quæ tamen in Gregorio non labore quæsita, sed que amplificanda ærumnæ, spectata denique orbi innata atque insita videatur. Hinc adeo doctissimos illos Ecclesiæ Patres quos morum sanctimonia atque integritas vitæ, solitudi nis litterarumque amor, veritatis studium, eloquen tiæ laus eximia, sudati pro Christo in episcopali munere labores, haustæ pro religione tutanda at Christiano sanctitatis fama felicissime consocia runt; in id etiam quasi mutuo inter se animo dice res conspirasse, ut ne quid in studiis peccemus, le ges alter nobis statueret quas tuto sequeremur; nobis alter pietatis plenam studendi materiem sub ministraret. Gregorio presbytero scriptam. Quis sit ille Gregorius, plures exquisierunt et disputarunt; sed nihil certi aut de per sona aut de ejus ætate proditum est. Bollandus (a), Vossius et alii Vitam hanc ascribunt Georgio Cæsareæ Cappadocia presbytero, qui in laudem Patrum Nicanorum orationem ha buit. At quo tempore vixerit Georgius iste, auctores inter se non consentiunt. Bollan dus quidem, ineunte septimo vixisse putat; Vossius vero (b), cui favent Henschenius et Papebrochius (c), medio circiter sæculo decimo floruisse probare nititur, sed frustra; nec ad nos spectat hæc disceptatio, cum nulla saltem probabili ratione concludi possit Georgium hunc nostrum esse Gregorium Theologi biographum. Interea licet quo tempore scripta fuerit ejus vita non pateat, constat tamen sæculo decimo eruditis optime notam fuisse, ut satis enuntiat oratio, sub initium hujus sæculi, in prima sancti doctoris translatione reci tata, quæ hanc ipsius vitam sic commendat: «Hic igitur (de Theologo loquitur [d]), ut conscripta de ipso Vita discere cupientibus manifestum facit, natale solum nactus Cappa dociam.»Liquet hinc jamdudum editam fuisse hanc Vitam, lateque diffusam tunc tempo ris. In magno Ecclesiæ consessu, encomii vice, jubente episcopo lecta est, quod exordii verba referunt. Male suspicatur Adrianus Baillet in translationis gratiam decimo sæculo peractæ adornatam fuisse, cum ne minimis quidem momentis hoc colligi possit. Mox ut vulgata, cito e Græco in Latinum versa est; sed ad nos usque non pervenit ejus interpre tatio, de qua Billius hæc edidit: «Hanc Gregorii Vitam sexaginta plus minus annis post nongentesimum a Christo nato annum primus, quanquam prorsus barbare, transtulit Ana stasius quidam, ut annotatum vidi in libro quodam manuscripto Dionysianæ bibliothecæ.» Pɔtuit tamen advertere Billius, ut observat Combeſisius, Anastasium hunc Bibliotheca rium esse, qui multa alia Latine reddidit Græca monumenta, nec prorsus ita barbare, ut ipsius labor non desideretur aut sit inutilis. Vixit Anastasius ille sæculo nono; hinc recte conjicitur, cum interpretationis sit auctor, Gregorii Vitam saltem sæculo octavo fuisse con scriptam. (a) 13 Januar., p. 781. De historic. Græc. et Latin. (c) 9 Maii, p. 369. (d) Bolland., 9 Maii, p. 450.

spiritu, aliud in Deum assumitur, aliud deitatis gra tia præstat. Idem infra: Missus est quidem, sed ut homo. Duplex enim erat in eo natura. Inde denique et laboravit ex itinere, inde et esuriit, et sitivit, et contristatus est, et flevit, humani corporis lege. ▸ Citat postea Basilium episcopum Cappadocum. Vincentius Lirinensis fere ad finem libri, quem docte adversus profanas novitates conscripsit, in Ephesina synodo suo tempore contra Nestorium ce lebrata, scripta Nazianzeni recitata scribit. ‹ Adķi bita sunt etiam, inquit, illa Cappadociae lumina, sanctus Gregorius episcopus et confessor de Nazian do vel Nazianzo: sanctus Basilius Cæsareæ Cappa dociae episcopus et confessor., Quæ autem in ea synodo ex Nazianzeno recitata sint, sic Rusticus diaconus contra Acephalos com memorat, ubi de differentia inter Unus et Unum, Alius et Aliud. ‹ Sua, inquit dogmata confirma vit (Ephesina scilicet synodus) inter beati Nazian zeni Gregorii lectiones, dicens ita: Alius quidem et Aliud ex quibus Salvator: siquidem non idem invi sibile visibili, et id quod intemporale illi quod sub temporale. Quæ verba ex priore ad Cledonium epistola sumpta sunt, quam in eodem libro pluribus