς μὲν οὖν ἄλλοις, μικροῦ δέω λέγειν ἅπασι,
συντέθνηκε τὸ ἀριστεύειν· ὁ δ᾽ ἡμῶν μέγας ἐν
Πατράσιν οὑτοσὶ Πέτρος, καὶ μετὰ θάνατον ἀθάνα
τός ἐστι δι' αἰῶνος ἀριστεύς· καὶ ὁ πάντων ἐστὶ
μέγιστον, ὡς οὐκ ἐνταυθοί μόνον τούτου μέγα κλέος
ἐστίν· οὐ δ᾽ ἐπὶ τῆς γῆς ἁπάσης ὅση τῷ νόμῳ τῆς
χάριτος ιθύνεται, καὶ τοῖς τῶν εὐαγγελικών λογίων
εἴχει θεσμοῖς· ἀλλὰ καὶ κατ' αὐτὸν τὸν οὐρανὸν,
καὶ τὰς ἐπ' αὐτοῦ περὶ Θεὸν δυνάμεις, αἷς καὶ
αὐτὸς ἐνδιαιτᾷ νῦν. Ο γὰρ μόνης τῆς θείας δι
τυγχάνει φύσεως, τὸ πανταχοῦ παρεῖναι, τοῦτ'
ἐκεῖνος κατὰ τὴν ὑπὸ Θεοῦ δεδομένην αὐτῷ χάριν
ἀπηνέγκατο, παρὼν μὲν τοῖς ἐπὶ γῆς, δι᾿ εὐφήμου
καὶ ἀνεπιλήστου μνήμης, ἐν δ᾽ οὐρανῷ τοῖς ἀπ'
αἰῶνος ἁγίοις ἐναρίθμιος διατελῶν, καὶ τὴν μετ'
ἀγγέλων περὶ Θεὸν συνεξελίττων άληκτον χορείαν,
να'. Οὕτω ζῶν μὲν πάντα ἀπεκτήσατο, θανὼν δὲ
πάντα ἐκληρώσατο· καὶ τὴν οἰκουμένην φυγών
ἔτι περιών, τὸν οὐρανὸν ἀποβιοὺς ἀντέλαβε, μᾶλλον
δὲ πρὸς τῇ γῇ κακεῖνον προσεκτήσατο· καὶ τὴν
mores in cantica decora commularunt. Atque hoc
c
pacto sui compotes celeriter redditi, miseram porro
se victuros vitam arbitrabantur, si contingerel, com
munem salutis suæ vindicem a se avelli: et sibi
ipsis merito timentes, ne illo ablato, miscrabilius
aliquid prioribus miseriis ferendum foret; aver
runcum illud malorum corpus sibi retinuerunt;
non tamen vi, sed inductis ad hoc, qui corpus
altulerant, monachis; quibus pecuniam insuper
dantes, et sibi divinum illud corpus cum psalmis
et canticis spiritualibus auferentes, nec non pu
blica ac celeberrima pompa deducentes, in paguin
suum transtulerunt, aut potius pagum eidem di
carunt.
49. Jam vero quænam oratio miraculorum ejus,
quæ hic increbuerunt, multitudinem caumeret?
Qui enim prius affectos male oculos habuerat lynce
acutius videbat: qui heri ac pridie surdus fuerat,
quemlibet auribus sonum percipiebat; alius oli
magis fere mutus quam piscis, expedite movelat
linguam; alii aliorum membrorum capti usu, eum
dem statim recipiebant corroborati. Erant, qui
toto corpore ita affecti essent, ut gravi malo peri
clitarentur de vita; sed momento temporis sanitati
restituti sunt, gaudentibus omnibus, plaudentibus
que et pauna canentibus. Insuper bonorum suo
rum partem non exiguam quisque conferebant,
consecrabant ei partem agri sui charissimam, at
que ædem pulchritudine eximiam construebant,
eamque pretiosissimnis donis adornabaut. Altimet
autem vir sanctus non istam solum ædem, sed
ipsam quam maxime regionem illam cum aliis nou
paucis, ubi laudibus effertur, miraculis inclarescit,
alque annua colitur celebritate. Placet nimirum
mihi qui ait, probos viros, cum mortui fueriat,
ubique terrarum sepulcrum obtinere, quia ubi
que opera iis præclare gesta in ore omnium ver
santur.
50. Alii quidem, parum abest quin dicam omnes,
cum morte cessant laudabiliter operari: hicce vero
magnus Pater noster Petrus, etiam post mortem
immortalis mirabilia patrat per sæcula: quodque
omnium caput est, non hic modo ac toto terrarum
orbe, qua gratiae dirigitur legibus atque evangeli
corum oraculorum obedit scitis, summa Petri elucet
gioria; sed ipsum quoque cœlum penetrans, ange
ficis Potestatibus, quibuscum nunc ipse versatur,
in æstimatione est. Quod enim soli divinæ naturæ
competit, ubique presentem adesse, id Petrus per
collatam sibi divinitus gratiam consequi meruit
utpote qui in terris cum hominibus versetur, per
claram atque indefebllem memoriam sui; et in cœlo
sanctis qui a sæculo sunt annumeratus, cum an
gelis circum Dei thronum chorgas sine intermissione
ducit.
51. Ita ille, cum vivebat, omnia abdicavit; cumi
mortuus fuit, omnia consecutus est; cum vita su
pererat, mundum fagit; cum illam morte clausit,
cœlum recepit; aut potius terræ cœlum adjunxit
col. 1039–1040page 99 of 197
PG 150:1039πάντων αἴσθησιν λαθών κατὰ τὸν βίον, νῦν ἐξ ἀπ θρώπων γεγονώς, πᾶσαν πάντων αἴσθησιν καὶ τέρ πει καὶ ὀνίνησι. Κεῖται μὲν γὰρ ολίγου δεῖν, ἐπ! τὰς ἁπάντων σὺν θαύματι γλώττας, φθάνει δὲ μι κροῦ παραπλησίως, ἐπὶ τὰς ἁπάντων ἀκοὰς, καὶ θέαμα πρόκειται προσκυνητὸν, καὶ δι' ἀφῆς λυσιτελέστατον· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ τὰς τῆς ψυχῆς ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεθαρμόζει δυνάμεις, τοῖς κατὰ τὸν οἰκεῖον βίον ὑποδείγμασι πάντας ἐκδιδάσκων, οὗ δεῖ ταύταις, καὶ ὅπως, καὶ ἐφ' ὅσον χρηστέον. Καὶ οὕτω παντοίως πάντας εὐποιῶν, καὶ κοινὸν προκείμενος ἀγαθῶν ἁπάντων πρυτανείον, ἀρετῆς ἡγεμών, φυγαδευτής κακίας, ἁπάντων παντοίος προμηθεύς, ποριστὴς ἐν ἀπορίαις ευμήχανος, και, συνελόντα φάναι, πρὸς πᾶν ὅτου τις ἂν δέοιτο βοηθὸς ἑτοιμότατος, μᾶλλον δὲ πρὸς πᾶσαν λογικὴν φύσιν, ἁρμοζόντως ἑαυτὸν σὺν Θεῷ μεταποιῶν, καὶ διώκτης μὲν δαιμόνων, εὐεργέτης δὲ ἀνθρώπων, συμπολίτης δὲ ἀγγέλων ὤν. νβ'. Αλλ' ὁ μὲν οὕτως ἑαυτὸν προβθηκεν ἡμῖν χρημά τε μέγα, καὶ φάρμακον πρὸς πᾶν εἶδος θεραπεία; διαρκές, ὑπόδειγμά τε φιλοσοφίας άλη θοῦς, τοῖς κατ᾿ ἀρετὴν βιοῦν προελομένοις, καὶ τοῖς περὶ λόγους μέγα δυναμένοις ὑπόθεσιν ἀρίστην, καὶ κοσμεῖν οὐδὲν ἧττον, ἢ κοσμεῖσθαι πεφυκυίαν. Ημῶν δ᾽ οὐδεὶς ἁπάντων, οὔτε μιμήσασθαι τοῦτον διὰ τέλους, οὔτε πρὸς ἀξίαν ἐπαινεῖσθαι δύναιτ' ἄν. Εἰ δ' ὅπως ἂν ἕκαστος ἔχοι δυνάμεως ζηλοίη τε καὶ εὐφημοίη, πρεπόντως ἂν δή που δρῴη δοξάζων διὰ τούτου τὸν ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν ἕνα κατ' ού σίαν, τοῖς εὐφρονοῦσι πιστεύομεν Θεὸν, ὅς ἐστι θαυ μαστὸς ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
sibi possidendum. In vita olim sua sensus latebat omnium; nunc vita functus, omnes omnium sen sus delectat et juvat. Nam linguæ propemodum eni nium cum admiratione de ipso loquuntur; similiter ad omnium ferme auditum laudes ejus perveniunt; proponitur ipse oculis spectaculum adorabile, et contrectatione sui perutile. Neque sensus tantumn modo afficit, verum etiam animæ facultates ad virtutem recte componit; omnes vitæ snæ exemplis docens, ubi, et quo modo, et quantum facultatibus illis utendum sit. Atque ita omnimode omnibus bene faciens, factus est bonorum omnium com munis apotheca, virtutis magister, expulsor vi tiorum, bonorum omnis generis provisor, facilis in rebus angustis suppeditator; et verbo ut dicam, in necessitatibus cunctis adjutor paratissimus. Præcipue tanicn erga quamlibet ratione præditam naturam conformiter Deo se gerebat, fugator dæmonum, benefactor hominum, contubernalis an gelorum. 52. Ita ille quidem se ipsum nobis præbuit the saurum magnum ac medicinam, omnis generis morbos egregie curantem. Præbuit item se onini bus, sancte vitam iustituere volentibus philosophia Christianæ exemplar; nec non iis qui dicendi fa cultate excellunt, optimum argumentum, non mi nus aptum ad commendationem laudati, quam lau dantis ipsius. Nostrum vero omnium nemo unus ipsum aut perfecte imitari, aut pro meritis laudare quiverit: quod si quis tamen facultate imitandi al que laudandi polleat, præclare profecto fecerit, glorificans per ipsum, quem recte sentientes cre dimus trinum in personis, unum in essentia Deum, qui mirabilis est in Sanctis suis, nunc et semper et in sæcula sæculorum. Amen.
πάντων αἴσθησιν λαθών κατὰ τὸν βίον, νῦν ἐξ ἀπ
θρώπων γεγονώς, πᾶσαν πάντων αἴσθησιν καὶ τέρ
πει καὶ ὀνίνησι. Κεῖται μὲν γὰρ ολίγου δεῖν, ἐπ!
τὰς ἁπάντων σὺν θαύματι γλώττας, φθάνει δὲ μι
κροῦ παραπλησίως, ἐπὶ τὰς ἁπάντων ἀκοὰς, καὶ
θέαμα πρόκειται προσκυνητὸν, καὶ δι' ἀφῆς λυσι
τελέστατον· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ τὰς τῆς ψυχῆς
ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεθαρμόζει δυνάμεις, τοῖς κατὰ
τὸν οἰκεῖον βίον ὑποδείγμασι πάντας ἐκδιδάσκων,
οὗ δεῖ ταύταις, καὶ ὅπως, καὶ ἐφ' ὅσον χρηστέον.
Καὶ οὕτω παντοίως πάντας εὐποιῶν, καὶ κοινὸν
προκείμενος ἀγαθῶν ἁπάντων πρυτανείον, ἀρετῆς
ἡγεμών, φυγαδευτής κακίας, ἁπάντων παντοίος
προμηθεύς, ποριστὴς ἐν ἀπορίαις ευμήχανος, και,
συνελόντα φάναι, πρὸς πᾶν ὅτου τις ἂν δέοιτο
βοηθὸς ἑτοιμότατος, μᾶλλον δὲ πρὸς πᾶσαν λογικὴν
φύσιν, ἁρμοζόντως ἑαυτὸν σὺν Θεῷ μεταποιῶν, καὶ
διώκτης μὲν δαιμόνων, εὐεργέτης δὲ ἀνθρώπων,
συμπολίτης δὲ ἀγγέλων ὤν.
νβ'. Αλλ' ὁ μὲν οὕτως ἑαυτὸν προβθηκεν ἡμῖν
χρημά τε μέγα, καὶ φάρμακον πρὸς πᾶν εἶδος
θεραπεία; διαρκές, ὑπόδειγμά τε φιλοσοφίας άλη
θοῦς, τοῖς κατ᾿ ἀρετὴν βιοῦν προελομένοις, καὶ
τοῖς περὶ λόγους μέγα δυναμένοις ὑπόθεσιν ἀρίστην,
καὶ κοσμεῖν οὐδὲν ἧττον, ἢ κοσμεῖσθαι πεφυκυίαν.
Ημῶν δ᾽ οὐδεὶς ἁπάντων, οὔτε μιμήσασθαι τοῦτον
διὰ τέλους, οὔτε πρὸς ἀξίαν ἐπαινεῖσθαι δύναιτ' ἄν.
Εἰ δ' ὅπως ἂν ἕκαστος ἔχοι δυνάμεως ζηλοίη τε καὶ
εὐφημοίη, πρεπόντως ἂν δή που δρῴη δοξάζων
διὰ τούτου τὸν ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν ἕνα κατ' ού
σίαν, τοῖς εὐφρονοῦσι πιστεύομεν Θεὸν, ὅς ἐστι θαυ
μαστὸς ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς
τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
sibi possidendum. In vita olim sua sensus latebat
omnium; nunc vita functus, omnes omnium sen
sus delectat et juvat. Nam linguæ propemodum eni
nium cum admiratione de ipso loquuntur; similiter
ad omnium ferme auditum laudes ejus perveniunt;
proponitur ipse oculis spectaculum adorabile, et
contrectatione sui perutile. Neque sensus tantumn
modo afficit, verum etiam animæ facultates ad
virtutem recte componit; omnes vitæ snæ exemplis
docens, ubi, et quo modo, et quantum facultatibus
illis utendum sit. Atque ita omnimode omnibus
bene faciens, factus est bonorum omnium com
munis apotheca, virtutis magister, expulsor vi
tiorum, bonorum omnis generis provisor, facilis
in rebus angustis suppeditator; et verbo ut dicam,
in necessitatibus cunctis adjutor paratissimus.
Præcipue tanicn erga quamlibet ratione præditam
naturam conformiter Deo se gerebat, fugator
dæmonum, benefactor hominum, contubernalis an
gelorum.
52. Ita ille quidem se ipsum nobis præbuit the
saurum magnum ac medicinam, omnis generis
morbos egregie curantem. Præbuit item se onini
bus, sancte vitam iustituere volentibus philosophia
Christianæ exemplar; nec non iis qui dicendi fa
cultate excellunt, optimum argumentum, non mi
nus aptum ad commendationem laudati, quam lau
dantis ipsius. Nostrum vero omnium nemo unus
ipsum aut perfecte imitari, aut pro meritis laudare
quiverit: quod si quis tamen facultate imitandi al
que laudandi polleat, præclare profecto fecerit,
glorificans per ipsum, quem recte sentientes cre
dimus trinum in personis, unum in essentia Deum,
qui mirabilis est in Sanctis suis, nunc et semper et
in sæcula sæculorum. Amen.
col. 1041–1042page 100 of 197
Gregorii Thessalonicensis et Gregorii Sinaitæ Ascetica
PG 150:1041Ὁ ἐν ἁγίοις Πατὴρ ἡμῶν Γρηγόριος ὁ Θόσσαν λονίκης, ἣν ἐπὶ τῆς βασιλεία; ᾿Δνδρονίκου τοῦ ὅτυπέρου τῶν Παλαιολόγων, περὶ τὸ χιλιαστὸν τριαχοόσιος «τὸν τεσσαραχοστὸν ἔτος τῆς σωτηρίας, Πάντα δὲ τὸν γχόσμον, καὶ τὰ ἐν χόσμιν καταλιπὼν, καὶ ἀπὸ τῆς πατρίδος αὐτοῦ, τῆς Κωγσταντινυυπόλεως, ἐπὶ τὸν ἁγιώννμον "λθὼ μεταναστεύσας, τὸν μοναστικὺν ὑπέρχεται βίον, ἐν ᾧ καὶ πόνοις ἀσκητικωτάτοις χρησάμενος, χαὶ μόνος μόνῳ τῷ θεῷ προσανέχων, δι' ἄκρας ἡσυχίας, θερειδέστατον ἔσοπτρον τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐχρημάτισε, πράξεως καὶ θεωρίας, εἴπερ κε; ἄλλος, εἰς τὸ ἀκρότατον ἀνελθών, Οὗ καὶ τοῖς ὑευπεικαῖς ἐλλάμψεσι χατανγαζόμενος τὴν διάνοιαν, σοφώτατα καὶ θ:ολογικώτατα συγγράμματα, οἷόν τίνᾳ στήλην ὀρθοδοξίας τῇ Ἐχκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ χα. ταλείπει, Τούτων δ' ἀποσπάσματα τυγχάνει χαὶ τὰ τῇ παρούσῃ ἐμφερόμενα βίδλῳ, θησαυροὺς τῷ ἄντι θείας γνώσεως, καὶ πνευματικῆς σοφίας, καὶ τιλειότητος τοῖς ἀναγινώσχουσι προμνηστεύοντα. Οὐ μόνον γὰρ τὰ παρὰ τῶν παλαιοτέρων ἁγίων εἴρημένα ὁ θερπτιχὸς ἔχεῖνυς καὶ οὐράνιος συνελέξατο νοῦς, ἀλλ᾽ ὅσα καὶ παρ᾽ ἑαυτοῦ διὰ μακρᾶς πείρας χαὶ μακαρίον πάθους ὑπερφυῶς διεγνῴσθη προσθεὶς, καλλιστεῖον ἄντιχρυς τῶν νηπτικῶν αὐτὰ ἀπειργάσατο, ὡς μηδένα τῶν πάντιων νομίζειν ἂνθριωπίνης ποτὲ διανοίας εἶναι ταῦτα γεννήματα, ταλλοῦ γε καὶ δεῖ, τῇ δ' ἀληθείᾳ νοῦν Χριστοῦ, καὶ Θεοῦ φωνὰς πᾶσαν ἐξιστώσας χαὶ ἀκοὴν χαὶ διά. νοιαν, δι’ ὧν τῶν μὲν ἱερῶς ἡσυχαζόντων, καὶ τῇ νοερᾷ νήψει καὶ προσευχῇ σχολαζόντων γενναίως ὑπερμαχεῖ, τὰς δ' ἀντιθέτους τῶν ἐναντίων χενοφῶνίας ταῖς γραφικαῖς ἀποδείξεσι ὡς τῆς ἀλτθτίας
absolutam impressionem libri hujus exemplaris omnia in is reperire est. Exemplari usi sumus Alhenis per. virum iretatuem Latiuani (quantus labor!) adornandun in se janeusi parochus.)
Sanetaemenioriz Pater noster Gregarius 'Thessalonicensisinter vivos degebat imperante Andronico, Palieologorum secundo, circa millesimum trecenltesimum — quadragesimum salutis. annum, — Toto. muudo et omuibus qui mundi sum reliclis , et ex patría sua Constantinopoli ad sanctum mouteu Atho transgressus, monasticam amplexus est vilam, in qua laboriosis vaeans exercitiis, et solus. soli Deo se applicans divina quietudine, divinissimum factus est. Spiritus. saneti speculum, ilà ut im vita aetiva et conteuwplativa nen alter altius ascenderit, Unde divinis fulyoribus illuminata menie, sapienlissima piissimaque reliquit opera, in eclesia Dei quasi. quedam. veritatis columna, Horum fraginonta praesens liber aifert, quie thesauros vers Dei scieutix spiritualisque. sapientie ae perfectionis lectoribus. aperiunt, Non solum enin Velerumi s»nctorum sermones assueta divinas euslestique visioni mens collegit, sed et qua longa ipsemet experieutia et feliei grati iustinetü. didicerat, addens, ea pulcherrimnin. quasi premium coram vigilautibus proposuit; ita ut ecmo omnium. cogilare possit haec esse humani intellecius opera, et quidem multum abest, uam reipsa weite Chris et Dei sermonibus lolum replevergt auditum. et intellectum. llis porro seriptis saerz vacantes quieti spiriiaique vigilanti et orationi generose defendit, iuanes vero. adversariorum ineptias Scriplura: argumentis esse verita contrarias doctise
Ὁ ἐν ἁγίοις Πατὴρ ἡμῶν Γρηγόριος ὁ Θόσσαν
λονίκης, ἣν ἐπὶ τῆς βασιλεία; ᾿Δνδρονίκου τοῦ ὅτυ-
πέρου τῶν Παλαιολόγων, περὶ τὸ χιλιαστὸν τριαχοόσιος
«τὸν τεσσαραχοστὸν ἔτος τῆς σωτηρίας, Πάντα δὲ τὸν
γχόσμον, καὶ τὰ ἐν χόσμιν καταλιπὼν, καὶ ἀπὸ τῆς
πατρίδος αὐτοῦ, τῆς Κωγσταντινυυπόλεως, ἐπὶ τὸν
ἁγιώννμον "λθὼ μεταναστεύσας, τὸν μοναστικὺν
ὑπέρχεται βίον, ἐν ᾧ καὶ πόνοις ἀσκητικωτάτοις
χρησάμενος, χαὶ μόνος μόνῳ τῷ θεῷ προσανέχων,
δι' ἄκρας ἡσυχίας, θερειδέστατον ἔσοπτρον τοῦ ἁγίου
Πνεύματος ἐχρημάτισε, πράξεως καὶ θεωρίας, εἴπερ
κε; ἄλλος, εἰς τὸ ἀκρότατον ἀνελθών, Οὗ καὶ τοῖς
ὑευπεικαῖς ἐλλάμψεσι χατανγαζόμενος τὴν διάνοιαν,
σοφώτατα καὶ θ:ολογικώτατα συγγράμματα, οἷόν
τίνᾳ στήλην ὀρθοδοξίας τῇ Ἐχκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ χα.
ταλείπει, Τούτων δ' ἀποσπάσματα τυγχάνει χαὶ τὰ
τῇ παρούσῃ ἐμφερόμενα βίδλῳ, θησαυροὺς τῷ ἄντι
θείας γνώσεως, καὶ πνευματικῆς σοφίας, καὶ τι-
λειότητος τοῖς ἀναγινώσχουσι προμνηστεύοντα. Οὐ
μόνον γὰρ τὰ παρὰ τῶν παλαιοτέρων ἁγίων εἴρη-
μένα ὁ θερπτιχὸς ἔχεῖνυς καὶ οὐράνιος συνελέξατο
νοῦς, ἀλλ᾽ ὅσα καὶ παρ᾽ ἑαυτοῦ διὰ μακρᾶς πείρας
χαὶ μακαρίον πάθους ὑπερφυῶς διεγνῴσθη προσ-
θεὶς, καλλιστεῖον ἄντιχρυς τῶν νηπτικῶν αὐτὰ
ἀπειργάσατο, ὡς μηδένα τῶν πάντιων νομίζειν ἂν-
θριωπίνης ποτὲ διανοίας εἶναι ταῦτα γεννήματα,
ταλλοῦ γε καὶ δεῖ, τῇ δ' ἀληθείᾳ νοῦν Χριστοῦ, καὶ
Θεοῦ φωνὰς πᾶσαν ἐξιστώσας χαὶ ἀκοὴν χαὶ διά.
νοιαν, δι’ ὧν τῶν μὲν ἱερῶς ἡσυχαζόντων, καὶ τῇ
νοερᾷ νήψει καὶ προσευχῇ σχολαζόντων γενναίως
ὑπερμαχεῖ, τὰς δ' ἀντιθέτους τῶν ἐναντίων χενοφῶ-
νίας ταῖς γραφικαῖς ἀποδείξεσι ὡς τῆς ἀλτθτίας
Gregory Palamas — To Xena (On Passions and Virtues)Gregorius Palamas — Ad Xenam (De passionibus et virtutibus)
col. 1043–1044page 101 of 197
S.P.N. Gregorii Thessalonicensis Metropolitæ ad reverendissimam in sanctimonialibus Xenam
PG 150:1043ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΣΕΜΝΟΤΑΤΗΝ ΕΝ ΜΟΝΑΖΟΥΣΑΙΣ ΞΕΝΩΝ ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ ΚΑΙ ΑΡΕΤΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΤΙΚΤΟΜΕΝΩΝ ΕΚ ΤΗΣ ΚΑΤΑ ΝΟΥΝ ΣΧΟΛΗΣ. Τοῖς μοναδικῶ: ζῇν προθυμουμένοις ἀληθῶς ἀηδής ἐστιν οὐ μόνον ἡ πρὸς τοὺς πολλοὺς, ἀλλὰ καὶ ἡ πρὸς αὐτοὺς τοὺς ὁμοτρόπους ὁμιλία. Τὸ γὰρ συνεχές δια κόπτει τῆς πρὸς τὸν Θεὸν θυμηρεστάτης ομιλίας καὶ τὸ μοναδικὸν τοῦ νοῦ, καθ᾽ ὅ συνίσταται ὁ ἐντὸς καὶ ὄντως μοναχός, δυαδικόν, ἔστι δ' ὅτε καὶ πολυσχιδές ποιεῖται· διὸ καί τις τῶν Πατέρων ἐρωτώμεναι, τίνος ένεκα φεύγει τοὺς ἀνθρώπους, Ὅτι μὴ δύναμαι μετὰ Θεοῦ εἶναι, τοῖς ἀνθρώποις συντυγχάνω, ἀπεκρίνατο. "Αλλος δέ τις, ἐκ τῆς πείρας τὰ τοιαῦτα ἐξηγούμενος, οὐ τὴν ὁμιλίαν μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν τὴν θέαν τῶν ἀνθρώπων αἰτιᾶται, ὡς δυναμέν την λυμήνασθαι τὸ εὐσταθὲς τῆς κατὰ διάνοιαν τῶν ήσυχαζόντων ἠρεμίας. Εἰ δέ τις ἐπ' ἀκριβείας ἐξ ετάζοι, καὶ ἡ μνήμη τοῦ πλησιασμοῦ, καὶ ἡ προσο δοκία τῆς ἐπιδημίας, καὶ τῆς κατ' αὐτὴν συντυχίας, ἀτρεμεῖν τελέως οὐκ ἀφίησι τὸ τῆς ψυχῆς διανοούν μενον· ὁ δὲ καὶ γραφῇ τοὺς λόγους διδούς, ἐπιστρεφεστέρᾳ μερίμνῃ περιβάλλει τὸν οἰκεῖον νοῦν· κάν μὲν ᾖ τῶν προκοψάντων καὶ ἐπειλημμένων, δι' εύ ρωστίαν ψυχῆς, τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ, ἔχει μὲν ταύ την, καὶ γράφων, ἐνεργὸν, ἀλλ' οὐκ ἀμέσως καὶ εἰ ‹ λικρινῶς. Ἂν δὲ τῶν ἔτι πολλοῖς νοσήμασι περιπιπτόντων, ἢ παθήματι ψυχῆς, οἷος ἀληθῶς ἐγώ, καὶ δεομένων συνεχῶς βοᾷν πρὸς τὸν Θεόν· ο Ιασαί με, ὅτι ἡμαρτόν σοι, τοῦτον οὐκ εὐλογον, πρὸ τῆς ἰά σεως, ἀφεῖσθαι τῆς δεήσεως, καὶ πρὸς ἄλλο τι τῶν ἁπάντων ἑκουσίως ἀσχολεῖσθαι· πρὸς δὲ τούτοις, καὶ τοῖς μὴ παροῦσι τῶν ἀνθρώπων διὰ τῶν γραμμάτων ὁμιλεῖ· καὶ πλείοσι καιροῖς καὶ ἀνθρώποις, ἐνίοτε καὶ οἷς οὐ βούλεται, μεταδίδωσι τῆς ὁμιλίας τῶν γραμμάτων πεφυκότων παραμένειν, μετὰ τὴν ἀποβίωσιν τοῦ γράψαντος. Διὰ τοῦτο πολλοὶ τῶν καθ
likh Oui vere cupiunt in solitudine vivere, his displi ret, non modo cum sæcularibus, sel et cum ipsis contubernalibus conversatio. Disturbat enim conti. maitatem dulcissimæ cum Deo conversationis et mentis solitudinem, quatenus interior et vere mo Bachus in duas et aliquando in multas partes di scinditur. Ideo quidam Patrum interrogatus cur Ironines fugeret: • Quia, inquit, non possum esse cum Deo quandiu cum hominibus sum.» Alius vero aliquis, experientia edoctus, non conversatio jem modo, sed et aspectum hominum reprobat, ut nocere valentem stabilitati mentalis monachorum quietis. Si quis autem sedulo perpendat, memoria conversationis et exspectatio congressus et collo quii in eo habendi, perfecte quietas haud relinquit, animæ cogitationes. Qui etiam litteris sermones mandat, molestiore suam mentem implicat cura et si est progressus et animæ fortitudine adeptus Hei charitatem, hæc quidem com scribente opera tar, sed non pure ac sincere; si vero sit ex iis qui multis laborant animæ morbis et passionibus, qualis vere sum ego, el quos oportet jugiter clamare ad Deum Sana me, quia peccavi tibi,» illi non con venit ut ante sanationem desinat orare aut ad ali quid aliud se applicare. Insuper, etiam cum absen libus per litteras confabulatur, et multis temporibus» hominibusque, et interdum quibus non vult, collo quium transmittit, cum scripta permanere queant post scriptoris obitum. Ideo multi in quiete per
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ
ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ
ΤΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ
ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΣΕΜΝΟΤΑΤΗΝ ΕΝ ΜΟΝΑΖΟΥΣΑΙΣ ΞΕΝΩΝ
ΠΕΡΙ ΠΑΘΩΝ ΚΑΙ ΑΡΕΤΩΝ
ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΤΙΚΤΟΜΕΝΩΝ ΕΚ ΤΗΣ ΚΑΤΑ ΝΟΥΝ ΣΧΟΛΗΣ.
Τοῖς μοναδικῶ: ζῇν προθυμουμένοις ἀληθῶς ἀηδής
ἐστιν οὐ μόνον ἡ πρὸς τοὺς πολλοὺς, ἀλλὰ καὶ ἡ πρὸς
αὐτοὺς τοὺς ὁμοτρόπους ὁμιλία. Τὸ γὰρ συνεχές δια
κόπτει τῆς πρὸς τὸν Θεὸν θυμηρεστάτης ομιλίας
καὶ τὸ μοναδικὸν τοῦ νοῦ, καθ᾽ ὅ συνίσταται ὁ ἐντὸς
καὶ ὄντως μοναχός, δυαδικόν, ἔστι δ' ὅτε καὶ πολύ
σχιδές ποιεῖται· διὸ καί τις τῶν Πατέρων ερωτώμε
ναι, τίνος ένεκα φεύγει τοὺς ἀνθρώπους, Ὅτι μὴ
δύναμαι μετὰ Θεοῦ εἶναι, τοῖς ἀνθρώποις συντυγχά
νω, ἀπεκρίνατο. "Αλλος δέ τις, ἐκ τῆς πείρας τὰ
τοιαῦτα ἐξηγούμενος, οὐ τὴν ὁμιλίαν μόνον, ἀλλὰ καὶ
αὐτὴν τὴν θέαν τῶν ἀνθρώπων αἰτιᾶται, ὡς δυναμέν
την λυμήνασθαι τὸ εὐσταθὲς τῆς κατὰ διάνοιαν τῶν
ήσυχαζόντων ἠρεμίας. Εἰ δέ τις ἐπ' ἀκριβείας ἐξ
ετάζοι, καὶ ἡ μνήμη τοῦ πλησιασμοῦ, καὶ ἡ προσο
δοκία τῆς ἐπιδημίας, καὶ τῆς κατ' αὐτὴν συντυχίας,
ἀτρεμεῖν τελέως οὐκ ἀφίησι τὸ τῆς ψυχῆς διανοούν
μενον· ὁ δὲ καὶ γραφῇ τοὺς λόγους διδούς, επιστρε
φεστέρα μερίμνῃ περιβάλλει τὸν οἰκεῖον νοῦν· κάν
μὲν ᾖ τῶν προκοψάντων καὶ ἐπειλημμένων, δι' εύ
ρωστίαν ψυχῆς, τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ, ἔχει μὲν ταύ
την, καὶ γράφων, ἐνεργὸν, ἀλλ' οὐκ ἀμέσως καὶ εἰ
‹ λικρινῶς. Ἂν δὲ τῶν ἔτι πολλοῖς νοσήμασι περιπι
πτόντων, ἢ παθήματι ψυχῆς, οἷος ἀληθῶς ἐγώ, καὶ
δεομένων συνεχῶς βοᾷν πρὸς τὸν Θεόν· ο Ιασαί με,
ὅτι ἡμαρτόν σοι, τοῦτον οὐκ εὐλογον, πρὸ τῆς ἰά
σεως, ἀφεῖσθαι τῆς δεήσεως, καὶ πρὸς ἄλλο τι τῶν
ἁπάντων ἑκουσίως ἀσχολεῖσθαι· πρὸς δὲ τούτοις, καὶ
τοῖς μὴ παροῦσι τῶν ἀνθρώπων διὰ τῶν γραμμάτων
ὁμιλεῖ· καὶ πλείοσι καιροῖς καὶ ἀνθρώποις, ἐνίοτε καὶ οἷς οὐ βούλεται, μεταδίδωσι τῆς ὁμιλίας
τῶν γραμμάτων πεφυκότων παραμένειν, μετὰ τὴν ἀποβίωσιν τοῦ γράψαντος. Διὰ τοῦτο πολλοὶ τῶν καθ
likh
Oui vere cupiunt in solitudine vivere, his displi
ret, non modo cum sæcularibus, sel et cum ipsis
contubernalibus conversatio. Disturbat enim conti.
maitatem dulcissimæ cum Deo conversationis et
mentis solitudinem, quatenus interior et vere mo
Bachus in duas et aliquando in multas partes di
scinditur. Ideo quidam Patrum interrogatus cur
Ironines fugeret: • Quia, inquit, non possum esse
cum Deo quandiu cum hominibus sum.» Alius
vero aliquis, experientia edoctus, non conversatio
jem modo, sed et aspectum hominum reprobat, ut
nocere valentem stabilitati mentalis monachorum
quietis. Si quis autem sedulo perpendat, memoria
conversationis et exspectatio congressus et collo
quii in eo habendi, perfecte quietas haud relinquit,
animæ cogitationes. Qui etiam litteris sermones
mandat, molestiore suam mentem implicat cura
et si est progressus et animæ fortitudine adeptus
Hei charitatem, hæc quidem com scribente opera
tar, sed non pure ac sincere; si vero sit ex iis qui
multis laborant animæ morbis et passionibus, qualis
vere sum ego, el quos oportet jugiter clamare ad
Deum Sana me, quia peccavi tibi,» illi non con
venit ut ante sanationem desinat orare aut ad ali
quid aliud se applicare. Insuper, etiam cum absen
libus per litteras confabulatur, et multis temporibus»
hominibusque, et interdum quibus non vult, collo
quium transmittit, cum scripta permanere queant
post scriptoris obitum. Ideo multi in quiete per
col. 1045–1046page 102 of 197
PG 150:1045ήσυχίαν ἄκρων Πατέρων γράψαι τι ὅλως οὐκ ἦν έσχοντο, καίτοι μεγάλα και πολυωφελῆ δυνάμενοι ἐκθέσθαι. Κατὰ πάντα δὲ τῆς ἐκείνων ἀκριβείας ἀπο λειπόμενος ἐγώ, καὶ γράφειν ἔθος εἶχον, ἀλλ᾽ ἀναγ καίας επειγούσης χρείας· νῦν δέ με καὶ πρὸς τοῦτο ὀκνηρότερον εποίησαν οἱ βασκάνοις ὀφθαλμοῖς ἔνια τῶν ἐμῶν γραμμάτων κατιδόντες, καὶ κακουργίας ἐκ τούτων ζητοῦντες ἀφορμάς· οἶ, κατὰ τὸν μέγαν Διονύσιον, προσπάσχουσε στοιχείοις καὶ γραμμαῖς ἀνοήτοις, καὶ συλλαβαῖς, καὶ λέξεσιν ἀγνώστοις, μὴ διαβαινούσαις εἰς τὸ τῆς ψυχῆς αὐτῶν νοερόν καί ἐστιν ὡς ἀληθῶς ἄλογον καὶ σκαιὸν, καὶ τῶν τὰ θεῖα νοεῖν ἐθελόντων οὐδαμῶς ἴδιον, μὴ τῇ δυνάμει τοῦ σκοποῦ προσέχειν, ἀλλὰ ταῖς λέξεσιν· οἶδα δὲ ἐγὼ δικαίως ὑπ' ἐκείνων τὰς μέμψεις υποστάς· ούχ ὅτι μὴ συμφώνως τοῖς Πατράσιν ἔγραφον· τοῦτο γάρ, χάριτι Χριστοῦ, συνετηρήθη μοι τοῖς γράμμασιν ἀλλ' ὅτι συνεγραψάμην, περὶ ὧν ἄξιος οὐκ ἦν ἄλλος τις, ὁ Ζἂν ἴσως, τὸ τῆς ἀληθείας σχήματα λόγω, περιτρεπομένῳ βοηθεῖν ἐπιχειρήσας· πλὴν ὅτον, ὅτι οὐκ ὀργῆς, ἀλλὰ συμμέτρου παιδείας ἡμῖν ἦν ἐπιφορά· διὸ οὐδὲ ἰσχύσαι καθ' ἡμῶν ἐξεγένετο τοῖς ἐπιτεθειμένοις. Τάχα δὲ καὶ τοῦτο τῆς ἐμῆς ἦν ἀναξιότητος· οὐ γὰρ ἦν ἐγὼ ἄξιος, οὐδὲ ἱκανὸς, ὡς ἔοικε, παθεῖν τι ὑπὲρ ἀληθείας, καὶ οὕτω κοινωνῆσαι τοῖς τῶν ἁγίων παθήμασι μετὰ χαρά;. Τί γάρ; οὐχὶ. καὶ ὁ Χρυσόστομος Πατήρ, ὁ καὶ τῶμα περικείμενος ἔτι τῇ Ἐκκλησία τῶν πρωτοτόκων ἐν οὐρανοῖς συν ημμένος, εἴπερ τις, ἀσφαλῶς ἅμα, καὶ σαφῶς, καὶ μελιχρῶς, λογογραφῶν τὴν εὐσέβειαν, οὐχ οὗτος τοί νυν ὁ τηλικοῦτος, ὡς τὰ 'Ωριγένους γράφων καὶ φρο νῶν, ἐξεκόπη τῆς Ἐκκλησίας, καὶ ὑπερορίαν κατελι κάσθη; Φησὶ δὲ καὶ Πέτρος ὁ κορυφαίας τοῦ κορυ φαίου χοροῦ τῶν τοῦ Κυρίου μαθητῶν, ὅτι καὶ τὰ ἐν ἐπιστολαῖς τοῦ μεγάλου Παύλου δυσνόητα, οἱ τότε ἀμαθεῖς ἑστρέβλουν, πρὸς τὴν ἰδίαν αὐτῶν ἀπώλειαν. Ἐγὼ δὲ διὰ τὴν μικρὰν ἐπήρειαν τῶν ἐπιχειρησάν των, καίτοι συνοδικῶς καταβληθέντων, ὅμως τοῦ γράφειν διενοούμην ἀποσχέσθαι τελέως. Εἰ μὴ σύ νῦν, ὦ ἱερὰ πρεσβύτις οὐκ ἀνῆκας δεομένη, καὶ παρακλητικοῖς γράμμασι χρωμένη, καὶ μηνύμασιν ἕως ἔπεισας παραινετικοίς λόγοις αὖθις ἐγχειρῆσαι. Καίτοι σοι τῶν παραινέσεων οὐ πάνυ χρεία· κέκτηται γάρ, χάριτι Χριστοῦ, μετὰ τοῦ καθ᾿ ἡλικίαν γήρως, καὶ τὸ ἐν συνέσει γεραρόν, καὶ τὸν νόμον τῶν ιερών παραγγελμάτων, διὰ πολυετούς ἀνέγνως πρά ξέως, ὑπακοῇ καὶ ἡσυχίᾳ κατὰ καιρὸν μερισαμένη του τὸν βίον· δι' ὧν καταλεάνασα τὸ τῆς ψυχῆ τυκτίον, ἐπιτήδειον πεποίησαι, πρὸς τὸ δέξασθαι καὶ συντηρῆσαι τοὺς θείους χαρακτῆρας. ᾿Αλλὰ γὰρ τοιοῦτόν ἐστι· ψυχή κατάκρας ἁλοῦσα πνευματικῆς διδασκαλίας πόθῳ· κόρον αὐτῆς οὐδέποτε λαμβάνει. Διὸ καὶ ἡ σοφία περὶ ἑαυτῆς φησιν. Οἱ τρώγοντές με ἔτι πεινάσουσι· καὶ ὁ ἐνιεὶς τῇ ψυχῇ τὸν εἶν πόθον τοῦτον Κύριος, περὶ Μαρίας φησί, τῆς τὴν ἀγαθὴν μερίδα ταύτην ἐπιλεξαμένης, ὅτι οὐκ ἀραι ρεθήσεται ἀπ' αὐτῆς. Σοὶ δ᾽ ἴσως τῶν τοιούτων λό γων δεῖ, καὶ διὰ τὰς ὑπὸ σοὶ παιδαγωγῷ ζώτας
fectissimi Patres nihil omnino scribere volucrunt sed licet maximam inde utilitatem afferre potuissent. Prorsus ab horum austeritate ego deficiens, vel scribere solebam, nonnisi tamen urgente necessi tate; nunc vero me minus ad hoc diligentem fece-` runt qui invidis oculis scriptorum aliqua meorum despiciunt, in eisque irritamenta quærunt nequitia qui, ut ait magnus Dionysius, concinunt elementis litterisque vesanis et syllabis verbisque ignotis non penetrantibus animæ suæ intellectum. Est enim stultum ineptumque vere et intelligere divina vo lentibus indignum, non intenta sententia, verbis attendere. Scio equidem illos merito miki exprobrare, non quod Patribus contradixerim (id enim, Christi gratia, scriptis meis cautum est), sel quod disseruerim de quibus dignus non eram. Alins quidam dignus erat, Zum fortasse, qui veridico ser mone eversum adjuvare conatus est. Cæteroquin non ob gram, sed ad congruam correctiorem cos impugnavimus, et ideo contra nos prevalere non potuerunt aggressores. Forsan quoque hoc erenit propter meam indignitatem: neque enim dignus eram et idoneus qui, ut decet, aliquid pro veritate paterer, et ita sanctorum persecutiones lætus parti ciparem. Quid enim? nonne Chrysostomus Pater, qui adhuc corpore indutus Ecclesiae primitivorum in cœlis jam consociabatur, qui magis quam quivis alius tuto simul et sapienter atque suaviter de pietate scripsit, nonne hic, inquam, tantus vir, tanquam errores Origenis tenens ac docens, a sta Ecclesia pulsus est et exsilio multatus? D.cit Petrus regii discipulorum Domini senatus princeps in epistolis magni Pauli esse quædam difli cilia intellecto, quæ tune indocti depravakant ad suam ipsorum perditionem 1. Et ego propter acer bam aggressorum malitiam, pariter a scribendo volebam prorsus abstinere, nisi tu nunc, o vene randa Mater, indesinenter rogasses et hortatoriis usa fuisses litteris atque documentis, donec incita mentis mihi persuasisti ut hoc opus iterum susci perem. Nec tibi multis opus fuit exhortationibus polles enim haud sola ætatis canitie, sed etiam prudentiæ senio, et sacrorum legem mandatorum ex longæva praxi percalles, obedientia et quietudine vitam tuam opportune partita, quibus polivisti 1 1 Petr. 11, 10. * Evchi xxiv, 29. Lue. N animæ tuæ tabulam, ut idonça fieret recipiendis conservandisque divinis characteribus. Nam sic se res habet: anima omnino capta doctrinæ spiritalis amore, satietatem ejus nunquam habet, Ideo sa pientia de seipsa dicit: Qui edunt me, adhuc esurient 2. Et qui animæ indit desiderium hoc divinum, Dominus de Maria dicit '; ‹ Optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea. Tibi autem forsan hujusmodi sermonibus opus est, et propter magni regis filias sub tuo magisterio viventes; et potissimum ob sponsas quas ex tua fa mila duci incorruptionis conjungere cupis: qcia
ήσυχίαν ἄκρων Πατέρων γράψαι τι ὅλως οὐκ ἦν
έσχοντο, καίτοι μεγάλα και πολυωφελῆ δυνάμενοι
ἐκθέσθαι. Κατὰ πάντα δὲ τῆς ἐκείνων ἀκριβείας ἀπο
λειπόμενος ἐγώ, καὶ γράφειν ἔθος εἶχον, ἀλλ᾽ ἀναγ
καίας επειγούσης χρείας· νῦν δέ με καὶ πρὸς τοῦτο
ὀκνηρότερον εποίησαν οἱ βασκάνοις ὀφθαλμοῖς ἔνια
τῶν ἐμῶν γραμμάτων κατιδόντες, καὶ κακουργίας
ἐκ τούτων ζητοῦντες ἀφορμάς· οἶ, κατὰ τὸν μέγαν
Διονύσιον, προσπάσχουσε στοιχείοις καὶ γραμμαῖς
ἀνοήτοις, καὶ συλλαβαῖς, καὶ λέξεσιν ἀγνώστοις,
μὴ διαβαινούσαις εἰς τὸ τῆς ψυχῆς αὐτῶν νοερόν
καί ἐστιν ὡς ἀληθῶς ἄλογον καὶ σκαιὸν, καὶ τῶν τὰ
θεῖα νοεῖν ἐθελόντων οὐδαμῶς ἴδιον, μὴ τῇ δυνάμει
τοῦ σκοποῦ προσέχειν, ἀλλὰ ταῖς λέξεσιν· οἶδα δὲ
ἐγὼ δικαίως ὑπ' ἐκείνων τὰς μέμψεις υποστάς· ούχ
ὅτι μὴ συμφώνως τοῖς Πατράσιν ἔγραφον· τοῦτο
γάρ, χάριτι Χριστοῦ, συνετηρήθη μοι τοῖς γράμμα
σιν ἀλλ' ὅτι συνεγραψάμην, περὶ ὧν ἄξιος οὐκ ἦν
ἄλλος τις, ὁ Ζἂν ἴσως, τὸ τῆς ἀληθείας σχήματα
λόγω, περιτρεπομένῳ βοηθεῖν ἐπιχειρήσας· πλὴν
ὅτον, ὅτι οὐκ ὀργῆς, ἀλλὰ συμμέτρου παιδείας ἡμῖν
ἦν ἐπιφορά· διὸ οὐδὲ ἰσχύσαι καθ' ἡμῶν ἐξεγένετο
τοῖς ἐπιτεθειμένοις. Τάχα δὲ καὶ τοῦτο τῆς ἐμῆς ἦν
ἀναξιότητος· οὐ γὰρ ἦν ἐγὼ ἄξιος, οὐδὲ ἱκανὸς, ὡς
ἔοικε, παθεῖν τι ὑπὲρ ἀληθείας, καὶ οὕτω κοινωνῆσαι
τοῖς τῶν ἁγίων παθήμασι μετὰ χαρά;. Τί γάρ; οὐχὶ.
καὶ ὁ Χρυσόστομος Πατήρ, ὁ καὶ τῶμα περικείμενος
ἔτι τῇ Ἐκκλησία τῶν πρωτοτόκων ἐν οὐρανοῖς συν
ημμένος, εἴπερ τις, ἀσφαλῶς ἅμα, καὶ σαφῶς, καὶ
μελιχρῶς, λογογραφῶν τὴν εὐσέβειαν, οὐχ οὗτος τοί
νυν ὁ τηλικοῦτος, ὡς τὰ 'Ωριγένους γράφων καὶ φρο
νῶν, ἐξεκόπη τῆς Ἐκκλησίας, καὶ ὑπερορίαν κατελι
κάσθη; Φησὶ δὲ καὶ Πέτρος ὁ κορυφαίας τοῦ κορυ
φαίου χοροῦ τῶν τοῦ Κυρίου μαθητῶν, ὅτι καὶ τὰ ἐν
ἐπιστολαῖς τοῦ μεγάλου Παύλου δυσνόητα, οἱ τότε
ἀμαθεῖς ἑστρέβλουν, πρὸς τὴν ἰδίαν αὐτῶν ἀπώλειαν.
Ἐγὼ δὲ διὰ τὴν μικρὰν ἐπήρειαν τῶν ἐπιχειρησάν
των, καίτοι συνοδικῶς καταβληθέντων, ὅμως τοῦ
γράφειν διενοούμην ἀποσχέσθαι τελέως. Εἰ μὴ σύ
νῦν, ὦ ἱερὰ πρεσβύτις οὐκ ἀνῆκας δεομένη, καὶ
παρακλητικοῖς γράμμασι χρωμένη, καὶ μηνύμασιν
ἕως ἔπεισας παραινετικοίς λόγοις αὖθις ἐγχειρῆσαι.
Καίτοι σοι τῶν παραινέσεων οὐ πάνυ χρεία· κέκτη
ται γάρ, χάριτι Χριστοῦ, μετὰ τοῦ καθ᾿ ἡλικίαν
γήρως, καὶ τὸ ἐν συνέσει γεραρόν, καὶ τὸν νόμον τῶν
ιερών παραγγελμάτων, διὰ πολυετούς ἀνέγνως πρά
ξέως, ὑπακοῇ καὶ ἡσυχίᾳ κατὰ καιρὸν μερισαμένη
του τὸν βίον· δι' ὧν καταλεάνασα τὸ τῆς ψυχῆ
τυκτίον, ἐπιτήδειον πεποίησαι, πρὸς τὸ δέξασθαι
καὶ συντηρῆσαι τοὺς θείους χαρακτῆρας. ᾿Αλλὰ γὰρ
τοιοῦτόν ἐστι· ψυχή κατάκρας ἁλοῦσα πνευματικῆς
διδασκαλίας πόθῳ· κόρον αὐτῆς οὐδέποτε λαμβάνει.
Διὸ καὶ ἡ σοφία περὶ ἑαυτῆς φησιν. Οἱ τρώγοντές
με ἔτι πεινάσουσι· καὶ ὁ ἐνιεὶς τῇ ψυχῇ τὸν εἶν
πόθον τοῦτον Κύριος, περὶ Μαρίας φησί, τῆς τὴν
ἀγαθὴν μερίδα ταύτην ἐπιλεξαμένης, ὅτι οὐκ ἀραι
ρεθήσεται ἀπ' αὐτῆς. Σοὶ δ᾽ ἴσως τῶν τοιούτων λό
γων δεῖ, καὶ διὰ τὰς ὑπὸ σοὶ παιδαγωγῷ ζώτας
fectissimi Patres nihil omnino scribere volucrunt
sed
licet maximam inde utilitatem afferre potuissent.
Prorsus ab horum austeritate ego deficiens, vel
scribere solebam, nonnisi tamen urgente necessi
tate; nunc vero me minus ad hoc diligentem fece-`
runt qui invidis oculis scriptorum aliqua meorum
despiciunt, in eisque irritamenta quærunt nequitia
qui, ut ait magnus Dionysius, concinunt elementis
litterisque vesanis et syllabis verbisque ignotis non
penetrantibus animæ suæ intellectum. Est enim
stultum ineptumque vere et intelligere divina vo
lentibus indignum, non intenta sententia,
verbis attendere. Scio equidem illos merito miki
exprobrare, non quod Patribus contradixerim (id
enim, Christi gratia, scriptis meis cautum est), sel
quod disseruerim de quibus dignus non eram. Alins
quidam dignus erat, Zum fortasse, qui veridico ser
mone eversum adjuvare conatus est. Cæteroquin
non ob gram, sed ad congruam correctiorem cos
impugnavimus, et ideo contra nos prevalere non
potuerunt aggressores. Forsan quoque hoc erenit
propter meam indignitatem: neque enim dignus
eram et idoneus qui, ut decet, aliquid pro veritate
paterer, et ita sanctorum persecutiones lætus parti
ciparem. Quid enim? nonne Chrysostomus Pater,
qui adhuc corpore indutus Ecclesiae primitivorum
in cœlis jam consociabatur, qui magis quam quivis
alius tuto simul et sapienter atque suaviter de
pietate scripsit, nonne hic, inquam, tantus vir,
tanquam errores Origenis tenens ac docens, a sta
Ecclesia pulsus est et exsilio multatus?
D.cit Petrus regii discipulorum Domini senatus
princeps in epistolis magni Pauli esse quædam difli
cilia intellecto, quæ tune indocti depravakant ad
suam ipsorum perditionem 1. Et ego propter acer
bam aggressorum malitiam, pariter a scribendo
volebam prorsus abstinere, nisi tu nunc, o vene
randa Mater, indesinenter rogasses et hortatoriis
usa fuisses litteris atque documentis, donec incita
mentis mihi persuasisti ut hoc opus iterum susci
perem. Nec tibi multis opus fuit exhortationibus
polles enim haud sola ætatis canitie, sed etiam
prudentiæ senio, et sacrorum legem mandatorum
ex longæva praxi percalles, obedientia et quietudine
vitam tuam opportune partita, quibus polivisti
1 1 Petr. 11, 10. * Evchi xxiv, 29.
Lue. N
animæ tuæ tabulam, ut idonça fieret recipiendis
conservandisque divinis characteribus. Nam sic se
res habet: anima omnino capta doctrinæ spiritalis
amore, satietatem ejus nunquam habet, Ideo sa
pientia de seipsa dicit: Qui edunt me, adhuc
esurient 2. Et qui animæ indit desiderium hoc
divinum, Dominus de Maria dicit '; ‹ Optimam
partem elegit, quae non auferetur ab ea.
Tibi autem forsan hujusmodi sermonibus opus
est, et propter magni regis filias sub tuo magisterio
viventes; et potissimum ob sponsas quas ex tua fa
mila duci incorruptionis conjungere cupis: qcia
col. 1047–1048page 103 of 197
PG 150:1047γατέρας τοῦ μεγάλου βασιλέως· καὶ μάλιστα τὴν σύνεσιν, ἣν ἐκ τοῦ σοῦ γένους τῷ χορηγῷ τῆς ἀφθαρσίας νυμφεύσασθαι ποθεῖς· ὂν δὴ καὶ μιμουμένη, καθάπερ ἐκεῖ ο: τὴν ἡμετέραν μορφὴν ὑπὲρ ἡμῶν ὡς ἀληθῶς ἀνέλαβεν, οὕτω καὶ αὐτὴ τὸ πρόσωπον ὑπέους νῦν τῶν εἰσαγομένων καὶ διδασκαλίας δεο μένων. Διὸ κἀγὼ εἰ καὶ μὴ περὶ λόγους, καὶ τοιούτους λόγους εὔπορος, ἀλλὰ διὰ τὴν ὑπακοὴν, καὶ τὴν ἐντολὴν τοῦ διδόναι τῷ αἰτοῦντι, ἐξ ὧν ἔχω νῦν, ἐνδεικνύμενος τὴν πρόθεσιν, τὸ χρέος ἀποτίσω τῆς κατὰ Χριστὸν ἀγάπης. Ἴσθι τοίνυν, ἱερὰ πρεσβύτις, μᾶλλον δὲ διὰ σοῦ μανθανέτωσαν αἱ κατὰ Θεὸν προῃ ρημέναι ζην νεάνιδες, ὅτι καὶ ψυχῆς ἐστι θάνατος τῆς αθανατου φύσει. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ ἡγαπημένος Θεολόγος λέγει· Εστιν ἁμαρτία πρὸς θάνατον, καὶ ἔστιν ἁμαρτία μὴ πρὸς θάνατον θάνατον ἐνταῦθα τὸν τῆς ψυχῆς πάντως λέγων. Καὶ ὁ μέγας Παῦλος, ο Η λύπη, φησὶν, ἡ κατὰ κόσμον, θάνατον κατεργάζε ο θάνατον πάντως τῆς ψυχῆς. Καὶ πάλιν ε Εγειρα:, ὁ καθεύδων, καὶ ἀνάστα ἐκ τῶν νεκρῶν, καὶ ἐπιφαύσει σοι ὁ Χριστός.» Εκ ποίων νεκρῶν ἐγερ θῆναι ἐγκελεύεται; Πάντως ἐκ τῶν τεθανατωμένων ταῖς σαρκικαῖς ἐπιθυμίαις, αἴ τινες στρατεύονται κατὰ τῆς ψυχῆς. Διὸ καὶ ὁ Κύριος νεκροὺς εἶπε τοὺς ἐν τῷ ματαί τούτῳ κόσμῳ ζῶντας. Τῷ γὰρ αἰτήσαντι τῶν μαθητῶν, ἀπελθεῖν ἐπὶ τὸ θάψαι τὸν διον πατέρα, οὐκ ἐνέδωκεν· ἀλλ' ἐπέταξεν ἀκολουθεῖν, ἀφέντα τοὺς νεκροὺς θάπτειν τοὺς ἑαυτῶν νεκρούς. Νεκροὺς ἐνταῦθα καὶ τοὺς ζῶντας ἐκείνους ὠνόμασεν ὁ Κύριος, πάντως ὡς κατὰ ψυχὴν νενεκρ μένους. Καθάπερ γὰρ ο χωρισμὸς τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος, θάνατός ἐστι τοῦ σώματος, οὕτως ὁ χωρισμός τοῦ Θεοῦ ἀπὸ τῆς ψυχῆς, θάνατός ἐστι τῆς ψυχῆς. Καὶ οὗτός ἐστι κυρίως θάνατος, ὁ τῆς ψυχῆς. Τοῦτον γὰρ ἐδήλου καὶ διὰ τῆς ἐν τῷ παραδείσῳ ἐντολῆς, ὅτε Ελε γεν ὁ Θεὸς πρὸς τὸν Ἀδάμ· ' δ' ἂν ἡμέρᾳ φάγῃς ἀπὸ τοῦ ἀπηγορευμένου ξύλου, θανάτῳ ἀποθανῇ.» Τότε γὰρ ἐθανατώθη ἡ ψυχὴ αὐτοῦ διὰ τῆς παραβάσεως, χωρισθεῖσα τοῦ Θεοῦ. Κατὰ σῶμα γὰρ τῶν διετέλεσε ἀπὸ τότε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς, μέχρι τριάκοντα καὶ ἐννακοσίων ἐνιαυτῶν. Ἀλλ' ὁ διὰ τὴν παράβασιν τῇ ψυχῇ προσγενόμενος θάνατος, οὐ τὴν ψυχὴν ἀχρειοί μόνον, καὶ ἐπικατάρατον ποιεῖ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα πολύμοχθον, καὶ πολυπαθές, καὶ φθαρτὸν ἀπεργασάμενος, τέλος τῷ θανάτῳ παραδίδωσι· τότε γὰρ μετὰ τὴν ἐκ παραβάσεως τοῦ ἐντὸς ἀνθρώπου νέκρωσιν, ἤκουσεν ὁ χοϊκὴς Αδάμ, ότι Επικατάρατος ἡ γῆ ἐν τοῖς ἔργοις σου. ᾿Ακάνθας καὶ τριβόλους ἀνατελεῖ σοι, καὶ ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσ ώπου σου φαγῇ τὸν ἄρτον σου, ἕως τοῦ ἐπιστρέψαι σε εἰς γῆν, ἐξ ἧς ἐλήφθης· ὅτι γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ. Εἰ δὲ καὶ κατὰ τὴν μέλλουσαν ἐκείνην πα λιγγενεσίαν, ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν δικαίων, καὶ τὰ τῶν ἀνόμων καὶ ἁμαρτωλῶν ἀνίσταται σώματα, ἀλλ' εἰς τὸ παραδοθῆναι τῷ δευτέρῳ θανάτῳ, τῇ κολάσει ἐκείνῃ τῇ αἰωνίῳ, τῷ ἀκοιμήτῳ σκώληκι, τῷ τῶν ἐδόντων βρυγμῷ, τῷ ἐξωτέρῳ καὶ ψηλαφητῷ
imitans, quemadmodum hic nostram formam pro uobis verissime assumpsit, sic et ipsa personamı munc induisti corum qui incipiunt et disciplina indigent. Quare ego, licet ad sermones, et quidem ad tales sermones minime aptus, per obedientiam tamen, ut præceptum impleam dandi petentibus, quæ nunc habeo exhibens et proferens, debitum solvam christianæ charitatis. Scito igitur, venerand: mater, vel potius per te di scant puellæ secundum Deum vivere volentes, mor tem esse etiam animæ, quamvis bæc sit natura im mortalis. Sic enim loquitur dilectus Christo Theo logus: ‹ Est peccatum ad mortem, el est peccatum non ad mortem 4:» mortem hic animæ profecto di eens. Et magnus Paulus: ‹ Sæculi tristitia mortem operatur; s mortem animæ certo intelligens. Et Herum: «Surge qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus. Ex quibusnam mor tuis exsurgere jubet? Profecto ex iis qui enecti sunt carnalibus, desideriis quæ militant adversus ani mam *. Ideo ipse Dominus mortuos dicit qui in fu tili hoc mundo vivunt. Nam cuidam e discipulis petenti nt abiret ad sepeliendum patrem suun, non concessit, sed præcepit ut sequeretur, dinit iens mortuos sepelire mortuos suos 7. Illos hic Do minus etsi viventes appellat mortuos, utpote mor Luros auina. 52b" Maub. viu, 22. Ut enim separatio animæ a corpore, mors est corporis, sic separatio Dei ab anima mors est animæ. El hæc est vera murs, anima unors. Hanc enim stendebat, quando præceptun dans in paradiso, Mixit Deus ad Adam: In quocunque die come deris ex prohibito ligno, morte morieris 8. › Nam sunc mortua est ejus anima, per transgressionem a Deo separata. Etenim corpore vivere perrexit ab hinc et deinceps usque ad triginta et nongentos an nos. At per pravaricationem animam ingressa mors. non solum enecat àniniam, et maledictum facit ho minem, sed vel ipsum corpus multis laboribus et corruptioni subjicit, et demum morte tradit: tunc enim, post interioris hominis ex peccato mortem,' hæc audiit terrenus Adam: Maledicta terra in wpere tuo: spinas et tribulos germinabit tibi, et in sudore vultus tui vesceris pane, donec revertaris Li terram de qua sumptus es, quia pulvis es, et in pulverein reverteris '. In futura quidem instauratione, in resurrectione justorum, resurgent etiam injustorum et peccatorum corpora, sed ut tradantur secundæ morti, id est, suppliciis æternis, vermi qui non moritur, stridori dentium, exterioribus et tractabilibus tenebris, caliginosa et inexstinguibili ignis gehenna, juxta prophetam diccntemn: • Succendetur utrumque si mul (injusti et peccatores), et non erit qui exstin buat s. o llec est enim secunda mors, sicut Joan nes in Apocalypsi nos docet. Audi etiam magnum Paulum dicentem: «Si secundum carnem vixeritis, 1 Joan. 5, 16. Gen. III, 17. * Ephes. v, 14, 1 Cor. VII, *1 Petr. 11, 11. Gen.
γατέρας τοῦ μεγάλου βασιλέως· καὶ μάλιστα τὴν
σύνεσιν, ἣν ἐκ τοῦ σοῦ γένους τῷ χορηγῷ τῆς ἀφθαρ
σίας νυμφεύσασθαι ποθεῖς· ὂν δὴ καὶ μιμουμένη,
καθάπερ ἐκεῖ ο: τὴν ἡμετέραν μορφὴν ὑπὲρ ἡμῶν
ὡς ἀληθῶς ἀνέλαβεν, οὕτω καὶ αὐτὴ τὸ πρόσωπον
ὑπέους νῦν τῶν εἰσαγομένων καὶ διδασκαλίας δεο
μένων. Διὸ κἀγὼ εἰ καὶ μὴ περὶ λόγους, καὶ τοιού
τους λόγους εὔπορος, ἀλλὰ διὰ τὴν ὑπακοὴν, καὶ
τὴν ἐντολὴν τοῦ διδόναι τῷ αἰτοῦντι, ἐξ ὧν ἔχω νῦν,
ἐνδεικνύμενος τὴν πρόθεσιν, τὸ χρέος ἀποτίσω τῆς
κατὰ Χριστὸν ἀγάπης. Ἴσθι τοίνυν, ἱερὰ πρεσβύτις,
μᾶλλον δὲ διὰ σοῦ μανθανέτωσαν αἱ κατὰ Θεὸν προῃ
ρημέναι ζην νεάνιδες, ὅτι καὶ ψυχῆς ἐστι θάνατος τῆς
αθανατου φύσει. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ ἡγαπημένος Θεολόγος
λέγει· Εστιν ἁμαρτία πρὸς θάνατον, καὶ ἔστιν
ἁμαρτία μὴ πρὸς θάνατον θάνατον ἐνταῦθα τὸν τῆς
ψυχῆς πάντως λέγων. Καὶ ὁ μέγας Παῦλος, ο Η
λύπη, φησὶν, ἡ κατὰ κόσμον, θάνατον κατεργάζε
ο θάνατον πάντως τῆς ψυχῆς. Καὶ πάλιν
ε Εγειρα:, ὁ καθεύδων, καὶ ἀνάστα ἐκ τῶν νεκρῶν,
καὶ ἐπιφαύσει σοι ὁ Χριστός.» Εκ ποίων νεκρῶν ἐγερ
θῆναι ἐγκελεύεται; Πάντως ἐκ τῶν τεθανατωμένων
ταῖς σαρκικαῖς ἐπιθυμίαις, αἴ τινες στρατεύονται
κατὰ τῆς ψυχῆς. Διὸ καὶ ὁ Κύριος νεκροὺς εἶπε
τοὺς ἐν τῷ ματαί τούτῳ κόσμῳ ζῶντας. Τῷ γὰρ
αἰτήσαντι τῶν μαθητῶν, ἀπελθεῖν ἐπὶ τὸ θάψαι τὸν
διον πατέρα, οὐκ ἐνέδωκεν· ἀλλ' ἐπέταξεν ἀκολου
θεῖν, ἀφέντα τοὺς νεκροὺς θάπτειν τοὺς ἑαυτῶν
νεκρούς. Νεκροὺς ἐνταῦθα καὶ τοὺς ζῶντας ἐκείνους
ὠνόμασεν ὁ Κύριος, πάντως ὡς κατὰ ψυχὴν νενεκρ
μένους. Καθάπερ γὰρ ο χωρισμὸς τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ
σώματος, θάνατός ἐστι τοῦ σώματος, οὕτως ὁ χωρισμός
τοῦ Θεοῦ ἀπὸ τῆς ψυχῆς, θάνατός ἐστι τῆς ψυχῆς. Καὶ
οὗτός ἐστι κυρίως θάνατος, ὁ τῆς ψυχῆς. Τοῦτον γὰρ
ἐδήλου καὶ διὰ τῆς ἐν τῷ παραδείσῳ ἐντολῆς, ὅτε Ελε
γεν ὁ Θεὸς πρὸς τὸν Ἀδάμ· ' δ' ἂν ἡμέρᾳ φάγῃς ἀπὸ
τοῦ ἀπηγορευμένου ξύλου, θανάτῳ ἀποθανῇ.» Τότε
γὰρ ἐθανατώθη ἡ ψυχὴ αὐτοῦ διὰ τῆς παραβάσεως,
χωρισθεῖσα τοῦ Θεοῦ. Κατὰ σῶμα γὰρ τῶν διετέ
λεσε ἀπὸ τότε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς, μέχρι τριάκοντα καὶ
ἐννακοσίων ἐνιαυτῶν. Ἀλλ' ὁ διὰ τὴν παράβασιν τῇ
ψυχῇ προσγενόμενος θάνατος, οὐ τὴν ψυχὴν ἀχρειοί
μόνον, καὶ ἐπικατάρατον ποιεῖ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ
καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα πολύμοχθον, καὶ πολυπαθές, καὶ
φθαρτὸν ἀπεργασάμενος, τέλος τῷ θανάτῳ παραδί
δωσι· τότε γὰρ μετὰ τὴν ἐκ παραβάσεως τοῦ ἐντὸς
ἀνθρώπου νέκρωσιν, ἤκουσεν ὁ χοϊκὴς Αδάμ, ότι
Επικατάρατος ἡ γῆ ἐν τοῖς ἔργοις σου. ᾿Ακάνθας
καὶ τριβόλους ἀνατελεῖ σοι, καὶ ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσ
ώπου σου φαγῇ τὸν ἄρτον σου, ἕως τοῦ ἐπιστρέψαι
σε εἰς γῆν, ἐξ ἧς ἐλήφθης· ὅτι γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν
ἀπελεύσῃ. Εἰ δὲ καὶ κατὰ τὴν μέλλουσαν ἐκείνην πα
λιγγενεσίαν, ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν δικαίων, καὶ τὰ
τῶν ἀνόμων καὶ ἁμαρτωλῶν ἀνίσταται σώματα,
ἀλλ' εἰς τὸ παραδοθῆναι τῷ δευτέρῳ θανάτῳ, τῇ
κολάσει ἐκείνῃ τῇ αἰωνίῳ, τῷ ἀκοιμήτῳ σκώληκι,
τῷ τῶν ἐδόντων βρυγμῷ, τῷ ἐξωτέρῳ καὶ ψηλαφητῷ
imitans, quemadmodum hic nostram formam pro
uobis verissime assumpsit, sic et ipsa personamı
munc induisti corum qui incipiunt et disciplina
indigent. Quare ego, licet ad sermones, et quidem
ad tales sermones minime aptus, per obedientiam
tamen, ut præceptum impleam dandi petentibus,
quæ nunc habeo exhibens et proferens, debitum
solvam christianæ charitatis.
Scito igitur, venerand: mater, vel potius per te di
scant puellæ secundum Deum vivere volentes, mor
tem esse etiam animæ, quamvis bæc sit natura im
mortalis. Sic enim loquitur dilectus Christo Theo
logus: ‹ Est peccatum ad mortem, el est peccatum
non ad mortem 4:» mortem hic animæ profecto di
eens. Et magnus Paulus: ‹ Sæculi tristitia mortem
operatur; s mortem animæ certo intelligens. Et
Herum: «Surge qui dormis, et exsurge a mortuis,
et illuminabit te Christus. Ex quibusnam mor
tuis exsurgere jubet? Profecto ex iis qui enecti sunt
carnalibus, desideriis quæ militant adversus ani
mam *. Ideo ipse Dominus mortuos dicit qui in fu
tili hoc mundo vivunt. Nam cuidam e discipulis
petenti nt abiret ad sepeliendum patrem suun,
non concessit, sed præcepit ut sequeretur, dinit
iens mortuos sepelire mortuos suos 7. Illos hic Do
minus etsi viventes appellat mortuos, utpote mor
Luros auina.
52b"
Maub. viu, 22.
Ut enim separatio animæ a corpore, mors est
corporis, sic separatio Dei ab anima mors est animæ.
El hæc est vera murs, anima unors. Hanc enim
stendebat, quando præceptun dans in paradiso,
Mixit Deus ad Adam: In quocunque die come
deris ex prohibito ligno, morte morieris 8. › Nam
sunc mortua est ejus anima, per transgressionem
a Deo separata. Etenim corpore vivere perrexit ab
hinc et deinceps usque ad triginta et nongentos an
nos. At per pravaricationem animam ingressa mors.
non solum enecat àniniam, et maledictum facit ho
minem, sed vel ipsum corpus multis laboribus et
corruptioni subjicit, et demum morte tradit: tunc
enim, post interioris hominis ex peccato mortem,'
hæc audiit terrenus Adam: Maledicta terra in
wpere tuo: spinas et tribulos germinabit tibi, et
in sudore vultus tui vesceris pane, donec revertaris
Li terram de qua sumptus es, quia pulvis es, et in
pulverein reverteris '.
In futura quidem instauratione, in resurrectione
justorum, resurgent etiam injustorum et peccatorum
corpora, sed ut tradantur secundæ morti, id est,
suppliciis æternis, vermi qui non moritur, stridori
dentium, exterioribus et tractabilibus tenebris,
caliginosa et inexstinguibili ignis gehenna, juxta
prophetam diccntemn: • Succendetur utrumque si
mul (injusti et peccatores), et non erit qui exstin
buat s. o llec est enim secunda mors, sicut Joan
nes in Apocalypsi nos docet. Audi etiam magnum
Paulum dicentem: «Si secundum carnem vixeritis,
1 Joan. 5, 16.
Gen. III, 17.
* Ephes. v, 14,
1 Cor. VII,
*1 Petr. 11, 11.
Gen.
col. 1049–1050page 104 of 197
PG 150:1049οδυνηρῶν ἀλγηδόνων. Εντεῦθεν καὶ κλαυθμυρισμοί, τῶν γενεθλίων ᾀσμάτων ἀντίφθογγοι, καὶ περι σφίγγουσαι ταινίας και κειρία: σπαργάνων, συγγενεῖς ἐνταφίων δεσμῶν, καὶ σκίμπους ἢ λίκνον, ένα αργής εἰκὼν μνήματος, ὡς κἀνταῦθα ἐπαναδιπλού σθαί μοι τὰ δυσχερή, ἅτε καὶ δευτέρων ἐπιτιθεμένων τούτων ἐπὶ πρώτῳ δεσμῶν. Οὐκ ἀκόμψως γὰρ παρὰ τοῖς σοφοίς πολυωνύμως καὶ παρωνύμως τοῦτο καλεῖται καὶ τάφος, καὶ φρουρά, καὶ χιτών, καὶ σῆμα, καὶ δέμας παρὰ τὸν δεσμὸν, καὶ σκηνες παρὰ τὴν ἐν αὐτῷ παρόδιον σκήνωσιν. Εἶτα αὐτὸ μὲν οὕτως δεδεμένον, γάλακτι τρέφεται, καὶ κατα βραχὺ αὔξεται· ἐγὼ δὲ ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ὥς τιν: ποτα μῷ τελματώδει, ἐνδεθεῖσα τῷ πλαδαρῷ τούτῳ, καὶ δι' ἐπιῤῥοίας καὶ ἀποῤῥοίας ἀεννάου ῥέοντι, φέρομαι οἷον ὑπόβρυχα, καὶ βυθῷ ἐσχάτης ἀνοίας ἐγκυβι στῷ, καὶ οὐχ οἷα τέ εἰμι ἔννουν τί καὶ ἐμαυτῆς ἴδιον ἐνεργεῖν, πλησμίῳ ἐγκαταδῦσα ὑγρῷ. τῆς ἄνω εὐγενείας ἀπομονή, ὡς ἔμπνευσις οὗ: ται δριμύτερον· συναισθάνομαι δὴ καὶ αὐτὴ τῶν Θεοῦ, καὶ εἰκὼν ἀρχικὴ, καὶ βασιλὶς τῶν χαμαὶ ἐρ χαμένων πάντων. Οὐ γὰρ δείσω ταῦτα σεμνολογεῖν, μὴ καὶ δόξω κομπάζειν παρ' ὑμῖν, ὡς ἄλλως μεγαληγόρος, εὖ εἰδόσι καὶ σεβασαμένοις τοὐμὸν ὡς θέ μις ἀξίωμα. Ἐπεὶ γὰρ ἡ ἀρχέτυπος ἡμῶν ἀγαθότης εὖ ποιεῖν πεφυκυία, υπέστησε νοητὸν καὶ νοερὸν κόσ σμον, ὑπέστησε τουτονὶ τὸν σύμπαντα οὐρανὸν, καὶ ὧν οὐρανὸς σύνοχος, ἔγνω τελευτῶν συντεμεῖν τε καὶ συνελεῖν πάντα ἐν ἑνὶ βραχεῖ κράματί τε ταὶ πλάσματι, ὡς ἂν κρατῆρί τινι παμμιγές τι χρῆμα και πολυδύναμον, τοῦτο δὴ ὁ λέγεταί τε καὶ ἔστιν ἄνθρωπος. Εντεῦθεν κἀγὼ ἡ νοερὰ καὶ ἀθάνατος συνεδέθην αἰσθητῷ καὶ θνητῷ, καὶ συνεζύγην ού ρανία γεώδει, καὶ θεραπαίνῃ δέσποινα· οὐκ οἶδα οἷς τισι λόγοις οὕτω δόξαν Θεῷ· ἴσως ἵν᾿ ἄμφω ὁμοῦ τὸν ἐπ' ἐργασία καλοκαγαθίας ζυγὸν ἕλκοντε καὶ συμπνέοντε, ἑκάτερον τῆς ἑκατέρου ὠναίμεθα φύ σεως· αὐτὸ μὲν ἐπενδύσασθαι ἀφθαρσίαν, ὡς εὐ γενεσθὲν τῇ συμπνοίᾳ τοῦ κρείττονος, καὶ κοινωνίας ἀθανάτου γευσάμενον· ἐγὼ δὲ αὐτῇ τοῦ χείρονος συζεύξει καμπτομένη ὅσα καὶ κύφωνι, μετριοπαθεῖν καὶ καθυφιέναι τοῦ ἐπὶ τῷ ἀξιώματι τῆς εἰκόνος φρονήματος, καὶ μὴ τυφοῦσθαι καὶ ἀποστατεῖν Θεοῦ, κατὰ τὸν πρὶν ἑωσφόρον· ταπεινοῦσθαι δὲ μᾶλλον ὑπὸ τὴν κραταιὰν αὐτοῦ χεῖρα, καὶ οὕτως ἔχεσθαι, ἐμὲ μὲν Θεοῦ, ἐμοῦ δὲ τὸ σῶμα, καὶ μηδὲ πρὸς βραχὺ ἢ ἐμὲ τῆς ζωούσης αἰτίας, ἢ τοῦτ' ἐμοῦ τῆς ψυχούσης ἀπεῤῥωγέναι. Ταῦθ' οἱ δημιουργικοί λόγοι ἐννοήσαντες, οὐ λίνον λίνῳ συνάπτουσιν, ἀεικίνητον δὲ, ὡς ἔφην, ἑτεροκινήτῳ, καὶ συνθέτῳ ἁπλῆν ἐπι πλέκουσι. Τί γὰρ αὐτοῖς ἀπειροδυνάμοις ουσιν, ἀσύγκλωστον; καὶ ὅσα μὲν εὐθὺς ἐν αὐτῇ τῇ γενέ σει ὑφίσταμαι δυσχερή, οὐ τοῦ παρόντος τραγῳδῆσαι καιροῦ· πλην δότε μοι πρὸς βραχὺ ἀνακλαύσα σθαι. Οὐ φθάνω συμφυῆναι τῷ θνητῷ τῷδε, καὶ πρὶν ζωῶσαι κυούμενον, ἐν μήτρα τυμβευομένῳ συνθάπτομαι, καὶ ὡς ἐν διπλῷ σπηλαίῳ τὸν νεκρὸν τῆς Σάββας ᾽Αβραὰμ ἔθαψεν, οὕτω καὶ αὐτὴ διπλῷ ἐγ κατορύττομαι μνήματι. Εἰ γὰρ κατὰ τοὺς σοφούς τὸ σῶμα σῆμα ἐμοῦ, τοῦτο δὲ τῇ μήτρᾳ ἐνοριάζει ται, πῶς οὐ διττῇ θήκῃ, τῷ ἐμβρύῳ καὶ τῇ μήτρα, ἐντυμβεύομαι; Τοιούτοις μετὰ πρῶτα προσπτυστο μένην καὶ περιπλεκομένην τὸ φίλον σῶμα δεξιοῦται φιλοφρονήμασι· τοιαύταις εἰσοικίζεται ξεναγήσεσιν. Οἷα δὲ καὶ τὰ ἐπ' αὐτοῖς; ἀδελφὰ, φασὶ, καὶ ὁμόχρωμα, καὶ τῆς αὐτοῦ κεραμείας, εἴτ᾿ οὖν πηλοπλαστικῆς φύσεως. Ἐκεῖθεν γὰρ τοῦ ξυνοῦ ἠρίου ἐκπίπτοντες οἱ ὁμόθαπτοι, τῆς μὲν ἐν μήτρα ταφῆς ἄμφω ἀπαλ λαττόμεθα· ἐγὼ δὲ τῇ ἐν αὐτῷ εἰσέτι καὶ νῦν ἐνί σχομαι· καὶ ὡς τλήμονες τοῦ αὐτοῦ βίου ξυνέμπο ροι, ἀρχόμεθα μὲν ταλαιπώρου ζωῆς, οὐ μέντοι χαί ρομεν, ὡς ἂν ἐκ σκότου; εἰς φῶς ἐκραγέντες, καὶ σπῶντες αέρα φερέσβιον, καὶ ζωογόνον ἀσπαζόμενοι ἥλιον· οὔτε περισκιρτῶμεν τὴν γειναμένην, ὡς ἄρ νες, ἢ μόσχοι, ἢ νεβροὶ τὰς μητέρας· ἀλλὰ τὸ μὲν, ἅτε ἐξ ἀγγείων ἐνθέρμων αἴφνης ψυχρώ προσπί στον τῷ περιέχοντι, ἀλγεῖ τῇ μεταβολῇ καὶ ἀδυνα Πλὴν ταυτὶ μὲν εἰ καὶ ἄλλως σχέτλια, ἀνάσχετα δ' ὅμως, καὶ οὐχ οἷα καὶ μέμφεσθαι, ἅτε νόμοις φύ σεως καὶ εἱρμῷ γενέσεως ἀκινήτῳ διεξαγόμενα ἐκεῖνο δὲ σχετλιώτερον, ὅτι καὶ τοῦ βυθοῦ τῆς ἀνοίας ἀνανηχομένη ποτέ, και λόγου φωτὶ Περιλάμπεσθαι ἀρχομένη, τῆς σωματικῆς ὀργανώσεως προϊ οὔσης ἐπὶ τὸ ἐντελέστερον, οὐδ᾽ ἐνταῦθα τοῦ ἀνοηταίνειν καθαρῶ, ἀπαλλάττομαι, ὥσπερ οὐδὲ οἱ ἐκ μέθης, ἢ κάρου, η κώματος ἀναφέροντες, τοῦ ἐκεῖ θεν ἐλίγγου καὶ τῆς σκοτοδινίας ἀκριβῶς εὐθὺς καθαρεύουσι. Πλὴν καὶ τὰς κῆρας ταυτασὶ τῆς ἀνοίας οἶδε καὶ χρόνος, καὶ μαθημάτων ἀνάληψις ἀποξύειν του λογισμοῦ, καὶ μετεγχαράττειν γνῶσιν καὶ σύν εσιν· τὴν δέ γε θρεπτικὴν τυραννίδα, καὶ ἄπαυστον δασμολογίαν τῶν ἐσθιομένων ἑκάστοτε καὶ πινομένων, ἢ τὰς ἐπιτρεφομένας παρ' αὐτῆς κατ᾿ ἐμοῦ δυνάμεις, τὴν ἐπιθυμητικὴν καὶ θυμοειδῆ, τίς χρό νος ἢ τίς ἐπιστήμη παραλῦσαι τὸ παράπαν ἴσχυ σε; Τίς τὴν δουλείαν τούτων ἐκδεδυκέναι καυχήσεται; Τίς ἀδδηφάγον γαστέρα και λαιμόν μαινόμενον, ἐν κημῷ νηστείας, καὶ χαλινῷ ἐγκρατείας ἦγξε χω ρὶς ὑμῶν, οἱ κρεῖττον ἢ κατ᾽ ἄνθρωπον τὴν φύσιν ὑπερεφρονήσατε; Καὶ εἰ τοῖς ἀγγέλοις παρημιλλή θητε, θνητὰ σαρκία περικείμενοι, καὶ καθυπέρτεροι δαιμονίας φύσεως διεδείχθητε, καινὴν οὐδὲν, εἰ καὶ αὐτοῦ πολὺ πρότερον περιῆτε τοῦ σώματος· ὥσθ' ὑπεξαιρετέα μοι τοῦ λόγου τὰ ὑμέτερα. Τῶν δ' ἄλο λων οἳ νῦν βροτοί εἰσι, τίς ὡς ἄλλος ἀνὴρ ἐπιθυμιῶν, ἐφίμωσε θυμὸν βρυχώμενον; Τίς σοφοῦ σοφών τερος ὧν ἐφαρμάκευσεν ἐπιθυμίαν, οὐχ ἧττον ἀσπίδος θανατώδη ἐὸν ἐγχρίμπτουσαν, καὶ πρὸς τὴν ἐπάδουσαν φωνὴν κακοήθως κωφεύουσαν, ἢ κατὰ τὸ σκεῦος τῆς ἐκλογῆς, ὡς ἔχιν καθαψαμένην ἀπετε. νάξατο; Τίς τραφεὶς καὶ γενόμενος εὐαγγελικῶς ὡς τὰ περὶ τὸν Αζαρίαν παιδία, οὐ προσεκύνησε τῇ ὀπαδῷ τῶν σωματικῶν ἡδονῶν, πολυύλῳ καὶ πολύ χρημάτῳ, ὡς οὐδ᾽ ἐκεῖνα τῷ ἐκ χρυσοῦ καὶ ἀργύ ρου, χαλκοῦ τε καὶ σιδήρου χειροκμήτῳ ινδάλματι; Τίς, ἵνα συνέλω, την σειρὰν γαστριμαργίας, πορο γείας, φιλοχρηματίας διέσπασε, καὶ οὐκ ἔσφιγκται
οδυνηρῶν ἀλγηδόνων. Εντεῦθεν καὶ κλαυθμυρισμοί,
τῶν γενεθλίων ᾀσμάτων ἀντίφθογγοι, καὶ περι
σφίγγουσαι ταινίας και κειρία: σπαργάνων, συγγε
νεῖς ἐνταφίων δεσμῶν, καὶ σκίμπους ἢ λίκνον, ένα
αργής εἰκὼν μνήματος, ὡς κἀνταῦθα ἐπαναδιπλού
σθαί μοι τὰ δυσχερή, ἅτε καὶ δευτέρων επιτιθεμέ
νων τούτων ἐπὶ πρώτῳ δεσμῶν. Οὐκ ἀκόμψως γὰρ
παρὰ τοῖς σοφοίς πολυωνύμως καὶ παρωνύμως
τοῦτο καλεῖται καὶ τάφος, καὶ φρουρά, καὶ χιτών,
καὶ σῆμα, καὶ δέμας παρὰ τὸν δεσμὸν, καὶ σκηνες
παρὰ τὴν ἐν αὐτῷ παρόδιον σκήνωσιν. Εἶτα αὐτὸ
μὲν οὕτως δεδεμένον, γάλακτι τρέφεται, καὶ κατα
βραχὺ αὔξεται· ἐγὼ δὲ ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ὥς τιν: ποτα
μῷ τελματώδει, ἐνδεθεῖσα τῷ πλαδαρῷ τούτῳ, καὶ
δι' ἐπιῤῥοίας καὶ ἀποῤῥοίας ἀεννάου ῥέοντι, φέρομαι
οἷον ὑπόβρυχα, καὶ βυθῷ ἐσχάτης ἀνοίας ἐγκυβι
στῷ, καὶ οὐχ οἷα τέ εἰμι ἔννουν τί καὶ ἐμαυτῆς
ἴδιον ἐνεργεῖν, πλησμίῳ ἐγκαταδῦσα ὑγρῷ.
τῆς ἄνω εὐγενείας ἀπομονή, ὡς ἔμπνευσις οὗ: ται δριμύτερον· συναισθάνομαι δὴ καὶ αὐτὴ τῶν
Θεοῦ, καὶ εἰκὼν ἀρχικὴ, καὶ βασιλὶς τῶν χαμαὶ ἐρ
χαμένων πάντων. Οὐ γὰρ δείσω ταῦτα σεμνολογεῖν,
μὴ καὶ δόξω κομπάζειν παρ' ὑμῖν, ὡς ἄλλως μεγα
λήγορος, εὖ εἰδόσι καὶ σεβασαμένοις τοὐμὸν ὡς θέ
μις ἀξίωμα. Ἐπεὶ γὰρ ἡ ἀρχέτυπος ἡμῶν ἀγαθότης
εὖ ποιεῖν πεφυκυία, υπέστησε νοητὸν καὶ νοερὸν κόσ
σμον, ὑπέστησε τουτονὶ τὸν σύμπαντα οὐρανὸν, καὶ
ὧν οὐρανὸς σύνοχος, ἔγνω τελευτῶν συντεμεῖν τε
καὶ συνελεῖν πάντα ἐν ἑνὶ βραχεῖ κράματί τε ταὶ
πλάσματι, ὡς ἂν κρατῆρί τινι παμμιγές τι χρῆμα
και πολυδύναμον, τοῦτο δὴ ὁ λέγεταί τε καὶ ἔστιν
ἄνθρωπος. Εντεῦθεν κἀγὼ ἡ νοερὰ καὶ ἀθάνατος
συνεδέθην αἰσθητῷ καὶ θνητῷ, καὶ συνεζύγην ού
ρανία γεώδει, καὶ θεραπαίνῃ δέσποινα· οὐκ οἶδα οἷς
τισι λόγοις οὕτω δόξαν Θεῷ· ἴσως ἵν᾿ ἄμφω ὁμοῦ
τὸν ἐπ' ἐργασία καλοκαγαθίας ζυγὸν ἕλκοντε καὶ
συμπνέοντε, ἑκάτερον τῆς ἑκατέρου ὠναίμεθα φύ
σεως· αὐτὸ μὲν ἐπενδύσασθαι ἀφθαρσίαν, ὡς εὐ
γενεσθὲν τῇ συμπνοίᾳ τοῦ κρείττονος, καὶ κοινωνίας
ἀθανάτου γευσάμενον· ἐγὼ δὲ αὐτῇ τοῦ χείρονος
συζεύξει καμπτομένη ὅσα καὶ κύφωνι, μετριοπαθεῖν
καὶ καθυφιέναι τοῦ ἐπὶ τῷ ἀξιώματι τῆς εἰκόνος
φρονήματος, καὶ μὴ τυφοῦσθαι καὶ ἀποστατεῖν Θεοῦ,
κατὰ τὸν πρὶν ἑωσφόρον· ταπεινοῦσθαι δὲ μᾶλλον
ὑπὸ τὴν κραταιὰν αὐτοῦ χεῖρα, καὶ οὕτως ἔχεσθαι,
ἐμὲ μὲν Θεοῦ, ἐμοῦ δὲ τὸ σῶμα, καὶ μηδὲ πρὸς
βραχὺ ἢ ἐμὲ τῆς ζωούσης αἰτίας, ἢ τοῦτ' ἐμοῦ τῆς
ψυχούσης ἀπεῤῥωγέναι. Ταῦθ' οἱ δημιουργικοί λόγοι
ἐννοήσαντες, οὐ λίνον λίνῳ συνάπτουσιν, ἀεικίνητον
δὲ, ὡς ἔφην, ἑτεροκινήτῳ, καὶ συνθέτῳ ἁπλῆν ἐπι
πλέκουσι. Τί γὰρ αὐτοῖς ἀπειροδυνάμοις ουσιν,
ἀσύγκλωστον; καὶ ὅσα μὲν εὐθὺς ἐν αὐτῇ τῇ γενέ
σει ὑφίσταμαι δυσχερή, οὐ τοῦ παρόντος τραγῳδή
σαι καιροῦ· πλην δότε μοι πρὸς βραχὺ ἀνακλαύσα
σθαι.
Οὐ φθάνω συμφυῆναι τῷ θνητῷ τῷδε, καὶ πρὶν
ζωῶσαι κυούμενον, ἐν μήτρα τυμβευομένῳ συνθά
πτομαι, καὶ ὡς ἐν διπλῷ σπηλαίῳ τὸν νεκρὸν τῆς
Σάββας ᾽Αβραὰμ ἔθαψεν, οὕτω καὶ αὐτὴ διπλῷ ἐγ
κατορύττομαι μνήματι. Εἰ γὰρ κατὰ τοὺς σοφούς
τὸ σῶμα σῆμα ἐμοῦ, τοῦτο δὲ τῇ μήτρᾳ ἐνοριάζει
ται, πῶς οὐ διττῇ θήκῃ, τῷ ἐμβρύῳ καὶ τῇ μήτρα,
ἐντυμβεύομαι; Τοιούτοις μετὰ πρῶτα προσπτυστο
μένην καὶ περιπλεκομένην τὸ φίλον σῶμα δεξιοῦται
φιλοφρονήμασι· τοιαύταις εἰσοικίζεται ξεναγήσεσιν.
Οἷα δὲ καὶ τὰ ἐπ' αὐτοῖς; ἀδελφὰ, φασὶ, καὶ ὁμόχρωμα,
καὶ τῆς αὐτοῦ κεραμείας, εἴτ᾿ οὖν πηλοπλαστικῆς
φύσεως. Ἐκεῖθεν γὰρ τοῦ ξυνοῦ ἠρίου ἐκπίπτοντες
οἱ ὁμόθαπτοι, τῆς μὲν ἐν μήτρα ταφῆς ἄμφω ἀπαλ
λαττόμεθα· ἐγὼ δὲ τῇ ἐν αὐτῷ εἰσέτι καὶ νῦν ἐνί
σχομαι· καὶ ὡς τλήμονες τοῦ αὐτοῦ βίου ξυνέμπο
ροι, ἀρχόμεθα μὲν ταλαιπώρου ζωῆς, οὐ μέντοι χαί
ρομεν, ὡς ἂν ἐκ σκότου; εἰς φῶς ἐκραγέντες, καὶ
σπῶντες αέρα φερέσβιον, καὶ ζωογόνον ἀσπαζόμενοι
ἥλιον· οὔτε περισκιρτῶμεν τὴν γειναμένην, ὡς ἄρ
νες, ἢ μόσχοι, ἢ νεβροὶ τὰς μητέρας· ἀλλὰ τὸ μὲν,
ἅτε ἐξ ἀγγείων ἐνθέρμων αἴφνης ψυχρώ προσπί
στον τῷ περιέχοντι, ἀλγεῖ τῇ μεταβολῇ καὶ ἀδυνα
Πλὴν ταυτὶ μὲν εἰ καὶ ἄλλως σχέτλια, ἀνάσχετα
δ' ὅμως, καὶ οὐχ οἷα καὶ μέμφεσθαι, ἅτε νόμοις φύ
σεως καὶ εἱρμῷ γενέσεως ἀκινήτῳ διεξαγόμενα
ἐκεῖνο δὲ σχετλιώτερον, ὅτι καὶ τοῦ βυθοῦ τῆς
ἀνοίας ἀνανηχομένη ποτέ, και λόγου φωτὶ περιλάμ
πεσθαι ἀρχομένη, τῆς σωματικῆς ὀργανώσεως προϊ
οὔσης ἐπὶ τὸ ἐντελέστερον, οὐδ᾽ ἐνταῦθα τοῦ ἀνοη
ταίνειν καθαρῶ, ἀπαλλάττομαι, ὥσπερ οὐδὲ οἱ ἐκ
μέθης, ἢ κάρου, η κώματος ἀναφέροντες, τοῦ ἐκεῖ
θεν ἐλίγγου καὶ τῆς σκοτοδινίας ἀκριβῶς εὐθὺς κα
θαρεύουσι. Πλὴν καὶ τὰς κῆρας ταυτασὶ τῆς ἀνοίας
οἶδε καὶ χρόνος, καὶ μαθημάτων ἀνάληψις ἀποξύειν
του λογισμοῦ, καὶ μετεγχαράττειν γνῶσιν καὶ σύν
εσιν· τὴν δέ γε θρεπτικὴν τυραννίδα, καὶ ἄπαυστον
δασμολογίαν τῶν ἐσθιομένων ἑκάστοτε καὶ πινομέ
νων, ἢ τὰς ἐπιτρεφομένας παρ' αὐτῆς κατ᾿ ἐμοῦ
δυνάμεις, τὴν ἐπιθυμητικὴν καὶ θυμοειδῆ, τίς χρό
νος ἢ τίς ἐπιστήμη παραλῦσαι τὸ παράπαν ἴσχυ
σε; Τίς τὴν δουλείαν τούτων ἐκδεδυκέναι καυχήσε
ται; Τίς ἀδδηφάγον γαστέρα και λαιμόν μαινόμενον,
ἐν κημῷ νηστείας, καὶ χαλινῷ ἐγκρατείας ἦγξε χω
ρὶς ὑμῶν, οἱ κρεῖττον ἢ κατ᾽ ἄνθρωπον τὴν φύσιν
ὑπερεφρονήσατε; Καὶ εἰ τοῖς ἀγγέλοις παρημιλλή
θητε, θνητὰ σαρκία περικείμενοι, καὶ καθυπέρτεροι
δαιμονίας φύσεως διεδείχθητε, καινὴν οὐδὲν, εἰ καὶ
αὐτοῦ πολὺ πρότερον περιῆτε τοῦ σώματος· ὥσθ'
ὑπεξαιρετέα μοι τοῦ λόγου τὰ ὑμέτερα. Τῶν δ' ἄλο
λων οἳ νῦν βροτοί εἰσι, τίς ὡς ἄλλος ἀνὴρ ἐπιθυ
μιῶν, ἐφίμωσε θυμὸν βρυχώμενον; Τίς σοφοῦ σοφών
τερος ὧν ἐφαρμάκευσεν ἐπιθυμίαν, οὐχ ἧττον
ἀσπίδος θανατώδη ἐὸν ἐγχρίμπτουσαν, καὶ πρὸς τὴν
ἐπάδουσαν φωνὴν κακοήθως κωφεύουσαν, ἢ κατὰ τὸ
σκεῦος τῆς ἐκλογῆς, ὡς ἔχιν καθαψαμένην ἀπετε.
