SCRIPTOR Vitæ S. Genovefæ, cap. IV, num. 15, apud Bollandum, 3 Januarii, tom. I, pag. 139. Duodecim enim virgines spirituales, quas Hermas, qui et Pastor nuncupatus est, in libro suo descri psit, ei individuæ comites exstitere, quæ ita nominantur: Fides, Abstinentia, Patientia, Magnamitas Simplicitas, Innocentia, Concordia. Charitas, Disciplina, Castitas, Veritas et Prudentia Lib. III, simil. IX, capp. 2, 15 et seqq. JOANNES SARISBERIENSIS, Epistola 172. Liber vero Sapientiæ et Ecclesiasticus, Judith, Tobias et Pastor, ut idem Ilieronymus asserit, non re putantur in Canone. Ille autem qui Pastor inscribitur an alicubi sit, nescio: sed certum est, quod Hieronymus et Beda illum vidisse et legisse se testantur. DE VITA ET SCRIPTIS SANCTI HERMÆ. (D. Le NOURRY, Apparatus ad Bibliothec. max. p. 47.) Analysis operis S. Hermæ cui titulus: PASTOR. PRIMUS hujus operis liber in quatuor visiones di stribuitur. In prima auctor mulierem in Tiberi la vantem se vidisse ait; cujus quidem forma captus cum uxorem ei similem concupivisset, inde ab ea dem muliere, aliaque seniore correptus est.Exinde patefacit ejusmodi cogitata, quæ minime mala vi dentur, periculosa esse, nec criminis expertia. Ar guitur insuper quod peccantes filios suos, ut par erat, non emendaverit; et quid ad culpam hanc eluendam præstandum foret, docetur. Ædificata de nique a Deo Ecclesia ei ostenditur, et quod omnia plena fient electis ejus. In secunda visione oblatus est Hermæ ab eadem anu liber; quem cum legisset intellexissetque, eo rursus castigatur, quod peccata uxoris suæ ac fi liorum non prohibuerit,illique aperitur quid ad ob tinendam veniam agere debeat. Atque ibi postquam de pœnitentia, innocentia et simplicitate sermo in stitutus est, præcipitur annuntiare, quod tribulatio magna venit.Ipsi deinde declaratur, mulierem,quam viderat, esse Ecclesiam, a qua ut duo memorati li-, bri quæ descripserat exemplaria, unum quidem Graptæ, alterum vero Clementi, per omnes civita tes mittendum, ut ipsemet dirigat, mandatum continuo accipit. In tertia visione eadem mulier turrim, quæ ædi ficabatur, Hermæ ostendit; illique quomodo, a qui bus et quibus lapidibus construeretur; atque ex la pidibus qui assumpti, qui rejecti, qui iterum secti ædificioque aptati, clare explicat; ac qua tandem ratione hæc turris Ecclesiæ figura esset, aperit. His ille trium ejusdem Ecclesiæ, quam sub mulieris specie viderat, subjungit apparitionum expositio nem. Quarta ultimaque visione Hermas conspexit bel luam, quæ uno haustu, nisi angelus obstitisset, ci vitatem integram devorare poterat. Hanc autem bel luam pressuræ et tribulationis super venturæ figuram esse, a virgine, quæ Ecclesiam figurabat, didicit, ab eaque accepit qua arte vinci posset; ac tandem hæc auribus sanctorum loqui jubetur. LIBER SECUNDUS duodecim mandata, quæ Pastor nuntius, et propositus pænitentiæ ab Herma descri bi imperat, complectitur.Primum eorum docet quid de Deo, qui timendus est, credendum. Secundum, vitam in simplicitate et innocentia ducendam, elee mosynas omnibus erogandas, nullius famæ detra hendum. Tertium,veritatem semper asserendam et nunquam mentiendum.Quartum, castitatem corpo ris atque animæ servandam, quidque sponso erga sponsam infidelem agendum sit.Ibi vero quædam de poenitentia obiter perstringuntur.Quintum manda tum æquanimitatem et patientiam præcipit. Sexto, duæ viæ et duo genii, quorum unus justitiæ,et se quendus; alter injustitiæ, et expellendus ostendun tur. Septimo, Deum timendum, minime vero de monem. Octavo, omne malum quod fugiendum, omne bonum quod agendum est. Nono, quæ bona sint in oratione sine dubitatione et cum perseve rantia,a Deo semper postulanda. Decimum prohibet. tristitiam, quæ filia dubitationis et iracundiæ esse demonstratur. Undecimum aperit quid discriminis sit veros inter ac falsos prophetas; de quibus rur sus et in duodecimo, ubi de bona malaque cupidi tate, altera sequenda, fugienda altera tractatur. Post hæc Pastor Hermæ imperat, ut diligenter hæc omnia servet mandata, hortaturque omnes, ut ea pariter observent.Denique idem Pastor hanc man datorum observationem, propter quam homines vivent Deo, eis facilimam esse demonstrat. Is porro in TERTIO LIBRO ad varias similitudines quibus Hermam erudire pergit,convertit sermonem Docet itaque non divitiis accumulandis,sed erogan dis eleemosynis incumbendum. Quod quidem probat similitudine vitis cum divite, et ulmi cum paupere,

librum scripsit, in quo mandatum confirmatur, quod ei præcepit angelus Domini, cum veniret ad eum in habitu pastoris, ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur. Auctor decretalis, ad universos Christi fideles, quæ ipsimet Pio Pontifici tribuitur, eadem quoque tradidit: Istis ergo temporibus Hermas do ctor fidei et Scripturarum effulsit inter nos..... eidem Hermæ angelus Domini in habitu pastoris apparuit, et præcepit ei ut Pascha die Dominico ab omnibus celebraretur.Ex his porro ultimis verbis alterum ex his duobus scriptoribus ab altero id quod scribebat mutuatum esse, aut utrumque ex iisdem hausisse fontibus haud absurde colligas. Hos vero nonnulli, Beda nimirum et Ado, non quidem in citatis a quibusdam eorum Martyrologiis, sed in Chronolo qui nisi divitem, sicut ulmus vitem fulciat, serpit, scilicet Pii papæ, episcopatu, frater ipsius Hermas nec ullum vix unquam fructum referet. Hinc ad alias transit similitudines, planumque primo id fa cit, quod sicut arbor viridis a sicca non hieme sed æstate distinguitur,sic homo justus ab injusto non in hoc mundo, sed in judicio extremo est discernen dus. Deinde jejunium cum ea comparat diligentia, qua servus vitem domini sui,magis quam sibi fue rat imperatum,colere studuit.Qua eadem similitu dine ostendit quanta pro hominibus Deus patraverit, et quanta illi puritate vitam instituere debeant.Ob oculos postea pastorem juvenem ponit, cujus pecora copiosa in voluptatibus et deliciis, figurabant homi nes voluptatibus deditos; quorum aliqui corrumpun tur usque ad defectionem, alii usque ad mortem.Non diffitetur tamen quasdam esse voluptates, salutem afferentes. Hinc venit ad similitudinem salicis magnæegiis postea secuti sunt. Ibi siquidem Beda cum cujus rami absque arboris diminutione abscissi, multisque hominibus distributi, atque variis sicci tatis et viriditatis gradibus ab iisdem restituti, varios observandæ legis divinæ modos mystice significa bant.Rami autem nonnulli iterum et tertio plantati et ad varios viriditatis gradus revocati, gerebant peccatorum variis modis poenitentiam agentium similitudinem.Post hæc constructionem turris, simi litudinem Ecclesiæ præferentis, quam libro primo levius attigerat, fusissime describit:et quidquid ad eam pertinet, singillatim Christianis, maxime vero. poenitentibus applicando, omnia quæ a singulis quibusque persolvenda erant, religionis et pietatis officia explicat. Dehinc narrat Hermas quam solli cite angelus,qui eum Pastori nuntio pænitentiæ tra- eorumdem pontificum catalogi apud eosdem Bol diderat, ipsimet, ut mandata hactenus exposita observet,aliisque similiter observanda esse nuntia ret, imperaverit. Postremo ille angeli memorat po licitationem, qua fore ut ipsi pastorem et duodecim virgines, id est omnes omnino virtutes, cum eo in æternum permansuras mitteret, ultra spoponderat. Quis Hermas auctor hujus operis; num sit frater Pii primi, summi pontificis. Extra controversiam est hoc opus idem esse quod ab antiquissimis Patribus Hermæ nomine laudatur. Id liquido probatur ex eorumdem Patrum libris,ubi non pauca auctoris nostri testimonia ex variis hujusce operis partibus transcripta occurrunt. Au ctor vero ipse in hoc opere nomen Hermæ ubique as sumit. Quapropter illud tantum venit in controver siam, quis iste sit Hermas, et quo vixerit tempore. Quidam itaque scriptores illum Pii primi summi pontificis fratrem fuisse indubitanter asserunt. Sic enim sentiebat auctor poematis,Tertulliani nomine. inscripti, qui de illo ita cecinit Post hunc deinde Pius, Hermas cui nomine frater Angelicus pastor, qui tradita verba locutus. Eidem sententiæ auctor Pontificalis,qui Damaso tribuitur, hune subscripsit in modum: Sub hujus 1 In Propylæo mensis Maii. scripsisset Justinum philosophum sub Pio papa mar tyrio vitam finiisse, continuo subdidit: Hermas scri psit librum, qui dicitur Pastoris, in quo præceptum angeli continet, ut Pascha Dominico die celebraretur Bedæ autem verba sic Ado transcripsit: Pius epi scopus Romæ habetur, sub quo Hermas librum scri psit, qui dicitur Pastoris, in quo præceptum continet angeli, ut semper Pascha die Dominico celebretur. Auctor quoque veteris Romanorum pontificum ca talogi, apud Bucherium et Bollandi¹ continuatores, in eadem est sententia Sub hujus, Pii, episcopatu frater ejus Hermas librum scripsit in quo mandatur contineturque quod ei præcepit angelus, cum venit ad eum in habitu pastoris. Denique scriptor alterius landi asseclas idem paucioribus verbis dixit: Pius natione Italus ex patre Rufino, frater Pastoris. Verum hæc opinio stare nullo modo potest. Pri mo enim quidam ex his scriptoribus secum ipsi pugnant.Ado siquidem in suo Martyrologio scribit Natale sancti Hermæ cujus apostolus Paulus memi nit..... Hunc asserunt auctorem esse libri, qui appel latur PASTOR. Atqui si Hermas discipulus fuit Pauli vel Paulus illius meminit, non potuit certe librum suum, sicuti idem Ado in Chronologia sua asserit, sub pontificatu Pii scribere, quippe qui centum ferme post Paulum annis summus pontifex renun tiatus est. Deinde hi scriptores narrant ex libro Hermæ sta tutum, ut Pascha die Dominico celebretur. At fru stra apud nostrum auctorem hujusmodi decretum quæsieris. Vel ergo auctores illi, qui de libro a se nusquam viso scripsisse videntur, omnino falsi sunt, vel de alio opere,a nostro plane penitusque diverso, loquuntur. Denique manifestum est posteriores scriptores opinionem suam a prioribus sumpsisse, proindeque originem ejusdem opinionis in memora tum poematis, aut Pontificalis auctorem esse refun dendam. Atqui uterque auctor est apocryphus, nul lius nominis nullius diligentiæ,nullius auctoritatis.

Num Hermas fuerit discipulus Pauli apostoli. bendi genere omnes ad agendam peccatorum suo rum pœnitentiam facilius excitaret, eisque ostende ret quanta a Christianis vitæ morumque sanctitas desideretur. At quidquid sit de auctoris nostri san ctitate, vero videtur satis simile illumea ætate, quam paulo supra assignavimus, et vixisse, et commenta tionem suam emisisse in publicum. Quo tempore hos libros scripserit. Cæterum si argumenta nostra rigidioribus criti cis non satis firma sint et valida, hi tamen Hermæ libros ab eo non modo ante Origenis et Tertulliani, sed etiam Clementis et Irenæi tempora, id est ante sæculi secundi finem, quo saltem Irenæus scripsisse perhibetur, vulgatos fuisse fateantur necesse est. Id Contra vero scriptores, illis omnibus nomine et ætate longe superiores, putant Hermam auctorem nostrum fuisse discipulum Pauli apostoli,quem ille in Epistola ad Romanos 2 his salutat verbis: Salu tate Asyncritum, Phlegontem, Hermam. Origenes enimvero in hunc Pauli locum sic scribit: Puto quod Hermas iste sit scriptor libelli illius, qui Pastor appellatur; quæ scriptura valde mihi utilis videtur, et puto, divinitus inspirata. Eusebius 3 autem: Apo stolus Paulus, inquit, in salutationibus illis, quæ sub finem Epistolæ ad Romanos leguntur, mentionem fecit Hermæ, cujus esse fertur is liber, qui Pastor inscri ptus est. Hieronymus vero id ab aliis assertumesse memorat: Hermas, inquit, cujus apostolus Paulus adquidem ex eorumdem Ecclesiæ Patrum testimoniis, Romanos scribens meminit..... asserunt auctorem esse libri qui appellatur Pastor. Possunt iis sub jungi posteriores scriptores, qui illorum verba transcripserunt, vel eorum subscripserunt senten tiæ. Hos inter Sedulius Origenis verba mutuatur, Nicephorus vero Eusebiis vestigiis insistit. In hujus porro sententiæ firmamentum illud adduci posset, quod Hermas ipse testatur ex duobus libri sui exemplaribus a se descriptis, unum in exteras ci vitates a Clemente mittendum: Mittet autem Cle mens in exteras civitates; illud enim permissum. Quem enim alium his ille verbis designat, quam Clementem summum pontificem, qui cum Romæ sederet, inde cæteris omnibus facilius poterat hunc librum in exteras mittere civitates? Porro si hæc sententia, cui nihil adversans et repugnans videtur, sit vera, dicendum profecto hos libros ab auctore nostro ante finem primi Ec clesiæ sæculi editos Clemens enim, juxta poste riores diligentioresque historiæ scriptores, Roma nam sedem tenebat, intra annos 67 et 76, vel juxta alios, ab anno 93 ad annum 100, quo in Chersone sum exsul missus est. Nulli etiam dubitamus scriptorem nostrum hunc esse Hermam cujus nomen in sanctorum Martyro logia relatum, in Romano sic notatum legitur Romæ, sancti Hermæ, cujus apostolus Paulus in Epistola ad Romanos meminit. Hic digne semetipsum sacrificans, acceptabilisque Deo hostia faclus, vir tutibus clarus cælestia regna petivil. Verum contra tantum hujus viri sanctitatem ea dubitationem scrupulumque injiciunt, quæ de se metipso passim in suo libro prædicat, se patrem familias fuisse, qui nimia in uxorem et filios indul gentia peccatis eorum non obstiterit; seque ipsum multa magnaque peccasse, nec fere unquam ad veritatem locutum. Responderi tamen potest Hermam non in sua, sed in aliorum persona hæc omnia dixisse; ut illo scri quæ supra dedimus, cuivis planum fiet. Utrum vero iidem antiquissimi scriptores hanc lucubrationem longe ante ab Herma editam putaverint, inde facile intelliges quod ea ab illis non ut nova et recens edita, sed ut vetus et antiqua passim ubique citata legatur. Irenæus autem, eorum omnium antiquissi mus, illius tanquam unius sacræ Scripturæ libri. auctoritate his verbis utitur: Bene ergo Scriptura dicit: Primo omnium crede quod unus est Deus, etc. Quod certe indicio est in ea fuisse Irenæum opi nione eamdem lucubrationem ab uno ex apostolis, vel saltem aliquo proximo eorum successore, fuisse profectam. Eusebius vero non solum citata Irenæi verba retulit, verum etiam librum Hermæ ab aliis quoque, quos vetustissimos appellat, laudari testa tus est: Comperimus, inquit, quosdam ex vetustis simis (rahatorázov) scriptoribus ipsius testimonio usus fuisse. Quibus sane verbis ille quosdam Cle mente et Irenæo antiquiores indicasse nonnullis for sitan videbitur. Sed quolibet accipiantur sensu, non obscure iis significatur Eusebium sibi persuasum habuisse hos libros primæ post sacras Scripturas fuisse in Ecclesia antiquitatis. Neque tamen dicen dum illos primam Ecclesiæ persecutionem præces sisse, quandoquidem in iisdem libris fit mentio martyrum qui jam perpessi fuerant feras bestias, flagella, carceres, cruces. At vero cum in iis quoque alia persecutio, quam probabiliter eam esse putamus quæ a Domitiano anno 92 excitata est, imminens prænuntietur 10, inde non absurde colligas hoc opus paulo ante hunc annum, Clemente jam in summum pontificem assumpto, ab Herma scriptis fuisse tra ditum. Num hi libri Græce primum scripti sint. llos Pastoris libros a Græco auctore, et Græce primo compositos fuisse, ita pro certo omnes posue runt, ut nullus unquam id in controversiam vocasse cap. xvi, v. 14. 3 Lib. III Histor., cap. 3. De scriptor. ecclesiast. 5 Comment. in Epist. Pauli. Lib. II Histor., cap. 46. lib. 1v Adver. hæres., c. 37. lib. v Histor., cap. 8. lib. 1, vis. 3. 10 vis. 2 et 3

dilectiones inter barbarismos recenset, quas apud scriptiores politioris elegantiæ reperire est. Quod vero ad secundum spectat, inde falsi ille convinci tur, quod longe pluribus ante Anastasium sæculis quædam hujus Latinæ interpretationis verba, qualia in ea ipsa habentur, a Tertulliano transcripta legi mus. Neque dixeris hunc librum, ut supra monui mus tempore Hieronymi ignotum fuisse Latinis, idque argumento esse illum nondum tunc Latine redditum. Nam futilis et vana est hæc ratiocinatio, quandoquidem hic liber non tantum Tertulliano, qui Hieronymo antiquior est, notissimus fuit; ve rum etiam Rufino et Cassiano, eidem Hieronymo coævis et supparibus, qui hunc librum procul dubio Latine interpretatum viderunt. videatur. Ea tam cura qua libros bibliothecæ puræ, nec styli elegantioris; sed Barthius plures nostræ examinandos suscepimus, non sinit ut illud. idem omnino intactum relinquamus. Præcipuumita que quo id probetur, argumentum ex his Hiero nymi eruitur verbis 11: Multi, inquit, Scriptorum veterum de eo usurpaverunt testimonia, sed apud Latinos pene ignotus est. Deinde Origenes in publico, quem apud fideles Christianos habebat, sermone unum aliquod ex his libris testimonium, sed tantum modum dimidiatum, profert 12, auditores ad ipsosmet libros, haud dubie Græcos, ubi reliqua legerent mittere contentus: Potestis quippe, inquiebat ille, legere si vultis. Denique hoc opus multo sæpius a Græcis Patribus quam a Latinis laudatum est. At nemo, uti opinor, librum Latinis pene ignotum, Græcis vero non doctis tantum,sed quibusque pas sim notissimum et usitatissimum, Græce primo scriptum fuisse inficiabitur. Nonnulla tamen contra hæc omnia, quantumvis valida sint argumenta, opponi utique possunt. Et primo quidem, omnia Hermæ visa, uno tantum excepto, Romæ vel in vicinis ejusdem urbis locis data narrantur. Deinde vero Hermas de jejunio sic loquitur 13 Video Pastorem.... dicentem mihi Quid tam mane huc venisti? Respondi: Quoniam, domine, stationem habeo. Quid est, inquit, statio? Et dixi: Jejunium. At certe quis Græcus auctor ita unquam locutus est: Statio est jejunium? Hic profecto loquendi modus non Græcis, sed Latinis proprius peculiarisque est, uti liquido colligitur ex Tertulliano aliisque quos in doctissimi Cangii Glos sario ad verbum Statio citatos reperies. Porro au tem minime nos latet ad utramque rationem respon deri posse, et ad primam quidem, ideo Romam aliaque vicina loca hoc in libro memorari, quia civitas erat totius orbis caput, atque apud omnes celebratissima. Ad secundam vero, objectum lo quendi modum solius esse interpretis, qui auctoris Græci verba liberiori paraphrasi audacius vertendi sibi jus arrogavit. An autem hæ responsiones om nibus faciant satis, aliorum esto judicium. Num versio Latina sit barbara et Anastasius illius sit auctor. Cum hoc opus Græce scriptum perierit, de aucto ris illius stylo dicendive charactere nihil certi a nobis statui potest. De ejus autem Latina interpre tatione non possumus Barthio penitus assentiri, qui primo ait eam ut pote mistam barbarismis, ha buisse semibarbarum translatorem. Secundo quod, mihi si censio, verba ejus sunt, detur, Anastasium Bibliothecarium hujus translationis auctorem dicam, cujus exstant clam palamque similis industriæ et scriptionis monumenta 14. Quantum enim ad primum, non diffitemur horum translationem librorum non esse Latinitatis omnino Non sit tantum epitome. Tertium addit Barthius, cæteris peræque falsum, scilicet hos libros Latine redditos quamdam tan tummodo esse Græci textus epitomen, in qua inter pres multa auctoris Græci verba sciens prudensque prætermiserit. Unde enim id probabit Barthius? Nunquid præ manibus habuit Græcum hujusce operis exemplar, quocum Latinam interpretationem. composuerit? minime gentium. Contra vero inte grum in illa minimeque mutilum opus contineri eo luculenter demonstratur, quod omnia testimonia, quæ sane plura sunt, ab scriptoribus ex ipso eo dem prolata, in ea reperiantur. At, inquiens, unum ex hac commentatione locum retulit Clemens Alexandrinus, cujus Latina verba illic frustra quæsieris. Sed id frustra objicitur. Nam Clementem non auctoris verba, sed mentem ac sen sum, quod solum intenderat, ibi retulisse planum est et perspicuum. De titulos hujusce operis. Hoc opus pluribus variisque titulis ab antiquis scri ptoribus prænotatur. Rufinus etenim ubi eos libros enumerat, qui vocantur a majoribus non canonici, sed ecclesiastici, de illo sic loquitur 15: In Novo Testamento libellus qui dicitur Pastoris sive Hermas. qui appellatur: Duæ viæ vel judicium Petri. Quid sibi his verbis ille velit, attentius perpendendum. Libellus enim Pastoris appellari non potest Duæ viæ, tum quia sexti tantum mandati initio 16 de hoc argumento disseritur, atque plura alia toto in opere tractantur; tum quia alius omnino est totius operis scopus. Neque etiam inscribi potest judicium Petri hac quippe de rc nihil in his libris invenias. Aliquod igitur mendum in Rufini textum irrepsit. vel illius verbis duo aut tres diversi libri indicantur. Primus quidem libellus qui dicitur Pastoris, de quo jam quæstio habetur. Secundus est libellus; hæc enim vox libellus forte subaudiri debet; li 11 De scriptor, eccles. hom. 13, in Ezechiel. 13 simil 5. 14 Animadv. ad Hermæ Pastor. circ. init. 15 Exposit in Symb. apost. 16 lib. 11.

