Præclara duo Ecclesiæ Græcæ sidera, Gregorium Nazianzenum et Basilium Magnum, eadem tellus eodem tempore tulit. Ambo sanctissimis editi parentibus, ambo ipsi sancti_ tate insignes, ambo dicendi copia præstantissimi, ambo denique paribus studiis universam Ecclesiam quam late patet, scriptis illustrarunt, moribus ornarunt. Plures jam anni sunt, ex quo eximia Basilii scripta castigata et pristinæ reddita integri tati in lucem emissa sunt. Spes erat Gregorium Nazianzenum proximo secuturum inter vallo. Id fuit in volis; et certe idem sperare licebat ab iis, qui tam præclaram in emen dandis ad veterum codicum fidein tum Græcorum tum Latinorum Patrum scriptis Davave rant operat. Cum enim primum ad opus istud animum appulissent nostri, novasque in. diem e prelo exeuntes priscorum monumentorum editiones placere bonis omnibus conspexissent, id sibi negotii crediderunt dari, ut maximos quosque utriusque Ecclesiæ, Græcæ scilicet et Latinæ, Patres in lucem emitterent. Ad opus tam arduum strenue aggressi sunt. Quo successu norunt omnes. Insignes quatuor Latini Patres, Augustinus, Ambrosius, Hieronymus, Gregorius, prodiere; tres quoque e Græcis, Athanasius, Basilius, Chrysosto mus. Unus hactenus exspectabatur; unum omnes desiderabant: extremum hoc munus postulabant. Quæ tantæ Gregorium moræ tenerent mirabantur. Nihil necesse est causas percurrere, quæ tandiu Gregorium retardarunt. Varii eventus, morsque ipsa impedimento fuit. Domnus Fr. Louvard istud opus aggressus fuerat, vir acris ac vehementis ingenii et ■ quasi ignis;» multa jam congesserat, innumeras ex variis manuscriptis codicibus Jectiones descripserat ipse, et describi curaverat; sed tot jactatus est tempestatibus, ut incepto desistere coactus sit. Tum ejus serinia, et quæcunque paraverat, in amici manus pervenere, quo non erat quisquam ex nostris ad opus istud perficiendum magis idoneus. Nostrum dico Prudentium Maran, qui in Basilii epistolarum editione elaboranda, aliisque. præclaris operibus, maximam laudem adeptus est: qui Græce Latineque luculenter sciebat qui in versandis diurna nocturnaque manu sanctorum Patrum, maxime Græcorum, scriptis, vitam omnem consumpserat. Sed heu! dum nimium operi manum admovere moratur, aliisque in dies elaborandis scriptis occupatur, morte correptus, imperfectum istud relin quit. Audacior profecto videbitur, quisquis inchoatum tam difficile opus susceperit. Nee dubium quin temerarius audiat, ac in sui comparatione defuncti desiderium excitet. Verumtamen si quis temeritatis notam inurat, justa nobis esse potest excusatio. Quantum enim licuit, onus tam impar viribus nostris suscipere recusavimus; sed reluctantibus, et tenuitatem nostram causantibus imposita nobis hæc est provincia ab his, quorum imperia detrectare nefas fuisset. Jubentibus itaque cessimus: admota deinceps operi manu, nec curis nec laboribus pepercimus ut jussa facesseremus. Nemo non intelligit quantum labo ris et operæ impendendum fuerit in emendanda, saltem pluribus in locis, veteri editione, in seligendis variis lectionibus, vertenda carminum parte maxima, disponendis ordine chro nologico epistolis, in adornanda S. Gregorii Vita, exponenda ejus doctrina, in enodandis variis difficultatibus, rebusque in aliis pluribus quas accurata editio postulat. §1. De variis S. GREGORII OPERUM EDITIONIBUS. Primum quidem doctorum virorum, qui opera Gregorii in lucem proferre studuerunt, labores sunt commemorandi. Alii plura, alii pauciora: alii Græce, alii Latine tantum, alii ' Eccli. xlviii, 4. i 48502by Google

Græce simul et Latine; alii quasdam tantum orationes, aut carminum partem aliquam, vel. epistolarum. Non enim omnia simul, dispersa hinc inde sancti doctoris opera prodire poterant, sed per particulas, quatenus in hominum studiosorum manus et cognitionem venerunt. Sua singulis laus reddenda; quippe qui, tametsi imperfectum reliquerint opus quod aggredimur, nobis tamen præeundo viam monstraverint, et ad perficiendum non nihil contulerint. Editiones Græcæ. I. Ut de Græcis editionibus primum dicamus, quod quidem ordo videtur postulare, prima sese offert illa, qua continentur «Gregorii Nazianzeni orationes lectissimæ xvı Græce ex editione M. Musuri: Venetiis in ædibus Aldi 1516, in-8° (a).» Epistolæ nonnullæ Gregorii, una cum epistolis Basilii, typis excusæ sunt primum Haganonæ anno 1528 in-8°, deinde Venetiis anno 1532 curis Obsopæi, in-fol. Gregorii Nazianzeni Theologi orationes 1x elegantissimæ prodierunt anno 1536 in æ li bus hæredum Aldi, in-8°. Easdem orationes typis mandavit Vechelius Parisiis anno 1544. Paulo post longe locupletior vulgata est editio Operum Gregorii; quæ non modo oratio nes, si minus omnes, saltem earum partem maximam; verum etiam Lxxx epistolas, et permulta carmina complectebatur. Anno Christi 1550 prodiit Basileæ, sumptibus Joannis Hervagii, Græca illa editio; quam proxime, eodem scilicet anno, subsecuta est eorumdem operum elaborata variis ab auctoribus Latina interpretatio. Exstat in Regia Bibliotheca hujus Græcæ editionis exemplar cum notis ad oram libri scriptis. In hac editione recen setur inter Opera Gregorii tragoedia, Christus patiens, quæ jam bis Græce prelo exierat Romæ, anno 1542, in-8°, per Antonium Bladum Asulanum; et Lovanii anno 1544, per Rutgerum Rescium: utriusque editionis hujus tragoediae non meminit Fabricius. Eodem anno editio Bladi Parisiis in officina Christiani Vechelii recusa est. Sententias et regulas vitæ ex Gregorii Nazianzeni scriptis collectas, Græce; ejusdem iambos aliquot, Græce etiam, studio Joannis Sambuci, Antuerpiæ in lucem emisit Plantinus anno 1568, in-8°. Nec vero prætermittenda Selecta carmina ab Hieronymo Brunello S. J. edita, cum Georgio Piside et Synesii ac Clementis Alexandri hymnis: Romæ anno 1590, in-8°. Addenda etiam poemata quædam a Davide Hoeschelio, Lugduni Batavorum anno 1591, in-8°, ex officina Plantiniana, cum paraphrasi Græca, quam Hoeschelius Nicetæ opus esse arbitratur. Denique, geminæ Gregorii in Julianum imperatorem invective, Græce, cum scholiis Græcis; ejusdem oratio in Martyres et contra Arianos; decem novæ epistolæ, testamentum Gregorii: omnia ex Bibliotheca Henrici Savilii edita sunt Etonæ, in-4°. anno 1610, cura et studio R. Montagu, typis Joannis Norton. Editiones Latina. Gregorii Nazianzeni carmina, ad bene beateque vivendum utilissima, Latine, ex editione Aldi Manutii Romani et Petri Candidi monachi. Venetiis, Aldus Manutius, in-4°, 1504. Anno 1508, decem Gregorii orationes, ex earum numero quas a Rufino Latine redditas ferunt, vulgatæ sunt Argentorati, cum ipsius Præfatione ad Apronianum, per Joannem Knobauch. Hæ sunt orationes, olim 1, x11, xv, XVII, XXVIII, XXXII(, XXXVIII, XXXIX, XLIV, L. Eodem anno, alias septem orationes, Latine a se redditas, Augustæ Vindelicorum OEco lampadius vulgavit. Anno 1522, alia quarumdam Gregorii orationum editio Lipsiæ prodiit in-8°: at illa non differt ab Argentoratensi. Anno 1531, Bilibaldus Pirkheimerus, qui tribus ante annis Gregorii Apologeticum La tinitate donatum in lucem emiserat, triginta octo orationes, quas Latine verterat, Basileæ prelo supposuit. Necdum inde exierant, cum mors abstulit interpretem; cujus «non mortem deplorandam, ait Erasmus, sed deflendam publicam studiorum jacturam.» Quippe, Pirkheimerus, ni festina mors obstitisset, «eximium Christianæ philosophiæ præconem ¿ (a) Cat. Bibl. Reg., tom. I, pag. 340. n. 204.

Gregorium Nazianzenum sic Latine loquentem nobis daturus fuisset, ut Græci sermonis sonos nemo desideraturus fuisset. Joannes Straub, Bilibaldi gener, translatas a socero suo orationes edendas curavit Basileæ ex officina Frobeniana, anno 1531. Editioni, quæ plurima alia Gregorii opera complectitur, præfixa est elegantissima Erasmi epistola in qua laudes interpretis prosequitur. Anno sequenti, Claudius Chevallon Parisiis vulgavit Gregorii Nazianzeni cognomento Theologi orationes xxxvII, tractatus, sermones et libros aliquot Latine, Bilibaldo Pirkhei mero, Rufino presbytero, et Petro Mosellano interpretibus, ex editione Joannis Straub et Desiderii Erasmi. Hujus Parisiensis editionis anni 1532 non videtur meminisse Fabricius. Aliam anno 1550 Volfangus Musculus, Basileæ, apud Joannem Hervagium, præfisa epi stola nuncupatoria Augustanæ reipublicæ præfectis consulibus, adornari curavit editio nem, quæ Latine exhibet quidquid Græce complectitur editio ejusdem anni apud eum dem Hervagium; scilicet XXXVIII orationes a Pirkheimero Latine redditas, orationes quin que de Theologia a Petro Mosellano, quatuor autem ab ipso Musculo, nempe I, XLI, XLV et XLVII; demum tragœdiam, Christus patiens, ex versione Sebastiani Guldebeccii Tigu-. rini, et alia poemata cum interpretatione Aldi Manutii. Anno 1550, orationem de pauperibus amandis et benignitate complectendis, cum dua bus Gregorii Nysseni orationibus ejusdem argumenti, ex interpretatione Petri Francisci Zini edidit Parisiis Vascosanus, in-4°. Anno 1569, prodiit Parisiis apud Claudium Fremy prima Operum Gregorii, adornata a Jacobo Billio Prunæo Sancti Michaelis in eremo abbate, editio, sive interpretatio. Aliud enim est editio, aliud interpretatio. Id sensit ipse Billius, librumque suum inscripsit Gregorii Opera nova translatione donata, etc., cum commentariis Niceta Serronii, etc. Non una novæ hujus interpretationis fuit editio. Vel ipso anno sequenti prodiit Coloniæ, pluriesque deinceps recusa est. De hac versione, quæ cæteris longe præstat, mox plura dicemus. Quo tempore Billius Gregorii Operibus Latine verlendis incumbebat, Leuvenk,aius, hortantibus amicis, eumdem laborem susceperat; cumque de Billii labore certior factus fuisset, manum de tabula tollere cogitabat. At eo deinceps edito sententiam mutavit, cum cerneret se quam multa non prius visa, quibus caruisset Billius, congessisse; maxi mo vero quod nactus esset Eliæ Cretensis archiepiscopi in Nazianzenum commentarios, quibus ducibus ad eruendos abstrusos in plerisque locis Nazianzeni sensus uti se posse magna cum utilitate conspexit. Præterea egregia scriptorum Nazianzeni exemplaria, qui bus usus est, celebrat, inter quæ duo summis effert laudibus; alterum Choniatæ Acumi nati manu scriptum; alterum longe antiquius, litterarum elegantia præstans, et scriptio nis integritate; tanta scilicet diligentia exaratum, nullum ut in eo verbum perperam scri ptum reperiatur. Is codex Basileam, ubi etiamnum magna veneratione asservatur, allatus tempore concilii Basileensis, plurimas exhibet picturas, hasque inter elegantern Gregorii imaginem. Horum exemplariorum ope depravata plurima se correxisse, et mutila integri tati restituisse asserit Leuvenklaius. Prodiit illa editio Basileæ anno 1571 ex officina Her vagiana, eaque tam diuturnis vigiliis tantisque curis elaborata, ut in prima libri pagina hæc inscribere non dubitaverit: «Nec deinceps aliam exspectari locupletiorem posse de prooemio lector intelliget.»Num Germanus interpres plus æquo sibi indulgeat, ex dicen dis declarabitur. Leuvenklaius editionem in tres omnino distribuit tomos: quorum primus orationes xx cum Elianis commentariis continet, totusque ipsius debetur industriæ, qui eum de Græco in Latinum sermonem transtulit. Alter reliquas orationes xXXII, cum epistolis et poematiis bactenus editis complectitur; quæ quidem sumpsit ex Billiana editione. Huic tomo præ fatiunculam Billio honorificam præfixit, hisque verbis eum alloquitur: «Quapropter mihi polliceor te virum sapientem ac doctum optimam in partem consilium nostrum interpreta turum. Debet enim abesse, cum omni ab hominum genere, tum a litteratis potissimum invidia; quibus esse nihil antiquius par est, quam ut et ipsi juvandæ totis viribus reipu blicæ studeant,» etc. Sua Leurenklaium spes fefellit: nam male est a Billio habitus, et a

Billianæ interpretationis anni 1583 Parisiensibus editoribus, tum in præfatione, tum in notis, in quibus plerumque acrioribus verbis repulsus et increpitus est. In tertium et ul timum tomum, «qui totus,» inquit Leuvenklaius, a itidem noster est,» ea refert Grego rii poemata, quæ hactenus non erant luce donata. Præterea Nicetæ commentarium in Gregorii sententias, tam quaternis quam singulis versibus inclusas, adjecit, et egregium Pselli Christiani philosophi de difficilium Nazianzeni locorum intellectu librum: demum dialogos, quos Cæsario falso ascriptos ne quidem suspicatur. Julius Gabrielis Eugubinus tres Gregorii orationes, scilicet 1° Apologeticum, 2° De amo re erga pauperes, 3° In natalem diem Salvatoris nostri, Latine redditas edidit anno 1573, Antuerpiæ, typis Plantinianis, in-8°: quas etiam scholiis, sive commentariis illustravit. Addidit præterea emendationes ex multis vetustissimis ac probatissimis exemplaribus erutas in Græca omnia Gregorii opera, quæ editione Basilem anni 1550 continentur. Præ fixa est nuncupatoria Antonio Carafe cardinali epistola. Billiana versio iterum Parisiis apud Nivellium et Nicolaum Chesneau, anno 1583, ex secunda Billii. recognitione, qui operi immortuus est: verum auctior illa atque emenda tior recusa est cura et studio Genebrardi, qui eam Gregorio XIII Pontifici dicavit. In duos distincta est tomos, propter novam plurimorum librorum accessionem. Accessere si quidem Nicetæ Serronii, Pselli, Eliæ Cretensis commentarii, epistolæ plusquam centum quinquaginta, tam Græcæ quam Latina Anno 1753, Venetiis sumptibus Antonii Zatta Latine prodierunt omnia Gregorii Na zianzeni Opera ex eadem versione et cum iisdem commentariis et scholiis; quibus acces sere Latine tantum quæ a Jacobo Tollio et Muratorio utraque lingua jam edita fuerant, ut postea dicemus. Editiones Græco-Latina. Primum occurrunt Gregorii Nazianzeni carmina ad bene beateque vivendum utilissima, e Græco in Latinum ad verbum conversa ab Aldo Manutio Romano, et ejusdem typis excusa Græce et Latine, Venetiis, anno 1504, in-4°. Laudandus Aldus, qui primus partem aliquam Gregorii carminum vertere tentavit; quamvis enim crassa et ineleganti ea veste donaverit, donavit tamen, et aliis viam aperuit. Gregorii quædam et sancta carmina cum Joannis Langi Silesii interpretatione, et ejusdem Langi poemata aliquot Christiana: Basileæ, 1561, in-8°, per Joannem Oporinum. Versus Græcos Latinis totidem versibus non inelegantibus reddit interpres. Anno 1568, Henricus Stephanus in lucem emisit, cum Synesii hymnis, Gregorii Nazian zeni odas aliquot Græce et Latine, ex versione et cum notis Francisci Porti: Parisiis, in-24(a). Ibidem anno 1570, Joannes Benenatus vulgavit Gregorii Nazianzeni odas Græce, cum Latina versione, in-8° (b). Ibidem, Gregorii Nazianzeni odæ aliquot Græce et Latine, ex versione et cum notis Francisci Porti, apud Claudium Morellum, 1618, in-24 (c). Opuscula quædam tunc primum in lucem edita, aliaque item versibus reddita, magnaque ex parte Cyri Dadybrensis episcopi commentariis illustrata, cum prævia epistola ad cardi Dalem Sirletum, interprete Jacobo Billio, in-8°, 1575, Parisiis, apud Joannem Benenatum. Anno 1582, Lipsiæ typis Joannis Steiman prodiit in-8° (d), oratio Gregorii Nazianzeni De Pentecoste Græce et Latine, ex editione et cum scholiis Matthei Dresseri. Anno 1591, S. Gregorii Nazianzeni definitiones rerum simplices incerti auctoris, et Ma ximi monachi definitiones, Græce et Latine ex versione Joannis Leuvenklaii, ex editione et cum notis Davidis Hoeschelii: Heidelbergæ, ex officina Santandreana in-8° (e). Anno 1596, Nonni Panopolitani... et S. Gregorii Nazianzeni tetrasticha, disticha, mona stica carmina cum versione Latina e regione, ex interpretatione Erhardi Hedeneccii: Ba sileæ ad Lecythum Valdkirchianum, in-8 (f.) (a) Cat. Bib. Reg., tom. I, pag. 350, sub num. (o) Ibid., n. 50%. (b) Ibid., n. 303. (d) Ibid., n. 208. (e) Ibid., n. 208 et n. 258. (ſ) Ibid., n. 230.

Anno 1608, Gregorii Nazianzeni Threnodia, seu poemation elegiacum de animi sui affe ctibus et miseriis, Græce et Latine: Ingolstadt, Adam Saturius, 1608, in-8°. Anno 1619, Epistolæ Gregorii Nazianzeni: Ingolstadt. Elegantissima hæc est Epistola rum editio. Anno 1658 prodiit liber, cui titulus Eurúpevμa ebaeбelas, varia ex Patribus Græcis colle ctanea exhibens, atque inter ea «Gregorii Nazianzeni carmina quædam...» Omnia Græce cum interpetatione Latina et ex editione Joannis Gaspari Suiceri: Tiguri, Joan. Jacob. Bodmerus, in-12 (a). Anno 1696, D. Gregorii Nazianzeni theologi Carmina cygnea inedita. Hæc continentur in libro, cui titulus: Jacobi Tollii insignia itineris Italici: Trajecti ad Rhenum, 1696, in-4°. Anno 1709, carmina, sive epigrammata ccxxvi S. Gregorii Nazianzeni: Patavii, in-4°. inter Anecdota Græca, quæ Antonius Muratorius, ducis Mutinæ bibliothecarius, publici juris fecit. Anno 1716, collecta D. Gregorii Nazianzeni plurima poemata in Latinum conversa, auctore Dionysio Gaullyer: Parisiis, in-12. Editiones Vulgari sermone. Quatrains sententieux de S. Grégoire de Nazianze, avec une briève exposition, tournés en vers français par Jacques de Billy: Paris, Guillaume Chaudières, 1576, in-8°. 1693. Orationes omnes Gallico idiomate versæ sunt per Nicolaum Fontaine, ut notatur in Catal. Reg. Bibl. Parisiis, 2 vol. in-8°, apud Joannem Pralard. 1735. Geminas orationes contra Julianum desertorem, a se Gallice redditas, cum notis edendas curavit ecclesiasticus Grationopolitanus: Lugduni, in-12, apud Duplain 1747. Oratio I, sive Apologeticus, Gallice cum notis: Parisiis, apud Ludovicum Lottic, in-12. De editione Græco-Latina Parisiensi 1630. Nunc ad Græco-Latinam editionem, quæ Græcum Gregorii, et Latinam Billii interpreta tionem complectitur, veniamus. Non una est hæc editio. Prodiit primum anno 1609, deinde anno 1630, Parisiis, denique Coloniæ, vel potius Lipsiæ; quæ editio ab aliis hoc solo discrepat, quod pluribus scaleat mendis. Hane magnifice commendat Fredericus Morellus «ut a nunquam satis laudato Billio diligenter collatam cum Regiis mss., et cum Mediceis Reginæ matris, necnon quos illustrissimus cardinalis Sirletus ex Italia miserat, denique cum codice quem ultro commodavit vir clarissimus Paulus Petavius, curiæ supremæ sena tor integerrimus; in cujus libri ora marginali variantes quidem lectiones, conjecturas et emendationes Billius operosa sedulitate adnotaverat,» etc. Hæc et alia mira prædicat. Rem tamen propius considerantes, fidem habere detrectant. Imo Parisiensibus typographis, pro laudibus tam impense dilectæ editioni concessis, «eos nihil minus præstitisse, quam quod polliciti erant (b),» a Montacutio objectum est, qui præclarum elogium irridet et depellit sic prosequendo: «Habebant fortasse, habere sane poterant, Regios, Regineos, Pętavii libros, Sirleti, etc., sed, ut ille Epicteti lucernam, ad ostentationem, non ad usum; quippe qui deformarunt magis Gregorium quam fuerat in editione prima.» Quid tum Parisienses, et fortassis ipse Morellus? ab ipsis audiamus: «Nec molestum, pec injucundum tibi, (lectori qidadŋfet) inquiunt in præfatiuncula, si propositi consiliique nostri, ac non dubiæ destinationis in D. Gregorii Nazianzeni operibus Græce et Latine edendis te paucis admonemus. Sic igitur habeto, nos in animo habuisse hujus sanctissimi et eloquentissimi antistitis operum Sight editionem aggredi ex codice Basiliensis exówç anni 1550 apud Hervagium, quem clarissimus vir Jacobus Billius, utriusque lin guæ peritissimus, cum Regiis codicibus Gallicis et cum Italicis accurate contulerat.... Ve rum enim quoniam non ubique cum ipsius Latina interpretatione conveniebant ejus emen dationes et eixasunt, multaque ab illo fuerant in textu deleta, quæ idem rursus devtipwv áμevovwv reponenda ávaretabels censuerat, et contra sustulerat in Latina interpretatione, quæ in Græcis relicta erant; tantum sibi assumere noluit præfectus Stopwɛst, ut de tanti (a) Cat. Lib. Reg. tom. I, n. 271. (b) Greg. Naz., in Jul. invect. duæ.

viri opere et dyxivola sententiam ferret; maluitque de hoc sibi tradito exprimere, ac deinde in notis ac scholiis collectas varias lectiones repræsentare, quæque magis cum interpretum oratione consentirent, vel cum auctoris sensu convenirent, in locis ambiguis indicare.» Quodnam autem «traditum illud, de quo bona fide correctioni præfectus exprimere maluit? Si traditum illud, is erat emendatus a Billio codex probe collatus et castigatissimus effectus; cur ad calcem rejectæ Billii lectiones? Hominem quippe credas, quod solet, quodque prorsus hic operis necessarium, præ manibus habuisse Billii quoddam autogra phum; si minus castigatissimum,» at e quo diligens saltem et acutus typographus expe dire se utcunque posset. Sed neutrum uspiam affirmat Genebrardus. Igitur «si traditum» illud nihil est nisi Hervagiana editio Basiliensis, unius, ut constat, Billii manu, liturisque tam confusa, tam perturbata, «ut quam kéŝiv xa! ¿ño magis probaret, quam rejiceret, dɩapphôŋy nunquam exprimeret,» quod ipse fatetur atque etiam scribit Morellus; cur inser tæ passim atque suffectæ Billii seu lectiones, seu conjecture; cum fatente Morello, ne obscure quidem, nec ullo modo unquam expresserit, quid probaret, quid rejiceret? Deni que quis Hercules ad hoc «Augiæ plusquam a stabulum repurgandum?» Et tamen huic operi admovetur «præfectus correctionibus typographicis;» qui forsitan vix, ut fere fit, Græce legere norat Venia tamen digni videntur Parisienses editores. «Quid enim hic agas,» ut Morelli ver bis utar, «ubi quam léčiv xal ¿ñoɩ magis probaret, quam rejiceret diserte nunquam (Billius) exprimeret? Ubi non ubique,» quod aiunt in altera præfatione, «cum Latina interpretatione conveniebant emendationes et conjecturæ: ubi multa in textu deleta, quæ idem Billius reponenda censuerat; et contra sustulerat in Latina interpretatione, quæ in Græcis relictal erant:» uno verbo, ubi nec Latina cum Græcis, nec Græca cum Latinis convenirent. Quid agas, inquam, nisi, nec Basiliensia, quæ plerumque deleta aut perturbata, nec Billiana quæ dubia penitus et incerta, sed inconditum quoddam, informe et ambiguum opus edas? Ecce jam, non «propositum,» non «consilium ac destinatio,»sed opera Parisiensium editorum. Hoc eorum opus, ipsis fatentibus. Hinc mirari subit qui falso Græcis inscriptum doctissimi Billii nomen doctos pariter et indoctos in errorem induxerit, ut in hac editione, Græca meliora quam in Basiliensi sibi persuaderent. Inde Gregorius sub falsi Billii nominis umbra neglectus incultusque jacet, quia summa cura collatus cum mss. et emendatus a Billio temere prædicatur. De correctione seu codice Billii. Præ manibus habemus famosum Billii volumen, de quo tam mira Genebrardus, Morel Jus, aliique prædicant. Chatardi primum, cui bibliothecam Billius legarat, tum Genebrar di, deinde in Petavii manus venit is codex. Petavio senatore Parisiensi ad Richerios, Sorbonicum doctorem alterum, alterum medicum fratris ejus filium, demum ad bibliopolas transiit. Hunc emptum vir clarus, librorum et litterarum amans, D. Baron Senonensis me tropolis canonicus et promotor, cum de nova Gregorii operum editione cogitare. nostrum audisset Louvardum, ipsi statim ultro obtulit librum, atque etiam generosius misit. Liber editus est Basileæ apud Hervagium anno 1550. «In ora,» non tantum, ut Morellus aamonebat, sed intra lineas longe frequentius; «nec emendationes, conjecturas, lectiones» duntaxat, verum glossemata etiam, synonyma, et id genus alia, manu sua adnotavit Bil Jius. Sed intra lineas ita plerumque hæc inserta, tam male picta, tanta confusione ascripta sunt, ut nec aperte, nec obscure, nulloque prorsus modo pernoscas, non dicam, quæ spu ria sit, quæ germana lectio, sed ut ne divinando quidem assequaris, an illa lectio sit e manuscriptis eruta, aut e quibusnam, an glossa, an conjectura, an emendatio. Credo equi lem, ne Billius ipse redivivus, quid sibi tum vellet, modo posset explicare. Pura puta sunt adversaria, in quæ aliud agentes scriptores cursim ac festinanter ex tempore mentem ex onerant, sine serie, sine ordine, sine distinctione, ut nisi cito, aut perendie digerant, quid sibi voluerint, ipsi postea non intelligant. Versionem suam primo quidem magna, tum secundis curis summa sedulitate Billius ad

ornavit; ad idque consilii lectiones, scholia, glossas, conjecturas, emendationes in edito suo promiscue congessit. Verum de Græcis edendis, seu desperarit omnino, quod insinuat Genebrardus; seu quod verius, serio nunquam cogitarit; iis certe neque studium, neque curam ullam impendit; imo sic perturbata reliquit, ut quid rejiciendum, quid retinendum, ipsi editores non potuerint agnoscere nec quisquam possit intelligere. Nunquam Græcə Gregorii Opera edere destinatum illi animo fuit: et certe, si id serio cogitasset, si operi manum admovisset, si quid promovisset, cur eo statu saltem Græca Nazianzeni non reli quit, quo Isidori Pelusiotæ epistolas, quas e Billii schedis triennio post ejus obitum Græce et Latine Chatardus excudi curavit: imo quo statu reliquit centum viginti septem ejusdem Gregorii epistolas, quæ Græce pariter et Latine ipso pene quo mortuus est anno prodiere? Quid Chatardus, qui et in elogio Jacobi Billii, et in epistola ad Godefridum Billium ejus fratrem, deposita apud se Billii inedita opera, a velut posthumos» quosdam «libros» pol licitus erat, hunc nobis unum, et natu majorem, et parenti chariorem, et merito præstantio rem invidit? Primo namque conceptus a Billio fetus hic fuit, vixque Græcæ linguæ tyroci nia excesserat ille, «(a) Cum incessit ei cupiditas Latinitate hunc (Gregorium) donandi et av innumeris quibus scatebat mendis et salebris repurgandi. Totus erat (Billius) in Grego riano illo opere, quod non immerito pistrinum suum, in quo diu ei molendum fuit, alicubi appellat.»Addit infra Chatardus: «Cupiebat et ipse (Billius) impense, dum superstes erat, ut Græcus sanctorum illorum Patrum quos transtulit, contextus ab ipso recognitus et ab in numeris mendis vindicatus recuderetur, maximeque D. Gregorii Nazianzeni... in quo casti gando, convertendo et illustrando diu multumque se torsit... Sed hoc a biblio polis nunquam consequi potuit, qui a Græcis et Hebræis edendis plane abhorrent.» Id quidem impense Billius, et a primis fere Græcæ linguæ tyrociniis cupiebat, nullus du Lito Operi par erat, et confusa licet parata materia, feliciter tamen perfecisset inceptum, si spes edendi aliqua tum affulsisset. Verum cum nulla affulgeret, in Græcis operæ tantum collocavit, quantum interpretationi suæ conducere judicavit. Hoc fuit opus Billii circa Græcum Gregorii: hic unus labor, «in quo totus fuit,» cui etiam immortuus est. Cum autem Chatardus ait in elogio Billii: «Omnia D. Gregorii Nazianzeni Opera repurgatą et multo auctiora facta, conquisitis nimirum undequaque veteribus Græcis exemplaribus, multisque ad eum missis... typis mandat,» etc.: ex his verbis discimus, quænam a Billio. «repurgata,» et cui rei «conquisita,» missaque exemplaria Græca; nimirum «castigan dis, recognoscendis, repurgandisque» pauculis Græcis, et Latinæ ipsius interpretationi editionique Gregorii perficiendæ, qualem extrema manu politam moriens anno 1582 Billius reliquit quæque anno sequenti e prelo egressa est: at Græcis orationibus, carminibus, et epistolis plus operæ præterea nihil impendit. Si Græcus contextus a Billio est «collatus, recognitus, repurgatus, castigatissimusque» effectus, ut narrant Genebrardus et Chatardus; cur, quæso, viri docti Billioque conjun ctissimi opus «castigatissimum» præ cæteris mandari typis non curarunt? Ergone id a bi bliopolis consequi non potuerunt; qui recalescentibus paulo post Græcarum Hebraicarum que litterarum studiis, ipsius Nazianzeni plurima, tum Isidori volumen integrum, omnia, Græce et Latine vulgarunt? Quin etiam haud ita multo post, ipsa Gregorii Nazianzeni omnia aliorumque bene multorum opera Græce et Latine typis elegantissimis edita sunt. Unum duntaxat addam: textus ille «expurgatus et castigatissimus, quem Chatardus et Gene brardus viderunt, ille ipse est, quem exhibet emptum a D. Baron Senonensis metropolis canonico, missumque D. Francisco Louvard exemplar; quod opportune servatum non ex cidit. Hinc certo discimus correctionem Billianam nusquam exstare, nusquam exstitisse, adeoque Parisiensem editionem non majori in honore, quam Basileensem habendam, de qua Billius Hervagianus codex, qui unus suppetebat, tot tamque foedis erroribus scale bat, ut ad hoc Augiæ stabulum repurgandum non uno Hercule opus esset. Nulla oratio, nul la propemodum pagina gravissimis mendis vacabat. 'Oloμaros, ut ita dicam, erat hæc pla ga.» Chatardus etiam hæc de Billio scribit ad fratrem ejus Laudunensem abbatem, cui Bil (a) Elog. Billii, epist. ad Godef. Billium, oper. Gregor. ed. an. 1583, p. 1550.

lianum Isidorum nuncupat. & Pudebat enim eum, quod Græcia... tam doctum, tam disertum, lamque facundum auctorem et oratorem suum haberet tam mutilum ac lacerum, totque pla gis confossum, ut semivivus relictus videretur.» Quæ cum vera sint, atque in Parisiensem editionem possint retorqueri, ut ex dictis constat, inde quoque constare debet necessariam esse novam Operum Gregorii Nazianzeni editionem; maxime cum nulla sit quæ omnia ejus Opera contineat, nulla quæ non innumeris mendis scateat. Ad novam igitur Operum Gre gorii editionem adornandam nostri sunt aggressi. Primus operi manum admovit D. Jacobus Frischius; quo paulo post exstincto, operi successit D. Franciscus Louvard; verum tot tempestatibus jactatus est ut rem infectam relinquere coactus sit. Tum partes illas susce pit D. Prudentius Maran, sed e transverso mors incurrens virum doctum abstulit, prius quam opus promovere, nedum perficere potuerit. Demum nos, licet impares tanto oneri, ■ in eorum labores,» inviti sed jussi, intravimus. Quid singuli in hac editione præstite rint, nunc exponendum. II. QUID NOSTRI IN HAC EDITIONE OPERUM GREGORII ADORNANDA PRÆSTITERINT EXPONITUR® Stadium istud qui prior ingressus fueral, Jacobus Frischius morte statim est sublatus; quasdam tantum variantes lectiones reliquit. D. Franciscus Louvard, qui successit operi, diu multumque insudavit, nulli pepercit la bori. Ardentis ingenii impetum secutus, undequaque conquirebat quidquid propositum suum juvare posset. Quo factum est, ut immensam rerum ad Gregorii editionen necessa riarum copiam congesserit. Omnes pene editiones comparavit, sive Græcas, sive Latinas, sive Græco-Latinas; ad quas, «omnia, si paucula quædam excipias,»a se exacta fuisse Gregorii Opera testatur. Has omnes longo ordine recenset, Basileenses, Billianas, etc., le ctiones, quæ ad calcem editionum rejiciuntur: atque etiam si quas lectiones vel notas a viris doctis in ora librorum scriptas novit, tanta diligentia exquisivit, ut tandem repere rit. Famosissimum volumen Basileensis editionis, in quo lectiones et emendationes, qua e manu Billii ad oras et intra lineas scriptæ sunt, sponte sua benigne obtulit, ut jam dictum est, vir clarissimus D. Baron. Aliud ejusdem editionis exemplar, cum emendationibus et adnotationibus scriptis manu viri docti» accepit a D. Naulin, viro cætera docto, atque imprimis Scripturarum studio clarissimo, in curia Parisiensi advocato. Exemplar istud Hervagianæ editionis, in Heinsii Bibliothecæ catalogo Lugduni Batavorum edito an. 1682, p. 7, n. 129 inscriptum est. Lectiones et emendationes sunt eleganter pictæ, sed Anglum, Calvini discipulum, sapiunt, ni fallor. Quasdam emendationes, quas in ora Parisiensis editionis anni 1630, olim apposuit doctissimus de Barcos abbas Sancygiranus, de scribi et ad se mitti, emendationes, quoque ac notas a doctissimo Tillemontio ad oram Parisiensis editionis scriptas, et a domino Tronchai oblatas exscribi curavit, Tandem copiosissimas lectiones, quas e Regiis, Colbertinis Mazarinæisque manuscriptis collectas, ad oram Græco-Latinæ editionis Parisiensis anni 1630 manu propria appinxit vir doctissimus, ac de litteris Græcis optime meritus R. P. Combefistus, Dominicanus, ipse sua exscripsit noster Louvardus: cui præterea R. P. le Quien doctrina, eruditione, scri ptis clarissimus, e Dominicana familia, Parisiis ad vicum Sancti Honorati, sui decus ma ximum ordinis, emendationes et notas censorias in Billianam omnem operum Gregorij interpretationem, ab eodem Patre Combefisio elaboratas benigne tradidit; et quidem eo majori benignitate, quod ipse pene statuerat edere Gregorium, propter singularem theo logi affinitatem cum Damasceno, cujus tum editionem adornabat. Primum autem nostro Louvardo studium fuit scrinia bibliothecarum revolvere, et quidquid e re sua erat describere. Scriptorum manu codicum tantam reperit co piam, ut in his deligendis operæ plus insumptum, quam in inveniendis fateatur, at que ex iis immensam variarum lectionum copiam sive propria, sive aliena manu collegit. His omnibus comparatis, præfationes, vitam auctoris, præfigendas singulis orationibus admonitiones, quidquid demum accuratam solet atque etiam debet editionem comitari, umma diligentia ac celeritate parabat, atque eo progressu, ut fastigium operi imposuis

set, ni continuis molestiis et impedimentis conflictatus fuisset. Demum incepto desistere coactus, nihil absolvit. Tum pependit interrupta Gregorii operum editio, minæque ingen tes operum. Minæ, inquam, ingentes operum; nam præter Grægorii Opera, Eliæ in novem decim orationes, easque insigniores ac theologicas; Nicetæ item in sexdecim alias Oratio nes commentaria; Basilii, medio sæculo decimo Ecclesiæ Cæsariensis episcopi longe opti mi scholiastæ, in duas supra quadraginta orationes scholia; demum simul cum operibus Gregorii, plus septem scriptorum, quorum ne quidem nota sunt nomina, fetus edere, imo præmittere statuerat. Pleraque parata erant, et quidem prelo maturiora quam ipsa Grego rii Opera. Intermissum diu opus, tandem longo post tempore in nostri Prudentii manus pervenit, viri eruditione et laboribus Ecclesiæ utilitati impensis, nempe edendis sanctorum Patrum scriptis, clarissimi. Nemo certe e nostris ad Gregorii editionem concinnandam, et ad in ceptum opus istud perficiendum magis idoneus. Verum suscepto operi serius manum ad movit, nec multum acceleravit. Delectum quemdam variarum lectionum, quarum florem libaverat, ejus manu scriptum, et plurima carmina, quæ stricta oratione verterat Billius, eb ipso solata oratione reddita reperimus. Multum adbuc operæ et laboris impendendum supererat, ad perficiendam Operum Gre gorii editionem. Collati quidem erant manu exarati codices orationum, epistolarum et car minum; sed variæ lectiones adhuc dissipatæ, in chartis tantum descriptæ, necdum ad oram exemplaris edendi appictæ. Quemadmodum priusquam domus ædificetur, res ad ædifican dum necessariæ, materia, calx, cœmenta, ligna, et quæcunque ædificanti sunt necessaria, præparantur; sic quæ ad editionem Gregorii necessaria, præparata quidem, sed nondum tractata et elaborata: variæ lectiones sanandis Græci textus locis depravatis præsto erant, sed nondum adhibitæ; adeoque emendandus supererat textus, emendanda quoque Billii interpretatio. Concinuanda erat vita Gregorii; ad quod opus fragmenta Gallica Tillemontii commentariorum, quæ omnes vitæ ipsius annos minime complectuntur, præcipue suppe tebant. Notæ sive observationes, aliaque plurima quæ requiruntur ad editionem, nondum elaborata hæc omnia pro viribus præstare conati sumus. Primum id nobis studium fuit varias lectiones cum edito Gregorii t xtu Græco conferre, loca corrupta sanare, ut sua textui puritas restitueretur, suusque nitor redderetur. Ad interpretationem quod spectat, Billius vir utriusque lingue peritissimus, Gregorii Opera tam felici successu Latine reddidit tantoque apud omnes in honore est ejus interpretatio, ut temerarius certe auditurus sit, quisquis novam adornare tentaverit. Nihil tamen eo de Billiana interpretatione judicio deterritus noster Louvardus, aliam sibi ela borandam putaverat, et in vertendis duabus orationibus, nempe prima et secunda, al. 1ª et 41ª, rei periculum fecerat: verum mutata sententia incepto destitit, et Billianam inter pretationem servare decrevit. Idem fuit consilium nostro Prudentio. Utriusque vestigiis inhærentes, eam e regione Græci contextus sartam tectam servavimus; et si quando a mente Gregorii Billiana interpretatio aberrare aut eam non satis assequi visa est, aliam textui inserere non dubitavimus, vel in notis subjicere, lectorem monendo. Id autem de orationibus tantum et epistolis intelligendum; nam de carminibus aliud fuit consilium. Cum euim Latina Billii carmina Græcis Gregorii carminibus non salis respondeant, visum est Græca pedestri sermone reddere, Latinis Billii versibus ad marginem inferiorem rejectis. Priusquam autem ulterius progrediamur, hic obiter exponendum quinam sint manu exarati codices, excusi a D. Louvardo, quibus usi sumus. § III. NOTITIA VETERUM CODICUM, AD QUOS gregorii orationes emendAVIMUS. Plurimos et quidem probatissimæ notæ codices in consilium adhibuimus. Hos inter ɑnus est Regius, olim num. 1809, nunc autem num. 510 tota republica litteraria famosis simus, qui solus e Gallicanis omnibus cunctas Gregorii orationes continet. De quo Billius Tuli, inquit, amplissimum codicem capitalibus litteris exaratum, tantum antiquitatis præ se ferentem, ut ipsius Gregorii propemodum ætate scriptus esse videretur, qui præter epistolas et versus, omnia ipsius Opera continebat. Quem cum paucissimis diebus incre

Catalogus mss. codicum, quibus in emendandis Gregorii Operibus usi sumus. Olim. nunc. b. d. c. f. bo c L Soi b. Ill. n. ph. Vel Cypr. v. x. y. bin. 1809. hu. 2302. Chrys. Membranaceus, Francisci I Parisiensibus editoribus l**. Maximam partem maņu antiqua ineunte sec. xi exaratus videtur. Olim Medicæus, ante annos saltem 700 videtur scriptus; sed Oratio in pascha et tarditatem, nunc 1, recentiori manu. Codex sæculo XIII eleganti manu scriptus, litteris aureis initio orationum, et picturis ornatus. Bibl. Petaviana in Regiam transiit. Circa decimum sæculum; præfert nomen Joan. Gaddi. Olim Medicæus, xv sæculi. Codex optimæ notæ, olim Mazarinæus, ante annos 700) ad minus, scriptus elo gantissime. Olim monasterii Cryptæ Ferratæ, anno 950 descriptus; inter multa sanctorum Patrum opuscula, septem Gregorii orationes continet. Duas tantum Gregorii orationes, variorum opusculis permistas babet: xii sæc. exaratus videtur. Chartaceus, x¡v sæc. Membran. Basilii scholia in orationes Gregorii quadraginta quinque continens x1, ut creditur, sæculo exscriptus. Chartaceus xlv sæec. Anonymi scholia in Gregorii orationes quatuordecim continens, xn sæc. x vel certe x ineunte sæc. videtur exaratus. Longe optimæ notæ liber, qui pas sim ac ubique pene_cum famosissimo cod. 5i0, olim 1809 consonat; vel eo etiam emendatior. Paucissimis amanuensium sphalmatis dehonestatur: XVE tantum orationes repræsentat. Ludovico magno, anno 1701, ab archiepiscopo Philippopolitano oblatus est Inc codex. Membranaceus, Francisci I sub finem x sæc Item Francisci 1. Parisiensibus 1]us, x sæc. Membranaceus, XIII sæc. orationes decem et septem continens, quarum initio leguntur carmina argumentum explicantia: editis in omnibus fere concors. Henrici IV nomen et insignia præfert. Ante annos 500 exaratus, optimæ notæ, et optimis lectionibus refertus. Ideo hac nota, Cypr. quandoque designatus, quod Vanslebius hunc emit Nicosiæ in Cypro, et in bibliothecam Regiam detulit, anno 1671. Membranaceus, olim Mazarinæus, x) sæc. Olim Mazarinæus, novem tantum orationes habens, quibus Nicetæ commenta rii accedunt, xII sæc. Membranaceus, XI sæc. ex Oriente in bibliothecam Regiam, anno 1669 illa tus. Membranaceus, xi sæc. Quibusdam orationibus addita sunt scholia. Celeberrimus codex, de quo supra dictum est. Membranaceus, xiii sa'c. ex bibliotheca Huratii Boistalerii in Regiam illa tus. xii sæc. exaratas, et Ludovico XV oblatus a Chrysanto patriarcha Hierosolymi tano. Codices olim Colbertini dein Regii. Vel. a b f. g. 2194. h.k. i. m. Or. Jes. Olini. .nunc. Alii codices manuscripti. 1. 74us inter cod. mss. Oratorii Domini Jesu in vico Sancti Honorati, Paris. 65ª, inter mss. cod. collegii Ludovici Magni, via Jacobæa.