locis citat; atque etiam hæreticos (ut illi nihil in tentatum et incorruptum relinquunt) et maxime Nestorianos Nazianzeni sententias quasdam ad sui erroris confirmationem detorquere tentasse. Sic enim ibi hæreticus, qui loquens inducitur, objicit Hominem quem Apostolus velut in duo partitus est, sanctæ memoriæ Gregorius unum modis omni bus nominat, ne Christo eum conferens, duos videa tur Christos asserere, etc. Et post: Dixit alicubi Apostolus: Quia quanto iis qui foris ", etc. Subjici tur inde explicatio locorum Pauli et Nazianzeni. Ibi enim contra hæreticos pluribus explicatur ista Theo Ingi sententia: Sic ex duabus naturis Christus, sic ut ex anima et corpore homo. Illam enim hæreticu³ ut a suis partibus stantem in medium proponebat, ut et nonnullas alias, quas Rusticus ipse eodem li bro pluribus explicat. Gelasius de duabus in Christo naturis adversus Eutychem et Nestorium, multa veterum theologo rum, ut Ignatii, Eustathii, Hippolyti, Athanasii, Éu. sebii Pamphili citans testimonia, et hæc Gregorii Nazianzeni in Natali Domini laudat: Duplex erat Christus, homo quidem quod videbatur, Deus vero quod non videbatur, comedens quidem ut homo vere et sicuti nos. Habuit enim carnis similem pas sibilitatem sicuti nos. Ibidem etiam ex ejusdem prio re ad Cledonium epistola permulta profert, quemad modum et ex epistola ad Nectarium. Joannes episcopus Romanus, tribus Justiniani im peratoris quæstionibus respondens, ut probet Chri stum unam esse ex personis Trinitatis, post Augu stinum hæc Gregorii Nazianzeni ex sermone de Epiphania citat: ‹ Deum cum dico, omnino uno lumine illustramur simul et tribus, uno quidem secundum uniuscujusque proprietates sive substan tias, sicut placet aliquibus dicere, sive personas (ni hil enim pro vocabulorum diversitate dissidendum est, cum ad eumdem sensum nominum diversitas provocet et intellectum) unum autem secundum sub stantiam, vel deitatis ratione. Dividitur ergo, ut ita dicam indivisibiliter, conjungitur divisibiliter, una est in tribus deitas. › Justinianus Imperator, Edict. anversus-tria Capi tula, ut duas naturas et unitatem personæ ɔsserat in Christo, sanctum Gregorium Theologum semel et iterum nominat, Concil. tom. V, p. 695, 698. Sanctus Theodorus Studita pluribus in locis Gregorii profert testimonia, vel in suæ sententiæ patrocinium, vel ut verba sancti doctoris a pravis hæreticorum interpretationibus vindicet. Sic Antir rhetico 11 adversus Iconomachos, tom. V Oper. Sir mondi, p. 107. Item, ibid. pag. 125, 126, 127. Item Refutatione impiorum poematum, pag. 193. Rursus Adversus Iconomachos, cap. vi et vii, pag. 213 et seq. Iterum epist. lib. 11, epist. xxxvi, pag. 445. Ac de mum epist. CLIV, p. 623. De operibus et scriptis Nazianzeni. Omnia quæ Nazianzeni nomine inscribuntur, [ sæpius e suggestu ad populum concionatum. Ac citra controversiam ipsius sunt præter metaphra sin in Ecclesiasten, quæ ipsi falso tribuitur, ut in argumento ex Hieronymo docuimus: et significa tionem in Ezechielem, quæ aut illius non est, aut certe ab eo nou edita. Duæ exstant orationes illius a Rufino Latinæ factæ, quæ non sunt in Græco exemplari. (Perpe ram Gregorio orationes istas tribuit Billius, ut in præloquio notavimus.) Ex docta illius in dictum Evangelii homilia vide tur multas alias ejus generis composuisse: ut quem certum sit et Nazianzi et Constantinopoli et alibi 33 1 Cor. v, Bibl. Patr. tom. IV. Id. ibid. fortasse in sacros libros commentarios edidit, Epi stolamque Pauli ad Philippenses videtur scriptis suis illustrasse. In fine enim Anathematis morum Cyrilli sic legitur, D. Gregorii episcopi in Episto lam ad Philippenses. Atque hoc fragmentum hic ascribitur: Hoc sapiatur, inquit, quod et in Christo Jesu, qui cum in forma Dei esset, non rapinam ar bitratus est esse æqualem Deo: sed semetipsum ex inanivit, formam servi suscipiens ". «Quid paupe rius in Deo, quam forma servi? Quid humilius in Rege cunctorum, quam ad communionem pauperis nostræ naturæ sponte venire? Rex regum et Domi *ª Philipp. 11, 5-7. Epist. 3 ad Sen., t. IV Conc., p. 1751、 Edit. Sirm.

