excepit, tota illustratur, sic et prophetarum animas propria virtute prius expurgatas, donum Spiritus ac- cipere, et ad fulgorem illum concinnatas ita futuro- rum notitiain admittere. Filius Amos. Cur patrem commemorat? Aut ad tollendum æquivocum, aut ut discamus patris vilitatem filii virtutem non obscu- rare : nobilitatemque esse non ex præclaris majori- bus oriri, sed ex propria magnitudine. Hic certe ex ignobili patre natus, omnibus illustrior evasit, pro- priæ virtutis excellentia fulgens. Quam vidi: contra Judæam el contra Jerusalem. 2. Cur distincte utrumque locum commemorat? Quia pœnæ divisim inflictæ sunt, diversisque tem- poribus, Deo id sapienter dispensante, ne omnes una perirent, sed sensim et paulatim, ut abductorum sup- plicio cæteri resipiscerent. Quod si pharmaco non fuerint, ut par erat, usi; non medici, sed ægrotorum culpa erit. Id autem facit semper et in singulis gene- rationibus, non omnes simul in eadem peccata lapsos plectens; nam alias totum genus nostrum jam olim sublatum esset; sed ab aliis hic pœnas repetit, levio- rem hinc illis parans in alia vita cruciatum: atque æqualibus ipsorum mutationis in melius maguam oc- casionen suppeditat : illos autem qui neque ex pro- prio motu, neque ex tali dispensatione quidpiam lu- crari volunt, ad inevitabilem et tremendum judicii diem, reservat. In regno Oziæ et Joathan, et Achaz el Ezechiæ, qui regnarunt in Judæa. Opportune tempus adjicit, studiosum auditorem remittens ad historiam rerum gestarum. Ita enim prophetia facilius intelli- getur clariorque erit, si discamus, qua rerum condi- tione, et quo in statu Judaicarum plagarum, prophe- tæ pharmaca concinnarint. 2. Audi, cœlum, et auribus percipe, terra, quia Dominus loquutus est. Multa ple- num est ira hoc exordium. Nisi enim ingens esset et ineffabilis indignatio, nequaquam, missis hominibus, ad elementa sermonem vertisset. Illud vero facit non modo iræ declarandæ causa, sed ut eos qui audituri erant, ingenți pudore suffunderet, ostendens eos qui ratione decorati essent, pejus se habere, quam ele- menta sensu carentia. Id quod etiam cæteris prophe- tis in more est. Idcirco is qui ad Jeroboamum missus fuerat, omisso rege ad quem mittebatur, altare allo- quitur ( 3. Reg. 13. 1. 2). Et Jeremias terram voca- bat dicens : Terra, terra, terra: scribe hunc virum, virum proscriptum (Jer. 22. 29. 50). Aliusque rursum dicebat : Audite, valles, fundamenta terræ. Filios ge- nui (Mich. 6. 2). Non commune omnibus hominibus hic ponit beneficium, quod nempe facti essent, sed insigne quodpiam, quod filii effecti essent. Semper cnun beneficia inferre incipit Deus. Ac quemadmodum cum hominem crearet, qui non ante fuerat, eum in principio honoravit dicens, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. 1. 26); in nova autem lege majori nos ornavit beneficio; non sulum enim nihildum operato³, sed etiam innumeris malis onustos honoravit per lavacrum regenerationis: ita et hic videre est; nam cos qui non modo in ado- ptione nihil boni egerant, sed etiam lapsi fuerant, ho- Loravit. Nec vero quia ante labores honorare solet, post labores mercede privat; sed tunc majora con- fert præmia. Et exaltavi. Quæ in Ægypto, quæ in de- serto, quæ in Palæstina gessit, uno verbo carptim te- tigit. Mos enim Deo est ob beneficiorum copiam in narratione gestorum non minutatim insistere. Ipsi autem spreverunt me. Transgressi sunt, inquit, legem meam, mandata dereliquerunt. 3. Cognovit bos pos- sessorem suum, et asinus præsepe domini sui. Compa- rationes accusationi accessionem parant, maxime vero cum ex inæqualibus concinnantur: quemadmo- dum et Christus ait : Viri Ninivitæ surgent in judicio cum generatione hac, et condemnabunt eam (Luc. 11. 32); ac rursum: Regina austri surget in judicio, et condemnabit generationem hanc, quia venit ex finibus terræ audire sapientiam Salomonis (Ibid. v. 31). Rur- susque Jeremias ait: Ite ad insulas Chetiim et videte in Cedar. Millite et cognoscite, si mutabunt gentes deos suos : populus vero meus mutavil gloriam suam, ex quo nihil proficiet (Jer. 2. 10. 11). Docet legem non duran esse, el quantam mensuram exigat ab hominibus, quain bruta, et bruta omnium stupidissima implere pos- sint. Sed dixerit quispiam, Illa in natura habent quod cognoscant. Sed possumus ea quæ bruta ex natura sua faciunt ex proposito voluntatis implere. Cogno- vit bos possessorem. Non ex doni excellentia in me- dium adducit, sed ex nequitiæ redundantia illorum auget reprehensionem. Quemadmodum enim ad illo- rum pudorem elementa evocat : ita non hominibus, sed brutis ipsos comparat, ac brutorum stupidissi- mis, illisque pejores esse ostendit. 3. Idem facit et Jeremias, turturem et hirundinem in medium evocans (Jer. 8. 7); et Salonion, nunc ad formicam, nunc ad apem mittens eum qui oliose vivit (Prov. 6. 6). Israel autem me non cognovit (Eccli 11. 3). Accessio malitiæ est, cum ii qui familiares erant, post tot honores, omnes confertim ad malitiam sponte confugiunt. Non dixit, Jacob, sed, Israel, ut ex vir- tute progenitoris ingratum nepotum animum magis ostenderet. Ille enim animi virtute benedictionem in nomine expressam promeruit : illi vero ob iniquita- tem ipsam prodiderunt. Et populus meus me non in- tellexit : Me, inquit, sole clariorem. 4. Væ genti pec- catrici. Hoc etiam prophetis in more fuit, ut eos lu- gerent, qui incurabili morbo laborarent. Sic et Jerc- mias multis in locis; sic et Christus cum dicit: Væ tibi Chorazi, væ tibi Bethsaida (Matth. 11. 21). Nam hoc etiam doctrinæ species est. Quem enim sermo non potuit reformare, luctus persæpe emendavit. Populo pleno peccatis. Alia accusationis accessio, quod omnes, quod admodum [peccatores sint]. Semini ne- quam. Non originem eorum vituperat, sed ostendit eos a prima ætate improbos fuisse. Sicut enim Joan- nes cum dicit, Serpentes, genimina viperarum (Matth. 3. 7), non naturam vituperat : non enim dixisset,

1 Forte melius, Græca lectione aliquantum mulata : Non modo ex doni ipsis concessi excellentià, scd ex nequitiæ, etc. 1ec ex Alleno notavit.us.

ream subindicans lasciviam, sed ingratum erga Deum animum, quæ fornicatio gravior est illa. Illic enim bomo contumelia afficitur, hic Deus contemmitur. Id autem et hic et alii omnes prophetæ faciunt : quia Deus mariti loco huic civitati dignatus est haberi, ineffabilem suam erga illos dilectionem common- strans; illique ut de viro et uxore sæpe loquebantur, non ut in humanam crassitiem sermonem deprime- rent, sed ut illos per res sibi familiares ad cognitio- nem amoris Dei deducerent; simul vero turpitudinis appellatione illos incessere volebant. Fidelis; hoc est pia, et omni virtute plena, unde etiam palam est eum non de fornicatione corporea loqui; alias enim di- xisset, Civitas casta; id enim fuisset meretrici oppo- situm nunc autem ostendens se per fornicationem subindicare impietatem, fidem ipsi adversariam po- suit. Plena judicii; id est, plena justitiæ. Rursus maximum crimen, non quod ad universam nequitiam defecissent, sed quod universam virtutem prodidis- sent, et omnes bonorum divitias confertim e manibus abjecissent, ad extremam malorum paupertatem de- jecti. In qua justitia requievit in ea. Mansit, inquit, habitavit, id est, plantata est, radices posuit, cum alacritate ab omnibus civibus exercebatur. In prio- ribus laudibus immoratur, simul augens accusationem de mutatione, et bonam spem subjiciens, ostendensque facile ipsos posse in pristinum statum restitui. Nunc autem interfectores. Homicidæ, ait. 22. Argentum ve- strum reprobum. Id est, male signatum, illegitimum, falsum. Caupones tui miscent vinum aqua. Quia in ex- ordio eorum nequitiam non speciatim recensuit ; sed ait illos contempsisse, semen improbum esse, et fl- lios iniquos, quod convicium videbatur esse potius quam accusatio: hic accusationes speciatim enun- tiat, et primo, quod est et primum malorum et me- dium et extremum, avaritiam, et circa pacta caupo- nariam artem. At quidam ineffabilem Dei sapientiam non intelligentes, hoc per anagogen dictum accepe- runt. Neque enim, aiunt, magnus ille et sublimis Isaias de nummulariorum vafritie, et de cauponum cor- ruptela loquutus fuisset: sed argentum hic dicit elo- quia Dei, et vinum doctrinam, quam permiscebant suas addentes disciplinas. Ego vero hanc explicatio. nem non improbo, sed aliam veriorem esse dico. Non modo enim non indignum propheta et de talibus loqui, sed valde dignum et illo et Dei benignitate. Et quid opus est multa dicere? Cum enim unigenitus Dei Filius sublimem afferens doetrinam advenit, cum- que angelicum vitæ institutum disseminaturus esset, non pauca et ipse de mensuris disseruit, deque iis quæ viliora videbantur esse, de salutationibus, de medio loco (a), de primo accubitu. Nam hæc quæ exigua videntur esse, si negligantur, magni peccato- rum fomites snut. Quod si in Novo Testamento hæc a para medios incessus significat: qui locus est inter bertium suum inter duos senatores medium ambulantem : (a) In Græco, vás vérong inspibwet. Tilmannus vertit, inferunt ut in diuturnius tempus extrahant; vel forte sie possit in-

(a) In Græco, pursue. Hæc recte notat Savilius hoc loco : ambulandum honoratissinats: inde illud Imperatoris ad h- annon te prdet inter cos medium incedere, quorum servus esse poteris ? » dirigenda erant, multo magis in Veteri, quando cras- siores auditores erant, et tota illorum vitæ ratio hinc regebatur, cum populus his magis erudiretur, ut pro- cul omni nequitia esset, et in nullo proximum frau - daret, neque per malam illam cauponariam paupe- riores opprimeret. 8. His namque neglectis sæpe civitates subversa, et principes de solio deturbati sunt, bellaque inexpia- bilia suscitata : quemadmodum his observatis pax multa et tranquillitas fuit, necnon securitas ad virtu- tem deducens. 23. Principes tui inobsequentes sunt. Maximæ ægritudinis et perversitatis signum est, quando medici morbos adaugent (a). Principum enim est populi dissolutos mores compescere, recte ordi- nare, ipsumque legibus obtemperantem reddere: cum autem ipsi primi leges transgrediuntur, quomodo aliis doctores fuerint? Illud enim, Inobsequentes sunt, id est, Non obsequuntur legi, præcepta non servant : id quod etiam Paulus ipsis crimini dat dicens : Qui ergo alium doces, teipsum non doces (Rom. 2. 21)? Quando ergo radix corrupta fuerit, de ramis quid boni conji- cias? Socii furum. Accessio criminis, quod non solum mala non coerceant, sed conatus in contrarium ver- tant, non modo fures non oppugnent, sed et ipsis jungantur, ex diametro oppositam virtuti principum nequitiam adeuntes. Diligentes munera. Altera gravis species famis auri, quæ fucatum quidem habet argu- mentum, sed benevolentiæ obtentu extremam avari- tiam prodit. Persequentes retributionem. Memoriam injuriarum erga inimicos servantes, mala retribuere conantur iis qui se injuria affecerunt, quæ est ingens malitiæ species: quamobrem non in Novo tantum Testamento, sed etiam in Veteri, magno studio coer. cetur. Malitiam enim, inquit, proximi sui ne revocet quisque vestrum in corde suo (Zach. 7. 10). Ab hoc enim nequitiæ genere purum esse oportet populum, multoque magis principem, qui subditis in judicio præcipere debet, ut ponant inimicitias, ne portus in scopulum vertatur. Pupillis non judicantes. Id est, iis non patrocinantes, ut jus suum obtineant. Et judicio viduarum non attendentes. Non modo malum perpetrare, sed etiam bonum non agere crimini datur. Observandum, non modo ma- lum perpetrare, sed etiam bonum non agere, crimini dari, quemadmodum etiam in Novo Testamento. Nam qui esurientem non alunt, non quia aliena rapuerunt, sed quia sua egenis non erogarunt, in gehennæ ignem mittuntur: sic igitur hi nunc incusantur, non quod alienis bonis inhient, non quod injuste potentia utan- tur, sed quod egenis officiosam manum non tendant. 24. Propter hoc hæc dicit Dominator Dominus Sab- baoth, potens Israel: id est, populi. Non sine causa illud, Polens, posuit, sed in memoriam revocans illis morbos. Sed melius intelligitur, ni fallor, morbos adougent, telligi, in morbis ipsi versantur; quæ interpretatio melius quadrare videtur ad ca quæ sequuntur. Sed si sic intelli-

gendum esset, aliquid scriei Griecæ addendum videretur, verbi gratia, εἰς τὰς νόσους ἐπιτρίβωσιν

Verbum, quod factum est ad Isaiam filium Amos. 1. Ilinc liquet prophetas non uno tempore pro- phetias dixisse, sed diversis afflatos temporibus, par- tes quasdam annuntiasse, que demum simul collecta, totum librum effecerunt. Ideo sic incipit. Neque hinc tantum id palam nobis est et liquidum, sed quia in sequentibus tempora significat, nunc dicens: Anno, quo ingressus est Nathan (a) Azotum (Isai. 20. 1); nunc vero: Et factum est in anno in quo mortuus est rex Ozias, vidi Dominum sedentem super solium excelsum et elevatum (Isai. 6 1). Non enim quemadmodum Pauli Epistolæ et Evangelia in unum collecta shuil, ita et prophetiæ, sed quod dixi, diversis temporibus. Unde ab alio exordio præsentein' sermonem incipit. Neque idco tantum, sed quia argumentum, de quo loquuturus est, longo spatio distat a præcedentibus, sublimiusque est. Agit enim de gentium vocatione, de prædicationis adventu, de cognitione per totum orbem extensa, et de pace orbem occupatura. Quod si de talibus tractaturus dogmatibus, Judæam et Jerusalem memorat, nihil mirum. Quod enim dicebatur prophe- tia erat, his nominum appellationibus adumbrata. Quandoquidem David Psalinum septuagesimum pri- mum compositurus, illum Salomoni inscripsit, et pro . gressus longe majora Salomonis dignitate, imo po- tius tota hominum natura vidit*. Illud enim, Ante so- lem permanet nomen ejus, et, Ante lunam thronus ejus (Psal. 71. 17. 5), similiaque, nemo etiam ex insi- pientioribus dixerit de humana natura pronuntiata fuisse. Jacob quoque, cum hæc, quæ nunc dicturus est Isaias, imo his plura prænuntiabat (Gen. 49) ; nain cum gentium vocatione mortem etiam et resurrectio- nem dixit, tempusque quo [Christus] adventurus erat; non tamen ille bæc nude protulit, sed persona et no- mine Filii sui illa obtegens quæ dicturus erat, sic prænuntiavit, quasi ea quæ Judæ eventura erant me- morans; ut autem rerum eventus testificatur, quæ Christus egregie facturus erat prædicebat. Neque enim Judas fuit exspectatio gentium, neque tunc tri- bus resplenduit, cum eorum respublica defecit; sed hæc omnia tunc gesta sunt, cum Christus advenit.

