LITURGIA S. GREGORII COPTICA. Incruentum (2) cum conscientia pura, in remissio- A ruisti, et inimicitias priores delevisti: conciliasti nem peccatorum et iniquitatum mearum, veniam delictorum populi tui, requiem et refrigerium Pa- trum nostrorum, qui olim obdormierunt in fide orthodoxa ad ædificationem populi tui totius, et ad gloriam tuam, cum Filio tuo unigenito Domino, Deo et Salvatore nostro Jesu Christo, et Spiritu tuo vivificante, tibique consubstantiali, nunc, etc. Oratio osculi pacis (3). (In codd. mss. S. Gregorii; in aliis S. Severi patriarchæ.) Æterne Fili, qui in sempiternum subsistis, con- substantialis Patri, illique throno et creatione æqua- lis qui sola bonitate ex nihilo fecisti bominem, et collocasti eum in paradiso voluptatis ; qui cum ce- cidisset per deceptionem inimici, et præcepti tui transgressionem, voluisti eum renovare et in digni- tatem suam pristinam restituere: non angelos, nou archangelos, non patriarchas, neque prophetas vo- luisti auctores esse nostræ salutis, sed tu absque immutatione carnem assumpsisti, et homo factus es, similis nobis in omnibus, excepto peccato, factus es nobis mediator erga Patrem; parietem medium di- 27. ß . 18 Joan. XIV, que sententiæ. Tertia, quæ ad Evangelium dicenda est, suo loco non est posita, sed adhibenda að Li- turgiam istam, quando legitur evangelica lectio. Ea que dicitur τοῦ καταπετάσματος, eadem est quæ occurrit in Græca vulgata Basilii, cum exigua vo- cum diversitate. Quarta tandem ea est quæ præ- mittitur in codice Ægyptiaco: eam porro codex Regius Græco-Arabicus propriam Ægyptiis fuisse significat, iis verbis Εὐχὴ ἄλλη καταπετάσματος nap Alyumtios. Hinc manifestum est, non multum C sollicitos esse debere nos de titulis, quos vel Litur- giæ, vel singulæ orationes habent; modo certum sit illas ex communi Ecclesiæ thesauro esse deprom- ptas, quod quidem de istis orationibus manifestum est sunt enim iisdem prope verbis in Jacobi, Ba- silii, vel Chrysostomi Liturgiis. Unde Jacobitarum propriæ non sunt, sed Ecclesiæ, neque unius aut alterius, sed totius Ecclesiæ Orientalis, cum repe- riantur non modo in Constantinopolitana, quæ Basi- lii et Chrysostomi Liturgiis utitur, sed in flieroso- lymitana, et Alexandrina, quæ Jacobi Marcique Liturgiis olim utebantur. (2) In hac oratione, ut in multis aliis, quod semel monuisse sufficiet, mentio est sacrificii eucharistici, non minus quam passim in Græcis Jacobi, Basilii Chrysostomique Liturgiis, et Alexandrinis Græce exstantibus, quidquid scripserint varii contentiosæ theologiæ conscribillatores, qui præter Chytræum et Rivetum nihil legerunt, ne ipsas quidem, quas D impugnant, Liturgias. Utuntur Græci his potissi- mum vocibus, λογική λατρεία, θυσία, προσφορά, Syri et Æthiopes vocibus ex Hebraica lingua de- ductis, Korban, et aliis. Argutari antem solent mo- rosi illi critici, ex etymologia linguarum Orienta- lium, quarum peritiam ubique jactant: adeoque Korban, aut similes negant significare sacrificium. Hærent tamen in aliis vocibus, quæ ñ Ovola pres- sius respondent, qua Coptitæ, ut multis aliis Græcis frequenter utuntur, ut sunt Syriaca N et Ara- bica 27: Ægyptiaca quoque nativa. Illas porro voces omnes indifferenter usurpant Orientales. Dum vero incruentam vocant oblationem posyopáv el Ovalav, quid intellexerint in obscuro non relin- quunt. Aoyixhy, quæ vox frequenter adhibetur, et quam Coptitæ retinuerunt, spiritualem significat, per appositionen ad corporeum : quamvis Syri et Arabes eam rigidius et ad litteram interpretau sint. terrenos cum cœlestibus, et feciști de duobus uNUM, per dispensationem in carne: ascendisti in cœlum corporaliter, et implevisti omnia divinitate tua. Tu dixisti discipulis tuis sanctis et apostolis, Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis “. Con- cede jam nobis illam, Domine; et munda nos ab omni macula, ab omni dolo, ab omui mala malitiɔ, ab omni fraudulentia, et injuriarum recordatione mortifera : et fac nos omnes dignos, Domine, ut salutemus invicem in osculo sancto, neque excida- mus per judicium a donis tuis immortalibus atque coelestibus; per gratiam tuam et benignitatem Pa- tris tui, et operationem Spiritus tui: tu es enim provisor et largitor omnium bonorum; tibique offe- rimus gloriam et honorem, magnificentiam et ad- orationem, cum Patre tuo bono, vivificante, tibique consubstantiali, nunc, etc. Alia oratio ad Filium. Christe Deus noster, virtus tremenda et incom- prehensibilis Dei Patris, qui sedes super thronuin flammeum cherubim, cui ministrant potestates Sed in hac ut in multis, significatio determinatur ex stylo ecclesiastico. (3) Eadem est quæ in Græco Alexandrino codice, et illam altera sequitur, quam codex idem conti- net non quod vulgo duæ orationes ad osculum pacis dicerentur, sed quia una secundum dierum festorum diversitatem eligeretur, aut ad sacerdotis arbitrium. Hic autem, ut in aliis