νάξατο; Τίς τραφεὶς καὶ γενόμενος εὐαγγελικῶς ὡς
τὰ περὶ τὸν Αζαρίαν παιδία, οὐ προσεκύνησε τῇ
ὀπαδῷ τῶν σωματικῶν ἡδονῶν, πολυύλῳ καὶ πολύ
χρημάτῳ, ὡς οὐδ᾽ ἐκεῖνα τῷ ἐκ χρυσοῦ καὶ ἀργύ
ρου, χαλκοῦ τε καὶ σιδήρου χειροκμήτῳ ινδάλματι;
Τίς, ἵνα συνέλω, την σειρὰν γαστριμαργίας, πορο
γείας, φιλοχρηματίας διέσπασε, καὶ οὐκ ἔσφιγκται
col. 1051–1052page 105 of 197
PG 150:1051καὶ τῇ ἀναστάσει ταύτῃ ἕψεται ἡ ὄντως ἀφθαρσία, καὶ τὸ συνδιαιωνίζειν τοὺς ἠξιωμένους τῷ Θεῷ, πνευματικούς γενομένους ἀντὶ σαρκικῶν, καὶ ὡς ἀγγέλους Θεοῦ διαιτωμένους, ἐν τῷ οὐρανῷ. Αρπα γησόμεθα γάρ, φησίν, ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου εἰς ἀέρα, καὶ οὕτω πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσέ μεθα. Καθάπερ γὰρ ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ἄνθρωπος γενόμενες διὰ φιλανθρωπίαν, ἀπέθανε σαρκί, χωρ σθείσης μὲν αὐτοῦ τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος, μὴ χωρισθείσης δὲ τῆς θεότητος· διὸ καὶ τὸ σῶμα ἀναστήσας ἑαυτοῦ, ἀνέλαβεν εἰς οὐρανὸν ἐν δόξῃ οὕτω καὶ οἱ κατὰ Θεὸν ἐνταῦθα ζήσαντες· ἐν γὰρ τῷ χωρίζεσθαι τοῦ σώματος, τοῦ Θεοῦ μὴ χωριζόμενοι, ἐν τῇ ἀναστάσει, καὶ τὸ σῶμα ἀναλήψονται πρὸς τὸν Θεὸν, συνεισιόντες ἐν χαρᾷ ἀνεκλαλήτῳ, ὅπου πρόδρομος ὑπὲρ ἡμῶν εἰσῆλθεν Ἰησοῦς· καὶ τῆς μελλούσης ἀποκαλύπτεσθαι δόξης ἐν Χριστῷ συναπολαύοντες. Οὐ γὰρ δὴ τῆς ἀναστάσεως μόνης, ἀλλὰ καὶ τῆς τοῦ Κυρίου ἀναλήψεως κοινωνοί γενή σονται, καὶ πάσης τῆς θεοειδούς ζωῆς· ἀλλ' ούχι καὶ οἱ κατὰ σάρκα ζήσαντες ἐνταῦθα, καὶ μηδεμίαν εὑρεθέντες κοινωνίαν ἔχοντες πρὸς τὸν Θεὸν, ἐν τῇ ὥρᾳ τῆς ἐξόδου· εἰ γὰρ καὶ πάντες ἀναστήσονται, ἀλλ᾽ ἕκαστος, φησίν, ἐν τῷ ἰδίῳ τάγματι· ὁ μὲν πνεύ ματι τὰς πράξεις τοῦ σώματος ἐνταῦθα θανατώσας, ἐκεῖ ζήσεται τὴν μετὰ Χριστοῦ θείαν καὶ ὄντως ἀπὸ ον ζωήν· ὁ δὲ σαρκὸς ἐπιθυμίαις καὶ παθήμασι τὸ πνεῦμα ἐνταῦθα θανατώσας, μέλλει, φεύ, τῷ δημιουργῷ καὶ προξένῳ τῆς κακίας ἐκεῖ συγκαταδικάζεσθαι, καὶ τῇ ἀνυποίστῳ καὶ ἀκαταλήκτῳ κοι λάτε: παραδίδοσθαι· ὅ ἐστιν ὁ δεύτερος θάνατος καὶ ἀδιάδοχος. Ποῦ γὰρ ἔσχε τὴν ἀρχὴν ὁ ὄντως θάνατος, ὁ ποιητικὸς καὶ πρόξενος, καὶ ψυχῇ καὶ σώματι, τοῦ τε προσκαίρου θανάτου καὶ τοῦ αἰωνίου; Οὐκ ἐν τῇ χώρα τῆς ζωῆς; Διὰ τοῦτο καὶ παραυτά, φεῦ, ὁ ἄνθρωπο; τὴν ἐκ τοῦ παραδείσου τοῦ Θεοῦ καταδεδικασται ὑπερορίαν· ὡς θανατηφόρον καὶ ἀκατάλληλον τῷ θείῳ παραδείσῳ κτησάμενος ζωήν ὥστε καὶ ἡ ὄντω; ζωή, ἡ καὶ ψυχῇ καὶ σώματι πρό ξενος τῆς ἀθανάτου καὶ ὄντω; ζωῆς, ἐν τῷ τόπῳ τούτῳ τοῦ θανάτου ἕξει τὴν ἀρχὴν· καὶ ὁ μὴ σπεύ δων κτήσασθαι αὐτὴν κατὰ ψυχὴν ἐνταῦθα, μὴ κεναῖς ἐλπίσιν ἀπατάτω ἑαυτὸν, ὡς λήψεται αὐτὴν ἐκεῖ· μηδὲ ἐλπιζέτω λήψεσθαι τὴν τοῦ Θεοῦ φιλαν Ορωπίαν ἐν ἐκείνῳ τῷ καιρῷ. Τότε γὰρ καιρὸς ἀντ αποδόσεως καὶ ἐκδικήσεως, ἀλλ' οὐ συμπαθείας καὶ φιλανθρωπίας· καιρὸς ἀποκαλύψεως θυμοῦ καὶ ἐρ γῆς καὶ δικαιοκρισίας Θεοῦ· καιρὸς ἐπιδείξεως τῆς κραταιᾶς καὶ ὑψηλὴς χειρός, κινουμένης εἰς κόλασιν τῶν ἀπειθῶν. Οὐαὶ τῷ ἐμπεσόντι εἰς χεῖρας Θεοῦ ζῶντος! Οὐαὶ τῷ ἐκεῖ πειρωμένῳ τοῦ θυμοῦ Κυρίου, καὶ μὴ ἐντεῦθεν ἐκ τοῦ φόβου τοῦ πρὸς τὸν Θεὸν γνωρίσαντι τὸ κράτος τῆς ὀργῆς αὐτοῦ, καὶ δι' ἔργων προμνηστευσαμένῳ τὸ φιλάνθρωπον αὐτοῦ! Τούτου γὰρ ὁ παρών καιρός· δι' αὐτὸ μέντοι, καὶ τὴν ζωὴν ταύτην ὁ Θεὸς συνεχώρησεν ἡμῖν, τόπου μετανοίας παρεχόμενος. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτο ἦν, εὐθὺς ἁμαρτὼν ὁ ἄνθρωπος, καὶ τῆς ζωῆς ταύτης εστέρητο
secunda u Deum nunc vivunt, separati a corpore, sel non a Deo disjuncti, in resurrectione ipsum corpus assument ad Deum, coeuntes 'cum gaudio ineffabili abi præcursor pro nobis introivit Jesus 3*, et revelanda in Christo gloria una fruentes. Neque enim resurrectionis tantum, sed et assumptionis dominicæ ac totius vitæ divinæ consortes fient. At non sic, qui secundum carnem in terra vixerint, et in hora exitus nullam habere cum Deo unionem inventi fuerint. Nam omnes quidem resurgent, ut ait apostolus, sed non eodem modo: qui hic spi ritu facta carnis mortificaverit, illic cum Christo divinam et vere æternam vivet vitam; qui vero hic carnis desideriis et passionibus mortificaverit spiritum, illic, eheu! cum artifice et auctore mali conlemuabitur, et intolerabili interminabilique tra-Β detur supplicio, quod est secunda et sempiterna Ubinam principium habuit vera mors, quæ creat et offert animæ et corpori temporalem et æternam mortem? Nonne in regione vit:e? propterea con festim, heu! a paradiso Dei homo pulsus est in exilium ut mortiferam et divino paradiso incon gruentem habens vitam; sicut et vera vita, quae animæ et corpori vitam affert vere immortalem, in hac regione mortis initium habebit. Ne tamen, qui non festinat vitam animæ hic nancisci, vana spe se decipiat, tanquam illic eam adepturus, nec spe ret Dei misericordiam sibi consequendam in futuro sæculo, tunc enim tempus erit retributionis et dam nationis, non vero compassionis et misericordia; tempus revelandæ offensi iratique Dei justitiæ; tempus ostendendi manum validam, et brachium excelsum movendi in infidelium ultionem. Væ illi qui incidit in manus Dei viventis! Væ illi qui illic experitur vindictam Dei, et neque hic ex timore Dei agnovit irae ejus potentiam, nec operibus sibi con e liavit ejus misericordiam! Hujas enim nune tem pus est, et propter hoc præsenti vita nos donavit Deus, locum dans pœnitentiæ. Quod si non esset, statim ac peccasset homo, hac vita privaretur. Quid enim hac opus esset? Itaque nunquam desperationi locus est apud homines, licet cam multimode spi ritus nequam suggerat, non solum negligenter vi ventibus sed etiam pugnantibus. Quia enim tempus pænitentiæ est vitæ tempus, ipse etiam qui vivit in peccato si velit ad Deum converti, proinde ab en suscipietur. Namque in praesenti vita liberum ar bitrium semper renranet; libero autem arbitrio subjacet ut materia, via ad superius ostensam vi aut mortem, electio vel fuga; quarum utram velit capessere potest. Ubi igitur erit desperationi locus, cum” omnes semper possint, ubi voluerint, æternam consequi vitam?. Vides magnitudinem misericordiæ Dei. Non sta tim justa utitur justitia in nos infideles, sed pa tiens concedit conversionis tempus. Tempore hoc 13 Ilebr. vi, 20
καὶ τῇ ἀναστάσει ταύτῃ ἕψεται ἡ ὄντως ἀφθαρσία,
καὶ τὸ συνδιαιωνίζειν τοὺς ἠξιωμένους τῷ Θεῷ,
πνευματικούς γενομένους ἀντὶ σαρκικῶν, καὶ ὡς
ἀγγέλους Θεοῦ διαιτωμένους, ἐν τῷ οὐρανῷ. Αρπα
γησόμεθα γάρ, φησίν, ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τοῦ
Κυρίου εἰς ἀέρα, καὶ οὕτω πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσέ
μεθα. Καθάπερ γὰρ ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ἄνθρωπος
γενόμενες διὰ φιλανθρωπίαν, ἀπέθανε σαρκί, χωρ
σθείσης μὲν αὐτοῦ τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος, μὴ
χωρισθείσης δὲ τῆς θεότητος· διὸ καὶ τὸ σῶμα
ἀναστήσας ἑαυτοῦ, ἀνέλαβεν εἰς οὐρανὸν ἐν δόξῃ
οὕτω καὶ οἱ κατὰ Θεὸν ἐνταῦθα ζήσαντες· ἐν γὰρ
τῷ χωρίζεσθαι τοῦ σώματος, τοῦ Θεοῦ μὴ χωριζό
μενοι, ἐν τῇ ἀναστάσει, καὶ τὸ σῶμα ἀναλήψονται
πρὸς τὸν Θεὸν, συνεισιόντες ἐν χαρᾷ ἀνεκλαλήτῳ,
ὅπου πρόδρομος ὑπὲρ ἡμῶν εἰσῆλθεν Ἰησοῦς· καὶ
τῆς μελλούσης ἀποκαλύπτεσθαι δόξης ἐν Χριστῷ
συναπολαύοντες. Οὐ γὰρ δὴ τῆς ἀναστάσεως μόνης,
ἀλλὰ καὶ τῆς τοῦ Κυρίου ἀναλήψεως κοινωνοί γενή
σονται, καὶ πάσης τῆς θεοειδούς ζωῆς· ἀλλ' ούχι
καὶ οἱ κατὰ σάρκα ζήσαντες ἐνταῦθα, καὶ μηδεμίαν
εὑρεθέντες κοινωνίαν ἔχοντες πρὸς τὸν Θεὸν, ἐν τῇ
ὥρᾳ τῆς ἐξόδου· εἰ γὰρ καὶ πάντες ἀναστήσονται,
ἀλλ᾽ ἕκαστος, φησίν, ἐν τῷ ἰδίῳ τάγματι· ὁ μὲν πνεύ
ματι τὰς πράξεις τοῦ σώματος ἐνταῦθα θανατώσας,
ἐκεῖ ζήσεται τὴν μετὰ Χριστοῦ θείαν καὶ ὄντως
ἀπὸ ον ζωήν· ὁ δὲ σαρκὸς ἐπιθυμίαις καὶ παθήμασι
τὸ πνεῦμα ἐνταῦθα θανατώσας, μέλλει, φεύ, τῷ
δημιουργῷ καὶ προξένῳ τῆς κακίας ἐκεῖ συγκατα
δικάζεσθαι, καὶ τῇ ἀνυποίστῳ καὶ ἀκαταλήκτῳ κοι
λάτε: παραδίδοσθαι· ὅ ἐστιν ὁ δεύτερος θάνατος καὶ
ἀδιάδοχος. Ποῦ γὰρ ἔσχε τὴν ἀρχὴν ὁ ὄντως θάνατος,
ὁ ποιητικὸς καὶ πρόξενος, καὶ ψυχῇ καὶ σώματι,
τοῦ τε προσκαίρου θανάτου καὶ τοῦ αἰωνίου; Οὐκ
ἐν τῇ χώρα τῆς ζωῆς; Διὰ τοῦτο καὶ παραυτά,
φεῦ, ὁ ἄνθρωπο; τὴν ἐκ τοῦ παραδείσου τοῦ Θεοῦ
καταδεδικασται ὑπερορίαν· ὡς θανατηφόρον καὶ
ἀκατάλληλον τῷ θείῳ παραδείσῳ κτησάμενος ζωήν
ὥστε καὶ ἡ ὄντω; ζωή, ἡ καὶ ψυχῇ καὶ σώματι πρό
ξενος τῆς ἀθανάτου καὶ ὄντω; ζωῆς, ἐν τῷ τόπῳ
τούτῳ τοῦ θανάτου ἕξει τὴν ἀρχὴν· καὶ ὁ μὴ σπεύ
δων κτήσασθαι αὐτὴν κατὰ ψυχὴν ἐνταῦθα, μὴ
κεναῖς ἐλπίσιν ἀπατάτω ἑαυτὸν, ὡς λήψεται αὐτὴν
ἐκεῖ· μηδὲ ἐλπιζέτω λήψεσθαι τὴν τοῦ Θεοῦ φιλαν
Ορωπίαν ἐν ἐκείνῳ τῷ καιρῷ. Τότε γὰρ καιρὸς ἀντ
αποδόσεως καὶ ἐκδικήσεως, ἀλλ' οὐ συμπαθείας καὶ
φιλανθρωπίας· καιρὸς ἀποκαλύψεως θυμοῦ καὶ ἐρ
γῆς καὶ δικαιοκρισίας Θεοῦ· καιρὸς ἐπιδείξεως τῆς
κραταιᾶς καὶ ὑψηλὴς χειρός, κινουμένης εἰς κόλασιν
τῶν ἀπειθῶν. Οὐαὶ τῷ ἐμπεσόντι εἰς χεῖρας Θεοῦ
ζῶντος! Οὐαὶ τῷ ἐκεῖ πειρωμένῳ τοῦ θυμοῦ Κυρίου,
καὶ μὴ ἐντεῦθεν ἐκ τοῦ φόβου τοῦ πρὸς τὸν Θεὸν
γνωρίσαντι τὸ κράτος τῆς ὀργῆς αὐτοῦ, καὶ δι'
ἔργων προμνηστευσαμένῳ τὸ φιλάνθρωπον αὐτοῦ!
Τούτου γὰρ ὁ παρών καιρός· δι' αὐτὸ μέντοι, καὶ
τὴν ζωὴν ταύτην ὁ Θεὸς συνεχώρησεν ἡμῖν, τόπου
μετανοίας παρεχόμενος. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτο ἦν, εὐθὺς
ἁμαρτὼν ὁ ἄνθρωπος, καὶ τῆς ζωῆς ταύτης εστέρητο
secunda u Deum nunc vivunt, separati a corpore,
sel non a Deo disjuncti, in resurrectione ipsum
corpus assument ad Deum, coeuntes 'cum gaudio
ineffabili abi præcursor pro nobis introivit Jesus 3*,
et revelanda in Christo gloria una fruentes. Neque
enim resurrectionis tantum, sed et assumptionis
dominicæ ac totius vitæ divinæ consortes fient.
At non sic, qui secundum carnem in terra vixerint,
et in hora exitus nullam habere cum Deo unionem
inventi fuerint. Nam omnes quidem resurgent, ut
ait apostolus, sed non eodem modo: qui hic spi
ritu facta carnis mortificaverit, illic cum Christo
divinam et vere æternam vivet vitam; qui vero
hic carnis desideriis et passionibus mortificaverit
spiritum, illic, eheu! cum artifice et auctore mali
conlemuabitur, et intolerabili interminabilique tra-Β
detur supplicio, quod est secunda et sempiterna
Ubinam principium habuit vera mors, quæ creat
et offert animæ et corpori temporalem et æternam
mortem? Nonne in regione vit:e? propterea con
festim, heu! a paradiso Dei homo pulsus est in
exilium ut mortiferam et divino paradiso incon
gruentem habens vitam; sicut et vera vita, quae
animæ et corpori vitam affert vere immortalem, in
hac regione mortis initium habebit. Ne tamen, qui
non festinat vitam animæ hic nancisci, vana spe
se decipiat, tanquam illic eam adepturus, nec spe
ret Dei misericordiam sibi consequendam in futuro
sæculo, tunc enim tempus erit retributionis et dam
nationis, non vero compassionis et misericordia;
tempus revelandæ offensi iratique Dei justitiæ;
tempus ostendendi manum validam, et brachium
excelsum movendi in infidelium ultionem. Væ illi
qui incidit in manus Dei viventis! Væ illi qui illic
experitur vindictam Dei, et neque hic ex timore Dei
agnovit irae ejus potentiam, nec operibus sibi con
e liavit ejus misericordiam! Hujas enim nune tem
pus est, et propter hoc præsenti vita nos donavit
Deus, locum dans pœnitentiæ. Quod si non esset,
statim ac peccasset homo, hac vita privaretur. Quid
enim hac opus esset? Itaque nunquam desperationi
locus est apud homines, licet cam multimode spi
ritus nequam suggerat, non solum negligenter vi
ventibus sed etiam pugnantibus. Quia enim tempus
pænitentiæ est vitæ tempus, ipse etiam qui vivit in
peccato si velit ad Deum converti, proinde ab en
suscipietur. Namque in praesenti vita liberum ar
bitrium semper renranet; libero autem arbitrio
subjacet ut materia, via ad superius ostensam vi
aut mortem, electio vel fuga; quarum utram
velit capessere potest. Ubi igitur erit desperationi
locus, cum” omnes semper possint, ubi voluerint,
æternam consequi vitam?.
Vides magnitudinem misericordiæ Dei. Non sta
tim justa utitur justitia in nos infideles, sed pa
tiens concedit conversionis tempus. Tempore hoc
13 Ilebr. vi, 20
col. 1053–1054page 106 of 197
PG 150:1053ἄν. Τί γὰρ ἦν ἔφελος αὐτῆς ἡ διὸ οὐδὲ ἡ ἀπόγνωσις ὅλως ἔχει χώραν ἐν ἀνθρώποις· εἰ καὶ ὁ πονηρὸς ποικίλως ὑποβάλλει ταύτην· οὐ τοῖς ἀδιαφόρους ζῶσι μόνον, ἀλλ᾽ ἔστιν ὅτε καὶ τοῖς ἀγωνιζομένοις. Ἐπειδὴ γὰρ καιρὸς μετανοίας ὁ τῆς ζωῆς ἐστι και ρὸς, αὐτὸ τοῦτο τὸ ζῆν ἔτι τὸν ἡμαρτηκότα, τῷ βουλομένῳ ἐπιστρέφειν πρὸς Θεὸν, ἐγγυᾶται τὴν παρ' αὐτοῦ ὑποδοχήν. Τῇ γὰρ ἐνταῦθα ζωῇ, τὸ αὐτ εξούσιον σύνεστιν ἀεί· τῷ δὲ αὐτεξουσίῳ ὑπόκειται ὡς ὕλη, ἡ ὁδὸς τῆς ἀνωτέρω δεδειγμένης ζωῆς καὶ τοῦ θανάτου, ἑλέσθαι ἢ φυγεῖν· ὡς δυνατὸν ὄν κτήσασθαι ὁπότερον θέλει. Ποῦ οὖν ἕξει χώραν ἡ ἀπόγνωσις, πάντοτε καὶ πάντων δυναμένων, όπηνίκα βού λοιντο, τὴν αἰώνιον κτήσασθαι ζωήν; Αλλ' ὁρᾷς τὸ . μέγεθος τῆς φιλανθρωπίας τοῦ Θεοῦ. Τὴν ἀρχὴν οὐ δίκῃ δικαία χρῆται καθ' ἡμῶν ἀπειθησάντων· ἀλλὰ μακροθυμῶν, παρέχει τὸν τῆς ἐπιστροφῆς καιρόν. Εν τῷ καιρῷ τούτῳ τῆς μακροθυμίας, ἐξουσίαν δίδωσιν ἡμῖν, ἐὰν θελήσωμεν, υἱοποιηθῆναι τούτῳ· τί λέγω υἱοποιηθῆναι; ἑνωθῆναι τούτῳ, καὶ ἓν πνεῦμα γενέ σθαι μετ' αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ καιρῷ τούτῳ τῆς ματ κροθυμίας, ἐὰν τὴν ἐναντίαν ἡμεῖς βαδίσωμεν, καὶ ἀγαπήσωμεν τὸν θάνατον μᾶλλον τῆς ἀληθινῆς ζωῆς, αὐτὸς τὴν δεδομένην ἐξουσίαν οὐκ ἀφαιρεῖται· καὶ οὐ μόνον οὐκ ἀφαιρεῖται, ἀλλὰ καὶ ἀνακαλεῖται, καὶ περιέρχεται ζητῶν καὶ ἐπιστρέφων πρὸς τὰ ἔργα τῆς ζωῆς· κατὰ τὴν παραβολὴν τοῦ ἀμπελῶνος, ἀπὸ πρωΐα; μέχρι καὶ αὐτῆς τοῦ βίου τῆς ἑσπέρας. ᾿Αλλὰ τίς ὁ καλῶν τε καὶ μισθούμενος; 'Ο Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ Θεὸς πάσης παρακλήσεως. Τίς, εἰς ἦν καλεῖ πρὸς ἐργασίαν ἄμπελον, Ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ὁ εἰπών·. Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος.» Καὶ γὰρ οὐδεὶς δύναται πρὸς τὸν Χριστὸν ἐλθεῖν, ὡς αὐτὸς εἶπεν ἐν Εὐαγγελίοις, εἰ μὴ ὁ Πατὴρ ἑλκύσει αὐτόν. Τίνες δὴ τὰ κλήματα; Ἡμεῖς. Αὐτοῦ γὰρ αὖθις ἄκουσον λέγον «Ὑμεῖς ἐστε τὰ κλήματα, ὁ Πατήρ μου ὁ γεωργός ἐστιν.» Ο γοῦν Πατὴρ, διὰ τοῦ Υἱοῦ, καταλλάσσων ἑαυτῷ ἡμᾶς, μὴ λογιζόμενος τὰ παραπτώματα ἡμῶν, οὐχ ὡς προσκειμένους τοῖς ἔργοις τοῖς ἀτόποις, ἀλλ' ὡς ἀργοὺς καλεῖ· καίτοι ἡ ἀργία ἁμαρτία ἐστί. Καὶ ὑπὲρ ἀργοῦ γὰρ λόγου λόγον δώσομεν. Αλλ' ὅπερ ἔφην, τὰς προϋπηργμένας ἑκάστῳ ἁμαρτίας ὁ Θεὸς ὑπερορῶν, πάλιν καὶ πάλιν ἐκκα λεῖται. Καλεῖ δὲ, τί ποιήσοντας; Εργασομένους εἰς τὸν ἀμπελῶνα. Τοῦτο δέ ἐστι, πονεῖν ὑπὲρ τῶν κλημάτων· δηλονότι ὑπὲρ ἑαυτῶν. Εἶτα, βαβοὶ τοῦ ἀνεικάστου μεγέθους τῆς φιλανθρωπίας! καὶ μισθὸν ἡμῖν ἐπαγγέλλεται καὶ δίδωσιν, ὑπὲρ ἑαυτῶν πονο σιν. Ελθετε, φησί, λάβετε ζωὴν αἰώνιον, ὑπ' ἐμοῦ δαψιλῶς χορηγουμένην· καὶ τοῦ καμάτου τῆς ἐδυι πορίας, καὶ αὐτοῦ τοῦ θελῆσαι ταύτην παρ' ἐμοῦ λαβεῖν, ὡς αὐτὸς ὀφείλων ἐκτίσω τὸν μισθόν. Τίς οὐκ ὀφείλει λύτρα τῷ τοῦ θανάτου λυτρωτῇ; τίς οὐχ ὁμολογεῖ χάριτας τῷ δοτῆρι τῆς ζωῆς; Ὁ δὲ καὶ προσκαταβαλεῖν ἐπαγγέλλεται μισθὸν, καὶ μισθόν ἀπόῤῥητον. Ἐγὼ γὰρ ἦλθον, φησίν, ἵνα ζωὴν ἔχωσι καὶ περισσὸν ἔχωσι; Τί τὸ περισσόν; Τὸ μὴ συν εἶναι μόνον καὶ συζῇν, ἀλλὰ καὶ εἰς ἀδελφοὺς αὐτῷ τελέσαι, καὶ συγκληρονόμους. Τοῦτο δὴ τὸ περισ σὖν, ὡς ἔοικεν, ὁ διδόμενός ἐστι μισθὸς τοῖς προς. δραμοῦσι τῇ ζωοποιῷ ἀμπέλῳ, καὶ κλῆμα χρηματίσασιν αὐτῆς, καὶ ὑπὲρ ἑαυτῶν καμοῦσι, καὶ εἰς ἑαυ τοὺς καλλιεργήσασι. Τί πράξασι; Πρῶτον μὲν περι τεμοῦσι πᾶν ὅ τι περιττόν, καὶ μὴ συντελές ἐστιν, ἀλλὰ καὶ προσιστάμενον, εἰς τὸ ἐνεγκεῖν καρπούς ἀξίους τῆς θείας ἀποθήκης. Τίνα ταῦτα; Πλοῦτον, τρυφήν, δόξαν τὴν ματαίαν, πάντα τὰ ῥέοντα καὶ Το
patientiae dat nobis potestatem filios Dei fieri; quid dico? filios fieri? imo ipsi adunari, et unus fieri cam en spiritus; sed hoc longanimitatis tempore. si perperam abeamus, et mortem malimus quam veram vitam, ille datam potestatem non aufert, imo eum revocat, et circuit quærens et reducens ad vitæ opera, secundum parabolam viuez 1, a primo mâne usque ad vitæ vesperam. Et quis est vocans et mercedein dans? Pater Domini nostri Jesu Christi, et Deus totius consolationis. Et quæ est vinea in quam vocal ad operandum? Dei Filius, qui dixit””: «Ego sum vitis. Nemo enim potest ad Christum venire, ut ipse ait in Evangelio, nisi Pater traxerit eum ". Et quinam sunt palmites? Nos. Eum enim audi rursus dicentem; «Vos estis palmites, Pater meus agricola est 18. › Pater igitur per Filinm nos reconcilians sibi, non reputans nobis delicta nostra ", non ut opertos malis ope ribus, sed ut otiosos vocal, quamvis ipsa otiositas sit peccatum, quoniam de verbo otioso reddemus rationem 20. 16 Matth. xx. 56. " Joan. x, 10. 17 Joan. XV, Sicut dixi, præteri.a cujusque peccata Deus parvi habens, iterum iterumque vocat. Ad quid autem operarios vocat? ad operandum in vineam suam id est, ad laborandum pro palmitibus, nempe pro seipsis. Deinde, prol incomprehensillem miseri cordiæ magnitudinem! mercedem nobis pollicetur et dat, qui pro nobis laboramus. Venite, inquit, percipite vitam æternam, a me vobis magno pre tio emptam; laborem viæ, ipsamque voluntatem ejus a me suscipiendæ, tanquam ipse debitor mer cede munerabor. Quis non debet pretium redem ptiouis ci a quo morte redemptus est? quis non gratias agit vita: datori? Ille autem insuper sol vendam promittit mercedem, et mercedem ineffa bilem. Nam: «Ego veni ut vitam habeant, et abu dantius habeant *.» Quomodo abundantius? In eo quod non solum cum eo sint et vivant, sed etiam fli: ejus fiant et cohæredes. flee superabundantia, ut videtur, est merces data iis qui confugerunt ad vivificam vitem, et facti sunt ejus palmites, et ope rati suut pro seipsis, et scuret claboraverunt. Εt quid fecerunt? Primo absciderunt omne quod est su perfluum, et inutile, ¡imo noxium, ad ferendum fructus divino dignos-horreo. Que sunt ista? Divi tia, voluptas, vana gloria, omnia fugitiva et trans itoria, omnis animæ et corporis passio turpis et 17° Juan. vi, ii. 19 Joan xv, 1, 5. 19 | Cor. v, 19. 20 Matth. *4},
ἄν. Τί γὰρ ἦν ἔφελος αὐτῆς ἡ διὸ οὐδὲ ἡ ἀπόγνωσις
ὅλως ἔχει χώραν ἐν ἀνθρώποις· εἰ καὶ ὁ πονηρὸς
ποικίλως ὑποβάλλει ταύτην· οὐ τοῖς ἀδιαφόρους
ζῶσι μόνον, ἀλλ᾽ ἔστιν ὅτε καὶ τοῖς ἀγωνιζομένοις.
Ἐπειδὴ γὰρ καιρὸς μετανοίας ὁ τῆς ζωῆς ἐστι και
ρὸς, αὐτὸ τοῦτο τὸ ζῆν ἔτι τὸν ἡμαρτηκότα, τῷ
βουλομένῳ ἐπιστρέφειν πρὸς Θεὸν, ἐγγυᾶται τὴν
παρ' αὐτοῦ ὑποδοχήν. Τῇ γὰρ ἐνταῦθα ζωῇ, τὸ αὐτ
εξούσιον σύνεστιν ἀεί· τῷ δὲ αὐτεξουσίῳ ὑπόκειται
ὡς ὕλη, ἡ ὁδὸς τῆς ἀνωτέρω δεδειγμένης ζωῆς καὶ
τοῦ θανάτου, ἑλέσθαι ἢ φυγεῖν· ὡς δυνατὸν ὄν κτήσα
σθαι ὁπότερον θέλει. Ποῦ οὖν ἕξει χώραν ἡ ἀπόγνω
σις, πάντοτε καὶ πάντων δυναμένων, όπηνίκα βού
λοιντο, τὴν αἰώνιον κτήσασθαι ζωήν; Αλλ' ὁρᾷς τὸ
. μέγεθος τῆς φιλανθρωπίας τοῦ Θεοῦ. Τὴν ἀρχὴν οὐ
δίκῃ δικαία χρῆται καθ' ἡμῶν ἀπειθησάντων· ἀλλὰ
μακροθυμῶν, παρέχει τὸν τῆς ἐπιστροφῆς καιρόν. Εν
τῷ καιρῷ τούτῳ τῆς μακροθυμίας, ἐξουσίαν δίδωσιν
ἡμῖν, ἐὰν θελήσωμεν, υἱοποιηθῆναι τούτῳ· τί λέγω
υἱοποιηθῆναι; ἑνωθῆναι τούτῳ, καὶ ἓν πνεῦμα γενέ
σθαι μετ' αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ καιρῷ τούτῳ τῆς ματ
κροθυμίας, ἐὰν τὴν ἐναντίαν ἡμεῖς βαδίσωμεν, καὶ ἀγαπήσωμεν τὸν θάνατον μᾶλλον τῆς ἀληθινῆς ζωῆς,
αὐτὸς τὴν δεδομένην ἐξουσίαν οὐκ ἀφαιρεῖται· καὶ οὐ μόνον οὐκ ἀφαιρεῖται, ἀλλὰ καὶ ἀνακαλεῖται, καὶ πε
ριέρχεται ζητῶν καὶ ἐπιστρέφων πρὸς τὰ ἔργα τῆς ζωῆς· κατὰ τὴν παραβολὴν τοῦ ἀμπελῶνος, ἀπὸ πρωΐα;
μέχρι καὶ αὐτῆς τοῦ βίου τῆς ἑσπέρας. ᾿Αλλὰ τίς ὁ καλῶν τε καὶ μισθούμενος; 'Ο Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν
Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ Θεὸς πάσης παρακλήσεως. Τίς, εἰς ἦν καλεῖ πρὸς ἐργασίαν ἄμπελον, Ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς,
ὁ εἰπών·. Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος.» Καὶ γὰρ οὐδεὶς δύναται πρὸς τὸν Χριστὸν ἐλθεῖν, ὡς αὐτὸς εἶπεν ἐν
Εὐαγγελίοις, εἰ μὴ ὁ Πατὴρ ἑλκύσει αὐτόν. Τίνες δὴ τὰ κλήματα; Ἡμεῖς. Αὐτοῦ γὰρ αὖθις ἄκουσον λέγον
«Ὑμεῖς ἐστε τὰ κλήματα, ὁ Πατήρ μου ὁ γεωργός ἐστιν.» Ο γοῦν Πατὴρ, διὰ τοῦ Υἱοῦ, καταλλάσ
σων ἑαυτῷ ἡμᾶς, μὴ λογιζόμενος τὰ παραπτώματα ἡμῶν, οὐχ ὡς προσκειμένους τοῖς ἔργοις τοῖς ἀτόποις,
ἀλλ' ὡς ἀργοὺς καλεῖ· καίτοι ἡ ἀργία ἁμαρτία ἐστί. Καὶ ὑπὲρ ἀργοῦ γὰρ λόγου λόγον δώσομεν.
Αλλ' ὅπερ ἔφην, τὰς προϋπηργμένας ἑκάστῳ
ἁμαρτίας ὁ Θεὸς ὑπερορῶν, πάλιν καὶ πάλιν ἐκκα
λεῖται. Καλεῖ δὲ, τί ποιήσοντας; Εργασομένους
εἰς τὸν ἀμπελῶνα. Τοῦτο δέ ἐστι, πονεῖν ὑπὲρ τῶν
κλημάτων· δηλονότι ὑπὲρ ἑαυτῶν. Εἶτα, βαβοὶ τοῦ
ἀνεικάστου μεγέθους τῆς φιλανθρωπίας! καὶ μισθὸν
ἡμῖν ἐπαγγέλλεται καὶ δίδωσιν, ὑπὲρ ἑαυτῶν πονο
σιν. Ελθετε, φησί, λάβετε ζωὴν αἰώνιον, ὑπ' ἐμοῦ
δαψιλῶς χορηγουμένην· καὶ τοῦ καμάτου τῆς ἐδυι
πορίας, καὶ αὐτοῦ τοῦ θελῆσαι ταύτην παρ' ἐμοῦ
λαβεῖν, ὡς αὐτὸς ὀφείλων ἐκτίσω τὸν μισθόν. Τίς
οὐκ ὀφείλει λύτρα τῷ τοῦ θανάτου λυτρωτῇ; τίς οὐχ
ὁμολογεῖ χάριτας τῷ δοτῆρι τῆς ζωῆς; Ὁ δὲ καὶ
προσκαταβαλεῖν ἐπαγγέλλεται μισθὸν, καὶ μισθόν
ἀπόῤῥητον. Ἐγὼ γὰρ ἦλθον, φησίν, ἵνα ζωὴν ἔχωσι
καὶ περισσὸν ἔχωσι; Τί τὸ περισσόν; Τὸ μὴ συν
εἶναι μόνον καὶ συζῇν, ἀλλὰ καὶ εἰς ἀδελφοὺς αὐτῷ
τελέσαι, καὶ συγκληρονόμους. Τοῦτο δὴ τὸ περισ
σὖν, ὡς ἔοικεν, ὁ διδόμενός ἐστι μισθὸς τοῖς προς.
δραμοῦσι τῇ ζωοποιῷ ἀμπέλῳ, καὶ κλῆμα χρηματί
σασιν αὐτῆς, καὶ ὑπὲρ ἑαυτῶν καμοῦσι, καὶ εἰς ἑαυ
τοὺς καλλιεργήσασι. Τί πράξασι; Πρῶτον μὲν περι
τεμοῦσι πᾶν ὅ τι περιττόν, καὶ μὴ συντελές ἐστιν,
ἀλλὰ καὶ προσιστάμενον, εἰς τὸ ἐνεγκεῖν καρπούς
ἀξίους τῆς θείας ἀποθήκης. Τίνα ταῦτα; Πλοῦτον,
τρυφήν, δόξαν τὴν ματαίαν, πάντα τὰ ῥέοντα καὶ
Το
patientiae dat nobis potestatem filios Dei fieri; quid
dico? filios fieri? imo ipsi adunari, et unus fieri
cam en spiritus; sed hoc longanimitatis tempore.
si perperam abeamus, et mortem malimus quam
veram vitam, ille datam potestatem non aufert, imo
eum revocat, et circuit quærens et reducens ad
vitæ opera, secundum parabolam viuez 1, a primo
mâne usque ad vitæ vesperam. Et quis est vocans
et mercedein dans? Pater Domini nostri Jesu
Christi, et Deus totius consolationis. Et quæ est
vinea in quam vocal ad operandum? Dei Filius, qui
dixit””: «Ego sum vitis. Nemo enim potest ad
Christum venire, ut ipse ait in Evangelio, nisi
Pater traxerit eum ". Et quinam sunt palmites?
Nos. Eum enim audi rursus dicentem; «Vos estis
palmites, Pater meus agricola est 18. › Pater igitur
per Filinm nos reconcilians sibi, non reputans
nobis delicta nostra ", non ut opertos malis ope
ribus, sed ut otiosos vocal, quamvis ipsa otiositas
sit peccatum, quoniam de verbo otioso reddemus
rationem 20.
16 Matth. xx.
56. " Joan. x, 10.
17 Joan. XV,
Sicut dixi, præteri.a cujusque peccata Deus parvi
habens, iterum iterumque vocat. Ad quid autem
operarios vocat? ad operandum in vineam suam
id est, ad laborandum pro palmitibus, nempe pro
seipsis. Deinde, prol incomprehensillem miseri
cordiæ magnitudinem! mercedem nobis pollicetur
et dat, qui pro nobis laboramus. Venite, inquit,
percipite vitam æternam, a me vobis magno pre
tio emptam; laborem viæ, ipsamque voluntatem
ejus a me suscipiendæ, tanquam ipse debitor mer
cede munerabor. Quis non debet pretium redem
ptiouis ci a quo morte redemptus est? quis non
gratias agit vita: datori? Ille autem insuper sol
vendam promittit mercedem, et mercedem ineffa
bilem. Nam: «Ego veni ut vitam habeant, et abu
dantius habeant *.» Quomodo abundantius? In eo
quod non solum cum eo sint et vivant, sed etiam
fli: ejus fiant et cohæredes. flee superabundantia, ut
videtur, est merces data iis qui confugerunt ad
vivificam vitem, et facti sunt ejus palmites, et ope
rati suut pro seipsis, et scuret claboraverunt. Εt quid
fecerunt? Primo absciderunt omne quod est su
perfluum, et inutile, ¡imo noxium, ad ferendum
fructus divino dignos-horreo. Que sunt ista? Divi
tia, voluptas, vana gloria, omnia fugitiva et trans
itoria, omnis animæ et corporis passio turpis et
17° Juan. vi, ii.
19 Joan xv, 1,
5. 19 | Cor. v, 19.
20 Matth. *4},
col. 1055–1056page 107 of 197
PG 150:1055παριόντα, πᾶν πάθος ψυχῆς τε καὶ σώματος της λυκτὸν καὶ πονηρὸν, πάντα τὸν ἐν μετεωρισμῷ τῆς διανοίας συρφετόν, πᾶν ἄκουσμα, καὶ θέαμα, καὶ πάντα λόγον, βλάβην παραπέμψαι δυνάμενον εἰς τὴν ψυχήν. Ἐὰν γὰρ μὴ ταῦτά τις εκκόπτειν καὶ περι καθαίρειν τὴν βλάστην τῆς καρδίας διὰ μεγίστης ποιῆται τῆς σπουδῆς, καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον οὐ μήποτε ἐνέγκῃ. Δυνατὸν μὲν οὖν, καὶ τοῖς ἐν συζυ για ζῶσι, τῆς καθαρότητος αντιποιεῖσθαι ταύτης, ἀλλὰ μετὰ πλείστης ὅσης δυσκολίας. Διὰ τοῦτο πάν τες ὅσοι ἐκ νεότητος ἵλεω Θεοῦ τυχόντες, ὀξυτέρῳ διανοίας όμματι πρὸς ἐκείνην εἶδον τὴν ζωὴν, καὶ τῶν κατ' ἐκείνην ἀγαθῶν ἐρασταὶ γεγόνασι, καὶ τὸν γάμον προσηκόντως φεύγουσιν, ἐπεὶ καὶ ἐν τῇ ἀνά στάσει, καθάπερ ὁ Κύριος εἶπεν, οὔτε γαμούσιν, οὔτε ἐκγαμίζονται, ἀλλ' ὡς ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ εἰσιν. Οστις οὖν ὡς ἄγγελος εἶναι βούλεται Θεοῦ, κάν ταῦθα κατὰ τοὺς υἱοὺς τῆς ἀναστάσεως ἐκείνης, ἐπιμιξίας σωμάτων ἀνώτερον ἑαυτὸν δικαίως καθ ίστησιν. "Αλλως τε καὶ ἡ πρόφασις τῆς ἁμαρτίας, ἐκ τῆς συζύγου τὴν λαβὴν ἔσχε τὴν ἀρχήν. Παρα τητέον οὖν τὴν συζυγίαν, τοῖς βουλομένοις μηδεμίαν μηδέποτε τῷ ἀντικειμένῳ παρασχεῖν οἴκοθεν λαβήν. Εἰ δὲ καὶ τὸ σῶμα τοῦτο δυσήνιον καὶ δυσανάκλητον πρὸς ἀρετὴν, μᾶλλον δὲ καὶ ὡς ἔμφυτον ἀντίθετον περιφέρομεν αὐτὸ, τί ποτ' ἄρα πεισόμεθα, καὶ ἐφ᾽ ὅσον τὴν πρὸς ἀρετὴν δυσχέρειαν αὐξήσομεν, πολ λοῖς καὶ διαφόροις συνδεθέντες σώματι; Πῶς δ' ἕξει τὴν ἐλευθερίαν, πρὸς ἦν σπεύδειν ἐπαγγέλλεται, ἡ φύσεως δεσμοῖς πρὸς ἄνδρα, καὶ παῖδας, καὶ τοὺς καθ' αἷμα συνδουμένη πάντας; Πῶς δὲ ἀμερίμνως προσεδρεύσει τῷ Κυρίῳ, τὰς ὑπὲρ τοσούτων φρον τίδας ἀναδεξαμένη; Πῶς δ᾽ ἕξει τὸ ἀθόρυβον, πλή θεσιν ἐνεσχημένη; Διὰ τοῦτο ἡ ὄντως παρθένος, καὶ ἀφωμοιωμένη τῇ παρθένῳ καὶ ἐκ παρθένου, καὶ τῶν ἐν παρθενίᾳ δεόντως ζησάντων ψυχῶν νυμφίῳ, οὐ τὴν κατὰ σάρκα συζυγίαν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν κατά κόσμον συνοδίαν φεύγει, συγγενέσι πᾶσιν ἀποταξαμένη· ὡς ἂν ἔχῃ πεπαῤῥησιασμένως λέγειν μετὰ Πέτρου πρὸς Χριστόν· «Ἡμεῖς ἀφήκαμεν πάντα καὶ ἠκολουθήσαμέν σοι.» Τί δ' ἄρα καὶ και ναπρεπές ποιήσειεν, εἰ τῆς ἐπιγείου νύμφης πατέρα καὶ μητέρα ἀφιείσης, ἕνεκα φθαρτου νυμφίου, και προσκολλωμένης ἐκείνῳ, κατὰ τὴν Γραφήν, αὐτὴ τοῦτο δράσειεν, υπερκοσμίου νυμφῶνος καὶ νυμφίου ἕνεκα, τούτους καταλείψασα; Πῶς δὲ καὶ συγγένειαν ἐξὸν ἔχειν ἐπὶ γῆς, οἷς ἐν ἀλλ᾿ ἧς] τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανοῖς; Πῶς δ' ἡ μὴ σαρκὸς οὗτα τέκνον, ἀλλὰ πνεύματος, σαρκικὸν ἕξει πατέρα, η μητέρα, ἢ τοὺς καθ' αἷμα προσήκοντας; Πῶς δ᾽ ἡ καὶ τὸ οἰκεῖον σώμα φυγοῦσα, καὶ ἀεὶ φεύγουσα κατὰ τὸ δυνατὸν, ὡς τὸν κατὰ σάρκα βίον ἀποτιθεμένη, σχέσιν ὅλως ἕξει πρὸς τὰ μη οικεία σώματα; Εἰ δὲ καὶ ἡ όμοι της, ὡς φασι, φιλότης, καὶ τὸ ὅμοιον ἀσπάζεται πᾶν, εξομοιωθήσεται τοῖς φιλουμένοις ἡ παρθένος καὶ περιπεσείται τῇ νόσῳ τῆς φιλοκοσμίας αὖθις· ἡ δὲ φιλία τοῦ κόσμου, ἔχθρα εἰς Θεὸν, φησὶ Παῦλος, δ
pava, omnis inordinata mentis clatio, omnis audi tus, visus et sermo detrimentuin animæ inferre valens. Nisi quis enim hæc rescindere et animæ surculos resecare diligenter curaverit, fructum ad vitam æternam nunquam proferet. Possibile autem est, iis etiam qui in conjugio vivunt, hanc acquirere puritatem, sed cum maxima difficultate. Ideo quicunque a juventute Deum propitium nacti, acriori mentis oculo illam intuiti sunt vitam, et bonorum ejus facti sunt studiosi, muptias sapienter fugiunt, quia in resurrectione, ut Dominus ait, neque nubunt neque ducunt uxores, sed æquales angelis Dei sunt ". Quisquis igitur sicut angelus Dei vult esse, jam nunc, ut illi re surrectionis filii, commistione corporum superio rem se merito constituit. Cæteroquin ab uxore peccatum causam occasionemque et originem ha buit. Dissuadendum igitur conjugium iis qui nullam unquam adversario a seipsis dare ansam volunt. Quod si hoc corpus difficile reprimatur et ad vir tutem revocetur, vel potius ut naturalis adversarius nobis obstat, quid faciemus? et in quantum digi cultatem ad bonum augebimus, multis et variis al ligati corporibus? quomodo libertatem habebit, ad quam festinare jubetur, `mulier naturæ nexibus ad sirum, ad liberos, ad consanguineos omnes devin eta? quomodo secura Domino assidebit, quæ de tam multis curam suscepit? Quomodo erit sine turba, multitudine implicata? Propterea vere virgo, et similis virgini, et vir-C ginis filio animarum in virginitate decenter viven tium sponso, non solum carnale conjugium, sed etiam sæculare commercium fugit, cognatis omni bus valedicens, ita ut possit confidenter cum Petro dicere ad Christum: Nos reliquimus omnia, et secuti sumus te s'.. Quid ergo mirum faciat, si, gnemadmodum terrena sponsa patrem et matrem «erelinquit ut mortali sponso adhæreat, ut ait Scri ptura, item et ipsa suos pro coelesti thalamo et *ponso abrenuntiet? Quomodo cognationem habere ɲrossit in terris, quæ conversationem habet in cœ „Jis? Quomodo, quæ uon est filia carnis, sed spiri Aus, carnales habebit patrem, aut matrem, aut con „sanguineos? Quomodo, cum proprium corpus fuge ait, et semper quantum potest fugiat, utpote carnalem deponens vitam, ullum habebit respectum ad corpora non sua? Quod si, ut aiunt, similitudo 4st amicitia, et quodlibet simili delectatur, similis diet dilectis virgo, et in morbum recidet amoris +æculi: porro ‹ amicitia hujus mundi est inimica Dei, >, ait Paulus ", spiritualium nuptiarum paranymphus. Itaque non modo divortium incurret, bed et cœlestis sponsi inimicitiam. Neque mireris aut doleas quod conjugatis in Scriptura crimini non vertatur rerum sæcularium cura, iis vero quæ virginitatem Deo voverunt, ne Melibare quidem sæcularia remittatur, nec ulla vitæ 28 Luc, ax, 5%. 18 Matth. xix, 27. 1 Jac. 1, 4.
παριόντα, πᾶν πάθος ψυχῆς τε καὶ σώματος της
λυκτὸν καὶ πονηρὸν, πάντα τὸν ἐν μετεωρισμῷ τῆς
διανοίας συρφετόν, πᾶν ἄκουσμα, καὶ θέαμα, καὶ
πάντα λόγον, βλάβην παραπέμψαι δυνάμενον εἰς τὴν
ψυχήν. Ἐὰν γὰρ μὴ ταῦτά τις εκκόπτειν καὶ περι
καθαίρειν τὴν βλάστην τῆς καρδίας διὰ μεγίστης
ποιῆται τῆς σπουδῆς, καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον οὐ
μήποτε ἐνέγκῃ. Δυνατὸν μὲν οὖν, καὶ τοῖς ἐν συζυ
για ζῶσι, τῆς καθαρότητος αντιποιεῖσθαι ταύτης,
ἀλλὰ μετὰ πλείστης ὅσης δυσκολίας. Διὰ τοῦτο πάν
τες ὅσοι ἐκ νεότητος ἵλεω Θεοῦ τυχόντες, ὀξυτέρῳ
διανοίας όμματι πρὸς ἐκείνην εἶδον τὴν ζωὴν, καὶ
τῶν κατ' ἐκείνην ἀγαθῶν ἐρασταὶ γεγόνασι, καὶ τὸν
γάμον προσηκόντως φεύγουσιν, ἐπεὶ καὶ ἐν τῇ ἀνά
στάσει, καθάπερ ὁ Κύριος εἶπεν, οὔτε γαμούσιν,
οὔτε ἐκγαμίζονται, ἀλλ' ὡς ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ εἰσιν.
Οστις οὖν ὡς ἄγγελος εἶναι βούλεται Θεοῦ, κάν
ταῦθα κατὰ τοὺς υἱοὺς τῆς ἀναστάσεως ἐκείνης,
ἐπιμιξίας σωμάτων ἀνώτερον ἑαυτὸν δικαίως καθ
ίστησιν. "Αλλως τε καὶ ἡ πρόφασις τῆς ἁμαρτίας,
ἐκ τῆς συζύγου τὴν λαβὴν ἔσχε τὴν ἀρχήν. Παρα
τητέον οὖν τὴν συζυγίαν, τοῖς βουλομένοις μηδεμίαν
μηδέποτε τῷ ἀντικειμένῳ παρασχεῖν οἴκοθεν λαβήν.
Εἰ δὲ καὶ τὸ σῶμα τοῦτο δυσήνιον καὶ δυσανάκλητον
πρὸς ἀρετὴν, μᾶλλον δὲ καὶ ὡς ἔμφυτον ἀντίθετον
περιφέρομεν αὐτὸ, τί ποτ' ἄρα πεισόμεθα, καὶ ἐφ᾽
ὅσον τὴν πρὸς ἀρετὴν δυσχέρειαν αὐξήσομεν, πολ
λοῖς καὶ διαφόροις συνδεθέντες σώματι; Πῶς δ' ἕξει
τὴν ἐλευθερίαν, πρὸς ἦν σπεύδειν ἐπαγγέλλεται, ἡ
φύσεως δεσμοῖς πρὸς ἄνδρα, καὶ παῖδας, καὶ τοὺς
καθ' αἷμα συνδουμένη πάντας; Πῶς δὲ ἀμερίμνως
προσεδρεύσει τῷ Κυρίῳ, τὰς ὑπὲρ τοσούτων φρον
τίδας ἀναδεξαμένη; Πῶς δ᾽ ἕξει τὸ ἀθόρυβον, πλή
θεσιν ἐνεσχημένη; Διὰ τοῦτο ἡ ὄντως παρθένος, καὶ
ἀφωμοιωμένη τῇ παρθένῳ καὶ ἐκ παρθένου, καὶ
τῶν ἐν παρθενίᾳ δεόντως ζησάντων ψυχῶν νυμφίῳ,
οὐ τὴν κατὰ σάρκα συζυγίαν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν
κατά κόσμον συνοδίαν φεύγει, συγγενέσι πᾶσιν ἀπο
ταξαμένη· ὡς ἂν ἔχῃ πεπαῤῥησιασμένως λέγειν
μετὰ Πέτρου πρὸς Χριστόν· «Ἡμεῖς ἀφήκαμεν
πάντα καὶ ἠκολουθήσαμέν σοι.» Τί δ' ἄρα καὶ και
ναπρεπές ποιήσειεν, εἰ τῆς ἐπιγείου νύμφης πατέρα
καὶ μητέρα ἀφιείσης, ἕνεκα φθαρτου νυμφίου, και
προσκολλωμένης ἐκείνῳ, κατὰ τὴν Γραφήν, αὐτὴ
τοῦτο δράσειεν, υπερκοσμίου νυμφῶνος καὶ νυμφίου
ἕνεκα, τούτους καταλείψασα; Πῶς δὲ καὶ συγγένειαν
ἐξὸν ἔχειν ἐπὶ γῆς, οἷς ἐν ἀλλ᾿ ἧς] τὸ πολίτευμα
ἐν οὐρανοῖς; Πῶς δ' ἡ μὴ σαρκὸς οὗτα τέκνον, ἀλλὰ
πνεύματος, σαρκικὸν ἕξει πατέρα, η μητέρα, ἢ τοὺς
καθ' αἷμα προσήκοντας; Πῶς δ᾽ ἡ καὶ τὸ οἰκεῖον
σώμα φυγοῦσα, καὶ ἀεὶ φεύγουσα κατὰ τὸ δυνατὸν,
ὡς τὸν κατὰ σάρκα βίον ἀποτιθεμένη, σχέσιν ὅλως
ἕξει πρὸς τὰ μη οικεία σώματα; Εἰ δὲ καὶ ἡ όμοι
της, ὡς φασι, φιλότης, καὶ τὸ ὅμοιον ἀσπάζεται πᾶν,
εξομοιωθήσεται τοῖς φιλουμένοις ἡ παρθένος καὶ
περιπεσείται τῇ νόσῳ τῆς φιλοκοσμίας αὖθις· ἡ δὲ
φιλία τοῦ κόσμου, ἔχθρα εἰς Θεὸν, φησὶ Παῦλος, δ
pava, omnis inordinata mentis clatio, omnis audi
tus, visus et sermo detrimentuin animæ inferre
valens. Nisi quis enim hæc rescindere et animæ
surculos resecare diligenter curaverit, fructum ad
vitam æternam nunquam proferet.
Possibile autem est, iis etiam qui in conjugio
vivunt, hanc acquirere puritatem, sed cum maxima
difficultate. Ideo quicunque a juventute Deum
propitium nacti, acriori mentis oculo illam intuiti
sunt vitam, et bonorum ejus facti sunt studiosi,
muptias sapienter fugiunt, quia in resurrectione,
ut Dominus ait, neque nubunt neque ducunt uxores,
sed æquales angelis Dei sunt ". Quisquis igitur
sicut angelus Dei vult esse, jam nunc, ut illi re
surrectionis filii, commistione corporum superio
rem se merito constituit. Cæteroquin ab uxore
peccatum causam occasionemque et originem ha
buit. Dissuadendum igitur conjugium iis qui nullam
unquam adversario a seipsis dare ansam volunt.
Quod si hoc corpus difficile reprimatur et ad vir
tutem revocetur, vel potius ut naturalis adversarius
nobis obstat, quid faciemus? et in quantum digi
cultatem ad bonum augebimus, multis et variis al
ligati corporibus? quomodo libertatem habebit, ad
quam festinare jubetur, `mulier naturæ nexibus ad
sirum, ad liberos, ad consanguineos omnes devin
eta? quomodo secura Domino assidebit, quæ de
tam multis curam suscepit? Quomodo erit sine
turba, multitudine implicata?
Propterea vere virgo, et similis virgini, et vir-C
ginis filio animarum in virginitate decenter viven
tium sponso, non solum carnale conjugium, sed
etiam sæculare commercium fugit, cognatis omni
bus valedicens, ita ut possit confidenter cum Petro
dicere ad Christum: Nos reliquimus omnia, et
secuti sumus te s'.. Quid ergo mirum faciat, si,
gnemadmodum terrena sponsa patrem et matrem
«erelinquit ut mortali sponso adhæreat, ut ait Scri
ptura, item et ipsa suos pro coelesti thalamo et
*ponso abrenuntiet? Quomodo cognationem habere
ɲrossit in terris, quæ conversationem habet in cœ
„Jis? Quomodo, quæ uon est filia carnis, sed spiri
Aus, carnales habebit patrem, aut matrem, aut con
„sanguineos? Quomodo, cum proprium corpus fuge
ait, et semper quantum potest fugiat, utpote
carnalem deponens vitam, ullum habebit respectum
ad corpora non sua? Quod si, ut aiunt, similitudo
4st amicitia, et quodlibet simili delectatur, similis
diet dilectis virgo, et in morbum recidet amoris
+æculi: porro ‹ amicitia hujus mundi est inimica
Dei, >, ait Paulus ", spiritualium nuptiarum
paranymphus. Itaque non modo divortium incurret,
bed et cœlestis sponsi inimicitiam.
Neque mireris aut doleas quod conjugatis in
Scriptura crimini non vertatur rerum sæcularium
cura, iis vero quæ virginitatem Deo voverunt, ne
Melibare quidem sæcularia remittatur, nec ulla vitæ
28 Luc, ax, 5%. 18 Matth. xix, 27. 1 Jac. 1, 4.
col. 1057–1058page 108 of 197
PG 150:1057νυμφοστόλος τοῦ πνευματικοῦ νυμφῶνος. Οὐκοῦν οὐ διαζυγῆναι κινδυνεύσει μόνον, ἀλλὰ καὶ εἰς ἔχθραν τοῦ ὑπερκοσμίου νυμφίου καταστῆναι. Καὶ μὴ θαυ μάσῃς, μηδ' ἀναθῇς, εἰ ταῖς μὲν ἐν συζυγία παρὰ τῆς Γραφῆς μέμψις οὐ προσγίνεται μεριμνώσαις τὰ τοῦ κόσμου, ἀλλ' οὐ τὰ τοῦ Κυρίου. Ταῖς δὲ τὴν παρθενίαν ἐπαγγειλαμέναις τῷ Θεῷ, καὶ ψαύειν ὅλως τῶν ἐν κόσμῳ ἀπηγόρευται, καὶ ζῆν ὅλως ἐν ἀνέσει οὐκ ἐφεῖται. Καίτοι καὶ τοῖς ἐν συζυγίᾳ προσ φωνεῖ Παῦλος·. Ο καιρός συνεσταλμένος το λοι πόν ἐστιν, ἵνα καὶ οἱ ἔχοντες γυναίκας, ως μὴ ἔχον τες ὦσι, καὶ οἱ χρώμενοι τῷ κόσμῳ τούτῳ, ὡς μὴ καταχρώμενοι.» Ο τοῦ κατὰ τὴν παρθενίαν ἀγῶνος δυσανυστότερον ἐγω νομίζω. Καὶ τὴν νηστείαν γέρο τῆς περὶ τρυφὴν καὶ πόσιν ἐγκρατείας, ευχερεστέραν δείκνυσιν ἡ πεῖρα. Καὶ φαίη ἄν τις δίκαια, καὶ ἀληθῇ ὡς εἰ μὲν μὴ ἔλοιτό τις σώζεσθαι, λόγος πρὸς αὐτὸν ἡμῖν οὐδεῖ;. Εἰ δέ τινι μέλει τῆς οἰκείας σωτηρίας. οὗτος ἴστω τὸν ἐν παρθενίᾳ βίον πολλῷ τοῦ μιγάδος ἀνυσιμώτερον ὄντα καὶ ἀπονώτερον. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἀφῶμεν, ἐκεῖνο δὲ ἐπὶ νοῦν λάβε μοι, παρθένε, νύμφη Χριστοῦ, κλῆμα τῆς ἀμπέλου τῆς ζωῆς, ὅπερ ἀνωτέρω εἴρηται. Φησὶ γὰρ ὁ Κύριος Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος, ὑμεῖς τὰ κλήματα, ὁ Πατήρ μου ὁ γεωργός ἐστι. Πᾶν κλῆμα ἐν ἐμοὶ καρπὸν φέ ρον, καθαίρει αὐτὸ, ἵνα πλείονα καρπόν φέρῃ.» Δείγμα τοίνυν ποιοῦ τὴν περὶ σὲ ταύτην ἐπιμέλειαν, τοῦ τῆς παρθενίας σου καρποῦ, καὶ τοῦ πρὸς σὲ φίλτρου του νυμφίου. Καὶ χαῖρε μᾶλλον, καὶ ἀντι φιλοτιμοῦ τὴν πρὸς αὐτὸν εὐπείθειαν. "Αλλως τε καὶ χρυσὸς μὲν χαλκοῦν τι συμμιγές δεξάμενος, κίβδηλος καλεῖται· χαλκὸς δὲ περιτακέν ψήγμα δεξάμενος χρυσοῦ, λαμπρότερος ἑαυτοῦ φανεῖται καὶ στιλπνότερος· οὕτω σὲ μὲν καὶ τὰ σὰ ποθεῖν ἐκεί ναις, ὦ παρθένε, ταῖς μὴ παρθένοις, δόξα· σοὶ δὲ ἀτιμίαν φέρει ποθεῖν ἐκείνας· ἐπιστρέφει γάρ σε πάλιν ὁ πόθος εἰς τὸν κόσμον· τοῦτο μὲν, ὡς πρὸς τοὺς ἐν κόσμῳ ζῶντας σχέσιν ἔχουσαν, καὶ συζῶσαν ἐκείνοις τὴν τῷ κόσμῳ θανοῦσαν· τοῦτο δὲ, ὡ; προσείναι τούτοις βουλομένην, & καὶ αὐτοὶ βούλοιντ' ἂν, ἑαυτοῖς, καὶ τοῖς συγγενέσιν ἑαυτῶν· εὐθηνίαν παντοίων τῶν κατὰ τὸν βίον, πλοῦτον, περιφάνειαν, δόξαν, καὶ τὴν ἐπὶ τούτοις εὐθυμίαν· καὶ οὕτω συμ βήσεταί σοι, τοῦ βουλήματος τοῦ σοῦ νυμφίου ἐκπε σεῖν. Ταῦτα γὰρ πάντα τρανῶς ἐκεῖνος ἐν Εὐαγγελίοις ταλανίζει, λέγων·. Οὐαὶ οἱ πλουτοῦντες! οὐαὶ οἱ γελώντες! οὐαὶ οἱ ἐμπεπλησμένοι! οὐαὶ ὅταν καλῶς ὑμᾶς εἴπωσι πάντες οἱ ἄνθρωποι!» Πῶς οὖν ταλα νίζει τούτους; Οὐχ ὡς τὴν ψυχὴν νενεκρωμένους; Τίς οὖν τῇ νύμφη τῆς ζωῆς συγγένεια πρὸς τοὺς νεκρούς; τίς συνάφεια τοῖς τὰς ἐναντίας βαδίζουσιν ὁδούς; Πλατεῖα γὰρ καὶ εὐρύχωρος, δι' ἧς ἐκεῖνοι φέρονται· κἂν μὴ παρακατάσχωσιν ἑαυτοὺς, τῶν σῶν τι μίξαντες, ἐκπεσοῦνται τελέω; εἰς ἀπώλειαν σὺ δὲ διὰ τῆς στενῆς καὶ τεθλιμμένης πύλης και ὁδοῦ πρὸς τὴν ζωὴν εἰσέρχῃ. Διὰ στενῆς δὲ πύλης καὶ ὁδοῦ, οὐκ ὄγκον δόξης, οὐχ ἡδονῆς διάχυσιν, οὐ φόρτον χρημάτων καὶ κτημάτων ἀναθέμενός τις, διέναι δύναιτ' ἄν· ἀλλὰ μὴ πλατείαν ἀκούσασα, ἐκείνην τὴν ὁδὸν τοῦ βίου, ἄλυπον ἡγοῦ· πολυσυμ φορωτάτη γάρ ἐστι καὶ βαρυ συμφορωτάτη. Πλα
remissio concedatur. Verumtamen et conjugatos sic affatur Paulus: Tempus breve est: reliquum est, ut et qui habent uxores, tanquam ucn haben tes sint, et qui utuntur hoc mundo, tanquam non utantur. › Quod difficilius ego arbitror quam servare virginitatem. Nam jejunium facilius esse quam cibi potusque temperantiam docet experien tia. Forsan aliquis recte et vere dixerit, si quis nolit salvari, nullum nos ad hunc habere sermonem, si cui vero cura est de sua salute, sciat hie statuın virginitatis conjugali multo utiliorem esse et fack liorem. ** Joan. xv, 1, 2, 1 Cor. vui, 29, 31. Sed hæc relinquamus. find antem in mentem inage, virgo Christi sponsa, quod supra dictum est. Ait enim Dominus:. Ego sum vitis, vos palmiles, et Pater meus agricola est. Omnem palmitem in me ferentem fructum, purgabit eum, ut fructum plus afferat ", flanc de te curam habe ut speci men fructus tuæ virginitatis, et sponsi erga te amo ris; et exsulta magis, et retribue in eum confiden tiam. Aliud dicam; aurum quidem ære ascito mi stum, adulterium vocatur; æs vero circumfusa lamina bracteatum, nitidios seipso videtur et fulgi dius. Sic te quidem, virgo, et tua desiderare; iis quæ non sunt virgines, gloria est; has vero desi derare, tibi dedecus affert: nam te desiderium re trahit ad mundum, tum quia respectum habes a viventes in mundo, et cum eis vivis, licet mundo mortua; tumn quia eadem eis optas, quæ ipsi sili met suisque cognatis optant, nempe omnimodam vite prosperitatem, divitias, honorem, gloriam, et in his lætitiam, et sic tibi accidet ut voluntate sponsi excidas. Hæc enim omnia ille in Evangelio clare infelicitat, dicens: ‹ Væ vobis divitibus I væ vobis qui videtis I væ vobis qui saturati estis | væ cum benedixerint vobis omnes homines! Quomodo igitur hos dicit infelices? Nonne tanquam anima mortuos? Quæ igitur sponsæ participatio vitæ cum mortuis? Aut quæ societas ad contraria ambulan tes via *7? Nam lata et spatiosa via est ", {quaince dunt; et nisi pedemn sistant, et quid de tuis sibi admisceant, incident profecto in perditionem, tu vero per angustam portam et arctam viam intras ad vitam. Per augustam autem portam et viam nemo tumens gloria, aut voluptate diffluens, aut opum divitiarumque ferens ouus, transire posset. Quod autem lata dicatur ista mundi via, non ta men eam sine molestia esse reputes: nam multis et gravibus plena est calamitatibus. Sed lata et spatiosa vocatur, quia multi sunt qui intrant per eam, et quisque illorum lagenti onustus est caducæ materiæ acervo. Tua autem, virgo, arctissimua est via: nam duos simul transeuntes haud capit. 17 {1 Cor. vi, 14. 29 Matth. vi, 13.
νυμφοστόλος τοῦ πνευματικοῦ νυμφῶνος. Οὐκοῦν οὐ
διαζυγῆναι κινδυνεύσει μόνον, ἀλλὰ καὶ εἰς ἔχθραν
τοῦ ὑπερκοσμίου νυμφίου καταστῆναι. Καὶ μὴ θαυ
μάσῃς, μηδ' ἀναθῇς, εἰ ταῖς μὲν ἐν συζυγία παρὰ
τῆς Γραφῆς μέμψις οὐ προσγίνεται μεριμνώσαις τὰ
τοῦ κόσμου, ἀλλ' οὐ τὰ τοῦ Κυρίου. Ταῖς δὲ τὴν
παρθενίαν ἐπαγγειλαμέναις τῷ Θεῷ, καὶ ψαύειν
ὅλως τῶν ἐν κόσμῳ ἀπηγόρευται, καὶ ζῆν ὅλως ἐν
ἀνέσει οὐκ ἐφεῖται. Καίτοι καὶ τοῖς ἐν συζυγίᾳ προσ
φωνεῖ Παῦλος·. Ο καιρός συνεσταλμένος το λοι
πόν ἐστιν, ἵνα καὶ οἱ ἔχοντες γυναίκας, ως μὴ ἔχον
τες ὦσι, καὶ οἱ χρώμενοι τῷ κόσμῳ τούτῳ, ὡς μὴ
καταχρώμενοι.» Ο τοῦ κατὰ τὴν παρθενίαν ἀγῶνος δυσανυστότερον ἐγω νομίζω. Καὶ τὴν νηστείαν γέρο
τῆς περὶ τρυφὴν καὶ πόσιν ἐγκρατείας, ευχερεστέραν δείκνυσιν ἡ πεῖρα. Καὶ φαίη ἄν τις δίκαια, καὶ ἀληθῇ
ὡς εἰ μὲν μὴ ἔλοιτό τις σώζεσθαι, λόγος πρὸς αὐτὸν ἡμῖν οὐδεῖ;. Εἰ δέ τινι μέλει τῆς οἰκείας σωτηρίας.
οὗτος ἴστω τὸν ἐν παρθενίᾳ βίον πολλῷ τοῦ μιγάδος ἀνυσιμώτερον ὄντα καὶ ἀπονώτερον.
᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἀφῶμεν, ἐκεῖνο δὲ ἐπὶ νοῦν λάβε
μοι, παρθένε, νύμφη Χριστοῦ, κλῆμα τῆς ἀμπέλου
τῆς ζωῆς, ὅπερ ἀνωτέρω εἴρηται. Φησὶ γὰρ ὁ Κύριος
Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος, ὑμεῖς τὰ κλήματα, ὁ Πατήρ
μου ὁ γεωργός ἐστι. Πᾶν κλῆμα ἐν ἐμοὶ καρπὸν φέ
ρον, καθαίρει αὐτὸ, ἵνα πλείονα καρπόν φέρῃ.»
Δείγμα τοίνυν ποιοῦ τὴν περὶ σὲ ταύτην ἐπιμέλειαν,
τοῦ τῆς παρθενίας σου καρποῦ, καὶ τοῦ πρὸς σὲ
φίλτρου του νυμφίου. Καὶ χαῖρε μᾶλλον, καὶ ἀντι
φιλοτιμοῦ τὴν πρὸς αὐτὸν εὐπείθειαν. "Αλλως τε
καὶ χρυσὸς μὲν χαλκοῦν τι συμμιγές δεξάμενος,
κίβδηλος καλεῖται· χαλκὸς δὲ περιτακέν ψήγμα
δεξάμενος χρυσοῦ, λαμπρότερος ἑαυτοῦ φανεῖται καὶ
στιλπνότερος· οὕτω σὲ μὲν καὶ τὰ σὰ ποθεῖν ἐκεί
ναις, ὦ παρθένε, ταῖς μὴ παρθένοις, δόξα· σοὶ δὲ
ἀτιμίαν φέρει ποθεῖν ἐκείνας· ἐπιστρέφει γάρ σε
πάλιν ὁ πόθος εἰς τὸν κόσμον· τοῦτο μὲν, ὡς πρὸς
τοὺς ἐν κόσμῳ ζῶντας σχέσιν ἔχουσαν, καὶ συζῶσαν
ἐκείνοις τὴν τῷ κόσμῳ θανοῦσαν· τοῦτο δὲ, ὡ;
προσείναι τούτοις βουλομένην, & καὶ αὐτοὶ βούλοιντ'
ἂν, ἑαυτοῖς, καὶ τοῖς συγγενέσιν ἑαυτῶν· εὐθηνίαν
παντοίων τῶν κατὰ τὸν βίον, πλοῦτον, περιφάνειαν,
δόξαν, καὶ τὴν ἐπὶ τούτοις εὐθυμίαν· καὶ οὕτω συμ
βήσεταί σοι, τοῦ βουλήματος τοῦ σοῦ νυμφίου ἐκπε
σεῖν. Ταῦτα γὰρ πάντα τρανῶς ἐκεῖνος ἐν Εὐαγγε
λίοις ταλανίζει, λέγων·. Οὐαὶ οἱ πλουτοῦντες! οὐαὶ
οἱ γελώντες! οὐαὶ οἱ ἐμπεπλησμένοι! οὐαὶ ὅταν καλῶς
ὑμᾶς εἴπωσι πάντες οἱ ἄνθρωποι!» Πῶς οὖν ταλα
νίζει τούτους; Οὐχ ὡς τὴν ψυχὴν νενεκρωμένους;
Τίς οὖν τῇ νύμφη τῆς ζωῆς συγγένεια πρὸς τοὺς
νεκρούς; τίς συνάφεια τοῖς τὰς ἐναντίας βαδίζουσιν
ὁδούς; Πλατεῖα γὰρ καὶ εὐρύχωρος, δι' ἧς ἐκεῖνοι
φέρονται· κἂν μὴ παρακατάσχωσιν ἑαυτοὺς, τῶν
σῶν τι μίξαντες, ἐκπεσοῦνται τελέω; εἰς ἀπώλειαν
σὺ δὲ διὰ τῆς στενῆς καὶ τεθλιμμένης πύλης και
ὁδοῦ πρὸς τὴν ζωὴν εἰσέρχῃ. Διὰ στενῆς δὲ πύλης
καὶ ὁδοῦ, οὐκ ὄγκον δόξης, οὐχ ἡδονῆς διάχυσιν, οὐ
φόρτον χρημάτων καὶ κτημάτων ἀναθέμενός τις,
διέναι δύναιτ' ἄν· ἀλλὰ μὴ πλατείαν ἀκούσασα,
ἐκείνην τὴν ὁδὸν τοῦ βίου, ἄλυπον ἡγοῦ· πολυσυμ
φορωτάτη γάρ ἐστι καὶ βαρυ συμφορωτάτη. Πλα
remissio concedatur. Verumtamen et conjugatos
sic affatur Paulus: Tempus breve est: reliquum
est, ut et qui habent uxores, tanquam ucn haben
tes sint, et qui utuntur hoc mundo, tanquam non
utantur. › Quod difficilius ego arbitror quam
servare virginitatem. Nam jejunium facilius esse
quam cibi potusque temperantiam docet experien
tia. Forsan aliquis recte et vere dixerit, si quis
nolit salvari, nullum nos ad hunc habere sermonem,
si cui vero cura est de sua salute, sciat hie statuın
virginitatis conjugali multo utiliorem esse et fack
liorem.
** Joan. xv, 1, 2,
1 Cor. vui, 29, 31.
Sed hæc relinquamus. find antem in mentem
inage, virgo Christi sponsa, quod supra dictum est.
Ait enim Dominus:. Ego sum vitis, vos palmiles,
et Pater meus agricola est. Omnem palmitem in
me ferentem fructum, purgabit eum, ut fructum
plus afferat ", flanc de te curam habe ut speci
men fructus tuæ virginitatis, et sponsi erga te amo
ris; et exsulta magis, et retribue in eum confiden
tiam. Aliud dicam; aurum quidem ære ascito mi
stum, adulterium vocatur; æs vero circumfusa
lamina bracteatum, nitidios seipso videtur et fulgi
dius. Sic te quidem, virgo, et tua desiderare; iis
quæ non sunt virgines, gloria est; has vero desi
derare, tibi dedecus affert: nam te desiderium re
trahit ad mundum, tum quia respectum habes a
viventes in mundo, et cum eis vivis, licet mundo
mortua; tumn quia eadem eis optas, quæ ipsi sili
met suisque cognatis optant, nempe omnimodam
vite prosperitatem, divitias, honorem, gloriam, et
in his lætitiam, et sic tibi accidet ut voluntate
sponsi excidas. Hæc enim omnia ille in Evangelio
clare infelicitat, dicens: ‹ Væ vobis divitibus I væ
vobis qui videtis I væ vobis qui saturati estis | væ
cum benedixerint vobis omnes homines! Quomodo
igitur hos dicit infelices? Nonne tanquam anima
mortuos? Quæ igitur sponsæ participatio vitæ cum
mortuis? Aut quæ societas ad contraria ambulan
tes via *7? Nam lata et spatiosa via est ", {quaince
dunt; et nisi pedemn sistant, et quid de tuis sibi
admisceant, incident profecto in perditionem, tu
vero per angustam portam et arctam viam intras
ad vitam. Per augustam autem portam et viam
nemo tumens gloria, aut voluptate diffluens, aut
opum divitiarumque ferens ouus, transire posset.
Quod autem lata dicatur ista mundi via, non ta
men eam sine molestia esse reputes: nam multis
et gravibus plena est calamitatibus. Sed lata et
spatiosa vocatur, quia multi sunt qui intrant per
eam, et quisque illorum lagenti onustus est caducæ
materiæ acervo. Tua autem, virgo, arctissimua est
via: nam duos simul transeuntes haud capit.
17 {1 Cor. vi, 14. 29 Matth. vi, 13.
col. 1059–1060page 109 of 197
PG 150:1059τεῖαν δέ φησιν καὶ εὐρύχωρον αὐτὴν, ὅτι πολλοί εἰσιν οἱ διερχόμενοι δι' αὐτῆς· καὶ τούτων ἕκαστος, πολὺν συρφετὸν τῆς ῥεούσης περικείμενος ύλης. Η σὴ δὲ μάλιστα στενή, παρθένε σύνδυο γὰρ ἔρχο μένους οὐ χωρεῖ. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ πολλαὶ τῶν ὑπὸ τοῦ κόσμου προκατειλημμένων, μετὰ τὸ μονωθῆναι τῶν συζύγων, κατὰ ζῆλον τῆς σῆς ὑπερκοσμίου πολι τείας, ἀρνησάμενοι τὸν κόσμον, τὴν σὴν εἴλοντο βα δίζειν, ὡς καὶ τῶν στεφάνων κοινωνήσαιεν· δς καὶ τιμᾶσθαι παραγγέλλει ὁ Παῦλος, ὡς προσκαρτερού σας ταῖς δεήσεσι καὶ ταῖς προσευχαίς, μετὰ τῆς εἰς Θεὸν ἐλπίδος. Εἰ γάρ τι καὶ τῇ τοιαύτῃ πολιτεία πρόσεστιν ἀνιαρὸν, ἀλλὰ καὶ τοῦτο παρακλήσεως ποιητικὸν, καὶ βασιλείας οὐρανῶν παρεκτικόν, καὶ σωτηρίας πρόξενον· ἐκείνης δὲ καὶ τὸ τερπνὸν καὶ τὸ ἁνιαρὸν, θανατηφόρον. Η γὰρ λύπη, φησίν, ἡ κατὰ κόσμον, θάνατον κατεργάζεται· ἡ δὲ λύπη ἡ κατὰ Θεόν, μετάνοιαν ἀμεταμέλητον εἰς σωτηρίαν. Διὰ τοῦτο καὶ τὰ ἐναντία τῶν ἐν τῷ κόσμῳ καλών μακαρίζει ὁ Κύριος λέγων· ο Μακάριοι οι πτωχοί τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρα νῶν. Διατί δὲ εἰπών·. Μακάριοι οἱ πτωχοί, προσ έθηκε «τῷ πνεύματι, ο Ἵνα δείξῃ τὴν μετριότητα τῆς ψυχῆς μακαρίζων καὶ ἀποδεχόμενος. Διατί δὲ οὐκ εἶπε, Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τὸ πνεῦμα, καὶ οὕτω γὰρ ἂν ἐδηλοῦτο τὸ τοῦ φρονήματος μέτριον, ἀλλά, Μακάριοι οι πτωχοὶ τῷ πνεύματι; ν Ως ἂν ἡμᾶ; διδάξῃ, μακαριστὴν εἶναι καὶ τὴν ἐν σώματι πτω χείαν, καὶ παρεκτικὴν τῆς οὐρανίου βασιλείας, ἀλλ᾽ όταν διὰ τὴν τῆς ψυχῆς ταπείνωσιν τελῆται, καὶ ταύτῃ συνημμένῃ ᾖ, καὶ ἀπὸ ταύτης ἔχῃ τὴν ἀρχήν. Μακαρίσας γὰρ τοὺς πτωχοὺς τῷ πνεύματι, θαυματ σίως ὑπέδειξε, παῖόν ἐστιν ὡσανεὶ ῥίζα καὶ πράξεων τῆς ἐπιφαινομένης πτωχείας τοῖς ἁγίοις, δηλονότι τὸ ἐκείνων πνεῦμα. Τοῦτο γὰρ τὴν τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος ἐγκολπωσάμενον χάριν, πηγὴν πτωχείας ἀναδίδωσιν ἀφ' ἑαυτοῦ, ποτίζουσαν πᾶν τὸ πρόσωπον τῆς γῆς, ἡμῶν, τὸν ἔξω δηλονότι ἄνθρωπον, καὶ πα ράδεισον αὐτὸν ἀρετῶν ἀποτελοῦσαν. Η τοιαύτη γάρ πτωχεία, παρὰ Θεοῦ μακαριστή. Λόγον δὲ συντετμημένον, κατὰ τὸν προφήτην, διδοὺς ὁ Κύριος ἐπὶ τῆς γῆς, τὸ αἴτιον τῆς ἐθελουσίου καὶ πολυειδούς πτω ; χείας, καὶ ὅτι ταύτης αἴτιον δείξας τε καὶ μακαρίσας, πολλὰ ὄντα τὰ αἰτιατά, συμπεριείληφεν, ἐν βραχεῖ διδάξας περὶ πάντων. Δύναται γάρ τις ἀκτή. μων εἶναι, ἀλλὰ καὶ εὐτελὴς ἐγκρατής, καὶ ταῦτα ἑκουσίως, ἀλλὰ διὰ τὴν δόξαν τῶν ἀνθρώπων. Ο τοιοῦτος τοίνυν οὐκ ἔστι τῷ πνεύματι πτωχός. Η γὰρ ὑπόκρισις ἐξ οἰήσεως γεννᾶται· αὕτη δὲ τῆς ἐν πνεύματι πτωχείας ἐναντία· τῷ δὲ συντετριμμένον ἔχοντι, καὶ μέτριον, καὶ ταπεινὸν τὸ πνεῦμα, τῶν ἀδυνάτων, μὴ καὶ τῇ φαινομένῃ χαίρειν εὐτελείᾳ τι καὶ ταπεινώσει. Δόξης γάρ. καὶ εὐπαθείας, εὐπορίας τε καὶ πάντων τῶν τοιούτων, ἀνάξιον οὗτος ἡγεῖτα ἑαυτόν. Καὶ οὗτος ὁ Θεῷ μακαριστὸς πτωχὸς, ὁ ἀνάξιον τούτων ἑαυτὸν ἡγούμενος. Καὶ εὗτος ὁ κατὰ ἀλή Οειαν πτωχός, μὴ ἐξ ἡμισείας τοῦ ὀνόματος ἀντιποιούμενος. Διὸ καὶ Λουκᾶς ὁ θεῖος, ο Μακάριοι, εἶπεν, οἱ πτωχοί, ο μή προσθεὶς, τῷ πνεύματι. Καὶ οὗτοί εἰσιν οἱ ἀκούοντες, καὶ ἀκολουθήσαντες, καὶ ἀφωμοιωμένοι τῷ τοῦ Θεοῦ, Υἱῷ, λέγοντι· «Μάθετε ἀπ' ἐμοῦ, ὅτι πρᾶός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ,
quae mundo Propterea multe etianr carum præoccupatæ fuerant, postquam a conjugibus viduatæ sunt, præ æmulatione tuæ cœlestis vitæ mundum abrenuntiantes, tuam elegerunt viam, ut et coronarum essent consortes: quas Paulus jubet honorari, utpote sperantes in Deum, el instantes obsecrationibus el orationibus 19. Si quid triste in hac vita inest, idipsum affert conso lationem, et quod triste, dat mortem 130), dici tur, a sæculi tristitia mortem operatur; quæ autem secundum Deum, tristitia est, pœnitentiam in salu tem stabilem 30. Ideo contraria mundanis bonis beatificat Dominus dicens ‹ Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum cœlorum ". Ad quid autem, postquam dixit: • Beati pauperes; subdidit spiritu?» Ut ostenderet animæ mode rationem a se beari et laudari. Et quid non dixit Beati pauperes spiritus» (sic enim significasset mentis moderationem), sed: ‹ Beati pauperes spi ritu? Ut nos doceret beatam esse ipsam corporis paupertatein et ad regnum coelorum ducere, sed rum animae humilitate perficitur, eique est con juncta, et ab ca ducit originem. Etenim beatos di cens pauperes spiritu, mirabiliter ostendit quæ nam sit sanctis radix et causa præfatæ beatitudinis, scilicet illorum spiritus. Ilic enim prædicɔtionis evangelicæ complexus gratiam, fontem paupertatis e scipso emittit, irrigantem universam superficiem fcrre 39, scilicet exteriorem nostrum hominem, et perficientem ipsum virtutum paradisum. Nam hujusmodi paupertas est a Deo beatificata. Ver bum autem ccncisum, juxta prophetam, dans Do minus super terram, voluntarie et multiformis paul pertatis causam, et quidem solam causam ostendit et beatificavit, cumque sint multi effectus, omnes brevi comprehendit indicio. Potest enim aliquis pauper esse, imo parcus et temperans, et quidem volun tarie, set propter gloriam humanam. Hujusmodi vir non est pauper spiritu: nam hypocrisis ex superbia nascitur, que est opposita paupertati spirituali. Qui antem contritum habet moderatumque et humilem s iritum, non potest non gaudere prædicta frugalitate et humilitate gloria enim, deliciis, opibus, et on nibus hujusmodi, indignum se ducit. Et is est beati ficatus a Deo pauper qui se his indignum arbitratur. Et is est vere pauper, qui hoc nomen non dimidiate meretur. Itaque divus Lucas dixit: • Beati paupe tes ",» non subdens, «spirit. v li sunt auditores, et discipuli, et similes Filii Dei dicentis cite a me, quia mitis sum et humilis corde, et inve mietis requiem animabus vestris ". Ideo ipsorum est regnum cœlorum: cohæredes enim sunt Christi. 32 Gen. 11, 6. ss Luc. vi, 20. Dis 1 Tim. 111, 3, 5. 30 II Cor. VII, 10. 31 Matth. v, 3. » Matth
τεῖαν δέ φησιν καὶ εὐρύχωρον αὐτὴν, ὅτι πολλοί
εἰσιν οἱ διερχόμενοι δι' αὐτῆς· καὶ τούτων ἕκαστος,
πολὺν συρφετὸν τῆς ῥεούσης περικείμενος ύλης.
Η σὴ δὲ μάλιστα στενή, παρθένε σύνδυο γὰρ ἔρχο
μένους οὐ χωρεῖ. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ πολλαὶ τῶν ὑπὸ τοῦ
κόσμου προκατειλημμένων, μετὰ τὸ μονωθῆναι τῶν
συζύγων, κατὰ ζῆλον τῆς σῆς ὑπερκοσμίου πολι
τείας, ἀρνησάμενοι τὸν κόσμον, τὴν σὴν εἴλοντο βα
δίζειν, ὡς καὶ τῶν στεφάνων κοινωνήσαιεν· δς καὶ
τιμᾶσθαι παραγγέλλει ὁ Παῦλος, ὡς προσκαρτερού
σας ταῖς δεήσεσι καὶ ταῖς προσευχαίς, μετὰ τῆς εἰς
Θεὸν ἐλπίδος. Εἰ γάρ τι καὶ τῇ τοιαύτῃ πολιτεία
πρόσεστιν ἀνιαρὸν, ἀλλὰ καὶ τοῦτο παρακλήσεως
ποιητικὸν, καὶ βασιλείας οὐρανῶν παρεκτικόν, καὶ
σωτηρίας πρόξενον· ἐκείνης δὲ καὶ τὸ τερπνὸν καὶ
τὸ ἁνιαρὸν, θανατηφόρον. Η γὰρ λύπη, φησίν, ἡ
κατὰ κόσμον, θάνατον κατεργάζεται· ἡ δὲ λύπη ἡ
κατὰ Θεόν, μετάνοιαν ἀμεταμέλητον εἰς σωτηρίαν.
Διὰ τοῦτο καὶ τὰ ἐναντία τῶν ἐν τῷ κόσμῳ καλών
μακαρίζει ὁ Κύριος λέγων· ο Μακάριοι οι πτωχοί
τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρα
νῶν. Διατί δὲ εἰπών·. Μακάριοι οἱ πτωχοί, προσ
έθηκε «τῷ πνεύματι, ο Ἵνα δείξῃ τὴν μετριότητα
τῆς ψυχῆς μακαρίζων καὶ ἀποδεχόμενος. Διατί δὲ
οὐκ εἶπε, Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τὸ πνεῦμα, καὶ οὕτω
γὰρ ἂν ἐδηλοῦτο τὸ τοῦ φρονήματος μέτριον, ἀλλά,
Μακάριοι οι πτωχοὶ τῷ πνεύματι; ν Ως ἂν ἡμᾶ;
διδάξῃ, μακαριστὴν εἶναι καὶ τὴν ἐν σώματι πτω
χείαν, καὶ παρεκτικὴν τῆς οὐρανίου βασιλείας, ἀλλ᾽
όταν διὰ τὴν τῆς ψυχῆς ταπείνωσιν τελῆται, καὶ
ταύτῃ συνημμένῃ ᾖ, καὶ ἀπὸ ταύτης ἔχῃ τὴν ἀρχήν.
Μακαρίσας γὰρ τοὺς πτωχοὺς τῷ πνεύματι, θαυματ
σίως ὑπέδειξε, παῖόν ἐστιν ὡσανεὶ ῥίζα καὶ πράξεων
τῆς ἐπιφαινομένης πτωχείας τοῖς ἁγίοις, δηλονότι
τὸ ἐκείνων πνεῦμα. Τοῦτο γὰρ τὴν τοῦ εὐαγγελικοῦ
κηρύγματος ἐγκολπωσάμενον χάριν, πηγὴν πτωχείας
ἀναδίδωσιν ἀφ' ἑαυτοῦ, ποτίζουσαν πᾶν τὸ πρόσωπον
τῆς γῆς, ἡμῶν, τὸν ἔξω δηλονότι ἄνθρωπον, καὶ πα
ράδεισον αὐτὸν ἀρετῶν ἀποτελοῦσαν. Η τοιαύτη γάρ
πτωχεία, παρὰ Θεοῦ μακαριστή. Λόγον δὲ συντετμη
μένον, κατὰ τὸν προφήτην, διδοὺς ὁ Κύριος ἐπὶ τῆς
γῆς, τὸ αἴτιον τῆς ἐθελουσίου καὶ πολυειδούς πτω
; χείας, καὶ ὅτι ταύτης αἴτιον δείξας τε καὶ μακαρί
σας, πολλὰ ὄντα τὰ αἰτιατά, συμπεριείληφεν, ἐν
βραχεῖ διδάξας περὶ πάντων. Δύναται γάρ τις ἀκτή.
μων εἶναι, ἀλλὰ καὶ εὐτελὴς ἐγκρατής, καὶ ταῦτα
ἑκουσίως, ἀλλὰ διὰ τὴν δόξαν τῶν ἀνθρώπων. Ο
τοιοῦτος τοίνυν οὐκ ἔστι τῷ πνεύματι πτωχός. Η
γὰρ ὑπόκρισις ἐξ οἰήσεως γεννᾶται· αὕτη δὲ τῆς
ἐν πνεύματι πτωχείας ἐναντία· τῷ δὲ συντετριμμέ
νον ἔχοντι, καὶ μέτριον, καὶ ταπεινὸν τὸ πνεῦμα, τῶν
ἀδυνάτων, μὴ καὶ τῇ φαινομένῃ χαίρειν εὐτελείᾳ τι
καὶ ταπεινώσει. Δόξης γάρ. καὶ εὐπαθείας, εὐπορίας τε καὶ πάντων τῶν τοιούτων, ἀνάξιον οὗτος ἡγεῖτα
ἑαυτόν. Καὶ οὗτος ὁ Θεῷ μακαριστὸς πτωχὸς, ὁ ἀνάξιον τούτων ἑαυτὸν ἡγούμενος. Καὶ εὗτος ὁ κατὰ ἀλή
Οειαν πτωχός, μὴ ἐξ ἡμισείας τοῦ ὀνόματος ἀντιποιούμενος. Διὸ καὶ Λουκᾶς ὁ θεῖος, ο Μακάριοι,
εἶπεν, οἱ πτωχοί, ο μή προσθεὶς, τῷ πνεύματι. Καὶ οὗτοί εἰσιν οἱ ἀκούοντες, καὶ ἀκολουθήσαντες, καὶ
ἀφωμοιωμένοι τῷ τοῦ Θεοῦ, Υἱῷ, λέγοντι· «Μάθετε ἀπ' ἐμοῦ, ὅτι πρᾶός εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ,
quae mundo
Propterea multe etianr carum
præoccupatæ fuerant, postquam a conjugibus
viduatæ sunt, præ æmulatione tuæ cœlestis vitæ
mundum abrenuntiantes, tuam elegerunt viam,
ut et coronarum essent consortes: quas Paulus
jubet honorari, utpote sperantes in Deum, el
instantes obsecrationibus el orationibus 19. Si
quid triste in hac vita inest, idipsum affert conso
lationem, et quod triste, dat mortem
130), dici
tur, a sæculi tristitia mortem operatur; quæ autem
secundum Deum, tristitia est, pœnitentiam in salu
tem stabilem 30. Ideo contraria mundanis bonis
beatificat Dominus dicens ‹ Beati pauperes spiritu,
quoniam ipsorum est regnum cœlorum ". Ad
quid autem, postquam dixit: • Beati pauperes;
subdidit spiritu?» Ut ostenderet animæ mode
rationem a se beari et laudari. Et quid non dixit
Beati pauperes spiritus» (sic enim significasset
mentis moderationem), sed: ‹ Beati pauperes spi
ritu? Ut nos doceret beatam esse ipsam corporis
paupertatein et ad regnum coelorum ducere, sed
rum animae humilitate perficitur, eique est con
juncta, et ab ca ducit originem. Etenim beatos di
cens pauperes spiritu, mirabiliter ostendit quæ
nam sit sanctis radix et causa præfatæ beatitudinis,
scilicet illorum spiritus. Ilic enim prædicɔtionis
evangelicæ complexus gratiam, fontem paupertatis
e scipso emittit, irrigantem universam superficiem
fcrre 39, scilicet exteriorem nostrum hominem,
et perficientem ipsum virtutum paradisum. Nam
hujusmodi paupertas est a Deo beatificata. Ver
bum autem ccncisum, juxta prophetam, dans Do
minus super terram, voluntarie et multiformis paul
pertatis causam, et quidem solam causam ostendit et
beatificavit, cumque sint multi effectus, omnes brevi
comprehendit indicio. Potest enim aliquis pauper
esse, imo parcus et temperans, et quidem volun
tarie, set propter gloriam humanam. Hujusmodi vir
non est pauper spiritu: nam hypocrisis ex superbia
nascitur, que est opposita paupertati spirituali. Qui
antem contritum habet moderatumque et humilem
s iritum, non potest non gaudere prædicta frugalitate
et humilitate gloria enim, deliciis, opibus, et on
nibus hujusmodi, indignum se ducit. Et is est beati
ficatus a Deo pauper qui se his indignum arbitratur.
Et is est vere pauper, qui hoc nomen non dimidiate
meretur. Itaque divus Lucas dixit: • Beati paupe
tes ",» non subdens, «spirit. v li sunt auditores,
et discipuli, et similes Filii Dei dicentis
cite a me, quia mitis sum et humilis corde, et inve
mietis requiem animabus vestris ". Ideo ipsorum
est regnum cœlorum: cohæredes enim sunt Christi.
32 Gen. 11, 6. ss Luc. vi, 20.
Dis
1 Tim. 111, 3, 5.
30 II Cor. VII, 10. 31 Matth. v, 3.
» Matth
col. 1061–1062page 110 of 197
PG 150:1061καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν.» Διὸ καὶ αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν· συγκί νόμοι γάρ εἰσι Χριστοῦ. Τριμερούς δὲ οὔσης τῆς ψυχῆς, καὶ ἐν τρισὶ δυνά. μεσι θεωρουμένης, λογιστική, θυμικῷ τε καὶ ἐπιθυμητικῷ, καὶ νοσούσης κατὰ ταῦτα πάντα, εἰκότως ὁ ταύτην Ιώμενος Χριστὸς ἀπὸ τοῦ ἐσχάτου τῆς ἐπι θυμίας ήρξατο της θεραπείας. "Υλη μὲν γὰρ θυμοῦ, ἐπιθυμία ἀποτυγχάνουσα· τοῦ δὲ μετεωρισμοῦ τῆς διανοίας, ἄμφω ταῦτα διακείμενα κακῶς· καὶ οὐκ ἄν ποθ' ὑγιὲς ὀφθείη, οὔτε τὸ τῆς ψυχῆς θυμούμενον, μὴ τῆς ἐπιθυμίας προτέρας ἰαθείσης· οὔτε τὸ λογιζόμενον, μὴ ἄμφω τούτων προτεθεραπευμένων. Τοῦ δὲ ἐπιθυμητικοῦ πρῶτον πονηρὸν γέννημα, τὴν φιλοκτημοσύνην ἐξετάσας εὕροις ἄν. Αἱ γὰρ πρὸς τὸ ζῆν συντελοῦσαι τοῖς ἀνθρώποις ἐπιθυμίαι, οὐχ ὑπαίτιοι· διὸ καὶ ἐξ ἁπαλῶν ὀνύχων συμπεφύκασιν ἡμῖν. Ἡ δὲ φιλαργυρία, μικρὸν ὕστερον προσφύεται παισὶν ἔτι οὗσιν. Οθεν φαίνεται, ὡς οὐκ ἐκ φύσεως, ἀλλ' ἐκ προαιρέσεως ἔχει τὴν ἀρχήν. Ρίζαν δὲ αὐ τὴν πάντων τῶν κακῶν δικαίως ὠνόμασεν ὁ θεσπέσιος Παῦλος. Τὰ μὲν γὰρ τῶν κακῶν αὐτη πέφυκε γεννᾶν· φειδωλίας, καπηλείας, ἁρπαγές, κλοπας, καὶ ἁπλῶς πᾶν εἶδος πλεονεξίας, ἣν δευτέραν εξω λολατρείαν ὁ αὐτὸς προσηγόρευσε. Τοῖς δὲ μὴ φυομένοις ἐξ αὐτῆς, σχεδόν πᾶσι χορηγεῖ τὴν ὕλην της συστάσεως. Ταῦτα δὲ πάντα, ὅσα ἐκ φιλοῦλίας τίκτεται, ψυχῆς εἰσι πάθη, ζέσιν οὐκ ἐχούσης πρὸς ἀγαθοεργίαν. Τῶν γὰρ ἀπὸ φύσεως ἐχόντων τὴν ἀρχὴν παθῶν, τὰ ἐκ προαιρέσεως εὐαπαλλακτότερα εἰπι δυσαπόβλητα δὲ τὰ ἐκ φιλαργυρίας πάθη κατεργάζει ται ἡ ἀπιστία τῆς τοῦ Θεοῦ προνοίας. Ταύτῃ γὰρ ὁ μὴ πιστεύων ἐπὶ χρήμασι πέποιθε. Καὶ τοῦ Κυρίου λέγοντος ἀκούων, ὡς • Ευκοπώτερόν ἐστι, κάμηλον διὰ τρυπήματος ῥαφίδος εἰσελθεῖν, ἢ πλούσιον εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἡ αὐτὸς παρ' οὐδὲν θέμενος βασιλείαν, καὶ βασιλείαν οὐράνιον, καὶ ἀΐδιον, ποθεί πλοῦτον, γήϊνόν τε καὶ διαῤῥέοντα πλοῦτον, δς καν μὴ παρῇ τοῖς ποθοῦσιν, αὐτῷ τῷ ποθεῖσθαι ζημιοί τὰ μέγιστα. Εμπίπτουσι γὰρ εἰς πειρασμούς καὶ παγίδας τοῦ διαβόλου, καθά φησι Παῦλος, οἱ ἐπιθυμοῦντες πλουτεῖν. Ἀλλὰ καὶ παραγενόμενος οίκοθεν, ἔδειξε μηδὲν ἄν· εἶθ᾽ ὡς [ἐν ἄλλ. Εθ' ὡς] μὴ παρών διψώμενος, ὑπὸ τῶν μηδὲ τῇ πείρα νοῦν εἰληφότων. Οὐ γὰρ ἐξ ἐνδείας ὁ δύσερω; οὗτος ἔρω;· αὕτη δὲ ἐξ αὐτοῦ μᾶλλον· ἐξ ἀφροσύνης δ' αὐτός· ἀφ' ἧς καὶ ὁ καθαιρῶν τὰς ἀποθήκας ἐκεῖνος, καὶ μείζονας οικο δομῶν, παρὰ τοῦ κοινοῦ Δεσπότου Χριστοῦ δικαιότατα καλεῖται. Πῶς γὰρ οὐκ ἄφρων, ὃς τῶν μηδὲν ὀ ῆσα δυναμένων ένεκα (οὐδενὶ γὰρ ἐκ τοῦ περισσοῦ ἐστιν ἡ ζωὴ αὐτῷ ἐκ τῶν ὑπαρχόντων αὐτῷ), τούτων οὖν χάριν, τὰ λυσιτελέστατα προδίδωσι, καὶ οὐ σοφός γίνεται πραγματευτής, καὶ τῶν ἀναγκαίων αὐτῶν, κατὰ τὸ δυνατὸν ὑφαιρῶν, καὶ προστιθεὶς τῷ κερα λαίῳ τῆς ὄντως πολυφόρου καὶ πολυκερδοῦς ἐμπορίας, ή γεωργίας; γεωργίας, ἢ, καὶ πρὶν ἐφεστάναι τὸν τοῦ ἀμητοῦ καιρὸν, εἰς ἑκατὸν πολυπλασιάζει τὸ καταβληθέν· οἷον προδεικνῦσα τὸ μέλλον κέρδος, καὶ
Cum autem anima tripartita sit et in tres divisa facultates, nempe in rationabilem, irascibilem et concupiscibilem, cumque his omnibus ægrotet, meri to medicus ejus Christus ab ultima, nempe a concupiscentia, curationem coepit. Namque alit concupiscentia iram, hæ autem duæ mentem so perbia inficiunt: neque unquam sanaretur anim:e ira, nisi sanata prius concupiscentia; neque intel ectus, nisi ambabus illis antea curatis. Primam autem concupiscentiæ pravam soboleın si quæras, invenies amorem esse divitiarum. Desi `deria ad vivendum conferentia, vitiosa non sunt, idcoque a teneris unguibus nobis sunt insita. Pe cuniæ autem cupiditas paulo post nobis adhuc pues ris innascitur; unde liquet cam haud a natura, sed a voluntate oriri. Atqui illam omnium malo rum radicem merito appellavit divus Paulus **, Quædam enim malorum ipsa parit, nempe parei moniam, mangonium, rapinas, furia, uno verbo omne genus avaritiæ, quæ altera simulacıorum servitus ab eodem nuncupatur 36. Et quæ non ge nerat, fere omnia nutrit et sustentat. Quæcunque autem ex pecuniæ studio nascuntur, sunt passiones animæ fervorem non habentis ad bona opera. Ortæ enim a voluntate passiones facilius pelluntur, quam natura insitæ; sed difficile ejiciuntur vitia ex auri cupiditate nata, ob difidentiam divina Providentia Qui enim huic non credit, in divitias confidit. Et quamvis Dominum audiat dicentem: «Facilius eι pauperem, cr foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum cœlorum 37, ipse pro nihilo repue tans regnum et quidem regnum cœleste et æternum, appetit divitias, terrestres et fluxas divitias, quæ si non adsint desiderantibus, ipso desiderio maxime nocent.. Nam qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem et in laqueum diaboli, ut ait Pau lus”. › Imo qui ex seipsis divitias habent, tanquam nihil habentes sibi videntur, ac proinde, quæ non habent, sitiunt, ue experientia quidem sapientes facti. Neque enim venit ab egestate miserrimus iste amor, sed potius hæc ab illo, ipse vero ex in sania, unde ille destruens horrea sua et majora faciens, stultus rectissime a Domino nostro Jesu Christo vocatur. Quomodo enim non insanus, qu pro rebus nihil prodesse valentibus (nam minime abundantiorem habet vitam ex his quæ possidet), pro istis, inquam, pretiosissima tradit, nec sapien tem imitatur negotiatorem, ab ipsis necessarjis quantum potest detrahentem, quod addat summæ lucrosissimi feracissimique mercatus et prædii? prædii scilicet, quod antequam advenerit tempus messis, centesima fruge semen multiplicat, velut præmonstraus futurum lucrum, et colligendam in tempore tritici mensuram ineffabilem et incompre 55 1 T.m. v, 10. 3 Coloss. 111, 5. 37 Matth. xix, 24. 381 Tim. VI, 9.
καὶ εὑρήσετε ἀνάπαυσιν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν.» Διὸ καὶ αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν· συγκί
νόμοι γάρ εἰσι Χριστοῦ.
Τριμερούς δὲ οὔσης τῆς ψυχῆς, καὶ ἐν τρισὶ δυνά.
μεσι θεωρουμένης, λογιστική, θυμικῷ τε καὶ ἐπι
θυμητικῷ, καὶ νοσούσης κατὰ ταῦτα πάντα, εἰκότως
ὁ ταύτην Ιώμενος Χριστὸς ἀπὸ τοῦ ἐσχάτου τῆς ἐπι
θυμίας ήρξατο της θεραπείας. "Υλη μὲν γὰρ θυμοῦ,
ἐπιθυμία ἀποτυγχάνουσα· τοῦ δὲ μετεωρισμοῦ τῆς
διανοίας, ἄμφω ταῦτα διακείμενα κακῶς· καὶ οὐκ
ἄν ποθ' ὑγιὲς ὀφθείη, οὔτε τὸ τῆς ψυχῆς θυμούμε
νον, μὴ τῆς ἐπιθυμίας προτέρας ἰαθείσης· οὔτε τὸ
λογιζόμενον, μὴ ἄμφω τούτων προτεθεραπευμένων.
Τοῦ δὲ ἐπιθυμητικοῦ πρῶτον πονηρὸν γέννημα,
τὴν φιλοκτημοσύνην ἐξετάσας εὕροις ἄν. Αἱ γὰρ πρὸς
τὸ ζῆν συντελοῦσαι τοῖς ἀνθρώποις ἐπιθυμίαι, οὐχ
ὑπαίτιοι· διὸ καὶ ἐξ ἁπαλῶν ὀνύχων συμπεφύκασιν
ἡμῖν. Ἡ δὲ φιλαργυρία, μικρὸν ὕστερον προσφύεται
παισὶν ἔτι οὗσιν. Οθεν φαίνεται, ὡς οὐκ ἐκ φύσεως,
ἀλλ' ἐκ προαιρέσεως ἔχει τὴν ἀρχήν. Ρίζαν δὲ αὐ
τὴν πάντων τῶν κακῶν δικαίως ὠνόμασεν ὁ θεσπέ
σιος Παῦλος. Τὰ μὲν γὰρ τῶν κακῶν αὐτη πέφυκε
γεννᾶν· φειδωλίας, καπηλείας, ἁρπαγές, κλοπας,
καὶ ἁπλῶς πᾶν εἶδος πλεονεξίας, ἣν δευτέραν εξω
λολατρείαν ὁ αὐτὸς προσηγόρευσε. Τοῖς δὲ μὴ φυομέ
νοις ἐξ αὐτῆς, σχεδόν πᾶσι χορηγεῖ τὴν ὕλην της
συστάσεως. Ταῦτα δὲ πάντα, ὅσα ἐκ φιλοῦλίας τίκτε
ται, ψυχῆς εἰσι πάθη, ζέσιν οὐκ ἐχούσης πρὸς ἀγα
θοεργίαν. Τῶν γὰρ ἀπὸ φύσεως ἐχόντων τὴν ἀρχὴν
παθῶν, τὰ ἐκ προαιρέσεως εὐαπαλλακτότερα εἰπι
δυσαπόβλητα δὲ τὰ ἐκ φιλαργυρίας πάθη κατεργάζει
ται ἡ ἀπιστία τῆς τοῦ Θεοῦ προνοίας. Ταύτῃ γὰρ ὁ
μὴ πιστεύων ἐπὶ χρήμασι πέποιθε. Καὶ τοῦ Κυρίου
λέγοντος ἀκούων, ὡς • Ευκοπώτερόν ἐστι, κάμηλον
διὰ τρυπήματος ῥαφίδος εἰσελθεῖν, ἢ πλούσιον εἰς τὴν
βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἡ αὐτὸς παρ' οὐδὲν θέμενος
βασιλείαν, καὶ βασιλείαν οὐράνιον, καὶ ἀΐδιον, ποθεί
πλοῦτον, γήϊνόν τε καὶ διαῤῥέοντα πλοῦτον, δς καν
μὴ παρῇ τοῖς ποθοῦσιν, αὐτῷ τῷ ποθεῖσθαι ζημιοί
τὰ μέγιστα. Εμπίπτουσι γὰρ εἰς πειρασμούς καὶ
παγίδας τοῦ διαβόλου, καθά φησι Παῦλος, οἱ ἐπιθυ
μοῦντες πλουτεῖν. Ἀλλὰ καὶ παραγενόμενος οίκοθεν,
ἔδειξε μηδὲν ἄν· εἶθ᾽ ὡς [ἐν ἄλλ. Εθ' ὡς] μὴ παρών
διψώμενος, ὑπὸ τῶν μηδὲ τῇ πείρα νοῦν εἰληφότων.
