& σμον ἐπικοσμῶν, ὁ τὰ πάντα ἐκ μὴ ὄντων παραγα γών, τὴν οἰκείαν ἑκάστῳ καὶ κατάλληλον τάξιν τῶν προσόντων αὐτῷ, καὶ συμπληρούντων τὸν αὐτοῦ κόσμον, ἐν ἓξ ἡμέραις διένειμε, διακρίνων ἕκαστον προστάγματι μόνῳ, καὶ καθάπερ ἐκ θησαυρῶν ἀπο θέτων ἐξάγων εἰς εἶδος τὰ ἐντεθέντα, διατιθείς τα καὶ συντιθεὶς ἐναρμονίως, ἄκρως, καὶ προσφυῶς ἄλλο πρὸς ἄλλο τούτων, ἕκαστόν τε πρὸς πάντα, καὶ πρὸς ἕκαστον ἅπαντα, καὶ τῇ μὲν ἀκινήτῳ γι καθάπερ τινὶ κέντρῳ, περιτιθεὶς ἀνωτάτω κύκλῳ, καὶ συνδῶν πανσόφως δια των μέσων τὸν ἀεικίνητον οὐρανόν· ἵν᾿ ὁ αὐτὸς διαμένῃ κόσμος ἑστὼς ὁμοῦ καὶ κινούμενος. Πάντη γὰρ κύκλῳ τῶν ἀεικινήτων καὶ ταχυκινήτων ἄγαν σωμάτων περιτεθέντων, τὰ ἀκί νητον ἐξ ἀνάγκης την μέσην ἔλαχε χώραν, αντίρρο που τῇ κινήσει τὴν στάσιν ἔχον, ὡς μὴ μεταχωρεῖν κυλίνδρου δίκην τὴν παγκόσμιον σφαίραν. κγ'. Τοιαύτην τοίνυν ὁ ἀριστοτέχνης, τῶν τοῦ παντὸς περάτων ἑκατέρῳ νείμας τὴν θέσιν, τὸν σύμπαντα τοῦτον εὐκόσμως, ὡς εἰπεῖν, κόσμον, καὶ ἔπηξε καὶ ἐκίνησε· τῶν δὲ μεταξὺ τῶν περάτων τούτων, διανέμει πάλιν τὸ προσῆκον ἑκάστῳ. Καὶ τὰ μὲν ἄνω τάττει, καὶ μετεωροπολεῖν ἐπιτάττει, καὶ συμπεριπολεῖν τῷ ἀνωτάτω τοῦ παντὸς ὅρῳ, συνε τῶς καὶ κοσμίως εὖ μάλα τὸν αἰεὶ χρόνον· ὅσα κούφα και δραστικά, καὶ μετασκευαστικὰ πρὸς τὸ χρήσιμον τῶν ὑποκειμένων ἐστί. Τοσοῦτον ὑπεραν εστηκότα τοῦ μέσου συνετῶς ἄγαν, ὡς καὶ τὴν ἐν τούτῳ τοῦ ψύχους ἀμετρίαν ἀποχρώντως θραύειν ἔχειν πε ριημμένα, καὶ τὴν οἰκείαν τῆς θερμότητος ἀμετρίαν ἐπὶ χώρας κατέχειν· ἐπέχειν δέ πως καὶ τὴν ἀμετ τρίαν τῆς φορᾶς τῶν ἀνωτάτω περάτων, ἀντιστρό φως ἰδίως αὐτὰ κινούμενα, καὶ κατέχειν ἐπὶ χώρας κἀκεῖνα διὰ τῆς ἀντιστρόφου περιστροφῆς, ἡμῖν τε παρέχειν ἐνιαυσιαίων πολυωφελεῖς διαφορὰς ὡρῶν, χρονικῶν τε διαστημάτων μέτρα, καὶ τοῦ κείσαντος καὶ τάξαντος καὶ κοσμήσαντος Θεοῦ τοῖς συνιεῖαι γνῶσιν. Τὰ μὲν οὖν ἐν μετεώρῳ καὶ ἀνωτέρω πολυ στρόφως οὕτω περιχορεύειν διττῶς ἀφῆκε, κάλλους τε παγκοσμίου χάριν, καὶ ὠφελείας πολυειδοῦς· τὰ δ᾽ ἄλλα κάτω καὶ περὶ τὸ μέσον ἔθηκεν, ὅσα βάρος ἔχει καὶ παθητὰ τὴν φύσιν ἐστὶ, γίνεσθαί τε καὶ μετ ταγίνεσθαι πέφυκε, διακρινόμενά τε καὶ συγκρινό μενα, καὶ πάσχοντα μᾶλλον μεταβάλλειν πρὸς εὐχρη Dστίαν, κατὰ κόσμον ὑποτιθεὶς καὶ ταῦτα καὶ τὸν πρὸς ἄλληλα λόγον, ἵν᾽ ἐτύμως ἔχῃ καλεῖσθα: κά σμος τὸ πᾶν. κδ'. Οὕτω δὴ πρῶτόν τι τῶν ὄντων ἐν τῇ κτίσει παρήχθη, καὶ μετὰ τὸ πρῶτον ἕτερον· καὶ μετ' αὐτὸ πάλιν ἄλλο, καὶ ἐφεξῆς, καὶ μετὰ πάντα ὁ ἄνθρωπος. ὺς τιμῆς τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ προμηθείας τοσαύτης ἠξίωται, ὡς καὶ τὸν αἰσθητὸν τοῦτον ἅπαντα κόσμον πρὸ αὐτοῦ γενέσθαι δι' αὐτόν. Καὶ τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν, εὐθὺς ἀπὸ καταβο λῆς κόσμου δι' αὐτὸν ἑτοιμασθῆναι, πρὸ αὐτοῦ, καὶ βουλήν περὶ αὐτοῦ προηγήσασθαι, καὶ χειρὶ Θεοῦ, καὶ κατ᾿ εἰκόνα πλασθῆναι Θεοῦ, καὶ μὴ τὸ πᾶν σχεῖν ἐκ τῆς ὕλης ταύτης καὶ τοῦ κατ' αἴσθησιν κα σμου, καθάπερ τ' ἄλλα τῶν ζώων· ἀλλὰ τὸ σῶμα orians et concinnans mundum, rebus quæ in ea sunt et decorem ejus conficiunt, suum cuique con gruum ordinem intra sex dies distribuit, discri minans unumquodque solo mandato, et quasi ex thesauris sepositis recondita in formam educens, ac componens et accommodans convenienter, ap prime et eleganter aliud ad aliud, et unumquodque ad universa, et universa ad unumquodque, et im mobili terræ, velut cuidam centro sublimissimum circulum, circumponens et intermediorum vinculo sapientissime concatenans mobile semper cœlum, ut idem mundus permaneat quietus simul atque motus. Nam cunctis corporibus jugiter ac citissime mobilibus circulatim compositis, immobile corpus necessario medium obtinuit locum, oppositani mo tui quictem habens ut non cylindri instar trans volvatur universi mundi sphæra. 23. Postquam igitur talem oplinius artifex utri que orbis termino partitus positionem, universum hunc mundum munde, ut ita dicam, fixit atque mo vit, rebus terminos inter illos interjacentibus dis pertitur item cuique congruum. Et superiora pri mum ordinat ac per sublimes ferri jubet regiones ac summo universi termino scitissimne et elegantis sime indesinenter circumagi: qualia sunt levia actuosaque corpora quæ subjacentia ad eorum utili katem transmutant, et quæ sapientissime tanto supereminent corpus medium, ut hujus immodi cum frigus sufficienter frangere possint ac suspen dere, et propriam caloris intemperiem suo retinere loco, et mcrari quodammodo nimiam summorum terminorum velocitatem, proprio ipsa motu obviam occurrentia, et hos cohibere in loco per adversam conversionem, et præstare nobis utilissimas tem pestatum anni vices et temporalium spatiorum men curas, et sapientibus dare scientiam Dei qui omnia creavit, ordinariique et exornavit. Quædam igitur in sublimibus superioribusque regionibus vario motu circumagi voluit duplicem ob finem, nempe propter universi decus, et propter multimodam uti litatein. Alia vero deorsum et circa mediumn collo cavit quæ scilicet gravitatem habent, et natura sunt possibilia, et generari ae alterari, disjungi ac conjungi, seu potius mutari pro utilitate possunt; et haec et alteruos eorum ad invicem respectus mumde concinnans. ut inundus recte vocari queat rerum universitas. 24. Sic primum aliquid in rerum creatione pro ductum est, et primo successit alterum, ei huic rursus aliud, et ita deinceps, et post omnia homo. Quem tanto Deus honore ac tanta dignatus est pro videntia, ut totum hune sensibilem mundum ante illum fecerit, et cælorum regnum statim a cousti tutione mundi ſucrit ei præparatum, et consilium de ipso præbabitum, et Dei manu et ad Dei ima giuem sit fornatus, et ex materia ista sensibilique mundo non totum, ut cætera animalia, sed solum corpus, animam vero ex supermundialibus, seu potius ab ipso Deo per spiraculum ineffabile et

μόνον· τὴν δὲ ψυχήν, ἐκ τῶν ὑπερκοσμίων, μᾶλλον δὲ παρ' αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ δι᾿ ἐμφυσήματος ἀποῤῥήτου, ὡς μέγα τι καὶ θαυμαστὸν, καὶ τοῦ παντὸς ὑπερ έχον, καὶ τὸ πᾶν ἐποπτεύον, καὶ τοῖς πᾶσιν ἐπιστα τοῦν, καὶ Θεοῦ γνωστικὸν ἅμα και δεκτικὸν, καὶ δεικτικὸν παντὸς μᾶλλον τῆς ὑπερανῳκισμένης τοῦ τεχνίτου μεγαλειότητος ἀποτέλεσμα, καὶ μὴ ὅτι Θεοῦ δεκτικὸν δι' ἀγῶνος καὶ χάριτος, ἀλλὰ καὶ δυο νατὸν ἑνωθῆναι τούτῳ κατὰ μίαν ὑπόστασιν. κι΄. Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα, ἐν οἷς ἐστιν ἡ ἀληθής σοφία καὶ ἡ σωτήριος γνῶσις ἡ τῆς ἄνω μακαριό τητος πρόξενος. Τίς δ' Ευκλείδης; τίς Μαρίνος; τίς Πτολομαῖος συνιδεῖν ἡδυνήθη; τίνες Έμπεδο κλεῖς, καὶ Σωκράται, και Αριστοτέλεις, καὶ Πλά τωνες, λογικαῖς μεθόδοις, ἢ μαθηματικαῖς ἀποδεί ξεσι; μᾶλλον δὲ ποία αἴσθησις ἀντελάβετο τῶν τοιούτων; ποῖος ἐπέβαλε νοῦς; Εἰ δὲ ἐκείνοις τοῖς φύσει φιλοσοφοῦσι, καὶ τοῖς κατ' ἐκείνους, χαμαίζη λος ἔδοξεν ἡ κατὰ πνεῦμα σοφία, καντεῦθεν τὸ καθ' ὑπερβολὴν ὑπερέχον αὐτῆς παρίσταται· σχεδόν γὰρ, ὡς τὰ ἄλογα τῶν ζώων, πρὸς τὴν ἐκείνων σοφίαν ἔχουσιν (εἰ δὲ βούλει, καθάπερ τὰ παιδάρια, οἷς κρείττονες δόξαιεν ἂν οἱ μετὰ χεῖρας πλακούν τες τοῦ βασιλικοῦ διαδήματος), ἢ καὶ τοῖς [Ισ. τῶν] ἐκείνοις εγνωσμένων ἁπάντων· οὕτως ἔχουσιν οὗτοι πρὸς τὴν ἀληθῆ καὶ ὑπερανωκισμένην σοφίαν καὶ διδασκαλίαν τοῦ Πνεύματος. κς'. Οὐ μόνον δὲ τὸ γινώσκειν κατὰ τὸ ἐγχωροῦν ἐν ἀληθείᾳ Θεὸν, ἀσυγκρίτως κρείττον τῆς καθ Έλληνας φιλοσοφίας ἐστὶν, ἀλλὰ καὶ μόνον τὸ εἰδέ ναι τίνα τόπον ἔχει ὁ ἄνθρωπος παρὰ τῷ Θεῷ, πᾶσαν ὑπερβαίνει τὴν κατ' ἐκείνους σοφίαν· μόνος γάρ ἁπάντων ἐπιγείων τε καὶ οὐρανίων εκτίσθη κατ' εἰκόνα τοῦ πλάσαντος, ὡς πρὸς ἐκεῖνον ὁρῴη, καὶ αὐτὸν ἀγαπῴη, κακείνου μόνου μύστης καὶ προσκυ νητής εἴη, καὶ τῇ πρὸς αὐτὸν πίστει καὶ νεύσει καὶ διαθέσει, τὴν οἰκείαν καλλονήν συντηροίη, πάντα δὲ τ᾿ ἄλλα ὅσα γῆ καὶ οὐρανὸς ὅδε φέρει, κατώτερα ἑαυτοῦ εἰδείη, καὶ νοῦ παντάπασιν ἄμοιρα. "Οπερ υἱ καθ' Ελληνας σοφοί μηδοπωσούν συνιδείν δυνηθέν τες, ἠτίμωσαν τὴν καθ᾿ ἡμᾶς φύσιν, ἡσέβησαν εἰς Θεόν, ἐσεβάσθησαν καὶ ἐλάτρευσαν τῇ κτίσει παρά τὸν κτίσαντα, τοῖς αἰσθητοῖς καὶ ἀναισθήτοις ἄστρασι νοῦν περιθέντες, καὶ τούτων ἑκάστῳ τοῦ κατὰ σῶμα μεγέθους ἀνάλογον ἐν δυνάμει καὶ ἀξιώματι· καὶ ταῦτα ἀθλίως σεβόμενοι, καὶ θεοὺς μείζους τε καὶ ἐλάττους προσαγορεύσαντες, την κυριότητα τοῦ παντὸς ἐπέτρεψαν. Αρ' οὐκ ἐκ τῶν αἰσθητῶν οὗτο:, καὶ τῆς κατὰ ταῦτα φιλοσοφίας, αἴσχος καὶ ἀδο ξίαν, καὶ πενίαν ἐσχάτην ταῖς οἰκείαις ψυχαῖς προσ ετρίψαντο, καὶ νοητὸν ὄντως καὶ κολαστήριον σκότος; κζ'. Τὸ κατ᾿ εἰκόνα γεγονότας ἡμᾶς αὐτοὺς εἰδέ και τοῦ κτίσαντος, οὐδὲ τὸν νοητόν κόσμον θεοποιεῖν συγχωρεῖ. Τὸ γὰρ κατ' εἰκόνα τοῦτο, οὐχ ἡ τοῦ σώ ματος ἔχει θέσις, ἀλλ' ἡ τοῦ νοῦ πάντως φύσις, οὗ μηδὲν κατὰ φύσιν κρεῖττον. Εἰ γὰρ ἦν τι κρεῖττον, ἐν ἐκείνῳ ἂν ὑπῆρχε τὸ κατ' εἰκόνα. Ἐπεὶ δὲ τὸ ἐν ἡμῖν κρεῖττον ὁ νοῦς, τοῦτο δὲ εἰ καὶ κατ' εἰκόνα θείαν, ἐκτίσθη δ' οὖν ὅμως ὑπὸ Θεοῦ· τί ποτ' ἄρα δυσχερές συνεδεῖν, μᾶλλον δὲ, πῶς οὐκ αὐτόθεν κατά admodum mirabile, universum superemineus, omnia perscrutans, cunctis præsidens, Dei cogno scendi simul ac recipiendi capax, et magis quam cætera opera manifestans superexcellentem artificis magnificentiam, atque non solummodo Deumn re cipere virtute ac gratia, sed et uniri cum valens in una persona. eo 25. lec et hujusmodi sunt in quibus vera est sapientia et salutaris scientia summam procurans beatitudlinen. Quis autem Euclides, quis Marinus, quis Ptolemæus eadem scire potuit? Quinam Em pedocles, et Socrate, et Aristoteles, et Platones logica methodo aut mathematicis demonstrationi bus, vel potius quis seusus talia percepit, quis intellectus penetravit? Si autem illis naturæ phi losophis eorumque discipulis terrena visa est spiri tualis sapientia, ac proinde supereminens ejus excellentia nos enim intuitu suæ sapientiæ føre babent ut animalia ratione destituta, vel si mavis, ut parvulos quibus meliores in manibus videantur placentæ quam regia diademata vel omnia ipsis nota. Ita sese illi habent erga veram et superexcel lentem sapientiam et doctrinam Spiritus. 26. Non solumn cognoscere pro viribus in veri tate Deum, longe multoque melius ethnica philo. sophia est, sed etiam scire duntaxat quem locum habeat homo coram Deo, omnem antecedit gentium sapientiam. Solus enim omnium terrestrium ac cœlestium creatus est ad imaginem Creatoris, ut ad eum intueatur, eumque diligat, et ejus solius mystes et adorator sit, et fide ac pietate in eam affectus suam servaret pulchritudinem, et cætera omnia quæcunque terra et cœlum hoc ferunt, in feriora seipso putaret et intelligentia prorsus destituta. Quod ethnici philosophi minime scire valentes, nostram dedecoraverunt naturam, Deum inhonoraverunt, et coluerunt veneratique sunt creaturam potius quam Creatorem, sensitivis rebus et inanimatis sideribus intelligentiam tribuentes quæ in singulis respondentem corporis magnitudini virtutem et dignitatem haberet, et ista misere re veriti, et deos majores ac minores confessi, deila tem omnibus concesserunt. Nonne igitur illi ex sensibilibus et ex sua de his philosophia, dedecus ignominiamque et extremam miseriam suis animis inusserunt, et spiritales vere ac pœnales tene bras? 27. Quod sciamus nosmet ad imaginem Creatoris esse factos, non ideo mundum intelligibilem deifi care licet. Nam hanc imaginem, non corporis com stitutio, sed natura plane habet intellectus, quo nibil naturalium melius est. Si quid enim esset melius, in illo non esset Dei imago. Quia vero quod est in nobis melius, intellectus est, hic auten, licet ad imaginem sit divinam, creatus est tamen a Deo, num igitur conceptu difficile est, vel potius nonue

Αδηλον, ὡς ὁ ποιητὴς τοῦ καθ' ἡμᾶς νοερον, ἐκεῖνος καὶ παντὸς νοεροῦ ποιητῆς ἐστι; Σύνδουλος οὐκοῦν ἡμῖν πᾶσα νοερά φύσις, καὶ κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαν τος· εἰ καὶ ἡμῶν τιμιώτεροι, ὡς σωμάτων όντες ἐκτὸς, καὶ τῇ ἀσωμάτῳ παντάπασι καὶ ἀκτίστῳ φύσ σει μᾶλλον ἐγγίζοντες· μᾶλλον δὲ, οἱ μὲν φυλάξαν τες τούτων τὴν ἑαυτῶν τάξιν, καὶ τὸ πρὸς 3 γεγόνασι στέργοντες, εἰ καὶ ὁμόδουλοι, ἀλλ' ἡμῖν τίμιοι, καὶ ἡμῶν τῇ τάξει πολλῷ τιμιώτεροι. Οἱ δὲ μὴ φυλάξαν τες τὴν ἑαυτῶν τάξιν, ἀλλ' ἀποστατήσαντες, καὶ τὸ πρὸς ὁ γεγόνασιν, ἀθετήσαντες, τῶν ἐγγιζόντων Θεῷ γεγονότες ὡς ποῤῥωτάτω, καὶ τῆς τιμῆς ἐκπεπτώ κασιν. Εἰ δὲ καὶ ἡμᾶς συνεπισπᾶν ἐπιχειροῦσε πρὸς ἔκπτωσιν, οὐκ ἀχρεῖοι καὶ ἄτιμοι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀντίθεοι, καὶ ἡμῶν τῷ γένει λυμαντικοί καὶ Η πολεμιώτατοι. Ο κη'. 'Αλλ' οἱ φυσιολόγοι τε καὶ ἀστροθεάμονες, καὶ τὰ πάντα εἰδέναι καυχώμενοι, μηδὲν τῶν προει ρημένων ἐκ τῆς φιλοσοφίας συνιδεῖν δυνηθέντες, καὶ τὸν ἄρχοντα τοῦ νοητοῦ σκότους, καὶ τὰς ὑπ' αὐτὸν ἀποστατικάς δυνάμεις πάσας, οὐχ ὑπὲρ ἑαυτοὺς μόνον, ἀλλὰ καὶ θεοὺς ὠνόμασαν, καὶ ναοῖς ἐτίμησαν, καὶ θυσίας αὐτοῖς προσήνεγκαν, καὶ ἑαυτοὺς ὑπο έταξαν τοῖς πανωλέθροις ἐκείνων θεσπίσμασιν, ὑφ' ὧν ἐνεπαίχθησαν εἰκότως ἐπὶ πολύ, δι' ἱερῶν ἀνιέ ρων, καὶ καθαρμῶν μολυνόντων, καὶ προστιθέντων τὴν ἐξάγιστον οἴησιν, καὶ προφητῶν καὶ προφητίδων, τῆς ὄντως ἀληθείας ἀποβουκολούντων ὡς πορρώτατα. κθ'. Οὐ τὸ εἰδέναι μόνον Θεόν, οὐδὲ τὸ γινώσκειν τὸν ἄνθρωπον ἑαυτὸν, καὶ τὴν ἑαυτοῦ τάξιν (ὰ καὶ τοῖς νομιζομένοις ἰδιώταις, Χριστιανοῖς οὗτι πρόσεστι οῦν), ὑψηλοτέρα γνωσίς ἐστι φυσιολογίας καὶ ἀστρο λογίας, καὶ πάσης τῆς περὶ αὐτὰς φιλοσοφίας, ἀλλὰ καὶ τὸ εἰδέναι τὸν καθ' ἡμᾶς νοῦν τὴν ἑαυτοῦ ἀσθέ νειαν, καὶ ταύτην ἰάσασθαι ζητεῖν, πολλῷ κρείττον ἀσυγκρίτως ἂν εἴη τοῦ εἰδέναι καὶ διερευνᾶν ἄστρων μεγέθη, καὶ φύσεων λόγους, γενέσεις τε τῶν κάτω, καὶ περιόδους τῶν ἄνω, τροπάς τε καὶ ἐπιτολάς, στηριγμούς καὶ ἀναποδισμούς, ἀποστάσεις τε καὶ συνελεύσεις, καὶ πᾶσαν ἁπλῶς τὴν ἐκ πολυκινησίας ἐκεῖ πολυειδεστάτην σχέσιν. Ο γὰρ γνοὺς τὴν ἑαυ τοῦ ἀσθένειαν νοῦς, εὗρεν ὅθεν ἂν εἰσέλθῃ πρὸς σωτηρίαν, καὶ ἐγγίσοι τῷ φωτὶ τῆς γνώσεως, και λάθῃ σοφίαν ἀληθῆ, καὶ τῷ αἰῶνι τούτῳ μὴ συγ Ο καταλυομένην. λ'. Πᾶσα λογικὴ καὶ νοερὰ φύσις, εἶτ᾽ ἀγγελικὴν εἴποι τις, εἶτ᾽ ἀνθρωπίνην, οὐσίαν ἔχει ζωὴν, δι' ήν καὶ διαμένει ἐπίσης καθ' ύπαρξιν ἀθάνατος, διαφθο ρὰν οὐκ ἐπιδεχομένη. 'Αλλ' ἡ μὲν ἐν ἡμῖν νοερὰ καὶ λογικὴ φύσις οὐ μόνον οὐσίαν ἔχει τὴν ζωήν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐνέργειαν. Ζωοποιεῖ γὰρ τὸ συνημμένον σῶμα· δι᾿ ὅ καὶ τούτου λέγεται ζωή. Πρὸς ἕτερον ἡ ζωὴ λέγεται, καὶ ἐνέργειά ἐστιν αὐτῆς. Πρὸς γὰρ ἕτερον, οὐδέποτ' ἂν λέγοιτο οὐσία καθ᾿ αὐτήν. δὲ τῶν ἀγγέλων νοερά φύσι;, οὐχὶ καὶ ἐνέργειαν τοιαύτην ἔχει τὴν ζωήν· οὐ γὰρ συνημμένον ἔλαβεν ἐκ γῆς παρὰ Θεοῦ σῶμα, ἵνα καὶ ζωοποιών λάβη πρὸς τοῦτο δύναμιν. Δεκτική μέντοι καὶ αὕτη τῶν ἐναντίων ἐστί, κακίας δηλονότι καὶ ἀγαθότητος. Καὶ eo ipso patet Liunc esse factoren nostrae intelligen tiæ, et omnium intellectualium auctorem? Conservi igitur nobis sunt omnes spiritus ad imaginem Creatoris facti, etiamsi nobis sint excellentiores, quia sunt extra corpora, et increatæ prorsus et in creatæ naturæ propiores. Vel potius, qui inter illos suum servaverunt ordinem, et illud ad quod facti sunt amant, licet nobis conservi, sunt tamen hono rabiles, et dignitate nobis multo superiores. Qui vero soum non servaverunt ordinem, sed rebellati Hlud rejecerunt ad quod creati erant, ab appropin quantibus Deo recesserunt quam longissime, et honore suo exciderunt. Et si etiam nos simul tra here in lapsum aggrediuntur, non intrtiles taulum sunt atque viles, sed et Deo infensi et generi humano perniciosi et inimicissimi. 28. Sed physiologi et astronomi, cum, licet o nia sibi nota gloriantes, nihil præfatorum ex philo sophia intelligere possent, principem spiritualium tenebrarum et cunctas potestates eo duce rebellatas. non superiores tantum seipsis, sed et deos vocave runt, et coluerunt templis, et obtulerunt eis victi mas, et se subjecerunt fanestissimis eorum oracu Bis, in quibus merito plerumque illusi sunt a sacer dotibus non sacris, lustrationibusque contaminan tibus et scelestissimam inspirantibus superbiam, stque prophetis ac prophetissis ab ipsa veritate quam longissime removentibus. 29. Non solum in eo quod homo Deum sciat et seipsum suunique cognoscat ordinem (quod apud Christianos sciunt etiam qui dicuntur idiotæ), scien tia adest sublimior physiologia et astronomia et omni de his philosophia, sed etiam nosse intelle etus nostri imbecillitatem, et huic mederi quærere, est incomparabiliter multo satius quam scire et perscrutari siderum magnitudinem et naturarum rationes, origines inferiorum et circuitus superio rum, conversiones et ortus, stationes et retrogres sus, discessus et congressus, et generatim omnes eorum motus varios et multiformes babitus. Sciens enim suam infirmitatem, reperit qua ineat ad salu tem, et accedat ad lumen scientiæ, et accipiat sapientiam veram nec cum hoc sæculo dissol vendam. 50. Quælibet rationalis intellectualisque natura, sive angelicam dixeris sive humanam, essentialiter habet vitam, per quam remanet exsistentia immor talis ac corruptionis incapax. At quæ nobis inest intellectualis et rationalis natura, non solam habet essentialiter vitam, sed et operationem. Vivificat enim conjunctum corpus, unde hujus dicitur vita. Hæc porro vita dicitur relative ad aliud, et ea est operatio. Quod enito est ad aliud, dici nequit sub sistere in seipso. Angelorum vero intellectualis natura non sic ut operationem habet vitam; non enim conjunctum accepit a De › de terra corpus, ad quod vivificam acciperet virtutem. Capax tamen et ipsa est contrariorum, bonitatis scilicet ac mali

τοῦτο παριστᾶσιν οἱ πονηροὶ τῶν ἀγγέλων, ἔκπτωσεν ὑποστάντες δια τὴν ἔπαρσιν· σύνθετοί πως τσιγαρο οὖν εἰσι καὶ οἱ ἄγγελοι, ἔκ τε τῆς καθ' ἑαυτοὺς οὐσίας, καὶ μιᾶς τῶν ἐναντίων ποιοτήτων, ἀρετῆς, φημὶ, καὶ πονηρίας. "Οθεν δείκνυται [ἴσ. δείκνυν ται], μηδ' οὗτοι οὐσίαν ἔχοντες τὴν ἀγαθότητα. λα'. Ἡ τῶν ἀλόγων ζώων ἑκάστου ψυχή, ζωή έστι τοῦ κατ' αὐτὴν ἐμψύχου σώματος, καὶ οὐκ οὐσίαν, ἀλλ' ἐνέργειαν ἔχει ταῦτα τὴν ζωὴν, ὡς πρὸς ἕτερον οὖσαν, ἀλλ' οὐ καθ᾽ αὑ ἦν. Αὕτη γὰρ οὐδὲν ἕτερον ἔχουσα ὁρᾶται, ὅτι μὴ τὰ ἐνεργούμενα διὰ τοῦ σώ ματος, δι᾿ ὃ καὶ λυομένῳ τούτῳ, συνδιαλύεσθαι ἀνάγκη· θνητὴ γὰρ ἐστι τοῦ σώματος οὐχ ἧττον, ἐπεὶ πᾶν ὅπερ ἔστι, πρὸς τὸ θνητὸν ἔστι τε καὶ λέ γεται· δι' δ καὶ θανόντι συναποθνήσκει. λβ'. 'Η τῶν ἀνθρώπων ἑκάστου ψυχή, ἐστι μὲν καὶ τοῦ κατ' αὐτὴν ἐμψύχου σώματος ζωή, καὶ ζωοποιὸν ἔχει τὴν ἐνέργειαν πρὸς ἕτερον, ερωμένην πρὸς αὐτὸ, δηλαδὴ τὸ παρ' αὐτῆς ζωοποιούμενον. Αλλ' οὐ μόνον ἐνέργειαν, ἀλλὰ καὶ οὐσίαν ἔχει τὴν ζωὴν ὡς ζῶτα καθ' αυτήν. Εχουσα γὰρ ὁρᾶται τὴν λογι κὴν καὶ νερὰν ζωήν, φανερῶς ἑτέραν οὖσαν παρὰ τὴν τοῦ σώματος, καὶ τῶν, ὅσα διὰ τοῦ σώματος δι᾿ ὃ καὶ λυομένου τοῦ σώματος, αὕτη οὐ συνδιαλύεται Πρὸς δὲ τὸ [σ. τῷ] μὴ συνδιαλύεσθαι, καὶ ἀθάνατος διαμένει, ὡς μὴ πρὸς ἕτερον ὁρωμένην, ἀλλ' οὐσίαν ἔχουσα τὴν καθ' αὐτὴν ζωήν. Αγ. Η λογική και νοερά ψυχὴ οὐσίαν μὲν ἔχει τὴν ζωήν, ἀλλὰ δεκτικὴν τῶν ἐναντίων, κακίας δηλονότι καὶ ἀγαθότητος. "Οθεν δείκνυται μὴ οὐσίαν ἔχουσα τὴν ἀγαθότητα, ὥσπερ οὐδὲ τὴν κακίαν, ἀλλ' οἷόν τινα ποιότητα, καθ' ἑκατέραν, ὁπότε παρίῃ [ισ. παρί], διατιθεμένη. Πάρεστι δὲ οὐ τοπικῶς αλλ' ηνίκ' ἂν ἡ νοερά ψυχή, τὸ αὐτεξούσιον λαβοῦσα παρὰ τοῦ κτίσαντος, νεύσῃ πρὸς αὐτὴν, καὶ τὴν ἐθελήσῃ κατ' αὐτήν· δι' δ καὶ σύνθετός ἐστί πως ἡ λογικὴ καὶ νοερὰ ψυχή, οὐκ ἐκ τῆς ἀνωτέρω εἰρημέ νης ἐνεργείας. Αὕτη γὰρ πρὸς ἕτερον οὖσα, σύνθεσιν ἐμποιεῖν οὐ πέφυκεν· ἀλλ' ἐκ τῆς κατ' αὐτὴν οὐσίας, καὶ μιᾶς ἡστινοσοῦν τῶν εἰρημένων ἐναντίων ποιοτή των, ἀρετῆς τε, φημί, καὶ πονηρίας ("). Αδ. ῾Ο ἀνωτάτω νοῦς, τὸ ἄκρον ἀγαθὸν, ἡ ὑπέρα ζωο; καὶ ὑπέρθεος φύσις, πάντη τε καὶ πάντως ἀνεπίδεκτος οὖσα τῶν ἐναντίων, φανερῶς οὐ ποιότητα, ἀλλ' οὐσίαν ἔχει τὴν ἀγαθότητα· δι᾿ ὅ καὶ πᾶν ὅπερ ἂν ἐννοήσῃ τις ἀγαθόν, ἐν ἐκείνῳ ἐστί. Μάλλον δὲ ἐκεῖνος ἐστι, καὶ ὑπὲρ ἐκεῖνό ἐστι. Καὶ πᾶν ὅπερ ἐν ἐκείνῳ τις ἐννοήσειεν, ἀγαθόν ἐστι, μᾶλλον δὲ ἀγαθότης, καὶ ὑπεράγαθος ἀγαθότης ἐστί. Καὶ ἡ ζωή ἐν αὐτῷ ἐστι, μᾶλλον δὲ αὐτός ἐστιν ἡ ζωή· ἀγαθὸν γὰρ ἡ ζωὴ, καὶ ἀγαθότης ἐν αὐτῷ ἡ ζωή. Καὶ ἡ σοφία ἐν αὐτῷ ἐστι, μᾶλλον δὲ αὐτός ἐστιν· ἀγαθὸν γὰρ ἡ σοφία, καὶ ἀγαθότης ἐν αὐτῷ ἡ σοφία [ἐν ἄλλο οὐσία], καὶ ἡ ἀϊδιότης, καὶ μακαριότης, καὶ ἁπλῶς ἅπαν ὅ τις ἂν ἐννοήσειεν ἀγαθόν. Καὶ οὐκ ἔστιν ἐκεῖ διαφορὰ ζωῆς, καὶ σοφίας, καὶ ἀγαθότητος, καὶ τῶν τοιούτων. Πάντα γὰρ ἡ ἀγαθότης ἐκείνη Εως ὧδέ εἰσι τὰ φυσικά· ἀπ' ἐντεῦθεν δὲ τὰ θ: λογικά κεφάλαια. delapsi.Sunt igitur ipsimet angeli quodammodo com positi, nempe ex sua substantia, et ex una contra riarum qualitatum; virtutis, inquam, et pravitatis. Unde liquet eos non essentialem habere boni Litem. time quod testantur angeli nequam, ob elationem * 11 Petr. 1, 19. 68 Psal. x, 3, 23. 31. Irrationa'ium animalium uniuscujusque anima est vita corporis ab ea animati at vita hæc non est ejus essentia, sed operatio. Illa enim nihil aliu l babere videtur quam corporis operationes: unde hoc pereunte ipsa necessario simul dissolvitur; mortalis enim est haud secus ac corpus, quia quid quid est, refertur al mortale, cui proinde morienti commoritur. 52. Hominum cujusque anima est quillem vel corporis a se animati vita, et vivificam habet ope rationem, relatam ad aliud, scilicet ad quod ab ipsa vivificatur. Αt non solum ut operationem, sed ut essentiam quoque habet vitam, quatenus in seipsa vivens. Nam patet in ea rationalis et intellectualis vita, quæ evidenter alia est quam vita corporis et quæcunque per corpus fiunt: unde, cum dissolvi tur corpus, ipsa non dissolvitur, nec solum non commoritur, sed et immortalis permanet, utpote non relatam ad aliud, sed essentialem habens in seipsa vitam. 53. Rationalis et intellectualis anima essentialem quidem habet vitam, sed capacem contrariorum, mali scilicet ac boni. Unde liquet non essentialem ei esse bonitatem, sicut nec pravitatem, has vero esse velut quasdam qualitates, quarum alterutra illam, ubi adest, allicit. Adest autem non localiter, sed quando intellectualis anima, quæ libertatem a Creatore accepit, ad se incurvatur, el suo vivere vult arbitrio; quapropter est quodammodo compo sita rationalis et intellectualis anima, non ex su pradicta quidem operatione, quæ, cum sit ad aliod, in compositionem venire nequit, sed ex suapie esentia et ex alterutra praefatorum contrariorum, virtutis, inquam, et nequitiæ. 34. Supremus intellectus, summum bonum, vivi dissima atque divinissima natura, cum sit contra riorum omnino et penitus incapax, evidenter non ut qualitatem, sed ut substantiam habet vitam. Unde quidquid excogitari potest bonum, in illo est, vel potius ille id est et supra id est. Et quidquid in eo excogitari potest, bonum est, seu potius ipsa bonitas, et superexcellens boni tas. Et vita in eo est, seu potius ipse est vita: nam bonum est vita, et bonitas in eo est vita. Et sa pientia in eo est, seu potius ipse est sapientia: mana bonum est sapientia, et bonitas in eo est sapientia, et aternitas, et beatitudo, et generatim quidquid excogitari potest bonum. Et nil in eo differunt vita, et sapientia, et boritas, et alia hujusmodi, Omnia enim bonitas illa collective, unite ac ditissime con

συνειλημμένως, καὶ ἐνιαίως, καὶ ἁπλουστάτω, συμ περιβάλλει· καὶ ἐκ πάντων νοεῖται καὶ καλεῖται τῶν ἀγαθῶν. Καὶ ἓν καὶ ἀληθές ἐστιν, ὅπερ ἄν τις ἐννοήσεις καὶ εἴπῃ περὶ αὐτῆς ἀγαθόν. Εκείνη δὲ οὐ τοῦτό ἐστι μόνον, ὅπερ ἀληθῶς νοεῖται, καὶ παρ' αὐτῶν τῶν θεοσόφῳ τῷ νοούντων, καὶ πνευματοκινήτῳ γλώσσῃ θεολογούντων· ἀλλ' ὡς ἄῤῥητός τε καὶ ἀπερινόητος, καὶ ὑπὲρ ταῦτά ἐστι, καὶ τοῦ ἑνιαίου καὶ τῆς ὑπερφυοῦς ἁπλότητος οὐκ ἀπολείπεται· μία οὖσα πανάγαθος καὶ ὑπεράγαθος ἀγαθότης· κατά τοῦτο γὰρ μόνον καὶ νοεῖται καὶ καλεῖται, καὶ κατὰ τοῦτο παρὰ μόνων τῶν πρὸς τὴν κτίσιν οἰκείων ἐνεργειῶν ὁ Ποιητὴς καὶ Δεσπότης τῆς κτίσεως [[σ. λείπει, γνωρίζεται, ή, φαίνεται, ἤτοι τοιοῦτο ὅτι ἔστι πανάγαθος, καὶ ὑπεράγαθος ἀγαθότης, οὐ σίαν ἔχων τὴν ἀγαθότητα. Δι' δ καὶ τῆς πρὸς αὐτὴν ἐναντιότητος, πάντη τε καὶ πάντως ἐστὶν ἀνεπίδε κτος· οὐδὲ γὰρ οὐδεμιᾷ ἐναντίον οὐσίᾳ ἐστίν. λε'. Η πανάγαθος αὕτη καὶ ὑπεράγαθος ἀγαθότης, καὶ πηγή ἐστιν ἀγαθότητος. Καὶ τοῦτο γὰρ ἀγαθὸν, καὶ ἀγαθῶν τὸ ἀκρότατον· καὶ οὐκ ἦν ἀπεῖναι τῆς παντε λοῦς ἀγαθότητος. Ἐπεὶ δὲ νοῦς ἐστιν ἡ ὑπερτελής καὶ παντελὴς ἀγαθότης, τί ποτ' ἂν ἕτερον εἴη τὸ παρ' αὐτῆς ὡς ἐκ πηγῆς προϊόν, ἢ λόγος, καὶ λόγος οὐ κατὰ τὸν ἡμέτερον προφορικὸν λόγον; Οὐ νοῦ γὰρ οὗτος, ἀλλὰ σώματος νῷ κινουμένου· οὐ κατὰ τὸν ἡμέτερον ἐνδιάθετον λόγον· φθόγγον γὰρ οἱονεὶ τύποις κἀκεῖνος ἐν ἡμῖν διατιθέμενος γίνεται ἀλλ' οὐδὲ κατὰ τὸν ἡμέτερον ἐν διανοίᾳ λόγον, κἂν χωρὶς φθόγγων ᾖ, ἐπιβολαῖς ἀσωμάτοις πάντη συμ περαιούμενος· κἀκεῖνος γὰρ μεθ᾿ ἡμᾶς ἐστι, καὶ διαλειμμάτων δεῖται, καὶ χρονικῶν οὐκ ὀλίγων δια στημάτων, διεξοδικώς προϊών, καὶ ἐξ ἀρχῆς ἀτελοῦς, πρὸς τὸ ἐντελὲς συμπέρασμα προαγόμενος· ἀλλὰ κατὰ τὸν ἐμφύτως ἡμῖν, ἐξ οὗ γεγόναμεν παρά τοῦ κτίσαντος ἡμᾶς κατ' εἰκόνα οἰκείαν, εναποκείμενον τῷ νῷ λόγον, τὴν ἀεὶ συνυπάρχουσαν αὐτῷ γνῶσιν, ἥτις καὶ μάλιστα ἐκεῖ ἐπὶ τοῦ ἀνωτάτω νοῦ τῆς παντελοῦς καὶ ὑπερτελοῦς ἀγαθότητος, παρ' ᾗ μηδὲν ἀτελὲς, πλὴν τοῦ ἐξ αὐτῆς εἶναι, πάντα ἐστὶν ἀπαραλλάκτως ὅσα ἐκείνη. Δι' δ καὶ Υἱὸς ὁ ἀνωτάτω Λόγος ἔστι τε καὶ παρ' ἡμῶν καλεῖται· ἵν᾿ ἐπιγνῶμεν αὐτὸν ὄντα τέλειον, ἐν ὑποστάσει τελείᾳ τε καὶ ἰδία, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὄντα, καὶ κατὰ μηδὲν λειπόμενον τῆς πατρικῆς οὐσίας, ἀλλ᾽ ἀπαραλλάκτως τὸν αὐτὸν ἐκείνῳ ὄντα, εἰ καὶ μὴ καθ᾽ ὑπόστασιν, ἢ τὸ ἐξ ἐκείνου γεννητῶς θεοπρεπῶς εἶναι παρίστησι τον Λόγον. λς'. Ἡ ἀγαθότης, ἡ ὡς πηγῆς τῆς νοερᾶς ἀγαθό τητος προϊοῦσα, γεννητῶς, ἐπεὶ λόγος ἐστὶ, λόγον δὲ πνεύματος χωρὶς οὐκ ἄν τις νοῦν ἔχων ἐννοήσειεν διὰ τοῦτο καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁ ἐκ Θεοῦ Θεὸς Λόγος συμπροϊὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει. Πνεῦμα δὲ, οὐ κατὰ τὸ συνὸν τῷ ἡμετέρῳ διὰ τῶν χειλέων λόγω, ἀλλ' οὐδὲ κατὰ τὸ συνὸν, εἰ καὶ ἀσωμάτως, τῷ καθ᾿ ἡμᾶς ἐνδιαθέτῳ καὶ κατὰ διάνοιαν λόγῳ· και κεῖνο γὰρ ὁρμή τίς ἐστι τοῦ νοῦ, τῷ ἡμετέρῳ λόγῳ συνδιατεινομένη χρονικῶς, καὶ διαστημάτων δεο μένη τῶν αὐτῶν, καὶ ἐξ ἀτελοῦς προῦσα εἰς τελείως σιν. Ἐκεῖνο δὲ τὸ Πνεῦμα τοῦ ἀνωτάτω Λόγου, οξύν prehendit, et intelligitur vocaturque omnium com plexio bonorum. Et simul et verissime continet quodcunque excogitari ac dici potest de ipsa bo num. Nec id tantum illa est quidquid vere cogita tur ab ipsis theologis quibus animus inest Dei saga cissimus et lingua spiritu instincta; sed, utpote ineſſabilis et incomprehensibilis, supra illud est, nec ab unitate ac supernaturali simplicitate defcit, sed una est et superexcellens bonitas. Sic enim duntaxat intelligitur et vocatur, et sic ex solis competentibus creationi operationibus opifex et Dominus creationis cognoscitur aut ostenditur, tanquam scilicet optima et superexcellens bonitas, essentiam habens bonitatem. Quapropter contra rium sibi nihil prorsus unquam capere potest nulla enim essentia contrarium sibi quid patitur. 35. Optima illa et superexcellens bonitas est etiam fons bonitatis. Namque id est bonum, et bonorum summum, nec deesse potest perfecte bonitati. Quia autem intellectus est perfecta et perfectissima bonitas, quid melius ex ea velut ex fonte manaret, quam verbum? et quidem non simile verbi quod nos proferimus, hoc enim non est intellectus, sed corporis intellectu moti; nec simile verbi quod nos intus componimus, hoc enim vocem quasi typis in nobis efformat; nec simile verbi quod nos cogi tamus, licet sine voce sit ac motibus omnino in corporeis excitatum; hoc enim est nobis posterius, G et requirit intervalla et non pauca temporum spatia, & discursu procedens et ex principio imperfecto ad perfectumn progrediens consectarium; sed simile verbi naturaliter, ex quo nos creator ad suam fecit imaginem, intellectui nostro insiti, nempe imma mentis semper huic cognition's. Quæ maxime est in supremo intellectu perfecte ac perfectissima bonitatis, apud quam omnia minime sunt imperfe cta, excepto quod ab ea sint, sed sunt indiscri minatim quidquid ipsa est. Itaque Filius supremum Verbum est et a nobis vocatur, ut sciamus eum esse perfectum, in perfecta et propria persona, quia ex Patre est, et nihil a paterna substantia differt, sed est indiscrimination idem ac ipse, non lainen persona, quæ docet ab eo divine genitum esse Verbum. 36. Bonitas ex bonitate intellectuali tanquam ex fonte per generationem manans, cum Verbum sit, verbum autem sine Spiritu nemo intellectum ha bens concipere possit, ideo et Spiritum sanctum Deus Dei Verbum habet secumn ex Patre proceden tem: spiritum porro non similem spiritus comitan tis verbum nostris labiis prolatum, nec similem spiritus vel incorporalis conjuncti verbo quod intus componimus aut quod cogitamus, nam iste etiam est conatus quidam intellectus cum verbo nostro collaborans temporaliter, iisdemnque indigens inter vallis, et ex imperfecto ad perfectum progrediens.