bellus, inquam, qui appellantur Dua Viæ, vel Judi cium Petri; nisi per tò Judicium Petri tertius for tasse liber designetur, cujus llieronymus his ver bis meminit 17: Quintus Judicium Petri inter apo cryphas scripturas, de quo alibi nobis erit dicendi lo cus. Usitatior hujusce operis epigraphe, quæque apud antiquos scriptores et frequentius et potiori jure occurrit, est Pastor vel Liber Pastoris. Hermam enimvero in secundo et tertio libro Pastor alloqui tur et informat, illique visiones libri primi, in pri mis vero tertiam enucleat et aperit. Denique idem opus nomine auctoris aliquando appellatur Hermas, aut Hermes, unius litteræ mu tatione a librariis facta; vel, ut observat Labbeus, Eppas, mutata duntaxat dialecte, dictus est 'Epuйs. Vero tamen similius est Hermam, cum proprium nomen operi suo præfigere nollet, illud inscribi voluisse hac epigraphe Pastor vel Liber Pastoris. Tertulliano nihilominus hæc inscriptio non omnino probari videtur. Ait quippe 18: Hermas cujus scri ptum fere Pastor inscribitur. Verum credibile est. illum hanc particulam fere, id est fere semper, ideo addidisse, quia apud nonnullos alios scripto res hoc opus alio quodam titulo, quod quidem non negamus, aliquando prænotabatur. De hujus operis divisione, capitibus et capitum argumentis. In manuscriptis codicibus S. Germani a Pratis, Colbertino et aliis, nec non in prioribus editis lu cubratio ista inscribitur: Liber Pastoris, nuntii pænitentiæ, sed nullibi unquam in tres libros dis tribuitur. In editione Henrici Stephani, anno 1513, idem ac in manuscriptis est titulus: at libri secundi initio continenter et absque ulla divisione legitur De mandatis a Pastore, angelo pænitentiæ. Visio quinta, etc. Neque etiam antiquissimi Patres ullam hujusce operis in tres libros divisionem agnovere. Ab Origene siquidem, Tertulliano, Athanasio, Ru fino, Cassiano vocatur Liber, vel Libellus Pastoris, Scriptura, vel Scriptum. Præterea in iisdem manuscriptis libris et anti quioribus editionibus, nulla sunt argumenta seu summaria capitum, sed simpliciter legitur: Visio prima, Visio secunda, etc. Mandatum primum, etc. Similitudo prima, etc. Quapropter divisio operis in tres libros, quem admodum omnia illius argumenta, non ab Herma, sed ab eis duntaxat qui postremas editiones ador naverant, haud dubie profecta sunt. Hinc nulli mirum videri debet si ex iisdem argumentis aliqua auctoris sensum ac consilium minus bene repræ sentent. Quid de his libris antiqui Patres senserint. Quantæ antiquitatis sint hi libri jam vidimus quid vero de illis senserint antiqui Patres, quod que de iisdem judicium ferri debeat, nunc dili gentius inquirendum. Irenæus itaque 19 videtur illos ut sacres divinæ Scripturæ codices laudare: Bene, inquit, pronuntiavit Seriptura, quæ dicit: Primo omnium crede, etc. Unde Eusebius de eodem Ire næo scribit 0 Liber Pastoris non solum ab eo co gnitus, sed etiam magnopere approbatus est his ver bis Bene Scriptura, etc. Nec alia sane fuit Cle mentis Alexandrini sententia ", qui simili modo ait Divine ergo virtus illa quæ Hermæ loquitur in revelatione, Origenes autem de eo libro sic pronuntiat 22: Quæ scriptura mihi valde utilis videtur, et ut puto, divinitus inspirata. At ille ideo addidit, ut puto, quo id omnino sibi persuasum non fuisse significaret. Et vero in quibusdam homiliis unicuique integrum ille facit in aliam, si libuerit, ire sententiam. Sic enim in homilia una loquitur 23 Si cui tamen Scriptura illa recipienda videtur. In altera vero: Si cui tamen libellus ille recipiendus videtur. Eapropter nobilissimi quidam scriptores hunc eumdem librum extra Canonem sacræ Scripturæ ablegarunt. Primus inter eos annumerandus est Athanasius, qui de hoc libro 26: Etst, inquit, in Canone non sit. Hunc sequitur Hieronymus 26: Non sunt, inquit, in Canone. Rufinus quoque 27; Non sunt canonici, sed ecclesiastici. Unde ille postea as serit veteres Patres noluisse ex his, sicut ex uno divinæ Scripturæ libro, testimonia proferri. Eodem certe sensu Eusebius eos in superiorum et adulte rinorum numero ponit: Pro spuriis, inquit év tois v60ots, habendi sunt Actus Pauli et liber Pastoris. Gelasio autem papa 29 et ab auctore Stichometriæ, in calce Chronographiæ Nicephori Constantinopo litani editæ, apocryphi vocantur. Non alia denique mens eorum omnium, quorum Eusebius sententiam in hunc modum refert 30 Sciendum est eum li brum a nonnullis quidem in dubium revocatum, ob quos, &os, inter receptæ auctoritatis libros censeri non potest. Quantæ sint utilitatis. Communis Patrum, quæ veritati magis consona videtur, opinio ea est,qua illi hunc librum utilissi mum, atque ad hominis recens ad Christianam fl dem conversi mores informandos aptissimum esse existimant. Id quidem Eusebius loco jam sæpius citato sic aperte docet: Ab aliis maxime necessarius judicatur, iis præsertim qui primis religionis nostræ elementis instituendi sunt. Unde etiam in Ecclesiis 17 De scriptor. eccles. cap. 2. 18 lib. De orat. cap. 12. 19 lib. iv, Adv. hæres., c. 37. 20 lib. v Hist. cap. 8. lib. 1 Strom. 22 Comment. in cap. xvI Epist. ad Rom. 23 homil. 8, in Numeros. homil. 1 in psal. XXXVII. 25 lib. De decret. synod. Nicæn. post med. 20 in Prolog. Galeato. 26 in Prolog. Galeato. 2 in exposit. symb. 28 lib. III Histor., cap. 25. 29 in Decret. 30 lib. II Histor., cap. 3.

publice legi comperimus, et quosdam ex vetustis- bitur illico illius dicendi genus ad persuadenda reli simis ipsius testimonio usos fuisse. Ex his quippe Eusebii verbis tria colligimus argumenta, quibus maxima hujus libri utilitas liquido demonstratur. Primum a vetustissimis, qui id asseruere, petitur scriptoribus. Inter eos enim, quorum Eusebius no men tacuit, forsitan censendus est jam a nobis laudatus Origenes, qui de eo scripsit: Mihi valde utilis videtur. Athanasius quoque librum eumdem appellat 31: Utilissimum Pastoris librum. His vero Hieronymus a nobis subjungi debet, cujus etiam judicio est Revera utilis liber. Alterum summæ ejusdem libri utilitatis argu mentum hinc eruimus, quod ille, teste Eusebio, in ecclesiis publice legeretur. Et id quidem non so lum ab illo doctissimo viro, sed etiam ab Hierony mo traditur 33, qui: Apud quasdam, inquit, Græciæ ecclesias etiam publice legitur; et a Rufino: Quæ omnia legi quidem in ecclesiis voluerunt. At certe episcopi illum in ecclesiis publice legi noluissent, nisi habuissent omnino persuasum, inde plurimam a Christianis percipi posse utilitatem. Cæterum non in ecclesiis duntaxat liber ille publice legebatur, verum etiam erat in omnium manibus, uti ex Origene vidimus, patetque ex Athanasio, qui illum Catalogo librorum inserit 35 Quos Patres sanxerunt legi iis qui ad fidem acce dunt, cupiuntque in pietatis verbo institui. Unde rursus quantum ii ad utilitatem Christianorum hanc lucubrationem conducere crederent, facile intelligitur. Tertium argumentum ex his Eusebii verbis 36 adhuc elicitur: Quosdam ex vetustissimis ipsius testimonio usos fuisse. Ea namque manifeste pro bant quanto hic liber ipsis aliisque plurimis, qui ex illo pariter testimonia multa protulerunt, fuerit in pretio. Quod sane ex ipsorum verbis, a nobis inter veterum testimonia relatis, clarius patebit. Quartum argumentum his tribus Eusebianis non incongrue forsitan adjicies, utilitatem hujus libri ex ejus lectione, vel etiam ex sola illius, quam de dimus, analysi posse a quolibet facile agnosci. Ex illa siquidem facile colligitur auctoris nostri sco pum esse homines ad agendam peccatorum pœni tentiam, ad indefessam virtutibus omnibus, quarum præstantissima quæque præcepta tradit, dandam operam, ad persecutiones tyrannorum, jamjam im minentes, fortissime et ad mortem usque patientis sime sustinendas, adhortari, incendere, atque si fas fuisset, compellere. Quæ profecto quantæ Christianis sint utilitatis, nemo non videt. Verumtamen si de auctoris nostri libro senten tia ex quorumdam hujusce temporis hominum acutiori haud dubie ingenio ferenda sit, pronuntia 31 lib. De Incarnat. Verb. paulo post init. Epist. Pasch. 36 loc. sup. citat. 37 loco cit. 40 lib. cont. Collat. cap. 30. gionis nostræ dogmata, quæ nunquam fictis somniis et falsis visionibus doceri debent, parum idoneum esse omninoque ineptum. Non possumus quidem ire inficias Hermam uti potuisse alia methodo sty loque simpliciori, ideo tamen opus illius vitupe randum aut abjiciendum esse palam aperteque ne gamus. Quis enim ob stylum scribendique genus opus illud aspernari audeat, quod Patres, antiqui tate et doctrina celeberrimi, tantis laudibus extu lere, quodque sanctissimi præsules voluerunt pu blice in ecclesiis legi, atque in omnium esse mani bus? Dicendum itaque Hermam hoc tam singulari scripsisse stylo, quia illum ad alliciendos moven dosque hominum animos, atque ad tradendam doctrinam suam aptissimum et efficacissimum judicabat. Utrum antiqui Patres illos spreverint. Quid ergo, inquies, negarine potest hunc librum ab antiquis Patribus despici, ac pro nihilo putari? Certe Origenes expresssis verbis dixit 37: quibus dam contemnitur. Tertullianus vero 38: Scriptura Pastoris sola machos amat... ab omni concilio Ec clesiarum etiam vestrarum inter apocrypha et falsa judicatur. Hieronymus autem illum non solum con temni, sed et stultitiæ argui testatur 39: Liber ille, inquit, apocryphus stultitiæ condemnandus est, in quod scriptum est, quemdam angelum nomine Tyri præesse reptilibus. Denique Prosper Collatori, au ctoritatem Hermæ objicienti, respondet 40 Post illud autem nullius auctoritatis testimonium, quod disputationi suæ de libello Pastoris inseruit. Verum si hæc Patrum testimonia diligentius exa minentur, planum liquido fiet primo Origenem non dixisse, qui fuerint, cujusve nominis, vel quibus ra tionibus fulti, ii qui hunc librum despicatui habue runt. At certe ex ipsius mente eos obscuros fuisse, nullius auctoritatis, nullisque rationum momentis munitos, inde colligimus, quod vir ille doctissimus, uti vidimus, doctrinam in hoc eodem libro traditam, divinitus inspiratam esse putaverit. Quod spectat ad Tertullianum, certum est illum, cum hæc scriberet, jam in Montanistarum incidisse hæresim nullique idcirco mirum esse debere, si tum ille objectam a Catholicis Hermæ auctoritatem, vano contemptu conatuque irrito eludere tenta Porro si contendas illud verum esse, quod ipse adjecit, hanc scripturam ab Ecclesiis catholicis inter apocrypha et falsa judicari, responsum accipies il lum eo tantum sensu sic locutum, ut significaret hanc lucubrationem inter sacros Scripturæ libros non annumerari, vel, ut verbis ejus utamur, divi vino instrumento non incidi. Neque enim potuit af 32 De scriptor. Eccles. 33 Ibidem. 34 in Symb. Apost. 35 in 38 lib. De pudicit., cap. 20. 39 lib. 1 Comment. in Habac.

firmare hunc librum ab Ecclesia, ut apocryphum et oppleri: quod quidem nobis fusius probandum est. falsum, id est erroneum, supposititium et fabulosum rejici, quin continuo ipse falsi ab iis omnibus ar gueretur, quorum testimonia ad ejusdem libri ve ritatem utilitatemque probandam supra retulimus. Quantum vero ad Hieronymun, ipse eamdem li bri hujus utilitatem in altis lucubrationibus suis. ante et post suum in Habacuc Commentarium di vulgatis, prædicat. Non poterat igitur omnem hunc librum stultitiæ insimulare. Et re quidem vera uni tantum illius loco, ubi de angelo reptilibus præsi dente, sermonem fieri putabat, censoriæ severitatis notam inussit. Verum ex infra dicendis non ob scure demonstratur sanctum doctorem incorru ptum quemdam codicem, ex quo auctoris mentem assequi non potuerit, fortuito incidisse. Ad Prosperi auctoritatem responsum est, hunc librum qui, teste Ilieronymo, apud Latinos, pene ignotus erat, ipsi quoque fuisse incognitum. Nec absurde etiam responderi potest, Prosperum dixisse testimonium, non vero librum Herma, nullius esse auctoritatis. Quo quidem verbo data opera ille for tasse usus est, ut testimonium ex aliquo hujusce libri loco a Collatore prolatum, nihil ad asserendam ejus opinionem conducere ostenderet. Quam temere hi libri a quibusdam recentioribus contemnantur? Cum ergo tot Ecclesiæ Patres, et antiquissimi et doctissimi, utilitatem librorum Hermæ aperte præ dicent laudibusque maximis extollant, quis recen tiorum quorumdam scriptorum temeritatem casti gandam non censeat, a quibus hic liber non summo tantum contemptui habetur, verum etiam audacter repudiatur, tanquam supposititius, et, ut verisimile est, ab hæreticis depravatus, atque hæresibus et fa bulis oppletus? Verum enimvero argumentis neuti quam spernendis jam probavimus illum Hermæ verum genuinumque esse fetum, proindeque suppo sitionis temere accusari. Falsum autem est illum fabulis oppletum esse, quippe qui visiones tantum contineat, quas etiam non immerito plane jure ab auctore usurpatas paulo ante ostendimus. Falsum est quoque hunc librum ab hæreticis depravatum fuisse, ut aperte colligitur ex variis Patrum testimoniis, ex omnibus illius par tibus desumptis, quæ ibi prout ab eis prolata sunt, totidem verbis reperiuntur. Neque tamen iidem Pa tres de hæreticorum corruptionibus unquam con questi sunt; nec ullus poterit aliquando locus assi gnari, qui ab hæreticis sit depravatus. Hos libros plenos non esse hæresibus, et primo qui dem circa angelum bonum et malum singulis ho minibus tributum. Falsum est denique eumdem librum hæresibus sup., art. 11. 42 De scriptor. eccles. 43 libro De Vita Moysis. 46 lib. 1 Sent. Bellarminus etenim et alii quidam Hermam idcirco erroris insimulant, quod ibi disserat 3, de duobus geniis, sive duobus angelis, uno bono et altero malo, singulis hominibus a Deo tributis... Quem errorem ex hoc auctore accepit Cassianus 43, et ante eum Orige nes. De hac tamen opinione sic loquitur Cassia nus, ac si eam non Hermæ, sed Scripturæ sacræ auctoritate firmatam esse credidisset. Deinde Basi lius et Gregorius Nyssenus in eadem de duobus angelis, non secus atque Hermas et Origenes, sunt opinione. Magister vero sententiarum 46 de illa tan quam nullomodo improbabili disputat. Estius 7, porro id incertum esse asserit. Hæc igitur opinio immerito ab aliis nonnullis tanquam noxius error rejicitur. Qui plura de hac quæstione scire voluerit, adeat, si lubet, Gazæum in citatum Cassiani locum, et in ejusdem Collat. 13, cap. 12; Maldonat. in cap. 18; Matt. Huet, lib. 11 Origenian., quæst. 5, § 30 et sequent. Nec prætermittendum est quosdam autumasse hanc opinionem, magis ad fabulas falsarum reli gionum pertinere, quam solidum in doctrina Christia na habere fundamentum. Sed cui credibile fiet Her mam a paganis potius quam ab apostolicis viris, sibi coævis, illam accepisse? Si ex Ambrosii alio rumque, de quibus alibi disputandi locus dabitur, quorumdam doctissimorum Patrum principiis argu mentemur, dicendum est e contrario paganos ab auctorum nostrorum fontibus omnia hausisse hujuscemodi doctrinæ dogmata. Hos libros non favere Novatianis. Secundus error cujus Hermas arguitur majoris profecto est momenti. Aiunt enim eum disseruisse de unica panitentia secundum errores Novatianorum, quibus hic liber omnino favere videtur. Sed hic mi rari subit quam diversum quandoque docti homines de re una atque eadem, nec plane obscura, judi cium ferant. Tertullianus enim Hermæ opinionem Novatianis e diametro oppositam attribuit. Is quippe cum Montanistarum,eadem cum Novatianis de unica pœnitentia sentientium,errorem amplexatus fuisset, nihil aliud Catholicis Hermæ auctoritatem ipsi obji cientibus respondet, quam illum ejusdem cum eis indulgentioris esse sententiæ et opinionis: Cederem, inquit, tibi, si scriptura Pastoris, quæ sola mæ chos amat, meruisset... adultera et ipsa, et inde pa trona sociorum. Verumtamen utrique a veritate ex æquo aberrant. Et Tertullianus quidem qui tradit Hermam, eo quod nec Montanista nec Novatianus esset, lenioris remissiorisque fuisse opinionis; alii vero qui illum in severiorem et durissimam Nova tianorum hæresim pedibus ivisse asserunt. Hos et enim plane falsos esse inde profecto evincitur, quod Hermas suis in libris eo præcipue collineet ut pec 3 lib. 11, mandat. 6. * Collat. vi, c. 27. In Isa. III, 12. 7 in eumdem Sent. lib. 11. 48 lib. De pudicit., cap. 10.