Οὐ γὰρ ἐξ ἐνδείας ὁ δύσερω; οὗτος ἔρω;· αὕτη δὲ
ἐξ αὐτοῦ μᾶλλον· ἐξ ἀφροσύνης δ' αὐτός· ἀφ' ἧς καὶ
ὁ καθαιρῶν τὰς ἀποθήκας ἐκεῖνος, καὶ μείζονας οικο
δομῶν, παρὰ τοῦ κοινοῦ Δεσπότου Χριστοῦ δικαιότατα
καλεῖται. Πῶς γὰρ οὐκ ἄφρων, ὃς τῶν μηδὲν ὀ ῆσα
δυναμένων ένεκα (οὐδενὶ γὰρ ἐκ τοῦ περισσοῦ ἐστιν
ἡ ζωὴ αὐτῷ ἐκ τῶν ὑπαρχόντων αὐτῷ), τούτων οὖν
χάριν, τὰ λυσιτελέστατα προδίδωσι, καὶ οὐ σοφός
γίνεται πραγματευτής, καὶ τῶν ἀναγκαίων αὐτῶν,
κατὰ τὸ δυνατὸν ὑφαιρῶν, καὶ προστιθεὶς τῷ κερα
λαίῳ τῆς ὄντως πολυφόρου καὶ πολυκερδοῦς ἐμπορίας,
ή γεωργίας; γεωργίας, ἢ, καὶ πρὶν ἐφεστάναι τὸν
τοῦ ἀμητοῦ καιρὸν, εἰς ἑκατὸν πολυπλασιάζει τὸ
καταβληθέν· οἷον προδεικνῦσα τὸ μέλλον κέρδος, καὶ
Cum autem anima tripartita sit et in tres divisa
facultates, nempe in rationabilem, irascibilem et
concupiscibilem, cumque his omnibus ægrotet, meri
to medicus ejus Christus ab ultima, nempe a
concupiscentia, curationem coepit. Namque alit
concupiscentia iram, hæ autem duæ mentem so
perbia inficiunt: neque unquam sanaretur anim:e
ira, nisi sanata prius concupiscentia; neque intel
ectus, nisi ambabus illis antea curatis.
Primam autem concupiscentiæ pravam soboleın
si quæras, invenies amorem esse divitiarum. Desi
`deria ad vivendum conferentia, vitiosa non sunt,
idcoque a teneris unguibus nobis sunt insita. Pe
cuniæ autem cupiditas paulo post nobis adhuc pues
ris innascitur; unde liquet cam haud a natura,
sed a voluntate oriri. Atqui illam omnium malo
rum radicem merito appellavit divus Paulus **,
Quædam enim malorum ipsa parit, nempe parei
moniam, mangonium, rapinas, furia, uno verbo
omne genus avaritiæ, quæ altera simulacıorum
servitus ab eodem nuncupatur 36. Et quæ non ge
nerat, fere omnia nutrit et sustentat. Quæcunque
autem ex pecuniæ studio nascuntur, sunt passiones
animæ fervorem non habentis ad bona opera. Ortæ
enim a voluntate passiones facilius pelluntur, quam
natura insitæ; sed difficile ejiciuntur vitia ex auri
cupiditate nata, ob difidentiam divina Providentia
Qui enim huic non credit, in divitias confidit. Et
quamvis Dominum audiat dicentem: «Facilius eι
pauperem, cr foramen acus transire, quam divitem
intrare in regnum cœlorum 37, ipse pro nihilo repue
tans regnum et quidem regnum cœleste et æternum,
appetit divitias, terrestres et fluxas divitias, quæ
si non adsint desiderantibus, ipso desiderio maxime
nocent.. Nam qui volunt divites fieri, incidunt
in tentationem et in laqueum diaboli, ut ait Pau
lus”. › Imo qui ex seipsis divitias habent, tanquam
nihil habentes sibi videntur, ac proinde, quæ non
habent, sitiunt, ue experientia quidem sapientes
facti. Neque enim venit ab egestate miserrimus
iste amor, sed potius hæc ab illo, ipse vero ex in
sania, unde ille destruens horrea sua et majora
faciens, stultus rectissime a Domino nostro Jesu
Christo vocatur. Quomodo enim non insanus, qu
pro rebus nihil prodesse valentibus (nam minime
abundantiorem habet vitam ex his quæ possidet),
pro istis, inquam, pretiosissima tradit, nec sapien
tem imitatur negotiatorem, ab ipsis necessarjis
quantum potest detrahentem, quod addat summæ
lucrosissimi feracissimique mercatus et prædii?
prædii scilicet, quod antequam advenerit tempus
messis, centesima fruge semen multiplicat, velut
præmonstraus futurum lucrum, et colligendam in
tempore tritici mensuram ineffabilem et incompre
55 1 T.m. v, 10. 3 Coloss. 111, 5. 37 Matth. xix, 24.
381 Tim. VI, 9.
col. 1063–1064page 111 of 197
PG 150:1063τουτὶ τὸ πάθος, ἔτι νέοις οὖσι, καθάπερ προοίμιον κακὸν ἐκείνης. Φιλοδοξίας δὲ εἶδος, ἐκεῖνο λέγω νῦν, 8 πρὸς καλλωπισμούς βλέπει σωμάτων, καὶ πολυτελείας ἐνδυμάτων· ἦν καὶ κοσμικήν κενοδοξίαν οἱ Πατέρες λέγουσι. Τὸ γὰρ ἕτερον εἶδος τῆς κενοδοξίας, τοῖς ἀρετῇ [ἐν ἄλλο ἀρετὴν διενεγκοῦσιν ἐπιτίθεται, συνεπαγόμενον οἴησίν τε καὶ ὑπόκρισιν, δι' ὧν συλῆσαι καὶ διασκεδάσαι τὸν πνευματικὸν πλοῦτον ὁ ἐχθρὸς μηχανᾶται. Ταῦτα δὲ πάντα, τελείας τεύξεται τῆς θεραπείας αἰσθήσει τε καὶ πόθῳ τῆς ἄνωθεν τιμῆς, μετὰ τοῦ ἀνάξιον ἐκείνης ἑαυτὴν ἡγεῖσθαι τὴν ποθοῦσαν· καὶ τῆς ἐπ' ἀνθρώπον εὐτελείας καρτερία, μετὰ τοῦ ἄξιον αὐτῆς ἡγεῖσθαι. Πρὸς δὲ, καὶ τῷ τῆς οἰκείας δόξης, προτιμοτέραν ἡγεῖσθαι τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὸν λέγοντα· «Μὴ ἡμῖν, Κύριε, μὴ ἡμῖν, ἀλλ᾽ ἢ τῷ ὀνόματί σου δὸς δόξαν. ο Κἄν τι τῶν ἐπαι νετῶν ἐξειργασμένον οἶδεν ἑαυτὸν, τῷ Θεῷ λογίζεσθαι τὴν αἰτίαν τοῦ κατορθώματος, καὶ τούτῳ χρῆναι καὶ ὑπὲρ τούτου δόξαν εὐγνωμόνως ἀναπέμπειν, ἀλλ' οὐχ ἑαυτῷ. Οὕτω γὰρ χαιρήσει μὲν ὡς δῶρον λαβὼν τὴν ἀρετήν· οὐκ ἐπαρθήσεται δὲ, ὡς οίκοθεν μηδὲν ἔχων ἀλλὰ καὶ ταπεινωθήσεται, τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς δια νείας ἔχων ἐπὶ τὸν Θεὸν ἡμέρας καὶ νυκτός, ὡς τοὺς ὀφθαλμοὺς παιδίσκη, ψαλμικῶς εἰπεῖν, ἐπὶ τὰς χεῖ ρας τῆς κυρίας αὐτῆς· δεδιὼς μὴ τοῦ μόνου καὶ δόντος καὶ συνέχοντος ἐν τῷ καλῷ διαζευχθείς, εἰς τὸ τῆς κακίας βάραθρον κατενεχθῇ. Τοῦτο γὰρ πάσχει ὁ οἰήσει δουλεύων καὶ κενοδοξία. Συνεργεῖ δὲ πρὸς τὴν τούτων ἴασιν διαφερόντως καὶ ἡ ἀναχώρησις· καὶ τὸ καταμόνας πολιτεύεσθαι, καὶ τῇ κέλλῃ παραμέν νειν· ἐπῃσθημένον μέντοι τῆς προαιρέσεως τὴν οἰκείαν ἀσθένειαν, καὶ οὐχ ἱκανὸν λογιζόμενον ἑαυτὸν συναναμίγνυσθαι ἀνθρώποις. Ταῦτα δὲ τί ἄλλο ἐστὶν, ἢ ἡ ἐν πνεύματι πτωχεία, ἣν ὁ Κύριος ἐμακάρισεν, Αν δέ τι; ἐπὶ νοῦν λάβῃ καὶ τὰ πεφυκότα προσγίνεσθαι παρ' αὐτοῦ τοῦ πάθους αἰσχή, φεύξεται τὴν κενοδοξίαν ᾗ δυνάμεως ἔχει. Παθῶν γὰρ τὴν παρ' ἀνθρώπων δόξαν, ἐξ αὐτῶν τῶν ὑπὲρ αὐτῆς ἔργων, ἀδοξία περιτυγχάνει. Ὥρας γὰρ ἐπιμελούμενος, καὶ μέγα φρονῶν ἐπὶ προγόνων εὐκλείᾳ, καὶ ἐπ᾿ εὐχροίᾳ περιβολαίων, καὶ τοιούτοις ἄλλοις σεμνυνόμενος, δῆλον ἑαυτὸν ποιεῖ, νηπιώδους ἔτι φρονήματος έπει λημμένον. Καὶ γὰρ ταῦθ' ὁμοῦ πάντα, χοῦς· τί δὲ χοὺς ἀτιμότερον; ἡ δὲ μὴ πρὸς σκέπην, ἢ θάλψιν χρωμένη τῇ περιβολῇ τοῦ σώματος, ἀλλ᾽ ἐπτοημένη πρὸς μαλακότητάς τε καὶ στιλπνότητας, οὐ μόνον τὴν ἀκαρπίαν τῆς οἰκείας ψυχῆς, τοῖς ὁρῶσι καταγε γέλλει, πρὸς δὲ τούτῳ, καὶ τὴν τῶν ἑταιριζομένων ἐσχημοσύνην ἐπιτίθεται. Παντὸς δὲ μᾶλλον ἀκουέτω τοῦ λέγοντος, ὅτι «Οἱ τὰ μαλακά φοροῦντες, ἐν τοῖς οἴκοις τῶν βασιλείων εἰσίν· ἡμῶν δὲ τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανοῖς εἶναι, ο φησὶν ὁ θεσπέσιος Παῦλος. Μη οὖν διὰ τὴν ἐν ἐνδύμασι βλακείαν, εἰς τὰς σκηνές ἀπ᾿ οὐρανοῦ ῥιφῶμεν τοῦ κοσμοκράτορος τοῦ σκό τους τοῦ αἰῶνος τούτου. Τοῦτ' αὐτὸ πάσχουσι καὶ οἱ πρὸς τὴν τῶν ἀνθρώπων δόξαν τὴν ἀρετὴν μετιόντες. Οἱ γὰρ λαχόντες τὸ πολίτευμα ἔχειν ἐν οὐρανοῖς και
ante amorem carnalem subrepit istud vitium, tan *³ Psal. cx11]. • Psal. cxxΙ. vs Matth. x1, 8. quam malum ejus præludium. Iloe dico nunc genus gloriæ, quod pulchritudinem considerat corporum, et vestium sumptuositatem, et quod vanam mundi gloriam Patres nuncupant. Alterum inanis gloriæ genus virtute excellentes subit, superbia'n sugge rens et hypocrisi, quibus subripere ac dissipare spirituales divitias inimicus machinatur. Hæc antem omnia perfecte sanabit, qui æstimat et appetit cœlestem gloriam, ea simul cum deside rio se habens indignum, et hominum suffert cou temptum, eo simul se dignum existimans, et insuper propriæ gloriæ præponit gloriam Dei, juxta illul Psalmista: «Non nobis, Domine, non nobis, scul nomini tuo da gloriam “.» Et si cujus laudabilis actionis sibi est conscius, scit Deum esse habendum ut auctorem boni hujus operis, et de hoc illi glo riam merito, non sibi vindicandum. Sic lætabitur quod virtutem dono acceperit, sed non efferetur cum a se nihil habeat, imo humiliabitur, oculos mentis ad Deum levans die ac nocte, sicut oculos ancillæ, ait psalmista, in manibus dominæ suæ quia timet ne, a solo datore et conservatore bou separatus, in mali abyssum detrudatur: quod ei accidit qui superbiæ inservit et inani gloriæ. Ad illas passiones sanandas confert etiam et utile est seorsim secedere, et iu solitudine vivere, et in cella permanere, sentiendo tamen propria voluntatis infirmitatem, seque indignum reputando conversatione hominum. Hoc autem quid aliud est quam spiritualis paupertas, quam Dominus beatamı dixit? Si quis autem mente concipiat profluentia ex ipsa passione dedecora, vanam gloriam totis viri bus fugiet. Nam quærens hominum existimationen!, ex ipsis operibus ad eam intentis ducit ignominiam. Siquidem de pulchritudine curans, et superbiens «le proavorum nobilitate, ac de fulgidis vestium colu ribus, et de aliis hujusmodi glorians; ostendit se puerili adhuc spiritu inflatum. Etenim hæc uni versa pulvis sunt, quid autem pulvere vilius? Quæ porro non ad tegendum vel calefaciendum corpus vestimentis utitur, sed ad mollitiem et splendorem advolat, non solum sterilitatem anima suæ viden tibus annuntiat, sed præterea meretricum impuden tiam superinduit. Ante omnia audiat dicentem ‹ Qui mollibus vestiuntur, in domibus regui Sunt 48 › At nostram conversationem esse in cœlis divus ait Paulus. Ne igitur indumentorum mollitie nos de coelo detrudamus in tabernacula principis tenebrarum hujus sæculi. Idem accidit virtutem colentibus propter homi num existimationem. Quibus enim obtigerat con versationem habere in cœlis, deducunt, heu | in pulverem suam gloriam, Davidicam ** maledictionem in se trahentes. Nam eorum oratio non ascendit in coelum, sed omue opus deorsum ruit, non circum ** Pɛal. VII, 6.
τουτὶ τὸ πάθος, ἔτι νέοις οὖσι, καθάπερ προοίμιον
κακὸν ἐκείνης. Φιλοδοξίας δὲ εἶδος, ἐκεῖνο λέγω νῦν,
8 πρὸς καλλωπισμούς βλέπει σωμάτων, καὶ πολυτε
λείας ἐνδυμάτων· ἦν καὶ κοσμικήν κενοδοξίαν οἱ
Πατέρες λέγουσι. Τὸ γὰρ ἕτερον εἶδος τῆς κενοδοξίας,
τοῖς ἀρετῇ [ἐν ἄλλο ἀρετὴν διενεγκοῦσιν ἐπιτίθεται,
συνεπαγόμενον οἴησίν τε καὶ ὑπόκρισιν, δι' ὧν συλή
σαι καὶ διασκεδάσαι τὸν πνευματικὸν πλοῦτον ὁ
ἐχθρὸς μηχανᾶται. Ταῦτα δὲ πάντα, τελείας τεύξε
ται τῆς θεραπείας αἰσθήσει τε καὶ πόθῳ τῆς ἄνωθεν
τιμῆς, μετὰ τοῦ ἀνάξιον ἐκείνης ἑαυτὴν ἡγεῖσθαι τὴν
ποθοῦσαν· καὶ τῆς ἐπ' ἀνθρώπον εὐτελείας καρτερία,
μετὰ τοῦ ἄξιον αὐτῆς ἡγεῖσθαι. Πρὸς δὲ, καὶ τῷ τῆς
οἰκείας δόξης, προτιμοτέραν ἡγεῖσθαι τὴν δόξαν τοῦ
Θεοῦ, κατὰ τὸν λέγοντα· «Μὴ ἡμῖν, Κύριε, μὴ ἡμῖν,
ἀλλ᾽ ἢ τῷ ὀνόματί σου δὸς δόξαν. ο Κἄν τι τῶν ἐπαι
νετῶν ἐξειργασμένον οἶδεν ἑαυτὸν, τῷ Θεῷ λογίζεσθαι
τὴν αἰτίαν τοῦ κατορθώματος, καὶ τούτῳ χρῆναι καὶ
ὑπὲρ τούτου δόξαν εὐγνωμόνως ἀναπέμπειν, ἀλλ' οὐχ
ἑαυτῷ. Οὕτω γὰρ χαιρήσει μὲν ὡς δῶρον λαβὼν τὴν
ἀρετήν· οὐκ ἐπαρθήσεται δὲ, ὡς οίκοθεν μηδὲν ἔχων
ἀλλὰ καὶ ταπεινωθήσεται, τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς δια
νείας ἔχων ἐπὶ τὸν Θεὸν ἡμέρας καὶ νυκτός, ὡς τοὺς
ὀφθαλμοὺς παιδίσκη, ψαλμικῶς εἰπεῖν, ἐπὶ τὰς χεῖ
ρας τῆς κυρίας αὐτῆς· δεδιὼς μὴ τοῦ μόνου καὶ
δόντος καὶ συνέχοντος ἐν τῷ καλῷ διαζευχθείς, εἰς τὸ
τῆς κακίας βάραθρον κατενεχθῇ. Τοῦτο γὰρ πάσχει
ὁ οἰήσει δουλεύων καὶ κενοδοξία. Συνεργεῖ δὲ πρὸς
τὴν τούτων ἴασιν διαφερόντως καὶ ἡ ἀναχώρησις· καὶ
τὸ καταμόνας πολιτεύεσθαι, καὶ τῇ κέλλῃ παραμέν
νειν· ἐπῃσθημένον μέντοι τῆς προαιρέσεως τὴν
οἰκείαν ἀσθένειαν, καὶ οὐχ ἱκανὸν λογιζόμενον ἑαυτὸν
συναναμίγνυσθαι ἀνθρώποις. Ταῦτα δὲ τί ἄλλο ἐστὶν,
ἢ ἡ ἐν πνεύματι πτωχεία, ἣν ὁ Κύριος ἐμακάρισεν,
Αν δέ τι; ἐπὶ νοῦν λάβῃ καὶ τὰ πεφυκότα προσγί
νεσθαι παρ' αὐτοῦ τοῦ πάθους αἰσχή, φεύξεται τὴν
κενοδοξίαν ᾗ δυνάμεως ἔχει. Παθῶν γὰρ τὴν παρ'
ἀνθρώπων δόξαν, ἐξ αὐτῶν τῶν ὑπὲρ αὐτῆς ἔργων,
ἀδοξία περιτυγχάνει. Ὥρας γὰρ ἐπιμελούμενος, καὶ
μέγα φρονῶν ἐπὶ προγόνων εὐκλείᾳ, καὶ ἐπ᾿ εὐχροίᾳ
περιβολαίων, καὶ τοιούτοις ἄλλοις σεμνυνόμενος,
δῆλον ἑαυτὸν ποιεῖ, νηπιώδους ἔτι φρονήματος έπει
λημμένον. Καὶ γὰρ ταῦθ' ὁμοῦ πάντα, χοῦς· τί δὲ
χοὺς ἀτιμότερον; ἡ δὲ μὴ πρὸς σκέπην, ἢ θάλψιν
χρωμένη τῇ περιβολῇ τοῦ σώματος, ἀλλ᾽ ἐπτοημένη
πρὸς μαλακότητάς τε καὶ στιλπνότητας, οὐ μόνον
τὴν ἀκαρπίαν τῆς οἰκείας ψυχῆς, τοῖς ὁρῶσι καταγε
γέλλει, πρὸς δὲ τούτῳ, καὶ τὴν τῶν ἑταιριζομένων
ἐσχημοσύνην ἐπιτίθεται. Παντὸς δὲ μᾶλλον ἀκουέτω
τοῦ λέγοντος, ὅτι «Οἱ τὰ μαλακά φοροῦντες, ἐν τοῖς
οἴκοις τῶν βασιλείων εἰσίν· ἡμῶν δὲ τὸ πολίτευμα
ἐν οὐρανοῖς εἶναι, ο φησὶν ὁ θεσπέσιος Παῦλος. Μη
οὖν διὰ τὴν ἐν ἐνδύμασι βλακείαν, εἰς τὰς σκηνές
ἀπ᾿ οὐρανοῦ ῥιφῶμεν τοῦ κοσμοκράτορος τοῦ σκό
τους τοῦ αἰῶνος τούτου. Τοῦτ' αὐτὸ πάσχουσι καὶ οἱ
πρὸς τὴν τῶν ἀνθρώπων δόξαν τὴν ἀρετὴν μετιόντες.
Οἱ γὰρ λαχόντες τὸ πολίτευμα ἔχειν ἐν οὐρανοῖς και
ante amorem carnalem subrepit istud vitium, tan
*³ Psal. cx11]. • Psal. cxxΙ.
vs Matth. x1, 8.
quam malum ejus præludium. Iloe dico nunc genus
gloriæ, quod pulchritudinem considerat corporum,
et vestium sumptuositatem, et quod vanam mundi
gloriam Patres nuncupant. Alterum inanis gloriæ
genus virtute excellentes subit, superbia'n sugge
rens et hypocrisi, quibus subripere ac dissipare
spirituales divitias inimicus machinatur.
Hæc antem omnia perfecte sanabit, qui æstimat
et appetit cœlestem gloriam, ea simul cum deside
rio se habens indignum, et hominum suffert cou
temptum, eo simul se dignum existimans, et insuper
propriæ gloriæ præponit gloriam Dei, juxta illul
Psalmista: «Non nobis, Domine, non nobis, scul
nomini tuo da gloriam “.» Et si cujus laudabilis
actionis sibi est conscius, scit Deum esse habendum
ut auctorem boni hujus operis, et de hoc illi glo
riam merito, non sibi vindicandum. Sic lætabitur
quod virtutem dono acceperit, sed non efferetur
cum a se nihil habeat, imo humiliabitur, oculos
mentis ad Deum levans die ac nocte, sicut oculos
ancillæ, ait psalmista, in manibus dominæ suæ
quia timet ne, a solo datore et conservatore bou
separatus, in mali abyssum detrudatur: quod ei
accidit qui superbiæ inservit et inani gloriæ.
Ad illas passiones sanandas confert etiam et
utile est seorsim secedere, et iu solitudine vivere,
et in cella permanere, sentiendo tamen propria
voluntatis infirmitatem, seque indignum reputando
conversatione hominum. Hoc autem quid aliud est
quam spiritualis paupertas, quam Dominus beatamı
dixit?
Si quis autem mente concipiat profluentia ex
ipsa passione dedecora, vanam gloriam totis viri
bus fugiet. Nam quærens hominum existimationen!,
ex ipsis operibus ad eam intentis ducit ignominiam.
Siquidem de pulchritudine curans, et superbiens «le
proavorum nobilitate, ac de fulgidis vestium colu
ribus, et de aliis hujusmodi glorians; ostendit se
puerili adhuc spiritu inflatum. Etenim hæc uni
versa pulvis sunt, quid autem pulvere vilius? Quæ
porro non ad tegendum vel calefaciendum corpus
vestimentis utitur, sed ad mollitiem et splendorem
advolat, non solum sterilitatem anima suæ viden
tibus annuntiat, sed præterea meretricum impuden
tiam superinduit. Ante omnia audiat dicentem
‹ Qui mollibus vestiuntur, in domibus regui
Sunt 48
› At nostram conversationem esse in cœlis
divus ait Paulus. Ne igitur indumentorum mollitie
nos de coelo detrudamus in tabernacula principis
tenebrarum hujus sæculi.
Idem accidit virtutem colentibus propter homi
num existimationem. Quibus enim obtigerat con
versationem habere in cœlis, deducunt, heu | in
pulverem suam gloriam, Davidicam ** maledictionem
in se trahentes. Nam eorum oratio non ascendit in
coelum, sed omue opus deorsum ruit, non circum
** Pɛal. VII, 6.
col. 1065–1066page 112 of 197
PG 150:1065τουτὶ τὸ πάθος, ἔτι νέοις οὖσι, καθάπερ προοίμιον κακὸν ἐκείνης. Φιλοδοξίας δὲ εἶδος, ἐκεῖνο λέγω νῦν, 8 πρὸς καλλωπισμούς βλέπει σωμάτων, καὶ πολυτελείας ἐνδυμάτων· ἦν καὶ κοσμικήν κενοδοξίαν οἱ Πατέρες λέγουσι. Τὸ γὰρ ἕτερον εἶδος τῆς κενοδοξίας, τοῖς ἀρετῇ [ἐν ἄλλο ἀρετὴν διενεγκοῦσιν ἐπιτίθεται, συνεπαγόμενον οἴησίν τε καὶ ὑπόκρισιν, δι' ὧν συλῆσαι καὶ διασκεδάσαι τὸν πνευματικὸν πλοῦτον ὁ ἐχθρὸς μηχανᾶται. Ταῦτα δὲ πάντα, τελείας τεύξεται τῆς θεραπείας αἰσθήσει τε καὶ πόθῳ τῆς ἄνωθεν τιμῆς, μετὰ τοῦ ἀνάξιον ἐκείνης ἑαυτὴν ἡγεῖσθαι τὴν ποθοῦσαν· καὶ τῆς ἐπ' ἀνθρώπον εὐτελείας καρτερία, μετὰ τοῦ ἄξιον αὐτῆς ἡγεῖσθαι. Πρὸς δὲ, καὶ τῷ τῆς οἰκείας δόξης, προτιμοτέραν ἡγεῖσθαι τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὸν λέγοντα· «Μὴ ἡμῖν, Κύριε, μὴ ἡμῖν, ἀλλ᾽ ἢ τῷ ὀνόματί σου δὸς δόξαν. ο Κἄν τι τῶν ἐπαι νετῶν ἐξειργασμένον οἶδεν ἑαυτὸν, τῷ Θεῷ λογίζεσθαι τὴν αἰτίαν τοῦ κατορθώματος, καὶ τούτῳ χρῆναι καὶ ὑπὲρ τούτου δόξαν εὐγνωμόνως ἀναπέμπειν, ἀλλ' οὐχ ἑαυτῷ. Οὕτω γὰρ χαιρήσει μὲν ὡς δῶρον λαβὼν τὴν ἀρετήν· οὐκ ἐπαρθήσεται δὲ, ὡς οίκοθεν μηδὲν ἔχων ἀλλὰ καὶ ταπεινωθήσεται, τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς δια νείας ἔχων ἐπὶ τὸν Θεὸν ἡμέρας καὶ νυκτός, ὡς τοὺς ὀφθαλμοὺς παιδίσκη, ψαλμικῶς εἰπεῖν, ἐπὶ τὰς χεῖ ρας τῆς κυρίας αὐτῆς· δεδιὼς μὴ τοῦ μόνου καὶ δόντος καὶ συνέχοντος ἐν τῷ καλῷ διαζευχθείς, εἰς τὸ τῆς κακίας βάραθρον κατενεχθῇ. Τοῦτο γὰρ πάσχει ὁ οἰήσει δουλεύων καὶ κενοδοξία. Συνεργεῖ δὲ πρὸς τὴν τούτων ἴασιν διαφερόντως καὶ ἡ ἀναχώρησις· καὶ τὸ καταμόνας πολιτεύεσθαι, καὶ τῇ κέλλῃ παραμέν νειν· ἐπῃσθημένον μέντοι τῆς προαιρέσεως τὴν οἰκείαν ἀσθένειαν, καὶ οὐχ ἱκανὸν λογιζόμενον ἑαυτὸν συναναμίγνυσθαι ἀνθρώποις. Ταῦτα δὲ τί ἄλλο ἐστὶν, ἢ ἡ ἐν πνεύματι πτωχεία, ἣν ὁ Κύριος ἐμακάρισεν, Αν δέ τι; ἐπὶ νοῦν λάβῃ καὶ τὰ πεφυκότα προσγίνεσθαι παρ' αὐτοῦ τοῦ πάθους αἰσχή, φεύξεται τὴν κενοδοξίαν ᾗ δυνάμεως ἔχει. Παθῶν γὰρ τὴν παρ' ἀνθρώπων δόξαν, ἐξ αὐτῶν τῶν ὑπὲρ αὐτῆς ἔργων, ἀδοξία περιτυγχάνει. Ὥρας γὰρ ἐπιμελούμενος, καὶ μέγα φρονῶν ἐπὶ προγόνων εὐκλείᾳ, καὶ ἐπ᾿ εὐχροίᾳ περιβολαίων, καὶ τοιούτοις ἄλλοις σεμνυνόμενος, δῆλον ἑαυτὸν ποιεῖ, νηπιώδους ἔτι φρονήματος έπει λημμένον. Καὶ γὰρ ταῦθ' ὁμοῦ πάντα, χοῦς· τί δὲ χοὺς ἀτιμότερον; ἡ δὲ μὴ πρὸς σκέπην, ἢ θάλψιν χρωμένη τῇ περιβολῇ τοῦ σώματος, ἀλλ᾽ ἐπτοημένη πρὸς μαλακότητάς τε καὶ στιλπνότητας, οὐ μόνον τὴν ἀκαρπίαν τῆς οἰκείας ψυχῆς, τοῖς ὁρῶσι καταγε γέλλει, πρὸς δὲ τούτῳ, καὶ τὴν τῶν ἑταιριζομένων ἐσχημοσύνην ἐπιτίθεται. Παντὸς δὲ μᾶλλον ἀκουέτω τοῦ λέγοντος, ὅτι «Οἱ τὰ μαλακά φοροῦντες, ἐν τοῖς οἴκοις τῶν βασιλείων εἰσίν· ἡμῶν δὲ τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανοῖς εἶναι, ο φησὶν ὁ θεσπέσιος Παῦλος. Μη οὖν διὰ τὴν ἐν ἐνδύμασι βλακείαν, εἰς τὰς σκηνές ἀπ᾿ οὐρανοῦ ῥιφῶμεν τοῦ κοσμοκράτορος τοῦ σκό τους τοῦ αἰῶνος τούτου. Τοῦτ' αὐτὸ πάσχουσι καὶ οἱ πρὸς τὴν τῶν ἀνθρώπων δόξαν τὴν ἀρετὴν μετιόντες. Οἱ γὰρ λαχόντες τὸ πολίτευμα ἔχειν ἐν οὐρανοῖς και
ante amorem carnalem subrepit istud vitium, tan *³ Psal. cx11]. • Psal. cxxΙ. vs Matth. x1, 8. quam malum ejus præludium. Iloe dico nunc genus gloriæ, quod pulchritudinem considerat corporum, et vestium sumptuositatem, et quod vanam mundi gloriam Patres nuncupant. Alterum inanis gloriæ genus virtute excellentes subit, superbia'n sugge rens et hypocrisi, quibus subripere ac dissipare spirituales divitias inimicus machinatur. Hæc antem omnia perfecte sanabit, qui æstimat et appetit cœlestem gloriam, ea simul cum deside rio se habens indignum, et hominum suffert cou temptum, eo simul se dignum existimans, et insuper propriæ gloriæ præponit gloriam Dei, juxta illul Psalmista: «Non nobis, Domine, non nobis, scul nomini tuo da gloriam “.» Et si cujus laudabilis actionis sibi est conscius, scit Deum esse habendum ut auctorem boni hujus operis, et de hoc illi glo riam merito, non sibi vindicandum. Sic lætabitur quod virtutem dono acceperit, sed non efferetur cum a se nihil habeat, imo humiliabitur, oculos mentis ad Deum levans die ac nocte, sicut oculos ancillæ, ait psalmista, in manibus dominæ suæ quia timet ne, a solo datore et conservatore bou separatus, in mali abyssum detrudatur: quod ei accidit qui superbiæ inservit et inani gloriæ. Ad illas passiones sanandas confert etiam et utile est seorsim secedere, et iu solitudine vivere, et in cella permanere, sentiendo tamen propria voluntatis infirmitatem, seque indignum reputando conversatione hominum. Hoc autem quid aliud est quam spiritualis paupertas, quam Dominus beatamı dixit? Si quis autem mente concipiat profluentia ex ipsa passione dedecora, vanam gloriam totis viri bus fugiet. Nam quærens hominum existimationen!, ex ipsis operibus ad eam intentis ducit ignominiam. Siquidem de pulchritudine curans, et superbiens «le proavorum nobilitate, ac de fulgidis vestium colu ribus, et de aliis hujusmodi glorians; ostendit se puerili adhuc spiritu inflatum. Etenim hæc uni versa pulvis sunt, quid autem pulvere vilius? Quæ porro non ad tegendum vel calefaciendum corpus vestimentis utitur, sed ad mollitiem et splendorem advolat, non solum sterilitatem anima suæ viden tibus annuntiat, sed præterea meretricum impuden tiam superinduit. Ante omnia audiat dicentem ‹ Qui mollibus vestiuntur, in domibus regui Sunt 48 › At nostram conversationem esse in cœlis divus ait Paulus. Ne igitur indumentorum mollitie nos de coelo detrudamus in tabernacula principis tenebrarum hujus sæculi. Idem accidit virtutem colentibus propter homi num existimationem. Quibus enim obtigerat con versationem habere in cœlis, deducunt, heu | in pulverem suam gloriam, Davidicam ** maledictionem in se trahentes. Nam eorum oratio non ascendit in coelum, sed omue opus deorsum ruit, non circum ** Pɛal. VII, 6.
τουτὶ τὸ πάθος, ἔτι νέοις οὖσι, καθάπερ προοίμιον
κακὸν ἐκείνης. Φιλοδοξίας δὲ εἶδος, ἐκεῖνο λέγω νῦν,
8 πρὸς καλλωπισμούς βλέπει σωμάτων, καὶ πολυτε
λείας ἐνδυμάτων· ἦν καὶ κοσμικήν κενοδοξίαν οἱ
Πατέρες λέγουσι. Τὸ γὰρ ἕτερον εἶδος τῆς κενοδοξίας,
τοῖς ἀρετῇ [ἐν ἄλλο ἀρετὴν διενεγκοῦσιν ἐπιτίθεται,
συνεπαγόμενον οἴησίν τε καὶ ὑπόκρισιν, δι' ὧν συλή
σαι καὶ διασκεδάσαι τὸν πνευματικὸν πλοῦτον ὁ
ἐχθρὸς μηχανᾶται. Ταῦτα δὲ πάντα, τελείας τεύξε
ται τῆς θεραπείας αἰσθήσει τε καὶ πόθῳ τῆς ἄνωθεν
τιμῆς, μετὰ τοῦ ἀνάξιον ἐκείνης ἑαυτὴν ἡγεῖσθαι τὴν
ποθοῦσαν· καὶ τῆς ἐπ' ἀνθρώπον εὐτελείας καρτερία,
μετὰ τοῦ ἄξιον αὐτῆς ἡγεῖσθαι. Πρὸς δὲ, καὶ τῷ τῆς
οἰκείας δόξης, προτιμοτέραν ἡγεῖσθαι τὴν δόξαν τοῦ
Θεοῦ, κατὰ τὸν λέγοντα· «Μὴ ἡμῖν, Κύριε, μὴ ἡμῖν,
ἀλλ᾽ ἢ τῷ ὀνόματί σου δὸς δόξαν. ο Κἄν τι τῶν ἐπαι
νετῶν ἐξειργασμένον οἶδεν ἑαυτὸν, τῷ Θεῷ λογίζεσθαι
τὴν αἰτίαν τοῦ κατορθώματος, καὶ τούτῳ χρῆναι καὶ
ὑπὲρ τούτου δόξαν εὐγνωμόνως ἀναπέμπειν, ἀλλ' οὐχ
ἑαυτῷ. Οὕτω γὰρ χαιρήσει μὲν ὡς δῶρον λαβὼν τὴν
ἀρετήν· οὐκ ἐπαρθήσεται δὲ, ὡς οίκοθεν μηδὲν ἔχων
ἀλλὰ καὶ ταπεινωθήσεται, τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς δια
νείας ἔχων ἐπὶ τὸν Θεὸν ἡμέρας καὶ νυκτός, ὡς τοὺς
ὀφθαλμοὺς παιδίσκη, ψαλμικῶς εἰπεῖν, ἐπὶ τὰς χεῖ
ρας τῆς κυρίας αὐτῆς· δεδιὼς μὴ τοῦ μόνου καὶ
δόντος καὶ συνέχοντος ἐν τῷ καλῷ διαζευχθείς, εἰς τὸ
τῆς κακίας βάραθρον κατενεχθῇ. Τοῦτο γὰρ πάσχει
ὁ οἰήσει δουλεύων καὶ κενοδοξία. Συνεργεῖ δὲ πρὸς
τὴν τούτων ἴασιν διαφερόντως καὶ ἡ ἀναχώρησις· καὶ
τὸ καταμόνας πολιτεύεσθαι, καὶ τῇ κέλλῃ παραμέν
νειν· ἐπῃσθημένον μέντοι τῆς προαιρέσεως τὴν
οἰκείαν ἀσθένειαν, καὶ οὐχ ἱκανὸν λογιζόμενον ἑαυτὸν
συναναμίγνυσθαι ἀνθρώποις. Ταῦτα δὲ τί ἄλλο ἐστὶν,
ἢ ἡ ἐν πνεύματι πτωχεία, ἣν ὁ Κύριος ἐμακάρισεν,
Αν δέ τι; ἐπὶ νοῦν λάβῃ καὶ τὰ πεφυκότα προσγί
νεσθαι παρ' αὐτοῦ τοῦ πάθους αἰσχή, φεύξεται τὴν
κενοδοξίαν ᾗ δυνάμεως ἔχει. Παθῶν γὰρ τὴν παρ'
ἀνθρώπων δόξαν, ἐξ αὐτῶν τῶν ὑπὲρ αὐτῆς ἔργων,
ἀδοξία περιτυγχάνει. Ὥρας γὰρ ἐπιμελούμενος, καὶ
μέγα φρονῶν ἐπὶ προγόνων εὐκλείᾳ, καὶ ἐπ᾿ εὐχροίᾳ
περιβολαίων, καὶ τοιούτοις ἄλλοις σεμνυνόμενος,
δῆλον ἑαυτὸν ποιεῖ, νηπιώδους ἔτι φρονήματος έπει
λημμένον. Καὶ γὰρ ταῦθ' ὁμοῦ πάντα, χοῦς· τί δὲ
χοὺς ἀτιμότερον; ἡ δὲ μὴ πρὸς σκέπην, ἢ θάλψιν
χρωμένη τῇ περιβολῇ τοῦ σώματος, ἀλλ᾽ ἐπτοημένη
πρὸς μαλακότητάς τε καὶ στιλπνότητας, οὐ μόνον
τὴν ἀκαρπίαν τῆς οἰκείας ψυχῆς, τοῖς ὁρῶσι καταγε
γέλλει, πρὸς δὲ τούτῳ, καὶ τὴν τῶν ἑταιριζομένων
ἐσχημοσύνην ἐπιτίθεται. Παντὸς δὲ μᾶλλον ἀκουέτω
τοῦ λέγοντος, ὅτι «Οἱ τὰ μαλακά φοροῦντες, ἐν τοῖς
οἴκοις τῶν βασιλείων εἰσίν· ἡμῶν δὲ τὸ πολίτευμα
ἐν οὐρανοῖς εἶναι, ο φησὶν ὁ θεσπέσιος Παῦλος. Μη
οὖν διὰ τὴν ἐν ἐνδύμασι βλακείαν, εἰς τὰς σκηνές
ἀπ᾿ οὐρανοῦ ῥιφῶμεν τοῦ κοσμοκράτορος τοῦ σκό
τους τοῦ αἰῶνος τούτου. Τοῦτ' αὐτὸ πάσχουσι καὶ οἱ
πρὸς τὴν τῶν ἀνθρώπων δόξαν τὴν ἀρετὴν μετιόντες.
Οἱ γὰρ λαχόντες τὸ πολίτευμα ἔχειν ἐν οὐρανοῖς και
col. 1067–1068page 113 of 197
PG 150:1067Δαβιτικὴν ἀρὰν ἐφ' ἑαυτοὺς ἕλκοντες. Οὔτε γὰρ ἡ προσευχὴ αὐτῶν ἄνεισ: πρὸς οὐρανὸν, καὶ πᾶν σπού δασμα κάτω πίπτει, τὰ πτερὰ τῆς μεταρσίους τὰς ἐπὶ γῆς πράξεις ἡμῶν ποιούσης θείας ἀγάπης οὐ περικείμενον· ὥστε καὶ πόνους ὑφίστανται, καὶ τοὺς μισθούς οὐ καρποῦνται. Καὶ τί λέγω τὴν τῶν μισθών ἀκαρπίαν; Καρποφοροῦσι μὲν οὖν, ἀλλ᾽ αἰσύνην, τασκηνούσι, φεῦ εἰς χοῦν τὴν ἑαυτῶν δόξαν, τὴν καὶ λογισμῶν ἀστασίαν, καὶ διανοίας αἰχμαλωσίαν, καὶ παραχήν. ο Κύριος γάρ, φησί, διεσκόρπισεν όσο ἀνθρωπαρέσκων. Κατησχύνθησαν, ὅτι ὁ Θεὸς ἐξουθένωσεν αὐτούς. Τοῦτο τὸ πάθος λεπτότατόν ἐστι παθῶν ἁπάντων. Διὸ δεῖ τὸν προσπαλαίοντα, μὴ τὸν συνδυασμὸν ἐτά ζειν, ἢ τὴν συγκατάθεσιν φεύγειν, ἀλλ' αὐτὴν τὴν προσβολήν, ὡς συγκατάθεσιν λογίζεσθαί τε καὶ φυ λάττεσθαι. Μόλις γὰρ ἂν οὕτω τὸ τάχος τῆς ἥττης παραδράμῃ· κἂν μὲν οὕτω πράττῃ νήφων, ἡ προσ βολή γίνεται κατανύξεως πρόξενος. Εἰ δὲ μή, τη ὑπερηφανία τόπος ἑτοιμάζεται. Ταύτην δὲ ὁ προσλαβόμενος, δυσανακλήτως, μᾶλλον δὲ καὶ ἀν:άτως ἔχει. Διαβολικὸν γάρ ἐστι τὸ πτῶμα· ἀλλὰ καὶ πρὸ τούτου, τὸ τῆς ἀνθρωπαρεσκίας πάθος, τοσαύτην ἐπαντλεί *: «τοῖς κεκτημένοις βλάβην, ὡς καὶ περὶ αὐτὴν τὴν πίστιν ναυαγεῖν, κατὰ τὸν εἰπόντα· Πῶς δύνασθε πιστεύειν εἰς ἐμὲ, δόξαν παρὰ ἀνθρώπων λαμβάνον "?» τες, καὶ τὴν δόξαν τὴν παρὰ τοῦ μόνου Θεοῦ οὐ ζητοῦντες; Τί δὴ σοὶ καὶ τῇ τῶν ἀνθρώπων δόξῃ, ὦ ἄνθρωπε, μᾶλλον δὲ τῷ κενῷ τῆς δόξης ονόματι, καὶ οὐκ ἐστερημένῳ μόνον, ἀλλὰ καὶ στερητικῷ τοῦ πράγματος, καὶ οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ γεννητικῷ τοῦ φθόνου; φθόνου, τοῦ δυνάμει φή νου, καὶ προξένου τῆς πρώτης μιαιφονίας, καὶ τῆς ὕστερον θεοκτονίας; "Αρά τι συντελεῖ τῇ φύσει, συν έχον, ἢ φυλάττον, ἢ σφάλλουσαν ἀναλαμβάνον έπωσε οὖν αὐτὴν καὶ ἰώμενον; Πάντως οὐκ ἂν ἔχοι τις εἰπεῖν ὅτι: 'Αλλ᾽ οἶμαι καὶ τοῦτ᾽ εἶναι καὶ τῶν ἐν προφάσει παραχρήσεων ἔλεγχον. Εἰ δέ τις ἀκριβῶς ἐξετάσαι θελήσει, τὴν αὐτὴν δολερῶς εὑρήσει καὶ προξενούσαν τῶν αἰσχίστων τὰ πλεῖστα, καὶ ἀπὸ ελέγχουσαν· καὶ τὸ προσωπεῖον ἀναιδῶς ἀποτιθεμένην ἐσθότε κἀνταῦθα, καὶ τοὺς ἐραστὰς καταισχύνουσαν· κἂν οἱ τῶν Ἑλληνικῶν δογμάτων καθηγεμόνες, οὐδὲν αὐτῆς ἄνευ τῶν ἐν τῷ βίῳ κατορθωμάτων οίων ται. Φεῦ τῆς πλάνης, ὅτι μηδ' αἰσχύνονται λέγοντες! Αλλ᾽ ἡμεῖς οὐχ οὕτως ἐδιδάχθημεν, οι φερωνύμως Επώνυμοι, τοῦ δι' ἑαυτοῦ φιλανθρώπως τὸ ἡμέτερον χρίσαντος· ἀλλ' αὐτὸν ἔχομεν τῶν πραττομένων ἐπόπτην· πρὸς ἄν οἱ βλέποντες, δι' αὐτοῦ τε καὶ δι' αὐτὸν πᾶν ὅ τι κάλλιστον κατορθοῦσι, πάντα εἰς δόξαν Θεοῦ ποιοῦντες, καὶ ἀνθρώποις ὅλως ἀρέσκειν οὐκ ἐφιέμενοι· μᾶλλον δὲ οὐδ᾽ ἀρέσκοντες, κατὰ Παῦλον τὸν ἄκρον μύστην τοῦ νομοθέτου, καὶ νομοδότην ἡμῶν·. Εἰ γὰρ ἔτι, φησὶν, ἀνθρώποις ήρεσκο, Χριστού δοῦλος οὐκ ἂν ἤμην. ὁ Ἀλλὰ γὰρ Πε μεν, εἰ καὶ τὸ τρίτον ἔκγονον, τῆς κακῶς ἐχούσης ἐπισ θυμίας, διὰ τῆς μακαριζομένης αναιρείται πτωχείας. Τρίτος τοίνυν τόκος, κατ' ἐπιθυμίαν νοσούσης της ψυχῆς, γαστριμαργία· παρ᾿ ἧς ἀκαθαρσία πάνα
datum pennis diving charitatis terrenos actus no-! stros sursum rapientis: ita ut labores subcau), et mercedem non lucrentur. Quid dico, mercedem non lucrantur? Lucrifaciunt quidem, sed ignomi niam, et cogitationum inconstantiam, et animi ser vitutem ac perturbationem. Quoniam Deus dis sipavit ossa eorum qui hominibus placent: con fusi sunt, quoniam Deus sprevit eos “ Passio hæc est omnium passionum subtilissima. Ideo virtutis athleta debet, haud quidem auxil:mın quærere sul consensum fugere, sed tentationem ut consensum habere et cavere. Vix enim vel sic cele ritatem lapsus præcurret, et etiamsi tantam adhi beat cautionem, tentatio est compunctionis causa. Si vero non sic agatur, superbia locus paratur. Hac autem laborans difficile resipiscit, vel potius insanabilis est; diabolicum enim est peccatum. Sed etiam ante hoc, placendi bominibus cupiditas lan tum servis suis affert domum, ut vel circa fidemn naufragent juxta eum qui dicit Quomodo vos potestis credere in me, qui gloriam ab hominibus. accipitis, et gloriam quæ a sulo Deo est, non que ritis Quid tibi, o homo, et hominum gloriae, vel potius vano gloriæ nomini, quod ipsa re non ca-» rel modo, sed et privat, et præterea general in alios invidiam, invidiam quidem istam cædis magi stram, et causam primi homicidii, imo postea dei cidii? Numquid ag naturam confert, quod eain conser vet, aut custodiat, aut lapsam aliquatenus suscitet atque sanet. Nemo prorsus dicere possit quid con ferat. Imo equidem arbitror etiam hoc esse malum in causa. Et si quis diligenter indagare velit, eamdem inveniet subtiliter causam plerumque tui pissima suadentem et exprobrantem, atque nunc larva se impudenter exuentem, nunc libidinosos pudore suffundentem. Et quidem ethnicæ doctrinæ magistri nullum sine illa opus in vita fieri putant. Proh errorem, quem ue erubescunt quidem dicere! At nos sic edocti sumus, qui præclaro Duncupamur nomine illius qui nostram naturam de seipso misericorditer unxit, fed eum ipsum labemus actionum spectatorem, ad quem intendentes, per ipsum et propter ipsum owine quod est optimum operantur, omnia ad Dei gloriam facientes, et hominibus placere nullatenus cupientes; vel potius non placentes, ut ait Pau lus, summus interpres legislatoris, legifer ipse noster: «Si hominibus placerem, Christi servus mon essen Do., Verum videamus an tertius etiam pravæ concupiscentiæ filius beatificata perimatur paupertate. Tertius porro filius animæ concupiscentia ægro Lantis, est ventris servius, a qua omnis est carualis er Psal. Ll, 0. 48 I Tim. 1, 19. 6 Joall. v 44. ** Galat. 1, 10.
Δαβιτικὴν ἀρὰν ἐφ' ἑαυτοὺς ἕλκοντες. Οὔτε γὰρ ἡ
προσευχὴ αὐτῶν ἄνεισ: πρὸς οὐρανὸν, καὶ πᾶν σπού
δασμα κάτω πίπτει, τὰ πτερὰ τῆς μεταρσίους τὰς
ἐπὶ γῆς πράξεις ἡμῶν ποιούσης θείας ἀγάπης οὐ
περικείμενον· ὥστε καὶ πόνους ὑφίστανται, καὶ τοὺς
μισθούς οὐ καρποῦνται. Καὶ τί λέγω τὴν τῶν μισθών
ἀκαρπίαν; Καρποφοροῦσι μὲν οὖν, ἀλλ᾽ αἰσύνην,
τασκηνούσι, φεῦ εἰς χοῦν τὴν ἑαυτῶν δόξαν, τὴν
καὶ λογισμῶν ἀστασίαν, καὶ διανοίας αἰχμαλωσίαν, καὶ παραχήν. ο Κύριος γάρ, φησί, διεσκόρπισεν όσο
ἀνθρωπαρέσκων. Κατησχύνθησαν, ὅτι ὁ Θεὸς ἐξουθένωσεν αὐτούς.
Τοῦτο τὸ πάθος λεπτότατόν ἐστι παθῶν ἁπάντων.
Διὸ δεῖ τὸν προσπαλαίοντα, μὴ τὸν συνδυασμὸν ἐτά
ζειν, ἢ τὴν συγκατάθεσιν φεύγειν, ἀλλ' αὐτὴν τὴν
προσβολήν, ὡς συγκατάθεσιν λογίζεσθαί τε καὶ φυ
λάττεσθαι. Μόλις γὰρ ἂν οὕτω τὸ τάχος τῆς ἥττης
παραδράμῃ· κἂν μὲν οὕτω πράττῃ νήφων, ἡ προσ
βολή γίνεται κατανύξεως πρόξενος. Εἰ δὲ μή, τη
ὑπερηφανία τόπος ἑτοιμάζεται. Ταύτην δὲ ὁ προσλα
βόμενος, δυσανακλήτως, μᾶλλον δὲ καὶ ἀν:άτως ἔχει.
Διαβολικὸν γάρ ἐστι τὸ πτῶμα· ἀλλὰ καὶ πρὸ τούτου,
τὸ τῆς ἀνθρωπαρεσκίας πάθος, τοσαύτην ἐπαντλεί
*: «τοῖς κεκτημένοις βλάβην, ὡς καὶ περὶ αὐτὴν τὴν
πίστιν ναυαγεῖν, κατὰ τὸν εἰπόντα· Πῶς δύνασθε
πιστεύειν εἰς ἐμὲ, δόξαν παρὰ ἀνθρώπων λαμβάνον
"?» τες, καὶ τὴν δόξαν τὴν παρὰ τοῦ μόνου Θεοῦ οὐ
ζητοῦντες; Τί δὴ σοὶ καὶ τῇ τῶν ἀνθρώπων δόξῃ, ὦ
ἄνθρωπε, μᾶλλον δὲ τῷ κενῷ τῆς δόξης ονόματι, καὶ
οὐκ ἐστερημένῳ μόνον, ἀλλὰ καὶ στερητικῷ τοῦ
πράγματος, καὶ οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ πρὸς τοῖς ἄλλοις
καὶ γεννητικῷ τοῦ φθόνου; φθόνου, τοῦ δυνάμει φή
νου, καὶ προξένου τῆς πρώτης μιαιφονίας, καὶ τῆς
ὕστερον θεοκτονίας; "Αρά τι συντελεῖ τῇ φύσει, συν
έχον, ἢ φυλάττον, ἢ σφάλλουσαν ἀναλαμβάνον έπωσε
οὖν αὐτὴν καὶ ἰώμενον; Πάντως οὐκ ἂν ἔχοι τις
εἰπεῖν ὅτι: 'Αλλ᾽ οἶμαι καὶ τοῦτ᾽ εἶναι καὶ τῶν ἐν
προφάσει παραχρήσεων ἔλεγχον. Εἰ δέ τις ἀκριβῶς
ἐξετάσαι θελήσει, τὴν αὐτὴν δολερῶς εὑρήσει καὶ
προξενούσαν τῶν αἰσχίστων τὰ πλεῖστα, καὶ ἀπὸ
ελέγχουσαν· καὶ τὸ προσωπεῖον ἀναιδῶς ἀποτιθεμέ
νην ἐσθότε κἀνταῦθα, καὶ τοὺς ἐραστὰς καταισχύνου
σαν· κἂν οἱ τῶν Ἑλληνικῶν δογμάτων καθηγεμόνες,
οὐδὲν αὐτῆς ἄνευ τῶν ἐν τῷ βίῳ κατορθωμάτων οίων
ται. Φεῦ τῆς πλάνης, ὅτι μηδ' αἰσχύνονται λέγοντες!
Αλλ᾽ ἡμεῖς οὐχ οὕτως ἐδιδάχθημεν, οι φερωνύμως
Επώνυμοι, τοῦ δι' ἑαυτοῦ φιλανθρώπως τὸ ἡμέτερον
χρίσαντος· ἀλλ' αὐτὸν ἔχομεν τῶν πραττομένων
ἐπόπτην· πρὸς ἄν οἱ βλέποντες, δι' αὐτοῦ τε καὶ δι'
αὐτὸν πᾶν ὅ τι κάλλιστον κατορθοῦσι, πάντα εἰς δόξαν
Θεοῦ ποιοῦντες, καὶ ἀνθρώποις ὅλως ἀρέσκειν οὐκ
ἐφιέμενοι· μᾶλλον δὲ οὐδ᾽ ἀρέσκοντες, κατὰ Παῦλον
τὸν ἄκρον μύστην τοῦ νομοθέτου, καὶ νομοδότην
ἡμῶν·. Εἰ γὰρ ἔτι, φησὶν, ἀνθρώποις ήρεσκο,
Χριστού δοῦλος οὐκ ἂν ἤμην. ὁ Ἀλλὰ γὰρ Πε
μεν, εἰ καὶ τὸ τρίτον ἔκγονον, τῆς κακῶς ἐχούσης ἐπισ
θυμίας, διὰ τῆς μακαριζομένης αναιρείται πτωχείας.
Τρίτος τοίνυν τόκος, κατ' ἐπιθυμίαν νοσούσης της
ψυχῆς, γαστριμαργία· παρ᾿ ἧς ἀκαθαρσία πάνα
datum pennis diving charitatis terrenos actus no-!
stros sursum rapientis: ita ut labores subcau), et
mercedem non lucrentur. Quid dico, mercedem
non lucrantur? Lucrifaciunt quidem, sed ignomi
niam, et cogitationum inconstantiam, et animi ser
vitutem ac perturbationem. Quoniam Deus dis
sipavit ossa eorum qui hominibus placent: con
fusi sunt, quoniam Deus sprevit eos “
Passio hæc est omnium passionum subtilissima.
Ideo virtutis athleta debet, haud quidem auxil:mın
quærere sul consensum fugere, sed tentationem ut
consensum habere et cavere. Vix enim vel sic cele
ritatem lapsus præcurret, et etiamsi tantam adhi
beat cautionem, tentatio est compunctionis causa.
Si vero non sic agatur, superbia locus paratur.
Hac autem laborans difficile resipiscit, vel potius
insanabilis est; diabolicum enim est peccatum. Sed
etiam ante hoc, placendi bominibus cupiditas lan
tum servis suis affert domum, ut vel circa fidemn
naufragent juxta eum qui dicit Quomodo vos
potestis credere in me, qui gloriam ab hominibus.
accipitis, et gloriam quæ a sulo Deo est, non que
ritis Quid tibi, o homo, et hominum gloriae,
vel potius vano gloriæ nomini, quod ipsa re non ca-»
rel modo, sed et privat, et præterea general in
alios invidiam, invidiam quidem istam cædis magi
stram, et causam primi homicidii, imo postea dei
cidii?
Numquid ag naturam confert, quod eain conser
vet, aut custodiat, aut lapsam aliquatenus suscitet
atque sanet. Nemo prorsus dicere possit quid con
ferat. Imo equidem arbitror etiam hoc esse malum
in causa. Et si quis diligenter indagare velit,
eamdem inveniet subtiliter causam plerumque tui
pissima suadentem et exprobrantem, atque nunc
larva se impudenter exuentem, nunc libidinosos
pudore suffundentem.
Et quidem ethnicæ doctrinæ magistri nullum
sine illa opus in vita fieri putant. Proh errorem,
quem ue erubescunt quidem dicere! At nos sic
edocti sumus, qui præclaro Duncupamur nomine
illius qui nostram naturam de seipso misericorditer
unxit, fed eum ipsum labemus actionum spectatorem,
ad quem intendentes, per ipsum et propter ipsum
owine quod est optimum operantur, omnia ad Dei
gloriam facientes, et hominibus placere nullatenus
cupientes; vel potius non placentes, ut ait Pau
lus, summus interpres legislatoris, legifer ipse
noster: «Si hominibus placerem, Christi servus mon
essen Do., Verum videamus an tertius etiam
pravæ concupiscentiæ filius beatificata perimatur
paupertate.
Tertius porro filius animæ concupiscentia ægro
Lantis, est ventris servius, a qua omnis est carualis
er Psal. Ll, 0. 48 I Tim. 1, 19. 6 Joall. v 44.
** Galat. 1, 10.
col. 1069–1070page 114 of 197
PG 150:1069σαρκική Πῶ, δὲ αὐτὴν τρίτην καὶ ὑστέραν λέγομεν, ᾿ καίτοι ἔμφυτον ἡμῖν οὖσαν ἐξ αὐτῆς γενέσεως ; οὐ γὰρ μόνον αὕτη, ἀλλὰ χαὶ αἱ πρὸς τεκνογονίαν φυπ:- καὶ κινήσεις ἐπισημαίνουσιν ὑπομαξίοις ἔτ' οὖσι τοῖς παισί. Πῶς οὖν ἡμεῖς ὑστέραν τίθεμεν τὴν τὴς σαρνιχῆς ἐπιθυμίας νότον ; ἐπειδήπερ ἐκεῖνα φύσει πράσεττιν ἡμῖν ἀνέγκλητα δὲ τὰ φυσικὰ, παρὰ τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ πεποιημένα ἵνα δι' αὐτῶν ἐν ἔργοις ἀγαθεῖς περιπατήσωμεν, Τοιγαροῦν οὐκ ἔστι δείἀραιὰ Ψυχῆς νοσούσης, Τοῖς δὲ παραχρωμένοις τοιαῦτα ταῦτα γίνεται, Καὶ τοίνυν ὁπηνίχα τῆς σαρχὺς πρόνοιαν ποιούμεθα πρὸς τᾶς ἐπιθυμίας, τότε δῇ καχὸν τὸ πάθος, καὶ σαρκικῶν παθῶν ἀρχῇ. καὶ ψυχῆς νόσος ἡ φιληδονία, ὥστε ἐπὶ τῶν τοιούτων, πρωτηπαθὴς ἔστιν ὁ νοῦς. Διὸ καὶ ἀπὸ τῆς διανοίας πρῴτης ὁρμιυμένων τῶν πονηρῶν παθῶν, φηϑὶν ὁ Κύριος, ὅτι ἐκ τὴς καρδίας ἐξέρχονται διαλογισμοὶ πονηροὶ, κἀχεῖνοί εἶσιν οἱ χοινοῦντε; τὸν ἄνθρωπον, Καὶ ὁ πρὸ τοῦ Εὐαγγελίου νόμος φησί" « Πρόσεχε σεαυτῷ, μέπαεε γένηται ῥῆμα κρυπτὸν ἐν τῇ χαρδίχ σον. ἀνόμημα, τ ΕἸ γὰρ καὶ πρῶτος ὁ νοῦς ἐστιν ὁ διατεθεὶς καχῶς, ἀλλὰ κάτωθεν διὰ τῶν αἰσθήσεων, ἀναμαξέμενος τὴν φαντασίαν τῶν αἰσθητῶν σωμάτῶν, οὕτω πρὸς ἐχεῖνα διετέθη χαὶ μάλιστα διὰ τῶν ὀφθαλμῶν πρίγτων, ϑυνα μένων καὶ πόῤῥωθεν τὸ μῦσὺς ἐπισπάσασθαι, πρὸς τὴν παράχρησιν ἐπαίρεται καὶ τούτου σαφὲς μαρτύριον, ἵ, προμήτωρ χαθέστηχεν Εὔα. Πρῴτον γὰρ εἶδεν ὅτι χαλὸν εἰς ὅρασιν, καὶ ὡραῖον τοῦ κατανοῆσαι, καὶ τότε συγχατατεθεῖσα τῇ καρδία, ἤψατο χαὶ ἐγεύσατο τοῦ ἀπηγορευμένον ξύλιυ, Καλῶς ἄρ᾽ ἐλέγομεν, ὅτι προτερεύει, καὶ προοίμιον ἔστιν ἡ πρὸς τὰ κάλλη τῶν σωμάτων ἧττα τῶν αἰτχρῶν παθῶν. Διὸ χαὶ πατρικέν ἐστι παράγγελμα, χάλλος ἀλλοτρίων σωμάτων μὴ καταμανθάνειν, χαὶ ἐπὶ ἰδίῳ μὴ τέρπεσθαι. Πρὸ μέντοι τῆς ἐμπαθοῦς διανοίας, εἰ καὶ φυσικῶς ἐνθεωροῦνται τοῖς παισὶ τὰ πάθη, ἀλλ᾽ οὐ συνεργεῖ πρὸς ἁμαρτίαν, ἀλλὰ πρὸς τὴν τῆς φύσεως σύστασιν διόπερ, οὐδὲ πονηρὰ τὴς νικαῦτα ταῦτ᾽ ἐστίν. ᾿Αλλ᾽ ἐπειδὴ καὶ τὰ σαρκικὰ πάθη, παρὰ τοῦ ἐμπαθοῦς νοῦ λαμθάνει τὴν ἀρχὴν, ἐξ αὐτοῦ δέον χαὶ τῆς θεραπείας ἄρχεσθαι. Ὃς γὰρ ἐπὶ πυρκαϊᾶς, ὁ σδέπαι ταύτην προθυμούμενος, εἰ τὴν φλόγα διατέμνον ἄνωθεν, ἤνυσεν οὐδέν εἰ δὲ τὴν ὕλην ἀποσπάσειεν [΄. ὑποαπάστιεν), εὐθὺς ἡ πυρχατὰ κατεμαράνθη οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν πορνιχῶν παθῶν. Ε! μὴ τὴν πηγὴν τῶν λογισμῶν ἔνδον ξηρανεῖς δι᾽ εὐχῆς καὶ ταπεινώσεως, μόνῃ δὲ νηστείᾳ χαὶ χαχοπαθείᾳ σώματος ὁπλίζῃ κατ᾽ αὐτῶν, ἀνήνυτα πονεῖ; εἰ δὲ τὴν ῥίζαν ἁγιάσεις, διὰ τα πεινώσφως καὶ προσενχῆς, ὡς ἔφημεν, ἕξεις καὶ τοῖς ἔξω τὸν ἁγιᾶν σμόν, Καὶ τοῦτό μοι δοχεῖ καὶ τὸ ἀποστολιχὸν ξχεῖνο, ὑφηγεῖσθαι λόγιον, τὸ λέγον, περιζώννυσθαι τὴν ὀσφὺν ἡμῶν ἐν ἀληθείᾳ καθὰ καί τινν τῶν Παφέσ ρων κάλλιστα πεφιλοσόφηται, ὡς τοῦ θεωρητικοῦ τὰ ἐπιρυμητιχὸν περισφίγγυντος, καὶ συστέλλοντος τὰ ὑπ' ὀσφύν τε καὶ γαστέρα πάθη. Δεῖ μέντοι καὶ τῷ σώματι χαχοπαθείας, χαὶ τῆς συμμέτοου τῶν βρω-
immunditia. Cur àutem enm tcrram ulumamque die cimus, licet noble insita &iL ab ipsa nativitate? Non sulum enim ipsa,sed etiam geniales naturalium motus manifestantur:in lacteutibus adhuc parvulis. Quare igitur nos uliimum ponimus carnalis concupiscenti: morbum ? Quia illa sunt natura. tiobís indita ; res porro naturales non gunt culpabiles, ab optimo Deo facte, ul per eas in bonis operibus. smbulemus ; nec igitur. iudican! swgrolantem aniuam, sed in sbutentibus bajusmodi | indices fiunt. Cum igitur prudentiam carnis adhibemus ad coneupiseentias, tone inala passio, et. carnalium passionum fous, el anime morbus amor voluptatum, ila ut illi passionibus prima afficiatur mens. ldeo. cum sb animo primum incipiant pravae passiones, dicit Dominus de corde exire cogitationes malas, et liec esse que coinquinant bominem ?'. Et anterior Evangelio lex. fort , « Cave ne forte s: brepat. tibi mala cogitatio et dicas in corde tuo. * » Sr autem. animus primus est qui malo alljieitur, hos tamen uffeetus habet ab infra, per sensus. impressis. in eo jmaginibus sensibilium corporum, et praecipue ac primario per oculos, qui possunt vela. longe nefas alurahere, ad abutendum adducitur ; eujus rei mavifestum dedil testimonium priua parens Eva. Primun enini vidit pulchrum esse oculis aspeetuque delectabile, et tunc consentións corde, tulit et comeuit fructum vetitum. Mecte igitur diximus ortum e corporum pulehritodine peccatum prxeedere et anteita turpibus cupiditatibus. lileo Patr. s prieeipiunt ne quii. alierum. eorporum decorem indagen mee proprio delectetur, Ceterum quamvis libidinosas cogitationes, nalurales eeruaniur in parvulis passiunum molus, non lamen pertinent ad peccatum, sed ai mature eonsuütuionem, uee proinde tunc mali sunt.
Sel, eum carnales passiones ab aniuii: affectibus originem ducant, ab hoc etiam certalionem incipere oportet. Sicut enim qui incendium exstinguere vuliy Si flammam dividit desuper, nihil proficiti, si vero ma« teriam subtrahal, statim iguem imminuit ; item de immundis cupiditatibus, si non fontem cogitationum intus siccaveris oratione et humilitate, sed jejunio lantum et ninceratione corporis contra illas pugua-
veris, frustra laboras ; si vero radicem sanctilicabis liumilitato et oratioue, ut. diximus, habebis etiam exterius sanctitatem. Atque jd mihi. videter doceri Qraeglo Apostoli jubentis nos succingere lumlioa postres in veritate "*, quod quidam Patrum sie inlerpretalur, ut contemplatio concupiscentiam reprimal, ei compescat lumborum et ventris. passiones.
Üpus est tamen corpori maceratione et conyenienti ciborum temperantia, ne infrenum sit. el ra- Vione validius. Etenini omnibns carnis passionibus uihil aliud medetur quam cruciatus corporis et oralio ex humilitate cordis efervens : quod est znirilh4lié MBanníries uiam Raum Miel: Fuenlunr
σαρκική Πῶ, δὲ αὐτὴν τρίτην καὶ ὑστέραν λέγομεν, ᾿
καίτοι ἔμφυτον ἡμῖν οὖσαν ἐξ αὐτῆς γενέσεως ; οὐ
γὰρ μόνον αὕτη, ἀλλὰ χαὶ αἱ πρὸς τεκνογονίαν φυπ:-
καὶ κινήσεις ἐπισημαίνουσιν ὑπομαξίοις ἔτ' οὖσι
τοῖς παισί. Πῶς οὖν ἡμεῖς ὑστέραν τίθεμεν τὴν τὴς
σαρνιχῆς ἐπιθυμίας νότον ; ἐπειδήπερ ἐκεῖνα φύσει
πράσεττιν ἡμῖν ἀνέγκλητα δὲ τὰ φυσικὰ, παρὰ τοῦ
ἀγαθοῦ Θεοῦ πεποιημένα ἵνα δι' αὐτῶν ἐν ἔργοις
ἀγαθεῖς περιπατήσωμεν, Τοιγαροῦν οὐκ ἔστι δεί-
ἀραιὰ Ψυχῆς νοσούσης, Τοῖς δὲ παραχρωμένοις
τοιαῦτα ταῦτα γίνεται, Καὶ τοίνυν ὁπηνίχα τῆς σαρ-
χὺς πρόνοιαν ποιούμεθα πρὸς τᾶς ἐπιθυμίας, τότε
δῇ καχὸν τὸ πάθος, καὶ σαρκικῶν παθῶν ἀρχῇ. καὶ
ψυχῆς νόσος ἡ φιληδονία, ὥστε ἐπὶ τῶν τοιούτων,
πρωτηπαθὴς ἔστιν ὁ νοῦς. Διὸ καὶ ἀπὸ τῆς διανοίας
πρῴτης ὁρμιυμένων τῶν πονηρῶν παθῶν, φηϑὶν ὁ
Κύριος, ὅτι ἐκ τὴς καρδίας ἐξέρχονται διαλογισμοὶ
πονηροὶ, κἀχεῖνοί εἶσιν οἱ χοινοῦντε; τὸν ἄνθρωπον,
Καὶ ὁ πρὸ τοῦ Εὐαγγελίου νόμος φησί" « Πρόσεχε
σεαυτῷ, μέπαεε γένηται ῥῆμα κρυπτὸν ἐν τῇ χαρ-
δίχ σον. ἀνόμημα, τ ΕἸ γὰρ καὶ πρῶτος ὁ νοῦς ἐστιν
ὁ διατεθεὶς καχῶς, ἀλλὰ κάτωθεν διὰ τῶν αἰσθήσεων,
ἀναμαξέμενος τὴν φαντασίαν τῶν αἰσθητῶν σωμά-
τῶν, οὕτω πρὸς ἐχεῖνα διετέθη χαὶ μάλιστα διὰ τῶν
ὀφθαλμῶν πρίγτων, ϑυνα μένων καὶ πόῤῥωθεν τὸ μῦ-
σὺς ἐπισπάσασθαι, πρὸς τὴν παράχρησιν ἐπαίρεται
καὶ τούτου σαφὲς μαρτύριον, ἵ, προμήτωρ χαθέστη-
χεν Εὔα. Πρῴτον γὰρ εἶδεν ὅτι χαλὸν εἰς ὅρασιν, καὶ
ὡραῖον τοῦ κατανοῆσαι, καὶ τότε συγχατατεθεῖσα τῇ
καρδία, ἤψατο χαὶ ἐγεύσατο τοῦ ἀπηγορευμένον ξύ-
λιυ, Καλῶς ἄρ᾽ ἐλέγομεν, ὅτι προτερεύει, καὶ προοί
μιόν ἔστιν ἡ πρὸς τὰ κάλλη τῶν σωμάτων ἧττα τῶν
αἰτχρῶν παθῶν. Διὸ χαὶ πατρικέν ἐστι παράγγελμα,
χάλλος ἀλλοτρίων σωμάτων μὴ καταμανθάνειν, χαὶ
ἐπὶ ἰδίῳ μὴ τέρπεσθαι. Πρὸ μέντοι τῆς ἐμπαθοῦς
διανοίας, εἰ καὶ φυσικῶς ἐνθεωροῦνται τοῖς παισὶ τὰ
πάθη, ἀλλ᾽ οὐ συνεργεῖ πρὸς ἁμαρτίαν, ἀλλὰ πρὸς
τὴν τῆς φύσεως σύστασιν διόπερ, οὐδὲ πονηρὰ τὴς
νικαῦτα ταῦτ᾽ ἐστίν. ᾿Αλλ᾽ ἐπειδὴ καὶ τὰ σαρκικὰ
πάθη, παρὰ τοῦ ἐμπαθοῦς νοῦ λαμθάνει τὴν ἀρχὴν,
ἐξ αὐτοῦ δέον χαὶ τῆς θεραπείας ἄρχεσθαι. Ὃς γὰρ
ἐπὶ πυρκαϊᾶς, ὁ σδέπαι ταύτην προθυμούμενος, εἰ
τὴν φλόγα διατέμνον ἄνωθεν, ἤνυσεν οὐδέν εἰ
δὲ τὴν ὕλην ἀποσπάσειεν [{΄. ὑποαπάστιεν), εὐθὺς ἡ
πυρχατὰ κατεμαράνθη οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν πορνιχῶν
παθῶν. Ε! μὴ τὴν πηγὴν τῶν λογισμῶν ἔνδον ξηρα-
νεῖς δι᾽ εὐχῆς καὶ ταπεινώσεως, μόνῃ δὲ νηστείᾳ χαὶ
χαχοπαθείᾳ σώματος ὁπλίζῃ κατ᾽ αὐτῶν, ἀνήνυτα
πονεῖ; εἰ δὲ τὴν ῥίζαν ἁγιάσεις, διὰ τα πεινώσφως καὶ
προσενχῆς, ὡς ἔφημεν, ἕξεις καὶ τοῖς ἔξω τὸν ἁγιᾶν
σμόν, Καὶ τοῦτό μοι δοχεῖ καὶ τὸ ἀποστολιχὸν ξχεῖνο,
ὑφηγεῖσθαι λόγιον, τὸ λέγον, περιζώννυσθαι τὴν
ὀσφὺν ἡμῶν ἐν ἀληθείᾳ καθὰ καί τινν τῶν Παφέσ
ρων κάλλιστα πεφιλοσόφηται, ὡς τοῦ θεωρητικοῦ τὰ
ἐπιρυμητιχὸν περισφίγγυντος, καὶ συστέλλοντος τὰ
ὑπ' ὀσφύν τε καὶ γαστέρα πάθη. Δεῖ μέντοι καὶ τῷ
σώματι χαχοπαθείας, χαὶ τῆς συμμέτοου τῶν βρω-
col. 1071–1072page 115 of 197
PG 150:1071᾿ μάτων ἐγκρατείας, ἔνα μὴ δυσήνιον ἢ, καὶ τοῦ λοὙισμοῦ βιαιότερον. Τοιγαρυῦν καὶ τὰ τῆς σαρχὸς πάντα πάθη, οὐδὲν ἕτερον ἰᾶται, ἢ καχοπάθειὰ σώματος, καὶ προσευχὴ ἐχ τεταπεινωμένης γαρδίας ἐνεργουμένη " ὅ ἐστιν ἡ ἐν πνεύματι πτωχεία, ἣν ἐμακάρισεν ὁ Κύριος. Εἰ γοῦν ἐπιθυμεῖ τις τὸν ἁγιασμὼν τιλουτῆσαι, οὔ χωρὶς οὐδεὶς ὄψεται τὸν Κύριον, παραμενέτω τῇ ἰδίᾳ κέλλῃ, κακοπαθῶν καὶ προσευχόμενος ἐν ταπειγέαεε " τὸ γὰρ τοῦ χαλῶς μονάζοντος; κελλίον λιμὴν ἔστι σωφροσύνης τὰ δ' ἕξω πάντα, καὶ μάλιστα τὰ κατ᾽ ἀγορὰς χαὶ πανηγύρξιζν χυχεῶνος πορνικοῦ πεπλήρωται, ἐξ ἀχόσμων ἀχουσμάτων τε χαὶ θεαμάτων ἐπεγειρομένου, καὶ τὴν ἀθλίαν τοῦ παραβαλόντος μοναχοῦ ψυχὴν καταθαπτίζοντος, ᾿Αλλὰ καὶ πῦρ ἂν εἴποις καιόμενον, τὸν , κόσμον τῆς κακίας, ὕλην ποιούμενον τοὺς ὁμιλοῦντας, καὶ πᾶν εἶδος τῆς αὐτῶν δρετῆς ἀποτεφροῦν. ὸ δὲ μὴ καῖον πῦρ ἐν ἐρήμῳ εὑρέθη. Σὺ δ᾽ ἀντὶ τῆς ἐρήμου, παράμενε τῇ χέλλῃ, καὶ ἀποκρύθηθι μικρὸνὅσον ὅφον, ἕως ἄν σοὶ παρέλθοι ὁ χειμὼν τῆς ἔμπαθείας - αὐτοῦ γὰρ παραῤῥυέντος, ἡ ὕπαιθρυς οὐ λυμαίνεται δίαιτα, Τότε γὰρ καὶ πτωχὴ ὡς ἀληθῶς ἔσῃ τῷ πνεύματι, καὶ τὴν κατὰ παθῶν χτήτῃ βασιλείαν, καὶ μαχαρισθήσῃ λαμπρῶς ὑπὸ τοῦ λέγοντος - « Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὑτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. » Πῶς δ᾽ οὐ μαχαρίζοιντο δικαίως ἄν, οἱ μὴ πεποιθότες ὅλως ἐπὶ χρήμασιν, ἀλλ᾽ ἐπ᾽ αὐτῷ, οἱ μὴ ποθοῦντες ἀρέσκειν ἄλλῳ, πλὴν αὐτοῦ, οἱ ἐν ταπεινώσει μετὰ τούτων ζῶντες ἐνώπιον αὐτοῦ; Πτωχεύσωμεν οὖν χαὶ ἡμεῖς τὸ πνεῦμα τατιεινωθέντες, χαὶ τὴν σάρχα χακοπαθῆσαντες, καὶ τὸν βίον ἀκτημονήσαντες, ἵν᾽ ἡμῶν γένηται ἡ τοῦ Θεοῦ βασιλεία, καὶ τῶν μαχαρίων ἐπιτύχωμεν ἐλπίδων, τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν κληρονομήσαντες. Οἷά δέ τινας λόγους περιεχτικούς τε χαὶ χεφαλαιώδεις, τοῦ τῆς σωτηρίας ἡμῶν Εὐαγγελίου προθεὶς ὁ Κύριος, οὐ τοσαύτας μόνον ἀρετὰς ἑνὶ λόγῳ περιέλαδε, καὶ τοσαύτας κακίας τοῦ οἰχείου ἐξέδαλε μαχαρισμηῦ" καὶ τοὺς διὰ μειανοίας χατ' αὐτὰς καλῶς περιτεμόντας, τὸ τῆς οἰκείας ψυχῆς παθητιχὸν, εὐλόγησον᾽ ἀλλὰ χαὶ ἕτερ' ἄττα πλεῖστα " οὐκ ἀναλογίαν ἔχοντα περιτομῆς, ἀλλὰ τῆς ἐκ κρυμοῦ καὶ παγετοῦ, χιόνος τε καὶ -πάχνης, καὶ τῆς ἐξ ἀνέμων βίας᾽ καὶ ἁπλῶς, ἧς χειμῶνός τε καὶ θέρους, ὑφίστανται τὰ φυτὰ παλαιπωρίας, ἐχκείμενα τῷ ψύχει καὶ τῷ καύσωνι " ὧν χωρὶς οὐδὲν οὐδαμῶς τῶν ἐπὶ γῆς φυυμένων τελεσφορῆσαί ποτε δυνήσεται, Τίνα δὴ ταῦτά ἔστιν; ΑἹ ποικίλαι τῶν πειρασμῶν ἐπιφοραὶ, ἃς φέρειν εὐχαρίστως ἀνάγκη, τὸν μέλε λοντα καρπὺν οἴσειν τῷ τῶν πνευμάτων γειυργῷ. Καθάπερ γὰρ εἴ τις ἐλεήσας, ταλαιπωρούμενα τὰ γῆθεν φυόμενα, περιτείχισμα περιθήσει, καὶ ὑπὸ στέγην ποιέσεται, καὶ μὴ πρὸς ἐχεῖνα διακαρτερεῖν ἐάσει τὰ δεινὰ, κἂν περιτέμνῃ. κἂν περικαθαίρῃ, πάντα πράττων τημελῶς, καρπώσεται παρὰ τούτων οὐδέν" ἀλλὰ δεῖ πάνϑ' ὑπενεγκεῖν ἀφεῖναι" καὶ γὰρ εὗτω, μετὰ τὴν τοῦ χειμῶνος δυσκολίαν. ζρ.- ὥρα
Si quis igitur dilari crpit sanetitate, sine qua nemo videhit Dominum, remaneat in sua. cella, afflictars et orans in. liumilitate : boni enim monachi est sapientie limen ; sed. quecunque foris sunt, ac priesertim in plateis et coetibus, plena sunt fornicationis wuistura, ex immundis auditibus et aspeetibus coaeia, ei miseram appropiantis monachi animam, immergonte, Recte adliue assiinilaveris igni reu mundum iniquitatis, qui im. liguum vorat eongredientes, et omuimodas. eorum virtutes jn. ciuerein vertit. At non urens ignis in deserto inveuitur. Tu pro deserto cellula immane, et abseondere aliquantulum, donec transierit libidinis hiegis zeo enin elapso, sub dio vivere non nocet, Tuuc vere pauper eris spiritu, el passionum victor reguum possidebis, et beatus clare prudicaberis a dicente :« Bezti pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regaum caxlorum **, »
Ei eur non beati merito. dicerentur, qui miuiime in divitiis, sed ín eo confidunt, qui non alii. quam ci tup.untplacere, qui praterea in. humilitate vivunt ju €ouspeetu illius? Fiamous igitur et nos pauperes vb liumiles spiritu, et carne. murtificati, et rerum vit inopes, ut nostrum sii regnum celorum, et $peralam consequamur beatitudinem, egeleste reguum hareditantes,
Tanquam summarium quoddam compendiuin Evangelio salulis nostr pramiuens Domiuus, non $oluu iam multas virtutes uno verbo compreheudit tam. multaque wala una begtitudine repudiavit, et iis qui a inalo resipiscentes auimz vitia sapientes rescindunt, benedixit, verum etiam multa. alia complexus est, quie congruentiam uon habent €um rescisione, sed cum frigore et gelu, cuin uive et pruina, cum ventorum impelu, et ung verbo, 1um liene el wstute, quaruu savitias subeunt plantze, frigori et calori obnoxiz, et sine quibus ui» hil in terra plantatum. fructus unquaum dabit waturos Quanam igiur illa sunt? Varij tentationupm imptus, quos gi3lo animo ferre debet, qui vul drüctum reddere animarum agricole. Si quis cnim Vlerre plantas. iuelementia temporis. v.satas miseraius, eas muris circumciugat, et Legumento delendot, er nibil szvi perferre permittat quamvis anpulel, quamvis purgel, omnia diligentissime laciens, frucium. ab iis colliget nullum ; sed sinere debet o;unia sufferant : sic enim, post liieuis asperiüatem, verig tempere. geumant, foreat , (onis coronantur, el sic pulchris aucti sureulis, emittunt Irucius novellus; qui paulisper futi calidioribus solis radiis, érescunt et uratureseunt, et idonei fiunt qui. Culligautur et comedantur. lta qui gravissimum Veutationuur pondus geuerose nom suffer, quamvis exterarum virtutum nulla deficiat, fruetum divinis lorcularibus aernogue borreo dignum numquam proferet. Omnig enim studiosus perlicitur lolerandu voluntarios involuntariosque labores, bos deforis impositus, illos deintus susceptos, Nam quee. terrc-
᾿ μάτων ἐγκρατείας, ἔνα μὴ δυσήνιον ἢ, καὶ τοῦ λο-
Ὑισμοῦ βιαιότερον. Τοιγαρυῦν καὶ τὰ τῆς σαρχὸς
πάντα πάθη, οὐδὲν ἕτερον ἰᾶται, ἢ καχοπάθειὰ σώ-
ματος, καὶ προσευχὴ ἐχ τεταπεινωμένης γαρδίας
ἐνεργουμένη " ὅ ἐστιν ἡ ἐν πνεύματι πτωχεία, ἣν
ἐμακάρισεν ὁ Κύριος. Εἰ γοῦν ἐπιθυμεῖ τις τὸν
ἁγιασμὼν τιλουτῆσαι, οὔ χωρὶς οὐδεὶς ὄψεται τὸν
Κύριον, παραμενέτω τῇ ἰδίᾳ κέλλῃ, κακοπαθῶν καὶ
προσευχόμενος ἐν ταπειγέαεε " τὸ γὰρ τοῦ χαλῶς μο-
νάζοντος; κελλίον λιμὴν ἔστι σωφροσύνης τὰ δ' ἕξω
πάντα, καὶ μάλιστα τὰ κατ᾽ ἀγορὰς χαὶ πανηγύρξιζν
χυχεῶνος πορνικοῦ πεπλήρωται, ἐξ ἀχόσμων ἀχου-
σμάτων τε χαὶ θεαμάτων ἐπεγειρομένου, καὶ τὴν
ἀθλίαν τοῦ παραβαλόντος μοναχοῦ ψυχὴν καταθαπτί-
ζοντος, ᾿Αλλὰ καὶ πῦρ ἂν εἴποις καιόμενον, τὸν
, κόσμον τῆς κακίας, ὕλην ποιούμενον τοὺς ὁμιλοῦν-
τας, καὶ πᾶν εἶδος τῆς αὐτῶν δρετῆς ἀποτεφροῦν.
ὸ δὲ μὴ καῖον πῦρ ἐν ἐρήμῳ εὑρέθη. Σὺ δ᾽ ἀντὶ τῆς
ἐρήμου, παράμενε τῇ χέλλῃ, καὶ ἀποκρύθηθι μικρὸν
ὅσον ὅφον, ἕως ἄν σοὶ παρέλθοι ὁ χειμὼν τῆς ἔμπα-
θείας - αὐτοῦ γὰρ παραῤῥυέντος, ἡ ὕπαιθρυς οὐ
λυμαίνεται δίαιτα, Τότε γὰρ καὶ πτωχὴ ὡς ἀληθῶς
ἔσῃ τῷ πνεύματι, καὶ τὴν κατὰ παθῶν χτήτῃ βασι-
λείαν, καὶ μαχαρισθήσῃ λαμπρῶς ὑπὸ τοῦ λέγοντος -
« Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὑτῶν ἐστιν
ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. » Πῶς δ᾽ οὐ μαχαρίζοιντο
δικαίως ἄν, οἱ μὴ πεποιθότες ὅλως ἐπὶ χρήμασιν,
ἀλλ᾽ ἐπ᾽ αὐτῷ, οἱ μὴ ποθοῦντες ἀρέσκειν ἄλλῳ,
πλὴν αὐτοῦ, οἱ ἐν ταπεινώσει μετὰ τούτων ζῶντες
ἐνώπιον αὐτοῦ; Πτωχεύσωμεν οὖν χαὶ ἡμεῖς τὸ
πνεῦμα τατιεινωθέντες, χαὶ τὴν σάρχα χακοπαθῆσαν-
τες, καὶ τὸν βίον ἀκτημονήσαντες, ἵν᾽ ἡμῶν γένη-
ται ἡ τοῦ Θεοῦ βασιλεία, καὶ τῶν μαχαρίων ἐπιτύ-
χωμεν ἐλπίδων, τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν κληρο-
νομήσαντες. Οἷά δέ τινας λόγους περιεχτικούς τε χαὶ
χεφαλαιώδεις, τοῦ τῆς σωτηρίας ἡμῶν Εὐαγγελίου
προθεὶς ὁ Κύριος, οὐ τοσαύτας μόνον ἀρετὰς ἑνὶ
λόγῳ περιέλαδε, καὶ τοσαύτας κακίας τοῦ οἰχείου
ἐξέδαλε μαχαρισμηῦ" καὶ τοὺς διὰ μειανοίας χατ'
αὐτὰς καλῶς περιτεμόντας, τὸ τῆς οἰκείας ψυχῆς
παθητιχὸν, εὐλόγησον᾽ ἀλλὰ χαὶ ἕτερ' ἄττα πλεῖστα "
οὐκ ἀναλογίαν ἔχοντα περιτομῆς, ἀλλὰ τῆς ἐκ κρυ-
μοῦ καὶ παγετοῦ, χιόνος τε καὶ -πάχνης, καὶ τῆς ἐξ
ἀνέμων βίας᾽ καὶ ἁπλῶς, ἧς χειμῶνός τε καὶ θέρους,
ὑφίστανται τὰ φυτὰ παλαιπωρίας, ἐχκείμενα τῷ
ψύχει καὶ τῷ καύσωνι " ὧν χωρὶς οὐδὲν οὐδαμῶς
τῶν ἐπὶ γῆς φυυμένων τελεσφορῆσαί ποτε δυνήσε-
ται, Τίνα δὴ ταῦτά ἔστιν; ΑἹ ποικίλαι τῶν πειρασμῶν
ἐπιφοραὶ, ἃς φέρειν εὐχαρίστως ἀνάγκη, τὸν μέλε
λοντα καρπὺν οἴσειν τῷ τῶν πνευμάτων γειυργῷ.
Καθάπερ γὰρ εἴ τις ἐλεήσας, ταλαιπωρούμενα τὰ
γῆθεν φυόμενα, περιτείχισμα περιθήσει, καὶ ὑπὸ
στέγην ποιέσεται, καὶ μὴ πρὸς ἐχεῖνα διακαρτερεῖν
ἐάσει τὰ δεινὰ, κἂν περιτέμνῃ. κἂν περικαθαίρῃ,
πάντα πράττων τημελῶς, καρπώσεται παρὰ τούτων
οὐδέν" ἀλλὰ δεῖ πάνϑ' ὑπενεγκεῖν ἀφεῖναι" καὶ γὰρ
εὗτω, μετὰ τὴν τοῦ χειμῶνος δυσκολίαν. ζρ.- ὥρα
col. 1073–1074page 116 of 197
PG 150:1073θάλλει καὶ ἀνθεῖ καὶ κομᾷ φύλλοις, καὶ προβάλλεται μετὰ τῶν καλῶν ἐκείνων τεθηλότων βλαστῶν, καὶ τοὺς ἔμφακας· οἶ, κατὰ μικρὸν ὁμιλοῦντες ταῖς ἡλίου σφοδροτέραις βολαῖς, ἀκμάζουσι καὶ πεπαίνονται, καὶ πρὸς τροφὴν εὐπρεπεῖς ἀποκαθίστανται καὶ συγκομιδήν· οὕτως ὁ μὴ τὸ δύσοιστον τῶν πει ρασμῶν ἄχθος γενναίως υποφέρων, κἂν τῶν ἄλλων ἁπασῶν ἀρετῶν μηδεμιᾶς λειφθῇ, καρπὸν θείων λη νῶν, καὶ ἀποθήκης αἰωνίας ἄξιον, οὐ μή ποτε ἐνέγκῃ. Δι' ὑπομονῆς γὰρ, ἑκουσίων τε καὶ ἀκουσίων πόνων, πᾶς σπουδαίος τελειοῦται, τῶν μὲν ἐπιτιθεμένων ἔξωθεν, τῶν δὲ ἐπιφερομένων οίκοθεν. "Α γὰρ τοῖς τῆς γῆς φυτοῖς ἐκ φύσεως προσγίνεται, γεωργικαίς τε ἐπινοίαις, καὶ ταῖς τῶν ὡρῶν περιτροπαῖς, ταῦθ' ἡμῖν τοῖς λογικοῖς κλήμασι Χριστοῦ, πειθομένοις τῷ τῶν ψυχῶν τούτῳ γεωργῷ, πρόσεστιν ἐκ προαιρέσεως αυτεξουσίως ζῶσια χωρὶς δὲ τῆς ὑπομονῆς, τῶν ἀκουσίως ἡμῖν ἐπερχομένων, οὐδὲ τὰ ἑκουσίως πεπραγμένα τεύξεται τῆς θείας εὐλογίας. Η γὰρ πρὸς Θεὸν ἀγάπη, διὰ τῆς τῶν πειρασμῶν θλίψεως, μάλιστα κομίζεται τὸ δοκίμιον. Δεῖ μέντοι προκατα ορθωθῆναι τῇ ψυχῇ τὰ ἑκούσια, καὶ δι' αὐτῶν ἡδο νῆς καὶ δόξης εθισθέντες καταφρονεῖν, ῥᾳδίως καὶ τὰς ἀκουσίους οἴσομεν ἐπιφοράς. Ὁ δὲ διὰ τὴν ἐν πνεύματι πτωχείαν ἐκείνων τε καταφρονῶν, καὶ ὑπεύθυνον τοῖς δραστικωτέροις φαρμάκοις τῆς μετ τανοίας ἑαυτὸν ἡγούμενος, προσδόκιμον έχει διηνεκῶς θλίψιν ἅπασαν· καὶ καταδέχεται πάντα πει ρασμόν, ὡς οἰκεῖον ἑαυτῷ προσήκοντα· καὶ χαίρει περιπεσών, ὡς περιτυχὼν τῷ τῆς ψυχῆς καθαρσίῳ καὶ ὕλην τοῦτο ποιεῖται τῆς πρὸς Θεὸν πεπονημένης τε καὶ ἀνυσιμωτάτης δεήσεως, καὶ παρεκτικὸν ἅμα καὶ φυλακτικὸν ἡγεῖται τῆς κατὰ ψυχὴν εὐεξίας· καὶ οὐκ ἀφίησι μόνον ἀμνησικάκως ἔχων, ἀλλὰ καὶ χάσ ριτας ὁμολογεῖ τοῖς πειράζουσι, καὶ ὡς εὐεργετησάν των ὑπερεύχεται· διὸ καὶ αὐτὸς οὐ τὴν τῶν ἡμαρ τημένων μόνον συγχώρησιν λαμβάνει κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν, ἀλλὰ καὶ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας, καὶ τῆς θείας εὐλογίας ἐπιτυγχάνει, μακαρισθεὶς ὑπὸ τοῦ Κυρίου, διὰ τὴν ἐν πνεύματι ταπεινώσεως εἰς τέλος μακροθυμίαν. Ἡμεῖς δὲ δι' ὀλίγων ὀλίγα τῆς πνευματικῆς ὑποδείξαντες περιτομῆς, καί τινα προθῶμεν ἤδη τῆς διὰ ταύτην εὐφορίας. Εφεξῆς τοίνυν τοῖς διὰ τὴν ἐν πνεύματι πτωχείαν, τὸν ἀναφαίρετον πλοῦτον κτησαμένοις, ὁ μόνος μακάριος, τοὺς πενθοῦντας κοινωνοὺς ποιεῖται τῆς οἰκείας μας καριότητος, ο Μακάριοι, λέγων, οι πενθοῦντες, ὅτι αὐτ του παρακληθήσονται.» Διατί δὲ συνήψεν ὁ Χριστός τὸ πένθος τῇ πτωχείᾳ; ἐπειδὴ καὶ ταύτῃ σύνεστιν ἀεί. Αλλ', «Η μὲν ἐπὶ τῇ κατὰ κόσμον πτωχεία λύπη, θάνατον ψυχῆς κατεργάζεται, φησὶν ὁ ᾿Απόστολος ή δὲ ἐπὶ τῇ κατὰ Θεὸν πτωχείᾳ λύπη, μετάνοιαν ἀμεταμέλητον εἰς ψυχῆς σωτηρίαν. η Καὶ τῇ μὲν ἀκουσίῳ οὔσῃ τὸ ἀκούσιον, τῇ δὲ ἑκουσίῳ τὸ ἑκουσίον ἐξ ἀνάγε κῆς ἕπεται πένθος. Ἐπεὶ δὲ τὸ μακαριζόμενον πένθος ἐνταυθοί τῇ κατὰ Θεὸν συνῆπται πτωχείᾳ, καὶ δι' ἐκείνην ἐξ ἀνάγκης τε γίνεται, κακείνης ὡς αἰτίας ὅλον
agricolæ, tum ex tempestatum vicissitudinibus ad veniunt, hæc nobis rationalibus Christi palmitibus, credentibus huic animarum agricolæ, contingunt ex liberi arbitrii quo gaudemus, electione. At sine pa tientia eorum quæ præter voluntatem nobis super veniunt, ne sponte quidem facta divinam conse quentur benedictionem. Amor enim Dei præsertim ex tentationum tribulatione probationem accipit. Oportet tamen vel voluntariis animam operibus dare, et sic voluptati et gloriæ despiciendis con sueti, facile involuntarios etiam patiemur aggressus. Qui porro per spiritualem paupertatem illis asper natur, et dignum efficaci pœnitentiæ medicina seipsum ducit, exspectatum semper habet cunctan tribulationem, omnemque tentationem accipit tanquam proprie sibi debitam; et in eam incidens gaudet, ut animæ nactus purgatorium; atque illam ut instrumentum ducit et adhibet quo ad Deum ascendat laboriosis et efficacissimis precibus, et quo adipiscatur et conservet animæ sanitatem; nec tantum injurias dimittit et obliviscitur, sed persequentibus gratias agit ac pro eis velut bene factoribus precatur. Propterea ipse quoque non mo do peccatorum remissionem promissam recipit, verum etiam regnum cœloruan et divinam bene dictionem consequitur, beatus a Domino prædica tus, utpote in spiritu bumilitatis usque ad finem persecutionem patiens. stribus plantis, tum ex natura, tum ex industria 83 Matth. v, 5. 16 11 Cor. vH, 10. Nos vero paucis pauca fati de spirituali circum cisione, nonnullos jam præloquamur ejus fidctus. Post consecutos spirituali paupertate inamissibiles divitias, solus beatus lugentes facit suæ felicitatis participes, dicens: Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur to › Cur autem conjunxit Christus luctum paupertati? quia cum ipsa est semper. Sed, juxta Apostolum, tristitia de pauper tate quæ est secundum mundum, mortem operatur; tristitia vero de paupertate quæ est secundum Deum, pœnitentiam operatur in animæ salutem *6. Et involuntariam quidem paupertatem involunta rius, voluntariam vero'voluntarius sequitur luctus. Quia vero beatificatus hic luctus conjungitur pau pertati quæ est secundum Deum, propter hanc necessario contingit, ex eaque velut ex causa omnino dependet, et noanisi una cum hac spiritualis est et voluntaria. Sed videamus quomodo beata, paupertas beatum pariat luctum. Cum igitur quatuor spiritualis paupertatis species sermone paulo superiori ostenderimus, quæ scilicot in cogitatione cst, quæ in corpore, quæ in vita divitiis, et quæ in exterioribus tentationibus, nemo audiens has divise proponentes, carum prasin esse divisam existimet. Nam una omnes observari solent, ideoque una comprehensæ sunt beatitudine, quæ mirabiliter simul ostendit qualis sit velut radix et funs aliorum, nemve spiritus noster. Hic
θάλλει καὶ ἀνθεῖ καὶ κομᾷ φύλλοις, καὶ προβάλλε
ται μετὰ τῶν καλῶν ἐκείνων τεθηλότων βλαστῶν,
καὶ τοὺς ἔμφακας· οἶ, κατὰ μικρὸν ὁμιλοῦντες ταῖς
ἡλίου σφοδροτέραις βολαῖς, ἀκμάζουσι καὶ πεπαίνον
ται, καὶ πρὸς τροφὴν εὐπρεπεῖς ἀποκαθίστανται
καὶ συγκομιδήν· οὕτως ὁ μὴ τὸ δύσοιστον τῶν πει
ρασμῶν ἄχθος γενναίως υποφέρων, κἂν τῶν ἄλλων
ἁπασῶν ἀρετῶν μηδεμιᾶς λειφθῇ, καρπὸν θείων λη
νῶν, καὶ ἀποθήκης αἰωνίας ἄξιον, οὐ μή ποτε ἐνέγκῃ.
Δι' ὑπομονῆς γὰρ, ἑκουσίων τε καὶ ἀκουσίων πόνων,
πᾶς σπουδαίος τελειοῦται, τῶν μὲν ἐπιτιθεμένων
ἔξωθεν, τῶν δὲ ἐπιφερομένων οίκοθεν. "Α γὰρ τοῖς
τῆς γῆς φυτοῖς ἐκ φύσεως προσγίνεται, γεωργικαίς
τε ἐπινοίαις, καὶ ταῖς τῶν ὡρῶν περιτροπαῖς, ταῦθ'
ἡμῖν τοῖς λογικοῖς κλήμασι Χριστοῦ, πειθομένοις τῷ
τῶν ψυχῶν τούτῳ γεωργῷ, πρόσεστιν ἐκ προαιρέ
σεως αυτεξουσίως ζῶσια χωρὶς δὲ τῆς ὑπομονῆς,
τῶν ἀκουσίως ἡμῖν ἐπερχομένων, οὐδὲ τὰ ἑκουσίως
πεπραγμένα τεύξεται τῆς θείας εὐλογίας. Η γὰρ
πρὸς Θεὸν ἀγάπη, διὰ τῆς τῶν πειρασμῶν θλίψεως,
μάλιστα κομίζεται τὸ δοκίμιον. Δεῖ μέντοι προκατα
ορθωθῆναι τῇ ψυχῇ τὰ ἑκούσια, καὶ δι' αὐτῶν ἡδο
νῆς καὶ δόξης εθισθέντες καταφρονεῖν, ῥᾳδίως καὶ
τὰς ἀκουσίους οἴσομεν ἐπιφοράς. Ὁ δὲ διὰ τὴν ἐν
πνεύματι πτωχείαν ἐκείνων τε καταφρονῶν, καὶ
ὑπεύθυνον τοῖς δραστικωτέροις φαρμάκοις τῆς μετ
τανοίας ἑαυτὸν ἡγούμενος, προσδόκιμον έχει διηνε
κῶς θλίψιν ἅπασαν· καὶ καταδέχεται πάντα πει
ρασμόν, ὡς οἰκεῖον ἑαυτῷ προσήκοντα· καὶ χαίρει
περιπεσών, ὡς περιτυχὼν τῷ τῆς ψυχῆς καθαρσίῳ
καὶ ὕλην τοῦτο ποιεῖται τῆς πρὸς Θεὸν πεπονημένης
τε καὶ ἀνυσιμωτάτης δεήσεως, καὶ παρεκτικὸν ἅμα
καὶ φυλακτικὸν ἡγεῖται τῆς κατὰ ψυχὴν εὐεξίας· καὶ
οὐκ ἀφίησι μόνον ἀμνησικάκως ἔχων, ἀλλὰ καὶ χάσ
ριτας ὁμολογεῖ τοῖς πειράζουσι, καὶ ὡς εὐεργετησάν
των ὑπερεύχεται· διὸ καὶ αὐτὸς οὐ τὴν τῶν ἡμαρ
τημένων μόνον συγχώρησιν λαμβάνει κατὰ τὴν
ἐπαγγελίαν, ἀλλὰ καὶ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας,
καὶ τῆς θείας εὐλογίας ἐπιτυγχάνει, μακαρισθεὶς
ὑπὸ τοῦ Κυρίου, διὰ τὴν ἐν πνεύματι ταπεινώσεως
εἰς τέλος μακροθυμίαν. Ἡμεῖς δὲ δι' ὀλίγων ὀλίγα
τῆς πνευματικῆς ὑποδείξαντες περιτομῆς, καί τινα
προθῶμεν ἤδη τῆς διὰ ταύτην εὐφορίας. Εφεξῆς
τοίνυν τοῖς διὰ τὴν ἐν πνεύματι πτωχείαν, τὸν ἀνα
φαίρετον πλοῦτον κτησαμένοις, ὁ μόνος μακάριος,
τοὺς πενθοῦντας κοινωνοὺς ποιεῖται τῆς οἰκείας μας
καριότητος, ο Μακάριοι, λέγων, οι πενθοῦντες, ὅτι αὐτ
του παρακληθήσονται.» Διατί δὲ συνήψεν ὁ Χριστός
τὸ πένθος τῇ πτωχείᾳ; ἐπειδὴ καὶ ταύτῃ σύνεστιν
ἀεί. Αλλ', «Η μὲν ἐπὶ τῇ κατὰ κόσμον πτωχεία λύπη,
θάνατον ψυχῆς κατεργάζεται, φησὶν ὁ ᾿Απόστολος ή
δὲ ἐπὶ τῇ κατὰ Θεὸν πτωχείᾳ λύπη, μετάνοιαν ἀμετα
μέλητον εἰς ψυχῆς σωτηρίαν. η Καὶ τῇ μὲν ἀκουσίῳ
οὔσῃ τὸ ἀκούσιον, τῇ δὲ ἑκουσίῳ τὸ ἑκουσίον ἐξ ἀνάγε
κῆς ἕπεται πένθος. Ἐπεὶ δὲ τὸ μακαριζόμενον πένθος
ἐνταυθοί τῇ κατὰ Θεὸν συνῆπται πτωχείᾳ, καὶ δι'
ἐκείνην ἐξ ἀνάγκης τε γίνεται, κακείνης ὡς αἰτίας ὅλον
agricolæ, tum ex tempestatum vicissitudinibus ad
veniunt, hæc nobis rationalibus Christi palmitibus,
credentibus huic animarum agricolæ, contingunt ex
liberi arbitrii quo gaudemus, electione. At sine pa
tientia eorum quæ præter voluntatem nobis super
veniunt, ne sponte quidem facta divinam conse
quentur benedictionem. Amor enim Dei præsertim
ex tentationum tribulatione probationem accipit.