τις ἔρω; ἐστὶν ἀπόῤῥητος τοῦ Γεννήτορος πρὸς οὐ τὴν τὸν ἀποῤῥήτως γεννηθέντα Λόγον· ᾧ καὶ αὐτὸς ὁ τοῦ Πατρὸς ἐπέραστος λόγος καὶ Υἱὸς χρῆται πρὸς τὸν Γεννήτορα· ἀλλ᾽ ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχων αὐτὸν συμπροελθόντα, καὶ συμφυῶς ἐν αὐτῷ ἀναπαυόμε νου. Παρ' οὗ Λόγου διὰ σαρκὸς ἐμιλήσαντος ἡμῖν, καὶ τὸ ὄνομα τῆς διαφόρου παρὰ τοῦ Πατρὸς ὑπάρ ξεως ἐδιδάχθημεν τοῦ Πνεύματος· καὶ μὴ τοῦ Πα τρὸς εἶναι τοῦτο μόνον, ἀλλὰ καὶ αὐτοῦ. Τὸ Πνεῦμα γὰρ, φησί, τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπο ρεύεται, ἵν᾿ ἡμεῖς ἐπιγνῶμεν οὐ λόγον μόνον, ἀλλὰ καὶ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὐ γεννώμενον, ἀλλ᾽ ἐκπορευόμενον, ἂν δὲ τοῦ Υἱοῦ, παρὰ τοῦ Πατρὸς τοῦτ' ἔχοντος, ὡς ἀληθείας, καὶ σοφίας, καὶ λόγου Πνεῦμα. Λόγος γὰρ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ σοφία τῷ Γεν νήτορι κατάλληλος, ὃς τῷ Πατρὶ ἐπ' αὐτῷ χαίροντι, συγχαίρει, κατὰ τὸ παρ' αὐτοῦ διὰ τοῦ Σολομῶντος εἰρημένον· «Ἐγὼ ἤμην, ἡ συνέχαιρον αὐτῷ.» Οὐκ ἔχαιρον, εἶπεν, ἀλλὰ συνέχαιρον· αὕτη γὰρ ἡ Πατρός τε καὶ Υἱοῦ προαιώνιος χαρά, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν ἐστιν, ὡς κοινὸν μὲν αὐτοῖς κατὰ τὴν χρήσιν (δι' δ παρ' ἀμφοτέρων καὶ πρὸς τοὺς ἀξίους πέμπε ται)· μόνου δὲ τοῦ Πατρὸς καθ᾽ ὕπαρξιν ὑπάρχον, δι' 8 καὶ παρ' αὐτοῦ μόνου ἐκπορεύεται καθ' ύπαρξιν. λζ'. Τούτου τοῦ ἀνωτάτω ἔρωτος τὴν εἰκόνα, καὶ ὁ κατ' εἰκόνα τοῦ Θεοῦ κτισθεὶς ἡμῶν ἔχει νοῦς, πρὸς τὴν παρ' αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ διηνεκώς υπάρχουσαν γνῶσιν. Παρ' αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ καὶ τοῦτον ὄντα, καὶ συμπροϊόντα παρ' αὐτοῦ τῷ ἐνδοτάτῳ λόγῳ. Καὶ τούτου δεῖγμα ἐναργέστατον, καὶ τοῖς μὴ τὰ ἐνδοτάτω ἑαυτῶν δυναμένοις καθορᾷν, ἡ πρὸς τὸ εἰδέναι τῶν ἀνθρώπων ἀκόρεστος ἔφεσις· ἀλλ᾽ ἐν ἐκείνῳ τῷ ἀρχετύπῳ· ἐν ἐκείνῃ τῇ παντελείῳ καὶ ὑπερτελεῖ ἀγαθότητι, παρ' ᾗ μηδὲν ἀτελές· πλὴν τοῦ ἐξ αὐτῆς εἶναι, πάντα ἐστὶν ἀπαραλλάκτως ὁ θεῖος ἔρως ὅσα ἐκείνη· δι' 8 καὶ Πνεῦμα ἅγιον, καὶ Παράκλητος ἄλλος, οὗτος ἔστι τε καὶ παρ' ἡμῶν καὶ λεῖται, ὡς τῷ λόγῳ συμπαρομαρτῶν· ἵν᾿ ἡμεῖς ἐπιγνῶμεν ὄντα τέλειον, ἐν ὑποστάσει τελείᾳ τε καὶ ἰδίᾳ, κατὰ μηδὲν καὶ αὐτὸν λειπόμενον τῆς τοῦ Πα τρὸς οὐσίας· ἀλλ' ἀπαραλλάκτως ὄντα τὸν αὐτὸν τῷ τε Υἱῷ καὶ τῷ Πατρὶ, εἰ καὶ μὴ καθ᾽ ὑπόστασιν, τις ἐκ τοῦ Θεοῦ θεοπρεπῶς ἐκπορευτῶς εἶναι τοῦτον παρίστησιν ἡμῖν· καὶ σεφθῶμεν ἕνα Θεὸν ἀληθῆ τε καὶ τέλειον, ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν ἀληθιναῖς καὶ τελείαις· οὐ τριπλοῦν· ἄπαγε· ἀλλ' ἀπλοῦν. Ο γὰρ τριπλῆ τίς ἐστιν ἡ ἀγαθότης, οὐὲ τριὰς ἀγα θοτήτων· ἀλλὰ Τριὰς ἁγία καὶ σεβασμία καὶ προσ κυνητή, ἡ ἀνωτάτω ἀγαθότης ἐστὶν, ἐξ ἑαυτῆς εἰς ἑαυτὴν χεομένη ἀγρεύσεως, καὶ ἐφ' ἑαυτῆς ἑστῶτα πρὸ αἰώνων θεοπρεπῶς, ἀόριστός τε οὖσα καὶ παρὰ μόνης ἑαυτῆς ὡρισμένη, καὶ τὰ πάντα ὁρίζουσα, καὶ πάντων ὑπερεκτεινομένη, καὶ μηδὲν τῶν ὄντων ἐκτὸς ἑαυτῆς ἑῶσα. λη'. Εχει μὲν οὖν καὶ ἡ τῶν ἀγγέλων νοερα και λογική φύσις νοῦν τε καὶ λόγον ἐκ τοῦ νοῦ, καὶ πρὸς τὸν λόγον ἔρωτα τοῦ νοῦ· ὃς καὶ αὐτός ἐστιν ἐκ τοῦ νοῦ, καὶ σύνεστιν ἀεὶ τῷ τε λόγῳ καὶ τῷ νῷ, καὶ πνεῦμα ἂν καλοῖτο, ὡς τῷ λόγῳ φύσει συμπαρ ομαρτών. 'Αλλ' οὐκ ἔχει καὶ ζωοποιὸν τὸ πνεῦμα Ille autem spiritus supremi verbi est velut ineffabilis quidam Genitoris erga ineffabiliter genitum illud Verbum amor, quo ipsum Patris amabile Verbum et Filius genitorem redamat, et quein habet ut secumn ex Patre procedentem et intime in seipso requiescentem. Quod quidem Verbum carnaliter nobis conversatium nos docuit nomen alterius per soue illius a Palre procedentis, scilicet Spiritus, et hunc esse non solum Patris, sed et suiipsius. Dicit enim 18:: Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, o ut noscanus non Verbum duntaxat, verum etiam Spiritum, qui ex Patre non est geni tus, seul procedit, et qui est etiam Filii, ipsun a Patre habentis, ut veritatis sapientiæque et Verbi Spiritum. Nam veritas sapientiaque est Verbum Genitori consimillimum, quod Patri de ipso gau denti congaudet, juxta illud ab ipso per Salomo nem dictum: Ego eram quæ cum eo congaude bau.» Non ait gaudebam, sed congaudebam; loc enim Patris et Filii ante sæcula gaudium, est Spi ritus sanctus, quo illi communiter coutuntur, unde ab utroque mittitur ad dignos; sed ab uno Patre originem ducit, ideoque ab eo solo personaliter procedit. 37. Illius supremi amoris imaginem creatus ad imaginem Dei intellectus noster habet, erga cogni tionem a se et in se jugiter conceptam. Et hic amor ab eo et in eo est, ab eoque procedit simul cum intimo verbo. Eumdem clare manifestat iis qui interiora sua inspicere nequeunt, insatiabilis ho minum ad sciendum appetitus. Sed in illo archety po, in illa perfecta'et perfectissima bonitate, apud quam nihil imperfectum, excepto quod ab ea sit, indiscriminatim est divinus amor quidquid ipsa est. Propterea sanctus hic Spiritus alter Para clitus est et a nobis vocatur, tanquam Verbi comes; ut nos sciamus eum esse perfectum et in perfecta et propria persona, ac nihil et ipsum differre a Patris substantia, sed idem indiscriminatim esse quam Patrem et Filium, non tamen secunduin personam, quæ ipsum a Patre procedere nobis de monstrat; utque colamus unum Deum verum atque perfectum, in tribus personis veris ac perfectis, non triplicem, absit, sed simplicem. Neque enim triplex est bonitas, neque trias bonitatum, seul 10 Joan. xv, 26. sancta venerandaque et adoranda Trinitas est somma bonitas ex seipsa in seipsam jugiter illa bens, et in seipsa ante sæcula divine subsistens, in finita et a se una circumscripta, et omnia circum scribens, et super omnibus extensa, et nihil extra semetipsum esse patiens. 38. Habet quidem angelorum quoque intellectua lis et rationalis natura intellectum, et ex intellectu verbum, et intellectus in verbum amorem, qui et ipse ex intellectu est, et adhaeret semper intelle ctui et verbo, et spiritus vocari posset, ut verbi naturaliter comes. Sed vivificus non est hic spiri

τοῦτο· οὐδὲ γὰρ συνημμένον εἴληφεν ἐκ γῆ; παρα Θεοῦ σῶμα, ἵνα καὶ ζωοποιόν τε καὶ συνεκτικήν λάθη πρὸς τοῦτο δύναμιν. Ἡ δὲ νοερὰ καὶ λογική φύσις τῆς ψυχῆς, ἐπεὶ γηΐνῳ συνεκτίσθη σώματι, καὶ ζωοποιὸν ἔλαβε τὸ πνεῦμα παρὰ τοῦ Θεοῦ, δι' οὗ συνέχει καὶ ζωοποιεῖ τὸ συνημμένον σῶμα, παρ' οὗ καὶ δείκνυται τοῖς συνιοῦσιν, ὅτι νοερός ἐστιν έρως τὸ τοῦ ἀνθρώπου πνεῦμα, τὸ τοῦ σώματος ζωοποιόν ὅπερ ἐκ τοῦ νοῦ ἐστι καὶ τοῦ λόγου ἐστὶ, καὶ ἐν τῷ λόγῳ καὶ τῷ νῷ ἐστι, καὶ ἐν αὐτῷ ἔχει τόν τε λόγον καὶ τὸν νοῦν. Τοσοῦτον γὰρ ἐρασμίαν ἔχει δι' αὐτοῦ φυσικῶς τὴν πρὸς τὸ οἰκεῖον σῶμα ἡ ψυχή συνάφειαν, ὡς μηδέποτ' ἀπολιπεῖν τοῦτο ἐθέλει, μηδ' ἀπολείπειν ὅλως, μὴ βίας ἐπενεχθείσης ἐκ νόσου δή τινος μεγίστης, ἢ πληγῆς ἔξωθεν. λθ'. Η νοερὰ καὶ λογικὴ φύσις τῆς ψυχῆς, μόνη νοῦν ἔχουσα καὶ λόγον, καὶ πνεῦμα ζωοποιόν, μόνη καὶ τῶν ἀσωμάτων ἀγγέλων μᾶλλον κατ' εἰκόνα τοῦ Θεοῦ, παρ' αὐτοῦ δεδιημιούργηται· καὶ τοῦτ' ἔχει ἀμεταποίητον, κἂν μὴ ἐπιγνῷ τὴν ἑαυτῆς ἀξίαν, καὶ τοῦ κτίσαντος κατ᾿ εἰκόνα οἰκείαν, ἀξίως φρονῇ τε καὶ πολιτεύηται. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ μετὰ τὴν προγονι κὴν ἐκείνην ἐν τῷ παραδείσῳ διὰ τοῦ ξύλου παρά βασιν, καὶ πρὸ τοῦ σωματικοῦ τὸν τῆς ψυχῆς ἡμεῖς ὑποστάντες θάνατον, ὅς ἐστιν ὁ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ταύτης χωρισμός, τὸ καθ' ὁμοίωσιν εἶναι θείαν ἀποβαλόντες, τὸ κατ᾿ εἰκόνα οὐκ ἀπωλέσαμεν· ἀποστέργουσα μὲν οὖν ἡ ψυχὴ τὴν πρὸς τὰ χείρω σχέσιν, καὶ προσκολ λωμένη δι' ἀγάπης τῷ κρείττονι, καὶ ὑποταττομένη τούτῳ διὰ τῶν ἔργων καὶ τῶν τρόπων τῆς ἀρετῆς, φωτίζεται παρ' αὐτοῦ καὶ καλλύνεται βελτιουμένη, καὶ πειθομένη ταῖς ἐκείνου βουλαῖς καὶ παραινέσεσι, παρ᾽ ὧν καὶ τὴν ὄντως ζωὴν τὴν αἰώνιον ἀπολαμ βάνει· δι' αὐτῆς καὶ τὸ συνημμένον ἀπαθανατίζει σῶμα τῆς ἐπηγγελμένης ἐξαναστάσεως κατά καιρόν, τυχὸν, καὶ δόξης ἀϊδίου μετασχόν· μὴ ἀποποιουμένη δὲ τὴν πρὸς τὰ χείρω σχέσιν καὶ ὑπόπτωσιν, παρ' ἧς αἴσχος ἀτιμοποιὸν ἐμποιεῖ τῇ τοῦ Θεοῦ εἰκόνε ἀλλοτριοῦται καὶ ἀποικίζεται Θεοῦ τῆς ὄντως μακα ρίας καὶ ἀληθινῆς ζωῆς, ὡς ἐγκαταλιπούσα τοῦτον αὐτὴ πρότερον, ἐγκαταλιμπανομένη δικαίως παρὰ κρείττονος. μ'. Ἡ μετὰ τὴν ἀνωτάτω Τριάδα τριαδική φύσις, ὡς παρ' ἐκείνης εἰκόνα εκείνης πεποιημένη μᾶλλον τῶν ἄλλων, νοερά, λογική τε καὶ πνευματική (τοιαύτη δέ ἐστιν ἡ ἀνθρωπίνη ψυχή), φυλάττειν ὀφείλει τὴν ἑαυτῆς τάξιν, καὶ μετὰ Θεὸν εἶναι μόνον, καὶ τούτῳ ὑπεζεῦχθαι μόνῳ, καὶ ὑποκεῖσθαι καὶ πείθεσθαι, καὶ πρὸς αὐτὸν ὁρᾷν μόνον, καὶ κοσμεῖν ἑαυτὴν τῇ διη νεκεῖ τούτου μνήμῃ καὶ θεωρίᾳ, καὶ τῇ θερμοτάτη πρὸς αὐτὸν καὶ διαπύρῳ ἀγάπῃ· δι' ὧν θαυμαστώς πρὸς ἑαυτὴν ἐπισπᾶται, μᾶλλον δὲ, ἐπεσπᾶτο ν ὅτε τὴν τῆς φύσεως ἐκείνης μυστικὴν καὶ ἀπό μη τον αἴγλην· καὶ τηνικαῦτα τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ καὶ ὁμοίωσιν ἔχει ὡς ἀληθῶς ἐπίχαρις, καὶ σοφὴ, καὶ θεία διὰ ταύτης εκτελουμένη. Διδάσκεται γὰρ δι' αὐτῆς ἢ παρούσης ἐμφανῶς, ἢ ἐγγιζούσης ἀφανώς ὡς ἐπὶ μᾶλλον νῦν, τὸν μὲν Θεὸν, ὑπὲρ ἑαυτὴν, τὸν δὲ πλησίον, ὡς ἑαυτὴν, ἀγαπᾷν, κἀντεῦθεν καὶ τὴν ! ἑαυτῆς ἀξίαν τε καὶ τάξιν εἰδέναι καὶ συντηρεῖν, καὶ tus, quia conjunctum land accepit a Deo de terra corpus, cujus vivificandi et conservandi virtute polleret. Econtra intellectualis et rationalis natura animæ, quia terreno concreata est corpori, vividi cum a Deo accepit spiritum, quo conservat et vi vifical conjunctum corpus; unde sagacibus liquet intellectualem amorem esse hominis spiritum cor pus vivificantem, qui est ex intellectu et ex verbo, et intellectui inest, et in se habet verbum et intelle ctum. Per ipsum enim anima tanto ad suum corpus devincitur amore, ut nunquam istud relinquere nec ullatenus deserere velit, nisi vim exterius inferente gravissimĵo quodam morbo aut vulnere. 59. Intellectualis et rationalis natura anime, cum sola habeat intellectum, verbum et spiritum vivificantem, sola et potius quam incorporales angeli ad imaginem Dei ab ipso creata est, et hoc amittere nequit, etiamsi suam non agnoscat digni tatem, nec digne illo qui ipsam ad suam imaginem creavit, sentiat et agat. Quin imo post avitam illam in paradiso per lignum prævaricationem, et post quam ante mortem corporis nos animæ incurrimus mortem, quæ est animæ a Deo separatio, quamvis divinam amiserimus similitudinem, non tamen ad imaginem Dei esse desiimus. Quare si anima re pudiet habitum mali, et charitate bono adhæreat, et huic se subdat operibus et exercitio virtutis, ab eo illuminatur et decoratur, et ad melioren frugem obediendo ejus consiliis et exhortationibus, se recipicns, veram æternamque consequitur vitam, et per hanc etiam conjunctum corpus facit immor tale, promissæ resurrectionis in tempore particeps, et æternæ gloriæ consors. Si vero non rejiciat suos in malum habitus et lapsus, quibus fœdum inurit dedecus Dei imagini, abalienatur ac repellitur a vera vereque beata Dei vita, et quia hunc ipsa prior dereliquit, merito a bono derelinquitur. 40. Altera a sumuna Trinitate trinitas, utpote ab ea magis quam quidvis aliud ad ipsius imaginem faeta cum intellectu, verbo et spiritu, scilicet ani ma humana servare debet suum ordinem, et soli Deo subjacere, et huic tantum subjungi, subdi et obedire, eumque unum intueri, et ornare seipsam ejus memoria contemplationeque ac fervidissima et ardentissima charitate: quibus mirabiliter in seipsam attrahitur, seu potius al se aliquando _altrabit naturæ illius mysticum ineffabilemque splendorem; et tunc imaginem et similitudinem babet, quam verissime gratiosa, sapiens atque di vina per eant facta. Ea enim, sive visibiliter præ sente, sive invisibiliter, ut plerumque nunc contin git, appropinquante, docetur Deum supra semet ipsam, proximum vero ut seipsam amare, ac dein de, sui ipsius dignitatem et ordinem cognoscendo et conservando, verissime seipsam diligere. Nam

ἑαυτὴν ὡς ἀληθῶς ἀγαπᾷν. Ο γὰρ ἀγαπῶν τὴν αδικίαν, μισεῖ τὴν ἑαυτοῦ ψυχὴν, καὶ τὸ κατ' εἰκόνα καὶ εἶναι τοῦ Θεοῦ διασπῶν τε καὶ ἀχρειῶν παραπλή στον ὑφίσταται πάθος, τοῖς ὑπὸ μανίας ἀνεπαισθή ἕως τὰς ἑαυτῶν ἐλεεινῶς διασπαράττουσι σάρκας. Ανεπαισθήτως γὰρ καὶ αὐτὸς λυμαίνεται αθλιώτατα διασπαράττει τὴν ἔμφυτον ἑαυτοῦ καλο δονήν, διαρξήσεων αφρόνως τὸν ὑπὸ τῆς ἀγάπης Ενδον συμπληρούμενον τριαδικὸν καὶ ὑπερκόσμιον κόσμον τῆς ἰδίας ψυχῆς. Τί γὰρ ἀδικώτερον; τί δὲ ἐλεθριώτερον, τοῦ τὸν κτίσαντα καὶ κοσμήσαντα κατ' εἰκόνα οἰκείαν, καὶ διὰ τοῦτο παρασχόντα τῆς γνώσεως καὶ τῆς ἀγάπης τὴν δύναμιν, καὶ τοῖς ταύτῃ καλώς χρωμένοις προσεπιδαψιλευόμενος τὰς ἀποῤῥήτου; δωρεὰ;, καὶ ζωὴν τὴν αἰώνιον, μὴ μεμνῆσθαι, και καθορᾷ, διηνεκῶς ἐθέλειν, καὶ ἀγαπᾷν; μα'. Εν τῶν τῆς ψυχῆς τῆς καθ' ἡμᾶς χειρόνων, καὶ μᾶλλον, καὶ πάνυ μᾶλλον τῶν ἄλλων χεῖρον, ὁ νοητὸς καὶ ἀρχέκακός ἐστιν ὄφις, ἄγγελος νῦν τῆς καθ᾿ ἑαυτὸν πονηρίας, ἐκ τῆς πρὸς ἀνθρώπους που νηρᾶς ὑποθήκης γενόμενος, τοσούτῳ κατώτερός τε καὶ χείρων ἁπάντων, ὅσον ἐπεθύμησεν ὑπερηφάνως ἐξομοιωθῆναι κατ' ἐξουσίαν τῷ κτίσαντι, παρ' οὗ τοσοῦτον ἐγκατελείφθη δικαίως, οπόσον αὐτὸς φθάσα; αὐτὸν ἐγκατέλιπε· τοσοῦτον δὲ ἐγκατέλιπεν, ὡς ἀνα τίθετος ἐκείνῳ καὶ ἀντικείμενος, καὶ φανερῶς ὑπε εναντίος τελέσα:. Εἰ οὖν ἐκεῖνος ἀγαθότη ζῶσα, καὶ τῶν ζώντων ζωοποιός, αυτόχρημα κακία οὗτός ἐστι νεκρὰ καὶ νεκροποιός· ἐκεῖνος μὲν γὰρ οὐσίαν ἔχων τὴν ἀγαθότητα, καὶ τοῦ ἐναντίου. δηλαδὴ τῆς κακίας, φύσις ἀνεπίδεκτος ὤν, ἅτε μηδ' ἐγγίζειν δέον αὐτῷ τοὺς κακίας μετόχους ἡστινοσοῦν· πόσῳ μᾶλλον τὴν δημιουργὸν καὶ ἀρχηγὸν τῆς κακίας καὶ τοῖς ἄλλοις αἴτιον, τοῦτον ὡς ποῤῥωτάτω ἑαυτοῦ ἀπωθεῖται; Ο δε πονηρός, οὐ πονηρίαν, ἀλλὰ ζωὴν ἔχων τὴν οὐ σίαν, δι᾿ ὅ καὶ ἀθάνατος διαμένει κατ' αὐτήν· δεκτι κὴν μέντοι ταύτην καὶ κακίαν ἔχων, καὶ αὐτεξου σιότητι τετιμημένος· ἵν' οἴκοθεν ὑποταττόμενο; καὶ καλλώμενος τῇ ἀεννάῳ τῆς ἀγαθότητος πηγῇ, μέτα ατος είη τῆς ὄντως ζωῆς. Ἐπεὶ δὲ πρὸς τὴν κακίαν ἑκὼν οὗτος ἀπηυτομόλησε, στερεῖται τῆς ὄντως ζωῆς, ἀπωσθεὶς ταύτης δικαίως, ἧς ἀπέδρα φθάσας αὐτός· καὶ νεκρὸν γίνεται πνεῦμα, οὐ κατ᾽ οὐσίαν “οὐ γάρ ἐστιν οὐσία νεκρότητος), ἀλλὰ κατὰ ἀπεδο λὴν τῆς ὄντως ζωῆς. Ὁ δὲ κόρον μὴ λαμβάνων τῆς πρὸς κακίαν ὁρμῆς, καὶ προστισθεὶς ἀθλιώτατα, νεκροποιὸν ἑαυτῶν ποιεῖ πνεῦμα, σπεῦδον ἐπισπᾶν καὶ τὸν ἄνθρωπον πρὸς κοινωνίαν τῆς οἰκείας νεκρώσεως. μβ'. Ως σκοπούς τους τρόπους, καὶ πολὺς ἐν δό λοῖς, ὁ τῆς νεκρώσεως μεσίτης καὶ πρόξενος, τὸν σχολιὸν ὑποδύεται ὅριν ἐν τῷ τοῦ Θεοῦ παραδείσῳ ποτέ· οὐκ ὄφις αὐτὸς γεγονώς (οὐδὲ γὰρ δύναται, ὅτι μὴ κατὰ φαντασίαν, ᾗ δεῖν οὐκ ἔγνω τηνικαῦτα χρήσασθαι, μὴ φωραθείη δεδιώ;), ἀλλὰ μὴ θαῤῥῶν τὴν φανερὰν ὁμιλίαν, προκρίνει τὴν δολεράν· καὶ ταύτην, καθ᾿ ἣν μᾶλλον ἐθάρξει λαθεῖν· ἵν᾿ ὡς φί λας δρώμενο;, τὰ τῶν ἐχθίστων ἀφανῶς εἰσηγήση ται, καὶ τῷ ἐξαισίῳ τῆς προσλαλιᾶς (οὐδὲ γὰρ ἦν λογικὸς ὁ αἰσθητὸς ὄφις, οὐδ᾽ ἐφαίνετο δύνασθαι φω τὴν ἀφιέναι πρότερον) ἐκστήσῃ, καὶ πρὸς ἑαυτὸν ὅλην ἐπισπάσηται, καὶ ταῖς μηχαναίς ευχείρωτον ποιήση. qui amat iniquitatem, odit arimam suam, et iina ginem Dei lacerans et radens, eadem ægrotat in sauia quam qui crudeliter proprias miseri discer punt carnes. Crudeliter enim et ipse sibi nocet, et infelicissime dilaniat decorem sibi natura insitum, stulte disrumpens inditam sibi intus cha ritate trinitatem et supermundialem suæ animæ mundum. Et quid injustius, quid funestins quam qui creavit et concinnavit ad propriam imaginem, ideoque præstitit cognoscendi et amandi vim, et ea bene utentibus ineffabilia insuper dona et vitağı largitur æternam, illius non recordari, sed asper nari eum perpetuo velle et amare? 41. Unum eorum quæ sunt anima nostra dete riora, seu potuis cæteris longe multoque pejora, est spiritualis et auctor mali serpens, angelus nune sue ipsius malitiæ factus per mala consilia homi nibus data qui est tantum infimus omnium et pessimus, quantum superbe concupit similari ma jestate Creatori, et ab hoc eo justius fuit derelictus, quod eum ipse prior dereliquit, atque ita deseruit, ut infensus ei oppositusque et manifeste adversarius sit factus. Ut igitur ille est bonitas viva et viven tium vivifica, sic et iste nequitia est mortua et mortifera. Ille enim, cum essentialem habeat loui Lutem, et contrarii, scilicet malitia, sit natura in capax, quatenus ad cum accedere nequeunt nequi The cujusquam participes, et nullo minus pravita s artifex princepsque et aliis auctor, istum quam longissime a se rejicit. Improbus autem, quamvis non malitiam, sed vitam habeat essentialiter, unde bac immortalis permanet, est tamen nequitiæ illius capax, et libero præditus fuit arbitrio, ut intime subjectus et adhærens jugi bonitatis fonti, veræ vitæ particeps foret. Quia autem ad nequitiam sponte transfugit, privatur vera vita, ab ea merito repul sus a qua prior ipse resiliit, et mortuus fit spiritus, mon per essentiam (non est enim essentia mortis), sed per veræ vitæ amissionem. At ille mali famem non satians, sed miserrime augens, mortiferum sese facit spiritum, studens ipsum hominem attra here ad suæ mortis consortium. 42. Uipote moribus tortuosus et multus in dulis, mortis institor et auctor sinuosum olim serpentem Dei paradiso induit, non serpens ipse factus (nequo enim potest, nisi in specie, qua sibi tunc non esse utendum scivit, ne deprehenderetur timens), sed apertum non ausus congressum, præelegit artificio sum, et illum quidem quo magis fidebat sese occul tandum, ut sub specie amicitiæ inimicissima furtim suaderet, et singularitate colloquii (non enim ratio nalis, sed sensibilis erat serpens, nec videbatur posse vocem emittere prins) stupefacerat, totamque ad se traheret et artificiis vincibilem faceret audi tricem, utque ipsam statim abhinc assuefaceret

ται τὴν ἀκούουσαν· ἵνα γυμνάσῃ ταύτην εὐθὺς, ένα τεῦθεν τοῖς χείροσιν ὑποτάσσεσθαι, καὶ δουλεύειν ἐκείνοις, ὧν βασιλεύειν ἀξίως ἔλαχεν, ὡς μόνη τῶν κατ' αἴσθησιν ζώντων, χειρὶ Θεοῦ καὶ λόγῳ τετιμη μένη, καὶ κατ' εἰκόνα γενομένη τοῦ κτίσαντος. Εν δίδωσι δὲ ὁ Θεὸς, ἵν᾿ ἰδὼν ὁ ἄνθρωπος προσαγομένην τὴν συμβουλὴν ἐκ τοῦ χείρονος (πόσον γὰρ χείρων ὁ ὄφις ἀνθρώπου!), καὶ πόσῳ σαφῶς συνῇ μηδαμώς ού σαν λυσιτελή, καὶ ἀναξιοπαθήσῃ τὴν πρὸς τὸ φανε ρῶς χεῖρον ὑποταγὴν, καὶ φυλάξῃ πρὸς τὸν κτίσαντα πίστιν, τὴν ἐκείνου τηρῶν ἐντολήν· καὶ νικητής ῥα δίως τελέσῃ τοῦ ἐκπεσόντος τῆς ὄντως ζωῆς, καὶ λάβῃ δικαίως τὴν μακαρίαν ἀθανασίαν, καὶ διαμένῃ τῶν ἔνθεος εἰς τοὺς αἰῶνας. μγ'. Οὐδὲν ἀνθρώπου κρεῖττον, ὥστε βουλεύσασθαι καὶ γνώμην εἰσενεγκεῖν, καὶ δι' αὐτῆς γνῶναι καὶ πορίσασθαι τὸ συνοῖσον· μόνον εἰ φυλάττει τὴν ἑπυ τοῦ τάξιν, καὶ γινώσκει ἑαυτὸν, καὶ τὸν μόνον ἑαυτοῦ κρείττω, καὶ τηροίη μὲν ἃ παρ' ἐκείνου μάθοι τοῦ κρείττονος, εἰς ἃ δὲ μὴ παρ' ἐκείνου μάθοι, σύμβου λον ἐκεῖνον μόνον συμπαραλαμβάνοι βουλεύων. Καὶ οἱ ἄγγελοι γάρ, εἰ καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς εἰσι τὴν ἀξίαν, ἀλλ' ὑπηρετοῦνται καὶ οὗτοι τοῖς ὑπὲρ ἡμῶν ἐκείνου βουλεύμασιν, ἀποστελλόμενοι διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομεῖν σωτηρίαν· μᾶλλον δὲ οὐ πάντες, ἀλλὰ κἀκείνων οἱ ἀγαθοὶ καὶ φυλάξαντες τὴν ἑαυτῶν τάξιν ἔχουσι γὰρ κἀκεῖνοι παρὰ Θεοῦ νοῦν, λόγον, καὶ πνεῦμα, συμφυῆ τὰ τρία ταῦτα· καὶ τῷ δημιουργῷ Νῷ, καὶ Λόγῳ, καὶ Πνεύματι καθ᾿ ἡμᾶς ὀφείλουσε πείθεσθαι· καὶ πλεονεκτοῦσι μὲν ἡμῶν ἐν πολλοῖς, ἔστι δὲ ἐφ᾽ ὧν ἡμῶν ἀποδέουσιν, ὡς ἔφημέν γε καὶ λέξομεν, πρὸς τὸ τελεῖν κατ' εἰκόνα τοῦ κτίσαντος· δι᾽ ἃ καὶ μᾶλλον ἐκείνων ἡμεῖς κατ' εἰκόνα Θεοῦ, γεγόναμεν. μδ'. Ὑπηρετεῖν ὡρισμένων δυνατῶς τῶν ἀγγέλων τῷ Κτίσαντι, καὶ μόνον ἄρχεσθαι κληρωσαμένων, ἄρχειν δὲ τῶν μετ' αὐτοὺς οὐ ταχθέντων, εἰ μὴ ἄρα πεμφθεῖεν εἰς τοῦτο παρὰ τοῦ κρατοῦντος τῶν ὅλων ὁ Σατᾶν ἄρχειν ἐπεθύμησεν υπερηφάνως παρὰ γνώμην τοῦ κτίσαντος· καὶ τὴν ἑαυτοῦ τάξιν μετὰ τῶν συναποστατῶν ἀγγέλων ἀπολιπών, εγκαταλιμ πάνεται δικαίως παρὰ τῆς ὄντως ζωτικῆς καὶ φωτι στικῆς πηγῆς· καὶ θάνατον ἐνδύεται, καὶ ζόφον αιών γιον. Ἐπεὶ δὲ ὁ ἄνθρωπος, οὐκ ἄρχεσθαι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἄρχειν τέτακται τῶν ἐπὶ γῆς ἁπάντων βασκάνοις όμμασι τοῦτον προσιδὼν ὁ ἀρχέκακος, πάσῃ μηχανῇ χρῆται, τοῦτον τῆς ἀρχῆς καθελεῖν βίᾳ δὲ οὐκ ἔχων, ἅτε κωλυόμενος παρὰ τοῦ πάντων κρατοῦντος, ὃς τὴν λογικὴν φύσιν ἐδημιούργησεν ἐλεύ θερόν τε καὶ αὐτεξούσιον, σὺν δόλῳ προσάγει τὴν καθαιρήσουσαν τῆς ἀρχῆς συμβουλήν, καὶ κλέπτει, μᾶλλον δὲ πείθει τοὺς ἀνθρώπους περιιδεῖν μὲν καὶ παρ' οὐδὲν θέσθαι καὶ ἀθετῆσαι, μᾶλλον δὲ καὶ ἀντι τάξασθαι, καὶ τἀναντία πρᾶξαι τῆς παρὰ τοῦ κρε!το τονος δεδομένης ἐντολῆς τε καὶ συμβουλῆς, καὶ ὡς κοινωνήσαντα τῆς ἀποστασίας, κοινωνῆσαι καὶ τοῦ καθ' ἑαυτὸν αἰωνίου ζόφου, καὶ τῆς νεκρώσεως. με'. Οτι δὲ καὶ ἡ λογικὴ ψυχὴ ἔστιν ὡς νεκρού malo subjici et iis inservire quorum imperio digna erat, utpote sola ex sensualiter viventibus manu Dei formata rationisque compos et ad imaginem facta Creatoris. Illud autem permisit Deus, ut videns con silium homo datum ab inferiore (quanto enim deterior homine serpens!) quam charissime intelligeret illud nullatenus esse, ac dedignareturse manifeste inferiori subunitere, et servaret fidem Creatori, custodiens. ejus mandatum, et facile vinceret delapsum a vera vita, et meritus acciperet beatam immortalitatem, alque permanenter viveret in æternum deifica tus. 45. Nihil ita est homine superius ut ei consilie tiir proponatque sententiam et inde utilia suggerat et procuret, modo ille suum servet ordinem, et sese cognoscat, el custodial quæ a cœlesti superiore di dicit, in his vero quæ nondum ab eo didicit, ejus dem solius consilia admittat. Nam augeli quoque licet nobis dignitate superiores, sunt et ipsi con siliorum ejus de nobis ministri, missi propter eos qui bæreditatem capient salutis ",non tamen omnes, sed qui boni et in ordine suo remanserunt: habent enim ipsimet a Deo intellectumn, verbum et spiritum, et Creatori, qui est intellectus Verbum et Spiritus, debent sicut nos obedire: et nos in multis ante cedunt, sed in quibusdam nobis cedunt, ut præfati sumus atque dicemus, nempe in exprimenda Crea Loris imagine, quia nos magis quam ilii ad Dei ima ginem facti sumus. 44. Quamvis angeli ad Creatori pro viribus mi nistrandum constituti sint, et obediendo solum destinati, haud vero addicti regendis inferioribus suis, nisi ad hoc mitterentur ab omnium Domino; Satan dominari superbe affectavit contra Creatoris decretum, et suum ordinem cum angelis coaposta tis transgressus, merito ejectus est a veræ vitæ ac lucis fonte, et mortem induit caligineinque sternam. Quia autem homo non ad obedien dum modo statutus est, sed etiam ad imperandum omnibus quæ super terra sunt, invidis eum oculis suspiciens auctor mali, omnem adhibet artem ut eum regno detrudat; quod vi non valens, qua tenus impeditus ab omnium Domino, qui ratio nalem naturam creavit liberam et sui juris, dolose homini suggerit consilia eum regno spoliatura, eique furtim suadet ut negligat, et pro nihilo reputet, et aspernetur, seu potius adversetur et oppugnet data a superiore præcepta et consilia, ita ut ejus rebellioni consociatus, consociatur etiam ejus æler næ caligui et morti. 45. Porro animam rationalem aliquando mori, » Hebr. 1, 14.