catores ad pœnitentiam, cujus ope omnes remissio- Si instes Hermam alibi scripsisse 53: Hi qui co nem peccatorum assecuturos esse pollicetur, agen dam impellat. Quapropter Pastor ubique ab eo vo catur, Nuntius, præpositus pænitentiæ, totamque commentationem suam his verbis concludit 49: Cum que vidisset Dominus bonam atque puram pœniten tiam eorum, et posse eos in ea permanere, jussit eo rum peccata deleri. Quibus sane verbis Novatiano rum error funditus evertitur. Objicitur tamen illum aperte dixisse: Servis Dei una pænitentia est. Verum sancti Patres, qui plura, ut superius dictum est, ex hoc libro testimonia ex scripserunt, nihil in eo Novatiani veneni subesse suspicati sunt. Cur ergo unicam dixerit esse pœni tentiam, clarius explicari non potest, quam verbis Ambrosii, adversus ipsosmet Novatianos sic dispu tantis 50 Merito, inquit, reprehenduntur qui sæpius agendam poenitentiam putant... quia sicut unum ba plisma, ita una pænitentia quæ tamen publice agi tur, nam quotidiani nos debet poenitere peccati: sed hæc delictorum leviorum, illa graviorum. Ambrosio concinunt et alii sancti Patres, ut nos aliquando ad hunc doctoris nostri locum observavimus. Hermas igitur eodem ac Ambrosius sensu dixit: Servis Dei una pænitentia est, nimirum, quæ tamen publice agitur. Verisimilius forsitan illud objici posset, quod idem Hermas de transfugis, hoc est, a Christiana religione apostatis, tradidit: Transfuga, ac nefanda loquentes, et preditores servorum Dei, illis proposita mors est, poenitentia non est. Idem enim ibi docere videtur quod initio hæresis suæ Novatiani, nusquam Ecclesiæ ejusque ministris concessam a Deo pote statem dimittendi peccata libellaticis, thurificatis, et apostatis Christi nomen ejurantibus. At respondemus in eo positum semper fuisse errorem Novatianorum, quod pertinaciter contenderent, quæcunque pœni tentia horum criminum ageretur, ab iis tamen ab solvendi ministris Ecclesiæ negatam esse faculta tem. Verum id nullatenus negavit Hermas, utpote qui tantummodo dixerit: Illis... pænitentia non est, hoc est, Deus eis illam, qua veniam absolutionem que peccatorum consequantur, occasionem faculta temque non concedet vel, ut ipse loquitur 51: De dit spiritum eis, qui digni erant, agere pænitentiam... At quorum aspexit dolum, et animadvertit ad se fal laciter reversuros, negavit eis ad pœnitentiam regres sum. Quod etiam Ambrosius, ubi Novatianos acrius insequitur, et de blasphemia in Spiritum sanctum disputat, simili modo dicit 2; Hos ergo qui hoc lo quuntur, negat Christus ad veniam pertinere. Et paulo post ubi de hæreticis ac schismaticis disserit: Qui bus, ait, indulgentiam negat. Quid enim aliud hæc verba sonant, quam quod ait Hermas: Illis pœni tentia non est? gnoverunt Dominum, et mirabilia ejus viderunt, si nequiter vivant, duplo amplius punientur, et ipsi mo rientur in ævum, responderi quidem posset Hermam ibi de illo peccato loqui, quod nonnulli Patres, si doctissimo Morino 5+ fides habenda sit, unquam re mitti posse inficiabantur. Nobis autem vero videtur similius, illic sermonem de iis tantum haberi, qui in ipsa peccandi voluntate usque ad mortem per severantes, in finali, ut aiunt, impoenitentia mo riuntur. Eosdem libros immerito aliorum quorumdam errorum incusari. Rivetus aliique nonnulli Calvinianæ sectæ homi nes Hermam aliorum quorumdam incusant errorum, quibus sana potius integraque ejus doctrina probari omnibus debet. Id enim ille arguit 55 quod ab aucto re nostro, contra Apostoli consensum astruitur libe rum arbitrium, solitudo monastica, et purgatorium ab anu quadam visione tertia revelatum. Sed quibus in locis duo priora, ut Rivetus loquitur, errorum capita docuerit Hermas, ab eo nonnulli indicatum legimus. Quid ergo hisce in libris contra Apostoli consensum de libero arbitrio astruatur, divinare non possumus; nisi forte illud sit, quod Cassianus. his verbis refert: Adjacere autem homini in quam libet partem animi libertatem etiam liber ille, qui dicitur Pastoris, apertissime docet, in quo duo angeli unicuique nostrum adhærere dicuntur, id est, bonus ac malus; in hominis vero optione consistere ut eli gat, quem sequatur. Ex his quippe Pastoris verbis duo infert Cassianus 57. 1° Et idcirco manet in ho mine semper liberum arbitrium, quod gratiam Dei possit vel negligere vel amare, id est juxta ejus mentem, gratiam Dei absque ulla præveniente gra tia amare. 2° Inesse homini omnia animæ naturaliter virtutum semina, beneficio Creatoris inserta. Sed hæc consectaria Cassiani sunt, minime vero auctoris nostri, qui nec citato loco, nec alibi quidquam de libero arbitrio docet, in quo ab Apostolo doctrina que orthodoxa transversum unguem discesserit. Quid vero Rivetus per solitudinem monasticam sibi velit, non potest facile definiri. Et vero si mo nasterium, vel monasticum institutum his verbis intelligat, ne hilum quidem ea de re apud Hermam reperire est. Si autem de Christiani a mundi nego tiis et tumultibus secessu Rivetus loquatur, hunc ab apostolis omnibusque Ecclesiæ doctoribus commen dari, negare quis audeat? Denique si Hermas purgatorium alicubi asserat, ille nihil profecto nisi sanum omnino et plane or thodoxum statuisse dicendus est. Attamen sincero veritatis amore ducti, libenter fatemur in eo, quem laudat Rivetus, Hermæ loco non de purgatorio, sed 49 lib. 11, cap. 9. 50 lib. 1 De prenit., cap. 10 § 15. 51 lib. m, similit. 8. 52 lib. sup. cit. cap. 4, Num. XXII et xxiv. 63 lib. 1, similit. 8. lib. 1x De administr. pænit., cap. 28. 55 Crit. sac. lib. 1, cap. 12. 56 Collat. 13, c. 12. 57 lib. 11, mandat. 6.

de pœnitentia in hoc vitæ cursu agenda, et de poenis rum constituitur naturam,hic procul dubio increa quæ eodem vitæ tempore hominibus ob eorum pec cata infliguntur, disputationem institui. De variis editionibus et notis in hos libros. Quamvis in libri Græco idiomate scripti jam du dum perierint, illorum tamen jactura resarciri utcunque polest variis eorumdem fragmentis, quæ non modo in antiquissimorum Ecclesiæ Patrum lu cubrationibus,verum etiam in pseudepigrapho po tissimum quodam libello, in novissima Athanasii Operum editione a nostris adornata 58, nuper di vulgato,Græce Latineque edita habemus. Typis vero duntaxat Latinis iidem Hermæ libri editi sunt in Orthodoxographia et Hæreseologia, atque in omni bus sanctorum Patrum Bibliothecis, nec non apud Cotelerium inter Opera sanctorum Patrum qui tem poribus apostolicis floruerunt.Privatim autem excusi sunt, curante Fabro, Parisiis apud Henricum Ste phanum anno 1513, atque a Nicolao Herbelio, Ar gentorati, anno 1522; deinde curis Gasparis Bar thii, Cygneæ, anno 1655, publicam prodierunt in lucem. Barthius vero animadversiones in hunc librum edidit, sed ille non immerito a Cotelerio criticus minorum gentium vocatur. Et certe observationes ejus parum dignæ sunt, quibus legendis tempus aliquis impendat.Sed lectoris attentione vere digna sunt ipsius Cotelerii adnotationes, varia eruditione et doctrina refertæ. Quædam tamen minoris sunt utilitatis,parumque ad Herniam spectant, nec mul tum ad illius textus explanationem conducunt. Novæ observationes, ac primo de Christi sanctique Spiritus divinitate. tus, æternus et summus supremusque Deus asseri tur. Quis namque creatum inter et increatum,inter Deum et creaturam nihil omnino medium esse igno rat? Denique eumdem Dei Filium ad condendam creaturam Patri suo æterno adfuisse qui tradit, is profecto illum Patri suo coæternum firmissimæ asse verat. Eodem plane sensu Hermas superius dixerat 61 In servili conditione non ponitur Filius Dei, sed in magna potestate et imperio. Omnes quippe creaturæ Deo serviunt, quoniam omnia,uti de Deo canit Psal mista 62, serviunt tibi. Qui ergo in servili conditione non ponitur 63,hic creatura nec esse nec dici potest. Qui autem creatura esse et dici nequit, ille certe Deus ipse est. Age vero,si his omnibus et alia adjicias, quæ de eodem Dei Filio ab auctore nostro scripta legimus In magna,inquit, est potestate et imperio; alibi vero Nomen Filii Dei magnum est, et immensum, et totus ab eo sustentatur orbis; ac continuo post: Omnis Dei creatura per Filium ejus sustentatur, his verbis summam illius divinitatem aperte renuntiari fatea ris, omnino necesse est. Cui enim, amabo te, ea omnia convenire possunt, nisi vero Dei Filio, qui ejusdem cum Patre sit immensitatis, æternitatis, potestatis et naturæ? Non audiendus itaque impius nescio quis Soci nianus, qui nobis perperam objiciat Filium Dei ibi dem ab Herma servum appellari, qui post suam tantum mortem a Patre super populum suum pote statem omnem acceperit. Nunquid enim Hermas cum ibidem, sicut vidimus, dixit: In servili con ditione non ponitur Filius Dei, sibi ipsi absurde pu tideque contradixisse existimandus est? Quis sanæ mentis homo id unquam asserere, imo cogitatione animoque fingere audeat? Quis vero si hunc au ctoris nostri locum æquis unquam legerit oculis,ibi continuo non animadvertat utrumque ab illo de du plici Christi natura cum humana tum divina recte traditum et pronuntiatum. Quemadmodum enim Christus ab ipso secundum divinam suam naturam, omni creatura antiquior, in servili conditione non po nitur, ita secundum humanam servus Dei appella tus est. Etid quidem clarius quam ipsiusmet Hermæ verbis explicari non potest: Hoc ergo, inquit 6, Christi corpus in quod inductus est Spiritus sanctus, servivit illi Spiritui, recte in modestia ambulans, et caste, neque omnino maculavit Spiritum illum....... Advocavit ergo Filium, et nuntios bonos; ut et huic scilicet corpori, quod servivit Spiritui sancto sine querela, locus aliquis consistendi daretur, ne videre tur mercedem servitutis suæ perdidisse. Accepit au tem et post mortem suam idem Christi corpus,hu manaque ejusdem natura omnem super populum potestatem, tametsi ipsemet Christus, qui secundum Quam sana et ab omni erroris suspicione vacua et pura fuerit Hermæ de suprema Christi divinitate sententia, his Petavius, tametsi alias Ante-Nicænis Patribus parum favisse videatur, verbis diserte ex plicat 59 Ab vetustissimis, inquit, laudatur scripto ribus.... nec ab ullo hæresis falsive, maxime de Tri nitate dogmatis, insimulatus est. An vero nullius reapse erroris Hermas a quoquam accusatus sit,ex his quæ a nobis disputata sunt nulli,uti putamus, obscurum esse debet.Quam recte autem de divina Christi natura ille senserit, nemo nisi Socinianæ ac dementissimæ temeritatis homo unquam negaverit. Quid enim, quæso, ad summam Christi divinitatem plane declarandam,his auctoris nostri verbis clarius et dilucidius 60: Filzus quidem Dei omni creatura antiquior est, ita ut in consilio Patri suo adfuerit ad condendam creaturam. Qui Filium Dei omni creatura dicit antiquiorem,is certe eum extra crea turarum omnium numerum, ac supra illarum con ditionem et naturam esse aperte pronuntiat. Qui autem extra creaturarum numerum, et supra illa 58 tom. II Oper. Athan., pag. 252 et seq. 59 Petav. tom. II Theol. dogm., præf. cap. 2, § 6. 60 lib. 11,8i mil. 9, § 12. 61 lib. 111, simil. 5, § 7. 62 Psal. CXVIII, 91. 63 lib. III, simil. 9, § 14. lib. II, simil. 7, 65loc. cit.

divinam suam substantiam Patri ad contendam stus semel pro peccatis mortuus..... in quo et his qui creaturam adfuerat, ejusdem cum ipso sicut naturæ ita et potestatis semper fuerit. Cum sarta igitur, tecta integraque sit Herme nostri de summa Christi divinitate doctrina, nec quid omnino contra illam nisi insulsum plane, et ineptum effutire potuerint hæretici, unus tamen ex eis pauca quædam ipsius verba arrosit,quibus Spi ritus sancti divinitatem ab eo negatam fuisse pro bare perperam conatus est.Hæc porro sunt,quæ ille nobis objicit Neque cum vult, homini loquitur Spi ritus sanctus, sed tunc loquitur cum vult Deus 66. Sed si hunc Socinianum hominem nefarius errantis sectæ amor penitus non obcæcasset, intellexisset utique hanc esse Hermæ nostri mentem,et sensum omnibus facile obvium; Neque cum homo vult, homini loquitur Spiritus sanctus, sed cum vult Deus. At quid, obsecro, ex his verbis contra Spiritus sancti divinitatem: imo vero quid ex illis,nisi pro asserenda divina illius natura concludi potest? Ibi enim Hermas veros prophetas divino Spiritu, quando ipsemet voluit, afflatos fuisse asseverat. At quis nesciat strenuos Nicænæ fidei defensores hoc ad de bellandos Arianos, et Spiritus sancti divinitatem adversus Macedonianos invicte propugnandam effi cacissimo, uti plane non immerito putabant, usos esse argumento. Utrum apostoli mortui prædicaverint nomen Filii Dei iis qui apud inferos erant. in carne erant spiritibus veniens prædicavit, qui incre duli fuerant 69, etc. Quo igitur modo Hermas dicere poterat Apostoli et doctores prædicaverunt nomen Filii Dei..... his qui ante obierunt..... et cognoverunt Filium Dei? Clemens Alexandrinus videtur quidem difficulta tis nodum secare, ubi 70, citatis auctoris nostri verbis,ait Christum apud inferos Hebræis Evange lium annuntiasse, apostolos vero iis qui ex gentibus apti erant ad conversionem. Et recte dictum a Pa store: «Descenderunt ergo in aquam,» etc. Verum si hac explicatione Clemens nodum difficilem expe dire videtur, in alium profecto longe difficiliorem incidit. Ille quippe docet Hermam opinatum esse plures ex ethnicis hominibus justis, cum Christum illis apostoli prædicassent, ab inferis liberatos, atquel a Christo æterna donatos felicitate. Quæ quidem opinio ab Augustino tanquam omnino erronea repudiatur. Deinde Hermas nullum Hebræos inter et ethnicos ponit discrimen; imo aperte loquitur de Hebræis per lapides x, xxv et xxx adumbratis, qui buscum apostoli, quadragesimo lapide figurati, de scenderunt, eisque Filii Dei prædicaverunt nomen. His itaque longe difficilior et obscurior Hermæ locus, a Clemente tamen Alexandrino semel atque iterum citatus, sic habetur: Apostoli et doctores, qui prædicaverunt nomen Filii Dei, cum habentes fidem ejus et potestatem defuncti essent, prædicave runt his qui ante obierunt et ipsi dederunt eis illud signum. Descenderunt igitur in aquam cum illis, et iterum ascenderunt: sed hi vivi ascenderunt, at illi qui fuerunt ante defuncti, mortui quidem descende runt, sed vivi ascenderunt. Per hos igitur vitam acce perunt, et cognoverunt Filium Dei; ideoque ascende runt cum illis.Hæc vox signum ibi nihil sonat aliud quam baptismum, quandoquidem Hermas conti nenter subjungit, descenderunt in aquam. Sed cum nullus nisi in hac vita,nec nisi ab hominibus viven tibus baptismo possit ablui, illic vero baptizantes apostoli, atque ab eis baptizati mortui et corpore soluti dicantur; ibi profecto de solo spiritali bapti smate agatur necesse est. Quod certe loci hujus difficultatem non minuit, sed auget plurimum. Certum est enim Christum post mortem suam ad inferos descendisse. Unde Augustinus 68: Quis nisi infidelis negaverit fuisse apud inferos Christum?Con stat etiam Christum tunc patriarchis justisque ho minibus ibi degentibus sese manifestum præbuisse, uti ex his Petri apostoli verbis intelligitur: Chri 66 lib. 11, mandat. 12. 67 lib. 111, similit. 9. § 3. 7 loc. sup. cit. 1 Epist. 164, ad Evod. 79 Epist. 164, ad Evod. Quapropter putamus, salva tamen debita Clementi reverentia, locum Hermæ alio sensu exponendum, eo scilicet quo Augustinus superius allata Petri verba interpretatus est. Enimvero cum Evodius, ab eo illa sibi explicari poposcisset, Augustinus 72 quanta sint ibi difficultates primum exponit.Deinde respon det,illis Petri verbis: His qui in carne erant,spiriti bus, eos intelligi posse, qui tunc erant in carne, atque ignorantiæ tenebris velut carcere claudebantur. Neque tamen hoc sibi idcirco objici posse putabat, quod Christus nondum venerat in carne. Quoniam, inquit sanctus doctor: Ipse utique non in carne,sed in spiritu veniebat visis congruis, colloquens quos vo lebat, sicut volebat. Eodem igitur atque Augustinus sensu Hermas dicere poterat, quod apostoli et au ctores. prædicaverunt his qui ante obierunt, hoc est, mortui sunt tenebris,ignorantia, infidelitate et incredulitate. At, inquies, cur ergo de apostolis Hermas sub jungit Prædicaverunt nomen Filii Dei..... cum de functi essent? Quidni, inquiemus et nos, hæc apo stolorum mors spirituali quoque sensu intelligatur! Quia nimirum vetus eorum homo cum Christo cru cifixus et mortuus fuerat, ac destructum corpus peccati, ut loquebatur Paulus. Et certe hæc ver borum Hermæ interpretatio inde confirmatur,quod ille continuo addat: Sed hi vivi ascenderunt. Quod quidem de vita spirituali ipsemet interpretatus, sub dit Vitam receperunt; et cognoverunt Filium Dei. Denique ex jam dictis certum est Hermam sermo nem ibi facere de spirituali baptismo, id est cogni tione Filii Dei. Cur ergo totus iste locus spirituali 68 Epist. 164, ad Evod. I Petr. 1,18. lib. vI Strom., 3 Rom. VI, 6.