Oportet tamen vel voluntariis animam operibus
dare, et sic voluptati et gloriæ despiciendis con
sueti, facile involuntarios etiam patiemur aggressus.
Qui porro per spiritualem paupertatem illis asper
natur, et dignum efficaci pœnitentiæ medicina
seipsum ducit, exspectatum semper habet cunctan
tribulationem, omnemque tentationem accipit
tanquam proprie sibi debitam; et in eam incidens
gaudet, ut animæ nactus purgatorium; atque illam
ut instrumentum ducit et adhibet quo ad Deum
ascendat laboriosis et efficacissimis precibus, et
quo adipiscatur et conservet animæ sanitatem;
nec tantum injurias dimittit et obliviscitur, sed
persequentibus gratias agit ac pro eis velut bene
factoribus precatur. Propterea ipse quoque non mo
do peccatorum remissionem promissam recipit,
verum etiam regnum cœloruan et divinam bene
dictionem consequitur, beatus a Domino prædica
tus, utpote in spiritu bumilitatis usque ad finem
persecutionem patiens.
stribus plantis, tum ex natura, tum ex industria
83 Matth. v, 5. 16 11 Cor. vH, 10.
Nos vero paucis pauca fati de spirituali circum
cisione, nonnullos jam præloquamur ejus fidctus.
Post consecutos spirituali paupertate inamissibiles
divitias, solus beatus lugentes facit suæ felicitatis
participes, dicens: Beati qui lugent, quoniam
ipsi consolabuntur to › Cur autem conjunxit
Christus luctum paupertati? quia cum ipsa est
semper. Sed, juxta Apostolum, tristitia de pauper
tate quæ est secundum mundum, mortem operatur;
tristitia vero de paupertate quæ est secundum
Deum, pœnitentiam operatur in animæ salutem *6.
Et involuntariam quidem paupertatem involunta
rius, voluntariam vero'voluntarius sequitur luctus.
Quia vero beatificatus hic luctus conjungitur pau
pertati quæ est secundum Deum, propter hanc
necessario contingit, ex eaque velut ex causa
omnino dependet, et noanisi una cum hac spiritualis
est et voluntaria. Sed videamus quomodo beata,
paupertas beatum pariat luctum.
Cum igitur quatuor spiritualis paupertatis species
sermone paulo superiori ostenderimus, quæ scilicot
in cogitatione cst, quæ in corpore, quæ in vita
divitiis, et quæ in exterioribus tentationibus, nemo
audiens has divise proponentes, carum prasin
esse divisam existimet. Nam una omnes observari
solent, ideoque una comprehensæ sunt beatitudine,
quæ mirabiliter simul ostendit qualis sit velut
radix et funs aliorum, nemve spiritus noster. Hic
col. 1075–1076page 117 of 197
PG 150:1075ἐξῆπται, καὶ ἀπὸ ταύτης έχει συνυπακουόμενον τὸ πνευματικὸν καὶ ἑκούσιον. ᾿Αλλὰ γὰρ ίδωμεν, πῶς ἡ μακαριστή πτωχεία τὸ μακάριον ἀπογεννᾷ πένθος. Τεττάρων οὖν εἰδῶν τῆς πνευματικῆς πτωχείας ὑπὸ τοῦ λόγου μικρὸν ἀνωτέρω πεφηνότων, τῆς ἐν τῷ φρονήματι, τῆς ἐν τῷ σώματι, τῆς ἐν τῇ κατὰ τὸν βίον περιουσίᾳ, καὶ τῆς ἐν τοῖς ἔξωθεν ἐπερχομένοις πειρασμοῖς, μηδεὶς δὲ ὑμῶν ἀκούων μεμες ρισμένως ταῦτα προστιθέντων, καὶ τὴν κατὰ ταῦτα πράξιν μεμερισμένην υπολάβῃ. Σὺν ἄλλοις γὰρ περ φύκασι τελεῖσθαι· διὸ καὶ μακαρισμῷ περιεκλείσθη σαν ἐνὶ, ἅμα θαυμασίως ὑποδείξαντι, καὶ ποῖόν ἐστιν ὡσανεὶ ρίζα καὶ πρόξενον τῶν ἄλλων, δηλαδὴ τὸ πνεῦμα τὸ ἡμέτερον. Τοῦτο γὰρ τὴν τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος ἐγκολπωσάμενον, ὡς εἴρηται, χάριν, πηγὴν πτωχείας ἀναδίδωσιν ἀφ' ἑαυτοῦ, ποτίζουσαν πᾶν τὸ πρόσωπον τῆς γῆς ἡμῶν· τὸν ἔξω δηλονότι ἄνθρωπον· καὶ παράδεισον ἀρετῶν ἀποτελῶν αὐτόν. Τεττάρων οὖν εἰδῶν τῆς πνευματικής πτωχείας ὑπαρχόντων, ἀφ' ἑκάστου τούτων τὸ κατάλληλον γεννᾶται πένθος, μετὰ τῆς προσηκούσης παρακλήσεως, αὐτίκα· διὰ μὲν τῆς ἀκουσίου σωματικῆς πτωχείας καὶ ταπεινώσεως, ἥτις ἐστὶ πεῖνα, καὶ δίψα, καὶ ἀγρυπνία, καὶ ἁπλῶς κακουχία, καὶ κακοπάθεια σώματος· καὶ πρὸς τούτοις ἡ σὺν λόγῳ συστολή τῶν αἰσθήσεων· ἐκ τούτων τοίνυν, οὐ πένθος ἁπλῶς μόνον, ἀλλὰ καὶ δάκρυα τίκτονται. Καθάπερ γὰρ ἀναλγησία, καὶ πώρωσις, καὶ σκληρότης καρδίας, ἐξ ἀνέσεως, καὶ τρυφῆς, καὶ . εὐπαθείας τίκτεσθαι πεφύκασιν, οὕτως ἐξ ἐγκρατ τοῦς καὶ συνεσταλμένης διαίτης, συντριβή καρδίας καὶ κατάνυξις, πικρίας πάσης ἀποτρεπτική, καὶ γλυκείας ιλαρότητος παρεκτική. Καὶ γὰρ ἄνευ συν τριμμοῦ καρδίας ἀδύνατον, φησίν, ἀπαλλαγῆναι κακίας· συντρίβει δὲ καρδίαν ή τριμερής ἐγκράτεια· ὕπνου, καὶ τροφῆς, καὶ σωματικῆς ἀνέσεως. Απαλλαγεῖσα δὲ ψυχὴ διὰ τῆς συντριβής ταύτης κακίας και πικρίας, ἀντιλαμβάνει πάντως τὴν πνευ ματικὴν θυμηδίαν· καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ παράκλησις, δι᾿ ἣν τοὺς πενθοῦντας μακαρίζει ὁ Κύριος. Φησὶ δὲ καὶ Ἰωάννης ὁ τὴν διὰ λόγων πνευματικὴν ἡμῖν δειμάμενος Κλίμακα· Δίψα καὶ ἀγρυπνία ἐξέθλιψαν καρδίαν· καρδίας δὲ θλιβείσης, ἐξεπήδησαν δάκρυα. ῾Ο δὲ δοκιμάσας, φησί, γελάσει ἐν τούτοις, τὸν μακάριον δηλονότι γέλωτα, παρακληθείς, ὡς ὁ Κύ ριος ἐπηγγείλατο. Καὶ ἀπὸ μὲν τῆς ἐν σώματι θεο φιλοὺς πτωχείας, τὸ μακαριστῶς παρακαλοῦν τοὺς κεκτημένους πένθος, οὕτως ἔχει τήν γένεσιν. Ἀπὸ δὲ τοῦ κατεπτηχότος φρονήματος, καὶ τῆς κατὰ ψυ χὴν ἐνθέου ταπεινώσεως, πῶς; Η αυτομεμψία σύνο εστιν ἀεὶ τῇ ταπεινώσει τῆς ψυχῆς· αὕτη δὲ τὸν τῆς κολάσεως φόβον τὴν ἀρχὴν ἐπανατείνεται σφο δρῶς· πρὸ ὀφθαλμῶν ποιοῦσα, τὴν ἐξ ἐναντίων έκείνην, εἰς ἑνὸς κολαστηρίου φρικωδεστάτην συνδρομὴν· καὶ ἔτι προσθήκην του δέους ἐμποιοῦσα, ἐκ τοῦ μανθάνειν ἄῤῥητον εκείνην οὖσαν, ὡς καὶ τῶν εἰρημένων δεινοτέραν· τὸ δὲ ἀτελεύτητον ἐκείνης
enim evangelici præcepti complexus, ut dictumn est, gratiam, lumen paupertatis a seipso emittit, irrigans universam faciem terræ nostræ, exterio rem videlicet hominem, et hunc virtutum faciens paradisum. Quatuor igitur specierum spiritualis paupertatis unaquæque proprium generat luctum, simul cum congrua consolatione. Ex voluntaria quidem cor poris paupertate et humilitate, quæ est fames, sitis, insomnia, et generatim corporis invaletudo et ærumna, et insuper meditata sensuum repressio ex his, inquam, non luctus solummodo, sed et fletus nascitur. Sicut enim stupiditas stoliditasque et durities curdis ex quiete voluptateque ac deliciis oriri solent, ita ex temperante et abstinente vita contritio cordis et compunctio, quæ omnem aufert amaritudinem, et suavitatis affert hilaritatem. Etenim absque contrito corde impossibile est, ut dicitur, liberari a nequitia; conterit autem cor triplex temperantia: somni, cibi, et corporalis quietis. Liberala porro animia per illam contri tionem a nequitia et amaritudine, omnino conse quitur spiritualem suavitatem, et hæc est conso latio propter quam beatos dicit Dominus qui lugent. Ait etiam Joannes ille qui Climacen nobis spiri tualem sermonibus ædificavit: c Sitis et insomnia conterunt cor, corde autem contrito effluunt facrymæ. Qui vero est expertus, in his videbit risum scilicet beatum, quæ est consolatio a Domino promissa. lta ex grata Deo corporis paupertate beata consolatio lugentibus oritur. Ex paupertate & vero inentis et divina animæ humilitate, quomodo? Humilitatem animæ comitatur semper sui con temptio: hæc autem ab initio in pauæ timorem multum extenditur, oculis exhibens adversariorum horribilem ad unius tormentum concertationem, et adhuc formidinem augens ex eo quod sciat pœnam illam esse ineffabilem et dicto terribiliorem; et insuper ejus æternitas quantum addit ejus horrori! Calor enim et frigus, caligo et ignis, motus et statio, vincula et terricula, et ferarum immorta lium morsus, in unum coguntur ad ista supplicia. Et sic ne adumbratur quidem horribilis illa pœna, cun, ut scriptum est *,. Nec iu cur hominis ascendit, quid sit inutilis inconsolabilisque et iu terminabilis ille luctus. His enim qui in Deum pec caverunt, ex offensarum notitia luctus excitatur. Illis igitur reprobis, dulci spe ablata et desperata salute, invitum quemque remordens conscientia luctu ingraval urgentem dolorem. Et hic rursus et semper luctus, utpote nunquam cessaturus, novi luctus fit origo, et alia tetra caligo, et calor sinc refrigerio, et abyssus desperationis infinita. Nunc vero luctus maximi est pretii: propitius enim exaudit Deus, qui ad nos visitandos descen dit, et sic lugentibus promisit consolationem, sci licet scipsum, qui Paraclitus est et vocatur. Vidisti 87 1 Cor. 1,
ἐξῆπται, καὶ ἀπὸ ταύτης έχει συνυπακουόμενον τὸ
πνευματικὸν καὶ ἑκούσιον. ᾿Αλλὰ γὰρ ίδωμεν, πῶς ἡ
μακαριστή πτωχεία τὸ μακάριον ἀπογεννᾷ πένθος.
Τεττάρων οὖν εἰδῶν τῆς πνευματικῆς πτωχείας
ὑπὸ τοῦ λόγου μικρὸν ἀνωτέρω πεφηνότων, τῆς ἐν
τῷ φρονήματι, τῆς ἐν τῷ σώματι, τῆς ἐν τῇ κατὰ
τὸν βίον περιουσίᾳ, καὶ τῆς ἐν τοῖς ἔξωθεν ἐπερχο
μένοις πειρασμοῖς, μηδεὶς δὲ ὑμῶν ἀκούων μεμες
ρισμένως ταῦτα προστιθέντων, καὶ τὴν κατὰ ταῦτα
πράξιν μεμερισμένην υπολάβῃ. Σὺν ἄλλοις γὰρ περ
φύκασι τελεῖσθαι· διὸ καὶ μακαρισμῷ περιεκλείσθη
σαν ἐνὶ, ἅμα θαυμασίως ὑποδείξαντι, καὶ ποῖόν ἐστιν
ὡσανεὶ ρίζα καὶ πρόξενον τῶν ἄλλων, δηλαδὴ τὸ
πνεῦμα τὸ ἡμέτερον. Τοῦτο γὰρ τὴν τοῦ εὐαγγελι
κοῦ κηρύγματος ἐγκολπωσάμενον, ὡς εἴρηται, χάριν,
πηγὴν πτωχείας ἀναδίδωσιν ἀφ' ἑαυτοῦ, ποτίζουσαν
πᾶν τὸ πρόσωπον τῆς γῆς ἡμῶν· τὸν ἔξω δηλονότι
ἄνθρωπον· καὶ παράδεισον ἀρετῶν ἀποτελῶν αὐτόν.
Τεττάρων οὖν εἰδῶν τῆς πνευματικής πτωχείας
ὑπαρχόντων, ἀφ' ἑκάστου τούτων τὸ κατάλληλον
γεννᾶται πένθος, μετὰ τῆς προσηκούσης παρακλή
σεως, αὐτίκα· διὰ μὲν τῆς ἀκουσίου σωματικῆς
πτωχείας καὶ ταπεινώσεως, ἥτις ἐστὶ πεῖνα, καὶ
δίψα, καὶ ἀγρυπνία, καὶ ἁπλῶς κακουχία, καὶ
κακοπάθεια σώματος· καὶ πρὸς τούτοις ἡ σὺν
λόγῳ συστολή τῶν αἰσθήσεων· ἐκ τούτων τοίνυν,
οὐ πένθος ἁπλῶς μόνον, ἀλλὰ καὶ δάκρυα τίκτον
ται. Καθάπερ γὰρ ἀναλγησία, καὶ πώρωσις, καὶ
σκληρότης καρδίας, ἐξ ἀνέσεως, καὶ τρυφῆς, καὶ
. εὐπαθείας τίκτεσθαι πεφύκασιν, οὕτως ἐξ ἐγκρατ
τοῦς καὶ συνεσταλμένης διαίτης, συντριβή καρδίας
καὶ κατάνυξις, πικρίας πάσης ἀποτρεπτική, καὶ
γλυκείας ιλαρότητος παρεκτική. Καὶ γὰρ ἄνευ συν
τριμμοῦ καρδίας ἀδύνατον, φησίν, ἀπαλλαγῆναι
κακίας· συντρίβει δὲ καρδίαν ή τριμερής ἐγκρά
τεια· ὕπνου, καὶ τροφῆς, καὶ σωματικῆς ἀνέσεως.
Απαλλαγεῖσα δὲ ψυχὴ διὰ τῆς συντριβής ταύτης
κακίας και πικρίας, ἀντιλαμβάνει πάντως τὴν πνευ
ματικὴν θυμηδίαν· καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ παράκλησις,
δι᾿ ἣν τοὺς πενθοῦντας μακαρίζει ὁ Κύριος. Φησὶ δὲ
καὶ Ἰωάννης ὁ τὴν διὰ λόγων πνευματικὴν ἡμῖν
δειμάμενος Κλίμακα· Δίψα καὶ ἀγρυπνία ἐξέθλιψαν
καρδίαν· καρδίας δὲ θλιβείσης, ἐξεπήδησαν δάκρυα.
῾Ο δὲ δοκιμάσας, φησί, γελάσει ἐν τούτοις, τὸν
μακάριον δηλονότι γέλωτα, παρακληθείς, ὡς ὁ Κύ
ριος ἐπηγγείλατο. Καὶ ἀπὸ μὲν τῆς ἐν σώματι θεο
φιλοὺς πτωχείας, τὸ μακαριστῶς παρακαλοῦν τοὺς
κεκτημένους πένθος, οὕτως ἔχει τήν γένεσιν. Ἀπὸ
δὲ τοῦ κατεπτηχότος φρονήματος, καὶ τῆς κατὰ ψυ
χὴν ἐνθέου ταπεινώσεως, πῶς; Η αυτομεμψία σύνο
εστιν ἀεὶ τῇ ταπεινώσει τῆς ψυχῆς· αὕτη δὲ τὸν
τῆς κολάσεως φόβον τὴν ἀρχὴν ἐπανατείνεται σφο
δρῶς· πρὸ ὀφθαλμῶν ποιοῦσα, τὴν ἐξ ἐναντίων
έκείνην, εἰς ἑνὸς κολαστηρίου φρικωδεστάτην συνδρο
μήν· καὶ ἔτι προσθήκην του δέους ἐμποιοῦσα, ἐκ
τοῦ μανθάνειν ἄῤῥητον εκείνην οὖσαν, ὡς καὶ τῶν
εἰρημένων δεινοτέραν· τὸ δὲ ἀτελεύτητον ἐκείνης
enim evangelici præcepti complexus, ut dictumn
est, gratiam, lumen paupertatis a seipso emittit,
irrigans universam faciem terræ nostræ, exterio
rem videlicet hominem, et hunc virtutum faciens
paradisum.
Quatuor igitur specierum spiritualis paupertatis
unaquæque proprium generat luctum, simul cum
congrua consolatione. Ex voluntaria quidem cor
poris paupertate et humilitate, quæ est fames, sitis,
insomnia, et generatim corporis invaletudo et
ærumna, et insuper meditata sensuum repressio
ex his, inquam, non luctus solummodo, sed et fletus
nascitur. Sicut enim stupiditas stoliditasque et
durities curdis ex quiete voluptateque ac deliciis
oriri solent, ita ex temperante et abstinente vita
contritio cordis et compunctio, quæ omnem aufert
amaritudinem, et suavitatis affert hilaritatem.
Etenim absque contrito corde impossibile est, ut
dicitur, liberari a nequitia; conterit autem cor
triplex temperantia: somni, cibi, et corporalis
quietis. Liberala porro animia per illam contri
tionem a nequitia et amaritudine, omnino conse
quitur spiritualem suavitatem, et hæc est conso
latio propter quam beatos dicit Dominus qui lugent.
Ait etiam Joannes ille qui Climacen nobis spiri
tualem sermonibus ædificavit: c Sitis et insomnia
conterunt cor, corde autem contrito effluunt
facrymæ. Qui vero est expertus, in his videbit
risum scilicet beatum, quæ est consolatio a Domino
promissa. lta ex grata Deo corporis paupertate
beata consolatio lugentibus oritur. Ex paupertate &
vero inentis et divina animæ humilitate, quomodo?
Humilitatem animæ comitatur semper sui con
temptio: hæc autem ab initio in pauæ timorem
multum extenditur, oculis exhibens adversariorum
horribilem ad unius tormentum concertationem, et
adhuc formidinem augens ex eo quod sciat pœnam
illam esse ineffabilem et dicto terribiliorem; et
insuper ejus æternitas quantum addit ejus horrori!
Calor enim et frigus, caligo et ignis, motus et
statio, vincula et terricula, et ferarum immorta
lium morsus, in unum coguntur ad ista supplicia.
Et sic ne adumbratur quidem horribilis illa pœna,
cun, ut scriptum est *,. Nec iu cur hominis
ascendit, quid sit inutilis inconsolabilisque et iu
terminabilis ille luctus. His enim qui in Deum pec
caverunt, ex offensarum notitia luctus excitatur.
Illis igitur reprobis, dulci spe ablata et desperata
salute, invitum quemque remordens conscientia
luctu ingraval urgentem dolorem. Et hic rursus
et semper luctus, utpote nunquam cessaturus,
novi luctus fit origo, et alia tetra caligo, et calor
sinc refrigerio, et abyssus desperationis infinita.
Nunc vero luctus maximi est pretii: propitius
enim exaudit Deus, qui ad nos visitandos descen
dit, et sic lugentibus promisit consolationem, sci
licet scipsum, qui Paraclitus est et vocatur. Vidisti
87 1 Cor. 1,
col. 1077–1078page 118 of 197
PG 150:1077αὖθις, ὅση προσθήκη τοῖς δεινοῖς! Καύσων γὰρ, καὶ ψύχος, καὶ σκότος, καὶ πῦρ, καὶ φορὰ, καὶ στάσις, δεσμά τε καὶ δείματα, καὶ θηρίων ἀειζώων δήγματα, κατ ἐκείνην εἰς ἐν συνάγεται τὴν καταδίκην. Καὶ οὐδ οὕτως οἷον ἐκεῖνο τὸ δεινὸν παρίσταται, κατὰ τὸ γεγραμμένον, ἐπὶ νοῦν οὐκ ἀναβεβηκός ἀνθρώπου. Τι δὴ τὸ ἀνόνητον καὶ ἀπαράκλητον καὶ ἄληκτον ἐκεῖ ο πένθος; Τοῖς γὰρ εἰς Θεὸν ἁμαρτοῦσιν, ἐκ τῆς τῶν ἑπταισμένων ἐπιγνώσεως κινεῖται πένθος; Ἐκεῖ τοίνυν ἐληλεγμένοις, καὶ τῆς χρηστοτέρας ἐλπίδος ἀνῃρημένης, καὶ τῆς σωτηρίας ἀπεγνωσμένης, ὁ τοῦ συνειδότος τότ' ἀκούσιος ἔλεγχος, ἑκάστῳ πολυπλασιάζει τῷ πένθει, τὴν ἐπικειμένην ὀδύνην· καὶ τοῦτ' αὖθις καὶ ἀεὶ τὸ πένθος, ὡς μηκέτι παυσόμενον, ἑτέρου πένθους ἀφορμὴ γίνεται· καὶ σκότος ἄλλο δεινὸν, καὶ καύσων ἀψυχαγώγητος, καὶ βυθὸς ἀθυ μίας ἀμήχανος. Ἐνταῦθα δὴ τὸ πένθος τοῦτο λυσιτελέστατον. Ιλεως γὰρ ἐπακούει Θεός· ὡς καὶ μέσ χρις ἡμῶν κατῆλθεν ἐπισκεψόμενος, καὶ τοῖς οὕτω πενθοῦσιν ἐπηγγείλατο τὴν παράκλησιν· ἤπερ ἐστίναὐτὸς Παράκλητός τε ὢν καὶ καλούμενος. Είδες καὶ τὸ παρὰ τεταπεινωμένης ψυχῆς πένθος, καὶ τὴν ἐπιγινομένην παράκλησιν; Ἀλλὰ γὰρ καὶ ἡ αὐτυ μεμψία μόνη καθ' αὐτήν, ὥσπερ τι βάρος νοητόν τῷ λογιζομένῳ τῆς ψυχῆς ἐπιτεθεῖσα καὶ χρονίσασα, συντρίβει καὶ πιέζει, καὶ τὸν οἶνον ἐκθλίβει τὸν σω τήριον, τὸν εὐφραίνοντα καρδίαν ἀνθρώπου, τους ἐστι τὸν ἐντὸς ἡμῶν ἄνθρωπον. Οἶνος δὲ τοιοῦτόςἐστιν ἡ κατάνυξις· συνεκθλίβει γὰρ τῷ πένθει καὶ τὰ πάθη· καὶ χαρᾶς τὴν ψυχὴν πληροί μακαριστής, τοῦ κατὰ ταῦτα δεινοῦ βάρους ἀπαλλάξασα. Δια τοῦτο ο Μακάριοι οι πενθοῦντες, ὅτι αὐτοὶ παρακληθήσονται.» Παρὰ δὲ τῆς ἀκτημοσύνης, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν τῆς κατὰ τὴν περιουσίαν, καὶ τὰ περὶ ἡμᾶς ὑπάρχοντα πτωχείας· συνημμένης μέντοι τῇ πτω χείᾳ τοῦ πνεύματος, ὡς ἀνωτέρω ἔφημεν. Συναλλή λοις γὰρ ταῦθ' ἅπαντα τελούμενα τέλειά τε καὶ εὐάρεστα Θεῷ. Παρὰ τοιαύτης τοιγαροῦν πτωχείας, ὅπως ἡμῖν ἐγγίνεται τὸ πένθος, καὶ ἡ ἐν αὐτῷ πα ράκλησις, συνετῶς ἀκούων εἴσῃ. Καὶ γὰρ ἐπειδὰν ὁ ἄνθρωπος πᾶσι χαίρειν εἰπὼν, τοῖς τε χρήμασι, καὶ τοῖς κτήμασιν ἀποτάξηται, ταῦτα ρίψας ἢ σκορπίσας, κατὰ τὴν ἐντολήν· τῆς περὶ αὐτὰ μερίμνης τὴν ψυχὴν ἀπαναστήσας, ἐπεστράφθαι πρὸς τὴν ἑαυτῆς ἐπισκοπὴν ἐφίησιν, ἐλευθέραν τῶν πραγματικῶς περισπώντων ἔξωθεν αὐτήν. Οπηνίκα δ᾽ ἂν ὁ νοῦς αἰσθητοῦ παντὸς ἀπαναστῇ, καὶ τοῦ κατακλυσμοῦ τῆς περὶ ταῦτα τύρβης ανακύψῃ, καὶ κατοπτεύσῃ τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον, πρῶτον μὲν ἐνιδὼν τὸ προσγε γενημένον εἰδεχθὲς προσωπεῖον ἐκ τῆς κάτω περι πλανήσεως, τοῦτο διὰ πένθους ἀπονίψασθαι σπεύδει ἔπειτ᾽ ἐπειδὰν τὸ δυσειδὲς τοῦτο περιέλῃ κάλυμμα, τότε μὴ ποικίλαις σχέσεσι τῆς ψυχῆς ἀγεννῶς δια σπωμένης, εἴσω τῶν ὄντως ταμείων αταράχως χι ρεῖ, καὶ τῷ ἐν κρυπτῷ Πατρὶ προσεύχεται· ὃς αὐτῷ καὶ τὸ χωρητικὸν τῶν χαρισμάτων δῶρον, τὴν τῶν λογισμῶν εἰρήνην τὰ πρῶτα χορηγεῖ· μεθ' ἧς τὴν
DE MENTALI Quietudine ortum ex anima humiliata luctum, et subortam ei consolationem. Etenim sui despectio sola per se ipsam, quasi torcular spirituale intellectui animæ instans et incumbens, conterit ac premit, et vinum exprimit salutare quod lætificat cor hominis, id est, interiorem nostrum hominem. Doc autem vinum est compunctio, quæ comprimit luctu passiones, et animam lætitia replet beata, diro cupiditatum pondere liberatam. Propterea Beati qui Ingent, quoniam ipsi consolabuntur. Ex inopia vero, seu quod idem est, ex pecuniæ et substantiarum paupertate, quæ est conjuncta paupertati spiritus, ut supra diximus, hæc enim omnia se invicem perficiunt et absolvunt ut sint Deo grata ex illa igitur paupertate quomodo nobis innascatur luctus et ea quam affert consu latio, intelligenter audies. Etenim postquam homo cunctis vale dicto, res et opes abrenuntiatas abje cit, juxta præceptum, curam de istis supergressa anima, convertere se ad suam ipsius curam potest, libėra jam a negotiis ipsam exterius distrahenti bus. Cum autem omni mens sensibili superior, la boriosi diluvium turbinis despicit, et respicit inte riorem hominem, primo quidem intueus turpem larvam a misero lapsu sibi applicatam, luctu eam detergere studet, deinde ubi foedum illud eluit operimentum, tune jam non variis habitibus anima ignave distracta, in ipsum penetrale secura ingre ditur, et in secreto Patrem orat, et hic illi capa cem gratiarum gratiam, pacem cogitationum largitur, qua matrem, nutricemque omnis virtutis bumilitatem perficit, non eam quæ facilibus cuique volenti verbis et habitibus constat, sed quam bonus ac divinus testatur spiritus, et quam parit idem spiritus in visceribus innovatus 88. Intra has vir tutes, velut intra tutos paralisi spiritualis parietes, veræ perfectionis variæ pullulant arbores, in ipso antem medio assurgit sacra charitatis regia, pro cujus foribus, futuri prænuntia sæculi, ineffabilis et inamissibilis lætitia floret. Nam inopia mater est securitatis, securitas autem attentionis et ora tionis; hae vero, luctus atque fetus; et li prac sumptionem delent; hac auten ablata, facilior virtutis via efficitur, obicibus de medio sublatis, et conscientia irreprehensibilis fit: have porro * Psal. L. scaturiant lætitiam et beatum animæ risum. Et tunc lacrymæ doloris in suavitatem mutantur, et Dei eloquia dulcia gutturi super mel ori fiunt, et orationis efflagitatio in gratiarum actionem con vertitur, et meditatio divinorum testimoniorum exsultatio cordis est, cum spe quæ non confundit”, et quæ illis quasi præludio libatis et hujusmodi experientia prægustatis adhærens superabundantes suavitatis divitias partim discit, sicut dicitur; Gustate et videte quoniam suavis est Dominus,» nempe exultatio justorum, rectorum lætitia, humi lium deliciæ, et consolatio humiliter Ingentiain.
αὖθις, ὅση προσθήκη τοῖς δεινοῖς! Καύσων γὰρ, καὶ
ψύχος, καὶ σκότος, καὶ πῦρ, καὶ φορὰ, καὶ στάσις,
δεσμά τε καὶ δείματα, καὶ θηρίων ἀειζώων δήγματα,
κατ ἐκείνην εἰς ἐν συνάγεται τὴν καταδίκην. Καὶ οὐδ
οὕτως οἷον ἐκεῖνο τὸ δεινὸν παρίσταται, κατὰ τὸ
γεγραμμένον, ἐπὶ νοῦν οὐκ ἀναβεβηκός ἀνθρώπου. Τι
δὴ τὸ ἀνόνητον καὶ ἀπαράκλητον καὶ ἄληκτον ἐκεῖ ο
πένθος; Τοῖς γὰρ εἰς Θεὸν ἁμαρτοῦσιν, ἐκ τῆς τῶν
ἑπταισμένων ἐπιγνώσεως κινεῖται πένθος; Ἐκεῖ
τοίνυν ἐληλεγμένοις, καὶ τῆς χρηστοτέρας ἐλπίδος
ἀνῃρημένης, καὶ τῆς σωτηρίας ἀπεγνωσμένης, ὁ τοῦ
συνειδότος τότ' ἀκούσιος ἔλεγχος, ἑκάστῳ πολυπλα
σιάζει τῷ πένθει, τὴν ἐπικειμένην ὀδύνην· καὶ τοῦτ'
αὖθις καὶ ἀεὶ τὸ πένθος, ὡς μηκέτι παυσόμενον,
ἑτέρου πένθους ἀφορμὴ γίνεται· καὶ σκότος ἄλλο
δεινὸν, καὶ καύσων ἀψυχαγώγητος, καὶ βυθὸς ἀθυ
μίας ἀμήχανος. Ἐνταῦθα δὴ τὸ πένθος τοῦτο λυσι
τελέστατον. Ιλεως γὰρ ἐπακούει Θεός· ὡς καὶ μέσ
χρις ἡμῶν κατῆλθεν ἐπισκεψόμενος, καὶ τοῖς οὕτω
πενθοῦσιν ἐπηγγείλατο τὴν παράκλησιν· ἤπερ ἐστὶν
αὐτὸς Παράκλητός τε ὢν καὶ καλούμενος. Είδες καὶ
τὸ παρὰ τεταπεινωμένης ψυχῆς πένθος, καὶ τὴν
ἐπιγινομένην παράκλησιν; Ἀλλὰ γὰρ καὶ ἡ αὐτυ
μεμψία μόνη καθ' αὐτήν, ὥσπερ τι βάρος νοητόν τῷ
λογιζομένῳ τῆς ψυχῆς ἐπιτεθεῖσα καὶ χρονίσασα,
συντρίβει καὶ πιέζει, καὶ τὸν οἶνον ἐκθλίβει τὸν σω
τήριον, τὸν εὐφραίνοντα καρδίαν ἀνθρώπου, τους
ἐστι τὸν ἐντὸς ἡμῶν ἄνθρωπον. Οἶνος δὲ τοιοῦτός
ἐστιν ἡ κατάνυξις· συνεκθλίβει γὰρ τῷ πένθει καὶ
τὰ πάθη· καὶ χαρᾶς τὴν ψυχὴν πληροί μακαριστής,
τοῦ κατὰ ταῦτα δεινοῦ βάρους ἀπαλλάξασα. Δια
τοῦτο ο Μακάριοι οι πενθοῦντες, ὅτι αὐτοὶ παρακλη
θήσονται.» Παρὰ δὲ τῆς ἀκτημοσύνης, ταυτὸν δ᾽
εἰπεῖν τῆς κατὰ τὴν περιουσίαν, καὶ τὰ περὶ ἡμᾶς
ὑπάρχοντα πτωχείας· συνημμένης μέντοι τῇ πτω
χείᾳ τοῦ πνεύματος, ὡς ἀνωτέρω ἔφημεν. Συναλλή
λοις γὰρ ταῦθ' ἅπαντα τελούμενα τέλειά τε καὶ
εὐάρεστα Θεῷ. Παρὰ τοιαύτης τοιγαροῦν πτωχείας,
ὅπως ἡμῖν ἐγγίνεται τὸ πένθος, καὶ ἡ ἐν αὐτῷ πα
ράκλησις, συνετῶς ἀκούων εἴσῃ. Καὶ γὰρ ἐπειδὰν ὁ
ἄνθρωπος πᾶσι χαίρειν εἰπὼν, τοῖς τε χρήμασι, καὶ
τοῖς κτήμασιν ἀποτάξηται, ταῦτα ρίψας ἢ σκορπί
σας, κατὰ τὴν ἐντολήν· τῆς περὶ αὐτὰ μερίμνης τὴν
ψυχὴν ἀπαναστήσας, ἐπεστράφθαι πρὸς τὴν ἑαυτῆς
ἐπισκοπὴν ἐφίησιν, ἐλευθέραν τῶν πραγματικῶς
περισπώντων ἔξωθεν αὐτήν. Οπηνίκα δ᾽ ἂν ὁ νοῦς
αἰσθητοῦ παντὸς ἀπαναστῇ, καὶ τοῦ κατακλυσμοῦ
τῆς περὶ ταῦτα τύρβης ανακύψῃ, καὶ κατοπτεύσῃ
τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον, πρῶτον μὲν ἐνιδὼν τὸ προσγε
γενημένον εἰδεχθὲς προσωπεῖον ἐκ τῆς κάτω περι
πλανήσεως, τοῦτο διὰ πένθους ἀπονίψασθαι σπεύδει
ἔπειτ᾽ ἐπειδὰν τὸ δυσειδὲς τοῦτο περιέλῃ κάλυμμα,
τότε μὴ ποικίλαις σχέσεσι τῆς ψυχῆς ἀγεννῶς δια
σπωμένης, εἴσω τῶν ὄντως ταμείων αταράχως χι
ρεῖ, καὶ τῷ ἐν κρυπτῷ Πατρὶ προσεύχεται· ὃς αὐτῷ
καὶ τὸ χωρητικὸν τῶν χαρισμάτων δῶρον, τὴν τῶν
λογισμῶν εἰρήνην τὰ πρῶτα χορηγεῖ· μεθ' ἧς τὴν
DE MENTALI Quietudine
ortum ex anima humiliata luctum, et subortam ei
consolationem. Etenim sui despectio sola per se
ipsam, quasi torcular spirituale intellectui animæ
instans et incumbens, conterit ac premit, et vinum
exprimit salutare quod lætificat cor hominis, id est,
interiorem nostrum hominem. Doc autem vinum
est compunctio, quæ comprimit luctu passiones,
et animam lætitia replet beata, diro cupiditatum
pondere liberatam. Propterea Beati qui Ingent,
quoniam ipsi consolabuntur.
Ex inopia vero, seu quod idem est, ex pecuniæ
et substantiarum paupertate, quæ est conjuncta
paupertati spiritus, ut supra diximus, hæc enim
omnia se invicem perficiunt et absolvunt ut sint
Deo grata ex illa igitur paupertate quomodo
nobis innascatur luctus et ea quam affert consu
latio, intelligenter audies. Etenim postquam homo
cunctis vale dicto, res et opes abrenuntiatas abje
cit, juxta præceptum, curam de istis supergressa
anima, convertere se ad suam ipsius curam potest,
libėra jam a negotiis ipsam exterius distrahenti
bus. Cum autem omni mens sensibili superior, la
boriosi diluvium turbinis despicit, et respicit inte
riorem hominem, primo quidem intueus turpem
larvam a misero lapsu sibi applicatam, luctu eam
detergere studet, deinde ubi foedum illud eluit
operimentum, tune jam non variis habitibus anima
ignave distracta, in ipsum penetrale secura ingre
ditur, et in secreto Patrem orat, et hic illi capa
cem gratiarum gratiam, pacem cogitationum
largitur, qua matrem, nutricemque omnis virtutis
bumilitatem perficit, non eam quæ facilibus cuique
volenti verbis et habitibus constat, sed quam bonus
ac divinus testatur spiritus, et quam parit idem
spiritus in visceribus innovatus 88. Intra has vir
tutes, velut intra tutos paralisi spiritualis parietes,
veræ perfectionis variæ pullulant arbores, in ipso
antem medio assurgit sacra charitatis regia, pro
cujus foribus, futuri prænuntia sæculi, ineffabilis
et inamissibilis lætitia floret. Nam inopia mater
est securitatis, securitas autem attentionis et ora
tionis; hae vero, luctus atque fetus; et li prac
sumptionem delent; hac auten ablata, facilior
virtutis via efficitur, obicibus de medio sublatis,
et conscientia irreprehensibilis fit: have porro
* Psal. L.
scaturiant lætitiam et beatum animæ risum. Et
tunc lacrymæ doloris in suavitatem mutantur, et
Dei eloquia dulcia gutturi super mel ori fiunt,
et orationis efflagitatio in gratiarum actionem con
vertitur, et meditatio divinorum testimoniorum
exsultatio cordis est, cum spe quæ non confundit”,
et quæ illis quasi præludio libatis et hujusmodi
experientia prægustatis adhærens superabundantes
suavitatis divitias partim discit, sicut dicitur;
Gustate et videte quoniam suavis est Dominus,»
nempe exultatio justorum, rectorum lætitia, humi
lium deliciæ, et consolatio humiliter Ingentiain.
col. 1079–1080page 119 of 197
PG 150:1079?? γεννητικήν τε καὶ συνεκτικὴν ἁπάσης ἀρετής τελειοῦ ταπείνωσιν· οὐ τοῖς ἀνυσίμοις εὐχερῶς την βουλομένῳ βήμασί τε καὶ σχήμασι συνισταμένην, ἀλλὰ τὴν ὑπὸ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ θείου Πνεύματος μαρτυρουμένην· ἦν αὐτὸ κτίζει τὸ Πνεῦμα τοῖς ἐγκάτοις ἐγκαινιζόμενον. Ἐν δὴ ταύταις, ὥσπερ ἐν ἀσφαλεῖ περιτειχίσματι, τοῦ κατὰ νοῦν παραδείσου, τὰ τῆς ἀληθοῦς ἀρετῆς παντοδαπά δένδρα φύεται· μεσαιτάτω δ' ἀνεγείρεται τὰ τῆς ἀγάπης ἱερὰ βασίλεια τούτων δ' ἐν προθύροις, τὸ προοίμιον τοῦ μέλλοντας αἰῶνας, ἡ ἀνεκλάλητός τε καὶ ἀναφαίρετος ἀνθεῖ χαρά· μήτηρ γὰρ ἀκτημοσύνη μὲν ἀμεριμνίας· ἀμεριμνία δὲ προσοχῆς καὶ προσευχῆς· αἱ δὲ, πένα θους καὶ δακρύων· ταῦτα δὲ τὰς προλήψεις ἀπαλείφει· τούτων δὲ ἀποβεβλημένων, ῥᾴων ή κατ' ἀρετὴν ὁδὸς τελεῖται τῶν προσισταμένων ἐκ μέσου γεγονότων, καὶ συνειδὸς ἀκατάγνωστον προσγίνεται. Ταῦτα δὲ πηγάζει τὴν χαρὰν, καὶ τὸν τῆς ψυχῆς μακάριον γέλωτα. Τότε δὴ καὶ τὸ κατώδυνον δάκρυον εἰς ἡδὺ μεταποιεῖται, καὶ τὰ λόγια τοῦ Θεοῦ ὡς γλυκέα τῷ λάρυγγι, καὶ ὑπὲρ μέλι τῷ στόματι γίνεται, καὶ ἡ ἐν προσευχή δέησις, εἰς εὐχαριστίαν μετασκευάζεται, καὶ ἡ μελέτη τῶν Θείων μαρτυρίων, ἀγγαλλίαμα τῆς καρδίας ἐστὶ, μετ᾿ ἐλπίδος ἀκαταισχύντου, καὶ οἷον ὑφεστώσης ἐν προοιμίου μοίρᾳ, τῇ τοῦ γεύματος ταύτῃ πείρα προσομιλούσης αὐτοῖς, καὶ τὸν ὑπερβάλλοντα πλοῦτον τῆς χρηστότητος μανθανούσης ἐκ μέρους, κατὰ τὸν λέγοντα· «Γεύσασθε καὶ ἴδετε, ὅτι χρηστὸς ὁ Κύριος·, τὸ ἀγαλλίαμα τῶν δικαίων, ἡ χαρὰ τῶν εὐθέων, ἡ θυμηδία τῶν τεταπεινωμένων, ἡ τῶν δι' αὐτὸν πενθούντων παράκλησις, Τί οὖν; μέχρι τούτου τὰ τῆς παρακλήσεως, καὶ ταῦτα μόνα τὰ τῆς ἱερᾶς μνηστείας δῶρα, καὶ καθαρώτερον τούτων οὐδαμῶς ἐμφανίζει ἑαυτὸν, τοῖς διὰ τοῦ μακαρίου πένθους τελουμένοις, καθηραμένοις, καὶ διὰ τῶν ἀρετῶν ἑσταλμένοις νυμφικῶς, ὁ τῶν τοιούτων ψυχῶν νυμφίος; Οὐμενοῦν· καὶ νῦν γὰρ ἡμεῖς τῶν ἑτοίμων εἰς κατηγορίαν ὑπὸ βασκανίας καὶ οἱονεὶ λεγόντων πρὸς ἡμᾶς Οὐ μὴ λαλήσῃς ἐπὶ τῷ ὀνόματι Κυρίου· εἰ δὲ μὴ, ἐκβαλοῦμέν σου τὸ ὄνομα ὡς πονηρόν, συκοφαντίας καὶ ψευδηγορίας κατὰ σοῦ συντιθέντες καὶ φημίζοντες. Τούτων τοίνυν, καὶ τὸ νῦν ἔχον, ἀλογήσαντες ο ἡμεῖς, περαιτέρω προάγωμεν τὸν λόγον, τὰ τῶν ἁγίων ἡμῶν Πατέρων καὶ πιστεύοντες, καὶ λέγενο τες, καὶ πρὸς ἐκεῖνα βλέποντες, καὶ τοὺς ἄλλους πείθοντες. «Επίστευσα γὰρ, φησί, διὸ ἐλάλησα·, καὶ ἡμεῖς πιστεύομεν, διὸ καὶ λαλοῦμεν. "Οταν γὰρ ἅπαν αἰσχρὸν πάθος ἔνοικον ἀπελαθῇ, καὶ ὁ νοῦς, ὡς ἤδη φθάσας ἐδήλωσεν ὁ λόγος, αυτός τε πρὸς ἑαυτὸν, καὶ τὰς ἄλλας τῆς ψυχῆς δυνάμεις επιστρέ μας ολοκλήρως, τη γεωργίᾳ τῶν ἀρετῶν φιλοκαλήση τὴν ψυχὴν προϊὼν ἐπὶ τὸ τελεώτερον, καὶ πρακτικὰς ἔτ᾽ ἀναβάσεις διατιθέμενος, καὶ ἐπὶ πλέον, Θεοῦ συναιρομένου, πλύνων ἑαυτόν· οὐ τὰ τοῦ πονηροῦ μόνον αποσμήχει κόμματος, ἀλλὰ πᾶν ἐπίκτητον ἐκ μέσου ποιεῖται, καν τῆς χρηστοτέρας ᾗ μοίρας καὶ διανοίας· ἡνίκα δὴ νοητῶν, καὶ τῶν οὐκ ἀφαν D:άστων περὶ ταῦτα νοημάτων ὑπεραναβας, καὶ πάντα θεοφιλῶς ὁμοῦ καὶ φιλοθέως ἀποθέμενος, κωφής τε καὶ ἄλαλος, κατὰ τὸ γεγραμμένον, πα ραστῇ Θεῷ, τηνικαῦτα λόγον ὕλης ἴσχει, καὶ πλάτ σεται τὴν ἀνωτάτω πλάσιν ἐπὶ πάσης ἀδείας· ἅτε μηδενὸς τῶν θύραθεν θυροκοποῦντος· τῆς ἐντὸς χάριτος ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταῤῥυθμιζούσης, καὶ ἀποῤῥήτῳ, τὸ παραδοξότατον, φωτὶ καταλαμπούσης τὰ ἔνδον, καὶ τελειούσης τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον· ἡμέτ ρας δὲ διαυγασάσης, καὶ φωσφόρου ανατείλαντος ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν, κατὰ τὸν ἐν ἀποστόλοις κορυ φαῖον, ἔξεισι κατὰ τὸ προφητικὸν ἐκεῖνο λόγιον, ὁ ὄντως ἄνθρωπος, ἐπὶ τὴν ὄντως ἐργασίαν αὐτοῦ, Ει
Quid igitur Num huc usque tantum consolatio hæccine sola sacri dos conjugii? Nec majoris se puritatis datorem præbet illarum animarum spon sus iis qui sunt beato luctu perfecti, mundalique et virtutibus ut sponsa ornati? Non sic: nunc enim nos parati sumus ad vituperationem eorum qui ad nos dicunt Ne prophetes in nomine Do mini; secus, projiciemus nomen tuun ut malum, mendacium et calumnias coutra te componentes et prophetantes. Istis autem nunc-prætermissis, ulterius sermonem producamus, sanctorum Patrum elata credentes, dicentes, instruentesque et aliis suadentes, nam, ut ait propheta “¹: «Credidi, propter quod locutus sum;» et nos quia credimus, ideo loquimur. Cum enim cuncta turpis passio ab intus expulsa est, et, mens, ut anterior ostendit sermo, ad se et semet ipsam et alias animæ potentias convertens omnes, cultura virtutum animam decoravit; ad perfectius procedens, et practicas adhuc ascensiones disponens, et amplius, auxiliante Deo, se lavans, non solum mali sordes detergit, sed omne adventitium de me dio tollit, etiamsi utile sit possessu ac cogitatu. cum intelligibilia et non invisibiles de his cogita tiones supergressus animus, et omnia deponens ex Dei amore et propter Dei amorem, surdus et mutus, ut scriptum est, Deo astitit, tunc pro ma teria habetur, et supremo plasmate conformatur in omni securitate, quia nihil exterius ad januam pulsat, sed interior gratia in melius reformal, et ineffabili vixque credibili luce intima illustrat, atque interiorem perficit hominem. Et cum dies clucescit et lucifer ortus est in cordibus nostris, ut ait princeps apostolorum 6, exit verus homo ad verum opus suum, ut psallit propheta **, et luce utens ascendit, et educitur in montes æternos, et celestium rerum in hoc lumine (o res mirabilis!) speculator fit, non disjunctus aut separatus a ma teria in principio, ad cuam ducit illa via: nom * Rom. v, 5. 60 Psal. xxx!11, 9. 64 Peal. cxv. " || Petr. 1, 19. 63 Psal. cll, 95.
?? γεννητικήν τε καὶ συνεκτικὴν ἁπάσης ἀρετής
τελειοῦ ταπείνωσιν· οὐ τοῖς ἀνυσίμοις εὐχερῶς
την βουλομένῳ βήμασί τε καὶ σχήμασι συνισ
ταμένην, ἀλλὰ τὴν ὑπὸ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ θείου
Πνεύματος μαρτυρουμένην· ἦν αὐτὸ κτίζει
τὸ Πνεῦμα τοῖς ἐγκάτοις ἐγκαινιζόμενον. Ἐν
δὴ ταύταις, ὥσπερ ἐν ἀσφαλεῖ περιτειχίσματι,
τοῦ κατὰ νοῦν παραδείσου, τὰ τῆς ἀληθοῦς
ἀρετῆς παντοδαπά δένδρα φύεται· μεσαιτάτω
δ' ἀνεγείρεται τὰ τῆς ἀγάπης ἱερὰ βασίλεια
τούτων δ' ἐν προθύροις, τὸ προοίμιον τοῦ μέλλοντας αἰῶνας, ἡ ἀνεκλάλητός τε καὶ ἀναφαίρετος ἀνθεῖ
χαρά· μήτηρ γὰρ ἀκτημοσύνη μὲν ἀμεριμνίας· ἀμεριμνία δὲ προσοχῆς καὶ προσευχῆς· αἱ δὲ, πένα
θους καὶ δακρύων· ταῦτα δὲ τὰς προλήψεις ἀπαλείφει· τούτων δὲ ἀποβεβλημένων, ῥᾴων ή κατ' ἀρετὴν
ὁδὸς τελεῖται τῶν προσισταμένων ἐκ μέσου γεγονότων, καὶ συνειδὸς ἀκατάγνωστον προσγίνεται. Ταῦτα δὲ
πηγάζει τὴν χαρὰν, καὶ τὸν τῆς ψυχῆς μακάριον γέλωτα. Τότε δὴ καὶ τὸ κατώδυνον δάκρυον
εἰς ἡδὺ μεταποιεῖται, καὶ τὰ λόγια τοῦ Θεοῦ ὡς γλυκέα τῷ λάρυγγι, καὶ ὑπὲρ μέλι τῷ
στόματι γίνεται, καὶ ἡ ἐν προσευχή δέησις, εἰς εὐχαριστίαν μετασκευάζεται, καὶ ἡ μελέτη τῶν
Θείων μαρτυρίων, ἀγγαλλίαμα τῆς καρδίας ἐστὶ, μετ᾿ ἐλπίδος ἀκαταισχύντου, καὶ οἷον ὑφεστώσης
ἐν προοιμίου μοίρᾳ, τῇ τοῦ γεύματος ταύτῃ πείρα προσομιλούσης αὐτοῖς, καὶ τὸν ὑπερβάλλοντα
πλοῦτον τῆς χρηστότητος μανθανούσης ἐκ μέρους, κατὰ τὸν λέγοντα· «Γεύσασθε καὶ ἴδετε, ὅτι χρηστὸς ὁ
Κύριος·, τὸ ἀγαλλίαμα τῶν δικαίων, ἡ χαρὰ τῶν εὐθέων, ἡ θυμηδία τῶν τεταπεινωμένων, ἡ τῶν δι'
αὐτὸν πενθούντων παράκλησις, Τί οὖν; μέχρι τούτου τὰ τῆς παρακλήσεως, καὶ ταῦτα μόνα τὰ τῆς ἱερᾶς
μνηστείας δῶρα, καὶ καθαρώτερον τούτων οὐδαμῶς ἐμφανίζει ἑαυτὸν, τοῖς διὰ τοῦ μακαρίου πένθους
τελουμένοις, καθηραμένοις, καὶ διὰ τῶν ἀρετῶν ἑσταλμένοις νυμφικῶς, ὁ τῶν τοιούτων ψυχῶν νυμφίος;
Οὐμενοῦν· καὶ νῦν γὰρ ἡμεῖς τῶν ἑτοίμων εἰς κατηγορίαν ὑπὸ βασκανίας καὶ οἱονεὶ λεγόντων πρὸς ἡμᾶς
Οὐ μὴ λαλήσῃς ἐπὶ τῷ ὀνόματι Κυρίου· εἰ δὲ μὴ, ἐκβαλοῦμέν σου τὸ ὄνομα ὡς πονηρόν, συκοφαντίας καὶ
ψευδηγορίας κατὰ σοῦ συντιθέντες καὶ φημίζοντες.
Τούτων τοίνυν, καὶ τὸ νῦν ἔχον, ἀλογήσαντες
ο ἡμεῖς, περαιτέρω προάγωμεν τὸν λόγον, τὰ τῶν
ἁγίων ἡμῶν Πατέρων καὶ πιστεύοντες, καὶ λέγενο
τες, καὶ πρὸς ἐκεῖνα βλέποντες, καὶ τοὺς ἄλλους
πείθοντες. «Επίστευσα γὰρ, φησί, διὸ ἐλάλησα·,
καὶ ἡμεῖς πιστεύομεν, διὸ καὶ λαλοῦμεν. "Οταν γὰρ
ἅπαν αἰσχρὸν πάθος ἔνοικον ἀπελαθῇ, καὶ ὁ νοῦς,
ὡς ἤδη φθάσας ἐδήλωσεν ὁ λόγος, αυτός τε πρὸς
ἑαυτὸν, καὶ τὰς ἄλλας τῆς ψυχῆς δυνάμεις επιστρέ
μας ολοκλήρως, τη γεωργίᾳ τῶν ἀρετῶν φιλοκαλήση
τὴν ψυχὴν προϊὼν ἐπὶ τὸ τελεώτερον, καὶ πρακτι
κὰς ἔτ᾽ ἀναβάσεις διατιθέμενος, καὶ ἐπὶ πλέον, Θεοῦ
συναιρομένου, πλύνων ἑαυτόν· οὐ τὰ τοῦ πονηροῦ
μόνον αποσμήχει κόμματος, ἀλλὰ πᾶν ἐπίκτητον
ἐκ μέσου ποιεῖται, καν τῆς χρηστοτέρας ᾗ μοίρας
καὶ διανοίας· ἡνίκα δὴ νοητῶν, καὶ τῶν οὐκ ἀφαν
D:άστων περὶ ταῦτα νοημάτων ὑπεραναβας, καὶ
πάντα θεοφιλῶς ὁμοῦ καὶ φιλοθέως ἀποθέμενος,
κωφής τε καὶ ἄλαλος, κατὰ τὸ γεγραμμένον, πα
ραστῇ Θεῷ, τηνικαῦτα λόγον ὕλης ἴσχει, καὶ πλάτ
σεται τὴν ἀνωτάτω πλάσιν ἐπὶ πάσης ἀδείας· ἅτε
μηδενὸς τῶν θύραθεν θυροκοποῦντος· τῆς ἐντὸς
χάριτος ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταῤῥυθμιζούσης, καὶ
ἀποῤῥήτῳ, τὸ παραδοξότατον, φωτὶ καταλαμπούσης
τὰ ἔνδον, καὶ τελειούσης τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον· ἡμέτ
ρας δὲ διαυγασάσης, καὶ φωσφόρου ανατείλαντος ἐν
ταῖς καρδίαις ἡμῶν, κατὰ τὸν ἐν ἀποστόλοις κορυ
φαῖον, ἔξεισι κατὰ τὸ προφητικὸν ἐκεῖνο λόγιον, ὁ
ὄντως ἄνθρωπος, ἐπὶ τὴν ὄντως ἐργασίαν αὐτοῦ,
Ει
Quid igitur Num huc usque tantum consolatio
hæccine sola sacri dos conjugii? Nec majoris se
puritatis datorem præbet illarum animarum spon
sus iis qui sunt beato luctu perfecti, mundalique
et virtutibus ut sponsa ornati? Non sic: nunc
enim nos parati sumus ad vituperationem eorum
qui ad nos dicunt Ne prophetes in nomine Do
mini; secus, projiciemus nomen tuun ut malum,
mendacium et calumnias coutra te componentes et
prophetantes.
Istis autem nunc-prætermissis, ulterius sermonem
producamus, sanctorum Patrum elata credentes,
dicentes, instruentesque et aliis suadentes, nam,
ut ait propheta “¹: «Credidi, propter quod locutus
sum;» et nos quia credimus, ideo loquimur. Cum
enim cuncta turpis passio ab intus expulsa est, et,
mens, ut anterior ostendit sermo, ad se et semet
ipsam et alias animæ potentias convertens omnes,
cultura virtutum animam decoravit; ad perfectius
procedens, et practicas adhuc ascensiones disponens,
et amplius, auxiliante Deo, se lavans, non solum
mali sordes detergit, sed omne adventitium de me
dio tollit, etiamsi utile sit possessu ac cogitatu.
cum intelligibilia et non invisibiles de his cogita
tiones supergressus animus, et omnia deponens ex
Dei amore et propter Dei amorem, surdus et
mutus, ut scriptum est, Deo astitit, tunc pro ma
teria habetur, et supremo plasmate conformatur in
omni securitate, quia nihil exterius ad januam
pulsat, sed interior gratia in melius reformal, et
ineffabili vixque credibili luce intima illustrat,
atque interiorem perficit hominem. Et cum dies
clucescit et lucifer ortus est in cordibus nostris, ut
ait princeps apostolorum 6, exit verus homo ad
verum opus suum, ut psallit propheta **, et luce
utens ascendit, et educitur in montes æternos, et
celestium rerum in hoc lumine (o res mirabilis!)
speculator fit, non disjunctus aut separatus a ma
teria in principio, ad cuam ducit illa via: nom
* Rom. v, 5. 60 Psal. xxx!11, 9.
64 Peal. cxv. " || Petr. 1, 19. 63 Psal. cll, 95.
col. 1081–1082page 120 of 197
PG 150:1081καὶ τῷ φωτὶ χρώμενος ὁδῷ ἄνεισιν, ᾗ ἀνάγεται ἐπ' ὄρη αἰώνια, καὶ τῶν ὑπερκοσμίων ἐν τούτῳ τῷ φωτί πραγμάτων (ὦ τοῦ θαύματος!) επόπτης καθίστα ταται, μὴ διαζευγνύμενος, ἢ διαζευγνύμενος τῆς τὴν ἀρχὴν συμπροηγμένης ὕλης, ὡς οἶδεν ἡ ὁδός" οὐ γὰρ διανοίας φανταστικοῖς ἄνεισι πτεροῖς, ἢ πάντα καθάπερ τυφλή περιπολεί, μήτ' ἐπὶ τῶν ἀπόντων αἰσθητῶν, μήτ' ἐπὶ τῶν ὑπεραναβεβηκό των νοητῶν τῆς ἀκριβοῦς καὶ ἀνενδοιάστου κατα λήψεως ἀντιλαμβανομένη· ἀλλ' ἐπ' ἀληθείας ἄνεισιν, ἀῤῥήτῳ Πνεύματος δυνάμει, καὶ πνευματικῇ καὶ ἀῤῥήτῳ ἀντιλήψει, τῶν ἀῤῥήτων ῥημάτων διακούει, καὶ ὁρᾷ τὰ ἀθέατα· καὶ τοῦ θαύματος ὅλος τοὐντεῦθεν ἔστι τε καὶ γίνεται, κἂν ἐκεῖθεν ἀπῇ, καὶ τοῖς ἀκαμά τοῖς ὑμνῳδοῖς ἁμιλλᾶται, ἄγγελος ὡς ἀληθῶς ἄλλος ἐπὶ γῆς Θεοῦ γεγονώς, καὶ δι᾿ ἑαυτοῦ πᾶν εἶδος κτίσεω; αὐτῷ προσαγαγών, ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ἐν μετοχῇ τῶν πάντων, καὶ τοῦ ὑπὲρ τὰ πάντα δὲ μεταλαγχάνει νῦν, ἵνα καὶ τὸ τῆς εἰκόνος ἀπηκριβωμένον ᾖ. Διό φησιν ὁ θεῖος Νείλος, ὅτι νοῦ κατάστασίς ἐστιν, ὕψος νοητόν, οὐρανίῳ χρώματι παρεμφερές, ᾧ καὶ τὸ τῆς ἁγίας Τριάδος κατὰ τὸν καιρὸν τῆς προσο ευχῆς ἐπιγίνεται φῶς· καὶ πάλιν· Εἴ τις βούλοιτο ἰδεῖν τὴν τοῦ νοῦ κατάστασιν, στερησάτω ἑαυτὸν πάντων τῶν νοημάτων, καὶ τότε ὄψεται αὐτὸν σαπο φείρῳ ἢ οὐρανίῳ χρώματι παρεμφερή. Τοῦτο δὲ ποιῆσαι ἄνευ ἀπαθείας τῶν ἀδυνάτων ἑστί· Θεοῦ γὰρ χρεία συνεργοῦντος, καὶ ἀναπνέοντος αὐτῷ τὸ συγγενές φῶς. Καὶ ὁ ἅγιος Διάδοχος, Δύο, φησίν, ἡμῖν ἡ χάρις ἡ ἁγία διὰ τοῦ βαπτίσματος περιποιεῖται, ὧν τὸ ἓν ἀπείρως τοῦ ἑνὸς ὑπερβάλλει ἀνακαινίζει γὰρ ἡμᾶς ἐν τῷ ὕδατι, καὶ τὸ κατ' εἰκόνα λαμπρύνει, πᾶσαν τὴν ρυτίδα τῆς ἁμαρτίας ἡμῶν ἀποῤῥύπτουσα· τὸ δὲ ἕτερον ἐκδέχεται, ἵνα σὺν ἡμῖν ἐργάσηται. Οτε οὖν ἄρξηται ὁ νοῦς ἐν πολλῇ αι σθήσει γεύεσθαι τῆς χρηστότητος τοῦ παναγίου Πνεύματος, τότε ὀφείλομεν εἰδέναι, ὅτι ἄρχεται ἡ χάρι; ὥσπερ ἐπιζωγραφεῖν εἰς τὸ ι κατ' εἰκόνα,» τὸ εκαθ᾽ ὁμοίωσιν, ὥστε ἡ μὲν αἴσθησις αὕτη, δη λοῖ ἡμᾶς μορφοῦσθαι τὸ καθ᾽ ὁμοίωσιν·, τὸ δὲ τέτ λειον τῆς ὁμοιώσεως, ἐκ τοῦ φωτισμοῦ γνωσόμεθα. Καὶ πάλιν, τὴν πνευματικὴν οὐ δύναταί τις ἀγά την κτήσασθαι, εἰ μὴ ἐν πάσῃ πληροφορία φωτι σθείη παρὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ἐὰν γὰρ μὴ τε λείως τὸ «καθ᾽ ὁμοίωσιν, διὰ τοῦ θείου φωτὸς ἀπο λάβῃ ὁ νοῦς, πάσας μὲν τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἔχειν δύναται, τῆς δὲ τελείας ἀγάπης ἔτι άμοιρος μένει. Ωσαύτως δὲ καὶ τοῦ ἁγίου Ἰσαὰκ ἀκούομεν λέγοντος, κατὰ τὸν καιρὸν τῆς προσευχῆς, ὁρᾷν τὴν ἑαυτοῦ καθαρότητα τὸν κεχαριτωμένον νοῦν, ὁμοίαν τῇ ἐπουρανίῳ χροιᾷ· ἥτις, Θεοῦ, ὑπὸ τῆς γερουσίας τοῦ Ἰσραὴλ ὠνόμασται, τόπος, ηνίκα ὤφθη αὐτοῖς ἐν τῷ ὄρει· καὶ πάλιν, καθαρότης ἐστὶ νοός, ἐφ' ᾗ διαυγάζει ἐν τῷ καιρῷ τῆς προσευχῆς, τὸ φῶς τῆς ἁγίας Τριάδος. 'Αλλ' ὁ κατηξιωμένος τοῦ φωτὸς ἐκείνου νοῦς, καὶ πρὸς τὸ συνημμένον σώμα πολλά διαπορθμεύει τοῦ θείου κάλλους τεκμήρια, χαρτί τε θείᾳ, καὶ σαρκὸς παχύτητι μεσιτεύων, καὶ δύναμιν τῶν ἀδυνάτων ἐντιθείς. Ἐντεῦθεν ἡ
cuim alis ascendit meatalis imaginationis, qua omnia velut cæca circuiens, nec de absentibus sen sibilibus, nec de superioribus intelligibilibus ac curatam et indubiam accipit perceptionem; sed ad veritatem evolat ineffabili spiritus virtute, et spiri tuali ac inenarrabili conceptione secreta verba audit, et invisibilia videt, ac totus abhinc miracu Inm effeitur, etiamsi hinc recedat, atque infatiga bilibus æmulatur hymnicidis, atins verissime Dei angelus in terra factus, et per se omine creaturarum genus ad eum efferens, quia ipse omnium particeps, et ejus qui est super omnia, consors est, ut imago Dei sit perfecta. Propterea divus ait Nilus: ‹ Mentis instauratio est fastigium intelligibile coeli colori simile, cui sanctæ Trinitatis lumen tempore orationis afful get. Et rursus: «Si quis velit videre mentis re s'aurationem, viduet se omnibus cogitationibus, et tume videbit eam sapphirino seu cœlesti colori si miilem. Id autem fieri absque impassibilitate nequit; nam eget Deo adjuvante et congenerem amante lu cem. › Et sanctus Diadochus: «Duo, inquit, in nabis gratia sancta per baptismum efficit, quorum unum alteri infinite præstat: nam renovat nos in aqua, et imaginem Dei in nobis illustrat, omnem peccati maculam a nobis extergens; alterum vero virtutem habet nobiscum operandi. Cum igitur cœ pit animus multum sentire ac gustare suavitatem sanctissimi Spiritus, tunc, ut sciendumn est, inci pit gratia quasi pingere divinæ imaginis similitu dinem, et sic gustus ille ostendit nos ad configura tionem informari, at perfectionem similitudinis ex illuminatione cognoscemus. Et iterum: ‹ Spi ritualem nemo consequi potest charitatem, quin certissime illu:inetur a sancto Spiritu: uisi enim perfectam similitudinem divina luce acceperit animus, omnes quidem cæteras virtutes habere po test, perfecta vero charitatis adhuc impos manet. Pariter sanctum Isaac audimus dicentem: «Tem pore orationis videt mens gratia dives suam purita tem, coloris cali similem, quæ a senibus Israel Di sedes vocata est, cum eis in monte affulsit.» Et rur sus: Est mentis puritas, in qua tempore orationis fulget sanctæ Trinitatis lumen. Porro lucem hanc videre merita mens, ad conjunctum corpus multa transmitti: divinæ pulchritudinis signa, et media intercedens gratiam inter divinam et carnis' adipem, hanc reddit impossibilium capacem. Hline deiformis et superexcellens Dei habitus, ad malum maxime aut vix mobilis; hinc sermo rationes rerum dilucidans, et ex interiore munditia revelans naturæ mysteria, per quæ ex analogia mens dociliter audientium elevatur al supernaturalium conceptionem, quain ipse Verbi Pater immaterialibus unxit illecebris; hinc varia prodigis, ut transpicere, ac prævidere, et de pro cul remotis tanquam ante oculos subjectis disse rere. Et quod est maximum, non hunc sibi finem illi heatissimi proponunt, sed perinde ac si quis, colarem intuens radiumi, aerias perciperet atomęs,
καὶ τῷ φωτὶ χρώμενος ὁδῷ ἄνεισιν, ᾗ ἀνάγεται ἐπ'
ὄρη αἰώνια, καὶ τῶν ὑπερκοσμίων ἐν τούτῳ τῷ φωτί
πραγμάτων (ὦ τοῦ θαύματος!) επόπτης καθίστα
ταται, μὴ διαζευγνύμενος, ἢ διαζευγνύμενος τῆς
τὴν ἀρχὴν συμπροηγμένης ὕλης, ὡς οἶδεν ἡ ὁδός"
οὐ γὰρ διανοίας φανταστικοῖς ἄνεισι πτεροῖς, ἢ
πάντα καθάπερ τυφλή περιπολεί, μήτ' ἐπὶ τῶν
ἀπόντων αἰσθητῶν, μήτ' ἐπὶ τῶν ὑπεραναβεβηκό
των νοητῶν τῆς ἀκριβοῦς καὶ ἀνενδοιάστου κατα
λήψεως ἀντιλαμβανομένη· ἀλλ' ἐπ' ἀληθείας ἄνεισιν,
ἀῤῥήτῳ Πνεύματος δυνάμει, καὶ πνευματικῇ καὶ
ἀῤῥήτῳ ἀντιλήψει, τῶν ἀῤῥήτων ῥημάτων διακούει,
καὶ ὁρᾷ τὰ ἀθέατα· καὶ τοῦ θαύματος ὅλος τοὐντεῦθεν
ἔστι τε καὶ γίνεται, κἂν ἐκεῖθεν ἀπῇ, καὶ τοῖς ἀκαμά
τοῖς ὑμνῳδοῖς ἁμιλλᾶται, ἄγγελος ὡς ἀληθῶς ἄλλος ἐπὶ
γῆς Θεοῦ γεγονώς, καὶ δι᾿ ἑαυτοῦ πᾶν εἶδος κτίσεω;
αὐτῷ προσαγαγών, ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ἐν μετοχῇ τῶν
πάντων, καὶ τοῦ ὑπὲρ τὰ πάντα δὲ μεταλαγχάνει
νῦν, ἵνα καὶ τὸ τῆς εἰκόνος ἀπηκριβωμένον ᾖ. Διό
φησιν ὁ θεῖος Νείλος, ὅτι νοῦ κατάστασίς ἐστιν,
ὕψος νοητόν, οὐρανίῳ χρώματι παρεμφερές, ᾧ καὶ
τὸ τῆς ἁγίας Τριάδος κατὰ τὸν καιρὸν τῆς προσο
ευχῆς ἐπιγίνεται φῶς· καὶ πάλιν· Εἴ τις βούλοιτο
ἰδεῖν τὴν τοῦ νοῦ κατάστασιν, στερησάτω ἑαυτὸν
πάντων τῶν νοημάτων, καὶ τότε ὄψεται αὐτὸν σαπο
φείρῳ ἢ οὐρανίῳ χρώματι παρεμφερή. Τοῦτο δὲ
ποιῆσαι ἄνευ ἀπαθείας τῶν ἀδυνάτων ἑστί· Θεοῦ
γὰρ χρεία συνεργοῦντος, καὶ ἀναπνέοντος αὐτῷ τὸ
συγγενές φῶς. Καὶ ὁ ἅγιος Διάδοχος, Δύο, φησίν,
ἡμῖν ἡ χάρις ἡ ἁγία διὰ τοῦ βαπτίσματος περιποιεί
ται, ὧν τὸ ἓν ἀπείρως τοῦ ἑνὸς ὑπερβάλλει ἀνακαι
νίζει γὰρ ἡμᾶς ἐν τῷ ὕδατι, καὶ τὸ κατ' εἰκόνα
λαμπρύνει, πᾶσαν τὴν ρυτίδα τῆς ἁμαρτίας ἡμῶν
ἀποῤῥύπτουσα· τὸ δὲ ἕτερον ἐκδέχεται, ἵνα σὺν ἡμῖν
ἐργάσηται. Οτε οὖν ἄρξηται ὁ νοῦς ἐν πολλῇ αι
σθήσει γεύεσθαι τῆς χρηστότητος τοῦ παναγίου
Πνεύματος, τότε ὀφείλομεν εἰδέναι, ὅτι ἄρχεται ἡ
χάρι; ὥσπερ ἐπιζωγραφεῖν εἰς τὸ ι κατ' εἰκόνα,»
τὸ εκαθ᾽ ὁμοίωσιν, ὥστε ἡ μὲν αἴσθησις αὕτη, δη
λοῖ ἡμᾶς μορφοῦσθαι τὸ καθ᾽ ὁμοίωσιν·, τὸ δὲ τέτ
λειον τῆς ὁμοιώσεως, ἐκ τοῦ φωτισμοῦ γνωσόμεθα.
Καὶ πάλιν, τὴν πνευματικὴν οὐ δύναταί τις ἀγά
την κτήσασθαι, εἰ μὴ ἐν πάσῃ πληροφορία φωτι
σθείη παρὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ἐὰν γὰρ μὴ τε
λείως τὸ «καθ᾽ ὁμοίωσιν, διὰ τοῦ θείου φωτὸς ἀπο
λάβῃ ὁ νοῦς, πάσας μὲν τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἔχειν
δύναται, τῆς δὲ τελείας ἀγάπης ἔτι άμοιρος μένει.
Ωσαύτως δὲ καὶ τοῦ ἁγίου Ἰσαὰκ ἀκούομεν λέγον
τος, κατὰ τὸν καιρὸν τῆς προσευχῆς, ὁρᾷν τὴν
ἑαυτοῦ καθαρότητα τὸν κεχαριτωμένον νοῦν, ὁμοίαν
τῇ ἐπουρανίῳ χροιᾷ· ἥτις, Θεοῦ, ὑπὸ τῆς γερου
σίας τοῦ Ἰσραὴλ ὠνόμασται, τόπος, ηνίκα ὤφθη
αὐτοῖς ἐν τῷ ὄρει· καὶ πάλιν, καθαρότης ἐστὶ νοός,
ἐφ' ᾗ διαυγάζει ἐν τῷ καιρῷ τῆς προσευχῆς, τὸ
φῶς τῆς ἁγίας Τριάδος. 'Αλλ' ὁ κατηξιωμένος τοῦ
φωτὸς ἐκείνου νοῦς, καὶ πρὸς τὸ συνημμένον σώμα
πολλά διαπορθμεύει τοῦ θείου κάλλους τεκμήρια,
χαρτί τε θείᾳ, καὶ σαρκὸς παχύτητι μεσιτεύων,
καὶ δύναμιν τῶν ἀδυνάτων ἐντιθείς. Ἐντεῦθεν ἡ
cuim alis ascendit meatalis imaginationis, qua
omnia velut cæca circuiens, nec de absentibus sen
sibilibus, nec de superioribus intelligibilibus ac
curatam et indubiam accipit perceptionem; sed ad
veritatem evolat ineffabili spiritus virtute, et spiri
tuali ac inenarrabili conceptione secreta verba
audit, et invisibilia videt, ac totus abhinc miracu
Inm effeitur, etiamsi hinc recedat, atque infatiga
bilibus æmulatur hymnicidis, atins verissime Dei
angelus in terra factus, et per se omine creaturarum
genus ad eum efferens, quia ipse omnium particeps,
et ejus qui est super omnia, consors est, ut imago
Dei sit perfecta.
Propterea divus ait Nilus: ‹ Mentis instauratio
est fastigium intelligibile coeli colori simile, cui
sanctæ Trinitatis lumen tempore orationis afful
get. Et rursus: «Si quis velit videre mentis re
s'aurationem, viduet se omnibus cogitationibus, et
tume videbit eam sapphirino seu cœlesti colori si
miilem. Id autem fieri absque impassibilitate nequit;
nam eget Deo adjuvante et congenerem amante lu
cem. › Et sanctus Diadochus: «Duo, inquit, in
nabis gratia sancta per baptismum efficit, quorum
unum alteri infinite præstat: nam renovat nos in
aqua, et imaginem Dei in nobis illustrat, omnem
peccati maculam a nobis extergens; alterum vero
virtutem habet nobiscum operandi. Cum igitur cœ
pit animus multum sentire ac gustare suavitatem
sanctissimi Spiritus, tunc, ut sciendumn est, inci
pit gratia quasi pingere divinæ imaginis similitu
dinem, et sic gustus ille ostendit nos ad configura
tionem informari, at perfectionem similitudinis ex
illuminatione cognoscemus. Et iterum: ‹ Spi
ritualem nemo consequi potest charitatem, quin
certissime illu:inetur a sancto Spiritu: uisi
enim perfectam similitudinem divina luce acceperit
animus, omnes quidem cæteras virtutes habere po
test, perfecta vero charitatis adhuc impos manet.
Pariter sanctum Isaac audimus dicentem: «Tem
pore orationis videt mens gratia dives suam purita
tem, coloris cali similem, quæ a senibus Israel Di
sedes vocata est, cum eis in monte affulsit.» Et rur
sus: Est mentis puritas, in qua tempore orationis
fulget sanctæ Trinitatis lumen. Porro lucem hanc
videre merita mens, ad conjunctum corpus multa
transmitti: divinæ pulchritudinis signa, et media
intercedens gratiam inter divinam et carnis' adipem,
hanc reddit impossibilium capacem. Hline deiformis
et superexcellens Dei habitus, ad malum maxime aut
vix mobilis; hinc sermo rationes rerum dilucidans, et
ex interiore munditia revelans naturæ mysteria, per
quæ ex analogia mens dociliter audientium elevatur
al supernaturalium conceptionem, quain ipse Verbi
Pater immaterialibus unxit illecebris; hinc varia
prodigis, ut transpicere, ac prævidere, et de pro
cul remotis tanquam ante oculos subjectis disse
rere. Et quod est maximum, non hunc sibi finem
illi heatissimi proponunt, sed perinde ac si quis,
colarem intuens radiumi, aerias perciperet atomęs,
col. 1083–1084page 121 of 197
PG 150:1083κατ' ἀρετὴν θεοειδής καὶ ἀπαράμιλλος ἕξις, καὶ τὰ πρὸς κακίαν ὅλως ἀκίνητον, ἢ δυσκίνητον· ἐντεῦθεν ὁ διατρανῶν τοὺς τῶν ὄντων λόγους λόγος, καὶ ἀναν καλύπτων οίκοθεν ἐκ καθαρότητας τὰ τῆς φύσεως μυστήρια· δι' ὧν ἀναλογίας λόγοις, προς κατάληψιν τῶν ὑπὲρ φύσιν, τὸ διανοούμενον ἀνιμᾶται τῶν πιστῶς ἀκροωμένων, ἦν αὐτὸς ὁ τοῦ λόγου Πατὴρ, ἀΰλοις ἐπαφαῖς κατείληφεν· ἐντεῦθεν αἱ τ' ἄλλαι ποικίλαι θαυματοποιίαι, καὶ τὸ διορᾷν τε καὶ προ ορᾷν, καὶ περὶ τῶν πόρρω που συμβαινόντων, ὡς ὑπ' ὀφθαλμοὺς διαλέγεσθαι, καὶ τὸ δὴ μέγιστον, ὡς οὐ περὶ ταῦθ᾽ ὁ σκοπός τείνει τῶν μακαριωτάτων ἐκείνων, ἀλλ' ὥσπερ εἴ τις δρῴη πρὸς ἡλιακὴν ἀκτῖνα, καὶ τῶν ἀέριων ἀτόμων αἰσθάνεται, κἂν μὴ τοῦτ' αὐτῷ τυγχάνῃ σκοπός, οὕτως ἐκείνοις ταῖς θείαις ἀκτῖσι καθαρῶς ὁμιλοῦσι, αἷς φύσει πρόσεστιν ἡ πάνω των ἀποκάλυψις, οὐχὶ τῶν ὄντων μόνον, ἢ καὶ γεγενημένων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἔπειτ' ἐσομένων, ὁδοῦ πάρεργον, ὡς ἀληθῶς ἡ τούτων προσγίνεται γνῶσις, κατὰ ἀναλογίαν τῆς καθαρότητος· προύργου δὲ αὐτοῖς ἡ τοῦ νοῦ πρὸς ἑαυτὸν ἐπιστροφὴ καὶ σύννευσις· μᾶλλον δὲ πασῶν τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων, εἰ καὶ θαυμαστὸν εἰπεῖν, πρὸς τὸν νοῦν ἐπιστροφὴ, καὶ ἡ κατ' αὐτόν τε καὶ Θεὸν ἐνέργεια, δι' ἧς ἐπεσκευασμένοι, προς τὸ πρωτότυπον εὖ διατίθενται, τὸ ἀρχαῖον ἐκεῖνο καὶ ἀμήχανον κάλλος ἐπαναγούσης τῆς χάριτος. Ἐπὶ τοσοῦτον ὕψος ἀναφέρει τὸ μακάριον πένθος τοὺς ταπεινοῦς τῇ καρδίᾳ, καὶ πτωχοὺς τῷ πνεύματι. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα διὰ τὴν ἔνοικον ἡμῖν ῥᾳθυμίαν ὑπὲρ ἡμᾶ;, φέρε πρὸς τὴν κρηπίδα τούτων αὖθις ἐπανελθόντες, ἔτι περὶ πένθους ὀλίγα τινὰ διαλάβω μεν. Επεται δὴ τοῦτο καὶ πᾶσι τοῖς εἴδεσι τῆς ἀκουσίου καὶ κατὰ κόσμον πτωχείας. Πῶς γὰρ οὐκ ἂν λυποῖτο, καὶ ὁ χρημάτων ἐνδεὴς, καὶ ὁ λιμώττων ἀκουσίως, καὶ ὁ καταπονούμενός τε καὶ ἀτιμαζόμενος; ᾿Αλλὰ τοῦτ' ἀπαράκλητόν ἐστι τὸ πένθος, καὶ μάλιστ᾽ ἐφ' ὅσον ἐπιτείνεται τὰ τῆς πτωχείας, μᾶλλον δὲ ἐφ' ὅσον ἀπέχει τῆς ἀληθινῆς γνώσεως δ ίση Ει πάσχων. Οὗτος γὰρ, μὴ τῷ λόγῳ τὰς ἐκ τῆς αἰσθε σεως ήδονάς τε καὶ ὀδύνας ὑποτάττων, ἀλλὰ μᾶλ λον αὐταῖς ἐκεῖνος τῇ τοῦ λόγου παραχρώμενος δει νότητι, καὶ αὐτὰς ἐπ᾽ οὐδενὶ κέρδει αὔξει, ὡς μὴ ὤφελε, μᾶλλον δὲ καὶ ἐπὶ ζημία τῇ μεγίστης σημεῖον γὰρ καὶ ἔλεγχον καθ᾿ ἑαυτοῦ προβάλλεται σαφή, τοῦ μὴ βεβαίως τῷ τοῦ Θεοῦ Εὐαγγελίῳ, καὶ τοῖς πρὸ αὐτοῦ προφήταις, καὶ τοῖς μετ' αὐτὸν δι' αὐτοῦ μα θητευθεῖσι, καὶ ἀποσταλεῖσιν εὐαγγελίσασθαι δια πτωχείας τὸν ἀδαπάνητον πλοῦτον, δι᾿ εὐτελείας τὴν ἀπόρξη του δόξαν, δι' ἐγκρατείας τὴν ἀνώδυνον τρυφήν, διὰ καρτερίας τῶν ἐπερχομένων πειρασμῶν, τὴν ἀπαλλαγὴν τῆς ἀποκειμένης αιωνίου στενοχωρίας τε στενοχωρίας τε καὶ θλίψεως, τοῖς τὸν ἀνειμένον ήγαπηκόσιν ἐνταῦθα βίον, καὶ μὴ διὰ τῆς στενῆς καὶ τεθλιμμένης πύλης καὶ ὁδοῦ προελθεῖν εἰς ζωὴν προηρημένοις. Καλῶς ἄρ᾽ εἶπεν ὁ ἀπόστολος Παῦλος, ὅτι «Ἡ λύπη ἢ κατὰ κόσμον, θάνατον ἀπεργάζεται· ν καὶ διὰ τοῦ λόγου γὰρ ἐφάνη, ἁμαρτία οὖσα πρὸς θάνατον. Εἰ δὲ ἡ ὄντως ζωή, τῆς ψυχῆς φῶς ἐστι θεῖον, ἀπὸ τοῦ κατὰ Θεὸν πένα τους προσγινόμενον, ὡς ἀνωτέρω ὑπὸ τῶν Πατέρων εἴρηται, καὶ ὁ τῆς ψυχῆς θάνατος, σκότος ἔσται του νηρόν, ὑπὸ τῆς κατὰ κόσμον λύπης τῇ ψυχῇ προσ γινόμενον, σκέτης ἐκεῖνο, περὶ οὗ φησι ὁ μέγας Βασίλειος, ὅτι ἡ ἁμαρτία, ἐν τῇ ἀπολείψει τοῦ και λοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχουσα, σκότος τυποῦται τοῖς ἀδικήμασι νοερόν. Ἀλλὰ καὶ Μάρκος ὁ θεῖος, Ο τοῖς πονηροῖς λογισμοίς, φησί, περιεχόμενος, πῶς δη
licet non sit intentus ipsi fiuis: item qui divinos pure spectant radios, quorum est omnia manife stare, illi non solum quæ sunt et fuerunt, sed et posterius futura quasi obiter prospiciunt, pro ratione suæ puritatis. At necessaria eis est animi ad seipsum attentio et reflexio, vel potius omnium animæ vie rium (licet hoc sit dictu mirabile) ad animum con versio, et secundum hunc et Deum operatio, per quam instaurati in prototypum operantur, pristinum iilud et inæstimabile decus reducente gratia. Ad tantum apicem elevat beatus luctns humiles corde et pauperes spiritu. Quia autem hæc ob insitam nobis mollitiem nos excedunt, age ad eorum fundamenta reversi, ad huc de luctu pauca quædam disseramus. Conse quitur hic etiam omne genus paupertatis quæ est præter voluntatein et secundum mundum. Quo modo enim non lugeret, qui rerum est inops, qui invitus esurit, qui labore et opprobrio saturatur? Sic autem lugens est inconsolabilis, eoque magis quo pauperior est, et quo longius a vora scientia distat. Nam iste, non rationi subjiciens sensuum delectationes atque dolores, sed potius eis astutia ra tionis abutens, non solum illa nullo auget lucro, ita ut non prosint, sed etiam ad maximum trahit detrimentum. Signum enim et manifestum contra se præbet argumentum, se non Ormiter credere Evangelio Dei, et præmissis ei prophetis, et doctis ab eo et post eum missis apostolis al evangelizan dum ex paupertate inexhaustas divitias, ex ignomi nia inenarrabilem gloriam, et ex ingruentium ten tationum patientia liberationein ab æterna angu stia et afflictione illos manente qui pigram nune amant vitam, nec per augustam arctamque por tam ad vitam intrare volunt. Recte igitur dixit Paulus Apostolus: • Sæculi tristitia mortem ope ratur.» Nam superiori sermone ostensum est esse peccatum ad mortem. Si autem vera vita est lumen animæ divinum a luctu qui est secundum Deum afulgens, ut a Patribus supra dictum est, etiam animae mors erit tetra caligo a sæculi tristitia in animam inducta, caligo nempe ista de qua dicit magnus Basilius: e Peccatum, a defectu boni oriens, tenebras menti ex delicto offundit. Item divus Marcus: c Qui pravus, inquit, versat cogita tiones, quomodo velatum his et substratum videat peccatum, quod est caligo et nubes in animam ex malis cogitatibus, verbis et operibus illapsa? qui non viderit istud capitale peccatum, quando m precibus ab co mundabitur? Et non purus quomodo inveniet purissimae natura sedem? et
κατ' ἀρετὴν θεοειδής καὶ ἀπαράμιλλος ἕξις, καὶ τὰ
πρὸς κακίαν ὅλως ἀκίνητον, ἢ δυσκίνητον· ἐντεῦθεν
ὁ διατρανῶν τοὺς τῶν ὄντων λόγους λόγος, καὶ ἀναν
καλύπτων οίκοθεν ἐκ καθαρότητας τὰ τῆς φύσεως
μυστήρια· δι' ὧν ἀναλογίας λόγοις, προς κατάλη
ψιν τῶν ὑπὲρ φύσιν, τὸ διανοούμενον ἀνιμᾶται τῶν
πιστῶς ἀκροωμένων, ἦν αὐτὸς ὁ τοῦ λόγου Πατὴρ,
ἀΰλοις ἐπαφαῖς κατείληφεν· ἐντεῦθεν αἱ τ' ἄλλαι
ποικίλαι θαυματοποιίαι, καὶ τὸ διορᾷν τε καὶ προ
ορᾷν, καὶ περὶ τῶν πόρρω που συμβαινόντων, ὡς
ὑπ' ὀφθαλμοὺς διαλέγεσθαι, καὶ τὸ δὴ μέγιστον, ὡς
οὐ περὶ ταῦθ᾽ ὁ σκοπός τείνει τῶν μακαριωτάτων
ἐκείνων, ἀλλ' ὥσπερ εἴ τις δρῴη πρὸς ἡλιακὴν ἀκτῖνα, καὶ τῶν ἀέριων ἀτόμων αἰσθάνεται, κἂν μὴ τοῦτ'
αὐτῷ τυγχάνῃ σκοπός, οὕτως ἐκείνοις ταῖς θείαις ἀκτῖσι καθαρῶς ὁμιλοῦσι, αἷς φύσει πρόσεστιν ἡ πάνω
των ἀποκάλυψις, οὐχὶ τῶν ὄντων μόνον, ἢ καὶ γεγενημένων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἔπειτ' ἐσομένων, ὁδοῦ πάρερ
γον, ὡς ἀληθῶς ἡ τούτων προσγίνεται γνῶσις, κατὰ ἀναλογίαν τῆς καθαρότητος· προύργου δὲ αὐτοῖς ἡ
τοῦ νοῦ πρὸς ἑαυτὸν ἐπιστροφὴ καὶ σύννευσις· μᾶλλον δὲ πασῶν τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων, εἰ καὶ θαυμα
στὸν εἰπεῖν, πρὸς τὸν νοῦν ἐπιστροφὴ, καὶ ἡ κατ' αὐτόν τε καὶ Θεὸν ἐνέργεια, δι' ἧς ἐπεσκευασμένοι, προς
τὸ πρωτότυπον εὖ διατίθενται, τὸ ἀρχαῖον ἐκεῖνο καὶ ἀμήχανον κάλλος ἐπαναγούσης τῆς χάριτος. Ἐπὶ
τοσοῦτον ὕψος ἀναφέρει τὸ μακάριον πένθος τοὺς ταπεινοῦς τῇ καρδίᾳ, καὶ πτωχοὺς τῷ πνεύματι.
Ἐπεὶ δὲ ταῦτα διὰ τὴν ἔνοικον ἡμῖν ῥᾳθυμίαν
ὑπὲρ ἡμᾶ;, φέρε πρὸς τὴν κρηπίδα τούτων αὖθις
ἐπανελθόντες, ἔτι περὶ πένθους ὀλίγα τινὰ διαλάβω
μεν. Επεται δὴ τοῦτο καὶ πᾶσι τοῖς εἴδεσι τῆς
ἀκουσίου καὶ κατὰ κόσμον πτωχείας. Πῶς γὰρ οὐκ
ἂν λυποῖτο, καὶ ὁ χρημάτων ἐνδεὴς, καὶ ὁ λιμώττων
ἀκουσίως, καὶ ὁ καταπονούμενός τε καὶ ἀτιμα
ζόμενος; ᾿Αλλὰ τοῦτ' ἀπαράκλητόν ἐστι τὸ πένθος,
καὶ μάλιστ᾽ ἐφ' ὅσον ἐπιτείνεται τὰ τῆς πτωχείας,
μᾶλλον δὲ ἐφ' ὅσον ἀπέχει τῆς ἀληθινῆς γνώσεως δ
ίση
Ει
πάσχων. Οὗτος γὰρ, μὴ τῷ λόγῳ τὰς ἐκ τῆς αἰσθε
σεως ήδονάς τε καὶ ὀδύνας ὑποτάττων, ἀλλὰ μᾶλ
λον αὐταῖς ἐκεῖνος τῇ τοῦ λόγου παραχρώμενος δει
νότητι, καὶ αὐτὰς ἐπ᾽ οὐδενὶ κέρδει αὔξει, ὡς μὴ
ὤφελε, μᾶλλον δὲ καὶ ἐπὶ ζημία τῇ μεγίστης σημεῖον
γὰρ καὶ ἔλεγχον καθ᾿ ἑαυτοῦ προβάλλεται σαφή, τοῦ
μὴ βεβαίως τῷ τοῦ Θεοῦ Εὐαγγελίῳ, καὶ τοῖς πρὸ
αὐτοῦ προφήταις, καὶ τοῖς μετ' αὐτὸν δι' αὐτοῦ μα
θητευθεῖσι, καὶ ἀποσταλεῖσιν εὐαγγελίσασθαι δια
πτωχείας τὸν ἀδαπάνητον πλοῦτον, δι᾿ εὐτελείας
τὴν ἀπόρξη του δόξαν, δι' ἐγκρατείας τὴν ἀνώδυνον
τρυφήν, διὰ καρτερίας τῶν ἐπερχομένων πειρα
σμῶν, τὴν ἀπαλλαγὴν τῆς ἀποκειμένης αιωνίου
στενοχωρίας τε
στενοχωρίας τε καὶ θλίψεως, τοῖς τὸν ἀνειμένον
ήγαπηκόσιν ἐνταῦθα βίον, καὶ μὴ διὰ τῆς στενῆς
καὶ τεθλιμμένης πύλης καὶ ὁδοῦ προελθεῖν εἰς
ζωὴν προηρημένοις. Καλῶς ἄρ᾽ εἶπεν ὁ ἀπόστολος
Παῦλος, ὅτι «Ἡ λύπη ἢ κατὰ κόσμον, θάνατον
ἀπεργάζεται· ν καὶ διὰ τοῦ λόγου γὰρ ἐφάνη,
ἁμαρτία οὖσα πρὸς θάνατον. Εἰ δὲ ἡ ὄντως ζωή,
τῆς ψυχῆς φῶς ἐστι θεῖον, ἀπὸ τοῦ κατὰ Θεὸν πένα
τους προσγινόμενον, ὡς ἀνωτέρω ὑπὸ τῶν Πατέρων
εἴρηται, καὶ ὁ τῆς ψυχῆς θάνατος, σκότος ἔσται του
νηρόν, ὑπὸ τῆς κατὰ κόσμον λύπης τῇ ψυχῇ προσ
γινόμενον, σκέτης ἐκεῖνο, περὶ οὗ φησι ὁ μέγας
Βασίλειος, ὅτι ἡ ἁμαρτία, ἐν τῇ ἀπολείψει τοῦ και
λοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχουσα, σκότος τυποῦται τοῖς ἀδι
κήμασι νοερόν. Ἀλλὰ καὶ Μάρκος ὁ θεῖος, Ο τοῖς
πονηροῖς λογισμοίς, φησί, περιεχόμενος, πῶς δη
licet non sit intentus ipsi fiuis: item qui divinos
pure spectant radios, quorum est omnia manife
stare, illi non solum quæ sunt et fuerunt, sed et
posterius futura quasi obiter prospiciunt, pro ratione
suæ puritatis. At necessaria eis est animi ad seipsum
attentio et reflexio, vel potius omnium animæ vie
rium (licet hoc sit dictu mirabile) ad animum con
versio, et secundum hunc et Deum operatio, per
quam instaurati in prototypum operantur, pristinum
iilud et inæstimabile decus reducente gratia. Ad
tantum apicem elevat beatus luctns humiles corde
et pauperes spiritu.
Quia autem hæc ob insitam nobis mollitiem nos
excedunt, age ad eorum fundamenta reversi, ad
huc de luctu pauca quædam disseramus. Conse
quitur hic etiam omne genus paupertatis quæ est
præter voluntatein et secundum mundum. Quo
modo enim non lugeret, qui rerum est inops, qui
invitus esurit, qui labore et opprobrio saturatur?
Sic autem lugens est inconsolabilis, eoque magis
quo pauperior est, et quo longius a vora scientia
distat. Nam iste, non rationi subjiciens sensuum
delectationes atque dolores, sed potius eis astutia ra
tionis abutens, non solum illa nullo auget lucro,
ita ut non prosint, sed etiam ad maximum trahit
detrimentum. Signum enim et manifestum contra
se præbet argumentum, se non Ormiter credere
Evangelio Dei, et præmissis ei prophetis, et doctis
ab eo et post eum missis apostolis al evangelizan
dum ex paupertate inexhaustas divitias, ex ignomi
nia inenarrabilem gloriam, et ex ingruentium ten
tationum patientia liberationein ab æterna angu
stia et afflictione illos manente qui pigram nune
amant vitam, nec per augustam arctamque por
tam ad vitam intrare volunt. Recte igitur dixit
Paulus Apostolus: • Sæculi tristitia mortem ope
ratur.» Nam superiori sermone ostensum est esse
peccatum ad mortem. Si autem vera vita est lumen
animæ divinum a luctu qui est secundum Deum
afulgens, ut a Patribus supra dictum est,
etiam animae mors erit tetra caligo a sæculi tristitia
in animam inducta, caligo nempe ista de qua
dicit magnus Basilius: e Peccatum, a defectu boni
oriens, tenebras menti ex delicto offundit. Item
divus Marcus: c Qui pravus, inquit, versat cogita
tiones, quomodo velatum his et substratum videat
peccatum, quod est caligo et nubes in animam ex
malis cogitatibus, verbis et operibus illapsa?
qui non viderit istud capitale peccatum, quando
m precibus ab co mundabitur? Et non purus
quomodo inveniet purissimae natura sedem? et
col. 1085–1086page 122 of 197
PG 150:1085τὴν ὑπὸ τούτων καλυπτομένην ἁμαρτίαν ἐνυπόστα τον, ἥτις ἐστὶ σκότος, καὶ ὁμίχλη ψυχῆς, ἐξ ἐννοιῶν? πονηρῶν, καὶ λόγων, καὶ πράξεων ἐμπεσοῦσα; Ὁ δὲ ταύτην μὴ θεασάμενος τὴν περιεκτικὴν ἁμαρτίαν, πότε δεηθεὶς περὶ αὐτῆς καθαρισθήσεται; ὁ δὲ μὴ καταρισθεὶς, πῶς εὕρῃ τὸν τόπον τῆς καθαράς φύσεως; ὁ δὲ τοῦτον μὴ εὑρὼν, πῶς ἴδῃ τὸν ἐνδότερον οἶκον τοῦ Χοιστοῦ; Χρή τοίνυν χροῦσαι διὰ προσευχῆς παραμένοντας, καὶ ζητῆσαι τὸν οἶκον τοῦτον, οὐ μόνον κτήσασθαι, ἀλλὰ καὶ φυλάξαι· εἰσὶ γὰρ οἱ καὶ μετὰ τὸ λαβεῖν ἀπολέσαντες· ψιλὴν γὰρ αὐτῆς γνῶσιν, ἢ συμβατικήν πεῖραν, ἴσως καὶ ὀψιμαθεῖς καὶ νέοι κατέχουσ:· τὴν δὲ μεθ' ὑπομονῆς παράμονον ἐργασίαν, μόλις των γερόντων οἱ εὐλαβεῖς καὶ πολύπειροι· τούτοις ὁμό λογος καὶ Μακάριος, ὁ τὴν γνῶσιν οὐράνιος, καὶ πᾶς ὁ τῶν ὁσίων χορός. Αλλ' ὥσπερ τὸ σκότος τοῦτο ἐκ τῶν παραπτωμάτων πάντων λαμβάνει τὴν ὕπαρξιν, οὕτω τὴν κατὰ κόσμον λύπην ἐξετάσας, εὑρήσεις ἐκ τῶν παθῶν πάντων, καὶ γεννωμένην, καὶ κρατυνομένην. Οὐκοῦν εἰκόνα φέρει, καὶ οἷον ἀπαρχή, καὶ προοίμιον, καὶ ἀῤῥαβών ἐστι τοῦ προσγενήσεσθαι μέλλοντος ἀλήκτου πένθους, τοῖς τὸ μακαρισθὲν ὑπὸ τοῦ Κυρίου πένθος μή προελομένοις· δ μὴ μόνον φέρει κέρδος τὴν παράκλησιν, καρποφοροῦν τὸν ἀῤῥαβῶνα τῆς αἰωνίου εὐφροσύνης, ἀλλὰ καὶ ἀσφαλίζεται τὴν ἀρετὴν, ἄτρεπτον ἐπὶ τὰ χείρω τὴν ψυχὴν ἀπεργαζόμενον. Πτωχεύσας γάρ τις καὶ ταπεινωθείς, καὶ τῆς κατὰ Θεὸν εὐτελείας ἀντιπεποιημένος, ἂν μὴ προκόψας ἐπὶ τὸ βέλτιον προσκτήσηται τὸ πένθος, εὐπερίτρεπτός ἐστι, καὶ εὐχερὴς πρὸς ἃ καταλέλοιπεν ἐπανελθεῖν τῇ γνώμῃ ποθῶν αὖθις & παρῆκε τὴν ἀρχὴν, καὶ συνιστάς παραβάτην ἑαυτόν. "Αν δὲ παραμένων καὶ προσέχων τῇ πρὸς τὴν μακαριστὴν πτωχείαν διαθέσει, τὸ πάνω θος ἐμποιήσῃ ἑαυτῷ, ἀκλινῆς πρὸς τὰ ὀπίσω γίνε ται, μὴ παλινδρομῶν κακῶς, ὅθεν ἔφυγε, καλῶς ποιῶν. Ἡ γὰρ κατὰ Θεὸν λύπη, καθά φησιν ὁ ᾿Από στολος, μετάνοιαν ἀμεταμέλητον ἀπεργάζεται τῇ ψυχῇ πρὸς σωτηρίαν. Διό καί τις τῶν Πατέρων ἔλεγεν, ὅτι τὸ πένθος ἐργάζεται καὶ φυλάσσει· καὶ οὐ τοῦτο μόνον ἐστὶ τὸ ἀπὸ τοῦ πένθους κέρδος, ὅτι σχεδὸν ὁ ἄνθρωπος ἀκίνητος γίνεται πρὸς τὸ κακὸν, καὶ πρὸς τὰ προημαρτημένα ἀπερίτρεπτος, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνα, ὡς μὴ γεγονότα διατίθησιν· ἐπεὶ γὰρ δι' ἐκεῖνα τὴν ἀρχὴν πενθεῖ ὁ ἄνθρωπος, ὡς ἀκού σια τούτῳ ταῦτα λογίζεται παρὰ τῷ Θεῷ, τὰ δὲ ἀκούσια οὐχ ὑπεύθυνα. Καθάπερ γὰρ ὁ ἐπὶ πενία πενθῶν, οὐχ εκούσιον ταύτην ἑαυτῷ προσμαρτυρεί, διὸ καὶ μετὰ τῶν πλουτεῖν ποθούντων ἢ πλουτούν των, ταῖς τοῦ διαβόλου παγίσιν ἐμπεσεῖται, κἂν μὴ μεταβαλών διαδρᾶναι σπεύσῃ τὰς παγίδας ταύτας, τῇ αἰωνίῳ κολάσει τούτῳ συμπαραπεμφθήσεται· οὕτ › τω, ὁ ἁμαρτὼν εἰς τὸν Θεὸν, ἂν ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασι διατελῇ πενθῶν, ὡς οὐχ ἑκούσια δικαίως αὐτῷ λογι σθήσεται τὰ ἁμαρτήματα, καὶ μετὰ τῶν μὴ ὡσαύτως ἁμαρτόντων ἀπροσκόπως βαδιεῖται τὴν πρὸς ζωήν φέρουσαν αἰώνιον. Τῆς μὲν οὖν ἀρχῆς τοῦ πένθους, ἥτις κατώδυνος ἐστιν, ὡς καὶ τὸν τοῦ Θεοῦ φόβου συνημμένου κεκτημένη, τοῦτό ἐστι τὸ κέρδος. Πονιῶν δὲ, τῇ
qui hanc non repererit, quomodo cernet inlerius Christi habitacalum Oportet igitur domum hanc oratione pulsare constanter, eamque conari haud solum adi pisci, sed et retinere. Sunt enim qui repertam amittunt, quia meram ejus cognitionem tempora riamque experientiam, quasi ad discendum tardiores simul et juniores, habent: sed in operum perse verantia permanere vix possunt seniorum pruden tissimi et expertissimi.» Illis cœlestis scientia Maca rius, mecnon universus sanctorum concinit chorus, At non solum ad id confert luctus ut homo fiat ſere immobilis ad malum et ad priora peccata inde clinabilis, sed hæc quasi non facta reddit. Cum enim ista lugere cœpit homo, apud Deum tanquam non volita reputantur; at non volita non sunt culpabilia. Nam, quemadmodum de inopia dolens, hanc sibi præter voluntatem esse testatur, ac proinde cum divitiarum cupidis aut divitibus in laqueos diaboli incidet, atque, si non resipiscens effugere stu duerit laqueos istos, æternis inferni panis reser vabitur: sic et qui peccavit in Deum, si in luctu pers:veraverit, quasi non volita ipsi merito re putabuntur peccata, et cum iis qui non ita pecca verunt, sine offendiculo ambulabit in via ducente ad vitam æternam. Sed sicut iliæ tenebræ ab omnibus peccatis ortum ducunt, ita, sæculi tristitiam scrulatus, reperies eas a cunctis passionibus enasci et nutriri. Ergo imaginem fert et est quasi initium præludiumque et pignus futuri indesinentis luctus, his qui beati ficatum a Domino luctum non elegerint, qui non solum lucrifacit consolationem, fructificans æternæ arrham laetitiae, sed et virtutem stabilit; imniobi lem ad deteriora animam reddens. Pauper enim quisquam humilisque et ante Deum vilis factus, nisi insuper ad melius proficiens acquisierit luctum, adhuc proclivis et pronus est ad illa quæ deseruit mente repetendum, rursus desiderans ea quæ prius reli juit, et seipsum reddens precaricatorem. Si vero immanens et hærens affectu beatæ pauper tati, luctum sibi indiderit, indeclinabilis fit ad re trorsum, non eo resiliens, unde fugit bonum faciens.. Que enim secundum Deum tristitia est, poeniten. tiam ad salutem stabilem operatur, ut divus ait Paulus ". Εt propterea, ut quidam Patrum dixit Luctus operatur et conservat. II Cor. vi, 10. Luctus igitur initium, quod dolorosum est, upote timorem Dei comitem habens, illud operatur lu crum. Progrediens autem, Dei amori mirabiliter
τὴν ὑπὸ τούτων καλυπτομένην ἁμαρτίαν ἐνυπόστα
τον, ἥτις ἐστὶ σκότος, καὶ ὁμίχλη ψυχῆς, ἐξ ἐννοιῶν?