osculum pacis vocatur donaσµós, quam vocem Ægyptii et Arabes suam fecerunt. Incipiunt porro Liturgiæ singulares illæ, non ab orationibus præparatoriis, sed ab ea, quæ osculum pacis antecedit, cum reliqua ex com- muni officio peti soleant. Atque ab eo loco proprie loquendo incipit anaphora, oblatio seu sacra actio. unde in Græco codice, ante orationem sequentem quæ Præfationi nostræ respondet, titulus hic adjı - citur Apxh the pooxpions. quæ verba Arabs interpres vertit, Initium sacrificii. In quibusdam Copticis exemplaribus hæc Oratio osculi pacis Severo tribuitur, Antiocheno scilicet, quem Liturgiain scripsisse, communis Jacobitarum traditio est, et eam multi Syriaci codices repræsentant, ex qua hæc oratio transferri potuit, ob arctissimam sedis Alexandrinæ Jacobitica cum Antiochena conjun- ctionem; singularemque Severi venerationem. Nam ejus duplex memoria fit, obitus scilicet, atque ejus- dem adventus in Ægyptum, septima Toth, et se- cunda Paophi. Non tamen existimare quisquanı debet ex illo titulo, Severum ullum patriarchain Alexandrinum fuisse, quod Guido Fabricius Bode- rianus absque ulla auctoritate omnibus prope per- suasit, cum edidit Ritualem baptismi librum, sub Severi patriarchæ Alexandrini nomine, cum nullus inter permultos, qui in bibliothecis exstant, codici- bus, hunc titulum præferat. Nullus sane inter Jaco- bitas Severus Alexandrinam sedem tenuit : et lin- gua Syriaca, qua liber ille scriptus est, nunquam in sacris officiis usurpata apud Ægyptios fuit. In Liturgia Basilii Coptica quædam oratio occurrit, quam codices manuscripti nonnulli Joanni Chryso- stomo, alii Joanni Bostreno, sive Basorensi attri- buunt. Primus ut communis Ecclesiarum doctor : alter ut in eadem qua Ægypti Jacobitæ secta, agni- tus fuit amboque diversa ratione talem apud eos auctoritatem nacti sunt, ut orationes ex illorum Liturgiis in Copticas transferrentur.

LITURGIA S. GREGORII COPTICA. igneæ. Tu es ignis consumens per divinitatem tuam, & eorum qui sunt invisibiles. Connumera nos inter propter splendorem tuum ineffabilem, et amorem tuum erga bomines. Non combussisti, nec repulisti fraudulentum traditorem, cum accessit ad te, sed osculatus es eum osculo amici, ut traheres iHum ad pœnitentiam, et ad audaciæ suse agnitionem. Di- guos fac nos, Domine, in hac hora terribili, ut una- nimes absque duplicitate cordis, cæterisque nequi- tiis, salutemus invicem in osculo sancto: et ne nos projicias in judicium, si minus perfecte mundi si- mus, neque sicut placitum est bonitati tuæ, a fæce peccati, a nequitia, et mortifera injuriarum recor- datione : sed tu per ineffabilem clementiam tuam, qui nosti imbecillitatem, et propensionem ad infe- riora figmenti nostri, dele omnes maculas peccato- rum nostrorum, ut non sit nobis in judicium et B condemnationem hoc mysterium divinitatis tuæ. Ta eniin potens es tollere peccata omnia, et au- ferre injustitias et iniquitates bominum miserorum, tu qui purgas totum mundum : et te decet glorifica- tio, uno ore, et ab unoquoque, veneratio, magni- ficentia et adoratio cum Patre tuo bono et Spiritu sancto vivificante, tibique consubstantialı, nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen. Sucerdos. Charitas Dei Patris, gratia Filii unige- niti Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, et communicatio et donum Spiritus sancti, sit cum omnibus vobis. Populus. Et cuin spiritu tuo. Sacerdos. Sursum corda vestra. Popalas. Habemus ad Dominum. Sacerdos. Gratias agamus Domino. Populus. Dignum et justum est. Sacerdos. Dignum et justum est. Ter. Vere dignum et justum est, ut te laudem, bene- dicam tibi, et serviam tibi, adoremque et glorificem te, qui es unus, solus, Deus verus, amator bomi- num, ineffabilis, invisibilis, incomprebensibilis, sine principio, æternus, sine tempore, incircumscriplus, ininvestigabilis, immutabilis, Creator omnium, Sal- vator omnium; qui remittis peccata mostra, qui re- dimis ab interitu vitain nostram, qui coronas nos in misericordia et miserationibus. Tu es quem laudant angeli, et adorant archangeli; tu es cui benedicunt cujus gloriam celebrant potestates; tu es cui throni sursuin mittunt gloriam et honorem: millia milium assistunt coram te, et dena millia denum millium ministraut tibi. Tu es quem benedicunt invisibiles, quein adorant visibiles, et omnes faciunt verbum Sacerdos. Æterne Domine, Deus verus de Deo vero, qui ostendisti nobis lumen Patris, qui largitus es nobis cognitionem veritatis Spiritus sancti; qui manifestasti nobis mysterium hoc magnum vitæ : qui constituisti chorum incorporeorum inter ho- potestates cœlestes, ut dicamus cum illis, abji- cientes omnes cogitationes absurdas et inutiles, cla- memusque idem quod illi dicunt incessabili voce, atque ore indesinenti, benedicamus magnitudinem tuam. Diaconus. Ad orientem aspicite. Sacerdos. Tu es enim cui assistunt cherubim et seraphim senis alis