sensu non intelligatur, cujus saltem quædam partes venturæ figuram esse declarat. Quamobrem cum alio sensu explicari non possunt? An vero genuinus hic sit verborum Ilermæ sensus, sicut asserere om nino non audemus, ita nec illius profecto repugna bimus explicationi, qui ea litterali sensu, ab omni errore alieno, poterit interpretari. Utrum Hegrin sit nomen angeli. illic adjecit, angelum esse super bestiam, id est super fressuram superventuram, nihil aliud sibi vo luit 78, nisi eumdem angelum a Deo esse præposi tum, ut Christianos adversus imminentem tyran norum persecutionem defenderet ac tueretur. Num angeli omnia creaverint. Tertius Hermæ locus qui enodatione aliqua indi get, ad omnes angelos spectat. Cum enim ille dixis set angelos inter creaturas primos esse quos Deus creaverit, tum subjungit 79 Hi sunt angeli qui primo constituti sunt, quibus tradidit Dominus uni versam creaturam suam struendi, ædificandi et do minandi creaturæ illius. Pro verbo autem struendi, in codice Sancti Germani a Pratis, ab annis 800 descripto, nec non in Colbertino supra citato vox creandi exhibetur. Quæ quidem lectio, si vera sit, videtur Hermas in eum impingere errorem, quem antiquissimi hæretici a Platone atque Philone Ju dæo hauserunt, angelos primos omnium a Deo crea tos, ab eoque accepisse cætera omnia deinceps creandi potestatem. Verum Hermas ab hoc errore non difficulter quidem eximitur. Primo enim codi ces qui verbum creandi repræsentant, aliud, scilicet potestatem, vel aliquod simile omiserunt. Qua ergo oscitantia amanuenses illud verbum prætermise runt, eadem etiam aliud potuerunt immutare. Deinde vero etiamsi Hermas voce creandi usus sit, eam tamen non strictiori acceptione pro creaturæ, ut loquuntur scholastici, ex nihilo productione, sed latiori atque Latinis auctoribus magis usitata, pro simplici productione et institutione, ab illo usur patam fuisse dicendum est. Nec ulli hoc mirum videri debet, cum eodem sensu Ambrosius dixe rit 80 Quod autem et factum est, idem est et crea tum. Quod sane multis aliis exemplis facile posset probari. Alius auctoris nostri locus obscurus et difficilis ibi occurrit, ubi ille narrat se, cum in belluam immanem incidisset, ab una virgine, quæ figura Ecclesiæ erat, audivisse: Misit Dominus angelum suum super bestias, cui nomen est Hegrin, et obtu ravit os ejus, ne dilaniaret te. Autumant enim non nulli Hieronymum sibi in animum induxisse " He grin nomen esse angeli, quod quidem ipsi adeo ridiculum fatuumque visum est, ut hoc elogio au ctoris nostri librum notaverit: Liber ille apocryphus stultitiæ condemnandus est, in quo scriptum est quemdam angelum nomine Tyri præesse reptilibus. Alii tamen illud ab Hieronymi mente ita abhorrere putaverunt, ut illum de quodam libro apocrypho ac deperdito ista scripsisse tradiderint. Et re qui dem ipsa quid in his verbis deprehenditur quod stultitiæ argui possit? Num ideo quia eo loquendi modo angelum reptilibus præesse affirmatur? Ve rum id docent cum antiqui Patres, inprimisque Origenes pluribus in locis, tum doctores scho lastici post divum Thomam 76, qui ait: Unaquæque res visibilis in hoc mundo habet potestatem angeli cam sibi præpositam. Num autem ideo quia ange lum nomine Tyri appellaverit? Si res ita se habeat, vel erratum est in operum Hieronymi editionibus, vel ipse manuscripto codice corrupto usus est in aliis siquidem omnibus ac in editis legimus Hegrin. Cotelerius itaque omnes animi nervos in eo con tendit, ut investiget et perscrutetur cur angelus Hegrin vocetur. Sed postquam diu multumque la boravit, tandem ingenue fatetur, absque melioribus codicibus vix aliquid certi posse proferri. Ditissima vero illustrissimi Colberti bibliotheca unum non vetustæ quidem manus, quippe qui 300 annos non superet, suppeditavit nobis codicem, qui veram quam Cotelerius frustra quæsierat lectionem, unius litterulæ immutatione exhibere videtur. Sic enim in eo legimus Misit Dominus angelum suum super bestiam, cujus nomen est Hegrin. Hinc enim Hegrin qui præsides sunt ministeriorum, qui inopes et viduas non angeli, sed bestiæ nomen esse colligimus. Cur autem Hermas illam ita vocaverit, recte forsitan conjicies, si attendas vocem Hegrin idem esse ac Græce yptos, id est immitis, ferox, vel fera, et bestia; ac probabile proinde videri Hermam allu sisse ad hæc Psalmista verba: Singularis ferus (povtos yptos) depastus est eam ", scilicet vineam. Ille quippe ibidem hanc bestiam pressuræ super Qui doctores et præsides ministeriorum dicantur. Non deerunt fortasse quibus salebrosa videbuntur de sacris Ecclesiæ ministris hæc scriptoris nostri verba 81 Episcopi, et doctores, et ministri... episco patum gesserunt, docuerunt et ministraverunt. Libro autem tertio 2 Tales sunt qui crediderunt quidam episcopi, id est præsides Ecciesiarum... Et deinde protexerunt, et castam perpetuo conversationem ha buerunt. Qui enim sint illi doctores et præsides mi nisteriorum, non cuivis statim occurret. Verum hæc planiora fient, si id quod a nemine vocatur in du bium, observetur, diaconos a sanctis Patribus solo. ministrorum nomine passim appellari. Hinc quippe colligitur doctores, qui episcopos inter et ministros medii collocantur, non alios procul dubio esse 79 lib. eod., 7 lib. 1 Comment in Habac. 75 homil. 14 in Numer cap. xxII; hom. 23 in Josue, cap. xvIII; homil. 6 in Jerem. cap. XII. 76 II part., q. 120, art. 1 ad 3. 77 Psal. LXXIX, 14. 78 lib. III, vision. 3. vision. 3. 80 lib. 111 De fid. cap. 21, § 82. 81 lib. 1, simil. 3. 82 lib. 111, simil. 9.

quam presbyteros seu sacerdotes. Cur vero presby- nem, salem et aquam adhibendum definiunt? Ibi teri doctores nominentur, si rogaveris, disces a Dionysio Alexandrino, qui eodem plane ac Hermas sensu apud Eusebium dixit 88 &deλpwv. Convocatis presbyteris ac doctoribus, qui per singulos vicos fratribus prædicabant. Quid enim aliud hæc verba sonant, nisi presbyteros per sin gulos vicos, id est vicorum parochiis præfuisse, atque ibi cum fratribus prædicarent, doctores fuisse appellatos. Quod quidem Chrysostomus multo cla rius breviusque edisserit: Nam et presbyteris Ecclesiæ, inquit, cura permissa est et magisterium (66xaxalia). Quod ad præsides ministeriorum atti net, ii forsitan presbyteri quoque erant. De diaconis etenim Hermas paulo ante dixerat: Ministri male ministraverunt. Ab iis autem venit ad presbyteros, qui cum diaconis superiores essent, eos præsides ministeriorum nuncupavit 85. Si quis tamen conten dat eosdem præsides ministeriorum non alios esse quam diaconos, quia et ipsi ministri erant, et mi nisteriis inopum et viduarum præesse debebant, non omnino repugnabimus. De xerophagiis. certe utraque jejunia et quarta sextæque feriæ, et sex dierum Paschatis eadem lege, atque apostolica constitutione sancita esse pronuntiavit. Attamen ubi idem Epiphanius contra Aerianos, jejunia stata damnantes, disputat, cum hoc præceptum maxime urgere deberet, illud in solam consuetudinem ita refundit Porro diebus ipsis Paschatis... arido rum ciborum usu, precibus, vigiliis, jejuniis... cele brare solemus. Ex quo non absurde forsitan colli gas, verbum mapayyhhous, definiunt, quod superius adhibuit, non aliud significare quam admonent vel hortantur, non autem præcipiunt, jubent, imperant. In hujus autem explicationis firmamentum non illud solum adduci potest, quod historici varias Ecclesiarum de hisce jejuniis fuisse consuetudines narrent, verum etiam quod iisdem testibus, aliquid de severitate hujus jejunii in aliquibus saltem Ec clesiis paulo post remissum sit. Auctor enim Con stitutionum apostolicarum pani et aquæ sal et olera superaddi lubens concedit: In diebus ergo Pascha jejunare incipientes a feria secunda usque ad Para sceven et Sabbatum, per sex dies solo utentes pane, sale, oleribus et aquæ potu. De matrimonii vinculo nunquam solvendo. Ex obscuris Hermæ locis ad ea progrediamur que luce claritateque sua quæstionem de nunquam solvendo connubii nexu, quam obscurissimam, im plicatissimam et difficillimam dixit Augustinus 1, illustrare possunt. Docet enim Ilermas viro qui uxorem suam adulteram dimiserit, ea vivente, al Quærent alii cur pastor tam severum jejunium Hermæ indixerit Illa die, inquit 86, qua jejunabis, nihil omnino gustabis, nisi panem et aquam. Hiero nymus quidem 87 illud cæteris omnibus fortissi mum jejunium esse profitetur. Solebat tamen olim a Christianis ultima Quadragesima hebdomada observari. Nec desunt qui hanc xerophagiam lege aliqua præscriptam censeant; et id quidem probare nituntur ex Tertulliano qui Montanistarum hære Bim amplexatus, de Catholicis dicebat: Arguunt nos, quod etiam xerophagias observemus, etc. Sed idem ipse Tertullianus addidit Denique respondetis (nempe Catholici) hæc ex arbitrio observanda, non ex imperio. Nulla igitur lege ejusmodi jejunia, teste Tertulliano, indicta erant, sed ex cujusque arbitrio observabantur. Quapropter Epiphanius isthæc ad consuetudinem, non ad præceptum sic refert 88 Præterea sex illos dies xerophagiis, hoc est arido victu, transire populus omnis assuevit, hoc est panem duntaxat cum aqua sub vesperam adhibere. Si lege data xerophagiæ constitute fuissent, de iis eodem ac de quartæ et sexta feria jejunio scripsisset: quam falsus sit Chemnitius, ex nostro perspicimus Item quarta et sexta feria jejunium ad horam usque nenam indictum... Ideo per illos dies jejunantum esse decreverant apostoli. At, inquiens, legem hanc ille alibi commemorat 89: Quid si, aiebat, er apo stolorum constitutione repetenda nobis auctoritas est; cur illis quartæ sextæque feria jejunium per petua lege sancitur, excepta Pentecoste? Cur sex Paschatis diebus nihil omnino ad cibum prater pa teram ducere in matrimonium fas non esse: Si permanserit, inquit, in vitio suo mulier, dimittat illam vir, et per se maneat. Quod si dimiserit mu lierem suam, et aliam duxerit, et ipse machatur. His autem Hermæ verbis quidam refelluntur, maxime vero Chemnitius, qui audacter asserit 93 quæstio nem hanc post Augustini tempora horridius dispu tari. Patres vero eodem Augustino antiquiores non adeo, inquit, fuerunt asperi, duri, horridi et immanes, ut conjugi innocenti alterum ineundi con nubium facultatem negaverint; sed docuerunt, ait, rectius, præstantius, et perfectius esse, si etiam ilie qui ab adultera separatus est, vel maneat sine con jugio, vel reconciliatam uxorem rursus recipiat. Sed Herma, qui, etsi Augustino longe antiquior, codem tamen ac ille modo ejusmodi conjugia adulteria essc definivit. Idem Athenagoras et Justinus, ut suis locis videbimus, nec non et Clemens Alexan drinus asseverant. Denique id confirmatur ex Origene ipso, atque Hieronymo, quos in opinionis suæ confirmationem Chemnitius protulit. Objicit enim hæc Origenis verba 95: Scio quosdam 83 Euseb., Histor. lib. VII, cap. 24. 84 homil. in Epist. I ad Timoth. 85 lib. 111, simil. 5, epist. 2 86 lib. 111, simil. 5. 87 Epist. 2. 58 in Exposit. fidei, % 22. 89 hæres. 75, § 6. 90 hæres. 75, § 3. "lib. 1 De adulter. conjug., c. 25, § 32; et lib. 11 Retractat., e. 57. 2 lib. 11, mandat. 4. VII, session, 24, conc. Trident. 94 lib. 11 Strom. 95 tract. 7 in Matth. 93 in canon.

trahendis disputare; vel nihil certi ex ipsius textu donec emendetur, posse definiri. Certum est igitur hanc fuisse Patrum etiam ante Augustini ætatem sententiam, conjugium nulla unquam de causa a quoquam solvi posse. Si quid vero contra vel scriptum vel factum proferatur, illud vel minoris alicujus mali, quo aliud majus peccatum evitaretur, tolerantia fuit, vel certe abu sus aliquis, a cæteris omnibus improbatus. qui præsant Ecclesiis, extra Scripturam permisisse phanium illic de nuptiis post conjugis mortem con aliquam nubere, priori viro vivente. At ipsemet con festim subdit: Et contra scripturam quidem fece runt, dicentem: «Mulier ligata est.» etc. Non diffi temur quidem illos aliqua ex parte excusari ab Origene, qui subjunxit continenter: Non tamen omnino sine causa hæc permiserunt; forsitan enim propter hujusmodi infirmitatem incontinentium ho minum, pejorum comparatione, quæ mala sunt, permiserunt adversus ea, quæ ab initio fuerunt scri pta. Vir autem ille doctissimus a culpa eos, uti vides, non liberat. At in eo tantum excusandos esse censet, quod minus malum, ut majus devita retur, permiserunt. Hanc tamen permissionem, quantumvis justa videatur, auctoritati Scripturæ sacræ repugnare asserit; proindeque ejusmodi connubia ab eadem Scriptura proscribi et damnari non obscure significat. Hieronymus vero, quem etiam Chemnitius nobis objicit, ipsi adhuc multoque planius quam Origenes adversatur. Ubi quippe ad Oceanum scribit 6 Fa biolam ideo, priore viro suo vivente, alteri nu psisse, quia persuaserat sibi, et putabat virum a se jure dimissum, continuo subjungit: Nec Evangelii rigorem noverat, in quo nubendi universa causatio, viventibus viris, feminis amputatur. Narrat deinde quomodo Fabiola publicam hujusce sccundi conju gii, non secus ac si adulterium commisisset, pœni tentiam egerit. Non solum autem ibi Hieronymus has nuptias a Scriptura sacra prohibitas esse docet, sed in suis etiam ad Matthæi Evangelium Commen tariis 97 id palam aperteque pronuntiat. Major sane, ne quid dissimulemus, oritur diffi cultas ex his Epiphanii verbis 98: Sed cui mortua una non sufficit, cum, occasione aliqua stupri adulte riique aut alterius flagitii (xxxis aitlas), cum ea divortium fecerit, is si alteram uxorem duxerit, aut alteri viro mulier nupserit, sacrarum litterarum au ctoritas ab omni culpa illos absolvit; neque ab Eccle sia aut æterna vita rejicit, sed propter imbecillitatem tolerandos existimat. Eruditissimus itaque Petavius putat hunc Epiphanii locum esse depravatum: fate tur tamen eumdem Epiphanium ibi subscripsisse opinioni quorumdam veterum scriptorum, quibus post legitimum divortium permissa innocentibus conjugibus hujusmodi matrimonia videbantur. Ve rum si corruptus est Epiphanii locus, quid certi ex eo confici poterit! Porro Epiphanius de iis secundis nuptiis disputat, quas non stupri adulteriique tan tum, sed cujuslibet flagitii causa (xxs altias) permissas esse affirmat. At certe Epiphanium con jugi innocenti,ob cujusvis alterius conjugis flagitium contra Scripturæ auctoritatem, aliud inire matri monium permisisse nemini nunquam, ut arbitror, probabitur. Vero igitur est similius eumdem Epi Quapropter provocant nos adversarii ad divinam Matthæi auctoritatem, qui expressis verbis statuit Omnis qui dimiserit uxorem suam, excepta forni cationis causa, facit eam mæchari; et: Mæcha tur; et qui dimissam duxerit, adulterat 99. Si autem dixeris nec Marcum 100, nec Lucam, nec Pau lum 2, qui de hac uxoris dimissione loquuntur,hu jus exceptionis ullibi fecisse mentionem, illamque tanti esse momenti, ut si quando a Christo posita esset, ab iis nunquam fuisset prætermissa; illud ii illico reponent, nisi a Christo esset addita, nun quam illam Matthæus tam expresse tradidisset. Verum quidquid de sacro eorum textu dicatur, certum est nullam illos inter divinos scriptores esse pugnam, nullumque prorsus dissidium. Cum ergo unus omnium sit consensus, sic eos conciliari posse putamus, ut hæc exceptio Matthæi, excepta fornicationis causa, non ad verbum dimiserit, sed ad aliam duxerit, referenda sit. Quapropter non alius erit verborum Matthæi sensus, quam viro illi, cujus uxor est adultera, eam dimittendi, non aliam ducendi, datam a Christo potestatem. Quo quidem sensu ille non discrepat a Paulo et aliis, qui plures fatentur esse causas propter quas con juges a se invicem separari possunt. Instabis tamen, si exceptio ad verbum dimiserit referatur, nulla alia secundum Matthæum erit di vortii causa, nisi fornicatio seu adulterium. Atqui ex Paulo, atque etiam ex nostro Herma, cæterisque. Patribus, aliæ et quidem plures sunt causæ, ob quas conjuges a se invicem sejungi possunt. Exce ptio igitur Matthæi non ad verbum dimiserit,se i ad aliam duxerit, debet necessario referri. Tota vis hujus argumenti in eo sita est quod Matthæus unius tantum exceptionis mentionem fecerit. Sed respon demus illum ideo unius tantummodo meminisse, non ut alias, quas Paulus aliique commemorant, omnino excluderet, sed quia illa maxima omnium erat et gravissima. Alias itaque exceptiones pru denti silentio prætermisit, quia leviores erant,quia brevioris temporis separationem poscebant, quia denique mens illi erat unius præcipuæque excep tionis commemoratione arctissimum, atque a nullo unquam homine solvendum matrimonii vin culum, omnibus magis magisque commendare. 96 epist. 30. 97 In cap. x Matth. 28 Hæres. 59, § 4. 99 Matth. v, 32, et xix, 9. 100 Marc. x, 11. Luc XVI, 18. Paul., I Cor. I et ad Rom. VII.

De libro apocrypho de Heldam et Modal. Antequam manum de tabula levemus, paucis monebimus laudari ab Herma librum de Heldum et Modal, qui duo viri erant quorum mentio in sacris Numerorum libris habetur. Sed hunc eumdem li brum ad apocrypha amandant Synopsis Athana siana et Stychometria, Chronographiæ Nicephori superaddita. Porro hæc adnotamus, ut hujus libri antiquitas, quæ auctoris nostri ætatem superat, ab omnibus observetur. (Patres apostolici, edit. Amstelodami, 1724, t. I, p. 73.) Quod in hominum judiciis solet contingere, ut hæretico De pudicitia suggillat, appellans apocry alii plus quam par est, aliis minus fribuant, tertii modum servent ac æquitatem; id si super libro Hermæ factum fuisse pronuntiavero, non verebor ne a veritatis tramite censear aberrasse. Scilicet, excesserunt recti fines, quotquot Pastorem inse ruerunt catalogo divinarum Scripturarum cum hodie ab universa Ecclesia extra Canonem legatur. Fuit autem ea sententia quarumdam Ecclesiarum ex illis Græciæ, apud quas, teste, post Eusebii Hi storiam, lib. III, cap 3, Hieronymo in tractatu De viris illustribus, publice recitabatur. Credibile namque fit partem opus habuisse pro canonico, partem pro ecclesiastico: quo de ultimo dubitare nos non sinunt testimonia Athanasii in Epistola Paschali, et Rufini ad Symbolum; sicut primum confirmatur tum per auctores qui Hermæ scriptum inter dubia volumina, et ab aliquibus admissa, rejecta ab aliis recensent; tum per antiquos Bi bliorum codices manu exaratos, quorum nonnulli Pastorem quoque complectuntur, ut ille bibliothecæ Sancti Germani, tum per manu scriptas veteres Stichometrias, qua similiter Hermam continent; qualis exstat in eadem locupletissima bibliotheca, et in thesauro librario Regis Christianissimi, su perius edita in proleg. ad S. Barnabam; tum de nique per Ecclesiæ magistros ad eamdem opinio nem accedentes. Nam Irenæus ut Scriptura vide tur citare. Clemens Alexandrinus divinam esse revelationem innuit. Tertullianus, lib. De oratione, cap. 12, venerationem illius non improbat, absit modo superstitio. Catholici apud eumdem Mertul lianum, libro De pudicitia, Montanistis opponunt, ad auctoritatem fidei confirmandam: quemadmo dum, apud Athanasium, Ariani Catholicis.Origenes Scripturam divinitus inspiratam putat, licet aliter sentientibus nolit fieri præjudicium. Cassianus de nique testimonia inde desumpta cum textibus sa cris miscet. At ex parte adversa multum be honore Hermæ Pastori debito detrabitur a Tertulliano ex antiquis. Ille mirum quantum mutatus per Montanistarum præstigias a Tertulliano illo, libri orthodoxi De oratione conscriptore, Pastoris scripturam in opere pham, falsam, adulteram; amatricem, patronam et sociam mochorum; asserensque, ab omni con cilio Ecclesiarum, etiam nostrarum Catholicarum, et divino Instrumento expelli. Ubi jocularis est error cujusdam ad Nonnum, quasi egerit Tertullia nus de muliere adultera per Joannem evangelistam initio capitis VIII memorata. Ab illis quoque minus quam satis sit, honorifice sentitur, qui in Origine Pastoris librum contemptui habent. Omitto Pro sperum, quia mirum non est quod homo vivens inter Latinos suos, quibus pene ignotum fuisse Pastorem refert Hieronymus, nullam auctoritatem operi ignorato tribuerit Eusebium etiam prætereo, Hieronymum, Gelasium, Nicephorum CP.,qui cum nothis et apocryphis numerant. Jam de iis appela tionibus quid significent, sententiam meam protuli in notis ad Barnabam. Addi tamen inibi dictis nunc velim, de illa divisione Scripturæ in canoni cam, dubiam et apocrypham; opus aliquod nec falsi nominis, nec doctrinæ noxia, appellari posse apocryphum, quod extra Canonem ab omnibus Ecclesiis collocetur. Atque ea significatione, opi nor, Hermæ Pastor Nicephoro CP. apocryphus est. Venio ad recentiores; homines, ut equidem mihi videtur, dure frontis. Quis enim, quæso, non obstupescat, cum legerit nonnullorum judicia de volumine a tot tantisque viris tantopere celebrato? Hi librum optimum utilissimumque prædicant.Illi vero infamant atque exagitant, ut Novatianorum et Pelagianorum fontem, Montanisticarum super stitionum gurgitem, insuperque fautorem Ariano rum, ut fabulosum; ut (proh magna crimina!) liberi arbitrii, solitudinis monasticæ, necnon pur gatorii astructorem; ut ruditate Christianismi ac reliquiis gentilitatis conspicuum; ut pseudepigra phum, supposititium; ut alium ab eo quem olim manibus terebant SS. Patres; denique ut barba rum, atque per hæreticos interpolatum, insertis erroribus ac fabellis. Quas accusationes et consi miles, frivolo aut nullo fundamento subnixas, cum ad loca pervenerimus, si necesse visum fuerit, Deo dante, absque confutatione non relinquemus. Medium itaque beati tenuere, cum olim, tum