Pass. Val. Coisl. Cod. mss. eminentissimi cardinalis Passionæi. Cod. mss. ex bibliotheca Vaticana. Cod. mss. D. de Coislin, nunc in bibl. S. Germani a Pratis. Codices excusi. Ald. Aldi Manutii editio anni 1516. Bas. Bil. Bod. .Comb. Basilii Scholiastæ lectiones. Billius, Billian editiones, ac lectiones mss. Bodleianus codex in Montacutio. Combefisii lectiones. El. Cret. Elias Cretensis. Gabrielii lectiones. Heinsiani codicis lectiones. Gab. Heins Herv. Leuv. Basileensis editio apud Hervagium, 1550. Leuvenklaii editio. Mont. Ox. Par. Sav. Montacutius. Oxoniensis codicis lectiones apud Montacutium. Parisiensium editio 1609 ac deinceps. Savilius. Sancig. Sancigyranensis emendationes. Sch. Syr. Th. Till. Tr. Vag. Andreæ Schotti in Montacutio Scheda. Syrleti mss. in Bill. lect. Codex mss. D. Thomson in Montac. DD. Tillemontius. Codex mss. S. Trinitatis apud Montac. Vaquerii codex in notis Parisiensibus. Hi sunt libri majoris momenti, tam manu scripti, quam excusi, quorum subsidio novam Gregorii Operum editionem adornare, inceptumque opus et diu interruptum prosequi et absolvere tentavimus. Multo plures codices manuscriptos evolvimus, quorum seriem integram ibi texere longum fuisset: præcipuos designare satis visum est; cæteros acervatim generali nuncupatione in notis appellavimus, maxime dum in eamdem lectio nem convenirent. Optimas quasque ex omnibus variis lectionibus selegimus, easque vel textui inseruimus, ut corruptis mederemur, si eas in contextum referri vulnus posta Javit, apposita ad marginem nota quæ lectorem emendationis commonefaceret, vel in `margine inferiori subjecimus. Sunt aliquando longiores notæ, cum explananda difficultas occurrit, vel spinæ, quas sibi non recidi lector ægre ferret. Orationum, quæ ordine temporum collocantur, fronti præfixæ sunt admonitiones, in quibus tempus quo habita quæque est astruitur, et argumentum exponitur. Exspatiantur illæ nonnunquam fortassis longius, sed rei gravitas, vel difficultates, que intra notarum angustias concludi vel dissolvi non poterant, brevioribus esse non permisit. Orationes in capita, seu numeros divisæ, ac temporum ordine sunt collocate. Minulus autem earum numerus, nedum auctus: quippe ex illarum numero resectas quatuor, inter spurios fetus amandavimus. Geminas quoque ad Cledonium litteras, et unam ad Nectarium ex orationum classe remotas, ad propriam sedem inter epistolas revocavimus. Tandem præfari desinam, postquam virorum doctorum, qui amicam porrexerunt ma num, officia commemoravero. Primus sese offert vir e Regia numisinatum, inscriptionum, humaniorumque litterarum Academia clarissimus, ejusdemque гpaupateús, D. Dupuy, in quovis scientiarum genere et linguarum, maxime Græcæ, versatissimus et peritissimus; qui non perfunctorie, sed diligenter censoris vices agens, singula prout subjecta prelo exibant folia, nihil cunctatus, ea legere solitus et expendere; atque ut vir ille bonus et prudens, de quo Horatius, culpabat dura, mutanda notabat, ambigue dicta arguebat, parum claris addere lucem monebat, etc. Quantum ipsi debeamus vix dicere, nedum gratias, quantas debemus, possimus referre. Vigilantissimi et doctissimi Regiæ bibliothecæ curatores, D. Caperonier et D. Bejot, ditissimum hunc. thesaurum peramanter pro more reserarunt; nec modo uti permise runt, sed et manu exaratos codices, quos vellem, ad nutum benigna manu suppedi larant. Vellem nic ego cunctis, qui suppetias contulerunt, imprimis bibliothecarum præfectis, non tantum Gallicanarum, sed etiam exterarum, grates pro suis in nos beneficiis dignas rependere.

Eminentissimus cardinalis Passionæus, qui dum viveret litteras amabat et fovebat, litteris ipse ornatissimus, his nostris favebat studiis, ut argumento sunt plures datæ ad nostrum Franciscum Louvardum et Prudentium Maranum litteræ, quibus propensa in nos nostraque studia, ac contestata humanitas, et amor litterarum, quas ipse non colere solum, sed ornare studebat. Permultas ex variis codicións manu scriptis, non tantum suæ ipsius bibliothecæ, sed etiani Vaticanæ, lectiones varias, tam orationum, quam epistolarum, atque etiam carminum describendos eleganter, ipsisque mittendas curavit. Ad opus strenue agendum cohortabatur, significans summum pontificem (is erat felicis memoriæ Benedictus XIV) in magno hujus editionis esse desiderio, et Sanctitatem Suam una secum de illo opere frequentem habere sermonem. Insignis abbatiæ S. Germani bibliothecarius, e charissimis nostris sodalibus unus, D. Patert, ex pluribus codicibus scriptis manu, non tantum S. Germani, sed etiam Regiæ, Claromontanæ, etc., varias lectiones, et quidem elegantissima manu et sagaciter descriptas liberaliter subministravit D. Prudentio Maran. Alias quoque alter e nostris, a se descriptas, D. Andreas Brion peramanter obtulit. Nec tacitum relinquam dilectissimum sodalem D. Danielem Labbat, qui diligenti et multo labore indices locupletissimos adornavit, nec D. Dionysium d'Olive, qui menda typographica corrigendi libenter in se curam suscepit, et operam studiose prosecutus est. Jam faxit Deus ut noster hic quantuluscunque labor in usus cedat Ecclesiæ catholicæ, cui quidquid fecerim totum consecro, quidquid scripserim totum submitto. § I. Defensio GREGORII ADVERSUS TOLLIUM. Plures non tantum ex heterodoxis, quod mirum non est, sed etiam ex Catholicis, Gre gorio parum æquos se præbuerunt, imo eum conviciis lacessere, calumniis atque etiam fal sis criminibus insimulare ausi sunt, quorum petulantiam frangere et contumelias juvət rotundere. Singulorum tamen calumniis et dicteriis in Gregorium refellendis non immo rabor. Missis igitur Dallæi, Clerici, Basnagii, etc., sat erit Tollium qui eos imitatus est, castigare, el diluere quæ adversus Gregorium falso et inverecunde scripsit. Is quidem in scriptis Theologi versatissimus, sed in auctorem iniquissimus, tam multa huc illuc, tam que injuriosa viro sancto sparsit in argumentis et notis quorumdam carminum, quæ ipse vulgavit anno 1690, ut omnia proferre longum foret præcipua tamen delibare, et falsa ostendere, animus est. Primum quidem in argumento, sive causa scripti» carminis, quod Gregorius de sø ipso et adversus episcopos» condidit, quodque Tollius Græce primus vulgavit, sie amaris salibus poclam carpit: «Cum vero omni vita, tum et cultu victuque monachum potius severissimæ integritatis, quam tantæ dignitatis ageret ac referret episcopum; ad hæc et altiores ob eruditionem defensamque SS. Trinitatis doctrinam spiritus gerere videretur, Ciceronianæque imbecillitati affinis, ut ille consulatum suum et expulsum urbe Catilinam omnibus tantum non horis memorabat, ita et ipse contusos Arianos et suam Triadem as sidue prædicaret, ingentem sibi quorumdam suorum presbyterorum, aliorumque episco porum conflavit invidiam... Sero sapiunt Phryges. Gregorius, qui promptissimum huno assensum non exspectarat; propria se captum videns ingenuitate animi, quanquam statim facti pœnitebat, pudore tamen adductus, in sententia perstitit... Hinc statim natæ hæ querelæ, hinc illæ, ut ita dicam, lacrymæ et cæteri threni, in quibus et patientiam, et animi robur, ac moderationem in tam probo viro desideres... Ciceronem sane nemo

melius expressit vita; moribus, eloquentia, fortuna, usque in exsilium; et in exsilio, uter mollior vix quisquam dixerit.» Neque vero his contentus Tollius, Gregorium adhuc gravius perstringit in notis að car mina a se vulgata. Ad primum versum carminis adversus episcopos (p. 4): «Est iu hisce vir, inquit, sanctissimus aliquid humani passus; optimi quidem consilii atque voluntatis, sed in ferendis injuriis aliquanto quam oportebat mollior, minusque a conviciis et acer bitate, quæ Christianum dedecet, temperans.» Quin et hæc scripta esse dixerat Tollius, aucto ex pœnitentia et adversariorum ludibriis dolore, irritatique inde in hanc veluti vin dictam ægri jam nimis animi perturbatione. Ad versum 18 ejusdem carminis, ubi ait Gre gorius Neminem in iis quæ dicam indicabo; altamen», inquit Tollius (p. 5), «id car mine de vita sua impigre et peracerbe fecit; id est, nominavit. Addit insuper Tollius (p. 6): «Ita exacte iis designatis, quos perstringit, ut nominasse non opus fuerit; sed et alibi Maximum nominat... ejus comam adeo satyrice exagital et adeo aspere, ut nihil su pra. Quid? inquit, laqueum proponere inimico ad suspendium, ut nihil de conviciis istis dicam, hominisne est Christum sectantis? Non videtur. Denique ad carminis 5, vers. 1, (p. 84) ¤ Capistrum ori suo impositum, præreptamque docendi publice facultatem Grego rius gravissime tulit et.... acerbis questibus deplorat; ergo nunc in adversarios suos, qui eum malis artibus ad episcopatus abdicationem compulerant, satyrice invehitur.» Gregorio æquior non fuit Dupinius, qui de eo talia scribere non est veritus (a): «Gre gorius quidem piissimus fuit, sed homo paulo minus consideratus, et negotiis ineptus. Tanto solitudinis desiderio flagrabat, ut nullo, quod ab ea retrahebat, officio diu fungi posset. Aggredi res arduas, moxque susceptas relinquere pernix. Cum tres episcopatus habuerit, ne unum quidem legitime habuisse dici potest. Ingenio erat Gregorius moroso et satyrico, et ita ad jocandum procax ut nemini parceret, ac ne quidem episcopis, quibus erat apprime infensus. Ita, quem impense prius laudarat, Maximi famam atris admodum et ad stuporem infuscavit coloribus ac denigravit.» Vellem ut eruditi viri qui hæc de Gregorio sentiunt et dicunt, nomina eorum, quorum faman maligno dente prosciderit, in medium proferrent. Nam quod spectat Maximum, quem unum opponunt, nihil moror. Interea vero nobis fas est his conviciis et calumniis omnia Gregorii opera tam orationes, quam epistolas et carmina opponere. Legantur, in quam, orationes, maxime quas habuit de moderatione in disputationibus servanda, etc. Legantur epistolæ, in quibus, velut in filio, parentis imago resplendet. Ibi liberales joci, jucundissimus in jocando lepos, argutiæ meræ ac veneres, sed satyræ nullæ. Legantur epi stolæ ad Theodorum et ad Theoctenum (b), quorum iram, desideriumque vindictæ suɔ ipsius exemplo comprimit. Legantur etiam carmina (c): legantur, inquam, vel ea ipsa unde calumniandi ansam arripuit Tollius. Hanc sibi statim regulam statuit Gregorius ■ Conviciis quidem exagitare fas non est quenquam; et ut homines cuncti ab eo abhor rent, ita peculiariter ipse vitium hoc odi.» Vel, ut ipse vertit Tokius (p. 5): a Neminem vero in his quæ dicam, indicabo, veritus no quemquam calumniari videar; quæ res et per se illicita est, et mihi præ primis exosa. Non enim quemquam designabo, ne proferre vi dear in lucem quæ occultanda erant.» Et paulo post (d): «Et quinam sint mali patebit deinceps, ubi meam orationem oppugnans manifesto te tuimetipsius accusatorem decla raveris.» Nimirum, ut cum Tullio loquar (e), «ego neminem nomino. Quare irasci nemo míhi poterit; nisi qui ante de se voluerit confiteri.» Quæ verba Hieronymus ad Nepolia num () de clericorum vitiis et ipse disputans usurpat, ut ad Rusticum (g), ex prologo libri tertii, Phædriana: «Qui generalem de vitiis disputationem in suam referunt contu meliam ……. suam indicant conscientiam;» vel ipsissimis Phædri verbis elegantius, «stulto nudabunt animi conscientiam.» Unde Hieronymus contra Rufinum generaliter pronun tiat (h): «Quando sine nomine contra vitia scribitur; qui irascitur, accusator sui est.» (a) Bibl. eccles., t. II, p. 655 Epist. al. 81 et 198. Carm. de seipso et adversus episcopos, v. 19 el seqq. (d) Vers. 29. (e) Pro lege Manil., c. 13. (f) Hier. ep. 35, t. IV, par. 11, p. 266. (g) Id., ibid., epist. 95, p. 771. (b) Adv. Ruf., lib. 1, t. II, part. n, p. 361.

Conticescant igitur atque erubescant, qui Gregorio crimina inferunt, quæ oderat, et a quibus `«peculiariter abhorrebat.» Neminem quemquam conviciis, vel satyris lacessivit, nec nisi generalis ejus de vitiis est disputatio. At nominavit Maximum, inquies. Quidni nominasset Proteum illum, lupum, Christiani orbis totius fabulam, notumque perturba toren? Hoccine demum est denigrare hominem? Hoccine famam ejus atris admodum et ad stuporem coloribus infuscare? Imo vero, qui talia fatur, nivem aspergit nigredine, ut Ethiopem lavet; et viro sanctissimo infamiam inurit, ut perditam impio famam restituat. Quid quod longe graviora de Maximo reticet Gregorius? Verum (a) cæteros ita designat, ut nominasse non opus fuerit.» Fatemur id quidem. Qua vero cautione, quæso, attendas. Primo namque, ne in episcopalem ordinem dicenda derivarentur et redundarent admonet Gregorius: «Non omnium, inquit (b), mentionem faciam... Nam multos etiam novi, de quibus loquendum est honestius. Verum quisquis improbus est, et plusquam improbus, vinci se domarique patiatur (c). Mali quidquid est vulnerabit orationis gladius; imo sicarios et homicidas, qui falsis sermonibus atque fit gmentis, pastores ipsamque doctrinam infamantes, innoxium animarum sanguinem ef fundebant.» Verbo dicam, lupos pastores insectatur, doctores spurios et adulterinos. Pu tasne vero nunquam licere, laudabile nunquam esse, ovinam pellem ac larvam lupis de trahere, ut detecti cognoscantur? «Si reipublicæ interest cognosci malos; profecto in terest Ecclesiæ, minus catholicos, falsosque pastores cognoscere. Et qui larvam detrahit, ut cognoscantur, ne mactent et furentur, is laudabilis est. Id præstitit Gregorius, qui posthabito privato commodo, periclitantium saluti animarum Ecclesiæque totius consulens, in improbos et vitia calamum strinxit; nihil nisi clarita tem, nisi pacem spirans (d). Ista flens potius quam mordens scripsit; imo «ludens» non nunquam, quia ridiculum acri res fortius ac melius plerumque secare noverat. Miror virum, alioqui ingenio perspicaci, lusum non intellexisse, ubi Gregorius, dubium de coma quid faciat ac propemodum desperantem cynicum fingens, sermone jam tritum ei prover bium festive suggerit: «Reliqui tibi præter malam crucem Jam video nihil.» Quis vanam Tollii (e) exclamationem risu non excipiat? Cui, inquam, risum non moveat hæc verborum Gregorii acceptio? «Quid? Laqueum proponere inimico ad suspendium, hominisne est Christum sectantis?» Quis enim mitior Gregorio? Etiamsi scripta tacerent facta, ipsa Maximi historia, acta concilii, sicarii, lapides quos excepit, nec quemquam ulcisci passus est. In his quæ objiciuntur Gregorii carminibus, nibil, aut fere nihil quod in Apologetico suo et alibi passim ad populum orationibus non reperiatur; imo nihil quod in suis De sacer dotio libris non scripserit paulo post Chrysostomus. Non igitur animi «imbecillitate, non «ægritudine,» non «impositi capistri» dolore, non abdicati a pœnitentia» episcopa tus, quæ nulla fuit, illa conscripsit Gregorius. Figmenta hæc sunt ab heterodoxis prolata, male a quibusdam Catholicis repetita. Apage ergo, Tolli, lepidam hanc tuam, imo injurio sam in Gregorium comparationem, qua Theologum cum Cicerone componis; hoc est, ▾ ita animo perculso et abjecto, ut sine sermone ullo, sine cogitatione ulla jaceret,»ut «(1) mentis errore teneri» vulgo crederetur (g). Quid confers violentum coactum Tullii exsilium, cum voluntaria Gregorii, et expetita, atque etiam extorta ab imperatore, et omnium ætatuni admiratione digna, Constantinopolitanæ sedis abdicatione? (h) Quid puerum tan tum non ejulantem, et fletibus, ne scriberet, «impeditum, cum athleta et glorioso con fessore componis(i)? Legesis omnes ad Atticum epistolas, quæ libro tertio continentur, Liviique Historiarum librum cxx, et tuæ te pudeat comparationis. Denique quid ambitiosa illa Ciceronis et usquequaque fusa jactantia, cum assidua, cum modesta, cum necessaria et religiosa prædicatione Trinitatis? Quid Christi ad Belial? Toll. not. ad v. 24 carm. 1, p. 6. Vers. 23 et seqq. Carm. al. 12, v. Carm. al. 1, v. 6. Vers. 939. (f) Ad Attic., lib. 111, epist. 2. (g) Ibid., ep. 12. (h) Ibid., ep. 14. (i) Ibid., ep. 10.

Quid hic theologo sanctissimo cum oratore profano? Quid humilitatis Christi discipulo, cum turpi et abjecto gloriæ mancipio, quem gloriolam, veritatis dispendio, corrogare non pudet? Ardeo, inquit epistola ad Luceium (a), «cupiditate incredibili.... nomen ut nostrum illustretur, et celebretur tuis..... Itaque te plane etiam atque etiam rogo, ut et ornes ea vehementius etiam quam fortasse sentis.... amorique nostro plusculum etiam, quam concedit veritas, largiare.» Item ad Atticum epistola 58. «Epistolam, inquit, Luceio quam misi, qua res meas ut scribat rogo, fac ut ab eo sumas; valde bella est; eumque ut approperet adhorteris, et quod mihi ita se facturum rescripsit, gratias agas.» Quis tulerit cum homine tam glorioso Gregorium componi? Nequidem ratione eloquentiæ comparari posse conce derem. Argutum nanique, acutum, et plane laconicum scribendi genus, sectatus est Gre gorius Tullius vero, ut scribit auctor (pag. 78), obstetricis animorum» Edm. Riche rius, Asianum et redundans» potius quam atticum et pressum affectavit. In Dialogo de oratoribus, elumbem et enervatam Ciceronis eloquentiam» vocat Brutus. Diutius forsan iis refellendis immioror, quæ ridenda potius et contemnenda, quam serio erant refellenda. Verumtamen cum lectores nonnulli sint, quibus plus religionis quam scientiæ inest, et quorum conscientia infirma ac timida lædi posset carminibus adversus Maximum et episcopos scriptis; juvat hos ex animis scrupulos evellere, quinam illi sint episcopi, quos exagitavit Gregorius, ostendendo; ut merito exagitatos, atque etiam dure increpitos, quili bet intelligat. Primo quidem nemo nescit correctionis fraternæ præceptum esse tam in veteri quam in nova lege: «Nou oderis fratrem tuum,» ait Moyses ³, a sed publice argue illum, ne habeas super illo peccatum;» Matth..xvit, 16, 17: «Si autem te non audierit (frater tuus), adhibe tecum adhuc unum, vel duos testes.... Quod si non audierit eos: dic Ecclesiæ.» Quin et ante legem scriptam, naturæ vi et charitatis, eo quisque officio teneba tur, imprimis præpositi, parentes, magistri, pastores. Ab ipsa enim natura et charitate, qua proximi salus nobis cordi esse debet, hujus præcepti necessitas fluit. Potest itaque, atque etiam debet et tenetur, qui scientia, dignitate, et officio eminet, arguere peccantes, dure etiam interdum increpare,» maxime «ut sani sint in fide*,» ut vitentur improbi ", idque nominatim ut discipulus, quem diligebat Jesus'; vel gra phice, ut apostolorum Princeps, ac Jud. ³, perstringere, atque etiam publice traducere. Manifesta enim peccata,» ut inquit Gregorius alter et ipse Magnus «non occulta correctione purganda; sed palam sunt arguendi, qui palam nocent.» Apostolo præcipiente «Peccantes coram omnibus argue':» quod Christus docuit et fecit, «acerbe et amare,» ut ait Augustinus (c); «sed amando,» quos arguebat Judæos. Hoc a prophetis et apostolis egregie præstitum nemo nescit. Ecclesiæ certe interest «hypocritas, falsos propnetas,» lupos sub ovina peile latentes dignosci, ut in odium adducantur et fugiantur a simplicioribus, ut nemini noceant (d). Hæc omnia charitatis erga proximum, erga Deum et Ecclesiam, officia fuere in Christo, in Joanne, in Stephano, cui «lingua ferox, lene cor;» qui «sæviebat et amabat.» Hæc etian in Theologo aliisque viris sanctis, quos aliquando Dei gloria, zelus domus Dei, immi nentia simplicibus mala, oppressa calumniis innocentia, religio, acrioribus verbis impios exagitare compulerunt, charitatis officia fuisse dubium non est. Nunc qui et quales fuerint episcopi, quos Gregorius in carminibus exagitat, et quæ facies Ecclesiæ totius fuerit, dicamus (e). Theodosius magnus anno 380 sacro fonte ab Ascholio Thessalonicensi episcopo lustratus «aureum ad populum urbis Constantinopoli tanæ» edictum dedit, quo sancivit «judicandos plectendosque hæreticos,» qui «quam pontifex Damasus Petrusque Alexandriæ episcopus sequebantur, fidem non amplecteren tur. >> Tunc itaque in palatium redeunte ac dominante catholica fide, ad eam quoque rediere 7 II Petr. II, 1 sqq Levit. xıx, 17. • Tit. 1, 13. • II Tim. 11, 17; 111, 5. • III Juan. 9. ] Tim. v, 20. (a) Cicer., Ep. fam., lib. v, ep. 15. (b) Greg. Mag, ep. 17, lib. xiv, tom. II, pag. 1280. (c) Aug., serm. 317, tom. V, p. 1270. (d) Aug. serm. 313, tom. V, p. 1262. 8 Jud. 4. (e) Socr., lib. v. c. 6; Soz., lib. vii, c. 7; God. Theodos., tit. 1, leg. 2. Gothof.

Tamus quid sit a zelatum esse pro Domino Deo exercituum ",»et quæ Christiana libertas esse debeat; ignoramus, inquam, licet et apostolos virosque apostolicos, imo Agnum ipsum mansuetum ita fuisse locutum legamus et audiamus. Non ergo culpandus, sed laudandus Gregorius, qui Christiana libertate utens, apostolo rum et Christi ipsius vestigia secutus, a zero zelatus est pro Domino Deo exercituum,» ac peccatores dure increpavit. Non «imprudenti nimium fervore,»ut somniavit Tollius, «successorem sibi petivit;» sed ardenti ac sincero vitæ privatæ et solitudinis desiderio. Non eum statim, nec unquam poenituit, quod sedem Constantinopolitanam abdicasset. Nullæ inde querelæ, nullæ lacrymæ, nulli a threni, in quibus patientiam et ani mi robur ac moderationem in tam probo viro desideres.» Id omne in viro sancto mira mur: æquiorem tantum in Tollio rerum æstimatorem desideramus. Fabulæ et somnia hæc sunt: longe aliæ sunt querelarum Gregorii et lacrymarum causæ. Dolebat, si doluit, de relictas oves, quas unice diligebat, imo quos in Christo genuerat filios; hos alieno, qui nec amore patrem satis, nec sollicitudine pastorem referret traditos dolebat, fame, siti arentes, hæresique prope dominanti expositos. Id quidem, et merito dolebat Gregorius. Hinc illæ lacrymæ fuere: non aliunde; non, ut male sanus fingit Tollius (p. 84 in not.) quod a capistrum ori suo impositum, præreptamque docendi publice facultatem,» gra vissime ferret. Nibil a veritate magis alienum fingi potest; si quidem adeo silentii tenax. erat Gregorius, ut hoc ipso etiam tempore, ne verbum quidem per totam Quadragesimam sit prolocutus; et ad loquendum alias sic tardus, ut ad id vix ac ne vix quidem compelli posset. Dolebat etiam tamen suavissimos sibi præreptos familiares et amicos; non äutem se verbo captum, et abdicationem proponenti citius quam vellet episcopos assensisse, sedemque Constantinopolitanain deseruisse, quam gaudens reliquit; ut argumento sunt plurimæ post reditum scriptæ a Gregorio epistolæ, maxime vero xtiv ad Amasonium data. Si iis de rebus dolere, mærere et indignari crimen est, Gregorii crimen esse, nec ab eo facile liberari posse lubenter fatemur. Cætera vero nihil dolebat, nec relictarum rerum ullo tenebatur desiderio. Tantorum itaque Ecclesiæ, quam Deus «acquisivit sanguine suo ",» malorum dolore Gregorius, non secus ac Athenis Apostolus incitatus, pie sibi temperare non poterat, ne que etiam debuit, ut teretibus ac teneris auribus consuleret, veritatis ac religionis dispen dio, sermonem emollire. Habent enim molliores illæ elocutiones nescio quid frigidi flaccidique, quo veritati semper nonnihil perit. Movent profecto aliter propria rerum no mina, propriisque inusta notis crimina: nec satis, si molliter innocentia, religio, fides defenditur; pene deseritur, si non etiam proditur. Nihil veri nimium videri debet adver sus innocentiæ et veritatis hostes: traducendi palam ii sunt, et nativis pingendi coloribus, ut agnoscantur, agnitique vitentur ac fugiantur. Hac ratione simplicibus consulitur, men dacium revincitur, error repellitur, vincit et triumphat veritas. Non jam immoramur fal sis criminationibus propulsandis quæ in Gregorium congessit D. Dupin., cum et satis ex modo dictis refellantur, et Dupinus ipse in sua ad DD. archiepiscopum Parisiensem de claratione, ut temere confictas damnaverit et revocaverit. § II. perpetua GREGORII VIRGINITAS CONTR▲ Beveregium et MURATORIUM ASSeritur. ■ Post Nicænum concilium, inquit Beveregius (a), Spiridionem, Gregorium Nyssenum ut Nazianzenum, tam patrem quam filium Theologum matrimonio copulatos fuisse, nemo in antiquitate versatus nescit.»Hæc confidenter scribere ausus est Beveregius, nulla ra tione, nullaque nixus auctoritate. Tam inauditam et insanam opinionem dormitanti scri ptori excidisse, dixerit quisquis in sola theologi lectione versatus fuerit; vel potius id a Beveregio scriptum in gratiam episcoporum suæ gentis, pro sua in matrimonium devo tione. Tale commentum notare sat esse, nec ullam huic refellendo operam impendendam ərbi 21 III Res. xix, 10. 18 Act. xx 28. (a) In notis ad canonem v apost.

nullus adhuc affirma ipsius postea errorem trarer, nisi malum serpere longius, et virum clarissimum, e Catholicis unum, Murato rium (a), qui mirabatur olim confidentiam Beveregii, præter quem vit Nazianzenum filium unquam sese matrimonio obstrinxisse, amplexum fuisse cernerem. Non tamen absolute amplexus est, sed suspicatus «Beveregii sententiam cum veritate consentire.» Qui etiam de Theosebia hæc ait: «Aut Nazianzeno nupsit,» quod a simillimum vero arbitror.» Itaque commentum Beveregii et pravæ Mu ratorii suspicionis fundamenta simul convellenda sunt. Ut a Muratorio incipiamus, verba, que viro docto fucum fecerunt, hæc sunt in epi grammate Theosebiæ, quod ipse vulgavit: Tpnyopiou pɛyáhov súčuyɛ &tpsxśwę· a Gregorii Ma gni vere conjux.» Ex his plurima colligit Muratorius: primo, Gregorii Nysseni uxorem non fuisse Theosebiam; id quidem optime deinde; Gregorium, qui «Magnus» ibi appel latur, Theologum esse, cujus uxor, eaque germana, Theosebia fuerit; id vero pessime denique hinc epigramma Theologi esse non posse. Quæ quidem ut penitas convellamus, primo statuendum, quod caput est, nullius unquam conjugii vinculis Theologum irreti tum, nedum Theosebiæ copulatum; 2° deinde nihil adeo impedire, quominus epigramma tribuatur Gregorio Nazianzeno, 3° neque ex epitaphio, neque ex epistola alias xcv sequi Nysseno Theosebiam nupsisse. Sic Gregorium utrumque a conjugio liberum, et cælibera vitam duxisse constabit. Muratorius inter Theologum et Theosebiam matrimonium fuisse suspicatus, Theose biam cum viro Nazianzeno castitatem potius, quam thori conjunctionem servare vo luisse» conjiciebat: mox idem «inter utrumque carnis communionem» admittit, sed ad breve tempus, et arbitratur «recenti huic opinioni suffragari posse versum illum Theo logi, ita scribentis in carmine 1v de animæ suæ calamitatibus: Arap Emeita yáμoo Bapuv Curdy Extos Enxa. Deinde vero grave jugum matrimonii a me seposui.» Nihilominus ta men hæc ita se habere asserere non ausus est Muratorius. Amamus virum doctum quod præ verecundia rem tam inauditam pro certe non affirmat. Nos vero omne prorsus matrimonium a Gregorio propulsamus. Ipse Muratorius (b, ar gumenta suppeditabit: «Cur enim Gregorius, inquit, qui tam sæpe ac tot verbis, vəl mi nuta vitæ suæ monimenta versibus clausit, hoc unum non levis momenti præterisset, aut tam jejunus commemorasset?» Neque vero id tantum silentio, et argumento, ut vocant, negante; quanquam id genus argumenti valere debet, ubi quid habet, quod facti vim et locum obtineat: hic autem habet, si unquam habuit; cum qui rerum suarum historiam, non uno, sed multiplici poemate, non obiter, sed dedita opera accurateque texere se pro fitetur, rem tamen unam e præcipuis, si non etiam ex omnibus præcipuam silet, quæ ad vitæ varietates, quas litteris mandat quam maxime facit, quale profecto est vitæ genus et cursus, quem Gregorius tenere decreverat. Ubi enim de genere vitæ diligendo Nazianzenus agebat, ibi sane debuit agere de matrimonio, si posthabita cælibe vita ad nuptias convo Javit. Neque vero eos, qui matrimonii vinculis astrictum fuisse Gregorium censent, istua ma trimonium collocaturos esse arbitror postquam presbyter creatus est. Ad confictas itaque Theologi nuptias tempus id unum superest, quod ante sacerdotium ejus effluxit. Consen tit Muratorius et ait (c): «Non diu constitisse carnis communionem inter Nazianzenum et Theosebiam; sed utrumque castitatem jam pridem elegisse, ut sacerdotium ille iniret, ut inter diaconissas ista cooptaretur. Verum tempus illud ipsum est, in quo accurata Gregorii narratio nullum ullo vitæ ipsius momento consistere matrimonium patitur. Ut enim fingas Theosebiam, aliamve quamlibet Gregorium uxorem duxisse, quidquid et quoquo modo finxeris, id omne ruit et penitus subvertitur disertissimis Gregorii verbis, vitam suam describentis, ibique accuratissime ubi de vitæ genere deligendo. Gregorii parentes non ipsi auctores fuerunt ut animum ad uxorem appelleret; parentes, inquam, qui non modo filii votum castitatis ac propositum norant, sed eum ipsi, prius (a) Murat. notæ in epigr. 32 Theoseb. a se editum, p. 131, 132, 134. (b) Ibid. (c) Ibid.

quam nasceretur, Deo dicaverant, et natum obtulerant, adeo ut ab utero matris Deo sa cer, ac puer oblatus fuerit, et quidem ad altare, solemni ritu tactisque sacræ Scripturæ libris quod ipse seribit Gregorius (a), qui parentis votum ac desiderium ratum habuit,» et præstare quovis tempore studuit, atque etiam præstitit. (b) Devinxit me sibi amica. castitas, inquit, et carni vincula injecit, simulque ardentem divinæ sapientiæ ac vitæ mo nasticæ amorem injecit; vitæ, quæ dici potest futuræ primitiæ; quippe quæ costa non indiget, quæ corpus circumplectatur suum, verbisque deceptum blandis ad amara degu standa adducat: hæc sunt conjugii vincula, quibus Gregorius a puero copulatus est. Conjux ipsius, non Theosebia, sed perpetua castitas; conjux sapientia fuit, ac utriusque socia et adjutrix «monachi vita, cujus amorem ipsi» injecit castitas, quam in naufragii periculo vovit, et quam toto vitæ tempore, quantum licuit ac penes ipsum fuit, professus est. Innumera ex Gregorii scriptis alia proferre testimonia facillimum esset, quibus illum nullo unquam matrimonio constrictum fuisse, sed ejus, quam amabat unice, «castitatis jugo colla perpetuo firmiterque submisisse» manifestum fieret (c). Legatur narratio som nii quod sanctissimus doctor fuse describit (d), et in quo adhuc puer, nec tamen admo dum puer, verum ea ætate qua boni et mali imaginibus animus informatur,» castitas et sapientia sibi visæ sunt humana specie, tantaque ex ipsarum afflatu et coliequio puritatis dilectio in cor emanavit ipsique semper inhæsit, ut vecordes, ne quid dicam amplius, merito videantur, qui de Gregorii perpetuo cœlibatu vel tantisper dubitaverint (e). Unde vir factus Gregorius, et cum Athenis reversus deliberaret, non de vitæ cursu, verum de via, qua expeditus ad propositum finem certius perveniret, hoc primum ponit: «(f) Jam olim mihi certum erat, ac veluti lege sancitum, quæ carnis sunt in profundum ea projice re; idque tum magis ac magis arridebat.» Quid igitur sibi vult Gregorius his verbis (g), «grave jugum matrimonii a me seposui?» Non impositum hoc onus abjecit, sed ab eo semper declinavit, a se amovit, ab eo abhor ruit, amore castitatis et vitæ monastica. Sic grave onus matrimonii excussit, haud qui dem impositum unquam; sed a se amovendo ne imponeretur. Non aliter Gregorius excus sit onus matrimonii, quam caute fugiendo quidquid hoc vitæ genus spectat, utpote con trarium proposito servandæ virginitatis et voto monasticæ vitæ. Certe Gregorius, qui vi tam monasticam iterato voto se amplexurum promiserat, uxorem sibi adjungere non po terat, quin datam Deo fidem falleret, scelusque maximum in se admitteret. Absit igitur ut virum tam sanctum, pietate insignem, tantum scelus perpetrasse; absit, inquam, ut Gre gorium spreto servandæ virginitatis voto, quo obstrictus erat, qui ab utero matris sa cer erat, qui matris votum ac desiderium ratum habuerat,» uxorem duxisse arbitre mur, aut suspicemur. Talis suspicio tam in Gregorium injuriosa, quam contraria ve ritati. Constare debet ex dictis Gregorium nullis unquam nuptiis, nec cum Theosebia, nec cum alia qualibet femina alligatum fuisse. Quo disputationis capite posito, ac eorum, quæ se quuntur, fundamento, jam sponte sua sequitur Theologum non esse eum, qui in epita phio Theosebiæ Magnus» dicitur, et cujus Theosebia vere conjux»comparve appella tur. Hinc efficitur, nihil obstare quominus hoc epitaphium a Gregorio elaborari potuisse credatur. Imo non tantum potuit, sed reipsa ab ipso elaboratum esse ex epistola al. xcv manifestum est; quæ quidem epistola cum epitaphio rebus et verbis ita consonat, ut utrius que, vel neutrius, auctor agnoscendus sit Gregorius. Fatentur autem omnes epistolam, germanum esse Theologi fetum ad Gregorium Nyssenum scribentis. Pro certo itaque ha bendum, Theologum nec Theosebiæ, nec ulli alii unquam connubio junctum, eumdemque esse auctorem epitaphii. Præterea Muratorii, qui epitaphio, ut et epistola ad Gregorium Nyssenum, perpetuam Theologi virginitatem labefactari suspicatus est, rationes evane scunt et funditus corruunt. (a) Carm. al. 2, v. 426, 433, 448, 449. Ibid., v. 456, etc. (c) Carm. 5, v. 110. (d) Ibid., v. 205, 206, 207, 208 ad 313. 280 et seq. (e) Carm. al. 1, V. (f) Ibid., v. 284, 285. Carm. al. 5, v. 283.

Jam vero si quæras, quis ille sit Gregorius, qui in epitaphio «Magnus» dicitur, ultro respondebimus, nullum alium esse quam Nyssenum. Quod autem Theosebiam spectat: in epistola «sacerdotis conjux» comparve appellatur; in epitaphio sacerdotis illius nomen declaratur; rursusque cujus sacerdotis et cujus Gregorii fuerit «compar Theosebia de nuntiatur. Quisquis illas litteras legerit, non dubitabit quis ille sit Gregorius. Ejus enim ipsius sacerdotis, ut est in epistola, ejus Gregorii, ut disertius habet epitaphium, Theose bia compar, vel si mavis, a conjux,» a quo illam in epistola commendat laudatque Theologus; ejus iterum sacerdotis, cui et virtute «par» et honore Theosebia prædicatur, ejusque adeo sacerdotis, ejus Gregorii «compar,» ad quem pertinent illæ laudes, ad quem datæ sunt litteræ. Quæ cum sint ad Nyssenum scriptæ, ipsissimus ille Gre gorius habendus est, cujus et a soror» et «conjux,» seu magis «compar,» ut in epitaphio Theosebia designatur. Et certe cum Nysseni, et non sacerdotis alterius GÚLU Tov Baronius, continuatores Bollandi, Rivetus et alii senserint Theosebiam in epistola di ctam, eamdemque sororem; quid incommodi esse potest idem admittere in epitaphio, quod in epistola admittitur? Superest, ut quo sensu Nysseni «soror et conjux,»outuyos, Theosebia dicatur, expona mus. Primo quidem, significatione propria utrumque dici non potuit; ab obvio igitur et proprio sensu vox deducenda, et quærenda interpretatio. Theosebia in epitaphio téxos Eμ , Emmeliæ filia dicitur: quod si «nurum» interpreteris, ad Baronii, Henschenii et Papebrochii, Riveti aliorumque, qui Nyssenum connubio junctum cum Theosebia fuisse volunt, sententiam accedes; nec a consuetudine, qua nurus a filiæ» plerumque appellan tur ab iis, quas socrus habent, penitus recesseris, a veritate autem prorsus abscesseris. Neque enim sinit epistola, de qua toties, illam epitaphii vocem ullo modo sollicitare, at que etiam huc et quam maxime cum epitaphio epistola concurrit, ut «Basilii soror,» quod præ se fer epitaphii titulus, et Emmeliæ filia, quo in ipso est epitaphio, germanaque adeo ac proprie Nysseni soror Theosebia astruatur. Epistolæ verba sunt: a Te admiror ob eain tolerantiam ac philosophiam, quam discessu beatæ sanctæque sororis vestræ præstare te audio:» quæ quidem verba illud epitaphium alio prohibet detorqueri. Et paulo inferius prædicat Theosebiam, «Ecclesiæ decus, Christi ornamentum, ætatis illius bonum, femi narum fiduciam, Theosebiam in tanta fratrum pulchritudine formosissimam et clarissi mam;» fratrum, inquam, quinque, et sororum totidem. Quibus egregie concinit in Emme liam epitaphium cxxx apud Muratorium. Mitto quæ ex iis laudibus pro Theosebiæ perpe tua virginitate colligi possint, quam quidem si professa non esset, digna profecto non esset que tot inter fratres ac sorores virgines & clarissima, et Christi ac Ecclesiæ decus et ornamentum» diceretur. In epistola Theologi ad Nyssenum hæc observanda maxime sunt verba: «Theosebiam meam; meam enim voco, quæ ut Dei legibus consentaneum erat vixit; quandoquidem spiritalis cognatio corpoream antecellit.» Tantam hæc verba vim habent ad probandum Theosebiam sororem esse germanam Nysseni, et ad arcendum penitus cum ab eo, tum a Nazianzeno conjugium, ut mirum valde sit viros doctos ex his verbis ansam arripuisse alterutri Gregorio cum Theosebia matrimonium affingendi, ex quibus contrarium statuere debuerant. Certe Gregorius, cum «cognationi corporeæ,» qua Nyssenum Theosebia attingebat, «spiritalem» opponit qua ad se ipsum pertinebat; cum «spiritalis» hujus «cognationis» causas ac rationes reddit, quod nimirum Theosebia Dei legibus consentanee vixit, " omnem prorsus a se et a Nysseno matrimonii suspicionem propulsat. Theosebia soror erat Nysseni, cognatione corporali; soror vero Nazianzeni, «cognatione spirituali;» neu trius autem uxor. Nec movere debet vox ista oúčvyoç, qua usus est auctor epitaphii. Idem enim hac voce significare voluit Gregorius, quod in epitaphio XLI apud Muratorium p. 40: Kaprépiov the one aútuyov Ge6ins Rapuisti, inquit, Nicomedes, Carterium tuæ pie talis socium.»Nazianzeno certe licuit quod cuique licet, vocibus iis abuti, quibus vo Juerit, modo debniat, novamque quam iis affingit significationem exponat. Quod sane disertissime præstitit, Theosebiam sororem Nyssenį germanam esse confirmans, ejus

demque diaconissam his verbis astruens, quibus aptiora non sunt ad designanda diaco nissæ merita et munia: «Theosebiam vere sacram, atque adeo sacerdoti comparem et parem honore et magnis mysteriis dignam.» Præterea vox Græca cuyos non proprie significat eos, quos Latine conjuges vocamus, maritum et uxorem; sed eos generatim, qui operis ejusdem socii, idem veluti jugum trahere censentur. Ita consilii participem vocat cuyov Aristophanes in Pluto: ita quoque Plato. Sic e nostris, Macarius Ægyptius monachus outúyous nominat discipulos, quos binos Dominus misit, tanquam conjugales. Eo etiam sensu Theosebia ayos Gregorii Nysseni fuit et dici potuit, quod illi «par honore,» ¿µótipov, quod «magnis digna myste riis, twv μerálwv µsτnplwv àεlav, iisque ministrandis fratrem soror, sacerdotem diaco nissa adjuvabat, et conjuncta opera collaborabat. Hæc autem de voce outuyos disputavi mus, salvo Basilii patris ejusdemque episcopi connubio cum Emmelia, et Gregorii patris cum Nonna. Emmelia enim et Nonna, sanctissimæ feminæ, vere conjuges, altera Basilii patris, altera Gregorii patris fuere, quod aliis et plurimis argumentis constat. Neutra cum marito consanguinitatis ullo gradu erat conjuncta, ut vocem a nativa significatione deducere opus sit. Nemo jam non intelligit quo ordine habenda sit vana Muratorii de matrimonio Theo logi suspicio, et quanto in errore versatus sit Beveregius, qui confidenter asserit nemi nem in antiquitate versatum nescire Gregorium Theologum matrimonio copulatum Suisse. Imo nemo in antiquitate versatus id unquam cogitavit unus Beveregius natum ex se tam inauditum commentum protulit. Certum igitur et inconcussum maneat nullis alligatum unquam nuptiis fuisse Theologum, qui, ut ait Theodulus monachus in Grego rii Theologi laudatione (p. 153), «nuptias non attigit, verum in perpetua virginitate vixit. Certum quoque et inconcussum maneat Gregorium Nyssenum connubio junctum non fuisse cum Theosebia, quæ quidem soror ipsius erat, non autem conjux; adeoque et ipsum, si alio non fuerit conjugio implicatus, liberum et cælibem perpetuo vixisse. Sane qui eum nuptias attigisse voluerunt, non aliam quam Theosebiam eum uxorem habuisse statuerunt, nec alio nixi fundamento quam epistola al. xcv; quæ cum aliam præ se ferat sententiam, ruit omnino nuptiarum Nysseni fundamentum, victrix est opinio Centuriatorum (a), qui eum perpetuo cælibem vixisse volunt, et laudant orationem Gre gorii al. xx in Basilium Magnum, Librum De virginitate scripsit Nyssenus (p. 117), in quo hæc sunt verba: «Veluti quodam terræ hiatu prohibemur, quominus ad hanc virginitatem accedamus;» quæ verba amissæ virginitatis quamdam suspicionem videntur injicere. Verum hæc verba ipsa, et comparationes quas adhibet si perpendas, suspicio evanescet: Non enim virgi nitatem ipsam, sed illius vitæ commoda, utilitates, quietem deplorat. Non, inquam, nudam ac simplicem virginitatem in eo tractatu proponit Nyssenus; sed vitam Deo de votam, liberam curis ac coelestem, cujus adjutrix in primis et socia virginitas. Negotiis autem sæcularibus distracta primum, dein episcopali sollicitudine Nysseni vila cum fuerit, nihil mirum ab eo, qui tantis bonis carebat, sortem suam deplorari. Qui vel pro logum legerit, ubi accuratum totius libri argumentum, rem intelliget. § III. de vita MONASTICA QUAM PROFESSUS est gregoriuS. Monasticæ vitæ professione astrictum fuisse Gregorium, nec non Basilium, Chrysosto mum constans est omnium retro sæculorum sententia. Cum id negari absolute non possit, novam quamdam opinionem, apud antiquos inauditam prorsus, doctus Thomas sinus invenit, ut monachum non fuisse Gregorium, nec Basilium ostenderet. Hujusmodi figmentum arrisit celeberrimo abbati Trapensi, monachorum studia impugnanti (b); ne, si Gregorium, Basilium, Chrysostomum, etc., monachos fuisse agnosceret, monachis fas esse studio incumbere, agnoscere cogeretur. Hæc Hieronymi epistolæ ad Principiam verba, hujus novæ opinionis fundamentum statuit Thomassinus (c): «Suburbanus vobis ager pro monasterio fuit, et rus electum pro solitudine.... Quis hoc crederet, ut con (a) Cent. Iv, c. 10, verbo Greg. Nyss. centur. (b) Rép. aux étud. monast., p. 178. (c) Discip. ec., part. 11, lib. 1, cap. 46.