instructi: sex alæ uni, et sex alæ alteri duabus alis velant facies suas, duabus tegunt pedes suos, et duabus volant: clamante-que alter ad alterum, dicunt hymnum triumphalem sa- lutis nostræ, et vocibus gloriosis laudant clamantes et dicentes. Diaconus. Attendamns. Populus. Sanctus, sanctus, sanclus Sacerdos. Sanctus sanctus Dominus, et sanctus in rebus omnibus, et præclarum lumen substantiæ tuæ, sicut ineffabilis est potestas sapientiæ tuæ, nec verbis explicari potest pelagus amoris tui erga he- mines. Creasti me hominem per benignitatem tuam, neque indigebas mea servitute, sed ego indigebam dominatione tua: propter clementiam tuam magnanı, fecisti me cum non essein: erexisti mihi cœlos in tectum; firmasti mihi terram ut super eam ambula- rem propter me conclusisti mare; propter me preduxisti naturam animalium, e! omnia subjecisti sub pedibus meis, nec passus es deesse mihi quid - quam ex operibus magnificentiæ tuæ: qui me creasti, posuisti manum tuam super me : descri- psisti in me imaginem potestatis tuæ : dedisti mihi donum rationis : aperuisti mihi paradisum volupta- tis dedisti mihi scientiam cognitionis tuæ : mani- festasti mihi arborem vitæ : ostendisti mihi spinam mortis, ne ex ca comederem : mihi interdixisti, ex ea sola ne ederem: comedi voluntarie; sponte ne glexi mandatum tuum, contempsique præcepta tua; atque induxi mihi sententiam mortis. Populus. Kyrie, eleison. Domine, miserere. Sacerdos. Tu, Domine, convertisti mihi peenam in salutem; sicut pastor bonus errantem sollicite quæsivisti : tanquam pater verus laborasti mecum qui cecideram: alligasti me omnibus medicamentis vivificantibus: tu misisti ad me prophetas: propter principatus, ad quem clamant dominationes; tu es ʼn me infirmium, dedisti mih legis auxilium : tu admi- tuum, Domine noster. Diaconus. Qui sedetis surgite. mines : qui dedisti eis qui sunt super terram, can- ticum seraphim, suscipe voces nostras, cum vocibus nistrasti mibi salutem, at ego transgressus sum legem tuam, quæ est lumen verum, quod accendisti errantibus et ignorantibus. Populus. Domine, miserere. Sacerdos. Tu qui es sempiternus, venisti ad nos super terram, descendisti in uterum Virginis, Deus incircumscriptus; non rapinam arbitratus es esse æqualem Deo, sed humiliasti teipsum, et accepisti formam servi, benedixistique naturam meam in te : perfecisti legem tuam pro me, ostendisti mihi ratio- nem resurgendi post lapsum : liberasti eos qui apud inferos detinebantur: sustulisti maledictionem le- gis destruxisti peccatum in carne: ostendisti mihi potentiam imperii tui: dedisti visum cæcis : excitasti PATROL. GR. XXXVI.

LITURGIA S. GREGORII COPTICA. nam communicantibus ex eo. Populus. Amen. insere in nobis memoriam ministerii tui sancti : A tum in remissionem peccatorum et in vitam æter- mitte super nos gratiam Spiritus tui sancti, qui sanctificet, et transferat hæc dona proposita in cor- pus et sanguinem salutis nostræ. Et hunc quidem panem, facias corpus tuum sanetum, Domine Deus (7), et Salvator noster Jesu Christe, quod datur in remissionem peccatorum et vitam æternam illis qui ex illo communicant. Et rursus, hunc ca- licem, sanguinem pretiosum Testamenti tui novi, Domine Deus, et Salvator noster Jesu Christe, da- stantias, præsentia corporis et sanguinis talis sit, ut remaneant sintque corpus et sanguis suscipienti, quicunque sit, fideli vel infideli. Verum, inquit, sacerdos ille Coptita ea invocatione quam omnium nomine pronuntiat, id designat soluinmodo, panem et vinum, quæ a nobis in Cœna suscipiuntur, fieri corpus et sanguinem Domini, illis qui debite illa suscipient, quosque Spiritus sanctus prius sancti- ficaverit illos quoque solos accipere verum corpus, non panem solummodo, qui prius per fidem et gra- tiam sancti Spiritus puri facti fuerint. Tandem edicit hanc esse µstabodhy, sive conversionem, an- tiquis Patribus memoratam, nec quærendam esse aliam. De illorum theologia alium quemvis potius audiendum, etiam ipsi Calvinista dudum judicave- runt, quam Salmasium, qui nemini unquam proba- vit voces μεταποιεῖν, μεταστοιχειοῦν, μεταρρυθμί Cetv, quibus Patres non minus utuntur, quam sim- plici ustaбáev, nullam aliam mutationem signifi- care, quam eam quæ mutatio non sit. Sed hoc non agimus: verum coram Ecclesia, et eruditis omnibus, qui aliquam linguarum Orientalium notitiam ha- bent, Salmasii nomen deferimus, tanquam corru- ptelæ intolerabilis rei, cum lectionem codicis quem citat, corrupit, et enormis inscitiæ dum illam ab- surdissime est interpretatus. Is ipse codex super- est in bibliotheca Regia, et in illo, sicut in aliis omnibus legitur non pluralis primæ personæ cha- racteristica littera, sed tertiæ femininæ, quia in lin- gua Arabica vox Rouah, Spiritus, feminini est generis. In prima etiam voce, quam vertit Salma- sius purificemur, nulla nota passivi est, vertendum- que fuisset purificemus, quo solo