ut omnes isti Græce legerint, et non ex nostro in terprete? Transeo reliqua Barthii momenta, pul vere ventoque leviora, ut ultimum illius peccatum attingam. In eo autem consistit, quod Joanni Tarino eam affingit opinionem, de qua vir ille eruditissimus odè xar' ovap, quasi ad Philocalia caput primum Rufino ascripserit Pastoris Latinam translationem. Nos ut nihil certi afferre possumus, ita suspicamur per prima Ecclesiæ tempora Latinos non caruisse laudatissimi operis versione: cam vero aliam a nostra fuisse, nihil nos cogit dicere. Cæterum ante quam manum hinc tollam, monitum te velim, Le ctor, et capitum lemmata abesse a codicibus mss. quibus usus fui: et in notis marginalibus, quas ad textum apponendas curavi, litteram G, significare ms. S. Germani, litteram V, ms. S. Victoris; mero autem asterisco, ante caput 8 Visionis 3 lib. I indi cari utrumque codicem, postea solum Victorinum. Adjectæ sunt, in hac editione, variæ lectiones ex antiquo codice Carmelitarum Excalceatorum, sub urbii Parisiensis; quas ad calcem totius voluminis legere licebat in Paris. Edit. Accesserunt eliam quæ in infima pagina Oxoniensis editionis, anni 1685 leguntur, ex codd. Bodleianæ et Lambethanæ bibliothecarum. (Veterum Patrum Bibliotheca, t. I, Venetiis, 1765, in-fol., Proleg., p. xxvi.). CAP. I. Quis cujasve fuerit Hermas, Distinguendus dent vestigia in ejus opere passim obvia. Nam sta tum ab Herme, Dalmatiæ, ut fertur episcopo, lum ab Hermete Pastore, Pii 1 fratre. Clementem Romanum excipit Hermas, vir et ipse apostolicus, non modo Patrum vetustissimis cele bratus, verum etiam ab Apostolo salutatus ad Ro manos scribente 3, antequam Romam Paulus ipse met appulisset. Probe autem distinguendus noster Hermas ab Herme seu Hermete, prout sane utrum. que cum nominis varietate, tum re ipsa, Patroba interjecto, distinxit idem Apostolus. Siquidem loco citato Salutate, inquit, Asyncritum, Hermam, Pa trobam, Hermen, etc., quorum ille, si fides Pseudo Dorotheo atque Hippolyto, Philippopoleos; hie vero Dalmatiae episcopus fuisse fertur. Potiore item jure secernendus uterque ab Hermete Pastore, domo Aquileiensi, sancti Pii I fratre, sub cujus pontifi catu centum ferme post Paulum annis librum De Pa schate scripsit, nunc deperditum, vel saltem haete nus incompertum. De his autem plura dudum pro tulerunt viri eruditissimi, Nourrius, Fontaninus", aliique; ad quos proinde, ne longius quam par sit excurrat oratio, lectores remittimus. Interim vero, veterum præsertim ac recentiorum scriptorum au ctoritate ducti, Hermæ quem Paulus proxime ante Patrobam salutavit, opus Pastor inscriptum asse rendum existimamus; co vel maxime quod auctor ubique in ipso libello, Hermæ, non autem Hermis aut Hermetis, nomen assumat. Italum, quin et Romanum fortasse fuisse scripto rem, vel saltem inter Latinos diu vixisse, plura sua tim ab initio hæc habet: Qui enutriverat me, ven didit quamdam puellam Romæ. Post multos autem annos hane visam ego recognovi, et copi eam diligere ut sororem. Exacto autem tempore aliquo, lavari eam in flumine Tiberi vidi, etc. Itinera quoque sua et mansiones describens, Cumarum meminit"; loco enim citato pro cum his legendum Cumis, cl. Cote lerius recte conjecisse videtur. Meminit item viæ Campane 8, nec non Arcadiæ: unde lux haud modica conjecturæ nostræ accedit; eamdemque pariter confirmare putaverim ejusmodi verba 10 Cum, inquit, ambularem in agrum, et considerarem ulmum et vitem... De hac vite et ulmo disputo. Ad quem Hermæ locum illustrandum apposite a Cotelerio adhibita Servii explicatio Virgiliani hemistichii 11 1.... ulmisque adjungere vites. «Secundum Italiæ situm, ait, locutus est; in qua vites altius elevantur. Sic alibi 12 Non eadem arboribus pendet vindemia nostris.» Quibus addas maxime velim, Hermam Græce scri bentem, ad jejunium indicandum, orásews, statio nis vocabulum more Latinorum usurpasse 18: quod eo quidem scnsu Græcis vocatum, nuspiam se le gisse meminit vir eruditus modo laudatus. Neque sane ullum hujus vocis exemplum, eadem signifi catione apud Græcos acceptæ, profert Cangius 14, neque ab eo excitatus Petavius 15. Cæterum divitem præterea fuisse aliquando Her mam 16, uxoremque duxisse ex qua filios suscepe rit, quæ tamen ipsi futura erat soror; ita nempe 3 Rom. xvi, 4. Nourr.. Appar. ad bibl. PP., tom. I, pag. 49 seq. Fontan., Hist. litter. Aquil. lib. 11, cap. 11, pag. 64 seq. Herm. Past. lib. 1, vis. 1, cap. 1. Id. ibid. vis. 11, cap. 1. & Id. ibid., vis. iv, cap. 1. Id. ibid., 11, simil. ix, cap. 1. 10 Id. ibid., simil. 11. 11 Virg. Georg. lib. 1, vers. 2. 12 Id. ibid., lib. 11, vers. 89. 13 Herm. Past. lib. 111, simil. v, cap. 1. 14 Cang., Glossar. med. Græc., v. Erdots. 18 Petav. in not. ad Epiphan., pag. 356. 16 Herm. Past., lib. I, vis. III, cap. 6. 17 Id. ibid., vis. 11, cap. 2 et 3.

soror uta tori usu dissociata, non amplius uxoris nasiani pretio cl. editorem audire juverit 23. «< Do munere fungeretur, testatur ipsemet auctor. Sed quod rei caput est, Ecclesiæ Romanæ presbyter erat noster Hermas, eo tempore quo suum Pastoris opus scribebat: quod quidem jure collegisse vide tur Dodwellus 18. «Jubetur enim ipse, inquit vir criticus, duo Revelationum suarum exemplaria de scribere 19 Clementi alterum ad exteras civitates transmittendum alterum Graptæ, viduis legendum orphanisque sub viduarum cura institutis: suum vero tertium exemplar, Ecclesiæ Romanæ seniori bus seu presbyteris, ipsum legere oportebat Her mam. Sicut ergo Clementis Ecclesiæ Romanæ epi scopi munus erat ad reliquos exterarum Ecclesia rum episcopos mittendi libellum: et Graptæ viduæ legendi collegis viduis et orphanis sic sane qui Ecclesiæ Romanæ presbyteris renuntiaturus erat Hermas, ejusdem pariter Ecclesiæ ipsum fuisse presbyterum erat consentaneum.» Hactenus vir ille eruditus.Alia insuper nonnulla de nostro Herma libuit adnotare Moshemio 20, quæ tamen haud ma gni refert recensere. ctrina, inquit, ad Antiochum ducem, oliosi hominis commentum, eo tamen nomine pretiosa et com mendanda est, quod magnam libri Pastoris par tem, cujus Græca jamdiu interiere, Græce nobis exhibeat; et quidem ita puram, ita Latinis Hermæ Pastoris consonam, ut ad verbum ex eo ut pluri mum descriptam esse conspicuum sit. Primo nam que scriptor iste Antiochum nobis repræsentat adeuntem S. Athanasium, infirmitatis corporeæ causa; ut una precibus suis levet ægritudinem, et, monitis viam paret ad poenitentiam. Huic Athana sius sanitati restituto, duodecim Mandata tradit, quæ nihil aliud sunt quam duodecim illa Hermæ Pastoris Mandata, quibus constat liber secundus, ita tamen ut non integra semper, sed quibusdam ademptis afferat. Deinde multa alia ex eodem libro hinc inde consuuntur, ac postremo magnam et pro lixam narrat Antiochi visionem, quam item ex tertio Pastoris libro mutuatus est. Hoc itaque opu sculum licet prima fronte flocci quidem faciendum videatur, maximi tamen est momenti; quippe cum libri illius apostolorum ævo editi, et a tot Patribus nec sine laude memorati, multa et prolixa nobis fragmenta suppeditet.» Hactenus V. C. GAP. II. Opus Hermæ, PASTOR inscriptum. De Græ cis ejus laciniis, deque vetere Latina versione. Illud potius notatu dignum occurrit, quod Hermas in suis visionibus describendis Zachariam prophe tam imitatus videatur; quin et «opus suum co tam singulari exarasse stylo existimatur, quod illum ad alliciendos movendosque hominum animos, atque ad tradendam doctrinam suam aptissimum et effi cacissimum judicaret,»ut conjicit vir doctus 21. Aliter tainen visum erudito Dodwello 22. Ejus autem liber antiquis Patribus sive Græcis sive Latinis, Pastor aut liber Pastoris passim appellatur; inde que fortasse derivata denominatio hujusmodi, quod in toto ferme opere Pastor inducitur Hermam allo quens et informans. Nunc vero tribus distinguitur libris, quorum primus Visiones Iv, secundus Man data XII, tertius Similitudines x complectitur. Hæc tamen divisio posterioribus editoribus ascribenda; siquidem illam neque mss. exemplaria, neque ve tusti scriptores agnoscunt; quin et a codicibus qui superant abesse capitum lemmata, Cotelerius alii que observarunt. Hoc autem opus Græce primum fuisse scriptum nemo nescit dolendum tamen quod textus jam dudum temporum injuria sic exciderit, ut nonnulla tantum loca supersint, vetustiorum Patrum Græ corum operibus intexta. Quibus quidem laciniis, in primis vero fragmentis iis quæ satis multa oc currunt in Doctrina ad Antiochum ducem, inter Athanasii supposititia primum a doctissimo Mont fauconio evulgata, jactura hujusmodi utcunque sar ciri potest. Verum de hujus operis pseudo-Atha Quamvis vero textus Hermæ Græcus interciderit, integra tamen exstat interpretatio Latina, cujus auctor penitus incompertus. Sed quisquis demum. ille fuerit, ejus tamen versionem vetustissimam esse constat, utpote quæ Tertulliani ætate fuisse videtur Ecclesia Africanæ notissima; quod utique aperte colligitur ex ejus libro De oratione, unde lo cum desumptum inter veterum testimonia retuli mus. Merito igitur a viris eruditis explosa Barthii sententia, Pastoris versionem Anastasio Bibliothe cario ascribentis 24: qua scilicet longe ante Hiero nymo, Rufino, Cassiano aliisque Anastasio anti quioribus Patribus comperta fuisse perhibetur; quaque insuper usus comperitur vetustus auctor homiliæ De aleatoribus inter opera Cypriani, ut alios prætereamus. Quæ vero subdit idem censor de hac antiqua versione quibus illam deprimere conatur, levioris sunt momenti quam ut in iis re fellendis tempus insumamus. CAP. III. Quanto in pretio apud Patrum vetustissi mos habitum. Valde utile jure existimatum. Hinc immerito a nonnullis reprobatur. Solvuntur ali quot objectiones, ab antiquorum Patrum auctori tate petitæ. Patrum antiquissimis, Græcis in primis, tanto in pretio fuit Herme Pastor, tantumque apud ipsos auctoritate valuit, ut ab eorum nonnullis, ut puta Irenæo, Clemente Alexandrino atque Origene 25, fuerit inter canonicas Scripturas recensitus: adeo que nihil mirum, si opus illud in antiquis biblio 18 Dodw. in addit. ad Pears. Opp. post. pag. 196, et in Dissert. sing., ibid., pag. 158. 19 Herm. Past. lib. 1, vis. II, cap. 4. 20 Moshem. Instit. Ist. Christ. major., pag. 225. 21 Nourr. Appar. ad Bibl. PP., tom. I, pag. 57. 22 Dodw. Dissert. II in Iren. § XVI, p. 120, et in addit. ad Pears. Opp. post., p. 197. 25 Montf. Athan. Opp. tom. II, p. 251. Monit., n. 111. 24 Barth. not in Herm. pag. 855. 25 videsis Veter. testimon. Hermæ Pastori præmissa.

autem Hieronymus post scribebat, quam suum in Habacuc Commentarium edidisset; hujus enim me minit in eodem libro 31, ubi sua scripta recenset; ut propterea si quid in Hermam durius litteris an tea tradiderat, illud vero ipsemet postea correxisse ac emendasse videatur. rum codicibus atque in veterum Stichometriis, ptorum veterum usurpasse testimonia declarat. Hæc Novi Foederis libris sujectum reperiatur. Atha nasius vero, Hieronymus ac Rufinus eumdem lo cum ipsi attribuunt, quem Sapientie Salomonis nomine inscriptæ, et Sapientiæ Sirach, nec non libris Esther, Judith, Tobiæ atque Machabæorum assignant. Uno verbo, Hermæ Pastor vetustis Pa tribus passim habitus, non quidem veluti liber canonicus, sed veluti ecclesiasticus et optimæ notæ, quin et maxime necessarius ac utilissimus, ad fidei dogmata propugnanda comparatus, atque ad ple bis institutionem quammaxime idoneus. Verum, si quosdam audias, Novatianorum et Pelagianorum fons 26, Montanisticarum supersti tionum gurges fautorque Arianorum habendus Her mas impurus insuper dogmatistes, qui scilicet liberum arbitrium ", purgatorium et monasticam solitudinem astruat: denique tanquam larvati pro phetæ somnia, ejus scripta reputanda, adeoque inter supposititia et hæresibus fabulisque oppleta rejicienda. Sic nimirum scriptorem apostolicum censores isti morosi exagitant, ejusque Pastorem, præstantia et utilitate commendandum, atque a vetustioribus Patribus tantopere celebratum infa mant. Attamen eorum criminationes levissimas esse nulliusque ponderis, complures viri doctissimi prodiderunt. Agesis nunc, ne objectiones ad unam omnes ta citi præteriisse dicamur, eas saltem quæ a Patrum auctoritate repetuntur, hic ducimus discutiendas.. Inter illas vero præcipua e S. Hieronymo desum pta occurrit, cujus hæc sunt verba: Liber ille apo cryphus, inquit 28, stultitiæ condemnandus est, in quo scriptum est quemdam angelum nomine Tyri præesse reptilibus. Quo loco nonnullis visus est sanctus doctor Hermæ Pastori severioris censuræ notam inussisse, illud nempe viri apostolici di ctum respiciens 29: Misit Dominus angelum suum qui est super bestias, cui nomen est Hegrin, et ob turavit os ejus ne te dilaniaret. Hinc, inquiunt, Hermæ Pastorem non solum contemnit doctor maximus, verum etiam stultum esse decernit. Næ, a vero longe aberrare videntur, qui sic rationes. putant. Fac demum respexerit hunc Hermæ locum S. Hieronymus, num vero eapropter universum Pastoris librum ille rejecisse dicendus? Quod enim aliquo in opere quidpiam minus recte aut parum caute scriptum quis detegat pronuntietve, id vero totius operis auctoritati plane officere, nemo jure dixerit. Deinde, qui fieri potest, ut sanctus ille doctor acriter adeo in Pastorem invectus fuerit, quem. De viris illustribus scribens 30, revera utilem librum appellat, quemque apud quasdam Græciæ Ecclesias publice legi testatur, multosque de eo scri Neque demum res est adeo explorata, ut locum Hieronymianum objectum accipere de opere Pasto ris cogamur: non enim Tyri, sed Hegrin apud Her mam hodie legimus. Quæ quidem vox inde fortassis enata, ut erudite satis conjicit cl. Cotelerius, quod in Hermæ textu compendiosa scriptura exstaret Eypy cujus postremæ litteræ inferiore parte exesa, putarit vetus interpres legendum sypry; hujusque lectionis vim haudquaquam assecutus, litteris La tinis vocem Græcam reddiderit Hegrin: cum ta men legendum fuisset ac vertentum Vigil ex Danielis cap. iv, ubi ypnyópop, seu Vi gis ministerio Babylonis rex ad bestias amanda tus legitur quo forte apostolicus scriptor respe xerit. Alii vero 32, ex Colbertini codicis ms. le ctione quæ sic se habet: Misit Dominus angelum suum super bestiam cujus nomen est Hegrin, colli gunt Hegrin non angeli, sed bestiæ nomen esse. Græce nimirum scripserit Hermas äyptos, illud Psalmist spectans puuoo, xa po Exterminavit eam (vineam) aper de silva, et singula ris ferus depastus est eam. Cui quidem conjecturæ contextus favere videtur. Siquidem hanc bestiam pressure superventuræ figuram esse, mox ibidem stylo apocalyptico declarat Hermas: ut proinde cum paulo ante scripserit a Domino super bestiam angelum missum fuisse, ipsius sententia de angelo a Deo in auxilium Christianorum immisso sit ac cipienda, qui eos in pressura superventura, seu im minente persecutione solaretur atque foveret. Opponitur insuper ex antiquioribus Tertullianus, qui Pastorem dure perstringens 34, scripturam vo cat apocrypham, falsam, adulteram, adeoque ab omnibus ecclesiasticis conventibus reprobatam. Sed hæc sunt Tertulliani, jampridem in Monta nistarum hæresim prolapsi: quod sane in Herma laudem vel plurimum cedit. Secus enim Tertullia nus orthodoxus alibi sensisse videtur 35. Alii etiam scriptores Origene vetustiores vel ei dem suppares, Pastoris libellum in contemptionem adduxisse perhibentur, quorum tacito nomine me minit ipse Adamantius 30. Verum cum idem Ori genes alibi scribat 37, opus Hermæ valde sibi utile visum, tradatque 38 simul illud quidem ab omnibus pro divino non habitum, verumtamen in Ecclesias circumlatum: hinc jure quis arguat, Patrem doctis 26 Blondel., Apolog. pag. 17. 27 Rivet. Crit., sac., lib, 1, cap. 12. 28 Hieron., Comment. in Habac., 1, 14. 29 Herm. Past. lib. 1, vis. Iv, cap. 2. 30 Hieron., lib. De vir. illustr., cap. 10. 1 Hieron. lib. De vir. illustr., cap. 135. 3 Nourr., Appar. ad Bibl. PP., tom. I, pag. 65. 33 Psalm. LXXIX, 14. 34 Tertull., lib. De pudicit., cap. 10. 35 Id. lib. De orat., cap. 12. 35 Origen., De princip., lib. IV, cap. 2, % 8. 37 Id. lib. x Explan. in epist. ad Rom. xvi, 14. 38 Id. Comment. in Matth., cap. xiv, edit noviss., tom. II, p. 644.