ται, καίτοι ζωὴν ἔχουσα τὸ εἶναι, Παῦλος ὁ μέγας ἡμᾶς ἐδίδαξε γράφων· «Η σπαταλῶσα χήρα ζώσα τέθνηκεν.» Εἰρῆσθαι μὲν οὖν ἐκείνῳ τοῦτο καὶ περὶ τοῦ προκειμένου νῦν τῆς λογικῆς δηλονότι ψυχῆς, οὐ χεῖρον ἂν εἰπεῖν εἴη· ἡ γὰρ ἐστερημένη τοῦ πνευ ματικού νυμφίου ψυχή, εἰ μὴ συνεσταλμένη καὶ πενθοῦσα εἴη, καὶ τὸν στενὴν καὶ τεθλιμμένον βίον τῆς μετανοίας ἀνύουσα, ἀλλὰ διαχεομένη, καὶ ταῖς ἡδοναῖς ἑαυτὴν ἐφιεῖσα καὶ σπαταλῶσα, ζῶσα (καὶ γὰρ κατ' οὐσίαν ἐστὶν ἀθάνατο;) τέθνηκε· καὶ γὰρ ἔστι δεκτικὴ θανάτου του χείρονος, ὥσπερ καὶ ζωῆς τῆς ἀμείνονος. Εἰ δὲ καὶ χήραν λέγει τὴν ἑστερημέ νην τοῦ σωματικοῦ νυμφίου, σπαταλώσα καὶ ζῶσα κατὰ σῶμα, πάντως τέθνηκε, φησί, κατὰ ψυχήν. Ἐπεὶ καὶ ἀλλαχοῦ φησιν ὁ αὐτὸς, ὅτι Νεκροὺς ἡμᾶς ὄντας τοῖς παραπτώμασι, συνεζωοποίησε τῷ Χριστῷ. Τί δὲ ὁ εἰπὼν, Εστιν ἁμαρτία πρὸς θάνατον; ἀλλὰ καὶ ὁ Κύριος, ἀφεῖναί τινι προστάξας τους νεκρούς θάπτειν τοὺς νεκροὺς, τοὺς ἐνταφιαστὰ; ἐκείνους κατὰ σῶμα ζῶντας, νεκρούς πάντως, κατὰ ψυχὴν ἀπεφήνατο. μς'. Εκστήσαντες εκόντες ἑαυτοὺς οἱ τοῦ γένους προπάτορες τῆς τοῦ Θεοῦ μνήμης καὶ θεωρίας, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἐντολῆς ἀλογήσαντες, καὶ τῷ νεκρῷ τοῦ Σπτὰν ὁμονοήσαντες πνεύματι, καὶ τοῦ ἀπηγορευ μένου ξύλου φαγόντες παρά γνώμην τοῦ κτίσαντος, γυμνωθέντες τῶν ἐκ τῆς ἄνωθεν αἴγλης φωτεινών καὶ ζωτικῶν ἐνδυμάτων, νεκροί, φεύ! ὡς ὁ Σαταν, καὶ αὐτοὶ κατὰ πνεῦμα γεγόνασιν. Ἐπεὶ δὲ ὁ Σατᾶν, οὐ νεκρόν ἐστι πνεῦμα μόνον, ἀλλὰ καὶ νεκροῦν τοὺς ἐγγίζοντας, τοῖς δὲ μετασχοῦσι τῆς ἐκείνου νεκρώ σεως καὶ σῶμα παρῆν, δι' οὗ καὶ συνεπεράνθη πρὸς ἔργον ἐλθοῦσα ἡ νεκροποιὸς συμβουλή, μεταδιδόασι, φεῦ! καὶ τοῖς οἰκείοις σώμασι, τὰ νεκρὰ καὶ νεκρο ποιὰ ἐκεῖνα πνεύματα τῆς νεκρώσεω;, κἂν διελύθη παραυτὰ πρὸς γῆν ἐπιστρέψαν ὅθεν ἐλήφθη τὸ ἀνθρώ πινον σῶμα· εἰ μὴ προμηθείᾳ, καὶ δυνάμει συνεχό μενον κρείττονι, τὴν ἀπόφασιν ἐκαρτέρει· τοῦ ῥής ματι μόνῳ τὰ πάντα φέροντος· ἧς χωρὶς οὐδὲν ἐκε τελεῖται τῶν τελουμένων. Εκφέρεται δ' ἐκείνη σύν δίκῃ πάντοτε. Δίκαιος γὰρ ὁ Κύριος, κατὰ τὸν θεῖον Ψαλμῳδὸν εἰπεῖν, καὶ δικαιοσύνας ηγάπησεν. μζ'. Ο Θεός θάνατον οὐκ ἐποίησε, κατὰ τὸ γε γραμμένον· ἀλλὰ καὶ γενέσθαι τοῦτον ἐκώλυσεν, ἐφ' ὅσον ἐχρῆν, καὶ μετὰ δικαιοσύνης ἐξῆν κωλύειν τοὺς αὐτεξουσίους παρ' αὐτοῦ γεγονότας. Προεισήνεγκε γὰρ βουλὴν ἀπαθανατίζουσαν, καὶ προασφαλιζόμε νο; ἄγαν τὴν ζωοποιόν συμβουλήν, οἰκείαν ἐποίησεν ἐντολήν· καὶ προηγόρευσε φανερῶς καὶ ἠπείλησε, θάνατον εἶναι διατεινάμενος τῆς ζωούσης ἐντολῆς τὴν ἀθέτησιν· ὡς ἂν ἢ πόθῳ, ἢ γνώσει, ή φόβῳ τὴν τοῦ θανάτου πεῖραν φυλάξωνται. Τὸ γὰρ ἑκάστου των κτισμάτων συμφέρον ὁ Θεὸς φιλεῖ, καὶ γινώσκει, καὶ δύναται. Εἰ μὲν οὖν ἐγίνωσκε μόνον, οὐκ ἐφίλει δὲ, τάχ᾽ ἂν αὐτὸς εἴργων, ἀτέλεστον ἠφίη τὸ καλῶς γινωσκόμενον· εἰ δ᾽ ἀγαπῶν οὐκ ἐγίνωσκεν, ἢ οὐκ ἐδύνατο, τάχ᾽ ἂν καὶ μὴ τούτου ἐκόντος εἶναι τὸ παρ' licet vitam essentialiter habeat, magnus Paulus 10 1 Tim. v, 6. 31 Eplies. 11, 5. 1 Juan y, 46. nos docuit scribens: Vidua quæ in deliciis est vivens, mortua est s.» Id autem ab illo esse di ctum de re nobis nunc proposita, de anima scili cet rationali, non male assereretur: viduata enim spirituali sponso anima, si non anxia sit et lugens, et arctam ›flictamque degat pœnitentiæ vitam, sed difluat voluptatibus et indulgeat deliciis, quan quam vivens, utpote per essendam est immortalis, mortua tamen est: quippe capax est mortis, quæ est malum, vel vitæ, quæ est bonum. Si autem) ille loquitur de vidua corporali conjuge orbata, sic intelligendus est: quæ in deliciis est, etsi vi vens corpore, prorsus mortua est anima. Nam idem alibi dicit: c Cum essemus mortui peccatis, convivifcavit nos in Christo ".» Item qui dixit Est peccatum ad mortem 33.. Ipse Dominus cuidam præcipiens ut dimitteret mortuos sepelire mortnos suos, sepultores illos corpore viventes esse prorsus mortuos apima demonstravit. 46. Ubi ultro destiternnt humani generis pro avi a Dei memoria et contemplatione, ejusque mandatum spreverunt, et mortuo Satanæ consen serunt spiritui, ac de fructu vetito comederunt contra Creatoris statutum, nudati splendoris su premi lucilis et vitalibus inclumentis, et Satange instar et ipsi, heu! spiritu inortni sunt. At quia Satanas non mortuus solum est spiritus, sed et morti dans ad se accelentes, istius autemn partici pibus etiam corpus iuerat per quod consummata est et ducta ad opus mortifera suasio, mortem, hent ipsismet corporibus illi mortui et mortiferi spiritus communicaverunt, et statim dissolutum rediisset in terram unde assumptum est huma num corpus, si non providentia et potentia Dei optimi conservatum, ejus qui omnia uno verbo satuit, sententiam opperiretur, sine qua nihil fit eorum quæ fiunt, et quæ fertur juste semper, namque juxta divum Psalmistam **: • Justus Dominus, et justitias dilexit. › 47. Deus mortem non fecit, ut scriptum est *, sed quin fieret impediit, quantum oportebat et ju stitia licebat impedire liberos ab ipso factos. Nam primitus dedit consilium quo immortalitas conferri posset, et valide premoniens vivifcum hoc consi lium, peculiare addidit mandatum, et aperte si gnificavit atque minatus est, mortem fore affr maus vivificantis præcepti transgressionem, ut sive amore, sive scientia, sive metu a mortis expe rientia caverent. Nam uniuscujusque creaturarum commodum Deus amat scitque et potest. Si enim cognosceret tantum, haud vero diligeret, forsitan ipse impediret, nec fieri sineret quod bene co guoscit. Si vero amans non cognosceret aut non posset, fortasse, ipso etiam iuvito, quod amat ac » Psal. x, 8. • Sap. 1, 13.

αὐτοῦ ποθούμενόν τε καὶ γινωσκόμενον, ἀτέλεστον διετέλεσεν. Ἐπεὶ δὲ τὸ συμφέρον ἡμῖν μάλιστα καὶ φιλεῖ καὶ γινώσκει, καὶ δύναται ὅ τί ποτ' ἂν μὲν ἡμῖν κἂν ἀκουσίως ἐπέρχηται παρ' ἐκείνου, καὶ συμμε ρόντως πάντως ἡμῖν ἐπέρχεται· πρὸς ὁ δ᾽ ἂν ἡμεῖς ἑκουσίως αυτομολήσωμεν, ὡς αὐτεξουσίου τυχόντες φύσεως, πολὺ τὸ δέος, μὴ ἀσύμφορον εἴη. Ὅταν δὲ καὶ τοῦ Θεοῦ προμηθουμένου, φανερῶς τι τῶν ἀπάν των απαγορευθείη, ὡς ἐν παραδείσῳ, κάν τῷ Εὐαγ γελίῳ τοῦ Κυρίου δι' ἑαυτοῦ, ὡς ἐν τοῖς τοῦ Ἰσραήλ ἐκγόνοις διὰ τῶν προφητῶν, ὡς τῷ τῆς χάριτος νόμῳ διὰ τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ καὶ τῶν αὐτῶν δια Εύχων· φανερῶς ἀλυσιτελέστατόν ἐστι καὶ ἐλεθριώ τατον, οἴκοθεν ἐκεῖνο παθεῖν, καὶ πρὸς ἐκεῖνο σπεύ δειν, κἄν τις τοῦθ᾽ ἡμῖν προτείνῃ, καὶ πρὸς τοῦτο σπεύδειν ἐνάγῃ, λόγοις πείθων, ἢ προσφιλεῖ θέλγων σχήματι, φανερῶς οὗτος ὑπεναντίος ἡμῶν ἐστι τῇ ζωῇ καὶ πολέμιος. μη'. Εδει τοίνυν, ἢ πόθῳ, τοῦ ζῆν ποθοῦντας ἡμᾶς (τί γὰρ καὶ ζῶντας ἔκτισεν, εἰ μὴ τοῦτ' ἐφίλει διαφερόντως;), ἢ τῷ γινώσκειν μᾶλλον ἡμῶν εἰδέναι τὸ συμφέρον ἡμῶν ἐκεῖνον (πῶς γὰρ οὐκ ἀσυγκρίτως μᾶλλον ὁ παρασχὼν ἡμῖν τὴν γνῶσιν καὶ τῶν γνώσεων Αύριος;), ἢ φοβηθέντας αὐτοῦ τὸ παντοδύναμον κράτ τος, μὴ κλαπῆναι, μὴ θελχθῆναι, μὴ πεισθῆναι την καῦτα, τὴν ἐντολὴν ἐκείνου καὶ συμβουλὴν ἀθετῆσαι, καθάπερ οὐδὲ νῦν, τὰς μετ' ἐκείνην ἡμῖν διδομένας σωτηρίους ἐντολάς τε καὶ συμβουλάς. Ἐπεὶ δ' ὥσπερ νῦν οἱ μὴ πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀντικαθίστασία: γεν ναίως αἱρούμενοι, παρ' οὐδὲν τὰς θείας ἐντολάς τι θέμενοι, τὴν ἐναντίαν χωροῦσι, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν, τὴν πρὸς τὸν ἔνδον καὶ αἰώνιον θάνατον, ἂν μὴ μετανοία τὴν ἑαυτῶν ψυχὴν ἀνακτήσωνται· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἡ ξυνωρὶς ἐκείνη τῶν προπατόρων, οὐκ ἀντι στάντες τοῖς ἀπειθῆσαι πείθουσι, τὴν ἐντολὴν παρεί δον, εἰς ἔργον εὐθὺς ἐξέση τοῦ σὺν δίκῃ κρίνοντος ή προαναπεφωνημένη πρὸς αὐτοὺς ἀπόφασις, καὶ κατ' ἐκείνην εὐθὺς ἀπὸ τοῦ ξύλου φαγόντες ἔθανον· καὶ συνῆκαν ἔργῳ, τίς, ἣν ἐπελάθοντο, πρὸς αὐτοὺς ἐν τολή, τῆς ἀληθείας, καὶ τῆς ἀγάπης, καὶ τῆς σοφίας. καὶ τῆς δυνάμεως· καὶ ὑπ' αἰσχύνης ἔκρυπτον ἐν τοὺς γυμνωθέντες τῆς δόξης, ἡ ζωοποιεῖ κρειττόνως καὶ τὰ ἀθάνατα πνεύματα, ἧς χωρὶς, ἡ τῶν πνευμάτ των ζωή, μακρῷ πολλῶν θανάτων χείρων ἐστὶ καὶ Ο πιστεύεται. μύ'. "Οτι μήπω λυσιτελὲς ἦν ἀπ' ἐκείνου τοῦ ξύλου φαγεῖν τοὺς προπάτορας, δείκνυσιν ὁ λέγων· θέω ρία γὰρ ἦν τὸ φυτόν, ὡς ἡ ἐμὴ θεωρία· ἧς μόνης ἐπιβαίνειν ἀσφαλὲς τοῖς τὴν ἕξιν τελεωτέροις· οἱ καλὸν δὲ τοῖς ἁπλουστέροις ἔτι, καὶ τὴν ἔφεσιν λιχνο τέροις· ὥσπερ οὐδὲ τροφή τελεία λυσιτελής τοῖς ἀπαλοῖ; ἔτι καὶ δεομένοις γάλακτος.» Αλλ' εἰ καὶ μὴ πρὸς θεωρίαν ἀναγωγικῶς τις εθέλει μεταφέρειν ἐκεῖνο τὸ ξύλον, καὶ τὴν ἀπ' ἐκείνου τροφήν, οὐ λίαν δυσχερές, ὡς ἐγᾦμαι, συνιδεῖν, ὡς μήπω λυσιτε της ὑπῆρχεν ἔτ᾽ οὖσιν ἀτελέσιν ἐκείνοις αὕτη· δοκεῖ γάρ μοι κατ' αἴσθησιν προτιδεῖν τε καὶ φαγεῖν ἐκεῖ θεν, τῶν ἐν τῷ παραδείσῳ δένδρων τελεῖν [δηλ. Ένεκα τοῦ ἑλεῖν | ἐκεῖνο τὸ ἥδιστον. Ἡ δὲ κατ' αἴσθησιν cognoscit, infectum remaneret. Quoniam autem commodum nostrum optime amal, scit atque potest, quodcunque nobis vel invitis ab eo evenit, militer prorsus nobis contingit, ad quæ vero sponte nostra ferimur, ut libera præditi natura, valde timendum est ne inutile sit. Cum porro, provideute Deo, aliquid inter omnia clare vetitum est, sive ut in paradiso et in Evangelio Domini per ipsum, sive ut apud filios Israel per ipsius prophetas, sive ut in lege gratiæ per ejus apostolos eorumque successores, manifeste incommodissimum est ac perniciosissimum ultro illud appetere et ardere, et si quis hoc nobis proponat et ad illud cupiendum nos impellat, sermonibus hortans aut proclivem mulcens affectum, iste evidenter est vitæ nostræ silversarius et inimicus. 48. Debebamus igitur, sive amore, desiderantes nos virere (qaid enim viventes creasset, si nen id əmaret eminenter?) sive scientia, rati huic magis quam nobis innotescere nostram utilita tem (annon enim incomparabiliter scientior nobis est scientiæ dator et scientiarum Dominus?) sive metu, veriti omnipotentem ejus fortitudinem, tunc non decipi, nec mulceri, nec induci ad violaudum ejus consilium et præceptum, sicut nec etiamnum data post illud salutaria mandata et consilia. Sed quemadmodum nunc qui generose peccato resistere nolunt, pro nihilo divina præcepta reputantes, via ambulant contraria, eadem sci licet quæ ducit ad interiorem æternamque mor tein, si non penitentia, suam animam recupe rent; item, ubi protoparentes illi conjuges, non reluctati suadentibus inobedientiam, præceptum despexerunt, ad exitum statimo prodiit justi Judi eis præsignificata eis sententia, et justa hanc, si mul ac de ligno comedere, mortui sunt, et ex eventu intellexerunt qualis esset oblitteratum a se mandatum, veritatis, amoris, sapientiae et fortitur dinis, et præ pudore absconderunt se, nudati glu ria, quæ optime vivificat immortales spiritus, et sine qua spirituum vita multis mortibus multo pe jor est ac creditur. 49. Nondum utile fuisse protoparentibus de illo liguo come lere, ostendit qui dicit: Contemplatio eral arbor, sicut mea contemplatio ad quam solam ascendere tutum est perfectius degentibus, inoppor tunum vero simplicioribus adhuc et appetitu avidio ribus, sicut nec solidus cibus utilis est simplicibus adbuc et quibus lacte opus est. › Cæterum etiamsi quis nolit contemplationi mystice conferre ill.m arborem, et ejus escam, haud difficillime, equidem puto, intelligitur eam nondum utilem fuisse illis ut pare a thue imperfectis. Nam mihi vid tur sensibus intueri ac comedere illa paradisi poma fuisse jucun dissimum. At gratissima sensibus esca, non est vere ac prorsus bona, nec semper bona, neque omnibus

ταίστη τροφή. οὐ τῶν ὄντως ἐστὶ καὶ πάντη καλῶν, οὐδὲ τῶν ἀεὶ καλῶν, οὐδὲ τῶν πρὸς πάντας καλῶν ἀλλὰ τοῖς μὲν οὕτω χρῆσθα: ταύτῃ δυναμένοις ὡς μὴ ἡττᾶσθαι, καὶ ὁπηνίκα δεῖ, καὶ ἐφ᾽ ὅσον δεῖ, καὶ πρὸς τὴν δόξαν τοῦ πεποιηκότος, καλόν· τοῖς δὲ μὴ οὕτω χρῆσθαι ταύτῃ δυναμένοις, οὐκ ἀγαθόν. Διὰ τοῦτ᾽ οἶμαι καὶ γνωστὸν ἐκλήθη καλοῦ τε καὶ πονη μοῦ τὸ δένδρον ἐκεῖνο. Τελείων γάρ ἐστι καθ᾽ ἕξιν θείας θεωρίας καὶ ἀρετῆς, προσομιλεῖν τοῖς ἡδίστοις κατ' αἴσθησιν, καὶ τὸν νοῦν μὴ ἀπάγειν τῆς πρὸς Θεὸν θεωρίας, καὶ τῶν πρὸς ἐκεῖνον ὕμνων καὶ προστ ευχῶν· ἀλλὰ ταῦθ᾽ ὕλην ποιεῖσθαι καὶ ἀφορμὴν τῆς πρὸς Θεὸν ἀνατάσεως, καὶ τῆς κατ' αἴσθησιν ἡδονῆς εἰς τέλος κρατεῖν διὰ τῆς νοερᾶς ἐπὶ τὰ κρείττω κι νήσεως· κἂν ἀήθης ᾗ καὶ μεγάλη, καὶ σφοδροτάτη μακον ἔτι διὰ τὸ ἄηθες, μὴ κενοῦν τὸ τῆς ψυχῆς λογι ξάμενος πρὸς τὸ κακὸν ἐν ἐκεῖνο τηνικαῦτα, καὶ ἀγαθὸν ν. Συνετέλει τοιγαροῦν τοῖς προπάτορσιν, οἷς ἔδει κατὰ τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο χωρίον διαιτωμένοις, μηδαμῶς ἐπιλελήσθαι Θεοῦ· ἐγγυμνασθῆναι μᾶλλον ἔτι, καὶ οἷον ἐμπαιδοτριβηθῆναι τοῖς ἁπλῶς καὶ ὄντως και λοῖς, καὶ κατὰ θεωρητικὴν ἕξιν ἐκτελεσθῆναι· ἀλλὰ μὴ ἀτελέσιν ἔτ' οὖσι (*), τοῖς μέσω; ἔχουσι καὶ πρὸς τὴν τῶν χρωμένων ἰσχὺν πρός γε τὸ καλόν, ἢ τού ναντίον ῥᾳδίως μεταγομένοις, εἰς πεῖραν ἰέναι· καὶ ταῦτα τοῖς λίαν κατασπᾷν πεφυκότι, καὶ ταῖς αἰσθή σεσι συνεπικρατοῦσι, καὶ κατασπῶσι τὸν νοῦν ὅλον, και χώραν διδοῦσι τοῖς πονηροῖς πάθεσι, καὶ πιθα νὴν δεικνῦσι τὸν ἀρχηγὸν καὶ δημιουργὸν τῶν τοιού των παθῶν, ὧν ἀρχὴ μετ᾿ ἐκεῖνον ἡ ἐμπαθὴς τῶν ἡδίστων ἐδωδίμων τροφή. Εἰ γὰρ ἡ θέα μόνον τοῦ ξύλου ἐκείνου, κατὰ τὴν ἱστορίαν, εὐπαράδεκτον τον ὄφιν εἰργάσατο, καὶ ἀξιόπιστον σύμβουλον, πόσῳ μᾶλλον ἡ γοῦσις κἂν τοῖς ἑξῆς; Εἰ δ᾽ ἡ γεῦσις, πόσῳ μᾶλλον ἡ μετὰ πλησμονῆς ἐδωδή; "Αρ' οὐ σαφὲς ὡς μήπω λυσιτελὲς ἦν, καὶ κατ' αἴσθησιν ἀπ' ἐκείνου φαγεῖν τοὺς προπάτορας; "Αρ' οὐ δέον μὴ κατὰ καιρὸν φαγόντας ἐκεῖθεν, ἐκβεβλῆσθαι τοῦ τοῦ Θεοῦ παραδείσου, ἵνα μὴ βουλευτήριον τῆς κακίας καὶ Εργαστήριον τὸν θεῖον ἐκεῖνον χῶρον ποιήσωνται; 'Αν ο χὶ καὶ τοῦ σώματος ἔδει τὸν θάνατον ὑποστῆναι προθύμησεν ὁ Δεσπότης. να'. Ἡ μὲν τοῦ κατὰ ψυχὴν θανάτου ἀπόφασις, ἦν εἰς ἔργον ἤγαγεν ἡμῖν ἡ παράβασις κατὰ δικαιο σύνην τοῦ Κτίσαντος· ἐγκαταλιπόντας γὰρ κατέλι πεν ὡς αὐτοβούλους γεγονότας μὴ βιασάμενος· ἡ μὲν οὖν ἀπόφασις ἐκείνη προαναπεφώνηται παρά τοῦ Θεοῦ φιλανθρώπως, καθ' ἂς αἰτίας εἰρήκαμεν ἀνέσχε δὲ καὶ ὑπερέθετο τὴν ἀπόφασιν τοῦ κατὰ σῶμα θανάτου πρότερον, καὶ ἡνίκα ταύτην ἐξήνεγκε βάθει σοφίας καὶ φιλανθρωπίας ὑπερβολῇ πρὸς τὸ μέλλον τὴν εἰς ἔργον ἔκβασιν ταύτης ἑταμιεύσατο, μή πρὸς τὸν Ἀδὰμ εἰπών· Επιστράφηθι ὅθεν ἐλήφθης ἀλλά, «Γὴ εἶ, καὶ εἰς γῆν ὑποστρέψεις. ο Ενι δὲ τοῖς συνετῶς ἀκούουσι κἀκ τῶν τοιούτων λόγων ἰδεῖν, ὡς ὁ Θεὸς, οὐ ψυχῆς, οὐ σώματος εποίησε θάνατον. Ούτε γὰρ πρότερον εἶπε προστάσσων, θάνετε, ἣν ἂν ἡμέραν φάγητε· αλλ', ο 'Αποθανεῖσθε ἣν ἂν ἡμέραν (*) Η δοτικὴ ἀντὶ γενικῆς είληπται ἀντιπτωτικῶς. νομιζόμενον τῷ κατάκραν ἀλόντι τούτου καὶ ἡττηθέντι τί παραυτὰ τηνικαῦτα τοὺς παραβάντας; ᾿Αλλ' έμα bant, et quando oportet, et quantuin oportet, et ad gloriam ejus qui fecit, est bona; iis vero qui ea sic uti nequeunt, mala. Propter hoc, ut puto, illa arbor vocata est lignum scientiæ boni et mali. Perfectis enim divinæ contemplationis ac virtutis habitu, competit usurpare sensu amœnissima, nec tamen avocare animum a Dei contemplatione confessioneque et ora tione, sed illa ut materiam et occasionem adhibere surgendi ad Deum, et sensnum voluptatem usque ad Gnem continere intellectuali ad bonum motu, et etiamsi insolita sit magnaque et eo adhuc velie mentior quod insolita est, non applicare tunc men tis cogitationem ad illud quod est vere malum, quamvis bonum videatur ei quen omnino cepit alque vicit. bona; sed iis qui ea uti possunt, ita ut non succum 50. Ergo primis parentibus, qui debebant in sa cro illo paradiso viventes Dei nunquam oblivisci, expediebat ut magis adhuc exercerentur et quasi gymnastice contererentur in puris verisque bonis, ĕt contemplationis perficerentur habitu; sed non est imperfectis adhuc mediantibusque et pro rerumn ad bonum vel ad contrarium facile flexibilibus, in ex perientiam ire, his præsertion qui vehementer solent cupere, et sensibus complaudunt totumque intendunt animum, et locum dant pravis cupiditatibus, ac doci les se præbent duci auctorique istarum cupiditatum, quarum post hunc causa est libidinosus suavissimo rum ciborum esus. Si enim solus illius arboris aspe clus, ut fert listeria, serpentem reddidit gratum et dignum ſi le consiliarium, quanto magis deinde gu stus! Si vero gustos, quanto magis ad satietatem esus! Nonne igitur liquet nondum utile protoparen tibus fuisse de ligno sensibus comedere? Nonne igitur debuerunt, cum intempestive de illo comedissent, ejici a Dei paradiso, ut non nequitiae conciliabul atque officinam facerent divinum illud prædium? Nonne vel corp· ris mortem jam tunc subire debuis sent prævaricatores? Sed patienter egit Dominus. 51. Mortis animæ sententia, quam ad exitum no bis adduxit transgressio propter Judicis æquitatem (uam deserentes deseruit quos utpote libero præedi tos arbitrio non coegit): illa, inquam, sententia misericord ter a Deo præ-significata erat, ob causas quas diximus. Sed continuit ac distulit sententiam corporalis mortis prius latam, et postquam hanc pronuntiaverat, abysso sapientiæ et misericordie excessu exsecutionem ejus in futurum procrastina vit, non dicens Adamo: • Revertere aude sunplus es, › sed: ‹ Pulvis es, et in pulverem reverte ris. Possunt porro qui intelligenter audiunt et hujusmodi verbis videre leum nec anima nec cor poris mortem fecisse. Neque enim prius jubendo dixerat: • Moriemini quacunque die comederitis. sed: • Quacunque die comederitis, moriemini.

φάγητε.. Οὔτε νῦν, Εἰς γῆν ἐπίστρεψον, εἶπε, ἀλλ' ὑποστρέψεις, ο προαναγγέλλων καὶ ἐφιεῖς, καὶ μὴ κωλύων σὺν δίκῃ τὸ ἐκβησόμενον. νβ'. Εμελλε μὲν οὖν τοῖς προπάτορσιν ἐκείνοις ὁ θάνατος ἔψεσθαι, ὡς καὶ ἡμῖν τοῖς ἔτι περιούσιν ἀπόκειται· καὶ θνητὸν ἡμῖν ἀπετελέσθη τὸ σῶμα, Ἔστι δὲ δ καὶ τοῦτο μακρός τις, ὡς εἰπεῖν, θάνατος, μᾶλλον δὲ μυρίοι, κατὰ διαδοχὴν ἕτερος τὸν ἄλλον ὑποδεχόμενος· ἕως ἂν εἰς τὸν ἕνα καὶ τελευταῖ καὶ μακραίωνα καταντήσωμεν. Ἐν γὰρ τῷ φθείρε σθαι γινόμεθα· καὶ γινόμενοι παραῤῥέομεν, μέσ χρις ἂν τοῦ καὶ παραῤῥεῖν καὶ γίνεσθαι παί σωμεν· καὶ ἐσμὲν ὄντως οὐδέ ποτε οἱ αὐτοί, κἂν δοκῶμεν εἶναι τοῖ; μὴ προσέχουσιν. Ωσπερ πῦρ καλάμης λεπτῆς ἀπ᾿ ἄκρας δραξάμενον· κακεῖνο γὰρ ἄλλο τε ἄλλο ὄν, μέτρον ὑπάρξεως ἔχει τῆς καλάμης τὸ μῆκος· καὶ ἡμῖν ὁμοίως ἀλλοιουμένοις, μέτρον ἐστὶ τὸ προσὶν ἑκάστῳ τοῦ βίου διάστημα νγ'. Ινα δὲ καὶ τὴν τῆς φιλανθρωπίας ὑπερβολὴν, καὶ τὸ τῆς σοφίας βάθος μὴ παντάπασιν ἀγνοῶμεν, τίνος ἕνεκεν ὑπερθέμενος ὁ Θεὸς τοῦ θανάτου τὸ τέ λυς, οὐκ ἐπ' ὀλίγον ἔτι παρέσχε τ᾿ ἀνθρώπῳ ζην; Πρῶτον μὲν ἔδειξε μετ' ἐλέους παιδείων, μάλλον δὲ ἐφιεὶς τὴν σὺν δίκῃ παιδείαν, ἵνα μὴ ἀπογνῶμεν τελέως. Εδωκε δὲ καὶ καιρὸν μετανοίας, καὶ τῆς πρὸς αὐτὸν εὐαρεστήσεως ἐξ ὑπαρχῆς πολιτείας. Παρεμυθήσατο τῇ ὑπαλλήλῳ γενέσει τοῦ θανάτου τὴν λύπην. Ηὔξησε τοῖς διαδόχοις τὸ γένος, ὡς καὶ πε ριεῖναι πολλῷ τῷ μέτρῳ τὴν ἀρχὴν τῶν γεννωμένων τὸ πλῆθος, τοῦ ἀριθμοῦ τῶν θνησκόντων. Ανθ' ἑνὸς τοῦ δι' αἰσθητοῦ φυτοῦ κάλλους, ἐλεεινοῦ τε καὶ πε νιχρού γεγονότος 'Αδάμ, πολλοὺς ἐκ τῶν αἰσθητῶν ἔδειξε μακαρίως πεπλούτηκότας θεογνωσίαν καὶ ἀρε τήν, καὶ γνῶσιν, καὶ εὐμένειαν θείαν μάρτυς Σήθ, Ενώς, Ενώχ, Νώε, Μελχισεδέκ, Αβραὰμ, καὶ ὅστι μεταξύ τούτων, πρὸ αὐτῶν τε καὶ μετ᾿ αὐτοὺς, και κείνους ἢ ἐγγὺς ἐκείνων ἀναπεφήνασιν. Ἐπεὶ δ' ἐν τούτοις τοῖς τοσούτοις καὶ τηλικούτοις οὐδεὶς τελέως ἀναμαρτήτως ἐβίω, ὡς καὶ ἀναπαλαίσασθαι δυν θῆναι τὴν τῶν προπατόρων ἐκείνην ἧτταν, καὶ τῆς τοῦ γένους ρίζης θεραπεῦσαι τὸ τραῦμα, καὶ τῆς ἑξῆς ἀρκέσαι πρὸς ἁγιασμὸν καὶ εὐλογίαν, καὶ ζωῆς ἐπάνοδον ἅπασι· καὶ τοῦτ' ἐκεῖνος προήδει, καὶ τῶν ὅθεν ἂν ἡ πολυύμνητος ἀναβῇ ράβδος, ἐξ ἧς τὸ ἀν ἐκτελέσειν ἔμελλεν. γενῶν κατὰ καιρὸν ἐκλογὴν ἐποιεῖτο καὶ τῶν φυλῶν, θος, δι' οὐ τὴν παντὸς τοῦ γένους σωστικὴν οἰκονομίαν νδ'. Ὢ βάθος πλούτου, σοφίας, καὶ φιλανθρωπία; Θείας! Εἰ μὴ γὰρ ὁ θανάτος ἦν, καὶ πρὸ τοῦ θανάτου θνητὸν ὡς ἐκ ῥίζης τοιαύτης τὸ ἡμέτερον γένος, οὐκ ἂν ἔργῳ τὴν ἀπαρχὴν τῆς ἀθανασίας ἡμεῖς ἐπλου τήσαμεν, οὐκ ἂν εἰς οὐρανοὺς ἀνεκλήθημεν, οὐκ ἂν ὑπεράνω πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξουσίας ἐν δεξιᾷ την μεγαλωσύνης ἐν οὐρανοῖς ἡ ἡμῶν ἐνεθρονίσθη φύσις. Οὕτως οἶδε Θεὸς τὰ ἐς αὐτεξουσίου παρατροπής ἡμῶν ὀλισθήματα τῇ παρ' ἑαυτοῦ σοφίᾳ τε καὶ δι νάμει μετασκευάζειν φιλανθρώπως ἐπὶ τὸ κρεῖτον. νε'. Τάχα πολλοὶ τὸν Ἀδὰμ αἰτιῶνται, πῶς εὐχό λως, τῷ πονηρῷ συμβούλῳ πεισθεὶς, τὴν θείαν ἠθέσ τησεν ἐντολήν· καὶ διὰ τῆς τοιαύτης ἀθετήσεως ἡμῖν τὸν θάνατον προεξένησεν. Ἀλλ᾿ οὐκ ἔστιν ἴσον, πρὸ τῆς πείρας ἐθελῆσαι γεύσασθαι θανασίμου τινὸς 30 Neque nunc dicit in terram revertere, sed ‹ Reverteris, › prænuntians et remittens, sed tamen merito non impediens futurum. mors, 52. Manebat igitur illos protoparentes sicut et uos adhuc vivos manet, quia mortale factum est nostrum corpus. Est autem hor quasi longa quæ dam, ut ita dixerim, mors, seu potius mille mortes sibi alternatim succedentes, donec in unam ultimam et diuturnam inciderimus. Nam in corruptione fi mus, et facti elabimur, donec effluere et fieri desie rimus; et nunquam sumus vere iidem, licet esse videamur non attentis. Sicut ignis levem stipulam carptim perstringens, alibi alius est, se commetiens stipulæ longitudini; ita nobis pariter variatis men sura est, obtingens unicuique vita: spatium. 53. Ut autem misericordiæ excessum et abyssum sapien iæ non omnino ignoremus, quam ob causam Deus terminum mortis moratus, non aliquantisper adhuc præstitit homini vitam? Primum quidem os tendit se cum misericordia punire, seu potius jus tam pœnam relaxare, et non omnino desperemus. Dedit etiam tempus pœnitendi et ad placitam illi vitam revertendi. Leniit alterna nativitate mortis dolorem. Auxit successoribus genus, ita ut multo excedat ab initio natorum multitudo numero mo rientium. Pro uno per sensibilem arboris pulchri tudinem miserabili et inope facto Adam, multos ostendit per sensibilia feliciter ditatos Dei notitia, virtute, scientia et gratia divina; testis Seth, " Enos, Henoch, Noe, Melchisedech, Abraham, et quicunque inter, et ante, et post, et prope hos et illos exstiterunt. Quia tamen ex illis tot et tantis viris nemo ita perfecte insons vixit ut posset resar cire illam protoparentum cladem, inustumque radici generis sanare vulnus, et posteris omnibus sufficere sanctitatem benedictionemque, et ad vitam reditum; id etiam prævidens, tempestivum optavit familiarum tribuumque delectum, unde celeberrima exsurgeret virga, et ex ea dos, quo universi generis salutem germinaturus erat. 54. O altitudo divitiarum sapientiæ et misericordiæ Dei Nam si non mors esset, et ante mortem mor tale velut ex hac radice nostrum genus, non reipsa primitiis immortalitatis nos ditati essemus, nec in cœlos advocati, nec supra omnem principatum et potestatem ad dexteram majestatis in cœlorum throno sederet nostra natura. Ita scivit Deus secu tos ex libera nostra aberratione lapsus suapte sa pientia et potentia misericorditer convertere in me lius. 55. Forsan multi Adam vituperant, quod tam facile, malo consiliario assentiens, divinum viola verit mandatum, et ista trangressione mortem nobis intulerit. Sed non tam malum est ante experien tiam velic mortalem aliquam gustare plantam, quain,

τάνης, καὶ μετὰ τὸ μαθεῖν διὰ πείρας θανάσιμον οὖσαν, ἀπὸ ταύτη; ποθεῖν ἐσθίειν. Μεμπτέος γὰρ μᾶλλον ὁ μετὰ τὴν πεῖραν σπῶν τοῦ δηλητηρίου, καὶ τὸν θάνατον ἀθλίως πρὸς ἑαυτὸν ἐφελκόμενος, τοῦ πρὸ τῆς πείρας τοῦτο πράττοντός τε καὶ πάσχοντος. Διὸ και περισσότερων ἡμῶν ἕκαστος ἢ ὁ Ἀδὰμ ἐκεῖ νος μεμπτέος ἐστὶ καὶ κατάκριτος. Αλλ' οὐκ ἔστιν ἐν ἡμῖν ἐκεῖνο τὸ ξύλον; οὐδὲ τοῦ Θεοῦ νῦν ἐστι πρὸς ἡμᾶς ἐντολή, τὴν ἐκείνου γεῦσιν ἀπαγορεύουσα; Τοῦτ' αὐτὸ μὲν ἐκεῖνο τὸ ξύλον, οὐκ ἔστιν ἐν ἡμῖν ίσως· ἡ δὲ τοῦ Θεοῦ ἐντολὴ, καὶ νῦν ἡμῖν πάρεστι, τοὺς μὲν αὐτῇ πειθομένους, καὶ κατ' αὐτὴν ζῆν ἐθέ λοντας, τῆς τε τῶν οἰκείων ἁπάντων ἁμαρτημάτων εὐθύνης, καὶ τῆς προγονικῆς ἀρᾶς καὶ καταδίκης ἐλευθεροῦσα, τοὺς δὲ καὶ νῦν αὐτὴν ἀθετοῦντας καὶ προτιμώντας αὐτῆς τὴν τοῦ πονηροῦ προσβολήν τε και συμβουλήν, τῆς ζωῆς ἐκείνης καὶ τῆς ἐν τῷ παραδείσῳ διαγωγής οὐκ ἐστι μὴ ἐκπεσεῖν, καὶ πρὸς τὴν ἐπε λημένην τοῦ αἰωνίου πυρὸς γέενναν ἐμπεσεῖν. νς'. Τίς οὖν ἐστιν ἡ νῦν ἡμῖν αὕτη προκειμένη τοῦ Θεοῦ ἐντολή; Η μετάνοια· ἦν τὸ κεφάλαιον, την απηγορευμένων μηκέτι ψαύειν. Ἐπεὶ γὰρ ἀπερ ξέρημον τοῦ χωρίου τῆς ἐνθέου τρυφῆς, καὶ ἀπεκλεί συημεν του παραδείσου τοῦ Θεοῦ δικαίω;, καὶ εἰς τὸ μαρτύρον τοῦτο καταπεπτώκαμεν, συνοικεῖν τε καὶ συνοιαιτᾶσθαι τοῖς ἀλόγοις ζώοις κατεδικάσθημεν, καὶ ἀνέλπιδες κατέστημεν, τὸ εἰς ἡμᾶς ἦκον, τῆς πρὸς τὸν παράδεισον ἀνακλήσεως, αὐτὸς ὁ δικαιοσύνη ούτε δίκην ἐπενεγκών, μᾶλλον δὲ δικαίως ταύτην ἐπελθεῖν ἡμῖν συγχωρήσας, ὑπερβολῇ νῦν φιλαν θρωπίας καὶ ἀγαθότητος, διὰ σπλάγχνα ελέους αὐτοῦ, μέ, ρις ἡμῶν ὑπὲρ ἡμῶν κατῆλθε. Καὶ καθ' ἡμᾶς γενόμενος ἀναμαρτήτως ὡς εὐδόκησεν ἄνθρωπος, ἵνα τῷ ὁμοίῳ τὸ ὅμοιον ἀναδιδάξῃ καὶ ἀνασώσηται, τὴν σωτήριον τῆς μετανοίας ἡμῖν εἰσήνεγκε συμ βουλήν τε και ἐντολήν· πρὸς ἡμᾶ; εἰπών· «Μετα νοεῖτε, ὅτι ἤγγικεν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.» Προ μὲν γὰρ τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ, ἦτον ὁ οὐρανὸς ἀπὸ τῆς γῆς ἀπέχει, τοσοῦτον μακριν ἡμῶν ἦν ἡ βασιλεία των ουρανών. Τοῦ δὲ Βασιλέως των ορανῶν ἡμῖν ἐνδημήσαντος, καὶ τὴν μεθ᾿ ἡμῶν ἔνωσιν εὐδοκήσαντος, ἤγγικεν ἡμῖν πᾶσιν ἡ τῶν αἱ μανῶν βασιλεία να'. Ἐγγισάσης ἡμῖν τῆς τῶν οὐρανῶν βασιλείας, διὰ τῆς πρὸς ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ Λόγου συγκαταβάσεως, μὴ μακρὰν ἡμᾶς αὐτοὺς ἀπὸ ταύτης ποιήσωμεν, ἀμετανοήτως πολιτευόμενοι. Φύγωμεν δὲ μᾶλλον τῶν ἐν σκότει και σκιᾷ θανάτου καθημένων τὴν ἀθλιό τητα· κτησώμεθα τὰ ἔργα τῆς μετανοίας, φρόνημα τα πεινόν, κατάνυξιν, καὶ πένθος πνευματικόν καρ δίαν πραείαν ἐλέου γέμουσαν, δικαιοσύνης· ἐρῶσαν, καθαρότητος ἀντιποιουμένην, εἰρηνικήν, εἰρηνοποιόν, φερέπονον, τοῖς ὑπὲρ ἀληθείας καὶ δικαιοσύνης ένα ατμενίζουσαν, διωγμεῖς, καὶ ζημίαις, καὶ ὕβρεσι, καὶ συκοφαντίαις καὶ πάθεσιν. Ἡ γὰρ τῶν οὐρανῶν βασι λεία, μᾶλλον δὲ ὁ τῶν οὐρανῶν Βασιλεὺς (ὢ τῆς ἀφάτου μεγαλοδωρεᾶς!), ἐντὸς ἡμῶν ἐστιν· ᾧ καὶ διὰ τῶν τῆς μετανοίας ἔργων κολλᾶσθαι ἀεὶ ὀφείλομεν, ἀγα πῶντες ὡς δυνατὸν τὸν τοσοῦτον ἡμᾶς ἀγαπήσαντα. νη'. Τὴν πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπην ἀπουσία παθῶν καὶ περιουσία συνίστησι τῶν ἀρετῶν. Τὸ γὰρ πρὸ; comperto experientia illam esse mortalem, call aud esum appetere. Nam vituperabilior est qui post exitii experientiam mortem misere attrahit et in se corripit, quam qui̟ ante experientiam hoc facit et patitur. Ideo unusquisque nostrum magis quam ille Adam incusandus est ac damnaudus. An non est in nobis illa arbor? nonne etiam nunc Dei est ad * nos mandatum eam gustare vetus? Ipsa quidem illa arbor non est in nobis pariter, sed Dei præce plum etiam nunc nolis adest, eos qui obedientia vitam ipsi conformare volunt, ab omni propriorum peccatorum reatu, et ab avita maledictione ac dam natione liberaus, eos vero qui nunc ipsum violant et postponunt mali spiritus tentationi ac consilio, a vita olim in paradiso degenda sinens excidere et in imminentem ignis æterni gehennam incidere. 56. Quodnam igitur est hoc nobis nunc injun ctum Dei mandatum? Pœnitentia, cujus caput est vetita jam non tangere. Quia enim ejecti sumus e loco divinæ voluptatis, et merito exclusi a Dei paradiso, et in gurgitem istum decidimus, et ad co habitandum convivendumque cum brutis pecudibus sumus damnati, et nobis excidit spes propriis viri bus in paradisum redeundi; ille postquam iniquitatis pœnam exegit, seu potius venire in nos permisi, excessu postea charitatis et bonitatis per viscera misericordiæ suæ usque ad nos pro nobis descendi'. Εt similis factus nobis praeter peccatum ex bec volentia, homo, ut simili simile doceret et salvaret, salutiferum pœnitentiæ nobis dedit consilium et praceptum, ad nos dicens: e Penitentiam agit; appropinquavit enim regnum cœlorum. Nam ante incarnationem Verbi Dei, quantum distat cœlum a terra, tantum longe a nobis erat regnum cœlorum. Ex quo autem: rex cœlorum habitavit in nobis, et nobiscum uniri dignatus est, nobis omnibus cœleste regnum appropinquavit. 57. Quia appropinquavit nobis regnum calorum propter Dei Verbi ad nos descensum,ne nosmet ab co procul renioveamus, sine pœnitentia viventes. Fugia mus ecoutra sedentium in tenebris et umbra mortis miseriam; potiamur opera pœnitentiæ, sensum; humi lem, compunctionem et luctum spiritualem, cor mite, misericordia plenum, justitiae amans, puritatis stu diosum, tranquillum, pacificum, patiens, dele. ctatum exantlatis pro veritate et justitiæ persecu Lionibus, damnis, iujuriis, calumniisque et crucia tibus. Nam coelorum regnum, seu potius cœlorum rex (o ineffabilis munificentia!) intra nos est; cui operibus poenitentia semper adhærere debemus, redamantes qua possumus tantum nos amantem. 58. Dei amorem absentia vitiorum et presentia virtutum constituit. Namque mali odium, indequo