ostendit ex scipsis mala prodiisse, ipsosque sibi ca- ptivitatem peperisse, et fornacem succendisse. Quein- admodum enim scintillæ illapsæ ignem excitant, ita peccata eorum congesta Dei iram accenderunt. Et igne consumentur iniqui et peccatores simul, et non erit qui exstinguat. Rursus denegat salutem ob eamdem ipsam causam, non ut desperent, sed ut hinc valido timore perculsi, ingentem ignaviam excutiant. Aliud quoque hic subindicat, ipsius nempe inexpugnabilem potentiam, quodque ipso puniente, et vindictam su- mente, nemo possit resistere et mala solvere. CAPUT II. Multæ prophetiæ de Patriarchis editæ, non nisi in corum nepotibus impletæ sunt. — Quod si impudenter agant Judæi, hanc prophetiæ legem perperam explican- tes, ex iis maxime quæ dicta sunt facile confutaverit, si quis accurate prophetias explicans, et omnia verba cum debita attentione examinans, dicta factis accom modet. Ex abundanti itaque ipsorum ora obturans, non ex iis quæ de Christo dicta sunt, sed ex iis quæ sunt de patriarchis ipsorum prænuntiata, hoc ipsum clare demonstrare conabor, ostendens ex prophetiis multas dictas fuisse de tribuum progenitoribus, in eo- rumque nepotibus impletas csse. Et exempli causa una alterave allata historia, rem propositam attinganı. Etenim cum Symeonem et Levi vocasset Jacob, præ- nuntians ea, quæ ipsis eventura erant. sic dicebat Symeon et Levi fratres (Gen.49. 5), et incusata illorum iniquitate, injustaque Sicemitarum cæde, in sequen- tibus ait: Dividam eos in Jacob, et dispergam illos in Israel (Ibid. v. 7). Hoc autem nemo dixerit in Le- vi et Symeone factum esse, sed in tribubus ex eis progenitis, Nam tribus Levi dispersa est, ita ut deci- mam partem ejus unaquæque tribus haberet: tribus item Symeonis quæ idipsum fere experta est, per omnes illas extensa per sortem, non quemadmoduin aliæ, conjunctam et simul conglobatam habuit here- ditatem. Jacob etiam ex acceptis a patre benedictio- nibus, nullam ipse consequutus est. Pater enim ipsius longam prosperitatem ipsi pra-dixerat, et perpetuum in Esaŭ dominatum, Is vero in rerum necessariarum penuria erat, mercenariusque alebatur, tantumque aberat ut imperium haberet in fratrem, ut de vita periclitaretur, et semel illi obvius cum multo timore factus, bene secum actum putarit, quod potuerit ma- nus ejus effugere. Quid igitur ad hæc dicamus an mendacem esse prophetiam? Absit: sed ejus morem hunc sæpe esse, ut ea quæ sunt aliis eventura, aliis personis adscribat, et alia pro aliis nominibus uisur- pet id quod etiam in Chanaano factum est. Neque enim videmus illum servivisse fratribus suis, neque etiam maledictionem excidisse, sed in Gabaonitis ex Chanaano ortis finem accepisse. Nam id quod diceba- tur prophetia erat, maledictionis forma prolata. 2. Cum tot ergo taliaque habcamus exempla, qui- bus probatur, multa quæ dicuntur de aliis proferri, et in aliis accidere, et nominibus sic usos esse prophe- tas, quid mirum si nunc nomen Judææ et Jerusalem propheta usurpans, de Ecclesia vaticinetur ? Nam quia ingratis loquebatur, prophetas occidentibus, libros comburentibus, aras suffodientibus, jure velamen ipsis impositum erat in lectione Veteris Testamenti, se- cundum beatum Paulum (2. Cor. 3. 14). Alioquiu libros sustulissent, si prophetiæ de Christo vin intelle- xissent.Cum enim præsentem ipsum miracula edentem, perfectamque potentiæ suæ et consensus concordiæque cum Patre demonstrationem exhibentem, non reve- riti sint, neque quieverint donec eum crucifixissent, vix pepercissent iis, qui de ipso loquuti essent, quos nihilominus frequenter lapidabant. Ideo propriis et votis sibi nominibus libenter utentes, hac persona

1 Vox, præsentem (Gr. napóvroç), deest in Reg. et Savil., sed est in Bavarico. * Savil. in marg. notat forte legendum esse, dixit, pro, vidit. Allenus legendum putat, cecinit. (a) Vox Hebraica est, JN, Thartan, in Bibliis, Tavábav, unde prina dempta syllaba facturn, Nát«», Nathan.

ium, barbarorum incursiones, a Deo immissæ vindi- ctæ, castigationes ex culis invectæ : manebantque illi dura cervice et incircumcisi, ut ait Stephanus, præ- fracti, et difficile cedentes (Act. 7. 51); ad gentium vero [vocationem] satis fuit unicum tenueque verbum audivisse, et omnes confestim accurrerunt. Quod sub- indicans David dicebat: Populus, quem non cognovi, servivit mähi (Psal. 17. 45); et modum obedientiæ admirans subjiciebat: In auditu auris obedivit mihi. Iloc ipsum et Jacob ænigmatico more declarans aie- bat : Ligans ad vineam pullum suum, et ad surculum pullum asinæ suæ (Gen. 49. 11). At quis vidit pullum asinæ surculo alligatum et vineæ adstantem, et fru- ctum non pessumdantem? In brutis quidem minime, in hominibus autem id vere et reipsa contingit. Judæi namque innumeris colligati vinculis, jugum confre- gerunt, vinculum disruperunt, ut ait propheta (Jer. 5. 5); gentes autem nulla simili colligatæ necessitate, prompte obedierunt, quasi pullus surculo alligatus, et ex præceptis nihil pessumdederunt, sed adstiterunt multam exhibentes obsequentiam. Z. Et ibunt populi multi, et dicent : Venite, et ascendamus ad montem Do- mini, et ad domum Dei Jacob. Vide choreas agentes, et festa celebrantes, et alter alterum hortantes, om- nesque in doctores conversos: neque unam, vel duas, sed multas gentes concurrentes. Venient enim, inquit, populi multi et ex diversis locis, quod apud Judæos numquam contigit : sed si qui accesse- bi pauci erant proselyti, et hi cum multo ne- gotio, et numquam gentes vocati sunt, sed proselyti. Proselyti enim ad te transibunt, et erunt tibi servi (Isai. 54. 15), inquit. Quod si in metaphora persistat pro- pheta, montem appellans et domum Dei Jacob, ne mireris. Quod enim jam dixi, modo fere aperit, modo adumbrat prophetiam; illud quidem, quo prudentio- ribus occasionem præbeat, ut que dicuntur intelli- gant; hoc autem, ut ingratorum tumultuosum impe- tum coerceat: et ubique sermonem variat. 4. Si autem dixit, Domum Dei Jacob, ne turberis, dilecte : etenim unigenitus Dei filius Deus Jacob erat. Ipse enim et legem dedit, et omnia apud eos miracula edidit: id quod ex ipso maxime Veteri Testamento vi- dere est : Novi quippe Testamenti nulla ratio est apud Judæos. Jeremias igitur ait : Disponam vobis tesla- mentum novum, non secundum testamentum, quod dis- posui patribus vestris (Jer. 31. 31. 32); ostendens ipsum esse utriusque legislatorem. Quia vero ipse ex Ægypto illos eripuit, addidit: In die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Ægypti (Ibi- dem). Quod si ipse eduxit, etiam ipse illa omnia iu Ægypto et in deserto miracula patravit. Et annuntia- tit nobis viam suam, et ambulabimus in ea. Viden' ut aliam requirunt legem? Viam enim Scriptura præ- cepta Dei solet appellare; si de priore Testamento loqueretur, non dixisset, Annuntiabit nobis: illud enim erat omnibus manifestum, planum et nolum. Aliud insigne contra Judæos argumentum. autem hæc non captiose dicamus, quæ dicta sunt vel impudentioribus fidem facere possunt. Quia enim viam

rel tres, runt, Quod tartum memoravit, dicit quænamı illa sit via, ejusque multa ponit insignia. Subjungit ergo : Nam de Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem. Ad hæc Judæi supra modum impudentes ne hiscere quidem poterunt. Quod enim hæc de Novo Testamento dicta sint, et ex loco, et ex tempore, et ex iis qui legem recepcrunt, et ex gestis post legem, et ex omni parte demum videre est. Primo ex loco, ex monte Sion nempe. Lex enim per Moysem lata in monte Sinai majoribus ipsorum data fuit. Cur ergo hic dicit, De Sion? Neque hoc satis habuit, sed etiam tempus ad- jecit. Non enim dixit, Exivit lex, sed, Exibit lex, quod est futuri temporis, rei nondum gesta. Cum autem hæc propheta diceret, a multis jam annis lex data fuerat: Novi vero Testamenti lex post plurimos annos danda erat. Ideo non dixit, Exivit, sed, Exibit, id est postca. Ac rursum ad locum ipsum confugit dicens : Et verbum Domini de Jerusalem. Accurate nobis hic Novi Testamenti insigne ponit. Nain modo in monte sedens, sublimia et cælis digna præcepta lege san- ciebat, modo in Jerusalem versans idipsum agebat. Cum dixisset ergo et locum et tempus, adjicit et eos qui illam accepturi erant legem, undique contradi- centium ora consuens. Quinam ergo illum suscepturi erant? num Hebræorum potius populus et Judæi ? Nequaquam, sed qui ex gentibus. Ideo intulit: 4. Et judicabit inter gentes. Illud enim maxime ad legem pertinet, judicare de illis qui ipsam impugnant. Quod autem hic non scrmo sit de Veteri Testamento, ex ipsis rebus palam est. Non enim sabbatum observa- mus, circumcisionem non admisimus, non festa illo- rum, non aliud quidpiam ex veteribus. Audivimus enim Paulum dicentem: Si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit (Gal. 5. 2): et, Dies observatis, et menses, et tempora, et annos? Timeo ne forte frustra laboraverim in vobis (Gal. 4. 10). Unde liquet home sermonem de Novo esse, quia inter gentes judica- vit (a), quemadmodum et Paulus ait: In die quando judicabit Deus occulta hominum (Rom. 2. 16). Quornodo judicabit? dic mihi, an secundum Vetus Testamen- tum? Nullo modo, sed Secundum Evangelium meum. Viden' verba diversa, sententias autem inter se con- sentientes? Isains dicit : Judicabit inter gentes; Pau- lus ait, Judicabit secundum Evangelium meum. Et arguet populum multum; bella gerentes et transgres- sores. Et hoc declarans Christus dicebat: Non ego judicabo vos, sed sermo, quem loquutus sum, ipse nos judicabit. Et concident gladios suos in aratra, et lanceas suas in falces. Et non accipiet gens contra gentem gladium, et non ultra discent præliari (Joan. 12. 48). Non satis fuere prophetæ priora signa. Multa quippe est veritatis facultas. Ideo aliud posuit Novi Testa- menti indicium per totum orbem refulgens. Quodnam

Juxta Savilium, melius legetur, ad judicem pertinet, quam, ad legem pertinet, sed in nullis sive Mss. sive Edit. prior affertur lectio. (a) Hic forte videatur legendum, quia inter gentes judi- cabil; nam quæ sequuntur ad horuin explicationem altata, futurum tempus indicant; sed sine auctoritate exempla- rium nihil mutare audemus.

probrat prava dogmata, et impietatis reliquias, quæ paulatim ipsos ad dæmonum erroneum cultum per- trahebant. Mox illos incessens, non modo dicit eos auguriis operam dare, sed repletam iis esse terrain eorum (Isui. 1. 4). Supra modum, inquit, accrevit nequitia eorum. Quemadmodum supra dicebat, po- pulum, non utcumque peccatorem, sed plenum peccatis; sic et hoc loco, Repleta est. Exinde rursus probrum amplificans addidit, Sicut a principio. A principio, quandonam? Quando Deum nondum nove- rant, quando legem nondum acceperant, quando beneficiorum ejus experientiam nondum habebant, quando cum gentibus vivebant, quod extremæ damna- tionis erat, quod non melius tunc se haberent, post tantam providentiam et tantam sollicitudinem, quam ¡¡ qui nihil eorum consequuti erant. Sed non hic stetit, verum denuo perterrefaciens eos adjecit : Quasi terra alienigenarum: hac comparatione graviorem accusationem parans. Quod et Paulus frequenter facere solet; ut et quando dicit: De dormientibus autem nolo vos ignorare, fratres, ut non contristemini, sicut et cæteri qui spem non hubent (1. Thess. 4. 12); ac rursum : Ul sciat unusquisque vestrum vas suum possidere in sanctificatione et honore, non in passione desiderii (Ibid. v. 4). Neque hoc contentus fuit, sed adjecit : Quemadmodum et reliquæ gentes quæ ignorant Deum (Ibid. v. 5). Hic quippe modus sermonis mor- dere solet etiam eos qui admodum lapsi sunt. Quod si Judai de talibus accusantur, quam nos veniam consequemur, quam defensionem, qui post tantam gratiam et ineffabilem honorem, spemque immorta- lem, in parem, quam illi, decidimus inopiam'? Multi namque jam sunt, qui hoc morbo laborant, qui vitam suam labefactant, qui augurum insaniæ se dedunt, Deumque offendunt, et superfluos dolores sibi lucrantur, atque in laboribus pro virtute suscipiendis dissolvuntur. Hoc enim omnino curat diabolus, ut insipientioribus suadeat, non penes se esse aut vir- tutem aut improbitatem adire, neque se libertate quadam arbitrii honoratos esse, hæc duo turpissima perficere volens, ut labores pro virtute suscipiendos solvat, et maximum illud libertatis donum auferat. Hoc per auguria, hoc per omina (a), hoc per obser- vationem dierum, hoc per pravum fati dogma, hunc gravem morbum per alia multa in vitam invexit, Jenus legendum esse compla, nequitium, non evi, inopian. nos veniam consequemur, quam defensionem, qui post lan- tam gratiam et ineffabilem honorem, spemque immortalem, in parem quam illi decidimus Review sive Ropia? Id est cum hoc confercndus est.