simum eos scriptores insuper habuisse; adeoque sisse perhibetur Hermas sub Clementis pontifica haud nominatim laudasse, quod vel illos nullius esse auctoritatis censuerit, vel immerito nulloque rationum pondere ab iisdem fuisse rejectum eccle siasticum librum agnoverit. Nisi malis conjicere, hujusmodi scriptores Origeni memoratos eapropter Pastorem contemptui habuisse, quod contra non nullos disceptarent, qui ex eo velut in canonem Scripturarum recepto testimonia depromerent, qui bus fides fuerit omnino adhibenda. Quo etiam sensu fortasse accipiendus Prosper, Collatori Hermæ auctoritatem objicienti, ejus te stimonium nullius esse auctoritatis respondens 39. Vel potius dicendum cum aliis, Prosperum propte rea Pastoris auctoritatem detrectasse, quod illum penitus ignorarit siquidem, Hieronymo teste 0, liber Hermæ apud Latinos pene ignotus erat. Neque vero ab re conjecerint qui putarint. Prosperum considerate dixisse nullius esse auctoritatis testimo nium quod disputationi suæ de libello Pastoris Colla tor inseruit; non quod S. Pater Hermæ librum prorsus rejecerit, sed quod testimonium ex eodemi libro a Collatore in medium prolatum, nihil ad ejus opinionem astruendam conferre perspexerit. Virum doctissimum consule ". tu 47; quem, stante adhuc templo, suam misisse priorem ad Corinthios Epistolam superius osten dimus. Deinde persecutionem Neronianam res picere videtur auctor, dum eorum meminit 49 qui jam meruerunt Deum, et passi sunt causa nominis ejus feras bestias, flagella, carceres, cruces. Eam demque persecutionem iterum memorat, dum se illam effugisse paulo post profitetur his verbis 50. Occurrit mihi talis bestia, quæ possit populum con sumere; sed,virtute Dei et singulari ejus misericordia, evasi illam. Et rursus: Magnam, inquit, tribulatio nem effugisti propter fidem tuam, et qui talem bes tiam non dubitasti. Neronem scilicet bestiam vocat, ab Apostolo edoctus, cui leo dicitur idem tyran nus, ubi ait: Dominus autem mihi astitit, et con fortavit me: et liberatus sum de ore leonis. Ita Pa tres et interpretes passim. De hac autem persecu tione fuisse locutum Hermam tum hic, tum etiam alibi, vix ea dubitare sinunt quæ superius in eamdem sententiam edisseruimus 3. Denique pres suræ superventuræ mentionem injicit vir apostoli cus qua phrasi illam éλouszy, toties in Novo Testamento prædictas, excidium nimirum Hierosolymorum, respexerit. Qua de re pluribus loco modo citato satis erudite Dodwellus. Cæterum cum Eusebius, Hieronymus, Gelasius in Decreto, auctor Stichometriæ, Nicephoro CP. at tributæ, aliique Ecclesiæ scriptores, apocryphos in ter et nothos libros Pastorem recensent, eorum sententia non ita est accipienda, perinde ac si es set noxiæ doctrinæ vel falsi nominis opus; sed quod ab Ecclesia extra Canonem positum agnosce retur, ut viri docti jamdudum monuerunt,nosque superius attigimus. At de his hactenus nunc alio excurrat oratio. CAP. IV. Quo tempore scripserit Hermas, disquiri tur. CAP. V. Quid operæ in ejus Pastorem nunc denuo evulgatum impensum. Permultæ quidem circumferuntur Pastoris edi tiones, ex quo primum opus illud anno 1513 Pari siis evulgavit Jacobus Faber. Nos vero ex illis po tissimum quæ prodierunt ab anno 1672 subsidia nobis comparavimus, quibus exactior nitidiorque, ut par erat, nostra prodiret. Et primum quidem Græca quantacunque supersunt, in eam compor tanda existimavimus, licet secus senserit editor Oxoniensis. Quæ vero Græci textus laciniæ longe prolixiores ad libros Hermæ 11 et II pertinent, eas demum ex Doctrina ad Antiochum ducem præstantis Athanasianorum editionis Montfauconianæ mu tuati sumus, haud rati cum Clerico et Russelio Fabricium sequi: ea namque inde primus ipse de scribens, ita duxit alicubi conformanda, ut veteri interpreti magis cohærerent; quod suis locis ad notandum curavimus. Aliquot insuper Pastoris fra Jam vero, ut ad tempus inquirendum quo scrip serit Hermas animum convertamus, illud quidem non adeo exploratum habemus, ut certam ejus no tam figere sit in promptu. Verumtamen si quis ejus Pastorem rimetur attentius, nonnulla fortasse haud spernenda indicia deprehendet,unde opuscu lum istud litteris consignatum ante Hierosolymo rum excidium, sive circa Christi annum 70 merito existimet. Hanc sane sententiam sunt secuti com plures viri eruditi, Dodwellus in primis, Millius 43, gmenta in eodem pseudo-Athanasii opere detexi Caveus, Baraterius 45, atque ut alios præterea mus, V. C. Fontaninus 45; qui tamen, sui oblitus, deinceps Hermam ecclesiasticum sæculi II scripto rem appellat. Quod quidem judicium hisce ratio num momentis innititur: Primum nempe scrip mus, quæ tum cl. editorem, tum alios etiam ip sum secutos, fugerunt, ut in notis subjectis mo nuimus. Haud minori studio antiquam versionem recen suimus, sedulo collatis variis lectionibus,quas Co 39 Prosp., ib. contr. Collat., cap. 30. 40 Hieron., lib. De vir. illustr., cap. 140. Farlat., Illyric. sacr. tom. I, pag. 400 42 Dodw. in Dissert. singul., cap. 11, § 5, ad Pears. postum. pag. 158, et in addend. ad Dissert. Iren., pag. 158. 43 Mill. Prolegum, ad Nov. Test., n. 143. 4 Cav. Hist. litter., tom. I, p. 31. 48 Barat. Disquis. chron., cap. 3, 23, pag. 39. 6 Fontan. Hist. litter. Aquil., lib. 11, cap. 1, pag. 64, 93. 47 Herm. Past. lib. 1, vis. 11, cap. 4. Vide Proleg. ad S. Clementem Romanum, hujusce Patrologia t. I. Herm. Past., lib. 1, vis. III, cap. 1 et 2. 50 Id. ibid., vis. IV, cap. 2. 51 II Tim. iv, 17. 5 Herm. Past., lib. III, simil. VIII, cap. 3. 53 Prolegom. cap. 1, sect. 1, § 9. Herm. ibid. lib. 1, vis. Iv, cap. 2,

telerius et Fellus e codicibus mss. in medium pro- dudum ceperat Joannes Albertus Fabricius, qui tulere quod passim neglexisse Clericum ejusque exscriptorem Russelium sumus experti. Quo qui dem in munere peragendo, tanta cum religione in terdum versati sumus, ut nimia fortasse cura no stra videri queat. Verum, meo saltem animo, salva res est siquidem in editore hoc studiorum genus excolente, diligentia potius culpanda quam desi deranda existimatur. Denique sacræ Scripturæ loca quæ vir apostolicus respexisse perspicitur. subjicere studuimus. Quod quidem consilium jam loca Novi Foederis ad quæ allusisse videtur Hermas congesserat, teste Reimaro 55: sed cum collectio ist hæc Fabriciana nondum lucem aspexerit, qualem cunque demum hunc laborem subire placuit; tum ut Dodwello iremus obviam, qui Hermam e Novi Testamenti libris ne testimonia quidem adducere consuevisse censuit 50, tum in primis ut comper tum fieret, quam immodica sit Whitbii censura, sacras litteras primis vix labris Hermam attigisse, aut easdem insuper habuisse asserentis 57. Reimar. Commentar. de vila et script. J. A. Fabric., pag. 207. 5 Dodw., Dissert. I ad Iren., § XLI pag. 74, 57 Whith., Disquisit. in Bulli Defens. fid. Nic. lib. 1, cap. 2, pag. 19. (LUMPER, Historia theologico-critica de vita, scriptis et doctrina SS. Patrum, etc. Augustæ Vindel., 1783, t. I, p. 116 Quæ de vita et scriptis S. Hermæ affert. Lumperus, hæc verbotenus fere ex Cotelerio et Gallandio hausit, et ideo omittimus.) Cum primum Hermas monita in visionibus, quæ ab ipso describuntur, accepta publici juris fecit, tantam ea in Ecclesiam Græcorum præsertim nacta sunt auctoritatem, ut iis non modo ad veritates fi delibus propositas confirmandas, sed et ad hære ticos refellendos atque impugnandos uterentur.Sic S. Irenæus Hermæ testimonio fidem in unum Deum omnium creatorem confirmat. Laudatur etiam a Clemente Alexandrino ad comprobandum Deum falsis æque ac veris prophetis in Ecclesiæ utilitatem ad incredulos confutandos uti, qui divinas revelationes fabularum loco habent; atque ad demonstrandum, opera ac verba nostra in vicem consentire debere; a Tertulliano etiam adhi bebatur, ut ostendat quo corporis habitu oran dum sit; postremo ab Origene ut probet unam peccati diem poenæ anno esse puniendam. Bene ergo pronuntiavit Scriptura, quæ di cit: Primo omnium crede, quoniam unus est Deus. >> S. Iren. I. iv, Advers. hæres., c. 37. Lib. Stromat., pag. 311. «An non enim et virtus, quæ in visione ap paruit Hermæ in figura Ecclesiæ, dedit librum, ut describeret, quem electis annuntiari volebat.» Cle mens Alex. lib. vi Stromat. pag. 679. Idem, pag. 345. Tertull., lib. 1 De orat., cap. 12. Homilia VIII, in Numerorum librum. Hermas, similitud. vui, c. 8: His igitur non est locus pænitentiæ. Confer Hebræorum cap. XII, v. 17. Hermas, similitud. v, c. 3: Quicunque vero inertes sunt, el pigri ad orandum, illi dubitant petere a Domino, cum sit Dominus tam profundæ bonitatis, ut petentibus a se cuncta sine intermissione tribuat. Collat. Jacobi cap. 1, v. 5 et 6. Idem, similit. vIII, c. 6: Qui inter reliqua sua delicta nefandis verbis Dominum insectati, nomen ejus nequaverunt, quod su § I. De S. Scriptura. Egregium nobis testimonium de reverentia erga libros sacros, qualis isto tempore vigebat, tres Hermæ libri perhibent. Hermas enim, qui ànóxpu pov (apocryphum opus) Novi Testamenti nullum adhibuit, e libris canonicis permulta hausit, quæ pertinent ad Evangelia Matthæi, Marci, Lucæ et Joannis; ad Acta apostolorum; ad Epistolas Pauli, nimirum ad Romanos, ad Ephesios, ad Hebræos Jacobi Petri primam et secundam divi Joannis secundam ac tertiam atque D. Judæ catholicam nec non et Apocalypsin beati Joannis apostoli, ad cujus exemplum scripsisse vi detur. multis autem locis Hermæ, in quibus col ligendis etiam diligentem se præbuit V. C. Lardne rus, hic insigniores duntaxat cum Apocalypsi con per eos erat invocatum Collat. Jacobi II, v. 7. Idem, mandat. xII, c. 1: Spiritus, qui desursum est, quie tus est. Collat. Jacobi cap. III, v. 17. Idem, mand. VII, c. 5: Si enim resistitis illi (diabolo), fugiet a vobis confusus. Collat. Jacob. IV, v. 7. Idem, mand. XII, c. 6 Audite ergo me, et timete Dominum omni potentem qui potest vos salvos facere, et perdere. Collat. Jacobi cap. IV, v. 12. Hermas, visione III, c. 7: Ii sunt, qui credide runt quidem; dubitatione autem sua reliquerunt viam suam veram. Collat. II Petr. c. 11, v. 15. Idem, vis. iv, c. 3: Aurea autem pars vos estis, qui effu gistis sæculum hoc. Collat. II Petr. c. 11, v. 20. Hermas, mandat. in. Oportebat enim te, si cut Dei servum in veritate ambulare. Confer caput quartum Epistolæ secundæ Joannis. Vide Hermæ mandatum tertium totum. Hermas, visione iv, c. 3: Quoniam immaculati et puri erunt electi Dei in vitam æternam. Confer D. Judæ apostoli c. xxi, v. 24.

spirantes adnotamus, Primus habetur apud Iler- ratione Spiritum sanctum dicat Filium? nimirum mam visione II, c. 1: Anum illam... quam pu tas esse?... Est Ecclesia Dei. Confer Apocalyps. c. XII. Idem vision. Iv, c. 2: Bestia hæc figura est pressuræ supervenientis. Collat. Apoc. c. xi. Idem, ibidem Ecce, occurrit mihi virgo quædam exornata, tanquam ex thalamo prodiens tota in albis. Collat. Apoc. c. xxi, v. 2. Idem vis. u, c. 2: Nonne vides contra te turrim magnam, quæ edificatur super aquas lapidibus quadratis splendidis. Coll. Apoc. c. xxt, v, 19. Idem, ibidem: In quadrato enim ædifi abitur turris. Collat. Apoc. xx1, v. 16. Idem vis. I cap. 5: Lapides quidem illi quadrati,et albi con venientes in commissuris suis, ii sunt apostoli, et episcopi, et doctores, et ministri. Confer Apoc. xxi, v. 14. Idem vis. 111, c. 4: Cum ergo consummata fuerit structura turris, omnes simul epulabuntur juata turrim, et honorificabunt Deum... Die illis, quod hæc omnia sint vera, et nihil extra veritatem est. Vide Apocalypsis caput xix, v. 9. Idem simili tud. VIII, c. 2: Tunc nuntius Domini coronas afferri jussit. Allatæ autem sunt coronæ, velut ex palmis factæ, et coronavit eos viros nuntius... Et jussit eos ire in turrim. Collat. Apoc. c. VII, v. 9. Idem simil. iv, c. 12: Nemo intrabit in regnum Dei, nisi qui acceperit nomen Filii Dei. Collat. Apoc. c. xxII, v. 4. libro insuper Ecclesiastici unus apud Hermam occurrit lecus Cæterum nos e libris canonicis tantum illis, qui aliquando controversiis subjecti fuerunt, loca hie ascripsimus. Reliqua conferri possunt apud Lardnerum Pro coronide dun taxat adnotamus Hermam nostrum jure optimo in ter testes gravissimos de authentia SS. Evangelio rum a Matthæo, Marco ac Luca conscriptorum, præcipuum locum mereri,utpote qui horum evan gelistarum sententias, verba phrasesque suis in li bris persæpe expressit atque imitatus fuit; quem admodum id vir eruditissimus Fassinius ex ordine D. Dominici suo in præstantissimo opere De apo stolica Evangeliorum origine luculentissime demon stravit. § II. De SS. Trinitatis mysterio. Sanctissimum Trinitatis mysterium sub quadam similitudine Hermæ in hoc opere exponit Pastor. Dominus fundi, inquit demonstratur esse is, qui creavit cuncta, et dedit illis virtutem. Filius au tem Spiritus sanctus est. Servus vero ille Filius Dei est. Cur autem Hermas hoc loco Filium Dei dicat servum? nempe ratione humanæ naturæ; et sub qua 38 39 Matth. xxvIII, 20. 60 Joan. XIV, 16. 75 Osix pass, seu divinitatis respectu, quod scilicet ex Deo Patre Spiritu sanctissimo, Spiritus ipse sanctissimus existat, respondet V. C. Bullus Eo siquidem sensu titulus Spiritus sancti sin gulis personis SS. Trinitatis tribui polest. Nimirum tertiæ divinitatis únostics Spiritus sancti appel latio tribuitur proprie, non possus seu naturæ re speclu; nam sie et Pater Spiritus sanctus est, et Filius quoque sed ratione ineffabilis spiratio nis, qua ex Patre per Filium ipse procedit. Hæc autem ita se habere, locum inspicienti facile pate bit scilicet totus ibi Hermæ sermo est de Filio Dei, qui ob nostram salutem servus factus est, et corpus, quod serviliter conservatum fuit, assumpsit. Hactenus Bullus. Aliter rem exponit Cl. P. Mösslin notis ad hunc locum, et mea quidem opinione multo clarius ac felicius,dum ait: «Haud mirandum, quod Spiritus sanctus cum Filio Domini fundi compare tur, quia ipsa quoque Scriptura tam Filio, quam Spiritui sancto peculiarem Ecclesie curam atque gubernationem ascribit.» Sic apud Matthæum le gimus Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem sæculi 58.59. Et apud Joan nem Et ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in æternum, Spiri tum veritatis 60, Vocal itaque Hermas Spiritum sanc tum Filium Patris familius, quod ille quemadmo dum et Filius Dei Ecclesiæ curam gerat assiduam. Quam sana et ab omni erroris suspicione vacua, et pura fuerit Hermæ de suprema Christi divinitate sententia, his vir cl. Petavius, tametsi alias ante Nicænis Patribus parum favisse videatur, verbis di serte explicat «< Ab vetustissimis, inquit, scri ptoribus... nec ab ullo hæresis, falsique maxime de Trinitate dogmatis insimulatus est.» Quam recte vero de divina Verbi natura ille senserit, nemo nisi Socinianæ ac dementissimæ temeritatis homo unquam negaverit. Quid enim quæso ad summam Verbi divinitatem plane declarandam his auctoris nostris verbis clarius et dilucidius? Filius quidem Dei omni creatura antiquior est, ita, ut in consilio Patri suo adfuerit ad condendum creaturam Qui Filium Dei omni creatura dicit antiquiorem, is certc eum extra creaturarum omnium numerum ac supra illarum conditionem et naturam esse aperte pronuntiat. Qui autem extra creaturarum numerum, et supra illarum naturam constituitur, hic procul dubio increatus, æternus, et summus supremusque Deus asseritur.Quis namque creatum Hermas, similitud. ix, c. Homo vero cum sit languidus, mortalis, infirmus,et repletus pec- Ayiou x mappa eatis, homini perseveranter irascitur. Confer c. XVIII 975 papuosa.«Patri el Filio similiter et Spiritus, Ecclesiastici, vers. 24. et Sancti appellatio a Scriptura accomodatur.» S. Gregorius Nyssænus, oratio. 1. contra Eunomium. Petavius, tom. II, Theolog. dogmat., præfat., cap. 2, § 6. Lardner in der Glauwürdigkeit der evange lischen Geschichte, p. 11, tom. I, p. 80-101. Hermæ Pastor, similitud. v, c. 5. Defensio fidei Nicænæ, sect. 1, c. 2, pag. 18. Hermas, similit. Ix, lib. 11, cap. 12.

inter et increatum, inter Deum et creaturam nihil adfuerat, ejusdem cum ipso sicut naturæ ita et po omnino medium esse ignorat? Denique eumdem Dei Filium ad condendam creaturam Patri suo æterno adfuisse qui tradit, is profecto illum Patri suo coæternum firmissime asseverat. Eodem plane sensu Hermas paulo superius dixerat: In servili conditione non ponitur Filius Dei, sed in magna po testate et imperio Omnes quippe creaturæ Deo serviunt; quoniam omnia, uti de Deo canit Psaltes regius 61 serviunt tibi. Qui ergo in servili conditione non ponitur, hic creatura nec esse nec dici potest; qui autem creatura esse et dici nequit, ille certe Deus ipse est. testatis semper fuerit. Cum sarta igitur, tecta,inte graque sit Hermæ nostri de summa Christi doctrina, nec quid omnino contra illam nisi insulsum plane et ineptum effutire potuerint hæretici; unus tamen ex illis pauca quædam ipsius verba arrosit,quibus Spiritus sancti divinitatem ab eo negatam fuisse probare perperam conatus est. Hæc porro sunt, quæ ille nobis objicit: Neque cum vult, homini loqui tur Spiritus sanctus, sed tunc loquitur, cum vult Deus Sed si hunc Socinianum hominem nefa rius errantis sectæ amor non penitus obcæcasset, intellexisset utique hanc esse Hermæ nostri mem tem, et sensum omnibus facile obvium: Neque qum homo vult, homini loquitur Spiritus sanctus, se t cum vult Deus. At quid, obsecro, ex his verbis con tra Spiritus sancti divinitatem? imo vero quid ex illis,nisi pro asserenda divina illius natura, conclu di potest? Ibi enim Hermas veros prophetas diving Spiritu,quando ipsemet voluit, afflatos fuisse asse verat. At quis nesciat, strenuos Nicænæ fidei defen sores hoc ad debellandos Arianos, et Spiritus sancti divinitatem adversus Macedonianos invicte propugnandam efficacissimo, ut plane non imme rito putabant, usos esse argumento. Age vero, si his omnibus et alia adjicias,quæ de eodem Dei Filio ab auctore nostro scripta legimus In magna, inquit est potestate et imperio; alibi vero ait: Nomen Filii Dei magnum est, et immen sum, et totus ab eo sustentatur orbis ac conti nuo post: Omnis Dei creatura per Filium ejus sus tentatur.His verbis summam illius divinitatem aperte renuntiari fatearis, omnino necesse est. Qui enim amabo te, ea omnia convenire possunt, nisi vero Dei Filio, qui ejusdem cum Patre sit immensitatis, æternitatis, potestatis et naturæ. Non audiendus itaque impius nescio quis Socinianus, qui nobis perperam objicit Filium Dei ibidem ab Herma ser vum appellari, qui post suam tantum mortem a Pa tre super populum suum potestatem omnem acce perit. Nunquid enim Hermas, cum ibidem, sicut vidimus, dixit: In servili conditione non ponitur Fi lius Dei, sibi ipsi absurde, putideque contradixisse existimandus est? Quis sanæ mentis homo id un quam asserere, imo cogitatione animoque fingere audeat? Quis vero, si hunc auctoris nostri locum aequis unquam legerit oculis, ibi continuo non animadvertat, utrumque ab illo de duplici Christi natura, cum humana, tum divina recte traditum et pronuntiatum. Quemadmodum enim Christus ab ipso secundum divinam suam naturam omni creatu ra antiquior, in servili conditione non ponitur; ita secundum humanam servus Dei appellatus est. Et id quidem clarius, quam ipsiusmet Hermæ verbis explicari non potest: Hoc ergo, inquit, Christi cor pus, in quod inductus est Spiritus sanctus, servivit illi Spiritui, recte in modestia ambulans et caste, neque omnino maculavit Spiritum illum... Advocavit ergo Filium et nuntios bonos, ut et huic scilicet corport, quod servivit Spiritui sancto sine querela, locus aliquis consistendi daretur, ne videretur mer cedem servitutis suæ perdidisse. Accepit autem et post mortem suam idem Christi corpus, humanaque ejusdem natura omnem super populum potestatem; tametsi ipsemet Christus, qui secundum divinam suam substantiam Patri ad condendam creaturam 61 Psal. CXVIII, 91. Hermas, simil. v, cap. 6. (21)) Idem, lib. 111, similitud. v, cap. 5 et 6. Idem, lib. 11, similitud. ix, cap. 14. Hermæ Pastor duas insuper in Christo naturas apertissime distinguit: divinam unam, secundum quam Dei Filius ante omnem creaturam exsistit, ut in consilio Patri suo adfuerit ad condendam crea turam. En integrum textum D. Hermæ pro divina natura Primum omnium, domine,inquam, hoc mihi demonstra. Petra hæc et porta quid sunt? Audi, inquit, porta hæc et porta Filius Dei est. Quonam pacto, inquam, domine, petra vetus est, porta autem nova? Audi,inquit,insipiens et intellige: Filius qui dem Dei omni creatura antiquior est, ita, ut in con silio Patri suo adfuerit ad condendam creaturam porta autem propterea nova est, quia in consumma tione in novissimis diebus apparebit, ut qui assecu turi sunt salutem per eam intrent in regnum Dei(24). Hoc itaque in loco Pastor Christum exhibet sub imagine tum petræ veteris, quatenus Dei Filius est ante omnem creaturam una cum Patre exsistens; tum portæ novæ, quatenus idem homo factus in novissimis diebus apparuit. Hæc autem cum Her mas nondum intelligeret, neque capere potuisset, qua ratione, qui Filius Dei est, idem et Dei servus sit, Pastorem suum interrogat; quare Filius Dei in similitudine hac, servili loco ponitur? Huic quæ stioni respondet quidem Pastor: In servili condi tione non ponitur Filius Dei,sed in magna potestate et imperio.Sed hæc verba integrum Pastoris respon sum non absolvunt; siquidem et alia ab eo mox subjiciuntur, quæ proposita questionis pleniorem Idem, mandat. XII, cap. 12. Idem, simil. ix. cap. 12.