sulum pronepos (Pammachius, quem Hieronymus appellat apipyo monachorum) «inter purpuras senatorum furva tunica pullatus incederet?» Hoc totum est, si fides Thomassino (a), mysterium monasticæ professionis Gregorii, Basilii, Chrysostomii, etc., Gimirum furva tunica pullatum incedere, rure versari. Non aliam in his sanctis vitæ monasticæ professionem agnoscit Thomassinus, simulque negat «vere monachum esse, nisi qui se ad totum vitæ tempus astringat, seque omnibus professionibus spoliet ac nudet. Verum difficile non erit, inquit noster Prudentius Maranus, Thomassinum refellens, utrumque de Basilio astruere; et quod eruditus Thomassinus statuit, ut eum monachum non fuisse probet, id convertere in argumentum veræ illius monastica pro fessionis. Quod de Basilio difficile non est, de Gregorio difficilius non erit, cujus scripta amplam segetem suppeditant, Vereor ne actum agere videar, et supervacaneo incumbere labori, si de Gregorio id probare aggrediar, quod de Basilio probavit ejus epistolarum editor. Qui enim unius vitæ monasticæ professionem probat, utrumque monachum fuisse ostendit. Aggrediar tamen, si quidem hanc provinciam noster Prudentius «sodali operum Gregorii editionem elaboranti reliquit, nihil ipse «in his quæ ad sanctum Gregorium Nazianzenum spectant immoratus.» Ut quis vere et proprie monachus sit, requirit Thomassinus ut se ad totum vitæ tempus astringat, seque omnibus possessionibus spoliet ac nudet.» Utrumque præsti tisse Gregorium, Gregorius presbyter, ejus Vitæ scriptor, disertis verbis testatur (p. 8 et 9). «Iose sibi consulebat ut, quemadmodum in vitæ discrimen adductus promiserat, Deo sese offerret, et a mundo sejunctus, cum eo qui solus purissimus est, vitæ consue tudine jungeretur, atque ex librorum sacrorum lectione veritatis splendorem hauriret.» * Idque etiam per omnem vitam facere non destitit, monachus esse potius habens quam mundanus, et pauper quam quæstuarius: povaσths avel xooμixou.» Quidquid igitur Thomas sinus requirit, ut quis proprie dicatur et vere sit monachus, id omne Gregorius præsti tit; imo plura quam postulat. Quidquid objicitur a Thomassino, adductum crederes ad probandum monasticam vitam professum fuisse Gregorium. Opponit tamen vir doctus, Gregorio fontem et hortum fuisse, adeoque ipsum suorum sibi reservasse partem bonorum et propterea vere et proprie mona chum non fuisse. Hæc Gregorii verba sunt in carmine post abdicatam Constantinopolitanam sedem condito (quod quidem observare plurimum interest), in quo se monachum appellat, quod dissimulat Thomassinus (b): «Nuper quidam, inquit, stultus, deliciis perditus, dives atque insolens, delicias mihi vitæque mollitiem objectabat, cum alia multa dicens, tum etiam illud, me divitem et copiosum esse, ut qui et hortum, et otium, et mediocrem fon tem habeam.» Hinc concludit Thomassinus, Gregorium non omnia bona abjecisse, adeo que non proprie monachum fuisse. An serio, an jocose et ridere volens hoc dixerit vir do ctus, dubitari posset: mirum enim virum doctum talibus momentis, si momenta licet ap pellare, rem tam apertam impugnare. Gregorius hortum habuit et parvum fontem; quæ qui libet, ut quotidie videmus, habet eremita: quis inde serio colligat, Gregorium suorum sibi partem bonorum reservasse? Idem etiam posset dicere cum a stulto deliciisque perdito,» Gregorium divitem et copiosum fuisse. Quem Gregorius sic refellit (c): «Si fontem, vel hortulum, vel umbrosum nemusculum... possideamus, id delicias interpretamini,» ma. guam nostrorum nobis partem bonorum reservasse arbitramini. «Quid vero, inquam, o miser, lacrymasne laces, et ventris frenum, et genuum vulnera, noctesque insomnes, qui bus monachi sua corpora conficientes enecant?» Hæc Gregorius: quem omnia abjecisse, seque omnibus possessionibus spoliasse ac nudasse, quod requirit Thomassinus ut quis vere monachus dici et esse possit, certum est ipsiusmet verbis. Omnia dimisit, nihil sibi servans, etiam facundiæ labores: «Omnia ei qui me in sortem accepit et servavit dono dedi, possessiones, xτñσiv,» etc.: eadem passim repetit Gregorius in orationibus et in car minibus. (a) N. 13, 14 et 15, p. 165. (b) Carm. al. 59, v. 1-4. (c) lbid., v. 15 et seq.

«concine, quæso, ornatum; tugurium videlicet et tecto et januis carens, foeum ignis et «fumi expertem, parietes igne exsiccatos, ne luti guttis impetamur, Tantalis-similes, ea demque poana multati, nimirum in aquis sitientes, miserandas illas epulas et jejunas, «ad quas e Cappadocia, non tanquam ad Lotophagorum paupertatem, sed veluti ad Alci «noi mensam, nos novi et ærumnosi naufragi vocati sumus. Memini enim panes illos et juscula, sic enim nominabantur, semperque meminero, dentibus circa fragmenta colla ■ bescentibus, ac postea erectis, velutque e cœeno retractis; quæ sublimius tu amplifica «bis, propriis ca'amitatibus videlicet orationis magnitudinem tibi suppeditantibus. Qui «bus nisi iila magna, et pauperum vere studiosa, mateṛ tua nos quam celerrime liberasset, «nobisque tempestate jactatis velut portus exstitisset; jampridem apud vivos esse desiis semus, fidei Ponticæ nomine non majorem laudem consequentes, quam miserationem «moventes (a).» Hæc licet joco Gregorius, seria tamen describit. Quanta enim vitæ austeritate, cum ipse, tum cæteri monachi eamdem solitudinem incolentes vixerint, ex his, quæ de sibi subjectis monachis ad Hellenium scribit, satis apparet (b): «Ipsi enim, inquit, partim in antris sokitariisque, et ad terram stratis rudibusque cubilibus delectantur; a domibus abhorrent, cognatamque coelestis sapientiæ quietem amplectuntur: partim ferreis compe dibus sese excruciant, ut vitium una cum corpore conficiant. Alii rursum ferarum ritu parvis angustisque domibus inclusi, ne mortalis quidem cujuspiam vultum aspiciunt, ac sæpe etiam totos viginti dies, totidemque noctes, a cibo abstinent, dimidiaque ex parte Christi jejunium imitantur; utque nonnihil ipse gloriosi prædicem, quidam illorum mei gregis ovis erat, hinc parvo quodam oppido egressus. Sunt insuper qui garrulam linguam quasi vinculis quibusdam astringunt, labiaque silentio comprimunt, summæque i!li Menti laudis sacrificium sola mente offerunt. Est etiam qui annos integros in templo stans, puras ad Deum manus expanderit, noc, quod vix cuiquam fidem facturum est, vel tantillum obdormierit, sed vivi lapidis instar Christo defixus steterit, ac velut obriguerit. Huic porro exigui cibi reliquias vicinus corvus impertiebat, panemque integrum, si duo forte essent, afferebat. Quin etiam quo tempore Christus salutifero illo supplicio per functus mortales reliquit, inventus est quidam, qui hinc ad divinum montem ascenderet, ibique et sermone, et mente, et membris immotus stans, ventis nivibusque jactaretur; nec, quanquam alioqui plures viri pii eum circumstarent, et ab eodem obnixe contende Tent, ut aliquam sui corporis rationem haberet, precibus tamen nullis moveretur; sed Christum regem fortissime consertis, ut dici solet, manibus retineret.» Alibi de Ponticis monachis hæc habet Gregorius (c): «Plerique sub ferreis vinculis ingemiscunt; alii rursus pro cibo cineres habent; sunt quibus potus lacrymis temperatur; alii hibernis nivibus impetiti, quadraginta dies, tolidemque noctes, velut arbores quædam perstant, corde nempe e terra migrantes, Deumque solum in mente habentes... Quid da pique eos commemorem, qui oculos claudunt, et aures velut pessulo quodam obdunt, ne aculeus quispiam mortis furtim irrepat? At hæc medicamenta carni hosti meo pro pino. Hæc Gregorius, qui hæc etiam alibi fusius (d): «Carnem meam ætatis flore la scivientem et æstuantem multis ac crebris laboribus attrivi, ventris satietatem vicinamque rabiem sustuli, oculos temperantiæ adjumento palpebris infixi, iram abrupi, membra de vinxi, risum deploravi; omnia Christo cesserunt, priora omnia conciderunt. Terra mibi lectus fuit, asperrima vestis membra contexit; pervigilia etiam et lacrymarum imbres adhibui: interdiu labori humeros subjunxi: hymnis tota nocte concinendis corpus in star statuæ defixi; nullam omnino humanam voluptatem nec in animum quidem et cogi tationem admittens. Atque hoc quodam mihi vitæ institutum erat.» Sic mediam viam iniit Gregorius inter eremitarum et migadum vivendi rationem, cœ nobiticam amplexus ex utraque temperatam a Basilio. Is primus omnium cœnobitas in Oriente instituit, legesque condidit, quas etiam exemplo docuit una cum Gregorio, qui (a) Ep. al. 8. (b) Carm. al. 47. (c) Carm. al. 4. (d) Carm. al. 54.

his etiam positis: quanto magis si falsa sint, ordinato in ejus locum suffectoque episcopo, vel novo certe episcopatu exstincto? Constat enim alioqui cum Anthimo Basilium in concordiam postea rediisse. Et qua, quæso, conditione, pacato Anthimi bello, Gregorius per bellum istud ex Antiocheni con cilii canone 18 hucusque liber, liber esse perseveravit, idque palam ac a manifesto,» nisi alterutra ex his conditionibus accepta; vel ut Anthimi, cujus provinciæ Sasima cede bant, ordinatio valeret, vel sane locus episcopo careret? Alioqui si ejus loci renuntiatus erat episcopus, quod objiciebant adversarii, jam nec occultis nec cognitis rationibus liber, sed tunc Ecclesiæ Sasimensi manifesto Gregorius illigatus; imo et a communione privan dus» ex ejusdem Antiocheni concilii canone 17, a si ad Ecclesiam sibi commissam, remotis jam impedimentis, ire non acquievisset.» Liber itaque a Sasimis Gregorius ac liberrimus semper fuit, tum ante, tum post factam cum Anthimo pacem; etiamsi ad eam Ecclesiam fuisset publice et canonice renuntiatus. Superest igitur ut tacita et occulta, si dici liceat, renuntiatione, Sasimorum episcopus Gregorius fuerit: verum ne id quidem ulla ratione defendi potest. Neque enim conniventibus vel tacite probantibus episcopis, clero, populis, quæ tacita renuntiatio est, unquam hanc Ecclesiam administrasse ullo modo dici potest; quam forte nec adivit unquam, nec a limine salutavit, in qua nec sedit, nec ut sederet ulla vi cogi potuit et adduci. «Certamen iniit pater, inquit ipse (a), «ut in Sasimensi sede me collocaret: ut autem non valuit,» etc. Paulo post: «Datam autem ne minimum quidem Ecclesiam attigi; ita ut nec unum ibi sacrificium Deo obtulerim, vel preces una cum populo fuderim, nec clericorum cuipiam manus imposuerim.» Ex his tum factis, tum dictis liquet, quis in Gregorio a renuntiationis et proclamationis» sensus: ille nimirum, qui hodieque initæ possessionis, et ut vocant, beneficii cujuspiam «investituræ;» seu fuerit illa «tacita,» cum alicui sedem invadenti, aut eorum ad quos conferendi beneficii non omnino jus pertinet precibus, vel etiam vi quadam Ecclesiam ad ministranti connivent, silentque veri patroni ac legitimi collatores beneficii; seu fuerit «renuntiatio» ad juris apices formamque legibus sancitam, lectis et expositis patroni, regisve «diplomate» conferentis, seu, ut vocant, provisionibus, et «bulla,» si qua sit, papæ, aut «visa,» atque a promovente, in sede ut plurimum eo qui promovetur collocato, aliisque de more peractis, quibus hodie quis vel episcopatus, vel alterius beneficii posses sor firmatur, aut certe, si alius intercedat, «denuntiatur, et prædicatur,» quod Græca ipsa xηpúσosta sonant; quanquam non eo id in Oriente, quo in his partibus, modo fieret. Sen sum hunc exhibent verba Gregorii, contraria et opposita de Nazianzo Sasimisque scriben tis: Sasimis «propositum,» designatum, ac si velis, nominatum antistitem, non autem Nazianzo; contra vero Ecclesiæ Nazianzenæ non propositum, non designatum, non ordi natum episcopum, sed renuntiatum tamen, idque «(c) primum et ab initio,» quanquam «non publico,» sed tacito tantum genere renuntiationis: quæ quidem specie tenus pu gnantia, hac ratione conciliari et intelligi possunt. Ecclesiæ alicujus pastor non is censetur, nec in pastorum numerum refertur, qui ad eam electus, promotus, vel etiam ordinatus, jure tandem cadit; sed qui victa causa pos. sessionem adit atque obtinet. Qua igitur ratione Sasimensis Ecclesiæ episcopus dici posset Gregorius, qui Sasima non attigit quidem, nec illic episcopalis muneris vices ullas obiit? Si Sasima dixit «sua,» id non nisi ironice: egregium illud Basilianæ amicitiæ munus ridet et exprobrat. Vel etiam «sua» dicere potuit, quia sibi attributa, sibi oblata, sibi data, sed a dubio possessore. Priusquam Sasima dimittamus, exemplo rem illustrabimus. Beneficium, ut vocant illud, cui animarum cura incumbit, vulgo curatum, uni clerico patronus; alter pro patrono se gerens alteri præsentet conferatque; aut certe in curia Romana quivis alius obtineat. Pos sessione jura sua firmet alter; alter aut arceatur, aut segnius agat. Dum interim sub judice lis est, intra annum, ut fit, sacerdotio uterque initietur ea mente et consilio, ut officio suo fungi valeat. Ad Ecclesiam eamdem ordinati ambo vel interea paciscantur, vel senatus (c) Epist. al. 225. (a) Carm. De vita sua, v. 497, et ‍seq. (b) Epist. al. 42.|

consulto possidenti jus asseratur, vel alter denique, minime contentiosus, nec litium amans, æmulum ultro sinat possessorem, ipsique suo jure cedat. Sacerdos quidem is erit, propositus etiam, designatus, ordinatusque ad Ecclesiam illam, velut ad Sasimensem Gro gorius Num idcirco dicetur illius loci sacerdos, et in pastorum hujus Ecclesiæ catalogum unquam referetur? Minime sane; quia dubio semper aut controverso jure suo cecidit aut sponle cessit. Quod ætate nostra «præsentationes, provisiones, collationes» vocant, hoc majores no stri ad hanc vel illam Ecclesiam ordinationes appellabant; quia tunc nemo sine titulo ordinabatur. Quæ si aficunde cassæ haberentur et irritæ, nullum, ut ita loquar, ad extra sortiebantur effectum: et qui nullius loci sacerdos aut episcopus manebat, «Vacans,» exov, dicebatur. Talis fuit, ut ex dictis patet, ordinatio Gregorii ad Sasima. Fuerit ergo Gregorius ad Sasima propositus, designatus, inauguratusque episcopus, ordinationi suæ consenserit, Sasimensis tamen episcopus nec fuit, nec dici potest, nisi ab invidis et calumniatoribus; quippe qui nec aperte, nec tacite, non canonica, non alia qua vis ratione loci illius episcopus fuerit renuntiatus, nedum unquam in Sasimensi sedo collocatus et firmatus. Quæ hactenus disputavimus, aperta, vera, certa, necessaria erant ad propulsandas n Gregorio nostro calumnias; apta etiam et commoda ad abstergendam a textu Græco cor ruptionis notam, atque ad tollendam ab innumeris locis, qui pugnare inter se videntur, repugnantiam. Hac via nimirum iniquæ de translatione ad sedem Constantinopolitanamı quæstiones; de tribus episcopatibus, simulque nullo, meræ veteris invidiæ ac recentioris cujusdam scriptoris seu calumniæ seu commenta (a); de corrupto epist. ccxxv textu con jecturæ evanescunt; veraque sunt et expedita, quæ in epistola alias XLII et iterum in epi stola alias ccxxv, et in aliis locis legenti negotia facessebant: quod amplius sequenti dissertatione de episcopatu Nazianzeno patebit. Hanc claudet testimonium Niceta Paphla gonis tom. VI Bibl. Concionatoriæ parte prima sub finem, quo quidem testimonio tota propemodum disceptatio præsens ac proxima continetur. Postquam narravit orator (b), quomodo episcoporum, Antiocheni in primis magni Me¦etii votis, Gregorius fuerit in sede Constantinopolitana collocatus, objectioni occurrit per gitque «At nemo illegitime, contraque ac sacra Ecclesiæ regula statutum est, ad tertiam eum arbitretur transferri sedem. Nam neque ea res translatio est, sed electio, primaque ac unica in urbe Augusta pro episcopi dignitate, atque munere sedis collocatio. Nam quod primo Sasimis, uti dicebam, præfectus est, id solum promotionis causa fuit, cum neque sedem receperit, nec omnino illic ordinaverit, ullamve mysticam initiationem pro anti stitis partibus celebraverit; quod nempe viculus ad sustentandam episcopalem sedem esset omnino ineptus. Nazianzenam autem cathedram quondam curavisse, cum pater illius episcopus esset; at non ejus creatum esse episcopum, aut sedem illam unquam suscepisse. Solum autem patris hortatu ac jussu ut sacri ministerii defectum impleret, sic Ecclesiæ curam suscepisse, ut senectæ fulcrum ac paternæ imbecillitatis sustentaculum audiret. Ita vero se rem habere, etiam ex iis perspicuum est, quæ ipse ad Gregorium sibi cognominem scribit (c): «Inter omnes etenim constat me non Nazianzi, sed Sasimorum antistitem cre ■atum, (propositum, poε60 μev) fuisse, tametsi in patris reverentiam et eorum qui supplices ■ hoc a me contenderunt, ad breve tempus, quasi hospites præfecturam suscepimus.» Quod igitur pater mortalem vitam divina commutaverat, vacantem jam inventum divina Spiritus gratia, vitæque ac doctrinæ humana majore præstantia postea clarissimum effectum, in urbis Augustæ solio quantum oculis conspicuum erat, constituit; quantum autem animo aspectabile, orbis terrarum bonum pastorem magnumque antistitem præficit.» Rejecto Sasimensi episcopatu, rejiciendus quoque Nazianzenus, et Constantinopolitanus est asserendus: id quidem exsequimur. Abjectis Sasimis, Gregorius in solitudinem se con tulit, e qua retractus, roganti, vel jubenti patri id tantum concessit (d) ut «collaborans cum (a) Dupin. Bibl. eccl. tit. GREGORIUS. (b) Toin. VI, p. 631, col. 2, ex orat. in Grego Tilm. (c) Ep. al. 42. (d) Carm. De vita sun, v. 500.

tam, qui nulla ratione passus sum in ea me collocari, quam jure æquissimo obtinere po teram.» Legitimam enim illam, ut ita loquar, a inthronizationem, v pov, non factam, sed oblatam; non traditam, ut Billius reddit, sed tradendam uxorem Gregorius, si fas est dicere, dereliquit. Nec incerta res: illam probant versus carminis De vita sua 541 et seq. Et certe nemini dubium esse potest, quin universi, non tantum provinciæ, sed orbis totius, quam late patet, præsules ad evehendum Gregorium ad episcopatum, seu Sasi mensem, seu Nazianzenum libenter conspirassent, si ipse consensisset. «Nec enim, inquit de se ipso (a), adeo episcopis contemptui sumus, ut alium manente me renuntiarent:» eo sensu ne «propriam quidem uxorem,» sedemve legitimam, «habere» voluisse creden dus est. Leviora sunt quæ objiciuntur, quod Gregorius «suos» appellat Nazianzenos (b) * sui» profecto erant, patria, habitatione, affectu, cura ac sollicitudine eorum, quam plu ries suscepit, sive dum pater senio confectus superstes esset, sive post mortem ipsius, sive post abdicatam sedem Constantinopolitanam, sed nunquam ut proprius eorum episcopus. Sat de Sasimensi et Nazianzeno episcopatibus dictum, atque etiam plura forsan quam ne cesse erat. Amotis Sasimensi et Nazianzeno episcopatibus, quos nunquam a Gregorio occupatos fuisse demonstratum nobis videtur, superest ut vel nullius, vel sane urbis Constantinopo lis, nec nisi Constantinopolis episcopus renuntiatus fuerit Gregorius. Constantinopolitani episcopi titulum plerique manu exarati codices præferunt; Constantinopolitanum revera episcopum fuisse res ipsa loquitur, loquuntur acta scriptaque omnia. Tanta fuerunt < ple bis, possessorum, ut canones præscribunt, & clarissimorum, imperatoris, cleri, epi scoporum,» virorum etiam ac mulierum, Gregorium præsulem postulantium studia el vota, ut nemo satis, nisi Gregorius ipse, verbis expresserit. Cum Theodosius urbis Con stantinopolitanæ ecclesias Catholicis restituit, unaque cum eo majorem basilicam Theolo gus subiit, qui prius erat in nubilo sol refulsit. «Ibi,» inquit Gregorius (c), a cum hoc spectaculo subiisset animos fiducia,» quæ aderat multitudo «clamare totis viribus ac de poscere nos, in præsentiarum» haud aliter ac si hoc unum defuisset; princepsque ac maximum a summo principe hoc civitati fore thronis ipsis anteponendum munus, si urbis solio episcopali a ab ipso donaremur. Hoc viri dignitate præcipui, hoc infimum vulgus agitabat. Omnes ex æquo rem desiderabant, pari flagrabaut desiderio: hoc alla voce mulieres inclamabant, pene amplius quam mulieres deceret. Incredibile quoddam, reper. cusso fragore, tonitru audiebatur.» Tunc quidem vicit Theologi modestia (d), neque tum cogi potuit ut episcopale solium conscenderet: verum ad agendas uni Deo gratias populi studia vir divinus, Lóa TOC, provida dexteritate convertit (e). Tam unanimi omnium ordinum postulationi, tam ardentibus votis et clamoribus, episcoporum, plenariique concilii provinciæ non tantum, sed Orientis etiam pene totius et œcumenica synodi suffragia solemniter accesserunt. «Quidquid Oriens, inquit (f), habebat, excepta Ægypto, populi antistitum ad Romam usque secundam, terræ marisque ex recessibus intimis concitatum coit. His præsidebat vir pietate maximus..... moribus mellitus (Meletius) et nomine. Hi me collocant firmantque, m½žov tɛç, in augusta sede clamantem gementemque, una tamen de causa non plane repugnan tem.» Sed nec Ægyptiorum etiam defuisse videtur consensus, quos quidem maxime his verbis alloquitur Gregorius (g): «Heri, ut ita dicam, inthronistæ, hodie persecutores, ac e thro no, in quo me collocastis, deturbantes.» Conjecturam astruunt carminis ejusdem versi culi 1810 et 1811, quibus testatur Ægyptios minime voluisse in throno Constantinopolita no alterum a se collocare: quin et contraria Gregorio ipsi omnino persuadere conaban tur, adeo ut nullius in toto concilio generali consensus atque suffragium defuisse videatur. (a) Ep. al. 42. (b) Carm. De suis calamit. (c) De rebus suis, v. 1374 et sqq. (d) Carm. De vita sua. v. 1393. (e) Theodoret. Hist. lib. v, c. 8. (f) Carin. De vita sua, v. 1507. (y) Ibid., v. 1931

ficat; maxime vero illa comparatione inter funus Gregorii patris, quem Theologus sibi morte sublatum dolet, et amissionem Amphilochii filii, quem Amphilochius pater adem ptum síbi queritur; illaque etiam, jure utique propinquitatis, debita consolatione, quam Amphilochius pater, et Gregorius filius a se mutuo exspectare ac reposcere poterant. Cla rius adhuc his ad Amphilochium verbis illud declarat Gregorius: «Nos accusas, inquit..... minime detrimentum agnoscere, quod amici omnes et cognati, Guryevels, acceperunt; at que ego in primis,» etc.: disertissime porro exprimit, ubi Iconiensem episcopum æque vocat Amphilochii, ad quem scribit, a filium ac suum ipsius fratrem: filium tuum, fra frem autem nostrum,» etc. Tòv ody ulòv, hµétepov då ådɛlyóv. Has ob causas consolationem a Theologo exspectare debuerat Amphilochius pater de filio sibi adempto, nempe Amphi Jochio Iconiensi, cujus ex avunculo frater erat Gregorius. Tam clara sunt isthæc et firma, ut jam pigeat epistolam ad Themistium xxiv, alias cxɩ adjicere, ubi hæc leguntur: Eol pilos marpóley Appxos. Hæc verba sive cum inter prete sic reddideris: «paterno latere tibi amicus est meus Amphilochius;» sive magis ad litteram, «tibi amicus est, meus a parentibus Amphilochius;» vim certe aut verbo rum horumce, aut sententiæ prioris haud effugeris. Dicere enim voluit seu interpres, seu Gregorius, minime degenerem ab eloquentia patris Amphilochium esse; qua Themi stio̟ «eloquentiæ regi» charus pater cum esset, charus eidem et filius esse debebat. Quæ quidem avunculo Gregorii, ejusque filio, qui in epitaphiis tantopere ob eloquentiam cele brantur, egregie conveniunt. Unde in eadem epistola mox subjicit Gregorius: «Addam eliám, quod ejusmodi est,» nempe Amphilochius, «qui nec majorum generi, nec nostræ amicitiæ dedecori sit.» Sic enim reddenda Gregorii verba, matépwv Yéveɩ non ut inter pres, «paterno generi;» alioqui maτpós dixisset Gregorius, non matépwv. Ita autem loqui tur, ut genus Amphilochii, suum quoque fuisse, majoresque eosdem significet. Simili prorsus et sententia et ratione in carmine 57, vers. 103, «decus suum» Iconiensem episco pum Amphilochium Gregorius vocat (a). Decus autem esse poterat Gregorii Amphilo chius, vel ut tanti magistri discipulus, vel ut communis stirpis et originis ornamentum. Præstat hæc vero sententia priori, cum Amphilochio epistola xш, alias clx, scribentem Gregorium viderimus: «Non multum una fuimus,» etc., quæ a disciplina quam longis sime remota sunt. Ita quoque epitaphio apud Muratorium xxxVI, Nicomedem decus meum» ait; quia sanguinis particeps ejusdem, gentem et ipse Gregorianam illustrabat. Nec minus ad rem nostram faciunt testamentum Gregorii, et plures epistolæ; xx{}, alias çx; xxııı, alias cvi; in quibus Amphilochium sive honore, sive amore dignissimura, vel reverendissimum, sane ob episcopatus dignitatem, filium suum appellat: Tov tipubta¬ tov vidv, aldeaμwratov, etc. Euphemium quoque, Amphilochii, postea Iconiensis episcopi, germanum fratrem, blium suum appellat Gregorius. Si rationem quæras, cur amitinos Gregorius noster eo nomine donaverit, epistola xxIII, alias cv, quæ pro Amphilochio ipso scripta est, docebit: «Ipse tibi, inquit Gregorius, charissimum filium nostrum Amphilochium offero, virum probitatis nomine usque adeo nobilem, etiam præter quam ætas ferat; ut ipse, qui et senex et sacerdos..... præclare mecum agi existimaturus sim, si eam hominum existimationem obtinerem.» Etatis igitur dignitatisque prærogativa, hoc usus esse vocabulo Gregorius videtur, et amitinos appellavit, modo fratres, modo filios. De Nonnæ, Gregorii matris, nepotibus nunc dicamus. Nonna tres liberos procreavit, Gregorium, Cæsarium, et filiam nomine Gorgoniam. Cælebs obiit Cæsarius; Gregorius virginitatem perpetuo coluit, vitamque monasticam exercuit. Sola posteros reliquit Gor gonia, quæ nupsit Alypio. Nullum jam conjecturis locum de marito Gorgoniæ, quem Baronius in Vita Gregorii Vitalianum fuisse conjiciebat, Tillemontius modeste suggerebat esse Meletium, relinquit epitaphium LXX (b). In eo siquidem Alypius Gorgoniæ maritus appellatur (a) Carm. ad Olympiad. (b) Murat., cp. 70, p. 65.

que frater omnino videtur (a), una cum Nonna matre Theologi ex variis epitaphiis eo tu mulo conditi (b), qui Gregorii et Nonnæ sanguini paratus erat, alµa tò Spŋyoplov, Nóvvns te µɛyaxhéos, ab eodem alieni genere esse non possunt. Nicomedes, in quem tria sunt epitaphia (c), cujus etiam laudes plenius celebrantur in carmine al. XLVII (d), ex eodem cretus sanguine videtur. Jam de Philtatii adolescentis cum Gregorio affinitate dubitare vix nomen sinit, quod ab avo Gregorii manasse videatur. Suadet etiam epitaphium XLV, Murat. p. 42, ac penitus per suaderent hæ voces sacra tellus,»si tumulum certo significarent. «Verisimillimum, in quit Muratorius, necessarios Nazianzeni fuisse Philtatios.» Huic adolescenti adolescen tulus alter adjungendus, Gregorius nomine, Gregorii ex sorore nepos aut abnepos, de quo epitaphium cxxx apud Murat. Hos omnes præter stemmatis seriem recensemus, quia quo ordine illi ac loco statuendi sint ignoramus. Sit igitur a matre, Gregoriani stemmatis ista delineatio. AMPHILOCHIUS et ejus uxor LIVIA. NONNA et GREGORIUS conjux. mortuus sine liberis paulo ante nuptias. AMPHILOCHIUS THEODOSIS GREGORIUS Theot. postea Iconiensis episcopus.. Olympiadis educatrix. conjux ejus sine liberis. cujus conjux junior. virgo. Fratres multi, nomine ignoto. Euphemius alter ab Amphilochii filio, de quo in Testamento. Meletius inaritus Eugeniæ, aut certe Nonnæ junioris. Helladius et Eulalius Nazianzi episcopus, fratres. usebius, Georgius, Basilissa germani et ipsi. Niconedes ac filii duo. Philtatius adolescens. Gregorius juvenis. (a) Ep. 46, p. 43. p. 61. (b) Murat., ep. 49, p. 45; ep. 50, p. 46; ep, 66, (c) Ep. 36, 37, 38. (d) Carm. ad Hellen. vers. 143 et seq. Quamvis Gregorius diu multumque patuerit invidiæ, quamvis plurimos vitæ toto tem pore acerbosque expertus sit adversarios, nunquam ex iis quisquam ausus est eum erroris insimulare et ipsius doctrinam carpere. «Hujus, inquit Rufinus, neque vita aliquid pro babilius et sanctius, neque eloquentia clarius et illustrius, neque fide purius et rectius, neque scientia plenius et perfectius inveniri potest; utpote qui solus sit, de cujus fide ne dissidentes quidem inter se, ut fieri solet, partes et studia disputare poluerint; sed id obtinuerit apud Deum et Ecclesias Dei meriti, ut quicunque ausus fuerit doctrinæ ejus in aliquo refragari, ex hoc ipso quia ipse magis sit hæreticus arguatur. Manifestum namque indicium est non esse rectæ fidei hominem, qui in fide cum Gregorio non concordat.» Adeo pura enim et sincera, et omni prorsus vitio carens ejus doctrina, ut inde Theologi nomen unus post apostolum Joannem sit adeptus.

Plura tamen sive Clericus ad Sociniana commenta, de tribus naturis in Deo per antiquos orthodoxos excogitatis, fovenda, prave detorsit; sive Barbeiracus quædam moralis doctri næ capita acriter et insulse reprehendit. Quid mirum in hominibus qui', auctoritatis jugo omni excusso, nihil non experti sunt, nihil sacrum in fide reliquerunt? At inter ipsosmet Catholicos Petavius, vir eruditione præstans, Gregorium ut male de adversariis quos confulat triumphum agentem traducit: sed ipse in venerandos Patres nimium iniquus, et a Bullo Anglicano scriptore bene castigatus, censuræ acerbitate tantis viris non nocuit; imo potius propriæ gloriæ, jam inde simulationibus quibus usus est in causa pergravi obnubilatæ, labem æternam inussit. Hæc omnia exponere et exagitare si animus esset, ultra hujus voluminis fines protenderetur oratio: in sequens igitur diligens el exacta querelarum omnium consideratio, quæ in doctrinam sanctissimi doctoris congestæ sunt, extrahenda. Quidquid tunc occurrerit quod offendere infirmos, vel in deterius posset accipi, elucidabimus, et scrupulos si qui sint studiose evellemus. Satis nunc erit si præ cipua doctrinæ Gregorii capita in unum collecta lectori exhibeamus; ut vel sic pateat quam accurate et alte de divjais disserat, ac recte Theologus nuncupari meruerit hinc apparebit quanta ipsius injuria, quantaque veritatis offensa, erroris potuerit insimulari. De Deo. Quo tempore docendi munus Gregorie impositum est (a), tanta de divinis rebus dispu tandi prurigo animos incesserat, ut omnia loca, ne gynæceis quidem exceptis, hujusmodi contentionibus ac tumultu personarent. Cui malo medicam ut manum adhiberet, «Non cujusvis est, inquit (b), o viri, de Deo disserere, non, inquam, cujusvis; non adeo vilis ac protrita hæc res est, et eorum qui adhuc humi reptant... His duntaxat hoc muneris ¡ncumbit, qui exactissime explorati sunt, ac contemplando longe processerunt.... aut, ut parcissime loquar, jam hoc agunt, ut se a vitiorum labe purgent. Sed nec cujusvis tem poris» illud est; «nec apud quosvis, nec de quibusvis, sed certo tempore, et apud certos bomines, et aliquousque hoc faciendum.» De his omnibus, tum oratione vicesima septima, quæ theologicarum velut exordium est, tum aliis in locis, saluberrima præcepta dedit. De Deo præclare et subtiliter disputat, nihilque magnificentius et ad persuadendum accommodatius quam argumenta quæ ex naturæ miranda structura ac eleganti forma deprompsit: «Etenim, inquit (c), quod Deus sit, ac princeps quædam causa, quæ res omnes procrearit atque conservet, tum oculi ipsi, tum lex naturalis docent; illi, dum rebus in aspectum cadentibus aciem affigunt, easque et pulchre fixas et stabiles esse, et progredi, atque immote, ut ita dicam, moveri volvique perspiciunt: hæc autem, dum'per res oculis subjectas, ac recto ordine collocatas, auctorem earum certa ratione colligit atque assequitur. Quonam enim modo universa hæc rerum moles vel producta unquam fuisset, vel consisteret, nisi Deus omnia in rerum natura protulisset, atque conservaret?» Hoc omnes et singulæ creaturæ conclamant (d), «nobisque ipsius numen declarant, non secus videlicet, ac solis in aquis umbræ atque simulacra infirmis oculis solem repræsentant.». Quis etiam instrumenti musici concinnitatem aspiciens, aut cantum audiens, conditorem ipsius, aut citharistam, facie licet ignotum, mente non reputet? Plurima ejusdem generis. argumenta tractat, quibus mundi cursum et rerum aspectabilium ordinem casui vel fortu næ ascribere, nonnisi summæ dementiæ dandum manifesto evincit. Sed si ex rerum natuṛa divinitas animis tam perspicue elucet, num ipsa mens et mundo latior, et creaturis omni bus supereminentior, Deum auctorem suum sibi ipsi non melius indicabit et exhibebit.? (e) Sic igitur ratio quæ ex Deo est, et cunctis insita, et prima in pectoribus nostris condita lex, cunctisque mortalibus innexa, nos ab iis rebus, quæ oculis cernuntur, ad Deum subvexit.» Interea quid sit Deus si petas, cave ne tibi ex cæteris creaturis visibilibus, quæ Deum, undique celebrant, aliquid verisimile fingas. < (f) An corpus eum esse dices? Quonam ergo modo immensus, infinitus, figuræ expers est, ac denique ejusmodi, ut nec tangi ne^ (a) Orat. 27, n. 3. (b) Ibid. (c) Orat. 28, n. 6. (d) Orat. 28, n. 3. (e) lbid., n. 16. (f) Ibid., n. 7.

oculis cerni queat? An hæc quoque in corpora cadunt? O licentiam! non enim næc corpo rum natura est. An vero corpus quidem esse statues, immensum vero atque infinitom, cæteraque hujus generis esse negabis? O crassitiem! ut nulla re nobis Deus præstet. Quid enim afferri potest, cur colatur atque adoretur, si circumscriptus est? aut quid cause esse dicemus, quin ex elementis conflatus sit, atque in eadem denuo redigatur, aut etiam pror sus intereat? Compositio quippe pugnæ initium est, pugna autem dissidii, dissidium solutionis solutio porro nullo modo in Deum ac primam illam naturam cadit.» . Transcendere itaque necesse est omnem naturam sensibilem et cogitare (a) Deum omnium quæ sunt pulcherrimum et sublimissimum esse, nisi quis tamen eum malit supra omnem essentiam ponere, aut in ipso, quidquid est, collocare: utpote a quo alia quo que, ut sint, acceperint.» Et quantum de ineffabili loqui fas est, paucis totum complecti tur dum vocat Deum «(b) Pelagus quoddam essentiæ immensum ef interminatum.» Quid aliud enuntiat nomen quod Deo perexcellenter tribuitur? Ens siquidem dicitur, quod et a se sit et in se ipso entis habeat fontem inexhaustum. * (c) Quantum nobis assequi concessum est, Ens et Deus magis quodammodo essentiæ nomina sunt; ex iisque etiam vox Ens, ad eam indicandam aptior est; non hoc solum nomine quod ipse, cum Moysi in monte oraculum ederet.... ita seipsum appellavit; sed etiam quia nomen illud magis proprium esse comperimus...... Naturam ejusmodi exquirimus, quæ ipsum esse par se habeat, ac non cum alio quopiam copuletur. Ens vero, proprium sane est Dei, ac totum, nec priore aliqua re, nec posteriore (nec enim erat, aut erit) definitum ac circum cisum. At quantumlibet et rerum universitas et mens opificem suum profiteantur, inconsiderate et periculose quis, hoc uno fultus præsidio, ad eum sese certo erigere putaverit; nec mi rum si tot docti et sapientes, solo lumine naturali ipsum quærendo cogitationum suarum fuco decepti, a Deo magis ac magis aberraverint: ut enim Deus recte a nobis percipiatur, neque orbis aspectus, neque ipsamet ratio satis nos erudiunt, «(d) sed nunc, et semper opus fuerit Spiritu, per quem solum Deus et intelligitur, et exponitur, et auditur.» Ve rumtamen quidquid de Deo sentiamus, licet altum quid et sublime excogitaverimus; quantumvis crescat in hac vita cognitio, essentiam Dei nunquam assequemur. «(e) Quid tandem Deus natura sua et essentia sit, nec hominum quisquam unquam invenit, nec invenire potest.» Hinc Gregorius Eunomiano fatue se jactanti omnia scire, et arroganter ab orthodoxis, quænam esset Dei essentia» quærenti: «Tuæ, inquit (f), dementiæ est hoc dicere, qui generationem quoque ipsam anxie perscrutaris: nobis autem abunde magnum atque amplum fuerit, si in posterum quoque discamus, soluta videlicet hac caligine et crassitie, ut pollicitus est is qui non mentitur.» Nunc vero Theologus ille merito cen seatur, «(g) non qui in totum, quid Deus sit, invenerit.... sed qui ampliorem ipsius spe ciem mente conceperit, ampliusque veritatis simulacrum, vel adumbrationem, vel quo cunque tandem alio vocabulo uti quis malit, in seipso collegerit.» Et ne ab hac regula vel ipsos Patres antiquos excipias, vel prophetas qui Deum aliquando vidisse in Scripturis narrantur. (h) Si quis enim Deum cognovit, aut, Scriptura teste, cognovisse dicitur, eatenus cognovisse censendus est, quatenus uberioris splendoris particeps sit.... Ita exsu perantia hæc, perfecta eognitio existimata est, non ad ipsius rei veritatem, sed ad aliorum modulum et facultatem perpensa.» Nec mirum si mortale, tam angustis circumscriptum terminis, divinum et immensum non capiat: quonam enim pacto totam illius naturam ratio humana apprehendere poterit, cum «(i) omne creatum, sive cœleste, sive supercoleste, licet sublimiori quam nos natura præditum, Deoque vicinius, longiori tamen intervallo a Deo, ac plena illa et absoluta co gnitione distat, quam quo compositam hanc nostram, et abjectam atque humi vergentem massam superat?» Nihil interea expostulandum, si Deus, a nobis non (ƒ) «plene perfecte Orat. 6, n. 12. Orat. 45, n. 3. Or. 30, n. 18. Orat. 2, n. 39. Or. 28, n. 17. (f) Or. 29, n. 11. Or. 30, n. 17. Or. 28, n. 17. Ibid., n. 3. Or. 45, n. 3.