nus dominantium induitur forma servi: jndex om- possit Nazianzenus noster, quando statim aliud nium fit subditus postestatibus creaturæ: Dominus subjicitur ex Basilio Magno, de fructu passionis Christi testimonium. Nyssenus autem et Neocæsa riensis, quod sciam, nihil in hanc Pauli Epistolam scripserunt. in spelunca deponitur qui omnia continet, in di versorio non invenit locum, sed in præsepe proji citur jumentorum; mundus et immaculatus sordes suscipit humanæ naturæ, et per omnia paupertatem nostram transiens, usque ad mortis venit experi mentum. Considerate paupertatis spontaneæ men suram: vita mortem gustat: Judex deducitur ad ju dicium; vitæ omnium exsistentium Dominus sub ditur sententiæ judicantis; rex omnium virtutum, quæ ultra mundum sunt, spiculatorum non respuit manus. › Hec ibi ex Gregorio episcopo, qui videri tuerunt. Baptista Guarinus Guarini viri doctissimi Glius in Latinum vertisse dicitur Gregorii Nazianzeni ad Christum et Mariam orationes in appendice: Cata logi scriptorum ecclesiasticorum Trithemii et Biblio theca Lycosthenis, ut et beatus Rhenanus duas epi stolas ejusdem ad Themistium. At illæ neque Græ ce neque Latine in manus meas adhuc incidere po Hæc sunt quæ Billius collegit et aaornavit in laudem et illustrationem eximii Doctoris. Pauca adjeci mus, Billio vel ignota, vel nondum in lucem edita. Jam superest ut Billii, Leuvenklaii, Genebrardi, et alio rum qui Gregorii operibus manum adhibuerunt præfationes hic subjiciamus. Billii epistolam Carolo Lotha ringo cardinali nuncupatam, priorique editioni præfixam, forsan detrahere licuisset. At tanti viri reverentia, libellum in quo calamitosas tempestates sui ævi tam eleganter describit, tam amare luget, cæteris ejus ingenir monumentis connectere decrevimus, maxime ut ne minimum quid vel ex antiquis editionibus desiderare le ctorem sinamus. JACOBUS BILLIUS ABBAS S. MICHAELIS IN EREMO, S. D. quillitate somnus iis obrepsit, qui ad Ecclesiæ gu bernacula sedebant. Non litterarum sacrarum stu diis incumbere, non plebem sibi commissam salu tifera doctrina pascere, non vitæ integritate ac sanctimonia cæteris prælucere; sed vel dormire, vel sibi ipsis tantum vigilare, et quidem ita vigilare, ut altum dormire præstiterit. Qualis porro guber nator, tales proretæ, tales nautæ, tales vectores; et, ut ait Scriptura, qualis sacerdos, talis et popu lus ", malæ sementis mala seges, malorum magi strorum mali discipuli, mali exempli mala expres sio. Omnes declinavimus, et inutiles facti sumus". Pastores inertia languerunt: populus quales mere batur, tales pastores habuit. Quod ait ille totius philosophiæ antistes Pla- pace amaritudo mea amarissima”. In tanta tran to summæ atque effrenatæ libertatis extremam plerumque servitutem asseclam esse, quod etiam Hippocrates corporum habitudines ad extre mum bonitatis perductas, periculosas esse: hoc in Christiana nostra republica non sine maximo pio rum omnium dolore hac misera tempestate unus quisque noștrum experitur. Nam si quis florentis ɛimum illum statum, quo Patrum memoria religio erat, cum eo quem his perditissimis temporibus videmus, composuerit, profecto quantum distat Or tus ab Occidente ", tantum inter utrumque statum interesse comperiet. Nec vero in re adeo manifesta longa oratione opus esse puto. Illud potius dolen dum atque ingemiscendum, nos tam præclaram hæreditatem a majoribus acceptam tenere non po tuisse. Sed scilicet verum est quod dici solet, sa tietatem contumeliæ atque insolentiæ matrem esse. Nos prosperarum rerum velut nectare quodam obruti, bona nostra ignoravimus, nec péyav бλбov, ut de Tantalo ait Pindarus xatanéfai potuimus: idemque nobis accidit quod Judæis olim sæpe usu venisse legimus, qui simulatque incrassati, impinguati, dilatati sunt, protinus recalcitra runt”, ut quod Appius ille de Romanis dicebat, negotium illis melius, quam otium committi posse, in nos non immerito torqueri possit, Ecclesiaque his Ezechiæ verbis commode uti queat: Ecce in 2ª Psal. cu, 12. * Deut. xxxi, 15. 28 "Isa. xxxvIII, 17. Lib. De rep., o. Lib. 1, aph. 3. Olymp., od. 1. Interim versipellis noster inimicus, ‹ (59*) qui inferioris hujus mundi scabiem ac languentium ulcera scalpit atque ablingit, qui ubi quid vitii et corruptelæ est, cadaveribus assidet putredinesque contrectat, › pastoribus in officio cessantibus, in agrum Domini furtim ingressus zizania supersemi navit ", tantamque justissimo Dei judicio tempe statem rerumque omnium perturbationem excita vit, ut a jactis religionis nostræ fundamentis, vix ulla gravior acerbiorque exstiterit: quoque majo rem stragem in Dei castris ederet, angeli lucis per sonam sibi induendam putavit, ut quo tectius, hoc quoque nocentius perniciosiusque virus suum siat 16 Ose. IV, 27Psal. Lii, 4. 18 Matth Id est ingentem felicitatem concoquere. Ap. Cyprian., in App., p. cvil.