τὰ πονηρὰ μίσος, ἀφ' ούπερ ἡ τῶν παθῶν ἀπουσία, τὸν πόθον, καὶ τὴν κτῆσιν ἀντεισάγει τῶν ἀγαθῶν. Ὁ δὲ τῶν ἀγαθῶν ἐραστής τε καὶ κτήτωρ, πῶς οὐκ ἂν διαφερόντως φιλοίη τὸν αὐτάγαθον Δεσπότην, την μόνον ἀγαθοῦ παντὸς χορηγὸν καὶ φύλακα, ἐν ᾧ απ τός ἐστι κατ' ἐξαίρετον τρόπον, καὶ ἐν διὰ τῆς ἀγά της ἐν ἑαυτῷ φέρει, κατὰ τὸν εἰπόντα· «Ο μένων εν τῇ ἀγάπῃ, ἐν τῷ Θεῷ μένει, καὶ ὁ Θεὸς ἐν αὐτῷ; ν Ιδοι δ' ἄν τις μὴ μόνον ἐκ τῶν ἀρετῶν τὴν πρὸς Θεὶν ἀγάπην, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς ἀγάπης τὰς ἀρετὰς τικτομένας. Διὸ καὶ ὁ Κύριος ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ποτέ μέν φησιν·. 'Ο ἔχων τὰς ἐντολάς μου καὶ τηρῶν αὐτὰς, ἐκεῖνος ἐστιν ὁ ἀγαπῶν με·, ἄλλοτε δὲ, . Ὁ ἀγαπῶν με, τὰς ἐντολάς μου τηρήσει. ο 'Αλλο οὔτε τὰ ἔργα τῶν ἀρετῶν ἐπαινετά εἰσι καὶ λυσιτελή τοῖς πράττουσι χωρίς ἀγάπης, οὔτε μὴν ἡ ἀγάπη χωρὶς τῶν ἔργων, ὧν τὸ μὲν διὰ πολλῶν ὁ Παῦλος δείκνυσι πρὸς Κορινθίους γράφων ο Ἐὰν ποιήσω τὰ καὶ τὰ, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδὲν ὠφελοῦμαι.» Το δὲ πάλιν ὁ τῷ Χριστῷ ἐξόχως Αγαπημένος μαθητής, λέγων· «Μὴ ἀγαπῶμεν λόγῳ, μηδὲ τῇ γλώσσῃ, ἀλλ' ἔργῳ καὶ ἀληθεί. νῦ. Ὁ ἀνωτάτω καὶ προσκυνητές Πατήρ, Πατήρ αὐτοαληθείας ἐστί· δηλονότι τοῦ μονογενοῦ; Υἱοῦ. Καὶ Πνεῦμα ἀληθείας ἔχει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· καθά καὶ προϋπέδειξεν ὁ τῆς ἀληθείας Λόγος. Οἱ οὖν ἐν αὐτ τοῖς τοῦτον προσκυνοῦντες, καὶ οὕτω πιστεύοντες, καὶ ὡς διὰ τούτων ἐνεργούμενοι· «Τὸ Πνεῦμα γάρ ἐστι, φησὶν ὁ ᾿Απόστολος, δι᾿ οὗ προσκυνοῦμεν, καὶ δι' οὗ προσευχόμεθα·, και, «Οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς τὸν Πατέρα εἰ μὴ δι' ἐμοῦ, ὁ τοῦ Θεοῦ Μονογενής φι σιν· οἱ οὖν οὕτως ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ τὴν ἀνι τάτω Πατέρα προσκυνοῦντες, οὗτοί εἰσιν οἱ ἀληθινο προσκυνηταί. ξ'. Πνεῦμα ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτ', ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν· τουτέστιν ἀσωμάτω; τὸν ἀσώματον ἐννοοῦντας. Οὕτω γὰρ καὶ ἀληθῶς ὄψονται τοῦτον πανταχοῦ, ἐν τῷ Πνεύματι καὶ τῇ ἀληθείᾳ αὐτοῦ. Ως μὲν γὰρ Πνεῦμα ὑπάρχων ὁ Θεὸς, ἀσώματός ἐστι· τὸ δὲ ἀσώματον οὐκ ἐντόπῳ ἐστὶν, οὐδὲ τοπικοῖς ὁρίοις περιγράφεται. Οὐκοῦν ὁ λέγων ἐν ὡρισμένῳ τινὶ τῶν ἀπανταχοῦ γῆς καὶ οὐρανοῦ τόπων δεῖν προσκυνεῖσθαι τὸν Θεὸν, οὐκ ἀληθῶς φησιν, οὐδ᾽ ἀληθῶς προσκυνεῖ. Ως μὲν γὰρ ἀσώματος ὁ Θεός, οὐδαμοῦ· ὡς δὲ Θεὸς, πανταχή. Εἰ γὰρ ἔστιν ὅρος ἢ τόπος ἢ κτίσις, οὗ μὴ ἔστιν ὁ Θεός, εὑρεθήσεται περιγραφόμενος ἐν τινι. Παν ταχοῦ οὖν, ἀόριστος γάρ πᾶς οὖν πανταχού, ὡς οὐχ ὑπὸ μέρους, ἀλλ' ὑπὸ τοῦ παντὸς περιεχό μενος; Οὐμενοῦν· σῶμα γὰρ ἔσται πάλιν. Οὐκοῦν ὡς τὸ πᾶν συνέχων καὶ περιέχων, αὐτός ἐστιν ἐν ἑαυτῷ, πανταχοῦ τε καὶ ὑπὲρ τὸ πᾶν προσκυνούμε νας παρὰ τῶν ἀληθινῶν προσκυνητῶν, ἐν τῷ Πνεύ ματι καὶ τῇ ἀληθείᾳ αὐτοῦ. ξα'. ῾Ο ἄγγελος καὶ ἡ ψυχὴ ἀσώματα ὄντα, οὐκ ἐν τόπῳ ἐστὶν, ἀλλ' οὐχὶ καὶ πανταχοῦ ἐστιν· οὐ γὰρ συνέχουσι τὸ πᾶν· ἀλλὰ καὶ αὐτὰ δεῖτα: τοῦ συνο έχοντος. Οὐκοῦν καὶ αὐτὰ ἐν τῷ συνέχοντι καὶ περίο ἔχοντι τὸ πᾶν, ὑπ' αὐτοῦ καταλλήλως οριζόμενα· ἡ vitiorum absentia, possessionem producit bonorum. Bonorum autem amans et possessor nonne eminon ter diliget optimum Dominum, solum boni omnis ducem et custodem, in quo ipse est eximio modo, fi quem claritate in seipso fert, juxta illum qui dixit: «Qui manet in charitate, in Deo manet, et Deus in eo 25?, Patet non solum ex virtutibus amo rem Dei, sed item ex amore virtutes nasci. Quare Dominus in Evangelio alicubi dixit: «Qui habet mandata mea, et servat ca, ille est qui diligit me. Si quis diligit me, sermonem meum servabit *0. Sed nec opera virtutum laudabilia sunt et facien tibus utilia sine charitate, nec charitas sine operi bus. Quorum unum Paulus multo sermone ostendit, ad Corinthios scribens: • Si fecero hoc et illud, charitatem autem non habuero, nihil prodest., Alerum item dilectus egregrie Christo discipulus, dicens: «Nom diligamus verbo, neque lingua, sed opere el veritate 18.) 59. Supremus et adorandus Pater, Pater est ipsius Veritatis, scilicet unigeniti Filii, et Spiri tum veritatis habet, nempe Spiritum sanctum: sicut demonstravit veritatis Verbum. Qui ergo illum in seipsis adorant, et ita credunt, et quasi per hos operantur, mam • Spiritus est, ait Apostolus, per quem adoramus et per quem oramus, et: Nemo venit ad Patrem nisi per me, › inquit unigenitus Dei Filius: qui igitur sic in spiritu et veritate Pu irem adorant, hi sunt veri adoratores. 60. • Spiritus est Deus, et cos qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare ", ui est, incorporaliter incorporeum intelligentes. Sic enim eum vere semper vidlebunt in Spiritu ejus et Veritate. Cum enim Spiritus sit Deus, mcor poralis est: incorporeum autem non est in loco, nec localibus terminis circumscribitur. Qui ergo dixit in determinato quodam ex quibuscunque teriæ et coeli locis adorandum esse Deum, non vere lo quitur, nec vere adorat. Nam Deus, qua incorpo valis, nullibi est; qua Deus, ubique. Si ergo est Terminus, aut locus, aut creatura ubi non sit Deus, reperietur in aliquo circumscriptus. Ergo ubique est, quia infinitus est. Num igitur ita totus est ubi que, ut non parte, sed universitate rerum compre hendatur? M.nime: sic eum adhuc esset corpus. Ergo ut universum conservans et continens, ipse est in seipso, ubique et supra omnia; a veris ado ratus in suo spiritu et sua veritate. 61. Angelus et anima, cum sint incorporales, non sunt in loco, sed nec ubique sunt; non enim con timent universum, sed et ipsis opus est continente. Ergo et ipsi in omnia continente et comprehendente sunt, ab eoque modo cuique congruo determinantur. ** Joan. iv, 16. si Joan. xiv, 21, 23. 37 171 Cor. 13-1, 3. 25 | Joan. 1, 18. ** Joan. iv, 24.

μενται ψυχή συνέχουσα τὸ σῶμα ᾧ καὶ ἐκτίσθη, πανταχοῦ τοῦ σώματός ἐστιν, οὐχ ὡς ἐν τόπῳ, οὐδ᾽ ὡς περιεχομένη. ἀλλ' ὡς συνέχουσι τε καὶ περι έχουσα, καὶ ζωοποιοῦσα τοῦτο κατ᾿ εἰκόνα καὶ τοῦτ' ἔχοντα Θεοῦ. 5. Οὐ κατὰ τοῦτο μόνον μᾶλλον τῶν ἀγγέλων ὁ ἄνθρωπος κατ' εἰκόνα πεποίηται Θεοῦ, ὅτι συνεκτι κήν τε καὶ ζωοποιὸν ἔχει δύναμιν ἐν ἑαυτῷ, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ ἄρχειν. Εστι γὰρ ἐν τῇ τῆς καθ' ἡμᾶς ψυχῆς φύσει, τὸ μὲν ἡγεμονικόν τε καὶ ἀρχικών· τὸ δὲ φύσει δουλευόν τε καὶ ὑπήκοον· θέλησις, ὄρεξις, αἴσθησις καὶ ἁπλῶς ὅσα μετὰ τὸν νοῦν, τῷ νῷ συνεκτί στη παρὰ Θεοῦ, κἂν ἡμεῖς ἔστιν ἐφ᾽ ὧν φιλαμαρτή μονι γνώμῃ, μὴ τοῦ Θεοῦ καὶ Παντοκράτορος μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῦ προσόντος ἡμῖν ἐμφύτως αὐτοκράτορος ἀφηνιάζομεν. Ο μέντοι Θεὸς διὰ τὸ ἐν ἡμῖν ἀρχικὸν, καὶ τῆς γῆς ἁπάσης παρέσχε την κυριότητα. "Αγγε λοι δὲ συνεζευγμένον σῶμα οὐκ ἔχουσιν, ὡς καὶ ὑπεζευγμένον ἔχειν τῷ νῷ. Τὴν δὲ νοεράν θέλησιν, οἱ μὲν ἐκπεσόντες διηνεκώς κέκτηνται πονηράν· οἱ δὲ ἀγαθοὶ, διηνεκῶς ἀγαθὴν, καὶ ἡνιόχου μηδαμῶς διογένην. Τὸ δ' ἐπίγειον κράτος, ὁ μὲν πονηρὸς οὐκ εἶχεν, ἀλλ᾽ ἤρπασεν· ὅθεν δῆλον ὡς οὐκ ἄρχων ἐκτί… σύη τῆς γῆς. Οἱ δὲ ἀγαθοὶ τῶν ἀγγέλων, ἐπισκο πεῖν τὰ κατ' αὐτὴν ὑπὸ τοῦ Παντοκράτορος προσε ετάχθησαν, μετὰ τὴν ἡμῶν ἔκπτωσιν, καὶ διὰ ταύτην, τῆς ἀξίας, εἰ καὶ μὴ παντελῆ διὰ φιλανθρωπίαν καθαίρεσιν. Τὰ γὰρ ὅρια τῶν ἀγγέλων, ὡς ὁ Μωϋ σῆς ἐν τῇ ᾠδῇ φησιν, ἔστησεν ὁ Θεὸς, ὅτε διεμέρι ζεν ἔθνη· ὁ δὲ διαμερισμὸς οὗτος, μετὰ τὸν Κάϊν καὶ τὴν Σὴθ ἐγεγόνει· τῶν μὲν ἐκ τοῦ Κάϊν καλου μένων ἀνθρώπων, τῶν δὲ ἐκ τοῦ Σὴθ καταγομένων, υἱῶν Θεοῦ κεκλημένων διαμερίζοντος ἐμοὶ δοκεῖν ἔκτοτε τοῦ ὀνόματος, καὶ προκαταγγέλλοντος τὸ γένος, ἐξ οὗ σάρκα λήψεσθαι ἔμελλεν ὁ τοῦ Θεοῦ μονογενής Υιός. ξγ'. Εἴποι δ' ἄν τις σὺν πολλοῖς ἑτέροις, καὶ τὸ τριαδικὸν τῆς ἡμετέρας γνώσεως, μᾶλλον ἡμᾶς τῶν ἀγγέλων δεικνύειν κατ' εἰκόνα τοῦ Θεοῦ· οὐ μόνον ὅτι τριαδικὸν, ἀλλ' ὅτι καὶ συμπεριβάλλει γνώσεως ἅπαν εἶδος. Μόνοι γὰρ ἡμεῖς τῶν κτισμάτων ἁπάντων, πρὸς τῷ νοερῷ τε καὶ λογικῷ, καὶ τὸ αἰσθητικών ἔχομεν· ὁ τῷ λογικῷ συνημμένον εἶναι πεφυκός, τεχνῶν τε καὶ ἐπιστημῶν, καὶ γνώσεων ἐξευρε που λειδέστατον πληθύν· γεωργεῖν τε καὶ οἰκοδομείν, καὶ προάγειν ἐκ μὴ ὄντων, εἰ καὶ μὴ ἐκ μηδαμώς ὄντων (τοῦτο γὰρ Θεοῦ), μόνῳ παρέσχε τῶν ἀνθρώ πων. Γίνεται γὰρ σχεδὸν οὐδὲν οὐδὲ φθείρεται τῶν παρὰ Θεοῦ τελουμένων· κιρνώμενον δ' ἄλλο πρὸς ἄλλο τῶν παρ' ἡμῖν, μορφὴν ἑτέραν παρίστησιν· ἔτι τα μὴν, καὶ τὸ τὸν ἀόρατον τοῦ νοῦ λόγον, οὐ μόνον ὑπ' ἀκοῆς αἴσθησιν γίνεσθαι αέρα ἐνημμένον, ἀλλὰ καὶ καταγράφεσθαι, καὶ μετὰ σώματος καὶ διὰ σώματος ὁρᾶσθαι, παρέσχε τοῖς ἀνθρώποις μόνοις ὁ Θεός πρὸς πίστιν ἐνάγων διαρκὴ τῆς τοῦ ἀνωτάτω Λόγου διὰ σαρκὸς ἐπιδημίας τε καὶ ἐμφανείας· ὧν οὐδὲν οὐδαμῶς μέτεστιν ἀγγέλοις. Anima tamen continens corpus cui concreata est, ubique corporis est, non velut in loco, nec velut comprehensa, sed ut illud continens, comprehen dens, et vivificans: et sic etiam ad imaginem Dei esl. 62. Non ideo duntaxat magis quam augelus homo ad Dei imaginem factus est, quia conservatricem et vivificam habet in seipso virtutem, sed etiam quia imperat. Est enim in nostrae anime natura una pars dominans et imperans; et altera natura liter famulans et obediens: voluntas appetitus, seusus et generatim quæcunque infra intellectuni intellectui concreata sunt a Deo; quanquam nos aliquando, peccati amore ducti, non solum Dei omnipotentis, sed et nobis indili naturaliter ducis labenas detreclamus. Huic tamen insidenti nobis 29* Deut. xxxII, 8. 39. Gen, vi, 2. regi Deus universa terrae tradidit principatum. Angeli vero non habent corpus intellectui conjun ctum et subjunctum. Intellectualis porro voluntas in lapsis est semper mala, et in Lonis bona semper, rec auriga unquam indigens. Terrestre autem im perium malus quidem non habuit, sed rapuit; unde patet eum non creatum esse principem terra. Boni vero angeli terrestribus invigilare jussi sunt, post casum nostrum, et propter istam, non tamen, Deo miserante, universam dignitatis nostra ruinamn. Terminos enim angelorum, ut Moyses in cantico dicit 20*, constituit Deus, quando dividebat gentes. Haec autem divisio post Cain et Seth facta est mum Cafm posteri dicti sunt filii hominum, Seth vero nepotes filii Dei sunt vocati ****; quia nomine, ut mihi videtur, jam tunc separatum et prænun tiatum est genus, ex quo caruem assumpturus erat unigenitus Dei Filius. (3 Forsan aliquis dixerit cum multis aliis, ipsa quoque nostra cognitione, cum trina sit, ostendi nos magis quam angelos esse ad imaginem Dei, nou solum quia trina est, sed et quia comprehendit omne cognitionis genus. Nos enim soli omnium creaturarum, præter intellectum et rationem, ha bemus etiam sensum: qui intellectni natura con junctus, artium scientiarumque et cognitionum multiformem invenit multitudinem: et agros colere, ædificare domos, et res facere quod non sunt, non tamen res facere quæ minime sunt (hoc enim Dei est), solis competit hominibus. Nam fere nihil co rum quæ a Deo fiunt, incipit ac perit, sed commi sta inter se invicem quae sunt apud nos, formam praebent aliam. Insuper, invisibile intellectus verbum, non solum auditus sensui aere indutum subjicere, sed scribere ctiam et cum corpore ac per corpus videre, solis hominibus concessit Deus, in sufficientem fidem inducens carnalis supremi Verbi adventus et manifestationis. Quorum nihil prorsus angelis inest.

παντάπασιν ἀδιαίρετος. ᾿Ανάρχυυς δὲ καὶ ἀτελευτήτους προϑειπὼν, τί ἄλλο ἢ ἀχτίστους εἶναι παρέστησεν ἡμῖν; ξῦ. Δλλ᾽ εἰ χαὶ τὸ χατ᾽ εὐχύνα μᾶλλον ἡμεῖς τῶν ἀγγέλων ἔλαμεν χαὶ μέχρι νῦν, τιρὺς τὸ καθ᾽ ὁμοίω. σιν εἶναι τοῦ Βεοῦ, πολλῷ ἐλαττούμεθα, καὶ μάλιστα νῦν, τῶν ἀγαθῶν ἀγγέλων. Ἵνα γὰρ τὰ ἄλλυ νῦν ἀφῶ, ἢ τελείωσις τοῦ καθ᾽ ὁμοβυτεν εἶναι τοῦ Θεοῦ, διὰ τῆς ἐκ Θεοῦ θείας ἐλλάμψτως τελεῖται, ἧς ἔστε ρῆσθαι μὲν τοὺς πονηροὺς ἀγγέλους, διὸ καὶ ὑπὰ ζόφον γεγενῆσθαι" ἐμφορεῖσθαι δὲ τοὺς θείους γύας " διὸ καὶ δεύτερον καλεῖσθαι φῶς, καὶ τοῦ πρώτου φωτὸς ἀποῤῥοὴν, οὐδένα ἂν οἶμαι ἀγνοεῖν, τῶν ἐπι- μελῶς καὶ υετὰ συνέσεως ἐντυγχανόντων τοῖς θεὺ- πνεύστοις λογίοις, Ἔχουσι δὲ ἐντεῦθεν οἱ ἀγαθοὶ τῶν ἀγγέλων καὶ τὴν τῶν αἰσθητῶν γνῶσιν " οὐ γὰρ αἷ- σθητικῇ χαὶ φυσικῇ δυνάμει τούτων ἀντιλαμθάνον- τῶι, ἀλλὰ θεαειδεῖ δυγάμει γινώσκουσιν αὐτά " ἧς μη- δὲν τῶν ὁπωαδήποτς παρόντων ἢ παρῳχηχότων, ἢ μελλόντων ἀποκρύπτεσθαι δύναταί. ξε΄. Ταύτης τῆς ἐλλάμψεως οἱ μετέχοντες, μέτρῳ ταύτην ἔχοντες, ἀναλόγιος τῷ μέτρῳ, αἱ τὴν γνῶ- σιν ἔχουσι τῶν ὄντων, Ὅτι δὲ γαὶ 5! ἄγγελοι μετν ἐχουσων αὐτῆς, καὶ ὅτι ἄκτιοτός ἔστι, καὶ ὡς ἢ θεία οὐσία οὐκ ἔττι, πάντος μὲν ἴσασιν οἱ τοῖς θξοσόφηις ἀποστόλοις καὶ θουλόγοις ἐμμελῶς ἐντυγχάνοντες. Ἐπεὶ δὲ οἱ τὰ ἐναντία φρονοῦντες, βλασφημοῦσιν εἰς τὴν θείαν ταύτην ἔλλαμψιν, ἢ κτίσμα ταύτην; ἢ οὐαίαν εἶναι τοῦ Θεοῦ διχτειγόμενοι " καὶ ἡνίκα ἂν χτίσμα λέγουσιν αὐτὴν, οὐ συγχωροῦσιν εἶναι τῶν ἀγγέλων ταύτην φῶς " παρίτω νῦν ὁ ἐξ “Αροίου πὰς ἴου θεοφάντωρ, ὡς ἐν βραχεῖ χαὶ τὰ τρία ταντὶ δια- σαφῶν, Κυκλικῶς γὰρ, φησὶν, ο Πεῖοι κινούμενοι νέες, ἑνοῦνται ταῖς ἀνάρχοις χαὶ ἀτελευτήτοις ἐλλόμ- ψεσι τοῦ χαλοῦ καὶ ἀγαθηῦ. Ὅτι μὲν οὖν θείους να: τοὺς ἀγαθοὺς ἀγγέλους φησὶ, τοῖς πᾶσι δῆλον" πληθυντικῶς δὲ ταύτας τὰς ἐλλάμψεις προυνεγχὼν, ποτοῦ Θερῦ δμτεθεν οὐσίας» μἱα γὰρ Ἐκείνη καὶ ἔσ΄, Ταύτης τῆς θείας ἐλλάμψεώς τε χαὶ λαμπρό- τητος, γεγυμνωμένην τὴν ἡμῶν φύσιν ἐκ παραδά- στως, τῆς ἀσχημοσύνης ἐλεήσας -ὁ τοῦ θεοῦ Δύγος, χαὶ διὰ σπλάγχνα ἐλέους ἀναλαδόμενος, ἐνδεδυμένην ἐπιφανέστερον ἐπὶ τοῦ Θαδωρίου, τῶν μαθητῶν τοῖς ἐγχρίτοις πάλιν ὑπέδειξε, τίποτε ἦμεν ἦν ὅτε᾽ καὶ τίνες ἐπὶ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος ἐσόμεθα δι᾽ αὐτοῦ, οἱ χατ' αὐτὸν ὡς δυνατὸν ἐνταῦθα ζῆσαι προσλοίμεθα παρ’ ἱστάς" ὡς καὶ ὁ χρυσοῦς τὴν γλῶτταν Ἰωάννης φησίν, ξζ΄. Ταύτης τῆς θείας ἐλλάμψεώς τε καὶ λαμπρός τητος, χαὶ ὁ ᾿Αδὰμ μέτοχος ὑπάρχων πρὸ τὴς παρα- δάσεως, ὡς ὕντως στολὴν ἡμφιεομένας δήξης, οὐχ ὑπῆρχε γυμνός" ἀλλὰ πολλῷ χοσμιώτερος οὐδ' ὅσον εἰπεῖν, τῶν νῦν περικειμένων τὰ χρυσῷ πολλῷ, χαὶ διαυγέτε λίθοις χοσμούμενα διαδήματα, Ταύτην τὴν θείαν ἔλλαμψιν καὶ χάριν, καὶ ὁ μέγας Παῦλος οὐρά- νιον οἰκητήριον ἡμῶνκαλεῖ λέγων, ε Ἐν τούτῳ στενάν ζομεν, τὸ οἰκητήριον ἡμῶν τὸ ἔξ οὐρανοῦ ἐνδύσασθαι ἐπιποθοῦντες " εἶχε καὶ ἐνδυσάμενοι, οὐ γυμνοὶ εὑ- μεθησόμεθα. ν Ταύτης τῆς θείας ἐλλάμψεως καὶ τοῦ

κατ' αὐτὴν ἐνδύματος τὸν ἀῤῥαβῶνα, καὶ αὐτὸς ὁ Παῦλος ἔλαβε παρὰ Θεοῦ, ἐξ Ιερουσαλήμ πρὸς Δα μασκὸν ἀπιών, ἵν' εἴπω κατὰ τὸν θεολογίας φερωνύ μως ἐπώνυμον Γρηγόριον, πριν καθαρθῆναι τῶν διωγμῶν, τῷ διωκομένῳ προσομιλήσας, μᾶλλον δὲ βραχείᾳ τοῦ μεγάλου φωτός λαμπηδόνι. ξη'. Ἡ μὲν θεία ὑπερουσιότης οὐδέ ποτε πληθυντι κῶς καλεῖται· ἡ δὲ τοῦ Θεοῦ θεία καὶ ἄκτιστος χάρις καὶ ἐνέργεια. μεριζομένη ἀμερίστως, κατ' εἰκόνα τῆς ἡλιακῆς ἀκτῖνος, ἢ καὶ θερμαίνει, καὶ φωτίζει, καὶ ζωοποιεῖ, καὶ αὔξει, τοῖς τε λαμπομένοις τὴν οἰκείαν ἐνίησι λαμπρότητα, καὶ τοῖς ὀφθαλμοῖς τῶν ὁρώντων ἐπιφαίνεται. Κατὰ ταύτην γοῦν ὡς κατ' ἀμυδράν εἰκόνα, καὶ ἡ θεία τοῦ Θεοῦ ἐνέργεια, οὐ μία μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλοὶ καλοῦνται παρὰ τῶν θεολόγων, ὡς καὶ Βασίλειος ὁ μέγας. Αἱ δὲ ἐνέργειαι, φησί, τοῦ Πνεύματος τίνες; Αῤῥητοι μὲν διὰ τὸ μέγεθος, ἀνεξαρίθμητοι δὲ διὰ τὸ πλῆθος. Πῶς γὰρ νοήσωμεν τὰ τῶν αἰώνων ἐπέκεινα; τίνες ἦσαν αὐτοῦ πρὸ τῆς νοητῆς κτίσεως αἱ ἐνέργειαι; Πρὸ γοῦν τῆς νοητῆς κτίσεως καὶ τῶν αἰώνων ἐπέκεινα (καὶ γὰρ καὶ οἱ αιώνες νοητά κτίσματά εἰσι) κτιστὸν οὐδείς ποτ' εἶπεν, οὐδὲ ἐνενόησεν. ῎Ακτιστοι τοιγαροῦν αἱ τοῦ θείου Πνεύματος δυνάμεις τε καὶ ἐνέργειαι· τῷ καὶ πολλαὶ θεολογεῖσθαι, ἀμερίστως τῆς μιᾶς καὶ παν τάπασιν ἀμερίστου τοῦ Πνεύματος οὐσίας διαστελ λύμεναι. ξθ'. Η τοῦ Θεοῦ ἄκτιστος ενέργεια, μεριζομένη ἀμερίστως, καὶ πληθυντικώς προάγεται παρὰ τῶν θεολόγων, ὡς ἀνωτέρω καὶ Βασιλείῳ τῷ μεγάλῳ δια τετρά ωται. Έπεὶ τοίνυν καὶ ἡ θεία καὶ θεοποιός ἔλλαμψις καὶ χάρις οὐκ οὐσία, ἀλλ᾽ ἐνέργειά ἐστι Θεοῦ, διὰ τοῦτο καὶ αὕτη οὐ χρονικῶς μόκιν, ἀλλὰ καὶ πληθυντικῶς προάγεται, ἀναλόγως τοῖς μετ έχουσι χορηγουμένη· καὶ κατὰ τὴν ἐπιτηδειότητα τῶν ὑποδεχομένων, ἐπὶ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐνιεῖσα τὴν θεοποιὸν λαμπρότητα. α. Ταύτας τὰς ἐνεργείας, ἑπτὰ ὁ Ησαΐας εἶπε. Πολλὰ δὲ παρ᾽ Εβραίοις σημαίνει τὸ ἑπτά. «᾿Ανα βήσεται γάρ, φησὶ, ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐξ αὐτῆς ἀναβήσεται· καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ' αὐτὸν ἑπτὰ πνεύματα· πνεῦμα σοφίας, συνέσεως, γνώ σεως, εὐσεβείας, βουλῆς, ἰσχύος, φόβου.» Ταῦτα τὰ ἑπτὰ πνεύματα, κτιστὰ φρενοβλαβῶς, οἱ τὰ τῶν αἱρε τικῶν φρονοῦντες, εἶναι διατείνονται. Οὓς κάν τοῖς διὰ πλάτους πρὸς αὐτοὺς Αντιμῥητικοῖς προσθέντες, διαρκῶς ἀπελέγξαμεν. ᾿Αλλὰ καὶ Γρηγόριος ὁ Θεο λόγος, τῶν θείων τούτων τοῦ Πνεύματος ἐνεργειῶν μνησθεὶς, Τὰς ἐνεργείας, φησί, τοῦ Πνεύματος πνεύ ματα φίλον τῷ Ησαΐᾳ καλεῖν. Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ τῶν προφητών μεγαλοφωνότατος, οὐ τὴν πρὸς τὴν θείαν μόνον οὐσίαν διαφορὰν ἐναργῶς ἔδειξε διὰ τοῦ ἀρι θμοῦ, ἀλλὰ καὶ τὸ ἄκτιστον τῶν θείων τούτων παρ έστησεν ἐνεργειῶν, διὰ τῆς τοῦ ἐπαναπαύεσθαι φω νῆς. Τὸ γὰρ ἐπαναπαύεσθαι ὑπεροχικοῦ ἀξιώματός ἐστι. Τὰ οὖν ἐπαναπαυόμενα ἐπὶ τὸ παρ' ἡμῶν Δι σποτικὸν ἐκεῖνο πρόσλημμα, πῶς ἂν εἶεν κτίσματα;

Ει Η οα'. Ο Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, κατὰ μὲν τὸν Λουκᾶν, ἐν δακτύλῳ φησὶ Θεοῦ ἐκβάλλειν τα δαιμόνια· κατὰ δὲ τὸν Ματθαῖον, ἐν Πνεύματι Θεοῦ. Δάκτυλον δέ φησι Θεοῦ ὁ μέγας Βασίλειος μίαν τῶν τοῦ Πνεύματος ἐνεργειῶν. Εἰ οὖν ἡ μία τούτων τι Πνεῦμα τὸ ἅγιόν ἐστι, καὶ αἱ ἄλλαι πάντως· ὡς ὁ αὐτὸς καὶ τοῦτ' ἐδίδαξεν ἡμᾶς, ἀλλ' οὐ διὰ τοῦτο πολλοὶ θεοί, ἢ πολλὰ πνεύματά ἐστι. Πρόοδοι γὰρ τὰ τοιαῦτα, καὶ ἐκφάνσεις, καὶ ἐνέργειαι φυσικοὶ τοῦ ἑνὸς Πνεύματος εἰσι· καὶ δι᾿ ἑκάστης ἓν ἐστι τὸ ἐνεργοῦν. Οἱ δὲ κακόδοξοι, κτίσματα ταῦτα λέγοντες, ἑπταπλασίως εἰς κτίσμα τὸ Πνεῦμα καταστῶσι τοῦ Θεοῦ. 'Αλλ' αἰσχυνέσθωσαν ἑπταπλασίως. Ο γὰρ εἰπὼν αὖθις προφήτης περὶ αὐτῶν, ὡς «Ἑπτὰ οὗται ὀφθαλμοὶ Κυρίου εἰσὶν, οἱ ἐπιβλέποντες ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν, καὶ ὁ ἐν τῇ Ἀποκαλύψει γράφων, «Χάρις ἡμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ, καὶ ἀπὸ τῶν ἑπτὰ πνευ μάτων, ἃ ἐνώπιον τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ εἰσι, καὶ ἀπὸ τοῦ Χριστοῦ, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι ταῦτα, τοῖς πιστοῖς ἐμφανῶς παρίστησιν. οβ'. Ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ, διὰ Μιχαίου τοῦ προφήτου προκαταγγέλων τὴν τοῦ Μονογενοῦς κατὰ σάρκα γέν νησιν, βουλόμενος ἐπιδεῖξαι καὶ τῆς θεότητος αὐτοῦ τὸ ἄναρχαν, «Καὶ αἱ ἔξοδοι αὐτοῦ, φησίν, ἀπ' ἀρχῆς ἐξ ἡμερῶν αἰῶνος.» Τὰς δὲ ἐξόδους ταύτας τάς Ενεργείας εἶναι τῆς θεότητος, οἱ θεῖοι Πατέρες ἐξ ηγήσαντο. Αὐται γάρ εἰσι τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δυνάμεις τε καὶ ἐνέργειαι· ἃς κτιστὰς εἶναι περιαγγέλλουσιν, οἱ τὰ τῶν κακοδόξων φρονεῖν τε καὶ ἐπεκδικεῖν σπουδά ζοντες. Αλλ' ὀψέ ποτε λαβόντες γοῦν συνίτωσαν, τίς ὁ ἀπ᾿ ἀρχῆς ὤν· τίς πρὸς ὅν φησιν ὁ Δαδις, ὅτι Απὸ τοῦ αἰῶνος» (τ' αὐτὸ δ' εἰπεῖν, ἐξ ἡμερῶν αἰῶνος), «καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος σὺ εἶ·» καὶ συνετώς σκοπείτωσαν, εἰ βούλονται, ὡς ὁ Θεὸς διὰ τοῦ προ φήτου ἀπ' ἀρχῆς εἰπὼν τὰς ἐξόδους ταύτας εἶναι, ἐγένοντο ἢ ἐποιήθησαν, ἢ ἐκτίσθησαν, εἶπεν οὐδα μῶς. Καὶ ὁ ἐν Πνεύματι Θεοῦ θεολογῶν Βασίλειος, οὐκ, Εγένοντο, ἀλλ', ο Ησαν, εἶπεν, αἱ τοῦ Πνεύ. ματος ενέργειαι πρὸ τῆς νοητῆς κτίσεως, καὶ τῶν σἰώνων ἐπέκεινα. ο Μόνος οὖν ὁ Θεὸς ἐξ αἰῶνος ἐνεργής τε καὶ παντοδύναμος, ὡς καὶ προαιωνίους ἔχων δυνάμεις τε καὶ ἐνεργείας. Ογ'. Φασὶ δὲ, τοῖς ἁγίοις ἀντικείμενοι προδήλως, τῆς ἐναντίας δόξης προϊστάμενοι· "Εν ἐστι τὸ ἄκτιστον, ἡ θεία φύσις· πᾶν δὲ τὸ διαφέρον ταύτης ὁπωσοῦν, κτιστόν ἐστι· κτίσμα ποιοῦντες ἐντεῦθεν καὶ τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Μία γὰρ καὶ ἡ αὐτὴ τῶν τριῶν ἡ ἐνέργεια. Οὗ δὲ ἡ ἐνέργεια κτιστή, ἄκτιστος αὐτὸς οὐκ ἔστι. Διὰ τοῦτο οὐχ ἡ τοῦ Θεοῦ ἐνέργεια, ἄπαγε! ἀλλὰ τὸ ἐνεργηθέν, καὶ ἀποτελεσθέν ἐστι τὸ κτίσμα. Διὸ κ. ὶ οὐσιώδη, τουτέστι φυσικὴν εἶναι κίνησιν, τὴν δια φέρουσαν τῆς θείας φύσεως ενέργειαν, ὁ θεσπέσιος ἐδίδαξε Δαμασκηνός. Ἐπεὶ δὲ καὶ τῆς θείας ἐνερ γείας εἶναι τὸ ποιεῖν ὁ θεῖος Κύριλλος ἔφη, πώς αὕτη ποίημα, εἰ μὴ δι' ἑτέρας ενεργείας ενεργη 71. Dominus noster Jesus Christus, secundum Lucam, dicit se in digito Dei ejicere dæmonia; se cundum Matthaeum vero, in Spiritu Dei. Digitum porro Dei magnus Basilius dicit esse unani spiritus operationem. Si ergo harum una Spiritus sanctus est, alia etiam profecto sunt, ut idem adhuc docuit nos; sed non ideo multi Dei aut multi sunt spiri tus. Nam illæ sunt processus manifestationesque et naturales virtutes unius spiritus, et unus est per singulas operans. Sed heterodoxi, hæc esse creata dicentes septies ad creaturam spiritum Dei depri munt. Ergo erubescant septies. Nam rursus pro pheta qui de illis dixit: Septem isti oculi sunt Domini, qui discurrunt in universam terram ". ▸ Et qui in Apocalypsi scribit: Gratia vobis et pax a Deo, et a septem spiritibus qui in conspectu throni ejus sunt, et a Jesu Christo ",,hæc esse spiritum sanctum fidelibus clare ostendunt. 72. Deus Pater, per Miclean prophetam prae nuntiata Unigeniti carnali nativitate, volens etiam ostendere divinitatem ejus esse sine principio; « egressus ejus, inquit, ab initio, a diebus æterni talis s. llos autem egressus operationes esse divi nitatis divi Patres existimaverunt. Ile sunt enim Patris, et Filii, et Spiritus sancti virtutes et ope rationes: quas creatas esse prædicant qui hæreti corum doctrinam profiteri et vindicare student. At sero tandem resipiscentes intelligant quis sit qui ab initio est, quis ad quem dicit David: ‹ sæculo (seu quod idem est, a diebus æternitatis) nsque in sæculum tu es 33; › et attente considerent, si ve tint, Deum, qui per prophetam dixit egressus illos esse ab initio, nullibi dicere illos factos productos ve aut creatos esse. Et in spiritu Dei divina loquens Basilius, non dixit, Facta sunt, sed: «Erant, in quit, spiritus operationes ante Intelligibiles creatu ras, et ultra sæcula. Solus igitur Deus ab æterno operans et omnipotens, prout anteriores sæculis habens virtutes et operationes. 73. Dicunt sanctorum evidenter contradictores, et oppositae dor trinae defensores: Unum est incre tum, divina scilicet essentia; quidquid autem ali quatenus ab ea differt, creatum est. Unde creatu ram faciunt et Patrem, et Filium, et Spiritum san clum. Nam una et eadem est tribus operatio. Cujus autem operatio est creata, increatus ille non est. Propterea non ipsa Dei operatio, absit! Sed opus et effectus, est creatura. Ideo essentialem, id est na turalem esse motum, distinctam natura divina operationem, Deo instinctus dixit Damascenus. Quia autem, divine operationis est creatio, ut ait divus Cyrillus, quomodo ipsa erit creata, si non per aliam operationera efficiatur, et hæc rursus per 30 Zachar. 1V, 10. Apoc. 1, 4. ss Mich. v, poἱ 35 Psal. xc, 2.