que comprehendi queat,»dum tam multa oculis etiam subjecta, manibus sæpe contrita, rationis captum superare quotidiana experientia discamus, et varia naturæ arcana post tantas inquisitiones abscondita et tectissima permaneant. Nonne prope infinita rerum „creatarum mysteria, quæ mortales undique circumstant, monent, ne altiora se quærant aut tot mirabilium auctorem scrutari præsumant, ne a magnitudine gloriæ ipsius oppri mantur"? Hæc sanctus doctor eximie et fuse prosecutus est (a), totus in sua oratione in cumbens ut ostendat, ne ipsam quidem secundarum rerum naturam hominis mente at que ingenio comprehendi posse, nedum primam illam ac solam, vereor enim dicere, om nibus rebus excelsiorem.» Sic et animi dotes, mentis et corporis in homine societatem, membrorum inter se concinnitatem, elementorum ordinem, animantium et germinantium species perlustrat, eos qui philosophiæ principatum sibi vindicant egregie compellans, ut vel singularum proprietatum, quas elegantissime describit, recondita principia detegant, aut tandem divinis rebus, ob intelligentiæ difficultatem, detrahendi finem faciant. De Trinitate. Quoad vixit Gregorius, accuratioris doctrinæ circa Trinitatem prædicator indefessus fuit et defensor acerrimus contra Arianos et Macedonianos; ita ut omnia ejus scripta, sive orationes, sive epistolæ, sive carmina, Trinitatem resonent et suscepta-pro Trinitatis defensione contra quoslibet adversarios certamina: unde ejus æmuli hoc ipsum vitio vertebant et objiciebant, prout etiamnum objicere Gregorio Clericum et Tollium non pu duit, quod a assidue suam Trinitatem prædicaret et omnibus tantum non horis memora retobita pro Trinitate certamina, et exantlatos labores. Si quæcunque ad exponendam et defendendam Ecclesiæ catholicæ fidem circa Trinitatis mysterium scripsit Gregorius, hic animus esset referre, maxima ejus scriptorum pars exscribenda esset, nequidem ullo prætermisso: verum pauciora excerpere et insigniora sat erit. Itaque Trinitatis mysterium his verbis exponit «Unus Deus retinendus est, et tres hypostases, sive tres personæ, confitendæ, et quidem unaquæque cum sua proprietate.» Et in alia oratione (c): «At unum Deum agnoscere oportebat principii expertem et ingenitum, et unum Filium ex Patre genitum, et unum Spiritum ex Deo substantiam habentem, concedentem Patri in geniti proprietatem, Filio vero generationem; de cætero autem ejusdem omnino naturæ, dignitatis, honoris, gloriæ. Hæc, inquam, agnoscere oportebat, hæc confiteri.» Trinitati accommodat hæc Joannis verba de Filio: «Erat lux vera, quæ illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum ", Erat lux vera ……. .. Pater. Erat lux vera... Filius. Erat lux vera alius Paracletus. Erat, et erat, et erat: sed unum erat. Lux, et lux, et lux: sed lux una, Deus unus.» Quælibet persona est ab æterno (d): «Patrem vere dicimus, ac multo quidem verius, quam qui apud nos id nomen obtinent; tum quia proprio et singulari modo Pater est, non autem sicut corpora; tum quia solus, non enim ex conjunctione; tum quia solius, nempe unigeniti; tum quia solum, nec enim ipse priusquam Pater esset, Fi lius fuit; tum quia in totum et totius Pater, quod de nobis certo affirmari nequit; tum quia ab initio, nec enim posterius Pater esse cœpit. Filium vere Filium, quod et solus sit, et solius, ac singulari modo, et solum; non enim Pater quoque simul est, et in totum Filius, et totius, et a principio, hanc scilicet rationem habens, ut nunquam Filius esse cœperit; non enim ex pœnitentia est deitas, neque ex profectu deificatio, ut ille aliquando Pater, hic aliquando Filius esse desinat. Spiritum sanctum vere sanctum: ne que enim alius talis est, nec eodem modo, neque ex accessione sanctitatem habet, sed est ipsamet sanctitas, nec magis et minus, nec, quoad tempus, originem unquam habuit, nec finem habiturus est. Hoc enim Patri et Filio et Spiritui sancto commune est, quod mi nime creati sunt, atque ipsa divinitas. Hoc autem Filio et Spiritui sancto, quod uterque eorum ex Patre est. At vero Patris proprietas hæc est, quod ingenitus sit: Filii quod ge nitus: Spiritus sancti quod procedat.» Hæc generatio et processio, quæ nullis verbis po test explicari, scrutanda non est: «Hoc tantum sciamus Trinitatem in unitate, et unitatem 33.15 Eccli. 111, 22. 18 Prov. xxv, 27. 17 Joan. 1, 9. (a) Or. 28, n. 31, in fine. Or. 32, 11. 5. (c) Or. 31, n. 3. (d) Or. 25, n. 16, 17.

expertem. Idem porro duobus Testamentis accidit. Quid illud? Non repente, nec ad primam aggressionis impulsionem commutata sunt. Quamobrem? Id enim scire operæ pretium est: ut ne vi pertraheremur, sed persuasione adduceremur. Quod enim vo luntarium non est, ne diuturnum quidem est.... Ergo prima lex sublatis simulacris sacrificia permisit. Secunda submotis sacrificiis, circumcisionem minime prohibuit. Ae postea, ut semel subtrahi sibi aliquid æquo animo tulerunt homines, rebus etiam sibi concessis, hoc est, illi sacrificiis, hi circumcisione abstinuerunt; atque ut ex ethnicis Judæi, ita ex Judæis Christiani facti sunt, per mutationes quasi furtim ad Evangelium allecti (a).... Huic exemplo divinitatis doctrina comparari potest, nisi quod contrario modo res procedit.... Sic enim se res habet: Vetus Testamentum Patrem aperte præ dicabat, Filium obscurius. Novum autem nobis Filium perspicue ostendit, et Spiritus divinitatem subobscure quodammodo indicavit. Nunc vero Spiritus ipse nobiscum ver satur, seseque nobis apertius declarat. Neque enim tutum erat, Patris divinitate nondum confessa, Filium aperte prædicari; nec, Filii divinitate nondum admissa, Spiritum san ctum, velut graviorem quamdam, si ita loqui fas est, sarcinam nobis ingeri.... Quin tacitis potius accessionibus, et, ut David loquitur, ascensionibus, atque ex gloría in gloriam progressionibus et incrementis, Trinitatis lumen splendidioribus illuceret.... Quin etiam ab ipso Jesu paulatim declaratur.... «Rogabo enim Patrem, inquit, et alium Paracletum mittet vobis, Spiritum veritatis ".»... Habebat quædam Salvator, quæ a disci pulis, licet alioqui multiplici doctrina implerentur, tunc tamen portari posse negabat, ob eas forsitan, quas attuli, causas, atque idcirco ea ipsis occultabat. Ac rursus dicebat fore, ut ab adveniente Spiritu omnia edocerentur. Ergo unum ex eorum numero esse censeo, ipsam Spiritus sancti deitatem, in posterum apertius declarandam, tam vide licet, cum jam post Salvatoris in integrum restitutionem, matura et perceptibilis esset ipsius cognitio, utpote cui ob tam insigne miraculum fides non jam abrogare tur (b).» Ex superioribus Gregorii verbis de Filii divinitate obscure in Veteri, perspicue in Novo Testamento cognita; item de Spiritu subobscure tantum in Novo Testamento signi ficato: ex his, inquam, verbis, id sequitur tantum et colligendum, præter Scripturam, traditionem non scriptam fuisse necessariam, cujus ope Filii ac Spiritus sancti divinitas in Scripturarum testimoniis subobscure expressa, perspicue et aperte declararetur. Quod quidem alibi (c) Gregorius docet expressius: «Præclarum depositum, quod a pa tribus postris accepimus, custodientes; Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum adoran tes; in Filio Patrem, in Spiritu Filium cognoscentes, in quorum nomine baptismi aqua tincti sumus.» Et or. xxxt (n. 21): «Identidem sæpiusque inculcas Spiritus sancti divi nitatem nullo Scripturæ loco proditam haberi. Enimvero quod nec novus ac peregrinus, nec introductitius ipse sit, verum et a priscis, et hujus ætatis hominibus agnitus et pate factus, quanquam a pluribus jam ostensum est, qui de hac re disseruerunt, atque in divinis Scripturis nec ignave, nec perfunctorie versati sunt, sed litteram penetrantes, atque intro prospicientes, reconditam pulchritudinem divino beneficio viderunt, scien tiæque luce collustrati sunt,» etc. Quæ certe confirmant necessariam esse traditionem ut Scripturæ intelligantur, fideique dogmata definiantur ab Ecclesia, penes quam est depo situm istud, quod acceptum ab apostolis servat et semper servabit. Si quædam sunt, quæ mira videri possint, dicta a Gregorio ad defendendam Spiritus sancti divinitatem; mirum adhuc magis quod ait, tunc temporis nonnullos fuisse, etiam ex Catholicis, qui quamvis Spiritum sanctum æqualem Patri et Filio, consubstantialemque crederent, ipsum tamen Deum appellare nollent: quod quam absurdum sit, nemo non intelligit; nec tamen in dubium revocari potest, cum tam diserte asserat ac dicat, se libere prædicante Spiritum sanctum Deum esse, commotam fuisse terram. 30 Joan. XIV, 16. (a) Or. 31, n. 26. (b) Ibid., n. 27. (c) Or. 6, n. 22.

(a) Non totius hominis homo pater est, ut dici solet, Sed tantum carnis et sanguinis, quorum utrumque Peribit. Anima autem Dei omnipotentis spiraculum est, Extrinsecus incidens in terrestre figmentum. Novit qui miscuit Quomodo primum afflavit, ac imaginem terræ miscuit. Peccatum originale. Originale peccatum apertissime confitetur: a Totus cecidi, inquit (b), atque ob pri mi hominis inobedientiam et diaboli fraudem condemnatus sum.... (c) Quemadmodum in veteri Adamo mortui sumus, ita in Christo vivamus "; dum nimirum cum Christo et nascimur, et cruci affigimur, et sepelimur, et resurgimus. Pulchra enim in contrarium mutatio mihi subeunda est, ut quemadmodum ex secundis rebus molestæ venerunt, sic etiam' ex mole stis lætæ et jucundæ redeant. «Ubi enim abundavit peccatum, superabundavit et gratia ":> et si gustus condemnavit, quanto magis Christi passio justificavit?»Locum hunc exscri psit Angustinus 1. 1 cont. Jul. c. 5, p. 505, tom. X. Triplicem nativitatem Gregorius, Scri pturarum auctoritate, numerat et decernit, quarum duæ priores vitium originis nostræ declarant; cum una quæ fit per corpus, servilis sit et libidinosa; altera quæ per bapti smum nobis confertur, malum primæ nativitatis depellere, et damnum resarcire mon stretur. (d) Triplex nativitatis genus agnoscit Scriptura, primum ex corporibus, alterum ex baptismo, tertium ex resurrectione. Horum primum nocturnum et ser vum est, ac cum libidine conjunctum alterum diurnum et liberum, ac depellenda rum vitiosarum affectionum vim habens, omne id, quod a nativitate contractum est, ve lamen amputans, et ad supernam vitam nos revocans,»mpds thy &vw (why Exaváyousa. Ra dix tamen peccati exstincta penitus non est. Utinam, inquit (e), funditus pereat vitium, et primum illius semen, ac pravus ille, qui dormientibus nobis zizania superse minavit”………. Hæc nobis lignum illud invexit, et amarus esus, et invidus serpens, et lex violata, quæ nobis hanc poenam irrogavit, ut in vultus sudore nobis victus sit parandus"... paradiso dejectus sum, atque ad terram, ex qua assumptus fueram, aversus sum, il unum deliciarum loco habens, quod calamitates meas cognitas habeam: et pro exigua voluptate, perpetuo mœrore damnatus sum; eamque pœnam pendo, ut mihi cum eo qui male in meam amicitiam irrepsit, ac per arboris gustum in fraudem me induxit, bellum gerere sit necesse. Hinc factum est ut in labore et ærumna nascar, et vivam, ac moriar. Hinc indigentia nata est; ex indigentia cupiditas habendi, ex cupiditate bella, ex bellis porro tributa, quibus in divina condemnatione nihil gravius est et acerbius.» S. Augusti nus, pluribus ad confirmandam fidem catholicam prolatis Gregorii testimoniis, sic Julia num alloquitur (s): «Sed non tibi deerit magni nominis et fama celeberrima illustris epi scopus etiam de partibus Orientis, cujus eloquia ingentis merito gratiæ, etiam in linguam Latinam translata usquequaque claruerunt. Sedeat ergo cum istis patribus etiam sanctus Gregorius, et cum eis tuæ criminationis inanem patiatur invidiam: dum tamen cum eis contra novitiam pestem vestram, medicinalem proferat et ipse sententiam... An tibi parva in uno Gregorio episcoporum orientalium videtur auctoritas? Est quidem tanta persona, ut neque ille hoc nisi ex fide Christiana omnibus notissima diceret, nec illi eum tam cla rum haberent atque venerandum, nisi hæc ab illo dicta ex regula notissimæ veritatis agnoscerent.» De baptismo et confirmatione. Baptismum appellat omnium Dei beneficiorum præclarissimum et præstantissimum (g) Donum, inquit (h), vocamus, gratiam, baptismum, unctionem, illuminationem, incor ruptionis indumentum, regenerationis lavacrum, sigillum, ac denique excellentissim quovis nomine appellamus. Donum dicitur, quia iis, qui prius nihil contulerunt, da tur. Gratia, quia etiam debentibus. Baptismus, quia peccatum in aqua sepelitur, 31 1 Cor. xv, 22. "Rom. v, 20. 33 Matth. xIII, 25. * Gen. 111, 19. (a) Carm. in land. Virg., v. 592 et seq. (b) Or. 22, n. 13. (c) Or. 38, n. 4. (d) Or. 40, n. 2. (e) Or. 19, n. 14. (f) S. August., 1. 1 cont. Jul., pag. 504 et 505, t. X. (g) Or. 40, n. 3. (") Ibid., n. 3, 4.

Unctio, quia sacer et regius.... Illuminatio, quia splendor et claritas. Indumen tum, quia ignominiæ nostræ velamen est,» etc. Tandem quodlibet peccatum purgat et abstergit. (a) Hæc baptismi gratia et facultas est, non orbem terrarum ut olim obruens, sed uniuscujusque hominis peccatum purgans, easque obstructiones vel maculas, quæ vitio contrahuntur, prorsus abstergens.» Collatum a laicis baptisma irritum videtur existimasse. Gregorius: saltem colligi ex eo potest quod narrat de se, cum Cæsarea navigaret Athenas. «Orta gravi tempestate, in pe‐ riculum miser veneram, inquit (b), ne non initiatus e vita discederem, spiritualem aquam inter exitiosas et mortiferas undas desiderans; ac proinde clamabam, obsecrabam, breve quoddam temporis spatium exspectabam: clamabant etiam in communi licet vitæ discrimine, qui simul navigabant.»Verebatur Gregorius, ne baptismi gratia privaretur remedium tamen erat ipsi perfacile, si existimasset manu laici baptismum posse conferri. Non enim dubium quin plures tunc adfuerint, eadem fide informati: «(c) Quippe omnes ad unum fletibus genas rigabant; junctique Christum voce gemebunda vocabant.» Hæc tamen apud eum legere est, quæ primam sententiam infirmare viderentur: a (d) Quivis tibi initiator sit, qui modo eadem fide informatus est.» Existimat sanctus doctor (e) eos qui, non quidem per contemptum, ad baptismi gratiam non pervenerint, sed moras producentes ante susceptum baptisma morte correpti fue rint, a leviores pœnas daturos, utpote qui non tam animi pravitate, quam stultitia, a ba ptismo aberrarint.» De adultis et infantibus, propter inopinatum et violentum casum, non suscepta baptismi gratia, mortuis hæc habet: «(/) Postremi denique, nec cœlesti gloria, nec suppliciis a justo Judice afficientur, utpote qui licet signati non fuerint, improbitate tamen careant, atque hanc jacturam passi potius fuerint, quam fecerint.» Hæc vero non sic accipienda, quasi censuerit Gregorius originalis peccati poenas infantes non luere. Revera infantes suppliciis non afficientur quod baptismo caruerint, sicut nec adulti, si desidia vel contemptu ad baptismum non accesserint: siquidem defectus ille baptismatis non eis crimini verti posset. Interea licet adulti non puniantur ob omissum baptisma, pœnas ta men exsolvent de peccatis quæ in vita perpetrarunt; sic et infantes natura filii iræ et pec cato originali obnoxii, merito plectentur, misere a Deo in æternum repulsi, ut Gregorius docet (g) Hominem invidia diaboli, atque acerbo peccati gustu, a Deo conditore misere separatum despicere, a Deo alienum est,» Hortatur parentes, ut infantibus suis baptismum conferri curent, et eos ab infantia san ctificari. «(h) Infans tibi est? Ne occasionem improbitas arripiat: ab infantia sanctificetur,. ab ipsis unguiculis Spiritui consecretur. At propter naturæ imbecillitatem sigillum me tuis? Quam imbecillis animi mater es, pusillæque fidei! Anna vero Samuelem, prius etiam quam procreatus esset, Deo vovit, atque in lucem editus statim consecravit”.» Non vult pueros prima ætate baptizari, nisi quod urgeat periculum. «(i) De reliquis ita cen seo, ut triennio exspectato, aut aliquanto breviori vel longiori temporis spatio (nam tum, et mystici quiddam audire, et respondere possunt, ac si minus plene et exacte intelligunt, imbuuntur tamen et informantur), ita demum, magno perfectionis sacramento et animas et corpora sanctificent.... (j) Propter inopinatos et repentinos periculorum impetus, qui que nulla ope atque auxilio propulsari queant, lavacro communiri omnino conducibilius. est.» Objurgat eos qui baptismum differunt, subvertitque inanes, quas obtrudunt causas. (k) Omne tibi tempus ad ablutionem idoneum est, quandoquidem nullum tempus mor tis periculo vacat.» Verum solemne baptisma, in Cappadocia, non nisi diebus Paschæ, Pentecostes et Epiphaniæ conferebatur. Primus Gregorius digi Epiphaniæ meminit: sed in Oriente mos iste vigebat. Imperante Justiniano, rex Herulorum, Gethes nomine, Con "I Reg. 1, 11, 28. (a) Or. 40, n. (b) Or. 18, n. 31. (c) Carm. De vita sua. (d) Or. 40, n. 26. (e) Ibid., n. 25. Ibid. (g) Or. 39, n. 13. (h) Or. 40, n. 17 (i) Ibid., n. 28. (Ibid., n. 16 et seqq. (k) lbid., n. 13. Paul. Diac., Hist., 1. xvi, pag. 272, tom. XIII Bibl. Patr.

tanti virgini suppetias ferret, jejunii et chameuniæ pharmaco sese communit; partim ut formæ venustatem tanquam insidiosam obscuraret, sicque flammæ materiam subtraheret, ac libidinis fomitem absumeret; partim ut per fidem et humilitatem propitium sibi Deum et exorabilem redderet. Neque enim Deus ulla re perinde, atque voluntaria corporis affli ctatione, conciliatur, lacrymisque misericordia vicissim rependi solet.» Dubium Gregorio non erat quin sanctis in cœlo nota essent et vota nostra, et plurima quæ hic agimus; sic enim de Athanasio jam vita functo loquitur (a): «Nos autem utinam ipse benignus desu per et placidus aspicias, atque hunc populum gubernes, perfectum perfectæ Trinitatis, quæ in Patre et Filio et Spiritu sancto intelligitur et colitur, adoratorem; meque, siquidem res pacatæ futuræ sint, in vita teneas, gregemque mecum pascas: sin autem Ecclesia bellis flagratura est, reducas, aut assumas, tecumque et cum tui similibus colloces, tametsi ma goum sit quod postulo.» Non tantum Athanasium, sed et Basilium invocat et Cypria num sanctique martyris cineribus morbos et dæmones depelli scribit (c). Sanctorum reliquiarum cultum, invocationem, intercessionem, tam sæpe tamque aperte profitetur Gregorius, ut id negare cum hæretici non possint, piam hanc consuetudinem cæcam in divos superstitionem appellare ausi sint. Ita Dallæus (d): «Cæca in divos superstitio, quam hic ipse Gregorius non parum promovisse suis et verbis et exemplis videtur,» De gratia. Quam optime Augustino et Latinis Græci Patres in causa gratiæ assentiant, satis con firmatum est, maxime a doctissimo Meldensi episcopo; et vel unus Gregorius, in tanto apud Græcos habitus honore, hoc suo suffragio evinceret. Plura jam ab Augustino adver sus Pelagianos nostri Theologi testimonia prolata sunt, quædam ex deperditis libris, et singula tam perspicua, tam ad controversiam expediendam apta, ut Augustinus ipse in Gregorio loqui, et Gregorius Pelagianoș tot ante annos confutare voluisse crederetur. Hæc lectori mox constabunt, si ad doctrinæ capita quæ exhibentur paulisper animo attendat. Nihil sane magis auxilii divini necessitatem arguit, quam ignorantiæ quotidianæ diffi cultates, et libidinis, vel in ipsis justificatis, miserandæ commotiones, quas Gregorius et palam confessus est, et amare ingemuit. «Invidia diaboli, inquit (e), persecutio adversus Dei figmentum excitata est: idcirco Dei imago probro ac dedecore affecta, et quemadmo dum mandato parere recusavimus, ita licentiæ erroris traditi sumus.» Bellum hoc intesti num, quod ex variis et militantibus invicem contrariis desideriis intra nos frequenter exsurgit, tam vividis coloribus depinxit, tam nervose expressit, ut Augustinus, adversus Pelagianos de hac re agens (f), Gregorium testem adhibere non dubitaverit, cujus verbal(g) sic Billius reddidit: «Nondum de interno bello, atque in nobismetipsis et in affecti bus sito, verba facio, quo nocte ac die, partim occulte, partim aperte, ab humilitatis cor pore divexamur; et ab ea quæ nos per sensus, atque alia hujus vitæ oblectamenta, sursum deorsumque versat, jactatione, atque a luto fæcis, cui infixi sumus, et a peccati lege spi ritus legi repugnante, regiamque in nobis imaginem, et quidquid divinæ defluxionis nobis inspersum est, corrumpere conante. Vix porro quisquam, nec nisi diuturna philosophia seipsum domuerit, atque animæ nobilitatem et claritatem ab eo quod humile est et cum tenebris conjunctum, paulatim abripuerit, vel Deum propitium nactus sit, aut etiam ambo hæc habuerit, atque ad oculos sursum erigendos quam maxime sese exercuerit, depri inentem materiam superare queat.» Si congerere omnia quæ sanctus doctor de hoc argu mento disseruit susciperemus, volumen pene integrum exscribendum esset: siquidem ad intimos pietatis sensus cordibus instillandos, nihil aptius in humanis judicavit quam frequentem, quæ nos undique premunt, miseriarum enumerationem; cum et superbiam retundere et ad humilitatem orationemque accendere tam salubriter valeant. Legendüm maxime carmen flebile quod De animæ suæ calamitatibus inscriptum est, cujus hæc pauca promamus. Or. 21, n. 37. Or. 43, n. 81. Or. 24, n. 19 et 18. (d) Adv. Lat. trad. De rel. cultu, p. 55 Or. 39, n. 7. Lib. 11 cont. Jul., n. 7. Or. 2, n. 91.

(a) Inest quippe mihi, inest lex duplex, quarum altera quidem bona Bonum sectatur; altera autem deterior sectatur quæ mala sunt. Ac ea quidem, quæ mentis est, parata est Ad obediendum Christo, gradiens ad lucem Altera autem, quæ carnis est et sanguinis, prompta est Ad excipiendum Belial, duni ad tenebras trahitur... His autem pugnantibus inspector venit cœlitus, Spiritus magni Dei, et menti manum dedit; Corporis perniciosi solvens tumultum, atque atrorum Compescens vitiorum fluctum assurgentem. Sed tamen rabidum retinet furorem, nec bello Desistit caro, inclinatque huc et illuc pugna. Interdum quidem mente caro domatur. Rursus alias Fortem carnem mens sequitur, non volens; Sed illud quidem concupiscit quod melius est. Quod autem odit, Id dum facit, perniciosam deplorat servitutein, Et patris primigenii deceptionem, et matris nefandam Transgressionem, nostræ matrem stultitiæ 50. Tantas ærumnas vitæ humanæ mira varietate et intimis gemitibus lamentari non defatiga tur, tot malis et fletibus et querelis solamen aliquantum ac medelam conferre satagens. At unde levamen speraret nisi a spiritu gratiæ, quem tam altis suspiriis, ac votis ferven tibus sollicitat, et ad se allicere nititur? Sicut igitur innumeras animæ infirmitates non neglexit, sed satis deflevit; sic medicum bonitate et potentia solum morbis tam acutis et tenacibus curandis idoneum non desinit appellare: et quemadmodum voluntatis languo rem et inertiam ad bonum ubique expertus et confessus est; ita quidquid boni fit in nobis et a nobis, ad Deum cordis humani motorem efficacem referre et ipsi ascribere non hæsit. Bonum omne a Deo initium sumere et ad finem perduci, paucis sed decretoriis testatur: «Deus, inquit (b), a quo bonum omne initium ducit, atque ad finem perduci tur, orationi opitulator accedat.» Principium boni operis, justitiæ et bonitatis in homíne fons et origo, haud dubie sincera fides, cujus initium et profectum absque ulla cunctatione Gregorius Deo assignat: «Tri nitatem, inquit (c), o viri, unius Deitatis esse fateamini, aut, si magis placet, unius na turæ; atque hanc vocem (Deus) a Spiritu vobis postulabimus. Dabit enim profecto secun dum, qui primum dedit. Jam enim Spiritum sanctum Patri et Filio consubstantialem crediderant, sed Deum profiteri inficiabantur. Hoc testimonio usus est Augustinus, lib. De dono perseverantiæ, sed interpretis oscitantia non nihil depravatum, ut bene nota runt ejus editores novissimi. Quid mirum inde si sanctus doctor errantes a Deo illuminari et iminutari postulet, cum fides, quam a Deo nobis donari declaravit, sola infidelitatis tenebras discutiat? «Qui au tem, inquit (d), ligata exponit, et nexus dissolvit, ac nobis in mentem induxit, ut vio lentorum dogmatum obliquitates solveremus, maxime quidem optarim ut hos (Arianos) immutet, ac pro argutatoribus pios, et pro iis, qui nunc appellantur, Christianos efficiat.» Nec qui fidem acceperint, sibi jam satis esse arbitrentur ut deinceps quoslibet pietatis actus exerant; sed adhuc et semper ipsis auxilio divino opus esse, ut recte velint recteque agant, sanctus doctor, ne fallaci confidentia cæcutiant et cadant, eos potenter commone facit, explanando hoc Salvatoris effatum: «Non omnes capiunt verbum hoc, sed quibus datum est *.» Postquam (e) a voluntatibus humanis omnem fatalem necessitatem repulit, li bertatem asserendo; Jam ut eorum qui sibi de propriis viribus nimium blandiuntur frangat superbiam, verba Pauli magnis intonat vocibus: «Non est volentis, neque currentis, sed miserentis Dei;» ex quibus sic infert: «Quoniam enim nonnulli sunt, qui ob recte facta ita animis efferuntur, ut id totum sibi ipsis ascribant, nec quidquam Creatori, et sapientiæ eorum auctori, ac bonorum omnium suppeditatori acceptum ferant, his verbis eos docet Paulus, quod ipsum etiam recte velle divino indigeat auxilio; imo, ut rectius loquar, vo Juntas quoque ipsa, et electio eorum, quæ recta et cum officio conjuncta sunt, divinum, Rom. vi, 15-25. 81 Matth. XIX, (a) Carm. 4, v. 71 et seqq. (b) Or. 6, 11, 1º. (c) Or. 41, n. 8. 32 Rom. IX, (d) Or. 29, n. 21. (e) Or. 37, n. 13.'

quoddam beneficium est, atque a Dei benignitate manans.....Idcirco ait: «non volentis,» id est, non solum volentis, nec currentis» solum, «sed etiam «miserentis Dei.» Ita quoniam velle quoque ipsum a Deo est, optimo jure totum Deo assignavit. Quantumlibet curras, quantumlibet certes, opus habes eo qui dat coronam. «Nisi Dominus ædificaverit domum, in vanum laboraverunt qui ædificant eam. Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat qui custodit eam.»Scio, inquit, quod nec velocium cursus est, nec bellum fortium, nec pugnantium victoria, nec prospere navigantium portus; sed Dei est, et victoriam afferre, et incolumem scapham in portum perducere.» Quid plura? et quid sibi arrogare humana voluntas præsumat, cum et ipsa bona volun tas, et electio ad recte agendum, et labor et cursus et victoria et incolumitas, et quidquid cogitari potest usque ad triumphum et plenam post pericula securitatem, totum Deo sit optimo jure tribuendum? Hinc si Deo munera, grati animi obsequia, offerre studeamus, non a nobis tanquam ex nobis hæc promamus, sed tanquam dona ipsius ruunificentiæ, prout sunt, dicemus ei et voveamus; quod et pietatis officium Deo gratissimum est no bisque saluberrimum. «Alius, inquit (a), minus quidem, alius majus, onines tamen citra exceptionem offeramus, in opus perfectum, in habitaculum Christi, in templum sanctum, architectonica Spiritus arte constructi et coagmentati. Illud quidem minime du bium est, quin, etiamsi omnia contulerimus, minus tamen collaturi simus, quam accepi mus. Quandoquidem divini beneficii est quod sumus, quod Deum cognoscimus, quodque etiam, quod offeramus, habemus.» Tandem quemlibet profectum in virtute fecerimus,. quantumvis immutemur in melius, non nobis gratulemur, sed Deo gratias referamus, cujus dextera fit hæc quotidiana morum emendatio, ut Gregorius confirmat hæc verba Scripturæ interpretando: «Non apparebis in conspectu meo vacuus "»: «Verum si quid pulchri habes, tecum feres. At nunc, inquit (b), diverso modo novus appare, sic nempe, ut totus immuteris..... Huic festo, muneris loco, præclaram mutationem offer, ac ne sie quidem megnifice de le sentias, verum dic cum Davide: «Hæc mutatio dexteræ Excelsi”,» a quo promanat quidquid ab hominibus recte et cum laude geritur.» Quis autem inter tot pericula, tot tentationum prælia firmus et securus gradietur, si solus contra hostes tam formidandos pugnare cogatur? Nunc ergo sollicitationes mundi, impulsus diaboli, carnis titillationes, cupidinum æstus, et quidquid animum a virtute de jicere potest, superare, comprimere et exstinguere, nullus sane potest nisi ope divina. munitus et adjutus, ut Gregorius docet (c) Si tremis, quia stipulam scintilla levis accendit Confide. Imber e cœlo refrigerabit ingentem flammam. Quibus addenda quæ Augustinus (d) ex deperdito opere Gregorii decerpsit et protulit ■ Anima namque, cum in laboribus fuerit et in angustiis, cum hostiliter urgetur a carne, tunc ad Deum refugit, et cognoscit unde debeat auxilium poscere.» Jam vero ut sibi supernam virtutem conciliet, quid sapientius, quid salubrius languens. et invalidus excogitaret, quam totum divinæ gratiæ se committere, suis conatibus nullo modo subnixum? Nec minus probandum si, quidquid potest, quidquid valet, Christo libenter omnia concedat. (e) In te, Christe, plus habeo fiduciæ quam in conatibus meis... (f) Ex te, in te, Beate, rursus intueor robur meum... (g) Rex Christe, tu mihi patria, robur, divitiæ, omnia. Et quanta sit gratiæ virtus, quanta ejus in corde movendo efficacitas, nobis graviter in culcat, dum toties profert miracula quæ Christus corporibus sanandis edidit, ut ejus po tentiam illustrius demonstret. «Jesum videbis, inquit (h), angelorum ministerio uti, et morbos omnes ac languores curare, et mortuos ad vitam revocare, quemadmodum utinam te quoque fidei pravitate mortuum.» Tantam divinæ gratiæ fiduciam, tantam de sua effi ³³ Psal. cxxvi, 4.” Exod. xxxiv, 20. (a) Or. 19, u. 8. Or. 44, 11. 8. (c) Carm. al. 3, v. 66, 67. (d) Aug., l. xɩ cont. Jul., n. 7. 55 Psal. LXXVI, (e) Carm. 97. (f) Carm. 8, v. penult. (g) Carm. De reb. suis, circa finem, (h) Or. 38, n. 16.

in auro et in exercitibus. Aulici, proceres, ac sublimibus thronis et dignitatibus insignes, no ob potentiam magnopere animos efferatis, nec de mortalibus rebus tanquam immortalibus cogitetis. Fidem imperatoribus servate, sed prius Deo, propter quem his etiam quibus com missi et traditi estis.» Ecclesiasticam potestatem agnoscit, hisque verbis coram præfecto provinciæ prædicat et tuetur: (a) Vos quoque imperio meo ac throno lex Christi subjicit. Imperium enim nos quoque gerimus; addo etiam præstantius ac perfectius: nisi vero æquum sit spi ritum carni, et coelestia terrenis cedere.» Nec minus tamen principibus parendum esse docet (b) Submittamus nos, tum Deo, tum alii aliis, tum iis qui in terris imperium gerunt Deo quidem omnibus de causis, alii autem aliis propter charitatis foedus: prin cipibus denique, propter ordinem publicæque disciplinæ rationem; idque tanto etiam magis, quanto facilioribus illis ac benignioribus utimur.» De hierarchia et cælibatu presbyterorum.. Quod attinet hierarchiam, ubi Gregorius de clero Constantinopolitano verba facit, epi scoporum, presbyterorum, diaconorum et lectorum tantum meminit (c). «Vide presbyte rorum concilium, capitie et prudentia ornatorum, diaconorum modestiam..... lectorum concinnitatem.» Primos in hierarchia ecclesiastica gradus episcopi, secundos occupant sacerdotes ad episcopatum non nisi per inferiores gradus ascendebatur. Quandiu Eccle sia floruit, et vigor disiciplinæ stetit incolumis, quisquis ad supremum sacerdotii hono rem promovendus erat, ob sanctitatis meritum assumebatur, ac diligenter de ejus vita, moribus et doctrina exquirebatur. Verum quo tempore nefanda Arianorum hæresis omnia miscuit, hic ordo perturbatus, conculcatæ leges. Hinc illæ Gregorii querelæ (d): «Nos vero cunctos, facile collocamus in antistitum solia, modo ipsi velint: nequaquam recen tium, aut priscorum, vel actiones considerantes, vel doctrinam, vel conversationem..... Non eos antistites facimus, qui aliquo temporis spatio fuerint examinati; sed qui suomet judicio digni videntur.» Hinc tam tristes, tam luctuosæ hujus temporis episcoporum ima gines, tam nigris coloribus ab ipso in carminibus efformatæ. Sic in oratione de hoc argu mento (e): «Aliorum me puduit, qui cum plerisque nihilo meliores sint, atque utinamı non etiam multo pejores, illotis, ut dici solet, manibus, profanisque animis in sanctissi ma mysteria sese inferunt, ac priusquam digni sint, qui ad res sacras accedant, sacrarium ipsum ambiunt, et circum sacrosanctam mensam sese invicem premunt ac protrudunt, tanquam non virtutis exemplum, sed victus parandi occasionem et subsidium hunc ordi nem esse judicantes, ac non munus referendis rationibus obnoxium, sed imperium ab omni censura immune.» In Oriente presbyteri non tam stricte cælibis vitæ legem observasse videntur, quin ab ea aliqui recederent, quod ipse significat Gregorius, ubi scribit esse quosdam qui bapti smum ab eo presbytero velint suscipere, () a qui cælebs sit, qui continentiæ laude atque angelica vivendi ratione floreat.» De causis ecclesiasticis. Causarum ecclesiasticarum judices erant episcopi; et si quando res ecclesiastica publi cis prætoriis traducebantur, id ægre ferebant, et exinde querimonias apud judices habe bant, ut epistola Gregorii de episcopo Bosphorio argumento est. «Hanc tibi,» inquit scri bens Nectario (g), «precationem ausus sum offerre pro reverendissimo episcopo Bospho rio..... Controversiam certe de circummanentibus exortam ipse nimirum dissolves juxta Spiritus gratiam, quæ in te est, et canonum tenorem. Illud autem minime ferendum tuæ reverentiæ videatur, quod nostra publicis prætoriis traducantur. Nam tametsi sint Chri stiani, ut certe Dei benignitate sunt, ejusmodi negotiorum judices; quid commune gladio et spiritui? Quod si etiam concesserimus, quomodo aut ubinam justum, disputationem de fide cum aliis controversiis implicari?» Quod hac epistola postulabat Gregorius, conse Or. 17, n. 8. Ibid., n. 6. Or. 42, n.di. Carm. adv. episc., apud Toll., p. 39. (e) Or. 2, n. 8. (f) Or. 40, n. 26. Ep. al. 227.

Aliæ vero intra paternas domos infirmis assidebant parentibus, quorum curam suscipie bant, atque etiam affinium, quos suæ continentiæ testes habebant. Sic Marcellina, sancti Ambrosii soror, sacra Deo fuit virgo in paternis domibus; sic Eustochium, sic Principia, aliæque non paucæ, Hieronymiano calamo celebratæ, quæ nullis se monasteriis addixe rant, et sub una parentum cura degebant. Progrediente tempore, abusus irrepsere: non nullæ ex his virginibus interdum, aut parentibus fratribusque orbatæ, aut infirmitate, aut paupertate, aut aliis incitatæ rationibus, clericos vagosque monachos in contubernium asciverunt; atque ita factum est ut parentum ac fratrum loco succederent clerici sivo monachi, Guvelsaxtos, introductitii, qui etiam honestis nominibus talem et tam noxiam consuetudinem obtegebant. Hinc agapetorum et agapetarum origo, quibus nominibus tam periculosam vivendi normam decorabant. Hinc sanctorum Patrum, maxime Hiero nymi querelæ deplorantis inflictum virginitati vulnus; in epist. De custodia virginitatis ad Eustochium Pudet dicere, inquit, proh nefas I triste, sed verum est. Unde in Eccle sias agapetarum pestis introiit? Unde sine nuptiis aliud nomen uxorum? Imo unde no vum concubinarum genus?» etc. Tantis malis sancti Patres querelis suis, admonitio nibus et scriptis, nec non concilia severis edictis obviam ire non cessarunt; quæ qui dem si singula commemorare animus esset, longa nobis texenda esset historia. Hæc dixisse sat est; qui plura volet, legat Antonii Muratorii Disquisitionem de Synisactis et Agapelis in Anecdotis Græcis, etc., Patavii in-4°, an. 1709, p. 218. Observationes circa Ecclesiæ disciplinam ex Gregorii scriptis. Plurima in Gregorii scriptis observatione digna occurrunt, tam circa Ecclesiæ discipli nam, quam circa morum regulas. Ecclesiæ asylum iis erant, qui ad eas confugiebant; unde nemini eos extrahere licebat. Insigne profert exemplum Gregorius in oratione de Basilio (a). Mulieri cuidam amplissimo loco natæ, cujus maritus haud pridem extremo vita die functus erat, judicis assessor vim afferebat, invitamque ad nuptias pertrahebat. Ista autem, cum nulla ratione hanc vim effugere posset... ad sacram mensam confugit, Deumque adversus hanc injuriam propugnatorem sibi adoptat. Quid igitur... faciendum fuit, non dico Magno Basilio, qui de his rebus leges quoque omnibus statuerat, sed alii cuipiam longe illo inferiori, dum tamen sacerdoti? Quid aliud, nisi ut eam assereret, retineret, omni cura tueretur, Dei clementiæ et legi, quæ altaribus honorem haberi ju bet, manum porrigeret, omnia denique prius faceret et pateretur, quam ut inhumanius ullum adversus eam consilium iniret; sicque et mensam sacrosanctam, et fidem etiam illam cum qua supplex erat, contumelia afficeret?» Non passus est Basilius ullam piæ vidum injuriam inferri, sed eam adversus ejus persecutorem, quamvis Dominicæ Augustæ præsidio fretum, omni ope et opera tutatus est. Priscis Ecclesiæ temporibus Christianorum mos erat, ut quilibet propriis manibus Eu charistiæ materiam efficeret, hique panes omnes in divina mensa offerrentur. Ne impera tor quidem ab hoc usu liber erat, ut exemplo Valentis discimus: «Cum dona, quæ ipse met, ut scribit Gregorius (b), effecerat, divinæ mensæ offerenda essent,» etc. Omnes simul fideles, viri ac mulieres, psalmos in Ecclesia decantantes sedebant: «Nos cum vetulis sedemus et psallimus (c).» Signum crucis in quovis casu efficax remedium habebatur. Quanta sit hujus signi vis, manifestum est ex eo quod Juliano de rebus suis dæmones consulenti contigisse narrat his verbis Gregorius (d): «Ut autem egregium virum progredientem terrores adoriri cœperunt, ac subinde plures ac formidabiliores so nos quosdam insuetos, aiunt, tetrosque odores atque ignea spectra, et nescio quas nu gas et deliramenta, rei novitate perculsus... ad crucem vetusque remedium confugit, hoc que se adversus terrores consignat, eumque, quem persequebatur, opitulatorem asci scit... Valuit signaculum, cedunt dæmones, pelluntur timores. Quid deinde? Respirat malum; rursus audaciam concipit, rursus aggreditur, rursus iidem terrores urgent, rur sus signaculum adhibetur, ac dæmones conquiescunt. Hæret consilii inops discipulus.» Sacros iejunii dies fideles observabant, quidam etiam ultra vires. «Christus, inquit Gre❤ (a) Or. 43, n. 56. Ibid., n. 52. (c) Or. 5, n. 25. (₫) Or. 4, n. 55, 56.

gorius (a), paulo ante tentationem jejunavit; nos ante Pascha... Ille totos quadraginta dies a cibo abstinuit, utpote Deus; nos autem ad virium nostrarum modulum jejunium at temperavimus, etiamsi quidam, zelo impulsi, ultra virium facultatem in jejunando pro siliant. Qui sacra jejunia non celebrabant, arguebantur. Sic Gregorius acriter præfe ctum, ob violatam jejunii legem, increpat (b): «Inique agis, o judex, qui non jejunes. Et quomodo leges humanas servabis, qui divinas contemnis, et pro nihilo ducis?» Mortuorum corpora magno apparatu fideles tumulo componebant, ut, exemplo est Con stantius imperator. Ille igitur, ut narrat Gregorius (c), publicis præconiis faustisque ominibus, ac celebri pompa deducitur, religiosisque etiam his nostris officiis, hoc est, nocturnis cantionibus, ac cereorum ignibus, quibus nos Christiani pium e vita discessum ornandum existimamus.» Sic etiam exsequias describit Gregorius (d). «Nobis magnus ille Cæsarius servatus est, cinis pretiosus, mortuus laudatus, hymnis sibi succedentibus de ductus, ad martyrum sacraria cum pompa ductus, sanctis parentum manibus honoratus, matre candida veste induta pietatem moerori subrogante, lacrymis a philosophia supera tis, psalmodiis luctum sedantibus... (e) Atque alia quidem persolvimus, alia vero dabi anus, anniversarios honores et commemorationes offerentes, ii quidem certe, qui super stites erunt.» Hinc patet consuetudinem fuisse etiam, ut honores anniversarii et com memorationes ab iis, qui superstites erant, offerrentur. Præter festa præcipua, nempe Natalis Domini, Epiphaniæ, Pascha, Pentecostes, festa etiam apostolorum Constantinopoli celebrabantur, nec non martyrum, quos inter nu merabantur Machabæi. Apostolorum namque festa ibi se celebrasse, etsi non sæpe, inter valedicendum testatur Gregorius (f). «Valete, apostoli, præclara colonia, certaminis mei mɔgistri, etsi minus sæpe festa vestra celebravi.» In festum sancti Cypriani martyris orationem ad populum habuit Gregorius, nec non aliam in festum Machabæorum, quo rum dies festus Constantinopoli agebatur: «Qui quamvis (g), apud multos non honoren tur, quia non post Christum decertarunt, digni sunt tamen qui ab omnibus honore aſſi ciantur, quoniam pro legibus institutisque patriis fortem animum præstiterunt. Qui porro ante Christi passionem martyrium subierunt, quid tandem facturi erant, si post Christum persecutionem passi fuissent, ejusque mortem salutis nostræ causa susceptam ad imitandum propositam habuissent?» Quibus virtutibus pietatisque operibus festa san ctorum, præcipue martyrum, cohonestentur, digno caractere exprimit, et exinde in hæc verba prosequitur (h): «Si ita convenimus, aut concurrimus, revera festum hunc diem, ut Christo gratum est, celebramus, revera martyres honore affecimus, aut afficiemus, revera trium phalem choream agimus. Sin autem eo convenimus, ut ventris voluptatibus indulgeamus, et fluxis ac brevi perituris deliciis fruamur, eaque, quæ mox evacuantur, inferamus; atque hæc loca, non temperantiæ, sed crapulæ, et hæc tempora, non spiritualis ascensus, .ac (nisi hoc a me audacius dictum videatur) divinitatis consequendæ, cujus mediatores sunt martyres, sed rerum gerendarum et negotiationum tempora esse arbitremur: pri num quidem quod hoc tempori conveniat, haud agnosco. Quid enim naleæ cum tritico? quid carnis voluptati cum martyrum certaminibus?» Hospitales erant Christianis excipiendis domus, quæ ut perfugium adversus humanam infirmitatem atque adversus miserias paupertatis habebantur. Unam Basilius extra urbem Cæsaream ædificavit, cujus descriptionem a Gregorio factam huc referre juvabit, nec Jegere pigebit (i): a Paululum extra civitatem pedem effer, ac novam civitatem conspice, illud pietatis promptuarium, commune locupletum ærarium, in quo, non modo redundan tes ac superfluæ opes, sed jam necessariæ quoque facultates per illius cohortationes recon duntur... in quo morbus æquo animo toleratur, et calamitas beata censetur, et misericordia exploratur.... Mini vero nulla res perinde admirabilis videtur, atque compendiaria hæc ad salutem via, facilis in cœlum ascensus,» (a) Or. 40, n. 30. (b) Epist. al. 74. (c) Or. 5, n. 16.| (d) Or. 7, n. 15. (e) lbid., n. 17. (f) Dr. 42, n. 26. (g) Or. 15, n. 4. (h) Or. 11, n. 5. (i) Or. 43, u. 63.