cipere disciplinam ". Belluæ si quando e laqueis tigrides se præbent. Christi, cujus admirabilem evaserint, ea omnia loca, in quibus laqueos esse suspicantur, sedulo fugiunt; nos bardi et vecordes ad eumdem quotidie lapidem impingimus, et pyrau starum in morem, ambusta jam toties ac fere jam adusta corpora flammis adhuc admovemus. Quotusquisque est enim, qui in tam denso cala mitatum agmine meliorem mentem induat, et con cipiat, ac quasi parturiat spiritum salutis 16? Om nes pene iisdem vestigiis insistimus, vitiis nostris indulgemus, ea mordicus retinemus, novisque quo tidie flagitiis cumulamus, nec, ut cum lyrico lo quar per nostrum patimur scelus iracunda Jo vem ponere fulmina. Hanc rerum acerbitatem de ploramus, hanc temporis infelicitatem accusamus, cujus ipsi unici fabri atque artifices sumus. Ad flagra murmuramus, qui scorpionum "7 ictus mere mur. Dolemus omnia plus quam feralibus odiis ar dere, et cum Deo in gratiam redire non curamus. Quasi vero certa pax inter eos coalescere queat, qui a Deo pacis sese averterunt; atque ii mem bra tenere queant, qui caput, ut est apud Apo stolum 38 non tenent. Ut enim in circulo quo lon gins a centro linex protrahuntur, hoc quoque longioribus intervallis inter se distant: ad eumdem modum quo quisque longins a Deo discedit, eo etiam magis a fraterna charitate, imo etiam a se ipso removetur. quemdam zelum præ se ferebant, templa distur bant, patrimonium diripiunt, ministros obtruncaut. Regis, cujus auctoritatem imperiumque sibi sacro sanctum esse alternis prope verbis affirmabant, ur bes vi atque armis expugnant, tributa legunt, sceptrum etiam, si possint, extorquere contendunt. Populi, cujus causa, populares videlicet homines, anno superiori ad arma se invitos trabi testaban tur, fortunas omnes per crudelissimum latroci nium eripiunt, eique pro libertate promissa gravis simam tyrannidem invexerunt, pro ligneo jugo ſer ream imposuerunt? Unde autem fures agnoscere mus, nisi furarentur, et mactarent, et perderent **? Unde lupos, nisi sanguinem sitirent? Unde vipera rum progeniem “, nisi matrem arroderent? Unde apros solitarios", nisi pulcherrimam illam vineam pervastarent? Unde leonis rugientis “catulos, nisi obvium quemque devorarent? Unde denique ejus, qui jam inde a prima rerum origine homicida fuit, liberos, nisi cruore atque omni feritatis genere pascerentur? Quis interpretari potest iniquiusne bellum susce perint, an crudelius et rapacius gerant? Quibus opibus hæc barathra, quo sanguine bæ hirudines, ante quas, ut Scripturæ verbis utar, quasi nihilum est sanguis *³, expleri queant? Habent certe unde in confusione sua glorientur. Vicerunt omnes om nium ætatum hæreticos. Vicerunt impudentia, sce Clere, importunitate, rapinis, crudelitate. Non ex struendo, ut Babylonici ædificatores ", sed vastan do, evertendo, exurendo nomen suum celebrare, immortalemque sui memoriam posteris relinquere moliuntur. Quanquam credetne unquam posteritas tantum furoris in Francis hominibus, iisque defæ catæ religionis titulo sese venditantibus, exstitis se? Non credet, imposturam sibi factam clamabit, nisi expressa tantæ amentiæ monimenta in tem plorum ruinis viderit. Mihi quidem non in publica modo, sed etiam in privata calamitate, quam nihil in illis, non dicam Christiani, sed ne hominis quidem esset, abunde experiri contigit. Nam, ut Regiensis insulæ vastitatem præteream (in qua, quandiu superiores ſuimus, licuit illis suo ritu vi vere, facultatibus suis libere tranquilleque frui simulatque autem vicinæ Rupellæ perfidia basili scum illum, quem tot annis parturierat, peperit, illico templis flammæ injectæ, fortunis nostris, do mesticisque omnibus, quos quidem arripere potue runt, manus allatæ sunt), quis Michaelini nostri cœ nobii cladem ulla quamlibet tragica oratione pro rei atrocitate deplorare queat? Nam quid de iis dicam, qui ab Ecclesiæ corpore nefarie se præciderunt, qui inconsutilem illam Christi vestem, cui immanissimi etiam carnifices pepercerant, in infinitas partes sciderunt, tantaque amentia præcipites feruntur, ut quemadmodum sa lamandra in igne, sic ipsi in dissidiis funestisque conflictionibus vivant, atque adversus publicam or his concordiam conjurasse videantur? ‹ Nisi enim pacem odissent, in unitate certe permansis sent. › L. summa miseria summam felicitatem, in maxima perturbatione jucundissimam quamdam quietem vel simulant, vel opinionis errore sibi con fingunt. Extra arcam esse gaudent, ac velut de certa salute sibi gratulantur. Sic nimirum ægroti quidam nusquam non quietiores se fore, quam in stratis suis arbitrantur. Perire miseri non recusant, dum alios in eamdem secum perniciem trahant. Jdemque si non ore, reipsa tamen clamant, quod ille apud tragicum Hæc ipsa pollens inclyti Pe lopis domus ruat vel in me, dummodo in fratrem ruat. › Itaque qui non ita pridem (tantum in eis simula tionis artificium erat) ail nisi pacem concordiam que spirare plerisque videbantur, iidem nunc aper 1a fronte, et regno Parides, et optimo cuique Pha larides, sacri etiam ordinis hominibus plus quam Reg. x, 14. 38 Jer. v, 3. 36 Isa. xxv, 18. 37 *1 Matth. 111, 7. * Psal: LXXIX, 14. Horat., lib. 1 Carm., od. 3. Auguæ, in psal, cxix, 1. IV, p. 1371. Domus ea antiquissima et illustrissima erat, al que ipsa quoque structure specie religionem quam 38 Coloss. 11, 19. 39 Joan. XIX, 23. ** Juan. x, 10. Petr. v, 8. ** Joan. vii, 44. 45 Eccli. vi, 19. 46 Genes. Senec. in Thyest.