discrimine tota machina Salinasianæ theologiæ funditus ruit. In altera et convertamus similis corruptela est, cum sensus sit, el convertal, vel transferat, perspecteque eam lectionem exhibeat codex manuscriptus. Quod πpoxɛlɲɛva, quæ intelliguntur voce sequenti, non minus communi apud Arabes Christianos voce quam apud Græcos altera, viles el terrenas oblationes ver- tit, non leven significat Arabismi ignorantiam, et in eo qui alios imperiose docere audebat, non facile tolerandam. Sed hunc errorem in libro De transsub- stantiatione emendavit: hæsit in aliis gravioribus longe, magisque perniciosis. Porro mirari satis nemo potest Salmasium, qui ubique ferme de lingua Ægyptiaca, tanquam sibi non ignota loquitur, ubi opus non erat, ignoran- tiam ve! malam fidem hoc loco ita prodidisse, ut excusationi locum non reliquerit. Codex quo uteba- tur Ægyptiace scriptus erat et Arabice; cur igitur de primario textu ne verbum quidem fecit, nisi quod illum non intelligebat, quod facile, si opus esset, probaremus. Sane si intellexisset, non illuin adeo perfrictæ frontis fuisse quisquam credat, ut, qualein ex Arabica versione commentus est, inter- pretationem daret: quandoquidem orationi Coptica prorsus contradicit. Quod etiamsi non esset, al quæ mox subjiciuntur, sententiam in aperta luce collo- cant, demonstrantque peti illapsum sancti Spiritus, ejusque operationem in dona proposita. Nihil autem certius esse quam quod de Salmasiana versione Sacerdos. Itaque rogamus te, Christe Deus noster, confirma fundamenta Ecclesiæ : concordiam chari- tatis in nobis radicitus insere: augeatur puritas fidei : præpara nobis viam rectam pietatis: pastores corrobora : eorum greges confirma : da mores recte compositos clero, monachis continentiam, virgini- bus puritatem, conjugatis concordiam, misericor- diximus, sciunt quicunque litteras Orientales a li- mine salutaverint: Ægyptiacæ linguæ, quæ non adeo communis est, mediocriter peritum esse opor- tet, ut error agnoscatur, cum observare sufficiat ex imperfectissima grammatica vrɛ quæ nota 3 per- sonæ faturi vel subjunctivi, eo loco usurpari, non primæ pluralis personæ notam. Adde testimonium Græci codicis, et adjunctæ versionis Arabicæ, quæ falsam illam et absurdam Salmasii interpretatio- nem destruunt, cum habeant ἁγιάσῃ καὶ μετα- nothon. Corpus et sanguis liberationis, aut salutis nostre, dicuntur corpus et sanguis Christi, quia per sacrificium corporis, et effusionem sanguinis in passione, tum participationem ejus in sacramentis, salus et liberatio nobis a peccatis præstita est, et porro præstatur. Eo in loco codices plerique ha- bent revolt., voce abbreviata, ut alibi sæpius, unde owthp vel owenpla legi potest. Sed ambigui- tatem determinat codex Græcus, ubi habetur the ἡμετέρας ἀπολυτρώσεως, ut versio ejus Arabica, et aliæ quæ Copticis exemplaribus adjunguntur. (7) Occurrit bic lectionis varietas. Codex noster quem interpretando secuti sumus, ita ut expressi- cinus, habet nexate, facias: versio Arabica simi- liter ita tamen, ut ad Spiritum sanctum referri possit; Et facial: quia ut dictum est feminini Ara- bici, in quo genere est vox 777 apud Arabes, tertia persona, eandem quam secunda utriusque generis characteristicam præfert. Verum melior omnino lectio est secundum Græcun exemplar, xal moLHOSI, vel potius mothon, et faciat, ut ad Spiritum sanctum referatur, cujus postulatur adventus. Ita quoque legitur in aliis codicibus Copticis, qui antiquitate præstant : παιωικ μεν ητειαιφ ησωμα εθουαβ ήταν : atque ita versiones Arabicæ. Sententia tamen utro- bique eadem est, sive Christus faciat, sive Spiritus sanctus ab eo missus. Versio Maronitæ : Et hic fiat panis corpus sacrosanctum tuum, Domine, neque Cop- tico, neque Arabico, aut Græco textul respondet. Jam vero Salinasii admiratoribus incumbit, ut speciosam aliquam rationem silentii, quod circa hanc partem orationis observavit, nobis reddant, cum tamen præcedenti necessario conjuncta sit, atque adeo una ex altera explicari debeat. Ex ejus interpreta- tione, quam priori attribuit, ita vertendum erit : Et hunc quidem panem faciamus, corpus tuum sall- clum, Domine quod codici Græco, Coptico et Ara- bico repugnat non minus quam omnibus cujuscun- que linguæ Liturgiis, sanctorumque Patrum theo- logie, maxime vero Orientalium scriptorum. Illi enim vulgo dicunt, Spiritum sanctum illabi super dona proposita, sicut in B. Mariam Virginem illa- psus est, et in altari formare corpus Christi, sicut illud in utero Virginis, ex ejusdem carne et san- guine formavit. Ita Severus Aschmoninensis, Homi- lie de circulo anni, Barsalibi, Abulfaragius, et alii quorum testimonia alibi relata sunt. Sacerdos, mi- nisterialis causa est: Spiritus sanctus causa prin- cipalis: si quis ultra philosophatus est, ut Diampe- renses censores, et emendatores aliquot ignobiles Liturgiarum, minima est hoc in genere illorum auctorita 5.