Julianus tem nullam Christianæ religioni, quæ ipsi erat invisissima, tam honorificam esse, quam hospitales domos et pauperum curam animadvertens, nec ulla re tam cre visse, statuit hujusmodi domus construere, datisque litteris ad quemdam gentilem sacer dotem, Arsacium nomine, jussit crebra in singulis civitatibus xenodochia constitui. Apostatam audire juvat. (a) Religio gentilium nondum ex animi nostri sententia viget, culpa eorum qui illam profitentur. Nam ea quidem quæ ad deos pertinent, præclara sunt alque magnifica, omnique voto ac spe majora.... Quid ergo? putamusne nos ista sufficere? Nec attendimus quid Christianorum religionem auxerit, humanitas scilicet in peregrinos, et in sepeliendis mortuis sollicita diligentia, et simulata morum gravitas. Quorum singula a nobis exercenda esse existimo. Nec sufficit quod tu hujusmodi sis, sed quotquot in Galatia sunt flamines tales esse decet... Singulos flamines hortare, ut nec ad theatrum accedant, nec in tabernis bibant, nec artem ullam, aut opificium turpe ac probrosum exerceant.... Crebra in singulis civitatibus xenodochia constitue, ut peregrini non ex nostris solum, sed ex aliis etiam, si pecunia forte opus habuerint, humanitate nostra perfruantur. Porro unde sumptus tibi suppetant, a me jam provisum est....Turpe enim ex Judæis neminem mendicare, impios vero Galilæos, præter suos pauperes, etiam nostros alere: nostros autem mendicos nostra ope ac subsidio destitutos videri.» Circa morum regulás. Bibliothecæ ecclesiasticorum scriptorum auctor scribit, Gregorium morum disciplinam docere ratione, quæ philosopho magis quam populo conveniat: quod quidem, si verum foret; non laudi sed vitio vertendum esset episcopo, qui, cum artem callere debeat docendi omnes, sic orationem suam auribus auditorum accommodel; necesse est, ut tam rudes quam doctos cœlestibus imbuat disciplinis. Quisquis tamen legerit Gregorii sermones, si diligenter attendat quomodo varia circa mores doctrinæ capita proponat et explicet coram frequenti populo, facile noscet Gregorium, fidelem in domo Dei dispensatorem, provida manu frumenta patrisfamilias singulis ita erogasse, ut nullus, ne pauperculus quidem, fame laboraret; et sapientiæ fontes tanta reserasse prudentia, ut omnes, sive parvi, sive magni, sitim possent restinguere. Paucis juvat exemplis rem demonstrare. 1. Si quæras a Gregorio, quomodo quis sermonem, vel rem aliquam auspicari debeat? * Optimus hic ordo est, inquit ut qui vel sermonem, vel rem aliquam auspicatur, a Deo initium ducat, et in Deo conquiescat.» Hæc omnium actionum nostrarum norma. 2 Quid Deo offerendum? a (c) Unusquisque Deo, quod poterit, offerat, quovis tempore, quovis genere vitæ et fortunæ, pro præsentis facultatis modulo, pro gratia sibi concessa, ut per omnes virtutis modos, omnes cœlestis regni mansiones impleamus:» 3 Tom benignus, tam clemens est Deus, ut vel minima lubens accipiat, si voluntatem cupiditas non comprimat, et angustiis pectoris munera non coarctentur: «(d) Nihil eorum quæ Deo offeruntur, tam parvum est, quamvis etiam minimi momenti sit, quamvis longe infra illius dignitatem, quod non omnino accipiat, gratumque habeat.... Illud quidem mi nime dubium est, quin, etiamsi omnia contulerimus, minus tamen collaturi simus, quam accepimus. Quandoquidem divini beneficii est, quod sumus, quod Deum cognoscimus, quodque etiam, quod offeramus, habemus. Atque illud pulcherrimum humanissimumque censendum est, quod Deus largitionem, non oblatæ rei pretio et dignitate, sed offerentis affectu et facultate metitur.» 4. Quid maxime postulet a nobis, totum gravi sententia et memoratu digna inculcat. ◄ (e) Dixit abbas Gregorius Theologus: Tria hæc exigit Deus ab omni homine baptizato, fidem rectam ex animo; veritatem in lingua et temperantiam de corpore.» 5. Quibus ex causis, quo fine præclara facinora quisquis aggrediatur optime constituit, omnem aditum vanæ gloriæ obstruendo.«() Si glorie cupiditate, ac non veritatis studio el amo re nos pericula adire existimabat (Julianus), hæc sane apud illos ludant Empedocles, et Aristæi, (a) Sozom. 1. 5, c. 16, p. 619 (b) Or. 2, n. 1. (c) Or. 19, n. 7. d) Ibid., 8. (e) Apoph. Pat. apud Cotel., p. 410, t. II Mon. Ec. Græc. (ſ) Or. 4, n. 50.

et Empedotimi quidam, ac Trophonii, atque hujusmodi miserorum hominum chorus... (a) At Christianis jucundius est pietatis causa pati, etiamsi nemo id resciturus sit, quam aliis cum impietate arere, atque in gloria versari. Hominibus quippe placere, parum admodum curamus; id unum expetentes, ut honorem a Deo consequamur; imo sublimius etiam assurgimus. (De iis loquor, qui vere philosophi, veroque Dei amore præditi sunt). Quippe qui bono conjungi propter ipsum bonum exoptamus, non autem propter honores in altero vo reconditos. Secundus enim hic honestorum et laudabilium virorum gradus est, pretio ac mercede aliquid facere; quemadmodum in tertia classe collocandi sunt, qui poenæ metu a scelere et maleficio deterrentur.» 6. Leges amicitiæ ita describit, ut ad perpetuam hominum concordiam et societatis in columitatem nihil amplius desiderandum, si mores ad illud exemplar informarentur (b) Apud Christianos lex et norma amicitiæ quisque ipse est, atque eadem proximis velle quæ et sibi ipsi. Crimen autem, non modo malum exstitisse, sed etiam a malo parum abfuisse, cum capiditas ipsa pene ut actio plectatur; apud quos tantum pudicitiæ studium est, ut oculus quoque frenetur ac reprimatur; et manus sanguinaria et mortifera ita longe arcetur, ut ira etiam ipsa coerceatur; perjurium autem adeo atrox et nefarium censetur, ut jusjurandum quoque ipsum nobis solis interdictum sit. × 7 Benignitatem erga pauperes non tantum suadet, sed maximis urget momentis. (c) An tu benignitatem, non necessariam, sed tibi liberam esse putas? Ac non legem, sed consilium? Hoc quoque ipse magnopere vellem et existimarem. Sed me sinistra illa manus terret, et hædi, et probra, quæ ab eo, a quo illic collocati sunt, conjiciuntur; non quia manus alienis bonis attulerunt, nec quia templa diripuerunt, aut auulterium per petrarunt, aut aliud quiddam ex aliis quæ interdicta sunt, admiserunt, hoc ordine mul ctati, sed quia Christum per pauperes minime curarunt.» 8 Tandem Christianum beneficiis divinis aut cumulatum, aut multum egentem seipsum intueri cogendo, egregie ad charitatis officia accendit. (d) Habes beneficium, quod te multorum mandatorum submoneat: ne contemptim prætereas. Pauper accessit? In mentem tibi veniat, ex quam gravi paupertate ad quantas divitias provectus es. Pane carens, aut potu, atque etiam fortasse Lazarus quispiam ad domus tuæ fores provo Jutus? Moveat to mystica mensa, ad quam accessisti; moveat te panis ille cujus par ticeps factus es, calix ille, quem accepisti, cum Christi passionibus initiareris. Pere grinus ad genua tua procubuit, domo carens, advena? Per hunc eum excipe, qui propter te peregrinatus est, idque in propriis, quique per gratiam ad te immigravit, teque ad cœleste domicilium pertraxit. Zachæum imitare", illum, inquam, heri publicanum, hodie animi magnitudine et liberalitate præditum. Facultates omnes tuas ingredienti Christo offer, ut, licet corporali statura pusillus, animo tamen eveharis, Christum egregie conspicatus. Egrotus prostat, ac saucius? Moveat te sanitas tua, et vulnera quibus te Christus liberavit. Si videris nudum, operi eum, tuum incorruptionis indumentum, hoc est, Christum honore prosequens: quotquot enim in Christum baptizati sumus, Chri stum induimus". Si debitorem nactus sis ad pedes tuos sese abjicientem, syngra pham omnem, tam justam, 'quam injustam rescinde. Decem illa talentorum millia, quæ tibi Christus remisit, in memoriam revoca. Noli te acerbum minoris debiti exacto rem præbere, et quidem conservis, cum tibi a Domino major summa condonata sit; ne humanitatis quoque illius, quam tibi in exemplum propositam haudquaquam imitatus es, pœnæ a te expetantur ".» Plurima sunt in operibus Gregorii historiam spectantia, quæ singula referre longum foret. Pauca e multis seligam. In oratione xxxIII (n° 11) scribit Petrum in Judæa Evan gelium prædicasse, Lucam in Achaia, Andræam in Epiro, Joannem Ephesi, Thomam in India, Marcum in Italia. Luc. XIX, 2-9. ** Gal. 111, 27. ** Matth. xviii, 24-35. (a) Or. 4, n. 60. (b) Or. 4, n. 123 (c) Or. 14, n. 39. (d) Or. 40, u. 31.

Videtur inter victimas pro Christo cæsas recensere SS. Lucam et Joannem. «(a) Non victimas pro Christo cæsas veritus es? nec magnos pugiles extimuisti, Joannem illum, Petrum, Paulum, Jacobum, Stephanum, Lucam, Andræam, Theclam, eos qui et post illos, pro veritate periculis se objecerunt. Qui cum igni, et ferro, et belluis, et tyrannis, et præsentibus malis,» etc. Joannes tamen et Lucas, quamvis crucis mortificationem jugiter in suis corporibus pertulerint, et permultas propter Christum et ejus Evangelium calamitates passi sint: «Haudquaquam, ut scribit Elias Cretensis (b), Comment. in orat. ¹, nunc Iv, interempti sunt, verum in pace ad eum, qui pacis Deus est ", reversi sunt.» Scribit Gregorius Petrum lupinis unico asse emptis vitam tolerasse: «Pulchra res victus tenuitas, inquit (c): documento mihi est.... Petrus qui lupinis unico asse emptis alebatur. Hoc autem, ait Nicetas, Comm. in orat. al. xvi, p. 659, ex quodam libro desumptum est in ecclesiasticum canonem minime recepto.» Gregorius hæc verba Petro ascribit in epistola al. XVI, p. 778: «Ægra anima vicina est Deo, ut eximie alicubi loquitur Petrus.» Annotat Elias hunc locum sumptum esse ex eo libello, qui Doctrina Petri inscribitur: Commentario in orat. al. xvII, p. 684. Hæc autem verba (d) Petrum dicentem audiamus: Erubescite qui aliena detinetis, Deique æquitatem vobis imitandam proponite, et nemo erit pauper:» ex libro Apostolicarum quæstionum, quem postea sexta synodus improbavit, tanquam ab hæreticis depravatum et adumbra tum, sumpta esse scribit Nicetas, Comment. in orat. al. xvi, p. 672. Scribit Gregorius (e) Theclam virginem necis flammæque periculo primum ereptam, dein morsibus unguibusque leonum, qui generosos virginis artus dente premere et discerpere minime ausi sunt, e tyranno ipsius proco ope Christi servatam. (ſ) Quamvis eam pro Christo sanguinem suum fudisse non asserat, hanc tamen numeral inter cæsas et illustres pro Christo victimas: hanc alii martyrem appellant. Sacrum egregiæ huic virgini templum erat Seleuciæ, quo, abdicata sede Constantinopolitana, Gregorius sese recepit. De Judæis hæc, digna quæ observentur, habet Gregorius (g): «Una utique illis ca.a mitatis columna totus terrarum orbis est, per quem varie fusi sparsique sunt, divinus que cultus compressus et exstinctus, ipsumque adeo Jerosolymitanæ urbis solum, quod vix jam agnoscitur, atque hactenus duntaxat illis patet, idque duntaxat fructus ex veteri sua gloria et amplitudine capiunt, ut per diem conspicui facti solitudinem lugeant. Ea dem et plura etiam de Judæis plurimi narrant scriptores, maxime Hieronymus qui ait (h), usque ad sua tempora Judæos prohiberi Jerusalem ingredi; eosque, qui Christi sanguinem emerant, emere lacrymas suas, id est pecunia facultatem obtinuisse ut quo die a Romanis capta dirutaque et eversa fuit Jerusalem, illi campos ubi Jerusalem fuerat, veniant, et eis ruinam civitatis flere liceat. Eusebius testatur lib. 1v Hist., cap. 6, uni versam gentem Judæorum in regionem circa Hierosolyma sitam pedem inferre prohibitam fuisse constitutione Adriani imperatoris; adeo ut ne prospicere quidem e longinquo patrium solum ipsis liceret. Quod tamen postea concessum, vel potius pecunia emplum, ut notat Gregorius. Ex ipso discimus Maximinum crudeliori adversus Christianos persecutione grassa tum, quam Diocletianum, et ejus successorem Maximianum. (i) «Persecutio erat, et quidem persecutionum omnium atrocissima, maximeque horrenda. lis loquor, quibus Maximini persecutio nota est; qui, cum post multos, qui paulo ante exstiterant, in gruisset, hoc effecit, ut omnes humani ac faciles fuisse viderentur.» Præclaram hanc vocem dictam refert a Constantini Magni patre Constantio, principe optimo, qui cum * Philipp. 1V, 9. (a) Or. 4, n. 49. (b) In edit. Bill., t. II, pag. 222, 223. (c) Or. 14, n. 4. Or. 14, 11. 24. Carm. De præc. ad virgines. (f) Or. 24, n. 10. (g) Or. 6, n. 48. (h) In cap. Sopkon., t. III, p. 1653. (i) Or. 43, n. 5.

bulas accepturi erant, purificasset. Ex his palet Gregorium tempus aliquod impendisse, ut sordes elueret priusquam aquis baptismi purgaretur, quo purgatio prævia purgationis dono firmitatem asse reret, seu gratiam in tnto poneret. Egressum ex aqua lumen circumfulsit: quo miraculo perculsus episcopus, Gregorium sibi in episcopatu successu rum palam ac publice clamavit. Id argumento est eum Nazianzi ab ejus Ecclesiæ episcopo baptisma suscepisse, non vero a Leontio Cæsariensi, ut putat Baronius, quem sequitur Papebrochius. Quod cum mater ejus, fictorum numinum cultui addicta, in digne ferret, patriam fugere coactus est (c), Patris cœlestis ac veræ hæreditatis causa, et matre, el fa cultatibus aliquandiu carere sustinens, atque hanc ignominiam æquius et facilius quam alii summos Clerico visum est, sed ignis aut lucernarum ele- corpore, multo magis, quam qui olim a Moyse la menta Gregorium intellexisse, in monito ad ora tionem xviii ostendimus (P. 529); idque ex rela tis Gregorii verbis aperte declaratur. Quod autem Hypsistariorum nomen spectat, Græco fonte cadit, nempe voce dţioros, quæ altissimum sonat; sibique Hypsistariorum nomen vindicant, quod solum Al tissimum adorent. De hac hæresi nihil legitur apud Epiphanium, Augustinum, cæterosque qui de hære sibus scripsere. Consimilia tamen fere de Euphe mitis, seu Massalianis, narrat Epiphanius, hæresi Lxxx; ait enim illos ex gentilibus, nec Judaismo, nec Christianismo attendentes, deos quidem dicere; nullum autem adorare, sed unum solum venerari, quem omnipotentem vocant. Quamdam etiam simili tudinem habent Hypsistarii cum subortis postea Cœlicolis Africæ, de quibus Augustinus, epistula CLXIII Codex Theodosianus, lib. XLIII, De hæreti ca, et lib. xix, De Judæis Cœlicolis et Samaritanis, V. Mores Gregorii patris. Longo Gregorius pater tempore in Пlypsistario rum errore, nimirum ad quadragesimum quintum ferme ætatis suæ annum, versatus est. Verumta men priusquam religionem Christianam profitere tur, moribus erat Christianus. Ille enim, inquit Gregorius noster (a), ante etiam quam ad nostram caulain se contulisset, noster erat. Mores quippe ipsum nobis asciscebant. Ut enim multi ex nostris nobiscum non sunt, quos scilicet a communi cor pore vita removet; sic contra multi exterorum ad nos spectant, quicunque nimirum fidem moribus antevertunt, ac solo nomine carent, cum rem ipsam teneant, Quo in numero meus quoque pater erat; ramus quidem ille alienus, cæterum vita et moribus ad nos propendens. Pudicitiæ laude excellebat Gregorius; idem simul amabilissimus et castissi mus, quæ duo haud facile in unum concurrunt. Justitiæ tam tenax fuit, ut in magnis reipublicæ muneribus versatus, ne teruncio quidem facultates suas auxerit. Sed his omissis, ad annuin, quo Christo nomen dedit, ac Christianam religionem professus verasque virtutes est assecutus, veniamus. Is fuit annus, quo habita est synodus Nicæna, post Virgi nis partum 325. Etenim ab episcopis, qui illuc con tendebant ut Arii furoribus obsisterent, præcipue vero a Leontio, qui tuin metropolim gubernabat, cun sponte sua desiderium suum confessus fuisset, communisque salutis auxilium poposcisset, cate ehesis sermonibus imbutus, baptismum suscepit. VI, VII. Gregorius pater baptismum suscipit ab epi scopo Nazianzeno. Patrium fugere cogitur ab irula mulre. Anno igitur 525 baptizatus est Gregorius, aut aliquanto post tempore; siquidem, teste Gregorio nostro (b), ‹ Ad lavacrum accessit, cum se pro viribus suis prius purgasset; atque tum animo, tum * 1 Cor. vii, 14. (a) Or. 18. n. 6, (b) Ibid., n. 13, honores tulit. › VIII. Episcopus creatur. Quod de Gregorio e lavacro ascendente prænun tiatum fuerat, contigit. Creatus est episcopus anno 329, vel 328, ut placet Gothofrido Hermant, annos natus ferme quinquaginta; cumque Nazianzenam Ecclesiam per quadraginta quinque annos sapien tissime administrasset, exactis pene centum annis, plenus dierum, sanctissime obiit anno 373 exeunte, vel ineunte 373. IX. Nonna, mater Gregorii, e radice sancta prodiit, Ipsi non diu superstes fuit piissima conjux Non na: tali digna sponso erat, ut ipse tali dignus spon sa; atque, ut pii filii verbis utar (d), ‹ Si quis ab ultimis terrarum finibus, atque ex universo homi num genere, præstantissimum conjugium conciliare studuisset, nullum usquam hoc præstantius aptius que reperiri potuisset. Ita enim virorum ac mulie rum optima et præclarissima quæque in unum con fluxerant, ut hoc matrimonium, non minus virtutis, quam corporum nexus esset. › Habuit Nonna, quod ex editis a doctissimo Muratorio epigrammatibus discimus, patrem nomine Philtatium; matri nomen fuit Gorgonia, fratri Amphilochius, ex quo ortus magnus ille Amphilochius Iconii episcopus. Nonna ex radice sancta prodiit; acceptamque a parentibus virtutis hæreditatem ita pietate sua præclaris actio nibus auxit, ut si singula percurrere animus esset, de illis volumen impleretur. Sed ea suavius leget, et ex ipso fonte hauriet lector, versaus Gregorii nostri scripta, in quibus sæpius Nonnæ fit mentio. Legenda imprimis oratio xviu, quæ tota de Grego rio patre, et de Nonna; carmina 1 et 1, etc. Unum duntaxat referam, quod prætermittere nefas esset. Nonnæ ascribenda est sui ab Hypsistariorum secta sponsi ad Christianam religionem transitio, quaro assiduis ad Deum precibus, dies ac noctes cum la crymis et jejuniis obsecrando, impetravit: Sanctifi. catus est vir infidelis per mulierem fidelem ". Non (c) Or. 18, n. 5. (d) Ibid., n. 7.

Properantem ut sacra victima fieret, ad aram ad- ▲ nullum fuisse, quamcunque religionem profiteretur, Saræ tardiparæ prolem. Nunc ego te vivum Deo munus, ut promisi, Offero. [duxit, qui ejus sermonibus, ad quos concursu magno acce debant, non delectaretur. Quid si addiderimus Gre gorium, postquam relicta Constantinopoli in olia tuta recessit, longum De Vita sua carmen, hujusque carminis veluti quamdam appendicem (sic enim no bis appellare licet conditum in episcopos eorum tem Suam namque matrem conferens Gregorius cum tardipara Sara, eain quoque, ut ipsius verbis utar, ¿↓ítozov, tardiparam fuisse satis indicat, XVI. In sententia Tillemontii gravissima est diffi- porum), carmen acri ac vehementi stylo, imo immen cullas. sam aliorum carminum, quæ • Carmina cygnæa › vocant, copiam condidisse? Deinde, ut cætera omit tam, Gregorius, qui anno 562 ad sacerdotalem di gnitatem evectus est una cum Basilio, annos sexa ginta tres habuisset ex Suidæ calculo, videlicet na tus anno 299. Queritur tamen maturius se facturn sacerdotem, in oratione secunda. Ne extrema longum tempus censeri debet. Quibus verbis ma nifeste satis indicat se juniorem fuisse quam opor tuisset; posteaque hæc, ad confirmandum quod dixerat, affert verba Salomonis: Væ tibi civitas, cujus rex junior est *. Vir certe sexagenario ma jor queri non potest, nec debet, se citius sacerdotale munus suscepisse. Verum ana jonge gravior est in opinione Tille montii difficultas, quæ maxime scrupulum movet Fapebrochio, nec immerito, atque etiam nobis ipsis. Vix enim adduci possumus, ut patre episcopo, qui quinquagenario major erat cum episcopale mu nus suscepit, natum esse credamus Gregorium. Nihil tale apud omnes hujus sæculi scriptores, qui quidem senectus, inquit (b), huic rei præstituta, de Gregorio verba fecere, reperitur. Nihil apud Hieronymum, qui hujus doctoris consuetudine usus est, quo etiam magistro se Scripturas sacras di dicisse gloriatur. Si patre episcopo natus esset Gregorius, quomodo Ilieronymus, qui id profecto non ignorasset, his verbis Pammachio scripsisset ● Episcopi, presbyteri, diaconi, aut virgines eligun tur, aut vidui, aut certe post sacerdotium in æternum pudici?» Quomodo idem sanctus doctor Jovinianum sic alloqui ausus fuisset (a): «Certe confiteris non posse esse episcopum, qui in episcopatu filios fa cial; alioquin, si deprehensus fuerit, non quasi vir tenebitur, sed quasi adulter damnabitur? › Nec vero Įlieronymum de consuctudine tantum Occidentalis Ecclesiæ loqui respondere licet, si quidem contra Vigilantium disputans: Quid faciunt, inquit, Orientis Ecclesiæ, quid Ægypti, et sedis apostolicæ, quæ aut virgines clericos accipiunt, aut continen tes; aut si uxores habuerunt, mariti esse desie runt? Innumeros conciliorum canones, veterum que Patrum testimonia fas hic esset subjicere, quibus sacerdotes quarto sæculo ab uxoribus absti nuisse manifestum est, quique non sinunt credere Gregorium patre episcopo natum esse. medio si abesset is, qui est in Tillemontii opinione, scrupu lus, hanc per obstantes difficultates sequeremur, quæ quidem leviores sunt quam quæ in aliorum opinionibus occurrunt. XVII. Contrariæ opinionis incommoda. Suidas scribit Gregorium nonagenario majorem obiisse, adeoque natum anno 299; ex quo seque retur Gregorium octogenarium fuisse, cum Constan tinopoli ad defendendam catholicam fidem profe ctus est. Sed quis credat virum octogenarium illic ca præstitisse, quæ præstitit; paresque tantis laboribus subeundis hac ætate vires habuisse, tanta vi dicendi valuisse et efficacia, ut auditores omnes, non modo catholicæ fidei addictos, sed ipsos etiam hæreticos sibi devinciret? Ex ipso enim Gregorio discimus, «Eccli., x, (a) Lib. 1 adv. Jovin. (b) N. 72. Quod spectat Bollandistas, in sua Chronologia Vita S. Gregorii expensa et innovata, Suidæ opi nionem amplectuntur; quam ut tueantur, omnibus nervis contendunt in vertendis explicandisque qui busdam Gregorii testimoniis, quæ ipsis incommo dant; nec tamen feliciter, si quidem vela dare re trorsum, novasque subinde interpretationes afferre coguntur, quæ vel ipsis non admodum placent. Quapropter sibi non constant, nisi in eo, quod Gregorium patre episcopo natum constanter ne gent. Candide fatetur Papebrochius (cujus animi candoris alia laude digna habemas testimonia ), cum eruditioribus quibusdam ainicis nonnulla eorum, quæ proposuit innovandæ chronologiæ fun. damenta, communicasset; se non omnes æque as sentientes habuisse. Erant, inquit (c), quibus vi debatur superstitiosa sollicitudo cavendi, ne ex pa tre jam episcopo natus crederetur Nazianzenus; metuebantque ne ex nostræ ac paulo superioris ætatis præjudicio procederet illa, hæreticis nuptu rientibus risum motura, etc. Demum postquam diu disputa vit, modo huc, modo illuc inclinans, ipsi alternanti fere potior videtur Baronii sententia ‹ Interim, inquit (d), qui nihil mutatum volet, eo, quod 'Ethota ipsi non videantur pro anni cur riculo posse per metaphoram accipi, sequatur ‹ Baronii sententiam. › XVIII. Baronii sententia. Ea autem est Annalium parentis sententia; per hyperbolen locutum fuisse Gregorium patrem, cum his verbis, nondum tot annos, etc., › suadere filio conaretur, ut pastoritiam curam susciperet; (c) App. ad t. VII Maii, p. 844. (d) Ibid., 845, col. 1.

non intelligat? An vero in Anna, quam cum matre certis cogitationibus formam accipit. His Gregorii sua conferre solet Gregorius, et illic quidem potis simum, «primo partu nata ſemina acuit desiderium prolis masculæ? Ut ergo stet comparatio Nonnæ cum Anna, rectius Gorgoniam juniorem fratre Gre gorio fuisse inferretur; quod plures Scholiasta (a) confirmant. XXII. Gregorius nascitur. Prima educatio in domo paterna. Itaque natus videtur Gregorius (sive senior, sive junior Gorgonia fuerit) anno 525 vel 326, patre nondum episcopo, sed Christiano, ut jam diximus. Ab ipsis incunabulis pie a piis parentibus educatus est, qui regendæ ipsius pueritiæ curanı ipsi susce pere. Cum eam ætatem, quam dicunt rationis exper tem, pertransisset, eum mater, quem jam statim ab ortu Deo obtulerat, atque etiam priusquam na sceretur dicaverat, iterum obtulit et dicavit; sacris litteris pueri manus lustravit, libros divinos teneris manibus tractandos exhibendo; quibus eum votis obstrinxisset significavit, atque hortata est ut ma tris promissa factis expleret. Ipse protinus annuit, quamvis in tenera ætate, rataque omnia habuit, ac perficere semper studuit (b). Optimis in domo pa terna, ubi præclara virtutum exempla præ oculis habebat, præceptis informatus, gravitatis senum aliquid præferebat, ætate simul et ratione crescen3. Crescebat et boni cupiditas, quemadmodum ex nv bibus nubes coire solent. Librorum, qui de rebus divinis tractant, lectione oblectabatur. Cum viris probis frequens erat. Sic tenera mens optimis im buebatur moribus, formamque pietatis induebat, donec tempus adesset, quod eum sacro fonte abluendum esse Christus notum faceret; qui singu lari beneficio servum suum affecit, eumque verbis compellare dignatus est (c). Castitati alligavit, car nem frenavit, flagrantem sapientiæ divinæ amo rem inspiravit, ac vitæ monastica, pováyou ẞió towo, quæ vitæ futuræ præludium est. verbis manifestum est, id contigisse cum adhuc in domo paterna, non autem cum jam Athenis versa retur, ut Rufinus perperam scripsit. XXV. Visum nocturnum quo castitatis amore accen ditur. Virgines duas videre sibi videbatur propius stan tes, candidisque vestibus collucentes, ambas formo sas, ejusdemque ætatis, quibus ornamento erat in ornata forma. Quærenti Gregorio quænam essent, et unde venissent, altera se castitatem esse dixit, altera temperantiam: cumque ipsum hortatæ essent, ut mentibus mentem et facem facibus jungeret, quo eum miro fulgore splendentem in cœlum ferrent, protinus in cœlum evolarunt. Cum igitur viso no cturno incensus esset Gregorius, amor castitatis, cujus fulgor intimis animi recessibus contineri non poterat, in eo splenduit. XXVI. Piorum virorum consuetudinem expetit. Primum igitur congressum piorum virorum ap petivit, qui matrimonii vincula fugerant, seque a terrenis hominibus sejunxerant, ut Christum regem animi pennis sequerentur (ſ). Hos unice amans et toto corde complectens, spei coelestis duces ha buit (g). Postea grave matrimonii jugum excussit, præclaram eorum, qui perpetua virginitate flore rent sortem exoptans. Non convivia, et quæcunque juvenibus curæ esse solent, ipsi placebant; non mollis vestis, non petulans risus, non scopuli et montes, non equi et canes venatici. Ea omnia mis sa fecit; projectaque omni vitæ hujus felicitate, au steræ temperantiæ collum submisit. Ex singulari illo, quem tunc hausit animo, castitatis amore, condita postmodum ab eo fuisse illa insignia poe mata, quibus laudes virginitatis et præcepta ad virgines continentur, recte cum Papebrochio col ligas. XXVII. Gregorii studia extra limen proferuntur. Postquam intra domum paternam sic primum instituta fuit Gregorii pueritia, sacrarumque litte rarum studiis et omni virtutum genere informata, extra limen prolata sunt ejus studia (h). Quamvis enim nihil unquam antiquius sacris litteris habue rit, externas tamen investigare et comparare non XXIV. Ardor servandæ pudicitiæ. Divinus quidam incessit juvenis animum ardor servandæ pudicitiæ, quem visum cœleste ipsi in somnis ostensum magis magisque firmavit. Hæc. sunt, ut ego quidem opinor, miracula, queis Deus, qui sic pias mentes ad salutem trabit, ejus desiderio est dedignatus, eo nimirum consilio, ut veris litte calcar addidit, ut ipse scribit Gregorius (d), dubi tans an ea legere debeat, quod animi parum grati est, an prædicare, quod fastum videtur sapere. Rem tamen ipse totam aperit in carmine De animæ suæ calamitatibus (e), nocturnumque visum narrat, quo Deus ipsi castioris vitæ amorem inmisit, ● cum adbuc puer parvulus esset, nec tamen om nino parvulus, › sed ea ætate qua boni et mali imagines in animo inscribuntur, mensque nondum (a) Elias Cret., in edit. Bill., t. II, p. 761. (b) Carm. De vita sua, v. 95 et seq. (c) Carm. De rebus, v. 455. (d) Carm. 1 De vita sua, v. 105 et seq. (e' Carm. 5, v. 205. ris per nothas ferret opem; ne superbe jactitarent se, qui nihil præter inanem eloquentiam in gut ture et suavibus vocum sonis sitam norunt; neve sophismatum nexibus implicaretur. Itaque, ‹ Cum ætate jam adolevisset, inquit ejus Vitæ scriptor (i), Cæsaream profectus, illicque cuin præstantibus quibusdam magistris consuetudine habita, doctrina que non exigua collecta, in Palæstinam naviga vit. › (f) lb., v. 281. (g) lb., v. 505. (h) Carm. De vita sua, v. 112 et seq. (i) Vita Greg., p. 4.

gorius Cæsaream, de qua loquitur, «civitatem no- est tempestas, quam egregio metro cecinit (c). stram › appellet, quia ipsius studiorum dux et magistra exstitit; quod, inquam, objicit vir do ctus, ut probet hæc verba non esse accipienda de Cæsarea Cappadociæ, quam Gregorio ‹ suam › aliis de causis, atque imprimis quod sua provinciæ metropolis esset, appellare licebat, in ipsum rege ritur. Etenim, cum Cæsaream Gregorius ob disci plinas, quas ibi hauserat, non solum ob metropoli tica jura, ‹ suam diceret; rationem addere debuit, cur eam singulari modo suam appellaret, alioqui nemo non existimasset eum ad jura metropolis re spicere (a). XXXI. Litterarum amore in Palæstinam se confert. Idem litterarum amor, qui Basilium et Gregorium Cæsarea Cappadocum conjunxerat, alterum ab al tero distraxit. Basilius namque inde profectus est Constantinopolim, Gregorius vero in Palæstinam navigabit Ob artis oratoriæ amorem in Palæ stine scholis, tum florentibus, moratus.(b)» filustres enim erant scholæ ille ac florentissimæ, in quibus ex Christianis olim, Pamphilus martyr, Eusebius, aliique doctissimi viri professi fuerant; his autem temporibus, Thesperium Gregorius, ut scribit llie ronymus, rhetorem, eloquentiæ præceptorem ha buit; et inter socios Euzoium, qui postea, impe rante Valente, patrocinio Arianorum creatus episco pus, Cæsariensem sedem occupavit. XXXII. Alexandriam petit. Aliquandiu commoratus in Palæstina Gregorius Alexandriam se contulit, cujus urbis scholas olim illustrarant Clemens, Origenes, aliique viri pietate et scientia commendandi, et quas demum Didymus celebriores reddidit. Adhuc noster Gregorius, licet ex voto Deo oblatus, erat catechumenus, ex usu, seu potius abusu illorum temporum, antiquis Eccle siæ moribus traditionibusque apostolicis adversante, queni ipse postmodum Gregorius, Basilius, Grego rius Nyssenus graviter insectati sunt. XXXIII-XXXIV. Athenas navigat et gravi tempe state jactatur. Validitas baptismi per laicos collati non satis nota Græcis. Demum haustis utriusque Cæsareæ et Alexandriæ scientiarum fontibus, majori animi ardore Athena rum flumina sitiens, moræque impatiens, conscensa navi Eginea circa medium Novembrem, quo tem pore periculosissimæ tempestates exoriri solent, in Græciain per mare Parthenicum navigat. Itaque vix jam paululum navis processerat, cum gravis exorta (a) Scrupulum aliquem mihi injiciunt verba Gre gorii orat. in laudem Cæsarii (or. 7, n. 6), ubi postquam de prima educatione Cæsarii, suaque ipsius mentionem fecit, sic prosequitur: «Cum jām peregrinationis tempus esse videretur, ac tum pri mum alter ab altero distracti sumus; ego nimirum ob artis oratoriæ amorem, in Palæstinæ scholis tum Dorentibus, moratus, ille autem Alexandriam profectus. Si cum primum Gregorius et Cæsarius alter ab altero distracti sunt, Gregorius Palæstinam petiit, et in scholis est moratus, Cæsarea Palæstinæ, Omnia præsentem omnibus mortem intentabant Gregorio autem mors anime longe majorem formi dinem afferebat. In periculum enim miser vene ram, inquit (d), ne non initiatus e vita discederem, spiritualem aquam inter exitiosas et mortiferas undas desiderans. Clamabat, obsecrabat, breve quoddam temporis spatium expetebat; tantos de mum gemitus ędebat, ut cateri, quod vix credibile est, omissis quisque propriis calamitatibus, suas Gregorii ejulatibus preces jungerent, ejus infortunio condolentes. Omnes, etiam qui Deum ante non no rant, Deum invocabant, ut scribit Gregorius (e); quod certe argumento est plures in ea navi fuisse fideles Christianos, baptismo initiatos, a quibus et ipse Gregorius necessitate compulsos eum petere et suscipere poterat (f): quod quidem licere docent Tertullianus, Hieronymus, Augustinus, aliique do ctores, atque etiam approbat Ecclesia. Quomodo ergo ipsi in mentem non venit, ut a vectorum quo piam baptismum peteret? Validitas baptisu: per laicos collati non satis nota fuisse Græcis videtur. Sic Basilius, post Cyprianum et Firmilianum, in epistola canonica, canone 1°: «Quare cos, in quit (g), qui ab ipsorum partibus stabunt, tanquam a laicis baptizatos, jusserunt ve Ecclesiæ bapti smate ad Ecclesiam venientes expurgari.» Quibus verbis liquet collatum a laicis baptisma irritum apud Græcos habitum fuisse. XXXV-XXXVI. Promittit Gregorius se Dev victurum si sospes evadat. Parentum se precibus serva tum agnoscit. Per viginti dies saviit tempestas, totidemque die bus ge mebundus supra puppim jacuit Gregorius, Deum supplex exorans, pollicitus si maris periculo liberaretur, atque expetito baptismo frueretur, ei, a quo salutem accepisset, sese consecraturum. Tuus sum, inclamabat (h): antea jam eram, et nunc iterum. Tu me bis accipies, pretiosam tibi possessionem, terræ marisque munus, tibi conse cratum voto parentis et metu gravissimo. Tibi vi vam, si duplex periculum effugero. Si me perire siveris, cultor tibi peribit. Expergiscere mihi, aut gradere, et metum compesce.» Vix hæc dixerat, cum statim sedata est et commutata in auram pro cella. Servatum se agnoscit Gregorius (i) precibus parentum, qui in somnis admoniti quem in casum adductus esset filius, orationibus ac lacrymis Deum obsecraverant ut periclitanti opem ferret. Quin et in ipsa periculi flamma, juveni cuidam ex vectori non Cappadocum est intelligenda, nisi dixerimus utrumque tune versatum Caesarea Cappadocum, unde alter Palæstinam, alter Alexandriam petiit. Or. 10, p. 163, A. (c) Carm. De Vita sua, v. 151 et seq. (d) Or. 18, n. 131. (e) Boll., 9 Maii, p. 379. Tillem., t. IX, p. 326. (g) T. Ill novæ edit., p. 270. (h) Carm. De Vila sua, v. 194 el seq. (i) Or. 18, n. 31.

fnutilis est eloquentia, quæ in verbis duntaxat sita ▲ et vitam solitariam ageret, et parentibus debitam est, quam aspernatur et damnat Gregorius; sic alia est cujus utilitatem agnoscit, et patrocinium adver sus Julianum suscipit, quem in nulla re magis ini. quum et sceleratum se præbuisse existimat, quam cum sermones eripere Christianis tentavit. ‹ Unde igitur, › inquit Julianum alloquens (a), • homo omnium levissime, hoc tibi in mentem venit, ut sermones Christianis eriperes? Sic Christianam eloquentiam tuetur contra Apostatam; hanc sibi et amicis exoptat: (b) Atque utinam mihi, ami cisque meis sermonum robur adsit! › Hanc solam se complecti, utpote verbi famulam, nec unquam li benter neglecturum hanc possessionem fatetur; quin potius eam et colere et exosculari, majorem que ex ea voluptatem capere, quam ex omnibus aliis rebus in únum collectis, quibus plerique de Jectantur: hanc sibi totius vitæ sociam, ut probum consiliarium, atque congerronem, et ducem viæ in cœlum ferentis, ac promptum commilitonem adsci scere. Et quia jucunditatem omnem humi sitam as pernabatur, omnis illius amor post Deum in elo quentiam Christianam effusus est, vel potius in Deum quoque, quandoquidem ad Deum cum pru dentia rapit, per quam etiam Deus sincere percipi tur, et conservatur, atque in nobis adolescit. LVIII. Fidem datam Deo non fefellit Gregorius quo modo dalam Basilio fefellerit. Sed quo nos rapit oratio, de Gregorii effuso in eloquentiam amore disserentes? Ad ipsum Grego rium revertamur, quem Athenis reducem in domo paterna reliquimus, media incedentem via quam inierat, ut simul voti sponsionem, qua Deo obliga tus erat, impleret, et debitæ parentibus pietati faceret satis, sic agendo, vitamque instituendo ut alterum alteri non postponeret, sed utrumque expleret. Basilii quidem querelis respondens Gre gorius, fatetur se promissis non stetisse, et fidem fefellisse. Verum promissa hæc et fidem datam Ba silio intelligit, cui Athenis se cum ipso in solitudi nem, ut vitam ageret solitariam, recessurum pro miserat. His promissis, ut jam memoratum est, non stetit, hanc fidem fefellit: < (c) Haud sponte ac li benter; sed quod lex legem superarit, ea nimirum, quæ parentes colere jubet, legem sodalitatis ac fa miliaritatis. Sed fidem datam Deo nullatenus fe fellit, promissisque stetit, eam primum in ædibus paternis vitam agendo, quam in solitudine acturum se fuerat pollicitus; ac deinde in eremo, in quam ubi primum licuit se recepit. LIX. Vitam quoque solitariam egisse Gregorium in Tiberina, in qua situm erut Arianzum, credibile est. Quin etiam credibile est Gregorium, cum Athenis in ædes paternas rediisset, hinc in Tiberinam regio-. nem se contulisse, ubi Arianzuin rus, ejus natale solum, situm erat non longe a Nazianzo; ut simul (a) Or. 4, n. 101. (b) Ibid., n. 100. (c) Ep. al. 5. (₫) Via Basil., p. 46. charitatem posset exhibere; ac præterea datam fidem Basilio servaret, quem ut in hanc solitudinem se conferret litteris invitavit. Illuc venisse Basiliun verisimile est, quamvis longas non duxerit moras. Nova editionis epistolarum Basilii auctor agnoscit, primo Basilium in Tiberinam recipere sese voluisse, quod his epist. 14 verbis confirmat (d): «Nunc igitur intelligis, quo ego periculi stultus venerio, qui locum ejusmodi cum Tiberina, orbis terrarum barathro, commutare contenderim. › LX-LXII. Nihil minus esse videbatur Gregorius in domo paterna, quam quod reipsa erat. Molestias parit Gregorio rei familiaris cura. Basilium invi tat ut ad se veniat, ut omnia sint communia. Quo ergo tempore Gregorius confectorum annis parentum curam gessit, nihil minus esse videbatur quam quod reipsa erat. Pars namque ejus philoso phiæ hæc fuit, ‹ (e) Non videri primariæ vitæ labo res exantlare, magisque esse quam videri Deo ami cum. Sed major eum tenebat monachorum amor, quamvis videretur inter multos versari. Nec mi nus interea parentibus omnem exhibebat sollicitu dinem, eorum senectam ſovens, nihil magis pium ratus quam primum post Deum parentibus honorem præstare. Verumtamen rei familiaris curam sibi maximas fatetur attulisse molestias. (f) Parentes quidem observans et fovens laborantes, spebus ani mum deliniebanı, inquit, ut optimum aliquid adim plens, et imposito fungens a natura officio. Certo constat barathris refertam esse improborum viam, quandoquidem mihi etiam ex bono malum evenit. Nam multæ me et molestæ sollicitudines, quæ men tem ac niembra die ac nocte rodunt, e cœlo ani mam in terras dejiciunt. Primum quidem servis im perare quale exitii rete? qui acerbos quidem do minos semper oderunt, pios autem impudenter conculcant; nec malis placidi, nec bonis dociles... Deinde vero rem familiarem administrare, el Cæsa ris pondus humeris semper sustinere, ac duram audire exactoris vocem... Posthac autem circa fre quentis fori tuinultum, et sedes excelsas, miseris litibus sollicitos versari, et sermonum delitigantium strepitu obtundi, ac legum volubilibus laqueis mo lestias pati; ubi pugnæ et labores, ac malis plus tri buitur quam bonis, ipsique legum arbitri utrisque venales; et improbus si ditior sit, is optimus est. › Licet tota hæc Gregorii ratio in vitæ instituto, laude atque admiratione digna videatur, dubitat tamen vir sanctus (g), an hinc sibi omnis vitæ dif ficultas asperitasque fluxerit, per quam incommo dum ac salebrosum ad philosophiam iter habuerit, nec desiderio suo auimique proposito satis dignum. Quare Basilio scribens objectanti, quod una secuin in solitudinem sese non recepisset, quemadmodum ab Athenis se facturos mutuo promiserant, (e) Carm. De vita sua, v. 323. (f) Carm. De reb. suis, v. 137 et seq. (g) Or. 43, n. 25. da