qui omnes ingenii doctrinæque opes ad ornatum templi Dei, hoc est Ecclesiæ conferant, nulla ho minum odia, nullam invidiam extimescant, nullas hostium minas insidiasque reformident, modo rem publicam Christianam ab omni errore puram atque integram tueantur. O quantam illis laboris opera que mercedem propheta pollicetur: Fulgebunt, in quit, quasi splendor firmamenti, et quasi stellæ in perpetuas æternitates **. guens, quasi ventilabrum paleam a tritico sepa- spicio, immortalique laude dignos existimo: quippe rans", denique quasi ventus et pluvia quibus per spicuum fieret, qui in levi arena, qui in firma petra fidei suæ fundamenta jecissent". Rebus lætis in adulatorum turba sinceri amici latent: æstate qui parietes, quæ tecti partes vitiosæ sint, quæ contra vitio careant non facile dignoscitur: tranquillo ma ri vix discerni potest, quæ pars navis integra sit, quæ naufragium minetur, Rebus autem afflictis, et orta hieme, atque urgente témpestate statim discri men elucescit, tolliturque omnis dubitatio. Certus Christianus in re incerta cernitur: hieme non ruit, sed firmiore etiam quam antea gradu consistit, periculisque ipsis roboratur, atque ut eleganter ait poeta Ab ipso ducit opes animumque ferro. Et quemadmodum egregiæ gemmæ in noctis tene bris clarius quam in media luce micant: sic ille in persecutionum caligine illustriora pietatis suæ documenta præbet. Etiamsi in Ecclesia zizania vi deat: non ideo tamen Ecclesiam deserit. Exspe ctandam esse messem non ignorat: alioqui pericu lum impendere, ne simul cum zizaniis triticum etiam evellatur. Dølet quidem ipsi noxias herbas in eptimo agro pullulare: sed non hoc sibi temere superbeque arrogat, quod soli Dei Filio reservatur, nimirum zizania a tritico separare, areamque per purgare. Scit quidem ea in area esse posse, in hor rev non posse. Quoties hæreses enatas videt, toties declarandæ virtutis constantiæque suæ occasionem sibi oblatam sentit. Quid igitur de iis dicemus qui in summa juvandæ Ecclesiæ facultate, dum præsenti otio consulunt, aut, quod sceleratius est, hominibus displicere ti ment, sacri bujus belli otiosos se spectatores præ bent, nec ad hujusmodi incendiuin restinguendum guttulam unam aquæ afferre carant? Sed ut his omissis ad institutum sermonem redeam, eximium ¡ðud ac singulare erga nos Christi beneficium fuit, quod hæreses fore prænuntiavit, ut adversus eas, tanquam adversus infestissimum atque immanissi mum hostem animi nostri arcem multo ante muni remus. Accedit etiam illa, et quidem maxima con solatio, cum cogitamus ab Ecclesiæ incunabulis usque ad banc ætatem vix ullum tempus exstitisse, quo non ei adversus fidei hostes decertandum fue rit: ut non sine causa militans Ecclesia appelle tur. Ne aurea quidem ætas ab hujusmodi fluctibus immunis fuit. Ipsa quoque suos habuit Hymenæos et Alexandros, suos Nicolaos et Cerinthos, qui vix in lucem editam adhucque lactentem opprimere ac de medio tollere conati sunt. Vix ex his fluctibus emerserat, cum aliis aliisque subinde procellis ja ctari cœpit. Sæpe, inquit, expugnaverunt me a ju ventute mea, sed quid? non potuerunt mihi". Ad versum me ne ipsæ quidem inferi portæ prævaluerunt, nec unquam prævalebunt “. Cur autem ob hæreses nutet illius fides, quæ nisi exsisterent, verbis Christi ſides non constaret, ve ritasque ipsa falsi convinceretur? Nonne Christus ne nos inopinata mala perturbarent, exsurrecturos pseudochristos et pseudoprophetas prædixit, tan taque etiam miracula edituros, ut si fieri possit, electi quoque in errorem impellantur? Ut quis quis miretur hæreses esse, idem nihil aliud mirari videatur, quam rem a Christo tanto ante prædictam repræsentari. Quid quod expedit plerumque hære ses exoriri, ut intermortuum pietatis studium re novetur, collapsa ac prope deleta morum disciplina erigatur et instauretur, ac denique, quod ait Au gustinus, pigritia hominum excutiatur. Certe com Themistocle nobis optimo jure dicere licet, Perie ranus, nisi periissemus. Tanto veterno oppressi tenebamur, ut non nisi durissimo hoc baculo exper gefieri possemus, atque ab inertia ad laborem do ctrinæque studium revocari. Hæc itaque tempestas nobis innumerabiles heroas procreavit, qui partim optimæ ac probatissimæ vitæ exemplo, partim eru ditissimis suis lucubrationibus Ecclesiam adversus furiosos bæreticorum impetus acerrime defende runt. Quos equidem ipse pro eo ac meretur singu laris eorum pietas et virtus, unice admiror ac su Matth. 1, 12. «Matth. xvi, 18. Quanto ergo solatio perfundi debet Christiani, pe ctus, cum tristissimam hujusce tempestatis inagi nem in veterum monumentis ita ad vivum depictam videt, ut sub eorum persona res nostra geri videa tur? Nam si ægroto ea demuin consolatio gratissima esse solet, quæ ab eo affertur, qui eodem morbi genere aliquando conflictatus est: quid tandem cau sæ esse potest, quin in gravissima hac calamitate magno solatio Christiani hominis dolor mitigetur, cum mentis oculos ad prisca sæcula convertit, ac cum sanctissimis viris, qui in iisdem rerum acer bitatibus versati sunt, velut colloquitur? Nam cum illos ex tot tantisque afflictionibus Dei benignitate tandem aliquando extractos fuisse legit, tamne im pie vel de summi numinis potentia, vel de ipsius erga nos amore cogitabit, ut aut manum ejus ab breviatam esse ", nec jam salvare posse, aut ejus ergo nos charitatem refrixisse arbitretur? Quid in bujusmodi librorum lectione aliis accidat, pronun Matth. v, 25-27. 69 Matth. xxiv, 11-24. Isai. L, 2. Hor., lib. IV Carm., od. 4. 68 Dan. XII, ** Psal. cxxvm, 2.