1.ITURGIA S. GREGORII COPTICA. omnis exercitus. díam illis qui in pœnitentia sunt (8), benignitatem A nostrorum orthodoxorum, qui sunt in palatio, et divitibus, modestiam iis qui in dignitate sunt, auxi- lium pauperibus: senes robora: juvenes erudi : infideles converte: cessent ab Ecclesia schismata : deprime superbiam hæreseon, et nos oinnes ad con- cordiam pietatis 'adunare digneris. Populus. Domine, miserere. Diaconus. Orate pro pace unius catholicæ et apostolicæ Dei Ecclesiæ. Sacerdos. Memento, Dom.ne pacis, unicæ, sanctæ, catholicæ et apostolicæ Ecclesiæ tuæ, quæ est a finibas usque ad fines terræ, et eorum qui recte dispensant in ea verbum veritatis. Diaconus. Orate pro pontifice nostro papa Anba N. D. archiepiscopo magnæ urbis Alexandriæ, et pro orthodoxis episcopis Sacerdos. Præsertim vero patriarchæ nostri Pa- tris venerabilis Anba N. et Patris nostri episcopi Anba N. et eorum qui hic adsunt, et qui requieve- runt, episcoporum, hegumenorum, sacerdotum, diaconorum, subdiaconorum, lectorum, cantorum, exorcistarum, monachorum, virginum, viduarum, continentium, orphanorum, laicorum, et omnium fidelium Ecclesiæ tuæ sanctæ. Diaconus. Orate pro rege nostro Christum amante (9). Sacerdos. Memento, Domine, eorum qui regna- verunt cum pietate, et eorum qui regnant. Diaconus. Memento, Domine, fidelium fratrum nostrorum. Diaconus. Orate pro iis qui sunt in palatio fratri- bus nostris fidelibus, et orthodoxis, et pro universo exercitu. Sacerdos. Memento, Doinine, eorum qui tibi obtu- lerunt hæc dona, et eorum qui pro se obtulerunt, et eorum pro quibus oblata sunt: concede omnibus mercedem e cœlo. Diaconus. Orate pro his qui obtulerunt. Sacerdos. Memento, Domine, habitantium in mon- tibus et cavernis : et fratrum nostrorum qui sunt in captivitate: concede illis ut pacifice ad sua do- micilia revertantur. Diaconus. Orale pro captivis. Populus. Domine, miserere. Diaconus. Adorate Agnum Verbum Dei (10). Sacerdos secreto. Memento, Domine, tenuitatis meæ et remitte mihi peccata mea, ut ubi abunda- vit iniquitas, ibi superabundet gratia tua : neque propter peccata mea propria, et propter maculas cordis mei deprives populum tuum gratia įSpiritus sancti tui. Populus. Miserere nostri, Deus Salvator noster. Sacerdos alta voce. Quia populus tuus et Ecclesia tua te obsecrant et Patrem tuum tecum, dicentes : Miserere nostri, Deus Salvator noster. Concede po- pulo tuo cor unum: da tranquillitatem mundo : temperiem bonam aeri: dignare, Domine, benedi- cere hoc anno ventos cœli et friges terræ. Dignare Sacerdos. Memento, Domine, fidelium fratrum C Domine, benedicere aquas fluminis, ascendere cas (8) Hinc demonstratur, poenitentiam in Coptica Ecclesia locum olim habuisse, dudum ante obscena illa tempora Joannis, et Marci filii Zaraa patriar. charum, qui confessionem peccatorum, el Canonem. sive laboriosam pœnitentiam, tollere conati sunt, de qua innovatione dictum est in Historia Alexan- drina (a) et alibi. Esse in pœnitentia, status est, ut eorum qui in eadem oratione commemorantur, va- rii sunt. Non vero is locus intelligendus est de publica illa, qualis in usu erat primis Ecclesiæ sæculis, pœnitentia, cujus dudum, præterquam ad publicos peccatores emendandos, disciplina omissa est. Sed hic intelligendi sunt illi, qui facta apud sacerdotem confessione, Canonem, hoc est pœnas canonicas suscipiebant, et aliquam illarum partem compleverant, antequam communionem sacramen- torum obtinerent, a qua arcebantur per aliquod D temporis intervallum. Hæc disciplina fusius alibi exponetur, ex variis auctoribus tum ex canonibus poenitentialibus, qui exstant in codicibus manuscri- plis. Poenitentium quoque mentio fit infra, qui intelligi forte debent, per eos cui in confessione SUAL. (9) Servata hæc formula est ex veteri disciplina, ante occupatam a Muhamedanis Ægyptum, in Græco τῶν εὐσεβῶς βασιλευσάντων, quæ verba versiones Arabicæ quædam expresserunt. Nempe cum regna- rent Christiani imperatores, hæc formula usurpa- batur, quæ postea in libris servala est, adjunctis tamen verbis ultimis, quia pro principibus, quales cunque sint, orant Orientales, si Nestorianos excipimus, in quorum Liturgia memoria lit regum fidelium, non aliorum. Ex illo loco recte Salmasius (*) Hist. Patr. Alex. p. 505. Liturgia antiquitatem commendat, tanquam scriptæ sub Christianis Ægyptum obtinentibus, quia pro illis oratur, et illis qui sunt in palatio. Sed pala- tium