Lumque fidem fefellisset, id ultro fatetur, ac promit- agebatur, et quam ipse traduxit, cum panis adeo tit deinceps se fidem servaturum. Fidem fefelli, inquit (a).... non autem prorsus fallam, siqui dem hoc gratum tibi futurum est. Partim enim nos tecum erimus, partim ipse nobiscum esse ne, quæso, graveris, ut omnia sint communia, et æqualis ami citia. Sic enim fiet, ut nec parentes mœrore afficia mus, et te fruamur. › Ita Gregorius amicum invi tat ut ad se veniat, scilicet in solitudinem Tiberinæ regionis, quæ cum Nazianzo vicina esset, id mo leste non ferrent parentes, quibus etiam posset sol licitudinem impendere, et simul cum amico solita riam vitam agere, ut pollicitus fuerat. Non igitur Basilius Gregorio, ut visum Bollandistis sed Gregorius Basilio suadere conatus est ut in Tibe rinam regionem secederet. Recte tamen aiunt se non dubitare, quin Arianżum excurrerit Basilius ad visendum amicum. LXIII. Basilius, exstructo monasterio, Gregorium allicere conatur. Interea Basilius, qui docendi munus apud Cæsa rienses abjecerat, ad quod eum piissima soror Ma crina, nec non Gregorius impulerant, varia in Oriente et Ægypto invisit monasteria, et circa an num 358 in patriam reversus, nulla interposita mora, in solitudinem sese recipit, ardens studio præclara virtutum exempla imitandi, quæ in mona steriis Egypti, Palæstinae, Colesyriæ et Mesopota miæ, non sine stupore conspexerat. Idoneum seces sui locum ad ripam Jridis fluvii, qui ex Armenia ortus Pontum irrigat, ab omni prorsus hominum consuetudine remotum elegit e regione monasterii, quod ad alteram ejusdem fluvii ripam Macrina con struxeral. LXIV. In solitudinem ad Basilium se confert: ambo vitam asceticam agunt. Vitæ austeritas rerum inopia, manuum labor, etc. durus apponeretur, ut dentes frangeret; tantaque eral rerum omnium inopia, ut nisi mater Basilii opportune succurrisset, moriendum fuisset. Com memorat etiam Gregorius laborein manuum, Au giæ fimum e domo exportatum ut horti ferti les redderentur, ac immane plaustrum sua et Basilii cervice manibusque tractum. His addit lignorum comportationes et lapicidinas. arborum consitiones et irrigationes. LXV. Studio sacrarum litterarum incumbit, eoque studio mirifice delectatur Gregorius. run), Quod supererat otii ab asceticæ vitæ muniis, Scripturarum meditationi impendebant. Id longe gratissimum erat Gregorio, cui de vitæ instituto consultanti ac fluctuanti uirum eligeret, illud præ aliis eligendum visum fuerat, in quo frequentius ac liberius sacros libros versare ac meditari posset. Ambo igitur concordibus animis, pari studio pari que successu sacræ huic lectioni incumbunt, atque eos fructus percipiunt, qui non modo in suam ipso verum etiam in Ecclesiæ totius utilitatem re dundarunt. Nullus dubito quin hæc ad primum Gregorii secessum pertineant, nec dubitare sinunt hæc verba ipsius Gregorii Basilio scribentis, et post aliquot annos pristinas illas delicias, quas cum ipso in secessu degustaverat, desiderantis (d) Quis me secundum pristinorum illorum dierum statum constituet, in quibus ego tecum afflictionem pro deliciis habebam?.... Quis psalmodias illas et vigilias dabit, atque ad Deum per orationem pere grinationes, illamque velut materia vacantem et incorpoream vitam? Quis fratrum eorum, qui a te dii efficiebantur atque in altum evehebantur, con cordiam animorumque conjunctionem? Quis virtu tis certamen, et ad eam incitationem, quam scriptis legibus ac regulis obfirmavimus? Quis divinorum oraculorum studium, lucemque in ipsis ductu atque auspiciis Spiritus sancti inventam? › Cum autem in Scripturarum studio plus antiquis scriptori bus quam ingenio proprio tribuerent, plurima ex Origene collegerunt observatione digna, quae in unum corpus redacta Philocaliam appella runt. studiorum Basilii et Gregorii. Illic primus omnium in Cappadocia vitam cœno biticam, quam solitariæ longe præferendam existi mabat, instituit Basilius. Optaverat fratrem aliquem reperire, qui vitam asceticam profiteretur, ut una cum eo brevem hujus vitæ fluctum pertransiret. Speraverat se cum Gregorio victurum; sed imposita amico fovendæ parentum senectutis necessitas im pedimento fuit, quo minus id quod inter se, cum LXVI. Philocalia et Regulæ monasticæ sunt fructus Athenis versarentur, pacti fuerant, exsequerentur. Quapropter eo destitutus præsidio, postquam varia lustravit monasteria, solus in solitudinem se reci pit; cujus delicias ubi primum delibavit, datis ad Gregorium litteris, perjucunda loci descriptione eum allicere conatus est. Gregorius amici et solitu dinis desiderio flagrans, quam primum licuit, in Pontum ad Basilium se contulit, auno 358 vel 359 (c). Illic miratur et laudat eximiam fratrum, quos ad pietatem Basilius instituebat, concordiam; sua vem psalmorum et hymnorum cantum, quo magno pere delectatus fuit; vitam pauperem, quæ illic (a) Ep. al. 5. (b) 9 Maii p. 385, col. 4, not. B. In ediscendis Scripturis Basilius et Gregorius mutuam sibi operam præstabant, familiares etiam de his inter se sermones conferendo, cum in ere ino, ubi testantur eas se didicisse, versarentur. Sed præcipuum in divinorum oraculorum studio magistrum habuere Spiritum sanctum, cujus ductu et auspiciis lucem in ipsis a se inventam decla. rant. Præter Philocaliam, alius exstat fructus com morationis Gregorii in monasterio Basilii, et com mune utriusque opus, ut ex' ipso Gregorio disci mus, nempe leges monasticæ et regulæ. Quis da (c) Greg. ep. al. 9. (d) Ep. al. 9.

autem non perinde facile. Attu mihi adesto... Equi dem ipse te magis quam aerem spiro, idque solum vivo, quod tecum sun), vel coram, vel absens per animi simulacrum. › bit virtutis certamen, et ad eam incitationem, quam bam?... Sed hæc optare quidem perfacile, consequi scriptis legibus ac regulis obfirmavimus?, Quæ Gregorii verba dubitare non sinunt, quin ad bas leges regulasque vitæ monasticæ scribendas suam cum Basilio operam contulerit. Quod ni fecis set, certe vir modestus de se non prædica – ret. 1.XVII. Voli compos fit Gregorius, mediam carvens viam inter anachoretas et mygades. Sic in Basilii monasterio quiete ac solitudine fruebatur. Hanc ab initio adamarat, eam in maxi mis gravissimisque periculis Deo voverat. Voti compos factus, mediam carpebat viam, quam du dum animo conceperat, inter anachoretas, et my gades; cum illis meditari, cum istis Scripturas ver sare et aliis prodesse; cum illis contemplari, cum istis agere poterat. Psalmis, hymnis, orationibus, vigiliis, inediæ, meditationi Scripturarum die no cteque vacabat. Quid plura? Habebat quod tota mente petierat, eoque vitæ genere, licet asperrimo, sic oblectabatur, ut peractis in eo annis duobus, se nonnibil attigisse quod optaverat, ac velut in mine esse dicat (a), ‹ atque ex ipso gustu ma jore desiderio exarsisse.» His namque verbis uti tur pro eo, quo solitudinis amore flagrabat; cujus desiderio ita tenebatur, ut plures etiam anni breve tempus visi fuissent, LXVIII. Gregorium ab eremi deliciis in domum paternam revocat pielus erga parentes. Haud tamen credimus tredecim annos, ut narrat Rafinus, Gregorium in Basili¡ monasterio versatum fuisse, in quod se receperat anno 358 vel 359, et ex quo extractus est anno 360 aut 361, ut ad pa trem se conferret, qui tali auxilio se destitui ægre patiebatur. Sic pietas erga parentes, quæ reversum Athenis Gregorium Nazianzi retinuerat, eum ab eremi deliciis ægre avulsum rursus Nazianzum re vocavit. Primus hic Gregorii secessus ab altero, qui contigit postquam presbyter creatus ſuit, secernen Jus est, it recte observant Bollandistæ adversus Baronium, quem etiam refellunt. LXIX. Gregorium revocare conatur Basilius. Gregorium absentem, datis ad eum litteris, in solitudinem revocare conatus est Basilius, cui ami cus rescripsit. Hinc jocosæ illæ utriusque litteræ ultro citroque datæ: Gregorii laudantis suam Tibe rinam, et Ponticas silvas posthabentis; Basilii vero cavillantis Tiberinam, et Ponticas solitudines cele brantis. Sed quamvis jocaretur Gregorius, quam maximo tamen relictæ solitudinis desiderio se te neri dissimulare non potuit, hisque verbis declara vit (b): ‹ Quæ de Pontica commemoratione prius scribebam, joco, non serio scribebam: quæ autem nunc scribo, admodum serio scribo. Quis me secun dum pristinorum illorum dierum statum constituet, in quibus ego tecum afflictionem pro deliciis habe (a) Or. 2, n. 6. (b) Ep. al, 9. (c) Carm. De vita sua, v. 351. LXX, LXXI. Presbyter creatur, et fugit in Pontum. Revertitur ad diem festum Paschæ, primamque habet orationem. In longiori postea, ſuyæ et re ditus rationem reddidit. Citius tamen, quain spes erat, id consecutus est Gregorius. Cum enim suus eum pater invitum ac reluctantem presbyterum creasset, hac tyrannide, sic enim appellat (c), offensus, ad Basilium recur rit, tum ut dolorem suum amici colloquiis leniret, tum etiam ut quid sibi agendum esset cum eo de liberaret. Eum vicesima quinta Decembris, quæ Natalis erat Domini dies, ordinatum fuisse, atque in Pontum fugisse die festo Luminum, qui paucis post diebus celebratur, arbitramur cum Niceta et Tillemontio sed brevissimo post tempore in pa triam reversus est, nempe ad diem Pascha. Unde in oratione quam habuit, Mysterium, inquit (d), unxit me: mysterio paulisper cessi, ut me ipsum inspicerem et explorarem; cum mysterio etiam si mul introeo. › Quibus verbis significat, se die festo, cum creatus fuisset presbyter, discessisse, et die etiam festo rediisse. Quod annum spectat, is erat 562; si quidem Julianus nondum in Cappadociam venerat, nec in Christianos adhibuerat eam crude litatem, cujus horrenda reliquit monimenta in re gionibus, quas Constantinopoli profectus mense Maio anno 362, Antiochiam petens, peragravit, qui bus postea cumulum in Oriente imposuit. Gregorins namque in Apologetico, quem scripsit, vel decla mavit, exponens quas ob causas, postquam presby ter creatus fuerat, in Pontum fugisset, ac rursus Nazianzum rediisset, hæc de Juliano verba facit(e) Nec vero externum bellum metuo, nec feraru il lam, quæ nunc adversus Ecclesias impetum fecit, etiamsi ignem minetur, etiamsi gladios, etc. His perspicue liquet, nondum Apostatam in Cappado ciam venisse, et crudelitatem exercuisse, sed tan tum minas intentasse, ex quibus Gregorius quid facturus esset suspicatus hæc scripsit. Gregorius igitur creatus est presbyter die 25 Decembris anni 361: cumque fugisset in Pontum, inde ad suos re versus est ad diem Paschæ anni 362, eoque die brevem de festo habuit orationem; sed paulo post prolixam exaravit seu declamavit, in qua cur in Pontum fugerit ac inde redierit rationem reddit. LXXII. Bis e solitudine avulsus Gregorius. Itaque bis in Ponticam eremum sese contulit Gregorius; bis amata solitudine avulsus est, et Na zianzum e Ponto ad suos redire coactus. Primo quiª dem circa annum 361, secundo ad diem Paschæ anni 362, cum die xxv Decembris ammi proxime (d) Or. 1, n. 2. (ei Or. 2, n. 87.

similem Patri et non consubstantialem prædicarent. Erat autem, inquit Gregorius (b), in promptu atramentum, et calumniator a tergo. Ea res per multos e nobis, invictos alioqui viros, in fraudem impulit; qui quamvis mente nequaquam prolapsi fuerint, tamen subscriptione transversi acti sunt, et cum illis, utroque nomine sceleratis, consense runt; ac si non flammæ, fumi certe participes fue runt. > Tanta inde secuta est Ecclesiæ catholicæ tempestas, ut qui videbantur esse templi columnæ, prostrati, vel saltem concussi sint, si quidem etiam nolentes seducti sunt; atque, ut Hieronymi verbis utar, ingemuerit orbis, et Arianum se esse miratus sit. elapsi creatus fuisset presbyter. Secundæ in Pon- cat, sed similis dicerent, potoústov, hoc est con tum profectionis et reditus causas ipse in oratione, quæ primum olini, nunc secundum occupat locum, prosequitur. Cur vero pater eum e Basilii monaste rio extraxerit, et Nazianzum redire anno 361 com pulerit, perinde non est perspicuum. Nihil moror quæ Baronius in sua Gregorii Vita scripsit. Is enim utramque Gregorii nostri in Pontica solitudine commorationem confundens, et perturbans tempora, quod Bollandistæ non semel observant, ad Valentis usque imperium, ‹ (a) Qui Arianæ perfidiæ favens, adversus Catholicos concitavit turbas, Gregorii re ditum promovet. Fuit id in causa, inquit Baronius, ut pater Gregorii vehementius ageret, ut filium ab eremo revocaret. Erat enim jam longo senio hebe tior, et ut subeundis laboribus impar eum precibus urgebat, ut pater jussis, ac denique ut episcopus cogebat imperio. Licet enim diutius surdo, ut aiunt, fabulam ingessisset, flexit tandem, coegit extorsit que ab invito, revocatque filium Nazianzum. Qui reversus in patriam, habuit egregiam illam oratio nem, quæ inscribitur Apologeticus... Dixit etiam tunc præclaram eam orationem, cujus est titulus, In sancta lumina, etc. Hæc Baronius. Egregia oratio, quæ inscribitur Apologeticus, habita est sub Juliano, non vero sub Valente; oratio autem In sed sareta lumina, non tunc, › ut vult Baronius, anno pene elapso. Haud negaverim turbas ab Arianis excitatas in causa fuisse cur Gregorins Nazianzum redierit; sed, ut id concedam, certe non has esse turbas ar bitror, quæ a Valente sunt excitatæ, ut visum est Baronio. Vix etiam adduci possum ut credam cum doctissimo Tillemontio, Gregorium patrem formulæ Ariminensi tum subscripsisse, et jam ab ejus com munione Nazianzenos monachos discessisse, cum ejus filius, relictis Ponticæ solitudinis deliciis, Na zianzum rediit anno 561; idque causæ fuisse cur rediret, ut opem ferret longævo patri, qui Arimi nensi formulæ subscripsisset, quo e luto emerge tel. J.XXIII-LXXV. Turbas Ariani excitant. Fraus Aria norum. Multos in fraudem impellunt. LXXVI. Formulæ Ariminensi post medium annum 362 subscripsit Theologi pater. In eorum tamen numero, qui Ariminensi formulæ tum subscripserunt, scilicet Constantii imperatoris tempore, non ſuisse Gregorium, nec eum nisi post medium annum 362 subscripsisse, ortamque esse inter episcopum et monachos Nazianzenos discor diam tam multis probatur momentis, ut nullum de ea re dubium esse possit. Primo quidem Gregorius noster non ait (c), jussa Constantii imperatoris, aut rerum perturbationem, quæ tunc summa fuit, subscribendi causam suo fuisse patri, sed deside rium pacis et cum nonnullis ineundæ communio nis. Secundo ante istud dissidium, Ecelesiam Na zianzenam arcam Noe vocari solitam esse, ut quæ universi orbis diluvium sola effugisset, testatur Gregorius (d). Testis profecto mendax foret, si Na❤ zianzenus episcopus dolis Arianorum deceptus fuit tempore Constantii; falsoque dixisset commune universi orbis diluvium effugisse Nazianzenam Ec clesiam, cujus Ecclesiæ episcopus ipse artificiosis verbis circumscriptus in oravam societatem pertra clus fuisset. LXXVII-LXXVIII. Schisma monachorum ob subscri ptionem Gregorii patris, non contigit sub Constan tio. Brevis fuit hæc discordia. At longe graviora suppetunt momenta. Cum Gre gorius e Ponto Nazianzum reversus est ad diem festum Paschæ anni 362, summa pace fruebatur Ec Magnas quidem turbas anno 360 excitarant Aria ni, qui post luctuosas synodos, Ariminensem in clesia Nazianzena, quam magnis effert laudibus Occidente, Seleucianam in Oriente, habitas anno 359, item etiam Constantinopoli anno 360, Constan tii Augusti præsidio freti, vi et arte rem agebant; omnesque episcopos, in tota quam late patebat Ec clesia, formulæ, quæ ipsorum impietatis totum vi rus artificiose tectum continebat, subscribere coge bant. Fuit enim ea fallacia el dolus Arianorum, ut bpotovatov subscribendum ac profitendum trade rent, unius litterulæ mutatione magnam sensus dis crepantiam adducentes; Filium nempe non ejus dem substantiæ cum Patre, quod óµooúσtov signifi (a) 9 Maii, p. 388. (b) Or. 21, (c) Or. 18, n. 18. nec veretor dicere (e) se non concessurum, ul ⚫ amplissimæ civitates, gregesque numerosissimi ulla in re Nazianzenæ Ecclesiæ præferantur. › Nulla ergo Nazianzi discordia fuit anno 362, nec ulla etiam Gregorii patris tunc erat subscriptio, e qua dissidium erupit. Quinimo recens erat tumul tus, cum Gregorius noster primam contra Julianum orationem scriberet, ut his verbis manifestum est (f): ‹ Atque utinam ille quoque cœtus ad chorum nostrum se adjungeret, qui, cum prius cantionem haudquaquam adulterinam atque ignobilem nobis Ibid., n. 47. Or. 3, n. 6. Or. 4, n. 10.

... re dum ergo discissa erat, cum primos tres ad popu lum sermones habuit anno 362. Idque etiam inde patet, quod non modo nihil in his orationibus con tra dissidium, nihil de pace dicat Gregorius, quod profecto non omisisset orator pacis amantissimus; verum etiam Nazianzenam Ecclesiam (h) ‹ uno eo demque animo unum idemque sentientem, lau del. LXXIX. Sub Juliani finem subscripsit impie formu læ, sed illæsum cor servavit. cum Deo accineret, ac dextro quondam ordine di- Ecclesia, Gregorius obmutait, ut ipse testatur. Non gnus haberetur, atque etiam brevi, ut confido, ha bebitur, haud scio qua re commotus, repente can tum in diversum mutat, alioque gradu atque or dine sese collocat; ac ne ob communem quidem lætitiam, quod etiamı magis miror, adduci potest ut nobiscum conjungatur. Hæc profecto verba, ‹ cum prius cantionem nobiscum Deo accineret pente cantum in diversum mutat,» dissidium no nachorum recens ortum fuisse indicant satis; nec non spes illorum reditus, lenitas qua eos ut meni bra sua complectitur Gregorius (a); ac demum quod non semel ait (b) monachos omnium postremnos dis cessisse. Ex his etiam pariter conficitur recentem quoque fuisse Gregorii subscriptionem, vel certe eum non longe antea subscripsisse. Etenim si sub Constantio, anno 360 vel 361, subscripsisset epi scopus Nazianzenus, quomodo monachi indignatio nem suam ad annum usque 363 corde pressissent? Aut si tandiu presserunt, cur discessionem subito et præcipiti consilio tribuit Gregorius? Quomodo, in quam, indignationem suam tam longo tempore pres sissent monachi, quos ipse (c) ferventiorem Ec clesiæ partem appellat? Qui, ut idem Gregorius ait in alia oratione (d), tametsi alioqui pacati ac moderati sint, hac tamen in re lenes et faciles esse non sustinent, cum per silentium et quietem Dei causa proditur; verum hic admodum bellaces sunt, atque in confligendo acres et feroces, hujusmodi enim zeli æstus est, citiusque aliquid, quod non oporteat, tentaverint, quam quod ex officio sit præ termiserint. Videant, qui Gregorium patrem, sub Constantio, Ariminensi formulæ subscripsisse arbi trantur, ex quo sequeretur monachos per duos aut etiam tres annos indignationem suam dissimulasse, quomodo hæc conciliare valeant; maxime vero cum ex Gregorio breve fuerit dissidium. Eos enim, qui ob pietatis zelum dissidebant, inquit (e), et sibi et cæteris reconciliavit (Gregorius pater) postremos a nobis sejunctos, et primos reversos. › Brevissima, inquam, illa fuit divisio, teste Gregorio, qui eam calamitatem hactenus durasse scribit (f), ut per hoc dissidium, quantum pacis bonum esset, qui divisi fuerant, intelligerent, statimque odium illud odio haberent ac detestationi. Qua pacis celeritate subreptum peñe fuit et obscuratum, quod in medio contigit.» Ecquis autem resarcitum tam celeriter, et redintegratum, vix ut exstitisse credatur, atque etiam breve dissidium putet quod annis tribus ad minimum aut quatuor perseveraverit? Quis credat tot annis indignationem suam pressisse monachos, quos ‹ admodum bellaces atque in confligendo acres et feroces scribit Gregorius noster (g)? Quid plura? Quandiu discissa fuit Nazianzena (a) Or. 6, n. 10. Or. 18, n. 18. (c) Ibid. (d) Or. 21, n. 25. (e) Or. 18, n. Non igitur sub Constantio, sed vergente ad finen Juliani imperio, formulæ minus orthodoxæ videturė subscripsisse Gregorius, deceptus Arianorum dolis, qui, absente filio, nacti opportunam senem circum veniendi occasionem, specie pacificationis eum in pravam societatem pertraxerunt. Dixi, absente filio, qui interdum paternæ domus sollicitudini sɛ subtrahens, in amicam Ponti solitudinem ad Ba silium evolare solebat; nunquam enim eo præsenta patri insidias struere ausi fuissent. Magnas in Ec clesia Nazianzena turbas excitavit Gregorii subscri ptio, et statim monachi ab ejus communione disces serunt; quod anno 563 contigit, si quidem non dum discesserant, cum anno 562 Nazianzenæ Ec clesiæ concordiam laudaret Gregorius; recens au tem erat discessio, cum primam contra Julianum jam exstinctum invectivam scriberet. Denique dissi dio, quod diuturnum non fuerat, sedato, composi to, etc., instaurata est concordia anno 364. Mona chos enim a se ob pietatis zelum dissidentes sibi et cæteris reconciliavit Gregorius, tum ob ipsius reverentiam, tum ob dogmatis paritatem. Solus namque, ut ait Gregorius noster (i), illæsam men tem, minimeque simul cum atramento infectam animam habere creditus est, tametsi per animi sim plicitatem abreptus fuisset, dolumque ob animi sinceritatem ab omni dolo alienam minime cavis set. Ita gravis Ecclesiæ Nazianzenæ tempestas sedata est Gregorii episcopi precibus et admonitio nibus, nato interim pietatis et operæ socio; qui cum patri ad omne bonum comes et adjutor esset, ac velut a latere curreret, hic Dei beneficio multo maximam laboris studiicue partem contu lit. LXXX. Theologus loquitur perinde ac si reus ipse foret, quod pietati erga patrem tribuendum est. Miretur forsitan quispiam cur Gregorius, de se ditione adversus patrem suum excitata a ferven tiore Ecclesiæ parte verba faciens, perinde lo quatur ac si ipse reus esset et cum patre in pravam societatem pertractus fuisset: • Nam cum, inquit (j), a ferventiore Ecclesiæ parte ob eam causam seditio in nos excitata esset; quod scrip:0 (f) Or. 6, n. 8 et 12. (y) Or. 21, n. 25. (h) Or. 3, 11. 6. (i) Or. 18, n. 18. (j) Or. 18, n. 18.

ceris monitoribus usus, nobiscum in Pontum profu git. Secessionem illam anno 364 exeunte, aut in eunte 365, collocandam esse probat auctor Vite saneti Basilii, cap. 9, n. 6: itaque jam exstincto schismate Nazianzeno contigit. quodam et artificiosis verbis circumscripti, in pra- quit, Gregorius (c), hac in re consultoribus ac sin vam societatem pertracti fuissemus. › Verum absit ut arbitremur Gregorium nostrum, doctrinæ catho licæ pugilem egregium, simul cum patre ab Arianis deceptum fuisse. Id enim pietati erga parentem et humanitati datum videri debet, quod de culpa velut communi loquatur. Cum autem non seipsum, sed solum patrem excuset, ‹ (a) qui solus illæsum cor habere, nec simul animam cum atramento foedasse creditus est, › indicat seipsum non subscripsisse, adeoque nec externa actione errasse. Præterea ob servandum, culpam subscriptionis paternæ præci pue derivatam in filium, quod cum patre, ut vide batur, lapso communionem retineret, nec ab eo se se, uti ferventiores, separaret. LXXXI. Præclara Gregorii in hanc rem sententia. Huic nostræ de dissidio Nazianzenæ Ecclesiæ et instaurata pace disquisitioni finem imponamus præ clara in hanc rem Gregorii sententia: «Nihil, › ut observat vir sanctus in oratione quam de pace ha buit (b), ‹ eos, qui sincero animi affectu Deum co Junt, æque inter se conciliat, atque consentiens de Deo doctrina; quemadmodum contra nihil ad dissi dium ita promptum ac paratum est, ut diversa in hac re animorum sententia. Hic enim, etiam qui aliis in rebus æquissimus et facillimus est, ferven tissimus exsistit; ac mansuetus vere pugnax effici tur, cum se per lenitatem Dei jacturam facere, inio, ut rectius loquar, per prolapsionem suam, Deum, qui nos et pro divitiis habet et divites reddit, damno alicere conspicit. Sic igitur, nos in ipsa quoque contentione moderatius nos ipsos gessimus; adeo ut concordia disjunctione ipsa clarior fuerit, ac per ea, quæ utrinque læta et commoda exstiterunt, id, quod in medio contigit, pene subreptum et obscura tum. › LXXXII. Nascenti in Ecclesia Cæsariensi discordiæ mederi satagit Gregorius, et orationes in Julianum elaborat Quo tempore discissa erat Nazianzena Ecclesia, aliud schisma non minus exitiale Cæsariensi Eccle siæ impendebat, et jamjam erat oriturum ex simul tatibus, quas Eusebius Cæsariensis episcopus, præ sul licet morum honestate clarus et pietate insignis, adversus Basilium exercebat; cujus rei causa opti morum quorumque, præcipue vero monachorum, in se odium concitavit. Hi namque, iniquo animo fe rentes ducem suum Basilium ab Ecclesiæ admini stratione removeri atque injuria affici, statim au ↑ daci facinore ab episcopi communione recedere sta tuunt, secumque partem plebis et honoratorum non exiguam abstrahunt. At Basilius, filius pacis, non is erat, qui sua causa Ecclesiam lacerari pateretur; consiliario et hortatore Gregorio utens, una cum illo in Ponticam solitudinem secessit: «Nobis, in (a) Boll., 91Maii, p. 385. (b) Or. 6, n. 12. (c) Or. 43, n. 29. (d) Or. 4, n. 8. Basilium autem presbyterio nondum initiatum, et in solitudine agentem, anno 363, Gregorius conve nerat: sublato scilicet e vivis Juliano Apostata, et adhuc flagrante Nazianzeno schismate; ibique am bas in Apostatam orationes scripserat, adjuvante seu consiliante Basilio, ut ex his secundæ Stelenti cæ (sic enim illæ nuncupantur) verbis colligunt erii diti: Hæc tibi Basilius et Gregorius, etc. Non imprudenter, ut Petro Cuneo videtur, Julianum, B‹ tanquam in scena, palam omnibus ludibriam fe cit; sed multis et magni momenti rationibus Apo statam publice proscindere compulsus est. Præci puas tantum cæteris, brevitatis causa prætermis sis, exhibemus. (d) Primo igitur oportebat, hoc exemplo eos in veritate confirmari, qui cum univer sarum quidem rerum Deum confiteantur, tamen ob animæ suæ levitatem, superbiente impio, cogitatio nibus incenduntur, peccatorum pacem non ferunt, nec Dei consilium exspectare sustinent. (e) Deinde Juliani facinorum enarratione gentilibus ostenden – dum erat, ‹ quid illos dæmones doceant. › (ſ) Tan dem ipsi fideles, eorum quæ passi fuerant expositio ne, commonendi fuerunt, me tempestatis in tran quillitate obliviscerentur, nec morbi in sanitate, nec captivitatis, incolumes in Jerusalem reversi, nec Ægypti post Ægyptum. Ex his orationibus duo præterea discimus, quorum prius ad historiam Gre gorii et Basilii pertinet; alterum fidelibus, qui sub impio rege vivunt, erudiendis idoneum est. Itaque Gegorius se et Basilium postremos ad persecutionem a Juliano reservatos esse docet, sic eum compel lans (g) Hæc tibi Basilius et Gregorius... quos cum et vita et sermone, et mutua concordia claros et celebres jam inde a Græcia nosses... postremos ad persecutionem reservabas.» Fortunæ templum a Cæsariensibus Cappadociæ sub Juliano eversum, pœ nas factum ob illud ab eis sumptas memorat et pro priam eo de negotio sententiam in prima Steleutica Gregorius aperit hoc modo (h): ‹ Quæ › Julianus in Cæsarienses nostros admisit, hos, inquam, ani nii magnitudine præditos, ac pietatis studio ferven tes, ita ab eo exagitatos, ac per contumeliam vexa tos, fortasse ne objicere quidem æquum fuerit. Etenim ob Fortunam, fortunatiori tempore infortu nio affectam, justa indignatione commotus, ad hanc ultionem progressus esse videbatur: quandoquidem injustitiæ dominanti nonnihil concedendum est. › Cæterum in proscindendo Apostata Gregorium nul latenus modum excessisse, et in Monitis jam dewoa (e) Or. 5, n. 36. (f) Ibid., n. 34. Or. 5, n. 39. Or. 4, n. 92.

stratum fult, et si quid superest dicendum, in prole. ipsum tempore mollitum, ut ferrum igne, et ad red gomenis tomi secundi addetur. Orationibus illis ad finem perductis, (a) cum Basi lius Cæsaream venisset, atque ab Eusebio civitatis episcopo, mense Septembri anni 364, presbyter creatus esset, dolorem inde conceptum, datis ad Gregorium litteris, significavit; cui Gregorius ita re spondit (b) Epistolæ tuæ prooemium laudo. Quid autem tuorum non est laudandum? Ac tu captus es, quemadmodum nos quoque circumscripti: quando quidem ad presbyteri gradum pertracti sumus... Hoc non fieri fortasse quidem præstitisset... Quoniam autem factum est, ferre necesse est, ut mihi qui dem videtur, ac præsertim ob tempus istud, quod multas nobis hæreticorum linguas invehit. › Hoc tempus ad Valentis imperatoris initia referendum esse, cum scilicet Ariani ejus patrocinio freti omnia ex arbitrio suo successura sperarent, auctor Vitæ sancti Basitii (c) certissimis argumentis comprobavit. Non multo post evenere Basilii cum Eusebio episco po suo simultates, antea memoratæ; quarum quidem componendarum hæc fuit occasio. LXXXIII. Ad spiritualem conventum sive ad diem fe stum ab Eusebio invitatur Gregorius. Gregorius ab Eusebio ad aliquem conventum spi ritualem, sive diem festum, perhonorifice vocatus rescripsit (d), et de illata Basílio injuria libere con questus est. Honore quidem me abs te affici lætor... Verum contumeliam charissimo fratri Basilio a tua pietate illatam esse, atque etiamnum inferri mo leste fero... Tu dum eo contempto nos honore affi cis, perinde mihi facere videris, ac si quis unius viri caput altera manu demulceat, altera malam fe riat; aut etiam convulsis domus fundamentis parie tes pingat, atque externas partes exornet. Proinde si quid mihi obtemperandum putabis, hoc facies. Ut autem obtemperes, abs te peto atque contendo æquum est enim. Si illum, ut par est, colueris, ipse quoque ab eo vicissim observaberis. Nos autem se quemur, quemadmodum umbræ corpora, utpote parvi et ad pacem propensiores. In contumeliam accepit Eusebius libertatem Gregorii, qui rescripsit (e), se non contumeliose, sed accommodate ad leges spiri tus, scripsisse; æquum enim esse, ut sibi Eusebius, quamvis gradu superior sit, justam libertatem con cedat. Mox in alia epistola (f) Eusebio significavit Gregorius, se nullam animo offensionem suscepisse; sed etiamsi suscepisset, libenter depositurum cum videat feras in Ecclesiam irruentes, el generose re sistentem Eusebium; cui se venturum, si ita ipsi vi deatur, promittit, ut cum eo adversus hæreticos pugnet. LXXXIV. Inter Eusebium et Basilium pacem compo nit Gregorius. Non ingratam fore operam suam Eusebio certior factus Gregorius, ad eum illico se contulit; cumque (a) Vita Basil., c. 9, n. 11. (b) Epist. al. 11. (c) Cap. 4, n. 1. (d) Epist. al. 20. dendam Basilio benevolentiam propendere, imo ad scribendum ut euin placaret, haud dubiis testimo niis intellexisset, id amico quantocius significavit, atque eum hortatus est Gregorius, ut episcopum occuparet, aut adveniendo aut scribendo, simulque itineris se comitem futurum pollicetur. Annuit Ba silius, et confestim eum Gregorius e Pontica so litudine in arenam certaminis educit. Tam prudenti consilio, de Basilio, de Eusebio, de Ecclesia Cæsa riensi optime meritus est Gregorius; exstinctæ nam que sunt simultates, instaurata concordia, profligati Ariani, qui cum alias jam Ecclesias vicissent, alias oppugnabant, alias victuros se sperabant; nec ulla re magis ad spem evertendæ Cæsareæ, cui Valens imperator agmine Arianorum episcoporum stipatus imminebat anno 365, erigebantur, quam Basilii absentia et ducis imperitia. Reportata ex Valente Arianisque episcopis victoria, cujus pars magna fuit ipse Gregorius, Basilium cum Eusebio tam arcte conjunxit, ut nec episcopo molestum esset ab eo, quem dignitate superabat, scientia et eloquentia et consilio et virtute superari; nec Basilius ideo epi scopum minus coleret et observaret, quod eo tot esset partibus superior ac præstantior. Tillemontius, Hermantius, Pagius, Baronius, Bollandistæ, alii aliis annis hæc contigisse arbitrantur. Nos vero cum no vissimo Basilii epistolarum editore, Basilium anno 364, vel ineunte 365, secessisse, et eodem anno Gregorii operam et consilio Cæsaream rediisse, ac de Valente Arianoque agmine victoriam reportasse existimamus. LXXXV. Ætas et morbi parentum abesse Gregorium non sinunt. Non diuturna fuit hæc postrema Gregorii in Pon tica solitudine commoratio, cujus nequidem men tionem facit in carmine De vita sua. Neque enim tam necessario filii auxilio provecta parentum ætas longo tempore destitui patiebatur, atque etiam fre quentes morbi, quibus eorum senectus patebat; quique Gregorium domo exire non sinebant; vel eum, si quando aberat, revocabant. Sic Basilio in stanti ut in solitudinem se conferret, excusat se, morbum matris afferens. Assidemus enim, inquit (h), dominæ matri, gravi jampridem morbo laboranti. † Quam si non dubio et ancipiti statu relicturi sumus, tua præsentia mihi crede haudquaquam earebimus. › Gravem quoque patris morbum in oratione decima octava, qua laudes ejus prosequitur, narrat; quo singulari Dei beneficio repente liberatus est, adeo ut quo die moriturus putabatur, consurgens syna xin cum populo celebraverit. In eadem oratione, matrem gravi morbo laborantem, insperato nec minori miraculo, ut quoddam visum ei divinitus ostensum docuit, ab ea ægritudine qua detineatur, refert convaluisse. (e) Ep. al. 169. (/) Al. 170. (g) Ep. al. 19. (h) Epist. al. 4.

LXXXVI. Ingentem Gregorio dolorem parit Cæsarii opera Basilium Cæsareæ episcopum electum fuisse fratris mors; et post ejus obitum molestissimis est obrutus negotiis. Si parentibus senio confectis, atque graviter in terdum ægrotantibus, curam sollicitudinemque fre quenter impendere coactus est Gregorius; longe graviores curas, seu molestias ipsi Cæsarii fratris, thesaurorum præpositi in Bithynia, mors attulit. Cum Nicæa, terræ motu longe post hominum memo. riam maximo, tota pene subversa est die undecima Octobris anni 568, solus ex viris insignibus, aut certe cum admodum paucis, mirabili divinæ provi dentiæ beneficio Cæsarius incolumis evaserat. At non diu vitam produxit, quippe mortuus eodem anno de sinente, vel incipiente proximo, seu 25 Januarii 369, ut volunt Bollandistæ. Cæsarii obitu, Grego rius, cui rei familiaris cura incumbebat, invisis ne gotiis obrutus fuit. Cum enim munere publico fun geretur Cæsarius, quo tempore mortuus est, suaque omnia pauperibus eroganda reliquisset, mox ut ex tremum halitum efflavit, (a) Hostes, nempe curia les illi harpagones, impetum fecerunt, ejusque fa cultates liberrime et insolentissime diripuerunt. Erat thesaurorum custos, ait Gregorius (b); ‹ me dio autem in munere moritur, canumque multitudo assilit in defuncti pecuniam; et quidquid reliqueral, omnia dilacerant famuli, extranei, amici. Quis enim collapsam non prædatur quercum? › Basilius, qui res Gregorii suas esse ducebat, scribens Sophronio Constantinopolis præfecto (c), narrat mortui pre- c tiosissima quæque servos aliosque homines servis non meliores diripuisse, et paucissima parentibus reservata, quæ statim pauperibus erogata fuerunt ex mortui voluntate, qui moriens dixerat: Mea om nia volo esse pauperum. Addit Basilius, plurimos prodiisse commentitios creditores, qui Cæsarium a se pecuniam accepisse dicerent; quibus numeratum fuerat quidquid petebant, unde nonnullos poenitue rat quod plus non petiissent: at crescente ejus modi sycophantarum numero, negare quod petebant necesse fuisse; repulsam passos lites intulisse, ac Gregorium in maximas ærumnas conjectum, a quibus ut eximatur, Sophronium rogat Basilius. De Cæsarii pietate, rebus gestis, eruditione, etc., dicendi forsan hic locus esset; sed de his satis Gregorius in oratione quam de eo habuit coram pa rentibus. Hanc legat lector, si velit. Gorgoniæ soro. ris, aliquanto post Cæsarium e vivis sublatæ, præstantissimas virtutes oratione funebri similiter ornavit. LXXXVII. Gregorius Basilium minus caule ele ctioni Cæsariensis episcopi providentem reprehendit. Anno 370, Gregorius singularem in re maximi momenti prudentiam animique fortitudinem osten dit, ac perruptis omnibus quæ obstabant, ad feli cem exitum rem perduxit. Ipsius enim potissimum (a) Greg. ep. 18. (b) Carm. De vita sua, v. 370 et seq. constat. Nemo quidem tanta sede dignior erat Ba silio, cujus administrandæ jam plurimas partes ab Eusebio sibi commissas sustinuerat. Quanta ipsins pietas, quam eximia doctrina, quanta demum es sent merita in Ecclesiam Cæsariensem, neminem latebat. Veruntamen plurima obstitere, quæ ni sua Gregorius prudentia removisset, in irritum res cessisset. Basilius ipse, cum media jam morte Eu sebius teneretur, ne suspicatus quidem in se ocu los conjectum iri, amicum suum Gregorium accer sivit, his verbis scribens, ac veluti ipse extremos spiritus ageret, atque supremum vale moriens ami co dicere cuperet. Gregorius, acceptis litteris, vim lacrymarum profudit, ingemuit, et ad iter se ac cinxit. Verum cum postea episcopos ad urbem ac currere sensisset, Basilii consilium intellexit, na vigii proram convertit, ac proficisci detrectavit. Tum datis ad Basilium litteris, quam incaute se gereret libere significavit.. Videris tu quidem mi hi, inquit (d), viri constantis et solidi atque animi ſirmitate præditi existimationem habere: multa tamen simpliciter magis quam caute et circumscri pte consultare atque exsequi. Nain qui à vitio li ber est, is quoque ad suspiciendum vitium segnior esse consuevit. Cujusmodi quiddam nunc quoque contigit. Ad metropolitanam urbem nos accivisti, cum de episcopo creando consultatio proposita es set. Quibus præmissis, sic prosequitur carpens quod incaute a Basilio actum videbatur: ‹ Demirari cœpi, primum si quid deceret atque honestum es set non perspiciebas, nec improborum linguis oc currendum putabas, quæ simplicissimis quibusque celerrime calumniam struunt. Deinde, si non e³ dem tibi ac nobis convenire existimas, quibus et vita, et doctrina, et reliqua omnia communia sunt, nimirum a Deo ita jam inde a prima ætate conso ciatis. Tertio, liceat enim hoc quoque dicere, si piorum Deique metu præditorum hominum hujus modi electiones esse judicasti, non autem poten tium et apud vulgus gratiosorum. His de causis Gregorius se navigți proram convertisse, et profici sci detrectasse significat Basilio, cui auctor est ut prudenti secessu tumultus et pravas suspiciones fugiat. Huic consilio paruisse Basilium, ac fatebras quæsiisse, dum electio perageretur, verisimile est. LXXXVIII, LXXXIX. Gregorius uterque operam na vat, ut Basilius Ecclesiæ Cæsariensi præficiatur. Nihil ab iis prætermissum ut res prospere cede rel. Nec minus interea Gregorius uterque nituntur, ut in Eusebii locum subrogetur Basilius. Gregorium episcopum Cæsaream invitarunt præsules, qui jam in urbem sese contulerant; sed adeo invenuste ac impolite, ut nec illum adesse oportere, nec quam ob causam, nec quo tempore significaverint. Rescri (c) Ep. 32 nov. edit. (d) Ep. Greg. al. 21.