nullam ad hoc non machinam movens. Quamobrem propheta vehementer instat incusans, ut morbum radicitus evellat. Et filii multi alienigenæ nati sunt eis. 7. Quid est, Filii alienigenæ ? Lex illis erat olim lata propter animi fragilitatem, et mentem fraudi opportunam, ut cum nullo reliquorum hominum affinitatem contraherent, ne bujusmodi affinitates impictatis ipsis occasio essent. Quia enim non modo alios corrigere non poterant, sed neque detrimentum ab aliis, quicumque essent, sibi importatum de- pellere, lege ipsos vallans, et ab affinitate cum aliis abducens, seorsim illos efformabat et instituebat : optabile enim difficileque erat ut vel sic ducti, pos- sent servare disciplinam a Deo sibi traditam. Sed quemadmodum alia præcepta transgressi sunt, sic et hoc contempto, transierunt ad affinitatem cum vici- nis contrahendam, et uxoribus inde ductis, a Moa- bitis videlicet, ab Ammonitis, et ab aliis impiis gen- tibus, aliasque cognationes amplexi, doctores nequi- tiæ admiserunt, et nobilitatis decorem labefactarunt. loc itaque cum aliis propheta crimen intentat. 7. Impleta est enim regio eorum, inquit, argento et auro, el non eral numerus thesaurorum eorum. 8. Et impleta est lerra evrum equis, et non erat numerus curruum eorum. Ecquod crimen hoc, dixerit forte quispiam, divitias habere, et equos pos-idere, ea potissimum ætate, quando non tantum erat philosophiæ studium? Quid ergo dixerimus? Scilicet non usum improbabat, sed animum non iis ut oportebat utentem. Queniad, modum enim cum dicit, Væ qui potentes estis (Isai. 1. 24), non utique potentiam dat crimini, sed eos qui potentia male utuntur: sic et boc loco, non quod pecunias possiderent, sed quod cum ingenti copia, et ultra necessitatem illas congercrent. Non erat, inquit, numerus thesaurorum eorum. Neque hoc solum, sed quod de divitiis et de equorum copia in- flati, paulatina spe in Deum abstraherentur, quod ipsis etiam alibi propheta dicebat: Væ qui confidunt in virtute sua et in multitudine divitiarum suarum gloriantur (Psal. 48. 7). Ac rursum alibi : Non salva- tur rex per multam virtutem, et gigas non salvabitur in multitudine virtutis suæ (Psal. 32. 16). Iterumque in alio Psalmo Non in fortitudine equi voluntatem habe- bit, nec in tibiis viri beneplacitum erit ei. Beneplacitum est Domino super timentes eum. Et impleta est terra abominationibus operum manuum suarum, et adorave- runt quæ fecerunt digiti eorum (Psal. 140. 10). Ut sa- piens medicus, propheta morbi causam dicit, et fon- tem morbi. Cum enim eorum impietatem accusaturus esset, occasiones morbi prius dixit, avaritiam, arro- gantiam, connubiorum affinitates non licitas, decla- rans eos hinc paulatim supplantatos in perniciei bara- thrum corruisse, et idola adorasse. Deinde illorum cultum traducens, subjungit, Operum manuum eorum. Quid enim risu dignius fuerit quam cum homo dei creator efficitur? Abominationem vero Scriptura vo- care solet idola : indeque abominatio desolationis vocatur statua in templo erecta. Cum enim videritis, inquit, abominationem desolutionis stantem in loco

• In Gracco, πρὸς τὴν αὐτὴν ἐκείνοις καταπέν σοντες πενίαν. Putat Al- El vere compia onnino desiderari videtur. Nam hic ait Chrysostomus Quod si Judæi de talibus accusantur, quam inopium, aut nequitiam. Utra vero lectio magis quadret hinc perspicietur, si advertamus hic sibi velle Chrysostomum nos in parem atque Judæi statum decidere. Quis vero ille status est? Ille haud dubie in quem supra dixit Chrysosto- mus delapsos Judæos esse, in cauponariam nempe, avari- tiam, dogmatum perversitatem, prestigias: quibus præ- missis sane videtur via magis quadrare, quam zivis.” Al- tamen exemplarium oninium auctoritate moti, hanc postre- mam lectionem sequuti sumus. (a) quid sint illa omina, pluribus ille explicat in Cate- chesi secunda ad illuminandos, Tom. II. Ubi totus locas

mihi subindicare longinquam barbarorum expeditio- nem. 18 Et manufacta omnia abscondent, 19. Inferen tes ea in cavernas ac scissuras petrarum, et in ſoveas terræ, a facie timoris Domini, at a gloria fortitudinis ejus, cum surrexerit ad percutiendam terram. Tantum, inquit, aberit, ut eorum dii aliquid opis afferre pos- sint, ut illi bominum auxilio opus habituri sint, nec- non locorum tutela, ut ne capiantur, A facie timoris Domini, et a gloria fortitudinis ejus, cum surrexerit perculere terram. Ne quis enim barbarorum irruptioni h:cc imputet, neve existimet timorem ex eorum po- tentia provenire, sermonem refert ad universorum Deum, direns, eum belli hujusce ducem futurum, et ab eo potestatein esse in tanto periculo vindicandi scelera jam admissa. 20. Die enim illa ejiciet homo abominationes suas argenteas et aureas, quas fecerunt sibi ipsis nt adorarent inania sua et vespertiliones, 21. ad ingrediendum in solidas petras, et in scissuras petra- rum a facie timoris Domini, et a gloria fortitudinis ejus, cum resurrexerit ad percutiendam terram. Satis tra- duxit eos, ostendens ipsos cum diis suis delituisse, et in terram se abdidisse, neque materiae pretium ali- quid opis conferre potuisse imminente calamitate. Idola porro vespertiliones vocavit, sive ob imbecilli- tatem, sive ob erroris tenebras, et quia omnia a dæ- monibus clam geruntur. Quemadmodum enim ve- spertiliouibus sol inimicus est et lux quoque, nox au- tem et tenebræ amica sunt: sie et dæmonibus, et iis quos in errorem deduxerunt, nequitia et iniqua omnia faıniliaria sunt et amica, virtus autem et opera lucis inimica sunt, iisque splendentibus, statim illi obtene- brantur, cum contra is qui virtute præditus vivit nulto labore vel sudore egeat. Sufficit enim ut ille appa- reat, omniaque illa dissolvuntur. 22. Quiescite vobis ub homine, cujus est respiratio in naribus ejus : quia in quo ipsis reputatus est hic? llic mihi videtur Ezechiam subindicare, qui præ timore et angore extremos ha- litus afflabat. Quia igitur barbari cum quasi retibus interceptum habentes, paratam sibi prædam tenere putabant, neque sibi labore opus esse ad urbem ca- piendam, et cum captivuin abducendum, contrarium barbaris accidit. Ideo ait, Quiescite ab homine, cujus cst respiratio in naribus ejus : quia in quo ipsis reputa tus est hic? Id est, in nullo reputatus est. Etenim quasi per excursionem se omnia sublaturos esse spe- rabant; sed contrarium prorsus accidit; et qui a vo- bis pro nihilo reputabatur expugnatuque facilis, Dei auxilio fretus, omnium splendidissimus apparebit. CAPUT III. 1. Ecce Dominator Dominus Sabaoth auferet de Judæa et de Jerusalem validum et validam. 4. Quemadmodum optinius medicus, modo ureus, niodo secans, modo amara afferens remedia, ægroto- rum sanitati arte prospicit; sic et benignus Deus, variis et diversis suppliciis, quod diffluebat et lapsum erat apud Judæos constringeus, modo barbarorum incursione ingratos terrefacit, modo ante illorum invasionem aliis illos interminationibus reprimit, mi- stilentiam enim mihi subindicare videtur cum dicit:

narum varietate imminenti formidine continuo per- cellens. Nunc itaque infirmitatem ipsis interminatur, et famem et siccitatem, non quidem rerum necessa- riarum, sed earum quæ non minus aptæ sunt ad vi- tam conservandam. Non enim fames solum gravis est, sed grave etiam est cum nullus adest qui reipu- blicam administret; id quod rerum copiam fame mo- lestiorem reddere solet. Quid enim utilitatis est cuin ceu ex fontibus omnia fluunt, si civilia bella oriantur, et mare intumescat, insanientibusque fluctibus neque gubernator, neque ad proram sedens, neque alius quispiam adsit qui possit negotiorum tempestatem dirigere, et tranquillitatem conciliare? Quando au- tem cum his fames etiam adest, cogita quanta sit malorum moles. Hæc itaque omnia comminatur Deus : primumque est omnium gravissimum. Ecce enim, in- quit, Dominator Dominus Sabaoth. Hac voce, Ecce, sæpe prophetæ utuntur, quando auditorem de rebus quæ dicunt, certiorem facere volunt. Non hic tantum, sed etiam superius et a principio videre est, peccata corpoream infirmitatem sæpe præcessisse, ut in Cain : quia enim robore corporis non recte usus est, jure in paralysim incidit. Sic etiam ei qui ad pisci- nam sedebat : quia paralysis origo peccata erant, ait Christus: Ecce sanus factus es, noli amplius peccm e (Joan. 5. 14). Paulus quoque ait : Ideo apud vos mul- ti infirmi (1. Cor. 11. 30); quia peccabant, quod non pura conscientia mysteriorum participes essent. For- nicarium quoque infirmitati corporis tradit, has de peccatis pœnas repetens. Neque tamen semper infr- mitas est peccatorum ultio, sed aliquando coronæ materia est, ut in Lazaro et in Jobo. Nec infirmi- tates tantum, sed et alia corporis incommoda pec- catis orta sunt, ut Oziæ lepra, ob animi impuden- tiam, ut Jeroboami regis manus ariditatem perpessa est, ob arrogantiam et superbiam ejus. Lingu quoque Zachariæ non aliunde ligata est, quam ob animæ peccatum. Quoniam igitur Judæis bona vale- tudo et robur corporis, resque prosperæ, arro- gantiæ occasio fuerant, arrogantiæ radicem subtra- xit Deus, commonefaciens illos et ad meliorem frugem reducens, majoraque dans, quam ipsis aufe- rebat. Quid enim detrimenti erat corpore ægrotare, si hinc institueretur anima? Doinde ne putarent id ex naturæ infirmitate procedere, id eventurum pro- pheta prædixit, neque viros tantum minis terruit, sed pœnam mulieribus quoque transmisit, quia uter- que sexus corruptus erat, et in progressu ad ipsas mulieres sermonem dirigit, et, ob absurda admodum gesta, crimina ipsis offert, quæ urbem ipsam a funda- mentis diruerunt. Ideo illas pestilentia affligit: po. Auferam robustum et robustam; vel alium corporeum morbum medicorum arti non cedentem. Tales enim sunt Dei plagæ. Robur panis et robur aquæ. Gravis- sima hæc vindicta est, quando non ipsam tollit sub- stantiam, sed vim ex ea aufert innatam, ita ut vol ex Juxta Reg. et Sav. legitur, edocta est, pro, ligula est.

ætatem culpet, sed ut illorum insipientiam aptius ostendat. Contingit enim juvenes esse prudentes, et senes in insipientia vixisse : verum quia id rarius accidere solet, sed contrarium plerumque contingit ; ideo illos insipientes nominavit. Nam et Timotheus juvenis erat : is tamen sapientius, quam innumeri senes, Ecclesias administravit; et Salomon annos natus duodecim (a), cum Deo loquebatur, multaque erat dicendi fiducia instructus, ac rex declaratus co- ronatusque est, barbarosque habuit sapientiæ suæ spectatores; neque viri solum, sed et mulieres ex longinquis regionibus venientes, hanc solam peregri- nationis causam habebant, nempe ut ex ejus voce quidpiam ediscerent et audirent: sed ut ad senium pervenit, multum de virtute detraxit. Hujus vero pater beatus David grave illud peccatum non cum juvenis et puer esset, sed cum illam ætatem præter- gressus esset, tunc peccavit. Cum autem puerulus esset, mirabile tropæum erexit, barbarum prostravit, omnemque exhibuit philosophiam, neque impedi- mento juventus fuit, quominus hæc præclara gesta ederet. Jeremiam quoque qui ætatis obicem objicie- bat ut recusaret, non admisit Deus, sed eduxit ad populum Judaicum, ipsum nibil inde impediri dicens, si mente firma præditus esset. Ilac, imo multo mi- nore ætate, senes Daniel judicavit. Et Josias ne de- cem quidem annos natus, in solium regni ascendit, tuncque florebat; sed postea tantillum delapsus in ignaviam, virtutem animi labefactavit. Quid vero Jo- seph Annon juvenis, et admodum juvenis, grave illud bellum suscepit, non adversus homines, sed ad- versus ipsam naturæ tyrannidem decertans, et ex media fornace flammaque multo, quam illa Per- sica (b), graviore, illæsus exsiliit, non minus, quam tres illi pueri, sine damno manens ? Quemadmodum enim illi corpora cum ipsis capillis illæsa tunc egressi ostenderunt, ex fonte potius quam ex fornace ex- euntes sic et iste in certamine, ex Ægyptiæ mani- bus elapsus *, exiit, neque a tactu, neque a verbis, neque ab aspectu, neque a vestimentis, neque ab un- guentis, quæ sarmentis et pice ardentiorem concupi- scentiæ flammam accendebant; neque ab ætate ejus- modi quidpiam passus est, quale ut homo pati posse videbatur. Ac tres illi pueri, in ipso juventutis flore et ventrem superarunt, et mortis formidinem calca. runt, tantumque exercitum furoremque regis ipsa fornace ardentiorem vicerunt, nihilque illos exter- ruit, sed constanter manserunt animo minime ser- vili instructi. Non igitur ætatem traducens hæc dicit: quandoquidem et Paulus cum ait : Non reophytum, ne in superbiam clatus, in judicium incidat diaboli (1. Tim. 5. 6), non ætate juvenem dicit, sed recens plantatum, id est, institutum ; plantare quippe dicit catechesi instituere, et docere; ut cum ait : Ego plantavi, Apollo rigavil (1. Cor. 3. 6). Christus quo- que id plantationem vocat dicens : Omnis plantatio, quam non plantavil Pater meus cœlestis, eradicabitur (Matth. 15. 13). Nam si neophytuın dixisset juveneni, Timotheum certe, qui juvenis erat, et ita juvenis, ut ille diceret, Nemo juventutem tuam contemnal (1. Tim. 4. 12), ad tantum culmen dignitatis non evexisset, nec tot Ecclesiarum ferre curam permisis- set. Et illusores dominabuntur eis. Vides ipsum non simpliciter ætatem traducere, sed corruptum aui- mum? llac enim additione id clarius efficit. Illusores enim hic vocat deceptores, cavillatores, adulatores, eos qui verbis gratiam captantes ipsos diabolo pro- pinarent. 5. El corruet populus, homo ad hominem, et homo ad proximum suum. Quemadmodum enim lignis quæ ædificia continebant corruptis, aut subla- tis, necesse est etiam muros perrumpi, nullo ultra retinente : sie illis sublatis, qui supra dicti sunt, principibus, consiliariis, judicibus, prophetis, nihil prohibebat, quin populus in factiones se scinderet, et magna perturbatio oriretur. 4. Irruet puerulus adversus senem, et ignobilis ad- versus nobilem. Adversabitur, inquit, juvenis seni, despiciet, contemnet illum. Hæc etiam antequamı bellum instaret quovis bello graviora erant. Quando enim senectus a juventute inhonoratur, vilesque et abjecti homines honorabiles prius viros calcant, non meliori in statu versatur hujusmodi civitas, quam si hariolos haberet. 6. Quia apprehendel homo fratrem suum aut domesticum patris sui dicens: Vestimentum habes, princeps noster esto, el cibus meus sub te sit. 7. Et respondens in die illa dicet: Non ero princeps : non cnim est in domo mea panis neque vestimentum. Non ero princeps populi hujus. Hic mihi videtur aut obsi- dionem aliquam gravissimam subindicare, quæ ipsos in extremam necessitatem redegerit; aut sine obsi- dione famem quamdam intolerabilem, multamque re- rum necessariarum penuriam. Usus est autem communi loquendi consuetudine: el sicut multi dicunt: Si contingeret urbem totam obolo venumdari, non pos- sem illain emere, extremam sic paupertatem osten- dens sic et propheta dicit: Si principatus vencat vestimento uno, aut pane solo, nemo erit qui emat : tanta rerum necessariarum penuria erit. 8. Quia disso- luta est Jerusalem: hoc est, derelicta et deserta est, Dei providentia denudata. Et Judæa concidit : pertur- batione, inquit, et tumultu repleta est, confusione et seditione. Et linguæ eorum cum iniquitate his Do- mini sunt non obtemperant. Deinde causa malorum subnectitur, linguæ intemperantia. Id quod Osee coar-

guit dicens: Ephraim in interitum abierunt in diebus redargutionis; in tribubus Israel ostendi fide digna (Osee 5. 9); et Malachias eadem iterum dicit: Pro- phetæ exprobrantes iis qui provocaverunt Deum in sermɔ-

› Boisius legit, impuris Ægyptiæ manibus elapsus. (a) Ea est quorumdam chronologorum sententia, Salo- monem duodenuem regnare coepisse, eaque sapientiæ ar- gumenta exhibuisse, quæ in Scriptura narrantur: verum peritiores chronologi jam tum virum fuisse censent. Certe si duodennis solum erat cum regnare cœpit, et quadraginta annis regnaverit, ut ait Scriptura, aunosque natus quinqua- ginta duos obierit, quomodo stabit illud Scripturæ, Regum lib. 3, c. 11, v. 4: Cumque jam senex esset, depravatuin est cor ejus per mulieres? (b) Fornacem vocat Persicam illam Babylonicam in quain tres pueri conjecti sunt. Jam sæpe vidimus, Assyriain et Babyloniam Persidem a Chrysostomo vocari.