data lege, quam a Patre acceperat, nobis ostendit; atque ideo in redemptos omnes regnat,potestate in eos a Patre sibi concessa. Validius nihil tradi potest iis, quæ Pastor in eo dem Similitudinum libro docet quoad absolutam necessitatem, in qua versamur, mediationis Jesu Christi ad æternam salutem consequendam.Perspi cue declarat, neminem intrare posse in regnum Dei, nisi acceperit nomen Filii Dei Explicat gravissimam hanc veritatem paritate alicujus urbis muro cinctæ, quæ unica donatur porta, per quem necessario ille transeat oportet, qui velit urbem ingredi. Porta vero addit Pastor post quatuor vel quinque lineas, Filius Dei est, qui solus est accessus ad Deum, Aliter ergo nemo intrabit ad Deum, nisi per Filium ejus. Eterna igitur salus obtineri nequit absque fide in Jesum Christum. et magis distinctam solutionem continent.Nimirum peccata expianda pertulit. Ipse enim viam vitæ, distinguit rursus Pastor inter Spiritum sanctum seu in Christo et Christi corpus seu naturam humanam; ac servilem conditionem, in qua Filium Dei in similitudine posuerat, ad carnem, seu naturam istam humanam duntaxat referendam esse, disertis verbis docet. Postquam enim de Spi ritu isto locutus fuerat, qui infusus est omnium pri mus in corpore, in quo inhabitaret Deus, mox hæc subjungit Hoc ergo corpus in quo inductus est Spi ritus sanctus, servivit illi Spiritui, recte in modestia ambulas et caste, neque omnino maculavit Spiritum illum. Cum igitur corpus illud paruisset omni tempore Spiritui sancto recte atque caste, ac laborasset cum eo, nec succubuisset in omni tempore, fatigatum corpus illud serviliter conversatum est, sed fortiter cum Spiritu sancto comprobatum, Deo receptum est (alludere vi detur ad verba Pauli I Timoth. cap. III, v. 16, 20 quibus verbis liquido apparet, Pastorem loqui de corpore seu natura Christi humana,deque eo tantum corpore affirmare, quod serviliter conversatum fuerit; quod que post, ac propter peractam in terris servitutem istam cum Spiritu sancto seu Ap in quo sub to sisteret, comprobatum Deo, fuerit receptum, hoc est, ad dextram divinæ majestatis evectum in eacel sissimis. Hinc Pastor Christi hominis exaltationem adumbraverat in similitudine per servum, quem Dominus fundi, hoc est Deus Pater, propter opus bonum quod præstiterat, Filio suo cohæredem vo luit facere.Nempe per servum intelligit corpus, seu humanam Christi naturam; per Filium vero y Gelay in Christo púy divinam naturam, ut lecto rem jam plus semel monuimus. Tunc igitur servus Filio cohæres factus est, cum corpus seu humana natura Jesu Christi post resurrectionem ad dex tram Dei collocata, ejusdem glorie atque honoris, pro captu suo socia fuerit, particepsque facta,quem honorem Filius Dei seu 6 Aoyos, etiam ante hunc mundum conditum, apud Patrem suum possi deret. § III. De Baptismo, poenitentia, ordine ac matrimonio. Ex absoluta necessitate mediationis Salvatoris ad æternam salutem consequendam, aliam fidei ve ritatem deducit Pastor, quæ ab illa naturaliter fluit, scilicet necessitatem baptismi, ejusque miram effi cacitatem. Antequam enim ait ille accipiat homo nomen filii Dei, morti destinatus est: at ubi accepit illud sigillum, liberatur a morte,et traditur vitæ. Illua autem sigillum aqua est, in quam descen dunt homines morti obligati, ascendunt vero vitæ as signati Pulchrior fortasse non adinvenitur textus ad necessitatem baptismi,ejusque miram ef ficaciam comprobandam. Pastor tam vehementer suæ sententiæ insistit, ut contendat justos etiam qui ante incarnationem decesserunt, non potuisse in regnum Dei intrare, nisi divino hoc sacramento signati essent. Necesse est, ait ille, loquens de pa triarchis, prophetis ac justis ante Salvatoris adven tum viventibus, ut per aquam habeant ascendere, ut requiescant: non poterant enim aliter in regnum Dei intrare, quam ut deponerent mortalitatem prioris vitæ. Addit insuper, veteres istos sigillo Filii Dei signatos fuisse, et ita intrasse regnum Dei: illi igi tur defuncti sigillo Filii Dei signati sunt, et intrave runt in regnum Dei; deinde, apostolos et doctores Ecclesie, post eorum mortem his prædicasse Evan gelium Jesu Christi, et dedisse eis baptismum,qui solus deerat, ut essent beati Quoniam hi apostoli Genuinam hic me Pastoris sententiam exhibuisse, facile perspiciet, quisquis similitudinem illam quin tam Hermæ cum cura aliqua legerit. Ex his vero omnibus tandem manifestissimum est,docuisse Pa storem Filium Dei, qua Dei Filius et Deus est, servi rationem etiam respectu Dei Patris neutiquam ha- D... cum defuncti essent, prædicaverunt his qui bere, neque habuisse unquam; neque aliter servum Dei aliquando fuisse, quam propter incarnationis dispensationem, quam ultro suscepit. Hactenus de Jesu Christi natura divina. Sed humanam insuper Pastor in Christo tradidit naturam,sccundum quam servo comparatus Filius Dei et ærumnis mul tis obnoxius fuit, malaque plurima ad hominum Hermas, lib. 111, simil. v, c. 5 et 6. Idem, eodem libro similitud. ix, cap. 12. Idem, ibid., cap. 16. Agnoscit simul hic Pastor peccatum origi nale. Nonnulla tamen difficilia et obstara tum hic ante obierant, et ipsi dederunt eis signum illud.... tantummodo hoc sigillum defuerat eis. Singularis sane hæc esset opinio, si Pastor vellet hic intelligi de baptismo aquæ puto autem ego cum Cl. Fleu rio sermonem hic fieri de gratia baptismi, imo potius sicuti optime advertit. Cl. Cotolerius de baptismo metaphorico, et omnino spiritali, pro tum alibi inspergit, quæ benignam interpretationem postulant, ut ab errore vindicentur. Hist. eccles., tom. I, lib. II, § 46, Tom. I. Operum SS. PP. apostol., p. 117,

uti conveniebat animabus a propriis corporibus peccatis et confessionibus sibi invicem succeden separatis. Cæterum non solus Hermas hanc opinio nem amplexus est; pro ea S. Clemens Alexandri nus quoque pugnavit, qui adducit in hujus causæ patrocinium textus paulo supra recensitos. Quod vero scribit Pastor de prædicatione apostolo rum facta animabus justorum, qui ante Incarnatio nem decesserunt, vehementer obtinet apud vete res tibus. Si post pænitentiam, inquit ille, subinde pec cet, et panitentiam agat, non proderit homini talia agenti; difficile enim vivet Deo. Notandum hic est, Pastorem absolute non asserere, hominem non posse quolibet vitæ suæ tempore veram pœnitentiam agere, et in amaritudine cordis sui, et corde con trito et humiliato ad Deum sese convertere; sed solum maximam prædicat difficultatem hujus con versionis in peccatoribus,de quibus est sermo; dif ficile vivet Deo, quod indubium est. Phrases his simillimas, imo asperiores etiam adinvenimus in aliquibus aliis Ecclesiæ Patribus, puto apud S. Cle mentem Alexandrinum, D. Cyprianum, et S. Am brosium quod sane veterum horrorem pro rorem Chriatianis ingererent! utinam inconsiderata facilitas absolutionum occasionem non præberet peccatoribus facilius prolabendi in peccata! Obser vat præterea V. C. Cotelerius quod primi Pa tres dum unam promittunt duntaxat pœnitentiam, id economiæ causa scripserint; ut nimirum fideles. eo magis efficerent cautos, sollicitos, innocentiæ baptismatis servandæ studiosos ubi autem casus emerserit, expressis verbis iteratam etiam pœni tentiam commendarunt. Forte etiam ut advertit V. C. Scholliner poenitentia solemnis, atque cano nica, ex Ecclesiæ veteris disciplina, semel tantum concedebatur; privata autem et sacramentalis to ties quoties peccator serio videbatur dispositus. Cæterum Hermas remissionem peccatorum omnium per veram pœnitentiam toto fere opere suo tam clare, et ex instituto docuisse videtur ut eum Tertulianus propterea Pastorem mæchorum per ca lumniam appellaverit. Valde terribile est, quod tradit Pastor circa poe nitentiam Domine, dicit ei, Hermas, audivi a quibusdam doctoribus quod alia panitentia non est, nisi illa, cum in aquam decendimus, et accipimus remissionem peccatorum nostrorum; ita, ut nos non debeamus ulterius peccare (post receptionem hujus sacramenti). Hoc verum utique est, respondet ei Pa- frequenti relapsu ostendit. Utinam nostris hisce stor recte audisti; sed postea ei demonstra, bapti-temporibus, qui ad id tenentur, sanctum hune hor smum non esse proprie poenitentiam, sed remissio nem, et poenitentiam non esse, nisi pro iis, qui postquam vocati sunt, et inter fideles cooptati, a diabolo tentati peccaverunt. Et ideo dico tibi, pro sequitur Pastor quod post vocationem illam magnam, et sanctam, si quis tentatus fuerit a dia bolo, et peccaverit, unam pænitentiam habet; si au tem subinde peccet et pænitentiam agat, non pro derit homini talia agenti: difficile enim vivet Deo; una enim, ait illi aliquando superius, habetur tan tummodo poenitentiam pro servis Dei Servis enim Dei pænitentia una est. Nullam difficultatem quoad. dogma in his textibus adinvenio; at timoris et tre pidationis argumentum inde sumant oportet ii om nes, qui ob frequentes relapsus valde dubiam red dunt pœnitentiam. Dixi primo loco, nullam in his textibus haberi difficultatem quoad dogma; quia in postremo eorum sermo est de poenitentia publica, ut nullo negotio eruitur ex causa, ob quam Pastor illam phrasim adhibet; loquitur enin ibi de adul terii crimine,quo aliquis sæpe inquinaretur; at Ec clesia mulctabat olim crimen hoc poenitentia pu blica, quæ revera una tantum vice concedebatur. Quoad alium vero textum, nulla nec in ipso diffi cultas adinvenitur, etiamsi verum esset, Pastorem ibi loqui de poenitentia particulari; nam si res ad examen rigorose revocetur, auctor id solum tra dere intendit, frequentes scilicet relapsus esse haud dubia indicia adversus falsam conversionem illorum peccatorum, quorum tota vita continuis texitur Lib. II Stromat,, et lib. vi. Vide hac super re V. C. Cotelerium in suis notis in hunc locum. Herma Past.,mandat. iv, c. 3, apud Galland., tom. I, pag. 71. Ibidem, cap. 1, apud Galland., t. I, pag. 70. Cyprianus, lib. De discipl. et habitu virgi num, pag. 162; Clem. Alex.,l. ii Strom. idem legi tur apud S. Ambrosium, 1. n De penit., c. 10: «

animi persevera Utinam hæc perpendant non protestantes solum, qui opera satisfactiora explodunt,sed et clementis simi illi confessarii, qui pro peccatis gravissimis atque diuturnis, levissimas nullaque ratione pro portionatas injungunt poenitentias, et hac sua leni tate crudelissimi sunt; cum tanto acerbiora in al tera vita istis molliter poenitentibus perferenda sint supplicia, quæ longe faciliore (comparative) satis factione hic redimere potuissent; sienim nos ipsos hic judicaremus, non utique judicaremur ibi. illo juvene pastore ea pecora, quæ delicias quidem que tuo loco restitueris: tantummodo in humilitate agebant, sed non exsultabant; et compellebat ea in præcipitem locum quemdam ac spinosum, tribulisque confertum, usque adeo, ut de spinis, et tribulis se non possent explicare; sed implicita ibi pascebantur spinis, et tribulis et graves cruciatus experiebantur ex verbis ejus; agebat enim ea, et nec consistendi eis locum an.e tempus permittebat... Hic,inquit, pastor, pro justis quidem nuntius est, sed præpositus poenæ Huic ergo traduntur, qui a Deo aberraverunt, sed servierant desideriis ac voluptatibus sæculi hujus. Punit ergo eos, sicut meruit unusquisque eorum, sæ vis variisque penis... variæ pœnæ atque tormenta hæc sunt, quæ homines quotidie in sua vita patien tur; ali enim detrimenta patiuntur, alii inopiam, alii diversas acrimonias; alii injurias ab indignis pa tientes, multaque alia exercitia et incommoda. Plu rimi enim inconstanti consilio multa conantur, nec quidquam conducit eis, et dicunt, in actibus suis suc cessum se non habere; succurunt eis ea, quæ nequi ter fecerunt. et dominum causantur. Cum igitur per pessi fuerint omnem vexationem et omne incommo dum; tunc traduntur mihi ad bonam admonitionem, et firmantur in fide Domini, et per reliquos dies ser viunt Domino mente pura, et cum ceperint delicio rum agere pænitentiam tunc ascendunt in præcordia eorum opera sua, in quibus se nequiter exercuerunt, et tunc dant Deo honorem, dicentes justum judicem esse eum, meritoque se perpessos, secundum facta sua etc. Præceminentia episcoporum non obscurum testi monium occurrit in Hermæ Pastore. De decimo vero monte, inquit 1. m, simil. Ix, cap.27, in quo ar bores erant legentes pecora, tales sunt qui crediderunt quidam episcopi, id est præsides Ecclesiarum. Et alibi jam scripserat (1. 111, simil. 1x, c. 9, vide, et visionem in Herma). Nunc itaque vobis dico, qui præestis Ecclesiæ et amatis primos consessus. Ex quibus eruitur, fuisse tunc primas cathedras, qui bus singularis honor, potestasque conjuncta esset, quasque superbi et ambitiosi homines concupisce De afflictionibus autem cum sponte susceptis, tum a præposito pœnitentiæ impositis, ita scribit idem Hermas Scio, inquit, tutis præccordiis eos agere pænitentiam. Nunquid ergo, ait, protinus putas aboleri delicta eorum, qui agunt pænitentiam? Non proinde continuo: sed oportet eum qui agit pœ nitentiam, affligere animam suam, et humilem animo se præstare in omni negotio, et vexationes multas va riasque perferre. Cumque perpessus fuerit omnia, quæ illi instituta fuerunt, tunc forsitan, qui eum creavit, et qui formavit universa, commovebitur erga eam clementia sua. et aliquod remedium dabit; id que ita, si viderit ejus qui pœnitentiam agit cor pu rum esse ab omni opere nequissimo... et rogabo nun tium illum, qui præpositus est pœnæ, ut levius te af fligat; sed exiguo tempore patieris adversa, iterum Past. Herm., 1. I, sim. vi, cap. 2 et 3. Loc. cit., sim. VII. Vide similitud. 1x, cap. 6. Idem, mandat. Iv, cap. 1. En integrum textum ipsius Pastoris: Do mine, si quis habuerit uxorem fidelem in Domino, et hanc invenerit in adulterio, nunquid peccat vir, si convivat cum illa? Et dixit mihi; Quandiu nescit pcccatum ejus, sine crimine est vir vivens cum illa, Si autem scierit vir uxorem suum deliquisse, et non egerit penitentiam mulier, et permanet in fornicatione sua, et convivit cum illa vir, reus erit peccati ejus, et particeps mechationis ejus rent. Circa matrimonium docet primo Hermas, matri monii vinculum propter adulterium alterutrius conjugum haud dissolvi. Quod si dimiserit (vir) mu lierem suam et aliam duxerit, et ipsæ machatur... ergo non debet dimissa conjuge sua vir aliam ducere. Hic actus similis est et in viro et in muliere, ait Pa stor Dein exponit, quomodo se gerere debeat maritus erga uxorem adulteram Præcipit marito separa tionem ab uxore sua adultera (quoad torum seu cohabitationem), secus reus ille peccati ejus,et par ticeps mochationis ejus. Si vero mulier dimissa. poenitentiam egerit, et voluerit ad virum suum re verti, Pastor mandat marito, ut eam recipiat: se cus peccatum magnum admittit. Quod si mulier post poenitentiam in eadem peccata prolabatur, in iisque perseveret, et poenitentiam non agat, debet absolute recedere maritus ab illa, ne particeps sit ejus peccati. Ilic casus, juxta Pastoris doctrinam, respicit virum adulterium et mulierem adulte ram Hasce regula semper observandas edixit Ecclesia, utpote SS. Scripturarum ac traditionis Et dixi illi Quid ergo si permanserit in vitio suo mulier? Et dixit: Dimittat illam vir; et vir per se maneat. Quod si dimiserit mulierem suam et aliam duxerit, et ipse machatur. Et dixi illi: Quid si mu lier dimissa penitentiam egerit, et voluerit ad virum suum reverti nonne recipietur a viro suo? Et dixit mihi Imo, si non receperit eam vir suus, peccat, et magnum peccatum sibi admittit; sed debet recipere peccatricem quæ panitentiam egit, sed non sæpe.,. propter penitentiam ergo non debet, dimissa conjuge sua, vir aliam ducere. Hic actus simitis est et in viro, et in mulicre. Hermæ Pastor, mandat. iv, c. 1.