tisus nequeo. De me certe affirmare possum, eam nomine me tibi obstrictiorem agnosco, quam quod mihi plerumque magno solatio atque utilitati fuisse. Ex quo factum est, ut Græcos Latinis conjungens, in nobile iHud amicorum par tandem inciderem, Basilium Magnuin et Gregorium Nazianzenum dico in quorum scriptis tantum veræ pietatis, tantum doctrinæ atque eloquentiæ lucet, ut nescio an apud Græcos Latinosque inveniri possint, qui plus eruditionis cum majori dicendi facultate copula rint. Me certe Nazianzenus gravi illo ac sublimi scri bendi genere ita affecit, ut incredibilem quamd.m oblectationem ex ejus lectione semper ceperim. Quocirca mihi jampridem haud mediocriter dole bat, tantum virum minus frequenter hominum ma nibus teri, quam singularis ipsius facundia atque doctrina merebatur. Cujus rei cum eam causam esse intellexissem, quod ita Latinitate donatus es set, ut theologorum studia minimum juvare posset, operam suscepi, quam rei theologicæ utilem nescio, mihi certe admodum arduam ac difficilem, ut quan tum labore ac diligentia consequi possem, hunc auctorem ita verterem, at si non elegantior, minus saltem obscurus in lucem prodiret. Potui certe in anenioribus, mihique longe gravioribus scribendi argumentis versari, sed vicit publicæ utilitatis stu dium, cui pro virili parte optimus quisque inservire debet. Nec vero eorum labores, qui in hoc pistrino ante me desudarunt, elevabo ac suggillabo, ad quo runi eloquentiam doctrinæque laudem me minime aspirare posse sentio, ingenueque fateor. Hoc tan tum dicam eos gravioribus studiis addictos, nec fortasse nisi recreandi animi causa in hac transla tione versatos, tot locis ab auctoris sententia reces visse, ut mihi neminem fore persuadeam, qui inuti lem ac supervacaneam banc secundam versionem fuisse dicat. Hunc porro laborem cum, cujus potis simum nomini consecrarem mecum ipse dispice rem, statim unus occurristi, cui pluribus de causis merito nuncupandus videretur, in Ecclesiæ, Christianissimi regis, totiusque hujus allictissimi regni causam tanta animi sollicitudine incumbis, tot curas, tot ærumnas suscipis, eo deni que omnia tua studia refers, ut truncatis (quando quidem nec sanari volunt, nec sine certa corporis pernicie ultra retineri queunt) putridis membris, reliquæ partes conserventur. Quis autem non videt, quantum tibi laboris perferendum sit, quantum dimicationis subeundam, ut tot Achitophelium sub vulpe latentium consilia dissipes; et dum alii in aperto bello egregiam reipublicæ operam navant, provideas interim, ne quid ab occultis hostibus ea detrimenti patiatur? Est quidem omnino grave ac molestum ei, qui ex publicorum negotiorum tumul tibus ad studiorum vitæque tranquillitatem (cujus dulcedinem nemo scit, nisi qui gustavit) sese asse ruerit, ex hoc quietis velut paradiso quodam extur bari, atque ad publicarum rerum administrationein, tot molestiis refertam, tot hominum odiis, invidiæ que expositam, trahi. Verum hominis est vere Christiani, cum Paulo quærere, non quod sibi, sed quod multis utile est seque totum reipublicæ Christianæ commodis de-. vovere. Atque illud satis animadvertit insignis tua. prudentia, multiplices illas omnis generis dotes, ¦ quibus te Dominus exornavit, non in hoc tibi cre-. ditas fuisse, ut eas vel sudario obvolutas ac recon ditas habeas, vel terræ infodias; sed ut magno fœnore augeas et amplifices, atque ut fabulosus ille. Atlas cælum, sic tu Ecclesiam, quæ regnum cœlo rum a Christo appellatur“quæque te in cardinum suorum numerum ascivit, pro virili tua parte ful cire ac sustivere cures. Id quod sane summo studio facis: et quia facis, idcirco improborum omnium oția in te concitasti. Quotusquisque enim est hodie patriæ fideique hostis, qui non simul quoque te acerbissimo odio insectetur? Quis famosus libellus his novem annis in lucem prodiit, in quo nominis tui fama perpetuis fœdissimisque conviciis non sit lacerata? Quanquam quid mirum te virulentis lin guis peti, cum et Elias Israelis perturbator, et apo stoli temulenti, et Paulus insanus, et paterfamilias ipse Beelzebub appellati sint? Quid autem, per Primum enim, si personas ipsas spectemus, cui nam quæso congruentius offerri potuit hoc optimi, eruditissimi, atque imprimis eloquentis episcopi volumen, quam archiepiscopo et