»es essent criminibus obnoxii, ad principes sermonem vertit: ipse vero Moyses cum vidit populum maxime prævaricationis fuisse auctorem, Aaronem vero non tanta increpatione dignum esse, dimissis iis qui ad- modum rei erant, ad minus reum accusationen) ver- tit, per crimina ipsi objecta conscientiæ ipsorum re- Jinquens, ut se majore supplicio dignos judicarent : quod etiam evenit. Neque enim opus habuit aliis dein- ecps sermonibus populum alloqui; sed satis fuerunt pauca illa verba Aaroni dicta, ut tot millia, quasi unum hominem comprimerent; et a tali ferocitate andaciaque in extremum timorem angoremque dedu- cerent. Quod cum prævideret Moyses, statim descen- ¸d:ns tabulas projecit, et Aaroni dixit: Quid fecit tibi populus hic, quia fecisti eum gaudium inimicis (Exod. 52. 21)? 6. Hoc et hic proplieta facit, sanctumque illum du- plici modo imitatur. Non eniın solum tunc accusavit Moyses, imo etiam dolentis personam assumpsit, sic- que accusationem instituit. Ita et hic utrumque imita tus est dicens: Popule mi, exactores vestri demetunt ros. Nam et illos incusavit, et quasi cum populo do- lens hæc dixit. Exactores autem hic vocare videtur, cos qui repetunt: ego vero puto ipsum raptores et avaros eorum subindicare; sin minus hoc, certe tri- butorum collectores. Hic ejus vide prudentiam. Non enim rem improbat, sed immoderatam rationem. Non quippe dixit, Exigunt, sed, Demetunt; id est, Vos a facultatibus denudant, exactionis obtentu vos omni- bus spoliant. Hoe autem protulit verbum ex meta- phora demetentium. Demetere enim dicitur post mes- sem lapsas e manibus metentium spicas colligere, et mihil omnino in arvo relinquere : quod hi tunc facie- bant, universas facultates abripientes, ac nudos ipsos relinquentes. Et exactores dominantur vestri. Quodque gravius erat, neque hic avaritiæ termini erant, sed tyrannidem ultra promovehant, servituti subjicientes cos qui liberi eramt. Popule mi, qui vos dicunt beatos, decipiunt vos. Hic mihi videtur pseudoprophetas sub- indicare, vel eos qui ad gratiam ipsis loquebantur, quod extrema corruptele ubique causa est. Nocumen tum igitur inde proveniens ut declararet subjunxit : Et semitam pedum vestrorum turbant : hoc est, sinunt recte progredi, subvertentes, dissolvente», se- guiores vos reddentes. Deus jus dicens ab Isaia inducitur. Stupidis accusari non grave, plecti terribile. Peccata principum et senio- rum majora privatorum peccatis.— 13. Sed nunc con- stituetur in judicium Dominus, et statuet populum suum ad judicium : 14. ipse Dominus ad judicium veniet cum senioribus populi, et cum principibus ipsorum. Adhuc in eadem perstat correctionis specie, a populo ad seniores et ad principes increpationem vertens, ac sermonem reddens terribiliorem; ipsum vero Deum inducit jus dicentem et condemnantein : ac de peccatis coutra populum perpetratis accusantem eos qui popu- lum lædebant. Quamobrem dicebat: Et nunc con-

Non stituetur ad judicium Dominus. Quia enim accusando sermonem consumpsit, iis vero qui animo sunt stu- pido accusari non admodum grave est, puniri vero terribile, ait, Res non in accusatione tantum consi- stet, sed ultio peccata sequetur, illo qui damnaturus est pœnas demum exigente, et adversus prævarica - tores jus dicente. Quod certe attemperationem Dei multam ostendit, qui velit etiam cum iis subire judi- cium, ac sermonem vertit ad excitandum pudorem, id quod certe intelligentia præditos in summum an- gorem conjicere solet. Neque solum ob eam, quam supra dixi, causam ad principes et seniores scrmonem convertit: sed ut omnes doceat, graviores daturos esse pœnas principes, quam subditos. Subditus enim pro se tantum, princeps vero pro seipso et pro po- pulo, in quem ipsi imperium traditum est, dat ratio - nem et a senioribus quoque non immerito tanta requiritur diligentia. Quod enim illis est imperium, idipsum istis ætas. Dignus enim est etiam junior cor- reptione si graviter peccet; sed ille qui per ætatem immunitatem est adeptus, neque tot affectuum fluct¿- bus obsidetur, cui temperate vivere facilius est, et ab aliis sæcularibus rebus nullo negotio abstinere po- test, et rerum experientia majorem adeptus pruden- tiam ; jure majore quam alii omnes damnatione dignus est, utpote qui juvenum lasciviam in provecta ætate exhibuerit. Ves autem cur incendistis vineam meam, et rapina pauperis est in domibus vestris? Ubique Deo magna providentia est erga eos qui injuria afficiuntur : ac non minus, imo aliquando plus indignatur de pec- catis erga conservos, quam de peccatis in ipsum. Etenim permisit ut is qui fornicariam haberet uxorem, illam expelleret (Math. 5. 32), gentilem vero uxorem secus; licet hoc peccatum contra ipsum esset, aliud (1. Cor. 7. 12) vero contra hominem. Et hostia præ- sente, jussit relinquere munus, nec ante illud offerre, quam cum fratre reconciliaretur is, qui proximum offenderat (Matth. 5. 23. 24). Et cum de illo judica- vit qui decies mille talenta devoraverat, cum de pec- catis contra se commissis illum accusaret, non ipsum nequam appellavit, sed cito cum illo reconciliatus est, totumque debitum dimisit ei; at cum de centuin denariis ageretur, et servum nequam vocat, et torto- ribus tradit: nec prius eum se dimissurum dixit, quama totum redderet debitum (Matth. 25): 7. Ipse quoque Christus cum colaphis cæderetur, nihil servo percutienti malum retulit, sed etiam man- testimonium suete respondit: Si male loquutus sum, perhibe de malo; si autem benc, quid me cædis (Joan. 18. 23)? Cum autem Jeroboam manum extendens prophetam qui se tunc arguebat apprehendere cona- batur, manum ejus aridam reddidit (3. Reg. 13. 4), te erudiens, ut injurias tibi illatas mansuete feras, eas vero quæ Domino inferuntur vehementissime ulciscaris. Ideo etsi cum legem ferret, secundo loco posuerit amorem erga proximum, tamen similem dixit priori : ac sicut illum accuratissime exigit, sie et hunc quoque. De illo enim ait, Ex toto corde tuo, et ex tota anima tua; de hoc autem, Sicut teipsum

Pro verbo, lædebant, Savi!. in textu effert, affligebant, in nota autem profitetur se malle, gubernabant.

Et humiliabit Deus dominatrices filias Sion: et Do- minus revelabit habi:um earum in die illa. Et auferet Dominus gloriam vestimenti earum. Duobus positis cri- minibus, arrogantia et lascivia, singulis congruentem adhibet medicinam, primo primam, secundo sequen- tem arrogantiæ, humiliationem; ornatui habitus, Ipsius abreptionem. Bello, inquit, tunc urgente, omnia auferentur. Quæ enim tumebant et superbiebant, metu compressæ, ab hoc morbo liberabuntur : quæ mollitie et luxu onimino diffluebant, in captivitatis ju- gum incidentes, ab omni illa mollitie eruentur. Mulierum luxus. Ut autem onerosiorem ipsis texeret sermonem, et auditorum mentem perstringe- ret,ornainentum vestium mulierum illarum minulatim recenset, puta aurcorum; quid in oculis, quid in re- liquo corpore : hinc procedit ad domus ornatum. Non solum eninı corpora ornamentis decorabant, sed hanc contumeliam usque ad parietes extendebant, super- fluis sumptibus; et calamistro capillos torquentes, hujusmodi fallaciæ ubique extendebant. Manc itaque intentat accusationem cum dicit : Auferet glo- riam vestimenti earum, et ornatum earum, et cincinnos earum, el corymbos. Corymbos autem dicit, vel orna- tum quempiam capitis, vel vittæ caput stringentis for- mam. Et lunulas: ornamentum scilicet circa collum Innari forma. Et cathema. Forte theristrum dicit. Et ornatum faciei earum. Hic mibi videtur fucum et pigmenta subindicare. Et compositionem ornamenti gloriæ. Hoc auro circumdatum dicit. Et armillas : aurei nempe ornatus circa brachia. Et dextrocheria : circa manuum juncturas. Et reticulum : ornamentum aureum circa caput. Et annulos, dextrocheria, et præ- texta purpura, et clavata purpura, et pannos per domum, et pellucida Laconica. Tantum enim ipsis inerat la- sciviæ studium, ut non modo iis uterentur, quæ in sua regione erant, sed etiam ex aliena terra procul illas advchi curarent per transmarinos commeatus. Multum enim spatium et pelagus immensum est Pa- læstinain inter et Lacedæmonem. 9. Non sine causa igitur regionem posuit, misso vestimentorum nomine, sed ut ingentem earum lu- xum demonstraret. Et byssina et hyacinthina, et cocci- nea, et byssum cum auro et hyacintho contextam, et theristra auro adstricta. Nullam enim speciem vel in vestimentis vel in alio ornatu reliquerunt; sed omnem luxus viam tentarunt, ex lasciviæ tyrannide lymphatis Mulierum lascivia tempore Chrysostomi. hæ tunc criminationes offerebantur ante gratiam, et ante tantam philosophiam, quam veniam consequan- tur illæ, quæ nunc in cælum vocantur, et ad longiora certamina, quæque ad angelorum imitationem trahun- tur, et longe magis hanc superare possunt lasciviam, et tamen eas quæ in scenis et theatris versantur la- scivia vincunt? Quodque gravius est, ne peccare qui- videtur. Boisius vocem napá retinet: est enim, inquit

alas similes. - Porro si dem se putant. Ideo adversus illas vox prophetæ op- ponenda est. Non solum enim adversus illas olim. sed etiam adversus has pronuntiabitur id quod se- quitur : Erit pro suavi odore pulvis. Viden' quomodo unctiones etiam unguentorum reprobet, magnumque ipsi adscribat supplicium? Pulverem enim hic dicit eum qui excitatur post urbem eversam et barbarorum incursionem. Nam illam igni et ferro tunc diruerunt, aliud diruentes, aliud igni tradentes. Hæc itaque prænuntians dicebat: Pro suavi odore pulvis erit, et pro zona funiculo cingeris; sub oculos ponens captivitatis formam, et abductionem in barbarorum terram. Et pro ornamento capitis tui calvitiem habebis; sive capillis ob miseriam defluentibus, sive id agentibus hostibus, sive ipsis seipsas tondentibus. Mos enim erat olim in luctu et calamitate sese tondere et radere. Etenim Job, audita liberorum calamitate, caput totondit (Job 1. 20). Et in sequentibus ait propheta, cum sacco et luctu etiam tonsionem futuram (Isai. 22. 12). Aliusque rursum ait : Et radcre et tondere super filios tuos deli- catos. Et pro tunica purpura clavata præcingeris sacco (Mich. 1. 16). Annon hæc terribilia et intoleranda esse videntur? Verum apud nos non hic gradum sistet ultio, sed vermis venenatus, sed tenebræ intermina- biles excipient. Si enim illos captivitas, servitus, et extrema mala exceperunt, idque pro ornatu : quod enim hujus pœnas exigeret, et hoc proprie peccatum puniret, audi quomodo his enumeratis, causam sub- junxit : Hæc tibi pro ornatu (a) : si igitur Judææ mu- lieres ob talem ornatum tantas subiere pœnas, patria a fundamentis excisa, et post tantam voluptatem servæ, captivæ et extorres, in alienam regionem abductæ sunt, ac fami, pesti milleque mortibus tradita; annon perspicuum est, nos graviora passuros esse, qui in eadem peccata incidimus? Quemadmodum enim ho- nores majores, ita graviora supplicia. Deus non semper similia peccantes similiter castigat. - Quod si nulla mulier talem ornatum affectans liac- tenus aliquid tale passa est, ne ideo confidat. Mos enim est Deo pœnas definire uni et alteri, et per illos commonefacere cæteros omnes de pœnis quæ ipsos excepturæ sunt. Ut autem id clarius evadat, peccatum grave admiserunt olim ii qui Sodoma incolebant, ex- tremas dederunt poenas, iis immissis fulminibus, et urbibus, populis terraque ipsa cum corporibus simul combustis. Quid igitur? nullusne post illos similia ausus est? Multi certe, et in multis per orbem locis. Cur ergo nihil hujuscemodi passi sunt? Quia longe graviori reservantur supplicio. Ideo namque Deus postquam id semel fecit, destitit, ut qui talia auderent, etiamsi hic pœnas non darent, certo scirent se num- quam effugituros esse. Quomodo enim consentaneuni rationi fuerit, ante gratiam et ante legem, eos qui neque prophetas, neque alium quempiam audivissent, pro admissis peccatis talia passos esse; eos autem qui post

• Juxta notam ad oram libri Lutetiæ anno 1588 excusi positam, legendum est, indagines (repiñetάoµata), pro, alas (Tȧ repá). Sed hæc mutatio minime necessaria ille, elegans allusio ad pennas pavonis erectas et expansas. (a) Ait Chrysostomus Isaiam post enumerationem illaın muliebrium ornamentorum his verbis recensionem suam claudere. Verum hæc non reperio in Bibliis LXX. Sed magna olim erat exemplarium varietas, ut in Præliminaribus ad Hexapla alibiquè diximus.