bens (a) episcopis venerandus senex factam sibi in- ope atque auxilio fretus. › Proficiscenti patri Gre jnriam won dissimulavit, nec tamen adesse detre ctavit. At cum varia fore hominum studia in eli gendo episcopo non dubitaret, notum fecit episco pis neminem se habere quem Basilio, ob ejus vitæ sanctitatem ac doctrinæ præstantiam, præferre pos sit; nec vero illius corporis debilitatem impedimento esse debere, cum episcopus, non athleta quæratur. Promittit se adfuturum, si suffragium istud reci piant, ac operam eis daturum vel spiritu vel corpo re; sin autem certis conditionibus via capessenda sit, ac factones contra æquitatem conflentur, gavi surum se quod fuerit contemptus. Eadem episcopus Nazianzenus de Basilio, quem præ cæteris omnibus eligendam decernit, Ecclesiæ Cæsariensi scripsit (b), quæ honorifice eum invitarat. Nihil prætermissum ab optimo sene, ut prospere res cederet. Litteras scribebat (quod argumento est plures ab eo fuisse scriptas, quam supersunt), monebat, conciliabat po puluin, sacerdotes, et reliquos, quotquot erant cle rici, obtestabatur, suffragium ferebat, ordinabal etiam adhuc absens, canitiei suæ hoc dabat, ut apud alienos, tanquam apud suos, auctoritate ute retur (c). Hanc sollicitudinem a Gregorio postu Jare videbatur Ecclesiæ Cæsariensis status, in qua animorum magna erat dissensio. Omnibus præferebant Basilium, populi pars selectissima, universus clerus, ascetæ. Verum invidebant et ob nitebantur magistratus, ac infimæ plebis perditis simi quique cum magistratibus conjuncti, imo ipsi episcopi, quod iocandi materiam religionis hostibus præbebat. gorius noster litteras (h) ad sanctum Eusebium de dit, cujus zelum, sudores, gratamque Deo libertatem laudat, atque ei acceptam refert renovatam patris senectutem, unde etiam rem ex sententia successu ram sperat. Senectus renovatur, morbus supera tur, lecto affecti exiliunt, infirmi potentia accingun tur. Quæ res mihi conjecturam afferunt, negotia nostra ex animi sententia successura esse. Ac pa trem quidem, tum suo, tum nostro nomine habes, pulchrum universæ vitæ et venerandæ canitiei finem impositurum, nimirum præsentem hanc pro Eccle sia dimicationem. At certum habeo fore, ut preci bus vestris, quibus fretus nemo non sibi quidvis polliceri debet, firmiorem eum valentioremque re cipiamus. › Spes Gregorii irrita non fuit. ‹ Fieri aliter non poterat, ut ipse ait (i), quin Spiritus sanctus vinceret; atque adeo abunde vicit. › Basi lius electus fuit Cæsariensis episcopus, ordinatus, et in throno collocatus. Quibus peractis, Gregorius qui profectus fuerat, (j) vehiculo non secus ac mor tuus feretro impositus, juvenis redit, firmus ac va lens, oculos erectos babens, a manuum impositione et unctione, addo etiam, et ab illius, qui ungeba tur, capite roboratus. Hoc igitur ad priscas narra tiones accedat, quod labor sanitatem affert, et ani mi alacritas mortuos excitat, et exilit senectus Spi ritu delibuta. Sic Basilius, Gregorii utriusque et sancti Eusebii Samosatensis opera, Ecclesiæ Cæsa riensis episcopatum suscepit anno 370, ut multis argumentis confirmat noster Prudentius Maran (k) post Petavium et Tillemontium: nec audiendi sunt Bollandista et Baronius, qui Basilium anno 369 ordinatum scribunt; multo autem magis repellen dus est Pagius, qui ejus ordinationem ad annum usque 371 differt. XC. Eusebium Samosatensem accersunt ab Oriente. Præterea cum ab Arianis periculum esset, ne la borantem dissidiis Ecclesiam Cæsariensem occupa rent atque everterent, Gregorius (d), qui nondum adesse poterat, magnum ex Oriente lumen accersit sanctum Eusebium Samosatensem, missis per Eu stathium diaconum litteris, in quibus quanto ver saretur in periculo Cæsariensis Ecclesia declarabat. Accurrit sanctus martyr in Cappadociam, quod as serit Basilius (e), et confirmat Gregorius (ſ), qui Spiritum sanctum ab exteris regionibus viros pie tate insignes zeloque flagrantes ad ungendum Basi- Ɗ lium excitasse testatur. XCI. Basilius electus est Cæsariensis episcopus, Gre gorii utriusque opera. Quid plura? Cum eorum numero episcoporum, qui Basilium erant proclamaturi, unus deesset ad canonicam electionem; Nazianzi episcopus, ‹ non solum senectute, sed etiam morbo fractus, ac pene animam agens, iter aggredi non dubitavit, ut calculo suo electionem juvaret, Spiritus videlicet (a) Greg. Ep. al. 25. (b) Or. 18, n. 36. (c) Or. 45, n. 37. (d) Ep. 47, inter Basilianas, p. 140 (e) Ep. 48. (f) Or. 45, n. 57. (g) Or. 18, n. 36; or. 43, n. 37. XCII. Gregorius nec electioni Basilii interfuit, nec eum post electionem invisit; Basilio querenti se ne glectum respondit. Nemini dubium fuit, quin Gregorius, qui electioni Basilii non interfuerat, electo gratulaturus Cæsa ream occurreret. Verum Christianæ modestiæ, con sulens, atque horum temporum invidiam fugiens, represso amicum videndi desiderio, domi se conti nuit, datis interea litteris, quibus se summa per fusum lætitia fuisse fatetur cum lucernam a Spiritu sancto victore supra candelabrum positam intellexit; simulque causas cur statim ad ipsum non advolaverit, exponit, ac ne id a se exposcat precatur. Gregorii orationes, seu excusationes non accepit Basilius, seque ab eo parvipendi ac negligi conquestus est. Basilii querelis sic peracute respon dit (m): Si nobis propterea succenses, quod te (h) Ep. al. 29. (i) Or. 45, n. 37. (j) Ibid. () Vita Bas. c. 43, p. 83. Ep. al. 24. (m) Ep. al. 10.

minus, quam tua virtus meretur, suspicimus et ad- ejusque voces audisse quas ‹ Dei voces» appellare miramur, omnibus quoque mortalibus succenseas oportet. Neque enim alius quisquam satis te lauda vit, aut laudaturus est, præter te tuamque in di cendo sublimitatem; si quidem fieri posset ut quis piam suas ipse laudes prædicaret, idque sermonum lex ferret. Quod si contemptum tui nobis objicis, quin prius insaniam? At quod philosophamur indi gnaris? Liceret mihi cum bona tua venia dicere, boc unum doctrina quoque tua et eruditione subli mius est et præstantius. › Cessit tandem Basilius, et amici prudentiam judicio suo comprobavit; quemadmodum cum postea Cæsaream venisset Gre gorius (a), atque oblatam sibi ab amico insignioren inter presbyteros sedem repudiasset, hoc factum non accusavit, sed laudavit Basilius. XCIII. De Valente adversus Ecclesiam Nazianzenam impetum faciente, una cum patre victoriam re portal. Sub finem anni 371 videtur contigisse, quod de patris zelo narrat Gregorius (b), qui magna animi constantia • sese hæreticis opposuit, cum illi una cum imperatoria impietate expeditionem adversus Nazianzenam Ecclesiam susceperunt, tanquain nos quoque, inquit Gregorius, in potestatem suam re dacturi, aliisque jam fere omnibus servitute oppres sis adjuncturi.-linperatoriam impietatem intelli git Valentem, qui, composita cum Gothis pace, ad impugnandam catholicam fidem imperii vires con vertit, et hæretico aginine cinctus in Cap padociam se contulit. Intentus potissimum erat Valentis arcus in Basilium; sed Cæsaream pe tens, exeunte anno 371, vel inde forsan disce dens anno sequenti, Nazianzo iter habuit, con fectumque senio aggressus est episcopum, qui glo. riosum de eo triumphum reportavit. Magnam pro fecto in eo triumpho partem habuit Gregorius no ster, quod quidem ipse, vir licet modestissimus, fateri coactus est, cum ait Gregorium patrem suumH ● magno adjumento fuisse decertantibus Nazian zenis adversus imperatoriam impietatem, tum per se ipse, tum per nos etiam fortasse, inquit Gregorius (c), de seipso loquens, quos, velut non ignavos ac degeneres catulos, in illos hæreticos velut in sæ vissimas feras immittebat, ad pietatem nimirum hac ratione nos exercens. › XCIV. Adversus eumdem Valentem certanti Basilio socius est Gregorius. In egregio quoque Basilii certamine adversus eumdem imperatorem socius fuit Gregorius, ejus que consors in nobili triumpho quem de devictis et expugnatis catholicæ fidei hostibus retulit exeunte anno 371 et ineunte anno 372. His certaminibus inter fuisse Gregorium ex ipso discimus. Etenim se in ecclesiam una cum Basilio ingressum testatur (d), (a) Or. 43, n. 45. (b) Or. 18, n. 57. (c) Ibid. (d) Or. 43, n. 53. non dubitat, cum alloqueretur imperatorem qui se mel et iterum in eam se contulerat, ut Basilii col loquio, quod jam pridem expetebat, frueretur. Nec vero tantum Basilii colloquiis cum imperatore, ve rum etiam habitis antea cum præfecto et præposito coquorum, qui artis suæ gladios minabatur, atque ad ignem sibi congruentem transmissus est, ut festive jocatur Gregorius (e), concertationibus eum interfuisse certum nobis videtur. Eum invitaverat Basilius, ut sibi adesset ad propositum certamen, venturum se promiserat; itaque eum venisse pro certo habendum. Arbitratur Tillemontius matris Gregorii morbum attulisse moras, et causam fuisse cur a Basilio vocatus statim non venerit. Verum, ut omittam chariorem fuisse Gregorio Ecclesiæ uti litatem, quam ut, ea posthabita, ægrotanti matri assideret, atque ad defendendam Ecclesiam accur rere detrectaret; certe in his litteris, quibus niti tur Tillemontius, nihil legitur de gravissimis ve niendi causis, nihil de Gregorii promissis, qui cum pugnandi tempus adesset, adfuturum se pollicitus fuerat; sed tantum desiderio videndi Basilium se teneri significat, cui satisfacturum se ait (s), si sua mater Basilii precibus sanetur. Quare hæc ad aliud tempus pertinet epistola; et quæcunque narrat Gregorius (g) de Basilii prolixa et acri com præfe cto Modesto concertatione, suis ipse auribus cre dendus est bansisse. XCV. In aliis Basilii præliis partes 'suas agit Gregorius. Idem etiam dicendum de variis Basilii præliis cum cæteris ab imperatore præmissis, sive ‹ ex judicum classe, sive ex militari ordine, › sive ‹ ex gynæceo. In his omnibus Basilii socius fuit Gregorius, qui lætus et alacer victoris latus cinge bat, strenue commissas sibi a Basilio partes agens. Hanc namque, propter temporis angustias, ratio nem inierat Basilius, ut ipse quidem sibi verbi dispensationem vindicaret; Gregorio autem, quem ob nominis obscuritatem [sic loquitur vir mode stus (4)), nemo esset accusaturus et in exsilium ejecturus, loquendi libertatem committeret. Atque ita, inquit, Evangelium nostrum firmum validum que erat, auxilio utriusque suffultum. Ex his in tueri licet quantos labores, quam difficilia ac peri culosa onera sustinuerit Gregorius, cum adversa rios cominus adortus manusque cum illis conse rens, acrius illorum in se odium excitavit. Plura de his dicere supervacaneum fuerit, cum nullus pene sit scriptor antiquus, qui præclara hæc Basilii cer tamina, egregiamque ipsi a Gregorio præstitam in his certaminibus operam, non longius prosequatur. Verum lectorem monitum volumus, recentiores, in (e) Ibid., n. 47. (/) Ep. 4. (g) Or. 43, n. 48 et seq. (h) lbid., n. 47.

silio instante, coram utroque habet orationem. pales curas, præter ipsius voluntatem, conjecisset: Cill. Gregorius de solitudine revocatus a patre, Ba et quod minus excusatione dignum erat, virum pietate et eloquentia insignem, qui Ecclesiæ egre giam dare operam poterat, in obscurissimum angulum ac omnibus vitæ commodis destitutum relegasset. Objiciebant alii aliud quidpiam, prout vel moribus comparati erant, vel Gregorii causa irascebantur: benignissimi autem» quique negle ctum et contemptum a Basilio fuisse Gregorium, et postquam ipsius opera usus fuerat, veluti vas quod dam ignobile projectum. Declarat Gregorius (a) se arma ferre non posse, et pro lactentibus et avibus tanquam pro animabus et canonibus digladiari. › Rogat ut ipse cum Anthimo bellum gerat, ac sibi omnium rerum loco quietem concedat. Demum his verbis, quæ ejus dolorem maxime indicant, episto lam claudit: ‹ Quocirca tu quidem viriliter age, et confortare, omniaque ad tuam ipsius gloriam, quemadmodum Duvii torrentes, trahe; nec amici tiam, nec vitæ consuetudinem et familiaritatem virtute ac pietate potiorem habens, nec quæ ex his rebus hominum de te opinio futura sit, quidquam curans, seu uni duntaxat te Spiritui addicens. Nos vero id duntaxat lucri ex amicitia tua capiemus, ut amicis posthac minime fidamus, nec Deo quid quam præferamus. Haud equidem crediderim ea ingessisse Basilium maledicta, quæ prioribus epistolæ verbis continentur; sed ea ex ejus dictis consequi Gregorius præ nimio dolore existimavit. Scriptam hanc epistolam, non tantum post ordinationem, sed etiam post fugam inde pate!, quod Gregorius frau dem sibi factam se sensisse dicat, atque omnium rerum loco quietem sibi a Basilio concedi postulet. Ipsa etiam maledicta, quibus se petitum a Basilio queritur, eum jam fugisse probant. Scripta quoque in secessu epistola tricesima secunda (b), in qua indignatur Gregorius se inertiæ accusari quia Sa ɛima non accepit, otio et quiete unice se gloriari profitetur. Inter hæc jurgia scriptam arbitratur Tillemontius epistolam Gregorii ad Nicobulum (c); Sed imme rito. Mittens Gregorius Nicobulo litteras Basilii cum suis, his quæ Basilii erant priore loco positis, suas subjunxit, sese quidem cum Basilio ubique con jungi volens, sed eum sibi anteponens. Minus vide tur intellexisse Tillemontius (d) hæc verba: ‹ Cum Basilium Magnum mihi semper prætulerim, tametsi illi contrarium videatur: tum nunc quoque præ fero, etc., id est, inquit Billins, tametsi ille me sibi anteferat. › Non enim hæc verba ita accipienda sunt, quasi Basilium existimet Gregorius plus sibi tribuere quam ipsi. es Psal. XXXIII, 3. *6 Psal. Lxxvi, 3. (a) Epist. al. 31. (b) Ep. al. 32. (c) Ep. al. 2. solitudine, in quam se post ordinationem rece perat Gregorius, cito retractus est jubente patre et instante Basilio; quapropter in oratione (e), quam post reditum coram utroque habuit, eo utitur exor dio Nihil senectute fortius, nihil amicitia vene rabilius. Ab bis ego ad vos ductus sum, vinctus in Christo, non ferreis catenis, sed tenacissimis Spiri tus vinculis constrictus.» Alicunde se venire bis verbis declarat Gregorius; proinde hec oratio non statim post ordinationem, ut visum est Tillen ontio, habita, sed post reditum ex fuga. Deinde addit se antea aliis omnia reliquisse, ut secum philosopha retur, et Eliæ Carmelum ac Joannis desertum cogi tasse; quod ei dicere non licuit quo die ordinatus fuit Sasimorum episcopus, si quidem hanc ordina tionem non solitudo, sed impensus in juvando patre sacerdotii labor subsecutus est. Præterea disertis verbis solitudinem, in quam se receperat, indicat, cum ait (ſ) se, ‹ne his quidem sui amantissimis ac fratribus sermones impertire sustinuisse, ut ab omni negotio feriatus secum philosopharetur. › Quid plura? Recantat (g) quidquid post ordinatio nem præ dolore in Basilium asperius dixerat: ‹ Jam enim iram abjicio, audiant mansueti et lætentur “; manumque hanc, quæ mihi vim attulit, placido vultu conspicio, ac Spiritui arrideo, milique com motuin pectus sedatur, reditque ratio; atque ami citia, instar flammæ consopitæ et exstinctæ, rursus ex parvo igniculo reviviscit et excitatur. Renuerat consolari anima mea, et anxietate afficiebatur in me spiritus meus ". Dixi, nunquam in posterum amicitiæ fidem habebo. Nulla sane ante ordina tionem jurgii causa Basilium inter et Gregorium exstitit; sola ordinatio rixas movit: hæc verba, quæ fatetur se dixisse Gregorius, nunquam in posterum amicitiæ fidem habebo, leguntur ad cal cem epistolæ tricesimæ primæ, quam post abjectum regendæ Sasimorum Ecclesiæ consilium scripsit. Quæ quidem omnia, orationem nunc decimam habi tam non fuisse post ordinationem, sed postquam e fuga rediit Gregorius, manifeste demonstrant. CIV. Gregorius in oratione sua mulatum se profi tetur. Anthimus in suas partes Gregorium pertra here frustra conatur. In ea oratione sinceram mutationem profitetur Gregorius, rataque omnia habet, ac tandem Eccle siæ sibi commissæ gubernacula capescere in animum videtur induxisse. Itaque Sasima ire constituit, sed priusquam ad iter se accingeret, Doaris, quæ novæ Cappadociæ civitas erat, Eulalium episcopum una (e) Or. 10, n. 1. (f) Ibid. (g) Ibid., n. 2. (d) In Bas., p. 179.

silius; qui etiam Gregorio respondens, mirari se ait, ◄ Sed non video, inquit, cur Basilius etiam post tur non quod monachus hoc dixisset, sed quod germanissi mos suos fratres, suos et amicos auditores habuisset ac discipulos. Ilis respondere dedignatur, et cum Gregorio expostulat, quod ad se non veniat; aditum enim non habituras calumnias, si magnam anni partem simul traducerent. Quanto in honore esset apud Basilium Gregorius ex hac perhonorifica eum invitandi ratione liquet: Si enim tantum appa reas, inquit, supprimes ipsius impetum, eosque qui ad patriæ res evertendas conspirant dissipabis, ubi ipsis notum fuerit te Dei gratia nostri cœtus ducem esse, elc. CXII. Gregorius Basilio scribit eum immerito lilleris suis offensum. Basilio rescripsit Gregorius, ipsum immerito offensum fuisse litteris suis, non malo et subdolo, sed simplici animo, et ea qua solebat benevolentia scriptis; eumque admonuit satius fuisse incommo dis medicinam afferre, quam consilium danti suc censere. Cæterum se venturum promittit, et Basilio duce libenter dimicaturum: «Quis enim, inquit (a), langueat, imo quis non magno et fidenti animo futu rus sit, te duce ac socio de veritate disputans, atque contendens?, CXIII. Quis ille sit hostis, contra quem rogat Grego rium Basilius, ut veniat auxilium laturus. Existimat vir clarissimus Tillemontius, quem se quitur noster Prudentius Maranus (b), contentionem Gregorium inter et monachum Basilio crimen pro ditæ veritatis inferentem, contigisse anno 371: suam viri docti opinionem confirmant his Basilii verbis (c), quibus Gregorium rogat ut veniat auxilium laturus contra hostem qui bellum inferebat: «Ipse vero exorari te sine, ut nobiscum ad propositum certa men allabores, ac nobiscum occurras ei, qui bellum nobis infert. Si enim tantum appareas, supprimes ipsius impetum, › etc. Ilostem hunc non alium esse quam Valentem contendunt. < Nullum enim aliud tempus occurrit, inquit noster Prudentius, in quo instantem hostem exspectaverit Basilius, et exsilium aut aliquid gravius ex prælio speraverit. Appropin quantem Valentis adventum designat Gregorius (d) cum ait in convivio, ingens circa Basilium esse bellum, vicinis omnibus captis et subjugatis.» Præ terea, si jam Basilius cum Valente pugnasset, num ignaviæ crimen futuri prælii promissione refelle ret (e)? Quibus enim illius fidein præterita certa mina non approbassent, multo minus nondum com missa approbarent. Aliam rationem addit Tillemon tius, scilicet Basilium post Sasimenses molestias dicere non potuisse: se nullius sibi in Gregorium, neque parvi, neque magni delicti esse conscium.> Verum hanc rationem ipse noster Prudentius, quamvis idem sentiat ac Tillemontius, refellit (a) Epist. al. 27. (b) Vita Basil., p. 96. (c) Bas. ep. 71, p. 164. (a) Vita Bas., p. 96. bas Sasimenses hanc amicitiæ nunquam violate laudem sibi vindicare non potuerit, cum præsertim Gregorius pluribus locis dicat amicitiam hac in re Basilium spiritui posthabuisse. Sic in oratione De laudibus Basilii loquens de turbis Sasimensibus, quas nondum pectore excusserat: «Nisi quis ta men, inquit (ſ), hoc a me pro illius apologia acci piat, quod sublimiora, quam pro hominis conditione, sentiens, atque hinc prius etiam quam vita excede ret, digressus, omnia ad Spiritum referebat; atque amicitiæ officia, quæ alioqui sancte colebat, hic solum aspernabatur, ubi Deum anteponi oportebat.» In altera oratione coram Basilio: «Quandoquidem, inquit Gregorius ut nos pluris fortasse, quanı alios omnes ducis; ita rursum Spiritum nobis longe anteponis. Non passus es talentum in terra defos sum atque obrutum latere,» etc. Potuit ergo Basi lius, etiam post Sasimenses turbas, dicere se nul lius sibi in Gregorium, ‹ neque parvi, neque magni delicti esse conscium.» Et certe id dicere licuit Gregorio, cui acerbiora in Basilium verba excidere quanto magis Basilio? CXIV. Ille hostis, non Valens. Nunc vero expendendum, an hostis qui bellum inferebat Basilio, is Valens imperator esset; an certamen, ad quod Basilius Gregorium accersebat, ut una secum pugnaret, illud fuerit certamen, quod imminere sibi ex adventuro Cæsaream Va lente arbitrabatur. Id quidem volunt doctissimus Tillemontius et noster Prudentius, quos, ob egre gias virtutes et scientiam singularem, observantia quam maxima colimus. Hic tamen ab eorum opi nione discedimus; neque enim Gregorii et Basilii verba de Valente debere intelligi nobis videntur. Basilius ad certamen contra hostem advocans Gre gorium, his eum verbis compellat. ‹ Si enim tan tum appareas, ipsius supprimes impetum, cosque qui ad patriæ res evertendas conspirant, dissipabis, ubi ipsis notum fuerit te Dei gratia nostri cœtus ducem esse. Itane, amabo, scribere, et hæc de Valentis impetu dicere licuit Basilio? An vero Ba silius unquam existimavit Gregorium, vel impera tori, vel præfecto, vel coquorum magistro, adeo aut terribilem aut acceptum esse, ut vel auctoritate vel gratia, imo sola sui præsentia, et cum Basilio societate, tantos confestim impetus retardare, ne dicam ‹ dissipare» penitus posset? Quin his cer taminibus cum præfectis ab imperatore præmissis, ét cum ipso Valente adfuit Gregorius: quid porro tale præstitit, quale præstiturum confidit Basilius? CXV. Eustathius Sebastenus intelligendus est Basi lio infensus. Non ergo de Valente intelligenda sunt Basilii verba, sed de ejus suffraganeis aliisque episcopis. (e) Epist. al. 26. (Or. 43, n. 59. (g) Or. 10, n. 3,

ctrine ostentationem, sed ad pietatem excitandam lacessitus, verum etiam ad judicum tribunal raptus, plebemque permovendam tractabat minime fucatæ eloquentiæ vi. Hæc erat Gregorii circa institutio nem morum ratio dicendi et docendi: ex quo col ligi potest permultas hujus generis orationes Con stantinopoli habitas periisse. CXXXIV, CXXXV. Ad verba oratoris accedente exemplo, et ad orationes vitæ sanctitate, miros ha bet fructus. Hos se fructus habiturum speraverut, ipsique Deus forsitan osten·terat. ac veluti cædis reus, demum saxisimpetitus, patien ter tulit, dicens cum Stephano: Domine, ne sin tuas illis hoc peccatum 73, uberes benedictiones pro maledictis rependit, pro persecutoribus preces fudit, Tanta patientia complurium perditerum animos s'bi conciliavit, idque consecutus est ut victos ho stes ad catholicam fidem amplectendam provocaret. Quæ profecto res hominibus nostris documento essa debet, licet ad convertendas ad Christum animas ingenii ac doctrinæ præsidia requirantur, tamen couspecta vitæ morumque innocentia et patientia plus multo quam litteris aut concertationibus pro fici. CXXXVII. Permotus Gregorii fama Hieronymus, e Syria Constantinopolim venit, ut ejus fiul disci pulus. Tot et tam præclare pieque rebus gestis Grego rii fama longe lateque diffusa est, adeo ut Hierony mus e Syria, tam longinquo terrarum spatio, Con stantinopolim se contulerit.‹ Res plane admiratione digna est, › ut cum Baronio loquar (c), «hominem, quem ob insignem eruditionem consulerent Occi dentales episcopi, qui orbem doceret, tam longa et dillicilia itinera peragrasse, ut Gregorií mereretur esse auditor, ac sub tanto magistro posset profiteri discipulom; inde sibi summum gloriæ deens con ciliaturum existimans cum.accessione doctrinæ. Imo eo nomine, ut regalibus quibusdam insignibus ae Cum autem ad verba exemplum, ad orationes vitæ sanctitas accederet, dictisque facta congrue rent, mirum quantos successus habuerit Grego rius; quam moltos e Catholicis ad meliorem vitam et hæreticos ab errore ad sanam doctrinam redu. xerit; quot oves perditas ad ovile reportaverit, quot lupos deposita sævitie inter oves recensuerit, quam immensum denique gregem ex exiguo con spexerit. Id quidem, priusquam accideret, spera verat, cum Arianos Constantinopoli late dominari cerneret: sertim enim cogitans, his se verbis et spe melioris temporis solabatur ("): «Domos Aria ni habent, nos hospitem; hi templa, nos Deum, id que præterea quod viva Dei vivi templa sumus, victimæ vivæ... Ili populos habent, nos angelos; hl temeritatem et audaciam, nos fidem; hi minas, nos preces et orationes; hi feriendi insolentiam, nos patientiam; hi aurum et argentim, nos purga tam fidei doctrinam... At mihi grex exiguus? Sed ad præcipitia non fertur. At angusta mihi caula? € præclarissimo quodam ornamento, gloriari cousue Sed Impis inaccessa... Nec dubito quin eam quo qne aliquando latiorem prospecturus sim. Multi enim ex iis qui nunc in luporum numero smil, a me inter oves recensebuntur, ac fortasse etiam in ter pastores.» Addit Gregorius: «lloc mihi an nuntiat feliciter bonus ille Pastor, propter quem ego animam meam pro ovibus pono.» Quibus >i gnificare videtur se Dei beneficio, quorumdam quæ futura essent bonorum visione ac promissione re creatum fuisse. CXXXVI. Hi fructus non eloquentiæ, quæ tamen maxima erat, sed oratoris pietan et patientiæ tri buendi. Tales fructus unius justi persecutione vexati precibus aliquando Deus concedit. Tam felices exitus non tam eloquentiæ Gregorii, quæ maxima erat, quam ipsius pictati et patientiae ascribendi sunt. Hos uberrimos prædicationis fru ctus percepit, illo dante incrementum 71, (b) qui paupereın facit et ditat, qui mortificat et vivificat”, qui sola voluntate omnia facit et immutat……. idque plerumque unius justi diuturna persecutione vexati precibus permotus. Vir ille ipse fuit Theologus, qui diuturna Arianorum persecutione vexatus; qui Don modo dicteriis, scommatibus, calumniis, injuriis 71 Cor. v, 6. 7 ] Reg. 11, 7. 78 Act. vir, 59. (a) Or. 33, n. 15. (b) Or. 42. n. 5. (c) Apud Boll., 9 Maii, p. 402. (d) Epist. ad Pammach. vit. Ego eo magistro glorior et exsulto, › inqu't. Et ad Pammachium scribens (d). se co explicante sa cras didicisse Scripturas affirmat, eumque præce ptorem suum appellat. Præceptor quondam meus, Gregorius Nazianzenus, inquit, rogatus a me ut exponeret quid sibi vellet in Luca (e) deuzpór.pw Tov eleganter lusit: Docebo te,» inquiens, ‹ su per hac re in ecclesia, in qua mihi omni populo acclamante, cogeris invitus scire quod nescis; aut certe si solus tacueris, solus ab omnibus stultitiæ condemnaberis. › Quo tempore adhærebat Gregorio Ilieronymus, tanto duce ac magistro obscurissimam visionem illam Isaia de Seraphim exponere, tenta vit, ut is ipse verbis testatur (ſ): ‹ De hac visione ante annos circiter triginta, cum essem Constanti nopoli, et apud virum eloquentissimum Gregorium Nazianzenum, tane ejus urbis episcopum sanctum, Scripturarum studiis erudirer, scio me brevem die classe subitumque tractatuin, ut experimentum ca perem ingenioli mei, et amicis jubentibus obe:li rem. › Episcopus ergo tinc erat Gregorius Con stantinopolis, cum eo magistro usus est Ilierony mus, ut ipse asserit; qui si in hanc urbem sa contulerit anno 379, ut putat Baronius, necesse est (e) Primum a die secundo azymorum; ab hoc enim die septem Sabbata, sive sept. hebdomadæ nu merandæ erant. (ſ) Comm. in Isa., c. 6.

ut tribus fere annis in hac urbe versatum fuisse teretur. Redux ex itinere, benignissime iterum a Keronymum concedamus: anno siquidem 381 Gregorio suscipitur, inter amicos numeratur, et Gregorius hujus urbis Ecclesiæ præfectus est epi scopus. Id non ægre Baronio concederemus, si suæ opinionis firmas afferret rationes; verum nullas affert. CXXXVIII. Orti inter orthodoxos dissidii occasione, haretici ipsis insultandi ansam arripiunt, quos Gregorius refellit. Interea dissidium inter orthodoxos Constantino poli exortum est, unde ipsis insultandi ansam arri piebant hæretici, quos gemina oratione De pace refellit Theologus. Dissidium illud non aliud nobis videtur fuisse, quam Meletii et Pauliui de Autio beneficiis cumulatur. Fallitur tamen Gregorii rite scriptor, cum ait Maximum ab eo in clerum ascriptum fuisse. Tunc enim primum prolixam comam depo suit, cum episcopus a suis fuit ordinatus. CXL, CXLI. Gregorium e sua seae deturbare eamque invadere tental Maximus. Cum suum sɩclus perfi ceret Maximus, operique incumberet, deprehensus, ejectus est civitate. Quibus dolis et fraudibus nefarium istud consi lium, quod jam diu mente conceperat, perficere conatus sit homo nequissimus, longe lateque pro sequitur Gregorius in carmine De vita sua: nobis cheno episcopatu contentio, cujus causa non urbs sat erit summa rerum sequi fastigia. Postquam modo Constantinopolitana, verum etiam orbis uni versus contraria in studia scindebatur. De his di ctum satis in monito ad utramque orationem; ambæ enim sunt de eodem argumento. Altera Theologus ad pacem dissentientes hortatur, altera compositam pacem gratulatur. Alias orationes habuit eodem anno 379 Gregorius, sed de his commodius in nio nitis cuique præviis. CXXXIX. Maximus philosophus Constantinopolim renit. Quis et qualis Maximus. Benignissime ex cipitur a Gregorio, quem dolis et mendaciis ita decipit, ut in ejus laudem habuerit orationem. Maximus, (b) ‹ peritus scelerum artifex et machi nator, suis mendaciis circumvenit Theologum, virum candidum, minime suspicacem, aliisque longe artibus occupatum et assuetum, sua eum sede deturbare, et cam invadere aggreditur. Huic se facinori aptaverat, avertendo paulatim non nullos a Gregorio, quos ab ipso alienos noverat; asciscendo sibi sceleris consortem e Gregorii sa cerdotibus unum, natione barbarum et moribus, qui licet beneficiis a Gregorio cumulatus, veteri in eum odio et invidia urebatur. Hi ambo ingrati contra Gregorium una conjurant; viros sediţiosos et ad quodlibet scelus paratos, nautasque emptos pecunia ad se convocant. Pecuniam suppeditavit, quidam presbyter, qui ex Naxo insula Constanti« nopolim venerat ad emendas pro ecclesiæ suæ usu marmoris Proconesii tabulas, Petrum Alexandri num a Gregorio divellunt, et in suam sententiam pertrahunt; Petrum, inquam, abducunt, suisque fraudibus perficiunt, ut qui per litteras nuper Gregorium Ecclesiae Constantinopolitana episcopum, præfecerat, huic Ecclesiæ Maximum, abjecto Gre gario, præficere laboret, mittatque episcopos Ægy ptios, qui episcopatum illi decernant. His ita pa ratis, jam facto opus erat, et extrema sceleri, seu iniquæ molitioni, manus admovenda, Rem aggre diuntur per amicas noctis tenebras, opportunam nacti occasionem, cum Gregorius in morbum inci disset. Ecclesiam invadunt, Maximum consecrate Acto tot tempestatibus Gregorio alia adbuc gra vior et molestior supervenit: de turbamentis Ec clesiæ Constantinopolitane a Maximo excitatis anno 380 loquimur. Lætissima quidem hujus anni fuerant initia. (a) Theodosius imperator, jam de bellatis hostibus firmatoque solio, baptizatus ab Ascholio Thessalonicensi episcopo catholico, lege data 28 Februarii, fidem quam Damasus Romæ, Petras Alexandriæ profiterentur, tenendam sauxe rat. Mutatis in melius Catholicorum rebus, aliqua Gregorio spes erat se tandem pace fruiturum, cum Maximus novam et periculosiorem excitat tempe statem. Patria is Alexandrinus erat, philosophus, secta cynicus, professione, habitu et moribus. Constantinopolim venerat, habitu corporis, baculo, pallio, barba et prolixa coma ostentans philoso phum, verbis autem Christianum; martyrum fi Jium, seque martyrem jactitans; catholicæ fidei pet in solium collocare festinant. Prius tamen quam causa verberibus cæsum, atque in oasim vastam illam solitudinem se relegatum fuisse mentimus, cum revera ob fundissima scelera in exsilium missus esset, ut Gregorius testatur. Quid plura? Gregorius dolis et mendaciis deceptus hunc hu manissime exceperat, mensa et tecto dignatus, veneratus ut martyrem, et demum pro concione Jaudarat: dixit enim in laudem ejus orationem ilłam, cui titulus in laudem Heronis, quæ forsan exeunte anno 379 habita est. Ilone alio profectu rum rogavit Gregorius, ut Constantinopolim rever a) Cod. Theod. xvi, c. 1, 1. 2, p. 45. absolvissent, res tam nefaria innotuit, omnesque, non modo orthodoxos, verum ipsos etiam Arianos. horrore affecit. Concurrere omnes ad ecclesiam, deprehendunt in cpus peregrinos incumbentes episcopos, in eos conclamant. Quibus conclaman tibus, Maximus cum suis effugit Ægyptiis: tam in sordidam Choraulæ domunculam ingressi, clancu Jum scelus inchoatum absolvunt. Hare fuit Maximi ordinatio, qui furente plebe, totaque in eum plau stra conviciorum effundente, ejectus est civitate. Repulsam quoque a Theodosio passus est, quem (b) Carm. De Vita sua, 5. 1000.

ex doxis templa et ejectos Arianos, (e) ingemiscebat, et ut gigas ille fertur qui fulmine ictus in monte Ætna fumum et ignem e profundo emittebat, sta tim emollita est, ut ferrum ignis violentia, › modestus regendæ Ecclesiæ curam, quod toties Hoc audito civitas omnis quæ, ob tradita ortho detrectaverat, suscipere non recusaverit? Pacis studium. Quo enim Sasimensem primum fugit epi scopatum, deinde Nazianzenum, hoc eodem pacis amore Constantinopolitanum suscepit. Spes erat illi quippe conciliandorum regia in urbe animiorum, et exstiħgnend; discordiæ, quæ exorta erat occa sione schismatis Antiochena Ecclesiae. Quid gesserit Gregorius, quid præstiterit Constantinopoli, ipso juvat au fire (a): ‹ Laboravi, populum in medio luporum collegi, gregi aqua carenti de meæ doctrinæ fonte potum præbui, feci sementein ejus fidei, quæ est in Deo fundata, Trinitatis lumen illis patefeci, qui prius in tenebris versabantur. Adeo que quasi coagulum quod tam eram in lacte per suasionis vi cogentis pharmacum. Et alios quidem jam constrictos tenebam, alii prope aberant, alii statim idem facturi erant: in omnibus autem ira cundia flectebatur, quæ prius in eis fervebat. et doctrina mea jam benevolentia quadam erat tem pera a. Idem de toto populo sperandum videha tur, › etc. Eli fuere Gregorii successus Constanti nopoli; hæc felix rerum mutatio ipsins curis el laboribus parta; hæc nova et splen.lida fidei et re ligionis facies, quæ horrida erat cum in urbem se contulit, cujus omnes ecclesias per quadraginta anuos occupaverant Arianorum antesignani, im peratorum freti potentia, Ukrc vero cum certa sint ex historicis Græcis, etiam tes imonio suo Ambro sius in 1 bro De Spiritu sancto confirical. CL. Gregoriana gesta in urbe Constantinopolitana. Que Gregorio in urbe regia vivendi ratio fuerit, quæ in eum paratæ insidiæ, quæ adversariorum cjus de co querimonie, quæ demum ejus defensio nes, Gregorius ipse tum in carminibus, tum in ora tionibus enarrare compulsus est Haud scio, inquit, quibas verbis enarrem quæ secula {sunt, Cum ingentem rerum ac negotiorum molem secum [trahunt... Dicam tamen quam potero moderatissime (b). Primo apud se statuit (c) non eos imitari, qui re gum et wagnatum januis assidebant; et accnsando, vel pietatis quæstum ambiendo indecore se gere bant; desiderari potius quam odio haberi maluit; ex raritate venerationem sibi mercatus est. Quos auxios vidit ob ea in se commissa, quorum sibi consci erant, alios beneficentia prosecutus est, alios pecuniis juvit; omnes metu liberavit. Sicarium in cubiculum ejus ingressum, et consilii sui atroci tate permomum, in genua provolutum et lacryman tem, his verbis coram omnibus affatus est Servet te Deus; me autem qui servatus sum, Lenem videri in sicarium non magna res est. Menm te fecit audacia: vide Quomodo et me, et Deo dignus fins (d). (a) Carm. De episc. (b) Carm. De Vit., v. 1400 et seq. (c) Ibid. (d) Ibid., v. 14C6. (e) Ibid. Tantæ porro Ecclesiæ præsul institutus, proven tusque et infinitam omnis generis eximiamque supellectilem conscentus, ne unica quidem drachma hine facultates suas auxit; cum tamen maximam talentorum copiam, si ita ipsius volantas tulisset, colligere potuisset. Ne redituum quidem et admini strationis rationem ab iis, qui Ecclesiæ negotia procurassent, repetivit; hand tamen ignarus id ab ¡is improbatum iri qui pecuniis inferiores sunt, et quam indecora sit in Ecclesiæ ministris avaritie suspicio, non intelligunt. Ipsi etiam exprobratum est quod nec mensa lauta et opipara, nec magni fica veste uteretur, nec splendide in publicum pro diret, nec eos qui eum adibant graviter et cum fastu exciperet. Quam quidem accusationem in oratione valedictoria coram universali concitio ita diluit (f): Nesciebam scilicet nobis cum consu libus, et praefectis, clarissimisque belli ducibus, qui tot opibus copiisque cirenmifluunt, ut, quo sna projiciant, non habeant, æmulationem et certamen esse; illudque oportere, ut et nobis, pauperum bonis ad luxum et delicias abutentibus, venter un». dique comprimatur, et necessaria in res superfluas effundantur, atque altaria ipsa ructibus nostris con taminentur. Nesciebam nos equis insignibus et la scivis ferti, sellisque et curribus magnifice attolli, ae cum fastu et pompa deduci, velutque blanda manu demulceri oportere, atque omnes nobis, per inde ac belluis, de via decedere, et in utramque viæ partem scindi et distrahi, aut etiam tantam præeuna tjum turbam esse, ut procul incessus noster con◄ spicuus appareat,» Gum, autem multi essent quos hæc apologia perstringeret, inde est quod Gregurine se a multorumi moribus alienum esse profiteatur, nec se miraturum, si quando vinculis ut incomme dus et morosus astringatur, aut etiam musto ple nus censeatur, ut Christi discipuli cum linguís lo querentur: (g) Ignorante scilicet multitudine id Spiritus vi et facultate fieri, non mentis aberra tione, › Aliunde Lovin us quibusnani oblectamentis labores suos levare solitus esset: Imambulahám, inquit (h), ego solus, vergente jam ad occasum sole. Locus porro in quo spatiabar, maris ripa erat Semper enim soleo ejusmodi oblectamentis labores dissolvere ac relaxare; quandoquidem nec perpe tuam contentionem nervus ferre potest, › Quo pacto se adhiberet erga eos qui persecutionis tempore lapsi erant, ipse Gregorius docet his ver bis (i): ‹ Ne ipse quidem eos recipio, qui vel nullo modo, vel non satis deprimuntur, nec patrato eri (f) Or. 42, 11. 24. (g) Ibid., n. 22. (h) Or. 26, n. 8. (i) Or. 39, n. 19.

mini parem vitæ emendationem afferunt; cumque à præsul moriens episcopis commendaverat, Gregorio recipio, convenientem ipsis locum assigno. › CLI. Concilium generale convocal Theodosius an. 381. Proposita quasi universa Gregorti in urbe Con stantinopolitana episcopatus summa, nune singula recenseamus. Post restitutas orthodoxis ecclesias, convocatum a Theodosio concilium diximus. Ex toto Oriente Constantinopolim episcopi convenere numero cɩ, ut fidem Nicænam confirmarent, et re giæ urbi episcopum præficerent. Nullum forte cele bratum unquam est concilium, ad quod tot præsules sanctitate insignes convenerint. Hos inter eminebant sanctus Meletius Antiochenus, sanctus Gregorius Nyssenus ejusque frater sanetus Petrus Sebasteaus, sanctus Amphilochius, etc. Alii vero non pauci ade rant longe dissimiles, et valde moribus dispares, quos Gregorius noster asperius tractat. Ex his crant nonnulli, qui Valentis tempore, pulsis in ex silinın præsulibus orthodoxis, Arianorum favore vacantes sedes vécupaverant, Hujusmodi pontifices, tempori servientes, sub Arianis principibus Ariani erant, sub orthodoxis ſidem orthodoxam profite bantur. CLII. In eo concilio Maximi irrita ordinatio declara tur, Maximus ab Ecclesiu ejectus. Electio Gregorii confirmata. Pr. fuit concilio, sultem post Me.clii mortem. Mors Meletii. teste; qui et ipse pacis studiosissimus, hac una causa in sede Constantinopolitana locuri se passus fuerat, ut Orientales et Occidentales, quorum alii pro Meletio, alii pro Paulino, stabant, ad concordiam revocare, et luctuosum schisma, quo catholicus orbis scindebatur, exstinguere!. CLIN-CLV. Gregorius in hac erat sententia, ut Ne letio successor non ordinaretur. Set adeo non per suasit, ut ommum pene odia in se concitaverit. Vin cit juniorum factio episcoporum, qui etiam senio res in suam pertrahunt sententiam; et Flavianus presbyter Antiochenus Meleții successor electus est. Orientales et Occidentales episco i, variis de causis, Gregorio sedem suam relinquere volenti, non adversantur. Sublato igitur e vivis Meletio, Gregorii sententia fuit, pacta esse servanda, nec Meletio ordinandum esse successorem; siquidem antea convenerat, ut illi qui prius moreretur, sive Paulinus, sive Mele tius foret, nullus subrogaretur, et supersies alter Antiochenam sedem occuparet. flææc, inquam, fuit Gregorii sententia, cui quidem si cæteri paruis sent, magna illa lis composita fuisset. Smadere conatus est, ut sineretur Paulinus, jam senio con fectus, paucis diebus quibus vita superstes foret, solus Antiochenam sedem occupare; quo defuncto, in ejus tunc locum subrogarent Orientales quem vellent. Ilec ejus fuere verba ad concilii Constan» tinopolitani Patres (~): • Thronum retineat qui tenuit ad hunc diem (nempe Paulinus): quid boc nocebit, etc. Nihil tam prudenti sententia profe cit Gregorius, adeoque non persuasit quod volebat, nec dissidentes ad concordiam revocavit, ut etiam omnium in se odia incenderet. In sua tamen sen tentia, vir justi rectique tenax, constanter perseve ravit, contestatus se throno episcopali potius ces surum, quam ut eos, si prava decernerent, seque retur. Quæ Gregorii contestatio indecoris ex‹epta est clamoribus (b): ‹ Clamitant illi undique, ut graculorum turba,» etc. Itaque vicit juniorum epi scoporum factio, qui seniores in suam pertraxere sententiam; atque etiam, haud quidem per se, sed per Gregorii familiares, ipsius constantiam tentare ausi sunt, ut suaderent id quod de Flaviano in Me letii locum substituendo cogitabant. Sed repulsain In hoc concilio, quod secunaum generale est, et primum Coustantinopoli habitum, causa Maximi Cynici, qui in sedem Constantinopolitanam irrepere tentaveral, tantasque turbas excitarat, agitata est. Communi omnium consensu irrita Cynici ordinatio babita fuit, sancitum est Maximum nec fuisse nec esse episcopum; et qui ab ipso ordinati essent in quocunque Ecclesiæ gradu, clericos non esse ha bendos. Uno verbo quæcunque circa ipsum, vel ab ipso acta fuerant, a concilio improbata ac rescissa sunt, ejectusque Maximus ab Ecclesia, et a fide lium consortio remotus. Quibus peractis, Theologi electio communi Patrum calculo probata et conlir mata, ipse in sede Constantinopolitana multum quidem gemens, non tamen ut antea repugnans, collocatus est a sancto Meletio concilii præside, qui jam vel ante concilium in urbem venisse cre ditur, ut Gregorii electionem confirmaret, et passi sunt. ‹ Quid necesse est dicere, quibus vo ‹ sponsum sponsæ daret, ut loquitur Nyssenus, qui hac die orationem habuit. Gregorius noster concilii præses fuisse videtur, si minus statim atque in solio episcopali constitutus fuit, saltem postquain inors abstulit Meletium, bonis omnibus flebilem, uulli vero Aebiliorem quam Gregorio. Insignis hoc sæculo moribus, pietate, scientia præsul fuit Mele tius, maxime vero certaminibus pro defendenda veritate adversus hæreticos susceptis, sub impera toribus Constantio, Juliano, Valente, a quibus sæpe in exsilium pulsus fuit. Ecclesiæ pacem sauclus (a) Carm. De Vita sua, vers. 1627, etc. cibus ab his amicis nostra canities fuit tentata? › Ifæc· et alia plura Gregorius, qui indignabundus e medio pedem cœpit eximere; imo et a domo sua in aliam migravit, extrahens seipsum ‹ a profundo ecclesiæ, ubi domus erat episcopa lis, ut procul esset a malis sermonibus et conven tibus.» Ut audivit populus domum a Gregorio com mutatam esse, pene incredibile est quibus gªmiti bus, quot et quantis lacrymis pastorem suuin ome nes Catholici deflerent, quibus orationibus, ut a pro posito desisteret, cum eo contenderent. His quidem (b) Ibid., vers. 1683.