non magis Christianos quam Muhamedanos principes designat, neque ad familiam regiam re- ferri debet, sed ad fratres orthodoxos, hoc est Jacobitas Christianos, qui tunc erant in aulico mi- misterio. Multos enim fuisse qui scripturam in aula sultani, aut in divano exercerent, patet ex variis historiæ Alexandrinæ locis, quod pariter sæpissime contigit in aula Bagdadensi, ubi multi Christiani magna apud quosdam califas auctoritate floruerunt, Nestoriani præcipue. Hinc sæpe utraque Ecclesia Jacobitica et Nestoriana, maximis turbis per illo- rum hominum ambitionein agitata est : et in Ægy- pto sub ultimis sultanis, Turcis et Circassis, quos Mamalucos vocant, durissimæ persecutiones exci- tatæ sunt. Quam lectionem secutus fuerit Maronita interpres cum vertit: Memento, Domine, regum qui sunt electi in perfectione pietatis, et eorum qui sunt eligendi, non satis intelligitur, cum sententiam si- milem neque Copticus neque Arabicus textus offerant. (10) Hæc diaconi hortatio in codice Græco non occurrit: pia sane et singularis, quam ex Coptica lingua ad verbum interpretati sumus, consentiente Arabica versione. In uno ex codicibus Regiis, illius adeo legitur formula illa frequens Adorate Deum cum timore: quod Græce non pronuntietur, ut omnes similes, eam non adeo antiquam esse signi- ficare videtur. Erat in Scaligeri codice, sed pessime interpres reddidit: Orate pro eo qui portat verbum Dei.

LITURGIA S. GREGORH COPTICA. fac juxta mensuram suam, secundum gratiam tuam. A orthodoxa : da illis omnibus requiem, cum sanctiz Infirmis sanitatem: indigentibus solatium : libe- rationem captivis concede: suscipe ad te orphanos: auxilium da viduis : eos qui angustiantur, bonis sustenta eos qui ceciderant erige: stantes con- firma : defunctorum memento : eorum qui in con- fessione sunt, deprecationes suscipe: pœnitentes numera cum fidelibus tuis, et fideles tuos cum mar- tyribus tuis et eos qui hic adsunt, similes effice angelis tuis : nos quoque, qui, licet indigni, ad mi- nisterinm tuum per gratiam tuam vocati sumus, ad te suscipe. Kyrie, eleison, alta voce. Sacerdos. Memento, Domine, salutis hujus loci sancti tui, et omnium locorum, et omnium mo- nasteriorum Patrum nostrorum orthodoxorum, et omnium civitatum totius provinciæ et regionis, et omnis pulchritudinis ejus; et nos omnes libera a fame, a peste, a terræ motibus, submersione, nau- fragio et incendio; a captivitate barbarorum, a gla- dio extraneo, et ab insurrectione hæreticorum. Dignare, Domine, recordari omnium sanctorum qui tibi placuerunt ab initio, Patrum nostrorum sanctorum, patriarcharum, prophetarum, apostolo- rum, evangelistarum, martyrum, confessorum, et eorum qui Evangelium annuntiaverunt Ecclesiæ tuæ, et oir.nium spirituum justorum qui consum, mati, defuncti sunt in fide. Præcipue vero sanctæ, gioria plenæ semper Virginis, Genitricis Dei sanctæ Mariæ, et sancti Joannis Præcursoris, Baptistæ et martyris, et sancti Stephani protodiaconi et proto- martyris, et contemplativi Deumque videntis evan- gelistæ Marci, apostoli sancti et martyris: et pa- triarchæ nostri sancti Severi; et doctoris nostri Dioscori, sancti Cyrilli, sancti Basilii, sancti Gre- gorii, sancti Joannis Chrysostomi, sancti Athanasii apostolici ; et dominorum nostrorum Patrum justo- rum, magni abbatis Antonii, et pii sancti abbatis Pauli, et trium Macariorum, totiusque chori san- clorum tuorum, quorum precibus et intercessioni- bus, miserere omnium nostrum, et nos omnes libera propter nomen tuum sanctum quod invocatum est super nos. Sacerdos post Diptycha dicet. Memento, Domine, Oratio fractionis ad Filium (12). Sacerdos secreto. Meniento, Domine, patrum et D for Ecclesiæ tuæ : Verbum intelligibile et homo fratrum nostrorum qui pridem obdormierunt in fide. visibilis, qui per incarnationem tuam incomprehen- Lætifica faciem terræ, etc. Ex Liturgia Basilii. tuis, et cuin iis quorum noinina commemorata eorum quorum memoriam fecimus fidelium, eorum quorum non meminimus orthodoxorum, et nostri quoque cum illis, o bone amator, hominum Deus. Populus. Remitte, parce, condona nobis, Deus, offensas nostras quas commisimus voluntarie aut involuntarie, scienter vel ignoranter: Domine, di- mitte illas nobis. Sacerdos. Tu es enim Deus misericors qui non vis mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat. Converte nos, Domine, per salutem tuam, et fac nobiscum secundum bonitatem tuam; tu qui efficis plura quam