CAPUT V.

miuin se convertit. Illa enim medicinæ optima ratio est, non solum secare ct urere, sed dolores inde par- tos dulcioribus pharmacis lenire: id ipse nunc facit. Neque enim in tristia totum desiturum esse ait, sed malis de medio sublatis (a) meliora eventura esse : ne- que tantum ærumnarum solutionem fore ait, sed etiam multum splendorein magnamque claritatem. Hoc enim illustrationem Dei vocat quæ tristitiæ tene- bras solvat, lætamque diem pariat, ipsosque illustrio- res reddat. Illud autem, In consilio, significat eum prudenter omnia facere, et cum sapientia sibi compe- tenti. 3. Et erit quod residuum fuerit Israelis in Sion, et quod relictum fuerit in Jerusalem, sancti vocabuntur omnes qui scripti sunt ad vitam in Jerusalem. Ut scias non fortuito casu salutem nactos esse eos qui pericu- lum effugerunt, sed cælestis sententiæ decreto muni- tos, etiam in mediis malis non captos fuisse, ideo ait : Sancti vocabuntur omnes qui scripti sunt ad vitam in Jerusalem. Qui segregati sunt, inquit, qui probati, qui signati, ut nihil mali paterentur. Jure autem il- los sanctos vocat, ostendens segregationem non te- mere, nec sine causa Dei decretum illos servasse : sed aliquid illi rei contulisse virtutem, sive ea præ- cesserit, sive post subsequuta sit. Etiamsi enim boni quidam fuerint et æqui, attamen ex iis quæ contige- runt meliores ac diligentiores evaserunt. Quemadmc- dum eniin aurum igni traditum omnem scoriam depo. nit, sic et probi in tentationibus probiores fiunt, oinnem abluentes socordiam. 4. Quia abluet Dominus sordem filiorum et filiarum Sion, et sanguinem expurga- bit de medio eorum spiritu judicii, et spiritu ardoris. Duplicem hic mihi videtur dicere expurgationem, et quod dent peccatorum pœnas, et quod exhinc in fu- turum diligentiores evadant. Sanguinem vero Jerusa- lem cædes vocat cædesque injustas. Deinde augen:s accusationem ait, De medio eorum. Non enim clam homicidia aggressi sunt, sed pejus quam latrones, et ii qui in publicis viis insidias locant. Illi namque in tenebris latentes et in solitudinibus, consueta facinera urbe et in ipsis tribunalibus eadem quæ illi scelera perpetrabant. Sed et maculam inde ortam bellum in- gruens consumet. Etenim in tempore bonorum de ærumnis prius illatis se defendit, quod scilicet ill:e ideo acciderent, ut abluerentur, ac sordes ponerent, ut igne purgarentur, ut omnem maculam absterge- rent, ut probrum ex peccatis et cædibus partum eluc- rent. Quid vero est quod ait, Spiritu judicii et spi- ritu ardoris ? In metaphora conflate metallicæ mate- rie substitit. Quemadmodum enim illic spiritus in conflatoriam fornacem immissus et flaminam afflans, ardentioresque prunas reddens, omnem absumit sco- riam ita et hic immissa a Deo ira, et incidens ho- stium incursus, instar ignis urbi factus est, ignis non perniciem inferentis, sed urentis, purgantis, pu- nientis et emendantis. Hunc enim sensum habet illud, Spiritu judicii; hoc est, punitionis, vindictæ, ultio- nis. 5. Et veniet Dominus. Adventum ejus operatio- nem vocat. Et erit omnis locus montis Sion, et omnia, quæ in circuitu ejus sunt, obumbrabit nubes per diem, et quasi fumo, et quasi luce ignis ardentis per noclem, omni gloria protegetur. 6. Et erit in umbraculum diei ub æslu, et in legumento et in abscondito ab asperitate et pluvia. Nubem hic vocat consolationem in malis da- tam; rogum (a) vero adventum ejus cum consolatione adjunctum. Quod enim in æstu est nubes, hoc in te- nebris et profunda nocte rogus splendidi ignis accen- sus. Illa enim æstum depellit, hic vero caliginem dis- cutit. Adventum ergo ejus pyræ splendori, remissio- nem vero et recreationem uinbræ nubis comparavit. Deinde ostendens non paulatim solutis tristibus hæc eventura esse, sed derepente in ipsaque ærumnarum vi fore mutationem, ut et inde discant, non ex revo- lutione quadam et fortuito mutationem in melius esse factam ; sed ex superna virtute totum esse confe- ctum, Sicut igne ardente in nocte, inquit, sic fiet mi- tatio, Et erit in umbram per diem. Quænam hæc um- bra ? Dei auxilium, inquit, et subsidium, quasi umbra in æstu, et quasi tectum vel cavernæ latibulum, im- bre vehementi cadente, in tuto servat eum qui illo confugit sic et Dei commilitium nihil sinet pati de- trimenti, tanto ingruente bello, eos quos a principio servare voluerit. 1. Cantabo dilecto canticum dilecti mei vineæ meæ. 1. Postquam tristiuni comminatione exterruit, el bonorum promissione exhilaravit, variamque mede- lam adhibuit, in aliud denuo principium sermonem reducit, principium, inquam, quod prophetiæ exor- dium videatur. Quemadmodum enim a principio sta- tim beneficia ipsis a Deo collata recensuit dicens, Filios genui et exaltavi (Isai. 1. 2), adductis proposi- tisque sceleribus, quæ illi patraverant, nempe, Ipsi spreverunt me, et, Israel autem me non cognovit, et po- pulus meus me non intellexit (Isai. 1. 3): sic et hoc foco aliis dictis, sed eadem sententia ea ipsa que prius exhibet. Verum qua de causa reprehensurns, reprehensionem canticum vocat? Moyses enim id jure fecit cum Maria, utpote triumphale canticum modula- turus, meritoque sic incipit: Cantemus Domino : glo- riose enim magnificatus est, equum el ascensorem pro- jecit in mare (Exod. 15. 1). Et Debora post illud admirabile tropæum, et insperatam victoriam, jure canticum illud triumphale contexuit, laudem referens Deo (Judic. 5). Hic autem criminaturus, cum vehc-

aggrediuntur; hi autem medio in foro, in media 1 Hæc, ut igne purgarentur, desunt in Reg. et Savil. Sed in Gavar. et Morel. habentur, et quadrant ad seriem. (a) In Græco, xoves Lx μloo Ani. Hæsi aliquantu- lum an sic interpretari oporteret: improbis de medio subla- tis, au, malis seu tristibus de medio sublatis. Ea quippe vox op priorem potius requirere versionem videbatur; sed ex serie et connexione sequentium posteriorem malui, et sic vertit quoque Tilmannus,

(α) Gr. πυράν. Hic et infra πυρὰν commemorat, quasi ea vox in præcedentibus Scriptura versiculis haberetur, quæ tamen ibi non comparet. Sed puto Chrysostomum lias Isaiae voces, ὡς φωτός πυρός καιομένου νυκτός, bic per vocem πupáv exprimere.

quoniam exspectavi ut faceret uvam, fecit autem spinas. Orationis structura videtur esse obscurior: quocirca necesse est illam dilucidiorem reddamus. Quod dicit, hoc sibi vult Quid oportebat facere, et non feci? Nimirum, ut talia peccata admitterent. Quid autem objicere possunt? an quod quibusdam prætermissis, ipsi sic deliquerint? Quid faciam ultra vineæ meæ, et non feci ipsi ? Quæ feci, inquit, bæc sunt: verum jam factis non contentus sum, neque dico me multa beneficia contulisse: sed si non omnia feci, post quæ nihil faciendum relinquebatur, id rogo dicatis anihi, vos qui hæc consequuti, et gestorum testes estis, ex experientia hæc didicistis, non alienos et peregrinos interrogo. 5. Nunc autem annuntiabo vobis, quid faciam vineæ meæ. Quia victoriam reportavit, ingratumque illorum animum demonstravit, tunc de- mum profert sententiam, et quæ facturus sit dicit, non ut condemnet, sed ut ex metu per minas incusso moderatiores reddat. Auferam sepem ejus, et erit in direptionem : et destruam murum ejus, et erit in con- culcationem. 3. Auferam, inquit, auxilium meum, præsidio nu- dabo, tali providentia vacuos reddam, et adversorum experientia scient, quantis ante bonis fruerentur, cum fuerint omnibus ad direptionem expositi. 6. Et dimit- tam vineam meam, et non putabitur, neque fodietur. Rursus dico, eum metaphora uti. Si quis tamen id accuratius explorare volucrit, de doctrinæ et man- datorum sollicitudine loquitur. Non enim iisdem fru- entur quibus antea, non doctores habebunt, non principes, non prophetas sicut olim, qui ipsos corri- gant, qui ipsorum curam gerant. Sicut enim qui vineas colunt, ſodiunt, putant, sic qui animas emen- dant, comminantur, exterrent, docent, reprehendunt: verun) iis destituti erunt, inquit, in alienam abducti terram. Et ascendet per eam, quasi per incultam ter- ram, spina : et nubibus mandabo, ne pluant in eam imbrem. Aut desolationem urbis meniorat, aut deso- lationem eorum et uniuscujusque animæ eorum ; nubes autem hic quidam dicunt esse prophetas, quip- pe qui pluviam desuper acciperent, et sibi dicta ad populum transmitterent. Verum ne hi quidem quæ consueverant facient. Etiamsi enim unus vel alter propheta cum ipsis commigrarat, prophetarum tamen turba tune silebat. 7. Vinea enim Domini Sabaoth do- mus Israel est, et homo Juda novella plantatio dilecta. Exspectavi, ut faceret judicium, fecit autem iniquita- tem, et non justitiam, sed clamorem. Quoniam multa nominum metaphora usus est, vineam, turrim, tor- cular, sepem, fossionem, et putationem vinex com- memorans; ne quis insipientium de vinea hæc dici putaret, sub finem repente totum interpretatus est. Vinea enim Domini Sabaoth domus Israel est. Non enim de plantis miki sermo est, neque de natura in- animata (a), neque de lapidibus et muris; sed de po- (") In Græco, el quis azov. Ad literam est, de unima lantem in plautis. care, pulo nostro. Ideo subjunxit, Et homo Juda novella plantatio dilecta : quia scilicet Juda plus obtineret quam cæteræ tribus: eratque illic e vicino situın templum, et reliquus cultus : atque illa magis quam cæteræ omnes florebat, ad regiamque magis accedens, potentior erat. Dilectum autem dixit, rursus illos per- stringens, quod tales erga se valde amantem sese ex- hibuissent. Ea quippe lex est diligentium, ne in obla- tis quidem criminationibus magnum suum amorem occultare. Hinc aliud quidpiam non spernendum edi- scimus. Quale illud? Nempe quando et quæ Scripturæ loca allegorice interpretari oporteat: neque penes nostram esse facultatem has leges pro lubito expli- sed ipsam Scripturæ mentem sequi oportere, sicque allegoria uti. Quod autem dico, sic intelligen- dun. Scriptura nunc vineam dixit, sepem, torcular : nec penes auditorem reliquit, ut pro lubito hæc qui- busdam rebus aut personis aptaret; sed in sequenti- bus sese interpretata est dicens: Vinea enim Domini Sabaoth domus Israel est (Ezech. 17. 3). Ezechiel vero rursum, cum aquilam magnam et magnarum alarum ingredientem in Libanum, et avellentem sum- mum verticem cedri commemorat, non relinquit po- nes arbitrium anditorum hujus allegoriæ interpreta- tionem; sed explicat ille, quam aquilam dicat, quam cedrum. Et hic rursum in sequentibus, ubi fluvium quemdam violentum inducit in Judæam, ne liceret auditori cuivis personæ pro arbitrio hæc aptare, dixit regem esse eum, quem fluvium nominasset (Isai. 8. 7). Hæc vero lex ubique locorum in Scriptura serva- tur, ut cum allegorice loquitur, allegoriæ interpreta- tionem afferat, ut ne eorum qui allegorias amant cupidus animus temere et fortuito erret et quocum, que feratur. Et quid miraris, si id prophetæ faciant? Proverbiorum certe auctor id observat. Cum enim dixisset: Corvus amicitiæ, et pullus gratiarum tuarum conversetur lecum: et fons aquæ tuæ tibi soli sit (a) (Prov. 5.19): interpretatus est, cur hæc diceret, nempe de uxore legitiına et libera, ut averteret a meretrice et aliena. Pari modo hic explicavit hoc loco, quam diceret esse vincam. Deinde cum eorum crimina enuntiasset, suppliciaque dixisset, rursus in fine de- fensionem parat dicens: Exspectavi, ut faceret judi- cium, fecit autem iniquitatem, et non justitiam, sed clamorem. Juste, inquit, poenam exigo. Exspectavi enim, Ut faceret judicium, id est, justitiam; ipsi vero contraria exhibuerunt, iniquitatem, injustitiam et clamorem. Clamorem hic vocat acquirendi cupidi- tatem, injustum furorem, irrationabilem iram, pu- gnas, contentiones. 8. Væ qui conjungunt domum ad domum, agrum ad agrum aptantes, ut a proximo au- ferant aliquid. Cum dixisset ipsum clamorem fecisse, id est acquirendi cupiditatem, et rapinas, subjicit iniquitatis speciem multa plenam nequitia ; ac rursus a lamentis initium ducit, magnitudinem peccatorum ostendens , eosque insinuans qui incurabili morbo laborabant.

minimata, qualem esse dicit Chrysostomus animam vege- (a) Hæc non ita leguntur in libro Proverbiorum 5. 19. Sic autem sæpe solet Chrysostomus loca Scripturæ alio quam jaceant modo afferre, quia nempe memoriter afferebat.