cardinali, singulari virtute, doctrina ac rara quadam et eximia dicendi Deum immortalem, tibi ad laudem illustrius acci facultate prædito? Deinde cum eos omnes, qui de re litteraria bene mereri student, benevolentia tua et comitate semper complexus fueris, quacunque potueris ratione juveris, evexeris; profecto litteræ ipsæ in tuum, tanquam in optimi parentis et patroni sinum confugere gestiunt: non tam ut te illustrent (nec enim aquis Oceanus eget) quam ut ex illustris simo tuo nomine splendorem ipsæ trahant. Huc ac cedunt multa tua et præclara in quosdam meorum beneficia, quos cum æque ac vitam ipsam amem, non minus certe me magnitudini tuæ debere cen seo, quam si in meipsum ea contulisses. Sed nullo 7 1 Cor. x, 33. * Matth. xı11, 11, 33, 45. dere queat, quam quod eosdem hostes habes, quos Christus, quos religio, quos patria, quos omnes boni? Quod iis displices, quibus placere nemo sine perfidia possit? Quod ab iis omni conviciorum ge nere proscinderis, qui Ecclesiam prius, vel potius seipsos ab Ecclesia sciderunt? Quos tu optima her cle ratione ulcisceris, cum impurissima eorum ma ledicta contemnis, teterrimasque linguas, quæ beno loquí non didicerunt, male loqui sinis. Disrumpun tur enim miseri, cum te nihilo magis eorum calum. niis, quam elephantos Indicos pulicum morsibus, commoveri vident. Satis graves iniquissimi in te

tactam a doctissimo doctissimorumque amantissimo & Quid Trinitarios, Deitas, Tredeitas, (tot enim pro pontifice intellexerint. Accipe igitur communibus omnium nostrum optatis Billii Gregorium, imo vero tuum, qui eum tam magnificis ædibus, tam augustis honoribus, tam pretiosis donariis prosequeris: quorum etiam causa addidimus, consilio venerabilis Sanctitatis Vestræ nuntii Joaunis Castellii Ariminensis epi scopi, Gregorianum Laurentii Frizolii sacellum, ut posteri illius dedicationem tibi omnino fuisse debitam norint, ad cujus perpetuandam exornan damque venerationem tot tantaque insumpsisti, 'et cum tot seminariis toto orbe Christiano sum ptuosissime excitatis, cum tot tamque variarum linguarum typis Romæ cusis theologiam ab ipso traditam tabulis signisque instruxisti. Gratulaberis, sal scimus, interpreti, qui eo præsertim tempore auctoris elegantissimam editionem fidelissimamque orbi Latino exhibuit, quo erat utilissima ac prope necessaria. Isto videlicet, quo Calviniana pestis totum terrarum nostrarum orbem depasci conata, cuncta illa monstra, quæ theologus olim labore plusquam Herculeo domuerat, et in orcum trans miserat, ex inferorum antro eduxit. Profudit enim nobis Valleum et ejusmodi atheos, quibus omnis religio est fabula. Peperit Natalem Jornetum ludi magistellum hoc anno Netis in vincula conjectum, et fortassis suorum commilitonum ope evasurum, qui librum contra patriarchas, prophetas, apostolos condidit, eosque ut imposteros ac falsarum reli gionum auctores præconesque traducit. Genuit Be zam Nestoriane duas hypostaticas uniones in Christo constituentem: Langum, Eutychis rítu, carnem Christi vere et essentialiter deificatam as serentem Brochardum Manichæa musica Calvi nistaruin furores demulcentem. Protulit scholam Genevensem Ariane et Macedoniane sanctissimam saluberrimamque precatiunculam, Sancta Trinitas unus Deus, miserere nostri, › damnantem, ut incon sulte a Patribus dictam, ut periculosam, ut barba ram, ut impropriam. digiosa vocabula propter prodigiosam impietatem sunt sortiti) quibus tres dii exsistunt, nunc æqui et pares, nunc inæquales et impares? Quid Antitrini tarios his contraria sentientes, atque ita unum Deum conflantes, ut inter istos et Sabellium vix quidquam discriminis percipiatur? Quid Valentinum, Paulum Alciatum, Blandratum, Mahometanum bel luam in suam communionem recipientes ac my steria divinissimæ fidei e diabolico Alcorano dedu centes, atque Alcoranum, Evangelium et propheti cam Scripturam, tanquam tria εónusta porten tosissime jungentes? Quid reliqua humani generis, nedum Christiani, dedecora, quæ theologiæ omnis sensum pene ex hominum conscientiis exstirparunt. Nam non jam inter ipsos de rebus ad Deum perti nentibus impure quæritur, verum de Deo ipso summo rerum parente sceleratissima ardet lis atque contentio. Quibus omnibus cum vel unus efficacissime et fortissime occurrat theologus, suscepti a Billio la