θήσεται, κακείνη πάλιν δι' ἑτέρας, καὶ οὕτω πρὸς ἐπέπειρον ἰέναι, καὶ τὸ τῆς ἐνεργείας ἄκτιστον ἀεὶ ζητεῖται καὶ κηρύττεται; Οδ. Πανταχού παρούσης αχωρίστως τῆς τε θείας οὐσίας, καὶ τῆς θείας ενεργείας, χωρητή ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ ἐνέργεια καὶ τοῖς κτιστοῖς ἡμῖν· ἐπεὶ καὶ με ρίζεται ὁμερίστως κατὰ τοὺς θεολόγους· τῆς θείας φύσεως ἀμερίστου παντάπασι μενούσης κατ' αὐτούς. Διὸ καὶ ὁ Χρυσόστομος Πατήρ, εἰπὼν ὅτι ἡ ῥανὶς τῆς χάριτος τὰ πάντα ἐπλήρωσε τῆς γνώσεως· δι' αὐτῆς τὰ θαύματα ἐγίνετο, τὰ ἁμαρτήματα ἐλύετο καὶ δείξας ἄκτιστον οὖσαν τὴν τῆς χάριτος φανίδα εἶτα σπεύδων ἐπιδεῖξαι καὶ ἐνέργειαν, ἀλλ' οὐκ οὐσ σίαν οὖσαν, ἔτι δὲ καὶ τὴν τῆς θείας ἐνεργείας δια φοράν, πρός τε τὴν θείαν οὐσίαν, καὶ τὴν τοῦ Πνεύ ματος ὑπόστασιν, ἐπάγει γράφων· «Τὸ μέρος λέγω τῆς ἐνεργείας· οὐ γὰρ δὴ ὁ Παράκλητος μερίζεται. Χωρητὴ γοῦν ἐστιν ἡμῶν ἑκάστῳ ἡ θεία χάρις, καὶ ἡ ἐνέργεια· ἐπεὶ καὶ ἀμερίστως αὕτη μερίζεται. Η δὲ τοῦ Θεοῦ οὐσία, παντάπασιν αμέριστος οὖσα καθ' αὐτὴν, πῶς ἄν τινι χωρηθείη τῶν κτιστῶν; ο ος. Τριῶν ὄντων τοῦ Θεοῦ, οὐσίας ενεργείας, Τριάδος ὑποστάσεων θείων· οἱ κατηξιωμένοι τῷ Θεῷ ἡνῶσθαι, ὡς ἂν εἶναι πνεῦμα μετ' αὐτοῦ· καθὰ καὶ Παῦλος ὁ μέγας εἴρηκεν· «Ὁ κολλώμενος τῷ Κυ ρίῳ, ἐν πνεῦμά ἐστιν· ἡ ἐπεὶ κατ' οὐσίαν οὐχ ἡνῶ σθαι τοὺς ἀξίους ἀνωτέρω δέδεικται, καὶ πάντες οἱ Θεολόγοι μαρτυροῦσι, κατ' ουσίαν εἶναι τὸν Θεὸν ἀμέθεκτον· ἡ δὲ καθ᾽ ὑπόστασιν ἔνωσις, μόνου δια τελεῖ τυγχάνουσα τοῦ θεανθρώπου Λόγου· λείπεται κατ' ἐνέργειαν ἐνοῦσθαι τοὺς κατηξιωμένους ἐνοῦ σθαι Θεῷ· καὶ πνεῦμα καθ' ὅ ἐστιν ἓν μετὰ Θεοῦ ὁ κολλώμενος Θεῷ, τὴν ἄκτιστον τοῦ Πνεύματος Ενέργειαν εἶναι καὶ καλεῖσθαι, ἀλλ' οὐ τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ· κἂν οἱ ἀντικείμενοὶ ἀπαρέσκωνται. Επει καὶ διὰ τοῦ προφήτου, ού, τὸ Πνεῦμά μου, ἀλλ', Απὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐκχεῶ ἐπὶ τοὺς πιστεύ οντας, ο προέφη ὁ Θεός. ος'. Πνεύματι Θεοῦ, φησίν, ἐκινοῦντο καὶ Μωϋσῆς καὶ Δαβίδ· καὶ ὅσοι τῆς θείας ἐνεργείας χωρητικοί, τῇ ἀποθέσει τῶν σαρκικῶν ἰδιωμάτων γεγόνασι, καὶ ζῶσαί τινες εἰκόνες Χριστοῦ· καὶ τ᾿ αὐτὸ μᾶλλον αὐτῷ κατὰ τὴν χάριν, ἢ ἀφομοίωμα· καὶ μία ἡ καθαρότης ἡ ἐν τῷ Χριστῷ καὶ τοῖς ἁγίοις ἐστί καὶ ἡ λαμπρότης τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ἐφ' ἡμᾶς ὁ ἐνθεώ τατος άδει μελωδών. Αἱ γὰρ πνευματοφόροι ψυχαί, κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον, ἐλλαμφθεῖσαι παρὰ τοῦ Πνεύματος, αὐταί τε ἀποτελοῦνται πνευματικαί, καὶ εἰς ἑτέρους τὴν χάριν ἐξαποστέλλουσιν. Εντεῦθεν μελλόντων πρόγνωσις μυστηρίων σύνεσις κεκρυμ μένων κατάληψις· χαρισμάτων διανομαί· τὸ οὐρά νιον πολίτευμα· ἡ μετ' ἀγγέλων χωρεία· ἡ ἀτελεύ τητος εὐφροσύνη· ἡ ἔνθεος διανομή· ἡ πρὸς Θεὸν ὁμοίωσις· τὸ ἀκρότατον τῶν ὀρεκτῶν, θεὸν γενέσθαι. οζ'. Κατὰ τὴν χάριν ταύτην καὶ λαμπρότητα, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ἕνωσιν, πλεονεκτοῦσι τῶν ἀνθρώπων οἱ ἄγγελοι. Διὸ καὶ λαμπρότητές εἰσι δεύτεραι, λει c aliam, et sic deinceps in infinitum procedendo? Et operationis sic maternitas quæritur semper et praedi catur. 74. Ubique praesente individue divina essudia divinaque operatione, operationis Dei capaces 51 mus nos licet creati, quia indivise distribuitor, juxta theologos; sed juxta eosdem, natura divina incommunicabills remanet. Ideo Chrysostomus Pa ter, postquam dixerat pluvia gratiæ omnem impleri cognitionem, ea nempe miracula fieri et peccata clui, et ostenderat increatam esse gratiae pluviam; deinde stulens demonstrare illam esse operatione, hand vero essentiam, et præterea divinam opera tionem differre a divina essentia et a Spiritus persona, pergit scribens: c Divisione dico opera tionis: non enim Paraclitus dividitur. Capax igitur est unusquisque nostrum divinæ gratiæ et operatio nis, quia individue hæc dividitur. Essentia vero Dei, cum sit per seipsam omnino indivisibilis, quo modo capax ejus esset aliqua creatura? › 75. Cum tria sint in Deo, essentia, operatio, et sacrosanctæ Trinitatis personæ; qui Deo merentur uniri, ita ut unus sint cum co Spiritus, sient Pau lus magnus dixit: «Qui adhæret Domino, unus spiritus est;» quia secundum essentiam ut supra ostensum est, nemo meretur uniri, et omnes theo logi testantur secundum essentiam Deum esse in communicabilem; quia aliunde unio hypostatica soli competit Deo-flomini Verbo: reliquum est u uniantur secundum essentiam qui Deo unìri meren tur, et spiritus secundum quem unus cum Deo est qui Deo adhæret, increata Spiritus operatio sit et vocetur, et non essentia Dei, quamvis hoc adversarii improbent. Illud etiam prædixit Deus, dicens per prophetam, non e Spiritum meum, sed a de Spiritu meo effundam super credentes ³³. 76. Spiritu Dei, ut scriptum est, movebantur Μoyses et Davidl, et quicunque, depositis carnali bus proprietatibus facti sunt divinæ operation's capaces, et quasi vivæ imagines Christi, seu potius idem cum co per gratiam et assimilationem; una enim puritas in Christo et in sanctis est, et lumen Dei nostri super nos, ut divinissimus canit psal mista. Nam spiritu divites animæ, juxta magnum Basilium, illuminate a Spiritu, et ipse fiunt spiri Luales, et in alius gratiam reflectunt. Inde futuro rum praescientia, intelligentia mysteriorum, abscon ditorum perceptio, distributio charismatum, cœ lestis vita, cum angelis chorus, continua laetiti divini instinctus donum, Dei similitudo, el qua n.bal optabilius, deificatio. 77. Hae gratia luceque et cum Deo unionc, prit stant hominibus angeli. Ideo velut secundaræ luces supreme Lacis ministræ, et secunda lumina **I Cor. vi, 17. 28 Joel, 11, 28, sec. LXX interpr., teste B. Petro, Act. 11, 17.

τουργοὶ τῆς ἄνω λαμπρότητος, καὶ φῶτα δεύτερα τοῦ πρώτου φωτὸς ἀπαυγάσματα αἱ νοε ραὶ δυνάμεις καὶ τὰ λειτουργικά πνεύματα· καὶ πρώτη φωτεινή φύσις, μετὰ τὴν πρώτην, τῷ ἐκεῖθεν αὐγάζεσθαι καὶ δεύτερον φῶς ἄγγελος, τοῦ πρώτου φωτὸς ἀπορ βοή τις, ἢ μετουσία. Καὶ κυκλικῶς οἱ θεῖοι κινού μενοι νόες, ἐνοῦνται ταῖς ἀνάρχοις καὶ ἀτελευτήτοις ἐλλάμψεσι τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ. Τοῖς γὰρ ἀϊδίοις αὐτὸς ὁ Θεός ἐστι φῶς, καὶ οὐκ ἄλλο· καὶ δ τοῖς αἰσθητοῖς ἥλιος, τοῦτο τοῖς νοητοῖς Θεός· καὶ αὐτός ἐστι τὸ πάσης τῆς λογικῆς φύσεως φωτιστικὸν πρῶτ του καὶ ἀκρότατον φῶς. «Κἂν τοῦ προφήτου λέγον τος ἀκούσῃς, ὁ Χρυσόστομος φησι Πατήρ·. Εἶδον τὸν Κύριον καθήμενον ἐπὶ θρόνου· ο μὴ τοῦτο ὑποπτεύ σῃς, ὅτι τὴν οὐσίαν εἶδεν ἐκείνην, ἀλλὰ τὴν συγκα τάβασιν· καὶ ταύτην δὲ ἀμυδρότερον ήπερ αἱ ἄνω δυνάμεις. οη'. Πᾶτα φύσις ὡς πορρωτάτω ἐστὶ, καὶ παντά πασι ξένη τῆς θείας φύσεως. Εἰ γὰρ ὁ Θεὸς φύσις, τἆλλα οὐκ ἔστι φύσις· εἰ δὲ τῶν ἄλλων ἔκαστον φύ σις, ἐκεῖνος οὐκ ἔστι φύσις· ὡς οὐδὲ ὧν ἐστιν, εἰ τἆλλα ὄντα ἐστίν. Εἰ δ᾽ ἔστιν ἐκεῖνος ὤν, τἆλλα οὐκ ἔστιν ὄντα. Τοῦτο κἀπὶ τῆς σοφίας καὶ τῆς ἀγαθό τητος, καὶ ἁπλῶς ἐπὶ πάντων τῶν περὶ Θεὸν, ἢ περὶ Θεοῦ λεγομένων λαμβάνων, καλῶς καὶ τοῖς ἁγίοις ἀκολούθως θεολογήσεις. Εστι δὲ καὶ λέγεται φύσις τῶν ὄντων πάντων ὁ Θεὸς, ὡς αὐτοῦ πάντων μετα εχόντων, καὶ τῇ μεθέξει τούτου συνεστώτων· οὐ τῇ μεθέξει τῆς αὐτοῦ φύσεως, ἄπαγε! ἀλλὰ τῇ μεθέξει τῆς αὐτοῦ ἐνεργείας. Οὕτω γὰρ καὶ ὀντότης ἐστὶ τῶν ὄντων, καὶ εἶδος ἐν τοῖς εἴδεσιν ὡς εἰδεάρχης, καὶ σοφία των σοφιζομένων, καὶ ἁπλῶς τὰ πάντα πάντων· καὶ οὐκ ἂν φύσις, ὡς ὑπὲρ πᾶσαν φύσιν καὶ οὐκ ἂν ὤν, ὡς ὑπὲρ πάντα τὰ ὄντα· καὶ οὐκ ἂν οὐδ᾽ ἔχων εἶδος, ὡς ὑπὲρ εἶδος ὤν. Πῶς οὖν ἡμεῖς πλησίον τοῦ Θεοῦ γενώμεθα; "Αρα τῇ φύσει πλησιά ζοντες αὐτοῦ; ἀλλ' οὐδὲ μίαν ἔχει ἡ ἕξει κοινωνίαν ἢ ἐγγύτητα πρὸς τὴν ἀνωτάτω φύσιν, τῶν κτιστῶν ἁπάντων οὐδὲ ἔν. Εἴπερ οὖν τις γέγονε πλησίον τοῦ Θεοῦ, τῇ ἐνεργεία πάντως επλησίασεν αὐτοῦ. Πῶς οὖν; ὡς μετέχων ἐκείνης φυσικῶς, ἀλλὰ τοῦτο κοινόν ἐστι πάντων τῶν κτισμάτων. Οὐκοῦν οὐ τοῖς ἐκ φύσεως προσοῦσιν, ἀλλὰ τοῖς ἐκ προαιρέσεως προςγινομένοις, πλησίον τις ἢ μακρὰν γίνεται Θεοῦ προαίρεσις δὲ μόνον τῶν λογικῶν ἐστι. Ταῦτα οὖν μόνα τῶν ἄλλων ἁπάντων, ἢ μακρὰν ἢ ἐγγὺς γίνεται Θεοῦ· δι' ἀρετῆς ἢ κακίας, ἢ ἐγγίζοντα ἢ μακρυνό μενα. Ταῦτα τοιγαροῦν μόνα καὶ δεκτικά ἐστιν ἀθλιότητος ἢ μακαριότητος. Αλλ' ἡμεῖς σπεύσωμεν τῆς μακαριότητος ἐπιλαβέσθαι. οθ'. Αλλο μὲν πρὸς ἄλλο τῶν κτισμάτων συγ κρινόμενον, οἰκεῖον Θεοῦ κατὰ φύσιν, ἢ ξένον λέγε ται. Οἰκεῖον μὲν γὰρ, φησί, θεότητος, αἱ νο: ραὶ φύσ σεις, καὶ τῷ μόνῳ ληπταί· ξένον δὲ παντάπασιν, ὅσαι ὑπὸ τὴν αἴσθησιν· καὶ τούτων αὐτῶν ἔτι ποῤῥωτέρω, ὅσαι παντελῶς ἄψυχοι καὶ ἀκίνητοι. Πρὸς ἄλληλα τοίνυν τὰ κτίσματα συγκρινόμενα, οἰκεῖα Θεῷ κατὰ ria es primo Lumine fulgentia sunt virtutes intel lectuales et administratorii spiritus; et angelus prima est lucida natura post primam ex qua res plendet, et secunda lux ex prima luce effluens eamque participaus. Et circulatim divini Spiritus moti, principii fluisque nesciis illuminationibus pulchri et boní uniuntur. Nam æternorum ipse Deus est lux, et non aliud: et quod est sensibilibus sol, hoc intelligibilibus, Deus, et ipse est omnis ratio malis naturæ luminare primum et summa lux. ‹ Si audiveris, ait Chrysostomus Pater, prophetam dicentem: ‹ Vidi Dominum sedentem super so lium ** }, non suspicaberis visam ab eo fuisse es sentiam, sed demissionem divinam, et quidem obscuriorem quam ab supernis videtur virtutibus. 78. Omnis natura remotissima et omnino aliena est a natura Dei. Nam si Deus natura est, cætera non sunt natura; si vero cæterorum quodque na tura est, ille non est natura; ita ut ne ens quidem, sit, si ca tera sint entia: si vero est ille ens, cætera non sint cntia. Hæc de sapientia et bonitate, et generatim de omnibus quæ circa Deum vel de Deo dicuntur, sentiens, lonam et sanctis consonam profiteberis theologiam. Est autem et dicitur natura entium omnium Deus, quia cuncta eum participant, ct participatione hac subsistunt; non participa Lione quidem naturæ illius, absit! sed participatione ejus operationis. Sic enim est ipsum esse entium, et forma form: rum quasi archetypa, et sapientia sapientium, et generatim omnia in omnibus. Nec est natura, tanquam supra omnem naturam; nec est ens, tanquam supra omnia entia; nec furma est, nec formam habet, tanquam si supra formamı sit. Quomodo igitur nos prope Deum fiamus? Num ad naturam ejus appropinquantes? Sed creaturarumi ne una quidem ullam habet communicationem aut flinitatem cum suprema natura. Si quis ergo ad Deum accedit, operatione prorsus ei appropinquat. Quomodo igitur? Ut hane participas naturaliter? Sed id commune est omnibus creaturis. Ergo non per naturaliter insita, sed per libere facta propior quis Deo vel ab eo remotior fit; libertate autein rationalia tantum gaudent. Itaque inter omnia, hæc tantum aut procul aut prope fiunt erga Deum, quæ virtute aut nequitia sive accedunt sive rece dunt } Et proinde etiam hæc tantum capacia sunt felic.tatis aut infelicitatis. Αt nos felicitatem stu deamus consequi. 79. Aliæ ab aliis differentes creature, vel natura Eco affines, vel alienae ab eo dicuntur. Alines enim deitatis vocantur naturæ intellectuales et intellectu solo perceptæ; alienæ vero prorsus, quæ sunt sen ´sibiles; et his ipsis adhuc remotiores, quæ omnino inanimatæ et immobiles sunt. Comparatæ igitur sibi invicem creaturæ, similes Deo natura, vel Isa. vi, 1.

φύσιν ἢ ξένα λέγεται· αὐτὰ δὲ καὶ αὐτὰ φύσιν ἅπαντα, ξένα ἐστὶ Θεου. Πλέον γὰρ οὐδ᾽ ὅσον εἰπεῖν ἡ νοερά φύσις πόρδω ἐστὶ Θεοῦ, ἢ ὅσον αἴσθησίς τε καὶ τὰ ὑπ' αἴσθησιν τῶν νοερῶν ἀπέχει. Τοσοῦτον οὖν ἀπέχοντες τῇ καθ' ἡμᾶς φύσει τοῦ Θεοῦ, ὄντως, οὐαὶ ἡμῖν, εἰ μὴ γοῦν ἐκ προαιρέσεως χρηστῆς, δι' ἔργων καὶ τρόπων ἀγαθῶν, ἐγγὺς αὐτοῦ γενοίμεθα. π. Ἡ τῶν θείων θεηγόρων ἔνθεος καὶ κοινὴ γλώσσα, Δαμασκηνὸς ὁ θεοφόρος φησὶν ἐν δευτέρῳ τῶν θεολογικῶν αὐτοῦ κεφαλαίων·ι Χρὴ τὸν περὶ Θεοῦ τι λέγειν ἢ ἀκούειν βουλόμενον, σαφῶς εἰδέναι, ὡς οὐδὲ πάντα ἄῤῥητα, οὐδὲ πάντα ῥητά, τά τε τῆς Θεολογίας, τά τε τῆς οἰκονομίας· οὔτε μὴν πάντα γνωστά, οὐδὲ πάντα άγνωστα. Ὑπὲρ λόγον δ᾽ ἴσμεν καὶ ὅσα λέγειν ἐφεῖται τῶν θείων, ὡς καὶ ταῦτα καθ' ὑπερέχοντα λόγον (οὐ γὰρ ἔξω λόγου κατ᾽ ἔλω λειψιν, ἀλλ' ἐκτὸς λόγου τοῦ καθ' ἡμᾶς), ὅν θ' ἡμῖν αὐτοῖς ἐνδιαιτώμενον ἔχομεν, καὶ ὃν παρ' ἡμῶν αὐτῶν εἰς ἀκοὴν ἑτέρων προάγομεν. Οὔτε γὰρ οὗτος ἑρμηνεύων παραστῆσαι δύναιτ' ἂν, οὔτ᾽ ἐκεῖνος που λυπραγμονῶν, οίκοθεν ἐφίκοιτ' ἄν.» Οὐκ ἄρ᾽ ἡμῖν αὐτοῖς ἐπιτρεπτέον περὶ Θεοῦ τι λέγειν· ἀλλ᾽ ἡμᾶς αὐτοὺς ἐπιτρεπτέον πρὸς τοὺς ἐν πνεύματι τὰ τοῦ πνεύματος λαλοῦντας, καὶ ὅταν ἀπαιτῶσι λόγον οἱ ἀντικείμενοι. πα'. Φασὶν ἐπιγεγράφθαι τῶν προθύρων της σχο λῆς τοῦ Πλάτωνος· ο Μηδεὶς εἰσίτω ἀγεωμέτρητος.» Πάντη δέ ἐστιν ἀγεωμέτρητος, ὁ μὴ δυνάμενος περί τῶν ἀχωρίστων ὡς κεχωρισμένων διανοεῖσθαί τε καὶ διαλέγεσθαι. Εἶναι γὰρ πέρας χωρὶς τοῦ περατου μένου, τῶν ἀδυνάτων. Γεωμετρία δὲ, περὶ τῶν πε ράτων σχεδὸν ἅπας ὁ λόγος· ἃ καὶ χωρὶς τῶν πετ ρατουμένων, ἔσθ' ὅτε καθ᾿ ἑαυτὰ καὶ ὁρίζεται καὶ προβάλλεται, τοῦ νοῦ χωρίζοντος τὰ ἀχώριστα. Ὁ δὲ τὸ σῶμα τῶν περὶ αὐτὸ χωρίζειν τῷ νῷ μηδέπω μαθών, πῶς ἀκούσει περὶ φύσεως καθ' ἑαυτήν; [τις οὐ μόνον ἀχωριστός ἐστι τῶν φυσικῶν ἐνυπάρ χουσα τούτοις, ἀλλ' οὐδ᾽ εἶναί ποτε δύναται χωρίς αὐτῶν. Πῶς ἀκούσει περὶ τῶν καθ᾽ ὅλου ὡς καθ' ὅλου, ἅπερ ἐν τοῖς μερικοῖς εἰσι; νῷ καὶ λόγῳ μόνῳ τού των διαιρούμενα, καὶ πρὸ τῶν πολλῶν νοούμενα, τὰ τῶν πολλῶν ἄνευ μηδαμῶς ὄντα τῷ γε ἀληθεῖ λό γῳ; Πῶς ἀκούσει περὶ νοητῶν καὶ νοερῶν; πῶς ἀκούσει καὶ νοῦν ἕκαστον ἡμῶν ἔχειν λεγόντων, καὶ διανοήματα, καὶ τῶν διανοημάτων ἕκαστον ἡμῶν ὑπάρχειν νῦν, καὶ οὐ καταγελάσει καὶ ἀνακράξεται, κατηγορῶν ἡμῶν, ὡς δύο καὶ πολλοὺς ἔχειν νοῦς λεγόντων ἕκαστον ἀνθρώπων; Ὁ δὲ ἐπὶ τῶν τοιού των μὴ δυνάμενος ἀκούειν ἢ λέγειν, περὶ τῶν ἀδιαι ρέτων ὡς διῃρημένων, πῶς ἐπὶ τοῦ Θεοῦ δυνήσεται τι τοιοῦτον ἢ λέγειν ἢ διδάσκεσθαι; Εφ' οὗ πολλαὶ μέν εἰσι καὶ λέγονται ενώσεις τε καὶ διακρίσεις, κατὰ τοὺς θεολόγους· ἀλλ᾽ αἱ ἑνώσεις τῶν διακρί σεων ἐπικρατοῦσι, καὶ προκατάρχουσι· μήτ' ἀναι ροῦσα: ταύτας, μήτ' ἐμποδιζόμεναι παρὰ τούτων αὗται μηδέν. Οἱ γοῦν ἐναντίοι μὴ δεχόμενοι, μηδὲ δυνάμενοι γνῶναι, τὴν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ ἀδιαίρετον διαί ρεσιν, καὶ διῃρημένην ἔνωσιν ἀκούοντες ἡμῶν λε γόντων συμφώνως τοῖς ἁγίοις, ὅτι τοῦ Θεοῦ τὸ μέν dissimiles dicuntur; sed in seipsis spectata, omnes natura sunt a Deo alienæ. Magis, supra quam dici potest, intellectualis natura procul est a Deo, quanı sensus et sensibilia ab intellectualibus distant. Tantum igitur a Deo natura mostra remotis, væ profecto nobis, si non bona voluntate, operibusque ac moribus bonis, ad eum accedamus. 80. Divinitus et divis theologis consone loquens, dcifer Damascenus dicit in secundo theologicorum capitum: «Qui de Deo aliquid dicere vel audire vult, ei clare sciendum est in Deo et in Providentia nec omnia esse ineffabilia, nec omnia effabilia, sicut nec omnia scibilia, nec omnia nescibilia. Sed supra sermonem esse scimus quæcunque de Deo dici¹nus; quippe quæ supereminent sermonem (non enim extra sermonem sunt propter defectum, sed extra sermonem nostrum), quem nobis ipsis. intimum habemus, et quem a nobismet ad aliorum auditum proferimus. Nam neque hic divina interpretando explanare potest, nec ille multa opera enitens intel ligere valet.. Non igitur nobis ipsis permittere debemus ut aliquid dicamus de Deo, sed nos ipsos permittere debemus iis qui in spiritu spiritualia loquuntur, etiam quando rationem exposcunt ad versarii. 81. Dicitur inscriptum fuisse in porta schola Platonis: • Nemo iulret geometrie ignarus. Omnino autem geometrie ignarus est, qui nou potest de indivisis sicut divisis cogitare et disserere. Nam terminum absque terminato impossibile est. Geometria autem de terminis fere semper loquitur qui etiam absque terminatis aliquando in seipsis definiuntur et proponuntur, intellectu dividente indivisibilia. Qui autem corpus a circumstantibus illud nescit abstrahere, quomodo intelligat naturam in seipsa respectam, quæ quidem non solum sepa rari nequit a naturalibus quibus constat proprie talibus, sed nunquam esse potest sine ipsis? Quo modo intelliget proprietates totius esse easdem quam partium proprietates, et solo intellectu et sermone ab his distingui; et ante pluralitatem cogitari, quæ sine pluralitate nunquam sunt vera sermone? Quomodo intelliget de intelligibilibus et intellectualibus, quomodo, inquam, intelliget, dicentes cuique nostrum inesse intellectum, et cogitationes, et cogitationibus quemque nostrum jam mune imperare? nonne irridebit et clamitabit, exprobrans nobis quod duo vel plures dicamus ho mini esse intellectus? Qui porro in hujusmodi non potest sentire aut loqui de indivisis tanquam divi sis, quomodo in Deo poterit aliquid tale dicere aut discere? In eo enim multæ sunt et dicuntur uniones et divisiones, juxta theologos; sed uniones divisionibus præstant et antecedunt, neque has tollentes, neque ab his ipsæ nuilatenus impeditæ. Ergo adverarii, qui non possunt nec valent intelligere in Deo indivisam divisionem et divisam unionem, cum nos audiunt consone sanctis di centes in Deo aliud esse nescibile et aliud scibile

ἐστιν ἀκατάληπτον, τὸ δὲ καταληπτὸν, εἰς δέ ἐστι Θεὸς, ὁ αὐτὸς ἀκατάληπτος τῇ οὐσίᾳ ὤν, καταληπτ'ς δὲ ἀπὸ τῶν ποιημάτων, κατὰ τὰς αὐτοῦ θείας ἐνερ γείας· τὴν προαιώνιον αὐτοῦ δηλαδή περὶ ἡμᾶς θέλη σιν, τὴν προαιώνιον περὶ ἡμᾶς αὐτοῦ πρόνοιαν· τὴν προαιώνιον αὐτοῦ περὶ ἡμᾶς σοφίαν· καὶ ἵνα κατὰ τὴν θεῖον Μάξιμον εἴπω, τὴν ἄπειρον αὐτοῦ δύναμιν, καὶ σοφίαν, καὶ ἀγαθότητα· ταῦτα δὲ ἦσαν ἀναγκαίως ἡμῶν εἰπόντων, ἀκούσαντες οἱ ἀντικείμενοι, καὶ οἱ μετ᾿ ἐκείνους κατ' ἐκείνους, κατηγοροῦσιν, ὡς πολύ λούς θεούς, καὶ πολλὰ λεγόντων ἄκτιστα, καὶ σύν θετον ποιούντων τὸν Θεόν. Αγνοοῦσι γὰρ, ὡς ὁ Θεός αδιαιρέτως διαιρεῖται, καὶ συνάπτεται διηρημένως καὶ οὔτε πολυπλασιασμόν παρὰ τοῦτο πάσχει, ούτε σύνθεσιν. π. Παῦλος ὁ μέγας, τὸ τοῦ Χριστοῦ στόμα. τ' σκεῦος τῆς ἐκλογῆς, τὸ τοῦ θείου ονόματος περιφε νέστατον όχημα, «Τὰ ἀέρατα, φησί, τοῦ Θεοῦ, ἀπὸ κτίσεως κόσμου, τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται ἥ τε ἀΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης. "Αρ' οὖν οὐσία τοῦ Θεοῦ τοῖς ποιήμασι νοουμένη καθαρι ται; οὐμενοῦν· τὸ γὰρ τῆς τῶν κακοδόξων παρα φροσύνης, καὶ πρὸ τούτων τῆς Εὐνομίου παρα φορᾶς. Καὶ οὗτος γὰρ πρὸ τούτων κατὰ τούτους ἐκ τῶν ποιημάτων οὐδὲν ἕτερον, ἀλλ' αὐτὴν λα γογραφεί νοεῖσθαι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, θεῖος Απόστολος, πολλοῦ δεῖ τὰ τοιαῦτα ὑφηγεῖσθαι. Προδιδάξας γὰρ, ὅτι τὸ τοῦ Θεοῦ γνωστόν, φανερή ἐστι, καὶ δείξας ὡς ἔστι καὶ ἄλλο τι ὑπὲρ τὴ γνωστὴν τοῦτο τοῦ Θεοῦ, ὅπερ εφανέρωσε πᾶσι τοῖς νοῦν ἔχουσιν αὐτὸς, εἶτ᾽ ἐπήνεγκε· «Τὰ γὰρ ἀόρατα αὐ τοῦ, ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται.» Τὸ δὲ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ τί ἐστιν, οὕτως ἂν μάθοις. Οἱ θεοφόροι Πατέρες εξηγούμενοι φασί Τοῦ Θεοῦ τὸ μέν ἐστιν ἄγνωστον, ήγουν ἡ ουσία αὐτοῦ· τὸ δὲ γνωστόν, ήγουν πάντα τὰ περὶ τὴν εὐσίαν· τουτέστιν, ἡ ἀγαθότης, ἡ σοφία, ή δύναμις, ἡ θειότης, ήτοι μεγαλειότης· & καὶ ἀόρατα ὁ Παῦλος λέγει· νοούμενα μέντοι τοῖς ποιήμασι. Τὰ δὲ ἀπὸ τῶν κτισμάτων περὶ τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ νοούμενα ταυτί, πῶς ἂν εἴη πάλιν κτίσματα; Τοιγαρούν και ἄκτιστός ἐστιν ἡ ἐκ τῶν κτισμάτων νοουμένη του Θεοῦ ἐνέργεια, καὶ οὐσία οὐκ ἔστιν· ἐπεὶ καὶ μὴ ἐνι κῶς αὕτη μόνον, ἀλλὰ καὶ πληθυντικώς προάγεται. πγ. Σοφίας, καὶ τέχνης, καὶ δυνάμεως, ἀλλ' οὐχὶ τῆς οὐσίας ἐνδεικτικά ἐστι τα ποιήματα, φησὶν ὁ μέγας Βασίλειος, τῷ Εὐνομίῳ ἀντιφθεγγόμενος, ἐκ τῶν κτισμάτων λέγοντι δείκνυσθαι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ. Τοιγαροῦν καὶ ἄκτιστός ἐστιν ἡ ἀπὸ τῶν ποιημάτων δεικνυμένη τοῦ Θεοῦ ἐνέργεια, καὶ οὐσία οὐκ ἔστι· καὶ οἱ μηδὲν διαφέρειν λέγοντες τῆς θείας οὐσίας τὴν θείαν ἐνέργειαν. Ευνομιανοί εἰσι σαφώς. πδ'. Καλῶς ἄρα φησὶν ἐν τοῖς Αντιρρητικοῖς, ὁ ἀδελφὸς αὐτῷ καὶ ἀδελφὰ φρονῶν, ὅτι τὸ κάλλος καὶ μέγεθος τῶν ἐν τῇ κτίσει θαυμάτων κατανοήσαντες, ἐκ τούτων καὶ τῶν τοιούτων ἄλλα νοήματα περὶ τὸ Θείον λαμβάνοντες, ἰδίοις ονόμασιν ἕκαστον τῶν ἐγγι νομένων ἡμῖν νοημάτων διερμηνεύομεν. Ἐκ γὰρ el anum esse Deum, qui est simul incomprehensi bilis essentia, et comprehensibilis ex operibus secundum divinas ejus operationes, scilicet secun dum æternam ejus erga nos voluntatem et æler nam ejus erga nos providentiam, et æternam ejns erga nos sapientiam; denique at item ac divus Maximus loquar, secundum infinitam ejus po ten iam sapientiamque et bonitatem hæc igitur nos, ut necesse est, licentes cum audiunt adver sarii, nobis exprobrant quod multos doos, et multa admilamas increata, et compositum efingamus Deum. Nesciunt enim Deum indivise dividi et divise conjungi, nec tamen esinde multiplicationem pati aut compositionem. 82. Paulus magnus, os Christi, vas electionis, divini nominis clarisonus præco: «Invisibilia Dei, inquit, a creatura mundi, per ea quæ facta sunt, intellecta inspiciuntur, sempiterna quoque ejus virtus et divinitas.» * Num igitur essentia Dei per ea quæ facta sunt intellecta conspicitur? Ne quaquam; hoc est enimdementia hæreticorum, et ante hos Eunomii insania. Ilic nempe ante istos ut isti sentiens, per ea quæ facta sunt nihil aliud intelligi scribit quam Dei essentiam. Sedl divus apo stolus multum abest ut talia doceat. Postquam enim dixit quod notum est Dei, manifestum esse, et ostendit aliud esse supra illud notum Dei quod revelavit omnibus intelligentia præditis, ille deinde subdit: «Invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, a per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, Atqui notum Dei quid sit, ita disces. Dei fcri Patres illud interpretantes aiunt: Dei aliud est notum, scilicet essentia ejus; aliud vero iguo tuin, omnia videlicet essentiam circumstantia, id est bonitas, sapientia, potentia divinitas, sell majestas quæ invisibilia dicit Paulus, intellecta tamen per ea quæ facta sunt. Illa porro ex crea turis circa essentiam Dei intellecta, quomodo es sent pariter creatura? Ergo et increata est intel Jecta ex operibus operatio Dei, et essentia non e·t; quia non singulariter tantum, sed et pluraliter illa exhibetur. 83. Sapientia, artis et potentia, sed non essen liæ capaces sunt creaturæ, ait magnus Basilius, Eunomium refellens dicentem ex creaturis ostendi essent:am Dei. Ergo et increata est intellecta ex operibus operatio Dei, et essentia non est; et qui nihil differre dicunt divinam essentiam a divina operatione, sunt manifeste Eunomiani. 84. Recte igitur in Refutationibus dicit Basilii germanus et germana sentiens: Mirabilium quæ in creatione sunt, pulchritudinem et magnitudinem considerantes, et ex his et ex hujusmodi varia de Deo excogitantes, propriis nominibus singulos co gitatus nobis innatos distinximus. Nam congruen 7 Rom. 1, 20.

μεγέθους χαὶ χαλλονῆς τῶν πτισμάτων, ἀναλόγως ὁ. γενεσιηυργὸς θεωρεῖται, Καὶ Δημιουργὸν μὲν τὸν Ποιητὴν προσαγορεύομεν " δυνατὸν δὲ, ᾧ ἐξήρκεσεν ἡ δύναμις, οὐσίαν πονῆσαι τὴν βούλησιν " χαὶ δίκαιον, ὡς ἀδέκαστον χριτήν. ᾿Αλλὰ καὶ τὴν Θεὸς φωνὴν, ἐκ τῆς ἐποπτικῆς ἐνεργείας κεκρατηκέναι κατελα. θόμεθα. Ἴστε καὶ διὰ τούτου μεριχῆν τινα τῆς θείας φύστως ἐνέργειαν διδαχθέντες, τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐν περινοίᾳ διὰ τῆς φωνῆς ταύτης οὐχ ἐγενόμεθα, πε'. Διονύσιος ὁ ᾿Αρεοπαγίτης, ὁ μετὰ τοὺς θεσπε- σίους ἀποατόλοῦς ἐξοχώτατος ἐν θεολόγοις, μετὰ τὸ διενχρινῆσαι τὴν κατὰ τὰς ὑποστάσεις τοῦ θεοῦ διάκρισιν, φησίν " «Εἰ δὲ καὶ θεία διάκρισίς ἔστιν ἡ ἀγαθοπρεπὴς πρόοδος, τῆς ἑνώσεως τῆς θείας ὑπερ- ηνωμένως ἑαυτὴν ἀγαθότητι πληθυνούσης τὸ καὶ πολυπλασιαζούσης. ν Καὶ μετά τινα τ ὁ διάκρισιν δὲ θείαν εἶναί φεμὲν τὰς ἀγαθοπρεπεῖς τῆς δεαρχίας προόδους. Διορουμένη γὰρ πᾶσι τοῖς οὖσι καὶ ὑπερ- χέουσα τὰς τῶν ὅλων ἀγαθῶν μετουσίας, ἡνωμένως μὲν διαχρίνεται, πληθύνεται δὲ ἑνικῶς " χαὶ πολυ- πλασιάζεται τοῦ ἑνὸς ἀνεχφοιτήτως, ν Καὶ μετά τινας Ταύτας ἡμεῖς τὰς κοινὰς χαὶ ἠνωμένας τῆς ὅλης θεότητος διακρίσεις, ἢ τὰς ἀγαθοπρεπεῖς προ- ύδους, ὑμνῆσαι κατὰ τὸ δυνατὸν πειρασόμεθα" ν δει- χνὺς σαφῶς εἶναι χαὶ ἑτέραν διάχρισιν ἐπὶ τοῦ Θ:07, ἀλλ᾽ οὐ τὴν ὑποστατιχὴν μόνην ἣν τὴν ἑτέραν παρὰ τὴν ὑποστατικῆν. διάκρισιν, καὶ θεύτητος διάκρισιν καλεῖ, Ἡ γὰρ κατὰ τὰς ὑποστάσεις διάκρισις, οὐ ϑεότητός ἐστι: διάχρισις. Καὶ κατὰ μὲν τὰς θείας προύδους καὶ ἐνεργείας, πληθύνεσθαι χαὶ πυλυπλα- σιάζεσθαι λέγει τὸν Θεόν" καὶ τὴν αὐτὴν ἐνταῦθα, πρόοδον, καὶ προύδους εἶναι λέγει " ἐκεῖ δὲ, οὐ πον λυπλασιάζεται τὸ Θεῖον, ἄπαγε] οὐδὲ χαθὰ Θεὸς διαχρίνεται, Τριὰς γάρ. ἡμῖν ὑπάρχει ὁ Θεὸς, ὁλλ᾽ οὐχὺ τριπλοῦς, Καὶ δείχνυσι δὲ καὶ τὸ ἄχτιστον πούτων τῶν προύδων καὶ ἐνεργειῶν" θείας τε γὰρ αὑτὰς καλεῖ, χαὶ τῆς ὅλης φησὶ θεότητας εἶναι δια- χρίσεις" καὶ αὐτὴν ἑγὐτὴν τὴν θεαρχίαν, κατὰ τὰς θείας προύδους καὶ ἐνεργείας ταύτας πληθύνειν λές γει χαὶ πολυπλασιάζειν ' οὐκ ἔξωθέν τι προσλαμ- δάνουσαν, ἄπαγε! ἀλλὰ καὶ ὑμνῆσαι τὰς προόδους ταύτας ἐπαγγέλλεται. Καὶ προστίθησι, κατὰ τὸ δυ- ναπὸν, δειχνὺς καὶ ὑπερυμνήτους ταύτας οὔσας, ὁ τῶν θείων ὑμνῳδῶν ἐξοχώτατος οὗτος. πε΄. Ὃ αὐτὸς θεοφάντωρ, εἰπὼν ἀνωτέρω θείαν διάκρισιν εἶναι τὴν ἀγαθηπρετῇ πρόοδον, ἐπάγει" « Ἡνωμέναι μέν εἰσι κατὰ τὴν θείαν διάχρισιν αἱ ἔσχατοι μεταδόσεις. ν Μεταδύσεις μὲν οὖν ἐνταῦθα συλλαύὼν πάσας τὰς προόδους χαὶ ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ ἐκάλεσε. Προσέθηχε δὲ τὸ ἀσχέτους εἶναι ταύ- πας, ἵνα μῆτις νομίσῃ ταύτας εἶναι τὰ ἀποτελέσμα- ταῦ οἷον τὴν' ἐχάστου τῶν ὅτων οὐσίαν, ἢ τὴν ἐν ποῖς ζῶσιν αἰσθητὴν ζωὴν, ἢ τὸν ἐν τοῖς λογικοῦ; καὶ νοεροῖς ἐνόντα λόγον τε καὶ νοῦν, Πῶς γὰρ ἂν εἴη ταῦτ᾽ ἐν τῷ Θεῷ ἄσχετα, χτιστά γε ὄντα ; πῶς δὲ αἱ τοῦ Θεοῦ ἄσχετοι πρόοδοι χαὶ μεταδόσεις κτί- σματα; τῆς ἀσχέτον μεταδόσεως φυσιχῶς ἐνούσης τῷ μεταδιδόντι, καθάπερ ἐπὶ τοῦ φωτὸς ὁῤῶμεν, φρο παν ΗΝ