auctoritate innixas. Adulterium semper habitum nemini in mentem venisse disputationem instituere est ut legitima divortii causa; nunquam autem dis solvit vinculum matrimonii legitime contracti. Declarat tandem polygamiam successivam revera licitam esse, cœlibem tamen qui vitam ducit, rem Deo gratissimam facere § IV. De mandatorum Dei observantia et gratia. De divinis præceptis sermonem instituens, ea Deum amanti servatu facillima, neque quidquam illis sanctius aut dulcius esse ait Cum vero ller mas Pastori objiceret Homo cupit quidem mandata Dei custodire, et nemo est, qui non petat a Domino, ut possit mandata ejus servare; sed diabolus durus est, et potentia sua dominatur in Der servos Pastor illico ei respondet, non posse diabolum do minari in Dei servos, qui ex totis præcordiis in Do minum credunt. Potest autem, addit insuper, dia bolus luctari, sed vincere non potest; si enim resisti tis illi, fugiet a vobis confusus. His verbis confir mari possunt animæ quædam meticulosa, quibus terrorem incutiunt Christianæ virtutes, easque pu tant in praxi esse nimis molestas, quinimo et im possibiles eorum naturæ. Velint ipsæ, diligant, et nihil erit difficile; qui diligit,omnia potest. Hacdi lectione de Satana victoriam reportabunt, et com munes hujus sortis minas contemnent; quæ quidem minæ, inquit Pastor, sine virtute sunt, sicut homi nis mortui nervi. Minas autem illius in totum nolite timere; sine virtute enim sunt, sicut hominis mortui nervi. Phrasis hæc originalis est, perfectamque ha bet pulchritudidem; ac pathetice exponit, quod summo contemptu debeamus habere dæmonem absit vero quod hoc minus nos sollicitos reddat, ac vigilantes adversus ejus fraudes ac insidias. supra mysterium gratiæ, eique gloriam præripere conversionis, ac justificationis peccatoris; atque hac de causa Hermas suum Pastorem perhibet lo quentem de gratia satis confidenter. Secundo, si recte ad examen revocetur hic textus, nihil in eo adinvenitur, quod multum detinere nos debeat; omne id enim, quod ibi docetur, ad hæc reduci tur Deum videlicet concedere gratiam poenitentiæ hominis sinceritati, ejusque bonis dispositionibus. Hæc phrasis autem nec est Pelagiana, nec Semipe lagiana, nisi in sensu eorum, qui tenent, hanc sin ceritatem, hasque bonas dispositiones unice ex li bero arbitrio procedere, et ex viribus naturæ; quod quidem nec hic docet Pastor, nec alibi, quod sciam in toto opere suo. Quinimo dici etiam potest non absque ratione Pastorem illis vocibus usum esse; quippe poenitentia est una ex iis gratiis, quas Deus non concedit ordinarie loquendo, nisi post multas alias, uti fidei, spei, quæ sunt veluti dispositiones ad istam § V. De angelis. Neque prætermittendum a nobis arbitramur,quæ de angelis suis in libris Hermas tradit. Primo qui dem docet esse quamdam ipsos inter angelos sub ordinationem, ita nimium, ut alii sint aliis excel lentiores Secundo exponit qualem circa omnes hujus mundi res sollicitudinem habeant. Statuit autem imprimis S. Michaelem archangelum habere potestatem super populum Christianum, et guber nare illum. Nuntius autem ille... (verba sunt Pa storis) Michael est, qui populi hujus habet potesta tem, et gubernat Hinc peculiaris devotio Ec clesiæ catholicæ erga S. Michaelem fundatur in doctrina primævæ antiquitatis. Idem Pastor aperte quoque declarat Filium Dei præposuisse angelos in custodiam eorum quos Pa stor cœlestis ipsi tradidit: Eis quos Filio tradidit, Filius eis nuntios præposuit ad conservandos singu los Etsi agatur hic de solis prædestinatis, certum est nihilominus quod Pastor idem privile gium concedat eæteris hominibus. Quidam locus occurrit in Pastore, qui posset morari lectorem, parum de gratia instructum. Quo rum, ait Pastor, viderat Dominus purus mentes fu turas, et servituras ei ex totis præcordiis, illis tribuit pænitentiam: et quorum respexit dolum et nequitias, et animadvertit ad se fallaciter reversuras, negavit iis ad pænitentiam regressum, ne rursus legem ejus nefandis maledicerent verbis Videri, inquam, posset hic Pastor aliquibus Pelagianismum sapere, vel ad minus semi-Pelagianismum, in materia gratiæ, quam primo aspectu videtur concedere me ritis, et bonis dispositionibus hominum, minime recognoscendo illam ex parte Dei gratuitam. At tatis, et unus iniquitatis Prior ad virtutem, animadvertendum est primo, primævis temporibus Et iterum dixi illi: Si vir vel mulier alicujus decesserit, et nupserit aliquis illorum; nunquid pec cat! Qui nubit, non peccat, inquit, sed si per se manserit, magnum sibi apud Dominum conquirit ho norem. Hermæ Pastor., mand. IV, c. 4. Ponite vobis Deum, Deum vestrum in corde habere, et intelligetis quod nihil facilius sit his man datis, neque dulcius, neque mansuetius, neque san ctius. L. 11, mand. xn, c. 3 et 4. (i) dem, ibid., c. 5. dem, Past. similitud. vII, cap. 6. Juinimo Deum anteriori quadam gratia eos Primo enim illud concedit neophytis ipsis, dum dicit quod illi ab angelis commonentur ad benefa ciendum Deinde declarat in genere, quod duo genii sive duo angeli sunt cum homine, unus æqui alter ad vitia excitat. Malus ipse genius diabolus ad poenitentiam præparasse, inde patet; quia paulo superius angelus ad Hermam dixit: Vides quod multi egerunt pænitentiam et assecuti sunt salutem. Video, inquit Hermas, domine. Ut scias, ait ange lus, bonitatem et clementiam Domini magnam, et honorandum esse, qui dedit spiritum eis qui digni erant panitentiam agere. Herma Past., visione n. cap. 4. Idem, similit. vIII, c. 3. Idem, similit. 11, c. 6. Idem, 1. 1, vis. III, c. 5. Idem, 1. 11, mand. vi, c. 2.

peccatoribus revera poenitentibus sint fructus pœ- dum pauperibus atque in charitatis opera impen nitentiæ faciendi. Oportet eum inquit qui agit pænitentiam, affligere animam suam, humilem se præstare, animose vexationes mullas, variasque perferre, et præcipue cor purum gerere ab omni opere malo. Hæc sunt quae tradit vetustus hic scri ptor circa veram penitentiam, quæque toto cœlo a doctrina hæreticorum et theologorum laxiorum no stræ ætatis differunt. Nec minori animadversione dignum, quod de je junio Pastor Hermæ exponit. Siquidem eum in struit, quid sit jejunium Deo acceptum,quæve sta. tiones, ejusque apud Deum mercedem ostendit.Ni hil in vita tua nequiter facias, inquit Pastor sed mente pura servi Deo, et in præceptis ejus ingre diens; neque admiseris desiderium nocens in animo tuo... Hoc si feceris, jejunium magnum consumma bis acceptumque Domino. Domini autem promissis crede, si hæc feceris, Deo te victurum. Qua die jeju nabis, nihil gustabis, nisi panem et aquam, et com putata quantitate cibi, quem carteris diebus come sturus eras, sumptum dici illius, quem facturus eras, sepones, et dabis viduæ, pupillo, aut inopi.., Hæc statio sic acta est bona et accepta Domino. Con stat igitur primo adversus novatores jejunii,et abs tinentiæ hostes, mortificationes corporis in usu fuisse primævis jam temporibus in Ecclesia: se cundo id quod sensualitati detrahebatur, erogan Herm. Past., simil. VII. Idem, simil. v. c. 1, 2 et 3. Vocat hic jejunium more Latinorum, inter quos Romæ vivebat lermas stationem. Statio autem de militari exemplo nomen accepit, teste Ter tulliano, De orat. Cum enim Christiani prioribus istis sæculis, cerlis quibusdam, et præsertim Mer curii ac Veneris diebus summo mane in ecclesiam jejuni convenirent, ibique ad horam nonam in ora tione, aliisque pietatis officiis perstarent; hinc factum, ut illos conventus,ct illorum etiam dierum jejunium a militaribus forte stationibus translato stationis nomine donarent. Nam quemadmodum excubia militum, et eorum pro foribus palatii standi excubandique functio, statio vocabantur,ita verosimile est Christianos moram illam, atque offi cium illud, quod jejuni in Ecclesia usurpabant,ex cubias et stationem vocasse, uti insinuat. Tertul lianus primum commemoratus. Vide Albaspinæum observ, 4; Thomassin. c. 21, p. 1. Tractat. de jeju nio; Muratorium, disquisit. 4, tom. II Anecdot. Latin. dendum ab ipsis erat, secus veri jejunii remunera tionem non recepturis; constat tertio, Hermæ sæ culo dies jejunio destinatos stationes appellatos; quarto qui jejunabat, summo mane ad orandum secedebat, atque per diem nihil nisi panem, et aquam gustabat Quinto ad jejunium rite per agendum aliorum dierum sumptum computandum esse existimabant, atque in pauperum usus sepo nendum. Sexto bona opera præterea superadden da, a peccatis abstinendum, atque Dei præcepta servanda censebant. De eleemosyna verba faciens Pastor, æque in struit illos qui eam erogant, ac illos qui eam reci< piunt Monet primos ut simpliciter dent, et sine distinctione omnibus qui mendicant; secundos adhortatur ut ex vera necessitate duntaxa mendi catum eant, secus rationem reddituri rigorosam. Sub similitudine vitis, et ulmi,quæ sit eleemosynæ utilitas, exponit Pastor Nam sicuti vitis ulmo sustentatur, ut fructum afferat, sic dives a paupere adjuvatur,cui eleemosynam erogat; quia pauper orat ad Dominum pro divite. D. Hieronymus in Epistola 2 hoc jejunium in pane et aqua, cæteris omnibus fortissimam esse profitetur. Solebat tamen olim a Christianis ultimia Quadragesimæ hebdomada observari. Nec desunt, qui hanc xerophagiam lege aliqua præscriptam censeant; et id quidem probare nituntur ex Ter tulliano l. 1, c. 1, qui Montanistarum hæresin am plexatus, de Catholicis dicebat: «Arguunt nos, quod etiam xerophagias observemus.»Sed idem ipse Tertullianus addidit: «Denique respondetis (nempe Catholici) hæc ex arbitrio observanda, non ex imperio nulla igitur lege ejusmodi jejunia, feste Tertulliano, indiela erant; sed ex cujusque arbitr observabantur.Quapropter Epiphanius ist hace a consuetudinem, non ad præceptum sie re fert Præterea sex illos dies xerophagiis, hoc est De oratione dum agit Pastor, exigit præcipue, ut assidue huic sancto exercitio vacenus, et ad Deum accedamus cum omni possibili fiducia in ejus mi sericordiam, etsi innumera ac enormia sint pecca ta, quibus detinemur. Non est enim Deus, ait Pa arido victu, transire populus omnis assuevit, hoc est, panem duntaxat cum aqua sub vesperam adhibere.» Epiphan. in Exposit. fidei. Ps. xxII. Si lege data xe rophagiæ constitutæ fuissent, de iis eodem modo, ac de quartæ et sexta feriæ jejunio scripsisset «Item quarta et sexta feria jejunium ad horam us que nonam indictum..ideo jejunandum esse decre verunt apostoli.» At inquies,legem hanc alibi com memorat Epiphan. hæres. 75, s. 6: «Quid si,aie bat, ex apostolorum constitutione repetenda nobis auctoritas est, cur illis quartæ sextaque feriæ je junium perpetua lege sancitur,excepta Pentecoste? cur sex Paschatis diebus nihil omnino ad cibum præter panem, salem, et aquam adhibendum defi niunt?» Ibi certe utraque jejunia, et quartæ sex tæque feriæ, et sex dierum Paschatis eadem lege, atque apostolica constitutione sancita esse pronun tiavit. Attamen ubi idem Epiphanius contra Aetia nos, jejunia stata damnantes, disputat, cum hoc præceptum maxime urgere deberet, illud in solam consuetudinem ita refundit» Porro diebus ipsis Paschatis... aridorum ciborum usu, precibus,» vi giliis, jejuniis celebrare solemus: Epiph. ibid.,8.3 ex quo non absurde forsitan colliges, verbum You definiunt, quod superius adhibuit, non aliud significare, quam admonent, vel hortantur, non autem præcipiunt, jubent, imperant. In hujus au tem explicationis firmamentum non illud solum adduci potest,quod historici varias Ecclesiarum de hisce jejuniis luisse consuetudines narrent: verum eliam, quod iisdem testibus, aliquid de severitate hujus jejunii in aliquibus saltem Ecclesiis paulo. post remissum sit.Auctor enim Constitutionum apo stolicarum pani et aquae sal et olera superaddi lu lens concedit. Herm. Past., I. 11, mandat. 11. Idem, 1. 11, simil. 11. pу

O felix hominum a mundo segregatorum vita!0 beatæ solitudines in quibus homo perfecta illa perfruitur quiete, qua in Dei famulatu se exercet, et maximo æternæ salutis negotio serio incumbit! sanctum hoc otium, quidquid blaterent amatores sæculi, in immensum superat vanitates et ineptias quibus detinentur. stor sicut homines memores injuriarum; sed constricti sunt circa negotia sua, et non serviunt est immemor injuriarum, et miseretur figmenti sui. Deo Peccatores vero, antequam ad Deum accedant per orationem, cor subducere debent ab omnibus vitiis quæ in seipsis adinveniunt, et sincero animo ad Deum reverti secus esset præsumptio qualibet venia indigna, exspectare a Deo effectum illarum precum, quas his non præmissis dispositionibus fu dissent. Ergo purifica cor tuum... et accipies omnia bona, quæ petis... qui ergo tales non sunt, omnino nihil impetrant corum, quæ petunt. Si contingat ni hilominus quod,præviis etiam bonis dispositionibus, non accipiamus petitionem nostram, dubitare non debemus, sed magis magisque orare, et nullas de Deo ingeminare querelas,sed solum de nobis ipsis; Deus enim semper paratus est ad impertendam. misericordiam De te queraris, non de Deo, quod non dederit tibi. Ex hisce ediscimus duo inter cæte ra,quæ æque necessaria sunt primum est,nos ob multitudinem, et enormitatem etiam nostrorum peccatorum deflectere non debere ab orationis semita; secundum,oportere, priusquam quidquam a Deo petamus, dimittere saltem affectum ad pec catum, et ad veram pœnitentiam nosmetipsos de terminare si hæc negligantur,omnes nostras pre ces vanas, ac sine fructu experiemur,ne quid ulte rius dicam. § II. De timore Domini, negotiis sæcularibus, pa tientia, iracundia, tristitia, et impuritate." In primis sententia est Pastoris: Timens Domi num omnia bona operaberis Ergo per timorem Domini omnia possumus opera justitiæ peragere. Tradit insuper, timorem hunc necessarium esse an salutem, per illum nos reportare victoriam de dia bolo et dominium super illum exercere, quia reipsa super servos Dei nulla virtus illi inest: Timens enim Dominum dominaberis illius, scilicet diaboli, quia virtus in illo nulla est. Per hunc timorem (at uno verbo omnia complectar) a peccato recedimus, justitiam excercemus, et pie vivimus. Time igitur Deum, concludit Pastor, et vives.Extra omnem con troversiam est, sermonem hic haberi de timore supernaturali, de illo scilicet timore,quem semper aliquis amor comitatur: quippe agitur de timore, ope cujus mandata Dei observamus, et justitiæ operibus inhæremus. Duplici ex capite monet Pastor, a negotiorum temporalium multitudine esse abstinendum, inor dinatamque eorundem sollicitudinem esse mode randam,quia multa negotia agentes, multa peccant, atque ægre Deo servire possunt. Abstine te, ait ad illum, a multis negotiis, et nihil delinques; quicunque enim multa negotia agunt, multa delinquunt; quia Herm. Past., 1. 11. mandat. ix. Idem, I. II, mand. vII. Idem, 1. III, simil. IV. Idem, 1. 111, similitud. 1. Pro agris ergo, quos emere volueritis, redi Alterum motivum,quod affert Pastor,cur terrenis rebus minime nobis esset inhærendum, rationi status nostri innititur. Principii loco enim ponit, nos civitatem permanentem hic non habere, sed aliam (futuram scilicet) nobis esse inquirendam Scitis vos Domini servos, inquit, in peregrinatione morari? Civitas enim vestra longe est ab hac civitate. Si ergo scitis civitatem vestram in qua habitaturi estis, quid hic amatis agros et apparatis lautitias et ædificia et habitationes supervacuas? Hæc enim. addit insuper, qui comparat in hac civitate, non co gitat in suam civitatem redire Doctrina hæc pia ac religiosa est; parum autem nostris hisce diebus probatur. Pluribus posset insuper hæc do ctrina larvam detrahere, qui maximo versantur in errore,dum sibimetipsis persuadere conantur, con ditionem hominis viatoris, hospitis et exsulis, in qua proprie veri Christiani idea ac character con sistit, cum conditione hominis,qui negotiis incum bit, voluptatibus indulget, ac ducit in bonis dies suos, simul posse conjungi. Pastoris ratiocinatio contra talem vivendi mo dum utique differt toto coelo a plurimorum nostræ ætatis Christianorum sensu, sermone et praxi, sed non ideo minus recta, minus valida,minus conclu dens. Vult igitur angelus iste quod Christiani pro agris, quos emere volunt, pro palatiis domibusque, quas volunt ædificare, suas opes insumant in erogandis eleemosynis, et in viduis ac orphanis sublevandis in hos usus,juxta Pastorem ac Veritatem ipsam temporalia bona impendi debent. Pastor super patientiam, et vitium oppositum eas nobis communicat institutiones, quæ negligi haudquaquam possunt. De patientia tradit, quod homo per patientiam omnium operum nequissimo rum etiam dominatur, videlicet, quod ab hisce pa tientia hominem avertit, quod patientes operantur omnem justitiam,Spiritus sanctus in ipsis habitatin pace magna; quod virtus hæc est valida, et fortis et habet virtutem magnam, et honorificat Dominum in omni tempore; uno verbo, quod qui vere pa tientes sunt, facile observant omnia mandata. Quoad iracundiam vero docet, quod ipsa Spi ritum sanctum constristat, et corde expellit, malum mile animas de necessitatibus, prout quisque potest; et viduas absolvite, orphanis judicate; et opes, ac divitias vestras in hujusmodi operibus consumite. Idem, loco cit. Idem, lib. 11, mand. v, capit. 1 et 2.

spiritum in animam admittit, nostrarum precum nimam etiam voluptatum illicitarum horrem ex impedit effectum, furorem parit, et innumera mala producit. Paulo post eadem dicit de tristitia, et inter cætera, quod crucia spiritum sanctum... faci iracundiam spiritus. Ait tandem Oratio tristis hominis non habet virtutem, ut ascendat ad altare Dei Inter plura,quæ anidmadvertit Pastor contra im puritatem, hæc potissimum fidelium ædificationi peropportuna erunt. Imprimis vocat magnum pecca tum omnem cogitationem de alieno matrimonio, et de fornicatione Deinde docet, in corde puro cogitationem impuram inhabitare haud posse quod quidem intelligendum non de simplicibus cogi tationibus, sed de illis, quas morales theologi mo rosas appellant, sive in iis delectemur, sive non. Medium insuper efficacissimum, quo a nobis malas has cogitationes avertamus, et nunquam peccemus, assignat non intermissam Dei memoriam Alibi subjungit aliud motivum, quo ad mi Herm. Past., mand. x, cap. 2. Idem. 1. 11, mandat. iv, c. 1. Ibidem. vide etiam 1. 1, visione 1, cap. 1. Ibidem. citamur, poenam peccati scilicet a nobis subeun dam, quæ multum excedit dulcedinem in eo perpe trando perceptam. Dulcedinis una hora, ait ille suo spatio terminatur; pænæ vero una hora triginta dierum vim possidet...vide igitur concludit, exiguum esse tempus mundana dulcedinis ac voluptatis; pænæ vero tormentorumque amplius. Itaque re bene per pensa, si nosmetipsos diligeremus, capitali odio haberemus sensus voluptates. Circa mendacium et obtrectationem mandat Pastor ne de aliquo male loquamur, nec minus rigorose prohibet audire male loquentes, præcipue si id fiat deliberate et libenter Addit insuper, quod detractio sit perniciosa, inconstans dæmonium nunquam in pace consistens, sed semper in discordiis manens; et Qui mentiuntur, ait ipse, abnegant Dominum, non reddentes ei depositum quod acceperunt; acceperunt enim spiritum sine menda cio Idem, simil. vi, c. 3. Idem, 1. 11, mand. 11. Idem, 1. 11, mand. 111. (GALLAND., Veterum Patrum Bibliotheca, t. I, Venet. 1765, in-fol., p. 59. In notis. ANGL. denotat mss. Anglicanos B. et L.; BoDL., ms. bibl. Bodleianæ; CARM., ms. Carmelitarum excalceatorum suburbii Parisiensis; GERM., ms. S. Germani; LAMB., ms. bibliotheca Lambethanæ; VICT., ms. S. Victoris. Capitum lemmata absunt a codd. mss. Gallicanis.) Contra turpes et elatas cogitationes, et negligentem Hermæ filiorum castigationem. Qui enutriverat me, vendidit quamdam puellam Romæ. Post multos autem annos hanc visam ego recognovi; et copi eam diligere ut sororem. Exacto autem tempore aliquo lavari eam in flumine Tiberi vidi; et porrexi ei manum, et eduxi eam e flumine. Visaque ea, cogitabam in corde meo, dicens Felix essem, si talem uxorem et specie et moribus sortitus essem. Hoc solum, nec ultra quidquam cogitavi Post tempus autem aliquod cum iis cogitationibus proficiscens, honorificabam creaturam Mss. Bodl. et Lamb. Post tempus aliquod. Mss. S. Germ., Carm., Bodl. et Lamb. Visa que ea dixi: Felix essem, si talem uxorem haberem. Et speciem cum vidissem, cogitabam in corde meo dicens: Felix essem, si talem uxorem haberem et specie et moribus. Hos solum cogitavi, nec ultra ali quid cogitavi.