πονηρῶν, καὶ λόγων, καὶ πράξεων ἐμπεσοῦσα; Ὁ δὲ ταύτην μὴ θεασάμενος τὴν περιεκτικὴν ἁμαρτίαν,
πότε δεηθεὶς περὶ αὐτῆς καθαρισθήσεται; ὁ δὲ μὴ καταρισθεὶς, πῶς εὕρῃ τὸν τόπον τῆς καθαράς φύσεως;
ὁ δὲ τοῦτον μὴ εὑρὼν, πῶς ἴδῃ τὸν ἐνδότερον οἶκον τοῦ Χοιστοῦ;
Χρή τοίνυν χροῦσαι διὰ προσευχῆς παραμένοντας,
καὶ ζητῆσαι τὸν οἶκον τοῦτον, οὐ μόνον κτήσασθαι,
ἀλλὰ καὶ φυλάξαι· εἰσὶ γὰρ οἱ καὶ μετὰ τὸ λαβεῖν
ἀπολέσαντες· ψιλὴν γὰρ αὐτῆς γνῶσιν, ἢ συμβατικήν
πεῖραν, ἴσως καὶ ὀψιμαθεῖς καὶ νέοι κατέχουσ:· τὴν
δὲ μεθ' ὑπομονῆς παράμονον ἐργασίαν, μόλις των
γερόντων οἱ εὐλαβεῖς καὶ πολύπειροι· τούτοις ὁμό
λογος καὶ Μακάριος, ὁ τὴν γνῶσιν οὐράνιος, καὶ
πᾶς ὁ τῶν ὁσίων χορός. Αλλ' ὥσπερ τὸ σκότος
τοῦτο ἐκ τῶν παραπτωμάτων πάντων λαμβάνει
τὴν ὕπαρξιν, οὕτω τὴν κατὰ κόσμον λύπην ἐξετάσας,
εὑρήσεις ἐκ τῶν παθῶν πάντων, καὶ γεννωμένην,
καὶ κρατυνομένην. Οὐκοῦν εἰκόνα φέρει, καὶ οἷον
ἀπαρχή, καὶ προοίμιον, καὶ ἀῤῥαβών ἐστι τοῦ
προσγενήσεσθαι μέλλοντος ἀλήκτου πένθους, τοῖς
τὸ μακαρισθὲν ὑπὸ τοῦ Κυρίου πένθος μή προελο
μένοις· δ μὴ μόνον φέρει κέρδος τὴν παράκλησιν,
καρποφοροῦν τὸν ἀῤῥαβῶνα τῆς αἰωνίου εὐφροσύνης,
ἀλλὰ καὶ ἀσφαλίζεται τὴν ἀρετὴν, ἄτρεπτον ἐπὶ τὰ
χείρω τὴν ψυχὴν ἀπεργαζόμενον. Πτωχεύσας γάρ
τις καὶ ταπεινωθείς, καὶ τῆς κατὰ Θεὸν εὐτελείας
ἀντιπεποιημένος, ἂν μὴ προκόψας ἐπὶ τὸ βέλτιον
προσκτήσηται τὸ πένθος, εὐπερίτρεπτός ἐστι, καὶ
εὐχερὴς πρὸς ἃ καταλέλοιπεν ἐπανελθεῖν τῇ γνώμῃ
ποθῶν αὖθις & παρῆκε τὴν ἀρχὴν, καὶ συνιστάς
παραβάτην ἑαυτόν. "Αν δὲ παραμένων καὶ προσέχων
τῇ πρὸς τὴν μακαριστὴν πτωχείαν διαθέσει, τὸ πάνω
θος ἐμποιήσῃ ἑαυτῷ, ἀκλινῆς πρὸς τὰ ὀπίσω γίνε
ται, μὴ παλινδρομῶν κακῶς, ὅθεν ἔφυγε, καλῶς
ποιῶν. Ἡ γὰρ κατὰ Θεὸν λύπη, καθά φησιν ὁ ᾿Από
στολος, μετάνοιαν ἀμεταμέλητον ἀπεργάζεται τῇ
ψυχῇ πρὸς σωτηρίαν. Διό καί τις τῶν Πατέρων
ἔλεγεν, ὅτι τὸ πένθος ἐργάζεται καὶ φυλάσσει· καὶ
οὐ τοῦτο μόνον ἐστὶ τὸ ἀπὸ τοῦ πένθους κέρδος, ὅτι
σχεδὸν ὁ ἄνθρωπος ἀκίνητος γίνεται πρὸς τὸ κακὸν,
καὶ πρὸς τὰ προημαρτημένα ἀπερίτρεπτος, ἀλλὰ
καὶ ἐκεῖνα, ὡς μὴ γεγονότα διατίθησιν· ἐπεὶ γὰρ
δι' ἐκεῖνα τὴν ἀρχὴν πενθεῖ ὁ ἄνθρωπος, ὡς ἀκού
σια τούτῳ ταῦτα λογίζεται παρὰ τῷ Θεῷ, τὰ δὲ
ἀκούσια οὐχ ὑπεύθυνα. Καθάπερ γὰρ ὁ ἐπὶ πενία
πενθῶν, οὐχ εκούσιον ταύτην ἑαυτῷ προσμαρτυρεί,
διὸ καὶ μετὰ τῶν πλουτεῖν ποθούντων ἢ πλουτούν
των, ταῖς τοῦ διαβόλου παγίσιν ἐμπεσεῖται, κἂν μὴ
μεταβαλών διαδρᾶναι σπεύσῃ τὰς παγίδας ταύτας,
τῇ αἰωνίῳ κολάσει τούτῳ συμπαραπεμφθήσεται· οὕτ ›
τω, ὁ ἁμαρτὼν εἰς τὸν Θεὸν, ἂν ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασι διατελῇ πενθῶν, ὡς οὐχ ἑκούσια δικαίως αὐτῷ λογι
σθήσεται τὰ ἁμαρτήματα, καὶ μετὰ τῶν μὴ ὡσαύτως ἁμαρτόντων ἀπροσκόπως βαδιεῖται τὴν πρὸς ζωήν
φέρουσαν αἰώνιον.
Τῆς μὲν οὖν ἀρχῆς τοῦ πένθους, ἥτις κατώδυνος
ἐστιν, ὡς καὶ τὸν τοῦ Θεοῦ φόβου συνημμένου
κεκτημένη, τοῦτό ἐστι τὸ κέρδος. Πονιῶν δὲ, τῇ
qui hanc non repererit, quomodo cernet inlerius
Christi habitacalum
Oportet igitur domum hanc oratione pulsare
constanter, eamque conari haud solum adi
pisci, sed et retinere. Sunt enim qui repertam
amittunt, quia meram ejus cognitionem tempora
riamque experientiam, quasi ad discendum tardiores
simul et juniores, habent: sed in operum perse
verantia permanere vix possunt seniorum pruden
tissimi et expertissimi.» Illis cœlestis scientia Maca
rius, mecnon universus sanctorum concinit chorus,
At non solum ad id confert luctus ut homo fiat
ſere immobilis ad malum et ad priora peccata inde
clinabilis, sed hæc quasi non facta reddit. Cum enim
ista lugere cœpit homo, apud Deum tanquam non
volita reputantur; at non volita non sunt culpabilia.
Nam, quemadmodum de inopia dolens, hanc sibi
præter voluntatem esse testatur, ac proinde cum
divitiarum cupidis aut divitibus in laqueos diaboli
incidet, atque, si non resipiscens effugere stu
duerit laqueos istos, æternis inferni panis reser
vabitur: sic et qui peccavit in Deum, si in luctu
pers:veraverit, quasi non volita ipsi merito re
putabuntur peccata, et cum iis qui non ita pecca
verunt, sine offendiculo ambulabit in via ducente
ad vitam æternam.
Sed sicut iliæ tenebræ ab omnibus peccatis ortum
ducunt, ita, sæculi tristitiam scrulatus, reperies
eas a cunctis passionibus enasci et nutriri. Ergo
imaginem fert et est quasi initium præludiumque
et pignus futuri indesinentis luctus, his qui beati
ficatum a Domino luctum non elegerint, qui non
solum lucrifacit consolationem, fructificans æternæ
arrham laetitiae, sed et virtutem stabilit; imniobi
lem ad deteriora animam reddens. Pauper enim
quisquam humilisque et ante Deum vilis factus,
nisi insuper ad melius proficiens acquisierit luctum,
adhuc proclivis et pronus est ad illa quæ deseruit
mente repetendum, rursus desiderans ea quæ prius
reli juit, et seipsum reddens precaricatorem. Si
vero immanens et hærens affectu beatæ pauper
tati, luctum sibi indiderit, indeclinabilis fit ad re
trorsum, non eo resiliens, unde fugit bonum faciens..
Que enim secundum Deum tristitia est, poeniten.
tiam ad salutem stabilem operatur, ut divus ait
Paulus ". Εt propterea, ut quidam Patrum dixit
Luctus operatur et conservat.
II Cor. vi, 10.
Luctus igitur initium, quod dolorosum est, upote
timorem Dei comitem habens, illud operatur lu
crum. Progrediens autem, Dei amori mirabiliter
col. 1087–1088page 123 of 197
PG 150:1087τοῦ Θεοῦ ἀγάπῃ θαυμαστώς συνάππεται, καὶ τὴν γλυκερὰν καὶ ἱερὰν παράκλησιν καρπούται σε τῆς τοῦ Παρακλήτου χρηστότητος, γενομένου του τῷ πένθει ποιωθέντος· ἢ τοῖς μὴ [ πε ] πειρα μένοις σχεδὸν ἀνήκουστός ἐστιν, ὡς ἄῤῥητος. Εἰ γὰρ γλυκύτητα μέλιτος οὐδεὶς ἀναγγελεῖ τοῖς μή γευ σαμένοις, πῶς ἄρα τῆς ἱερᾶς ἐκ Θεοῦ χαρᾶς καὶ χάριτος τὴν ἡδονὴν τοῖς μὴ πεπειραμένοις διηγήσεται τις; οὐ μὴν, ἀλλ᾽ ἔοικεν ἡ μὲν ἀρχὴ τοῦ πέν θους, οἷόν τις εἶναι Θεοῦ μνηστείας ζήτησις, σχεδόν δοκούσης ἀνεφίκτου. Διὸ καί τινες οἷον προμνηστι κοὶ κινοῦνται λόγοι, παρὰ τῶν διὰ τὴν ἐπιπόθησιν πενθούντων, πρὸς τὸν ἀσυνδύαστον νυμφίον, κοπτόν των ἑαυτούς, καὶ σὺν ὀλολυγῇ καλούντων, ὡς οὐ παρόντα, μηδὲ παρεσόμενον ἴσως. Τὸ δὲ τοῦ πένθους τέλος, νυμφικῇ ἐν ἁγνείᾳ συνάφεια τελεία. Διόπερ ὁ Παῦλος, μέγα μυστήριον ἀποκαλέσας τὴν προς μίαν σάρκα τῶν ὁμοζύγων συνδρομήν· «Ἐγὼ δὲ τοῦτο λέγω, φησὶν, εἰς Χριστὸν, καὶ εἰς τὴν ἐκκλησίαν· ν ὡς γὰρ ἐκεῖνοι μία σαρξ, οὕτω πνεῦμα ἐν μετὰ τοῦ Θεοῦ οἱ τοῦ Θεοῦ εἰσιν· ὡς ἀλλαχοῦ σας φῶς πάλιν εἶπεν ὁ αὐτὸς, ὅτι ὁ κολλώμενος τῷ Κυ ρίῳ, ἐν πνεῦμά ἐστι. Ποῦ εἰσιν οἱ λέγοντες κτιστὴν χάριν τὴν ἐνοικοῦσαν τοῖς ἁγίοις τοῦ Θεοῦ; γνώτωσαν εἰς αὐτὸ τὸ πνεῦμα βλασφημοῦντες, τὸ μετά τῶν ἁγίων ἐν τῇ μεταδόσει γεγονός. Ἡμεῖς δὲ τοῦ προκειμένου καὶ ἕτερον ἐμφαν[τ]ικώτερον παράδειγμα προθῶμεν· ἡ μὲν γὰρ ἀρχὴ τοῦ πένθους, τῇ ἐπισ στροφῇ τοῦ ἀσώτου ἔοικε, διὸ καὶ κατηφείας ἐμπι πλᾷ τὸν ἐργάτην ἑαυτῆς, καὶ τοὺς λόγους ἐκείνους αναπείθει λέγειν· «Πάτερ, ἥμαρτον εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἐνώπιόν σου, καὶ οὐκ ἔτι εἰμὶ ἄξιος κληθῆναι υἱός σου.. Τὸ δὲ τέλος αὖθις ἔοικε τῇ τοῦ ἀνωτάτω Πατρὸς προϋπαντήσει τε καὶ συμπλοκῇ, ἐν ᾗ τῷ πλούτῳ τῆς ἀνεικάστου εὐσπλαγχνίας ἐντυχών, καὶ πολλῆς χαρᾶς καὶ παῤῥησίας δι' αὐτὴν ὁ υἱὸς ἐπισ τυχών, ἐφιλεῖτό τε καὶ ἀντεφίλει, καὶ συνεισελθών, συνειστιᾶτο τῷ Πατρὶ τῆς οὐρανίου συναπολαύων εὐφροσύνης. ᾿Αλλὰ δεῦτε καὶ ἡμεῖς ἐν μακαριστῇ πτωχείᾳ, προσπέσωμεν, καὶ κλαύσωμεν ἐναντίον Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, ἵνα καὶ τὰ προημαρτημένα ἀπαλείψωμεν, καὶ πρὸς τὴν κακίαν ἀκινήτους ἑαυ ἐν αὐτῷ παρακαλούμενοι, καὶ αὐτῷ τὴν δόξαν ένα τοὺς ποιήσωμεν, καὶ τοῦ Παρακλήτου ἐπιτύχωμεν, πέμποντες, σὺν τῷ ἀνάρχῳ Πατρὶ, καὶ τῷ μονογένει γιῷ, νῦν, καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
conjungitur, et dulcem ac sacram fructifcal con solationem spiritus suavitatis, quam gustat luctus consors, et quæ non experus fere incomprehensi bilis est, utpote inenarrabilis. Nam si dulcedinem mellis neino nuntiare potest his qui non gustave runt, quis igitur sacra ex Deo laetitiae ac graciae delicias non expertis enarrabit? Nemno certe, sed videtur initium luctus esse quasi quædam petitio conjugii cum Deo, quod fere inaccessum babetur. 1.leo quasi institricia verba proferuntur ad conjungi nescientem sponsum, ab iis qui ob desiderium lu gent, plangentes seipsos, et eum ploratibus iuvo cantes ut non praesentem et nunquam fortasse astiturum. Perfectio denique luctus est consum mata casti conjugii copula. Itaque Paulus, magnum sacramentum vocans conjugum in unamn carnem coitum, subdit: • Ego autem dico in Christo et in Ecclesia.. Ut enim hi sunt una caro, sic unus cum Deo spiritus sunt Dei conjuges, quemad nodum idem alibi dicit 60: • Qui adbaret Domino, nnus est spiritus.» Ubi sunt igitur qui contendunt, creatam esse gratiam inhabitantem sanctis Dei? Sciant se blasphemare adversus ipsum spiritum, cujus participes sunt illi sancti. Nos vero propositi aliud manifestius proferamus exemplum. Initium quippe luctus est simile con versionis prodigi, ac proinde eum qui sic lugel, pudore suffundit et hortatur ad verba hæc dicenda ‹ Pater, peccavi in cœlum et coram te, jam non sum dignus vocari filius tuus 67. Perfectio autem jilius item similis est occursui et osculo supremi Patris, cujus ineffabilis misericordiæ divitias con secutus, et propter hanc multa lætitia et fiducia repletus filius, ab eo amatur eumque redamnat, et cum eo intrat et epulatur, coeleste combibcns gau dium. Eia ergo venite, et nos in beata paupertate pro cidamus et ploremus coram Domino ", Deo nostro, ut nostra diluamus peccata, et ad malum immobi hes fiamus, et Paracleti simus participes, gloriam ei dantes, cum ingenito Patre, et Unigenito Filio, nunc et semper, et in secula seculorum. Amen. 85 Ephes. vi, 32. 6 1 Cor. vi, * Luc. xv, 21. 68 Pra!. xcis.
τοῦ Θεοῦ ἀγάπῃ θαυμαστώς συνάππεται, καὶ
τὴν γλυκερὰν καὶ ἱερὰν παράκλησιν καρπούται
σε
τῆς τοῦ Παρακλήτου χρηστότητος, γενομένου του
τῷ πένθει ποιωθέντος· ἢ τοῖς μὴ [ πε ] πειρα
μένοις σχεδὸν ἀνήκουστός ἐστιν, ὡς ἄῤῥητος. Εἰ γὰρ
γλυκύτητα μέλιτος οὐδεὶς ἀναγγελεῖ τοῖς μή γευ
σαμένοις, πῶς ἄρα τῆς ἱερᾶς ἐκ Θεοῦ χαρᾶς καὶ
χάριτος τὴν ἡδονὴν τοῖς μὴ πεπειραμένοις διηγή
σεταί τις; οὐ μὴν, ἀλλ᾽ ἔοικεν ἡ μὲν ἀρχὴ τοῦ πέν
θους, οἷόν τις εἶναι Θεοῦ μνηστείας ζήτησις, σχεδόν
δοκούσης ἀνεφίκτου. Διὸ καί τινες οἷον προμνηστι
κοὶ κινοῦνται λόγοι, παρὰ τῶν διὰ τὴν ἐπιπόθησιν
πενθούντων, πρὸς τὸν ἀσυνδύαστον νυμφίον, κοπτόν
των ἑαυτούς, καὶ σὺν ὀλολυγῇ καλούντων, ὡς οὐ
παρόντα, μηδὲ παρεσόμενον ἴσως. Τὸ δὲ τοῦ πένθους
τέλος, νυμφικῇ ἐν ἁγνείᾳ συνάφεια τελεία. Διόπερ
ὁ Παῦλος, μέγα μυστήριον ἀποκαλέσας τὴν προς
μίαν σάρκα τῶν ὁμοζύγων συνδρομήν· «Ἐγὼ δὲ
τοῦτο λέγω, φησὶν, εἰς Χριστὸν, καὶ εἰς τὴν Ἐκκλη
σίαν· ν ὡς γὰρ ἐκεῖνοι μία σαρξ, οὕτω πνεῦμα ἐν
μετὰ τοῦ Θεοῦ οἱ τοῦ Θεοῦ εἰσιν· ὡς ἀλλαχοῦ σας
φῶς πάλιν εἶπεν ὁ αὐτὸς, ὅτι ὁ κολλώμενος τῷ Κυ
ρίῳ, ἐν πνεῦμά ἐστι. Ποῦ εἰσιν οἱ λέγοντες κτιστὴν
χάριν τὴν ἐνοικοῦσαν τοῖς ἁγίοις τοῦ Θεοῦ; Γνώτω
σαν εἰς αὐτὸ τὸ πνεῦμα βλασφημοῦντες, τὸ μετά
τῶν ἁγίων ἐν τῇ μεταδόσει γεγονός. Ἡμεῖς δὲ τοῦ
προκειμένου καὶ ἕτερον ἐμφαν[τ]ικώτερον παράδειγμα
προθῶμεν· ἡ μὲν γὰρ ἀρχὴ τοῦ πένθους, τῇ ἐπισ
στροφῇ τοῦ ἀσώτου ἔοικε, διὸ καὶ κατηφείας ἐμπι
πλᾷ τὸν ἐργάτην ἑαυτῆς, καὶ τοὺς λόγους ἐκείνους
αναπείθει λέγειν· «Πάτερ, ἥμαρτον εἰς τὸν οὐρανὸν
καὶ ἐνώπιόν σου, καὶ οὐκ ἔτι εἰμὶ ἄξιος κληθῆναι
υἱός σου.. Τὸ δὲ τέλος αὖθις ἔοικε τῇ τοῦ ἀνωτάτω
Πατρὸς προϋπαντήσει τε καὶ συμπλοκῇ, ἐν ᾗ τῷ
πλούτῳ τῆς ἀνεικάστου εὐσπλαγχνίας ἐντυχών, καὶ
πολλῆς χαρᾶς καὶ παῤῥησίας δι' αὐτὴν ὁ υἱὸς ἐπισ
τυχών, ἐφιλεῖτό τε καὶ ἀντεφίλει, καὶ συνεισελθών,
συνειστιᾶτο τῷ Πατρὶ τῆς οὐρανίου συναπολαύων
εὐφροσύνης. ᾿Αλλὰ δεῦτε καὶ ἡμεῖς ἐν μακαριστῇ
πτωχείᾳ, προσπέσωμεν, καὶ κλαύσωμεν ἐναντίον
Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, ἵνα καὶ τὰ προημαρτημένα
ἀπαλείψωμεν, καὶ πρὸς τὴν κακίαν ἀκινήτους ἑαυ
ἐν αὐτῷ παρακαλούμενοι, καὶ αὐτῷ τὴν δόξαν ένα
τοὺς ποιήσωμεν, καὶ τοῦ Παρακλήτου ἐπιτύχωμεν,
πέμποντες, σὺν τῷ ἀνάρχῳ Πατρὶ, καὶ τῷ μονογένει γιῷ, νῦν, καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων.
Αμήν.
conjungitur, et dulcem ac sacram fructifcal con
solationem spiritus suavitatis, quam gustat luctus
consors, et quæ non experus fere incomprehensi
bilis est, utpote inenarrabilis. Nam si dulcedinem
mellis neino nuntiare potest his qui non gustave
runt, quis igitur sacra ex Deo laetitiae ac graciae
delicias non expertis enarrabit? Nemno certe, sed
videtur initium luctus esse quasi quædam petitio
conjugii cum Deo, quod fere inaccessum babetur.
1.leo quasi institricia verba proferuntur ad conjungi
nescientem sponsum, ab iis qui ob desiderium lu
gent, plangentes seipsos, et eum ploratibus iuvo
cantes ut non praesentem et nunquam fortasse
astiturum. Perfectio denique luctus est consum
mata casti conjugii copula. Itaque Paulus, magnum
sacramentum vocans conjugum in unamn carnem
coitum, subdit: • Ego autem dico in Christo
et in Ecclesia.. Ut enim hi sunt una caro, sic
unus cum Deo spiritus sunt Dei conjuges, quemad
nodum idem alibi dicit 60: • Qui adbaret Domino,
nnus est spiritus.» Ubi sunt igitur qui contendunt,
creatam esse gratiam inhabitantem sanctis Dei?
Sciant se blasphemare adversus ipsum spiritum,
cujus participes sunt illi sancti.
Nos vero propositi aliud manifestius proferamus
exemplum. Initium quippe luctus est simile con
versionis prodigi, ac proinde eum qui sic lugel,
pudore suffundit et hortatur ad verba hæc dicenda
‹ Pater, peccavi in cœlum et coram te, jam non
sum dignus vocari filius tuus 67. Perfectio autem
jilius item similis est occursui et osculo supremi
Patris, cujus ineffabilis misericordiæ divitias con
secutus, et propter hanc multa lætitia et fiducia
repletus filius, ab eo amatur eumque redamnat, et
cum eo intrat et epulatur, coeleste combibcns gau
dium.
Eia ergo venite, et nos in beata paupertate pro
cidamus et ploremus coram Domino ", Deo nostro,
ut nostra diluamus peccata, et ad malum immobi
hes fiamus, et Paracleti simus participes, gloriam
ei dantes, cum ingenito Patre, et Unigenito Filio,
nunc et semper, et in secula seculorum. Amen.
85 Ephes. vi, 32.
6 1 Cor. vi,
* Luc. xv, 21.
68 Pra!. xcis.
Gregory Palamas — DecalogueGregorius Palamas — Decalogus
col. 1089–1090page 124 of 197
Ejusdem Decalogus Christianæ legis
PG 150:1089Κύριος ὁ Θεής σὸν Κύριος εἴς ἔστιν, ὁ ἐν Πατρὶ, καὶ Υἱῷ, καὶ ἀγίῳ Πνεύματι γνωριζόμενος " Πατρὶ ἀγεννήτῳ, Υἱῷ γεννητῷ, ἀνάρχως,, χαὶ ἀχρόνως, καὶ ἀπαθῶς, ὡς Λόγῳ ὃς δι' ἑαυτοῦ τὸ ἐξ ἡμῶν χρίσας πρόσλημμα, κέχληται Χριστὸς, καὶ Πνεύματι ἁγίῳ, καὶ αὑτῷ ἐχ τοῦ Πατρὸς, οὐ γεννητῶς, ἀλλ᾽ ἐχπορευτῶς προερχυμένῳ. Οὗτος μόνος Θεὸς, χαὶ οὗτος Θεὸς ἀληθινὸς, ὁ ἐν Τριάδι ὑποστάσεων Κύριος εἰς " φύσει, καὶ βουλῇ, καὶ δόξῃ, δυνάμε: τε χαὶ ἐν:ργείᾳ, καὶ πᾶσι τοῖς τῆς θεότητος γνωρίσμασι μὴ διαιρούμενος, Αὐτὸν μόνον ἀγαπήσεις, καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις, ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου, καὶ ἐξ ὕλης τῆς καρδίας, καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος σου, καὶ ἔσται τὰ ῥήματα αὐτοῦ καὶ τὰ προστάγμᾶτα αὑτοῦ ἐν τῇ καρδίᾳ σου, εἰς τὸ πράττειν αὐτὰ. καὶ μελετᾷν, καὶ λαλεῖν ἐν αὑτοῖς, καθήμενόν τε χαὶ πορευύμενον, χοιταζόμενον, καὶ ἀνιστάμενον, Καὶ μνησθήσῃ διαπαντὸς Κυρίου τοῦ θεοῦ σου, καὶ φοθηθήσή αὐτὸν μόνον " καὶ οὐκ ἐπιλήσῃ αὐτοῦ, οὐδὲ τῷ" ἐντολῶν αὐτοῦ: οὕτω γὰρ δώσει σοι αὐτὸς ἰσρὺν τοῦ ποιεῖν τὸ θέλημα αὐτοῦ " οὐδὲν γὰρ ἕτερον ἐχζητεῖ παρὰ σοῦ, ἀλλ᾽ ἢ φοδεῖσθαι καὶ ἀγαπᾷν αὐτὸν, καὶ πορεύεσθαι ἐν πάσαις ταῖς ὁδοῖς αὐτοῦ. Οὗτος καύχημά σον, καὶ οὗτος Θεό; σον. Μὴ ἀκούσῃς τῶν ὑπερχοσμίων ἀγγέλων τὸ ἀπαθὲς καὶ ἀόρατον, καὶ τοῦ ἐχπεσόντος ἐχεῖθεν τὸ λίαν πονηρὸν, καὶ πρὸς τὴν πλάνην σοφὸν, καὶ ὀξὺ, καὶ παμμήχανον, χαὶ ὁμότιμόν τι τούτων τῷ Θεῷ δοξάσῃς - μὴ ἴδῃς τοῦ οὐρανοῦ τὸ μέγεθος, καὶ τὸ πολνειδὲς τῆς τούτου χινήσεως, τὸ περιλαμπὲς τοῦ ἡλίου, τὴν τῆς σελήνης φανότητα, τῶν ἄλλων ἀστέρων τὸ δίανγὲς, τὸ εἰς ἀναπνοὰς τοῦ ἀέρος εὔχρηστον, τῆς θαλάσσης καὶ τῆ; γῆς τὸ πάμφορον, καὶ θεοποιήσῃς τι τῶν τοιούτῶν, Πάντα γὰρ τοῦ μόνου Θεοῦ εἰσι δοῦλα χαὶ χτίσματα, τῷ λόγῳ αὐτοῦ ἔχ μὴ ὄντων γενόμενα, «Αὐτὸς γὰρ εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν" αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐχτίσθησαν,» Τοῦτον οὖν μόνον τὸν Δεσπότην καὶ Δημιουργὸν τοῦ παντὸς ὡς Θεὸν δοξάσεις, καὶ πρὸς αὐτὸν δι’ ἀγάπης χολληθήσῃ χαὶ αὐτῷ μετανοήσεις ἡμέρας καὶ νυχτὸς, ἐτὰ τοῖς ἐχονσίοις καὶ ἀχουσίοις παραπτώμασιν - αὑτὸς γάρ ἐστιν οἰχτίριλιων. ΤΟΥ͂ ΛΥΤΟΥ͂ ΔΕΚΆΛΟΓΟΣ ΤΙΣ ΚΑΤᾺ ΧΡΙΣΤῸΝ ΝΟΜΌΘΙΣ ΕΦΌΒΟΕΝ ὈΕΟΑΙΟΘΠ ΘΗΒΙΒΤΙΑΝ ΑΙ ΠΕΟΘῚ:
"P" Mare. xu, 19. * Deot, vi, 5-7, "! Dent, x, 2, "' Psal. uxxu, 9, "Psal, txxxv, 15... Jen. m. * Dominus Deus tuus Dominus unus est, » iu Patro et in Filio et in. Spiritu sancto cognitus ; in Patre ingenito; in Filio genito, qui est sine principio, sternus, et impassibilis, ut Verbum, qui naturam nostram de scipso unxit, unde voeatus est Christus; et in Spiritu sancto, qui est ipse de Patre, non per filiationem, sed per spirationem procedit. Bie est unus Deus, et hfe est Deus verus, et. in trinitate personarum Dominus unus : matura, voluntate, gloria, potestate, operatione, et omnibus divinitatis proprietatibus non divisus. lilum solum diliges, et illi soli servies ex tota mente 103, €t ex Iot0 corde tuo, el ex tola fortitudine tw3 ; eruntque verba ejus et praecepta ejus in. corde tuo, wi facias ea, et mediteris in eis sedeng et ambulans, dormiens atque eonsurgens *5*, Et recordaberis semper Dowini Dei tul, et timebis eum solum, nec obliviscaris ejus et mandatorum ejus : sie enim dabittibi vim faciendi voluntatem ipsius; nihil enim petit.a Le, nisi ut timeas et. diligas eum, et. anbules in omuibus viis ejus **, Hic est gloria tua, et lic Deus tuus. Ne astimes supernorum angelorum impassibilitatem, et delupsi illinc. nequitiam, doli peritam callidanique et artificiosam, nec ullum eorum eodem quo Deum lionore gloritices. Ne consideres coeli n;agnitudinem, multiformes ejus motus, splendorem solis, nitorem. luna, aliorumque siderum fulgorem, nec utilitateu aspirati aeris, nec maris ac terr» fecunditatem, nee aliquid borum deifices. Nam cuncte res unius Dei sunt. famuke ae creatura, verbo ejus e nilillo product. « Quomiam ipse dixit, et faeta sunL; ipse mandavit, et creaia sunt "", » lunc. igitur solum. Dominum et Creatorem universorum nt Deum coles, eique claritate conjungeris, ét. ab eo diu noetmque. veniam petes offensarum sponte eut preter volumtateur commissarum : ipse enim esl miserator el wise ricor& **, patiens et mull.e miserationis **, et beucfaelor sempiternus; promitlens et. dans. regnum caleste et seternum, et vitam doloris ae mortis insciam et lucis sine vespera possessionem, vereutibus
Κύριος ὁ Θεής σὸν Κύριος εἴς ἔστιν, ὁ ἐν Πατρὶ,
καὶ Υἱῷ, καὶ ἀγίῳ Πνεύματι γνωριζόμενος " Πατρὶ
ἀγεννήτῳ, Υἱῷ γεννητῷ, ἀνάρχως,, χαὶ ἀχρόνως,
καὶ ἀπαθῶς, ὡς Λόγῳ ὃς δι' ἑαυτοῦ τὸ ἐξ ἡμῶν
χρίσας πρόσλημμα, κέχληται Χριστὸς, καὶ Πνεύ-
ματι ἁγίῳ, καὶ αὑτῷ ἐχ τοῦ Πατρὸς, οὐ γεννητῶς,
ἀλλ᾽ ἐχπορευτῶς προερχυμένῳ. Οὗτος μόνος Θεὸς,
χαὶ οὗτος Θεὸς ἀληθινὸς, ὁ ἐν Τριάδι ὑποστάσεων
Κύριος εἰς " φύσει, καὶ βουλῇ, καὶ δόξῃ, δυνάμε: τε
χαὶ ἐν:ργείᾳ, καὶ πᾶσι τοῖς τῆς θεότητος γνωρί-
σμασι μὴ διαιρούμενος, Αὐτὸν μόνον ἀγαπήσεις, καὶ
αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις, ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου,
καὶ ἐξ ὕλης τῆς καρδίας, καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος
σου, καὶ ἔσται τὰ ῥήματα αὐτοῦ καὶ τὰ προστάγ-
μᾶτα αὑτοῦ ἐν τῇ καρδίᾳ σου, εἰς τὸ πράττειν αὐτὰ.
καὶ μελετᾷν, καὶ λαλεῖν ἐν αὑτοῖς, καθήμενόν τε
χαὶ πορευύμενον, χοιταζόμενον, καὶ ἀνιστάμενον,
Καὶ μνησθήσῃ διαπαντὸς Κυρίου τοῦ θεοῦ σου, καὶ
φοθηθήσή αὐτὸν μόνον " καὶ οὐκ ἐπιλήσῃ αὐτοῦ,
οὐδὲ τῷ" ἐντολῶν αὐτοῦ: οὕτω γὰρ δώσει σοι αὐτὸς
ἰσρὺν τοῦ ποιεῖν τὸ θέλημα αὐτοῦ " οὐδὲν γὰρ ἕτερον
ἐχζητεῖ παρὰ σοῦ, ἀλλ᾽ ἢ φοδεῖσθαι καὶ ἀγαπᾷν αὐτὸν,
καὶ πορεύεσθαι ἐν πάσαις ταῖς ὁδοῖς αὐτοῦ. Οὗτος
καύχημά σον, καὶ οὗτος Θεό; σον. Μὴ ἀκούσῃς τῶν
ὑπερχοσμίων ἀγγέλων τὸ ἀπαθὲς καὶ ἀόρατον, καὶ
τοῦ ἐχπεσόντος ἐχεῖθεν τὸ λίαν πονηρὸν, καὶ πρὸς
τὴν πλάνην σοφὸν, καὶ ὀξὺ, καὶ παμμήχανον, χαὶ
ὁμότιμόν τι τούτων τῷ Θεῷ δοξάσῃς - μὴ ἴδῃς τοῦ
οὐρανοῦ τὸ μέγεθος, καὶ τὸ πολνειδὲς τῆς τούτου
χινήσεως, τὸ περιλαμπὲς τοῦ ἡλίου, τὴν τῆς σελήνης
φανότητα, τῶν ἄλλων ἀστέρων τὸ δίανγὲς, τὸ εἰς
ἀναπνοὰς τοῦ ἀέρος εὔχρηστον, τῆς θαλάσσης καὶ
τῆ; γῆς τὸ πάμφορον, καὶ θεοποιήσῃς τι τῶν τοιού-
τῶν, Πάντα γὰρ τοῦ μόνου Θεοῦ εἰσι δοῦλα χαὶ
χτίσματα, τῷ λόγῳ αὐτοῦ ἔχ μὴ ὄντων γενόμενα,
«Αὐτὸς γὰρ εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν" αὐτὸς ἐνετείλατο,
καὶ ἐχτίσθησαν,» Τοῦτον οὖν μόνον τὸν Δεσπότην καὶ
Δημιουργὸν τοῦ παντὸς ὡς Θεὸν δοξάσεις, καὶ πρὸς
αὐτὸν δι’ ἀγάπης χολληθήσῃ χαὶ αὐτῷ μετανοήσεις
ἡμέρας καὶ νυχτὸς, ἐτὰ τοῖς ἐχονσίοις καὶ ἀχου-
σίοις παραπτώμασιν - αὑτὸς γάρ ἐστιν οἰχτίριλιων.
ΤΟΥ͂ ΛΥΤΟΥ͂
ΔΕΚΆΛΟΓΟΣ ΤΙΣ ΚΑΤᾺ ΧΡΙΣΤῸΝ ΝΟΜΌΘΙΣ
ΕΦΌΒΟΕΝ
ὈΕΟΑΙΟΘΠ5 ΘΗΒΙΒΤΙΑΝ ΑΙ ΠΕΟΘῚ:
col. 1091–1092page 125 of 197
PG 150:1091καὶ ἐλεήμων, μακρόθυμος καὶ πολυέλεος, καὶ ἀγα θοποιές αἰώνιος· υπεσχημένος καὶ διδοὺς οὐράνιον βασιλείαν, καὶ ἀδιάδοχον, καὶ βίον ἀνώδυνον, και ζωὴν ἀθάνατον, καὶ φῶς εἰς ἀπόλαυσιν ἀνέσπερον, τοῖς σεβομένοις καὶ προσκυνοῦσιν αὐτὸν, καὶ ἀγα τῶσι, καὶ φυλάσσουσι τὰ προστάγματα αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ Θεὸς ζηλωτὴς, καὶ δίκαιος κριτής, καὶ φρικτός ἐκδικητὴς αὐτός ἐστιν, ἐπάγων τοῖς ἀσεβοῦσιν εἰς αὐτὸν, καὶ ἀπειθοῦσιν αὐτῷ, καὶ ἀθετοῦσι τὰ προσ τάγματα αὐτοῦ, κόλασιν αἰώνιον, πῦρ ἄσβεστον, ἐδύνην ἄπαυστον, θλίψιν ἀπαραμύθητον, ένδυμα ζή φου ἀφεγγούς, χώραν σκοτεινὴν καὶ τεθλιμμένην, βρυγμὸν ἐλεεινὸν ὀδόντων, ἰσβόλους ἀκοιμήτους σκώληκας, ο ήταίμασε τῇ πρώτῳ ἀποστάτῃ πονηρῳ, καὶ σὺν αὐτῷ πᾶσι τοῖς πεπλανημένοις ὑπ' αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθήσασιν αὐτῷ, καὶ ἀθετήσασι τὸν ποιητὴν αὐτῶν, ἐν ἔργοις, καὶ λόγοις, καὶ διανοήμασιν. Οὐ ποιήσεις πᾶν ὁμοίωμα, ὅσα ἐν τῷ οὐρανῷ ἄνω, καὶ ὅσα ἐπὶ τῆς γῆς κάτω, καὶ ὅσα ἐν ταῖς ὕδασιν, εἰς τὸ λατρεύειν αὐτοῖς, ἢ δοξάζειν ὡς θεούς· πάντα γάρ εἰσι κτίσματα τοῦ μόνου Θεοῦ, ὃς ἐπ' ἐσχάτων τῶν αἰώνων, ἐκ παρθενικῆς νηδύος σάρκα λαβὼν, ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη, καὶ ὑπὲρ τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας παθών, καὶ θανών, καὶ ἀναστὰς, εἰς οὐ μανούς μετὰ σώματος ἀνῆλθε, καὶ ἐκάθισεν ἐν δεν ξιᾷ τῆς μεγαλωσύνης ἐν ὑψηλοῖς· μεθ' οὗ σώματος πάλιν ἐλεύσεται ἐν δόξῃ, κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς. Τούτου τοίνυν τοῦ δι' ἡμᾶς ἐνανθρωπήσαντος, ποιή σεις τὴν εἰκόνα, διὰ τὴν εἰς αὐτὸν ἀγάπην, καὶ μνησθήσῃ δι' αὐτῆς ἐκείνου, καὶ προσκυνήσεις δι' αὐτῆς ἐκεῖνον, ἀνάγων τὸν νοῦν σου δι' αὐτῆς ἐπὶ τὸ προσκυνητὸν ἐκεῖνο σῶμα τοῦ Σωτῆρος, τὸ καθη ήμενον ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς ἐν οὐρανῷ. Ωσαύτω; καὶ τῶν ἁγίων τους τύπους καὶ ποιήσεις καὶ προς κυνήσεις, οὐχ ὡς θεοὺς (τοῦτο γὰρ ἀπηγόρευται), ἀλλὰ διὰ τὴν εἰς ἐκείνους σχέσιν καὶ διάθεσιν, καὶ τὴν ὑπερβάλλουσαν τιμήν, ἀναφερομένου διὰ τῶν εἰκόνων ἐπ' αὐτοὺς τοῦ νοῦ· καθάπερ καὶ ὁ Μωϋσῆς ἐποίησε τὰς τῶν Χερουβὶμ εἰκόνας ἔνδον τῶν ἁγίων, καὶ αὐτὰ δὲ τὰ τῶν ἁγίων "Αγια τῶν ὑπερουρανίων τύπος ἦν, καὶ τὸ ἅγιον κοσμικὸν εἰκόνα έφερε παντὸς τοῦ κόσμου, καὶ ἅγια αὐτὰ ἐκάλεσεν ὁ Μω σῆς, οὐ τὰ κτίσματα δοξάζων, ἀλλὰ δι' αὐτῶν τὸν χεσμοποιὸν Θεόν· καὶ σὺ τοίνυν οὐ θεοποιήσεις τὰς εἰκόνας τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, καὶ τῶν ἁγίων, ἀλλὰ δι' αὐτῶν προσκυνήσεις τὸν κατ᾿ εἰκόνα εἰκείαν πρότερον ποιήσαντα ἡμᾶς, καὶ ὕστερον τὴν καθ' ἡμᾶς αὐτοῦ εἰκόνα, διὰ φιλανθρωπίαν ἄφατον ἀνει ληφέναι εὐδοκήσαντα, καὶ κατ᾿ αὐτὴν περιγραπτών γενόμενον. Οὐ μόνον δὲ τὴν θείαν εἰκόνα προσκυνήσεις, ἀλλὰ καὶ τοῦ σταυροῦ αὐτοῦ τὸν τύπον σημείον γάρ ἐστι μέγιστον, καὶ τρόπαιον Χριστοῦ, κατὰ τοῦ διαβόλου καὶ πάσης τῆς ἀντικειμένης φάλαγγος διὸ καὶ φρίττουσι καὶ φυγαδεύονται, τοῦτον τυπούμενον ὁρῶντες· οὗτος ὁ τύπος καὶ πρὸ τοῦ γενέσθαι τὸ πρωτότυπον, μεγάλως ἐν τοῖς προφήταις ἐδοξάσθη, καὶ τὰ μέγιστα ἑτερατούργησεν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ της δευτέρας παρουσίας τοῦ κρεμασθέντος ἐν αὐτῷ
colentibusque ac diligentibus ipsum, et servantibus præcepta ipsius. Sed idem Deus est etiam zelotes, et justus judex, et inetuendus ultor, retribuens non timentibus se, et sibi non obedientibus, et sua sper nentibus mandala, pronas æternas, iguem inex stinguibilem, dolorem indesinentem, tribulationem sine solatio, indumentuin tetræ caliginis, regionem tenebrarum et oppressionis, stridorem dentium sine ulla miseratione, veneficos et irrequietos vermes quæ præparavit primo nequam apostatæ, et simul omnibus alien seductis cique servientibus, et oper nentibus faetorem suum, in opere, verbo et cogi tatione. Non facies omnem similitudinem, quæ est in cœlo desuper, et quæ in terra deorsum, nec corum quae sunt in aquis, ad adorandum ea et colendum ut deos vo.» Omnia enim suut creaturæ unius Dei, qui in novissimis temporibus ex virginali utero carne assumpta, in terra visus est, et cum homini bus habitavit, et pro salute hominum passus el mortuus, resurrexit, et in cœlos cum corpore as cendit, et selit adl dexteram inajestatis in excelsis, in quo corpore venturus est cum gloria judicare vivos et mortuos. Hujus igitur qui propter nos homo factus est, imaginem pro tuo erga eum amore fa cies, et per hanc illius recordaberis, et per hanc illum· adoralis, et per hanc animum levabis ad illud adorabile Salvatoris corpus sedens al dexteram Patris in calo. Item imagines san clorum facies et coles, non ut deos, quod ve tatur, sed propter tuum erga eos respectum affectumque et eximiam reverentian, per iua gives mentem al eos eriseus, sicut et Moyses fecit imagines Cherubim intra Saucla sanctorum, ipsa autem sancta sauctorum erant supercœlestium figura, et sanctum, ubi populus stabat, imaginem gerebat totius mundi, et illa Moyses vocavit sancta, non creaturas honoraus, sed per eas Creatorem mundi Deum. Et tu igi ur facies Domini Jesu Chri sti et sanctorum imagines, sed per eas coles illum qui ad imaginem suam prius fecit nos,ac deinde banc suam imaginem, seu naturam nostram, ob ineffa bilem misericordiam, assumere dignatus est, eaque circumscribi. Nee tantum divinam imaginem aduo rabis, sed et ipsius crucis figuram: signum enim magnum est, et tropæum Christi contra diabolum et universam adversariorum cohortem. Itaque isti fremunt et fugantur, ejus imaginem videntes. Imago hpc, vel antequam existeret prototypus, maxime in prophetis laudata est, et maxima fecit miracula, imo in secundo adventu suspensi in ea Domini Jesu Christi, quando veniet judicare vivos et mortuos, ipsi præcedet magnum illud et tremendum ejus si guum, cum virtute et majestate mulla. Eam igitur Lunc honora, ut cum fiducia tunc iu eam aspicias, To Exod. xx,
καὶ ἐλεήμων, μακρόθυμος καὶ πολυέλεος, καὶ ἀγα
θοποιές αἰώνιος· υπεσχημένος καὶ διδοὺς οὐράνιον
βασιλείαν, καὶ ἀδιάδοχον, καὶ βίον ἀνώδυνον, και
ζωὴν ἀθάνατον, καὶ φῶς εἰς ἀπόλαυσιν ἀνέσπερον,
τοῖς σεβομένοις καὶ προσκυνοῦσιν αὐτὸν, καὶ ἀγα
τῶσι, καὶ φυλάσσουσι τὰ προστάγματα αὐτοῦ. Ἀλλὰ
καὶ Θεὸς ζηλωτὴς, καὶ δίκαιος κριτής, καὶ φρικτός
ἐκδικητὴς αὐτός ἐστιν, ἐπάγων τοῖς ἀσεβοῦσιν εἰς
αὐτὸν, καὶ ἀπειθοῦσιν αὐτῷ, καὶ ἀθετοῦσι τὰ προσ
τάγματα αὐτοῦ, κόλασιν αἰώνιον, πῦρ ἄσβεστον,
ἐδύνην ἄπαυστον, θλίψιν ἀπαραμύθητον, ένδυμα ζή
φου ἀφεγγούς, χώραν σκοτεινὴν καὶ τεθλιμμένην,
βρυγμὸν ἐλεεινὸν ὀδόντων, ἰσβόλους ἀκοιμήτους
σκώληκας, ο ήταίμασε τῇ πρώτῳ ἀποστάτῃ πονηρῳ, καὶ σὺν αὐτῷ πᾶσι τοῖς πεπλανημένοις ὑπ' αὐτοῦ,
καὶ ἀκολουθήσασιν αὐτῷ, καὶ ἀθετήσασι τὸν ποιητὴν αὐτῶν, ἐν ἔργοις, καὶ λόγοις, καὶ διανοήμασιν.
Οὐ ποιήσεις πᾶν ὁμοίωμα, ὅσα ἐν τῷ οὐρανῷ
ἄνω, καὶ ὅσα ἐπὶ τῆς γῆς κάτω, καὶ ὅσα ἐν ταῖς
ὕδασιν, εἰς τὸ λατρεύειν αὐτοῖς, ἢ δοξάζειν ὡς
θεούς· πάντα γάρ εἰσι κτίσματα τοῦ μόνου Θεοῦ,
ὃς ἐπ' ἐσχάτων τῶν αἰώνων, ἐκ παρθενικῆς νηδύος
σάρκα λαβὼν, ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώ
ποις συνανεστράφη, καὶ ὑπὲρ τῆς τῶν ἀνθρώπων
σωτηρίας παθών, καὶ θανών, καὶ ἀναστὰς, εἰς οὐ
μανούς μετὰ σώματος ἀνῆλθε, καὶ ἐκάθισεν ἐν δεν
ξιᾷ τῆς μεγαλωσύνης ἐν ὑψηλοῖς· μεθ' οὗ σώματος
πάλιν ἐλεύσεται ἐν δόξῃ, κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς.
Τούτου τοίνυν τοῦ δι' ἡμᾶς ἐνανθρωπήσαντος, ποιή
σεις τὴν εἰκόνα, διὰ τὴν εἰς αὐτὸν ἀγάπην, καὶ
μνησθήσῃ δι' αὐτῆς ἐκείνου, καὶ προσκυνήσεις δι'
αὐτῆς ἐκεῖνον, ἀνάγων τὸν νοῦν σου δι' αὐτῆς ἐπὶ
τὸ προσκυνητὸν ἐκεῖνο σῶμα τοῦ Σωτῆρος, τὸ καθη
ήμενον ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς ἐν οὐρανῷ. Ωσαύτω;
καὶ τῶν ἁγίων τους τύπους καὶ ποιήσεις καὶ προς
κυνήσεις, οὐχ ὡς θεοὺς (τοῦτο γὰρ ἀπηγόρευται),
ἀλλὰ διὰ τὴν εἰς ἐκείνους σχέσιν καὶ διάθεσιν, καὶ
τὴν ὑπερβάλλουσαν τιμήν, ἀναφερομένου διὰ τῶν
εἰκόνων ἐπ' αὐτοὺς τοῦ νοῦ· καθάπερ καὶ ὁ Μωϋσῆς
ἐποίησε τὰς τῶν Χερουβὶμ εἰκόνας ἔνδον τῶν ἁγίων,
καὶ αὐτὰ δὲ τὰ τῶν ἁγίων "Αγια τῶν ὑπερουρανίων
τύπος ἦν, καὶ τὸ ἅγιον κοσμικὸν εἰκόνα έφερε
παντὸς τοῦ κόσμου, καὶ ἅγια αὐτὰ ἐκάλεσεν ὁ Μω
σῆς, οὐ τὰ κτίσματα δοξάζων, ἀλλὰ δι' αὐτῶν τὸν
χεσμοποιὸν Θεόν· καὶ σὺ τοίνυν οὐ θεοποιήσεις τὰς
εἰκόνας τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, καὶ τῶν ἁγίων, ἀλλὰ
δι' αὐτῶν προσκυνήσεις τὸν κατ᾿ εἰκόνα εἰκείαν
πρότερον ποιήσαντα ἡμᾶς, καὶ ὕστερον τὴν καθ'
ἡμᾶς αὐτοῦ εἰκόνα, διὰ φιλανθρωπίαν ἄφατον ἀνει
ληφέναι εὐδοκήσαντα, καὶ κατ᾿ αὐτὴν περιγραπτών
γενόμενον. Οὐ μόνον δὲ τὴν θείαν εἰκόνα προσκυνή
σεις, ἀλλὰ καὶ τοῦ σταυροῦ αὐτοῦ τὸν τύπον σημείον
γάρ ἐστι μέγιστον, καὶ τρόπαιον Χριστοῦ, κατὰ τοῦ
διαβόλου καὶ πάσης τῆς ἀντικειμένης φάλαγγος
διὸ καὶ φρίττουσι καὶ φυγαδεύονται, τοῦτον τυπού
μενον ὁρῶντες· οὗτος ὁ τύπος καὶ πρὸ τοῦ γενέσθαι
τὸ πρωτότυπον, μεγάλως ἐν τοῖς προφήταις ἐδοξά
σθη, καὶ τὰ μέγιστα ἑτερατούργησεν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ
της δευτέρας παρουσίας τοῦ κρεμασθέντος ἐν αὐτῷ
colentibusque ac diligentibus ipsum, et servantibus
præcepta ipsius. Sed idem Deus est etiam zelotes,
et justus judex, et inetuendus ultor, retribuens non
timentibus se, et sibi non obedientibus, et sua sper
nentibus mandala, pronas æternas, iguem inex
stinguibilem, dolorem indesinentem, tribulationem
sine solatio, indumentuin tetræ caliginis, regionem
tenebrarum et oppressionis, stridorem dentium sine
ulla miseratione, veneficos et irrequietos vermes
quæ præparavit primo nequam apostatæ, et simul
omnibus alien seductis cique servientibus, et oper
nentibus faetorem suum, in opere, verbo et cogi
tatione.
Non facies omnem similitudinem, quæ est in
cœlo desuper, et quæ in terra deorsum, nec corum
quae sunt in aquis, ad adorandum ea et colendum
ut deos vo.» Omnia enim suut creaturæ unius Dei,
qui in novissimis temporibus ex virginali utero
carne assumpta, in terra visus est, et cum homini
bus habitavit, et pro salute hominum passus el
mortuus, resurrexit, et in cœlos cum corpore as
cendit, et selit adl dexteram inajestatis in excelsis,
in quo corpore venturus est cum gloria judicare
vivos et mortuos. Hujus igitur qui propter nos homo
factus est, imaginem pro tuo erga eum amore fa
cies, et per hanc illius recordaberis, et per hanc
illum· adoralis, et per hanc animum levabis ad
illud adorabile Salvatoris corpus sedens al
dexteram Patris in calo. Item imagines san
clorum facies et coles, non ut deos, quod ve
tatur, sed propter tuum erga eos respectum
affectumque et eximiam reverentian, per iua
gives mentem al eos eriseus, sicut et Moyses
fecit imagines Cherubim intra Saucla sanctorum,
ipsa autem sancta sauctorum erant supercœlestium
figura, et sanctum, ubi populus stabat, imaginem
gerebat totius mundi, et illa Moyses vocavit sancta,
non creaturas honoraus, sed per eas Creatorem
mundi Deum. Et tu igi ur facies Domini Jesu Chri
sti et sanctorum imagines, sed per eas coles illum
qui ad imaginem suam prius fecit nos,ac deinde banc
suam imaginem, seu naturam nostram, ob ineffa
bilem misericordiam, assumere dignatus est, eaque
circumscribi. Nee tantum divinam imaginem aduo
rabis, sed et ipsius crucis figuram: signum enim
magnum est, et tropæum Christi contra diabolum
et universam adversariorum cohortem. Itaque isti
fremunt et fugantur, ejus imaginem videntes. Imago
hpc, vel antequam existeret prototypus, maxime
in prophetis laudata est, et maxima fecit miracula,
imo in secundo adventu suspensi in ea Domini Jesu
Christi, quando veniet judicare vivos et mortuos,
ipsi præcedet magnum illud et tremendum ejus si
guum, cum virtute et majestate mulla. Eam igitur
Lunc honora, ut cum fiducia tunc iu eam aspicias,
To Exod. xx,
col. 1093–1094page 126 of 197
PG 150:1093Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, μέλλοντος ἔρχεσθαι κρίναι ζῶντας καὶ νεκρούς, ἐλεύσεται ἔμπροσθεν τοῦτο τὸ μέγα καὶ φρικτὸν αὐτοῦ σημεῖον, μετὰ δυνάμεως καὶ δόξης πολλῆς. Δόξασον οὖν αὐτὸν νῦν, ἵνα με τὰ παρρησίας προσβλέψης τότε, καὶ συνδοξασθῇς αὐτῷ. Καὶ τὰς τῶν ἁγίων δὲ εἰκόνας, ὡς συσταύρωσ θέντων τῷ Κυρίῳ, προσκυνήσεις, τὸν σταυρὸν προ τυπῶν σου τῷ προσώπῳ, καὶ εἰς μνήμην ἐρχόμενος τῆς ἐνειργασμένης ἐκείνοις κοινωνίας τῶν παθημά των τοῦ Χριστοῦ· ὡσαύτως καὶ τὰς σοροὺς τούτων τὰς ἁγίας, καὶ εἴ τι τῶν ὀστέων λείψανον· οὐ γὰρ διέστη τούτων ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ, ὥσπερ οὐδὲ τοῦ προσκυνητοῦ σώματος Χριστοῦ διέστη ἡ θεύτης, ἐπὶ τοῦ ζωοποιοῦ θανάτου. Τοῦτο δὲ ποιῶν, καὶ δοξάζων τοὺς τὸν Θεὸν δοξάσαντας, ὡς τελείους δι' ἔργων φανέντας ἐν τῇ ἀγάπῃ τοῦ Θεοῦ, καὶ συνδοξασθήσῃ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ μετὰ τοῦ Δαβὶδ ψαλεῖς, «Ἐμοὶ, λέγων, λίαν ἐτιμήθησαν οἱ φίλοι σου, ὁ Θεός. ο Οὐ λήψῃ τὸ ὄνομα Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου ἐπὶ μα ταίῳ ο διά τι τῶν γηίνων, ἢ διὰ φόβον ἀνθρώπινον, ἢ αἰσχύνην, ἢ κέρδος οἰκεῖον, ἐπὶ ψεύδει ὀμνύων. Ἐπιορκία γὰρ ἄρνησίς ἐστι Θεοῦ. Διὰ τοῦτο οὐδὲ ἐμέσῃς ὅλως, ἀλλὰ φεύξῃ τὸν ὅρκον τελείως, ὡς διὰ τοῦ ὅρκου τῆς ἐπιορκίας ἐρχομένης, καὶ ἀπαλλο τριούσης τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῖς ἀνόμοις συγκαταριθμού σης τὸν τῇ ἐπιορκίᾳ χρώμενον, ἀληθεύων δὲ ἐν πᾶσι τοῖς σοῖς λόγοις, ὅρκου βεβαιότητα παρέξεις. Εἰ δέ ποτε συμβαίη ὅρκῳ σεαυτὸν ὑποβαλεῖν, ὁ τῶν ἀπευκταίων, εἰ μὲν ἐπί τινι τῶν κατὰ νόμον θεῖον, πράξεις μὲν ὡς νόμιμον ἐκεῖνο· σεαυτὸν δὲ ἀπαι τήσεις τὰς εὐθύνας, ὅτι ὅλως ώμοσας· ἐλεημοσύνῃ, καὶ ἱκεσίᾳ, καὶ πένθει, καὶ κακώσει σώματος ἐξ τ' εούμενος Χριστὸν, τὸν εἰπόντα, «Μὴ ὀμόσῃς·» εί δὲ ἐπί τινι τῶν παρανόμων, δρα μὴ διὰ τὸν ὅρκον πληρώσῃς τὸ παράνομον, ἵνα μὴ τῷ προφητοκτόνῳ Ηρώδη σαναριθμηθῇς· ἀθετήσας δὲ τὸν παράνομον ἐκεῖνον ὅρκον, ὅρον θὲς σεαυτῷ τοῦ μηκέτι ποτὲ ὁμόσαι, καὶ ἐξιλέου σεαυτῷ τὸν Θεὸν, χρώμα νος ἐπιπονώτερον σὺν δάκρυσι τοῖς προειρημένοις φαρμάκοις. Ἡμέραν μίαν τῆς ἑβδομάδος, ἥτις καὶ Κυριακή καλεῖται, διὰ τὸ ἀνατεθειμένην εἶναι τῷ Κυρίῳ, κατ' αὐτὴν ἀναστάντι ἐκ νεκρῶν, καὶ προϋποδείξαντι, καὶ προπιστωσαμένῳ τὴν κοινὴν ἀνάστασιν, ἐν ᾗ πᾶν γήϊνον ἀργήσει ἔργον· ταύτην τοίνυν τὴν ἡμέ ραν ἁγιάζεις, καὶ βιωτικὸν πᾶν ἔργον οὐ ποιήσεις, η χωρὶς τῶν ἀναγκαίων· καὶ τοῖς ὑπὸ σὲ καὶ μετὰ σοῦ πᾶσιν ἄνεσιν παρέξεις, ἵν᾿ ὁμοῦ δοξάσητε τὸν τῷ οἰκείῳ θανάτῳ κτησάμενον ἡμᾶς, καὶ ἀναστάντα καὶ συναναστήσαντα τὴν ἡμετέραν φύσιν. Καὶ μνη σθήσῃ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, καὶ μελετήσεις ἐν πά σαις ταῖς ἐντολαῖς καὶ δικαιώμασι Κυρίου, καὶ ἐξετάσεις σεαυτόν, μή τι παρέβης, ἢ παρέλειψας, καὶ διορθώσεις σεαυτὸν ἐν πᾶσι· καὶ προσκαρτερήσεις ἐν αὐτῇ τῷ τοῦ Θεοῦ ναῷ, καὶ ταῖς ἐν αὐτῷ συνάξεσι παραμενεῖς· καὶ μεταλήψῃ ἐν εἰλικρινεί πίστει, καὶ ἀκατακρίτῳ συνειδότι τοῦ ἁγίου σώμα τος καὶ αἵματος Χριστοῦ· καὶ ἀρχὴν ἀκριβεστέρου βίου ἄρξῃ· καὶ ἀνακαινίσεις σεαυτὸν, καὶ ἑτοιμά
etorum, quippe qui cum Christo crucifixi sunt, coles, crucem coram te imaginans, et in memoriam revocans inditam illis participationem passionum Christi. Item sepulcra eorum sancta, et si que os sium reliquiæ; non enim ab his separata est gratia Dei, sicut nec ab adorabili corpore Christi separa a est divinitas in ejus vivitiea morte. Hoc faciens, et eos glorificans qui Deum bonorificaret et perfecti operibus visi sunt in amore Dei, ipse a Deo con glorificaberis, et cum Davide psalles, dicens: «Mili nimis honorificati sunt amici tui, Deus. et cum ea couglorificeris. Imagines quoque san 71 Exod. sx, 7, 78 Deut. xx, 10. Non assumes nomen Domini Dei tui in va num ", propter aliquid terrestre, aut propter timorem hominum, aut pudorem, aut lucrum proprium, mendaciter jurans. Perjurium enim est negatio Dei. Propterea, ne jures unquam, sed fuge omnino sacramentum, quia per juramentum venit perjurium, quod a Deo alienat, et inter sceleratos adscribit falso utentem sacramento; sed verum in cunctis sermonibus tuis dicens, jurisjurandi firmi tatem præstabis. Quod si unquam tibi contigerit aliquid sub sacramento polliceri (quod est nefas), si promissum est aliquid conforme legi divinæ, illud facies, utpote licitumi, a te vero pœnas repe tes præstiti juramenti, eleemosyna, precibus, luctu, et corporis aflictatione placans Christum, qui dixit ‹ Non jurabis; › si autem est aliquid lege vetitum, vide ne propter sacramentum facius quid illicitum, ut non ascribaris cum Herode propheta occisure, et abrogans impium illud jusjurandum, propositum tibi impone nunquam amplius jurandi, ac Deum tibi propitia, laboriosius cumn lacrymis utens præfa tis remediis. no Unam hebdomadis diem, quæ Dominica vocatur, utpote Domino reservatam, qui in ea resurrexit, et præmonstravit, et certam reddidit universalem resurrectionem, in qua omne terrenum evacuabitur opus: hanc, inquam, diem sanctificabis, nullum opus ad victum in ea facies ", prater necessaria, et omnibus qui sub te et tecum sunt, requiem concedes, ut simul glorificetis eum qui nos sua morte acquisivit, et resurgens couresuscitavit stram naturain. Et recordaberis futuri sæculi, et meditaberis in omnibus mandatis et justificationi bus Domini, et teipsum examinabis de'offensis et defectibus, et te ab omni lapsu relevabis; et inhæ rebis ipsi Dei templo, et in ejus cœtibus permane™ bis; et participabis in sincera fide et innocua con scientia corpus et sanguinem Christi; et initium perfectionis vitæ inchoabis; et renovabis teipsum, et præparabis ad suscipiendum futura bona ætern, propter quæ rebus terrenis, ne aliis quidem diebus,
Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, μέλλοντος ἔρχεσθαι κρίναι
ζῶντας καὶ νεκρούς, ἐλεύσεται ἔμπροσθεν τοῦτο τὸ
μέγα καὶ φρικτὸν αὐτοῦ σημεῖον, μετὰ δυνάμεως
καὶ δόξης πολλῆς. Δόξασον οὖν αὐτὸν νῦν, ἵνα με
τὰ παρρησίας προσβλέψης τότε, καὶ συνδοξασθῇς
αὐτῷ. Καὶ τὰς τῶν ἁγίων δὲ εἰκόνας, ὡς συσταύρωσ
θέντων τῷ Κυρίῳ, προσκυνήσεις, τὸν σταυρὸν προ
τυπῶν σου τῷ προσώπῳ, καὶ εἰς μνήμην ἐρχόμενος
τῆς ἐνειργασμένης ἐκείνοις κοινωνίας τῶν παθημά
των τοῦ Χριστοῦ· ὡσαύτως καὶ τὰς σοροὺς τούτων
τὰς ἁγίας, καὶ εἴ τι τῶν ὀστέων λείψανον· οὐ γὰρ
διέστη τούτων ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ, ὥσπερ οὐδὲ τοῦ
προσκυνητοῦ σώματος Χριστοῦ διέστη ἡ θεύτης, ἐπὶ τοῦ ζωοποιοῦ θανάτου. Τοῦτο δὲ ποιῶν, καὶ δοξάζων
τοὺς τὸν Θεὸν δοξάσαντας, ὡς τελείους δι' ἔργων φανέντας ἐν τῇ ἀγάπῃ τοῦ Θεοῦ, καὶ συνδοξασθήσῃ ὑπὸ
τοῦ Θεοῦ, καὶ μετὰ τοῦ Δαβὶδ ψαλεῖς, «Ἐμοὶ, λέγων, λίαν ἐτιμήθησαν οἱ φίλοι σου, ὁ Θεός. ο
Οὐ λήψῃ τὸ ὄνομα Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου ἐπὶ μα
ταίῳ ο διά τι τῶν γηίνων, ἢ διὰ φόβον ἀνθρώπινον,
ἢ αἰσχύνην, ἢ κέρδος οἰκεῖον, ἐπὶ ψεύδει ὀμνύων.
Ἐπιορκία γὰρ ἄρνησίς ἐστι Θεοῦ. Διὰ τοῦτο οὐδὲ
ἐμέσῃς ὅλως, ἀλλὰ φεύξῃ τὸν ὅρκον τελείως, ὡς διὰ
τοῦ ὅρκου τῆς ἐπιορκίας ἐρχομένης, καὶ ἀπαλλο
τριούσης τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῖς ἀνόμοις συγκαταριθμού
σης τὸν τῇ ἐπιορκίᾳ χρώμενον, ἀληθεύων δὲ ἐν
πᾶσι τοῖς σοῖς λόγοις, ὅρκου βεβαιότητα παρέξεις.
Εἰ δέ ποτε συμβαίη ὅρκῳ σεαυτὸν ὑποβαλεῖν, ὁ τῶν
ἀπευκταίων, εἰ μὲν ἐπί τινι τῶν κατὰ νόμον θεῖον,
πράξεις μὲν ὡς νόμιμον ἐκεῖνο· σεαυτὸν δὲ ἀπαι
τήσεις τὰς εὐθύνας, ὅτι ὅλως ώμοσας· ἐλεημοσύνῃ,
καὶ ἱκεσίᾳ, καὶ πένθει, καὶ κακώσει σώματος ἐξ
τ' εούμενος Χριστὸν, τὸν εἰπόντα, «Μὴ ὀμόσῃς·» εί
δὲ ἐπί τινι τῶν παρανόμων, δρα μὴ διὰ τὸν ὅρκον
πληρώσῃς τὸ παράνομον, ἵνα μὴ τῷ προφητοκτόνῳ
Ηρώδη σαναριθμηθῇς· ἀθετήσας δὲ τὸν παράνο
μον ἐκεῖνον ὅρκον, ὅρον θὲς σεαυτῷ τοῦ μηκέτι
ποτὲ ὁμόσαι, καὶ ἐξιλέου σεαυτῷ τὸν Θεὸν, χρώμα
νος ἐπιπονώτερον σὺν δάκρυσι τοῖς προειρημένοις
φαρμάκοις.
Ἡμέραν μίαν τῆς ἑβδομάδος, ἥτις καὶ Κυριακή
καλεῖται, διὰ τὸ ἀνατεθειμένην εἶναι τῷ Κυρίῳ, κατ'
αὐτὴν ἀναστάντι ἐκ νεκρῶν, καὶ προϋποδείξαντι,
καὶ προπιστωσαμένῳ τὴν κοινὴν ἀνάστασιν, ἐν ᾗ
πᾶν γήϊνον ἀργήσει ἔργον· ταύτην τοίνυν τὴν ἡμέ
ραν ἁγιάζεις, καὶ βιωτικὸν πᾶν ἔργον οὐ ποιήσεις, η
χωρὶς τῶν ἀναγκαίων· καὶ τοῖς ὑπὸ σὲ καὶ μετὰ
σοῦ πᾶσιν ἄνεσιν παρέξεις, ἵν᾿ ὁμοῦ δοξάσητε τὸν
τῷ οἰκείῳ θανάτῳ κτησάμενον ἡμᾶς, καὶ ἀναστάντα
καὶ συναναστήσαντα τὴν ἡμετέραν φύσιν. Καὶ μνη
σθήσῃ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, καὶ μελετήσεις ἐν πά
σαις ταῖς ἐντολαῖς καὶ δικαιώμασι Κυρίου, καὶ
ἐξετάσεις σεαυτόν, μή τι παρέβης, ἢ παρέλειψας,
καὶ διορθώσεις σεαυτὸν ἐν πᾶσι· καὶ προσκαρτε
ρήσεις ἐν αὐτῇ τῷ τοῦ Θεοῦ ναῷ, καὶ ταῖς ἐν αὐτῷ
συνάξεσι παραμενεῖς· καὶ μεταλήψῃ ἐν εἰλικρινεί
πίστει, καὶ ἀκατακρίτῳ συνειδότι τοῦ ἁγίου σώμα
τος καὶ αἵματος Χριστοῦ· καὶ ἀρχὴν ἀκριβεστέρου
βίου ἄρξῃ· καὶ ἀνακαινίσεις σεαυτὸν, καὶ ἑτοιμά
etorum, quippe qui cum Christo crucifixi sunt,
coles, crucem coram te imaginans, et in memoriam
revocans inditam illis participationem passionum
Christi. Item sepulcra eorum sancta, et si que os
sium reliquiæ; non enim ab his separata est gratia
Dei, sicut nec ab adorabili corpore Christi separa a
est divinitas in ejus vivitiea morte. Hoc faciens, et
eos glorificans qui Deum bonorificaret et perfecti
operibus visi sunt in amore Dei, ipse a Deo con
glorificaberis, et cum Davide psalles, dicens: «Mili
nimis honorificati sunt amici tui, Deus.
et cum ea couglorificeris. Imagines quoque san
71 Exod. sx, 7, 78 Deut. xx, 10.
Non assumes nomen Domini Dei tui in va
num ", propter aliquid terrestre, aut propter
timorem hominum, aut pudorem, aut lucrum
proprium, mendaciter jurans. Perjurium enim est
negatio Dei. Propterea, ne jures unquam, sed fuge
omnino sacramentum, quia per juramentum venit
perjurium, quod a Deo alienat, et inter sceleratos
adscribit falso utentem sacramento; sed verum in
cunctis sermonibus tuis dicens, jurisjurandi firmi
tatem præstabis. Quod si unquam tibi contigerit
aliquid sub sacramento polliceri (quod est nefas),
si promissum est aliquid conforme legi divinæ,
illud facies, utpote licitumi, a te vero pœnas repe
tes præstiti juramenti, eleemosyna, precibus, luctu,
et corporis aflictatione placans Christum, qui dixit
‹ Non jurabis; › si autem est aliquid lege vetitum,
vide ne propter sacramentum facius quid illicitum,
ut non ascribaris cum Herode propheta occisure,
et abrogans impium illud jusjurandum, propositum
tibi impone nunquam amplius jurandi, ac Deum
tibi propitia, laboriosius cumn lacrymis utens præfa
tis remediis.
no
Unam hebdomadis diem, quæ Dominica vocatur,
utpote Domino reservatam, qui in ea resurrexit, et
præmonstravit, et certam reddidit universalem
resurrectionem, in qua omne terrenum evacuabitur
opus: hanc, inquam, diem sanctificabis, nullum
opus ad victum in ea facies ", prater necessaria,
et omnibus qui sub te et tecum sunt, requiem
concedes, ut simul glorificetis eum qui nos sua
morte acquisivit, et resurgens couresuscitavit
stram naturain. Et recordaberis futuri sæculi, et
meditaberis in omnibus mandatis et justificationi
bus Domini, et teipsum examinabis de'offensis et
defectibus, et te ab omni lapsu relevabis; et inhæ
rebis ipsi Dei templo, et in ejus cœtibus permane™
bis; et participabis in sincera fide et innocua con
scientia corpus et sanguinem Christi; et initium
perfectionis vitæ inchoabis; et renovabis teipsum,
et præparabis ad suscipiendum futura bona ætern,
propter quæ rebus terrenis, ne aliis quidem diebus,
col. 1095–1096page 127 of 197
PG 150:1095σεις πρὸς ὑποδοχὴν τῶν μελλόντων αιώνιων ἀγαθῶν, δι' & τοῖς γηΐνοις, οὐδὲ ταῖς ἄλλαις ἡμέραις κατα χρήσῃ· ἐν δὲ τῇ Κυριακῇ πάντων, διὰ τὸ προσο εδρεύειν τῷ Θεῷ, ἀφέξῃ, πλὴν τῶν ἀναγκαιοτάτων, καὶ ὧν ἄνευ ζῆν ἀδύνατον. Οὕτω γὰρ τὸν Θεὸν ἔχων τόπον καταφυγῆς, οὐ μεταβήσῃ· τό τε πῦρ τῶν παθῶν οὐκ ἐκκαύσεις, καὶ τὸ βάσταγμα τῆς ἁμαρτίας οὐκ ἀρεῖς· καὶ οὕτω τὴν ἡμέραν τῶν Σαββάτων ἁγιάσεις, σαββατίζων τὴν τῶν κακῶν ἀπραξίαν. Τῇ Κυριακῇ δὲ τὰς νενομισμένας μεγά λας ἑορτάς συνάψεις, τὰ αὐτὰ πράττων, καὶ ἀπὸ τῶν αὐτῶν ἀπεχόμενος. • Τίμα τον πατέρα σου, καὶ τὴν μητέρα σου ο δι' αὐτῶν γάρ σε προήγαγεν εἰς τὸν βίον ὁ Θεὸς, καὶ αὐτοί σοι μετὰ Θεὸν αἴτιοι του εἶναι. Οὐκοῦν καὶ σὺ, μετὰ Θεὸν, αὐτοὺς καὶ τιμή σεις, καὶ ἀγαπήσεις· εἰ καὶ πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ ἀγάπην ἢ πρὸς ἐκείνους συνεργεῖ· εἰ δὲ μὴ συν εργεῖ, φεύξῃ ἀπ' αὐτῶν ἀμέσως· ἂν δέ σοι και ἐμπόδιον ὦσι, καὶ μάλιστα πρὸς τὴν ἀληθῆ καὶ σωτήριον πίστιν, ἑτερόδοξοι τινες ὄντες, οὐ μόνον φεύξῃ, ἀλλὰ καὶ μισήσεις· οὐκ ἐκείνους μόνους, ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς πρὸς γένους, καὶ τοὺς κατά πᾶσαν ἄλλην φιλίαν καὶ συνάφειαν· καὶ αὐτά σου τὰ μέλη, καὶ τὰς τούτων ὀρέξεις, καὶ αὐτό σου πᾶν τὸ σῶμα· καὶ τὴν ἐκ τούτου πρὸς τὰ πάθη σχέσιν Εἴ τις γὰρ οὐ μισεῖ τὸν πατέρα αὐτοῦ, καὶ τὴν μητέρα, καὶ τὴν γυναῖκα, καὶ τὰ τέκνα, καὶ τοὺς ἀδελφοὺς, προσέτι καὶ τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν, καὶ αἱ ρει τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθεῖ ὀπίσω μου, οὐκ ἔστι μου ἄξιος,» εἶπεν ὁ Χριστός. Καὶ πρὸς μὲν τοὺς κατὰ σάρκα πατέρας, καὶ φίλους, και ἀδελφοὺς, οὕτω· τοὺς δὲ οἰκείους τῆς πίστεως, καὶ μὴ ἐμποδίζοντας πρὸς σωτηρίαν, καὶ τιμήσεις, καὶ ἀγαπήσεις. Εἰ δὲ τοὺς κατὰ σάρκα πατέρας οὕτω, πόσῳ πλέον τιμήσεις καὶ ἀγαπήσεις τους κατά πνεῦμά σοι γεγονότας πατέρας; οἵ σε ἀπὸ τοῦ εἶναι εἰς τὸ εὖ εἶναι μετεποίησαν, καὶ μετέδωκάν σοι τοῦ φωτισμοῦ τῆς γνώσεως, καὶ ἐδίδαξαν τὴν φανέμω σιν τῆς ἀληθείας, καὶ ἀνεγέννησαν σε διὰ τοῦ λου τροῦ τῆς παλιγγενεσίας, καὶ ἐνέθηκαν σοι τὴν ἐλ πίδα τῆς ἀναστάσεως, καὶ τῆς ἀθανασίας, καὶ τῆς ἀδιαδόχου βασιλείας καὶ κληρονομίας, καὶ ἐποίησάν σε ἐξ ἀναξίου ἄξιον τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν, καὶ οὐρά νιον ἀντ᾽ ἐπιγείου, καὶ αἰώνιον ἀντὶ προσκαίρου, καὶ υἱὸν καὶ διδακτὸν, οὐκέτι ἀνθρώπου, ἀλλὰ του θεανθρώπου Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ χαρισαμένου στι τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας, δς εἶπε·· Μὴ καλέσητε πατέρα ἐπὶ τῆς γῆς, μηδὲ καθηγητήν· εἷς γὰρ ὑμῶν ἐστι Πατήρ, καὶ καθηγητής ὁ Χριστός.» Πάν σαν οὖν τιμὴν καὶ ἀγάπην ὀφείλεις τοῖς πνευματικοὶ; πατράσιν, ὡς τῆς εἰς αὐτοὺς τιμῆς ἀναφερομένης ἐπὶ τὸν Χριστὸν, καὶ τὸ πανάγιον Πνεῦμα, ἐν ᾧ τὴν υἱοθεσίαν ἔλαβες, καὶ τὸν ἐπουράνιον Πατέρα, παρ' οὗ πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ὀνομάζεται. Σπεύσεις δὲ διὰ παντὸς τοῦ βίου πνευματικὸν πατέρα ἔχειν, καὶ ἐξαγγέλλειν αὐτῷ πᾶν ἁμάρτημα, καὶ πάντα λογισμὸν, καὶ λαμβάνειν παρ' αὐτοῦ τὴν Ιατρείαν καὶ τὴν ἄφεσιν· αὐτοῖς γὰρ ἐδόθη λύειν Χιν.
abuteris, dominica autem ab omnibus, adl assiden dum Deo, abstinebis, præter necessaria et sine quibus vivi nequit. Sic enim Deum habens confu gium, non transgredieris, nec cupiditatum accen deris igne, nec peccati mole gravaberis; et sic diem sanctificabis sabbatorum, sabbatizans a nalis requiem scendo. Dominicæ autem magnas festivitates lege præceptas adjunges, eadem faciens et ab iisdem abstinens. * Exod. xx, 12. * Luc. 26 27. 75 Matth. xxiH, 9. * Ephes. 1:1, 15. 77 Matth. xvi, 18. Honora patrem tuum et matrem tuam 7³, per hos enim te adduxit in vitam Deus, et illi sunt tibi post Deum exsistentiæ auctores. Ergo et tu, post Deum, cos honorabis et diliges, si ad Dei amorem amor illorum confert; si vero non conferat, fugies ab eis confestim; et si vel impedimentum tibi sinit, præsertim ad veram et salutarem fidem, quia hæ resi alicui inhærent, non solum fugies, sed et odio habebis, haud illos tantum, at omnes etiam aliunde anicos et conjunctos, et ipsa tua membra, et ho rum affectus, ipsumque totum corpus tuum, et hu jus libidinosos habitus. Nam si quis non odít patrem suum, et matrem, et uxorem, et filios, et fratres, adhuc autem et animam suam, et non ba julat crucem suam, et venit post me, non est me dignus, › ait Christus ". Et quidem sic erga patres et amicos et fratres secundum cárnem; conjunctos autem fide nec saluti obstantes honorabis et ama bis. Si porro sic parentes secundum carnem, quanto magis honorabis ac diliges eos qui secundum spi ritum facti sunt tibi parentes? qui te a vita in bo nam vitam transtulerunt, et communicaverunt tibi lumen scientiæ, et docuerunt manifestationem veri tatis, et regeneraverunt te per lavacrum renova tionis, et insexerunt tibi spem resurrectionis, immortalitatis, interminabilisque regni et bære ditatis, et fecerunt te ex indigno dignum æteruis bonis, et coelestem ex terrestri, et ex temporali zeternum, et filium ac discipulum, jam non homi mis, sed Hominis-Dei Jesu Christi, qui te unxit adoptionis spiritu, et qui dixit: Patrem nolite vocare vobis super terram, nec magistrum; unus est enim Pater vester, et Magister Christus 78. Ouinem igitur honorem et amorem debes spiritua libus patribus, quia illorum honor ascendit ad Christum et ad sanctissimum Spiritum, in quo adoptionem recepisti, et ad cœlestem Patrem, ex quo omnis paternitas in cœlis et in terra nomina tur "., Studebis autem per totam vitam patrem habere spiritualem, et ei manifestare omne pecca tum et omnem cogitationem, et ab co accipere sanationeni et veniam illis enim data est potestas solvendi et ligandi animus, et e quæcumque alliga. verint super terram, erunt ligata et in cœlo, e' qua cumque solverint super terram, erunt soluta et in cœlɔ”. › Hanc quippe gratiam et potestatem a Christo acceperunt: itaque obedies illis, nec cis contradices, ne peruiciem afferas anime uuæ. Namn si contradicens carnalibus parentibus, in its quæ
σεις πρὸς ὑποδοχὴν τῶν μελλόντων αιώνιων ἀγαθῶν,
δι' & τοῖς γηΐνοις, οὐδὲ ταῖς ἄλλαις ἡμέραις κατα
χρήσῃ· ἐν δὲ τῇ Κυριακῇ πάντων, διὰ τὸ προσο
εδρεύειν τῷ Θεῷ, ἀφέξῃ, πλὴν τῶν ἀναγκαιοτάτων,
καὶ ὧν ἄνευ ζῆν ἀδύνατον. Οὕτω γὰρ τὸν Θεὸν
ἔχων τόπον καταφυγῆς, οὐ μεταβήσῃ· τό τε πῦρ
τῶν παθῶν οὐκ ἐκκαύσεις, καὶ τὸ βάσταγμα τῆς
ἁμαρτίας οὐκ ἀρεῖς· καὶ οὕτω τὴν ἡμέραν τῶν
Σαββάτων ἁγιάσεις, σαββατίζων τὴν τῶν κακῶν
ἀπραξίαν. Τῇ Κυριακῇ δὲ τὰς νενομισμένας μεγά
λας ἑορτάς συνάψεις, τὰ αὐτὰ πράττων, καὶ ἀπὸ
τῶν αὐτῶν ἀπεχόμενος. • Τίμα τον πατέρα σου, καὶ
τὴν μητέρα σου ο δι' αὐτῶν γάρ σε προήγαγεν εἰς
τὸν βίον ὁ Θεὸς, καὶ αὐτοί σοι μετὰ Θεὸν αἴτιοι του
εἶναι. Οὐκοῦν καὶ σὺ, μετὰ Θεὸν, αὐτοὺς καὶ τιμή
σεις, καὶ ἀγαπήσεις· εἰ καὶ πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ
ἀγάπην ἢ πρὸς ἐκείνους συνεργεῖ· εἰ δὲ μὴ συν
εργεῖ, φεύξῃ ἀπ' αὐτῶν ἀμέσως· ἂν δέ σοι και
ἐμπόδιον ὦσι, καὶ μάλιστα πρὸς τὴν ἀληθῆ καὶ
σωτήριον πίστιν, ἑτερόδοξοι τινες ὄντες, οὐ μόνον
φεύξῃ, ἀλλὰ καὶ μισήσεις· οὐκ ἐκείνους μόνους,
ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς πρὸς γένους, καὶ τοὺς κατά
πᾶσαν ἄλλην φιλίαν καὶ συνάφειαν· καὶ αὐτά σου
τὰ μέλη, καὶ τὰς τούτων ὀρέξεις, καὶ αὐτό σου πᾶν
τὸ σῶμα· καὶ τὴν ἐκ τούτου πρὸς τὰ πάθη σχέσιν
Εἴ τις γὰρ οὐ μισεῖ τὸν πατέρα αὐτοῦ, καὶ τὴν
μητέρα, καὶ τὴν γυναῖκα, καὶ τὰ τέκνα, καὶ τοὺς
ἀδελφοὺς, προσέτι καὶ τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν, καὶ αἱ
ρει τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθεῖ ὀπίσω μου,
οὐκ ἔστι μου ἄξιος,» εἶπεν ὁ Χριστός. Καὶ πρὸς
μὲν τοὺς κατὰ σάρκα πατέρας, καὶ φίλους, και
ἀδελφοὺς, οὕτω· τοὺς δὲ οἰκείους τῆς πίστεως, καὶ
μὴ ἐμποδίζοντας πρὸς σωτηρίαν, καὶ τιμήσεις, καὶ
ἀγαπήσεις. Εἰ δὲ τοὺς κατὰ σάρκα πατέρας οὕτω,
πόσῳ πλέον τιμήσεις καὶ ἀγαπήσεις τους κατά
πνεῦμά σοι γεγονότας πατέρας; οἵ σε ἀπὸ τοῦ εἶναι
εἰς τὸ εὖ εἶναι μετεποίησαν, καὶ μετέδωκάν σοι τοῦ
φωτισμοῦ τῆς γνώσεως, καὶ ἐδίδαξαν τὴν φανέμω
σιν τῆς ἀληθείας, καὶ ἀνεγέννησαν σε διὰ τοῦ λου
τροῦ τῆς παλιγγενεσίας, καὶ ἐνέθηκαν σοι τὴν ἐλ
πίδα τῆς ἀναστάσεως, καὶ τῆς ἀθανασίας, καὶ τῆς
ἀδιαδόχου βασιλείας καὶ κληρονομίας, καὶ ἐποίησάν
σε ἐξ ἀναξίου ἄξιον τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν, καὶ οὐρά
νιον ἀντ᾽ ἐπιγείου, καὶ αἰώνιον ἀντὶ προσκαίρου,
καὶ υἱὸν καὶ διδακτὸν, οὐκέτι ἀνθρώπου, ἀλλὰ του
θεανθρώπου Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ χαρισαμένου στι
τὸ πνεῦμα τῆς υἱοθεσίας, δς εἶπε·· Μὴ καλέσητε
πατέρα ἐπὶ τῆς γῆς, μηδὲ καθηγητήν· εἷς γὰρ
ὑμῶν ἐστι Πατήρ, καὶ καθηγητής ὁ Χριστός.» Πάν
σαν οὖν τιμὴν καὶ ἀγάπην ὀφείλεις τοῖς πνευματι
κοῖ; πατράσιν, ὡς τῆς εἰς αὐτοὺς τιμῆς ἀναφερο
μένης ἐπὶ τὸν Χριστὸν, καὶ τὸ πανάγιον Πνεῦμα, ἐν
ᾧ τὴν υἱοθεσίαν ἔλαβες, καὶ τὸν ἐπουράνιον Πατέρα,
παρ' οὗ πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ὀνομά
ζεται. Σπεύσεις δὲ διὰ παντὸς τοῦ βίου πνευματικὸν
πατέρα ἔχειν, καὶ ἐξαγγέλλειν αὐτῷ πᾶν ἁμάρτημα,
καὶ πάντα λογισμὸν, καὶ λαμβάνειν παρ' αὐτοῦ τὴν
Ιατρείαν καὶ τὴν ἄφεσιν· αὐτοῖς γὰρ ἐδόθη λύειν
Χιν.
abuteris, dominica autem ab omnibus, adl assiden
dum Deo, abstinebis, præter necessaria et sine
quibus vivi nequit. Sic enim Deum habens confu
gium, non transgredieris, nec cupiditatum accen
deris igne, nec peccati mole gravaberis; et sic diem
sanctificabis sabbatorum, sabbatizans a nalis requiem
scendo. Dominicæ autem magnas festivitates lege
præceptas adjunges, eadem faciens et ab iisdem
abstinens.
* Exod. xx, 12. * Luc. 26 27. 75 Matth. xxiH, 9. * Ephes. 1:1, 15. 77 Matth. xvi, 18.
Honora patrem tuum et matrem tuam 7³, per
hos enim te adduxit in vitam Deus, et illi sunt tibi
post Deum exsistentiæ auctores. Ergo et tu, post
Deum, cos honorabis et diliges, si ad Dei amorem
amor illorum confert; si vero non conferat, fugies
ab eis confestim; et si vel impedimentum tibi sinit,
præsertim ad veram et salutarem fidem, quia hæ
resi alicui inhærent, non solum fugies, sed et odio
habebis, haud illos tantum, at omnes etiam aliunde
anicos et conjunctos, et ipsa tua membra, et ho
rum affectus, ipsumque totum corpus tuum, et hu
jus libidinosos habitus. Nam si quis non odít
patrem suum, et matrem, et uxorem, et filios, et
fratres, adhuc autem et animam suam, et non ba
julat crucem suam, et venit post me, non est me
dignus, › ait Christus ". Et quidem sic erga patres
et amicos et fratres secundum cárnem; conjunctos
autem fide nec saluti obstantes honorabis et ama
bis. Si porro sic parentes secundum carnem, quanto
magis honorabis ac diliges eos qui secundum spi
ritum facti sunt tibi parentes? qui te a vita in bo
nam vitam transtulerunt, et communicaverunt tibi
lumen scientiæ, et docuerunt manifestationem veri
tatis, et regeneraverunt te per lavacrum renova
tionis, et insexerunt tibi spem resurrectionis,
immortalitatis, interminabilisque regni et bære
ditatis, et fecerunt te ex indigno dignum æteruis
bonis, et coelestem ex terrestri, et ex temporali
zeternum, et filium ac discipulum, jam non homi
mis, sed Hominis-Dei Jesu Christi, qui te unxit
adoptionis spiritu, et qui dixit: Patrem nolite
vocare vobis super terram, nec magistrum; unus
est enim Pater vester, et Magister Christus 78.
Ouinem igitur honorem et amorem debes spiritua
libus patribus, quia illorum honor ascendit ad
Christum et ad sanctissimum Spiritum, in quo
adoptionem recepisti, et ad cœlestem Patrem, ex
quo omnis paternitas in cœlis et in terra nomina
tur "., Studebis autem per totam vitam patrem
habere spiritualem, et ei manifestare omne pecca
tum et omnem cogitationem, et ab co accipere
sanationeni et veniam illis enim data est potestas
solvendi et ligandi animus, et e quæcumque alliga.
verint super terram, erunt ligata et in cœlo, e'
qua cumque solverint super terram, erunt soluta et
in cœlɔ”. › Hanc quippe gratiam et potestatem a
Christo acceperunt: itaque obedies illis, nec cis
contradices, ne peruiciem afferas anime uuæ. Namn
si contradicens carnalibus parentibus, in its quæ
col. 1097–1098page 128 of 197
PG 150:1097καὶ δεσμειν ψυχὰς, καὶ πάντα ὅσα ἂν δήσωσιν ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται δεδεμένα ἐν τῷ οὐρανῷ, καὶ πάντα ὅσα ἂν λύσωσιν ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται λελυμένα ἐν τῷ οὐρανῷ· ταύτην γὰρ τὴν χάριν καὶ τὴν δύναμιν ἔλαβον παρὰ Χριστοῦ· διὸ καὶ ὑπακούσεις αὐτοῖς, καὶ οὐκ ἀντιλέξεις αὐτοῖς, ἵνα μὴ προξενήσης ἀπώλειαν τῇ σεαυτοῦ ψυχῇ. Εἰ γὰρ ὁ ἀντιλέγων τοῖς κατὰ σάρκα γονεῦσιν, εἰς ἃ μὴ ἀπηγόρευται τῷ θείῳ νόμῳ, θανατοῦται, κατὰ τὸν νόμον, πῶς ὁ ἀντιλέγων τοῖς κατὰ πνεῦμα πατράσιν, οὐ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ διώκει ἀπ' αὐτοῦ, καὶ τὴν οἰκείαν ἀπόλλυσι ψυχήν; Διὰ τοῦτο καὶ συμβούλευσαι καὶ ἐπάκουσον διὰ τέλους τοῖς σοῖς ἐν πνεύματι πατράσιν, ἵνα σωθῇ σου ἡ ψυχὴ, καὶ κληρονόμος γένῃ τῶν αἰωνίων καὶ ἀκηράτων ἀγαθῶν. Οὐ πορνεύσεις, ο ἵνα μὴ ἀντὶ του εἶναι μέλος τοῦ Χριστοῦ, ὑπάρξης πόρνης μέλος, καὶ ἐκκοπῆς τοῦ Θείου σώματος, καὶ ῥιφῇς εἰς γέενναν· εἰ γὰρ θυμά της ἱερέως, ἂν ἀλῷ πορνευομένη, εννόμως κατακαίεται, ὡς τὸν πατέρα καταισχύνουσα, πόσῳ μᾶλλον ὁ τῷ Χριστοῦ σώματι τοιοῦτον μίασμα προστρίψας, ὑπόδικος ἔσται κολάσεως αἰωνιζούσης; Αλλ' εξ μὲν χωρεῖς, καὶ παρθενίαν ἄσκησον, ἵνα δυνηθῇς ὅλος γενέσθαι τοῦ Θεοῦ, καὶ δι᾿ ἀγάπης τελείας αυτ τῷ προσκολληθῆναι, αὐτῷ προσεδρεύων διὰ βίου, καὶ μεριμνῶν ἀπερισπάστως ἀεὶ τὰ τοῦ Κυρίου, καὶ προκαταλαμβάνων τὴν μέλλουσιν ζωὴν, καὶ ὡς ἄγε γελος Θεοῦ ἐπὶ τῆς γῆς πολιτευόμενος· αὐτῶν γάρ ἐστιν ἡ παρθενία, καὶ αὐτοῖς ὁμοιοῦται μετὰ σώμα τος, κατὰ τὸ ἐγχωροῦν, ὁ κολλώμενος τῇ παρθενίᾳ μᾶλλον δὲ πρὸ τούτων, τῷ πρὸ πάντων τῶν αἰώνων ἐν παρθενία γεννήσαντι Πατρί, καὶ τῷ παρθένῳ καὶ ἐκ παρθένου Πατρὸς ἐν ἀρχῇ προελθόντι γεννητῶς, καὶ ἐπ' ἐσχάτων τῶν αἰώνων ἐκ Παρθένου Μητρὸς σαρκὶ γεγεννημένῳ, καὶ τῷ ἐκ μόνου Πατρός, οὐ γεννητῶς, ἀλλ' ἐκπορευτῶς προϊόντι ἀποῤῥήτως Πνεύματι· ᾧ Θεῷ ἐξομοιοῦται, καὶ ἐν ἀφθάρτῳ γά μῳ συναρμόζεται, ὁ ἀληθῆ παρθενίαν ἐπανῃρημένος, καὶ ψυχὴν καὶ σῶμα παρθενεύων, αίσθησίν τε πᾶσαν, καὶ λόγον, καὶ διάνοιαν, τοῖς τῆς παρθενίας κάλλεσιν ὡραῖζόμενος· εἰ δὲ μὴ παρθενεύειν προαιρῇ, μηδὲ καθωμολόγησας τοῦτο τῷ Θεῷ, ἔξω εστί σοι μίαν γυναῖκα κατὰ νόμους ἐν Κυρίῳ ἀγαπ γέσθαι, καὶ ταύτῃ μόνῃ συνοικεῖν, καὶ ὡς ἰδιόν σας σκεῦος κτᾶσθαι ἐν ἁγιασμῷ, τῶν ἀλλοτρίων πάσῃ δυνάμει ἀπεχόμενος. Δυνήσῃ δὲ τούτων τελέως ἀπο σχέσθαι, ἐὰν φυλάξῃ τὰς πρὸς αὐτὰς ἀκαίρους συν τυχίας, καὶ τοῖς πορνικοῖς λόγοις καὶ ἀκούσμασι μὴ ἐπιτέρπῃ· καὶ αὐτὴν τὴν σὴν ὄψιν τοῦ τε τών ματος καὶ τῆς ψυχῆς ἀποστρέψῃς ἀπ' αὐτῶν, ἐφ᾿ ὅσον δυνατόν· καὶ συνεθίσῃς μὴ περιέργως τῷ κάλ-, λει τῶν προσώπων ἐνορᾷν. «Ο γὰρ ἐμβλέψας γυ ναικὶ, πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ· ἡ καὶ κατὰ τοῦτο μὲν ἀκάθαρτός ἐστι τῷ εἰς καρδίαν βλέποντι Χριστῷ ἀπὸ τούτου δὲ καὶ ἐπὶ τὴν διὰ σώματος αἰσχρουρο γιαν καταντᾷ ὁ δείλαιος. Καὶ τί λέγω πορνείας καὶ μοιχείας, καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτῇ τῇ φύσει μύση; καὶ γὰρ καὶ εἰς τὰς παρὰ πᾶσαν φύσιν ἀσελγείας, ἀπὸ τοῦ περιέργως ἐνορᾷν τοῖς τῶν σωμάτων καλο λετιν, ἀκολάστως κατασύρεται ὁ ἄνθρωπος. Σὺ τοί νῦν τὰς πικρὰς ἐκκόπτων ρίζας ἀπὸ σεαυτοῦ, θανατηφόρους οὐκ οἴσεις καρπούς· ἀλλὰ καρπώσῃ τὴν ἀγνείαν, καὶ τὸν ἐν αὐτῇ ἁγιασμόν· οὗ χωρὶς οὐδεὶς δίνεται τὸν Κύριον.
non sunt divina lege prohibita, morte afficitur, juxta legem, quomodo contradicens spiritualibus patribus non ejicit a se spiritum Dei, et suam pes sumdal animam? Propterea consule semper patres tuos spirituales, et eis morem gere, ut salvetur anima tua, et hæredites æterna et incorruptibilia bona. Non machaberis ',, ut non, nedum sis men brum Christi, fias meretricis membrum, et abscin daris a divino corpore, et dejiciaris in gehennam si enim filia sacerdotis, deprehensa in stupre, juxta legen dammis exurenda erat, ut violaus nomen patris sui r, quanto magis qui corpori Chri sti dedecus inussit, reus erit æterni supplicii? Et, si valeas, virginitatem serva, ut possis totus esse Dei, cique perfecta uniri charitate, ipsi tota vita assidens, et indesinenter de Domino sollicitus, et prægustans vitam æternam, atque in terra vivens sicul angeli Dei: horum siquidem est virginitas, et ipsis etiam cum corpore, quoad valet, similis est qui virginitati adhæret, vel potius quam illorum, similis est Patris qui ante omnia sæcula in virgini tate generavit, et Filii qui virgo ex virgine Patre in principio per generationem processit et in no vissimis temporibus ex virgine Matre carnaliter genitus est, et Spiritos qui ex solo Patre, non per generationen, sed per processionem ineffabiliter exit: cui Deo assimilatur, et incorruptibili jungitur conjugio ille qui veram elegit virginitatem, virgo anima et corpore, et cunctos sensus, sermonesque et cogitationes decore virginitatis exornans. Si vero non eligas virginitatein, neque hanc Deo despon deas, licet tibi unam uxorem juxta leges in Do mino ducere, eique soli cohabitare, et ut proprium tibi vas in sanctitate possidere, ab alienis tota virtute abstinens. Poteris autem ab his perfecte abstinere, si caveas intempestivos cum eis congres sus, et turpia dicere vel audire non ames, et ipsos corporis et animæ oculos ab eis avertas, quantum poteris, et assuescas non curiose vultuum pulchri tudínem aspicere: nam qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam machatus est cam in corde suo 80 › et propter hoc immundus est coram inspiciente corda Christo, et in corporis tur pitudinem infelix discedit. Εt cur refero fornica tiones et adulteria, et quæcumque sunt in ipsa natura abominationes? Nain et in contrariam na turæ luxuriam curioso formarum corporalium aspectu trahitur homo. Tu igitur amaros a te re secans radices, mortiferos non feres fructus, sed fructificabis puritatem, et ejus sanctitatem, sine qua nemo Dominum videbit. 78 Exod. xx, 14. 72 Levit. xxv, 9. so Matth. Y, 28.
καὶ δεσμειν ψυχὰς, καὶ πάντα ὅσα ἂν δήσωσιν ἐπὶ
τῆς γῆς, ἔσται δεδεμένα ἐν τῷ οὐρανῷ, καὶ πάντα
ὅσα ἂν λύσωσιν ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται λελυμένα ἐν τῷ
οὐρανῷ· ταύτην γὰρ τὴν χάριν καὶ τὴν δύναμιν
ἔλαβον παρὰ Χριστοῦ· διὸ καὶ ὑπακούσεις αὐτοῖς,
καὶ οὐκ ἀντιλέξεις αὐτοῖς, ἵνα μὴ προξενήσης
ἀπώλειαν τῇ σεαυτοῦ ψυχῇ. Εἰ γὰρ ὁ ἀντιλέγων τοῖς
κατὰ σάρκα γονεῦσιν, εἰς ἃ μὴ ἀπηγόρευται τῷ θείῳ νόμῳ, θανατοῦται, κατὰ τὸν νόμον, πῶς ὁ ἀντιλέγων
τοῖς κατὰ πνεῦμα πατράσιν, οὐ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ διώκει ἀπ' αὐτοῦ, καὶ τὴν οἰκείαν ἀπόλλυσι ψυχήν;
Διὰ τοῦτο καὶ συμβούλευσαι καὶ ἐπάκουσον διὰ τέλους τοῖς σοῖς ἐν πνεύματι πατράσιν, ἵνα σωθῇ σου ἡ
ψυχὴ, καὶ κληρονόμος γένῃ τῶν αἰωνίων καὶ ἀκηράτων ἀγαθῶν.