καὶ ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ, ἑτέροις το ονόμασι θεοπ1 πέσιν ἀνυμνεῖ, καὶ μετοχὰς καὶ αὐτομετοχὰς καλεί, καὶ ὑπὲρ τὰ ὄντα εἶναι πολλαχοῦ τῶν λόγων δεί κνυσι, καὶ παραδείγματα τῶν ὄντων εἶναι ταύτης προϋφεστηκυίας ἐν Θεῷ καθ᾿ ὑπερούσιον ἔνωσιν. Πῶς οὖν ἂν εἶεν αὗται κτίσματα; Ἐφεξῆς δὲ καὶ τί ταῦτα τὰ παραδείγματα διδάσκων επιφέρει·. Παραδεί γματα δέ φαμεν εἶναι, τοὺς ἐν Θεῷ τῶν ὄντων οὐ σιοποιούς, καὶ ἑνιαίως προϋφεστῶτας λόγους· οὔτ ή θεολογία προορισμούς καλεῖ, καὶ θεῖα καὶ ἀγαθὰ θελήματα, τῶν ὄντων ἀφοριστικὰ καὶ ποιητικά καθ' οὓς ὁ ὑπερούσιος τὰ ὄντα πάντα καὶ προώρισε. καὶ παρήγαγε. ο Πῶς οὖν οἱ προορισμοί καὶ τὸ ποιητικὰ τῶν ὄντων θεῖα θελήματα κτιστά; πῶς δ' οὐ φανεροί τυγχάνουσιν ὄντες τὴν τοῦ Θεοῦ προ νοιαν εἰς κτίσμα κατασπώντες οἱ τὰς προόδους ταύ τας καὶ ἐνεργείας τιθέμενοι κτιστάς; Η γὰρ ούσιο ποιὸς, καὶ ζωοποιός, καὶ σοφοποιός, καὶ ἁπλῶς ἡ ποιητική, καὶ συνεκτικὴ τῶν κτιστῶς ὄντων ἐνέρ γεια, ἔστι τὰ θεῖα θελήματα, καὶ αἱ θεῖαι αὗται μετ οχαὶ καὶ δωρεαὶ τῆς πάντων αἰτίας ἀγαθότητος. πη'. Ἡ μὲν οὖν τοῦ αὐτοεἶναι μετοχή, κατ' ούτ δένα τρόπον οὐδενὸς μετέχει, ὡς καὶ ὁ μέγας Διο νύσιος φησιν· αἱ δ' ἄλλαι μετοχαί, ᾗ μέν εἰσι μετοχα τε καὶ ἀρχαὶ τῶν ὄντων, μετέχουσι τοπαράπαν οὐδενός· οὐδὲ γὰρ ἡ πρόνοια προνοίας, οὐδ᾽ ἡ ζωή ζωῆς μετείληχεν· ᾗ δ' ἔχουσι τὸ εἶναι, μετέχειν λέ γονται τοῦ αὐτοεἶναι· ὡς χωρὶς αὐτοῦ μὴ οὖσα. μηδὲ μετεχόμεναι· καθάπερ οὐδ' ή πρόγνωσις χω ρὶς τῆς γνώσεως· διὸ ὡς αὐτομετοχαί, οὐδαμῶς εἰσι κτισταί. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ κατὰ τὸν θεῖον Μάξιμον, οὐδέ ποτε τοῦ εἶναι ἤρξαντο· καὶ περὶ τὸν Θεὸν οὐσιωδῶς θεωροῦνται, καὶ οὐκ ἦν ὅτε οὐκ ἦσαν. Οι δὲ ἐναντίοι, τὴν αὐτοζωὴν, καὶ αὐτοαγαθότητα, καὶ τὰ τοιαῦτα δυσσεβῶς νομίζοντες κτιστά, ὅτι μετέχει τῆς τῶν ὄντων κοινῆς ἐπωνυμίας, οὐ συνορῶσιν, ὡς εἰ καὶ ὄντα λέγεται, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τὰ ὄντα ἐστί καθάπερ αὐτός φησιν ὁ μέγας Διονύσιος· ῥᾳδίως δ᾽ ἂν οἱ διὰ τοῦτο τὰς αὑτομετοχὰς τοῖς κτίσμασι συντάττοντες, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἡγήσαντο κτιστόν· τοῦ μεγάλου Βασιλείου λέγοντος, μετέχειν αὐτὸ τῶν θεοπρεπῶν ὀνομάτων. πθ'. Εἰ δέ τις φαίη μένην τὴν αὐτοῦπαρξιν εἶναι μετοχὴν, ὡς μόνην μὴ μετέχουσαν, ἀλλὰ μετεχο μένην μόνον (αἱ γὰρ ἄλλαι μετέχουσιν αὐτῆς)· γνώ τω μὴ συνετῶς διανοούμενο; περὶ τῶν ἄλλων μετ οχῶν. Τὰ γὰρ ζῶντα, ἢ τὰ ἅγια, ἢ τὰ ἀγαθὰ, οὐ διὰ τὸ ἁπλῶς εἶναι, καὶ τῆς αὐτοῦπάρξεως μετέχειν, ζῇν λέγεται μεθέξει, καὶ ἁγιάζεσθαι καὶ ἀγαθύνε σθαι· ἀλλὰ τῷ τῆς αὐτοζωῆς μετέχειν, καὶ αὐτο αγιότητος, καὶ αὐτοαγαθότητος. Ἡ δὲ αὐτοαγαθέτης, ἢ καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα, οὐκ ἄλλης αὐτοζωῆς μεθέξει γίνεται αὐτοζωή· διὸ καὶ καθὸ αὐτοζωή, τῶν μετεχο μένων, ἀλλ᾽ οὐ τῶν μετεχόντων ἐστί. Τὸ δὲ μὴ μετα ἔχον ζωῆς, ἀλλ' αὐτὸ μετεχόμενον καὶ ζωοποιοῦν τὰ ζῶντα, πῶς ἂν εἴη κτίσμα; Κἀπὶ τῶν ἄλλων μετοχών ὁμοίως. operationes Dei aliis nominibus Deo congruis in signit, et participationes et quidem necessarias participationes vocat, et supra entia esse frequen ter in sermonibus ostendit, et eas esse exemplaria rerun in Deo præexistentia in supersubstantiali unione. Quomodo igitur hæc essent creaturæ? Deinde quid sint illa exemplaria docens, addit ‹ Exemplaria dicimus esse in Deo rationes rerum efficientes et uniter præexistentes; quas theologia prædeterminationes vocal, et divinas ac bonas volitiones, quibus res definiuntur et efficiuntur, et secundum quas supersubstantialis opifex res omnes et prestituit et produxit.. Quomodo igitur præde terminationes et divinas voluntates rerum efficaces essent create? Nonne igitur evidenter Dei provi dentiam ad creaturam deprimunt qui illus proces siones et operationes supponunt creatas? Nam cxistentiæ vitæque et sapientiæ efficax, et genera tim rerum creatarum productrix et conservatrix operatio idem est ac divinæ voluntates divinæque ille participationes et communicationes bonitatis, quæ est omnium causa. 88. Aseitatis participatio nihil ullo modo parti cipat, ut magnus ait Dionysius; cæteræ autem participationes, quatenus sunt participationes et principia rerum, nihil prorsus participant, neque enim providentia providentiam, neque vita vitam participat; quatenus vero habent esse, participare dicuntur aseitatem, quia sine ipso non sunt nec participantur, sicut nec prascientia sine scientia unde cum sint subsistentes per se participationes, minime sunt creatæ. Hæ igitur, ut dicit divus Maximus, nunquam esse cœperunt, et in Deo essen tialiter considerantur, nec fuit tempus quo non fuerint. Adversarii autem subsistentem per se vitam, et bonitatem, et alia hujusmodi impie repu tantes creaturas, quippe quæ participant commune entium nomen, non animadvertunt illa, quamvis entia dicantur, esse tamen supra entia, sicut ipse ait magnus Dionysius. Facile, qui propter illud participationes per se subsistentes creaturis con numerant ipsum Spiritum sanctum duxissent esse creatum, cum magnus Basılins dicat eum esse participem congruentium Deo nominum. 89. Si quis dixerit solam subsistentem per se substantiam esse communicationem, quippe quæ sola non participat, sed communicat tantum (nam alia ipsam participant); sciat se non intelligenter cogitare de aliis communicationibus. Nam viven tia sanctave aut bona, non quia sunt simpliciter nec quia exsistentem per se substantiam partici pant, dicuntur esse per participationem viventia sanctaque et bona, sed quia participant subsisten tem per se vitam, et sanetitatem, et bonitatem. At subsistens per se vita, et alia hujusmodi, non alius vitæ participatione vita fit: ideo quatenus est per se vila, cst communicaus, non vero participants. Quod autem vitam non participat, sed ipsum com municat et traducit vitam viventibus, quando esset creatura? Item de aliis communicationibus.

4΄. Συμφύαγγέσθω νῦν ἡμῖν καὶ Μάξιμος ὁ θεῖος. τὴν ποιητικὴν τῶν ὄντων πρόνοιαν τὰς προόδους είναι ταύτας τοῦ Θεοῦ γράφων ἐν Σχολίοις· «Κοιναὶ δέ εἰσι τῆς τρισυποστάτου διακεκριμένης ἐνάδος, αἱ δημιουργικαὶ πρόνοια! τε καὶ ἀγαθότητες· τουτέστιν αἱ οὐσιώσεις, αἱ ζωώσεις, αἱ σοφοποιήσεις. Τῷ μὲν οὖν πολλὰς φάναι ταύτας καὶ διακεκριμένας, έδειξε μὴ τὴν οὐσίαν οὖσας ταύτας τοῦ Θεοῦ· μία γὰρ αὕτη καὶ παντάπασιν ἀδιαίρετος. Ἐπεὶ δὲ κοινάς. η τῆς τρισυποστάτου διακεκριμένης ἑνάδος, οὐδὲ τὸν Υἱὸν εἶναι, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρέστησεν ἡμῖν· τούτων γὰρ οὐδὲν τῶν τριῶν ἐνέργεια κοινή. Τῷ δὲ μὴ μόνον προνοίας ταύτας φάναι καὶ ἀγαθό τητας, ἀλλὰ καὶ δημιουργικάς, ἀκτίστους ὑπαρχούσας ἔδειξεν. Εἰ γὰρ μὴ, δεδημιουργημένον ἔσται τὸ δη μιουργικόν. Οὐκοῦν ἑτέρῳ [δε]δημιουργικῷ· κἀκεῖνο πάλιν ἑτέρῳ δεδημιουργημένον ἔσται· καὶ πρὸς τὸ εἰς ἔσχατον τοῦτ᾽ ἐλαύνειν ἀτοπίας, οὐδ᾽ ἐπ' ἄπειρον στήσεται βαδίζον. Αἱ τοῦ Θεοῦ ἄρα πρόοδοι καὶ ἐνέργειαι ἄκτιστοί τέ εἰσι, καὶ οὐσία τις τούτων οὐκ ἔστιν, ἀλλ' οὐδὲ ὑπόστασις. κα'. Ἐπεὶ δὲ καὶ πολυειδὲς ὑπέστησε τὸ πᾶν ὁ προαγωγεὺς καὶ κοσμήτωρ τοῦ παντὸς ἀνεικάστῳ ἀγαθότητος ὑπερβολῇ, τὰ μὲν εἶναι μόνον ἐθελήσας, τὰ δὲ πρὸς τὸ εἶναι κεκτῆσθαι καὶ ζωὴν· καὶ τὰ μὲν νοερᾶς ταύτης εὐμοιρεῖν, τὰ δὲ μόνης ἀπολαύειν τῆς κατ' ἀμφοτέρων, ἔστι δ' & καὶ μικτὴν ταύτην ἐξ ἀμφοτέρων ἐσχηκέναι· καὶ τῶν λογικὴν καὶ νοερὰν παρ' αὐτοῦ λαβόντων τὴν ζωὴν, τῇ πρὸς αὐτὸν ἐθε λουσίῳ νεύσει τῆς αὐτοῦ ἑνώσεως ἐπιτυγχάνειν, καὶ ζῆν οὕτω θείως καὶ ὑπερφυῶς, τῆς αὐτοῦ κατηξίω μένα θεουργοῦ χάριτος, καὶ ἐνεργείας. Η γὰρ αὐτ τοῦ θέλησις, γένεσίς ἐστι τοῖς οὖσιν, ἢ προαγομένοις ἐκ μὴ ὄντων, ἢ βελτιουμένοις· καὶ τοῦτο διαφόρως. Διὰ ταύτην τὴν ἐπὶ τὰ ὄντα τοῦ θείου θελήματος διαφορὰν ἡ μία ἐκείνη πρόνοια καὶ ἀγαθότης (ταυτό δ' εἰπεῖν, ἡ δι' ἀγαθότητα πρὸς τὰ καταδεέστερα τοῦ Θεοῦ ἐπιστροφή), πολλαὶ πρόνοιαί τε καὶ ἀγαθότητες, καὶ εἰσὶ καὶ λέγονται παρὰ τῶν θεοσόφων θεολόγων, ἀμερίστως ἐν τοῖς μεριστοῖς μεριζόμενοι καὶ ποι κιλλόμεναι· ὡς τὴν μὲν προγνωστικὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν καλεῖσθαι· τὴν δὲ, δημιουργικήν τε καὶ συν εκτικήν τούτων δ' αὖ, κατὰ τὸν μέγαν Διονύσιον, τὰς μὲν οὐσιώσεις, τὰς δὲ ζωώσεις, τὰς δὲ σοφη ποιήσεις. Εκάστη δὲ τούτων κοινή ἐστι τοῦ Πατρός καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· καὶ κατ' αὐτ τὴν ἑκάστην τὴν περὶ ἡμᾶς ἀγαθὴν καὶ θείαν θέλη σιν, ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν ἐστιν, ἡ οὐσιοποιὸς καὶ ζωοποιὸς καὶ τοτοποιός ἐνέργειά τε καὶ δύναμις· ἂς καὶ ἀσχέτους μεταδό σεις, καὶ ἀμειώτους προσείρηκε· τῶν κτιστῶν ὁμοῦ τε πάντων ἐξαίρων, καὶ φυσικῶς ἐνεῖναι διδάσκων τῷ μεταδιδόντι. 19. Ὥσπερ ὁ ἥλιος, ἀμειώτως τοῖς μετέχουσε μεταδιδοὺς θέρμης καὶ φωτός, ἐμφύτους ταῦτ' ἔχει καὶ οὐσιώδεις ενεργείας· οὕτω καὶ αἱ θεῖαι μεταδό σεις, ἀμειώτως ἐνοῦσαι τῷ μεταδιδόντι, φυσικαὶ καὶ οὐσιώδεις ενέργειαί εἰσιν αὐτοῦ· τοιγαροῦν καὶ ἄκτιστοι. Καθάπερ δὲ τοῦ μὲν ἡλιακοῦ φωτὸς, οὐδ' 90. Consonet nunc nobis divus ctiam Maximus, creatricem rerum providentiam esse illas Dei pro cessiones scribens in Scholiis; Communes' sunt unitati tribus personis distinctæ, creatrix provi dlentia et bonitas, id est, exsistentia et vitæ et sa pientiæ productio. Eas igitur numerando multas et distinctas, ostendit eas non esse Dei essentiam hæc enim una est et omuino indiscreta. Quia au tem eas communes dixit unilati tribus personis distinctæ, nec Filium esse nec Spiritum sanctum no bis indicavit: horm enim nulla operatio est tribus communis. Atque illas non solum providentiam et bonitatem, sed creatrices etiam vocando, increatas esse demonstravit: nam secus, quod creat crea tum esset, necessario alto creatore, et hic rursus alio erit crealus; et ut sic perveniatur ad extre mos absurditatis limites, ne in infinitum quidem procedendo stabitur. Ergo Dei processiones et ope rationes sunt increata, et essentia aliqua harum non est, sicut nec substantia. 91. Quia autem productor et ornator omniam ineffabili bonitatis copia multiformem effecit mun dum, quædam volens exsistere tantum, quædam vero præter exsistentiam vita quoque gaudere, et alia hanc intellectualem sortiri, alia vero una duntaxat ambarum frui, nonnulla denique mista quadam ex ambabus potiri, et quæ rationalem et intellectualem a se acceperant vitam, l.bero ad se molu unionem secum, et exinde vitam consequi supernaturalem digna habita difica ipsius operatione atque gratia. Nam ejus voluntas est causa entia sive producens e nihilo sive meliorans, et hoc diversimode. Propter banc divinæ erga entia voluntatis diversitatem una illa providentia et bonitas (seu quod idem est, Dei propter bonitatem ad inferiora conversio) multas providentiæ ac bonitates sunt et vocantur a divina sapientibus theologis, indivise in participantibus discretæ et discriminatæ, ita ut alia quidem præ scientia Dei nuncupetur, alia autem virtus creatrix et conservatrix, et hæc rursus, juxta magnum Dio nysium, subdistinguatur in essentiæ, vitæ et sapien tiæ effectricem; illarum autem unaquæque com munis est Patri et Filio et Spiritui sancto, et secun dum ipsam unamquamque divinam erga nos Ioni tatem et voluntatein, Pater et Filius et Spiritus sanctus sunt essentiaæ, vitæ et sapientiæ effectrix operatio et virtus, quas ille doctor necessarias communicationes et intactas vocavit, eas simul et a creaturis omnibus separans, et naturaliter inesse communicanti docens. 92. Sicut sol sine imminutione participibus con municans calorem et lucem, hæc habet ut naturales essentialesque operationes; ita communicationes divinæ, non minuentes communicantem, naturales essentialesque sunt ejus operationes; ergo et in creatæ sunt. Quemadmodum autem solaris luminis

Αίχνος ὑπολείπεται τοῦ ἡλίου ὄντος ὑπὸ γῆν, καὶ τοὺς ὑπὲρ γῆν ἐπιλιπόντος, οὐδ᾽ ἔνι τὸ τῆς αὐτῆς ταύτης ἀπολαῦον ὄμμα μὴ ἀνακεκρᾶσθαι πρὸς αὐτὴν, καὶ δι' αὐτῆς ἡνῶσθαι τῷ βλύζοντι τὸ φῶς· ἡ δ' ἐκεῖθεν θέρμη καὶ ὅσα ἐξ αὐτῆς τελεῖται συμβαλλομένης πρὸς γένεσίν τε καὶ αὔξησιν τοῖς αἰσθητοῖς, καὶ τὴν τῶν γυμῶν καὶ ποιοτήτων πολυειδή διαφοράν, οὐκ ἐπιλείπει ταῦτα, κἂν μὴ τὸ συναφὲς ἔχῃ διὰ τῆς . ἀκτῖνος πρὸς τὸν ἥλιον· τὴν αὐτὸν τρόπον ὡς κατ' ἀμυδρὰν ἐν αἰσθητοῖς εἰκόνα, τῶν ἐπιβαλλόντων μό. νων τῷ ὑπερφυεῖ καὶ θειοτάτω φωτί, τῆς θεοποιού χάριτος εἰλικρινῶς μετέχειν, καὶ δι' αὐτῆς ἡνῶσθαι τῷ Θεῷ· τὰ δ᾽ ἄλλα πάντα, της δημιουργικῆς ἐνερ γείας εἰσὶν ἀποτελέσματα· χάριτι μὲν ἐκ μὴ ὄντων προηγμένα, δηλονότι δωρεάν· οὐ κατηγλαϊσμένα δὲ 3 τῇ χάριτι· ἥτις τῆς τοῦ Θεοῦ λαμπρότητος ἐπώνυ μόν ἐστιν. Β. Αγ'. Η τοῦ Θεοῦ λαμπρότης αὕτη καὶ θεοποιός ἐνέργεια, ἧς τὰ μετέχοντα θεοῦται, θεία τίς ἐστι χάρις, ἀλλ' οὐχ ἡ φύσις τοῦ Θεοῦ· οὐχ ὡς ἀποῦσα τῶν κεχαριτωμένων, κατὰ τὴν τῶν ἐναντίων ληρώδη συκοφαντίαν (πανταχοῦ γὰρ ἡ φύσις τοῦ Θεοῦ) ἀλλ' ὡς οὐκ οὖσα μεθεκτή· μηδενὸς ὄντος κτιστοῦ, καθά προϋποδέδεικται, τοῦ δυνηθέντος ἂν μεταλαχείν αὐτῆς. Καὶ ἡ θεία ενέργεια καὶ χάρις τοῦ Πνεύμα τος, πανταχοῦ παροῦσα, καὶ ἀχώριστος αὐτοῦ διατε λοῦσα, τοῖς δι' ἀκαθαρσίαν ἀνεπιτηδείοις πρὸς μετά ληψιν, ἀμέθεκτός ἐστιν ὥσπερ ἀποῦσα. «Ωσπερ γὰρ, φησὶν, αἱ τῶν προσώπων ἐμφάσεις, οὐκ ἐν πάσαις τοῖς ὕλαις γίνονται, ἀλλ' ἐν ταῖς λειότητά τινα καὶ " διαφάνειαν κεκτημέναις· οὕτως οὐκ ἐν πάσαις ταῖς » ψυχαῖς ἡ τοῦ Πνεύματος ενέργεια, ἀλλ᾽ ἐν ταῖς μη ‹ δὲν σχολιὸν ἐχούσαι, μηδὲ στραγγαλιῶδες.» Καὶ πάλιν· Πᾶσι μὲν πάρεστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀλλὰ τοῖς μὲν καθαρεύουσι τῶν παθῶν, τὴν ἰδίαν ἐμφαίνει δύναμιν· τοῖς δὲ τὸ ἡγεμονικόν συγκεχυ μένον ἔχουσιν ἀπὸ τῶν τῆς ἁμαρτίας σπίλων, οὐκ ἔτι.ο ῃ 48. Καθάπερ τὸ τοῦ ἡλίου φῶς, τῆς ἀκτῖνος, καὶ τῆς δι' αὐτῆς χορηγουμένης θέρμης, αχώριστόν ἐστιν· ἀλλὰ τῶν ἀπολαβόντων τοὺς ὀφθαλμοὺς μὴ κεκτημένοις, ἀμέθεκτόν ἐστι τὸ φῶς, τῆς παρὰ τῆς ἀκτῖνος μόνης ἀντιλαμβανομένοις θέρμης· οὐ γὰρ ἔστιν ὅλως ἀντίληψιν φωτός γενέσθαι τοῖς τῶν ὀμο μάτων ἀμοιροῦσιν· οὕτω καὶ πολλῷ μᾶλλον, οὐδενὶ τῶν τῆς θείας αἴγλης ἀπολαυόντων ἔσται μέθο εξις τῆς οὐσίας τοῦ Κτίσαντος. Οὐ γὰρ ἔστιν, οὐκ ἔστι τῶν κτισμάτων οὐδὲν, ὁ δύναμιν ίσχει δεκτικήν τῆς τοῦ Κτίσαντος φύσεως. Ι.ε'. Συμμαρτυρείτω δὲ κἀνταῦθα νῦν ἡμῖν τὸ μήτε κτιστήν, μήτ' ουσίαν εἶναι τοῦ Θεοῦ τὴν μετεχομέ την θείαν ενέργειαν, καὶ ὁ τοῦ Χριστοῦ Βαπτιστής Ιωάννης, σὺν Ἰωάννῃ τῷ μᾶλλον τῶν ἄλλων περι λημένῳ τῷ Χριστῷ μαθητῶν, καὶ τῷ χρυσῷ τὴν γλῶτταν Ἰωάννῃ· ὁ μὲν ἱστορῶν τε καὶ συγγραφή μενος, ὁ δὲ τοῦ Χριστοῦ Πρόδρομος καὶ Βαπτιστής λέγων, οὐκ ἐκ μέτρου δίδοσθαι παρὰ Θεοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τῷ Χριστῷ· ὁ δὲ χρυσορρήμων, ἐξηγού μενος καὶ γράφων, ὅτι τὸ Πνεῦμα ἐνταῦθα τὴν ἑνέρ γειαν λέγει. Πάντες γὰρ ἡμεῖς, μέτρῳ τὴν τοῦ Πνεύ ne vestigium quidem remanet, postquam sol sul terra est et quæ super terra sunt reliquit, nec potest splendore hoc fruens oculus misceri cum eo, et per eum uniri cum fonte lucis, ejus tamen color et quicunque hujus effectus ad sensibilium generationem et incrementum et ad multiformet humorum et qualitatum varietatem conferentes nou illa derelinquunt, quamvis non habeant per radium cum sole communionem: eodem modo, ad obscue ram hanc rei sensibilis imaginem, ii tantum qui supernaturali ac divinissimæ adhærent luci, dei feam possunt gratiam sincere participare et per e:m Deo uniri, cælera vero omnia crealricis opera lionis effectus sunt gratia quidem, scilicet gratis, ex nihilo producti, et non illustrati gratia, quæ est splendoris Dei agnomen. 93. Illa Dei lux et deifica operatio, cujus parti cipes deificantur, divina quadam est gratia, sed non Dei natura; uon quod haec absit a gratize parti cipibus, ut adversarii dementer mentiuntur, nam ubique adest natura Dei; sed quia non est coni municabilis, com nihil sit creatum, ut supra osten dimus, quod possit eam participare. Et divina opera tio et gratia spiritus, ubique præsens et al en in separabilis, iis qui ob immunditiam non idonei sunt ad consortium, incommunicabilis est tanquam absens. • Sicut enim, inquit doctor, vultuum ima gines non in omnibus materiis exprimuntur, sed in iis quæ lævitatem habent et transluciditatem: ita nec in omnibus animis gratia spiritus, sel in iis quæ nihil ambignum habent et obliquum. Et rur Omnibus quidem adest Spiritus sanctus; sed iis qui mundi sunt a passionibus, propriam osten- « dit virtutem, iis vero qui mentem habent sordibus peccati maculatam, nondum ostendit. Sus 94. Sicut solis luinen a radio et a calore quem lic dat, separari nequit, sed ex illud suscipientibus ¡¡ qui oculos non habent, lucem non participant, sed ex ralio solum accipiunt calorem, nam nuinime Incem participare possunt oculis carentia: ita et multo magis divino splendore fruentium nullus participare potest creatoris essentiam. Non est enim ullatenus aliquae creaturarum quæ vim habent reci piendi naturam Creatoris. non 95. Hic et nunc nec ereaturam nec essentiam esse Dei communicatam divinam essentiam nobis festentur simul Christi Baptista Joannes, et Joan nes ante alios discipulos Christo dilectos, et Joan mes Clrysostomus: unus, ut historicus referens, Christi autein præcursor et Baptista dicens sol menſuramı dari a Deo Patre Spiritum Christo, › aureus demum ore interpres scribens Spiritum hic operationem dici. ‹ Omnes enim nos ad mensuram operationem 3piritus accipimus, ille vero immen sam et integram habet omnem operationem. Si

ματος ἐνέργειαν λαμβάνομεν, ἐκεῖνος δὲ ἀμέτρητον καὶ ὁλόκληρον ἔχει πᾶσαν τὴν ἐνέργειαν. Εἰ δὲ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ ἀμέτρητος, πολλῷ μᾶλλον ἢ οὐσία. Τὸ μὲν γὰρ εἰπεῖν Πνεῦμα τὴν ἐνέργειαν, μᾶλλον δὲ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, ὡς ὁ Βαπτιστὴς εἶπε, καὶ τῷ ἀμέτρητον εἶναι ταύτην, τὸ ἄκτιστον αὐτῆς παρο έστησεν· τῷ δὲ μέτρῳ ταύτην ἡμᾶς λαμβάνειν, τὴν πρὸς τὴν ἄκτιστον οὐσίαν τῆς ἀκτίστου ἐνεργείας διαφοράν· οὐδεὶς γὰρ οὐδέποτε τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ λαμβάνει, ἀλλ᾽ οὐδὲ εἰ πάντας ὁμοῦ συλλαβὼν εἴποις, καὶ ταῦτα μεριστῶς κατὰ λόγον τῆς ἑαυτοῦ καθάρ σεως ἕκαστος. Προϊὼν δὲ ὁ Χρυσόστομος Πατήρ, καὶ ἑτέραν διαφορὰν δείκνυσι τῆς ἀκτίστου οὐσίας πρὸς τὴν ἄκτιστον ἐνέργειαν· Εἰ δὲ ἡ ἐνέργεια, λέγων, τοῦ Πνεύματος ἀμέτρητος, πολλῷ μᾶλλον ἡ οὐσία. κς'. Εἰ κατὰ τοὺς τῶν ἐναντίων λήρους, καὶ τοὺς κατ' αὐτοὺς φρονοῦντας, μηδὲν διαφέρει τῆς θείας οὐσίας ἡ θεία ενέργεια, καὶ τὸ ποιεῖν, ὁ τῆς ἑνερ γείας ἐστί, κατ' οὐδὲν διοίσει τοῦ γεννᾶν καὶ ἐκπο ρεύειν, ἃ τῆς οὐσίας ἐστίν. Εἰ δὲ τὸ ποιεῖν τοῦ γεν ναν καὶ ἐκπορεύειν οὐ διενήνοχε, καὶ τὰ ποιήματα κατ' οὐδὲν διοίσει τοῦ γεννήματος καὶ τοῦ προβλή ματος· εἰ δὲ τοῦθ' οὕτως ἔχει κατ' αὐτοὺς, ὅ τε τοῦ Θεοῦ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, κατ' οὐδὲν διοί σει τῶν κτισμάτων, καὶ τὰ κτίσματα πάντα ἔσται τοῦ Θεοῦ, καὶ Πατρὸς γεννήματά τε καὶ προβλή ματα, καὶ θεοποιηθήσεται ἡ κτίσις, καὶ ὁ Θεὸς συν τάξεται τοῖς κτίσμασι. Διὰ τοῦτο ὁ θεῖος Κύριλλος τὴν διαφορὰν ἐπιδεικνὺς τῆς τοῦ Θεοῦ οὐσίας τε καὶ ἐνεργείας, τῆς μὲν θείας φύσεως εἶναί φησι τὸ γεν ναν, τὸ δὲ ποιεῖν τῆς αὐτοῦ θείας ἐνεργείας, καὶ προσ αποφαίνεται σαφῶς λέγων· Φύσις δὲ καὶ ἐνέργεια οὐ ταυτόν. 15. Εἰ μηδὲν διαφέρει τῆς θείας ἐνεργείας ή θεία εὐσία, καὶ τὸ γεννᾶν καὶ ἐκπορεύειν, οὐδὲν διοίσει τοῦ ποιεῖν· ποιεῖ δὲ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ δι' Υἱοῦ ἐν ἁγίῳ Πνεύματι. Ὥστε καὶ γεννᾷ καὶ ἐκπορεύει, κατὰ τὴν τῶν ἐναντίων δόξαν καὶ τῶν κατ' αὐτοὺς, δι' Υἱοῦ ἐν ἁγίῳ Πνεύματι. ζη'. Εἰ μηδὲν διαφέρει ή θεία οὐσία τῆς θείας ἐνεργείας, οὐδὲ τῆς θελήσεως διενήνοχε, καὶ ἔσται ὁ μόνος ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός γεγεννημένος, καὶ ἐκ τῆς θελήσεως κατ' αὐτούς, ὡς ἔοικε, πεποιη μένος. 40. Ε! μηδὲν διαφέρει τῆς θείας ἐνεργεία; ἡ τοῦ Θεοῦ οὐσία, μαρτυρεῖται δὲ παρὰ τῶν θεοφόρων ὅτι καὶ ἐνεργείας πολλὰς ἔχει ὁ Θεὸς, ὡς καὶ δημιουρ γικές προνοίας εἶναι τούτου καὶ ἀγαθότητας, καθά. περ ἀνωτέρω δέδεικται, καὶ πολλὰς λοιπὸν οὐσίας ἔχει ὁ Θεός· ὃ μηδείς ποτ' εἶπεν, ἢ ἐφρόνησε του Χριστωνύμου γένους. ρ'. Εἰ μηδὲν διαφέρουσι τῆς θείας οὐσίας αἱ τοῦ Θεοῦ ἐνέργειαι, οὐδὲ πρὸς ἀλλήλας έξουσι διαφοράν. Οὐκοῦν τῆς τοῦ Θεοῦ προγνώσεως οὐδὲν διενήνοχεν ἡ θέλησις, ὥστ᾽ ἢ μὴ πάντα προγινώσκειν τὸν Θεὸν (οὐδὲ γὰρ πάντα θέλει τα γινόμενα), ἢ θελητὴν εἶναι καὶ τῶν πονηρῶν, ἐπειδὴ πάντα προγινώσκει, καὶ ἢ μὴ εἶναι πάντα προειδότα, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν οὐδὲ autem inunensa est ejus operatio, multo magis essentia. › Dicendo Spiritum esse operationem seu potius ipsum Spiritum Dei, sicut Baptista affirma vit, et adjiciendo illam esse immensam, increatam eam esse ostendit; dicendo autem ad mensuram a nobis eam recipi, demonstrat increatam operatio nem ab increata distinctam essentia, nemo enim unquam essentiam Dei recipit, sive universos simul collective intelligas, sive seorsim singulos pro cujns que munditia. Pergens Chrysostomus Pater aliam subostendit distinctionem essentiæ increatæ ab in creata operatione, dicens: Si autem immeusa est Spiritus operatio, multo magis essentia. › 96. Si, ut delirant adversarii corumque assenta tores, minime distincta est a divina essentia opera tio divina, creatio, que ad operationem attinet, minime differet a generatione et processione, qu ad essentiam pertinent. Si autem creatio a genera tione et processione non differt, creata non diffe runt a generato et a procedente; si autem ita se res habet juxta ipsos, Filius Dei et Spiritus sanctus nihil different a creaturis, et creaturæ omnes erupt a Deo Patre generate et procedentes, et deitien. bitur creatio, et Deus creaturis ascribetur. Propter ea divus Cyrillus differentiam ostendit essentiæ Dei ab operatione, naturæ divinæ tribuens genera tionem, creationem vero divinæ operationi; et illud clare demonstrat dicens: Natura autem et ope ratio non sunt idem. › 97. Si minime distincta sit a divina operatio e divina essentia, generatio et spiratio non differunt a creatione. Atqui creat Deus Pater per Filium in sancto Spiritu. Ergo etiam, in adversariorum et asseclarum sententia, generat et spirat per Filium in sancto Spiritu. 98. Si nibil distincta sit divina essentia a divina operatione, non differt etiam a voluntate, et idem erit, juxta ipsos, ut videtur, ab essentia Patris generatus atque a voluntate factus. 99. Si nihil distincta sit a divina operatione Dei essentia, cum testentur theologi multas Dea inesse operationes, nec non creatrices providemias et bonitates, ut supra ostensum est, ergo et multas bobet Deus essentias: quod nemo unquam disia aut sensit in Christiano genere. 100. Si minime distinctæ sint a divina essentia Det operationes, nec a se invicem distinctæ crun!. Ergo a præscientia Dei distincta non erit voluntas. Et sic non omnia præsciret Deus, nec enim ominia vult quæ funt; vel mala etiam vellet, quia omnia prascit; et insuper, vel non esset omnium præ scius, nec proinde Deus, vel non esset bonus, itled

ή θεον, ἢ μὴ εἶναι ἀγαθόν, ταυτὸν δ' εἰπεῖν οὐδὲ Θεόν. Διαφέρει τοιγαροῦν τῆς θείας θελήσεως ἡ πρόγνωσις, οὐκοῦν καὶ τῆς θείας ουσίας ἑκατέρα τούτων. ρα'. Εἰ μὴ πρὸς ἀλλήλας ἔχουσι διαφορὰν αἱ θεῖαι ἐνέργειαι, καὶ τὸ δημιουργὸν λοιπὸν τοῦ προγινώσκειν οὐ διενήνοχεν· ἐπεὶ οὖν ἤρξατό ποτε ὁ Θεὸς δημιουρ γεῖν καὶ προγινώσκειν, ήρξατο λοιπόν. Καὶ πῶς Θεὸς, ὁ μὴ πρὸ αἰώνων τὰ πάντα προειδώς; ρβ'. Εἰ μηδὲν διαφέρει τῆς θείας προγνώσεως ἡ τοῦ Θεοῦ δημιουργική ενέργεια, τῇ προγνώσει τοῦ Θεοῦ σύνδρομα ἔσται τὰ δημιουργήματα, δημιουρ γούμενα ἀνάρχως, ὡς ἀνάρχως αὐτοῦ δημιουργοῦν τος, ἐπεὶ καὶ ἀνάρχως αὐτός τε προγινώσκει, καὶ τὰ προγινωσκόμενα ἀνάρχως προγινώσκεται. Καὶ πῶς Θεὸς, τῶν ποιημάτων αὐτοῦ μηδαμῶς ὑστέρων ὄντων; ργ'. Εἰ μηδὲν διαφέρει τῆς τοῦ Θεοῦ προγνώσεως ἡ δημιουργικὴ ἐνέργεια, οὐδὲ τὸ δημιουργεῖν ὑπό κειται θελήσει· ἐπεὶ δὲ ἡ πρόγνωσις, οὐδὲ τῷ θέα λειν δημιουργεῖ Θεός, ἀλλὰ τὸ πεφυκέναι μόνον καὶ πῶς Θεὸς, ὁ θελήσεως δημιουργῶν χωρίς; ρδ΄. Ὁ Θεὸς αὐτὸς μέν ἐστιν ἐν ἑαυτῷ, ὡς τῶν τριῶν θείων ὑποστάσεων, συμφυῶς καὶ ἀϊδίως ἐχου μένων ἀλλήλων, καὶ ἀφύρτως περιχωρουσῶν εἰς ἀλ λήλας· ἐν τῷ παντὶ δέ ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ τὸ πᾶν ἐν τῷ Θεῷ, ὁ μὲν ὡς συνέχων, τὸ δὲ ὡς ὑπ' αὐτοῦ συν εχόμενον· οὐκοῦν καὶ τῆς συνεκτικῆς ἐνεργείας, ἀλλ' οὐχὶ τῆς οὐσίας τὰ πάντα μετέχει τοῦ Θεοῦ. ο Ταῦτ' ἄρα καὶ οἱ θεολόγοι ενέργειάν φατι Θεοῦ εἶναι, τὸ εἶναι τοῦτον πανταχοῦ. ρε'. Καὶ οἱ τῷ Θεῷ εὐαρεστήσαντες, καὶ τοῦ δι' δ γεγόνασι ἐπιτυχόντες, τουτέστι τῆς θεώσεως. Εἰς τοῦτο γὰρ, φασί, πεποίηκεν ἡμᾶς ὁ Θεὸς, ἵνα κοι νωνούς ποιήσῃ τῆς οἰκείας θεότητος, καὶ οἱ τοιοῦτοι τοίνυν ἐν τῷ Θεῷ εἰσιν ὡς ὑπ' αὐτοῦ θεοποιούμενοι, καὶ ὁ Θεὸς ἐν αὐτοῖς, ὡς θεοποιῶν αὐτούς ἐστιν. Οὐκοῦν καὶ αὐτοὶ τῆς θείας ἐνεργείας, εἰ καὶ τρό τον ἕτερον, ἀλλ' οὐχὶ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ μετα έχουσι. Διὸ καὶ οἱ θεολόγοι τῆς θείας ενεργεία; εἶναι ὄνομα τὴν θεότητά φασιν. 106. ρς'. Ἡ ὑπερούσιος, καὶ ὑπέρζωος, καὶ ὑπέρθεος, καὶ ὑπεράγαθος φύσις, η υπεράγαθός ἐστι καὶ ὑπέρο θεος καὶ τὰ τοιαῦτα, οὔτε λέγεται, οὔτε νοεῖται, οὔτε ὅλως πως θεωρεῖται, διὰ τὸ πάντων ἐξῃρημένη, καὶ ὑπεράγνωστος εἶναι, καὶ τῶν ὑπερουρανίων νέων ὑπεριδρυμένη ἀπεριληπτῳ δυνάμει, καὶ πᾶσι πάντη ἄληπτός τε καὶ ἄῤῥητος αἰεί· οὐδὲ γὰρ ὄνομί ἐστιν αὐτῆς κατὰ τὴν νῦν αἰῶνα, ἢ κατὰ τὸν μέλο λοντα όνομαζόμενον, οὐ λόγος ἐν ψυχῇ συνιστάμε νος, ἢ διὰ γλώττης προφερόμενος, οὐκ ἐπαφή τις καὶ μέθεξις αἰσθητή, ἢ νοερά, ἀλλ' οὐδὲ φαντασία ὅλως. Διὸ οἱ θεολόγοι πλησιωτέραν αὐτῇ μᾶλλον τίτ θενται, τὴν δι' ἀποφάσεων τελεωτάτην ἀκαταλη ψίαν, ὡς πάντα ὅσα ἐστὶν, ἢ ὅλως λέγεται, ὑπερ οχικῶς ἀφαιρουμένην καὶ τοίνυν, οὐδ᾽ οὐσίαν αὐτὴν, ἢ φύσιν, ὀνομάσαι θεμιτόν, ὀνομάζοντα κυρίως, ὅσο τις ὑπὲρ πᾶσαν ἀλήθειαν ἀληθείας ἐπιγνώμων. Ἐπεὶ δ' αὖθις πάντων ἐστὶν αἰτία, καὶ περὶ αὐτὴν πάντα, que nec Deus. Ergo distincta est a divina voluntate præscientia, ergo et utraque a divina essentia, 101. Si nullam inter se habeant distinctionem divinæ operationes, creatio igitur a præscientia non erit distincta. Ac proinde quia Deus cœpit creare, ergo et præscire capit. Εt quomodo Deus est, qui non omnia ante sæcula præscivit! 102. Si nihil distincta sit a divina præscienti creatrix Dei operatio, præscienti coævæ erunt crea turæ, ab æterno creatæ; nam ille ab æterno crea ret, quia et ipse ab æterno præscit, et præscila, ab æterno præsciuntur. At quoinodo esset Deus, cum ejus opera ipso posteriora non essent? 103. Si minime distincta sit a Dei præscientia creatrix operatio, creatio non subjacet voluntati, cum sit ipsamet præscientia; nec voluntate creat Deus, sed sola natura. Et quomodo Deus, qui sine voluntate crearet? 104. Deus est ipse in seipso, quia tres personæ connaturales et coæternæ sibi invicem sunt, el se invicem sine commistione compenetrant. In omni bus autem est Deus, et omnia in eo, ipse quidem ut conservans, hæc vero ut conservata; ergo con servatricem Dei operationem, et non essentiam omnia participant. Itaque theologi operationem Dei vocant ipsam ejus ubique præsentiam. 105. Praeterea qui Deo placent et illud ad quod facti sunt possident, id est, deificationem, juxta Patris effatum; ‹ Ad hoc nos fecit Deus, ut con sortes faceret propriæ divinitatis; › illi igitur in Deo sunt ut ab eo deificati, et Deus est in ipsis ut eos deificans. Ergo et ipsi divinam operationem, licet alio modo, sed non essentiam Dei participant. Itaque theologi divinitatem esse divinæ operationis nonien dicunt. Omnem supereminens essentiam vitam.jue et divinitatem atque bonitatem natura, quatenus honitatem ac divinitatem et alia hujusmodi superat, nec nominatur, nec intelligitur, nec ullo modo cernitur, quia omnibus longe præstans et ignota est, et ipsis cœlestibus spiritibus supersedeus in comprehensibili potentia, et omnibus omnino in intelligibilis et ineffabilis semper. Namque illius non est nomen in præsenti sæculo vel in futuro nominatum, nec sermo in anima conceptus vel lingua prolatus, nec tactus aut perceptio sensualis vel intellectualis, imo nec ulla imaginatio. Itaque theologi dicunt affiuius eam vocari propositionibus perfectissime incomprehensibilem, quia omnia quae cunque sunt aliquatenus sunt vel dicuntur supere minenter excedit, ita ut illam ne justo quidem et proprio nomine essentiam et naturam nuncupave rit quicunque veritatis veritate omni superioris