facit tenebris offundens, hoc et musica operatur vi- gorem mentis emolliens, roburque animi frangens, et ad majorem alliciens lasciviam. Opera autem Dei non respiciunt, el opera manuum ejus non considerant. Vel miracula ejus dicit, vel naturæ contemplationem. Quomodo autem possint horum spectatores esse, cum diem in noctem vertant, noctu vero nibilo melius sint affecti, quam mortui? quomodo poterunt solem orientem videre, cæli splendentem pulchritudinem, vospereque varium illum stellarum chorum, cætera - rumque creaturarum ordinem et ministerium, exte- rioribus interioribusque oculis privati? Non parum ergo in hoc læsi sunt, quod numquam contemplati Dei mirabilia ex hac vita discedant, cum omni tem- pere ebrietatis tenebris obruti fuerint. 13. Igitur ca- ptivus factus est populus meus, eo quod non cognoverint Dominum. Rursus quod futurum erat ut præteritum annuntiat, et pœnam infert delicto huic. Siquidem vel ipsa ebriotas quodvis supplicium exæquat, tuinul- tum in anima pariens, caligine mentem replens, captivam ipsam constituens, innumeris illos interius et extorius obruens morbis. Hoc noverat Paulus, mercedem quam oportuit, erroris sui in semetipsis reci- pientes (Rom. 1. 27). Verum quando id etiam stolidi tatis corum proprium est, quod puniantur, nec se puniri sentiant, quod ægrotent, nec sciant se ægro- tare, ab exteris etiam supplicium inducit, aitque : Igitur captivus factus est populus meus, eo quod non cognoverint Dominum. Et multitudo facta est mortuo- rum propter famem et sitim aquæ. Vide multam inser- tam in supplicio monitionem, neque gravissimam statim induci sectionem. Neque enim subito captivi- tatem intulit, sed famem prius et sitim, ut domi juanentes, meliores evaderent, neque ob incurabi- lem morbum barbarorum exercitum attraherent. Quia vero non cesserunt, nihilque inde lucrati sunt, extre- mum denique ipsis inducit supplicium. Attamen ante illa, verbis extollit et amplificat famis calamitatem, dicens: 14. Dilatavit infernus animam suam : non quod inférnus animam habeat : sed personæ forma minas intentat, ut majore cum emphasi loquatur, ingentique timore auditorum animos percellat. Idoo in prosopopœia persistit dicens: Et aperuit os suum, ut non cesset : quasi de fera verba faciens, et imagi- nem rerum prope ipsos adducens. Quodque gravius est, non modo aperuit os suum, sed hianti ore ma- net, nec ex jam absorptis satiatur. Et descendent ad eum gloriosi, et magnates, et divites, el pestes ejus. Exhinc, ut scias non secundum naturæ ordinem hæc fieri, sed a Deo immissam esse plagam, et decretum ex cælo delatum, in dignitate et potentia constitutos, qui omnia miscebant, resque Judæorum subvertebant, eo descensuros esse ait. 6. Pestes autem illos jure vocat, utpote qui ne- quitiam non penes se servarent, sed etiam ad alios morbum transmitterent. Talis quippe est pestilentiae natura : cum ab uno corpore cœperit, gradatim in multitudinem grassatur. Et exsultans in ea. Qui deli-

nempe malitiam pro supplicio esse; ideo ait: Et ciis vacat, qui exsultat, qui putat se immobilia possi- dere bona, ipse quoque cadet et capietur. 45. Et hu- miliabitur homo, et inhonorabitur vir : et oculi sublimes humiliabuntur. 16. Et exaltabitur Dominus solus Sa- baoth in judicio. Vide rursus Dei providentiam. Non enim internecionem adducit, neque totum e medio abripi populum permittit, sed quosdam relinquit, ut ex abeuntium supplicio resipiscant, floc ergo subindi- cans ait, Humiliabuntur, id est, qui manent, qui re- licti sunt. Et exaltabitur Dominus Sabaoth in judicio, et Deus sanctus glorificabitur in justitia. Duo ponit bona, et illos nempe timorem deposituros esse, melioresque futuros, et Deum admirationi fore apud omnes; id enim sibi vult illud, Exaltabitur et glorificabitur; per supplicium nempe, ac per ipsam ultionem. Quid an- tem est¹, In judicio ? Per ultionem. 17. Et pascent di• spersi quasi tauri, el deserta eorum, qui assumpli suni ³, agni comedent. Relictorum paucitatem his subindicat, et ingentem regionis solitudinem. 18. Væ qui attra- hunt peccata sua ut funiculo longo, et quasi jugi corri- gia vitula iniquitates suas. 19. Qui dicunt: Cito appro- pinquent quæ faciet Deus, ut videamus : el veniat con- silium sancti Israel, ut sciamus. Prophetis frequenter comminantibus et terribilia prænuntiantibus, pseudo- prophetæ ad gratiam loquentes, populique vigorem dissolventes, illorum dicta falsa, sua vera esse dicti- tabant. Multi ergo seducti illorum verbis non crede- bant. Deinde quia prophetiæ non statim atque pro- nuntiatæ erant, eveniebant; prophetiæ namque natura erat, multo ante tempore ea pronuntiare quæ even- tura erant; quoniam ergo frequenter prophetæ fa- mem, postem, bellaque prædicebant, nec tamen ea reipsa ostendebant, interim multi ex iis, qui decepti erant, ex cunctatione ad non credendum occasionem accipientes, dicebant: Veniant quæ dicuntur; si vere dicitis, accedant res ipsæ; exhibete nobis ex operibus ipsis consilium Dei. Quia igitur ejus patientiam incre- dulitatis occasionem efficiebant, et peccatis suis hoc adjiciebant, tum quod non crederent, tum quod ob in- credulitatem segniores evaderent, jure ipsos propheta luget dicens: Quasi funiculo longo, sic contra vos tra - hitis iram Dei, et nequitiam vestram augetis. Quia enim dictis non creditis, id relinquitur demum, ut re- rum vobis experientia afferatur. Ita ut vos ipsi mala vobis attrahatis, qui verbis fidem non habetis. Ideo ait : Væ qui attrahunt peccata sua; id est, retribution nem peccatorum: quasi longo funiculo e longinquo trahitis, inquit, definitain peccatis vestris ultionem, et quasi jugi corrigia vitulæ subjugalis, ut exprimas illorum studium et curam in peccando. Ut si quis loro forti quid pertraxerit, sic vos per incredulitatem Dei iram contra vos trahitis. Deinde dicit quomodo tra- niis verterat, eorum qui relicti sunt, quasi legisset, decals de µévov. Ånesàmppéraw certe est, eorum qui assumpti sunt åb

1 Hæc verba, et per ipsam ultionem.... per ultionem, de- erant in Morel., sed ex Regio desumpta sunt. Bavaricus etiam habet, sed aliquot adjectis vocibus. Illaque legerat Tilman- nus interpres. * In Græco, dragupta, eorum qui assumpti sunt. Tılman- et tamen videtur Chrysostomus in sequentibus cos intelligere, qui relicti sunt.

CAPUT VI.

sissimis uti verbis : nam secundum insipientiam'au- ditorum verba attemperat, unum his omnibus decla- rare volens, id nempe Deo facile esse, et rem prorsus eventuram; ideo subjunxit: Et ecce cito velociter ve- nient. 27. Non esurient, neque laborabunt, neque dor- mitabunt. Hæc hyperbolice sunt dicta. Quomodo enim fieri poterat ut neque esurirent, neque dormirent, homines cum essent, communemque naturæ condi- tionem sortiti essent? Sed velocitatem exercitus, facilitatem, celeritatem, ut jam dixi, his omnibus de- neque disrumpentur corrigia calceamentorum eorum. 28. Quorum sagittæ acutæ sunt, et arcus eorum extenti. Pedes equorum corum ut solida petra reputati sunt, rola curruum corum ut procellæ. 29. Impetu feruntur ut leones, et adstiterunt ut catuli leonum. Et apprehen- det, et clamabit quasi fera, et ejicies; et non erit qui liberet eos. 30. Et clamabit propter eos in die illa, sicut vox maris æstuantis. Et aspicient in cœlum sursum, et in terram deorsum : et ecce tenebræ duræ, tenebræ in an- gustia eorum. Hisce omnibus sermonem amplificavit, et timorem auxit, minutatim singula enarrans, de decreto, de fortitudine, de armis, de equis, de curri- bus, ita ut dictorum multitudine magnam inferret anxietatem, et imaginum claritate res prope sub ocu- los ageret. Ideo leonibus illos comparat, neque in boc exemplo substitit, sed effingit vocem et impetum feræ, inque metaphora insistit, multaque utitur figu- rata dictione. Hinc ad mare sermonem traducit, dicens tantum fore tumultum, tantam perturbationem, quanta fuerit insaniente et æstuante pelago: ac modis omni- bus annititur ut metum augeat, ut illi non egeant ipsa rerum experientia. Quodque gravius est, nemo adfu- turus est, inquit, neque ex terra, neque ex cælis; sed destituti superno auxilio, et terrena ope, tradentur hostibus. Tenebras autem hic dicit eas, quæ ex cala- mitate ipsis immissæ sunt, non quod radii solis sub- lati essent, sed quod pro affectu patientium in meri. die illi pro luce tenebras viderint: id quod illis qui dolore et ærumnis premuntur contingere solet. Et ut discas non ex natura aeris tenebras provenisse, sed ex illorum affectu, adjecit : Tenebræ duræ in angustia 1. Et factum est in anno, quo mortuus rex Ozias. 4. Cur cætera omnia tempora a vita regum, hoc autem a morte nunc propheta notat? Non enim ait : Factum est in diebus Oziæ, non, regnante Ozia, sed, Factum est cum mortuus est. Quid ergo vult hic agere? Non temere, nec fortuito hic agit; sed quid arcanum nobis subindicat. Quid illud est? Hic Ozias ex rebus gestisque prosperis ebrius, et felicitate in- flatus, majus quidpiam quam sua dignitas ferebat af- fectavit (4. Reg. 15. 2; 2. Paral. 26). Et quia rex erat, putavit sibi competere, ut sacerdotio fungeretur, in- siliit in templum, ingressus est in sancta sanetorum et reluctante sacerdote, atque ingressum illuc probi- bente, non tulit ille, sed in amentia perseveravit, parvam sacerdotis rationem habens. Ob tantam im- pudentiam immisit illi Deus lepram in frontem. Cum enim majorem, quam sibi competeret, honorem aſſe- ctaret, ab illo etiam quem habebat excidit. Non modo enim sacerdotium non accepit, sed immundus factus, a regno etiam expulsus est, ac per omne tempus in domo quadam occultus habitabat, quod pudorem non ferret. Populus quoque omnis in partem talis ultionis vocatus est, quia leges Dei despexerat, et contumelia affectum sacerdotium non vindicaverat. Quomodo igitur in partem ultionis vocatus est? Quia prophetia retracta est : iratus quippe Deus circa rem quamvis nihil respondit. Hoc vero non ad omne tempus fecit, sed secundum mensuram vitæ regis, mensuram quoque ultionis definivit. Simul ergo atque ille vitam abiit, Deus iram solvit, et fores iterum prophetiae aperuit. Hoc itaque subindicans propheta, memoriam nobis revocavit obitus regis. Deus quomodo videri possit. Quamobrem sic pro- phetiam orditur : Factum est in anno, quo mortuus est rex Ozias, vidi Dominum sedentem. Atqui Christus ait : Deum nemo vidit umquam. Unigenitus qui est in sinu Patris, ille narravit ( Joan. 1. 18). Et rursum : Non quia Patrem quis vidit, nisi qui est a Deo : ille vidit Pa- trem (Joan. 6. 46). Illeque Moysi dixit : Nemo videbit faciem meam et vivet ( Exod. 33. 20 ). Quomodo igitur hic ait se vidisse Dominum? Nam ait, Vidi Dominum : nou contraria ait vero iis, quæ Christus dixit, sed ad- modum consona. Nain Christus de accurata cogni- tione loquitur, secundum quam nemo vidit : nudam enim divinitatem puramque substantiam nemo vidit præter Unigenitum; propheta vero eatenus se vidisse narrat, quatenus poterat. Neque enim ipse id quod Deus est videre poterat, sed sub figura quadamı illum contemplabatur, qui tantum descenderat, quantum enim neque ipse, neque quisquam alius nudam viderit divinitatem, ab iis quæ narrant perspicuum est. Vidi enim, inquit, Dominum sedentem. Deus autem non sedet : hæc quippe figura corporum est. At non modo, Sedentem, sed, Super solium. Deus vero non contine- uir : quomodo enim contineri possit, qui ubique ad- est, et omnia implet, In cujus manu sunt fines terræ (Psal. 94. 4)? Unde palam est id quod videbatur, ex attemperatione quadam fuisse. Sic igitur alter pro- pheta ex persona Dei subindicans dicebat : Ego visio- nes multiplicavi (Osee 12. 10), id est, Diverso modo visus sum. Si porro ipsa substantia nuda apparebat, non diverso modo videbatur: sed quia descendens nunc illo nunc alio modo prophetis seipsum osten- debat, temporibus congruentem figuram qua videretur assumens, ideo dicit: Visiones multiplicavi, et in ma- nibus prophetarum assimilatus sum. Non sicut eram, apparebam, inquit, sed assimilatus ei formæ, quanı

contemplantis infirmitas ascendere poterat. Quod contemplantes videre poterant. Vides igitur ipsum nunc sedentem, nunc armatum, nunc cauis capillis,

monstrat. Neque solvent zonas suas a lumbis suis ¹, 1 Hæc, a lumbis suis (and the dopúos autŵy), desunt in Reg. et Savil.; sed habentur in Morel. et in textu Biblico, et lecta sunt a Tilmanno,

jam dixi, infirmitati audientium se attemperans, ab ¡is, quorum capaces erant, mentem eorum erexit. Ac rursum ejus auxilium et securitatem inde partamı exhibere volens, iisdem utitur verbis, sic dicens: In umbra alarum tuarum proteges me (Psal. 16. 8). Hoc autem loco non sublimitatem solum ejus ac velocita- tem per alas subindicat; sed et aliud quidpiam horri- bile. Ostendit enim, etiamsi id quod videbatur per attemperationem esset, ut revera erat, supernas certe potestates, ne hac quidem mensura id capere po- tuisse. Nam quod tegerent pedes, et quod item dorsa velarent, stupentium erat, et tremcntium fulgorem, nec ferentium splendorem ex solio prosilientem. Ideo objectu alarum, ceu quodam pariete, facies suas obumbrabant ; id quod facere solemus aut tonitru de- cidente, aut fulguribus emissis, versus pavimentum nos inclinantes, hoc et illæ faciebant. Anomaos insectatur. Quod si Seraphim, magnæ illæ mirabilesque virtutes, Deum sedentem, in solio, Inquam, sedentem sine timore vidcre non poterant, sed et facies et pedes velabant, quis sermo illorum insaniam declarare poterit, qui se clare ipsum Deum nosse dicunt, et qui de immortali illa substantia cu- riose perquirunt? Duabus volabant, et clamabant. Quid hoc est, Volabant, et quid vult significare? Ipsas nempe assidue circa Deum esse, nec ab illo secedere, sed hanc illis esse vivendi rationem, ut perpetuo ipsum canant, ut semper Opificem suum celebrent. Non enim dixit, Clamaverunt, sed, Clamabart, id est, hoc perpetuo habent opus. Alter ad alterum, et dice- bant : Sanclus, sanctus, sanctus. Hoc concinnam mo- dulatamque eorum symphoniam indicat, laudesque magno consensu celebratas. Hic hymnus non laus modo est, sed etiam prophetia de bonis quæ fotum orbem occupatura sunt, atque etiam dogmatum accu- rata disciplina. Cur autem non semel dixerunt, et tacuerunt, neque secundo, et postea desierunt, sed tertium etiam addiderunt? Annon palain est id ideo illas fecisse, ut hymnum offerrent Trinitati? Idcirco Joannes id de Filio dictum fuisse ait, Lucas vero de Spiritu, propheta demum de Patre. Quæ sequuntur autem hanc nobis insinuant sententiam. Post hymnum enim addiderunt : Plena est omnis terra gloria ejus. Id quod accuratæ prophetiæ erat, futurain scientiam prænuntiant, per quam universus orbis Dei gloria repletus est : cum contra olim, et cum hæc diceren- tur, non modo reliquæ orbis partes, sed etiam ipsa Judæorum regio, multa impietate plenæ erant, et nemo usquam Deum glorificabat. Testisque est ipse propheta dicens: Propter vos nomen meum blasphe- matur in gentibus (Isai. 52. 5). Quandonam igitur im- pleta est terra gloria ejus? Cum hic hymnus in terram delatus est, hominesque in terra positi supernarum virtutum choro adjuncti sunt, unamque melodiam retulerunt, et conjunctim Deum celebrarunt. Quod si Judæus his impudenter obsistat, indicet quandonam omnis terra gloria ejus repleta sit; hac nempe gloria, quæ ex cognitione proficiscitur. Sed numquam osten- derit, etiamsi sexcenties impudentiam suam prodat.