Οὐ πορνεύσεις, ο ἵνα μὴ ἀντὶ του εἶναι μέλος τοῦ
Χριστοῦ, ὑπάρξης πόρνης μέλος, καὶ ἐκκοπῆς τοῦ
Θείου σώματος, καὶ ῥιφῇς εἰς γέενναν· εἰ γὰρ θυμά
της ἱερέως, ἂν ἀλῷ πορνευομένη, εννόμως κατακαίε
ται, ὡς τὸν πατέρα καταισχύνουσα, πόσῳ μᾶλλον ὁ
τῷ Χριστοῦ σώματι τοιοῦτον μίασμα προστρίψας,
ὑπόδικος ἔσται κολάσεως αἰωνιζούσης; Αλλ' εξ
μὲν χωρεῖς, καὶ παρθενίαν ἄσκησον, ἵνα δυνηθῇς
ὅλος γενέσθαι τοῦ Θεοῦ, καὶ δι᾿ ἀγάπης τελείας αυτ
τῷ προσκολληθῆναι, αὐτῷ προσεδρεύων διὰ βίου,
καὶ μεριμνῶν ἀπερισπάστως ἀεὶ τὰ τοῦ Κυρίου, καὶ
προκαταλαμβάνων τὴν μέλλουσιν ζωὴν, καὶ ὡς ἄγε
γελος Θεοῦ ἐπὶ τῆς γῆς πολιτευόμενος· αὐτῶν γάρ
ἐστιν ἡ παρθενία, καὶ αὐτοῖς ὁμοιοῦται μετὰ σώμα
τος, κατὰ τὸ ἐγχωροῦν, ὁ κολλώμενος τῇ παρθενίᾳ
μᾶλλον δὲ πρὸ τούτων, τῷ πρὸ πάντων τῶν αἰώνων
ἐν παρθενία γεννήσαντι Πατρί, καὶ τῷ παρθένῳ καὶ
ἐκ παρθένου Πατρὸς ἐν ἀρχῇ προελθόντι γεννητῶς,
καὶ ἐπ' ἐσχάτων τῶν αἰώνων ἐκ Παρθένου Μητρὸς
σαρκὶ γεγεννημένῳ, καὶ τῷ ἐκ μόνου Πατρός, οὐ
γεννητῶς, ἀλλ' ἐκπορευτῶς προϊόντι ἀποῤῥήτως
Πνεύματι· ᾧ Θεῷ ἐξομοιοῦται, καὶ ἐν ἀφθάρτῳ γά
μῳ συναρμόζεται, ὁ ἀληθῆ παρθενίαν ἐπανῃρημέ
νος, καὶ ψυχὴν καὶ σῶμα παρθενεύων, αίσθησίν τε
πᾶσαν, καὶ λόγον, καὶ διάνοιαν, τοῖς τῆς παρθενίας
κάλλεσιν ὡραῖζόμενος· εἰ δὲ μὴ παρθενεύειν
προαιρῇ, μηδὲ καθωμολόγησας τοῦτο τῷ Θεῷ, ἔξω
εστί σοι μίαν γυναῖκα κατὰ νόμους ἐν Κυρίῳ ἀγαπ
γέσθαι, καὶ ταύτῃ μόνῃ συνοικεῖν, καὶ ὡς ἰδιόν σας
σκεῦος κτᾶσθαι ἐν ἁγιασμῷ, τῶν ἀλλοτρίων πάσῃ
δυνάμει ἀπεχόμενος. Δυνήσῃ δὲ τούτων τελέως ἀπο
σχέσθαι, ἐὰν φυλάξῃ τὰς πρὸς αὐτὰς ἀκαίρους συν
τυχίας, καὶ τοῖς πορνικοῖς λόγοις καὶ ἀκούσμασι
μὴ ἐπιτέρπῃ· καὶ αὐτὴν τὴν σὴν ὄψιν τοῦ τε τών
ματος καὶ τῆς ψυχῆς ἀποστρέψῃς ἀπ' αὐτῶν, ἐφ᾿
ὅσον δυνατόν· καὶ συνεθίσῃς μὴ περιέργως τῷ κάλ-,
λει τῶν προσώπων ἐνορᾷν. «Ο γὰρ ἐμβλέψας γυ
ναικὶ, πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν, ἤδη ἐμοίχευσεν
αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ· ἡ καὶ κατὰ τοῦτο μὲν
ἀκάθαρτός ἐστι τῷ εἰς καρδίαν βλέποντι Χριστῷ
ἀπὸ τούτου δὲ καὶ ἐπὶ τὴν διὰ σώματος αἰσχρουρο
γιαν καταντᾷ ὁ δείλαιος. Καὶ τί λέγω πορνείας καὶ
μοιχείας, καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτῇ τῇ φύσει μύση;
καὶ γὰρ καὶ εἰς τὰς παρὰ πᾶσαν φύσιν ἀσελγείας,
ἀπὸ τοῦ περιέργως ἐνορᾷν τοῖς τῶν σωμάτων καλο
λετιν, ἀκολάστως κατασύρεται ὁ ἄνθρωπος. Σὺ τοί
νῦν τὰς πικρὰς ἐκκόπτων ρίζας ἀπὸ σεαυτοῦ, θανατηφόρους οὐκ οἴσεις καρπούς· ἀλλὰ καρπώσῃ τὴν
ἀγνείαν, καὶ τὸν ἐν αὐτῇ ἁγιασμόν· οὗ χωρὶς οὐδεὶς δίνεται τὸν Κύριον.
non sunt divina lege prohibita, morte afficitur,
juxta legem, quomodo contradicens spiritualibus
patribus non ejicit a se spiritum Dei, et suam pes
sumdal animam? Propterea consule semper patres
tuos spirituales, et eis morem gere, ut salvetur
anima tua, et hæredites æterna et incorruptibilia
bona.
Non machaberis ',, ut non, nedum sis men
brum Christi, fias meretricis membrum, et abscin
daris a divino corpore, et dejiciaris in gehennam
si enim filia sacerdotis, deprehensa in stupre,
juxta legen dammis exurenda erat, ut violaus
nomen patris sui r, quanto magis qui corpori Chri
sti dedecus inussit, reus erit æterni supplicii? Et,
si valeas, virginitatem serva, ut possis totus esse
Dei, cique perfecta uniri charitate, ipsi tota vita
assidens, et indesinenter de Domino sollicitus, et
prægustans vitam æternam, atque in terra vivens
sicul angeli Dei: horum siquidem est virginitas, et
ipsis etiam cum corpore, quoad valet, similis est
qui virginitati adhæret, vel potius quam illorum,
similis est Patris qui ante omnia sæcula in virgini
tate generavit, et Filii qui virgo ex virgine Patre
in principio per generationem processit et in no
vissimis temporibus ex virgine Matre carnaliter
genitus est, et Spiritos qui ex solo Patre, non per
generationen, sed per processionem ineffabiliter
exit: cui Deo assimilatur, et incorruptibili jungitur
conjugio ille qui veram elegit virginitatem, virgo
anima et corpore, et cunctos sensus, sermonesque
et cogitationes decore virginitatis exornans. Si vero
non eligas virginitatein, neque hanc Deo despon
deas, licet tibi unam uxorem juxta leges in Do
mino ducere, eique soli cohabitare, et ut proprium
tibi vas in sanctitate possidere, ab alienis tota
virtute abstinens. Poteris autem ab his perfecte
abstinere, si caveas intempestivos cum eis congres
sus, et turpia dicere vel audire non ames, et ipsos
corporis et animæ oculos ab eis avertas, quantum
poteris, et assuescas non curiose vultuum pulchri
tudínem aspicere: nam qui viderit mulierem ad
concupiscendum eam, jam machatus est cam in
corde suo 80 › et propter hoc immundus est coram
inspiciente corda Christo, et in corporis tur
pitudinem infelix discedit. Εt cur refero fornica
tiones et adulteria, et quæcumque sunt in ipsa
natura abominationes? Nain et in contrariam na
turæ luxuriam curioso formarum corporalium
aspectu trahitur homo. Tu igitur amaros a te re
secans radices, mortiferos non feres fructus, sed
fructificabis puritatem, et ejus sanctitatem, sine
qua nemo Dominum videbit.
78 Exod. xx, 14. 72 Levit. xxv, 9. so Matth. Y, 28.
col. 1099–1100page 129 of 197
PG 150:1099ἢ παθόντι παρὰ σοῦ. Ὃ γὰρ ἐπὶ ταῖς ἀρχαῖς τῆς ἁμαρτίας μεταμελόμενος, εἰς τέλος αὐτῆς οὖχ ἔρχεται. "Ὃ Σὲ ὀναλγήτως ἐν τοῖς μιπροῖς διακείμενος, δι' αὐτῶν καὶ τοῖς μεγάλοις περιπεσεῖται. « Οὐ χλέψεις "» ἵνα μὴ ὁ τῶν χρυψίων γνώστη:ν ὡς καταφρονήσαντι αὐτοῦ, ἀποδῷ σοι πολυπλασίον» τὴν τιμωρίαν. Μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ἀπὸ τῶν προσόντῶν σοι, χρυφίως παρέξει; τοῖς δευμένοις, ἕνα ἀπη-
; λάθῃς, παρὰ τοῦ ἐν χρυπτῷ βλέποντος Θ:οῦ, ἕκατονπαπλασίονα, γαὶ ζωὴν αἰώνιον ἐν τῷ ϑέλλοντι αἰῶν!,
ε Θὺ συκοφαντήσεις τ» ἵνα μὴ ἐξομοιωθῇς τῷ τὴν ἀρχὴν πρὸς τὴν Εὔαν τὸν Θεὴν συκοφωντήσαντι, καὶ ἐπικατάρατος κατ᾽ ἐκεῖνον γένῃ. Μᾶλλον μὲν οὖν, εἰ μή) τῶν πολλῶν εἴη τις βλάδη, καὶ σκεπάσεις τὸ τοῦ πέλας πτῶμα, ἵνα μὴ τῷ Χὰμ ἐμοιωθῇς, ἀλλὰ τῷ Ξὴμ, καὶ τῷ Ἰάφεθ, χαὶ τὴς εὐλογ ας ἐπιτύχῃ,
« Οὐκ ἐπιθυμήσεις τι τῶν πλησίον σον "οὐ κτῆμα, οὐ χρῆμα, οὐ δύξαν, οὐδὲν ὅτᾳ τοῦ πλησίον σιὺ ἔστιν,» Ἡ γὰρ ἐπιθυμίᾳ ἐν τῇ ψυχῇ συλληφυεῖσα, τίκτοι ἁμαρτίαν, ἡ δὲ ἁμαρτία ἀποτελεσθεῖσα ἀπηχύει θάνατον. Σὺ ὃς τῶν ἀλλοτρίων οὐχ ἐπιθυμῶν, καὶ
, τῆς ἐν πλεονεξίᾳ ἁρπαγῆς, εἰ δύνασαι, ἀφέξῃ, Μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ἀπὸ τῶν σῶν παρέξεις τῷ αἰτοῦντι, καὶ ἐλεήσεις καθ' ὅσον ἐφικτὸν τὸν χρέζοντα ἐλέοὺς " καὶ οὐκ ἀποστραφήσῃ τὸν θέλοντα δανείσαθαι" κἄν τι τῶν ἀπολλομένων εὕρῃς, ἀνασώσεις τῷ δεσπότῃ, κἂν τῶν ἐχθρωδῶς πρὸς σὲ διακειμένων οὗτος ἢ " οὕτω γὰρ κἀκεῖνον χαταλλάξεις, καὶ νικὴσεις ἐν τῷ ἀγαθῷ τὸ καχὸν, καθάπερ ὁ Χριστὸς διακελεύεταί σοι. Ταῦτα πάσῃ δυνάμει φυλάττων, καὶ ἐν τούτοις ζῶν, ἐναποθήσεις σου τῇ ψυχῇ τὸν τῆς εὐσεθείας θησαυρὸν, καὶ εὐαρεστήσεις τῷ θτῷ, χαὶ ἀγαθοποιηθήσῃ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν κατὰ Θεόν » καὶ κληρονόμος γενήσῃ τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν " ὧν πο ἀπ δέκετι Μεὸόοο νος ΠΦΗΜΉΜΩΜΝ ἢ «Οὐ φονεύσεις τν ἵνα μὴ τῆς υἱοθεσίας ἐκπέσῃς ποῦ καὶ τοὺς νοχροὺς ζῶο τοινῦντος, καὶ υἱοποιηθῇς ὃν ἔργων τῷ ἐξ ἀρχῆς ἀνθρωποκτόνῳ, Ἐπεὶ δὲ ὁ φόνος ἐκ πληγῆς ποούαίνει, ἢ δὲ ἐξ ὕτρεως, αὕτη δὲ ἐξ ὀργῇ; " ἡ δὲ ὀργὴ ἡμῖν προογίνοται ἐκ τῆς παρ᾽ ἑτέρων ἐπιφερομένης ἡμῖν ζημίας, ἢ πληγῆς, ἢ ὕθρτως, διὰ τοῦτο, « ᾿Ἀπὴ τοῦ αἴριντ᾽ σοὺ τὸ ἐμάτιον, χαὶ τὸν χιτῶνα μὴ χωλύπῃτ, ν εἶπεν ὁ Χριν ατός. Καὶ τὸν πλήττουτα μὴ ἀντιπλήξῃτ " χαὶ μὴ ὀνθυθρίοῃς τὸν ὑθρίζουτα. Οὕτω γὰρ καὶ σαυτὸν καὶ τὸν καχοῦντά σε τοῦ φονιχοῦ πτώματος; ἐλευῦερώσεις, Σὺ μέντοι καὶ τῶν πρὸς Θεὸν ἡμαρτημένιον ἕξεις συγχώρησιν, « Ἄφετε γὰρ, φησὶ, χαὶ ἀφεθὴσεται ὑμῖν. » Ὁ δὲ καχολεγῶν χαὶ χαχοποιῶν, ἐχεῖνος δίκην τίτοι, κύλασιν αἰώνιον, « Ὃ γὰρ εἰπὼν τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ, Μωρὲ, ἔνοχύς ἐττιν εἰς τὴν γέευναν τοῦ πυρὸς, ν εἶπεν ὁ Χριστός, [εἱ μὲν οὖν δυνηθῇς πρόῤῥιξου ἀνασπάσαι τὸ χαχὸν, τὴν τῆς πραότητος μαχαριότητα περιποιέσα; τῇ ψυχῇ, δύξασον Χριστὸν, τὰν διδάσχαλον καὶ συνεργὸν τῶν ἄρττῶν" οὗ χωρὶς, καθάπερ ἐδιδάχθης, οὐ δυνάμεθα ποιεῖν τῶν ἀγαθῶν: οὐδὲν " εἰ δὲ μὴ δυνηηῇς ἀύργητὸς διαμεῖναι, μέμφου σεαυτὸν ὀργιζόμενον, καὶ μετανδει τῷ Θεῷ, καὶ τῷ ὅπὸ αὐὖ χαχώς ἀκούσανοι.
* Nou furtum facies **, » ne. absconditorum co» guiter?',utpole. a te despectus, multiplices 2 te repetat poenas, l'otius igitur de substantia tua occulte dabis petentibus, ut qui videt in abscondito Ueus, reddat aibr centupluar et. iu futuro sweulo vita irernau,
« Non loqueris fslsuur testimonium "^, » ne assi mileris. ili qui ab initio Deum apud Exam calumnia- Vus esl, et sis. Cnm co maledictus. lotius igitur, nisi quod mellis sit. danmilicum, eges. proximi peceas tum, ut non imiteris Cham, at. Sem et Japlietb, et benedietionem. cousequaris.
«Nou concupisces quid proximi tui, non possessio nes, uon divitias, non [1mam, nec omnía quie proxi sunt **. » Concupiscentia enim in anima concepta parn peccatum, peccatum vero perpetratum parturit mortem. Tu autem aliena non concupisceus, ye varia quidem rapiaris cavebis. Potius igitur, de |uis dabis. petenti, el misereberis, quantum eupia aderit, cui misericusdja. opus est, et. nga avertes mteari volentem, et si quid amissum jnvenias, conservabis domino, quamvis lic unus sit ex iui» micis tuis : síc. enim lucraberis eum, et. vinecs in bono malum, sicut Christus tibi praecipit. Hac totis viribus servans, eL in lis viveus, ip anima lua recondes thesauruim, ei placcbis Deo et a Deu accipics divitias quac secundum Deura. sunt, et cterua horedilabis bona: qui utinam Omnes nos cousequauur, gratia et charitate Domini et Dei salvatoris nostri Jesü Cliristi, cui dobetur omnis gloria, * Non. occides ?!, ». ne desinas esse filius ejus qui et mortuos. vivificat, et eperibns. fias filius »ejus qui ab imitio est homieida ; sed. quia homieidium a ploga incipit, hac vero a. contunrelía, et haee wb ira, ira autem nobis ingrun. ex illata. nobia al alis injuria, vel plaga, veleontumelia, idcirco «ab eo. qni aufert tibi vestimenum, etam. tuuicam nuli prohibere, » at ait Christus *?, Kit percutienlem ko reperentias, et conviciauti na. convicieris, Sie enim et. 16 et nocentem tibi a. mortali lapsu Wiberabis, et libi eominissa in se peccata. Deus condonabitz nam edimütite, iaquit, et dimitteunui . » Mla vero maledieus et maleticus. poena. muletabitar scterna, € Qui autem dixerit fratri. $00 ; Fatue, reus erit gehennae iguis,» dixit Cliristus. ", Si igitur po- Weris mialuni radicitus evellere, mausuetudinis bea- Tirudinen anima? (nz procurans Christum magnifiea, magistrum et auctorem. virtutuni, sing quo, ut didicis, non possumus aliquid boni; si vero mon poneris ir expers monere, iratut te reprehende, el veniam. pate a Deo, el ab eu cui misi dixisti vol Tecisti, Quem. enim in exordio peeeuti poenitet, hie usque od ejus exitum haud pervenit ; qui vero de miodieis nou dolet, per haee in magna deeidet 9,
ἢ παθόντι παρὰ σοῦ. Ὃ γὰρ ἐπὶ ταῖς ἀρχαῖς τῆς ἁμαρτίας μεταμελόμενος, εἰς τέλος αὐτῆς οὖχ ἔρχεται.
"Ὃ Σὲ ὀναλγήτως ἐν τοῖς μιπροῖς διακείμενος, δι' αὐτῶν καὶ τοῖς μεγάλοις περιπεσεῖται.
« Οὐ χλέψεις "» ἵνα μὴ ὁ τῶν χρυψίων γνώστη:ν
ὡς καταφρονήσαντι αὐτοῦ, ἀποδῷ σοι πολυπλασίον»
τὴν τιμωρίαν. Μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ἀπὸ τῶν προσόν-
τῶν σοι, χρυφίως παρέξει; τοῖς δευμένοις, ἕνα ἀπη-
; λάθῃς, παρὰ τοῦ ἐν χρυπτῷ βλέποντος Θ:οῦ, ἕκατον-
παπλασίονα, γαὶ ζωὴν αἰώνιον ἐν τῷ ϑέλλοντι αἰῶν!,
ε Θὺ συκοφαντήσεις τ» ἵνα μὴ ἐξομοιωθῇς τῷ
τὴν ἀρχὴν πρὸς τὴν Εὔαν τὸν Θεὴν συκοφωντήσαντι,
καὶ ἐπικατάρατος κατ᾽ ἐκεῖνον γένῃ. Μᾶλλον μὲν
οὖν, εἰ μή) τῶν πολλῶν εἴη τις βλάδη, καὶ σκεπά-
σεις τὸ τοῦ πέλας πτῶμα, ἵνα μὴ τῷ Χὰμ ἐμοιωθῇς,
ἀλλὰ τῷ Ξὴμ, καὶ τῷ Ἰάφεθ, χαὶ τὴς εὐλογ ας
ἐπιτύχῃ,
« Οὐκ ἐπιθυμήσεις τι τῶν πλησίον σον "οὐ κτῆμα,
οὐ χρῆμα, οὐ δύξαν, οὐδὲν ὅτᾳ τοῦ πλησίον σιὺ
ἔστιν,» Ἡ γὰρ ἐπιθυμίᾳ ἐν τῇ ψυχῇ συλληφυεῖσα, τί-
κτοι ἁμαρτίαν, ἡ δὲ ἁμαρτία ἀποτελεσθεῖσα ἀπηχύει
θάνατον. Σὺ ὃς τῶν ἀλλοτρίων οὐχ ἐπιθυμῶν, καὶ
, τῆς ἐν πλεονεξίᾳ ἁρπαγῆς, εἰ δύνασαι, ἀφέξῃ, Μᾶλ-
λον μὲν οὖν καὶ ἀπὸ τῶν σῶν παρέξεις τῷ αἰτοῦντι,
καὶ ἐλεήσεις καθ' ὅσον ἐφικτὸν τὸν χρέζοντα ἐλέ-
οὺς " καὶ οὐκ ἀποστραφήσῃ τὸν θέλοντα δανείσα-
θαι" κἄν τι τῶν ἀπολλομένων εὕρῃς, ἀνασώσεις τῷ
δεσπότῃ, κἂν τῶν ἐχθρωδῶς πρὸς σὲ διακειμένων
οὗτος ἢ " οὕτω γὰρ κἀκεῖνον χαταλλάξεις, καὶ νικὴ-
σεις ἐν τῷ ἀγαθῷ τὸ καχὸν, καθάπερ ὁ Χριστὸς δια-
κελεύεταί σοι. Ταῦτα πάσῃ δυνάμει φυλάττων, καὶ
ἐν τούτοις ζῶν, ἐναποθήσεις σου τῇ ψυχῇ τὸν τῆς εὐ-
σεθείας θησαυρὸν, καὶ εὐαρεστήσεις τῷ θτῷ, χαὶ
ἀγαθοποιηθήσῃ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν κατὰ Θεόν »
καὶ κληρονόμος γενήσῃ τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν " ὧν
πο ἀπ δέκετι Μεὸόοο νος ΠΦΗΜΉΜΩΜΝ ἢ
«Οὐ φονεύσεις τν ἵνα μὴ τῆς υἱοθεσίας ἐκπέσῃς
ποῦ καὶ τοὺς νοχροὺς ζῶο τοινῦντος, καὶ υἱοποιηθῇς
ὃν ἔργων τῷ ἐξ ἀρχῆς ἀνθρωποκτόνῳ, Ἐπεὶ δὲ ὁ
φόνος ἐκ πληγῆς ποούαίνει, ἢ δὲ ἐξ ὕτρεως, αὕτη
δὲ ἐξ ὀργῇ; " ἡ δὲ ὀργὴ ἡμῖν προογίνοται ἐκ τῆς
παρ᾽ ἑτέρων ἐπιφερομένης ἡμῖν ζημίας, ἢ πληγῆς,
ἢ ὕθρτως, διὰ τοῦτο, « ᾿Ἀπὴ τοῦ αἴριντ᾽ σοὺ τὸ
ἐμάτιον, χαὶ τὸν χιτῶνα μὴ χωλύπῃτ, ν εἶπεν ὁ Χριν
ατός. Καὶ τὸν πλήττουτα μὴ ἀντιπλήξῃτ " χαὶ μὴ
ὀνθυθρίοῃς τὸν ὑθρίζουτα. Οὕτω γὰρ καὶ σαυτὸν
καὶ τὸν καχοῦντά σε τοῦ φονιχοῦ πτώματος; ἐλευῦε-
ρώσεις, Σὺ μέντοι καὶ τῶν πρὸς Θεὸν ἡμαρτημένιον
ἕξεις συγχώρησιν, « Ἄφετε γὰρ, φησὶ, χαὶ ἀφεθὴ-
σεται ὑμῖν. » Ὁ δὲ καχολεγῶν χαὶ χαχοποιῶν,
ἐχεῖνος δίκην τίτοι, κύλασιν αἰώνιον, « Ὃ γὰρ εἰ-
πὼν τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ, Μωρὲ, ἔνοχύς ἐττιν εἰς τὴν
γέευναν τοῦ πυρὸς, ν εἶπεν ὁ Χριστός, [εἱ μὲν οὖν
δυνηθῇς πρόῤῥιξου ἀνασπάσαι τὸ χαχὸν, τὴν τῆς
πραότητος μαχαριότητα περιποιέσα; τῇ ψυχῇ, δύξα-
σον Χριστὸν, τὰν διδάσχαλον καὶ συνεργὸν τῶν ἄρτ-
τῶν" οὗ χωρὶς, καθάπερ ἐδιδάχθης, οὐ δυνάμεθα
ποιεῖν τῶν ἀγαθῶν: οὐδὲν " εἰ δὲ μὴ δυνηηῇς ἀύργη-
τὸς διαμεῖναι, μέμφου σεαυτὸν ὀργιζόμενον, καὶ
μετανδει τῷ Θεῷ, καὶ τῷ ὅπὸ αὐὖ χαχώς ἀκούσανοι.
col. 1101–1102page 130 of 197
Ex ejusdem Sermonibus de iis qui sacræ indulgent quietudini
PG 150:1101γένοιτο πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχείν, χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Κυρίου, καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ πρέπει πάσα δόξα, τιμὴ, καὶ προσ κύνησις, σὺν τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ Πατρὶ, καὶ τῷ παναγίῳ καὶ ἀγαθῷ καὶ ζωοποιῷ Πνεύματι, νῦν, καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΕΚ ΤΩΝ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΛΟΓΩΝ ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ. Ερωτησις πρὸς αὐτόν. Καλῶς ἐποίησας, Πάτερ, καὶ τοὺς τῶν ἁγίων περὶ τοῦ ζητήματός μοι λόγους προθέμενος. Σοῦ γὰρ ἀκούων λύοντός μοι τὰ διηπορημένα, ἐθαύμαζον μὲν τῆς ἀληθείας τὸ ἐμφανές· ἐκεῖνο δέ μου ὑπεισῄει τῇ διανοίᾳ, ὡς ἐπείπερ λόγῳ παλαίει πᾶς λόγος· ὡς καὶ αὐτὸς εἴρηκας· μὴ καὶ τοῖς ὑπὸ σοῦ λεγομένοις, αὖθις εἴη τις ἀντιλογία· ἐπεὶ δὲ τὴν διὰ τῶν ἔργων μαρτυρίαν μόνην ἔγνων οὖσαν ἀναμφίλεκτον, καὶ τοὺς ἁγίους τὰ αὐτά σοι λέγοντας ἀκήκοα, οὐδὲν το οῦτον ἔτι δέδοικα· ὁ γὰρ τούτοις μὴ πειθόμενος, πῶς ἂν αὐτὸς ἀξιόπιστος εἴη; πῶς δ᾽ οὐκ ἂν ἀθετοίη τὸν τῶν ἁγίων Θεόν; Αὐτοῦ γάρ ἐστι λόγος πρὸς τοὺς ἀποστόλους, καὶ δι' αὐτῶν πρὸς τοὺς μετ᾿ αὐτοὺς ἁγίους εἰρημένος, ὅτι «Ο ἀθετῶν ὑμᾶς, ἐμὲ ἀθε τεῖ» ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν. Πῶς οὖν ἀποδεχθείη παρὰ τῶν ζητούντων τὴν ἀλήθειαν ὁ ἀντικείμενος τῇ ἀληθείᾳ; Διὸ παρακαλῶ σε, Πάτερ, ἀκοῦσαί μου καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον διεξιόντος, ὧν παρὰ τῶν διὰ βίου τὴν Ἑλληνικὴν παιδείαν μετιέν των ἀνδρῶν, ἀκήκοα ἐκείνων, καὶ εἰπεῖν μέν μο και τι τῶν δοκούντων παρὰ σεαυτοῦ πρὸς ταῦτα προσθεῖναι δὲ καὶ τὰς τῶν ἁγίων περὶ τούτων δόξας. Λέγουσι γὰρ ἡμᾶς κακῶς ποιεῖν, ἔνδον τοῦ σώματος σπεύδοντας, τὸν ἡμέτερον ἐμπερικλείειν νοῦν· ἔξω γὰρ τοῦ σώματος, φασί, μᾶλλον χρῆναι, παντὶ τρόπῳ τοῦτον ἐξωθεῖν· διὸ καὶ διασύρουσι σφόδρα τινὰς τῶν ἡμέτερων, κατ' αὐτῶν γράφοντες, ὡς τοῖς ἀρχαρίοις παραινοῦντας ἐφ' ἑαυτοὺς βλέπειν, καὶ διὰ τῆς ἀναπνοῆς εἴσω πέμπειν τὸν οἰκεῖον νοῦν, φά σκοντες μή κεχωρισμένον εἶναι τῆς ψυχῆς τὸν νοῦν. Τὸν οὖν μὴ κεχωρισμένον, ἀλλ' ἐνόντα, πῶς ἂν αὐτ θις εἴσω πέμποι τις; Φασὶ δὲ, καὶ τὴν θείαν χάριν
et honor, et adoratio, cum ingenito ejus Patre, et sanctissimo, optimo et vivifico Spiritu, nunc, et semper, et in sæcula sæculorum. Amen. 89* Luc. x, 16 Quæstio ad illum. Bene fecisti, Pater, sanctorum quærenti mihi ser mones proponens. Nam te audiens mea dubia re solventem, mirabar veritatis evidentiam. Mihi ta men timor animum subierat ne, quia verbo verbum semper opponitur, ut ipse confessus es, sermoni bus tuis aliquid rursus contradiceretur. Sed quoniam solum ex operibus testimonium scio indubium esse, et sanctos eadem ac te dicentes audivi, jam nihil hujusmodi metuo. Qui enim hos non credit, quomodo ipse dignus fide esset? Nonne spernit sancto rum Deum? Hic enim ad apostolos, et per eos ad posteriores eis sanctos dixit: ‹ Qui vos spernit me speruit sp°,, vel, quod idem est, ipsam ve ritatem. Quomodo ergo reciperctur a veritatem quærentibus qui contradicit veritati? Ideo pre cor te, Paler, ut audias me singula pereur rentem alia quæ audivi a viris illis qui vitam in ethnica disciplina peragunt, utque mihi dicas quid ista videantur et addas sanctorum de his sententias. Nam dicunt nos male facere intra corpus studendo mostram includere mentem: siquidem extra corpus, inquiunt, potius oportet eam omni modo expellere. Itaque quosdam nostrorum acriter dilacerant et scriptis arguunt suadere incipientibus ut in seipsos inspiciant, et per respirationem intromillant suamn mentem, dicentes non separatam esse mentem ab anima; non separatam igitur, sed adunatam, quo modo quis intro mitteret? Eos etiam accusant tan quam dicentes divinam gratiam per nares introduci. Sed scio ego haec ab illis caluminrose asseri (nam a nullo nostrorum audivi talia), et proinde hac quo que aliis maligne adjici: idem enim est ea quæ non
γένοιτο πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχείν, χάριτι καὶ φιλαν
θρωπίᾳ τοῦ Κυρίου, καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν
Ἰησοῦ Χριστοῦ, ᾧ πρέπει πάσα δόξα, τιμὴ, καὶ προσ
κύνησις, σὺν τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ Πατρὶ, καὶ τῷ παναγίῳ καὶ ἀγαθῷ καὶ ζωοποιῷ Πνεύματι, νῦν, καὶ ἀεὶ,
καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
ΕΚ ΤΩΝ
ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΛΟΓΩΝ
ΤΩΝ ΙΕΡΩΣ ΗΣΥΧΑΖΟΝΤΩΝ.
Ερωτησις πρὸς αὐτόν.
Καλῶς ἐποίησας, Πάτερ, καὶ τοὺς τῶν ἁγίων περὶ
τοῦ ζητήματός μοι λόγους προθέμενος. Σοῦ γὰρ
ἀκούων λύοντός μοι τὰ διηπορημένα, ἐθαύμαζον μὲν
τῆς ἀληθείας τὸ ἐμφανές· ἐκεῖνο δέ μου ὑπεισῄει
τῇ διανοίᾳ, ὡς ἐπείπερ λόγῳ παλαίει πᾶς λόγος· ὡς
καὶ αὐτὸς εἴρηκας· μὴ καὶ τοῖς ὑπὸ σοῦ λεγομένοις,
αὖθις εἴη τις ἀντιλογία· ἐπεὶ δὲ τὴν διὰ τῶν ἔργων
μαρτυρίαν μόνην ἔγνων οὖσαν ἀναμφίλεκτον, καὶ
τοὺς ἁγίους τὰ αὐτά σοι λέγοντας ἀκήκοα, οὐδὲν το
οῦτον ἔτι δέδοικα· ὁ γὰρ τούτοις μὴ πειθόμενος,
πῶς ἂν αὐτὸς ἀξιόπιστος εἴη; πῶς δ᾽ οὐκ ἂν ἀθετοίη
τὸν τῶν ἁγίων Θεόν; Αὐτοῦ γάρ ἐστι λόγος πρὸς τοὺς
ἀποστόλους, καὶ δι' αὐτῶν πρὸς τοὺς μετ᾿ αὐτοὺς
ἁγίους εἰρημένος, ὅτι «Ο ἀθετῶν ὑμᾶς, ἐμὲ ἀθε
τεῖ» ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν. Πῶς
οὖν ἀποδεχθείη παρὰ τῶν ζητούντων τὴν ἀλήθειαν ὁ
ἀντικείμενος τῇ ἀληθείᾳ; Διὸ παρακαλῶ σε, Πάτερ,
ἀκοῦσαί μου καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον διεξιόντος, ὧν
παρὰ τῶν διὰ βίου τὴν Ἑλληνικὴν παιδείαν μετιέν
των ἀνδρῶν, ἀκήκοα ἐκείνων, καὶ εἰπεῖν μέν μο
και τι τῶν δοκούντων παρὰ σεαυτοῦ πρὸς ταῦτα
προσθεῖναι δὲ καὶ τὰς τῶν ἁγίων περὶ τούτων δόξας.
Λέγουσι γὰρ ἡμᾶς κακῶς ποιεῖν, ἔνδον τοῦ σώματος
σπεύδοντας, τὸν ἡμέτερον ἐμπερικλείειν νοῦν· ἔξω
γὰρ τοῦ σώματος, φασί, μᾶλλον χρῆναι, παντὶ τρόπῳ
τοῦτον ἐξωθεῖν· διὸ καὶ διασύρουσι σφόδρα τινὰς
τῶν ἡμέτερων, κατ' αὐτῶν γράφοντες, ὡς τοῖς ἀρ
χαρίοις παραινοῦντας ἐφ' ἑαυτοὺς βλέπειν, καὶ διὰ
τῆς ἀναπνοῆς εἴσω πέμπειν τὸν οἰκεῖον νοῦν, φά
σκοντες μή κεχωρισμένον εἶναι τῆς ψυχῆς τὸν νοῦν.
Τὸν οὖν μὴ κεχωρισμένον, ἀλλ' ἐνόντα, πῶς ἂν αὐτ
θις εἴσω πέμποι τις; Φασὶ δὲ, καὶ τὴν θείαν χάριν
et honor, et adoratio, cum ingenito ejus Patre, et
sanctissimo, optimo et vivifico Spiritu, nunc, et
semper, et in sæcula sæculorum. Amen.
89* Luc. x, 16
Quæstio ad illum.
Bene fecisti, Pater, sanctorum quærenti mihi ser
mones proponens. Nam te audiens mea dubia re
solventem, mirabar veritatis evidentiam. Mihi ta
men timor animum subierat ne, quia verbo verbum
semper opponitur, ut ipse confessus es, sermoni
bus tuis aliquid rursus contradiceretur. Sed quoniam
solum ex operibus testimonium scio indubium esse,
et sanctos eadem ac te dicentes audivi, jam nihil
hujusmodi metuo. Qui enim hos non credit, quomodo
ipse dignus fide esset? Nonne spernit sancto
rum Deum? Hic enim ad apostolos, et per eos
ad posteriores eis sanctos dixit: ‹ Qui vos spernit
me speruit sp°,, vel, quod idem est, ipsam ve
ritatem. Quomodo ergo reciperctur a veritatem
quærentibus qui contradicit veritati? Ideo pre
cor te, Paler, ut audias me singula pereur
rentem alia quæ audivi a viris illis qui vitam in
ethnica disciplina peragunt, utque mihi dicas quid
ista videantur et addas sanctorum de his sententias.
Nam dicunt nos male facere intra corpus studendo
mostram includere mentem: siquidem extra corpus,
inquiunt, potius oportet eam omni modo expellere.
Itaque quosdam nostrorum acriter dilacerant et
scriptis arguunt suadere incipientibus ut in seipsos
inspiciant, et per respirationem intromillant suamn
mentem, dicentes non separatam esse mentem ab
anima; non separatam igitur, sed adunatam, quo
modo quis intro mitteret? Eos etiam accusant tan
quam dicentes divinam gratiam per nares introduci.
Sed scio ego haec ab illis caluminrose asseri (nam a
nullo nostrorum audivi talia), et proinde hac quo
que aliis maligne adjici: idem enim est ea quæ non
col. 1103–1104page 131 of 197
Quæstio ad illumResponsio
PG 150:1103ταμεῖον; Διὰ τοῦτο καὶ ὁ φερωνύμως Μακάριος ο ἐφεξῆς τοῖς ἀνωτέρω μικρὸν εἰρημένοις παρ' αὐτοῦ φησιν· Ἐκεῖ τοίνυν δεῖ σκοπεῖν, εἰ ἐνέγραψεν ἡ χάρις τοὺς τοῦ πνεύματος νόμους. Ἐκεῖ, που; Ἐν τῷ ἡγεμονικῷ ὀργάνῳ· ἐν τῷ τῆς χάριτος θρόνῳ ὅπου ὁ νοῦς καὶ οἱ λογισμοί πάντες τῆς ψυχῆς· ἐν τῇ καρδίᾳ δηλαδή. Ορᾶς πῶς ἀναγκαιότατον ταῖς προῃρημένοις ἐν ἡσυχίᾳ προσέχειν ἑαυτοῖς, ἐπαν ἄγειν καὶ ἐμπερικλείειν τῷ σώματι τὸν νοῦν, καὶ μάθ λιστα τῷ ἐν τῷ σώματι ἐνδοτάτῳ σώματι, ο καρδίαν ὀνομάζομεν. Εἰ δὲ καὶ [κατὰ τὸν Ψαλμωδόν ο Πάσα ή δόξα τῆς θυγατρός τοῦ βασιλέως ἔσωθεν, ο πῶς ἡμεῖς αὐτὴν ἔξω που ζητήσωμεν; Εἰ καὶ κατὰ τὸν Απόστολον, ο Ὁ Θεὸς ἔδωκεν αὐτοῦ τὸ πνεῦμα κράτ ζον ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν· Αββᾶ ὁ Πατήρ,» πως ἡμεῖς οὐκ ἐν αὐταῖς συνευξόμεθα τῷ Πνεύματι; Εἰ δὲ κατὰ τὴν προφητῶν καὶ ἀποστόλων Κύριον, ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἐντὸς ἡμῶν ἐστι, πῶς οὐκ ἔξω καὶ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας γένοιτ' ἂν, ὁ τῶν ἐντὸς ἑαυτοῦ τὸν νοῦν ἐξάγειν διὰ σπουδής ποιούμενος; «Καρδία ὀρθὴ, φησὶν ὁ Σολομών, ζητεί αἴσθησιν, ἣν ὁ αὐτὸς νοερὰν καὶ θείαν ἀλλαχο προσείρηκε· πρὸς ἦν οἱ Πατέρες πάντας προτρεπ μενοι, Νοῦς, φασί, νοερός πάντως, καὶ νοεράν απ σθησιν περιβέβληται· ἦν ἐν ἡμῖν, καὶ οὐκ ἐν ἡμῖν οὖσαν ἐκζητοῦντες μὴ παυσώμεθα. Ορᾷς ὅτι κα πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀντικαταστῆναι τις προθυμηθξ, κἂν τὴν ἀρετὴν προσκτήσασθαι, κἂν τοῦ κατ᾿ ἀρε τὴν ἄθλου τὸ βραβεῖον, μᾶλλον δὲ τὸν ἀῤῥαβῶνα τοῦ κατ' ἀρετὴν βραβείου τὴν αἴσθησιν τὴν νοεράν, εύ ρεῖν ἐντὸς τοῦ τε σώματος, καὶ ἑαυτοῦ τὸν νοῦν ἐπαναγαγεῖν ἀνάγκη; Τὸ δ' ἔξω τὸν νοῦν οὐ τοῦ σωμα τικοῦ φρονήματος, ἀλλ' αὐτοῦ τοῦ σώματος ποιεῖν, ὡς ἐκεῖ νοεροῖς θεάμασιν ἐντύχοι, τῆς Ἑλληνικῆς ἐστι πλάνης αὐτὸ τὸ κράτιστον, καὶ πάσης κακολο ξίας ῥίζα και πηγή· δαιμόνων εὕρημα καὶ παίδευμα γεννητικὸν ἀνοίας, καὶ γέννημα τῆς ἀπονοίας. Διδ καὶ οἱ λαλοῦντες ἐκ τῆς τῶν δαιμόνων ἐπιπνοίας, ἐξεστηκότες ἑαυτῶν εἰσι· μηδ' αὐτὸ τοῦτο συνιέντες ὅ τι λέγουσιν. Ἡμεῖς δὲ, μὴ μόνον εἴσω τοῦ σώμα τος καὶ τῆς καρδίας, ἀλλὰ καὶ τὸν αὐτὸν, αὐτοῦ πάλιν πέμπομεν τὸν νοῦν. Κατηγορείτωσαν οὐκοῦν οἱ λέγοντες μὴ κεχωρισμένον, ἀλλ' ἐνόντα τῇ ψυχή, πῶς ἂν αὖθις εἴσω πέμποι τις τὸν νοῦν; Αγνοούσι γάρ, ὡς ἔοικεν, ὅτι ἄλλο μὲν οὐσία νοός, ἄλλο δὲ ἐνέργεια. Μᾶλλον δὲ εἰδότες, τοῖς ἀπατεῶσιν ἐπυ τοὺς συνέταξαν εκόντες, διὰ τῆς ὁμωνυμίας σοφι ζόμενοι· μὴ καταδεχόμενοι γὰρ τὸ τῆς πνευματικῆς διδασκαλίας ἁπλοῦν, οἱ ἐκ τῆς διαλεκτικῆς πρὸς τὰς ἀντιλογίας ήκονημένοι, κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον, περιτρέπουσι τὴν ἰσχὺν τῆς ἀληθείας ἐκ τῶν ἀντι θέσεων τῆς ψευδωνύμου γνώσεως, τῇ πιθανολογία τῶν σοφισμάτων. Τοιούτους γὰρ δεῖ εἶναι τοὺς μὴ πνευματικούς· καὶ τὰ πνευματικά κρίνειν καὶ δι δάσκειν ἀξιοῦντας ἑαυτούς. Οὐ γὰρ δὴ τοῦτο λέλη θεν αὐτοὺς, ὅτι οὐχ ὡς ἡ ὄψις τἆλλα μὲν ὁρᾷ τῶν ὁρατῶν, ἑαυτὴν δὲ οὐχ ὁρᾷ, οὕτω καὶ ὁ νοῦς. Αλλ'
ritatis throno, ubi intellectus et omnes sunt cordis cogitationes, in corde videlicet. Cernis quomodo penitus sit necesse ut qui volunt in quiete sibimet attendere, reducant et includant intra corpus mentem, ac præsertim intra illud quod est maxime intimum in corpore corpus, quod nempe cor nuncupatur. Quod si, juxta Psalmistam³, ‹ Omnis gloria filiæ regis ab intus, quomodo nos illam foris quæramnus? Et si, juxta Apostolum ', Misit Deus Spiritum suum in cordibus nostris clamantem: Abba, Pater, cur non et nos in cor dibus nostris cum Spiritu precabimur? Si adhuc, ut ait prophetarum et apostolorum Dominus", Regnum cœlorum intra nos est, › nonne extra regnum cœlorum est qui ex intima sui parte in tellectum expellere diligenter studet? Cor no strum, ait Salomon *, inquirit scientiam,› quam idem intelligibilem et divinam appellavit. Et ad hane Patres cunctos exhortantes, Intellectus, inquiunt, perfecte spiritualis spirituali induitur scientia; quam in nobis, licet in nobis non sit, quærere ne desinamus. › Vides, si quis peccato resistere velit, et virtu tem consequi, ac boni certaminis bravium, vel potius virtutis bravii pignus, nempe sensum spi ritualem invenire, intra suum corpus et in seipsum mentem reducat necesse est. Sed mentem, non dico extra corporeas cogitationes, sed extra ipsum corpus educere, ut illic spiritalibus gaudeat con templationibus, hoc est summum ethnici erroris, et omnis malæ doctrinæ fons atque radix, dæmo num inventum ac documentum, ignorantiæ mater et iusaniæ filia. Ideo qui loquuntur ex dæmonuit instinctu, ex seipsis excedunt, ne id quidem intelli. gentes quod dicunt. Nos vero non solum intra cor pus et cor, sed et intra seipsam reducimus mentein. Respondeaut igitur qui dicunt hanc non esse distinctam, sed unitam animæ, quomodo quis jutra se mentem reflectat. Ignorant, ut videtur, aliam esse mentis essentiam, et aliam ejus operationem. Vel potius id scientes, deceptoribus ultro sese addiderunt, e verborum consimilitudine captiun culas eruentes: qui enim ex dialectica ad contra dictiones exacuuntur, juxta magnum Basilium, re jiciunt spiritualis doctrinae simplicitatem, et ever tunt vim veritatis,` ei opponendo falsam scientiam et sophismatum argutiunculas. Et sic agant necesse est qui non sunt spirituales, et se dignos tamen ducunt qui spiritualia judicent ac doceant. Neque enim ignorant mentem non esse ocuti similem, qui cætera visibilia videns, seipsum non videt. Sed in tellectus ad alia quidem quæ inspicere debet, di recto se movet motu, ut ait magnus Dionysius; in seipsam autem revertitur, cum sese mens respicit, quod motum reflexum idem ibidem vocat. Hæc porro intellectus operatio melior est et magis propria, per quam supra seipsum aliquando Psal. xL1V, 14. • Galat. 1V, 6. * Luc. xvut, 21. Prov. xxvi, 21.
ταμεῖον; Διὰ τοῦτο καὶ ὁ φερωνύμως Μακάριος
ο
ἐφεξῆς τοῖς ἀνωτέρω μικρὸν εἰρημένοις παρ' αὐτοῦ
φησιν· Ἐκεῖ τοίνυν δεῖ σκοπεῖν, εἰ ἐνέγραψεν ἡ
χάρις τοὺς τοῦ πνεύματος νόμους. Ἐκεῖ, που; Ἐν
τῷ ἡγεμονικῷ ὀργάνῳ· ἐν τῷ τῆς χάριτος θρόνῳ
ὅπου ὁ νοῦς καὶ οἱ λογισμοί πάντες τῆς ψυχῆς· ἐν
τῇ καρδίᾳ δηλαδή. Ορᾶς πῶς ἀναγκαιότατον ταῖς
προῃρημένοις ἐν ἡσυχίᾳ προσέχειν ἑαυτοῖς, ἐπαν
ἄγειν καὶ ἐμπερικλείειν τῷ σώματι τὸν νοῦν, καὶ μάθ
λιστα τῷ ἐν τῷ σώματι ἐνδοτάτῳ σώματι, ο καρδίαν
ὀνομάζομεν. Εἰ δὲ καὶ [κατὰ τὸν Ψαλμωδόν ο Πάσα ή
δόξα τῆς θυγατρός τοῦ βασιλέως ἔσωθεν, ο πῶς
ἡμεῖς αὐτὴν ἔξω που ζητήσωμεν; Εἰ καὶ κατὰ τὸν
Απόστολον, ο Ὁ Θεὸς ἔδωκεν αὐτοῦ τὸ πνεῦμα κράτ
ζον ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν· Αββᾶ ὁ Πατήρ,» πως
ἡμεῖς οὐκ ἐν αὐταῖς συνευξόμεθα τῷ Πνεύματι; Εἰ
δὲ κατὰ τὴν προφητῶν καὶ ἀποστόλων Κύριον, ἡ
βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἐντὸς ἡμῶν ἐστι, πῶς οὐκ
ἔξω καὶ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας γένοιτ' ἂν, ὁ
τῶν ἐντὸς ἑαυτοῦ τὸν νοῦν ἐξάγειν διὰ σπουδής
ποιούμενος; «Καρδία ὀρθὴ, φησὶν ὁ Σολομών, ζητεί
αἴσθησιν, ἣν ὁ αὐτὸς νοερὰν καὶ θείαν ἀλλαχο
προσείρηκε· πρὸς ἦν οἱ Πατέρες πάντας προτρεπ
μενοι, Νοῦς, φασί, νοερός πάντως, καὶ νοεράν απ
σθησιν περιβέβληται· ἦν ἐν ἡμῖν, καὶ οὐκ ἐν ἡμῖν
οὖσαν ἐκζητοῦντες μὴ παυσώμεθα. Ορᾷς ὅτι κα
πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀντικαταστῆναι τις προθυμηθξ,
κἂν τὴν ἀρετὴν προσκτήσασθαι, κἂν τοῦ κατ᾿ ἀρε
τὴν ἄθλου τὸ βραβεῖον, μᾶλλον δὲ τὸν ἀῤῥαβῶνα τοῦ
κατ' ἀρετὴν βραβείου τὴν αἴσθησιν τὴν νοεράν, εύ
ρεῖν ἐντὸς τοῦ τε σώματος, καὶ ἑαυτοῦ τὸν νοῦν
ἐπαναγαγεῖν ἀνάγκη; Τὸ δ' ἔξω τὸν νοῦν οὐ τοῦ σωμα
τικοῦ φρονήματος, ἀλλ' αὐτοῦ τοῦ σώματος ποιεῖν,
ὡς ἐκεῖ νοεροῖς θεάμασιν ἐντύχοι, τῆς Ἑλληνικῆς
ἐστι πλάνης αὐτὸ τὸ κράτιστον, καὶ πάσης κακολο
ξίας ῥίζα και πηγή· δαιμόνων εὕρημα καὶ παίδευμα
γεννητικὸν ἀνοίας, καὶ γέννημα τῆς ἀπονοίας. Διδ
καὶ οἱ λαλοῦντες ἐκ τῆς τῶν δαιμόνων ἐπιπνοίας,
ἐξεστηκότες ἑαυτῶν εἰσι· μηδ' αὐτὸ τοῦτο συνιέντες
ὅ τι λέγουσιν. Ἡμεῖς δὲ, μὴ μόνον εἴσω τοῦ σώμα
τος καὶ τῆς καρδίας, ἀλλὰ καὶ τὸν αὐτὸν, αὐτοῦ
πάλιν πέμπομεν τὸν νοῦν. Κατηγορείτωσαν οὐκοῦν
οἱ λέγοντες μὴ κεχωρισμένον, ἀλλ' ἐνόντα τῇ ψυχή,
πῶς ἂν αὖθις εἴσω πέμποι τις τὸν νοῦν; Αγνοούσι
γάρ, ὡς ἔοικεν, ὅτι ἄλλο μὲν οὐσία νοός, ἄλλο δὲ
ἐνέργεια. Μᾶλλον δὲ εἰδότες, τοῖς ἀπατεῶσιν ἐπυ
τοὺς συνέταξαν εκόντες, διὰ τῆς ὁμωνυμίας σοφι
ζόμενοι· μὴ καταδεχόμενοι γὰρ τὸ τῆς πνευματικῆς
διδασκαλίας ἁπλοῦν, οἱ ἐκ τῆς διαλεκτικῆς πρὸς τὰς
ἀντιλογίας ήκονημένοι, κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον,
περιτρέπουσι τὴν ἰσχὺν τῆς ἀληθείας ἐκ τῶν ἀντι
θέσεων τῆς ψευδωνύμου γνώσεως, τῇ πιθανολογία
τῶν σοφισμάτων. Τοιούτους γὰρ δεῖ εἶναι τοὺς μὴ
πνευματικούς· καὶ τὰ πνευματικά κρίνειν καὶ δι
δάσκειν ἀξιοῦντας ἑαυτούς. Οὐ γὰρ δὴ τοῦτο λέλη
θεν αὐτοὺς, ὅτι οὐχ ὡς ἡ ὄψις τἆλλα μὲν ὁρᾷ τῶν
ὁρατῶν, ἑαυτὴν δὲ οὐχ ὁρᾷ, οὕτω καὶ ὁ νοῦς. Αλλ'
ritatis throno, ubi intellectus et omnes sunt cordis
cogitationes, in corde videlicet.
Cernis quomodo penitus sit necesse ut qui volunt
in quiete sibimet attendere, reducant et includant
intra corpus mentem, ac præsertim intra illud
quod est maxime intimum in corpore corpus, quod
nempe cor nuncupatur. Quod si, juxta Psalmistam³,
‹ Omnis gloria filiæ regis ab intus, quomodo nos
illam foris quæramnus? Et si, juxta Apostolum ',
Misit Deus Spiritum suum in cordibus nostris
clamantem: Abba, Pater, cur non et nos in cor
dibus nostris cum Spiritu precabimur? Si adhuc,
ut ait prophetarum et apostolorum Dominus",
Regnum cœlorum intra nos est, › nonne extra
regnum cœlorum est qui ex intima sui parte in
tellectum expellere diligenter studet? Cor no
strum, ait Salomon *, inquirit scientiam,› quam
idem intelligibilem et divinam appellavit. Et ad
hane Patres cunctos exhortantes, Intellectus,
inquiunt, perfecte spiritualis spirituali induitur
scientia; quam in nobis, licet in nobis non sit,
quærere ne desinamus. ›
Vides, si quis peccato resistere velit, et virtu
tem consequi, ac boni certaminis bravium, vel
potius virtutis bravii pignus, nempe sensum spi
ritualem invenire, intra suum corpus et in seipsum
mentem reducat necesse est. Sed mentem, non
dico extra corporeas cogitationes, sed extra ipsum
corpus educere, ut illic spiritalibus gaudeat con
templationibus, hoc est summum ethnici erroris,
et omnis malæ doctrinæ fons atque radix, dæmo
num inventum ac documentum, ignorantiæ mater
et iusaniæ filia. Ideo qui loquuntur ex dæmonuit
instinctu, ex seipsis excedunt, ne id quidem intelli.
gentes quod dicunt. Nos vero non solum intra cor
pus et cor, sed et intra seipsam reducimus mentein.
Respondeaut igitur qui dicunt hanc non esse
distinctam, sed unitam animæ, quomodo quis jutra
se mentem reflectat. Ignorant, ut videtur, aliam
esse mentis essentiam, et aliam ejus operationem.
Vel potius id scientes, deceptoribus ultro sese
addiderunt, e verborum consimilitudine captiun
culas eruentes: qui enim ex dialectica ad contra
dictiones exacuuntur, juxta magnum Basilium, re
jiciunt spiritualis doctrinae simplicitatem, et ever
tunt vim veritatis,` ei opponendo falsam scientiam
et sophismatum argutiunculas. Et sic agant necesse
est qui non sunt spirituales, et se dignos tamen
ducunt qui spiritualia judicent ac doceant. Neque
enim ignorant mentem non esse ocuti similem, qui
cætera visibilia videns, seipsum non videt. Sed in
tellectus ad alia quidem quæ inspicere debet, di
recto se movet motu, ut ait magnus Dionysius; in
seipsam autem revertitur, cum sese mens respicit,
quod motum reflexum idem ibidem vocat.
Hæc porro intellectus operatio melior est et
magis propria, per quam supra seipsum aliquando
Psal. xL1V, 14. • Galat. 1V, 6. * Luc. xvut, 21.
Prov. xxvi, 21.
col. 1105–1106page 132 of 197
PG 150:1105ἑκάστῳ τὸ προσῆκον· ταῖς μὲν αἰσθήσεσιν, ὧν τε καὶ ἐφ' ὅσον ἐστὶν ἀντιληπτέον· τὸ ἔργον δὲ τοῦ νόμου, τοῦτο προσαγορεύεται ἐγκράτεια· τῷ δὲ παθητικῷ μέρει τῆς ψυχῆς, τὴν ἀρίστην εμποιοῦμεν ἕξιν. ᾿Αγάπη δ' ἔσχεν αὕτη τὴν ἐπωνυμίαν· ἀλλὰ καὶ τὸ λογιστικὸν, διὰ τούτου βελτιοῦμεν, ἀποπεμ τόμενοι πᾶν ὅ τι προσίσταται τῇ διανοίᾳ, πρὸς τὴν εἰς Θεὸν ἀνάνευσιν. Καλοῦμεν δὲ τουτὶ τὸ μόριον τοῦ νόμου τούτου, νήψιν. Ἐγκρατείᾳ δέ τις τὸ σῶμα καθάρας ἑαυτοῦ, θυμόν τε καὶ ἐπιθυμίαν ἀφορμήν ἀρετῶν δι' ἀγάπης θείας ποιησάμενος, καὶ νοῦν ἀπειλικρινημένον δι' εὐχῆς παραστήσας τῷ Θεῷ, κτᾶται καὶ ὁρᾷ ἐν ἑαυτῷ τὴν ἐπηγγελμένην χάριν τοῖς και καθαρμένοις τὴν καρδίαν· καὶ τότ' ἂν δυνηθείη μετά Παύλου λέγειν, ὅτι «Ὁ Θεὸς ὁ εἰπὼν ἐκ σκότους φῶς λάμψαι, ὃς ἔλαμψεν ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν, πρὸς φωτισμὸν τῆς γνώσεως τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, ἐν προσώπῳ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἔχομεν δὲ, φησί, τὸν θησαυρὸν τοῦτον ἐν ὀστρακίνας σκεύεσι, τοῖς σώμασιν· εἰ τὸν νοῦν ἡμῶν αὐτῶν ἔνδον τοῦ σώμα τος καθέξομεν, ἀναξίως τῆς μεγαλοφυΐας πράξομεν τοῦ νοῦ; Καὶ τί; ἂν τοῦτ' εἶποι, μὴ ὅτι πνευματι κλς, ἀλλὰ καὶ νοῦν γεγυμνωμένον θείας χάριτος, ἀνθρώπου δ' ὅμως ἔχων; Ἐπεὶ δὲ καὶ ἔν ἐστι πολυ δύναμον πρᾶγμα ἡ καθ' ἡμᾶς ψυχή, χρῆται δ' ὡς ὀργάνῳ, τῷ ζῇν κατ' αὐτὴν πεφυκότι σώματι, τίσιν ὡς ὀργάνοις χρωμένη ἐνεργεῖ ἡ δύναμις αὐτῆς; αὕτη, ἣν καλοῦμεν νοῦν· καὶ ἀλλὰ γὰροὐδείς ποθ' ὑπενόησεν, οὐδ᾽ ἐπὶ τοῖς ὄνυξιν, οὔτ᾽ ἐν τοῖς βλεφάροις, οὐδὲ μεν την οὖν ἐν τοῖς μυκτήρσιν, ἢ τοῖς χείλεσιν, ἐνῳκισμέ εἶναι τὴν διάνοιαν· ἐντὸς δ᾽ ἡμῖν ἐνεῖναι, πᾶσιν αὕτη συνδοκεῖ. Διηνέχθησαν δέ τινες, τίνι τρόπῳ ὡς ὀργάνῳ χρῆται τῷ ἐντός. Οἱ μὲν γὰρ, ὡς ἐπ' ἀκροπόλει τινὶ, τῷ ἐγκεφάλῳ ταύτην ἐνιδρύουσιν· αἱ δὲ τῆς καρδίας τὸ μεσαίτατον, καὶ τὸ κατ' αὐτὸ τοῦ ψυχικού πνεύματος ἀπειλικρινημένον, όχημα διδόασιν αὐτῇ. Ἡμεῖς δὲ καὶ αὐτοὶ, εἰ καὶ μήτε ἔν δον ὡς ἐν ἀγγείῳ, καὶ γὰρ ἀσώματον, μήτ' ἔξω, καὶ γὰρ συνημμένον, ἀλλ' ἐν τῇ καρδίᾳ ὡς ἐν ὀρο γάνῳ, τὸ λογιστικὸν ἡμῶν εἶναι ἐπιστάμεθ' ἀκριβῶς οὐ παρ' ἀνθρώπου τοῦτο διδαχθέντες, ἀλλὰ παρ' αὐτοῦ τοῦ πλάσαντος τὸν ἄνθρωπον, ὃς φησιν ἐν Εὐαγγελίοις, ὅπως • Οὐ τὰ εἰσερχόμενα, ἀλλὰ τὰ ἐξερχόμενα διὰ τοῦ στόματος κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον ἐκ γὰρ τῆς καρδίας ἐξέρχονται, φησίν, οἱ λογισμοί., Ταῦτ' ἄρα καὶ ὁ μέγας Μακάριο;· Η καρδία, φη σιν, ἡγεμονεύει ὅλου τοῦ ὀργάνου· καὶ ἐπὰν κατάσχη τὰς νομὰς τῆς καρδίας ή χάρις, βασιλεύει ὅλων τῶν λογισμῶν, καὶ τῶν μελῶν· ἐκεῖ γάρ ἐστιν ὁ νοῦς, καὶ πάντες οἱ λογισμοὶ τῆς ψυχῆς. Οὐκοῦν ἡ καρδία ἡμῶν ἐστι τὸ τοῦ λογισμοῦ ταμεῖον, καὶ πρῶτον ταρχικὴν ὄργανον λογιστικόν. Το τοίνυν λογιστικών ἡμῶν ἐν ἀκριβεῖ νήψει σπεύδοντες ἐπισκέπτεσθαι καὶ διορθούν, τίνι ἄλλῳ ἐπισκεψαίμεθα, εἰ μὴ τὸν ἐκκεχυμένον διὰ τῶν αἰσθήσεων νοῦν ἡμῶν ἔξωθεν συναγαγόντες, πρὸς τὰ ἐντὸς ἐπαναγάγοιμεν, καὶ πρὸς αὐτὴν ταύτην τὴν καρδίαν, τὸ τῶν λογισμῶν σε
hoc opus legis vocatur temperantia; parti autem animæ affectibili optimum inferimus habitum, qui amor nuncupatur; vim denique rationalem hac lege melioramus, rejicientes quodcunque intellectui obstat quominus ad Deum ascendat, et hanc illius legis partem appellamus vigilantiam. Temperantia porro qui corpus suum purgat; iramque et concupiscentiam in virtutum fomitem divina charitate convertit, et intellectum oratione mundatum Deo offert, ille potitur et videt in seipso gratiam mundis corde promissam, et tunc potest dicere cum Paulo ": • Deus qui dixit de tenebris lucem splendescere, ipse illuxit in cordibus no stris, ad illuminationem scientia claritatis Dei, in facie Christi Jesu. Habemus autem thesaurum istum in vasis fictilibus, id est in corporibus. Si ergo ipsam mentem nostram intra corpus tene bimus, num quid faciemus sublimi mentis dignitate indignum? Qui hoc diceret, haud solum non esset spiritualis, sed animum gratia divina, imo et hu bimus quid et quantum apprehendere debeant, et mana nudatum haberet. Cum autem una res sit multis pollens facultatibus anima nostra, et velut instrumento utatur corpore quod vivificat, quænam ut organa ad operationem adhibet illa ejus potentia, quam vocamus intelle ctum. Etenim nemo unquam suspicatus est in ungujbus, aut in pupillis, nec etiam in naribus aut in labiis inhabitare intelligentiam; eam vero intra quo interiori utatur organo. Alii enim eam velut in arce quadam in cerebro ponunt; alii vero partem ventris mediam, et quod est in eo ab animali spi ritu purum, ut sedem. ei assignant. Nos autem ipsi, ue intus velut in vase, quia est spiritualis, nec ſoris, quia est unita, sed in corde quasi in or gano mentem esse nostram certo novimus, non ab homine id edocti, sed ab ipso creatore hominis di cente in Evangelio ': c Non quod intrat in os, seul quod procedit ex ore, hoc coinquinat hominem; de corde enim, inquit, exeunt cogitationes. Sic etiam magnus Macarius: «Cor, ait, regis totum organum, et, si babenas cordis teneat charitas, regnat in cunctis cogitationibus et membris: hic enim intellectus et omnes sunt animæ cogitationes. > Cor igitur nostrum est rationis sedes, et primum carnale mentis organum. uos esse omnes consentiunt, sed quidamn disputant 11 Cor. 1, 6, 7. Matth. xv, 11, 19. Proinde mentem nostram diligenti studentes vi gilantia examinare ac regere, quo modo discutia mus, nisi intellectum nostrum ad exteriora sensi bus diffusum recolligentes, ad interiora reduxeri mus, et ad ipsum cor illud, quod est cogitationum thesaurus? Propterea dignus suo nomine Macarius, post verba paulo superius allata, dicit: c Illic igi tur oportet intueri, an inscripserit gratia leges Spiritus.. Illic, ubi? in principe organo, in clas
ἑκάστῳ τὸ προσῆκον· ταῖς μὲν αἰσθήσεσιν, ὧν τε
καὶ ἐφ' ὅσον ἐστὶν ἀντιληπτέον· τὸ ἔργον δὲ τοῦ
νόμου, τοῦτο προσαγορεύεται ἐγκράτεια· τῷ δὲ πα
θητικῷ μέρει τῆς ψυχῆς, τὴν ἀρίστην εμποιοῦμεν
ἕξιν. ᾿Αγάπη δ' ἔσχεν αὕτη τὴν ἐπωνυμίαν· ἀλλὰ
καὶ τὸ λογιστικὸν, διὰ τούτου βελτιοῦμεν, ἀποπεμ
τόμενοι πᾶν ὅ τι προσίσταται τῇ διανοίᾳ, πρὸς τὴν
εἰς Θεὸν ἀνάνευσιν. Καλοῦμεν δὲ τουτὶ τὸ μόριον τοῦ
νόμου τούτου, νήψιν. Ἐγκρατείᾳ δέ τις τὸ σῶμα
καθάρας ἑαυτοῦ, θυμόν τε καὶ ἐπιθυμίαν ἀφορμήν
ἀρετῶν δι' ἀγάπης θείας ποιησάμενος, καὶ νοῦν ἀπει
λικρινημένον δι' εὐχῆς παραστήσας τῷ Θεῷ, κτᾶται
καὶ ὁρᾷ ἐν ἑαυτῷ τὴν ἐπηγγελμένην χάριν τοῖς και
καθαρμένοις τὴν καρδίαν· καὶ τότ' ἂν δυνηθείη μετά
Παύλου λέγειν, ὅτι «Ὁ Θεὸς ὁ εἰπὼν ἐκ σκότους
φῶς λάμψαι, ὃς ἔλαμψεν ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν,
πρὸς φωτισμὸν τῆς γνώσεως τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ,
ἐν προσώπῳ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἔχομεν δὲ, φησί,
τὸν θησαυρὸν τοῦτον ἐν ὀστρακίνας σκεύεσι, τοῖς
σώμασιν· εἰ τὸν νοῦν ἡμῶν αὐτῶν ἔνδον τοῦ σώμα
τος καθέξομεν, ἀναξίως τῆς μεγαλοφυΐας πράξομεν
τοῦ νοῦ; Καὶ τί; ἂν τοῦτ' εἶποι, μὴ ὅτι πνευματι
κλς, ἀλλὰ καὶ νοῦν γεγυμνωμένον θείας χάριτος,
ἀνθρώπου δ' ὅμως ἔχων; Ἐπεὶ δὲ καὶ ἔν ἐστι πολυ
δύναμον πρᾶγμα ἡ καθ' ἡμᾶς ψυχή, χρῆται δ' ὡς
ὀργάνῳ, τῷ ζῇν κατ' αὐτὴν πεφυκότι σώματι, τίσιν
ὡς ὀργάνοις χρωμένη ἐνεργεῖ ἡ δύναμις αὐτῆς; αὕτη,
ἣν καλοῦμεν νοῦν· καὶ ἀλλὰ γὰροὐδείς ποθ' ὑπενόησεν,
οὐδ᾽ ἐπὶ τοῖς ὄνυξιν, οὔτ᾽ ἐν τοῖς βλεφάροις, οὐδὲ μεν
την
οὖν ἐν τοῖς μυκτήρσιν, ἢ τοῖς χείλεσιν, ἐνῳκισμέ
εἶναι τὴν διάνοιαν· ἐντὸς δ᾽ ἡμῖν ἐνεῖναι, πᾶσιν
αὕτη συνδοκεῖ. Διηνέχθησαν δέ τινες, τίνι τρόπῳ
ὡς ὀργάνῳ χρῆται τῷ ἐντός. Οἱ μὲν γὰρ, ὡς ἐπ'
ἀκροπόλει τινὶ, τῷ ἐγκεφάλῳ ταύτην ἐνιδρύουσιν· αἱ
δὲ τῆς καρδίας τὸ μεσαίτατον, καὶ τὸ κατ' αὐτὸ τοῦ
ψυχικού πνεύματος ἀπειλικρινημένον, όχημα δι
δόασιν αὐτῇ. Ἡμεῖς δὲ καὶ αὐτοὶ, εἰ καὶ μήτε ἔν
δον ὡς ἐν ἀγγείῳ, καὶ γὰρ ἀσώματον, μήτ' ἔξω,
καὶ γὰρ συνημμένον, ἀλλ' ἐν τῇ καρδίᾳ ὡς ἐν ὀρο
γάνῳ, τὸ λογιστικὸν ἡμῶν εἶναι ἐπιστάμεθ' ἀκριβῶς
οὐ παρ' ἀνθρώπου τοῦτο διδαχθέντες, ἀλλὰ παρ'
αὐτοῦ τοῦ πλάσαντος τὸν ἄνθρωπον, ὃς φησιν ἐν
Εὐαγγελίοις, ὅπως • Οὐ τὰ εἰσερχόμενα, ἀλλὰ τὰ
ἐξερχόμενα διὰ τοῦ στόματος κοινοῖ τὸν ἄνθρωπον
ἐκ γὰρ τῆς καρδίας ἐξέρχονται, φησίν, οἱ λογισμοί.,
Ταῦτ' ἄρα καὶ ὁ μέγας Μακάριο;· Η καρδία, φη
σιν, ἡγεμονεύει ὅλου τοῦ ὀργάνου· καὶ ἐπὰν κατάσχη
τὰς νομὰς τῆς καρδίας ή χάρις, βασιλεύει ὅλων τῶν
λογισμῶν, καὶ τῶν μελῶν· ἐκεῖ γάρ ἐστιν ὁ νοῦς,
καὶ πάντες οἱ λογισμοὶ τῆς ψυχῆς. Οὐκοῦν ἡ καρδία
ἡμῶν ἐστι τὸ τοῦ λογισμοῦ ταμεῖον, καὶ πρῶτον
ταρχικὴν ὄργανον λογιστικόν. Το τοίνυν λογιστικών
ἡμῶν ἐν ἀκριβεῖ νήψει σπεύδοντες ἐπισκέπτεσθαι
καὶ διορθούν, τίνι ἄλλῳ ἐπισκεψαίμεθα, εἰ μὴ τὸν
ἐκκεχυμένον διὰ τῶν αἰσθήσεων νοῦν ἡμῶν ἔξωθεν
συναγαγόντες, πρὸς τὰ ἐντὸς ἐπαναγάγοιμεν, καὶ
πρὸς αὐτὴν ταύτην τὴν καρδίαν, τὸ τῶν λογισμῶν
σε
hoc opus legis vocatur temperantia; parti autem
animæ affectibili optimum inferimus habitum, qui
amor nuncupatur; vim denique rationalem hac
lege melioramus, rejicientes quodcunque intellectui
obstat quominus ad Deum ascendat, et hanc illius
legis partem appellamus vigilantiam.
Temperantia porro qui corpus suum purgat;
iramque et concupiscentiam in virtutum fomitem
divina charitate convertit, et intellectum oratione
mundatum Deo offert, ille potitur et videt in seipso
gratiam mundis corde promissam, et tunc potest
dicere cum Paulo ": • Deus qui dixit de tenebris
lucem splendescere, ipse illuxit in cordibus no
stris, ad illuminationem scientia claritatis Dei, in
facie Christi Jesu. Habemus autem thesaurum
istum in vasis fictilibus, id est in corporibus. Si
ergo ipsam mentem nostram intra corpus tene
bimus, num quid faciemus sublimi mentis dignitate
indignum? Qui hoc diceret, haud solum non esset
spiritualis, sed animum gratia divina, imo et hu
bimus quid et quantum apprehendere debeant, et
mana nudatum haberet.
Cum autem una res sit multis pollens facultatibus
anima nostra, et velut instrumento utatur corpore
quod vivificat, quænam ut organa ad operationem
adhibet illa ejus potentia, quam vocamus intelle
ctum. Etenim nemo unquam suspicatus est in
ungujbus, aut in pupillis, nec etiam in naribus aut
in labiis inhabitare intelligentiam; eam vero intra
quo interiori utatur organo. Alii enim eam velut in
arce quadam in cerebro ponunt; alii vero partem
ventris mediam, et quod est in eo ab animali spi
ritu purum, ut sedem. ei assignant. Nos autem
ipsi, ue intus velut in vase, quia est spiritualis,
nec ſoris, quia est unita, sed in corde quasi in or
gano mentem esse nostram certo novimus, non ab
homine id edocti, sed ab ipso creatore hominis di
cente in Evangelio ': c Non quod intrat in os, seul
quod procedit ex ore, hoc coinquinat hominem;
de corde enim, inquit, exeunt cogitationes. Sic
etiam magnus Macarius: «Cor, ait, regis totum
organum, et, si babenas cordis teneat charitas,
regnat in cunctis cogitationibus et membris: hic
enim intellectus et omnes sunt animæ cogitationes. >
Cor igitur nostrum est rationis sedes, et primum
carnale mentis organum.
uos esse omnes consentiunt, sed quidamn disputant
11 Cor. 1, 6, 7.
Matth. xv, 11, 19.
Proinde mentem nostram diligenti studentes vi
gilantia examinare ac regere, quo modo discutia
mus, nisi intellectum nostrum ad exteriora sensi
bus diffusum recolligentes, ad interiora reduxeri
mus, et ad ipsum cor illud, quod est cogitationum
thesaurus? Propterea dignus suo nomine Macarius,
post verba paulo superius allata, dicit: c Illic igi
tur oportet intueri, an inscripserit gratia leges
Spiritus.. Illic, ubi? in principe organo, in clas
col. 1107–1108page 133 of 197
PG 150:1107ταμεῖον; Διὰ τοῦτο καὶ ὁ φερωνύμως Μακάριος ο ἐφεξῆς τοῖς ἀνωτέρω μικρὸν εἰρημένοις παρ' αὐτοῦ φησιν· Ἐκεῖ τοίνυν δεῖ σκοπεῖν, εἰ ἐνέγραψεν ἡ χάρις τοὺς τοῦ πνεύματος νόμους. Ἐκεῖ, που; Ἐν τῷ ἡγεμονικῷ ὀργάνῳ· ἐν τῷ τῆς χάριτος θρόνῳ ὅπου ὁ νοῦς καὶ οἱ λογισμοί πάντες τῆς ψυχῆς· ἐν τῇ καρδίᾳ δηλαδή. Ορᾶς πῶς ἀναγκαιότατον ταῖς προῃρημένοις ἐν ἡσυχίᾳ προσέχειν ἑαυτοῖς, ἐπαν ἄγειν καὶ ἐμπερικλείειν τῷ σώματι τὸν νοῦν, καὶ μάθ λιστα τῷ ἐν τῷ σώματι ἐνδοτάτῳ σώματι, ο καρδίαν ὀνομάζομεν. Εἰ δὲ καὶ [κατὰ τὸν Ψαλμωδόν ο Πάσα ή δόξα τῆς θυγατρός τοῦ βασιλέως ἔσωθεν, ο πῶς ἡμεῖς αὐτὴν ἔξω που ζητήσωμεν; Εἰ καὶ κατὰ τὸν Απόστολον, ο Ὁ Θεὸς ἔδωκεν αὐτοῦ τὸ πνεῦμα κράτ ζον ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν· Αββᾶ ὁ Πατήρ,» πως ἡμεῖς οὐκ ἐν αὐταῖς συνευξόμεθα τῷ Πνεύματι; Εἰ δὲ κατὰ τὴν προφητῶν καὶ ἀποστόλων Κύριον, ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἐντὸς ἡμῶν ἐστι, πῶς οὐκ ἔξω καὶ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας γένοιτ' ἂν, ὁ τῶν ἐντὸς ἑαυτοῦ τὸν νοῦν ἐξάγειν διὰ σπουδής ποιούμενος; «Καρδία ὀρθὴ, φησὶν ὁ Σολομών, ζητεί αἴσθησιν, ἣν ὁ αὐτὸς νοερὰν καὶ θείαν ἀλλαχο προσείρηκε· πρὸς ἦν οἱ Πατέρες πάντας προτρεπ μενοι, Νοῦς, φασί, νοερός πάντως, καὶ νοεράν απ σθησιν περιβέβληται· ἦν ἐν ἡμῖν, καὶ οὐκ ἐν ἡμῖν οὖσαν ἐκζητοῦντες μὴ παυσώμεθα. Ορᾷς ὅτι κα πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀντικαταστῆναι τις προθυμηθξ, κἂν τὴν ἀρετὴν προσκτήσασθαι, κἂν τοῦ κατ᾿ ἀρε τὴν ἄθλου τὸ βραβεῖον, μᾶλλον δὲ τὸν ἀῤῥαβῶνα τοῦ κατ' ἀρετὴν βραβείου τὴν αἴσθησιν τὴν νοεράν, εύ ρεῖν ἐντὸς τοῦ τε σώματος, καὶ ἑαυτοῦ τὸν νοῦν ἐπαναγαγεῖν ἀνάγκη; Τὸ δ' ἔξω τὸν νοῦν οὐ τοῦ σωμα τικοῦ φρονήματος, ἀλλ' αὐτοῦ τοῦ σώματος ποιεῖν, ὡς ἐκεῖ νοεροῖς θεάμασιν ἐντύχοι, τῆς Ἑλληνικῆς ἐστι πλάνης αὐτὸ τὸ κράτιστον, καὶ πάσης κακολο ξίας ῥίζα και πηγή· δαιμόνων εὕρημα καὶ παίδευμα γεννητικὸν ἀνοίας, καὶ γέννημα τῆς ἀπονοίας. Διδ καὶ οἱ λαλοῦντες ἐκ τῆς τῶν δαιμόνων ἐπιπνοίας, ἐξεστηκότες ἑαυτῶν εἰσι· μηδ' αὐτὸ τοῦτο συνιέντες ὅ τι λέγουσιν. Ἡμεῖς δὲ, μὴ μόνον εἴσω τοῦ σώμα τος καὶ τῆς καρδίας, ἀλλὰ καὶ τὸν αὐτὸν, αὐτοῦ πάλιν πέμπομεν τὸν νοῦν. Κατηγορείτωσαν οὐκοῦν οἱ λέγοντες μὴ κεχωρισμένον, ἀλλ' ἐνόντα τῇ ψυχή, πῶς ἂν αὖθις εἴσω πέμποι τις τὸν νοῦν; Αγνοούσι γάρ, ὡς ἔοικεν, ὅτι ἄλλο μὲν οὐσία νοός, ἄλλο δὲ ἐνέργεια. Μᾶλλον δὲ εἰδότες, τοῖς ἀπατεῶσιν ἐπυ τοὺς συνέταξαν εκόντες, διὰ τῆς ὁμωνυμίας σοφι ζόμενοι· μὴ καταδεχόμενοι γὰρ τὸ τῆς πνευματικῆς διδασκαλίας ἁπλοῦν, οἱ ἐκ τῆς διαλεκτικῆς πρὸς τὰς ἀντιλογίας ήκονημένοι, κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον, περιτρέπουσι τὴν ἰσχὺν τῆς ἀληθείας ἐκ τῶν ἀντι θέσεων τῆς ψευδωνύμου γνώσεως, τῇ πιθανολογία τῶν σοφισμάτων. Τοιούτους γὰρ δεῖ εἶναι τοὺς μὴ πνευματικούς· καὶ τὰ πνευματικά κρίνειν καὶ δι δάσκειν ἀξιοῦντας ἑαυτούς. Οὐ γὰρ δὴ τοῦτο λέλη θεν αὐτοὺς, ὅτι οὐχ ὡς ἡ ὄψις τἆλλα μὲν ὁρᾷ τῶν ὁρατῶν, ἑαυτὴν δὲ οὐχ ὁρᾷ, οὕτω καὶ ὁ νοῦς. Αλλ'
ritatis throno, ubi intellectus et omnes sunt cordis cogitationes, in corde videlicet. Cernis quomodo penitus sit necesse ut qui volunt in quiete sibimet attendere, reducant et includant intra corpus mentem, ac præsertim intra illud quod est maxime intimum in corpore corpus, quod nempe cor nuncupatur. Quod si, juxta Psalmistam³, ‹ Omnis gloria filiæ regis ab intus, quomodo nos illam foris quæramnus? Et si, juxta Apostolum ', Misit Deus Spiritum suum in cordibus nostris clamantem: Abba, Pater, cur non et nos in cor dibus nostris cum Spiritu precabimur? Si adhuc, ut ait prophetarum et apostolorum Dominus", Regnum cœlorum intra nos est, › nonne extra regnum cœlorum est qui ex intima sui parte in tellectum expellere diligenter studet? Cor no strum, ait Salomon *, inquirit scientiam,› quam idem intelligibilem et divinam appellavit. Et ad hane Patres cunctos exhortantes, Intellectus, inquiunt, perfecte spiritualis spirituali induitur scientia; quam in nobis, licet in nobis non sit, quærere ne desinamus. › Vides, si quis peccato resistere velit, et virtu tem consequi, ac boni certaminis bravium, vel potius virtutis bravii pignus, nempe sensum spi ritualem invenire, intra suum corpus et in seipsum mentem reducat necesse est. Sed mentem, non dico extra corporeas cogitationes, sed extra ipsum corpus educere, ut illic spiritalibus gaudeat con templationibus, hoc est summum ethnici erroris, et omnis malæ doctrinæ fons atque radix, dæmo num inventum ac documentum, ignorantiæ mater et iusaniæ filia. Ideo qui loquuntur ex dæmonuit instinctu, ex seipsis excedunt, ne id quidem intelli. gentes quod dicunt. Nos vero non solum intra cor pus et cor, sed et intra seipsam reducimus mentein. Respondeaut igitur qui dicunt hanc non esse distinctam, sed unitam animæ, quomodo quis jutra se mentem reflectat. Ignorant, ut videtur, aliam esse mentis essentiam, et aliam ejus operationem. Vel potius id scientes, deceptoribus ultro sese addiderunt, e verborum consimilitudine captiun culas eruentes: qui enim ex dialectica ad contra dictiones exacuuntur, juxta magnum Basilium, re jiciunt spiritualis doctrinae simplicitatem, et ever tunt vim veritatis,` ei opponendo falsam scientiam et sophismatum argutiunculas. Et sic agant necesse est qui non sunt spirituales, et se dignos tamen ducunt qui spiritualia judicent ac doceant. Neque enim ignorant mentem non esse ocuti similem, qui cætera visibilia videns, seipsum non videt. Sed in tellectus ad alia quidem quæ inspicere debet, di recto se movet motu, ut ait magnus Dionysius; in seipsam autem revertitur, cum sese mens respicit, quod motum reflexum idem ibidem vocat. Hæc porro intellectus operatio melior est et magis propria, per quam supra seipsum aliquando Psal. xL1V, 14. • Galat. 1V, 6. * Luc. xvut, 21. Prov. xxvi, 21.
ταμεῖον; Διὰ τοῦτο καὶ ὁ φερωνύμως Μακάριος
ο
ἐφεξῆς τοῖς ἀνωτέρω μικρὸν εἰρημένοις παρ' αὐτοῦ
φησιν· Ἐκεῖ τοίνυν δεῖ σκοπεῖν, εἰ ἐνέγραψεν ἡ
χάρις τοὺς τοῦ πνεύματος νόμους. Ἐκεῖ, που; Ἐν
τῷ ἡγεμονικῷ ὀργάνῳ· ἐν τῷ τῆς χάριτος θρόνῳ
ὅπου ὁ νοῦς καὶ οἱ λογισμοί πάντες τῆς ψυχῆς· ἐν
τῇ καρδίᾳ δηλαδή. Ορᾶς πῶς ἀναγκαιότατον ταῖς
προῃρημένοις ἐν ἡσυχίᾳ προσέχειν ἑαυτοῖς, ἐπαν
ἄγειν καὶ ἐμπερικλείειν τῷ σώματι τὸν νοῦν, καὶ μάθ
λιστα τῷ ἐν τῷ σώματι ἐνδοτάτῳ σώματι, ο καρδίαν
ὀνομάζομεν. Εἰ δὲ καὶ [κατὰ τὸν Ψαλμωδόν ο Πάσα ή
δόξα τῆς θυγατρός τοῦ βασιλέως ἔσωθεν, ο πῶς
ἡμεῖς αὐτὴν ἔξω που ζητήσωμεν; Εἰ καὶ κατὰ τὸν
Απόστολον, ο Ὁ Θεὸς ἔδωκεν αὐτοῦ τὸ πνεῦμα κράτ
ζον ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν· Αββᾶ ὁ Πατήρ,» πως
ἡμεῖς οὐκ ἐν αὐταῖς συνευξόμεθα τῷ Πνεύματι; Εἰ
δὲ κατὰ τὴν προφητῶν καὶ ἀποστόλων Κύριον, ἡ
βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἐντὸς ἡμῶν ἐστι, πῶς οὐκ
ἔξω καὶ τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας γένοιτ' ἂν, ὁ
τῶν ἐντὸς ἑαυτοῦ τὸν νοῦν ἐξάγειν διὰ σπουδής
ποιούμενος; «Καρδία ὀρθὴ, φησὶν ὁ Σολομών, ζητεί
αἴσθησιν, ἣν ὁ αὐτὸς νοερὰν καὶ θείαν ἀλλαχο
προσείρηκε· πρὸς ἦν οἱ Πατέρες πάντας προτρεπ
μενοι, Νοῦς, φασί, νοερός πάντως, καὶ νοεράν απ
σθησιν περιβέβληται· ἦν ἐν ἡμῖν, καὶ οὐκ ἐν ἡμῖν
οὖσαν ἐκζητοῦντες μὴ παυσώμεθα. Ορᾷς ὅτι κα
πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀντικαταστῆναι τις προθυμηθξ,
κἂν τὴν ἀρετὴν προσκτήσασθαι, κἂν τοῦ κατ᾿ ἀρε
τὴν ἄθλου τὸ βραβεῖον, μᾶλλον δὲ τὸν ἀῤῥαβῶνα τοῦ
κατ' ἀρετὴν βραβείου τὴν αἴσθησιν τὴν νοεράν, εύ
ρεῖν ἐντὸς τοῦ τε σώματος, καὶ ἑαυτοῦ τὸν νοῦν
ἐπαναγαγεῖν ἀνάγκη; Τὸ δ' ἔξω τὸν νοῦν οὐ τοῦ σωμα
τικοῦ φρονήματος, ἀλλ' αὐτοῦ τοῦ σώματος ποιεῖν,
ὡς ἐκεῖ νοεροῖς θεάμασιν ἐντύχοι, τῆς Ἑλληνικῆς
ἐστι πλάνης αὐτὸ τὸ κράτιστον, καὶ πάσης κακολο
ξίας ῥίζα και πηγή· δαιμόνων εὕρημα καὶ παίδευμα
γεννητικὸν ἀνοίας, καὶ γέννημα τῆς ἀπονοίας. Διδ
καὶ οἱ λαλοῦντες ἐκ τῆς τῶν δαιμόνων ἐπιπνοίας,
ἐξεστηκότες ἑαυτῶν εἰσι· μηδ' αὐτὸ τοῦτο συνιέντες
ὅ τι λέγουσιν. Ἡμεῖς δὲ, μὴ μόνον εἴσω τοῦ σώμα
τος καὶ τῆς καρδίας, ἀλλὰ καὶ τὸν αὐτὸν, αὐτοῦ
πάλιν πέμπομεν τὸν νοῦν. Κατηγορείτωσαν οὐκοῦν
οἱ λέγοντες μὴ κεχωρισμένον, ἀλλ' ἐνόντα τῇ ψυχή,
πῶς ἂν αὖθις εἴσω πέμποι τις τὸν νοῦν; Αγνοούσι
γάρ, ὡς ἔοικεν, ὅτι ἄλλο μὲν οὐσία νοός, ἄλλο δὲ
ἐνέργεια. Μᾶλλον δὲ εἰδότες, τοῖς ἀπατεῶσιν ἐπυ
τοὺς συνέταξαν εκόντες, διὰ τῆς ὁμωνυμίας σοφι
ζόμενοι· μὴ καταδεχόμενοι γὰρ τὸ τῆς πνευματικῆς
διδασκαλίας ἁπλοῦν, οἱ ἐκ τῆς διαλεκτικῆς πρὸς τὰς
ἀντιλογίας ήκονημένοι, κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον,
περιτρέπουσι τὴν ἰσχὺν τῆς ἀληθείας ἐκ τῶν ἀντι
θέσεων τῆς ψευδωνύμου γνώσεως, τῇ πιθανολογία
τῶν σοφισμάτων. Τοιούτους γὰρ δεῖ εἶναι τοὺς μὴ
πνευματικούς· καὶ τὰ πνευματικά κρίνειν καὶ δι
δάσκειν ἀξιοῦντας ἑαυτούς. Οὐ γὰρ δὴ τοῦτο λέλη
θεν αὐτοὺς, ὅτι οὐχ ὡς ἡ ὄψις τἆλλα μὲν ὁρᾷ τῶν
ὁρατῶν, ἑαυτὴν δὲ οὐχ ὁρᾷ, οὕτω καὶ ὁ νοῦς. Αλλ'
col. 1109–1110page 134 of 197
PG 150:1109κατ' αὐτὴν ἐνδύματος τὸν ἀῤῥαβῶνα, καὶ αὐτὸς ὁ Παῦλος ἔλαβε παρὰ Θεοῦ, ἐξ Ιερουσαλήμ πρὸς Δα μασκὸν ἀπιών, ἵν' εἴπω κατὰ τὸν θεολογίας φερωνύμως ἐπώνυμον Γρηγόριον, πριν καθαρθῆναι τῶν διωγμῶν, τῷ διωκομένῳ προσομιλήσας, μᾶλλον δὲ βραχείᾳ τοῦ μεγάλου φωτός λαμπηδόνι. ξη'. Ἡ μὲν θεία ὑπερουσιότης οὐδέ ποτε πληθυντικῶς καλεῖται· ἡ δὲ τοῦ Θεοῦ θεία καὶ ἄκτιστος χάρις καὶ ἐνέργεια. μεριζομένη ἀμερίστως, κατ' εἰκόνα τῆς ἡλιακῆς ἀκτῖνος, ἢ καὶ θερμαίνει, καὶ φωτίζει, καὶ ζωοποιεῖ, καὶ αὔξει, τοῖς τε λαμπομένοις τὴν οἰκείαν ἐνίησι λαμπρότητα, καὶ τοῖς ὀφθαλμοῖς τῶν ὁρώντων ἐπιφαίνεται. Κατὰ ταύτην γοῦν ὡς κατ' ἀμυδράν εἰκόνα, καὶ ἡ θεία τοῦ Θεοῦ ἐνέργεια, οὐ μία μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλοὶ καλοῦνται παρὰ τῶν θεολόγων, ὡς καὶ Βασίλειος ὁ μέγας. Αἱ δὲ ἐνέργειαι, φησί, τοῦ Πνεύματος τίνες; Αῤῥητοι μὲν διὰ τὸ μέγεθος, ἀνεξαρίθμητοι δὲ διὰ τὸ πλῆθος. Πῶς γὰρ νοήσωμεν τὰ τῶν αἰώνων ἐπέκεινα; τίνες ἦσαν αὐτοῦ πρὸ τῆς νοητῆς κτίσεως αἱ ἐνέργειαι; Πρὸ γοῦν τῆς νοητῆς κτίσεως καὶ τῶν αἰώνων ἐπέκεινα (καὶ γὰρ καὶ οἱ αιώνες νοητά κτίσματά εἰσι) κτιστὸν οὐδείς ποτ' εἶπεν, οὐδὲ ἐνενόησεν. ῎Ακτιστοι τοιγαροῦν αἱ τοῦ θείου Πνεύματος δυνάμεις τε καὶ ἐνέργειαι· τῷ καὶ πολλαὶ θεολογεῖσθαι, ἀμερίστως τῆς μιᾶς καὶ παν τάπασιν ἀμερίστου τοῦ Πνεύματος οὐσίας διαστελ λύμεναι. ξθ'. Η τοῦ Θεοῦ ἄκτιστος ενέργεια, μεριζομένη ἀμερίστως, καὶ πληθυντικώς προάγεται παρὰ τῶν θεολόγων, ὡς ἀνωτέρω καὶ Βασιλείῳ τῷ μεγάλῳ δια τετρά ωται. Έπεὶ τοίνυν καὶ ἡ θεία καὶ θεοποιός ἔλλαμψις καὶ χάρις οὐκ οὐσία, ἀλλ᾽ ἐνέργειά ἐστι Θεοῦ, διὰ τοῦτο καὶ αὕτη οὐ χρονικῶς μόκιν, ἀλλὰ καὶ πληθυντικῶς προάγεται, ἀναλόγως τοῖς μετ έχουσι χορηγουμένη· καὶ κατὰ τὴν ἐπιτηδειότητα τῶν ὑποδεχομένων, ἐπὶ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐνιεῖσα τὴν θεοποιὸν λαμπρότητα. α. Ταύτας τὰς ἐνεργείας, ἑπτὰ ὁ Ησαΐας εἶπε. Πολλὰ δὲ παρ᾽ Εβραίοις σημαίνει τὸ ἑπτά. «᾿Ανα βήσεται γάρ, φησὶ, ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐξ αὐτῆς ἀναβήσεται· καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ' αὐτὸν ἑπτὰ πνεύματα· πνεῦμα σοφίας, συνέσεως, γνώ σεως, εὐσεβείας, βουλῆς, ἰσχύος, φόβου.» Ταῦτα τὰ ἑπτὰ πνεύματα, κτιστὰ φρενοβλαβῶς, οἱ τὰ τῶν αἱρε τικῶν φρονοῦντες, εἶναι διατείνονται. Οὓς κάν τοῖς διὰ πλάτους πρὸς αὐτοὺς Αντιμῥητικοῖς προσθέντες, διαρκῶς ἀπελέγξαμεν. ᾿Αλλὰ καὶ Γρηγόριος ὁ Θεο λόγος, τῶν θείων τούτων τοῦ Πνεύματος ἐνεργειῶν μνησθεὶς, Τὰς ἐνεργείας, φησί, τοῦ Πνεύματος πνεύ ματα φίλον τῷ Ησαΐᾳ καλεῖν. Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ τῶν προφητών μεγαλοφωνότατος, οὐ τὴν πρὸς τὴν θείαν μόνον οὐσίαν διαφορὰν ἐναργῶς ἔδειξε διὰ τοῦ ἀρι θμοῦ, ἀλλὰ καὶ τὸ ἄκτιστον τῶν θείων τούτων παρ έστησεν ἐνεργειῶν, διὰ τῆς τοῦ ἐπαναπαύεσθαι φω νῆς. Τὸ γὰρ ἐπαναπαύεσθαι ὑπεροχικοῦ ἀξιώματός ἐστι. Τὰ οὖν ἐπαναπαυόμενα ἐπὶ τὸ παρ' ἡμῶν Δι σποτικὸν ἐκεῖνο πρόσλημμα, πῶς ἂν εἶεν κτίσματα;
a Deo accepit, cum Hierosolyma Damascum abiens, ut dicam sicut Gregorius Theologus aptissime vo calus, mundandus mox persecutor, quem perse quebatur vidit, seu potius parvara magnae Lucis scintillam. 68. Divina quidem essentia nunquam phiraliter dicitur; sacra vero et increata Dei gratia et opera tio, individua distributa, al imaginem solaris radii, qui et calefacit, et illustrat, et viyificat, et nutrit, et illuminatis propriam immittit lucem, et oculis videntium apparet: ad hanc igitur obscuriorem adhuc imaginem, sancta Dei operatio non una tan tum, sed multiplex vocatur a theologis, ut ait Ba silius magnus: ‹ Operationes spiritus quænam? ineffabiles quidem sunt ob magnitudinem, at iunu merabiles ob multitudinem. Quomodo enim intelli gamus quæ sunt ultra secula? Quæuam erant ejus ante intellectualium creationem operationes? Porro ante intelligibiles creaturas et ultra sæcula (etenim ipsa sæcula intelligibiles creaturæ suni) nemo quid creatum unquam dixit aut cogitavit. Increata igitur sunt divini Spiritus virtutes et ope rationes; sed quia multa: a theologis numerantur, individue ab una et omnino indivisa Spiritus essen tia distribuuntur. 69. Increata Dei operatio, individue divisa, plu raliter a theologis exhibetur, ut supra Basilius magnus ostendit. Qui igitur divina et deifica illu mmatio et gratia non essentia, sed operatio est Dei, ideo et ipsa non temporaliter tantum, sed et pluraliter praestatur, accommodate data, et pro suscipientium captu, majorem vel minorem emit tens splendorem. 70. Illas operationes septem Isaias enumeravit, porro septem apud Hebræos significat multa. ‹ Egredietur, inquit, virga de radica Jesse, et flos de illa ascendet. Et requiescent super eum septem spiritus: spiritus sapientia, intellecius, scientia, pietatis, consilii, fortitudinis, timoris 39.. lli se ptum spiritus esse creatos stulte contendunt he: e ticorum assentatores. Quos, ampla corum refuta tatione adhuc adaucta, sufficienter refellimus. Sed insuper Gregorius Theologus, divinas illas spiritus operationes memorans: e Spiritus operationes, in quit, spiritus vocare Isaiæ libuit. › Ipse autem pro phetarum sublimissimus, non solum eas diferre a divina essentia. clare ostendit per numerum, sed et increatas esse has divinas operationes demonstra vit hac voce, requiescet super eum. › Nam ɛuper requiescere est eminentioris dignitatis. Quae igitur requiescunt super dcmimicam hanc naturam ex Isa XI, nobis assumptam, quomodo essent creata?
κατ' αὐτὴν ἐνδύματος τὸν ἀῤῥαβῶνα, καὶ αὐτὸς ὁ
Παῦλος ἔλαβε παρὰ Θεοῦ, ἐξ Ιερουσαλήμ πρὸς Δα
μασκὸν ἀπιών, ἵν' εἴπω κατὰ τὸν θεολογίας φερωνύ
μως ἐπώνυμον Γρηγόριον, πριν καθαρθῆναι τῶν
διωγμῶν, τῷ διωκομένῳ προσομιλήσας, μᾶλλον δὲ
βραχείᾳ τοῦ μεγάλου φωτός λαμπηδόνι.
ξη'. Ἡ μὲν θεία ὑπερουσιότης οὐδέ ποτε πληθυντι
κῶς καλεῖται· ἡ δὲ τοῦ Θεοῦ θεία καὶ ἄκτιστος χάρις
καὶ ἐνέργεια. μεριζομένη ἀμερίστως, κατ' εἰκόνα τῆς
ἡλιακῆς ἀκτῖνος, ἢ καὶ θερμαίνει, καὶ φωτίζει, καὶ
ζωοποιεῖ, καὶ αὔξει, τοῖς τε λαμπομένοις τὴν οἰκείαν
ἐνίησι λαμπρότητα, καὶ τοῖς ὀφθαλμοῖς τῶν ὁρώντων
ἐπιφαίνεται. Κατὰ ταύτην γοῦν ὡς κατ' ἀμυδράν
εἰκόνα, καὶ ἡ θεία τοῦ Θεοῦ ἐνέργεια, οὐ μία μόνον,
ἀλλὰ καὶ πολλοὶ καλοῦνται παρὰ τῶν θεολόγων, ὡς
καὶ Βασίλειος ὁ μέγας. Αἱ δὲ ἐνέργειαι, φησί, τοῦ
Πνεύματος τίνες; Αῤῥητοι μὲν διὰ τὸ μέγεθος,
ἀνεξαρίθμητοι δὲ διὰ τὸ πλῆθος. Πῶς γὰρ νοήσωμεν
τὰ τῶν αἰώνων ἐπέκεινα; τίνες ἦσαν αὐτοῦ πρὸ τῆς
νοητῆς κτίσεως αἱ ἐνέργειαι; Πρὸ γοῦν τῆς νοητῆς
κτίσεως καὶ τῶν αἰώνων ἐπέκεινα (καὶ γὰρ καὶ οἱ
αιώνες νοητά κτίσματά εἰσι) κτιστὸν οὐδείς ποτ'
εἶπεν, οὐδὲ ἐνενόησεν. ῎Ακτιστοι τοιγαροῦν αἱ τοῦ
θείου Πνεύματος δυνάμεις τε καὶ ἐνέργειαι· τῷ καὶ
πολλαὶ θεολογεῖσθαι, ἀμερίστως τῆς μιᾶς καὶ παν
τάπασιν ἀμερίστου τοῦ Πνεύματος οὐσίας διαστελ
λύμεναι.
ξθ'. Η τοῦ Θεοῦ ἄκτιστος ενέργεια, μεριζομένη
ἀμερίστως, καὶ πληθυντικώς προάγεται παρὰ τῶν
θεολόγων, ὡς ἀνωτέρω καὶ Βασιλείῳ τῷ μεγάλῳ δια
τετρά ωται. Έπεὶ τοίνυν καὶ ἡ θεία καὶ θεοποιός
ἔλλαμψις καὶ χάρις οὐκ οὐσία, ἀλλ᾽ ἐνέργειά ἐστι
Θεοῦ, διὰ τοῦτο καὶ αὕτη οὐ χρονικῶς μόκιν, ἀλλὰ
καὶ πληθυντικῶς προάγεται, ἀναλόγως τοῖς μετ
έχουσι χορηγουμένη· καὶ κατὰ τὴν ἐπιτηδειότητα
τῶν ὑποδεχομένων, ἐπὶ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐνιεῖσα τὴν
θεοποιὸν λαμπρότητα.
α. Ταύτας τὰς ἐνεργείας, ἑπτὰ ὁ Ησαΐας εἶπε.