καὶ αὐτῆς ἔνεκα, καὶ αὐτή ἐστι πρὸ πάντων, καὶ ἁπλῶς καὶ ἀπεριορίστως ἐν ἑαυτῇ ἅπαντα προείλη φεν, ἐκ πάντων αὐτὴν ὀνομαστέον, καταχρηστικώς, ἀλλ' οὐ κυρίως· οὐκοῦν καὶ οὐσίαν αὐτὴν καὶ φύσιν προσρητέον, κυρίως δὲ τὴν οὐσιοποιὸν τοῦ Θεοῦ πρόοδόν τε καὶ ἐνέργειαν· ταύτην γὰρ τὴν ὄντως οὖσαν τοῦ ὄντως ὄντος θεολογικὴν οὐσιωνυμίαν, καὶ ὁ μέγας Διονύσιος φησιν. ρζ'. Εύροι τις ἂν τὴν τῆς φύσεως προσηγορίαν, κἀπὶ τῶν φυσικῶς προσόντων τιθεμένην, ἐπί τε τῶν κτιστῶς ὄντων, καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, ὡς καὶ ὁ τῶν Γρηγορίων θεολογικώτατός φησί που τῶν ἐπῶν οἶδε γὰρ ἄνακτος ἐμοῦ φύσις ὄλβον ὀπάζειν. Οὐδὲ γὰρ τὸ διδόναι φύσις ὁτιοῦν, ἀλλὰ φυσικῶς πρόσω εστι τῷ εὐεργετικῷ. Κἀπὶ τοῦ πυρὸς δὲ φαίη τις ἄν, φύσιν ἔχειν ἀνωφερὲς εἶναι, καὶ φῶς ἐνιέναι τοῖς ὁρῶσιν, ἀλλ᾽ οὐχ ἡ κίνησις αὐτῷ φύσις, οὐδὲ τὸ ἐμ ποιεῖν ἁπλῶς, ἀλλ' ἡ τῆς κινήσεως ἀρχή. Λέγεται τοιγαροῦν καὶ τὰ φυσικὰ φύσις, ὡς καὶ αὐτὸς ὁ μέ γας Διονύσιος ἀλλαχοῦ φησι, Φύσις, γράφων, τῷ ἀγαθῷ τὸ παράγειν καὶ σώζειν, δηλονότι φυσικῶς τοῦτο πρόσεστιν αὐτῷ. Καὶ τοίνυν ὅταν ἀκούσῃς τῶν Πατέρων, ἀμέθεκτον λεγόντων τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, ἐκείνην μοι νόει τὴν ἀνεκφοίτητόν τε καὶ ἀνέκφαν τον· ὅταν δ' αὖθις μεθεκτὴν, νόει μοι τὴν φυσικῶς προσοῦσαν τῷ Θεῷ πρόοδον, καὶ τὴν ἔκφανσιν, καὶ τὴν ἐνέργειαν, καὶ οὕτως στέργων ἀμφότερα, όμό. λογος ἔσῃ τοῖς Πατράσι. ρη'. Τὸ μέρος τῆς οὐσίας καὶ τὸ βραχύτατον, πά- 108. σας ἔχει τὰς αὐτῆς δυνάμεις, ὡς καὶ ὁ σπινθήρ λαμ πρόν τε καὶ φωτιστικόν ἐστι, διακριτικόν τε καὶ καυστικὸν τῶν ἐγγιζόντων, αὐτοκίνητόν τε φύσει καὶ ἀνωφερές, καὶ ἁπλῶς ὅσα καὶ τὸ πῦρ, οὗ μόριόν ἐστι· καὶ ἡ σταγὼν τὰ πάντ᾽ ἔχει ὅσα καὶ τὸ ὕδωρ οὗ ἐστι σταγών, καὶ ἡ βῶλος, ὅσα καὶ τὸ μέταλλον κέκτηται, οὗπερ ἀποῤῥὼς τυγχάνει. Τοιγαροῦν εἰ περ τῆς ἀνεκφάντου ἐκείνης οὐσίας τοῦ Θεοῦ μετ ἔχομεν, κἂν εἰ πάσης, κἂν εἰ μορίου μετέχῃ τις απο τῆς, παντοδύναμος ἔσται, καὶ οὕτω τῶν ὄντων ἕκα στον ἔσται παντοδύναμον· ὁ μηδὲ πάντες ἔχομεν ὁμοῦ, κἂν πᾶσαν τὴν κτίσιν συμπεριλαβὼν εἴπῃς. Τοῦτο δεικνὺς ὁ Παῦλος ἐκ περιουσίας, καὶ αὐτοῖς τοῖς εὐμοιρηκόσι τῶν θεοποιῶν χαρισμάτων τοῦ Πνεύματος, οὐ πάνθ' ἑκάστῳ προσεἶναι μαρτυρεῖ τὰ χαρίσματα τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ, Τῷ μὲν, φησί, δίδοται λόγος σοφίας, τῷ δὲ λόγος γνώσεως, ἄλλῳ δ' ἄλλο τι κατὰ τὸ αὐτὸ πνεῦμα. Ὁ δὲ Χρυσόστομος Πατήρ, φανερῶς προαναστέλλων τὴν τῶν ἐναντίων πλάνην Οὐ πάντα τις ἔχει, φησίν, ἵνα μὴ φύσιν εἶναι τὴν χάριν νομίσῃς. Ἀλλ᾽ οὐδὲ κτιστὴν ἡγήσαιτό τις νοῦν ἔχων, τὴν ἀντιδιαστελλομένην ὧδε χάριν τῆς θείας φύσεως, ὅτι τε Θεοῦ φύσιν οὐκ ἂν ποτέ τις δείσειε μή τις τὸ κτίσμα νομίσῃ, καὶ ὅτι εἰ καὶ διενήνοχε τῆς θείας φύσεως, οὐ διασπᾶται ταύτης ἡ τοῦ Πνεύ ματος χάρις, ἐπισπᾶται δὲ μᾶλλον τοὺς ἠξιωμένους πρὸς τὴν συνάφειαν τοῦ θείου Πνεύματος. Νου indagator. Quia aliunde omnium est causa, et omnia sunt penes eam et propter eam, et ipsa est ante omnia et simpliciter et incircumscripte omnia in seipsa præhabuit, ex omnibus nominanda est, analogice quidemn, non proprie, et ideo est essentia ipsa et natura vocanda est; proprie vero creatrix Dei processio et operatio, hanc enim esse veram veri Entis denominationem, magnus dicit Dionysius. 107. Inveniet aliquis naturæ nomen imponi na turalibus proprietatibus, sive in creaturis, sive in Deo,ut acerrimus Gregorios inter theologus ait alicubi poeniatum. ‹ Scit enim regis mei natura felicitatem largiri s. Nam dare non est natura cuilibet, sed naturaliter competit benefco. Item de igne dici potest hanc ei esse naturam ut sursum feratur et lucem immittat videntibus, at non est ipsi natura motus, nec simpliciter motus productio, sed ut motus initium. Dicuntur igitur vel naturalia motus, ut ipse magnus Dionysius alibi dicit, scribens ‹ Natura boni est producere et servare, hoc scili■ cet ei naturaliter inest.» Cum igitur audis Patres incommunicabilem dicentes essentiam Dei, illam intellige inapertam et inaccessam; cum vero cou municabilem dicunt, intellige naturalem Dei pro cessionem manifestationemque et operationem, ed sic utrumque amplectens, consentiens eris Patribus. Pars essentiæ vel tenuissima omnes habet c hujus virtutes; sicut scintilla est lucida et lucifer, 28 ] Cor. xii, 8. et proxima dissolvens et urens, et sese ultro mo vens et sursum ferens, et generatim cunctas habet proprietates ignis, cujus est pars. Et gutta omnes habet vires aquæ, cujus est stilla; et massa cun clas proprietates metalli cujus est fraginentum. Si ergo ineffabilis illa Dei essentia nobis commu❤ nicaretur, sive integre, sive partim ejus sit aliquis consors, erit omnipotens: et sic unaquæque res erit omnipotens, quod nec omnes simul habe mus, etiamsi universam creationem collective dixeris. Id copiose demonstrat Paulus, ipsis consor tibus dei dcorum spiritus charismatum consortibus non omnia singulis inesse perhibens Spiritus dona, sed c alii, inquit, datur sermo sapientia, alii sern:0 scientia, et alii aliud quid secundum eundern Spiritum › Chrysostomus autem Pater, eviden ter prævertens adversariorum errorem omnia quisque habet, inquit, ut non naturam esse gratiam existines.. Sed nec creatam aliquis sa piens duceret sic distinctam a natura divina gra tiam, quia nemo unquam timeret ne creatura pro natura Dei haberetur, et quia licet distincta sit a natura divina, non ab ea distrahitur spiritus gra tia, sed potius attrahit meritos ad divini spiritus communionem.

ρθ'. Ἡ οὐσία παρ' ὅσων ἐστὶ μετεχομένη, τοσαύ τας καὶ τὰς ὑποστάσεις ἔχει. Καὶ γὰρ ὁπόσας ἂν λαμπάδας ἀνάψοι τις ἀπὸ τῆς μιᾶς, τοσαύτας καὶ τὰς ὑποστάσεις τοῦ πυρὸς ἐποίησεν. Συμβαίνει το νυν, είπερ κατὰ τοὺς ἡμῖν ἀντικειμένου; ἢ οὐσία τοῦ Θεοῦ μετέχεται, καὶ ταῦτα παρά πάντων, μη κέτι τρισυπόστατον εἶναι ταύτην, ἀλλὰ μυριοῦ πόστα τον. Τίς δὲ καὶ τῶν τοῖς θείοις δόγμασιν ἐντεθραμ μένων οὐκ ἐπίσταται Μασσαλιανῶν εἶναι τοῦτο τὸ παράλημμα, τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ μετεσχηκέναι τοὺς εἰς ἄκρον τῆς κατ' αὐτοὺς ἀρετῆς ἐληλακότας; ὧν τὴν βλασφημίαν οἱ ἀντικείμενοι, καὶ ὑπερβα λέσθαι φιλοτιμούμενοι, οὐ τοὺς κατ' ἀρετὴν μόνον διενεγκόντας τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ ἁπλῶς ξύμ παντας τῆς θείας ουσίας φασὶ μετέχειν, ἀνουστάτῳ προφάσει, τοῦ παρεῖναι ταύτην πανταχοῦ. Ὁ δὲ πο λὺς ἐν θεολογίᾳ Γρηγόριος, τὰς φρενοβλαβείς τούτων τε κακείνων δόξας πόρρωθεν ἀνασκευάζων, Χριστός, φησί, διὰ τὴν θεότητα· χρίσις γὰρ αὕτη τῆς ἀνθρω πότητος, οὐκ ἐνεργείᾳ κατὰ τοὺς ἄλλους χριστούς ἁγιάζουσα, παρουσίᾳ δὲ ὅλου τοῦ χρίοντος. Καὶ οἱ θεόσοφοι δὲ Πατέρες, κοινῇ συνεληλυθότες ἀπεφή ναντο, ἐνοικεῖν μὲν τὴν θεότητα τοῖς ὡς χρεών κε καθαρμένοις, ἀλλ' οὐχ ὡς ἔχει φύσεως· ούτε τοίνυν κατὰ τὴν οὐσίαν, οὔτε καθ᾽ ὑπόστασιν τινα μέτοχός τις γίνεται Θεοῦ· μερίζεται γὰρ τούτων ἑκάτερον οὐδ᾽ ὁπωσοῦν, οὐδὲ μεταδίδοται τοπαράπαν οὐδενί. Διὸ καὶ πᾶσι παντάπασιν ἀχώρητος, κατὰ ταῦτα ὁ Θεός· εἰ καὶ πανταχοῦ κατὰ ταῦτα πάρεστιν, ἡ δὲ κοινὴ τῆς τρισυποστάτου φύσεως ενέργειά τε καὶ δύναμις, διαφόρως μεριζομένη καὶ καταλλήλως τοῖς μετέχουσι, διὰ τοῦτο καὶ χωρητή γίνεται τοῖς κεχα ριτωμένοις· τὸ γὰρ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, κατὰ τὸν μέσ γαν φάναι Βασίλειον, οὐχ ἑνὶ μέτρῳ τοῖς ἀξίοις μετεχόμενόν ἐστιν, ἀλλὰ κατὰ ἀναλογίαν τῆς πί στεως διαιρεῖ τὴν ἐνέργειαν, ἁπλοῦν μὲν ἐν τῇ ο σία, ποικίλον δὲ ταῖς δυνάμεσι. ρι'. Τὸ μετέχειν τινὸς λεγόμενον, μέρος ἔχει τοῦ μετεχομένου· κἂν γὰρ εἰ μὴ μέρους, ἀλλὰ τοῦ παν τις μετέχει, ἔχειν ἂν κυρίως λέγοιτ' ἂν, ἀλλ' οὐχὶ μετέχειν τούτου· μεριστὸν ἄρα τὸ μετεχόμενόν ἐστιν, εἴπερ μέρους μετέχειν ἀνάγκη τὸ μετέχον. Ἡ δὲ οὐσία τοῦ Θεοῦ παντάπασιν ἐστιν ἀμέριστος· οὐκοῦν καὶ παντάπασιν ἐστιν ἀμέθεκτος. Τὸ δὲ μερίζεσθαι, τῆς θείας ἐνεργείας εἶναι, πολλαχοῦ τῶν λόγων ὁ Χρυσόστομος αποφαίνεται Πατήρ· αὕτη τοιγαροῦν ἐστιν ἡ καὶ παρὰ τῶν ἠξιωμένων τῆς θεουργοῦ χά ριτος μετεχομένη. Ακουσον οὖν αὐτοῦ πάλιν τοῦ τὴν γλῶτταν χρυσοῦ, προδηλότατα διδάσκοντος ἀμφό τερα· τό τε τὴν ἐνέργειαν, ἀλλ' οὐ τὴν οὐσίαν εἶναι την μεριζομένην ἀμερίστως καὶ μετεχομένην, ἀλλ᾽ οὐχὶ τὴν ἀμέθεκτον οὐσίαν, ἐξ ἧς ἡ θεία πρόεισιν ενέργεια προσθεὶς γὰρ τὸ εὐαγγελικὸν ἐκεῖνο, «Ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν,» Εξ γὰρ ἐπὶ τοῦ πυρὸς, φησίν, ἔνθα οὐσία τὸ μεριζόμε νον καὶ σῶμα, καὶ μερίζομεν, καὶ οὐ μερίζομεν αὐτό, πόσῳ μᾶλλον ἐπὶ τῆς ἐνεργείας. καὶ ἐνεργείας τῆς ἐξ ἀσωμάτου οὐσίας; 109. Essentia a quam multis participatur, tam mulia habet supposita. Etenim quot lampadas ali quis ex una accendit, tot iguis supposita facit. Con< sequenter igitur, si, ut nostri contendunt adversa rii, essentia Dei participetur, et quidem ab omnni bus, jam non tres haec personas habet, sed innu meras personas. Quis autem divinis dogmatibus innutritus nescit hunc esse Massalianorum errorem, essentiæ Dei fieri participes qui ad summum per fectionis in eorum sensu intellectæ pervenerunt? Quorum blasphemiam adversarii superare affectan tes, non solum elatos ad perfectionein homines, sed etiam generatim universos divinæ essentiæ dicunt participes, stultissime causantes hanc ubi que adlesse. Sed multus in theologia Gregorius, insanam horum et illorum doctrinam a longe prae vertens: «Christus, ait, dicitur ob divinitatem Hæc enim unctio humanitatem non operatione, ut alios christos, sanctificat, sed præsentia totins un gentis. Et divi Patres communi consensu docue runt inhabitare quidem divinitatem animis con guenter mundalis, sed non quatenus est natura. Non igitur secundum essentiam, nec secundum bypo stasim quamdam fit aliquis Dei particeps: neutra enim harumı ullatenus dividitur, aut uili prorsus communicatur. Ideo secundum hos omnibus om nino incommnnicabilis est Deus, quamvis ubique secundum has adsit; communis autem trium per sonarum naturæ operatio et virtus, cum diverse ac co, gruenter distribuatur participibus, idcirco gra tia donatis communicatur. Nam Spiritus sanctus, ut ait magnus Basilius, non ad unam mensuram dignis se dat, sed pro ratione fidet dividit opera tienem, simplex quidem essentia, multiplex vern virtutibus. 110. Quod participare aliquid dicitur, partein habet participati: nam si non partis, sed totius esset consors, possidere proprie diceretur, haud vero participare: divisibile ergo est participatum, quia partim communicari debet participanti. Essentia vero Dei est omnino indivisibilis, ergo et omnino est imparticipabilis. Divisibilem tamen esse divinam operationem crebro in sermonibus ostendit Chry sostomus Pater; ea igitur est quæ a deifica gratize compotibus participatur. Audi ergo eum rursus aurea lingua ambo clarissime docentem, nempe et operationen, haud vero essentiam dividi, et illam participari, haud vero incommunicabilem essentiam, ex qua divina procedet operatio: namque alereus evangelicum illud; De plenitudine ejus nos omnes accepimus; s, subdit: Si enim ignem, ibi quod dividitur essentia et corpus est, dividimus simul et non dividimus, quanto magis operationem, et ope rationem quidem incorporalis essentiæ, 29 Juan. 1, 46

Ει ριζ'. Ἔτι τό τινος μετέχειν κατ' ουσίαν, κοινὴν ἀνάγκη μετὰ τοῦ μετεχομένου τὴν οὐσίαν ἔχειν, καὶ κατά τι τὴν αὐτήν. Τίς οὖν ποτ' ήκουσε μίαν εἶναι τοῦ Θεοῦ καὶ ἡμῶν κατά τι τὴν οὐσίαν; καὶ ταῦτα τοῦ μεγάλου Βασιλείου λέγοντος· Αἱ μὲν ἐνέργειαι τοῦ Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς καταβαίνουσιν, ἡ δὲ οὐσία αὐτοῦ μένει ἀπρόσιτος· καὶ τοῦ θείου Μαξίμου φάσκοντος Πάντα, ὅσα ὁ Θεὸς, καὶ ὁ διὰ τῆς χάριτος τεθεωμέ νος ἔσται, χωρὶς τῆς κατ' ουσίαν ταυτότητος. Οὐκ ἄρα τῆς θείας οὐσίας ἔνεστι μετέχειν, οὐδ᾽ αὐτοὺς τοὺς διὰ τῆς θείας χάριτος τεθεωμένους· Τῆς δὲ θείας ἐνεργείας ἔνεστι μετέχειν. Εἰς τοῦτο γάρ με φέρει τὸ μέτριον ἐνταῦθα φέγγος τῆς ἀληθείας, λαμ πρότητα Θεοῦ ἰδεῖν καὶ παθεῖν, φησὶν ὁ Θεολόγος Γρηγόριος· καὶ ἡ λαμπρότης τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ἐφ' ἡμᾶς κατὰ τὸν ψαλμῳδὸν προφήτην· καὶ μίαν εἶναι τοῦ Θεοῦ καὶ τῶν ἁγίων τὴν ἐνέργειαν, ὁ τούτοις Αναρίθμιος Μάξιμος γράφει διαρρήδην, καὶ ζώσας εἰκόνας εἶναι τούτους Χριστοῦ, καὶ ταυτὸ μᾶλλον αὐτῷ κατὰ τὴν χάριν, ἢ ἀφομοίωμα. ριβ. Ὁ Θεὸς αὐτός ἐστιν ἐν ἑαυτῷ, τῶν τριῶν θείων ὑποστάσεων φυσικῶς, ὁλικῶς, ἀϊδίως, καὶ ἀνεκφοιτήτως, ἅμα δὲ καὶ ἀφύρτων, καὶ ἀσυγχύτως ἐχομένων ἀλλήλων, καὶ περιχωρουσῶν εἰς ἀλλήλας, ὡς μίαν εἶναι τούτων καὶ τὴν ἐνέργειαν. ῞Οπερ ἐπ εὐδενὸς ἄν τις εὕροι τῶν κτιστῶν. (Ομοία μὲν γὰρ ἐν τοῖς ἡμογενέσιν, ἀλλ᾽ ἑκάστης ὑποστάσεως καθ' ἑαυτὴν ἐνεργούσης, ἰδία καὶ ἡ ἐνέργεια.) Οὐκ ἔχει δὲ οὕτως ἐπὶ τῶν τριῶν ἐκείνων θείων καὶ προσκυ νητῶν ὑποστάσεων· ὡς ἀληθῶς γὰρ μία ἐκεῖ καὶ ἡ αὐτή ἐστι· μία γὰρ ἡ τοῦ θείου βουλήματος κίνησις, ἐκ προκαταρτικοῦ αἰτίου τοῦ Πατρὸς ὁρμωμένη, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ προϊούσα, καὶ ἐν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι προφαινομένη. Καὶ τοῦτο δῆλον ἐκ τῶν ἀποτελεσμά των· ἐντεῦθεν γὰρ πᾶσα φυσικὴ ἐνέργεια καθίσταται γνώριμος. Καὶ τοίνυν οὐχ ὥσπερ ὁμοία μέν, ἄλλη δὲ παρ' ἄλλης χελιδόνος ἐκτελεῖται καλιά· καὶ ἄλλη παρ' ἄλλου γραφέως καταγράφεται σελίς, κἂν ἐκ τῶν αὐ τῶν στοιχείων ᾖ, οὕτω καὶ ἐπὶ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος, ἴδιον ἀποτέλεσμα παρ' ἑκά στῆς ὁρᾶται τῶν ὑποστάσεων· ἀλλὰ πᾶσα ἡ κτίσις, τῶν τριῶν ἐστιν ἔργον ἔν. Καὶ ἀπὸ ταύτης μίαν καὶ αὐτὴν τῶν τριῶν προσκυνητῶν προσώπων, ἀλλ' οὐκ ἀποτεταγμένην ἑκάστῳ καὶ ὁμοίαν νοεῖν ὑπὸ τῶν Πατέρων μεμνήμεθα τὴν θείαν ἐνέργειαν. ριγ'. Ἐπεὶ ἐν ἀλλήλοις ἀσυγχύτως τε καὶ ἀφύρτω; ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν εἰσιν, ὅθεν ἴσμεν μίαν εἶναι τούτων ἀκριβῶς τὴν κίνησιν καὶ τὴν ἐνέργειαν, ἣν ἔχει ὁ Πατὴρ ἐν ἑαυτῷ ζωὴν ἢ δύναμιν, οὐχ ἕτερόν ἐστι παρὰ τὸν Υἱόν, ὡς τὴν αὐτὴν ἐκείνῳ καὶ ζωὴν καὶ δύναμιν ἔχοντα, οὕτω δὴ καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οἱ δὲ νομί ζοντες μηδὲν διαφέρειν τῆς θείας οὐσίας τὴν θείαν ἐνέργειαν, ἐπειδήπερ οὐκ ἄλλος, ἀλλ' αὐτός ἐστιν ὁ Θεός ἡ ζωὴ ἡμῶν, καὶ αὐτός ἐστιν ὁ μὴ πρὸς ἕτε ρον, ἀλλὰ καθ᾿ ἑαυτὸν προαιώνιος ζωὴ ὑπάρχων, δυσσεβεῖς τέ εἰσι καὶ ἀμαθεῖς· ἀμαθεῖς μὲν, ἐπεὶ μήπω ἐδιδάχθησαν, ὅτι καὶ ἡ ἀνωτάτω Τριὰς οὐχ ἕτερος, ἀλλ' αὐτός ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ οὐδὲν ἐμποδίζει 111. Insuper, quod participat aliquid secundum, essentiam, communem habere debet cum partici pato essentian), et quodammodo eamdem. Quis autem unquam audivit unam esse Deo et nobia quodammodo essentiam cum praesertim magnus dicat Basilius: ‹ Operationes quidem Dei ad uos descendunt, essentia vero ejus manet inaccefsa»; et divus Maximus: • Omne quidquid Deus, erit ipno gratia deificatus præter essentiæ identitatem. › Non igitur divinam essentiam datur participare, no ipsis quidem divina gratia deificatis. Divinaw vero essentiam licet participare: ad hoc enim me nunc ducit veritatis jubar, ut lucem Dei videamı et experiar, ait Gregorius Theologus, Et lumen Dei super nos, juxta Psalmiptam prophetam. « unam esse Dei of sanctorum operationem, ascribe dus ad hos Maximus precise scribit, et hos esse vivas imagines Christi, et idem potius cum eo esse per gratias assimilationem. c 112. Deus est ipse in seipso, quia tres person nunquam a se invicam exeuntes, naturaliter intę gre el æterne, sine ulla tamen commistione ac confusione se invicem compenetrant, ita ut nam habeant operationem. Quod in nulla creaturarumm reperiri potest. Nam sirvilis quidem in congeneribus, at quiq unumque suppositum more sibi congruo egit, proprie simul inest operatio. Non item vero de tribus illis divinis adorandisque personis, in quibus una et eadem operatio est: unus enim est divina voluntatis motus, a prireario principio Patre excitatus, et per Filium procedens, et in Spiritu sancto manifestatus. Et hoc patet ex operibus, exinde enim omnis naturalis operatio fit nota. Ergo nou sicut similis quidem, sed alius ab alia hirun dine conficitur nidus, nec sicut alia ab alio scriba describitur pagina, etiamsi ex iisdem litteris con stet, ita et in Patre et filio et Spiritu sancto pro prium opus ab unaquaque fit persona, sel universa creatio trium est opus unum. Et exinde unam et eamdem tribus adorandis personis, et non propriam cuique a similem tribuere a Patribus didicimys divinam operationem. 113. Quia in se invicem sine confusione ac coin mistione Pater et Filius et Spiritus sanctus coexi stuut, unde scimus unam esse horum profecto ac tignem el operationem: ideo quam habet Pater in πeipso vitam aut potentiam, hæc non alia est apud Filium, quippe qui eamdem aç ille habet vitam et potentiam; ut autem Filius, sic et Spiritus san etus. Qui vero arbitrantur minimę distinctam esse a divina essentia divinam operationem, quia non alius, sed ipse est Deus vita nostra, et ipse non re lative ad aliud, sed in seipso æterna vita est, illi sunt impij et ignari: ignari quidem, cum nondum didicerint summam Trinitatem non alium, sed ip sum esse Deum, neque id tamen impedire quin

πρὸς τοῦτο, πρὸς τὸ διαφέρειν τῆς Τριάδος τὴν μονάδα· δυσσεβεῖς δὲ, ὅτι δι' ἀλλήλων ἀναιροῦσι καὶ τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ἐνέργειαν. Τὸ γὰρ πρὸς ἕτερον, οὐκ ἔστιν οὐσία, καὶ τὸ καθ᾿ ἑαυτὸ, πρὸς ἕτερον οὖν ἔστιν. Εἰ γοῦν ταῦτα μηδὲν διαφέρουσιν ἀλλήλων, δι' ἀλλήλων ἀναιροῦνται· μᾶλλον δὲ τοὺς μηδὲν διαφέ ρειν ταῦτα λέγοντας, τοῦ καταλόγου τῶν θεοσεβῶν ἐξαίρουσιν. ριδ'. 'Αλλ' ἡμεῖς καὶ ζωὴν ἡμῶν κατ' αἰτίαν τε καὶ ἐνέργειαν, ὁμολογοῦμεν εἶναι τὸν τοῦ Θεοῦ Υιόν, καὶ ζωὴν εἶναι τοῦτον αὐτὸν καθ' ἑαυτὸν, ἀσχέτως τε καὶ ἀπολελυμένως πάντη, καὶ ἀκτίστως ἔχειν τοῦ τον ἀμφότερα φαμεν· ὡσαύτως καὶ τὸν Πατέρα και τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οὐκοῦν καὶ ἡ ζωὴ ἡμῶν αὕτη, παρ' ἧς ὡς αἰτίας τῶν ζώντων ζωοποιούμεθα, οὐδὲν οι ἄλλο παρὰ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν ἐστι· κατ᾽ αἰτίαν γὰρ ὁ τρισυπόστατος ἡμῶν Θεός, ἡμῶν λέγεται ζωή, καὶ εἰ μὴ κατ' αι τίαν, μηδὲ πρὸς ἕτερον, ἀλλ' ἀσχέτως καὶ καθ' ἑαυ τὴν Θεολογουμένη ἡ θεία ζωή, οὐδὲν ἕτερον παρὰ τὸν Πατέρα, ἀλλὰ δὴ καὶ τὸν Υἱόν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν ἐστιν. Οὐδαμῶς δὲ τὰ τοιαῦτα προσίσταται, τοῖς ἄκτιστον εἶναι τὸν Θεὸν δοξάζουσι, μὴ κατὰ τὴν οὐσίαν μόνον καὶ τὰς ὑποστάσεις, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν κοινὴν τῶν τριῶν θείαν ἐνέργειαν. Ένα γὰρ Θεὸν ἐν τρισὶν ὑποστάσεσι θεολογοῦμεν, μίαν ἔχοντα τὴν οὐσίαν, καὶ τὴν δύναμιν, καὶ τὴν ἐνέργειαν, καὶ ὅσα ἄλλα περὶ τὴν οὐσίαν θεωρεῖται, & καὶ ἄθροισμα καὶ πλήρωμα λέγεται θεότητος κατὰ τὴν Γραφήν, καθ' ἑκάστην τῶν ἁγίων τριῶν ὑποστάσεων Επίσης θεωρούμενα καὶ θεολογούμενα. ριε'. Οἱ τὴν θείαν ταύτην ἀθετοῦντες ἐνέργειαν, καὶ νῦν μὲν κτιστὴν εἶναι λέγοντες, νῦν δὲ τῆς θεία; οὐσίας μηδαμῶς διαφέρουσαν, ἄλλοτ᾽ αὖθις ἑτέραν καινοτομοῦντες δυσσέβειαν, μόνην ἄκτιστον ενέρ γειαν, τὸν τοῦ Πατρὸς Μονογενή δογματίζουσι, καὶ ταύτην δὴ βουλόμενοι τὴν δόξαν συνιστᾶν, κἀκεῖνα τοῦ σεπτοῦ Κυρίλλου προβάλλονται· Ζωὴ ἦν ὁ Πατὴρ ἔχει ἐν ἑαυτῷ, οὐχ ἑτέρα τίς ἐστι παρὰ τὸν Υἱόν, καὶ ὅτι ἡ ἐν Υἱῷ ζωή, οὐχ ἑτέρα τίς ἐστι παρὰ τὸν Πατέρα. Καὶ ἀληθεύει ὁ λέγων, «Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρί, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί.. Ἡμεῖς δ᾽ ὡς ἐν ἐπιτόμῳ, κατὰ τὸ ἐγχωροῦν, ὑποδείξομεν τὴν ἐν τοῖς ῥητοῖς τούτοις τοῦ ἁγίου διάνοιαν, καὶ τὸ δυσσεβὲς τῶν ἐξ αδιακρίτου ζόφου πρὸς ἡμᾶς ἀντιλεγόντων ἀπελέγ ξομεν. Τοῖς γὰρ τὸν Υἱὸν οὐκ ἀνόμοιον μόνον τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὸν Πατέρα λέγουσι κακῶς, ὡς οὐ κατὰ φύσιν, ἀλλ' ἐπείσακτον καὶ κατὰ μετοχὴν καὶ προσθήκην ἔχοντα τὸ ζῆν καὶ τὴν ζωὴν, καὶ ὡς λαμβάνοντα δεχόμενον ταύτην παρὰ τοῦ Πατρὸς, κατὰ τὸ γεγραμμένον, ο Ωσπερ ὁ Πατὴρ ἔχει ζωὴν ἐν ἑαυτῷ, οὕτως ἔδωκε καὶ τῷ Υἱῷ ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ· ν τοῖς οὖν τὸ εὐαγγελικὸν τοῦτο νοοῦσιν οὕτω δυσσεβῶς, ἀντιλέγων ὁ θεῖος Κύριλλος· Ἐπεὶ ζωὴ μὲν ὁ Θεὸς καὶ κατὰ τὴν ἐνέργειαν λέγεται, ὡς ζωοποιῶν τὰ ζῶντα· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ ζωὴ τῶν κατὰ φύσιν ζώντων, ὡς τῆς φύσεως κτίστης, ἀλλὰ distincta sit a Trinitate unitas; impii vero, quia alterutra alteram destruunt essentiam et operatio nem. Nam quod est ad aliud, non substantia; et quod in seipso subsistit, ad aliud non est. Si ergo illæ nihil a se invicem distinctæ sint, se invicem perimunt, vel potius eos qui negant ipsas esse di stinctas, ex piorum numero eximunt. 114. At nos Filium Dei confitemur esse vitam nostram, quatenus eam producit et operatur, eum que esse in seipso vitam, et absolute ac simpliciter prorsus et increate ipsum esse utrumque hoc dici mus, itemque Patrem et Spiritum sanctum. Ergo hæc vita nostra, qua velut causa viventium vivifica mur, nihil aliud est quam Pater et Filius et Spiritus sanctus. Nam trinus personis Deus vita lostra dicitur, quia hujus causa est, quamvis non causa liter, nec relative ad aliud, sed absolute et in se ipsa subsistens a theologis prædicetur divína vita, nec aliud sit quâm Pater et Filius et Spiritus san rtus. Verum haec nili sunt impedimento tis qui increatum esse agnoscunt Deum, haud modo secun dum essentiam et personas, sed et secundum es sentiam et personas, sed et secundum communem tribus divinam operationem. Unum enim Deum in tribus personis confitemur, unam habentem essen tiam, et potentiam, et operationem, quaelibet ɔtias essentiæ proprietates, quæ congeries et ple nitudo divinitatis dicuntur in Scriptura, in unaqua que sanctæ Trinitatis personarum æqualiter spe statæ et a theologis celebratæ. 415. Qui divinam hanc delent operationem, modo eam esse creatam, modo a divina essentia minimo distinctam dicentes, alias aliam rursus innovant impietatem, docendo unam esse increatam opera tionem, nempe unigenitum Patris Filium; et hanc volentes sententiam confirmare, hæc proferunt ve nerabilis Cyrilli verba: ‹ Vita quam habet Pater in semetipso, non aliud est quam Filius; et vita quæ est in Filio, non aliud quam Pater est. Quod probat qui dicit; ‹ Ego in Patre, et Pater in me. › At nos velut in compendio, quantum poterimus, ostendemus horum saucti verborum sententiam, et eorum qui densissima operti caligine nobis contra dicunt, impietatem relegemus. illos qui Filium, mon modo dissimilem Patris, sed et Patre inferiorem male dicebant, tanquam si non essentialiter, sed adventitie et per participationem et additionem haberet vivere et vitam; › et quasi recipiens eam desumeret a Patre, prout scriptum est: ". Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio babere-vitam in semetipsum;» illos igitur qui evan gelicum hoc effatum tam impie intelligebant; re fellens divus Cyrillus ait: ‹ Quia vita Deus dicitur secundum operationem, ut vivifcaus viventia, ipse cuim est vita naturaliter viventium, ut naturæ creator, imo et divine viventiam, ut gratiæ dator; ** Joan,' v, 96.

καὶ τῶν θείως ζώντων, ὡς χορηγὸς τῆς χάριτος λέγεται δὲ καὶ ζωὴ αὐτὸς καθ' ἑαυτὸν, οὐ πρὸς ἔτε ρον, ἀλλ' ἀφέτως τε καὶ ἀπολελυμένως πάντη • θέα λων ὁ θεῖος Κύριλλος δεῖξαι, ὅτι καθ' ἑκάτερον τού των οὐδὲν ὁ Υἱὸς διαφέρει τοῦ Πατρὸς, καὶ ὅτι παρὰ τοῦ Πατρὸς δέχεσθαί τι τὸν Υἱόν, οὐ μετὰ τὸν Πα τέρα δείκνυσιν, οὐδὲ χρόνῳ δευτερεύοντα κατ' οὐ σίαν τὸν Υἱόν, πρὸς πολλοῖς ἑτέροις καὶ τοῦτό φησιν Οὐκ ἐν τῷ δέχεσθαί τι τὸ εἶναι ἔχει, ἀλλ' ὢν δέχεται τι. Καὶ συμπεραίνων επάγει· Οὐκοῦν οὐ τὸ λαβεῖν τι παρὰ τοῦ Πατρὸς, ἀναγκάσει δεύτερον εἶναι τῷ χρόνῳ κατ' ουσίαν τὸν Υἱόν· τὴν ζωὴν ἐνταῦθα ἣν ἔχει ὁ Πατήρ, καὶ ἦν ὁ Υἱὸς παρὰ Πατρὸς λαμβάνει, μὴ εἶναι τὴν οὐσίαν ἐκδεχόμενος. ρις'. Ἔτι δεικνὺς ὁ θεῖος Κύριλλος, ὡς εἰ καὶ πρὸς τὰ ζῶντα λέγεται ζωὴ κατ' ἐνέργειαν ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ὡς ζωοποιῶν αὐτὰ, καὶ ζωὴ καλούμενος αὐτῶν, οὐδὲ κατὰ τοῦτό ἐστιν ἀνόμοιος τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ κατὰ φύσιν ἔχει τὸ ζωὴ τούτων εἶναι, καὶ ζωο ποιεῖν αὐτὰ καθὰ καὶ ὁ Πατήρ· γράφει προϊών· Εἰ μὴ ζωὴ κατὰ φύσιν ἐστὶν ὁ Υἱός, πῶς ἐπαληθεύσει λέγων· «Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ, ἔχει ζωὴν αἰώνιον; ο Καὶ πάλιν· «Τὰ πρόβατα τὰ ἐμὰ τῆς ἐμῆς ἀκούει φωνῆς, κἀγὼ δίδωμι αὐτοῖς ζωὴν αἰώνιον.» Και μετά τινα, ὡς φύσει προσοῦσαν αὐτῷ τὴν ζωὴν, καὶ οὐσιωδῶς ἐνυπάρχουσαν, δώσειν τοῖς εἰς αὐτὸν πιο στεύουσιν ἐπαγγέλλεται. Πῶς οὖν ἐνδέχεται νοεῖν, οὐκ ἔχοντα τὸν Υἱὸν εἰληφέναι ταύτην παρὰ τοῦ Πατρός; Εντρεπέσθωσαν τοίνυν, οἱ φρενοβλαβῶς, ἡνίκα ἂν ἀκούσωσι φυσικῶς προσεῖναι τῷ Θεῷ ζωὴν, τὴν αὐτ τοῦ ταύτην εἶναι λέγοντες οὐσίαν· οὐ γὰρ τὴν αὐτοῦ οὐσίαν τοῖς πιστοῖς ἡμῖν παρέχει ὁ Πατήρ, ἢ ὁ Υἱὸς ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἅπαγε τῆς ἀσεβείας! ριζ. Καὶ διὰ τῶν ἑξῆς δ' οὐχ ἧττον τοῖς τὰ τοῦ ἐναντίου φρονοῦσιν, ἀντιλέγων ὁ μέγας Κύριλλος, προελθών φησιν· Ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς, πάντα τὰ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ἐπάγεται· ἓν δὲ τῶν προσόντων τῷ Πατρὶ καὶ ἡ ζωή. Τῷ γοῦν εἰπεῖν ἐν τῶν προσ ὄντων τῷ Πατρὶ, πολλὰ εἶναι τὰ προσόντα τούτῳ φανερῶς ἀπέδειξεν. Εἰ γοῦν ἡ ζωὴ αὕτη ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ ἐστι, πολλὰς κατὰ τοὺς οὕτω φρονοῦντας οὐ σίας ἔχει ὁ Θεός. Πρός γε μὴν τῇ δυσσεβείᾳ, καὶ ἀμαθείας ὑπερβολὴν οὐκ ἐλλείπει, τὸ λέγειν τὸ ὂν καὶ τὸ προσὸν ταυτὸν, εἰ μὴ ἄρα κατά τι. Πολλῷ δ' ἔτι μᾶλλον ἀνοητότερον, κατὰ μηδὲν διαφέρειν λέγειν τὸ ὂν καὶ τὰ προσόντα, ταυτό δ᾽ εἰπεῖν τὸ ἓν καὶ τὰ πλείω τοῦ ἑνός· ἀδύνατον γὰρ πάντη τε καὶ πάντως καὶ ἀλόγιστον, ἓν εἶναί τι καὶ πλείω κατὰ τὸ αὐτό. ριτ'. Ὁ μὲν οὖν θεῖος Κύριλλος, καὶ ἀπὸ τοῦ εἰς πεῖν, Εν τῶν προσόντων τῷ Πατρὶ καὶ ἡ ζωή, παρ έστησεν ὅτι ζωὴν ἐνταῦθα, οὐ τὴν οὐσίαν ὀνομάζει τοῦ Θεοῦ. Φέρε δ' ὅμως καὶ ἐπὶ λέξεως αὐτὸν προ ενέγκωμεν, πολλὰ τοιαῦτα λέγοντα τὰ τῷ Θεῷ προσ όντα. Προϊών τοίνυν ἐπὶ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως, Πολλά, φησίν, προσεῖναι λέγεται τῷ Πατρὶ πλεον εκτήματα, ἀλλ' οὐ τούτων ἔσται γυμνὸς ὁ Υἱός. Πῶς ἂν εἴη τὰ πολλὰ ταῦτα καὶ τῷ Θεῷ προσόντα, θεία aliud, sed eminenter et absolute prorsus. › Volens divus Cyrillus ostendere utraque hac vita nihil dif ferre Filium a Patre, et ex eo quod a Patre aliquid accipiat Filius, non probari hine Patri vel tempore posteriorem secundum essentiam esse Filium, præter multa alia hoc dicit: e Non in accipiendo aliquid sumit exsistentiam, sed jam exsistens accipit aliquid. › Et concludens addit: ● Ergo non quia accipit aliquid a Patre, sequitur necessario esse posteriorem tempore secundum essentiam Filium.» Vitam hic quam habet Pater accipit, non essentiam esse intelligit. dicitur etiam ipse vita in seipso, nec relative ad 42 Juan. V, * Joan. x, 27. 116. Adhuc ostendens divus Cyrillus, quanvis relative ad viventia dicatur vila secundum opera tionem Filius Dei, ut vivificans ea eorumque vita vocatus, non ideo ipsum esse Patri dissimilem, sed ad ipsius naturam pertinere ut sit vita eorum eaque vivificet sicut et Pater; subinde scribit: «Si non vita secundum naturam est Filius, quomodo vera citer dicit: «Qui credit in me, habet vitam æternam?» et iterum: Oves meæ vocem meam audiunt, et ego vitam æternam do eis ". Et paulo post, vitam quam habet essentialiter in se maneшem, daturum se credentibus in ipsum pollicetur. Quomodo igitur intelligi posset non habens Filius accepisse illam a Patre? › Ergo erubescant, qui dementer, audientes naturaliter inesse Deo vitam, hanc esse ipsius es sentiam dicunt; non enim suan essentiam credenti bus nobis dat Pater aut Filius aut Spiritus sanctus, apage istam impietaten I 117. Et subsequenti sermone 'haud minus contra ria sentientes refellens magnus Cyrillus, pergit diceus Filius ex Patre omnia huic naturalia educit, unum autem naturalium Patri est vita,» Dicendo igitur unum naturalium Patri, plura esse huic naturalia clare demonstravit. Si ergo hæc vita essentia Dei est, plures in illorum sententia essen tias habet Deus. Præter impietatem, ignorantiæ etiam excessu non caret, qui dicit idem esse quod est et quod naturale est, nisi forte secundum quid. Et multo adhuc dementius contenditur minime dis tinctum esse quod est ab iis qua sunt naturalia, et idem esse dicitur unum ac plura: nam impossibile omnino et absurdum prorsus est, aliquid esse unum et plura sub eodem respectu. 118. Divus ergo Cyrillus dicendo: ‹ Unum natura lium Patri est vita,» ostendit vitam hic non essen tiam Dei vocari. Age tamen, et sermone ipsum indu camus multa numerantem hujusmodi Deo naturalia. Persequens igitur idem argumentum, «Multa, inquit, inesse dicuntur Patri attributa, sed his undus non est Filius. › Quomodo multa hæc attributa Dei divina forent essentia? Volens autem quædam indicare illorum Patris attributorum, citat Paulum dicentem