4. Et elevatum est superliminare a voce, qua clamabant. Vidisti prophetiæ facilitatem, res ipsas sibi mutuo cohærentes? Nam post hunc hymnum, cum impleta csset terra gloria ejus, Judaica omnia cessarunt, quod ipsum ostendit per elevatum superliminare. 4. Hoc quippe signum erat desolationis et eversi templi; templo autem de medio sublato, alia insuper omnia cessaverunt. Ut autem discas Novum Testamen- tum abrogasse Vetus, A voce, inquit, elevatum est su- perliminare; id est, eo quod hæc glorificatio advent- rit, et gratia effulserit, gloriaque effusa sit per totum orbem, umbræ dissipatæ sunt. Et domus repleta est fumo. Hoc quoque mihi videtur signum esse futuri cjus excidii, ignisque harbarici, atrocissimique incon- dii. 5. Et dixi : O me miserum ! quia compunctus sum, quia homo cum sim, et immunda labia habeam, in me- dio populi immunda labia habentis ego habito, et Domi- num Sabaoth' vidi oculis meis. Hæc visio prophetam exterruit, expergefecit, in magnam formidinem con- jecit, ad confessionem perpulit, vilitatem propriæ sub- stantiæ ut melius cognosceret effecit. Tales quippe sunt sancti omnes: quando majori fruuntur honore, tunc magis humiliantur. Sic et Abraham Deum allo- quens, terram et cinerem seipsum vocabat (Gen. 18. 27); sic et Paulus quando visione illa dignatus est, tunc abortivum se nominavit (1. Ger. 15.8); ita et hic se miserum prædicat, primo ex natura dicens : 0 me miserum! quia compunctus sum, quia homo cum »im; deinde ab animi conditione, Et impura labia cum habeam. Impura labia sua vocavit, ut ego existimo, in comparationem igniti oris illarum purarum virtutum, et accuratissimi illius ministerii. Neque hic stetit, sed pro toto populo confitetur, hæc subjungen : In medio populi immunda labia habentis ego habito. Qua vero do causa hic labia criminatur? Se fiducia loquendi desti- tutum ostendens. Nam tres illi pueri hoc ipsum prope dicebant, cum essent in fornace : Non licet nɔbis os aperire (Dan. 3. 38). Et nunc quando hymiorum et laudum tempus erat, et supernas potestates videbat hoc agentes, jure ad labia sermonem convertit, quæ maxime ad hoc officium vocantur. Verum labia sua ideo immunda vocavit; populi vero labia non item, sed quia iniquitate multa repleti erant. Et Regem Do- minum vidi oculis meis. Ideo gemo et lugeo, inquit, quod indignus licet tantum honorem sim consequutus, qui meam dignitatem superat, meamque naturam ex- cedit. Cum autem dicit, Vidi, ne exactam cognitionern putes, sed eam cujus ille capax erat. Confessionis lucrum quantum. Ac consideres re- lim quantum sit confessionis lucrum. Seipsum accu- savit, et statim mundatus est. Quia enim hæc verba protulerat, 6. Missus est ad me, inquit, unus ex Sera- phim, et in manu sua kabebat carbonem, quem accepe- rat forcipe de altari. 7. Et tetigit os meum, et dixit : Ecce tetigit hæc lubia tua, et auferet iniquitates tuas, et pec- cala tua purgabit. Quidam dicunt hæc futurorum miy- steriorum symbola esse: altare nempe, ignem super- * In Bibliis legitur, Regem Dominum Sɛbaoth.

suscitaverat, et ipsum occidere tentabant; dæmones ejecerat, et ipsum dæmoniacum vocabant; Patri ob- tulerat eos, et ipsum seductorem appellabant, con- trariasque recipiebant opiniones): hanc prophetiam memorat dicens : Bene dixit Isaias propheta : Aure

audietis,et non intelligetis, et videntes videbitis, et non perspicietis (Joan. 12. 38. 40). 6. Quia enim internis mentis oculis excæcati erant, nullam ex oculis exterioribus percipiebant uti- litatem, judicio mentis corrupto. Idcirco videntes mon videbant, et audientes non audiebant : causam- que adjicit, quia sensus non erant depravati, nec natura labefactata, sed cor excæcatum. Incrassatum enim est cor populi hujus, inquit : crassitudo autem mentis efficitur a peccatis et a sæculi concupiscentia. lancque crassitiem enarrans Paulus dicebat: Non potui vobis loqui quasi spiritualibus : nondum enim po- teratis, sed neque adhuc potestis (1. Cor. 3. 1). Cau- samque adjecit dicens: Cum enim sint inter vos lites et zelus et contentio, nonne caruales estis (Ibid. v. 3)? Cum ergo illi invidia magna et livore tabescerent, mentis oculum effecerunt, nec ultra poterant sincere videre. Ideoque circa illa quæ videbant alienas con- trariasque sententias accipiebant. Hae eum probe videret propheta, prænuntiavit causam morbi. Tu vero hic mihi considera, quomodo cum duæ essent orbis erat, acceperint Seraphim dicentes : Sanctus, sanclus, sanctus, Dominus Sabaoth, plena est omnis terra gloria ejus : aliam vero quæ de excidio ct de pœnis Judæorum erat, prophetæ huic relique- 11. Et dixi, Usquequo, Domine ? Vides non frustra neque temere nos conjecturam duxisse circa obedien- tiam prophetæ multa alaeritate plenam? Quoniam igitur contraria iis quæ exspectabat audivit, vastita- tem, extremam perniciem, rogat doceri se mensu- ram inferendæ pœnæ non audebat enim ab ira illos prorsus eripere, co quod Deus prævertisset osten- dere peccata eorum veniam non mereri. Eorum quippe ausus non rapina erant, neque animus proxi- mum lædendi; sed animus data opera inobsequens, et mens contentiosa, quæ quasi cum meditatione et studio rebus a Deo gestis obsistebat. Hoc itaque sub- indicans dicebat: Ne forte videant oculis, et corde in- telligant, et convertantur, et sanem eos. Ac si timerent enim, inquit, ne forte discerent quidpiam eorum, suam excæcaverant. Quoniam igitur et accusatio gravissima est, et supplicium quod condonari nequit, quod reliquum erat, ediscere cupit, et quasi discere volens, supplicationem inducit. Quoniam vero pro hac re ne supplicare quidem aperte audebat, ideo quasi ut ediscat interrogationem excogitat dicens : 11. Usquequo, Domine? Et dixit : Donec desolentur ci- vitates eo quod non habitentur, et domus eo quod non sint homines; et terra derelinquetur deserta. 12. Et post hæc longe faciet Deus homines, et multiplicabuntur qui derelicti fuerint super terram, 13. et adhuc in ea est decimatio. Et rursus erit in deprædationem ut terebin- thus, et sicut glans, cum exciderit ex theca sua. Semen sanctum statio ejus (a). Absoluta illa prophetia, ad bistoriam rursus sermonem reducit, captivitatem de- cem tribuum prænuntians, necnon patientiam Dei, quam propter illam captivitatem erga duas tribus ex- hibuit; deinde harum etiam abductionem, quia illa patientia nihil ipsis profuerat, et reliquiarum ejus successuram prosperitatem. Cum enim dicit, Donze desolentur civitates eo quod non habitentur, decem tribuum captivitatem subindicat. Nam radicitus om- nes sublati sunt, et cum multa violentia abrepti, om- nes in alienam terram translati sunt, ita ut urbes om- nes starent hominibus vacuæ, et terra destitueretur viris, qui eam colerent, ad eorum utilitatem qui re- licti fuerant. Cum ergo dicit, Donec desolentur civi- tates, eo quod non habitentur, et domus eo quod non sint homines, tunc captivitatem memorat. Cum vero dicit, Post hæc longe faciel Deus homines, aut omnimodam omnium felicitatem subindicat, aut prosperitatem quæ, post abductas decem tribus, duabus tribubus concessa est. Liberati enim a Sennacherib et ejus barbaro exercitu, atque inexspectata victoria fruentes, rursus in multitudinem aucti sunt, et ad vitæ longi- tudinem progressi, nullo cos interturbante bello. Quando autem dicit, Longe faciet, aut multitudinen hominum, aut longitudineın annorum subindicat. Et ut diseas eum de duabus tribubus hæc dicere, sub- junxit, In illa est decimatio, decimationem vocant id quod supra illas decem erat, et quod erat post illas decem reliquum, idque erant duæ tribus. Hac et Paulus dictione utitur dicens: Plus quam quingentis fratribus (1. Cor. 15. 6); hoc est pluribus quam quin- gentis. Et rursus erit in deprædationem ut terebinthus. Id est duæ tribus. Et stent glans, cum deciderit de theca sua. Quemadmodum enim ille fructus, cum de theca sua decidit, injucundus est : sic et hi risul et opprobrio expositi erunt, cum ex urbe sua excide- rint, et gloria illa spoliati omnes. Semen sanctum statio ejus. Non incurabilia, inquit, mala erunt, neque immortalia : sed semen ejus sanctum erit, ct Statio; hoc est, firmum erit, fixum, immotum, exspectans rerum mutationem. Siquidem a felicitate excident; ipsi vero non extremam perniciem sustinebunt; sed (a) Hæc, semen sanctum statio ejus (σnépμa ayɩov zó

sexcentisque aliis affectibus obsiderentur ', crassum prophetiæ, illam, quæ de Ecclesia et de bonis totius runt, ut binc etiam Ecclesiæ præcellentiam ediscas. quæ scire par erat, sic magno cum studio mentem * Hæc, sexcentisque aliis affectibus obsiderentur, desunt In Savil. et Reg., habentur autem in Morel. et Bavarico. owμa autñc), non sunt in Editione LXX, neque eraul etiam tempore Chrysostomi, nisi in illis exemplaribus, quæ non erant secundum Hexaplorum editionem retra- ctata. Sed in Hexaplis nostris ea posuimus ex Procopie atque Joanne Curterio, qui postremus hanc Theodotio nis lectionem cum asterisco attulit; quia cum in LXX desiderantur, ex Theodotionis editione id adjectum fuerat. Id vero notat etiam Basilius his verbis: Hæc leguntur ex Theodotione desumpta, nec habentur in LXX. Et Hierony- mus, qui sic habet in hunc locum: Quod diximus, Semen sanctum erit, quod steterit in ea, vel juxta Aquilam, Se- men sanctum erit germen ejus, in LXX interpretil us non habetur: sed de Hebraico et Theodotionis editione ab Ori- gene additum, in Ecclesiæ fertur exemplaribus; in quibus- dam scilicet, non in omnibus, ut patet ex innumeris Mss. Codd.qui ad ños usque pervenerunt,quique bæc non habent.

5. Hoc porro dicebat, ut discerent omnes, pro- phetam decipi non posse, nec a verbis, quæ prolata fuerant, deceptum esse, sed ab iis, quæ in mente Achazi erant, ferebat sententiam. Hoc et Christum sæpe fecisse in Evangelis legitur. Prius enim quam demonstrationem ex signis præberet, malitiam Ju- dæorum, quam mente versabant, in medium profe- rens, hoc jam non parvum signum edebat: ut fecit circa paralyticum. Cum enim illi dixisset: Confide, fili, dimittuntur tibi peccata, ipsique dicerent in semet- ipsis, Blasphemat (Matth. 9. 2. 3): dixit illis prius- quam paralyticum roboraret: Quid cogitatis mala in cordibus vestris (Ibid. v. 4)? maximum hoc præbens divinitatis indicium, quod arcana mentis nosset. Tu enim, inquit, nosti corda solus (3. Reg. 8. 59). Et David rursus ait': Scrutans corda et renes Deus (Psal. 7.10). Hoc etiam prophetis sæpe dabat Deus ut nos- sent, ut qui audiebant hinc ediscerent, nihil eorum quæ dicebantur humanum esse, sed superne et de calis omne decretum esse delatum. Ideo vocalissi- mus hic Isaias postquam cum omni moderatione re- gem erat alloquutus, eumque a malis liberaverat, ac de præsentibus confidere jusserat, et indicia hujusce rei ipsi præbuisset, quod consilium se oppugnantium isi aperuisset, proditionem detexisset, excidiumque integrum Israelis prædixisset, et tempus adjecisset : bis non contentus, ulterius progreditur, neque insistit ut signum postulet, sed illum, ob nimiam increduli- tatem id nolentem, hortatur; neque id simpliciter, sed liberam potestatem signum eligendi relinquit. Neque enim dicit, hoc vel illud signum, sed ut vo- lueris, ait; dives est Dominus, omnipotens virtus, ineffabilis potestas. Si ex cælis volueris, nihil impe- dit; si ex terra, nibil prohibet. Id enim sibi vult illud, In profundum, aut in excelsum. Cum autem nec sic eum adduxerit, ne hic quidem tacuit, sed ro- prehensione subjuncta, idque ad emendationem au- dientis, et ut ostenderet se non illum dccepisse, neque circumvenisse verbis, prophetiam revelat arcanam, in salutem orbis futuram, et in rerum omnium emen- dationem : aitque signum non deinceps dari Achazo, sed toti Judæorum populo. Initio enim ipsum regem alloquebatur; quia vero se ipse indignum reddidit, turbain populi alloquitur. Ideo, inquit, dabit non tibi, sed vobis signum. Vobis, quibusnam? lis qui sunt in domo David. Etenim illinc signum exortum est. Quodnam igitur est signum? Ecce virgo in utero acci- piet, et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emma- nuel. Observandum, id quod et ante dixi, non Achazo ctura dicatur, ipse propheta objurgavit et accusavit dicens: Numquid parum vobis est agoncm præbere ho- minibus? et adjecit: Ideo dabit Dominus vobis signum. Ecce virgo in utero habebit. Si autem virgo non fuis- set, signum non erat. Signum enim rerum seriem

datum fuisse signuin. Quod autem id non ex conje- excedere debet, et naturæ consuetudinem superare, itemque novum et inexspectatum esse, ita ut id in- signe sit singulis qui vident et audiunt. Ideo enim signum appellatur, quod sit insigne. Insigne autem non fuerit, si delitescat in communitate cæterarum rerum. Itaque si sermo esset de muliere secundum naturæ legem pariente, cur signum vocaret quod quotidie fieri solet? Ideo in exordio sermonis, non simpliciter dixit, Ecce virgo, sed, Ecce hæc virgo (a), additione articuli insignem quamdam, et hanc solam fuisse nobis subindicans. Quod enim hoc additamen- tum id significet, ex Evangeliis discere possumus. Cum enim ad Joannem misissent Judæi interrogantes, Quis es? non dicebant, Tu es Christus ; sed, Si tu es ille Christus: neque dicebant, Tu es propheta; sed, Si tu es ille propheta (Joan. 1. 19. 25): quod utrum- que eximium erat. Ideo Joannes Evangelium ordiens non dicebat, In principio erat Verbum, sed, In prin- cipio erat illud Verbum, et illud Verbum erat apud Deum (Joan. 1. 4). Sic et hoc loco non dixit, Ecce virgo, sed, Ecce hac virgo: ac cum dignitate prophete convenienti illud, Ecce, præmittitur. Nam ferme vi- dentis et imaginem in mente habentis hæc erant, multamque in se habentis eorum quæ dicebantur evidentiam. Nam illi oculi clarius quam nostri illa sub aspectum non cadentia videbant. Sensus enim decipi potest; Spiritus vero gratia nulli fallaciæ ob- noxiam sententiam præbebat. 6. Et cur non adjecit, inquies, partum fore ex Spi- ritu sancto? Prophetia erat id quod dicebatur, et sub umbra annuntiari debebat, ut sæpe dixi, ob ingratum audientium animum, ne omnia clare discentes, libros omnes comburerent. Si namque prophetis non pe- percerunt, multo minus a scriptis abstinuissent. Quod autem id non ex conjectura dictum sit, alius quidam rex sub Jeremia, cum ipsos libros accepisset, disci- dit, et igni tradidit (Jer. 36. 23). Viden' insaniam intolerabilem? viden'iram ratione vacuam ? Non satis ipsi fuit scripta obliterasse, etiam combussit, ut ra- tionis expertem affectum impleret. Attamen etsi mi- rabilis hic propheta obscure loquutus sit, totum tainen exhibuit. Virgo namque, donec manet virgo, unde parere possit, nisi ex Spiritu sancto? Solvere enim legem naturæ non alterius erat, quam ejus qui con- didit naturam. Itaque cum dixit: Virgo pariet, totum declaravit. Proinde dicto partu, dicit et nomen ejus qui natus est, non id quod ei impositum est, sed id quod ex rebus ipsis illi competebat. Quemadmodum enim Jerusalem vocat civitatem justitiæ (Isai. 1. 26), licet nusquam hoc nomine appellata sit, sed ex rebus ipsis hanc sortita sit nomenclaturam, eo quod admodum mutanda in melius et æquitatis patrocinium foret (etenim cum illam meretricem vocat [Ibid. v. 21], non significat eam aliquando hoc nomine fuisse voca- tam; sed a nequitia nomen imponit; sic et postea