petimus aut intelligimus: ut in hoc, sicut et in omnibus, glorificetur, benedicatur, et extollatur nomen tuum magnum, sanctissimum, gloriosum et benedictum, cuin Patre tuo bono, er Spiritu sancto. Domine, Salvator noster, amator hominum bone, qui vivificas animas nostras, qui tradidisti te ipsum pro nobis, in salutem pro peccatis nostris : qui in multitudine misericordiæ tuæ solvisti inimicitias hominum: Unigenitus Deus, qui es in sinu Pa- tris. Kyrie, eleison. Benedic. Amen. Sacerdos. Qui benedixisti illo tempore. benedic nunc (11). Populus. Amen. Sacerdos. Qui sanctificasti illo tempore, sanctifica nunc. Sacerdos. Qui divisisti illo tempore, divide nunc. Populus. Amen Sacerdos. Qui dedisti tuis discipulis sanctis et apostolis puris illo tempore, nunc, Domine, da no- bis, et omni populo tue, omnipotens Domine Deus noster. Diaconus. Orate. Benedictus es, Christe Deus omnipotens, Salva- sunt. Pax omnibus. (11) Sententia hujus orationis pia valde, et pi- rissimæ theologiæ plena; nempe ut Christus per divinam omnipotentiam, secundum promissionem suis factam Ecce ego vobiscum sum usque ad con- summationem sæculi, et singulari modo, per trans- mutationem panis et vini in corpus et sanguinem suum præsens, mysterium a se institutum perficial ct in eo consummando invisibiliter operetur. In eamdem sententiam multa occurrunt in diversis orationibus, tempore distributionis Eucharistiæ re- citandis, tam apud Jacobitas quam apud Nestoria- nos, ut sunt ista: Hoc ipsum esse mysterium crucis et ultimæ cœnæ : hunc calicem ipsum esse ouem Christus miscuit, multaque similia. (12) In codice Græco-Arabico aliæ duæ occurrunt prationes sub eodem titulo τῆς κλάσεις, nempe dicendæ priusquam hostia in minutiores partes fran- gatur, ad communionem distribuendam. Scilicet, ut alibi monuimus, in liturgicis codicibus scriptæ sunt orationes diverse, secundum festorum diver- sitatem aut sacerdotis arbitrium dicendæ. Ista vi- detur antiquior, cum prior Græci codicis enuclea- tam Monophysitarum doctrinæ professionem conti- neat id vero non nisi post scissam per Dioscori sectatores Ecclesiam, factum esse potuit. Habet autem hæc oratio obscuritatis nonnihil, non modo circa res, sed etiam ex ipsa vocum aliquot ambi- guitate, quam Coptitæ primi interpretes, et Arabes non satis versionibus suis elucidaverunt. Statim ad Christum dicitur: Verbum intelligibile el homo visibilis: Grece: Ὧ λόγε δν προνοοῦσιν αὐτὸν, καὶ ἄνθρωπε ὂν προθεωροῦσιν αὐτόν. Verba haec no

Populus. Amen. LITURGIA 8. GREGORII COPTICA. Sanctum et pretiosum corpus et sanguis verus Jesu Christi Filii Dei nostri. Amen (17). Corpus et sanguis Emmanuelis Dei nostri, hoc est in rei veritate. Amen. A ad dexteram majestatis Patris, et iterum ventarus est judicare vivos et mortuos : quem benedicunt angeli et laudant archangeli, cujus gloriam lo- quuntur seraphim, quem adorant cherubim, quem timent et tremunt omnes naturæ, Filmus, Verbum Dei Patris, Jesus Christus Dominas noster. Tu es cui inclinat se populus tuus et hæreditas tua, quam acquisivisti sanguine tuo pretioso. Aspice nos omnes, Domine, de cœlo sancto tuo, et ex habitaculo tuo præparato benedic servis tuis, per omnes bene- dictiones spirituales: custodi eos sub potenti manu tua: confirma eos in fide tua. Da illis et nobis pu- ritatem animarum, corporum, spirituumque nostro- rum, el concede nobis ßnem Christianum qui coram te acceptus sit : quia regnum tuum, Christe Deus Credo, credo, credo et confiteor usque ad ulti- mum vitæ spiritum, hoc esse corpus vivificum, quod accepisti, Christe Deus noster, ex Domina omnium nostrum, Deipara, pura, sancta Maria, fecistique illud unum cum divinitate tua, absque confusione, commistione, aut alteratione: et confessus es con- fessionem bonam coram Pontio Pilato. Dedisti illud pro nobis super lignum sanctum crucis, voluntate tua sola, pro nobis omnibus. Credo divinitatem tuam separatam non fuisse ab humanitate tua, ne momento quidem aut nictu oculi. Dedisti eam pro B noster, sanctitate et gloria plenum est, quod nos nobis ad salutem, remissionem peccatorum et vitam æternam iis qui ex illo communicabunt. Credo hoc vere ita esse. Oratio gratiarum actionis post Communionem. Gratias agimus tibi, Christe Deus, Verbum ve- rum ex substantia pura Patris: quia talem in mo- dum dilexisti nos, et tradidisti te ipsum ad immo- Jationem pro salute nostra; et largitus es nobis vitam, per corpus tuum sanctum, et