Πολλὰ δὲ παρ᾽ Εβραίοις σημαίνει τὸ ἑπτά. «᾿Ανα
βήσεται γάρ, φησὶ, ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ
ἄνθος ἐξ αὐτῆς ἀναβήσεται· καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ'
αὐτὸν ἑπτὰ πνεύματα· πνεῦμα σοφίας, συνέσεως, γνώ
σεως, εὐσεβείας, βουλῆς, ἰσχύος, φόβου.» Ταῦτα τὰ
ἑπτὰ πνεύματα, κτιστὰ φρενοβλαβῶς, οἱ τὰ τῶν αἱρε
τικῶν φρονοῦντες, εἶναι διατείνονται. Οὓς κάν τοῖς
διὰ πλάτους πρὸς αὐτοὺς Αντιμῥητικοῖς προσθέντες,
διαρκῶς ἀπελέγξαμεν. ᾿Αλλὰ καὶ Γρηγόριος ὁ Θεο
λόγος, τῶν θείων τούτων τοῦ Πνεύματος ἐνεργειῶν
μνησθεὶς, Τὰς ἐνεργείας, φησί, τοῦ Πνεύματος πνεύ
ματα φίλον τῷ Ησαΐᾳ καλεῖν. Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ τῶν
προφητών μεγαλοφωνότατος, οὐ τὴν πρὸς τὴν θείαν
μόνον οὐσίαν διαφορὰν ἐναργῶς ἔδειξε διὰ τοῦ ἀρι
θμοῦ, ἀλλὰ καὶ τὸ ἄκτιστον τῶν θείων τούτων παρ
έστησεν ἐνεργειῶν, διὰ τῆς τοῦ ἐπαναπαύεσθαι φω
νῆς. Τὸ γὰρ ἐπαναπαύεσθαι ὑπεροχικοῦ ἀξιώματός
ἐστι. Τὰ οὖν ἐπαναπαυόμενα ἐπὶ τὸ παρ' ἡμῶν Δι
σποτικὸν ἐκεῖνο πρόσλημμα, πῶς ἂν εἶεν κτίσματα;
a Deo accepit, cum Hierosolyma Damascum abiens,
ut dicam sicut Gregorius Theologus aptissime vo
calus, mundandus mox persecutor, quem perse
quebatur vidit, seu potius parvara magnae Lucis
scintillam.
68. Divina quidem essentia nunquam phiraliter
dicitur; sacra vero et increata Dei gratia et opera
tio, individua distributa, al imaginem solaris radii,
qui et calefacit, et illustrat, et viyificat, et nutrit,
et illuminatis propriam immittit lucem, et oculis
videntium apparet: ad hanc igitur obscuriorem
adhuc imaginem, sancta Dei operatio non una tan
tum, sed multiplex vocatur a theologis, ut ait Ba
silius magnus: ‹ Operationes spiritus quænam?
ineffabiles quidem sunt ob magnitudinem, at iunu
merabiles ob multitudinem. Quomodo enim intelli
gamus quæ sunt ultra secula? Quæuam erant ejus
ante intellectualium creationem operationes?
Porro ante intelligibiles creaturas et ultra sæcula
(etenim ipsa sæcula intelligibiles creaturæ suni)
nemo quid creatum unquam dixit aut cogitavit.
Increata igitur sunt divini Spiritus virtutes et ope
rationes; sed quia multa: a theologis numerantur,
individue ab una et omnino indivisa Spiritus essen
tia distribuuntur.
69. Increata Dei operatio, individue divisa, plu
raliter a theologis exhibetur, ut supra Basilius
magnus ostendit. Qui igitur divina et deifica illu
mmatio et gratia non essentia, sed operatio est
Dei, ideo et ipsa non temporaliter tantum, sed et
pluraliter praestatur, accommodate data, et pro
suscipientium captu, majorem vel minorem emit
tens splendorem.
70. Illas operationes septem Isaias enumeravit,
porro septem apud Hebræos significat multa.
‹ Egredietur, inquit, virga de radica Jesse, et flos
de illa ascendet. Et requiescent super eum septem
spiritus: spiritus sapientia, intellecius, scientia,
pietatis, consilii, fortitudinis, timoris 39.. lli se
ptum spiritus esse creatos stulte contendunt he: e
ticorum assentatores. Quos, ampla corum refuta
tatione adhuc adaucta, sufficienter refellimus. Sed
insuper Gregorius Theologus, divinas illas spiritus
operationes memorans: e Spiritus operationes, in
quit, spiritus vocare Isaiæ libuit. › Ipse autem pro
phetarum sublimissimus, non solum eas diferre a
divina essentia. clare ostendit per numerum, sed et
increatas esse has divinas operationes demonstra
vit hac voce, requiescet super eum. › Nam ɛuper
requiescere est eminentioris dignitatis. Quae igitur
requiescunt super dcmimicam hanc naturam ex
Isa XI,
nobis assumptam, quomodo essent creata?
col. 1111–1112page 135 of 197
PG 150:1111ἕξεισι τουτὶ τὸ πνεῦμα, κἀπὶ πάσης εναγωνίου σκέ ο ψεως· μάλιστα δὲ ἐπὶ τῶν ἡσυχαζόντων σώματι καὶ διανοίᾳ. Οὗτοι γὰρ πνευματικῶς σαββατίζοντες, καὶ ἀπὸ πάντων τῶν οἰκείων ἔργων καταπαύοντες, ὡς ἐφικτόν, πᾶν μὲν τὸ μεταβατικὸν, καὶ διεξοδικὸν, καὶ πεποικιλμένον περὶ τὰς γνώσεις τῶν ψυ χικών δυνάμεων, περιαιρούσιν ἔργον· καὶ της αἰσθητικὸς πάσας ἀντιλήψεις, καὶ πᾶσιν ἁπλῶς σώματος ενέργειαν, ἥτις ἐφ' ἡμῖν· ἡ δ᾽ οὐκ ἐπ᾽ ἡμῖν τελέως, ὥσπερ καὶ τὸ ἀναπνεῖν, ἐφ' ὅσον ἐφ' ἡμῖν. Ταῦτα δὲ πάντα τοῖς προκόψασι καθ᾽ ἡσυχίαν ἀπόνως καὶ ἀπεριμερίμνως ἕπεται· τῇ γὰρ τελεία πρὸς ἑαυτὴν εἰσόδῳ τῆς ψυχῆς, αὐτόματα ταυτὶ πάν τα ἐπιγίνεσθαι ἀνάγκη. Τοῖς δ᾽ ἀρχομένοις, [ἐν] ού δὲν τῶν εἰρημένων ἴδοις ἂν ἀμογητι περιγινόμενον ὡς οὖν τῇ ἀγάπῃ ἔπεται τὸ ὑπομένειν· ἡ γὰρ ἀγάπη πάντα στέγει· ἡμεῖς δὲ διδασκόμεθα κατορθούν βία τὴν ὑπομονὴν, ὡς δι' αὐτῆς πρὸς τὴν ἀγάπην φθά σωμεν. Οὕτω κἀπὶ τούτων ἔχει· καὶ τί δεῖ πλείω περὶ τούτων λέγειν; πάντες γὰρ οἱ πεπειραμένοι γελῶσι τοὺς ἐξ ἀπειρίας αντινομοθετοῦντας· τῶν γὰρ τοιούτων, οὐ λόγος, ἀλλὰ πόνος, καὶ ἡ διὰ πό των πεῖρα διδάσκαλος· αὐτή τε καρπουμένη τὸ συμ φέρον, καὶ τῶν φιλονείκων τε καὶ φιλενδείκτων τοὺς ἀκάρπους ἀποστρεφομένη λόγους. Ἐπεὶ δὲ καὶ καθάπερ τις τῶν μεγάλων περὶ ταῦτα λέγει, τοῖς έξω σχήμασι πέφυκεν ὁ ἔσω ἄνθρωπος συνεξομοιοῦσθαι μετὰ τὴν παράβασιν, πῶς οὐκ ἂν συντελέσεις τι μέγα τῷ σπεύδοντι συστρέφειν τὸν νοῦν εἰς ἑαυ τὸν, ὡς μὴ τὴν κατ᾽ εὐθεῖαν, ἀλλὰ τὴν κυκλικήν καὶ ἀπλανῆ κινεῖσθαι κίνησιν, τῷ μὴ τὸν ὀφθαλμών ὧδε κἀκεῖσε περιάγειν, ἀλλ᾽ οἷον ἐρείσματί τινι τοῦ τον προσερείδειν, τῷ οἰκείῳ στήθει, ἢ τῷ ἐμφαλι. Πρὸς γὰρ τῷ εἰς κύκλον ὥσπερ ἔξωθεν ἐφ' ὅσον ἐφικτὸν συνελίττειν ἑαυτὸν, παραπλησίως τῇ σπουδαζομένη ἐν αὐτῷ τοῦ νοῦ κινήσει, καὶ τὴν δι' ὄψεως έξω χεομένην δύναμιν τοῦ νοῦ, τῆς καρδίας είσω πέμψει διὰ τοῦ τοιούτου σχήματος τοῦ σώματος. Εἰ δὲ καὶ ἡ τοῦ νοητοῦ θηρὸς δύναμις ἐπ' ἐμφαλού γαστρός, ὡς τοῦ νόμου τῆς ἁμαρτίας ἐκεῖ τὸ κράτος ἔχοντος, καὶ νομὴν αὐτῷ διδόντος, διατί μὴ τὸν ἀνα τιστρατευόμενον ἐκείνῳ τοῦ νόμου νόμον, αὐτοῦ δι' εὐχῆς ὡπλισμένον ἐπιστήσωμεν; ὡς ἂν μὴ τὸ διά τοῦ λουτροῦ τῆς παλιγγενεσίας πνεῦμα πονηρών ἀπελαθέν, μεθ᾿ ἑτέρων ἑπτὰ πονηροτέρων πνευμάτ των επιστρέψαν, αὖθις ἐγκατοικισθῇ, καὶ γένηται τὰ ἔσχατα χείρονα τῶν πρώτων. Πρόσεχε σεαυτῷ, φησὶν ὁ Μωϋσῆς, παντὶ δηλαδή· οὐ τινὶ μὲν τῶν σῶν, τινὶ δ' οὔ. Διὰ τίνος; Τοῦ νοῦ πάντως· οὐδενὶ γὰρ ἄλλῳ δυνατὸν προσέχειν ἑαυτῷ παντί. Ταύτην οὖν ἐπίστησον καὶ ψυχῇ καὶ σώματι τὴν φυλακήν δι' αὐτῆς γὰρ καὶ σωματικῶν καὶ ψυχικῶν πονηρῶν παθημάτων ἀπαλλαγήσῃ ῥᾳδίως. Σεαυτοῦ τοίνυν πρόστηθι, σεαυτῷ ἐπίστηθι· σεαυτὸν ἐπίσκεψαι, μᾶλλον δὲ προΐστασο, καὶ ἐπισκέπτου, καὶ ἔταζε. Καὶ γὰρ οὕτω την σάρκα αφηνιάζουσαν ὑποτάξεις τῷ πνεύματι, καὶ ῥῆμα κρυπτὸν ἐν τῇ καρδίᾳ σου οὐ μήποτε γένηται. ὁ Ἐὰν πνεῦμα τοῦ ἐξουσιάζον
spirationem, tollunt quatenus sub nostra est pote stale. Hæc quidem omnia iis competunt qui jam in il laboriosa et non sollicita profecerunt quiete; com enim hanc penitus ingressa est anima, illa exinde omnia necessario sequi oportet. At incipientibus mihil supradictorum sine labore contingere videas. Quamvis enim charitatem sequatur patientia, cha ritas enim suffert, nos tamen docemur vi acquirere patientiam, ut per eam ad charitatem promovea mur. Item de præfatis. Et quid amplius de his di cendum? Omnes enim experti eos vident qui ob inexperientiam contradicunt, illos quippe non ser mo, sed labor et laborum experientia docuit, quæ utiles profert fructus, et steriles jurgiosorum et jactatorum sermones abhorret. Quia autem, sicut quidam magnorum Doctorum circa hæc dicit, formis exterioribus interior home assimilari solet post peccatum, cur nou bomini aninum in se convertere, et non directo, sed re flexo et certissimo motu movere studenti, multum prodesset oculum laud huc illucque circumagere, sed quasi fulcro cuidam infigere suo pectori vel umbilico? Nam simul ac in circulum se quasi ab extrinsecus pro viribus reflectet, reflexe pariter in seipsum studens movere mentem, vim intellectus visu exterius diffusam intra cor refundet hujus modi habitu corporis. Quod si intelligibilis beilua potestas residet in ventris umbilico, quia hic viget peccati lex qua illa alitur, cur non isti repugnan tem mentis legem oratione armatam opponamus? ne per lavacruin regenerationis expulsus nequam spiritus, cum septem spiritibus nequioribus seipso rediens iterum inbabitet, et fiant novissima pejora prioribus *. «Attende tibi, ait Moyses; scilicet tibi tuli, haud alii quidem tui parti, alii vero nom. Per quid? Per mentem profecto: nam per nibil aliud polest quis sibi toti attendere. Hanc igitur institue cor pori et animae custodiam, per hanc enim a pravis animæ et corporis passionibus facile liberaberis, Tibi ergo asta, tibi insta, tibi invigila, vel potius te custodi, intuere et examina. Sic enim carnem rebellem subjicies spiritui, et verbum absconditum in corde tuo nunquam erit. ‹ Sî spiritus potestatem habentis (malorum sci licet spirituum ac cupiditatum) ascenderit super te, locum tuum ue dimiseris, dicit Ecclesiastes 1, nullam anima partem, nullum membrum in custoditum dimittas. Sic enim spiritibus ab in Ira nocentibus superior fics, et scrutatori cor dium et renum, hæc ipse præscrutatus, jam non scrutandus astabis cum fiducia. Nam si nosmet Ipsos judicaremus, non utique judicaremur, ipse Paulus dicit. Et beatos expertus illos Davidis af fectus, dices *: ‹ Tenebræ non obscurabuntur a te, et nox sicut dies illuminabitur mihi, quia tu posse *Luc. xi, 26. 'Eccle. x, 4. * Cor. xi, 31. Psal. cxYxV***
ἕξεισι τουτὶ τὸ πνεῦμα, κἀπὶ πάσης εναγωνίου σκέ
ο
ψεως· μάλιστα δὲ ἐπὶ τῶν ἡσυχαζόντων σώματι
καὶ διανοίᾳ. Οὗτοι γὰρ πνευματικῶς σαββατίζοντες,
καὶ ἀπὸ πάντων τῶν οἰκείων ἔργων καταπαύοντες,
ὡς ἐφικτόν, πᾶν μὲν τὸ μεταβατικὸν, καὶ διεξ
οδικὸν, καὶ πεποικιλμένον περὶ τὰς γνώσεις τῶν ψυ
χικών δυνάμεων, περιαιρούσιν ἔργον· καὶ της
αἰσθητικὸς πάσας ἀντιλήψεις, καὶ πᾶσιν ἁπλῶς
σώματος ενέργειαν, ἥτις ἐφ' ἡμῖν· ἡ δ᾽ οὐκ ἐπ᾽
ἡμῖν τελέως, ὥσπερ καὶ τὸ ἀναπνεῖν, ἐφ' ὅσον ἐφ'
ἡμῖν. Ταῦτα δὲ πάντα τοῖς προκόψασι καθ᾽ ἡσυχίαν
ἀπόνως καὶ ἀπεριμερίμνως ἕπεται· τῇ γὰρ τελεία
πρὸς ἑαυτὴν εἰσόδῳ τῆς ψυχῆς, αὐτόματα ταυτὶ πάν
τα ἐπιγίνεσθαι ἀνάγκη. Τοῖς δ᾽ ἀρχομένοις, [ἐν] ού
δὲν τῶν εἰρημένων ἴδοις ἂν ἀμογητι περιγινόμενον
ὡς οὖν τῇ ἀγάπῃ ἔπεται τὸ ὑπομένειν· ἡ γὰρ ἀγάπη
πάντα στέγει· ἡμεῖς δὲ διδασκόμεθα κατορθούν βία
τὴν ὑπομονὴν, ὡς δι' αὐτῆς πρὸς τὴν ἀγάπην φθά
σωμεν. Οὕτω κἀπὶ τούτων ἔχει· καὶ τί δεῖ πλείω
περὶ τούτων λέγειν; πάντες γὰρ οἱ πεπειραμένοι
γελῶσι τοὺς ἐξ ἀπειρίας αντινομοθετοῦντας· τῶν
γὰρ τοιούτων, οὐ λόγος, ἀλλὰ πόνος, καὶ ἡ διὰ πό
των πεῖρα διδάσκαλος· αὐτή τε καρπουμένη τὸ συμ
φέρον, καὶ τῶν φιλονείκων τε καὶ φιλενδείκτων
τοὺς ἀκάρπους ἀποστρεφομένη λόγους. Ἐπεὶ δὲ καὶ
καθάπερ τις τῶν μεγάλων περὶ ταῦτα λέγει, τοῖς
έξω σχήμασι πέφυκεν ὁ ἔσω ἄνθρωπος συνεξομοιού
σθαι μετὰ τὴν παράβασιν, πῶς οὐκ ἂν συντελέσεις
τι μέγα τῷ σπεύδοντι συστρέφειν τὸν νοῦν εἰς ἑαυ
τὸν, ὡς μὴ τὴν κατ᾽ εὐθεῖαν, ἀλλὰ τὴν κυκλικήν
καὶ ἀπλανῆ κινεῖσθαι κίνησιν, τῷ μὴ τὸν ὀφθαλμών
ὧδε κἀκεῖσε περιάγειν, ἀλλ᾽ οἷον ἐρείσματί τινι τοῦ
τον προσερείδειν, τῷ οἰκείῳ στήθει, ἢ τῷ ἐμφαλι.
Πρὸς γὰρ τῷ εἰς κύκλον ὥσπερ ἔξωθεν ἐφ' ὅσον
ἐφικτὸν συνελίττειν ἑαυτὸν, παραπλησίως τῇ σπου
δαζομένῃ ἐν αὐτῷ τοῦ νοῦ κινήσει, καὶ τὴν δι' ὄψεως
έξω χεομένην δύναμιν τοῦ νοῦ, τῆς καρδίας είσω
πέμψει διὰ τοῦ τοιούτου σχήματος τοῦ σώματος. Εἰ
δὲ καὶ ἡ τοῦ νοητοῦ θηρὸς δύναμις ἐπ' ἐμφαλού
γαστρός, ὡς τοῦ νόμου τῆς ἁμαρτίας ἐκεῖ τὸ κράτος
ἔχοντος, καὶ νομὴν αὐτῷ διδόντος, διατί μὴ τὸν ἀνα
τιστρατευόμενον ἐκείνῳ τοῦ νόμου νόμον, αὐτοῦ δι'
εὐχῆς ὡπλισμένον ἐπιστήσωμεν; ὡς ἂν μὴ τὸ διά
τοῦ λουτροῦ τῆς παλιγγενεσίας πνεῦμα πονηρών
ἀπελαθέν, μεθ᾿ ἑτέρων ἑπτὰ πονηροτέρων πνευμάτ
των επιστρέψαν, αὖθις ἐγκατοικισθῇ, καὶ γένηται
τὰ ἔσχατα χείρονα τῶν πρώτων. Πρόσεχε σεαυτῷ,
φησὶν ὁ Μωϋσῆς, παντὶ δηλαδή· οὐ τινὶ μὲν τῶν
σῶν, τινὶ δ' οὔ. Διὰ τίνος; Τοῦ νοῦ πάντως· οὐδενὶ
γὰρ ἄλλῳ δυνατὸν προσέχειν ἑαυτῷ παντί. Ταύτην
οὖν ἐπίστησον καὶ ψυχῇ καὶ σώματι τὴν φυλακήν
δι' αὐτῆς γὰρ καὶ σωματικῶν καὶ ψυχικῶν πονηρῶν
παθημάτων ἀπαλλαγήσῃ ῥᾳδίως. Σεαυτοῦ τοίνυν
πρόστηθι, σεαυτῷ ἐπίστηθι· σεαυτὸν ἐπίσκεψαι,
μᾶλλον δὲ προΐστασο, καὶ ἐπισκέπτου, καὶ ἔταζε.
Καὶ γὰρ οὕτω την σάρκα αφηνιάζουσαν ὑποτάξεις
τῷ πνεύματι, καὶ ῥῆμα κρυπτὸν ἐν τῇ καρδίᾳ σου
οὐ μήποτε γένηται. ὁ Ἐὰν πνεῦμα τοῦ ἐξουσιάζον
spirationem, tollunt quatenus sub nostra est pote
stale.
Hæc quidem omnia iis competunt qui jam in il
laboriosa et non sollicita profecerunt quiete; com
enim hanc penitus ingressa est anima, illa exinde
omnia necessario sequi oportet. At incipientibus
mihil supradictorum sine labore contingere videas.
Quamvis enim charitatem sequatur patientia, cha
ritas enim suffert, nos tamen docemur vi acquirere
patientiam, ut per eam ad charitatem promovea
mur. Item de præfatis. Et quid amplius de his di
cendum? Omnes enim experti eos vident qui ob
inexperientiam contradicunt, illos quippe non ser
mo, sed labor et laborum experientia docuit, quæ
utiles profert fructus, et steriles jurgiosorum et
jactatorum sermones abhorret.
Quia autem, sicut quidam magnorum Doctorum
circa hæc dicit, formis exterioribus interior home
assimilari solet post peccatum, cur nou bomini
aninum in se convertere, et non directo, sed re
flexo et certissimo motu movere studenti, multum
prodesset oculum laud huc illucque circumagere,
sed quasi fulcro cuidam infigere suo pectori vel
umbilico? Nam simul ac in circulum se quasi ab
extrinsecus pro viribus reflectet, reflexe pariter in
seipsum studens movere mentem, vim intellectus
visu exterius diffusam intra cor refundet hujus
modi habitu corporis. Quod si intelligibilis beilua
potestas residet in ventris umbilico, quia hic viget
peccati lex qua illa alitur, cur non isti repugnan
tem mentis legem oratione armatam opponamus?
ne per lavacruin regenerationis expulsus nequam
spiritus, cum septem spiritibus nequioribus seipso
rediens iterum inbabitet, et fiant novissima pejora
prioribus *.
«Attende tibi, ait Moyses; scilicet tibi tuli,
haud alii quidem tui parti, alii vero nom. Per quid?
Per mentem profecto: nam per nibil aliud polest
quis sibi toti attendere. Hanc igitur institue cor
pori et animae custodiam, per hanc enim a pravis
animæ et corporis passionibus facile liberaberis,
Tibi ergo asta, tibi insta, tibi invigila, vel potius
te custodi, intuere et examina. Sic enim carnem
rebellem subjicies spiritui, et verbum absconditum
in corde tuo nunquam erit.
‹ Sî spiritus potestatem habentis (malorum sci
licet spirituum ac cupiditatum) ascenderit super
te, locum tuum ue dimiseris, dicit Ecclesiastes 1,
nullam anima partem, nullum membrum in
custoditum dimittas. Sic enim spiritibus ab in
Ira nocentibus superior fics, et scrutatori cor
dium et renum, hæc ipse præscrutatus, jam non
scrutandus astabis cum fiducia. Nam si nosmet
Ipsos judicaremus, non utique judicaremur, ipse
Paulus dicit. Et beatos expertus illos Davidis af
fectus, dices *: ‹ Tenebræ non obscurabuntur a te,
et nox sicut dies illuminabitur mihi, quia tu posse
*Luc. xi, 26. 'Eccle. x, 4. * Cor. xi, 31.
Psal. cxYxV***
col. 1113–1114page 136 of 197
PG 150:1113τος, τῶν πονηρῶν δηλαδὴ καὶ πνευμάτων, καὶ πα θημάτων, ἀναβῇ ἐπὶ σέ, φησὶν ὁ Ἐκκλησιαστής, τόπον σου μὴ ἀφῇς· ν τουτέστι μὴ ψυχῆς μέρος, μὴ μέλος σώματος ἀνεπίσκοπον ἐάσῃς. Οὕτω γὰρ καὶ τῶν κάτωθεν ἐπηρεαζόντων πνευμάτων ἀνώτερος διαγενήσῃ καὶ τῷ ἑτάζοντι καρδίας καὶ νεφρούς, ὡς αὐτὸς ταῦτα προετάσας, ἀνεξετάστως παραστή. σῃ μετὰ παῤῥησίας. «Εἰ γὰρ ἑαυτοὺς ἐκρίνομεν, οὐκ ἂν ἐκρινόμεθα, ο Παῦλος ἐστιν ὁ λέγων. Καὶ τὸ τοῦ Δαβὶδ παθὼν μακάριον ἐκεῖνο πάθος, καὶ αὐτὸς πρὸς τὸν Θεὸν ἐρεῖς, ὅτι ο Σκότος οὐ σκοτισθήσεται ἀπὸ σοῦ, καὶ νύξ ὡς ἡμέρα φωτισθήσεταί μοι, ὅτι σὺ ἐκτήσω τοὺς νεφρούς μου.» Οὐ τὸ τῆς ἐμῆς, φησί, ψυχῆς μόνον ἐπιθυμητικὸν ὅλον τὸν εἰργάσω, ἀλλὰ καὶ εἴ τι ἐν τῷ σώματι ταύτης τῆς ἐπιθυμίας ζώ πυρον, πρὸς τὴν ἐμποιοῦσαν ἐπιστρέψαν, δι' αὐτῆς πρὸς σὲ ἀνέπτη, καὶ σοῦ ἐξήρτηται, καὶ σοὶ κολλᾶται. Ὡς γὰρ τοῖς τῶν αἰσθητῶν, καὶ φθαρτῶν ἡδο νῶν ἀντεχομένοις, τὸ τῆς ψυχῆς ἐπιθυμοῦν ὅλον κε νοῦται πρὸς τὴν σάρκα, καὶ διὰ τοῦτο ὅλοι σάρκες γίνονται, καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔνι καταμένειν ἐν αὐτοῖς, οὕτω τοῖς ἀνυψώσασι τὸν νοῦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τοῦ θείου πόθου τὴν ψυχὴν ἐξηρτημένοις, καὶ ἡ σὰρξ μετασκευαζομένη συνανυψονται τε καὶ συναπολαύει τῆς θείας κοινωνίας· καὶ κτῆμα καὶ αὐτὴ γίνεται, καὶ οἴκημα Θεοῦ, μηκέτ' ἐνοικουροῦσαν ἔχουσα τὴν πρὸς Θεὸν ἔχθραν, μηδὲ κατὰ τοῦ πνεύματος ἐπιθυμοῦσα. Τίς δὲ καὶ ὁ μᾶλλον ἐπιτήδειος τύπος τῷ κάτωθεν ἐφ' ἡμᾶς ἀνιόντι πνεί ματι σαρκὸς, καὶ νοῦς οὐχ ἡ σάρξ, εν ᾗ καὶ ὁ Απόστολός φησι μηδὲν ἀγαθόν, πρὸ τοῦ ἐγκατοικισθῆναι τὸν νόμον τῆς ζωῆς, οἰκεῖν; Ταύτην ού κοῦν καὶ μᾶλλον δεῖ· μηδέποτ' ἀφεῖσθαι προσοχῆς. Πῶς γὰρ ἡμῶν εἴη; πῶς δ᾽ ἂν ἀφῶμεν ταύτην; Πῶς δ᾽ ἂν ἀποκρουσαίμεθα τὴν πρὸς αὐτὴν ἄνοδον τοῦ πονηροῦ, καὶ μάλιστα οἱ μήπω πνευματικῶς εἰδότες ἀντεπιέναι τοῖς πνευματικοῖς τῆς πονηρίας, εἰ μὴ καὶ διὰ τοῦ ἔξω σχήματος ἡμᾶς αὐτοὺς παιδεύσομεν προσέχειν ἑαυτοῖς; Καὶ τί λέγω τοὺς ἄρτι ἐπιβαλλομένους, ὅτε καὶ τῶν τελεωτέρων εἰσὶν οἱ, τούτῳ χρησάμενοι τῷ σχήματι κατὰ τὴν προσευχήν, ευήκοον τὸ θεῖον ἔσχον· οὐ μόνον τῶν μετὰ Χριστὸν, ἀλλὰ καὶ τῶν πρὸ τῆς αὐτοῦ πρὸς ὑμᾶς ἐπιδημίας. Καὶ αὐτὸς γὰρ ὁ τὴν θεοπτίαν τελεώτατος Ηλίας τὴν κεφαλὴν τοῖς γόνασιν ἐρείσας, καὶ οὕτω τὸν νοῦν εἰς ἑαυτὸν καὶ τὸν Θεὸν φιλοπονώτερον συν αγαγών, τὸν πολυετῆ ἐκεῖνον ἔλυσεν αὐχμόν. Οὗτοι δέ μοι δοκοῦσιν, ἀδελφὲ, παρ' ὧν ἀκηκοέναι ταῦτα λέγεις, νοσεῖν τὴν τῶν Φαρισαίων νόσον· διὸ καὶ τὸ ἔσωθεν τοῦ ποτηρίου, δηλαδὴ τὴν ἑαυτῶν καρδίαν, ἐπισκέπτεσθαι καὶ καθαίρειν οὐκ ἐθέλουσι· καὶ ταῖς πατρικαῖς μὴ στοιχοῦντες παραδόσεσι, σπεύ ζουσιν αὐτοὶ προκαθῆσθαι πάντων, ὡς καινοὶ νομο διδάσκαλος· τό τε σχῆμα τῆς δεδικαιωμένης τελω νικῆς εὐχῆς ἐκείνης, αὐτοί τε ἀπαξιούσι, καὶ τοὺς ἄλλους τῶν εὐχομένων παραινοῦσι μὴ προσίεσθαι. Καθάπερ γὰρ ἐν Εὐαγγελίοις φησὶν ὁ Κύριος
disti renes meos., Non solum concupiscibilem ani mæ partem totam tuam efficiam; sed et si quis in corpore est concupiscentiæ hujus fomes, illuc unde elicitur, conversus, hac ad te volat, et tibi appen det, et tecum agglutinatur. Sicut enim qui sensibilia et corruptibilia amplectuntur, totum animæ appe titum effundunt ad carnem, ideoque toti caruales fiunt, et spiritum Dei non habent in se immanen tem: ita his qui mentem elevant ad Deum, et di vino amori animam devinciunt, ipsa caro transmu. tata simul erigitur, ac divino fruitur consortio, et fit etiam res et domus Dei, jam non inhabitantem habens Dei inimicitiam, nec adversus spiritum con cupiscens. Utra autem aptior est spiritui nos deorsum in @ vadenti? carone an meus? nonne caro, in qua Apostolus nihil bonum dicit habitare antequam le gem vitæ conceperit? Eam igitur potius oportet nunquam dimitti incustoditam. Secus enim quid Gieremus? Et cur eam derelinqueremus? Et quo modo repellamus maligni ad eam reditum, qui præsertim repugnare spiritualiter contra spiritua lia nequitiæ nondum scimus, si non exteriori ha bitu nobismetipsis discamus invigilare? Nec solos dico recenter incipientes, cum et perfectiorum nonnulli, hoc situ in oratione usi, exauditi sunt a Deo, non tantummodo post Christum, sed etiam ante ejus ad nos adventum. Ipse enim contempla tione perfectissimus Elias, ponens faciem suam in ler genua sua s, et sic mentem in se et in Deum diligentius reducens, illam multorum annorum di luit siccitatemi. Isti autem a quibus, frater, illa tibi audita fuisse dicis, mihi videntur ægrotare Pharisæorum morbo; itaque quod est intus calicis, cor scilicet suum, iuspicere et mundare nolunt; et patrum non stan tes traditionibus, amant supra omnes sedere, nt novi legis doctores; et situm justificati publicani in oratione ipsi dedignantur, et aliis orantibus ad mittendum dissuadent. Sicut enim Dominus dicit ‹ Ille nolebat nec oculos ad cœlum levare “,› Eum porro imitantur, qui in seipsos visum orando in tendant; qui vero eos vocant omphalopsychos; non solum evidenter calumniantur quos accusant (quis enim horum in umbilico reponit animam?), non solum, inquam, fiunt manifeste calumniosi impostores, sed et ostendunt seipsos laudabilium couviciatores virorum, haud vero errantium esse correctores, nec propter quietudinem et veritatem, at propter vanam gloriam scribere, neque ut ad vigilantiam inducant, sed it a vigilantia avertant. Ipsum enim illud opus, et omnes ei studiose in cumbentes, omni modo student ob actum quo illud exercetur, contemnere. Εt isti eum qui dixit 15 Venter meus quasi cithara sonabit, et viscera mea að murum æreum quem instaurasti,» cœlio psychos facile appellarent, et simul universos iucu *•♫ Reg. xviii, 12. "Luc. XVIII, 13. "Isa. xvi, 11.
τος, τῶν πονηρῶν δηλαδὴ καὶ πνευμάτων, καὶ πα
θημάτων, ἀναβῇ ἐπὶ σέ, φησὶν ὁ Ἐκκλησιαστής,
τόπον σου μὴ ἀφῇς· ν τουτέστι μὴ ψυχῆς μέρος,
μὴ μέλος σώματος ἀνεπίσκοπον ἐάσῃς. Οὕτω γὰρ
καὶ τῶν κάτωθεν ἐπηρεαζόντων πνευμάτων ἀνώτε
ρος διαγενήσῃ καὶ τῷ ἑτάζοντι καρδίας καὶ νεφρούς,
ὡς αὐτὸς ταῦτα προετάσας, ἀνεξετάστως παραστή.
σῃ μετὰ παῤῥησίας. «Εἰ γὰρ ἑαυτοὺς ἐκρίνομεν,
οὐκ ἂν ἐκρινόμεθα, ο Παῦλος ἐστιν ὁ λέγων. Καὶ τὸ
τοῦ Δαβὶδ παθὼν μακάριον ἐκεῖνο πάθος, καὶ αὐτὸς
πρὸς τὸν Θεὸν ἐρεῖς, ὅτι ο Σκότος οὐ σκοτισθήσεται
ἀπὸ σοῦ, καὶ νύξ ὡς ἡμέρα φωτισθήσεταί μοι, ὅτι
σὺ ἐκτήσω τοὺς νεφρούς μου.» Οὐ τὸ τῆς ἐμῆς, φησί,
ψυχῆς μόνον ἐπιθυμητικὸν ὅλον τὸν εἰργάσω, ἀλλὰ
καὶ εἴ τι ἐν τῷ σώματι ταύτης τῆς ἐπιθυμίας ζώ
πυρον, πρὸς τὴν ἐμποιοῦσαν ἐπιστρέψαν, δι' αὐτῆς
πρὸς σὲ ἀνέπτη, καὶ σοῦ ἐξήρτηται, καὶ σοὶ κολλᾶ
ται. Ὡς γὰρ τοῖς τῶν αἰσθητῶν, καὶ φθαρτῶν ἡδο
νῶν ἀντεχομένοις, τὸ τῆς ψυχῆς ἐπιθυμοῦν ὅλον κε
νοῦται πρὸς τὴν σάρκα, καὶ διὰ τοῦτο ὅλοι σάρκες
γίνονται, καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔνι καταμέ
νειν ἐν αὐτοῖς, οὕτω τοῖς ἀνυψώσασι τὸν νοῦν πρὸς
τὸν Θεὸν, καὶ τοῦ θείου πόθου τὴν ψυχὴν ἐξηρτημέ
νοις, καὶ ἡ σὰρξ μετασκευαζομένη συνανυψονται τε
καὶ συναπολαύει τῆς θείας κοινωνίας· καὶ κτῆμα
καὶ αὐτὴ γίνεται, καὶ οἴκημα Θεοῦ, μηκέτ' ἐνοικου
ροῦσαν ἔχουσα τὴν πρὸς Θεὸν ἔχθραν, μηδὲ κατὰ
τοῦ πνεύματος ἐπιθυμοῦσα. Τίς δὲ καὶ ὁ μᾶλλον
ἐπιτήδειος τύπος τῷ κάτωθεν ἐφ' ἡμᾶς ἀνιόντι πνεί
ματι σαρκὸς, καὶ νοῦς οὐχ ἡ σάρξ, εν ᾗ καὶ ὁ
Απόστολός φησι μηδὲν ἀγαθόν, πρὸ τοῦ ἐγκατοι
κισθῆναι τὸν νόμον τῆς ζωῆς, οἰκεῖν; Ταύτην ού
κοῦν καὶ μᾶλλον δεῖ· μηδέποτ' ἀφεῖσθαι προσοχῆς.
Πῶς γὰρ ἡμῶν εἴη; πῶς δ᾽ ἂν ἀφῶμεν ταύτην;
Πῶς δ᾽ ἂν ἀποκρουσαίμεθα τὴν πρὸς αὐτὴν ἄνοδον
τοῦ πονηροῦ, καὶ μάλιστα οἱ μήπω πνευματικῶς
εἰδότες ἀντεπιέναι τοῖς πνευματικοῖς τῆς πονηρίας,
εἰ μὴ καὶ διὰ τοῦ ἔξω σχήματος ἡμᾶς αὐτοὺς παι
δεύσομεν προσέχειν ἑαυτοῖς; Καὶ τί λέγω τοὺς ἄρτι
ἐπιβαλλομένους, ὅτε καὶ τῶν τελεωτέρων εἰσὶν οἱ,
τούτῳ χρησάμενοι τῷ σχήματι κατὰ τὴν προσευχήν,
ευήκοον τὸ θεῖον ἔσχον· οὐ μόνον τῶν μετὰ Χριστὸν,
ἀλλὰ καὶ τῶν πρὸ τῆς αὐτοῦ πρὸς ὑμᾶς ἐπιδημίας.
Καὶ αὐτὸς γὰρ ὁ τὴν θεοπτίαν τελεώτατος Ηλίας
τὴν κεφαλὴν τοῖς γόνασιν ἐρείσας, καὶ οὕτω τὸν
νοῦν εἰς ἑαυτὸν καὶ τὸν Θεὸν φιλοπονώτερον συν
αγαγών, τὸν πολυετῆ ἐκεῖνον ἔλυσεν αὐχμόν. Οὗτοι
δέ μοι δοκοῦσιν, ἀδελφὲ, παρ' ὧν ἀκηκοέναι ταῦτα
λέγεις, νοσεῖν τὴν τῶν Φαρισαίων νόσον· διὸ καὶ τὸ
ἔσωθεν τοῦ ποτηρίου, δηλαδὴ τὴν ἑαυτῶν καρδίαν,
ἐπισκέπτεσθαι καὶ καθαίρειν οὐκ ἐθέλουσι· καὶ
ταῖς πατρικαῖς μὴ στοιχοῦντες παραδόσεσι, σπεύ
ζουσιν αὐτοὶ προκαθῆσθαι πάντων, ὡς καινοὶ νομο
διδάσκαλος· τό τε σχῆμα τῆς δεδικαιωμένης τελω
νικῆς εὐχῆς ἐκείνης, αὐτοί τε ἀπαξιούσι, καὶ τοὺς
ἄλλους τῶν εὐχομένων παραινοῦσι μὴ προσίεσθαι.
Καθάπερ γὰρ ἐν Εὐαγγελίοις φησὶν ὁ Κύριος
disti renes meos., Non solum concupiscibilem ani
mæ partem totam tuam efficiam; sed et si quis in
corpore est concupiscentiæ hujus fomes, illuc unde
elicitur, conversus, hac ad te volat, et tibi appen
det, et tecum agglutinatur. Sicut enim qui sensibilia
et corruptibilia amplectuntur, totum animæ appe
titum effundunt ad carnem, ideoque toti caruales
fiunt, et spiritum Dei non habent in se immanen
tem: ita his qui mentem elevant ad Deum, et di
vino amori animam devinciunt, ipsa caro transmu.
tata simul erigitur, ac divino fruitur consortio, et
fit etiam res et domus Dei, jam non inhabitantem
habens Dei inimicitiam, nec adversus spiritum con
cupiscens.
Utra autem aptior est spiritui nos deorsum in
@ vadenti? carone an meus? nonne caro, in qua
Apostolus nihil bonum dicit habitare antequam le
gem vitæ conceperit? Eam igitur potius oportet
nunquam dimitti incustoditam. Secus enim quid
Gieremus? Et cur eam derelinqueremus? Et quo
modo repellamus maligni ad eam reditum, qui
præsertim repugnare spiritualiter contra spiritua
lia nequitiæ nondum scimus, si non exteriori ha
bitu nobismetipsis discamus invigilare? Nec solos
dico recenter incipientes, cum et perfectiorum
nonnulli, hoc situ in oratione usi, exauditi sunt a
Deo, non tantummodo post Christum, sed etiam
ante ejus ad nos adventum. Ipse enim contempla
tione perfectissimus Elias, ponens faciem suam in
ler genua sua s, et sic mentem in se et in Deum
diligentius reducens, illam multorum annorum di
luit siccitatemi.
Isti autem a quibus, frater, illa tibi audita fuisse
dicis, mihi videntur ægrotare Pharisæorum morbo;
itaque quod est intus calicis, cor scilicet suum,
iuspicere et mundare nolunt; et patrum non stan
tes traditionibus, amant supra omnes sedere, nt
novi legis doctores; et situm justificati publicani
in oratione ipsi dedignantur, et aliis orantibus ad
mittendum dissuadent. Sicut enim Dominus dicit
‹ Ille nolebat nec oculos ad cœlum levare “,› Eum
porro imitantur, qui in seipsos visum orando in
tendant; qui vero eos vocant omphalopsychos;
non solum evidenter calumniantur quos accusant
(quis enim horum in umbilico reponit animam?),
non solum, inquam, fiunt manifeste calumniosi
impostores, sed et ostendunt seipsos laudabilium
couviciatores virorum, haud vero errantium esse
correctores, nec propter quietudinem et veritatem,
at propter vanam gloriam scribere, neque ut ad
vigilantiam inducant, sed it a vigilantia avertant.
Ipsum enim illud opus, et omnes ei studiose in
cumbentes, omni modo student ob actum quo illud
exercetur, contemnere. Εt isti eum qui dixit 15
Venter meus quasi cithara sonabit, et viscera
mea að murum æreum quem instaurasti,» cœlio
psychos facile appellarent, et simul universos iucu
*•♫ Reg. xviii, 12. "Luc. XVIII, 13. "Isa. xvi, 11.
col. 1115–1116page 137 of 197
PG 150:1115Ἐκεῖνος οὐκ ἤθελεν οὐδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν ἆραι· κ τοῦτον δὲ ζηλοῦσιν, οἱ ἑαυτοῖς ἐν τῷ εὔχεσθαι προσέχοντες τὴν ὄψιν· οἱ δ' ἐμφαλοψύχους τούτους ὀνομάζοντες, πρὸς τῷ συκοφαντεῖν σοφῶς ὧν κατηγοροῦσι· τίς γάρ ποτε τούτων ἐπ' ὀμφαλοῦ λέγει τὴν ψυχήν; Πος γοῦν τῷ γενέσθαι δήλους συκοφαντικῶς ἐπιθεμένους, καὶ ὑβριστάς, τῶν ἐπαινουμένων σφᾶς αὐτοὺς ἔδειξαν ὄντας, ἀλλ' οὐ διορθωτὰς τῶν σφαλλομένων· οὐδ᾽ ἡσυχίας ἕνεκεν, καὶ ἀληθείας, ἀλλὰ κενοδοξίας χάριν γράφοντας οὐδ᾽ ἵνα πρὸς νῆψιν ἐνάγωσιν, ἀλλ᾽ ἵνα τῆς νήψεως ἀπαγάγωσιν. Αὐτὸ γὰρ τὸ ἔργον, καὶ τοὺς ἐμμετ λῶς ἐπειλημμένους τούτου, παντὶ τρόπω σπεύδουσιν ἐξ αὐτῆς τῆς καταλλήλου πράξεως ἐξουθενεῖν οἱ τοιοῦτοι δὲ ῥᾳδίως καὶ τὴν εἰπόντα, ὡς • Ο νόμος τοῦ Θεοῦ ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας μου, καὶ τὸν εἰρηκότα πρὸς Θεὸν, ὅτι «Η κοιλία μου ηχήσει ὡς κιθάρα, καὶ τὰ ἐντός μου ὡσεὶ τεῖχος χαλκοῦν ὅ ἐνεκαίνισας,» κοιλιοψύχους ἂν προσαγορεύσειαν, καὶ κοινῇ πάντας διαβάλλοιεν, τοὺς διὰ σωματικών συμβόλων, τὰ νοερά, καὶ θεῖα, καὶ πνευματικὰ τυποῦντας, καὶ καλοῦντας, καὶ ἀνιχνεύοντας. Αλλ' ἐκείνοις μὲν, παρὰ τοῦτο βλάβος ἐποίσουσιν οὐδὲν· μᾶλλον μὲν οὖν καὶ μακαρισμῶν πρόξενοι γενήσονται, καὶ μείν ζονος προσθήκη; τῶν ἐν οὐρανοῖς στεφάνων· αύτη! δὲ καὶ τῶν ἱερῶν παραπετασμάτων ἔξω μενούσι, καὶ οὐδὲ πρὸς τὰς σκιὰς ἕξουσιν ἀτενίζειν τῆς ἀληθείας πολὺ δὲ τὸ δέος, μὴ καὶ δίκην τίσουσιν αἰώνιον, οὐκ ἀποδιαστείλαντες μόνον ἑαυτοὺς τῶν ἁγίων, ἀλλὰ καὶ κατ' αὐτῶν τῷ λόγῳ χωρήσαντες. Συμεῶνος γὰρ τοῦ νέου Θεολόγου τὸν βίον οἶσθα· θαῦμα τὸ ὄντα πάντα σχεδόν, καὶ δι᾽ ὑπερφυῶν θαυμάτων ὑπὸ Θεοῦ δεδοξασμένον, τά τε συγγράμματα αὐτοῦ, συγγράμματα ζωῆς εἰπών τις, οὐκ ἂν ἁμάρτοι τοῦ προσήκον. τος, καὶ Νικηφόρον δὲ τὸν ὅσιον ἐκεῖνον, ὅς πολυετή χρόνον ἐν ἠρεμίᾳ καὶ ἡσυχίᾳ διενεγκών, Επειτα τοῖς ἐρημικωτέροις μέρεσι τοῦ ἁγίου Ορους ἐμφι λυχωρήσας, καὶ ἀπασχολήσας ἑαυτὸν, ἐκ πασῶν τῶν Πατρικῶν φωνῶν συνειλοχὼς, τὴν νηπτικὴν ἡμῖν αὐτῶν παρέδωκε πράξιν. Οὗτοι τοίνυν, τοῦθ᾽ ὅπερ ἀνατρέπειν φής τινας, σαφῶς τοῖς προαιρουμένοις εἰσηγοῦνται. Καὶ τί λέγω τούς παλαιοὺς τῶν ἁγίων ἄνδρες γὰρ μικρῷ πρὸ ἡμῶν μεμαρτυρημένοι, και ἀποδεδειγμένοι ἐν δυνάμει Πνεύματος ἁγίου, πάνθ' ἡμῖν διὰ στόματος οἰκείου παρέδωκαν, τόν τε θελή γον τοῦτον ὡς ἀληθῶς Θεολόγον, καὶ τῆς ἀληθείας τῶν Θεοῦ μυστηρίων ἐπόπτην ἀσφαλέστατον, ἐπὶ ἡμῶν ἀνεκήρυττον. Τὸν φερωνύμως Θεόληπτον ἐκεῖ νον ἀκούεις τὸν Φιλαδελφείας πρόεδρον, μᾶλλον δ' ἀπὸ ταύτης, ὡς ἀπὸ λυχνίας τὸν κόσμον φωτίσαντα, ; τὸν ᾿Αθανάσιον ἐκεῖνον, ὃς ἐπ' ἐνιαυτοὺς οὐκ ει τους τὸν πατριαρχικόν εκόσμησε θρόνον· οὗ καὶ τὴν σορὴν ὁ Θεὸς ἐτίμησε, Νεῖλον ἐκεῖνον τὸν ἐξ Ἰταλῶν, τὸν τοῦ μεγάλου ζηλωτὴν Νείλου, Σελιώτην, καὶ τὴν Ἠλίαν τοὺς μηδὲν ἀποδέοντα, ἐκείνου, Γαβριήλ, καὶ ᾿Αθανάσιον, τοὺς καὶ προφητικού χαρίσματος ἠξιωμένους. Τούτους πάντω; ἀκούεις, καὶ πολλοὺς ἄλλου; πρὸ αὐτῶν τε καὶ σὺν αὐτοῖς, καὶ μετ' αὐτοὺς γεγονότας, ἐπαινοῦντας, καὶ παραινοῦντας κατέχειν τοὺς βουλομένους τὴν παράδοσιν ταύτην, ἣν οἱ νέοι διδάσκαλοι τῆς ἐσυν τὸν
sarent quicunque corporeis imaginibus intelligibi- « lia divinaque et, spiritualia figurant, nuncupant et investigant. Sed eis nullum idcirco inferent detri mentum, at potius causa beatitudinis erunt et plures addent in cœlis coronas; ipsi vero extra sanctuarii velum manebunt, nec ipsam veritatis umbram poterunt intueri; imo valde timendum est ne vel pœna multentur æterna, quia non solum a sanctis discesserunt, sed etiam contra eos verbo incesserunt. Nam Simeonis junioris theologi vitam cognoscis fere in omnibus mirabilem et supernaturalibus mi raculis a Deo glorificatan, et scripta ejus scripta vitæ dicens aliquis non a recto erraret. Et vene randum illum Nicephorum, qui multis annis in solitudine et in quiete peractis, deinde magis soli-» tarias præferens sancti Montis partes, sese ad labo rem exercuit, et ex collectis omnibus Patrum ser monibus erutam nobis tradidit vigilantiæ praxim. Ibi ergo illud quod a quibusdam refelli dicis, per fectionis amantibus clare suadent. Et quid referam veteres sanctos? Viri paulo nobis anteriores, in quibus manifesta enituit virtus Spiritus sancti, omnia hæc nobis proprio ore tradiderunt, et illum theologum esse verissime theologum et veritatis mysteriorum Dei certissi mum speculatorem nobis prædicaverunt. Audis illum Theoleptum optime vocatum, qui Philadel phiæ fuit antistes, seu potius ex ca velut ex încerna mundum illustravit, qui Athanasius alter annos lion paucos patriarchalem nobilitavit cathedram, et eujus sepulcrum Deus fecit gloriosum. Et illum Nilum Italicum, Nili Magni æmulum, et Siliotem et Eliam, ei minime cedentes, et Gabriel, et Athana sium, prophetiæ dono ditatos. Illos omnes audis, et multos alios eis anteriores, aut coævos, aut poste riores, laudantes et commendantes servare volen les illam traditionem quam novi doctores quiclis, bujus ne vestigium quidem cognoscentes, nec pro pter experientiam, sed ineptiam vituperantes camı, abolere ac dedocere et deturpare conamur, ad nullam auditorum utilitatem. Nos vero sauctorum illorum nonnullos facie ad faciem vidimus et ma gistros habuimus. Quomodo igitur illos pro nihilo reputantes quos experientia et gratia docuit, istis qui a superbia et verborum concertatione ad do cendum procedunt, cederemus? Non erit hoc, non erit. Et tu igitur ab istis abhorre, cum David sapienter tibimet dicens Benedic, anima mea, Domino, et omnia quæ intra me sunt, nomini sancto ejus et te Patribus docilem præbens, audi quomodo ad intro mittendam semper mentem exhortentur. 13 Psal. cli, 1.
Ἐκεῖνος οὐκ ἤθελεν οὐδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν
οὐρανὸν ἆραι· κ τοῦτον δὲ ζηλοῦσιν, οἱ ἑαυτοῖς ἐν τῷ
εὔχεσθαι προσέχοντες τὴν ὄψιν· οἱ δ' ἐμφαλοψύχους
τούτους ὀνομάζοντες, πρὸς τῷ συκοφαντεῖν σοφῶς
ὧν κατηγοροῦσι· τίς γάρ ποτε τούτων ἐπ' ὀμφα
λοῦ λέγει τὴν ψυχήν; Πος γοῦν τῷ γενέσθαι δήλους
συκοφαντικῶς ἐπιθεμένους, καὶ ὑβριστάς, τῶν
ἐπαινουμένων σφᾶς αὐτοὺς ἔδειξαν ὄντας, ἀλλ' οὐ
διορθωτὰς τῶν σφαλλομένων· οὐδ᾽ ἡσυχίας ἕνεκεν,
καὶ ἀληθείας, ἀλλὰ κενοδοξίας χάριν γράφοντας
οὐδ᾽ ἵνα πρὸς νῆψιν ἐνάγωσιν, ἀλλ᾽ ἵνα τῆς νήψεως
ἀπαγάγωσιν. Αὐτὸ γὰρ τὸ ἔργον, καὶ τοὺς ἐμμετ
λῶς ἐπειλημμένους τούτου, παντὶ τρόπω σπεύδου
σιν ἐξ αὐτῆς τῆς καταλλήλου πράξεως ἐξουθενεῖν
οἱ τοιοῦτοι δὲ ῥᾳδίως καὶ τὴν εἰπόντα, ὡς • Ο νόμος
τοῦ Θεοῦ ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας μου, καὶ τὸν εἰρηκότα
πρὸς Θεὸν, ὅτι «Η κοιλία μου ηχήσει ὡς κιθάρα,
καὶ τὰ ἐντός μου ὡσεὶ τεῖχος χαλκοῦν ὅ ἐνεκαίνι
σας,» κοιλιοψύχους ἂν προσαγορεύσειαν, καὶ κοινῇ
πάντας διαβάλλοιεν, τοὺς διὰ σωματικών συμβόλων,
τὰ νοερά, καὶ θεῖα, καὶ πνευματικὰ τυποῦντας, καὶ
καλοῦντας, καὶ ἀνιχνεύοντας. Αλλ' ἐκείνοις μὲν,
παρὰ τοῦτο βλάβος ἐποίσουσιν οὐδὲν· μᾶλλον μὲν
οὖν καὶ μακαρισμῶν πρόξενοι γενήσονται, καὶ μείν
ζονος προσθήκη; τῶν ἐν οὐρανοῖς στεφάνων· αύτη!
δὲ καὶ τῶν ἱερῶν παραπετασμάτων ἔξω μενούσι, καὶ
οὐδὲ πρὸς τὰς σκιὰς ἕξουσιν ἀτενίζειν τῆς ἀληθείας
πολὺ δὲ τὸ δέος, μὴ καὶ δίκην τίσουσιν αἰώνιον, οὐκ
ἀποδιαστείλαντες μόνον ἑαυτοὺς τῶν ἁγίων, ἀλλὰ
καὶ κατ' αὐτῶν τῷ λόγῳ χωρήσαντες. Συμεῶνος γὰρ
τοῦ νέου Θεολόγου τὸν βίον οἶσθα· θαῦμα τὸ ὄντα
πάντα σχεδόν, καὶ δι᾽ ὑπερφυῶν θαυμάτων ὑπὸ Θεοῦ
δεδοξασμένον, τά τε συγγράμματα αὐτοῦ, συγγράμ
ματα ζωῆς εἰπών τις, οὐκ ἂν ἁμάρτοι τοῦ προσήκον.
τος, καὶ Νικηφόρον δὲ τὸν ὅσιον ἐκεῖνον, ὅς πολυετή
χρόνον ἐν ἠρεμίᾳ καὶ ἡσυχίᾳ διενεγκών, Επειτα
τοῖς ἐρημικωτέροις μέρεσι τοῦ ἁγίου Ορους ἐμφι
λυχωρήσας, καὶ ἀπασχολήσας ἑαυτὸν, ἐκ πασῶν τῶν
Πατρικῶν φωνῶν συνειλοχὼς, τὴν νηπτικὴν ἡμῖν
αὐτῶν παρέδωκε πράξιν. Οὗτοι τοίνυν, τοῦθ᾽ ὅπερ
ἀνατρέπειν φής τινας, σαφῶς τοῖς προαιρουμένοις
εἰσηγοῦνται. Καὶ τί λέγω τούς παλαιοὺς τῶν ἁγίων
ἄνδρες γὰρ μικρῷ πρὸ ἡμῶν μεμαρτυρημένοι, και
ἀποδεδειγμένοι ἐν δυνάμει Πνεύματος ἁγίου, πάνθ'
ἡμῖν διὰ στόματος οἰκείου παρέδωκαν, τόν τε θελή
γον τοῦτον ὡς ἀληθῶς Θεολόγον, καὶ τῆς ἀληθείας
τῶν Θεοῦ μυστηρίων ἐπόπτην ἀσφαλέστατον, ἐπὶ
ἡμῶν ἀνεκήρυττον. Τὸν φερωνύμως Θεόληπτον ἐκεῖ
νον ἀκούεις τὸν Φιλαδελφείας πρόεδρον, μᾶλλον δ'
ἀπὸ ταύτης, ὡς ἀπὸ λυχνίας τὸν κόσμον φωτίσαντα,
; τὸν ᾿Αθανάσιον ἐκεῖνον, ὃς ἐπ' ἐνιαυτοὺς οὐκ ει
τους τὸν πατριαρχικόν εκόσμησε θρόνον· οὗ καὶ
τὴν σορὴν ὁ Θεὸς ἐτίμησε, Νεῖλον ἐκεῖνον τὸν ἐξ
Ἰταλῶν, τὸν τοῦ μεγάλου ζηλωτὴν Νείλου, Σελιώτην, καὶ τὴν Ἠλίαν τοὺς μηδὲν ἀποδέοντα,
ἐκείνου, Γαβριήλ, καὶ ᾿Αθανάσιον, τοὺς καὶ προφητικού χαρίσματος ἠξιωμένους. Τούτους πάντω;
ἀκούεις, καὶ πολλοὺς ἄλλου; πρὸ αὐτῶν τε καὶ σὺν αὐτοῖς, καὶ μετ' αὐτοὺς γεγονότας, ἐπαινοῦντας,
καὶ παραινοῦντας κατέχειν τοὺς βουλομένους τὴν παράδοσιν ταύτην, ἣν οἱ νέοι διδάσκαλοι τῆς ἐσυν
τὸν
sarent quicunque corporeis imaginibus intelligibi- «
lia divinaque et, spiritualia figurant, nuncupant et
investigant. Sed eis nullum idcirco inferent detri
mentum, at potius causa beatitudinis erunt et
plures addent in cœlis coronas; ipsi vero extra
sanctuarii velum manebunt, nec ipsam veritatis
umbram poterunt intueri; imo valde timendum est
ne vel pœna multentur æterna, quia non solum a
sanctis discesserunt, sed etiam contra eos verbo
incesserunt.
Nam Simeonis junioris theologi vitam cognoscis
fere in omnibus mirabilem et supernaturalibus mi
raculis a Deo glorificatan, et scripta ejus scripta
vitæ dicens aliquis non a recto erraret. Et vene
randum illum Nicephorum, qui multis annis in
solitudine et in quiete peractis, deinde magis soli-»
tarias præferens sancti Montis partes, sese ad labo
rem exercuit, et ex collectis omnibus Patrum ser
monibus erutam nobis tradidit vigilantiæ praxim.
Ibi ergo illud quod a quibusdam refelli dicis, per
fectionis amantibus clare suadent.
Et quid referam veteres sanctos? Viri paulo
nobis anteriores, in quibus manifesta enituit virtus
Spiritus sancti, omnia hæc nobis proprio ore
tradiderunt, et illum theologum esse verissime
theologum et veritatis mysteriorum Dei certissi
mum speculatorem nobis prædicaverunt. Audis
illum Theoleptum optime vocatum, qui Philadel
phiæ fuit antistes, seu potius ex ca velut ex încerna
mundum illustravit, qui Athanasius alter annos lion
paucos patriarchalem nobilitavit cathedram, et
eujus sepulcrum Deus fecit gloriosum. Et illum
Nilum Italicum, Nili Magni æmulum, et Siliotem et
Eliam, ei minime cedentes, et Gabriel, et Athana
sium, prophetiæ dono ditatos. Illos omnes audis, et
multos alios eis anteriores, aut coævos, aut poste
riores, laudantes et commendantes servare volen
les illam traditionem quam novi doctores quiclis,
bujus ne vestigium quidem cognoscentes, nec pro
pter experientiam, sed ineptiam vituperantes camı,
abolere ac dedocere et deturpare conamur, ad
nullam auditorum utilitatem. Nos vero sauctorum
illorum nonnullos facie ad faciem vidimus et ma
gistros habuimus. Quomodo igitur illos pro nihilo
reputantes quos experientia et gratia docuit, istis
qui a superbia et verborum concertatione ad do
cendum procedunt, cederemus? Non erit hoc, non
erit.
Et tu igitur ab istis abhorre, cum David sapienter
tibimet dicens Benedic, anima mea, Domino, et
omnia quæ intra me sunt, nomini sancto ejus
et te Patribus docilem præbens, audi quomodo ad
intro mittendam semper mentem exhortentur.
13 Psal. cli, 1.
col. 1117–1118page 138 of 197
Ejusdem de oratione et puritate cordis capita tria
PG 150:1117χίας οι μηδ' ίχνος ἡσυχίας εἰδότες, μηδ' ἀπὸ πείρας, ἀλλ᾽ ἀπὸ λογολεσχίας νουθετοῦντες, ἀθετεῖνο καὶ μεταδιδάσκειν, καὶ ἐξουθενεῖν πειρῶνται, πρὸς οὐδὲν χρήσιμον τῶν ἀκουόντων· ἡμεῖς δὲ καὶ τῶν ἁγίων ἐκείνων ἔστιν οἷς αὐτοπροσώπως ὡμιλήσαμεν, καὶ διδασκάλοις ἐχρησάμεθα. Πῶς οὖν τούτους παρ' οὐδὲν θέμενοι, τοὺς καὶ πείρα, και χάριτι δεδιδαγμένους, τοῖς ἀπὸ τύφου καὶ λογομαχίας ἐπὶ τὸ διδάσκειν χωρήσασιν είξωμεν; Οὐκ ἔσται τοῦτο, οὐκ ἔσται. Καὶ σὺ τοίνυν τοὺς τοιούτους αποτρέπου, με τὰ τοῦ Δαβὶδ συνετῶς σεαυτῷ προσλαλῶν· «Ευλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ πάντα τὰ ἐντός μου τὸ ὄνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ,» σαυτόν τε πειθήνιον παρέχων τοῖς Πατράσιν, ἄκους, πως εἴσω πέμπειν ἀεὶ τὸν νοῦν προτρέπονται. ΤΟΥ ΑΥ̓ΤΟΥ͂ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΕΡΙ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ ΚΑΙ ΚΑΘΑΡΟΤΗΤΟΣ ΚΑΡΔΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΑ Γ. α' Ἐπειδὴ τὸ θεῖον αὐτοαγαθότης ἐστὶ, καὶ ἔλεος αυτόχρημα, καὶ ἄβυσσος χρηστότητος, μᾶλλον δὲ καὶ τῆς ἀβύσσου ταύτης περιληπτικὸν, ὡς ὑπερέχον παντός τε ὀνόματος ὀνομαζομένου, καὶ νοουμένου πράγματος· τῇ πρὸς αὐτὸ ἑνώσει μόνῃ, τύχοι ἄν τις τοῦ ἐλέους· ἑνοῦται δέ τις τούτῳ, τῇ κοινωνίᾳ, κατὰ τὸ ἐγχωροῦν, τῶν ὁμοίων ἀρετῶν, καὶ τῇ κοινωνίᾳ τῆς κατὰ τὴν εὐχὴν πρὸς τὸν Θεὸν δεή σεώς τε καὶ ἑνώσεως. 'Αλλ᾽ ἡ μὲν δι' ἀρετῶν κοι νωνία, δι' ὁμοιότητα, πρὸς ὑποδοχὴν τοῦ θείου ἐπιτή. δειον τὸν σπουδαῖον πέφυκε κατασκευάζειν, οὐ μένο τοι καὶ ἐνοῦν· ἡ δὲ τῆς εὐχῆς δύναμις, αὐτὴν ἱερουργεῖ, καὶ τελεσιουργεῖ τὴν τοῦ ἀνθρώπου πρὸς τὸ Θεῖον ἀνάτασίν τε καὶ ἔνωσιν, σύνδεσμος οὖσα τῶν λογικῶν πρὸς τὸν κτίσαντα κτισμάτων· ὅταν μέντοι τῶν παθῶν καὶ λογισμῶν δι᾿ ἐμπύρου κατανύξεως ὑπεραναβῇ τὰ τῆς εὐχῆς. Τῷ γὰρ ἐμπαθεῖ νῷ ἑνωθῆναι τὸν Θεὸν, ἀδύνατον. Ωσθ' ὁ νοῦς μέχρις ἂν τοιοῦτος ᾗ εὐχόμενος, οὐδὲ τοῦ ἐλέους ἔτυχε· καθόσον δὲ τῶν λογισμῶν ἀνανεύειν δύναται, κατὰ τοσοῦτον καὶ τοῦ πένθους γίνεται. Αναλόγως δὲ τῷ πένθει, καὶ τοῦ ἐλέους τῆς παρακλήσεως μεταλαγχάνει και τούτοις έγχρονίσας μετὰ ταπεινώσεως, καὶ τὸ παθητικόν ἅπαν μετασκευάζει τῆς ψυχῆς. β'. Ὅταν τὸ ἑνιαῖον τοῦ νοῦ γένηται τρισσὸν, μέ νον ἑνιαῖον, τότε συνάπτεται τῇ θεαρχικῇ τριαδικῇ μονάδι, πᾶσαν ἀποκλεῖσαν πλάνης εἴσοδον καὶ ὑπερ άνω καθεστός σαρκὸς, καὶ κόσμου, καὶ κοσμοκράτο φως. Καὶ οὕτω τὰς ἐξ αὐτῶν λαβὰς διαφυγὴν παντ
1. Quia Deus est ipsa bonitas, et ipsa misericordia, et abyssus benignitatis, vel potius abyssum hane comprehendit, quia superat omne nomen quod nc minavi et omnem rem quæ intelligi potest, sola cum co unione misericordiam aliquis consequitur conjungitur autem cum eo aliquis similium virtu tuna consortio, quantum capar est, et precibus di vinam orationem et communionem participando. Atqui communitas quæ est per virtutum similitudi nem, asceten aptum efficere potest recipienda unioni divinæ, non vero eum mire; at orationis efficacia sacram et perfectam operatur hominis ad Deum elevationem atque unionem, rationales crea turas ad Creatorem devinciens, postquam passiones ac cogitationes malas fervida compunctione supe ravit oratio. Namque dedito cupiditatibus animo conjungi Deus nequit. Itaque misericordiam non consequitur mens, quin tali vacet orationi; sed quantum passiones respuere potest, tantum contri tionem acquirit; et pro ratione contritionis, mise ricordiæ sortitur solatium, et monuisi cum in his perseveravit, totam quoque transformat animæ con cupiscentiam. 2. Cum unitas mentis facta est trina, una simul remanens, tunc supremæ conjungitur Trinitatis unitati, omnemque recludit errori viam, et superior fit carne, et mundi principe. Et ita omnes ex his subortas mali occasiones fugiens; in seipsa et in
χίας οι μηδ' ίχνος ἡσυχίας εἰδότες, μηδ' ἀπὸ πείρας, ἀλλ᾽ ἀπὸ λογολεσχίας νουθετοῦντες, ἀθετεῖνο
καὶ μεταδιδάσκειν, καὶ ἐξουθενεῖν πειρῶνται, πρὸς οὐδὲν χρήσιμον τῶν ἀκουόντων· ἡμεῖς δὲ καὶ τῶν
ἁγίων ἐκείνων ἔστιν οἷς αὐτοπροσώπως ὡμιλήσαμεν, καὶ διδασκάλοις ἐχρησάμεθα. Πῶς οὖν τούτους
παρ' οὐδὲν θέμενοι, τοὺς καὶ πείρα, και χάριτι δεδιδαγμένους, τοῖς ἀπὸ τύφου καὶ λογομαχίας ἐπὶ τὸ
διδάσκειν χωρήσασιν είξωμεν; Οὐκ ἔσται τοῦτο, οὐκ ἔσται. Καὶ σὺ τοίνυν τοὺς τοιούτους αποτρέπου, με
τὰ τοῦ Δαβὶδ συνετῶς σεαυτῷ προσλαλῶν· «Ευλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ πάντα τὰ ἐντός μου
τὸ ὄνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ,» σαυτόν τε πειθήνιον παρέχων τοῖς Πατράσιν, ἄκους, πως εἴσω πέμπειν ἀεὶ
τὸν νοῦν προτρέπονται.
ΤΟΥ ΑΥ̓ΤΟΥ͂ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ
ΠΕΡΙ
ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ ΚΑΙ ΚΑΘΑΡΟΤΗΤΟΣ ΚΑΡΔΙΑΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΑ Γ.
α' Ἐπειδὴ τὸ θεῖον αὐτοαγαθότης ἐστὶ, καὶ ἔλεος
αυτόχρημα, καὶ ἄβυσσος χρηστότητος, μᾶλλον δὲ
καὶ τῆς ἀβύσσου ταύτης περιληπτικὸν, ὡς ὑπερέ
χον παντός τε ὀνόματος ὀνομαζομένου, καὶ νοουμ
ένου πράγματος· τῇ πρὸς αὐτὸ ἑνώσει μόνῃ, τύχοι
ἄν τις τοῦ ἐλέους· ἑνοῦται δέ τις τούτῳ, τῇ κοινωνίᾳ,
κατὰ τὸ ἐγχωροῦν, τῶν ὁμοίων ἀρετῶν, καὶ τῇ
κοινωνίᾳ τῆς κατὰ τὴν εὐχὴν πρὸς τὸν Θεὸν δεή
σεώς τε καὶ ἑνώσεως. 'Αλλ᾽ ἡ μὲν δι' ἀρετῶν κοι
νωνία, δι' ὁμοιότητα, πρὸς ὑποδοχὴν τοῦ θείου ἐπιτή.
δειον τὸν σπουδαῖον πέφυκε κατασκευάζειν, οὐ μένο
τοι καὶ ἐνοῦν· ἡ δὲ τῆς εὐχῆς δύναμις, αὐτὴν ἱερουρ
γεῖ, καὶ τελεσιουργεῖ τὴν τοῦ ἀνθρώπου πρὸς τὸ
Θεῖον ἀνάτασίν τε καὶ ἔνωσιν, σύνδεσμος οὖσα τῶν
λογικῶν πρὸς τὸν κτίσαντα κτισμάτων· ὅταν μέντοι
τῶν παθῶν καὶ λογισμῶν δι᾿ ἐμπύρου κατανύξεως
ὑπεραναβῇ τὰ τῆς εὐχῆς. Τῷ γὰρ ἐμπαθεῖ νῷ
ἑνωθῆναι τὸν Θεὸν, ἀδύνατον. Ωσθ' ὁ νοῦς μέχρις ἂν
τοιοῦτος ᾗ εὐχόμενος, οὐδὲ τοῦ ἐλέους ἔτυχε· καθόσον
δὲ τῶν λογισμῶν ἀνανεύειν δύναται, κατὰ τοσοῦτον
καὶ τοῦ πένθους γίνεται. Αναλόγως δὲ τῷ πένθει,
καὶ τοῦ ἐλέους τῆς παρακλήσεως μεταλαγχάνει
και τούτοις έγχρονίσας μετὰ ταπεινώσεως, καὶ τὸ
παθητικόν ἅπαν μετασκευάζει τῆς ψυχῆς.
β'. Ὅταν τὸ ἑνιαῖον τοῦ νοῦ γένηται τρισσὸν, μέ
νον ἑνιαῖον, τότε συνάπτεται τῇ θεαρχικῇ τριαδικῇ
μονάδι, πᾶσαν ἀποκλεῖσαν πλάνης εἴσοδον καὶ ὑπερ
άνω καθεστός σαρκὸς, καὶ κόσμου, καὶ κοσμοκράτο
φως. Καὶ οὕτω τὰς ἐξ αὐτῶν λαβὰς διαφυγὴν παντ
1. Quia Deus est ipsa bonitas, et ipsa misericordia,
et abyssus benignitatis, vel potius abyssum hane
comprehendit, quia superat omne nomen quod nc
minavi et omnem rem quæ intelligi potest, sola
cum co unione misericordiam aliquis consequitur
conjungitur autem cum eo aliquis similium virtu
tuna consortio, quantum capar est, et precibus di
vinam orationem et communionem participando.
Atqui communitas quæ est per virtutum similitudi
nem,
asceten aptum efficere potest recipienda
unioni divinæ, non vero eum mire; at orationis
efficacia sacram et perfectam operatur hominis ad
Deum elevationem atque unionem, rationales crea
turas ad Creatorem devinciens, postquam passiones
ac cogitationes malas fervida compunctione supe
ravit oratio. Namque dedito cupiditatibus animo
conjungi Deus nequit. Itaque misericordiam non
consequitur mens, quin tali vacet orationi; sed
quantum passiones respuere potest, tantum contri
tionem acquirit; et pro ratione contritionis, mise
ricordiæ sortitur solatium, et monuisi cum in his
perseveravit, totam quoque transformat animæ con
cupiscentiam.
2. Cum unitas mentis facta est trina, una simul
remanens, tunc supremæ conjungitur Trinitatis
unitati, omnemque recludit errori viam, et superior
fit carne, et mundi principe. Et ita omnes ex his
subortas mali occasiones fugiens; in seipsa et in
col. 1119–1120page 139 of 197
PG 150:1119Ατάπασιν, ἐν ἑαυτῷ ἐστι, καὶ τῷ Θεῷ, τῆς πηγαζούσης ἔνδοθεν πνευματικῆς ἀγαλλιάσεως καταπολαύον, μέχρις ἂν τοιοῦτον ᾖ. Γίνεται δὲ τὸ ἑνιαῖον τοῦ νοῦ τρισσὸν μένον ἑνιαῖον ἐν τῇ πρὸς ἑαυτὸν στροφῇ, καὶ τῇ δι' ἑαυτοῦ πρὸς Θεὸν ἀνόδων. Ἡ δὲ πρὸς ἑαυτὴν στροφὴ τοῦ νοῦ, ἑαυτοῦ τήρησίς ἐστιν, ἡ δὲ πρὸς τὸν Θεὸν ἄνοδος αὐτοῦ, δι' εὐχῆς μὲν ἐνεργεῖτοι την αρχήν, εὐχῆς δὲ συνεπτυγμένης, ἔστι δ' ὅτε καὶ διεξοδικωτέρας, ὁ καὶ ἐργωδέστερον. "Αν δὲ διακαρ τερῇ τις ἐν τῇ τοῦ νοῦ ταύτῃ συνελίξει, καὶ τῇ πρὸς τὸ θεῖον ἀνατάσει, βίᾳ ἰσχυρᾷ τὸ πολυπόρευτον τῆς διανοίας ἄγχον τῆς οἰκείας, νοερώς πλησιάζει τῷ Θεῷ, καὶ τυγχάνει τῶν ὀῤῥήτων, καὶ γεύεται του μέλλοντος αἰῶνος, καὶ αἰσθήσει νοερά γινώσκει, ὅτι χρηστὸς ὁ Κύριος, καθάπερ καὶ ὁ Ψαλμῳδός φησι Γεύσασθε, καὶ ἴδετε ὅτι Χριστὸς ὁ Κύριος. Τ μὲν οὖν τρισσὸν εὑρεῖν τὸν νοῦν, τὸν αὐτὸν ὄντα μόν νον τηροῦντα καὶ τηρούμενον, καὶ εὐχόμενον ἐν τῇ τηρήσει, οὐ λίαν ἴσως δυσχερές, τὸ δὲ μακρόν χρόνον ἐν ταύτῃ τῇ καταστάσει καρτερήσαι τῇ γεννητική τῶν ἀποῤῥήτων, δυσχερέστατον ὡς μάλιστα. Πάς ; γὰρ πόνος ἄλλης ἀρετῆς, μικρός, καὶ φορητότατος συγκρινόμενος πρὸς τοῦτον. Διὸ καὶ πολλοὶ πρὸς τὸ τῆς εὐκτικῆς ἀρετῆς ἐστενωμένον ἀπειπόντες, τοῦ πλάτους τῶν χαρισμάτων οὐκ ἐπιτυγχάνουσιν, ἀλλὰ τοὺς ὑπομένοντας, μείζους ἀντιλήψεις θεῖαι ὑποδέχονται, καὶ διαβαστάζουσαι καὶ ὑπανέχουσαι, μεθ' ◄ ἡδονῆς ἐπὶ τὰ πρόσω προβιβάζουσιν, ἀνυσιμωτέραν τὴν δυσάνυστον ποιοῦσαι, καὶ ἀγγελικήν, ὡς εἰπεῖν, φύσιν ὁμιλεῖν ἐνδυναμοῦσι κατὰ τὸ εἰρημένον ὑπὸ ἀλλάξουσιν ἰσχύν. ο ἐντιθεῖσαι ἐπιτηδειότητα, τὴν ἡμῶν φύσιν τοῖς ὑπὲρ τοῦ προφήτου, ὅτι «Οἱ ὑπομένοντες πτεροφυήσουσιν, γ΄. Νοῦς λέγεται καὶ ἡ τοῦ νοῦ ἐνέργεια ἐν λογι σμοῖς συνισταμένη, καὶ νοήμασι· νοῦς ἐστι καὶ ἡ ἐνεργοῦσα ταῦτα δύναμις, ἥτις καὶ καρδία καλεῖται παρὰ τῆς Γραφῆς. Καθ' ἣν κυριωτάτην ούσαν τῶν ἐν ἡμῖν δυνάμεων, λογική ἐστιν ἡ ἐν ἡμῖν ψυχή, ἤγουν ἐν λογισμοῖς ἐνέργεια τοῦ νοῦ, τοῖς σχολάσασιν έν προσευχῇ, καὶ μάλιστα μονολογίστῳ, καθίσταται, καὶ καθαίρεται ῥᾳδίως, ἡ δὲ γεννώσα ταύτην δύνα μις, οὐκ ἂν καθαρθείη, εἰ μὴ καὶ αἱ ἄλλαι τῆς ψυχῆς δυνάμεις πᾶσαι· καὶ γὰρ ἂν ἐστι πολυδύναμον πράγμα ἡ ψυχή· μολύνεται τοίνυν ὅλη, κακία; ἐγ γεγενημένης ἀφ᾽ ἡστινησοῦν τῶν ἐν αὐτῇ δυνάμεων, καὶ κοινωνοῦσι πᾶσαι τῆς μιᾶς τῷ ἑνιαίῳ τῆς ψυχῆς. Ἐπεὶ δὲ ἑκάστη τῶν δυνάμεων διάφορον παρέχει τὴν ἐνέργειαν, ἔνι δι' ἐπιμελείας μίαν ἡντιναούν καθαρθῆναι πρός καιρὸν ἐνέργειαν· ἀλλ' οὐχὶ διὰ τοῦτο καὶ ἡ δύναμις έσται καθαρά κοινωνοῦσα γὰρ ταῖς ἄλλαις, μᾶλλον ἂν εἴη ἀκάθαρτος, ἢ καθαρά. Διό, ὁ διὰ τῆς κατὰ τὴν προσευχὴν ἐπιμελείας καθάρας τὴν ἐνέργειαν τοῦ νοῦ, καὶ φωτισθεὶς μετρίως, ἢ φωτί γνώσεως, ἢ καὶ νοερᾶ ἐλλάμψει ἐὰν μὲν διὰ τοῦτο κεκαθαρμένον ἑαυτὸν λογίσηται, πλανᾶται ἑαυτοῦ καταψευδόμενος, καὶ διὰ τῆς οἰκ σεως, τῷ πλανᾶν ἀεὶ ἐπιχειροῦντι θύραν ἀνοίγνυσι καθ' ἑαυτοῦ μεγάλην. "Αν δὲ εἰδὼς τὴν εἰκείαν καρδιακὴν ἀκαθαρσίαν, με επαρθείη τῇ μετρία
Leo manet, internum combibens spiritalis exsulta tionis fontem, donec sic una fiat. Fit autem una simul et trina mens, se ad seipsam convertendo et per se ad Deum ascendendo. At conversio mentis ad seipsam est sui custodia; ejus autem ad Deum ascensus originem ducit ab oratione, et oratione quidem qua in se reflectitur, vel qua interdum a seipsa exit, quod est dificilius. Si quis autem puri ficetur hac mentis reflexione et elevatione ad Deum, vi valida proprii divitias animi stringens, intellectu ad Deum accedit, et ineffabilia dona percipit, et sensu mentali cognoscit quam suavis sit Dominus, sicut dicit Psalmista ": e Gustate et videte quoniam suavis est Dominus. Invenire igitur mentem quæ trina sit ac simul una maneat et conservetur, et in hac custodia oret, non est admodum difficile; sed •» din perseverare in hoc statu ineffabilia dona lar giente, est difficillimum. Omnis enim alius virtutis labor, huic comparatus, parvus est et facile tole rabilis. Ideo multi orationis virtuti ob ejus angu stiam renuntiantes, latitudinem charismatum haud consequuntur sed eos qui perseverant, majores Del gratiæ manent, quæ gravia patienter ferentes, cum gaudio ad perfectiora progrediuntur, difficilia realdentes fciliora, et animae nostrae angelicam, ut ita dixerim, dantes aptitudinem supernaturales participandi vires, juxta illud prophetae oraculum Qui sperant, assumentes pennas, mutabunt forti tudinem 48., 3. Mens dicitur et mentis operatio constare in ideis ac cogitationibus; et mens est etiam has operans virtutes, quæ et cor dicitur a Scriptura. Secundum hanc congruentissimam facultatum mentis nostræ divisionem, pars rationalis est ope ratio mentis in ratiociniis seu cogitationibus con sistens, quæ funt in oratione, praesertim soliloquii. Et quidem mens facile purificatur; at. generans cogitationes potentia mundari nequit, nisi et aliæ omines purgentur animæ vires. Namque anima est una res multis prædita facultatibus: tota igitur maculatur, a qualibet potentiarum ejus inoriatur malum, et universæ in unam coalescunt, ob unita tem animir. Quia vero unaquæque facultas diver sani habet operationem, potest interdum diligentia quamcunque mundari ad tempus operationem, at non idcirco pura erit ipsa potentia, quæ potius munda est vel immunda quatenus cum aliis com municat. Propterea qui orationis studio mundavit operationem mentis, et cui ad mensuram affulget vel scientiæ lux vel intellectualis illustratio, si se ideo purum esse arbitretur, errat, et scipsum decim pit, et sua superbia illi qui fallere semper molitur, latam aperit contra se januam. Si vero sciens pro priam immunditiam, non superbiat modica illa purgatione, hæc ei prolest, et aliarum anima 13 Jsa. XL, 31. ** Ps..]. xxx||1, 9.
Ατάπασιν, ἐν ἑαυτῷ ἐστι, καὶ τῷ Θεῷ, τῆς πηγαζού
σης ἔνδοθεν πνευματικῆς ἀγαλλιάσεως καταπολαύον,
μέχρις ἂν τοιοῦτον ᾖ. Γίνεται δὲ τὸ ἑνιαῖον τοῦ νοῦ
τρισσὸν μένον ἑνιαῖον ἐν τῇ πρὸς ἑαυτὸν στροφῇ, καὶ
τῇ δι' ἑαυτοῦ πρὸς Θεὸν ἀνόδων. Ἡ δὲ πρὸς ἑαυτὴν
στροφὴ τοῦ νοῦ, ἑαυτοῦ τήρησίς ἐστιν, ἡ δὲ πρὸς
τὸν Θεὸν ἄνοδος αὐτοῦ, δι' εὐχῆς μὲν ἐνεργεῖτοι
την αρχήν, εὐχῆς δὲ συνεπτυγμένης, ἔστι δ' ὅτε καὶ
διεξοδικωτέρας, ὁ καὶ ἐργωδέστερον. "Αν δὲ διακαρ
τερῇ τις ἐν τῇ τοῦ νοῦ ταύτῃ συνελίξει, καὶ τῇ πρὸς
τὸ θεῖον ἀνατάσει, βίᾳ ἰσχυρᾷ τὸ πολυπόρευτον τῆς
διανοίας ἄγχον τῆς οἰκείας, νοερώς πλησιάζει τῷ
Θεῷ, καὶ τυγχάνει τῶν ὀῤῥήτων, καὶ γεύεται του
μέλλοντος αἰῶνος, καὶ αἰσθήσει νοερά γινώσκει, ὅτι
χρηστὸς ὁ Κύριος, καθάπερ καὶ ὁ Ψαλμῳδός φησι
Γεύσασθε, καὶ ἴδετε ὅτι Χριστὸς ὁ Κύριος. Τ
μὲν οὖν τρισσὸν εὑρεῖν τὸν νοῦν, τὸν αὐτὸν ὄντα μόν
νον τηροῦντα καὶ τηρούμενον, καὶ εὐχόμενον ἐν τῇ
τηρήσει, οὐ λίαν ἴσως δυσχερές, τὸ δὲ μακρόν χρόνον
ἐν ταύτῃ τῇ καταστάσει καρτερήσαι τῇ γεννητική
τῶν ἀποῤῥήτων, δυσχερέστατον ὡς μάλιστα. Πάς
; γὰρ πόνος ἄλλης ἀρετῆς, μικρός, καὶ φορητότατος
συγκρινόμενος πρὸς τοῦτον. Διὸ καὶ πολλοὶ πρὸς τὸ
τῆς εὐκτικῆς ἀρετῆς ἐστενωμένον ἀπειπόντες, τοῦ
πλάτους τῶν χαρισμάτων οὐκ ἐπιτυγχάνουσιν, ἀλλὰ
τοὺς ὑπομένοντας, μείζους ἀντιλήψεις θεῖαι ὑποδέ
χονται, καὶ διαβαστάζουσαι καὶ ὑπανέχουσαι, μεθ'
◄ ἡδονῆς ἐπὶ τὰ πρόσω προβιβάζουσιν, ἀνυσιμωτέραν
τὴν δυσάνυστον ποιοῦσαι, καὶ ἀγγελικήν, ὡς εἰπεῖν,
φύσιν ὁμιλεῖν ἐνδυναμοῦσι κατὰ τὸ εἰρημένον ὑπὸ
ἀλλάξουσιν ἰσχύν. ο
ἐντιθεῖσαι ἐπιτηδειότητα, τὴν ἡμῶν φύσιν τοῖς ὑπὲρ
τοῦ προφήτου, ὅτι «Οἱ ὑπομένοντες πτεροφυήσουσιν,
γ΄. Νοῦς λέγεται καὶ ἡ τοῦ νοῦ ἐνέργεια ἐν λογι
σμοῖς συνισταμένη, καὶ νοήμασι· νοῦς ἐστι καὶ ἡ
ἐνεργοῦσα ταῦτα δύναμις, ἥτις καὶ καρδία καλεῖται
παρὰ τῆς Γραφῆς. Καθ' ἣν κυριωτάτην ούσαν τῶν
ἐν ἡμῖν δυνάμεων, λογική ἐστιν ἡ ἐν ἡμῖν ψυχή,
ἤγουν ἐν λογισμοῖς ἐνέργεια τοῦ νοῦ, τοῖς σχολάσασιν
έν προσευχῇ, καὶ μάλιστα μονολογίστῳ, καθίσταται,
καὶ καθαίρεται ῥᾳδίως, ἡ δὲ γεννώσα ταύτην δύνα
μις, οὐκ ἂν καθαρθείη, εἰ μὴ καὶ αἱ ἄλλαι τῆς ψυχῆς
δυνάμεις πᾶσαι· καὶ γὰρ ἂν ἐστι πολυδύναμον
πράγμα ἡ ψυχή· μολύνεται τοίνυν ὅλη, κακία; ἐγ
γεγενημένης ἀφ᾽ ἡστινησοῦν τῶν ἐν αὐτῇ δυνάμεων,
καὶ κοινωνοῦσι πᾶσαι τῆς μιᾶς τῷ ἑνιαίῳ τῆς ψυχῆς.
Ἐπεὶ δὲ ἑκάστη τῶν δυνάμεων διάφορον παρέχει
τὴν ἐνέργειαν, ἔνι δι' ἐπιμελείας μίαν ἡντιναούν
καθαρθῆναι πρός καιρὸν ἐνέργειαν· ἀλλ' οὐχὶ διὰ
τοῦτο καὶ ἡ δύναμις έσται καθαρά κοινωνοῦσα γὰρ
ταῖς ἄλλαις, μᾶλλον ἂν εἴη ἀκάθαρτος, ἢ καθαρά.
Διό, ὁ διὰ τῆς κατὰ τὴν προσευχὴν ἐπιμελείας
καθάρας τὴν ἐνέργειαν τοῦ νοῦ, καὶ φωτισθεὶς
μετρίως, ἢ φωτί γνώσεως, ἢ καὶ νοερᾶ ἐλλάμψει
ἐὰν μὲν διὰ τοῦτο κεκαθαρμένον ἑαυτὸν λογίσηται,
πλανᾶται ἑαυτοῦ καταψευδόμενος, καὶ διὰ τῆς οἰκ
σεως, τῷ πλανᾶν ἀεὶ ἐπιχειροῦντι θύραν ἀνοίγνυσι
καθ' ἑαυτοῦ μεγάλην. "Αν δὲ εἰδὼς τὴν εἰκείαν
καρδιακὴν ἀκαθαρσίαν, με επαρθείη τῇ μετρία
Leo manet, internum combibens spiritalis exsulta
tionis fontem, donec sic una fiat. Fit autem una
simul et trina mens, se ad seipsam convertendo et
per se ad Deum ascendendo. At conversio mentis
ad seipsam est sui custodia; ejus autem ad Deum
ascensus originem ducit ab oratione, et oratione
quidem qua in se reflectitur, vel qua interdum a
seipsa exit, quod est dificilius. Si quis autem puri
ficetur hac mentis reflexione et elevatione ad Deum,
vi valida proprii divitias animi stringens, intellectu
ad Deum accedit, et ineffabilia dona percipit, et
sensu mentali cognoscit quam suavis sit Dominus,
sicut dicit Psalmista ": e Gustate et videte quoniam
suavis est Dominus. Invenire igitur mentem quæ
trina sit ac simul una maneat et conservetur, et in
hac custodia oret, non est admodum difficile; sed •»
din perseverare in hoc statu ineffabilia dona lar
giente, est difficillimum. Omnis enim alius virtutis
labor, huic comparatus, parvus est et facile tole
rabilis. Ideo multi orationis virtuti ob ejus angu
stiam renuntiantes, latitudinem charismatum haud
consequuntur sed eos qui perseverant, majores
Del gratiæ manent, quæ gravia patienter ferentes,
cum gaudio ad perfectiora progrediuntur, difficilia
realdentes fciliora, et animae nostrae angelicam, ut
ita dixerim, dantes aptitudinem supernaturales
participandi vires, juxta illud prophetae oraculum
Qui sperant, assumentes pennas, mutabunt forti
tudinem 48.,
3. Mens dicitur et mentis operatio constare in
ideis ac cogitationibus; et mens est etiam has
operans virtutes, quæ et cor dicitur a Scriptura.
Secundum hanc congruentissimam facultatum
mentis nostræ divisionem, pars rationalis est ope
ratio mentis in ratiociniis seu cogitationibus con
sistens, quæ funt in oratione, praesertim soliloquii.
Et quidem mens facile purificatur; at. generans
cogitationes potentia mundari nequit, nisi et aliæ
omines purgentur animæ vires. Namque anima est
una res multis prædita facultatibus: tota igitur
maculatur, a qualibet potentiarum ejus inoriatur
malum, et universæ in unam coalescunt, ob unita
tem animir. Quia vero unaquæque facultas diver
sani habet operationem, potest interdum diligentia
quamcunque mundari ad tempus operationem, at
non idcirco pura erit ipsa potentia, quæ potius
munda est vel immunda quatenus cum aliis com
municat. Propterea qui orationis studio mundavit
operationem mentis, et cui ad mensuram affulget
vel scientiæ lux vel intellectualis illustratio, si se
ideo purum esse arbitretur, errat, et scipsum decim
pit, et sua superbia illi qui fallere semper molitur,
latam aperit contra se januam. Si vero sciens pro
priam immunditiam, non superbiat modica illa
purgatione, hæc ei prolest, et aliarum anima
13 Jsa. XL, 31.
** Ps..]. xxx||1, 9.
Gregory Palamas — 150 Chapters (Physical, Theological)Gregorius Palamas — Capita 150 (physica, theologica)
col. 1121–1122page 140 of 197
Ejusdem capita centum physica, theologica, moralia et practica
PG 150:1121ἐκείνῃ καθαρότητι, βοηθῷ χρώμενος αὐτῇ, καὶ τῶν ἄλλων τῆς ψυχῆς δυνάμεων τὴν ἀκαθαρσίαν καθαρώτερον ὁρᾷ, καὶ προκόπτει εἰς ταπείνωσιν, καὶ προσ τίθησι τῷ πένθει, καὶ καταλλήλους ἐφευρίσκει θερα πείας ἑκάστῃ δυνάμει τῆς ψυχῆς· πράξει μὲν τὸ πρακτικὸν, γνώσει δὲ τὸ γνωστικὴν, προσευχῇ δὲ τὸ θεωρητικὴν καθαίρων ἑαυτοῦ, καὶ διὰ τούτων, εἰς τὴν τῆς καρδίας, καὶ τοῦ νοῦ τελείαν, καὶ ἀληθῆ, καὶ μονιμωτάτην φθάνει καθαρότητα, ἥτις οὐκ ἂν γένοιτό ποτέ τινι, εἰ μὴ διὰ τῆς ἐν πράξει τελειότητος, καὶ τῆς ἐπιμόνου τριβῆς, θεωρίας τε καὶ τῆς ἐν θεων μία προσευχής. ΤΟΥ ΑΥ̓ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΦΥΣΙΚΑ, ΘΕΟΛΟΓΙΚΑ, ΗΘΙΚΑ ΤΕ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΕΝ α. Ερχθαι τὸν κόσμον, καὶ ἡ φύσις διδάσκει, καὶ ἡ ἱστορία πιστοῦται· καὶ τῶν τεχνῶν αἱ εὑρέσεις, καὶ τῶν νόμων αἱ θέσεις, καὶ τῶν πολιτειῶν αἱ χρή σεις ἐναργῶς παριστᾶσι. Σχεδὸν γὰρ τεχνῶν ἁπασῶν ἴσμεν τοὺς εὐρετὰς, καὶ τοὺς νομοθέτας τῶν νόμων, καὶ τοὺς τὴν ἀρχὴν κεχρημένους ταῖς πολιτείαις, ἔτι γε μὴν καὶ τῶν συγγραψαμένων περὶ ὅτου δήποτε τὴν ἀρχὴν ἁπάντων, καὶ οὐδένα τούτων ὁρῶμεν ὑπερβαίνοντα τὴν τοῦ κόσμου· καὶ τοῦ χρόνου γένε σιν, ἣν ἱστόρησεν ὁ Μωϋσῆς. Καὶ αὐτὸς δὲ Μωϋσῆς, ὁ τὴν ἀρχὴν τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως συγγραψάμενος, διὰ τοσούτων ἔργων καὶ λόγων εξαισίων ἀναντιῤῥήτους παρέσχετο πίστεις τῆς καθ' ἑαυτὸν ἀληθείας, ὡς σχεδὸν ἅπαν γένος ἀνθρώπων καταπειθὲς ἐξειργάσθαι, καὶ καταγελῶν ἀναπεῖσαι τῶν τἀναντία σοφισαμένων. Ἐπεὶ καὶ ἡ τοῦ κόσμου τού του φύσις, ἀεὶ προσφάτου τῆς καθ᾿ ἕκαστον ἀρχῆς δεομένη, καὶ χωρὶς αὐτῆς μηδαμή συνίστασθαι δυνα μένη, την πρώτην ἑαυτῆς, ἥτις οὐκ ἐξ ἄλλης ἦν, ἀρχὴν, δι' αὐτῶν παρίστησι τῶν πραγμάτων. β'. Οὐκ ἦρχθαι μόνον, ἀλλὰ καὶ τέλος ἕξειν τὸν κόσμον, ἡ μὲν φύσις αὐτοῦ τῶν ἐνδεχομένων εἶναι παρίστησιν· οἱονεὶ κατὰ μέρη διηνεκώς τελευτῶτα. Βεβαίαν δὲ καὶ ἀναντίῤῥητον παρέχει την πίστιν ἡ προφητεία τῶν τε ἄλλων ἐνθέων, καὶ Χριστοῦ τοῦ
virium purificatam videt immunditiam, et prolicit in bumilitate, et in contritione crescit, et remedia invenit cuique animæ facultati congrua, praxi practicam, scientia intellectualem, et oratione con templativam sui partem purgans; atque per hæc ad cordis et intellectus perfectam veramque ac firmis simam pervenit munditiem, quam nemo unquam adipiscitur nisi perfectione operum, et contritiona perpetua, contemplationeque et contemplativa oratione. PHYSICA, THEOLOGICA, MORALIA ET PRACTICA CAPITA CL. 1. Incepisse mundum, et natura docet, et historia aflirmat, et artium inventiones, et institutiones legum, et imperiorum constitutiones clare teslan tur. Nam fere omnes novimus inventores artium, el legum conditores, et primos regnorum institu tores, et initium omnium qui de quacunque re scripserunt, et horum neminem videmus qui præ cedat mundi et temporis exordium a Moyse assi gnatum. Et ipse Moses, qui primam mundi origi nem descripsit, tam multis operibus et sermonibus extraordinariis indubia tradidit suæ veracitatis argumenta, ut fere universum genus hominum ad sibi credendum et ad ridendum suos contradictores incitarit. Quia autem ea est mundi hujus natura ut quodcunque aliam semper requirat causam el sine causa nihil prorsus exsistere possit, ex ipsis rebus patet primam illius fuisse causam, quæ ipsa non fuerit ex alia causa. 2. Non incepisse tantummodo, seul et finem babiturum esse mundum, ostendit ipsamet rerum in eo contentarum natura; quæ quodammodo per partes jugiter Anitur. Cui rei indubiam quoque præbent fidem, et aliorum sacrorum verba scripto
ἐκείνῃ καθαρότητι, βοηθῷ χρώμενος αὐτῇ, καὶ τῶν
ἄλλων τῆς ψυχῆς δυνάμεων τὴν ἀκαθαρσίαν καθαρώ
τερον ὁρᾷ, καὶ προκόπτει εἰς ταπείνωσιν, καὶ προσ
τίθησι τῷ πένθει, καὶ καταλλήλους ἐφευρίσκει θερα
πείας ἑκάστῃ δυνάμει τῆς ψυχῆς· πράξει μὲν τὸ
πρακτικὸν, γνώσει δὲ τὸ γνωστικὴν, προσευχῇ δὲ
τὸ θεωρητικὴν καθαίρων ἑαυτοῦ, καὶ διὰ τούτων,
εἰς τὴν τῆς καρδίας, καὶ τοῦ νοῦ τελείαν, καὶ ἀληθῆ,
καὶ μονιμωτάτην φθάνει καθαρότητα, ἥτις οὐκ ἂν
γένοιτό ποτέ τινι, εἰ μὴ διὰ τῆς ἐν πράξει τελειότητος,
καὶ τῆς ἐπιμόνου τριβῆς, θεωρίας τε καὶ τῆς ἐν θεων
μία προσευχής.
ΤΟΥ ΑΥ̓ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ
ΤΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΦΥΣΙΚΑ, ΘΕΟΛΟΓΙΚΑ,
ΗΘΙΚΑ ΤΕ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΕΝ
α. Ερχθαι τὸν κόσμον, καὶ ἡ φύσις διδάσκει, καὶ
ἡ ἱστορία πιστοῦται· καὶ τῶν τεχνῶν αἱ εὑρέσεις,
καὶ τῶν νόμων αἱ θέσεις, καὶ τῶν πολιτειῶν αἱ χρή
σεις ἐναργῶς παριστᾶσι. Σχεδὸν γὰρ τεχνῶν ἁπασῶν
ἴσμεν τοὺς εὐρετὰς, καὶ τοὺς νομοθέτας τῶν νόμων,
καὶ τοὺς τὴν ἀρχὴν κεχρημένους ταῖς πολιτείαις,
ἔτι γε μὴν καὶ τῶν συγγραψαμένων περὶ ὅτου δήποτε
τὴν ἀρχὴν ἁπάντων, καὶ οὐδένα τούτων ὁρῶμεν
ὑπερβαίνοντα τὴν τοῦ κόσμου· καὶ τοῦ χρόνου γένε
σιν, ἣν ἱστόρησεν ὁ Μωϋσῆς. Καὶ αὐτὸς δὲ Μωϋσῆς,
ὁ τὴν ἀρχὴν τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως συγγραψά
μενος, διὰ τοσούτων ἔργων καὶ λόγων εξαισίων
ἀναντιῤῥήτους παρέσχετο πίστεις τῆς καθ' ἑαυτὸν
ἀληθείας, ὡς σχεδὸν ἅπαν γένος ἀνθρώπων καταπει
θὲς ἐξειργάσθαι, καὶ καταγελῶν ἀναπεῖσαι τῶν
τἀναντία σοφισαμένων. Ἐπεὶ καὶ ἡ τοῦ κόσμου τού
του φύσις, ἀεὶ προσφάτου τῆς καθ᾿ ἕκαστον ἀρχῆς
δεομένη, καὶ χωρὶς αὐτῆς μηδαμή συνίστασθαι δυνα
μένη, την πρώτην ἑαυτῆς, ἥτις οὐκ ἐξ ἄλλης ἦν,
ἀρχὴν, δι' αὐτῶν παρίστησι τῶν πραγμάτων.
β'. Οὐκ ἦρχθαι μόνον, ἀλλὰ καὶ τέλος ἕξειν τὸν
κόσμον, ἡ μὲν φύσις αὐτοῦ τῶν ἐνδεχομένων εἶναι
παρίστησιν· οἱονεὶ κατὰ μέρη διηνεκώς τελευτῶτα.
Βεβαίαν δὲ καὶ ἀναντίῤῥητον παρέχει την πίστιν ἡ
προφητεία τῶν τε ἄλλων ἐνθέων, καὶ Χριστοῦ τοῦ
virium purificatam videt immunditiam, et prolicit
in bumilitate, et in contritione crescit, et remedia
invenit cuique animæ facultati congrua, praxi
practicam, scientia intellectualem, et oratione con
templativam sui partem purgans; atque per hæc ad
cordis et intellectus perfectam veramque ac firmis
simam pervenit munditiem, quam nemo unquam
adipiscitur nisi perfectione operum, et contritiona
perpetua, contemplationeque et contemplativa
oratione.
PHYSICA, THEOLOGICA, MORALIA ET PRACTICA CAPITA CL.
1. Incepisse mundum, et natura docet, et historia
aflirmat, et artium inventiones, et institutiones
legum, et imperiorum constitutiones clare teslan
tur. Nam fere omnes novimus inventores artium,
el legum conditores, et primos regnorum institu
tores, et initium omnium qui de quacunque re
scripserunt, et horum neminem videmus qui præ
cedat mundi et temporis exordium a Moyse assi
gnatum. Et ipse Moses, qui primam mundi origi
nem descripsit, tam multis operibus et sermonibus
extraordinariis indubia tradidit suæ veracitatis
argumenta, ut fere universum genus hominum ad
sibi credendum et ad ridendum suos contradictores
incitarit. Quia autem ea est mundi hujus natura ut
quodcunque aliam semper requirat causam el
sine causa nihil prorsus exsistere possit, ex ipsis
rebus patet primam illius fuisse causam, quæ ipsa
non fuerit ex alia causa.