τούτων πλεονεκτημάτων τῷ Πατρί, προήγαγε την Παῦλον λέγοντα, Αφθάρτῳ, ἀοράτῳ, μόνῳ σοφῷ Θεῷ ὅθεν ἔτι δείκνυται μᾶλλον, ὡς οὐδὲν τῶν προσόντων τῷ Θεῷ οὐσία ἐστί. Πῶς γὰρ ἂν εἴη τὸ ἄφθαρτον, καὶ τὸ ἀόρατον, καὶ ἁπλῶς πάντα τὰ ἀφαιρεματικά, ἢ καὶ τὰ ἀποφατικά, ὁμοῦ τε, ἢ χωρὶς ἕκαστον, οὐσία; οὐδεμία γὰρ οὐσία, ὅτι μὴ τόδε ἢ τάδε ἐστι τούτοις δὲ καὶ τὰ προσόντα τῷ Θεῷ, καταφατικώς συνταττόμενα παρὰ τῶν θεολόγων, δείκνυται μηδὲν αὐτῶν δηλοῦν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, εἰ καὶ πᾶσι τοῖς ":; & οὐσία; Θέλων δὲ δεῖξαι καί τινα τῶν προσόντων τούτων ὀνόμασιν, ὡς παντάπασιν ἀνωνύμου τῆς ὑπερουσιότητος ἐκείνης οὔσης, ἐπ' αὐτῆς, ἡνίκ᾽ ἂν δέῃ, χρώμεθα. ριθ'. Τὰ προσόντα, ἐξ ἀνάγκης ζητείται τίνι πρόσ εστι, καὶ εἰ μηδενί, οὐδὲ προσόντα ἐστὶν, εἰ δ᾽ ἑνὶ τινι πρόσεστι τὰ προσόντα, τοῦτο δ' ἐστὶν ἡ οὐσία, μηδὲν δ' αὕτη πάντη κατ' αὐτοὺς διαφέρει, ἑκάστου τε καὶ ὁμοῦ πάντων τῶν προσόντων. Τὰ δὲ προσόντα πολλὰ, ἡ μία ἐκείνη πολλαὶ ἔσονται οὐσίαι, καὶ τὸ ἓν ἐκεῖνο κατ' οὐσίαν πολλὰ ἔσται κατὰ τὴν οὐσίαν, καὶ πολλὰς οὐκοῦν οὐσίας ἔχει. Εἰ δὲ καὶ ἓν ἐστι καὶ πολλὰς οὐσίας ἔχει, σύνθετόν ἐστι κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην. Τούτων οὖν τῶν ἐπὶ τοσοῦτον δυσσεβῶν ἀγνοημάτων, ὁ θεῖος Κύριλλος ἐξαιρούμενος τους πειθομένους, ἐν αὐτοῖς τοῖς Θησαυροῖς φησιν· Εἰ ὅπερ ἂν ὑπάρχῃ μόνῳ τῷ Θεῷ, τοῦτο πάντως αὐτοῦ ἔσται καὶ οὐσία, ἐκ πολλῶν ἡμῖν οὐσιῶν συγκείσεται πολλὰ γὰρ ἐστιν 2 μόνῳ μὲν αὐτῷ κατὰ φύσιν ὑπάρχει, ἑτέρῳ δὲ τῶν ὄντων οὐδενί· καὶ γὰρ Βασι λεὺς καὶ Κύριος καὶ ἄφθαρτος καὶ ἀόρατος, καὶ πρὸς τούτοις ἕτερα μυρία περὶ αὐτοῦ λέγουσιν αἱ θεῖαι Γραφαί. Εἰ τοίνυν ἕκαστον τῶν αὐτῷ προσόντων ἐν οὐσίας τάξει κείσεται, πῶς οὐκ ἔσται σύνθετος ὁ ἁπλοῦς; ὅπερ ἐστὶν ἐννοεῖν ἀτοπώτατον. ρκ. Παραστήσας διὰ πολλῶν ὁ σοφὸς τὰ θεῖα Κύ ριλλος, ὡς εἰ καὶ ζωή ἐστι, καὶ ζωὴν ἔχειν λέγεται κατ' ενέργειαν ὁ Υἱός, ὡς ζωοποιῶν ἡμᾶς, καὶ ζωὴ τῶν ζώντων ῶν, οὐκ ἔστιν ἀνόμοιος καὶ κατὰ τοῦτο τῷ Πατρί· καὶ οὗτος γὰρ ζωοποιεῖ· θέλων προσαπο δεῖξαι, ὡς εἰ καὶ μὴ πρὸς ἕτερόν τι, ἀλλ' ἀφέτως πάντη καὶ ἀπολύτως ζωὴ καὶ ζωὴν ἔχειν λέγεται ὁ Υἱός, ἀλλ' οὐδ' οὕτως ἀνόμοιός ἐστι τῷ Πατρὶ κατὰ τὴν ζωὴν, ἐπειδήπερ ηνίκα μὴ ζωὴν ἡμῶν ὡς ἡμᾶς ζωοποιοῦντα τὸν Θεὸν λέγομεν, ἀλλ' ἀφέτως πάντη καὶ ἀπολελυμένως, τηνικαῦτα τὴν οὐσίαν αὐτοῦ και λοῦμεν ἀπὸ τῆς κατὰ φύσιν αὐτῷ προσούσης ἐνερ γείας, ὥσπερ καὶ σοφίαν καὶ ἀγαθότητα καὶ τἆλλα πάντα. Τούτο τοίνυν θέλων ἀποδεῖξαί φησιν, ὡς Οταν οὕτως λέγωμεν, ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ τὸν Πατέρα, ζωὴν τότε καλοῦμεν τὸν Υἱόν, ἕτερον τοῦ Πατρὸς ὄντα κατὰ μόνην τὴν ὑπόστασιν, ἀλλὰ οὐχὶ κατὰ τὴν ζωήν. Διὸ οὐδὲ σύνθεσίς τις καὶ διπλόη περ αὐτὸν νοεῖται, καὶ ὅτε πάλιν ζωὴν ἐν ἑαυτῷ φαμεν ἔχειν τὸν Υἱὸν, τὴν ἀπολελυμένως νοουμένην ἐκείνην, ζωὴν καλοῦμεν τὸν Πατέρα· ζωὴ γὰρ ὧν οὐ πρὸς ἕτερον, ἀλλ' ἀφέτως αὐτὸς καθ᾿ ἑαυτὸν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς ἐν ἀλλήλοις εἰσιν· αὐτὸς γὰρ εἴρηκεν, «Εγώ Immortal, invisibili, soli swpienti Deo unde magis adhuc ostenditur nulum attributorum Dei essentiam esse. Quomodo enim immortalitas, invi sibilitas, et generatim omnia privative aut negative dicta, sive simul sive seorsim essentia forent? Omnis enim essentia nonnisi hoc vel illad est. Imo si cum illis conjungantur quæ a theologis dicuntur affirmativa Dei attributa, patet horanı nulto desi gnari essentiam Dei, quamvis omnibus horum no minibus, quando opus est, ulamour, ad significandum essentiam illam omni nomini superiorem. 119. Naturalia necessario quæritur cujus sint; et, si nullius sint, naturalia non sunt; si vero unius cujusdam sint naturalia, cum hoc essentia sit, mi nime autem hæc, juxta adversarios, distincta sit a singulis et simul ab omnibus attributis, attributa vero sint multa, ergo una illa essentia erit multiplex, et illud essentia unum erit essentia plurimum, et multas proinde häbebit essentias. Si autem et unum est et multas habet essentias, est necessario prorsus compositum. tanta impietate et ignorantia fideles eximens divus Cyrillus, in ipsis Thesauris ait: «Si quodcunque inest soli Deo, illud sit profecto ejus essentia, ex multis igitur constat essentiis: multa sunt enim quæ illi soli naturaliter insunt, nulli vero alii; namque est Rex et Dominus et immortalis et invisibilis, et præter hæc de eo sexcenta dicunt di vinæ Scripturæ. Si igitur unumquodque naturalium ejus ad essentiam adscribatur, nonue erit compo situs etsimplex?» Quod est cogitatu absurdissimum. 120. Postquam demonstravit multis argumentis sagax divinorum Cyrillus Filium, quanquam vita sit et vitam dicatur habere secundnm operationern, quia vivificat nos et vita viventium est, non esse in hoc dissimilem Patri, nam et hic vivificat; deinde ostendere volens eumdem Filium, quamvis non relative ad aliud, sed independenter prorsus et absolute vita sit et vitam habere dicatur, ne sic quidem esse Patri vita disșimilem, quia quando Deum non vitam nostram ut nos vivificantem, sed inde pendenter prorsus et absolute dicimus, tunc ejus p) essentiain vocamus a naturali ejus operatione, sicut et sapientiam bonitatemque et catera omnia; hoc igitur ostendere volens dicit: «Cuin sic dicimus Patrem habere in semetipso vitam, tunc vitam ap pellanus Filium, qui est alius quaun Pater persona tantum, sed non vita: unde nihil compositum et duplex de eo cogitatur. Et cum adhuc dicimus Filium habere in semetipso vitam, illam scilicet quæ ab solute intelligitur, vitam appellamus Patrem; natu rita est non relative ad aliud, sed absolute in seipso, et vita sunt in seipsis invicem Pater et Filius, hic anim dixit: ‹ Ego in Patre, et Pater in me.» Sic * 1 Τim. 1, 17.

αἰῶνι, καὶ αὐτῶν τῶν αἰώνων· τὸ δὲ κυριεύειν, ἄκτιστός ἐστιν ἐνέργεια Θεοῦ διαφέρουσα τῆς οὐσίας, ὡς πρὸς ἕτερόν τι λεγομένη, ὅπερ αὐτὸς οὐκ ἔστιν. ρας'. Οι Ευνομιανοί, πᾶν ὅπερ ἐπὶ Θεοῦ λέγεται, 196. οὐσίαν εἶναι λέγουσιν, ἵνα τὴν ἀγεννησίαν οὐσίαν εἶναι δογματίσωσι· καὶ τὸν Υἱὸν ἐντεῦθεν ὡς τοῦ Πατρὸς διαφέροντα, εἰς κτίσμα, τό γε εἰς αὐτοὺς ἧκον, κατασπάσωσι. Καὶ ἡ πρόφασις αὐτοῖς, ἵνα, φασί, μὴ δύο γένοιντο θεοί· ὅ τε πρῶτος ὁ ἀγέν νητος, καὶ ὁ δευτερεύων τούτου ὡς γεννητὸς ὑπο ἄρχων. Κατὰ μίμησιν τούτων καὶ οἱ ἐναντίοι, πᾶν ὅπερ ἐπὶ Θεοῦ λέγεται, οὐσίαν εἶναι λέγουσιν· ἵνα τὴν μὴ χωριζομένην, διαφέρουσαν δὲ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ ἐνέργειαν ὡς ἐξ ἐκείνης οὖσαν, μετεχομένην.: « μέντοι παρὰ τῶν ποιημάτων (Πάντα γάρ, φησί, μετέχει προνοίας ἐκ τῆς παναιτίου θεότητος ἐκβλυ-» ζομένης), δυσσεβῶς εἰς κτίσμα κατασπάσωσι. Καὶ ἡ πρόφασις αὐτοῖς, ἵνα, φασί, μή δύο γένοιντο θεό τητες· ἥ τε ὑπὲρ ἐπωνυμίαν, καὶ αἰτίαν, καὶ μέθ εξιν τρισυπόστατος οὐσία, καὶ ἡ ἐξ αὐτῆς προερχο μένη, μετεχομένη δὲ καὶ ὀνομαζομένη τοῦ Θεοῦ ἐν έργεια. Καὶ γὰρ οὐ συνορῶσιν ὅτι καθάπερ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ, Πατὴρ λέγεται πρὸς τὸν ἴδιον Υἱὸν, καὶ ἀκτίστως ἔχει τὸ Πατήρ εἶναι, εἰ καὶ μὴ οὐσίαν σημαίνει τὸ Πατήρ· οὕτω καὶ τὴν ἐνέργειαν ἀκτί στως ἔχει ὁ Θεὸς, εἰ καὶ διαφέρει τῆς οὐσίας ἡ ἐνέργεια. Καὶ ὅτε μίαν θεότητά φαμεν, πάντα ὅσα ἐστὶν ὁ Θεός φαμεν, καὶ τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ἐνέρ γειαν. Ἐκεῖνοι τοιγαροῦν εἰσιν οἱ διχοτομούντες δυσσεβῶς τὴν μίαν τοῦ Θεοῦ θεότητα εἰς κτιστὰ καὶ ἄκτιστα. ρκζ'. Συμβεβηκός ἐστι τὸ γινόμενον καὶ ἀπογινό μενον· ἀφ᾽ οὗ καὶ τὰ ἀχώριστα συμβεβηκότα συνορῶ μεν. Εστι δέ πως συμβεβηκός, καὶ τὸ φυσικῶς προσόν, ὡς αὐξόμενόν τε καὶ μειούμενον· καθάπερ ἐν τῇ λογικῇ ψυχῇ ἡ γνῶσις. Αλλ' οὐδὲν τοιοῦτον ἐν τῷ Θεῷ, ὅτι δὴ παντάπασιν ἀμετάβλητος μένει δι' ἣν αἰτίαν, οὐδὲν αὐτῷ κατὰ συμβεβηκός λέγοιτ' ἄν. Οὐ μὴν πᾶν ὅπερ ἐπὶ Θεοῦ λέγεται, οὐσίαν ση μαίνει· λέγεται γὰρ καὶ τὸ πρός τι· ὅπερ ἀναφο ρικόν ἐστι, καὶ ἀναφορᾶς πρὸς ἕτερον, ἀλλ᾽ οὐκ οὐ σίας δηλωτικόν. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ ἡ θεία ενέργεια ἐπὶ Θεοῦ· οὔτε γὰρ οὐσία ἐστὶν, οὔτε συμβεβηκός εἰ καὶ συμβεβηκός πώς ἐστι παρ' ὧν καλεῖται, θεο λόγων δεικνύντων τοῦτο μόνον, ὅτι ἔστιν ἐν τῷ Θεῷ, καὶ οὐσία οὐκ ἔστιν. ρκη'. Ετι ἡ θεία ενέργεια, εἰ καὶ συμβεβηκός ἐστιν ὅπως λέγεται, ἀλλ' ἐνθεωρεῖται τῷ Θεῷ, καὶ σύνθεσιν οὐκ ἐμποιεῖ. Καὶ Γρηγόριος ὁ τῆς θεολο γίας ἐπώνυμος, γράφων περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἡμᾶς διδάσκει· Τὸ Πνεῦμα γάρ, φησί, τὸ ἅγιον, ἢ τῶν καθ' ἑαυτὸ ὑφεστηκότων ἐστὶν, ἢ τῶν ἐν ἑτέρῳ θεωρουμένων· ὧν τὸ μὲν οὐσίαν καλοῦσιν οἱ περὶ ταῦτα δεινοί, τὸ δὲ συμβεβηκός. Εἰ γοῦν συμβέβηκεν, ἐνέργεια τοῦτ᾽ ἂν εἴη τοῦ Θεοῦ· τί γὰρ ἕτερον; ή τίνο;; Τοῦτο γάρ πως και φεύγει σύνθεσιν· τοῦτο λέγων φανερῶς, ὡς εἰ τῶν ἐν τῷ Θεῷ θεωρουμένων ἐστί· διὸ καὶ οὐκ οὐσία, ἀλλὰ συμβεβηκός ἐστι, natur enim Deus in temporalia et æterna et in ipsam æternitatem: dorainatio autem est increata Dei operatio, distincta ab essentia, utpote dicta relative ad aliud quod ipse non est. Bunomiani quodcunque de Deo dicitur, essentiam esse dicunt, ut ingenitam essentiam esse doceant, et inde Filium tanquam a Patre distinctum ad creaturam, ut sibi placet, deprimant. Et præ textus eis est ne, aiunt, duo sint dii, nempe primus qui sit ingenitus, et secundus qui hoc sit inferior utpote genitus. Istos imitantes adversarii, quod cunque de Deo dicitur, essentiain esse dicunt, ut impie ad creaturas deprimant non separatam, sed distinctam ab essentia Dei operationem, quæ ex Deo est, participatur autem a creaturis Omnia " enim, dicitur, participant providentiam e summo principio manantemn. El pretextus eis est ne, aiunt, duo sint divinitates, nempe elata supra, nomen causalitatemque et communicationem trina personis essentia, et procedens ex hac participa taque et nominata Dei operatio. Etenim non adver tunt, sicut Deus Pater dicitur Pater relative ad proprium Filium, et increata est paternitas, licet non essentiam significet vox Pater, ita etiam ope rationem increatam Deo inesse, licet distincta sit ab essentia operatio. Et cum unam divinitatem dicimus, omnia dicimus quæ Deus est, nempe essentiam et operationem. Illi igitur sunt qui impie bipartiunt unam Dei divinitatem in creatam et increatain. 127. Accidens est quod advenit et abit, unde inseparabilia etiam accidentia intelligimus. Est etiam quodam modo accidens quod naturaliter inest, quia augetur et minuitur: sicut in anima rationali scientia. Sed non item est in Deo, qui omnino immutabilis permanet quam ob causam nihil in eo accidens dici potest. Non tamen quod cunque de Deo dicitur, essentiam designat; nam dicitur etiam quod est ad aliquid, et quod proinde relativum est, et relationem ad aliud, non vero essentiam indicat. Hujusmodi est in Deo divina operatio; nam neque essentia est, neque accidens, quamvis quodammodo accidens a quibusdam vocetur theologis, ostendentibus hoc tantum, nempe earu i: Deo esse, nec esse essentiam. 128. Insuper divina operatio, quamvis accidens quodammodo dicitur, considerata tamen in Deo compositionem non facit. Id Gregorius cognomine Theologus de Spiritu sancto scribens nos docet Spiritus sanctus, inquit, vel est ens in seipso subsistens, vel ens in alio residens: quorum unum substantia, alterum vero accidens a theologis di citur. Si ergo ille sit quid accidens, hoc esset operatio Dei: quid enim aliud esset aut cujus foret? Hoc enim quodammodo fugit composition nem. › Idque clare dicit: «Si qualitas in Deo residens sit, idco nec sit substantia, seul accidens,

σκει αὐτά. Εστι δὲ καὶ καταφατικὴ θεολογία, δύνα μιν ἀποφατικῆς θεολογίας ἔχουσα· ὡς ὅταν εἴπῃ τις· Πᾶσα γνῶσις κατά τινος ὑποκειμένου λέγεται, δηλονότι τοῦ γινωσκομένου. Ἡ δὲ τοῦ Θεοῦ γνῶσις κατ' οὐδενὸς ὑποκειμένου λέγεται. Αὐτὸ γὰρ ἐκεῖνο φησιν, ὡς ὁ Θεὸς οὐ γινώσκει τὰ ὄντα ᾗ ὄντα· καὶ τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν οὐκ ἔχει, ὡς ἡμεῖς δηλονότι. Τοῦτον γὰρ τὸν τρόπον, καὶ τὸ μὴ εἶναι τὸν Θεὸν καθ' ὑπεροχὴν λέγεται. Ὁ δὲ τοῦτο λέγων, εἰς τὸ δεῖξαι μὴ καλῶς λέγειν τοὺς λέγοντας εἶναι τὸν Θεόν, φανερός ἐστι μὴ καθ᾽ ὑπεροχήν χρώμενος τῇ ἀποφατικῇ θεολογίᾳ, ἀλλὰ κατ᾽ ἔλλειψιν, ὡς μηδαμή μηδαμῶς ὄντος τοῦ Θεοῦ. Τοῦτο δὲ ἀσεβείας ἐστὶν ὑπερβολή. "Ο, φεῦ! πάσχουσιν οἱ διὰ τῆς ἀποφατικής θεολογίας ἐπιχειροῦντες ἀναιρεῖν, ὡς ἔχει ὁ Θεὸς καὶ οὐσίαν καὶ ἐνέργειαν ἄκτιστον. Ημεῖς δ᾽ ὡς μὴ ὑπ' ἀλλήλων ἀναιρουμένας, ἀμφοτέρας στέργομεν βεβαιούμενοι μᾶλλον ὑφ' ἑκατέρας εἰς τὴν εὐσεβῆ διάνοιαν. ρκδ'. Τὰς τῶν ἐναντίων ερεσχελίας πάσας, τελέως καθελεῖν, καὶ πλατὺν λῆρον ἀποδεῖξαι, ἀποχρῶν εἶναι νομίζω, καὶ βραχὺ ῥῆμα Πατρικόν. Αναρχον γάρ, φησί, καὶ ἀρχὴ, καὶ τὸ μετὰ τῆς ἀρχῆς. Εἷς Θεός· ἀλλ' οὐχ ἡ ἀρχὴ τῷ ἀρχὴ εἶναι τοῦ ἀνάρχου διείργεται. Οὐ γὰρ φύσις αὐτῷ ἡ ἀρχή· ὥσπερ οὐδο ἐκείνῳ τὸ ἄναρχον. Περὶ γὰρ τὴν φύσιν, οὐ ταῦτα φύσις. Τί οὖν; ὅτι μὴ φύσις, ἀλλὰ περὶ τὴν φύσιν ἡ ἀρχὴ, καὶ τὸ ἄναρχον, κτιστὰ ταῦτ' ἐρεῖ τις, εἰ μὴ μαίνοιτο; τούτων δὲ ἀκτίστων ὄντων, καὶ τῇ φύσει τοῦ Θεοῦ προσόντων, σύνθετος παρὰ τοῦτο ὁ Θεός; Οὐδαμῶς· οὐ γὰρ διενήνοχε τῆς θείας φύσεως· ἀλλ εἰ φύσις μᾶλλον εἴη τὰ φυσικῶς προσόντα τῷ Θεῷ, σύνθετον εἶναι τὸ θεῖον πρὸς τοῖς ἄλλοις Πατράσι, καὶ ὁ μέγας διὰ πολλῶν διδάσκει Κύριλλος. Σὺ δέ μοι διελθε τὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου, καὶ τὰ τοῦ ἀδελφοῦ καὶ ἀδελφὰ φρονοῦντος τούτῳ πρὸς Εὐνό μιον. Ἐκεῖ γὰρ εὑρήσεις ἐναργώς Εὐνομίῳ συνάδον τας τοὺς κατὰ τῶν ἐναντίων, καὶ τῶν πρὸς αὐτοὺς ἀντιῤῥήσεων ἕξεις διαρκώς ρκε'. Διὰ τοὺς Εὐνομιανούς, δοκοῦντας μὴ τὴν αὐτ τὴν Πατρὸς εἶναι καὶ Υἱοῦ οὐσίαν, ἐπειδὴ πᾶν τὸ περὶ Θεοῦ λεγόμενον, κατ' ουσίαν λέγεσθαι οἴονται, καὶ φιλονεικοῦσιν, ὡς ἐπεὶ τὸ γεννᾶν καὶ γεννᾶσθαι διάφορά ἐστι, διὰ τοῦτο καὶ οὐσίας διαφόρους εἶναι, καὶ διὰ τοὺς ἀντιλέγοντας μὴ τὸν αὐτὸν Θεὸν εἶναι, τὸν ἔχοντα καὶ τὴν θείαν οὐσίαν καὶ τὴν θείαν ἐν έργειαν· ἐπειδὴ πᾶν τὸ περὶ Θεοῦ λεγόμενον οὐσίαν εἶναι οἴονται, καὶ φιλονεικοῦσιν ὡς διαφορά τίς ἐστιν οὐσίας καὶ ἐνεργείας θείας, πολλοὺς καὶ διαφόρους εἶναι θεούς· δείκνυται μὴ πᾶν τὸ περὶ Θεοῦ λεγό μενον κατ᾽ οὐσίαν λέγεσθαι· ἀλλὰ λέγεσθαι καὶ ἀνα φορικῶς· τουτέστι πρός τι, ὅπερ αὐτὸς οὐκ ἔστιν * ὥσπερ ὁ Πατὴρ λέγεται πρὸς τὸν Υἱόν. Οὐ γάρ ἐστι Πατὴρ ὁ Υἱός· καὶ Κύριος πρὸς τὴν δουλεύουσαν κτίσιν· κυριεύει γὰρ ὁ Θεὸς τῶν ἐν χρόνῳ καὶ ἐν ut entia. Imo est quædam afirmativa theologia negative theologiæ vim habens; sicut cum dicit aliquis: Omnis scientia de aliquo objecto dicitur, scilicet de eo quod cognoscitur; scientia autem Dei circa nullum objectum dicitur. Ipsum enim illud dicit Deum non cognoscere entia quatenus entia, et scientiam rerum non babere, sicut nos videlicet. Eodem per hyberbolen modo dicitur etiam Deum non esse. Qui autem hoc dicit ad significandum non bene dicere eos qui dicunt esse Deum, patet eniın non per hyperbolem uti negativa theologia, sed per ellipsin, perinde ac si nullus ullo modo esset Deus: quod est impietatis hyperbola; et quodl, ebeu faciunt qui negativa theologia inficiari co nantur increatam inesse Deo tum essentiam, tum operationem. Nos vero non alterutram altera de struentes, potius de utraque piam firmiter tenemus doctrinam. 124. Ad cunctas adversariorum cavillationes di luendum et amplam retegendum dementiam, suffj ciens puto breve hoc Patris effalum: «Sine prin cipio est, inquit,et principium, et quod est cum principio. Unus Deus; sed principium, eo quod sil principium, non ideo separatur ab eo quod est sine principio. Non enim natura illi est esse principium, sicut nec buic esse sine principio. Hæc enim sunt circa naturam, non vero natura.. Quid igitur? Num quia nou natura, sed circa naturam sunt esse principium et esse sine principio, creata ideo hæc allquis dixerit, nisi deliret? Quia autem hæc sunt increata et in natura Dei insunt, compositusne id circo Deus? Nequaquam: nonne enim distincta sunt a natura? Verum si econtra idem esset natura quam naturalia Dei attributa, compositum tunc esse Deum præter alios Patres multis verbis magnus de monstrat Cyrillus. Tu vero percurre mecum scri pta magni Basilii et germani ejus germana sen tientis contra Eunomium. Ibi enim reperies eviden ter cum Eunomio concinere adversarios, et suffi cientem eorum habebis confutationem. 125. Propter Eunomianos arbitrantes non eam dem esse Patris et Filii essentiam, quia omne quod de Deo dicitur, secundum essentiam dici existimant, et probare conantur, eo quod generare et generari sint diversa, ideo et essentias esse diversas; et propter eos qui contra dicunt non eumdein esse Deum qui habet divinam essentiam et divinam operationem, quia omne quod de Deo dicitur, essentiam esse putant, et probare conantur, eo quod aliqua sit distinctio essentiæ et operationis divinæ, multos ideo ac diversos esse deos: osteuditur non omne quod de Deo dicitur, secundum essentiam dici, sed dici etiam relative, id est respectu ad ali quid quod ipse non est, verbi gratia Pater dicitur relative ad Filium, nam Pater non est Filius; et Dominus respective ad servientes creaturas, domi

αἰῶνι, καὶ αὐτῶν τῶν αἰώνων· τὸ δὲ κυριεύειν, ἄκτιστός ἐστιν ἐνέργεια Θεοῦ διαφέρουσα τῆς οὐσίας, ὡς πρὸς ἕτερόν τι λεγομένη, ὅπερ αὐτὸς οὐκ ἔστιν. ρας'. Οι Ευνομιανοί, πᾶν ὅπερ ἐπὶ Θεοῦ λέγεται, 196. οὐσίαν εἶναι λέγουσιν, ἵνα τὴν ἀγεννησίαν οὐσίαν εἶναι δογματίσωσι· καὶ τὸν Υἱὸν ἐντεῦθεν ὡς τοῦ Πατρὸς διαφέροντα, εἰς κτίσμα, τό γε εἰς αὐτοὺς ἧκον, κατασπάσωσι. Καὶ ἡ πρόφασις αὐτοῖς, ἵνα, φασί, μὴ δύο γένοιντο θεοί· ὅ τε πρῶτος ὁ ἀγέν νητος, καὶ ὁ δευτερεύων τούτου ὡς γεννητὸς ὑπο ἄρχων. Κατὰ μίμησιν τούτων καὶ οἱ ἐναντίοι, πᾶν ὅπερ ἐπὶ Θεοῦ λέγεται, οὐσίαν εἶναι λέγουσιν· ἵνα τὴν μὴ χωριζομένην, διαφέρουσαν δὲ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ ἐνέργειαν ὡς ἐξ ἐκείνης οὖσαν, μετεχομένην.: « μέντοι παρὰ τῶν ποιημάτων (Πάντα γάρ, φησί, μετέχει προνοίας ἐκ τῆς παναιτίου θεότητος ἐκβλυ-» ζομένης), δυσσεβῶς εἰς κτίσμα κατασπάσωσι. Καὶ ἡ πρόφασις αὐτοῖς, ἵνα, φασί, μή δύο γένοιντο θεό τητες· ἥ τε ὑπὲρ ἐπωνυμίαν, καὶ αἰτίαν, καὶ μέθ εξιν τρισυπόστατος οὐσία, καὶ ἡ ἐξ αὐτῆς προερχο μένη, μετεχομένη δὲ καὶ ὀνομαζομένη τοῦ Θεοῦ ἐν έργεια. Καὶ γὰρ οὐ συνορῶσιν ὅτι καθάπερ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ, Πατὴρ λέγεται πρὸς τὸν ἴδιον Υἱὸν, καὶ ἀκτίστως ἔχει τὸ Πατήρ εἶναι, εἰ καὶ μὴ οὐσίαν σημαίνει τὸ Πατήρ· οὕτω καὶ τὴν ἐνέργειαν ἀκτί στως ἔχει ὁ Θεὸς, εἰ καὶ διαφέρει τῆς οὐσίας ἡ ἐνέργεια. Καὶ ὅτε μίαν θεότητά φαμεν, πάντα ὅσα ἐστὶν ὁ Θεός φαμεν, καὶ τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ἐνέρ γειαν. Ἐκεῖνοι τοιγαροῦν εἰσιν οἱ διχοτομούντες δυσσεβῶς τὴν μίαν τοῦ Θεοῦ θεότητα εἰς κτιστὰ καὶ ἄκτιστα. ρκζ'. Συμβεβηκός ἐστι τὸ γινόμενον καὶ ἀπογινό μενον· ἀφ᾽ οὗ καὶ τὰ ἀχώριστα συμβεβηκότα συνορῶ μεν. Εστι δέ πως συμβεβηκός, καὶ τὸ φυσικῶς προσόν, ὡς αὐξόμενόν τε καὶ μειούμενον· καθάπερ ἐν τῇ λογικῇ ψυχῇ ἡ γνῶσις. Αλλ' οὐδὲν τοιοῦτον ἐν τῷ Θεῷ, ὅτι δὴ παντάπασιν ἀμετάβλητος μένει δι' ἣν αἰτίαν, οὐδὲν αὐτῷ κατὰ συμβεβηκός λέγοιτ' ἄν. Οὐ μὴν πᾶν ὅπερ ἐπὶ Θεοῦ λέγεται, οὐσίαν ση μαίνει· λέγεται γὰρ καὶ τὸ πρός τι· ὅπερ ἀναφο ρικόν ἐστι, καὶ ἀναφορᾶς πρὸς ἕτερον, ἀλλ᾽ οὐκ οὐ σίας δηλωτικόν. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ ἡ θεία ενέργεια ἐπὶ Θεοῦ· οὔτε γὰρ οὐσία ἐστὶν, οὔτε συμβεβηκός εἰ καὶ συμβεβηκός πώς ἐστι παρ' ὧν καλεῖται, θεο λόγων δεικνύντων τοῦτο μόνον, ὅτι ἔστιν ἐν τῷ Θεῷ, καὶ οὐσία οὐκ ἔστιν. ρκη'. Ετι ἡ θεία ενέργεια, εἰ καὶ συμβεβηκός ἐστιν ὅπως λέγεται, ἀλλ' ἐνθεωρεῖται τῷ Θεῷ, καὶ σύνθεσιν οὐκ ἐμποιεῖ. Καὶ Γρηγόριος ὁ τῆς θεολο γίας ἐπώνυμος, γράφων περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἡμᾶς διδάσκει· Τὸ Πνεῦμα γάρ, φησί, τὸ ἅγιον, ἢ τῶν καθ' ἑαυτὸ ὑφεστηκότων ἐστὶν, ἢ τῶν ἐν ἑτέρῳ θεωρουμένων· ὧν τὸ μὲν οὐσίαν καλοῦσιν οἱ περὶ ταῦτα δεινοί, τὸ δὲ συμβεβηκός. Εἰ γοῦν συμβέβηκεν, ἐνέργεια τοῦτ᾽ ἂν εἴη τοῦ Θεοῦ· τί γὰρ ἕτερον; ή τίνο;; Τοῦτο γάρ πως και φεύγει σύνθεσιν· τοῦτο λέγων φανερῶς, ὡς εἰ τῶν ἐν τῷ Θεῷ θεωρουμένων ἐστί· διὸ καὶ οὐκ οὐσία, ἀλλὰ συμβεβηκός ἐστι,

καὶ Πνεῦμα ονομάζεται, οὐδὲν ἕτερον είναι δυνατὸν εἰ μὴ ἐνέργειαν Θεοῦ. Τοῦτο γὰρ ἐδήλωσεν εἰπών Τί γὰρ ἕτερον; ἢ τίνος; προκατασκευάζων δὲ, πῶς οὐδὲν ἕτερον, οὐ ποιότητα, ἢ ποσότητα, ή τι τῶν τοιούτων ἐνθεωρεῖσθαι τῷ Θεῷ δυνατόν, ἀλλ' ἐνέργειαν μόνην, επιφέρει· Τοῦτο γάρ πως καὶ φεύγει σύνθε σιν. Πῶς δὲ ἡ ἐνέργεια ένθεωρουμένη τῷ θεῷ φεύγει τὴν σύνθεσιν; Ἐπειδὴ μόνος ἀπαθεστάτην ἔχει τὴν ἐνέργειαν, ἐνεργῶν μόνον, ἀλλ' οὐχὶ καὶ πάσχων κατ' αὐτὴν, οὐδὲ γινόμενο;, οὐδὲ ἀλλοιούμενος. ρκθ'. Οτι δὲ καὶ ἄκτιστον οὖσαν οἶδε ταύτην τὴν ἐνέργειαν ὁ Θεολόγος, ἀνωτέρω μικρὸν αὐτὸς ἔδειξε, πρὸς τὸ κτίσμα ταύτην ἀντιδιαστείλας. Τῶν καθ' ἡμᾶς γὰρ, φησί, σοφῶν, οἱ μὲν ἐνέργειαν τὸ Πνεῦμα ὑπέλαβον, οἱ δὲ κτίσμα, οἱ δὲ Θεόν. Θεὸν μὲν οὖν ἐνταῦθα τὴν ὑπόστασιν αὐτὴν λέγει. Πρὸς δὲ τὸ κτίσμα ἀντιδιηρημένην δείξας τὴν ἐνέργειαν, μὴ εἶναι κτίσμα σαφῶς ὑπέδειξεν. ᾿Αλλὰ καὶ μικρὸν προϊών, κίνησιν Θεοῦ ταύτην εἶπε τὴν ἐνέργειαν. Πῶς οὖν οὐκ ἄκτιστος ἡ τοῦ Θεοῦ κίνησις; περὶ ἧς καὶ Δαμασκηνὸς ὁ θεοφόρος, ἐν νθ' κεφαλαίῳ γράφων, Ενέργεια μέν έστι, φησίν, ἡ δραστική καὶ οὐσιώδης τῆς φύσεως κίνησις· ἐνεργητικὸν δὲ ἡ φύσις, ἐξ ἧς ἡ ἐνέργεια πρόεισιν· ἐνέργημα δὲ τὸ τῆς ἐνεργείας ἀποτέλεσμα· ἐνεργῶν δὲ, ὁ κεχρη μένος τῇ ἐνεργείᾳ, ἤτοι ἡ ὑπόστασις. ρλ'. Οἱ ἐναντίοι, ἐκ τοῦ τὸν Θεολόγον ἐνταῦθα φάνα, Εἰ δὲ ἐνέργεια ενεργηθήσεται καὶ οὐκ ἐνεργήσει, καὶ ὁμοῦ τὸ ἐνεργηθῆναι παύσεται, κτιστὴν ἐντεῦ θεν ὑπενόησαν καὶ ἀπεφήναντο τὴν θείαν ταύτην ἐνέργειαν. Ηγνόησαν γὰρ ὅτι τὸ ἐνεργεῖσθαι καὶ ἐπὶ τῶν ἀκτίστων λέγεται, ὡς καὶ ὁ Θεολόγος οὗτος δείκνυσιν ἀλλαχοῦ γράφων· Εἰ δὲ ἐνεργείας ὄνομα ὁ Πατήρ, τοῦτο ἐνηργηκὸς ἂν εἴη τὸ ὁμοούσιον. Φησὶ δὲ καὶ ὁ Δαμασκηνὸς ὁ θεοφόρος· Ἐν δεξιᾷ τοῦ Παν τρὸς ὁ Χριστὸς ἐκάθισε, θεϊκῶς ἐνεργῶν τὴν τῶν ὅλων πρόνοιαν. 'Αλλ' οὐδὲ τὸ, κατέπαυσε, τῷ ἀκτίστω τῆς ἐνεργείας προσίσταται. Κατὰ γὰρ τὸ δημιουγεῖν ἄρχεται ὁ Θεὸς καὶ παύεται· ὡς καὶ ὁ Μωϋσῆ; φησιν, ότι ο Κατέπαυσεν ὁ Θεὸς ἀπὸ πάντων τῶν ἔρα γων ὧν ἤρξατο ποιῆσαι.. Τὸ μέντοι δημιουργεῖν τοῦτο καθ' ὁ ἄρχεται ὁ Θεὸς καὶ παύεται, φυσική καὶ ἄκτιστός ἐστιν ἐνέργεια Θεοῦ. ρλα'. Ο θεῖος αὖθις Δαμασκηνός, μετὰ τὸ εἰπεῖν ὅτι ἐνέργειά ἐστιν ἡ δραστικὴ καὶ ουσιώδης τῆς φύσεως κίνησις, θέλων δεῖξαι, ὡς τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν ὁ Θεολόγος εἶπεν ἐνεργεῖσθαί τε καὶ παύς σθαι, προτεπήνεγκεν· Ιστέον, ὡς ἡ ἐνέργεια κια νησίς ἐστι, καὶ ἐνεργεῖται μᾶλλον ἢ ἐνεργεῖ, καθώς φησιν ὁ Θεολόγος Γρηγόριος, ἐν τῷ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγῳ. Εἰ δὲ ἐνέργειά ἐστιν, ἐνεργηθής σεται δηλονότι καὶ οὐκ ἐνεργήσει, καὶ ὁμοῦ τὸ ἐνεργηθῆναι παύσεται. Φανερὸν οὖν ὡς οἱ τὰ τῶν ἐναντίων φρονοῦντες, κτιστὴν εἶναι δογματίζοντες ἣν ἐνταῦθα Γρηγόριος ὁ Θεολόγος είρηκεν ἐνέργειαν, αὐτὴν τὴν φυσικὴν καὶ οὐσιώδη τοῦ Θεοῦ ἐνέργειαν, qui spiritus vocatur, nihil aliud esse potest quam Dei operatio. › Hoc enim ostendit dicens: ‹ Quid enim aliud esset? aut cujus esset? › Et præstituens quomodo nihil aliud, non qualitas, nec quantitas, nec aliquid hujusmodi residere in Deo possit, sed operatio tantum, subdit:. Hoc enim quodammodo fugit compositionem. Quomodo autem operatio in Deo spectata fugit compositionen? Quia solus «mnino impassibilem habet operationem, et secun dum eam operatur tantum, sed non patitur, nec fit, nec mutatur. 129. lucreatam autem innotescere sibi illam operationem Theologus paulo superius ipse docet, eam a creatura distinguens: «Nostrorum enim, inquit, doctorum alii Spiritum putaverunt opera tionem, alii creaturam, alii Deum. Deum hic per sonam ipsam dicit. creatura autem distinctam ostendens operationem, hanc non esse creaturam clare subostendit. Sed et paulo post, motum Dei vocat illam operationen: «Nonne increatus est Dei notus?, De qua etiam Damascenus deifer, in quinquagesimo nono capitulo scribit: «Operatio est activus et essentialis naturæ motus; activitas auteni est natura, ex qua operatio procedit; opus vero est operationis effectus; agens demum est qui utitur operatione, scilicet persona. 150. Adversaril, ex eo quod Theologus hic dicat Si autem sit operatio, agetur, at non aget, et simul agi desinet, creatam inde putaverunt et docuerunt divinam illam operationem. Nescierunt enim etiam increata dici opera, prout ostendit idem Theologus alibi scribens: «Si autein Pater esset nomen operationis, hæc operaretur consubstan tiale.. Dicit quoque Damascenus deifer: • Ad dexteram Patris Christus sedet, divine operans universorum providentiam, nec illa vox ‹ requievit,» quin increata sit operatio impedit. Nam creare Deus incipit ac desinit, sicut dicit Moyses Requievit Deus ab universo opere quod facere inceperat. Creatio tamen illa quam incipit Deus et absolvit, est naturalis et increata Dei ope ratio. 131. Divus iterum Damascenus, postquam dixit operationem esse activum et essentialem naturæ motum, ostendere volens Theologum dixisse hujus modi operationem agi et absolvi, addidit: «Scien lum est operationem esse notum, et agi potius quam agere, ut ait Theologus Gregorius in sermone de Spiritu sancto: ‹ Si autem operatio sit, agetur scilicet, at non aget, et simul agi desinet. > Manifeste igitur adversarii creatam esse docentes quam hic Gregorius Theologus dicit operationem, ipsam naturalem et essentialem Dei operationem dementer ad creaturas deprimunt: quam sacer Damascenus non actam solum, sed et agentem * Gen. 11, 2.