movebatur Gregorius, sed tamen nondum a prima ejus votis cessit, cessit tamen.» Non solum autem sententia desistere potuit. Cum autem a conciliu discessisset, tum Flavianus presbyter Antiochenus, Meletii successor electus est communibus eorum omnium qui remanserant votis; sicque discordia Orientales inter et Occidentales perseveravit: quod tantum Gregorio mœrorem incussit, ut sedem Con stantinopolitanam deserere firmus statuerit. Assensi sunt omnes concilii Patres; tum Orientales, Grego rio infensi ob denegatum Flaviano suffragiumi; tum Occidentales, Ægyptii nempe et Macedones, recens Constantinopolim advecti, qui pro sua in Orientales æmulatione, Gregorium, licet Paulini causam tue retur, ipsisque adeo faveret, non ob aliud eum throno episcopali cedere passi sunt, quam quod ab Orientalibus in eo fuisset collocatus, ac quidquid ab ipsis actum fuerat cassum irritumque esse vel lent. Hinc illorum querere adversus Gregorii promo. tionem, non tam ipsius odio, vel ut alium in throno collocarent, quam ut molestiam aliquam his, qui eum in illo collocaverant, parerent,» ne gotiumque facesserent. Saltem remotis arbitris, ▸ inquit Gregorius (a), ‹ hoc mihi interdum assere bant. Certe Egyptii ac Macedones, qui Occiden talium partes tuebantur, non poterant nisi bene velle Gregorio, qui tam strenue pro componenda pace adversus Orientales decertans, episcoporum Occidentalium patrocinium susceperat. Itaque Orien⚫ talibus episcopis odio erat Gregorius, eo quod cau sam Occidentalium defendisset; Occidentales vero, in odium Orientalium, de sede in qua ab Orienta libus collocatus fuerat, ac veluti non legitime occu pata, Gregorio negotium conflabant. CLVI-CLVIII. Gregorius abdical se episcopatu. Fa cultatem discedendi a Theodosio facilius obtinet Gregorins. Non sine lacrymis quisquam legerit extremum vale, quod gregi suo lacrymis perfuso dixit Gregorius in orat, coram episcopis, nunc 42. Ilæc ubi moveri intellexit Gregorius, arrepta oc casione effringit vincula. In medium progres sus, episcopos alloquitur, ad pacem et concordiam hortatur. Tum subjungit (b): «Quæ quidem ad me spectant parvi pendite... Ego Jonas propheta ero. Trado me ipse ad salutem navis, quamvis procellæ nulla in me causa resideat. Sublatum me sortis exitu projicite. Hospitale me ex profundo cete ex cipiet. Sic mirando inauditoque honorum ac sui ipsius contemptu, nec non raro et singulari pacis concordieque studio, Gregorius episcopatu Con stantinopolitano sese abdicat. Protinus e conventu egressus adit Theodosium, a quo enixis impetrat precibus ut abdicationi acquiescat. Pius quidem imperator, qui Gregorium ob singularem eloquen tiam maximi faciebat, et ob eximiam pietatem im pense venerabatur, (c) ‹ baud libenter, ut ferunt, a) Carm. De Vit., v. 1810. Ibid., v. 1827 et 1841. pacis amor et concordiæ, sed alia bene multa in causa fuere, cur episcopatum deponeret Gregorins. Id cernere est in variis Theologi carminibus et epi stolis, sed potissimum in egregia illa oratione, quam, accepta a Patribus concilii et ab imperatore discedendi facultate, in primario urbis templo co ram centum quinquaginta episcopis populoque Con stantinopolitano habuit, priusquam discederet. Hanc qui legerit, vix temperet a lacrymis nihil enim bac oratione eloquentius, nihil ad permovendum aptius; maxime vero cùm extremum vale gementi lacrymisque perfuso gregi dicit et dilectissima Ana stasiæ, quæ in medullis ipsi hærebat, et hæsit sem per; adeo ut semper in ejus mente esset, in ore versaretur, atque etiam dormienti per somnia re præsentaretur. Tanta vi omnes adversariorum que relas diluit, tam diserte et manifesto suam ipsius innocentiam, charitatem, pastoralem sollicitudinem oculis omnium exhibuit, ut mirum si ejus detra ctores pudore non suffunderentur, et singuli, ejus discessum lamentantes, eum a proposito deterrero non conarentur. CLIX, CLX. Anno 381, labente mense Julio, Constan tinopolim reliquit. Fuere episcopi qui id ægre tu lerunt, auresque obstruxeruat, et effugerunt Re alium in throno Gregorti sedentem cernerent. Sic Gregorius Constantinopolim reliquit anno 381, labente Julio, post triennii in urbe commora tionem; cujus sedem non nisi per aliquot hebdoma das tenuerat, ex quo scilicet in ea a concilio gene rali, ab imperatore, toto spectante et plaudente po pulo, fuerat collocatus. Hinc Gregorius sic episco pos alloquitur Heri locastis in throno, hodie dejicitis. › Quamvis autem nimium faciles episcopi ejus votis annuerint, nonnullos tamen id ægre tu lisse, auresque obstruxisse, atque etiam effugisse ne alium in ipsius throno sedentem conspicerent, ex Gregorio discimus: quorum nomina, licet taceat, hos episcopos fuisse credimus Amphilochium, Gre gorium Nyssenum, Petrum Sebastenum ejus ger manum, Helladium, cæterosque præsules singulari pietate et scientia commendandos, qui cum Grego rio familiaritate jamdudum conjuncti erant, ejusque virtutem noranı. CLXI. Testamentum condit Gregorius. Nostri non est instituti cætera, quæ in concilio Constantinopolitano gesta sunt post Gregorii di scessum, prosequi; quæ licet magni sint momenti, a proposito nostro, ad quod etiam non videntur pertinere, nos longius abducerent. Gregorium urbe discedentem et patriam repetentem sequamur. Quo tempore Constantinopoli digressus sit non patet; at credibile est eum, quam primum potuit, profectum esse, nec exspectasse donec alter in ejus locum sub (c) Carm. De Vita sua, v. 1901. (d) Ibid., v. 1936.

rogaretur. Priusquam discederet testamentum condidit, quod etiamnum exstat, appositis plurium episcoporum nominibus, qui tunc Constantinopoli versabantur. Sane testamentum hoc, inquit Possevinus (a), dignissimum est, in quod epi scopi, quique sacerdotia pinguia tenent, serio in spiciant, eumque imitentur, si velint procul a carne et sanguine sibi et animarum saluti serio con sulere. CLXII. Nazianzum revertitur Gregorius. Gregorius, tot gloriosis adversus hæreticos de functus præliis, tot exantlatis laboribus ad reparan dam fidem antiquam, quæ pene collapsa erat Con stantinopoli, denique tot rebus præclare gestis, gaudio gestiens patriam repetit, in qua se otio ac quiete optataque solitudine fruiturum sperabat. Gaudio tamen permistus erat dolor: non enim sic cis oculis dulces natos, quos in catholica fide ge nuerat, et charam liquit Anastasiam. In natale'so lum æger advenit, nec idcirco suam abdicationem pluribus tanc approbavit, licet præclarum facinus tanta sui oblivione decretum, tanta animi elatione consummatum, omnes posthac mirati sint. Amico rum variæ de nac re opiniones Gregorium non la tuerunt. Philagrio, viro spectabili, semetipsum per litteras excusanti quod eum non inviseret, ac ti mere se significanti ne nimis inconsiderate suam ipse Gregorius Ecclesiam deseruisset, ita respon dit (b): ‹ Et me scito admodum afflicta esse vale tudine... Nobis haudquaquam parva levisque mo menti sunt ea, de quibus scripsisti proinde nec ipsi perfunctorie et negligenter, sed perquam ac curate, considerata re atque perpensa, ad hoc ju dicium venimus, Fessi ac fracti sumus, cum invi dia, et cum sacris episcopis communem concordiam dirimentibus, fideique causam privatis contentioni bus posteriorem habentibus, concertantes. Quocirca navigii proram, ut dici solet, convertere, nosque... in nos ipsos colligere decrevimus: atque alios qui dem eminus spectare mutuo se impetentes. › CLXIII. Episcopum Nazianzi constituere frustra conatur. Attamen in patriam reverso ea frui requie, cui tantopere studebat, nec domestico statim licuit otiari, Vacabat per id temporis Ecclesiæ Nazianze næ sedes, nequicquam Sozomeno contrarium scri bente. Hanc enim sibi charissimam Ecclesiam, na vis instar ductore carentis, mediis in fluctibus errantem, procellis actam et Apollinaristarum incursibus patentem, a se inventam Gregorius Ipse testatur iambico carmine olim xxını CLX (c) Cum enim venissem, pcregrina Linquens sedem terræ, Dulcemque plebem Ut vidi, statim menti occurrit Arca, quæ sola Effugit inundationem... sac.s! (a) Appar. sac., p. 671. Hanc enim, cum defecisset Pene vera doctrina, Servavit ligno Magnus pater meus, Tolins totam Trinitatis Cultricem reddens. Hanc afflictam absque præsule, Velut navem in alto, Carentem gubernatore Jactatam tempestate Maximorum mulorum, Extrahere e gurgite volebam. Cum vero navis pene confractæ clavum nec le nere ipsi animus esset, nec per valetudinem liceret; memor tamen pii parentis in hac gubernanda et in stauranda laborum, eam penitus naufragio perire non ferebat. Itaque virum frangendis æstuantium undarum incursibus idoneum ci præficere curavit, virum quidem adhuc laicum atque ærarii ecclesia custodem recens constitutum, cætera virtutibus, quales in episcopo requiras, insigniter ornatum et abunde instructum. Verum spem mentitus est exi tus, flagrante invidia presbyterorum Ecclesiæ; qua rum pars a Gregorio Sarcolatrarum appellata (Til. lemontius Apollinaristas interpretatur) palam aper teque repugnabat; pars obsecundantis specie clan culum adversabatur: quodque magis mirere, anti stites qui se Gregorii amicos profitebantur, qui suam illi hac in re opem erant professi, fidem datam fefellerunt. Quain porro graviter id tule rit, his atque aliis verbis in eodem carmine signi ficat Verumtamen deceptus sum, o Trinitas me prædicata! Perii fides in Deum, Periit ex hominibus. Quo quis se conferat? et quibus Jungal se socium? CLXIV. Arianzum se recipit, et inde Gæsaream se confert. Tum vero Gregorius, commissa Cledonio presby tero Nazianzenæ Ecclesiæ cura, Arianzum, in do mum paternam, valetudinis causa et solitudinis amore se recepit, nec ante medium circiter annum 382 Nazianzum reversus est. Cæsaream interea se contulit, ut Basilio Magno, tribus abhinc prope an ais ad superos evocato, justa persolveret: quod quidem in oratione nunc xlu sic exsecutus est, ut in præclaris amici facinoribus enarrandis omnes eloquentiae Christianæ opes profunderet, atque ob trectatoribus qui Basilii indolem accusare, aut ejus de Spiritu sancto doctrinam, et in ea prædicanda morem carpere ausi fuerant, os in perpetuum oc cluderet. CLXV. Quid in solitudine ageret. In solitudine quo pacto se haberet Gregorius, quibus rebus vacaret, quo sensu amicos, quo etiam inimicos prosequeretur, scribens ad Amazonium ipsemet declarat his verbis (d): Si quis comn¡u nium amicorum, quos permultos esse confido, ex te percontetur, ubi nunc Gregorius, et quid rerum (c) Lib. VII, cap. 7. Epist. al. 73.

cas? inquit (c). Nos vero properamus. Properamus antem, ut soli cum solo congrediamur. Synodos em atque colloquia procul salutamus; ex quo scilicet tempore multa eorum, ut parce loquar, im proba et flagitiosa esse comperi.» agat, dicere ne dubites eum quiete ac tranquille Theodorum episcopum Tyanensem scribens. ‹ Vo philosophari, non magis eos, a quibus injuria ipsi lata est, curantem, quam eos, de quibus, in lucem ne et vitam prodierint, ignotum atque obscurum est adeo invicto est animi robore. Quod si te rur. sus idem roget, quomodo amicorum disjunctionem ferat, non jam fidenter respondeas eum philosopha ri, verum animo esse perquam humili et abjecto. Alii enim in aliis rebus molliores sunt, ego autem ¡n amicitia et amicis. › CLXVI. Calamitates quibus tunc temporis afflictabatur Ecclesia. Hærð dum ageret ille, optatoque frueretur otio, vehementibus Ecclesia procellis agitabatur, hinc Antiocheno schismate dilacerata, illine Apollinari starum turbata conatibus; qui licet ab Oriente et Occidente rejecti, disseminandis nunc palam, nune occulte suis erroribus nihito segnius allaborabant, Ad hæc cynicus ille, qui turpiter e sede Constanti nopolitana depulsus, in Ægyptum primo se recepe rat, eamque calumniando sus deque verterat, Ita liam concitabat iisdem artibus. Quibus malis quan tocius occurrendum ratus pontifex Damasus, gene Tale concilium Romæ haberi decrevit. Ast impera tor rem in Oriente peragi satius dicens, Constanti napoli synodum indixit, cui Gregorium præsertim Interesse summopere cupiebat. Cujus voti per Pro copium certior factus Gregorius, infelici omnium quibus adfuerat synodorum exitu ad memoriam re vocato, suas quominus Augusto pareret infiṛmitates obtendit. «Ego, inquit (a), si vera scribere oportet, hoc animo sum, nt omnem episcoporum conventum fugiam; quoniam nullius concilii finem lætum et faustum vidi, nec quod depulsionem malorum po tius, quam accessionem et incrementum habuerit... Huic quoque meo judicio patronus morbus accedit, quippe qui me ita distorqueat, ut quotidie fere ex tremos spiritus effem, nec ulla re meipso uti queam. › Excusationem, quam fictam arbitrabatur, adeo non admisit imperator, ut novis per Icarium virum illustrem et Olympium Cappadociæ rectorem Gregorio institerit mandatis: quibus acceptis Olympio sic rescripsit vir mentiri nescius (b) ● Hoc mihi morbo ipso gravius est, quod cum æger sim, ægrotare tamen non credar, verum peregrina-D tionem ita longam inire, atque in medios tumultus meipsum impellere jubear; a quibus secessisse tai mihi gratum fuit, ut hoc nomine gratiam quoque corporis afflictioni propemodum habeam... Hoc el illustrissimo quoque feario non ita pridem scripsi, cum idem ab eo jussum accepissem; et nunc a tua animi magnitudine peto, ut pro nobis quoque id scribere non gravetur. › Vicit tandem Gregorii mo desta recusatio, qui jam antea statuerat nunquam interesse episcoporum conciliis. ut ipse fatetur, ad (a) Epist, al. 53. (b) Epist. al. 76. (c) Epist. al. 81. (d) Epist. al. 72 Quamvis synodos vitaret Gregorius, eum tamen, non secus ac orbi præcesset, omnium Ecclesiarum tenebat sollicitudo, semper intentus iis quæ ad hæ resim exstinctionem ant propagationem fidei specia re conspiceret. ‹ Omnia, inquit (d), apud nos Dei beneficio recte se habent, hoc uno excepto, quod de Ecclesiis auxii et solliciti sumus tam fæede pertur batis. Sua eum inprimis angebat Nazianzena, quam non modo corrumpere, sed et invadere tenta bant Apollinaristæ. Dum enim ad Xanxaridas ther mas longius Gregorium morbus abduxisset, size fa ctionis hominibus, quos Nazianzi habebant, contra jus fasque episcopum constituere præsumpserunt. Hos lenitate sua mansuetos placido que reddere vo luerat et paulatim emollire; at pejores ens effecit ‹ Non enim, inquit (e), pravos homines lenitas in flectit. Cum autem absens malo mederi non vale ret, litteras sibi vicarias substituit, scribens Olym pio præfecto his verbis (ſ): «Mali homines, episco pos quosdam, quibus dignitas ab universali conci Ho abrogata fuerat, accersentes, aut transeuntibus alutentes, imperialibus omnibus constitutionibus atque omnibus vestris edictis violatis, cuidam im pii et adulterini sui gregis episcopi nomen imposue runt, nulla re, ut opinor, perinde freti, atque sum ma mea imbecillitate. Deinde sceleris bujus ultionem petit, mitiorem tamen quam tanta audacia mereretur. CLXVII. Ecclesiæ Nazianzenæ curam gerit. Anno 382 circiter exeunte, rogantibus episcopis et universo populo, pusillis ac magnis vociferantibus et obsecrantibus, ut assumpto Ecclesiæ Nazianzena clavo eam ab imminenti servaret naufragio, cessit. Tuæ pietati, inquit Gregorius datis ad Bosphorium Coloniensem litteris, hoc denuntio, nos manus dare et cedere, atque Ecclesiæ curam, Deo dante, suscepturos esse, quandoquidem hoc contenditis, ac præsertim urgente hac tempestate, propter imminentem, ut ipse scribis, adversariorum incursionem, humileque hoc corpus Deo conimoda turos esse, quandiu durabit, viresque nostræ fe rent, ɔ etc. Hæc verba, ‹ quandiu durabit, viresquo ferent, › satis evincent epistolam non ad annum 374, ut vult Tillemontius, esse referendam, quo Grego rius defuncto patre Ecclesiæ Nazianzenæ cu ram aliquam gessit; siquidem tunc temporis non pollicitus fuerat Nazianzi se mansurum quandiu vires ferrent, seḍ tantum donec episcopus alter eli geretur. (e) Epist. al. 77. (f) Ilid. (g) Epist. 138, al. 14, Bosporio.

CLXVII. Patriam ab ingenti periculo liberal Gregorius. Circa idem tempus Nazianzenos cives ab ingenti pe riculo, atque urbem ipsam ab excidio liberavit, quam solo se æquaturum minabatur Cappadociæ præfectus in ultionem gravissimi facinoris, ‹ Audax facinus, fa tetur Gregorius (a), verum nequaquam a coinmu ni consilio, sed a temerario quorumdam adolescen tum impetu profectum. › Ob irrogatum forsan gra vius quoddam tributum, ventum erat ad seditionem; protervi quidam juvenes, violato Cæsaris decreto, etiam hominem occiderant. Interea Gregorius morbo laborans, cum adire præfectum non posset, litteras scripsit, ut eum ad misericordiam Becteret. His litte ris atque precibus Gregorii liberata est civitas. Ea occasione habitam fuisse orationem xvi coram præ fecto (is erat Olympius), quæ inscribitur, Ad cives Nazianzenos trepidantes et præsidem iratum, existi mavit Baronius (b); sed falli videtur. Hæc enim ora tio, cum adhuc Gregorii pater superstes esset, ha bita est: præterea culpa Nazianzenorum, de qua in oratione agitur, non perinde gravis est ac illa, de qua in epistola ad Olympium. CLXIX. Eulalium Nazianzi episcopum præfici cural. Gregorium tandiu Nazianzi in urbe permansisse, donec illi firma securitas redderetur, et optimus il lic præficeretur antistes, scribit Baronius (c); simulque egisse apud Helladium Cæsarea Cappado ciæ épiscopum metropolitanum, ut Eulalium virum probatissimum præficeret Ecclesiæ Nazianzenæ, dum ipse interim secessum in solitudinem meditaba tur. Rem paulo aliter contigisse ab ipso Gregorio discimus. Ecclesiam quidem Nazianzenam regen dam susceperat, quandiu vires ferrent; et eam ali quandiu rexit. Cum autem gravi morbo laboraret, datis litteris ad Theodorum Tyanensem significavit se morbo ab Ecclesiæ gubernaculis abductum fuisse, ¡psique Theodoro hanc curam incumbere: quod si non audiatur, addit se omnibus publice prædicatu rum, Ecclesiam hanc pastore indigere (d). ‹ Testifi cor coram Deo et electis angelis, Dei gregem indigna patí, ut qui ob perditam valetudinem meam nec pa scatur, nec visitetur... Cum autem pietas tua supe riore loco sita sit, ad te oculos conjectos habere ne cesse est. Ecclesiam tuam, quo pacto tibi videbitur, cura... Quod si hæc dicens ac scribens minime au diar... perspicuum reddam quod Ecclesia episcopo indigeat. Quod minabatur se facturum præstitit Gregorius, gubernacula Ecclesiæ Nazianzenæ abdica vit, nec cogi ultra potuit ut ea susciperet. Nequid quam Bosporius Coloniensis, cui primum cesserat, iterum hortatus est ut remaneret tantisper, donec ejus loco episcopum constituissent: repulsam passus "I Cor. 11, 2. 74 II Cor. x11, 7. (a) Ep. al. 49. (b) Apud Boll. 11 Maii, p. 421. (c) Ibid. p. 422. (d) Epist. al. 88. est. Quare coacti sunt episcopi Ecclesiæ Nazianzen:e pastorem dare, et Eulalius, vir insignis pietate, epi scopus creatus est. Quo ordinato, falsus rumor incre buit Gregorium Nazianzena sede privatum ſuisse ab Helladio Cæsariensi; qua calumnia Helladium, cæle rosque episcopos qui Eulalium ordinaverant, liberavit, eos in epistola ad Gregorium Nyssenum excusans (e), simulque denuntiando se nunquam Ecclesiæ Nazian zenæ creatum fuisse episcopum. CLXX. Vita Gregorii in solitudine. Ex eo tempore Gregorius in rure paterno, voti compos factus, latuit abditus, totosque, quolquot su perfuerunt vita: dies, traduxit; atque, ut cum Hiero nymo loquar, ‹ monachi vitam exercuit.› mulieruın consuetudine sic alienus, ut cum propinquus ejus qui dam, Valentinianus nomine, sedem in vicinia cum mu lieribus posuisset, locum ipse mutaverit, scripta sub inde ad eum epistola conquestus his verbis (ſ): ‹ Per summum scelus ejicimur... Multo melius erat, tabula publice proposita, nobis secessionem indicere, quam per mulieres, quas e regione nostra collocasti... Nisi hoc dictu audax est, nos quoque per Evam e paradi so expulisti.» Sic sibi fuga consulebat Gregorius, non tantum ut ab oculis removeret scandalum; ve rum etiam ne stimulus carnis, angelus Satanæ qui ipsi datus fuerat ", letale vulnus infligeret. Mirum sane quod homo gravissimis fatigatus angustiis et ærumnis, senio confectus, morbo laborans, in ere mo consistens, carnem continuis domans jejuniis ae vigiliis, cum spiritu fornicationis manus conse rere fuerit coactus; ipsi tamen ſides habenda, cum boc iterum atque iterum lugens profiteatur. ribundo robore sævit caro, inquit (g), nec up quam a bello quiescit... Quamobrem in luctu et squalore versor, celestemque illum Regem, qui omnia imperio tenet, supplex obtestor, ut corporis animæque controversiam disceptet, bellumque com priwat. › Dum belli hujus exitum semper timer+t. non solis gemitibus amoris Christum, ut sedaret tempestatem hostemque depelleret, urgebat: Per niciosos, inquit, fluctus extimescens, ventri claustra impono, animum mœrore conficio, lacrymarum vim effundo, sempiterno Regi debilitata genua fleete, et sordidatus incedo. Eodem auimi ardore beatus Fu senex, nibil sciens nisi Christum, et hunc crucifi xum”, novum sibi mortificationis genus invenit. Etate gravis fractusque morbo, aliquid de vite austeritate remiserat licet invitus: ut autem mysti cum semper cum Christo sacrificium ageret et huic mundo jugiter moreretur; ut oris delicta senumque peculiare vitium, qui quandoque nimium loquun tur, purgaret, coutinuum silentium toto Quadrage simæ tempore sibi imperavit. ‹ Sic ego, inquit (H), præcipitis sermonis impetum conspiciens excedere (e) Ep. al. 42. (f) Ep. al. 196. (g) Carm. De calamitatibus suis, (") Carm. 55.

modum et regulam... inveni optimum remedium; fidem adversus næreticos aut defendit ipse, aut alios, scilicet comprimens totum sermonem excelso pecto re, ut discat lingua quæ dicenda et quæ non dicenda sint discernere. › ut defendant, hortatur. Quæ quidem omnes episto læ argumento sunt, quantum in eo fidei studium fuerit, quanta sollicitudo circa res Ecclesiæ, quan tus amor proximi, quantum pacis studium, etc. Longum esset hæc per singula enarrare; sed si lentio prætermittere nefas quod sanctus pontifex egit, saluti animarum semper intentus, ut Nemesimum ad Christum alliceret. Vir erat omni liberali doctri na politissimus, summæ eloquentiæ, et in foro ce leberrimi nominis. Mox illustris factus, Cappado ciæ præfecturam primum obtinuit, et integra mente magnaque reverentia res proviuciæ administravit; sed quamtumvis et eruditus et prudens, adhuc ido lorum cultui addictus erat. Interea, vir litterarum CLXXI. Nectario scribit adversus Apollinaristas. Hoc temporis tractu, hæretici caput extulerunt in urbe regia, adeo ut libere conventus agerent, et dogmata sua prædicarent. Alii quidem sola episco porum aut præfectorum tolerantia id agebant; Apollinaristæ vero, tacita vel expressa licentia, se ipsos orthodoxis æquiparare, et eadem cum ipsis libertate frui sinebantur. Quibus auditis Gregorius, Nectario, quem in se benevolum jam expertus erat, epistolam scripsit, quæ inter orationes numero XLVI censebatur, et de concessa Apollinaristis licentia ve hementissime conquestus est: «Quod autem, in- amans, doctorem maximum singulari honore pro quit, ex omnibus ecclesiasticis calamitatibus acer bissimum, Apollinaristarum licentia est, quod baud scio quomodo pietas tua conventuum æque ac nos habendorum auctoritatem sibi arrogasse atque usur passe passa fuerit. Hæreticos illos, errorem suum occultando, Nectario fucum fecisse conjicimus ex eo quod Gregorius claram dogmatum illorum exposi tionem epistolæ suæ inserendam crediderit; cui expositioni ista subjunxit: «Si illis, ut et pie sen tientibus (nimirum, utpote qui pie sentiant), ea quæ sentiunt docere libereque promulgare permittitur, quis non videt Ecclesiæ doctrinam condemnari, per inde ac veritate ab illorum partibus stante? Neque enim rerum natura fert duas de eadem re contra rias doctrinas veras esse.» Non ex eo tantum quod tolerentur, sed ex eo quod pie sentientes judicentur Apollinarista, concludit Gregorius Ecclesiæ doctri nam condemnari. Qua quidem observatione falsi convincitur, quod Barbeiracus in hoc sancti docto ris ratiocinium protulit. Alias ad Nectarium litteras dedit Gregorius pro Bosporio episcopo Coloniensi, de erroribus circa fj dem, ac de infractis canonibus insimulato. Verendum erat, ne hujusmodi causa in publico prætorio agere tur; quod ne fieret, obnixe rogavit Gregorius: ‹ ll lud autem, inquit (a), minime ferendum tuæ reve rentiæ videatur, quod nostra publicis prætoriis traducantur. Nam tametsi sunt Christiani, ut certe Dei benignitate sunt, ejusmodi negotiorum judices quid commune gladio et spiritui? Quod si etiam concesserimus, quomodo aut ubinam justum, dispu tationein de ſide cum aliis controversiis implicari? › CLXXII. Scribendis epistolis et condendis versibus occupalur. Sic Gregorius, post abdicatam Ecclesiæ Nazian zenæ curam, nil minus decoris domus Dei flagrans desiderio, catholicis utilitatibus totus incumbebat; nec inertem in solitudine vitam illius fuisse satis testantur tot carmina, quorum pars maxima ab eo tunc condita sunt; tot epistolæ, quibus innocentiæ adversus oppressores patrocinium suscipit; quibus (a) Ep. a!. 227. sequi non destitit, ipsique necessaria levandæ se nectuti et infirmitati juvandæ subsidia generose suppeditavit. Gregorius, ut episcopum decebat, non laudes amplificando, sed monita salutis tribuendo, beneficiorum memorem se digne comprobavit. In genio hominis exquisitæ litteraturæ obsequens ipsi egregium poema dedicavit, quo ei simulacrorum va nitatem et mendacium exprobraret, et ad unius Dei cultum præsidem tot præclaris dotibus ornatum traduceret. Nemesius tanti magistri præcepta æquo animo excepit, ad sanctum doctorem se contulit, cum eo de religione disseruit; satisque verisimile est, pontificis sermonibus edoctum et sanctitate per culsum, idola ejurasse, ipsumque philosophum hunc esse Christianum, Nemesii nomine, qui De anima opus edidit, quod inter opera Gregorii Nysseni vul gatum est. Talibus negotiis in solitudine distentus erat Gre gorius et condendis carminibus, quæ nihil nisi Christum pietatemque spirant, tutissimaque dogmata et morum præcepta complectuntur. Pia ubique argu menta, vel animæ et corporis purgatio, vel theo logia, vel precationes ad implorandam opem divi nam adversus carnem et malum dæmonem ad scelus sollicitantem; vel gemitus viri pii, ærumnas suas lugentis Christumque orantis, ut vitæ finem afferat. Cantare non cessavit vates piissimus ad extremum usque vitæ spiritum, morbi quærens solatia; quo quidem in dies ingravescente, et appropinquante morte, Judere versibus, et car mina quæ cycnea vocant, componere pergebat. CLXXIII. Moritur Gregorius. Quamvis autem asperam semper, victuque horri-. dam duxisset vitam, sæviens in corpus, carnem vigiliis, jejuniis aliisque pœnitentiæ laboribus afflictans, extremæ vitæ certamen imminere sen tiens, jamjam tartarum caligine horrendum › videre sibi videbatur, et ignis flammam, altissi mamque noctem. › Tum supplex ad sidera palmas tendebat, inclamans beatorum choris ut opem sibi ferrent, totoque corde ad Deum aspirans, Christum

Gregorius, et cum eis tuæ criminationis inanem patiatur invidiam: dum tamen cum eis contra novitiam pestem vestram, medicinalem proferat et ipse sententiam. › Hæc de Gregorio nostro Augu stinus; qui, prolatis pluribus Gregoriı testimoniis, ita prosequitur (d): An tibi parva in uno Gregorio episcoporum Orientalium videtur auctoritas? Est quidem tanta persona, ut neque ille hoc nisi ex fide Christiana omnibus notissima diceret; nec illi eum tam clarum haberent atque venerandum, nisi hæc ab illo dicta ex regula notissimæ veritatis agno enixe rogabat ut se exciperet, et imaginem suam runt: sedeat ergo cum istis Patribus etiam sanclus non desereret. Ha beatissimus senex ‹ (a) proxime moriturus, cycneo cantu Domino cantans, purissi mum Deo spiritum reddidit, ac optatam quietem cuin agminibus beatorum adeptus est. Mortuum hunc esse anno undecimo Theodosii imperatoris, sive anno 389, ex Hieronymo discimus, qui in libro De scriptoribus ecclésiasticis de Gregorio scribit ‹ Decessit ante hoc ferme triennium sub Theodosio imperatore. › Porro Hieronymus testatur se hoc opus scripsisse anno ejusdem imperatoris decimo quarto, ex quo sequitur Gregorium, qui triennio ante decesserat, obiisse anno undecimo Theodosii, adeoque anno 389. CLXXIV, CLXXV. Qua statura corporis fuerit Gre gorius. Dies festus Gregorii. Corpore robusto fuit Gregorius, sed assiduis morbis vitæque molestiis, prætereaque jejuniis, vigiliis, chameuniis ita fracto ac debilitato, ut sibi senectutem, quod ipsemet testatur, acceleraverit. Anonymus Græcus, a Baronio laudatus (b), qua statura fuerit his verbis exprimit in codice 540 Bibl. Vat. Statura mediocri erat, pallidus ali quantulum, non tamen citra venustatem: depresso naso, superciliis in rectum protensis, aspectu blando et suavi, altero oculo nempe dextro sub tristis, quem cicatrix quædam contrahebat, barba non promissa, sed densa tamen. Qua parte calvus non erat, nam subcalvus erat, albos crines habebat, summas item barbæ partes velut fumo obsitas ostendebat. Gregorii autem animi effigies ex rebus gestis, quas enarravimus, necnon ex ipsius scriptis, in quibus ipse sese depingit, satis perspi citur. Suum ipse sibi epitaphium paraverat, quod præcipuos vitæ ipsius eventus duodecim versibus elegiacis complectitur. Dies festus Gregorii agitur nono Maii apud Latinos; apud Græcos autem Ja muarii tricesimo, una cum sancto Basilio et sancto Chrysostomo. Sed peculiaris Gregorio soli sacer et solemnis apud eosdem Græcos est mensis Januarii vicesimus quintus dies. scerent. > CLXXVII. Translatio. Sacræ Gregorii reliquiæ e Cappadocia Constan tinopolim translatæ sunt, imperante Constantino Porphyrogenito, qui epistolam a se Gregorio Na zianzeno scriptam iis tradidit, quibus sacri the sauri Constantinopolim devehendi cura fuerat com mendata. Hac autem epistola Gregorium rogabat, ut ne Constantinopolim venire gravaretur. ‹ Tu ad nos accedere ne dubita, a quibus spiritu ac favore tu» nunquam absis, qui plane orphani ut essemus non es passus... Votis igitur piis annue, ad nos te inclina, revertere ad eum qui tanto tui desiderio tenctur gregem, populum tuum benignus revise, in urbem eam ingredere, in qua periclitantem religio nis orthodoxæ causam egregie quondam confir masti.» Exstat hæc epistola in oratione habita de translatione, quam orationem ex ms. Græco regis Sardinia Latine vulgarunt Bollandistæ, p. 448, etc., Græco quoque, p. 769, etc. li vero qui missi fue rant, Gregorii ossa plane integra repererunt, inso litam et inexplicabilem edoris fragrantiam spirantia, eaque loculo ad id parato imposita læti detulerunt. Imperator cum sacerdotibus, omnibusque magnæ urbis incolis, honorifice obviam profecti sunt sacris reliquiis, quæ primum intra regias ædes, in palatii ecclesia, seu oratorio, depositæ, posteaque in Apo stolorum templo juxta sancti Chrysostomi corpus repositæ sunt. CLXXVI. Quanta apud omnes Gregorii existimatio. Quanta fuerit olim apud veteres, hodieque etiam num sit apud recentiores, Gregorii ejusque operum existimatio, inde constat, quod Patres omnes non tantum Græci, verum etiam Latini, ac theologi, nec non Scripturarum interpretes, in astruendis fidei dogmatibus, oppugnandis erroribus et exponendis Scripturis, ipsius auctoritatem passim adhibeant. Exemplo esse potest, et instar omnium sit Augu stinus, qui lib. 1 Contra Julianum (c), peccatum originale adversus Pelagianos Gregorii auctoritate astruit: «Sed non tibi deerit magni nominis et fama celeberrima illustris episcopus etiam de partibus Orientis, cujus eloquia ingentis merito gratiæ, etiam in linguam Latinam translata usquequaque clarue (a) Apud Boll., 9 Maii, p. 427. (b) Ibid., p. 428. (c) Cap. 5, n. 15, tom. X, p. 504. CLXXVIII. Altera translatio corporis Gregorii CP. Romam. Alteram corporis sancti Gregorii ‹ translationem Constantinopoli Romam factam, firma certaque traditione didicimus, inquit Baronius (e), eani ob causam, quod grassantibus barbaris in eas regiones, sanctimoniales feminæ, in quarum eccle sia tantus thesaurus erat conditus, fuga suæ pudici tiæ consulentes, acceptum venerandum corpus, im positumque navigio, ad tutum pietatis asylum Ro mam confugientes, detulerunt; atque in templo Sanctæ Mariæ in Campo Martio, sibi ab apostolica sede concesso, condiderunt; ibique in adjacente domo, in qua habitabant, more patrio divinas laudes per dies singulos persolvebant. Quibus jam vita (d) Ibid., n. 16. (e) Boll., 9 Maii, p. 454.

exereret. functis, cessit locus Romanis virginibus, quæ etiam adjiciebat animum, et quasi in parte officii ibidem non sub Regula sancti Basilii, ut illæ olim, ponebat Gregorius, ut suam alioqui splendidissimam sed sub institutis sancti Benedicti hactenus perse verant. › Hæc Baronius, qui addit hanc translatio nem subobscuram › fuisse. Subobscura sane; nam tam densis tenebris involuta, tam gravibus intricata difficultatibus, ut eas depellere et solvere difficilli mum sit. CLXXIX. Translatio corporis Gregorii facta a Gregor. XIII summo pontifice. Denique alia est, et celeberrima quidem illa, trans latio corporis Gregorii, quod Gregorius XIII, sum mus pontifex, ex ecclesia Dei Genitricis ad Campum Martium, in capellam a se in basilica Sancti Petri magnificentissime exornatam, summa celebritate transtulit 1x mensis Junii anni 1578. Hujes transla tionis historiam ex ns. libro bibliothecæ Vaticanæ vulgarunt Bollandistæ ad diem nonam Maii, p. 457. Veneti tamen corpus Gregorii Nazianzeni integrum Constantinopoli devectum Venetias apud se in ecclesia Sancti Zachariæ asservari gloriantur. Al terutrum ex his corporibus forsan esse Gregorii patris corpus cum Bollaudistis dicere fas est. CLXXX. Sanctorum Basilii et Gregorii characteres adumbrantur. Ad hujus historiæ coronidem consentaneum forte quibusdam videbitur, ut cum in ea frequens adeo Basilii mentio injecta fuerit, arctissimoque doctor eximius societatis vinculo, veritatis amore ac vir tutum digna æmulatione Gregorio, conglutinatus fuerit, diversos utriusque, comparatione quadam inter eos instituta, characteres adumbremus; ut sic singulis eorum velut collectis lineamentis, ambo rum perfectam imaginem, quantum tenui penicillo fas est, exprimamus. Illud quidem patiatur scriptorum profanorum conditio, ut quorum virtutes nihil excedunt huma næ naturæ vires, eos ratio inter se mutuo conferre u:cunque possit. Sed longe major est mea erga sanctissimos illos præsules veneratio et observan tia, quam ut id oneris in me suscipiam. Quibus enim inter se conveniant quibusve differant dotibus, solus bic novit qui eos, quibus voluit, pro summa sua sapientia distinxit donis, ve! pares fecit. Nemo tamen non mirabitur què™n spiret in eorum ■ libris solidum eloquentiae robur, quatn ingeniose politeque scribendi copia, quain acuta sententia rum venustas, eam ut solitudo non obscuraverit, non exstinxerit austerioris vitæ asperitas. Quan quam hoc quidem inter utrumque discrimen repe riatur, quod plus admodum seria sit Basilii oratio, Gregorii vero plus habeat vividi salis, plus gratie. ld sibi magis sumebat ille, ut animos moveret Dlecteretque; hic vero magis etiam ut delectaret. Orationem ille magis copiosam, uberibusque sen tentiis pleniorem effundebat; bic vero plus abun dabat lepore, plus argutiis. Suavis quidem et fortis, sed nativa plane, et nihil ab arte mutuata præsidii, sese ultro Basilii prodebat eloquentia. Huc vero Ille in exigendis ad Christianæ disciplinæ rigo rem moribus adeo religiosus fuit, ut vel severior videretur. Hic vero summam vitæ austeritatem divine delibutus gaudio adeo colebat, eam ut omnibus esse vel maxime amabilem insinuaret. Majestatem spirabat moderata lenisque Basilii indoles contra micabat in Gregorio ignea quædam ingenii vis, et vivax perspicacia. Gravitatis alter et modestiae adeo diligens fuit, ut quamvis ipsi suppe teret argutissimus in jocando lepos, ab iis tamen prorsus abhorruerit quæ vel levissimam joci spe ciem præ se ferrent. Jocos alter eo pietatis sucto respersit, ut sales inter et facetias virtutem animis instillaret. Basilius denique hominum observantiam sibi magis conciliabat, ac pene cultum; Gregorius vero suavi morum amœnitate omnium amorem sibi et studia magis promerebatur. Elucet divina quædam in Gregorii orationibus ma jestas, nihil ut videam aut ornatius aut sublimius quod fieri unquam potuerit, quo sua mysteriis no stris vindicetur auctoritas, sua servetur reverentia, suum decus asseratur. Quarum vis et robur quanta sint, vel ex hoc intelligi maxime potest, quod inde Theologus, quasi omnium exceptione major, fuerit appellatus. Atque adeo male quis ex Gregorii litteris nativum ejus characterem duxerit. Secus vero Basilium suæ totum referunt litteræ, quæ tam suaves illecebras habent, eas ut omnes vincant quas Græca retro omnis antiquitas ad nos usque transmisit. Nihil hic stricta oratione condidit, sed quidquid politioris humanitatis hocce scribendi genere velc res consignarunt, sagaci cum judicio et exquisito delectu lustravit, pluraque disseruit saluberrimis præceptis referta, quibus tutam in legendis hujus modi libris juvenibus viam sterneret; ne vel, ut sæpe fit, latentibus undequaque scopulis impinge rent, vel nihil inde perciperent utilitatis. Neque hoc satis. Longe etiam majora nobis Gregorius adjumenta contulit. Utile enim dulci miscuit, ut sanctissimas virtutis præceptiones, dulci quodam voluptatis sa pore conditas libentius degustaremus; atque adeo varia ipse eaque excultissima scripsit poemata, quo rum si ad argumentum spectas, omnia prorsus se ria, nil nisi Christum pietatemque spirant: si ad stylum, nihil concinuius faciliusve, ut Homerum possis agnoscere. Carmina vero Gregorii cum ap pello, ea non appellɔ, quæ micant fictitio poetaruin fuco, mendacibusque fabularum pigmentis illita, sed quæ sincera veritatis luce splendescunt; quæ mirain, simplice sub cultu, promunt artificis inven tionem cum singulari sermonis elegantia conjun clam; quæ demum nativam sapiunt felicis cujus dam ingenii amœnitatem, nemini facile parabilem,