2. Non incepisse tantummodo, seul et finem
babiturum esse mundum, ostendit ipsamet rerum
in eo contentarum natura; quæ quodammodo per
partes jugiter Anitur. Cui rei indubiam quoque
præbent fidem, et aliorum sacrorum verba scripto
col. 1123–1124page 141 of 197
PG 150:1123ἐπὶ πάντων Θεοῦ, οἷς πιστεύειν ὡς ἀληθέσιν, οὐ τοῖς εὐσεβέσι μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀσεβέσιν ἀνάγκη, κἀπὶ τῶν ἄλλων ὧν οὗτοι προεἶπον ἁπάντων ἀλη θεύοντας αὐτοὺς ὁρῶσιν. Εστι δὲ μαθεῖν παρ' αύτ τῶν, ὡς οὐχὶ πρὸς τὸ μὴ ὂν ὁ κόσμος οὗτος ἅπας χωρήσει παντάπασιν, ἀλλ᾽ ὡς καὶ τὰ ἡμέτερα σώ ματα μετασκευασθήσεται, πρὸς τὸ θειότερον λυθείς τε καὶ μεταστοιχειωθεὶς, ὡς ἀνάλογος ἡμῖν εἴη, τῇ δυνάμει τοῦ θείου Πνεύματος. γ΄. Τὸν οὐρανὸν, φασὶν οἱ τῶν Ἑλλήνων σοφοί, στρέφεσθαι τῇ φύσει τῆς κοσμικῆς ψυχῆς, καὶ τὸ δίκαιον καὶ τὸν λόγον διδάσκειν. Ποῖον δίκαιον; τίνα λόγον; Εἰ γὰρ μὴ τῇ ἑαυτοῦ φύσει, ἀλλὰ τῇ φύσει τῆς κοσμικῆς, ἦν φασι ψυχήν, ὁ οὐρανὸς στρέφεται, τοῦ κόσμου δὲ παντός ἐστιν ἡ κοσμική ψυχή, πῶς οὐχὶ στρέφεται καὶ ἡ γῆ, καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ ὁ ἀέρ; καίτοι κατ' αὐτοὺς ἀεικινήτου τῆς ψυχῆς οὔσης, ἀλλὰ τῇ οἰκεία φύσει ἡ γῆ τε ἵσταται καὶ τὸ ὕδωρ, την κάτω χώραν λαβόν; οὕτω καὶ ὁ οὐρανός, τῇ ἑαυτοῦ φύσει ἀεὶ κινεῖται, καὶ κύκλῳ κινεῖται, τὴν ἄνω κατά έχων χώραν. Ποία δέ τίς ἐστι καὶ ἡ κοσμική ψυχή, ἧς τῇ φύσει ὁ οὐρανὸς κινεῖται; ἄρα λογική; οὐκοῦν αυθαίρετος ἂν εἴη, καὶ οὐκ ἂν τὰς αὐτὰς ἀεὶ κινή σεις εκίνει τὸ οὐράνιον σῶμα· τὰ γὰρ αὐθαίρετα ἄλλοτε ἄλλως κινεῖται. Τί δὲ καὶ ἴχνος λογικῆς ψυχῆς ὁρῶμεν ἐπὶ τῆς κατωτάτω ταύτης σφαίρας, της γης, πάλιν λέγω, ἢ τῶν ἐγγυτάτω περὶ αὐτὴν, ὕδατός τε καὶ ἀέρος, ἢ καὶ τοῦ πυρὸς αὐτοῦ; καὶ τούτων γάρ ἐστιν ἡ κοσμική ψυχή. Πῶς δὲ αὖθις καὶ τὰ μὲν ἔμψυχα, τὰ δὲ ἄψυχα; καὶ τοῦτο κατ' αὐτοὺς, και ταῦτα οὐ τὰ τυχόντα, ἀλλὰ λίθος ἅπας, μέταλλον ἅπαν, χοῦς ἅπας, ὕδωρ, ἀὴρ, πῦρ καὶ τὸ πῦρ γὰρ το αὐτοὶ τῇ ἑαυτοῦ φύσει φασὶ κινεῖσθαι, ἀλλ' οὐ τῇ ψυχῇ· κοινῆς οὖν οὔσης τῆς ψυχῆς, πῶς ὁ οὐρανός μόνος τῇ φύσει ταύτης, ἀλλ' οὐχὶ τῇ ἑαυτοῦ κινεῖται; ἀλλ' οὐκ ἔστι λογικὴ ἡ κατ' αὐτοὺς κινοῦσα τὸ οὐ ράνιον σῶμα ψυχή, καὶ πῶς; εἴπερ πηγή ἐστιν αὕτη κατ' αὐτοὺς τῶν ἡμετέρων ψυχῶν; ὅμως εἰ μὴ λο γική, αἰσθητική, ἢ φυσικὴ ἂν εἴη. 'Αλλ' οὐδὲ μίαν τούτων ὁρῶμεν σῶμα κινούταν χωρίς ὀργάνων, όρω γενικὸν δὲ μέλος οὐδὲν ὁρῶμεν, οὔτε γῆς, οὔτε ο ρανοῦ, ούτε τινὸς ἄλλου τῶν ἐν αὐτοῖς στοιχείων, ἐπεὶ καὶ πᾶν ὄργανον, ἐκ διαφόρων ἐστὶ συντεθειμένον φύσεων, τῶν δὲ στοιχείων ἕκαστον, φύσεως Ο ἁπλῆς ἐστι, καὶ μάλιστα ὁ οὐρανός. Η γοῦν ψυχή, εντελέχεια σώματός ἐστιν ὀργανικοῦ, δυνάμει ζωὴν ἔχοντος· ὁ δὲ οὐρανὸς, μηδὲν ὀργανικών μέλος τ μέρος ἔχων, οὐδὲ δύναται ζῆν· πῶς οὖν ἄν ὅλως ἔχοι ψυχὴν, ὃ ζῆν ἀδυνάτως ἔχει; Αλλ' οἱ ματαιωθέντες ἐν τοῖς διαλογισμοῖς αὐτῶν, ἐξ ἀσυνέτου καρ δίας ψυχὴν ἀνέπλασαν, τὴν μήτε οὖσαν, μήθ' ὑπάρ ξασαν, μήτε ἐσομένην, καὶ ταύτην τοῦ μὲν αἰσθη τοῦ παντὸς κόσμου δημιουργόν, καὶ κυβερνήτην, καὶ προνοητήν. Τῶν δὲ ἡμετέρων ψυχῶν, μᾶλλον δὲ πα σῶν, οἷόν τινα ῥίζαν, καὶ πηγὴν ἀνεῖπον, αὐτὴν ἔχουσαν την γένεσιν ἐκ νοῦ· ὂν δήποτε ἐκεῖνον νοῦν, ἄλλον τὴν οὐσίαν εἶναι λέγουσι, παρὰ τὸν ἄκρον όν φασιν αὐτοὶ Θεόν· καὶ ταῦτα τοιαῦτα ἔντα δογματίζουσιν. οἱ τὴν σοφίαν, καὶ τὴν θεολογίαν ἄκροι κατ'
rum, et ipsius Christi Dei nostri, quibus credant necesse est non pii modo, sed et impii, cætera omnia quæ illi prædixerunt, vere evenisse videntes. Imo, ut ab illis etiam disci potest, non tantum universus hiere mundus minime in nihilum redi bit, sed corporum instar nostrorum immutabitur, in formam diviniorem resolutus ac conversus, it nobis consimilis sit, per divini Spiritus virtutem. 3. Calum, juxta ethnicos philosophos, vertitur natura animæ mundi, et justum ac rationem docet. Quodnam rectum, quam rationem? Nam si non sua ipsius natura, sed natura mundanæ quam di cont animæ, cœlum vertitur, et mundi totius est mundana anima, cur non vertuntur etiam terra, et aqua, et aer? Sed, quamvis, juxta illos, semper moveatur illa anima, sua tamen natura stant terra, et aqua inferiorem nacta locum; sic et cœlum suapte natura semper movetur motu circulari, superiorem occupans regionem. Qualis autem est ista mundi anima cujus natura cœlum movetur? Num rationalis? ergo libera esset, nec iisdem sem per motibus ageretur cœleste corpus: libera enim aliter alias moventur. Et quodnam vestigium animæ rationalis videmus in infima hac sphæra, in terra scilicet, vel in proximis ejus aqua el acre, vel it in ipso igne? nam et hæc informantur mundi anima. Cur iterum alia sunt animata, alia vero inanimata? et juxta illos, hujusmodi non sunt omnia quævis, sed omnis tapis, omne metallum, omnis terra, unda, æther, ignis: ipsum enim ignem iidem dicunt pro pria moveri nature, sed non anima. Cum igitur communis sit anima, cur unum cœlum natura lujus, non sua moveretur? At von est rationalis, justa ipsos, movens celicum corpus anima; et cur? num, juxta eos, illa fons est animarum nostrarum, quamvis non sit rationalis, nec sensitiva, nec physica? Sed ne unam quidem harum videmus corpus moventem absque organis; nullum porro organicum inesse membrum videmus, nec terræ, nec cœlo, nec ulli alii eorum elemento, quia omne organum diversis coalescit naturis, elementorum autem unumquodque simplicis est naturæ, ac præ sertim cælum. Insuper, anima est perfectio cor poris organici vitam in potentia habentis. Cœlum autem nullum membrum aut partem organicam habens, non potest vivere: quo igitur forte modo haberet animaın, quod vitam habere nequit? Sed qui evanuerunt in cogitationibus suis, ex insipienti corde animain excogitaverunt quæ neque est, neque fuit, neque erit unquam, et hanc quidem universi sensibilis mundi creatricem rectricemque et guber matricem. Eamdem animarum nostrarum, potius cunctarum quasi radicem et fontem esse dixerunt, ortum et ipsam habentem ab intelligen tia, quam quidem intelligentiam aliam esse con lendunt substantiam praeter summum quem ipsi admittunt Deum. Et istiusmodi doctrinam tenent primi apud illos doctores et the slogi: qui non vel
ἐπὶ πάντων Θεοῦ, οἷς πιστεύειν ὡς ἀληθέσιν, οὐ
τοῖς εὐσεβέσι μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀσεβέσιν ἀνάγκη,
κἀπὶ τῶν ἄλλων ὧν οὗτοι προεἶπον ἁπάντων ἀλη
θεύοντας αὐτοὺς ὁρῶσιν. Εστι δὲ μαθεῖν παρ' αύτ
τῶν, ὡς οὐχὶ πρὸς τὸ μὴ ὂν ὁ κόσμος οὗτος ἅπας
χωρήσει παντάπασιν, ἀλλ᾽ ὡς καὶ τὰ ἡμέτερα σώ
ματα μετασκευασθήσεται, πρὸς τὸ θειότερον λυθείς
τε καὶ μεταστοιχειωθεὶς, ὡς ἀνάλογος ἡμῖν εἴη, τῇ
δυνάμει τοῦ θείου Πνεύματος.
γ΄. Τὸν οὐρανὸν, φασὶν οἱ τῶν Ἑλλήνων σοφοί,
στρέφεσθαι τῇ φύσει τῆς κοσμικῆς ψυχῆς, καὶ τὸ
δίκαιον καὶ τὸν λόγον διδάσκειν. Ποῖον δίκαιον; τίνα
λόγον; Εἰ γὰρ μὴ τῇ ἑαυτοῦ φύσει, ἀλλὰ τῇ φύσει
τῆς κοσμικῆς, ἦν φασι ψυχήν, ὁ οὐρανὸς στρέφεται,
τοῦ κόσμου δὲ παντός ἐστιν ἡ κοσμική ψυχή, πῶς
οὐχὶ στρέφεται καὶ ἡ γῆ, καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ ὁ ἀέρ;
καίτοι κατ' αὐτοὺς ἀεικινήτου τῆς ψυχῆς οὔσης, ἀλλὰ
τῇ οἰκεία φύσει ἡ γῆ τε ἵσταται καὶ τὸ ὕδωρ, την
κάτω χώραν λαβόν; οὕτω καὶ ὁ οὐρανός, τῇ ἑαυτοῦ
φύσει ἀεὶ κινεῖται, καὶ κύκλῳ κινεῖται, τὴν ἄνω κατά
έχων χώραν. Ποία δέ τίς ἐστι καὶ ἡ κοσμική ψυχή,
ἧς τῇ φύσει ὁ οὐρανὸς κινεῖται; ἄρα λογική; οὐκοῦν
αυθαίρετος ἂν εἴη, καὶ οὐκ ἂν τὰς αὐτὰς ἀεὶ κινή
σεις εκίνει τὸ οὐράνιον σῶμα· τὰ γὰρ αὐθαίρετα
ἄλλοτε ἄλλως κινεῖται. Τί δὲ καὶ ἴχνος λογικῆς ψυχῆς
ὁρῶμεν ἐπὶ τῆς κατωτάτω ταύτης σφαίρας, της γης,
πάλιν λέγω, ἢ τῶν ἐγγυτάτω περὶ αὐτὴν, ὕδατός τε
καὶ ἀέρος, ἢ καὶ τοῦ πυρὸς αὐτοῦ; καὶ τούτων γάρ
ἐστιν ἡ κοσμική ψυχή. Πῶς δὲ αὖθις καὶ τὰ μὲν
ἔμψυχα, τὰ δὲ ἄψυχα; καὶ τοῦτο κατ' αὐτοὺς, και
ταῦτα οὐ τὰ τυχόντα, ἀλλὰ λίθος ἅπας, μέταλλον
ἅπαν, χοῦς ἅπας, ὕδωρ, ἀὴρ, πῦρ καὶ τὸ πῦρ γὰρ το
αὐτοὶ τῇ ἑαυτοῦ φύσει φασὶ κινεῖσθαι, ἀλλ' οὐ τῇ
ψυχῇ· κοινῆς οὖν οὔσης τῆς ψυχῆς, πῶς ὁ οὐρανός
μόνος τῇ φύσει ταύτης, ἀλλ' οὐχὶ τῇ ἑαυτοῦ κινεῖται;
ἀλλ' οὐκ ἔστι λογικὴ ἡ κατ' αὐτοὺς κινοῦσα τὸ οὐ
ράνιον σῶμα ψυχή, καὶ πῶς; εἴπερ πηγή ἐστιν αὕτη
κατ' αὐτοὺς τῶν ἡμετέρων ψυχῶν; ὅμως εἰ μὴ λο
γική, αἰσθητική, ἢ φυσικὴ ἂν εἴη. 'Αλλ' οὐδὲ μίαν
τούτων ὁρῶμεν σῶμα κινούταν χωρίς ὀργάνων, όρω
γενικὸν δὲ μέλος οὐδὲν ὁρῶμεν, οὔτε γῆς, οὔτε ο
ρανοῦ, ούτε τινὸς ἄλλου τῶν ἐν αὐτοῖς στοιχείων,
ἐπεὶ καὶ πᾶν ὄργανον, ἐκ διαφόρων ἐστὶ συντεθει
μένον φύσεων, τῶν δὲ στοιχείων ἕκαστον, φύσεως
Ο ἁπλῆς ἐστι, καὶ μάλιστα ὁ οὐρανός. Η γοῦν ψυχή,
εντελέχεια σώματός ἐστιν ὀργανικοῦ, δυνάμει ζωὴν
ἔχοντος· ὁ δὲ οὐρανὸς, μηδὲν ὀργανικών μέλος τ
μέρος ἔχων, οὐδὲ δύναται ζῆν· πῶς οὖν ἄν ὅλως
ἔχοι ψυχὴν, ὃ ζῆν ἀδυνάτως ἔχει; Αλλ' οἱ ματαιω
θέντες ἐν τοῖς διαλογισμοῖς αὐτῶν, ἐξ ἀσυνέτου καρ
δίας ψυχὴν ἀνέπλασαν, τὴν μήτε οὖσαν, μήθ' ὑπάρ
ξασαν, μήτε ἐσομένην, καὶ ταύτην τοῦ μὲν αἰσθη
τοῦ παντὸς κόσμου δημιουργόν, καὶ κυβερνήτην, καὶ
προνοητήν. Τῶν δὲ ἡμετέρων ψυχῶν, μᾶλλον δὲ πα
σῶν, οἷόν τινα ῥίζαν, καὶ πηγὴν ἀνεῖπον, αὐτὴν
ἔχουσαν την γένεσιν ἐκ νοῦ· ὂν δήποτε ἐκεῖνον νοῦν,
ἄλλον τὴν οὐσίαν εἶναι λέγουσι, παρὰ τὸν ἄκρον όν
φασιν αὐτοὶ Θεόν· καὶ ταῦτα τοιαῦτα ἔντα δογματί
ζουσιν. οἱ τὴν σοφίαν, καὶ τὴν θεολογίαν ἄκροι κατ'
rum, et ipsius Christi Dei nostri, quibus credant
necesse est non pii modo, sed et impii, cætera
omnia quæ illi prædixerunt, vere evenisse videntes.
Imo, ut ab illis etiam disci potest, non tantum
universus hiere mundus minime in nihilum redi
bit, sed corporum instar nostrorum immutabitur,
in formam diviniorem resolutus ac conversus, it
nobis consimilis sit, per divini Spiritus virtutem.
3. Calum, juxta ethnicos philosophos, vertitur
natura animæ mundi, et justum ac rationem docet.
Quodnam rectum, quam rationem? Nam si non
sua ipsius natura, sed natura mundanæ quam di
cont animæ, cœlum vertitur, et mundi totius est
mundana anima, cur non vertuntur etiam terra, et
aqua, et aer? Sed, quamvis, juxta illos, semper
moveatur illa anima, sua tamen natura stant terra,
et aqua inferiorem nacta locum; sic et cœlum
suapte natura semper movetur motu circulari,
superiorem occupans regionem. Qualis autem est
ista mundi anima cujus natura cœlum movetur?
Num rationalis? ergo libera esset, nec iisdem sem
per motibus ageretur cœleste corpus: libera enim
aliter alias moventur. Et quodnam vestigium animæ
rationalis videmus in infima hac sphæra, in terra
scilicet, vel in proximis ejus aqua el acre, vel it
in ipso igne? nam et hæc informantur mundi anima.
Cur iterum alia sunt animata, alia vero inanimata?
et juxta illos, hujusmodi non sunt omnia quævis,
sed omnis tapis, omne metallum, omnis terra, unda,
æther, ignis: ipsum enim ignem iidem dicunt pro
pria moveri nature, sed non anima. Cum igitur
communis sit anima, cur unum cœlum natura
lujus, non sua moveretur? At von est rationalis,
justa ipsos, movens celicum corpus anima; et cur?
num, juxta eos, illa fons est animarum nostrarum,
quamvis non sit rationalis, nec sensitiva, nec
physica? Sed ne unam quidem harum videmus
corpus moventem absque organis; nullum porro
organicum inesse membrum videmus, nec terræ,
nec cœlo, nec ulli alii eorum elemento, quia omne
organum diversis coalescit naturis, elementorum
autem unumquodque simplicis est naturæ, ac præ
sertim cælum. Insuper, anima est perfectio cor
poris organici vitam in potentia habentis. Cœlum
autem nullum membrum aut partem organicam
habens, non potest vivere: quo igitur forte modo
haberet animaın, quod vitam habere nequit? Sed
qui evanuerunt in cogitationibus suis, ex insipienti
corde animain excogitaverunt quæ neque est, neque
fuit, neque erit unquam, et hanc quidem universi
sensibilis mundi creatricem rectricemque et guber
matricem. Eamdem animarum nostrarum,
potius cunctarum quasi radicem et fontem esse
dixerunt, ortum et ipsam habentem ab intelligen
tia, quam quidem intelligentiam aliam esse con
lendunt substantiam praeter summum quem ipsi
admittunt Deum. Et istiusmodi doctrinam tenent
primi apud illos doctores et the slogi: qui non
vel
col. 1125–1126page 142 of 197
PG 150:1125αὐτούς· τῶν κνώδαλα, καὶ λίθους θεοποιούντων οὐδὲν ἄμεινον, μᾶλλον δὲ καὶ πολλῷ χεῖρον περὶ τὸ σέβας διακείμενοι. Κνώδαλα γὰρ, καὶ χρυσὸς, καὶ λίθος, καὶ χαλκὸς ἔστι. τι, κἂν τῶν ἐν τοῖς κτιστοῖς ἐσχά των· κοσμικὴ δὲ ψυχή, καὶ ἀστροφόρος, οὔτε ἔστιν οὔτε τί ἐστι μηδαμή οὖσα μηδαμῶς, ὅτι μὴ ἀνάπλα στα διανοίας κακοδαίμονος. δ'. Ἐπειδὴ, φασὶν, ἀνάγκη κινεῖσθαι τὸ οὐράνιο σῶμα, περαιτέρω δὲ τόπος οὐδεὶς, εἰς ὃν ἂν προῖοι, ἐπαναστρέφει πρὸς ἑαυτὸν καὶ τὸ προϊέναι τούτου στρέφεσθαί ἐστιν, εὖγε· εἰ γοῦν εἶχε τόπον, ἄνω ἂν ἐφέρετο, καθάπερ καὶ τὸ πῦρ, καὶ αὐτοῦ δὲ μᾶλλον του πυρὸς. ἐπεὶ καὶ κούφον τὴν φύσιν τοῦ πυρὸς μᾶλλον. Αὕτη δὲ οὐ φύσεως ψυχῆς ἡ κίνησις, ἀλλὰ φύσεως κουφότητος· εἰ οὖν τὸ προϊέναι τοῦ οὐρανοῦ στρέ φεσθαί ἐστι, τὸ δὲ τῇ ἑαυτοῦ φύσει ἔχει, ἀλλ' οὐ τῇ τῆς ψυχῆς, στρέφεται ἄρα τὸ οὐράνιον σῶμα, οὐ τῇ φύσει τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ τῇ ἑαυτοῦ, οὐκοῦν οὐδὲ ψυχὴν ἔχει. Οὐδ᾽ ἔστι τις οὐράνιος, ἢ παγκόσμιος ψυχή, ἀλλὰ μόνη λογική ψυχή ἐστιν ἡ ἀνθρωπίνη· οὐκ οὐ ράνιος, ἀλλ' ὑπερουράνιος, οὐ τόπῳ, ἀλλὰ τῇ ἑαυτῆς φίσει, ἅτε νοερὰ ὑπάρχουσα οὐσία. ε'. Καὶ τὸ προϊέναι δὲ, καὶ πρὸς τὸ ἄνω ἐπεκτείνεσθαι τὸ οὐράνιον οὐκ ἔχει σῶμα· οὐχ ὅτι περαιτέρω τόπος οὐκ ἔστι (καὶ ἡ μετὰ τοῦτο γὰρ σφαίρα τοῦ αιθέρος ἐμπεριειλημμένη) τούτῳ, οὐ πρόεισιν ἐπὶ τὸ ἄνω· οὐχ ὅτι τόπος οὐδεὶς εἰς ὃν ἂν προΐοι· περικέχυται γὰρ ταύτῃ τὸ οὐράνιον πλάτος· οὐκ ἐπεκτείνεται δὲ ἀνωτέρω, ἐπεὶ τὸ ἀνωτέρω ταύτης τοῦτο, λεπτότερον αὐτῆς ἐστι· διὸ καὶ ἀνωτέρω ταύτης ἐστὶ τῇ φύσει ἑαυτοῦ. Οὐκ ἄρα ὅτι μὴ ἔχει τόπον ἀνωτέρω ξαυ τοῦ πρὸς τὰ ἄνω οὐ προέρχεται ὁ οὐρανὸς, ἀλλ' ὅτι μη δὲν αὐτοῦ σώμα λεπτότερόν τε καὶ κουφότερόν ἐστιν. 5'. Οὐδὲν σῶμα τοῦ οὐρανίου σώματος ὑψηλότερον ἐστιν· ἀλλ᾽ οὐ παρὰ τοῦτο δεκτικὸν οὐκ ἔστι σώματος τὸ ἀνωτέρω, ἀλλ' ὅτι πᾶν σῶμα συμπεριείληφεν ὁ οὐρανὸς, καὶ μηδὲν ἕτερόν ἐστιν ἐπέκεινα σῶμα. Εἰ δ᾽ ἦν διελθεῖν, ὥσπερ ἡμῖν τοῖς εὐσεβέσι καὶ πιστεύεται, οὐκ ἂν ἦν ἀπαράδεκτον τὸ ὑπὲρ τὸν οὐρανὸν ἐκεῖνο. Ο γὰρ τὰ πάντα πληρῶν Θεός, καὶ πρὸς τὰ ἐπέκεινα τοῦ οὐρανοῦ ἐπεκτεινόμενος ἐπ' ἄπειρον, ἦν καὶ πρὸ τοῦ κόσμου πληρῶν ὡς καὶ νῦν πληροῖ τὸν ἐν τῷ κόσμῳ τόπον ἅπαντα· καὶ οὐδὲν προτέστη τοῦτο, ὥστε σῶμα ἐν αὐτῷ γενέσθαι. Οὐκοῦν οὐδὲ ἐκτὸς τοῦ οὐρανοῦ ἐμπόδιον ἔσται τι, μὴ εἶναι τόπον, οἷος ὁ περικόσμιος, ἢ ὁ γεγονὼς ἐντὸς τοῦ κόσμου, πρὸς τὸ εἶναι σῶμα ἐν αὐτῷ. ζ'. Πῶς οὖν, ἐπεὶ μηδὲν ἐμπόδιόν ἐστιν, οὐ πρὸς τὸ ἄνω φέρεται ἡ κίνησις τοῦ οὐρανίου σώματος. ἀλλ' ἐπαναστρέφον εἰς ἑαυτὸ κινεῖται κύκλῳ; διότιπερ ἐπιπολάζον ὡς λεπτότατον ἁπάντων, παντὸς σώς ματος ἀνώτατόν ἐστιν, ἀλλὰ καὶ κινητικώτατον· ὡς γὰρ τὸ συμπεπιλημένον ἄκρως, καὶ βαρύτατον, κατώτατόν τε καὶ κουφότατον, ἀνώτατόν τε ἅμα καὶ κινητικώτατον· ἐπεὶ οὖν κινεῖσθαι πέφυκεν ἐπιπολάζον ἄνω φύσει, τὸ δὲ οὕτως ἐπιπολάζον, χωρι σθῆναι τῇ ἑαυτοῦ φύσει ὧν ἐπιπολάζει ἀδυνάτως Εχει, σφαιρικὰ δέ ἐστιν, οἷς τὸ οὐράνιον ἐπιπολάζει σῶμα, κατ' ανάγκην θεῖ περὶ αὐτὰ ἀπαύστως, οὐ
meliorem, sed potius multo pejorem cultum pro c fitentur, quam qui bestias aut lapides deificant. Nam bestia, aurum, as et lapis sunt aliquid, licet creaturarum infimæ; anima vero mundana et stellifera neque existit neque aliquid prorsus aliud est quam mentis misere aberrantis inventum. 4. Cum, inquiunt, necesse sit moveri cœleste corpus, nec ulterior locus sit in quem procedat, convertitur in seipsum, et processus ejus conversio optime est; si ergo haberet spatium, sursum fer retur, sicut et ignis, et magis quam ignis ipse, quia natura levius igne est. Hic autem motus non pertinet ad naturam animæ, sed ad naturam levitatis; si igitur processus cœli est ejus conversio, illum autem habet a sua natura, non a natura anime, ergo vertitur cœleste corpus, non natura animæ, sed suapte natura, nec proinde animam habet. Neque est aliqua corlestis et universalis ani ma, sed sola est anima rationalis humana, non cœlestis, sed supercœlestis, non loco, sed snapte natura, quatenus intellectualis substantia est. 5. Non ideo non procedit nec sursum fertur caeleste corpus, quia ulterior locus non est. Nam ipsa ætheris sphæra illo inferior et in eo circum scripta, nec idcirco sursum non procedit, quia nullus est locus in quem procedat, cum cireum cingat eam cœlestis amplitudo; sed ideo non SU perius tendit, quia superius hoc spatium levius ea est, ac proinde supra illam est suapte natura. Non igitur quia superiorem seipso locum non ha bet, idcirco sursum haud fertur cœlum, sed quia nullum corpus eo subtilius ac levius est. 6. Nullum corpus corpore coelesti sublimius el. non quia nullum est superius spatium alicujus corporis capax, sed quia omne corpus caelo com prehenditur, nec aliud est ulterius corpus. Si all tem transiri posset, sicut nos pie credimus, non esset inadmissibile illud superius cœlo spa tium. Nam replens omnia Deus, et ultra colum extensus in infinitum, erat etiam aute mundum explens, sicut et nunc implet omnem mundi locum, neque id obstitit quin corpus in eo collocaretur. Ergo nec quidquam impediet quin sit extra colum locus, qualis circa mundum et intus mundi est, ut sit in eo corpus. 7. Quare igitur, cum nullus sit obex, non sursum fertur motus cœlestis corporis, sed in seipsum cir culatim convertitur? Quia supra omne corpus qua si supernatat, qua tenuissimum omnium est, et etiam mobilissimum: est enim velut involucrum circumtegens omne gravissimum, infimum et le vissimum, altissimum simul et mobilissimum. Cum igitur naturaliter moveatur supernatando, quod autem ita superfluit, sua natura separari nequeat ab his quæ superlabitur, cumque sphærica sint qui bus caeleste corpus superfluctuat, necessario cir cum ea currit indesinenter, non tanquam anima
αὐτούς· τῶν κνώδαλα, καὶ λίθους θεοποιούντων οὐδὲν
ἄμεινον, μᾶλλον δὲ καὶ πολλῷ χεῖρον περὶ τὸ σέβας
διακείμενοι. Κνώδαλα γὰρ, καὶ χρυσὸς, καὶ λίθος,
καὶ χαλκὸς ἔστι. τι, κἂν τῶν ἐν τοῖς κτιστοῖς ἐσχά
των· κοσμικὴ δὲ ψυχή, καὶ ἀστροφόρος, οὔτε ἔστιν
οὔτε τί ἐστι μηδαμή οὖσα μηδαμῶς, ὅτι μὴ ἀνάπλα
στα διανοίας κακοδαίμονος.
δ'. Ἐπειδὴ, φασὶν, ἀνάγκη κινεῖσθαι τὸ οὐράνιο
σῶμα, περαιτέρω δὲ τόπος οὐδεὶς, εἰς ὃν ἂν προῖοι,
ἐπαναστρέφει πρὸς ἑαυτὸν καὶ τὸ προϊέναι τούτου
στρέφεσθαί ἐστιν, εὖγε· εἰ γοῦν εἶχε τόπον, ἄνω ἂν
ἐφέρετο, καθάπερ καὶ τὸ πῦρ, καὶ αὐτοῦ δὲ μᾶλλον του
πυρὸς. ἐπεὶ καὶ κούφον τὴν φύσιν τοῦ πυρὸς μᾶλλον.
Αὕτη δὲ οὐ φύσεως ψυχῆς ἡ κίνησις, ἀλλὰ φύσεως
κουφότητος· εἰ οὖν τὸ προϊέναι τοῦ οὐρανοῦ στρέ
φεσθαί ἐστι, τὸ δὲ τῇ ἑαυτοῦ φύσει ἔχει, ἀλλ' οὐ τῇ
τῆς ψυχῆς, στρέφεται ἄρα τὸ οὐράνιον σῶμα, οὐ τῇ
φύσει τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ τῇ ἑαυτοῦ, οὐκοῦν οὐδὲ ψυχὴν
ἔχει. Οὐδ᾽ ἔστι τις οὐράνιος, ἢ παγκόσμιος ψυχή,
ἀλλὰ μόνη λογική ψυχή ἐστιν ἡ ἀνθρωπίνη· οὐκ οὐ
ράνιος, ἀλλ' ὑπερουράνιος, οὐ τόπῳ, ἀλλὰ τῇ ἑαυτῆς
φίσει, ἅτε νοερὰ ὑπάρχουσα οὐσία.
ε'. Καὶ τὸ προϊέναι δὲ, καὶ πρὸς τὸ ἄνω ἐπεκτεί
νεσθαι τὸ οὐράνιον οὐκ ἔχει σῶμα· οὐχ ὅτι περαιτέρω
τόπος οὐκ ἔστι (καὶ ἡ μετὰ τοῦτο γὰρ σφαίρα τοῦ
αιθέρος ἐμπεριειλημμένη) τούτῳ, οὐ πρόεισιν ἐπὶ τὸ
ἄνω· οὐχ ὅτι τόπος οὐδεὶς εἰς ὃν ἂν προΐοι· περικέ
χυται γὰρ ταύτῃ τὸ οὐράνιον πλάτος· οὐκ ἐπεκτεί
νεται δὲ ἀνωτέρω, ἐπεὶ τὸ ἀνωτέρω ταύτης τοῦτο, λε
πτότερον αὐτῆς ἐστι· διὸ καὶ ἀνωτέρω ταύτης ἐστὶ τῇ
φύσει ἑαυτοῦ. Οὐκ ἄρα ὅτι μὴ ἔχει τόπον ἀνωτέρω ξαυ
τοῦ πρὸς τὰ ἄνω οὐ προέρχεται ὁ οὐρανὸς, ἀλλ' ὅτι μη
δὲν αὐτοῦ σώμα λεπτότερόν τε καὶ κουφότερόν ἐστιν.
5'. Οὐδὲν σῶμα τοῦ οὐρανίου σώματος υψηλότε
ρόν ἐστιν· ἀλλ᾽ οὐ παρὰ τοῦτο δεκτικὸν οὐκ ἔστι
σώματος τὸ ἀνωτέρω, ἀλλ' ὅτι πᾶν σῶμα συμπεριεί
ληφεν ὁ οὐρανὸς, καὶ μηδὲν ἕτερόν ἐστιν ἐπέκεινα
σῶμα. Εἰ δ᾽ ἦν διελθεῖν, ὥσπερ ἡμῖν τοῖς εὐσεβέσι
καὶ πιστεύεται, οὐκ ἂν ἦν ἀπαράδεκτον τὸ ὑπὲρ
τὸν οὐρανὸν ἐκεῖνο. Ο γὰρ τὰ πάντα πληρῶν Θεός,
καὶ πρὸς τὰ ἐπέκεινα τοῦ οὐρανοῦ ἐπεκτεινόμενος
ἐπ' ἄπειρον, ἦν καὶ πρὸ τοῦ κόσμου πληρῶν ὡς καὶ
νῦν πληροῖ τὸν ἐν τῷ κόσμῳ τόπον ἅπαντα· καὶ
οὐδὲν προτέστη τοῦτο, ὥστε σῶμα ἐν αὐτῷ γενέσθαι.
Οὐκοῦν οὐδὲ ἐκτὸς τοῦ οὐρανοῦ ἐμπόδιον ἔσται τι,
μὴ εἶναι τόπον, οἷος ὁ περικόσμιος, ἢ ὁ γεγονὼς ἐντὸς
τοῦ κόσμου, πρὸς τὸ εἶναι σῶμα ἐν αὐτῷ.
ζ'. Πῶς οὖν, ἐπεὶ μηδὲν ἐμπόδιόν ἐστιν, οὐ πρὸς
τὸ ἄνω φέρεται ἡ κίνησις τοῦ οὐρανίου σώματος.
ἀλλ' ἐπαναστρέφον εἰς ἑαυτὸ κινεῖται κύκλῳ; διότι
περ ἐπιπολάζον ὡς λεπτότατον ἁπάντων, παντὸς σώς
ματος ἀνώτατόν ἐστιν, ἀλλὰ καὶ κινητικώτατον· ὡς
γὰρ τὸ συμπεπιλημένον ἄκρως, καὶ βαρύτατον,
κατώτατόν τε καὶ κουφότατον, ἀνώτατόν τε ἅμα
καὶ κινητικώτατον· ἐπεὶ οὖν κινεῖσθαι πέφυκεν ἐπι
πολάζον ἄνω φύσει, τὸ δὲ οὕτως ἐπιπολάζον, χωρι
σθῆναι τῇ ἑαυτοῦ φύσει ὧν ἐπιπολάζει ἀδυνάτως
Εχει, σφαιρικὰ δέ ἐστιν, οἷς τὸ οὐράνιον ἐπιπολάζει
σῶμα, κατ' ανάγκην θεῖ περὶ αὐτὰ ἀπαύστως, οὐ
meliorem, sed potius multo pejorem cultum pro
c
fitentur, quam qui bestias aut lapides deificant.
Nam bestia, aurum, as et lapis sunt aliquid,
licet creaturarum infimæ; anima vero mundana et
stellifera neque existit neque aliquid prorsus aliud
est quam mentis misere aberrantis inventum.
4. Cum, inquiunt, necesse sit moveri cœleste
corpus, nec ulterior locus sit in quem procedat,
convertitur in seipsum, et processus ejus conversio
optime est; si ergo haberet spatium, sursum fer
retur, sicut et ignis, et magis quam ignis ipse,
quia natura levius igne est. Hic autem motus
non pertinet ad naturam animæ, sed ad naturam
levitatis; si igitur processus cœli est ejus conversio,
illum autem habet a sua natura, non a natura
anime, ergo vertitur cœleste corpus, non natura
animæ, sed suapte natura, nec proinde animam
habet. Neque est aliqua corlestis et universalis ani
ma, sed sola est anima rationalis humana, non
cœlestis, sed supercœlestis, non loco, sed snapte
natura, quatenus intellectualis substantia est.
5. Non ideo non procedit nec sursum fertur
caeleste corpus, quia ulterior locus non est. Nam
ipsa ætheris sphæra illo inferior et in eo circum
scripta, nec idcirco sursum non procedit, quia
nullus est locus in quem procedat, cum cireum
cingat eam cœlestis amplitudo; sed ideo non SU
perius tendit, quia superius hoc spatium levius
ea est, ac proinde supra illam est suapte natura.
Non igitur quia superiorem seipso locum non ha
bet, idcirco sursum haud fertur cœlum, sed quia
nullum corpus eo subtilius ac levius est.
6. Nullum corpus corpore coelesti sublimius el.
non quia nullum est superius spatium alicujus
corporis capax, sed quia omne corpus caelo com
prehenditur, nec aliud est ulterius corpus. Si all
tem transiri posset, sicut nos pie credimus,
non esset inadmissibile illud superius cœlo spa
tium. Nam replens omnia Deus, et ultra colum
extensus in infinitum, erat etiam aute mundum
explens, sicut et nunc implet omnem mundi locum,
neque id obstitit quin corpus in eo collocaretur.
Ergo nec quidquam impediet quin sit extra colum
locus, qualis circa mundum et intus mundi est,
ut sit in eo corpus.
7. Quare igitur, cum nullus sit obex, non sursum
fertur motus cœlestis corporis, sed in seipsum cir
culatim convertitur? Quia supra omne corpus qua
si supernatat, qua tenuissimum omnium est, et
etiam mobilissimum: est enim velut involucrum
circumtegens omne gravissimum, infimum et le
vissimum, altissimum simul et mobilissimum. Cum
igitur naturaliter moveatur supernatando, quod
autem ita superfluit, sua natura separari nequeat
ab his quæ superlabitur, cumque sphærica sint qui
bus caeleste corpus superfluctuat, necessario cir
cum ea currit indesinenter, non tanquam anima
col. 1127–1128page 143 of 197
PG 150:1127φύσει ψυχικῇ, ἀλλὰ σωματοειδεῖ τε καὶ οἰκείᾳ· ἐπεὶ καὶ τόπον ἐκ τόπων ἀμείβει κατὰ μέρη, ἡ κίνησις ιδιαιτάτη ἐστὶ σωμάτων, ὥσπερ καὶ ἡ ἀντικειμένη στάσις, τῶν ἐχόντων σωμάτων ἀντιθέτως. η'. Ιδοι τις ἂν κἂν τοῖς ἐγγὺς περὶ ἡμᾶς τοὺς ἀνέμους, οἷς πεφύκασιν ἐπιπολάζειν, μη χωριζομένους περὶ ταῦτα κινουμένους, ἀνωτέρω δὲ μηδα μῶς προερχομένους, οὐ τῷ μὴ εἶναι τόπον, ἀλλὰ τῷ κοῦφα μᾶλλον αὐτῶν εἶναι τὰ ὑπὲρ αὐτούς. Μένουσι δὲ ἐφ᾽ ὧν ἐπιπολάζουσιν, ἅτε κουφότεροι τούτων τὴν φύσιν ὄντες· κινοῦνται δὲ καὶ οὗτοι περὶ ταῦτα, οὐ φύσει ψυχικῇ, ἀλλὰ τῇ φύσει ἑαυτῶν. Καὶ ταύτην οἶμαι τὴν μετρίαν ἐμφέρειαν, καὶ ὁ τὰ πάντα σοφός Σολομῶν ἐνδείξασθαι βουλόμενος, τοῖς ἀνέμους ὁμωνύμως ἐκάλεσε τὸ οὐράνιον σῶμα, περὶ τούτου γράφων ο Κυκλοῖ κυκλῶν πορεύεται τὸ πνεῦμα, καὶ ἐπὶ κύκλους αὐτοῦ ἐπιστρέφει τὸ πνεῦμα. ὁ ᾿Απέχει δὲ τῶν ἀνωτάτω ἡ τῶν περὶ ἡμᾶς ἀνέμων φύσις, καὶ τῆς ταχυτάτης κινήσεως ἐκείνων, καθόσον ἀποδεῖ καὶ τῆς κουφότητος αὐτῶν. θ'. Δύο ζῶναι τῆς γῆς εἰσιν ἀντεύκρατοι καὶ οἰκή σιμοι, κατὰ τοὺς τῶν Ἑλλήνων σοφούς, ὧν ἑκατέρα εἰς δύο οἰκουμένας μεριζομένη, τέσσαρας εἶναι ταύ τας παρασκευάζουσι. Διὸ καὶ τέσσαρα γένη τῶν ἀν θρώπων ἐπὶ τῆς γῆς εἶναι διισχυρίζονται, πρὸς ἄλ ληλα διαβαίνειν ἀδυνάτως ἔχοντα· εἰσὶ γὰρ κατ' αὐτ τοὺς, οἱ τὴν ἐκ πλαγίου οἰκοῦντες ἡμῖν ἀντεύκρατον, οἵτινες ἡμῶν τῇ διακεκαυμένη ζώνῃ τῆς γῆς διορία ζονται· τούτοις δέ εἰσιν ἀντικειμένοις οἰκοῦντες, οἱ τὸ πρὸς αὐτοὺς δοκοῦν, ὑποκάτω τῆς ζώνης ταύτης οἰκοῦντες· ὥσπερ καὶ ἡμῖν οἱ τὸν αὐτὸν τρόπον πρὸς ἡμᾶς ἔχοντες, ὧν τοὺς μὲν ἀντικειμένους, τοὺς δὲ ἀντίποδας, καὶ ἀντεστραμμένους, πρὸς ἡμᾶς φασινο ηγνόησαν γὰρ, ὅτι πλὴν τοῦ δεκάτου μέρους της κατὰ τὴν γῆν σφαίρας, τ' ἄλλο σχεδόν ἅπαν τῇ ἀβύσσῳ περικλύζεται τῶν ὑδάτων. ι΄. Γνοίη τις ἂν, πλὴν τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης, μηδὲν ἕτερον τῆς γῆς μέρος οἰκήσιμον εἶναι, ὡς τῇ ἀδύσσῳ περικλυζόμενον, ἐπὶ νοῦν λαβὼν, ὡς ἔσομοι μίαν μὲν ἔχει τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, ἐξ ὧν ὁ κόσμος. Κατὰ λόγον δὲ τῆς οἰκείας αραιότητος, τούτων έκα στον ἑτέρου πολυπλάσιον ἔχει τὸ τῆς σφαίρας οἰκεῖον μέγεθος, ὡς καὶ τῷ ᾿Αριστοτέλει συνδοκεῖ. Πέντε γάρ εἰσι, φησί, στοιχεῖα, ἐν πέντε χώραις σφαιρικῶς εγκείμενα· περιεχομένης ἀεὶ τῆς ἐλάττονος τῇ μείν ζονι, γῆς μὲν ὕδατι, ὕδατος δὲ ἀέρι, αέρος δὲ πυρί, πυρὸς δὲ αἰθέρι, καὶ οὗτός ἐστιν ὁ κόσμος. ια'. Αἰθὴρ μὲν οὖν περιφανέστατα τοῦ πυρὸς, ὁ καὶ υπέκκαυμα καλεῖται, καὶ τῆς ἀερώδους σφαίρας τὸ πῦρ, πολλαπλάσιον ἔχει τὸν ὄγκον, καὶ ἀὴρ πάλιν ὕδατος, καὶ τὸ ὕδωρ τῆς γῆς, ἥτις ἄκρως συμπεπιλημένη, ἐλαχίστη τὸν ὄγκον ἐν τοῖς ὑπ᾽ οὐρανὸν τέσσαρσιν ἐστι. Πολλαπλασίως γοῦν τῆς γῆς ἔχουσα τὸ μέγεθος ἡ τοῦ ὕδατος σφαίρα, εἰ περιεκέχυτο την περιφέρειαν τῆς γῆς πᾶσαν; ὡς περὶ ἐν κέντρον τὰς ἀμφοτέρας περιάγεσθαι σφαίρας, τῆς γῆς, λέγω, καὶ τοῦ ὕδατος, οὐδενὶ ταύτης ἂν μέρει, χερσαίοις ζώοις
tum, sed vi corporali et propria, quia locum loco mutat per partes, quod est proprius corporum motus, sicut opposita quies corporum ex opposito stantium. 8. Videre est ipso quoque proximos nobis ventos, ab his quæ perlabuntur motu sno non discedere, nec superius unquam ascendere, non quia spatium non habent, sed quia leves minus sunt quam su periora, Manent vero supra ea quibus superlabun tur, utpote his naturaliter leviores; moventur au tem et ipsi circum hæc, non natura animæ, sed suapte natura. Et congruam hanc similitudinem volens, ut puto, exhibere sapiens in omnibus Salomon, ventis comparavit cœleste corpus, de hoc dicens 16: «Gyrat et in circuitu pergit spi ritus, et in circulos suos revertitur spiritus.» Dil fert autem natura propiorum nobis ventorum a su blimioribus corporibus ac velocissimo corum motu, in quantum distat ab eorum levitate. 9. Duas ex opposito terra zonas habet tempera'as et habitabiles, juxta gentiles philosophos, et cum utraque in duas partes habitatas dividatur, quatuor proinde statuunt. Itaque quatuor hominum species in terra esse affirmant, quæ ad sese invicem trans ire nequeant. Sunt enim, juxta eos, temperatæ partis ex obliquo nobis oppositæ habitatores, quos a nobis torrida zona terræ separat. His autem op positi sunt incolae, qui, ut illis videtur, subter ea zona temperata habitant, sicut et nobis subsunt qui codem modo erga nos jacent, et quorum alios qui dem oppositos, alios autem ex diametro adversos mobis esse dicunt. Ignorant enim, excepta decima parte sphaere terrestris, reliquum fere totum abysso aquarum circumeludi. 40. Sciret aliquis, præter eam quam incolimus, nullam aliam terræ partem habitabilem esse, utpote abysso circumdatam, si auimadverteret proportio nem dari inter quatuor elementa quibus coalescit mundus. Et pro ratione propriæ subtilitatis, horum unumquodque latius alio in sphæra spatium occupat, ut ipsi Aristoteli videtur. Quinque enim sunt, ait, elementa, in quinque splære partibus ita disposita, ut semper minus majori circumcingatur, terra sci licet undis, aere aqua, aer igne, ignis æthere; et bic est mundus. 11. Ergo pellucidissimus æther extensior est igae, qui et succensio vocatur, et ignis aeria splæra amplior est, et rursus aer aqua, et aqua terra, quae maxime omnium circumelusa, minime patet inter quatuor quæ sub caelo sunt. Majus igitur quam terra spatium tenens aquæ sphæra, si tōtum ambi ret terræ circuitum, ita ut circa unum centrum circumageretur utraque splæra, aquæ scilicet ac terra, nullam hujus partem a terrestribus anima libus habitari sineret unda, operieus totum cus 18 Eccle. 1, 16.
φύσει ψυχικῇ, ἀλλὰ σωματοειδεῖ τε καὶ οἰκείᾳ· ἐπεὶ
καὶ τόπον ἐκ τόπων ἀμείβει κατὰ μέρη, ἡ κίνησις
ιδιαιτάτη ἐστὶ σωμάτων, ὥσπερ καὶ ἡ ἀντικειμένη
στάσις, τῶν ἐχόντων σωμάτων ἀντιθέτως.
η'. Ιδοι τις ἂν κἂν τοῖς ἐγγὺς περὶ ἡμᾶς τοὺς
ἀνέμους, οἷς πεφύκασιν ἐπιπολάζειν, μη χωριζομέ
νους περὶ ταῦτα κινουμένους, ἀνωτέρω δὲ μηδα
μῶς προερχομένους, οὐ τῷ μὴ εἶναι τόπον, ἀλλὰ
τῷ κοῦφα μᾶλλον αὐτῶν εἶναι τὰ ὑπὲρ αὐτούς.
Μένουσι δὲ ἐφ᾽ ὧν ἐπιπολάζουσιν, ἅτε κουφότεροι
τούτων τὴν φύσιν ὄντες· κινοῦνται δὲ καὶ οὗτοι περὶ
ταῦτα, οὐ φύσει ψυχικῇ, ἀλλὰ τῇ φύσει ἑαυτῶν. Καὶ
ταύτην οἶμαι τὴν μετρίαν ἐμφέρειαν, καὶ ὁ τὰ πάντα
σοφός Σολομῶν ἐνδείξασθαι βουλόμενος, τοῖς ἀνέμους
ὁμωνύμως ἐκάλεσε τὸ οὐράνιον σῶμα, περὶ τούτου
γράφων ο Κυκλοῖ κυκλῶν πορεύεται τὸ πνεῦμα, καὶ
ἐπὶ κύκλους αὐτοῦ ἐπιστρέφει τὸ πνεῦμα. ὁ ᾿Απέχει
δὲ τῶν ἀνωτάτω ἡ τῶν περὶ ἡμᾶς ἀνέμων φύσις,
καὶ τῆς ταχυτάτης κινήσεως ἐκείνων, καθόσον ἀποδεῖ
καὶ τῆς κουφότητος αὐτῶν.
θ'. Δύο ζῶναι τῆς γῆς εἰσιν ἀντεύκρατοι καὶ οἰκή
σιμοι, κατὰ τοὺς τῶν Ἑλλήνων σοφούς, ὧν ἑκατέρα
εἰς δύο οἰκουμένας μεριζομένη, τέσσαρας εἶναι ταύ
τας παρασκευάζουσι. Διὸ καὶ τέσσαρα γένη τῶν ἀν
θρώπων ἐπὶ τῆς γῆς εἶναι διισχυρίζονται, πρὸς ἄλ
ληλα διαβαίνειν ἀδυνάτως ἔχοντα· εἰσὶ γὰρ κατ' αὐτ
τοὺς, οἱ τὴν ἐκ πλαγίου οἰκοῦντες ἡμῖν ἀντεύκρατον,
οἵτινες ἡμῶν τῇ διακεκαυμένη ζώνῃ τῆς γῆς διορία
ζονται· τούτοις δέ εἰσιν ἀντικειμένοις οἰκοῦντες, οἱ
τὸ πρὸς αὐτοὺς δοκοῦν, ὑποκάτω τῆς ζώνης ταύτης
οἰκοῦντες· ὥσπερ καὶ ἡμῖν οἱ τὸν αὐτὸν τρόπον πρὸς
ἡμᾶς ἔχοντες, ὧν τοὺς μὲν ἀντικειμένους, τοὺς δὲ
ἀντίποδας, καὶ ἀντεστραμμένους, πρὸς ἡμᾶς φασινο
ηγνόησαν γὰρ, ὅτι πλὴν τοῦ δεκάτου μέρους της
κατὰ τὴν γῆν σφαίρας, τ' ἄλλο σχεδόν ἅπαν τῇ
ἀβύσσῳ περικλύζεται τῶν ὑδάτων.
ι΄. Γνοίη τις ἂν, πλὴν τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης,
μηδὲν ἕτερον τῆς γῆς μέρος οἰκήσιμον εἶναι, ὡς τῇ
ἀδύσσῳ περικλυζόμενον, ἐπὶ νοῦν λαβὼν, ὡς ἔσομοι
μίαν μὲν ἔχει τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, ἐξ ὧν ὁ κόσμος.
Κατὰ λόγον δὲ τῆς οἰκείας αραιότητος, τούτων έκα
στον ἑτέρου πολυπλάσιον ἔχει τὸ τῆς σφαίρας οἰκεῖον
μέγεθος, ὡς καὶ τῷ ᾿Αριστοτέλει συνδοκεῖ. Πέντε
γάρ εἰσι, φησί, στοιχεῖα, ἐν πέντε χώραις σφαιρικῶς
εγκείμενα· περιεχομένης ἀεὶ τῆς ἐλάττονος τῇ μείν
ζονι, γῆς μὲν ὕδατι, ὕδατος δὲ ἀέρι, αέρος δὲ πυρί,
πυρὸς δὲ αἰθέρι, καὶ οὗτός ἐστιν ὁ κόσμος.
ια'. Αἰθὴρ μὲν οὖν περιφανέστατα τοῦ πυρὸς, ὁ καὶ
υπέκκαυμα καλεῖται, καὶ τῆς ἀερώδους σφαίρας τὸ
πῦρ, πολλαπλάσιον ἔχει τὸν ὄγκον, καὶ ἀὴρ πάλιν
ὕδατος, καὶ τὸ ὕδωρ τῆς γῆς, ἥτις ἄκρως συμπεπι
λημένη, ἐλαχίστη τὸν ὄγκον ἐν τοῖς ὑπ᾽ οὐρανὸν
τέσσαρσιν ἐστι. Πολλαπλασίως γοῦν τῆς γῆς ἔχουσα
τὸ μέγεθος ἡ τοῦ ὕδατος σφαίρα, εἰ περιεκέχυτο την
περιφέρειαν τῆς γῆς πᾶσαν; ὡς περὶ ἐν κέντρον τὰς
ἀμφοτέρας περιάγεσθαι σφαίρας, τῆς γῆς, λέγω, καὶ
τοῦ ὕδατος, οὐδενὶ ταύτης ἂν μέρει, χερσαίοις ζώοις
tum, sed vi corporali et propria, quia locum loco
mutat per partes, quod est proprius corporum
motus, sicut opposita quies corporum ex opposito
stantium.
8. Videre est ipso quoque proximos nobis ventos,
ab his quæ perlabuntur motu sno non discedere,
nec superius unquam ascendere, non quia spatium
non habent, sed quia leves minus sunt quam su
periora, Manent vero supra ea quibus superlabun
tur, utpote his naturaliter leviores; moventur au
tem et ipsi circum hæc, non natura animæ, sed
suapte natura. Et congruam hanc similitudinem
volens, ut puto, exhibere sapiens in omnibus
Salomon, ventis comparavit cœleste corpus, de
hoc dicens 16: «Gyrat et in circuitu pergit spi
ritus, et in circulos suos revertitur spiritus.» Dil
fert autem natura propiorum nobis ventorum a su
blimioribus corporibus ac velocissimo corum motu,
in quantum distat ab eorum levitate.
9. Duas ex opposito terra zonas habet tempera'as
et habitabiles, juxta gentiles philosophos, et cum
utraque in duas partes habitatas dividatur, quatuor
proinde statuunt. Itaque quatuor hominum species
in terra esse affirmant, quæ ad sese invicem trans
ire nequeant. Sunt enim, juxta eos, temperatæ
partis ex obliquo nobis oppositæ habitatores, quos
a nobis torrida zona terræ separat. His autem op
positi sunt incolae, qui, ut illis videtur, subter ea
zona temperata habitant, sicut et nobis subsunt qui
codem modo erga nos jacent, et quorum alios qui
dem oppositos, alios autem ex diametro adversos
mobis esse dicunt. Ignorant enim, excepta decima
parte sphaere terrestris, reliquum fere totum abysso
aquarum circumeludi.
40. Sciret aliquis, præter eam quam incolimus,
nullam aliam terræ partem habitabilem esse, utpote
abysso circumdatam, si auimadverteret proportio
nem dari inter quatuor elementa quibus coalescit
mundus. Et pro ratione propriæ subtilitatis, horum
unumquodque latius alio in sphæra spatium occupat,
ut ipsi Aristoteli videtur. Quinque enim sunt, ait,
elementa, in quinque splære partibus ita disposita,
ut semper minus majori circumcingatur, terra sci
licet undis, aere aqua, aer igne, ignis æthere; et
bic est mundus.
11. Ergo pellucidissimus æther extensior est
igae, qui et succensio vocatur, et ignis aeria splæra
amplior est, et rursus aer aqua, et aqua terra, quae
maxime omnium circumelusa, minime patet inter
quatuor quæ sub caelo sunt. Majus igitur quam
terra spatium tenens aquæ sphæra, si tōtum ambi
ret terræ circuitum, ita ut circa unum centrum
circumageretur utraque splæra, aquæ scilicet ac
terra, nullam hujus partem a terrestribus anima
libus habitari sineret unda, operieus totum cus
18 Eccle. 1, 16.
col. 1129–1130page 144 of 197
PG 150:1129τὸ ὕδωρ ἠφίει χρῆσθαι, κατακαλύπτον ἅπαν ἔδαφος αὐτῆς, καὶ πάσης τῆς κατ' αὐτὴν ἐπιφανείας ὑπερ εκτεινόμενον πολλῷ τῷ μέτρῳ. Ἐπεὶ δὲ μὴ πᾶσαν τὴν τῆς γῆς ἐπιφάνειαν περιλαμβάνει· ἔστι γὰρ ἡ τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης χέρσος ἀκατακάλυπτος Εκκεντρος οὐκοῦν ἐστι κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην ἡ τοῦ ὕδατος σφαίρα. Δεῖ οὖν ζητεῖν πόσον ἂν ἔκκεντρος εἴη· καὶ ποῦ τὸ κέντρον, ἆρ᾽ ὡς πρὸς ἡμᾶς κατωτέρω, ἢ ἀνωτέρω; ἀλλ᾽ ἀνωτέρω μὲν εἶναι, τῶν ἀδυνά των· ὑφ᾽ ἡμᾶς γὰρ ὁρῶμεν οὖσαν ἐκ μέρους τὴν τοῦ ὕδατος ἐπιφάνειαν κατωτέρω ἄρα ὡς πρὸς ἡμᾶς ἐστι καὶ αὐτοῦ τοῦ τῆς γῆς κέντρου, τὸ κέντρον τῆς τοῦ ὕδατος σφαίρας. Λείπεται δὲ ζητεῖν, πόσον ἀπέχει τοῦ τῆς γῆς κέντρου τὸ κέντρον τοῦτο. ιβ'. Γνοίη τις ἂν πόσον ἐπὶ τὸ δοκοῦν πρὸς ἡμᾶς κάτω, τοῦ κέντρου τῆς γῆς ἀπέχει τὸ τῆς σφαίρας τοῦ ὕδατος κέντρον, λαβὼν ἐπὶ νοῦν, ὡς τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς γηΐνης σφαίρας, ἥτις ἐστὶν ἡ καθ' ἡμᾶς οἰκουμένη, ἐφαρμόζεται σχεδὸν ἡ παρ' ἡμῶν όρων μένη, καὶ ὑφ᾽ ἡμᾶς, καθάπερ τὸ πατούμενον ὑφ' ἡμῶν τῆς γῆς ἔδαφος, οὖσα τοῦ ὕδατος ἐπιφάνεια. Εστι δὲ τὸ καθ᾿ ἡμᾶς τῆς γῆς οἰκήσιμον, ὡσεὶ δέκατον τοῦ τῆς κατ' αὐτὴν περιμέτρου. Πέντε γὰρ ἡ γῆ ζώνας ἔχει· μιᾶς δὲ τῶν πέντε τούτων, τὸ ἥμισυ παρ' ἡμῶν κατοικεῖται. Εἴ τις οὖν τῷ δεκάτῳ τούτῳ τῆς ἐπιφανείας μέρει εφαρμόσαι θελήσει σφαίραν περὶ τὴν γῆν, τὴν ἐναρμοζομένην εὑρήσει σφαίραν, διπλασίως μὲν σχεδὸν ἔχουσαν τὴν διάμετρον τῆς ἔξωθεν εφαρμοζομένης, καὶ ταύτην περιεχούσης σφαίρας, οκταπλασίως δὲ τὸ μέγεθος οὖσαν, καὶ τὸ κέντρον ἔχουσαν ἐπὶ τοῦ κατωτάτου δοκοῦντος ἡμῖν πέρατος τῆς γῆς· καὶ τοῦτο δῆλον ἐκ τοῦ διαγράμματος. εγ'. Εστω σφαίρα τῆς γῆς κύκλος, ᾧ ἔνδον ὑπογέγραπται, α, β, γ, δ, καὶ περὶ αὐτὸν ἔστω περιηγμένος, ἀντὶ τῆς σφαίρας τοῦ ὕδατος, ἕτερος κύκλος, συναρμοζόμενος κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν, τῷ ἄνω δεκάτῳ τοῦ ἐν αὐτῷ κύκλου, ᾧ ἐπιγέγραπται, ε, ζ, η, θ· εὑρεθήσεται γὰρ τὸ μὲν ὡς πρὸς ἡμᾶς κάτω, πέρας τοῦ ἐν αὐτῷ κύκλου, κέντρον τοῦ ἔξωθεν περιηγμένου. Διπλασίως δὲ ὑπάρχων οὗτος τὴν διάμετρον, ἀναφαίνεται γεωμετρικαῖς ἀποδείξεσιν, ὀκταπλασίαν εἶναι τὴν σφαῖραν, ἧς ἡ διάμετρος διπλασία τῆς ἐχούσης τὴν ἡμίσειαν διάμετρον σφαίρας· συμβαίνει γε μὴν τὸ ὄγδοον τῆς ὑγρᾶς ταύτης σφαίρας, αναμιξ ἐμπες ριειλήφθαι τῇ γι Υ β
supereninens. Quia vero non totam terra faciem cingit, exstat enim quem incolimus continens ino pertus, prorsus ergo necesse est concentricam non esse cum terra aquam. Oportet igitur quærere quantum sit excentrica, et ubi sit ejus centrum. utrum infra nos, an supra. Sed superius esse ne quit, nam videmus subter nobis esse parum super ficiem aquæ: inferius ergo nobis est et ipsi terræ centro centrum sphæræ aquariæ. At quærendum superest quantum hoc centrum a centre terræ di stel. solum, et universam ejus superficiem multa mensura 12. Sciret aliquis quanto inferias sit, at nobis videtur, terra centro centrum sphæræ aquariæ, si animadverteret cum superficie sphæræ terrestris, quam habitamus, fere ad amussim quadrare unda superficiem, quam videmus juxta et infra nos, et quæ est velut subtritum nobis terræ solum. Est antem paris terræ nobis habitabilis quasi decima ejus circuitus. Nam quinque terra zonas habet; unius autem ex bis quinque dimidium a nonis in colitur. Si quis igitur decima huic superficiei parti aptare velit sphaeram qua terra includatur, inve nietur sphæræ exterius circumscripta et terram anı biens esse diametro fere duplam sphæræ inscriptæ, et octuplam extensione, ac centrum habere in induno erga nos terra termino. Quod clare demon strat figura hæc geometrica 13. Sit terrestris sphaera circulus, intra quem scriptæ sunt litteræ A, B, C,; sitque circa eum circumductus, pro sphaera aquæ, alter circulus, e cujus superficie decima pars superior circuli inclusi emergat, et cui superscriptæ sint E, F, G, H; re perietur infimus ergo terminus circuli inclusi esse centrum orbis exterius circumducti. Cum autem hic illius sit diametro duplus, cumque geometricis de monstrationibus liqueat sphæram cujus diametrus est dupla, esse octuplam sphæræ cujus diametrus est dimidia, sic contingit octavam sphæræ liquidæ partem includi terræ ac commisceri: quapropter a
τὸ ὕδωρ ἠφίει χρῆσθαι, κατακαλύπτον ἅπαν ἔδαφος
αὐτῆς, καὶ πάσης τῆς κατ' αὐτὴν ἐπιφανείας ὑπερ
εκτεινόμενον πολλῷ τῷ μέτρῳ. Ἐπεὶ δὲ μὴ πᾶσαν
τὴν τῆς γῆς ἐπιφάνειαν περιλαμβάνει· ἔστι γὰρ ἡ
τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης χέρσος ἀκατακάλυπτος
Εκκεντρος οὐκοῦν ἐστι κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην ἡ τοῦ
ὕδατος σφαίρα. Δεῖ οὖν ζητεῖν πόσον ἂν ἔκκεντρος
εἴη· καὶ ποῦ τὸ κέντρον, ἆρ᾽ ὡς πρὸς ἡμᾶς κατωτέρω,
ἢ ἀνωτέρω; ἀλλ᾽ ἀνωτέρω μὲν εἶναι, τῶν ἀδυνά
των· ὑφ᾽ ἡμᾶς γὰρ ὁρῶμεν οὖσαν ἐκ μέρους τὴν
τοῦ ὕδατος ἐπιφάνειαν κατωτέρω ἄρα ὡς πρὸς ἡμᾶς
ἐστι καὶ αὐτοῦ τοῦ τῆς γῆς κέντρου, τὸ κέντρον τῆς
τοῦ ὕδατος σφαίρας. Λείπεται δὲ ζητεῖν, πόσον
ἀπέχει τοῦ τῆς γῆς κέντρου τὸ κέντρον τοῦτο.
ιβ'. Γνοίη τις ἂν πόσον ἐπὶ τὸ δοκοῦν πρὸς ἡμᾶς
κάτω, τοῦ κέντρου τῆς γῆς ἀπέχει τὸ τῆς σφαίρας
τοῦ ὕδατος κέντρον, λαβὼν ἐπὶ νοῦν, ὡς τῇ ἐπιφα
νεία τῆς γηΐνης σφαίρας, ἥτις ἐστὶν ἡ καθ' ἡμᾶς
οἰκουμένη, ἐφαρμόζεται σχεδὸν ἡ παρ' ἡμῶν όρων
μένη, καὶ ὑφ᾽ ἡμᾶς, καθάπερ τὸ πατούμενον ὑφ'
ἡμῶν τῆς γῆς ἔδαφος, οὖσα τοῦ ὕδατος ἐπιφάνεια.
Εστι δὲ τὸ καθ᾿ ἡμᾶς τῆς γῆς οἰκήσιμον, ὡσεὶ
δέκατον τοῦ τῆς κατ' αὐτὴν περιμέτρου. Πέντε γὰρ
ἡ γῆ ζώνας ἔχει· μιᾶς δὲ τῶν πέντε τούτων, τὸ ἥμισυ
παρ' ἡμῶν κατοικεῖται. Εἴ τις οὖν τῷ δεκάτῳ τούτῳ
τῆς ἐπιφανείας μέρει εφαρμόσαι θελήσει σφαίραν
περὶ τὴν γῆν, τὴν ἐναρμοζομένην εὑρήσει σφαίραν,
διπλασίως μὲν σχεδὸν ἔχουσαν τὴν διάμετρον τῆς
ἔξωθεν εφαρμοζομένης, καὶ ταύτην περιεχούσης
σφαίρας, οκταπλασίως δὲ τὸ μέγεθος οὖσαν, καὶ τὸ
κέντρον ἔχουσαν ἐπὶ τοῦ κατωτάτου δοκοῦντος ἡμῖν
πέρατος τῆς γῆς· καὶ τοῦτο δῆλον ἐκ τοῦ διαγράμ
ματος.
εγ'. Εστω σφαίρα τῆς γῆς κύκλος, ᾧ ἔνδον ὑπογέ
γραπται, α, β, γ, δ, καὶ περὶ αὐτὸν ἔστω περιηγμένος,
ἀντὶ τῆς σφαίρας τοῦ ὕδατος, ἕτερος κύκλος, συναρμο
ζόμενος κατὰ τὴν ἐπιφάνειαν, τῷ ἄνω δεκάτῳ τοῦ ἐν
αὐτῷ κύκλου, ᾧ ἐπιγέγραπται, ε, ζ, η, θ· εὑρεθή
σεται γὰρ τὸ μὲν ὡς πρὸς ἡμᾶς κάτω, πέρας τοῦ
ἐν αὐτῷ κύκλου, κέντρον τοῦ ἔξωθεν περιηγμένου.
Διπλασίως δὲ ὑπάρχων οὗτος τὴν διάμετρον, ἀναφαί
νεται γεωμετρικαῖς ἀποδείξεσιν, ὀκταπλασίαν εἶναι
τὴν σφαῖραν, ἧς ἡ διάμετρος διπλασία τῆς ἐχούσης
τὴν ἡμίσειαν διάμετρον σφαίρας· συμβαίνει γε μὴν
τὸ ὄγδοον τῆς ὑγρᾶς ταύτης σφαίρας, αναμιξ ἐμπες
ριειλήφθαι τῇ γι
Υ
β
supereninens. Quia vero non totam terra faciem
cingit, exstat enim quem incolimus continens ino
pertus, prorsus ergo necesse est concentricam non
esse cum terra aquam. Oportet igitur quærere
quantum sit excentrica, et ubi sit ejus centrum.
utrum infra nos, an supra. Sed superius esse ne
quit, nam videmus subter nobis esse parum super
ficiem aquæ: inferius ergo nobis est et ipsi terræ
centro centrum sphæræ aquariæ. At quærendum
superest quantum hoc centrum a centre terræ di
stel.
solum, et universam ejus superficiem multa mensura
12. Sciret aliquis quanto inferias sit, at nobis
videtur, terra centro centrum sphæræ aquariæ, si
animadverteret cum superficie sphæræ terrestris,
quam habitamus, fere ad amussim quadrare unda
superficiem, quam videmus juxta et infra nos, et
quæ est velut subtritum nobis terræ solum. Est
antem paris terræ nobis habitabilis quasi decima
ejus circuitus. Nam quinque terra zonas habet;
unius autem ex bis quinque dimidium a nonis in
colitur. Si quis igitur decima huic superficiei parti
aptare velit sphaeram qua terra includatur, inve
nietur sphæræ exterius circumscripta et terram anı
biens esse diametro fere duplam sphæræ inscriptæ,
et octuplam extensione, ac centrum habere in
induno erga nos terra termino. Quod clare demon
strat figura hæc geometrica
13. Sit terrestris sphaera circulus, intra quem
scriptæ sunt litteræ A, B, C,; sitque circa eum
circumductus, pro sphaera aquæ, alter circulus, e
cujus superficie decima pars superior circuli inclusi
emergat, et cui superscriptæ sint E, F, G, H; re
perietur infimus ergo terminus circuli inclusi esse
centrum orbis exterius circumducti. Cum autem hic
illius sit diametro duplus, cumque geometricis de
monstrationibus liqueat sphæram cujus diametrus
est dupla, esse octuplam sphæræ cujus diametrus
est dimidia, sic contingit octavam sphæræ liquidæ
partem includi terræ ac commisceri: quapropter
a
col. 1131–1132page 145 of 197
PG 150:1131δι' δ καὶ πηγαὶ παρ' αὐτῆς ἀναῤῥήγνυνται πλεῖσται, καὶ ποταμῶν ἀναδίδοται δαψιλέστατα καὶ ἀένναα γεύματα, καὶ θαλασσῶν οὐκ ὀλίγων εγχέονται ταύτῃ κόλποι, καὶ λιμναίων υδάτων ἀναχέονται πλήθη. Καὶ οὐκ ἔστι σχεδόν οὗ τῆς γῆς ὀρύξας τις, οὐχ ὑπολ ῥέον ὕδωρ εὑρήσει. ιδ'. Πλὴν τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης μηδεμίαν ἑτέραν εἶναι, καὶ τὸ διάγραμμα καὶ ὁ λόγος διδάσκει. Καθάπερ γὰρ εἰ τὸ αὐτὸ κέντρον γῆς τε καὶ ὕδατος ὑπῆρχεν, ἣν ἂν ἡ γῆ πᾶσι παντάπασιν ἀοίκητος, οὕτω καὶ πολλῷ μᾶλλον, εἰ κέντρον ἔχει τὸ ὕδωρ τὸ τῆς γῆς ὡς πρὸς ἡμᾶς κατώτατον πέρας, πλὴν τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης, ἢ τῷ ἄνω τῆς ἐκείνου σφαίρας ἐναρμόζεται· τ' ἄλλα πάντα πολλῷ τῷ ὕδατο περικλυζόμενα, κατοικεῖσθαι άδυνάτως ἔχει. Ἐπεὶ μόνης δὲ τῆς κατὰ τὴν γῆν οἰκουμένης, λογικὴν ψυχὴν ἐνσώματον εἶναι προαναπέφηνεν, ἥτις μία οὖσα, νῦν ἡ καθ' ἡμᾶς αὕτη μόνη προσαναπέφηνεν ἀκόλουθον οὖν ἐν ταύτῃ μόνῃ, καὶ τῶν ἀλόγων ζώων κατοικεῖν τὰ χερσαία. τε'. Ἐκ τῶν χρωμάτων, καὶ τῶν σχημάτων του λυειδώς διακειμένων, μορφονται ἡ ὄψις· ἡ δὲ ὄσφρησις ἐκ τῶν ἀτμῶν· γεῦσι: δὲ ἐκ τῶν χυμῶν, ἐκ δὲ τῶν ψόφων ἡ ἀκοὴ· ἡ δὲ ἀφὴ ἐκ τῶν τραχέων, ἢ λείων κατὰ τὴν θέσιν. Αἱ δὲ κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἐγω γινόμεναι μορφώσεις, ἐκ σώματων μέν εἰσιν, ἀλλ' οὐ σώματά εἰσιν, εἰ καὶ σωματικαί· οὐ γὰρ ἁπλος ἐκ σωμάτων εἰσὶν, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν κατὰ τὰ σώματα εἰδῶν. 'Αλλ' οὐδ᾽ αὐτά εἶσι τὰ τῶν σωμάτων είδη, ἀλλὰ τὰ ἐκτυπώματα αὐτῶν, καὶ οἷόν τινες εἰκόνες ἀχωρίστως χωριζόμενα: τῶν κατὰ τὰ σώματα εἰδῶν καὶ τοῦτο δῆλον μᾶλλον ἐκ τῆς ὄψεως, καὶ μάλιστα ἐκ τῶν δι' ἐσόπτρων ὁρωμένων. ις'. Τὰ γοῦν κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἐκμαγεία ταῦτα, τὸ τῆς ψυχῆς φανταστικὸν ἐκ τῶν αἰσθήσεων εξ προσοικειούμενον, οὐκ αὐτὰς τὰς αἰσθήσεις, ἀλλὰ τὰς ἐν αὐτοῖς [ἴσ. αὐταῖς], ὡς ἔφημεν, εἰκόνας, του λέως χωρίζει τῶν σωμάτων, καὶ τῶν κατ' αὐτὰ εἰδῶν καὶ ἐναποκειμένας έχει καθάπερ θησαυρούς, ἄλλο τε ἄλλην καὶ μὴ παρόντος σώματος, πρὸς χρῆσιν οι κείαν ἔνδοθεν καταλλήλως προβαλλόμενον, ορατά τε καθιστῶν ἑαυτὰ [σ. ἑαυτῷ] ἅπαντα, καὶ τὰ ἀκου στὰ, καὶ τὰ γευστα, καὶ τὰ ὀσφραντά, καὶ τὰ ἁπτά. ιζ. Τοῦτο δὴ τὸ τῆς ψυχῆς φανταστικὴν, ἐν τῷ λογικῷ ζώῳ, νοῦ καὶ αἰσθήσεως μεθόριον γίνεται. Τὰς γοῦν ἐν αὐτῷ παρὰ τῶν αἰσθήσεων προσειλημμέ νας εἰκόνας, ὡς κεχωρισμένας σωμάτων, καὶ ασωμάτους ή η γεγενημένας καθορῶν, καὶ περιστρέφων ὁ νοῦς, ποικίλους καὶ τοὺς λογισμούς ἀπεργάζεται, διαλογιζόμενός τε καὶ ἀναλογιζόμενος, καὶ συλλογιζόμενος πολυειδῶς, ἐμπαθῶς, ἀπαθώς, μέσως, πεπλανημένως τε καὶ ἁπλανῶς, ἀφ᾽ ὧν αἱ πλεῖσται ἀρεταὶ καὶ κακίαι, εὐδοξίαι τε καὶ κακο δοξίαι τίκτονται. Ἐπεὶ γὰρ οὐ πᾶς τῷ νῷ λογισμὸς ἐκ τούτων καὶ περὶ τούτων, ἀλλ' ἔστιν ὅ τις ἂν εὕροι καὶ τῶν αἰσθήσει μὴ δυναμένων ὑποπίπτειν, ὑπὸ τοῦ νοῦ τῷ λογισμῷ διδόμενα, διὰ τοῦτ' ἔφην μὴ πᾶταν ἀλή θειαν ἢ πλάνην, καὶ ἀρετὴν ἢ κακίαν ἐν τοῖς λογια σμοῖς ἀπὸ φαντασίας ἔχειν τὴν ἀρχήν.
multi ex hac fontes erumpunt, et amnium scalent uberrima et jugia fluenta, et multorum marium in funduntur in eam sinus, et lacuum copia abundat, ita ut nullus forsan sit locus, ubi fodiens aliquis, subsilientem haud reperiat aquam. 14. Præter eam quam incolimus, nullam aliam terræ partem habitari et obvia figura et ratio docet. Sicut enim, si idem esset centrum terræ el aquæ, terra esset cunctis ommino inhabitabilis; item et multo magis, si centrum habet aqua terminum terræ erga nos infimum, præter habitatam a no bis plagam, que superiori sphæræ liquidæ parti respondet, cætera omnia multis circumfusa undis habitari nequeunt. Quia autem in sola parte terræ habitata animam rationalen corporis inesse antea demonstratum est, eamque aliam esse, nempe so lam hanc nostram, modo est ostensu, consequens est in illa tantum regione etiam terrestria habitare animalia ratione carentia. 45. Ex coloribus et formis multimode dispositis formatur visus, odoratus antem ex vaporibus, et gustus ex huinoribus, et auditus ex sonis, et tactus ex asperis vel levibus secundum positionem. Porro formæ sensibus perceptæ e corporibus quidem sunt, at corpora non sunt, quamvis sint corporales non simpliciter enim ex corporibus sunt, sed ex corporum speciebus; nec etiam sunt ipsa corpo rum species, sed harum impressiones, et veint quædam imagines indivise distractæ a corporibus speciebus; et id magis ex visu, et præsertim ex rebus speculo inspectis. 16. Il.s igitur sensua: impressiones imaginatio anime a sensibus sibi approprians, non ipsas sensationes, sed praefas imagines in his impressas perfecte detrahit a corporibus et a corporum spe ciebus, easque reconditas habet quasi thesauros, moda unam, modo aliam vicissim, etiam absente corpore, ad suum usum intus exhibens, et sibt om olfacta nia repræsentans jam visa, audita, gustata, alque lacta. 17. Illa animæ imaginatio, in rationali animali, media est intellectum inter et sensum, Itaque in ea receptas a sensibus imagines, tanqnam separatas a corporibus et incorporales jam factas intuens ac circumversans intellectus, varias elaborat cogitatio nes, disputans, reputans et multimode compulans, cuor cupiditate, sine cupiditate, indifferenter, cu errore et absque errore: unde pleræque virtutes ac nequitiæ, et bonæ malæque doctrinæ oriuntur. Cua enim non omnis cogitatio intellectus ex his et de illis sit, șed quædam aliquando excogitentur quæ sub sensum cadere nequeunt, ab ipso intellectu cogitatui tradità, ideo dixi non omnem veritatem vel errorem, et virtutem vel nequitiam in cogitatio nibus ab imaginatione ortum ducere.
δι' δ καὶ πηγαὶ παρ' αὐτῆς ἀναῤῥήγνυνται πλεῖσται,
καὶ ποταμῶν ἀναδίδοται δαψιλέστατα καὶ ἀένναα
γεύματα, καὶ θαλασσῶν οὐκ ὀλίγων εγχέονται ταύτῃ
κόλποι, καὶ λιμναίων υδάτων ἀναχέονται πλήθη.
Καὶ οὐκ ἔστι σχεδόν οὗ τῆς γῆς ὀρύξας τις, οὐχ ὑπολ
ῥέον ὕδωρ εὑρήσει.
ιδ'. Πλὴν τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης μηδεμίαν
ἑτέραν εἶναι, καὶ τὸ διάγραμμα καὶ ὁ λόγος διδάσκει.
Καθάπερ γὰρ εἰ τὸ αὐτὸ κέντρον γῆς τε καὶ ὕδατος
ὑπῆρχεν, ἣν ἂν ἡ γῆ πᾶσι παντάπασιν ἀοίκητος,
οὕτω καὶ πολλῷ μᾶλλον, εἰ κέντρον ἔχει τὸ ὕδωρ τὸ
τῆς γῆς ὡς πρὸς ἡμᾶς κατώτατον πέρας, πλὴν τῆς
καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης, ἢ τῷ ἄνω τῆς ἐκείνου σφαί
ρας ἐναρμόζεται· τ' ἄλλα πάντα πολλῷ τῷ ὕδατο
περικλυζόμενα, κατοικεῖσθαι άδυνάτως ἔχει. Ἐπεὶ
μόνης δὲ τῆς κατὰ τὴν γῆν οἰκουμένης, λογικὴν
ψυχὴν ἐνσώματον εἶναι προαναπέφηνεν, ἥτις μία
οὖσα, νῦν ἡ καθ' ἡμᾶς αὕτη μόνη προσαναπέφηνεν
ἀκόλουθον οὖν ἐν ταύτῃ μόνῃ, καὶ τῶν ἀλόγων ζώων
κατοικεῖν τὰ χερσαία.
τε'. Ἐκ τῶν χρωμάτων, καὶ τῶν σχημάτων του
λυειδώς διακειμένων, μορφονται ἡ ὄψις· ἡ δὲ ὄσφρη
σις ἐκ τῶν ἀτμῶν· γεῦσι: δὲ ἐκ τῶν χυμῶν, ἐκ δὲ
τῶν ψόφων ἡ ἀκοὴ· ἡ δὲ ἀφὴ ἐκ τῶν τραχέων, ἢ
λείων κατὰ τὴν θέσιν. Αἱ δὲ κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἐγω
γινόμεναι μορφώσεις, ἐκ σώματων μέν εἰσιν, ἀλλ'
οὐ σώματά εἰσιν, εἰ καὶ σωματικαί· οὐ γὰρ ἁπλος
ἐκ σωμάτων εἰσὶν, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν κατὰ τὰ σώματα
εἰδῶν. 'Αλλ' οὐδ᾽ αὐτά εἶσι τὰ τῶν σωμάτων είδη,
ἀλλὰ τὰ ἐκτυπώματα αὐτῶν, καὶ οἷόν τινες εἰκόνες
ἀχωρίστως χωριζόμενα: τῶν κατὰ τὰ σώματα εἰδῶν
καὶ τοῦτο δῆλον μᾶλλον ἐκ τῆς ὄψεως, καὶ μάλιστα
ἐκ τῶν δι' ἐσόπτρων ὁρωμένων.
ις'. Τὰ γοῦν κατὰ τὰς αἰσθήσεις ἐκμαγεία ταῦτα,
τὸ τῆς ψυχῆς φανταστικὸν ἐκ τῶν αἰσθήσεων εξ
προσοικειούμενον, οὐκ αὐτὰς τὰς αἰσθήσεις, ἀλλὰ
τὰς ἐν αὐτοῖς [ἴσ. αὐταῖς], ὡς ἔφημεν, εἰκόνας, του
λέως χωρίζει τῶν σωμάτων, καὶ τῶν κατ' αὐτὰ εἰδῶν
καὶ ἐναποκειμένας έχει καθάπερ θησαυρούς, ἄλλο τε
ἄλλην καὶ μὴ παρόντος σώματος, πρὸς χρῆσιν οι
κείαν ἔνδοθεν καταλλήλως προβαλλόμενον, ορατά τε
καθιστῶν ἑαυτὰ [σ. ἑαυτῷ] ἅπαντα, καὶ τὰ ἀκου
στὰ, καὶ τὰ γευστα, καὶ τὰ ὀσφραντά, καὶ τὰ ἁπτά.
ιζ. Τοῦτο δὴ τὸ τῆς ψυχῆς φανταστικὴν, ἐν τῷ
λογικῷ ζώῳ, νοῦ καὶ αἰσθήσεως μεθόριον γίνεται.
Τὰς γοῦν ἐν αὐτῷ παρὰ τῶν αἰσθήσεων προσειλημμέ
νας εἰκόνας, ὡς κεχωρισμένας σωμάτων, καὶ
ασωμάτους ή η γεγενημένας καθορῶν, καὶ πε
ριστρέφων ὁ νοῦς, ποικίλους καὶ τοὺς λογισμούς
ἀπεργάζεται, διαλογιζόμενός τε καὶ ἀναλογιζόμενος,
καὶ συλλογιζόμενος πολυειδῶς, ἐμπαθῶς, ἀπαθώς,
μέσως, πεπλανημένως τε καὶ ἁπλανῶς, ἀφ᾽ ὧν αἱ
πλεῖσται ἀρεταὶ καὶ κακίαι, εὐδοξίαι τε καὶ κακο
δοξίαι τίκτονται. Ἐπεὶ γὰρ οὐ πᾶς τῷ νῷ λογισμὸς ἐκ
τούτων καὶ περὶ τούτων, ἀλλ' ἔστιν ὅ τις ἂν εὕροι καὶ
τῶν αἰσθήσει μὴ δυναμένων ὑποπίπτειν, ὑπὸ τοῦ νοῦ
τῷ λογισμῷ διδόμενα, διὰ τοῦτ' ἔφην μὴ πᾶταν ἀλή
θειαν ἢ πλάνην, καὶ ἀρετὴν ἢ κακίαν ἐν τοῖς λογια
σμοῖς ἀπὸ φαντασίας ἔχειν τὴν ἀρχήν.
multi ex hac fontes erumpunt, et amnium scalent
uberrima et jugia fluenta, et multorum marium in
funduntur in eam sinus, et lacuum copia abundat,
ita ut nullus forsan sit locus, ubi fodiens aliquis,
subsilientem haud reperiat aquam.
14. Præter eam quam incolimus, nullam aliam
terræ partem habitari et obvia figura et ratio docet.
Sicut enim, si idem esset centrum terræ el aquæ,
terra esset cunctis ommino inhabitabilis; item et
multo magis, si centrum habet aqua terminum
terræ erga nos infimum, præter habitatam a no
bis plagam, que superiori sphæræ liquidæ parti
respondet, cætera omnia multis circumfusa undis
habitari nequeunt. Quia autem in sola parte terræ
habitata animam rationalen corporis inesse antea
demonstratum est, eamque aliam esse, nempe so
lam hanc nostram, modo est ostensu, consequens
est in illa tantum regione etiam terrestria habitare
animalia ratione carentia.
45. Ex coloribus et formis multimode dispositis
formatur visus, odoratus antem ex vaporibus, et
gustus ex huinoribus, et auditus ex sonis, et tactus
ex asperis vel levibus secundum positionem. Porro
formæ sensibus perceptæ e corporibus quidem
sunt, at corpora non sunt, quamvis sint corporales
non simpliciter enim ex corporibus sunt, sed ex
corporum speciebus; nec etiam sunt ipsa corpo
rum species, sed harum impressiones, et veint
quædam imagines indivise distractæ a corporibus
speciebus; et id magis ex visu, et præsertim ex
rebus speculo inspectis.
16. Il.s igitur sensua: impressiones imaginatio
anime a sensibus sibi approprians, non ipsas
sensationes, sed praefas imagines in his impressas
perfecte detrahit a corporibus et a corporum spe
ciebus, easque reconditas habet quasi thesauros,
moda unam, modo aliam vicissim, etiam absente
corpore, ad suum usum intus exhibens, et sibt om
olfacta
nia repræsentans jam visa, audita, gustata,
alque lacta.
17. Illa animæ imaginatio, in rationali animali,
media est intellectum inter et sensum, Itaque in ea
receptas a sensibus imagines, tanqnam separatas a
corporibus et incorporales jam factas intuens ac
circumversans intellectus, varias elaborat cogitatio
nes, disputans, reputans et multimode compulans,
cuor cupiditate, sine cupiditate, indifferenter, cu
errore et absque errore: unde pleræque virtutes ac
nequitiæ, et bonæ malæque doctrinæ oriuntur. Cua
enim non omnis cogitatio intellectus ex his et de
illis sit, șed quædam aliquando excogitentur quæ
sub sensum cadere nequeunt, ab ipso intellectu
cogitatui tradità, ideo dixi non omnem veritatem
vel errorem, et virtutem vel nequitiam in cogitatio
nibus ab imaginatione ortum ducere.
col. 1133–1134page 146 of 197
PG 150:1133τη'. Σφέδρα θαυμάζειν ἄξιον καὶ κατασκοπεῖν τῶς ἀπὸ τῶν προσκαίρων καὶ αἰσθητῶν μόνιμον ἐγγίνεται τῇ ψυχῇ κάλλος ἢ αίσχος, πλοῦτος ή πενία, δόξα ἢ ἀδοξία· καὶ ἁπλῶς ἢ νοητὸν φῶς, ζωῆς αἰωνίου παρεκτικὸν, ἢ νοητὴν καὶ κολαστήριον σκότος. ιθ'. Τῷ φανταστικῳ τῆς ψυχῆς ἐποχούμενος ὁ νούς, καὶ ταῖς αἰσθήσεσι διὰ τούτου συγγινόμενος, σύμμικτον ἀπογεννῇ τὴν γνῶσιν. Εἰ γάρ τις αἴσθι τῶς προσίδοι δυομένῳ τῷ ἡλίῳ, τηνικαῦτα δὲ καὶ τὴν σελήνην παρεπομένην μέρει τῷ τετραμμένῳ πρὸς τὸν ἥλιον, εἶτα κατά μικρόν τε ἀφισταμένην ἐν ταῖς ἐφεξῆς ἡμέραις, καὶ φωτιζομένην μᾶλλον, μέχρις ἂν γένοιτο καταντικρύ· πάλιν δὲ κατὰ μικρὸν ἐνη με ζουσαν θατέρω μέρει, καὶ τὸ φῶς μᾶλλον καὶ μᾶλ λον μειουμένην, καὶ ἀποτιθεμένην, ὅθεν τὴν ἀρχὴν ἔλαβε τοῦ φωτισμοῦ, ταύτας διὰ τοῦ νοῦ σημειωσάμενος τὰς θέας, ὡς τὰς μὲν προλαβούσας ἐν τῇ φαν τασία ἔχων, τὴν δ᾽ ἀεὶ παροῦσαν ἐπὶ τῆς αἰσθήσεως συνῆκεν ἐξ αἰσθήσεως καὶ φαντασίας καὶ νοήσεως, ἐξ ἡλίου μὲν τὸ φῶς ἔχειν τὴν σελήνην, προσγειότερον δὲ τὸν ταύτης εἶναι πόλον, καὶ πολλῷ τοῦ ἡλια κοῦ κατώτερον. κ'. Οὐ τὰ κατὰ τὴν σελήνην μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ κατὰ τὸν ἥλιον, τάς τε κατ' αὐτὸν ἐκλείψεις; καὶ τοὺς κατ᾽ αὐτὰς συνδέσμους, τῶν τε ἄλλων κατ' οὐρανὸν πλανήτων τὰς παραλλάξεις τε καὶ διαστάσεις, καὶ τοὺς κατ᾿ αὐτὰς πολυειδεῖς σχηματισμούς, και ἁπλῶς ὅσα τῶν κατ' οὐρανὸν ἴσμεν, πρὸς δέ, καὶ φύ σεως λόγους, μεθόδους τε καὶ τέχνας πάσας, και ἁπλῶς, πάντων πᾶσαν γνῶσιν τὴν ἐκ μερικών συν ηγμένην καταλήψεων, ἐξ αἰσθήσεως καὶ φαντασίας συνειλόχαμεν διὰ τοῦ νοῦ, καὶ οὐδεμία ποτ' ἂν κίτ θείη πνευματική, φυσικὴ δὲ μᾶλλον, ή μηδὲ χωρεί τὰ τοῦ πνεύματος. υλο. κα'. Πόθεν ἐμάθομεν περὶ Θεοῦ; πόθεν περὶ τοῦ κόσμου παντός; π:θεν περὶ ἡμῶν αὐτῶν βεβαιόν τι καὶ ἀψευδές; Οὐκ ἐκ τῆς τοῦ Πνεύματος διδασκαλίας; αὕτη γὰρ ἡμᾶς ἐδίδαξε Θεὸν εἶναι μόνον τὸν ὄντως ὄντα, καὶ ἀεὶ ὄντα, καὶ ἀμετάβλητον όντα, μήτε ἐκ μὴ ὄντων τὸ εἶναι λαβόντα, μήτε πρὸς τὸ μὴ ὂν ἀπιόντα· καὶ τοῦτον τρισυπόστατον εἶναι καὶ παντοδύναμον· ὃς ἐν ἓξ ἡμέραις, λόγῳ, ἐκ μὴ δντων τὰ ὄντα παρήγαγεν· ἀθρόοι δὲ μᾶλλον, ὡς ὁ Μωϋσῆς φησιν, ὑπεστήσατο. • Ἐν ἀρχῇ γὰρ Ο ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, ο τούτου λέγοντος ἀκηκόαμεν· οὐ διάκενον πάντως, οὐδ᾽ ἄνευ πάντη τῶν μεταξὺ πάντων. "Υδατι μὲν γὰρ ένα μιξ ἦν ἡ γῆ, κυοφόρων δ' ἑκάτερον, ἀέρος τε καὶ τῶν κατ' εἶδες ζώων τε καὶ φυτῶν· ὁ δὲ οὐρανὸς τῶν διαφόρων φώτων τε καὶ πυρῶν [ἰσ. πυρσῶν] ἐν οἷς καὶ τὸ σύμπαν ὑφέστηκεν. Οὕτως οὖν ὁ Θεός ἐποίησεν ἐν ἀρχῇ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, οἷόν τινα ὕλην πανδεχή, καὶ δυνάμει τὰ πάντα φέρουσαν, καλῶς πόῤῥωθεν ἀποῤῥαπίζων τοὺς καθ᾿ ἑαυτὴν προϋφεστηκέναι τὴν ὕλην κακῶς νομίζοντας. κα. Μετὰ τοῦτο καλλιεργων ὥσπερ, καὶ τὸν κόσ
18. Congruentissimum est uirari ac considerare quando ex temporariis cogitationibus perpetuum in anima insideat decus vel dedecus, opulentia vel inopia, gloria vel ignominis, uno verbo vel intel ligibilis lux vitam præstans æternam, vel intelligi bilis suppliciorum caligo. 19. Imaginationi animæ immorans intellectus, el per eam cum sensibus coiens, mistam congenerat notionem. Si quis enim sensibus intuctur occiden tem soleni, et tunc quoque lunain subsequentem e regione solem versus sila, deindle paulatim digre dientem in sequentibus diebus et fulgidius splenden tem, donec in oppositum observetur, ac rursus al teri parti sensim appropinquanteni, et lumen magis magisque minuentem ac deponentem ubi lucis ini tium cepit: istos intuitus mentis adnotans, ut alios quidem praseneos in imaginationem repræsentans, alios vero semper præsentes sensibus habens, con cipit ex sensu imaginationeque et intellectu, ex sole quidem lumen mutuari lunam, sed hujus polum esse terræ propiorem et multo inferiorem solari 20. Non solum quæ ad lunam spectant, sed eliana quæ ad solem, et hujus eclipses, et conjunctiones quæ sunt harum causæ, et aliorum celestium pla netarum parallaxes distantiasque ac multiformes Gguras, uno verbo quæcunque coelestium scimus, et insuper naturæ rationes legesque et cunctas ar les, ac generatim, universalem scientiam ex parti cularibus congestam perceptionibus, ex sensibus et imaginatione colligimus per intellectumn, et nulla tenus vocari potest spiritualis, sed potius physica, que non percipit ea quae sunt spiritus. * Gen. 1, 1. ‹ lu 21. Qui de Deo, qui de universo mundo, qui de pobismetipsis didicimus fixum aliquid et certum? Norne ex spiritus disciplina? hæc enim nos docuit Deum esse mum vere exsistentem, sempiternum, immutabilem, non ex nihilo egressum, nec ad ni hilum abeuntem, eumque esse trinum personis et omnipotentem; qui intra sex dies verbo (re toras ex nihilo eduxit, vel potius illico, ut ait Moyses, proluxit, hunc enim dicentem audivimus principio creavit Deus caelum et terram, o laud vacua profecto nec re bus carentia intermediis. Na terra erat aquæ commista, et utraque feta acre ac animalium et plantarum formis, cœlum autem va riis luminibus ignibusque quibus universum con stat. Sic igitur in principio creavit Deus cœlum et terram velut materiam aliquam omnium capacem, et omnia virtualiter continentem, procul sane re jiciens eos qui materiam prius per scipsam substi disse insaniunt. 22. Postquam omnia e nihilo eduxit, deinde quasi
τη'. Σφέδρα θαυμάζειν ἄξιον καὶ κατασκοπεῖν τῶς
ἀπὸ τῶν προσκαίρων καὶ αἰσθητῶν μόνιμον ἐγγίνε
ται τῇ ψυχῇ κάλλος ἢ αίσχος, πλοῦτος ή πενία, δόξα
ἢ ἀδοξία· καὶ ἁπλῶς ἢ νοητὸν φῶς, ζωῆς αἰωνίου
παρεκτικὸν, ἢ νοητὴν καὶ κολαστήριον σκότος.
ιθ'. Τῷ φανταστικῳ τῆς ψυχῆς ἐποχούμενος ὁ
νούς, καὶ ταῖς αἰσθήσεσι διὰ τούτου συγγινόμενος,
σύμμικτον ἀπογεννῇ τὴν γνῶσιν. Εἰ γάρ τις αἴσθι
τῶς προσίδοι δυομένῳ τῷ ἡλίῳ, τηνικαῦτα δὲ καὶ τὴν
σελήνην παρεπομένην μέρει τῷ τετραμμένῳ πρὸς
τὸν ἥλιον, εἶτα κατά μικρόν τε ἀφισταμένην ἐν ταῖς
ἐφεξῆς ἡμέραις, καὶ φωτιζομένην μᾶλλον, μέχρις
ἂν γένοιτο καταντικρύ· πάλιν δὲ κατὰ μικρὸν ἐνη με
ζουσαν θατέρω μέρει, καὶ τὸ φῶς μᾶλλον καὶ μᾶλ
λον μειουμένην, καὶ ἀποτιθεμένην, ὅθεν τὴν ἀρχὴν
ἔλαβε τοῦ φωτισμοῦ, ταύτας διὰ τοῦ νοῦ σημειωσά
μενος τὰς θέας, ὡς τὰς μὲν προλαβούσας ἐν τῇ φαν
τασία ἔχων, τὴν δ᾽ ἀεὶ παροῦσαν ἐπὶ τῆς αἰσθήσεως
συνῆκεν ἐξ αἰσθήσεως καὶ φαντασίας καὶ νοήσεως,
ἐξ ἡλίου μὲν τὸ φῶς ἔχειν τὴν σελήνην, προσγειότε
ρον δὲ τὸν ταύτης εἶναι πόλον, καὶ πολλῷ τοῦ ἡλια
κοῦ κατώτερον.
κ'. Οὐ τὰ κατὰ τὴν σελήνην μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ
κατὰ τὸν ἥλιον, τάς τε κατ' αὐτὸν ἐκλείψεις; καὶ
τοὺς κατ᾽ αὐτὰς συνδέσμους, τῶν τε ἄλλων κατ' οὐρανὸν
πλανήτων τὰς παραλλάξεις τε καὶ διαστάσεις, καὶ
τοὺς κατ᾿ αὐτὰς πολυειδεῖς σχηματισμούς, και
ἁπλῶς ὅσα τῶν κατ' οὐρανὸν ἴσμεν, πρὸς δέ, καὶ φύ
σεως λόγους, μεθόδους τε καὶ τέχνας πάσας, και
ἁπλῶς, πάντων πᾶσαν γνῶσιν τὴν ἐκ μερικών συν
ηγμένην καταλήψεων, ἐξ αἰσθήσεως καὶ φαντασίας
συνειλόχαμεν διὰ τοῦ νοῦ, καὶ οὐδεμία ποτ' ἂν κίτ
θείη πνευματική, φυσικὴ δὲ μᾶλλον, ή μηδὲ χωρεί
τὰ τοῦ πνεύματος.
υλο.
κα'. Πόθεν ἐμάθομεν περὶ Θεοῦ; πόθεν περὶ τοῦ
κόσμου παντός; π:θεν περὶ ἡμῶν αὐτῶν βεβαιόν τι
καὶ ἀψευδές; Οὐκ ἐκ τῆς τοῦ Πνεύματος διδασκαλίας;
αὕτη γὰρ ἡμᾶς ἐδίδαξε Θεὸν εἶναι μόνον τὸν ὄντως
ὄντα, καὶ ἀεὶ ὄντα, καὶ ἀμετάβλητον όντα, μήτε
ἐκ μὴ ὄντων τὸ εἶναι λαβόντα, μήτε πρὸς τὸ μὴ ὂν
ἀπιόντα· καὶ τοῦτον τρισυπόστατον εἶναι καὶ παν
τοδύναμον· ὃς ἐν ἓξ ἡμέραις, λόγῳ, ἐκ μὴ δντων
τὰ ὄντα παρήγαγεν· ἀθρόοι δὲ μᾶλλον, ὡς ὁ
Μωϋσῆς φησιν, ὑπεστήσατο. • Ἐν ἀρχῇ γὰρ Ο
ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, ο τούτου
λέγοντος ἀκηκόαμεν· οὐ διάκενον πάντως, οὐδ᾽ ἄνευ
πάντη τῶν μεταξὺ πάντων. "Υδατι μὲν γὰρ ένα
μιξ ἦν ἡ γῆ, κυοφόρων δ' ἑκάτερον, ἀέρος τε καὶ
τῶν κατ' εἶδες ζώων τε καὶ φυτῶν· ὁ δὲ οὐρανὸς
τῶν διαφόρων φώτων τε καὶ πυρῶν [ἰσ. πυρσῶν] ἐν
οἷς καὶ τὸ σύμπαν ὑφέστηκεν. Οὕτως οὖν ὁ Θεός
ἐποίησεν ἐν ἀρχῇ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, οἷόν
τινα ὕλην πανδεχή, καὶ δυνάμει τὰ πάντα φέρουσαν,
καλῶς πόῤῥωθεν ἀποῤῥαπίζων τοὺς καθ᾿ ἑαυτὴν
προϋφεστηκέναι τὴν ὕλην κακῶς νομίζοντας.
κα. Μετὰ τοῦτο καλλιεργων ὥσπερ, καὶ τὸν κόσ
18. Congruentissimum est uirari ac considerare
quando ex temporariis cogitationibus perpetuum
in anima insideat decus vel dedecus, opulentia vel
inopia, gloria vel ignominis, uno verbo vel intel
ligibilis lux vitam præstans æternam, vel intelligi
bilis suppliciorum caligo.
19. Imaginationi animæ immorans intellectus, el
per eam cum sensibus coiens, mistam congenerat
notionem. Si quis enim sensibus intuctur occiden
tem soleni, et tunc quoque lunain subsequentem e
regione solem versus sila, deindle paulatim digre
dientem in sequentibus diebus et fulgidius splenden
tem, donec in oppositum observetur, ac rursus al
teri parti sensim appropinquanteni, et lumen magis
magisque minuentem ac deponentem ubi lucis ini
tium cepit: istos intuitus mentis adnotans, ut alios
quidem praseneos in imaginationem repræsentans,
alios vero semper præsentes sensibus habens, con
cipit ex sensu imaginationeque et intellectu, ex
sole quidem lumen mutuari lunam, sed hujus polum
esse terræ propiorem et multo inferiorem solari
20. Non solum quæ ad lunam spectant, sed eliana
quæ ad solem, et hujus eclipses, et conjunctiones
quæ sunt harum causæ, et aliorum celestium pla
netarum parallaxes distantiasque ac multiformes
Gguras, uno verbo quæcunque coelestium scimus,
et insuper naturæ rationes legesque et cunctas ar
les, ac generatim, universalem scientiam ex parti
cularibus congestam perceptionibus, ex sensibus et
imaginatione colligimus per intellectumn, et nulla
tenus vocari potest spiritualis, sed potius physica,
que non percipit ea quae sunt spiritus.
* Gen. 1, 1.
‹ lu
21. Qui de Deo, qui de universo mundo, qui de
pobismetipsis didicimus fixum aliquid et certum?
Norne ex spiritus disciplina? hæc enim nos docuit
Deum esse mum vere exsistentem, sempiternum,
immutabilem, non ex nihilo egressum, nec ad ni
hilum abeuntem, eumque esse trinum personis et
omnipotentem; qui intra sex dies verbo (re toras
ex nihilo eduxit, vel potius illico, ut ait Moyses,
proluxit, hunc enim dicentem audivimus
principio creavit Deus caelum et terram, o laud
vacua profecto nec re bus carentia intermediis. Na
terra erat aquæ commista, et utraque feta acre ac
animalium et plantarum formis, cœlum autem va
riis luminibus ignibusque quibus universum con
stat. Sic igitur in principio creavit Deus cœlum et
terram velut materiam aliquam omnium capacem,
et omnia virtualiter continentem, procul sane re
jiciens eos qui materiam prius per scipsam substi
disse insaniunt.
22. Postquam omnia e nihilo eduxit, deinde quasi