sanguinem tuam pretiosum, quorum participatione nos modo digna- tus es. Eapropter gratias agimus tibi, amator creatu. ræ tuæ, et mittimus tibi sursum gloriam, honorem et adorationem, cum Patre tuo bono, et Spiritu sancto vivificante, tibique consubstantiali, nunc, etc. Oratio inclinationis post Communionem. Qui est et fuit (æternus), qui venit atque iterum veniet, qui incarnatus et homo factus est, crucique affixus est propter nos: passus est propria volun- tate in corpore, cum esset impassibilis tanquam Deus, involutus est et positus in sepulcro, surrexit a mortuis tertia die, et ascendit in cœlum, sedetque stiani Ægyptii ex fructu vitis veræ, quæ est Christus : sed quæ est latus tuum, ex quo exivit sanguis et aqua. Theologice prorsus et ad sanctorum Patrum men- tem, simulque ad eorum confutationem qui Cypriano 1otaque veterum Ecclesia sapientiores, aquam ca- lici admiscere, piaculum existimant. Itaque in hac oratione fructus vitis veræ, de sanguine Christi in calice exhibito intelligitur, non de toto sacramento. Panis qui de cœlo descendit, seu panis cœlestis, est corpus Christi, quod percipitur in sacramento, et in illo est: fructus vitis veræ, est sanguis Christi, in eodem sacramento: adeo ut in disco sit panis cœlestis, quia ut ipsi confitentur in eo est corpus Christi atque pariter in calice, fructus vitis veræ, quæ est Christus, quia in eo continetur sanguis Christi. Comparationis quam Salmasius excogita- vit, in illis orationibus vestigium nullum est, et etiam si ullum, vel levissimum posset deprehendi, et obscuritatem induceret, explicaretur illa satis per subsequentem confessionem, in qua nihil figu- rate dictuin, sed simplicissima fidei expositio, quain dissimulavit Salmaşius, desperans, ut verisimile est, Calvinisticam illam quacunque subtilitate posse fieri. Quam porro rituum Orientalium imperitus habendus ille sit, qui orationem fractionis dicit recitari post communionem, judicare quisque po- test: nam post eam orationem fractio fit, et unio duarum specierum seu ȧyía Evwsıç' tum aliæ ora- omnes consequi speramus, per intercessionem Do- minæ omnium nostrum, sanctæ Genitricis Dei, semperque virginis Mariæ : et quatuor lucidorum Michaelis, Gabrielis, Raphaelis et Surielis et qua- tuor animalium incorporeorum : et viginti quatuor presbyterorum, cherubim et seraphim, et ordinum cœlestium et per orationes patriarcharum et pro- phetaruin : Joannis Baptistæ, et centum quadragintą quatuor millium; dominorum nostroruin apostolo- rum, et primi diaconorum Stephani: et D. regis Georgii, totius chori martyrum, et chori cruce si- gnatorum, piorum, justorum, virginum prudentum, et puerorum. Benedictio angeli diei istins: bene- dictio Genitricis Dei sanctæ Mariæ patronæ istius C ecclesiæ, et hujus diei quo ejus memoria celebra- tur benedictiones eorum sanctæ, gratiæ, virtutes, dona, auxilia, patientia et charitas eorum, sint no- biscum usque in sæculum. Amen. Alia oratio gratiarum actionis. Gratias agimus tibi, Pater noster sancte omnipo- tens, omnia præstans, creator omnium, qui dedisti tiones interveniunt: postea, Pater noster: tum oratio absolutionis: alia inclinationis: Sancta san- clis, cum tỹ àɣiz fel, sen elevatione sacra- menti, tandem communio. Tamen ex oratione quæ omnibus illis præmittitur, quid in participatione Eucharistiæ datum Christianis fuerit, docere nos vult Salmasius; nempe non quæ in ipsa oratione contineantur, sed quæ in absurdissimo commenta- rio: quem sola Liturgia dispositio refellit. Nam ut omnia ejus peccata uno intuitu appareant, oratio quam citat, non dicitur post communionem, sed multo prius. Sacerdos non populum alloquitur, sed Deum nihil dicit eorum quæ Salmasius supponit : tandem oratio confessione explicatur, de qua ver- bum ille non fecit, nec Albertinus, nec alii, quam- vis exstaret in versione Latina sæpius edita, ut in Canone generali Ethiopum. Qui credit quæ illa confessione continentur, a Salmasiana theologia remotissimus est: at ita Coptitas credere qui neget, illud saltem negare non poterit verbis significantio- ribus minusque ambiguis fidem realis transmutatio- nis explicari non posse, adeo ut Ecclesia Romana in professione fidei post Tridentinum concilium pu- blicata, non magis perspicue de Eucharistia loqua- tur quain ista ante communionem confessio. (17) "Αγιον τίμιον σῶμα καὶ αἷμα ἀληθινὸν Ἰη σοῦ Χριστοῦ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Αμήν.