Reg. et Savil., et Paulus rursus ait. Morel. et Bavar., el David rursus ait, et sic legit Interpres. Melius certe : nam etsi idipsum Paulus, Rom. 8, 27, ex Davide mutuatus proferat, cum verba tantum Davidis, nihilque aliud affera- tur, Davidi melius adscribitur locus. (a) In Græco, 1800 & nuptivos, cum articulo qui aliquam vir- ginem speciatim indicat; captivo autem, rirgo, virginem generatim dicit. Vox adjectiva, hæc, multum abest quin articuli Græci vim habeat.

evaderet, nec per pacem mollior, ejus rursus animum verstringit dicens: 17. Sed adducet Deus super te, et super populum tuum, et super domum patris tui dies, qui nondum venerunt ex quo die abstulit Ephraim a Juda regem Assyriorum. Per hæc enim indicat barba- rorum irruptionem, qua urbem a fundamentis dirue- runt, ipsisque in captivitatem abreptis abierunt. Hæc vero prædicit, non ut eveniant, sed ut metu tempe- rantiores facti, comminationem depulsent. Quia porro neque ex bonis, quæ præter meritum consequuti sunt, meliores sunt effecti (quod enim præter meritum hæc consequuti sint, ostendit regis animus et ingens in credulitas), neque terribilium comminatione mutati sunt, sed utrique salutari pharmaco vehementer obstiterunt, sectionem demum profundiorem infligit, exscindens putridom ulcus, et immedicabili morbo laborantes resecans. Quid sibi vult illud, Ex quo abstulit Ephraim a Juda regem Assyriorum? Irrupere barbari illos omnes abducturi; sed omissis Juda et duabus tribubus, contra Israel conversi sunt. Quod igitur dicit, hoc est: A die illo, quo decem tribus barbarorum exercitum ad se pertrahent, a vobisque avertent, ob peccati sui magnitudinem, iisque adver- sus se evocatis abductæ erunt: ab illo, inquam, die, timere et formidare demum oportet. Progressi nam- que, ad vos etiam venient, nisi resipiscatis. Aitque : Ab illo die adducet eos. Non enim simul cum Israelitæ abducerentur, illi capti sunt, sed parum intercessit temporis. 8. Quod igitur dicit, hoc est, Decreto suo tunc dies illas induxisset ; sed exspectabat Deus, et patienter ferebat, etiamsi jam tunc peccata supplicio digna essent; id quod sæpe facere consuevit, ut cum assi- guatus dies advenerit, adhuc procrastinet et cuncte- tur; quod est maximum clementiæ ejus indicium, necnon argumentum conspicuum ingrati eorum animi, qui ejus indulgentia nolunt, ut par esset, uti. Hoc igitur ait hoc loco, jam tunc nempe comminationem, jam tunc divinam iram adfuisse, ut supplicio ad fores adducto, excitaret ad pœnitentiam, meliores redde- ret, et post illorum excidium in angore constitueret, neque, quia illi abducti fuerant, hi vero effugerant, ideo segniores fierent. 18. Et erit in die illa, sibilabil Dominus muscis, quæ dominabuntur parti fluminis Egypti. Viden' me non frustra dixisse, ipsum metum augere volentem, ab illa die comminationem intulisse. Quæ sequuntur itaque hoc indicant, queis verbo timo- rem incutit, exercitus illis declarans, qui formidabiles ipsis erant, et invasionis facilitatem demonstrans, id quod illos admodum percellebat, exercitus multitudi- nem indicans', quod illorum animos maxime terrebat. Hæc porro omnia in sequentibus subindicavit. Ani- mum autem adhibe: Et erit in die illa, inquit, sibilabil Dominus muscis. Muscas hic vocavit Ægyptios, ob impudentiam et inverecundiam, et quod sæpe repulsi, deesse, et divinando locum Latine convertere coactus sunt.

die sæpe instarent, neque tantillum respirare ipsis con. cederent, sed sæpe illis sexcenta negotia facesserent, ut muscæ vulneribus, sic continue ipsorum calamita- tibus insistentes. Hos igitur ducet Deus; nec tamen dixit, Ducet, sed Sibilabit, facilitatem ascensus osten- dens, et inexpugnabilem Dei potentiam, quodque sufficiat nutus ejus ut omnia sequantur. Meritoque ab his comminandi initium ducit quæ jam experti erant. Et api, quæ est in terra Assyriorum. Syrus et Hebræus, ut aiunt, non dicunt, Apes, sed, Crabrones (a). Quia enim non illos adhuc adinodum experti erant, insecti hujus imagine in anxietatem illos ingentem conjicie- bat, hinc declarans illorum vehementiam, pungendi vim atque pugnandi, vulnerum acerbitatem, veloci- tatem adventus, se ab eis tuendi difficultatem. 19. Et venient et requiescent omnes in vallibus regionis, et in foraminibus petrarum, et in speluncis, et in omni fissura, et in omni ligno. Enarratis gentium terrore, exercitusque celeritate, multitudinem demum re- censet. Non dixit, Castrametabuntur, sed, Requiescent, neque venturos quasi ad hostilem regionem, sed quasi in propria deliciis se dedituros, quasi nullo labore vel defatigatione egeant, sed quasi ad certam victoriam, et paratam prædam. Idcirco ait, Venient et requiescent, quod victores indicat, tropæum erigentes, et post multum sudoren multasque cædes requiescentes. Neque in campestri solum loco requiescent; sed quia immensa sunt multitudo, non capax erit regio tot corporum, sed valles, petræ, montes, saltus, et omnia obtegentur barbarorum corporibus. Quamquam etsi non tam feroces fuissent, neque sic superatu faciles (b) erant, multitudo quippe sufficiebat ad illos conster- nendos quando autem utrumque aderat, et tanta multitudo, et tam ingens potentia, et quod omnium gravissimum est, ira Dei exercitum ducens, quæ de- mum spes salutis? Illud vero, In omni fissura, et in omni ligna, hyperbolice dictum est. Neque enim in arboribus erant requiem capturi; sed simul, ut dixi. byperbolem obscure adhibuit, et in metaphora cra- bronum mansit. Ira Dei novacula. 20. In die illa radet Dominus novacula inebriata. Timorem per exercitus auctum rursum amplificat, ad cælum sernionem transferens, ostendensque non barbaros quosdam Ægyptios ant Persas, sed Deuni esse qui Judæis bellum infert. No- vaculam autem hic vocat intolerandam ejus iram, quam nemo ferre possit, facile invadentem et consu- mentem. Quemadmodum enim pili corporis novaculæ aciem non sustinent, sed statim cedunt et abeunt ; sic et res Judaicæ iram illam a Deo immissam num- quam sustinuerint, ait. 9. Novacula igitur inebriata vigentem plenamque Dei iram, completamque sententiam nobis declarat. Quod autem ait: Trans flumen regis Assyriorum, (a) Hæc certe ab imperitis edidicit Chrysostomus. Nam in Hebræo legitur math, el api. (b) In Græco, µdi ebrw diet. Libenter credam aliquid

Reg. et Savil., exercitus gladium indicans. Sed Savilius in margine ponit, forte exercitus agmina. Porro Græce, gla- dius interpretatur lipo, agmina vero, ori; unde similitudine vocum ductus unam alteri substituendam suspicatus est.

afferebat ut supplicia reipsa experirentur. Hinc, quia postea pseudoprophetis fidem habentes, ac virtutis exercitium contemnentes, sed in peccatis suis perma- nentes, sibi supplicium attrahebant, ac per exitum prophetarum veritas ostendebatur, et pseudoprophcta- rum mendacium detegebatur, aliam rursus machinam apparat ad eorum perniciem qui se intercipi sinunt. Suas:: cnim ipsis, qui deceptu faciles erant, has quæ accidebant calamitates ex dæmonum ira provenire, quod ab ipsis negligerentur ac despectui haberentur. Hanc igitur fallaciam ut tolleret Deus, ante multa tempora quæ illis eventura erant, imo potius quæ ipsos comprehensura erant mala prænuntiat, ut qui los decipiebant non possent iræ dæmonum hos even- tus adscribere. Quod autem non per conjecturam hæc dicam, audi Isaiam dicentem : Scio quia durus es, et nervus ferreus collum tuum, et frons tua ænea. Ideo ab initio loquutus sum tibi, ne dicas : Idola mihi fecerunt, et sculptilia et conflatilia miki fecerunt. Neque nosti, neque audita fuere tibi (Isai. 48. 4. 5. 8). Quia igitur, ut dicebam, utque ex testimonio videre est, dæmonibus illa adscribebant, venit prophetia hanc tollens fraudem, et ea ante multa tempora prædi- cens. Sed quia etiam sic verisimile erat eos, ingrati cum essent, dicturos esse, Non prædixistis, non prius audivimus, nunc id fingitis post eventum : non enim nostis ea quæ eventura sunt: undenam ergo id palam erit, quod nempe dictum fuerit? vide quomodo illis clare ineluctabile paret argumentum, impudentia con- suens ora. Non enim permittit ut tantum dicat, séð jubet in charta scribi ea quæ dicuntur; neque modo scribi, ne liceret eis dicere, Hoc postea finxit; sed etiam testes scriptorum vocat homines fide dignos et a dignitate et a morum probitate. Nam ait : Fac mihi testes, fideles komines, Uriam sacerdotem, et Zacha- riam; ut quando rerum exitus erit, et illi dixerint, llæc ante multa tempora non dicta fuerc, cductus fiber et testes qui aderant impudentibus illis os obtu- rent. Ideo ait, Sume charte tomum novum, ut ne si vetus jam sit, cito pereat; sed qui multo duret tem- pore, et per scripta illos incuset. Et scribe stylo homi- nis, id est calamo, quæ futura sunt. Quænam futura sunt? Bellum, victoria barbarorum, spoliorum depræ- datio, exuviarum rapina. Ilæc itaque omnia, inquit, scribe, Ut velociter deprædationem facial spoliorum. Adest enim. Quid sibi vult illud, Adest enim? Hæc duo significat: nempe jam tunc peccatorum magnitudinem ultionem expetiisse, et in foribus jam esse vindictam : ipsum vero cunctari, patientia sua volens illos melio- res reddere, et ultionem amovere : ipsique facile esse solo nutu omnia ad effectum perducere. Quia enim de barbaris serino erat, qui bellum illaturi erant, Ne putetis, inquit, viæ longitudinem, exercitusque multi- tudinem cunctationem quaindam allaturam esse; id quod solet apud homines accidere. 2. Deo adest is qui procul est. — Nam Deo adest is qui procul est : ita facillimum ipsi est uno temporis momento ab extremis terræ partibus, etiamsi illi magno numero sint, illos statim adducere vobisque barbarum quemdam et inhumanum adducens. Meta-

sistere. Et testes mihi fac fideles homines, Uriam sacer dotem, et Zachariam filium Barachiæ. Cujus rei testes ? Temporis: ut si scripta calumniis impetantur, ho- mines adhuc viventes, qui dum hæc scriberentur præsentes erant, tempusque apprime noverant quo hæc dicebantur, possint os obturare impudenter obla- trantibus. Eidem hæret argumento id quod sequitur, clarius rei probationem inferens. Quomodo et qua ratione? Ipsa verba audiamus. Accessit enim, ait, ad prophetissam. Uxorem propriam sic forte vocavit, quod illa etiam prophetico Spiritu dignata fuisset : Dam non viris modo hæc munera dabantur, sed in muliebrem etiam sexum transierant. Neque enim nit in sæcularibus negotiis officia distinguuntur, et alia virorum sunt, alia mulierum, nec possunt illæ fun ctiones inter se commutari : ita se res habet in spiri- tualibus; sed paria sunt certamina, communes co- rona. Et hæc utique videre est in Veteri et in Novo Testamento, in toto humano genere contingere. Cum hac igitur ex lege matrimonii congressus cum esset, prægnantem illam effecit. Et postquam natus esset puer, nomen novum et admirandum ipsi imposuit, quod futurorum historiam complecteretur. Quid enim ait? Voca nomen ejus, Cito spolia, Velociter prædare : ut etiamsi scriptis fides non haberctur in tomo posi- tis, appellatio pueri futurorum historiam complectens, et ante eventum rerum imposita, ac frequenter omni tempore prolata, vel impudentissimorum ora consue- ret. Quod enim hæc propheta non post eventum efn- xerit, sed longe ante præviderit, etiam ii qui ex studio ingrati stupidique erant hinc ut crederent adduei poterant, qui ante rerum eventum hune puerum viderant sic appellari, et futurarum calamita- tum doctrinam sic prædicare. Ideoque prophetiæ vim interpretatur, tempusque accurate significat his verbis : Quia antequam sciat puer vocare patrem vel matrem, accipiet potentiam Damasci, et spolia Samaria coram rege Assyriorum. Quod dicit, hujusmodi est. In tempore, inquit, immaturæ ætatis, cum nondum possit loqui, victoria et tropœa erunt; non quod puer possit aciem instruere, hostesque profligare: sed quod ætas illa, sive tempus illud elapsum antequam puer loqui possit, omnia tradat hostibus. 5. Et adjecit. Dominus ad me loqui adhuc : 6. Eo quod non velit hic populus aquam Siloam, quæ manat quiete, sed vuli ka- bere Rasin et filium Romeliæ regem super vos, 7. propter hoc ecce adducit Dominus super vos aquamı flunținis for- tem, multam, regem Assyriorum. Deus pro more suo, non solum pœnas prædicit, sed causas affert, ut sic auditores erudiat : id hoc etiam loco facit. Ubi oma prædixit devastationem per alienigenas futuram, abrepta spolia, et barbarorum irruptionem prænuntia- vit, causam belli dicit. Quænam hæc? Ingratus civita- tem incolentium animus. Quoniam, inquit, cum regem habeant moderatum, mitem et mansuetum, ab eo resilierunt, tyrannosque optarunt, et sub alienum imperium transfugere conati sunt, felicitatem suam non ferentes, desiderium eorum copiosius explebo,