bores ad illum nobis contra istas furias pugnaturis fide ac pure exhibendum, apud te potissimum, cui provincia divinitus commissa est videndi, ne quid detrimenti religio capiat, inibunt, opinamur, gra tiam quam maximam. Accedit ad istos labefactandos et universa Ecclesia penitus exturbandos, nullum videri remedium præsentius, quam ut cognominem bunc tuum patriarcham æmuleris, ac quo pacto se ille adversus sui temporis sectarios gessit, eo dem adversum istos enitare. Verbo Dei illos re pulit, litteras coluit et promovit, eas præcipue, quibus istorum audacia et temeritas frangitur. Eu Jalium et alios probos doctosque episcopos consti tuit, qui verbo, exemplo, scriptis istorum blasphe miis, improbitati, imperitiæ resisterent. Basilium magnum magna contentione juvit ad Cæsariensem archiepiscopatum consequendum, ut in Cappadocia serpens Pneumatomachorum et amentium Apolli naristarum cancer restingueretur. Theodosii Chri stianissimi imperatoris opem imploravit ad retun dendam Arianorum, Macedonianorum, Apollinario rum impudentiam, qui verbo Dei se persuadendos non præbebant. Olympium, Sophronium, Asterium, Quis posterorum tantam copiam in blasphe mando credet: cui deinceps ad istam impie fandi Jicentiam non horrebunt pili? Procreavit Calvinia nus vomicas, hanc enuntiationem a Patribus Ni- Victorem, Modarium, Eutropium, Amphilochium, cæuis contra inferorum portas dulcissime persona tam, ‹ Deum de Deo, lumen de lumine, Deum ve rum de Deo vero, › ut duram, ut impropriam, ut maxime periculosam abborrentes. Induxit per Le manicam colluviem, novam personæ sive hyposta seos definitionem, qua non jam persona divina subsistat per se, sed per essentiam et in essentia; non jam per sese cohæreat, sed de communi qua dam substantia pendeat, eique more accidentium inhæreat. Quid addam Autotheanos temere pro nuntiantes Filium et Spiritum sanctum nihil sub stantiæ a Patre consecutos, sed a se deos esse? as 1 Cor. iv, 21. Julianum, Candianum, principes præfectosque ad perdendos istos, ac ea quæ sunt pacis ecclesiasticæ. præstanda impulit. Pacem fovit inter principes et pastores catholicos, ut Christiana acies contra im pios esset firmior. Gladium spiritus et ferri mi scuit, atque cum Apostolo modo in virga venit, modo in charitate et spiritu mansuetudinis ", ut Ecclesiam hæresibus corruptam suæ puritati resti tueret. Charitatem coluit cum omnibus, sui etiam nominis et throni dispendio. Projicite me, inquit, in mare, si propter me orta est tempestas: inde que, et quidem Cæsare aliisque piis gementihus.

ELOGIUM REVERENDI PATRIS D. JACOBI BILLII PRUNÆI, ABBATIS SANCTI MICHAELIS IN EREMO PIENTISSIMI ET ERUDITISSIMI CUM TUMULO. Joanne Chatardo, priore Tossiniaco, auctore. Ad nobiles defuncti propinquos et amicos. (Ex Edit. Nivel. 1583, tom. II, pag. 1548 et seq.) OPERÆ pretium me facturum putavi, si hic insereretur Elogium istud, quale editum est in ipsius Billii morte, quam obiit dum hoc Gregorianum opus pro secunda editione typis mandaret, exornaret et ampli ficaret; ut hinc paucis ac velut compendio quodam vitæ mortisque ipsius (nam ex ejus variis doctissimis et piissimis scriptis plura nosse poteris) intelligeres, quis, qualisve et quantus fuerit fidus ille D. Gregorii interpres. Cujus non modo doctrinæ, sed et morum vitæque sanctissimæ verus discipulus ac imitator fuit haud dubium quin et qui similem vitam in terris egerunt, et totam per Dei Ecclesiam profuderunt, in cœlis quoque simul fruantur ejus gloria, quem ad extremum vitæ spiritum sincere coluerunt, et cujus ampla talenta tam diligenter et alacriter, tam pie et sancte atque feliciter impenderunt ac multiplicarunt. Vale i et fruere. JACOBO BILLIO PRUNÆ, NOBILISSIMA ET CLARISSIMA BILLIORUM FAMILIA ORTO, ABBATI SANCTI MICHAELIS IN EREMO PIENTISS. SACRÆ ET POLITIORIS LITERATURÆ CALLENTIS S. LINGUARUM HEBRAICÆ, GRÆCÆ, ET LATINÆ PERITISS. SANCTORUM GRÆ CORUM PATRUM INTERPRETI FIDISS. CATHOLICÆ FIDEI PROPUGNATORI ACERR. PAUPERUM PATRI CHARISS. IN CUNCTIS RELIGIONIS ET PIETATIS OPERIBUS EXERCI TATISS. OMNI DENIQUE VIRTUTUM GENERE CUMULATISS. MULTIS LIBRIS GRÆCIS, LA TINIS, ET GALLICIS SUMMA PIETATE ET DOCTRINA REFERTIS, PROSAQUE ET METRO EDITIS CELEBERR. JOANNES CHATARDUS MULTAS OB CAUSAS MŒRENS POSUIT. Librorum quos scripsit Elenchus. COLLECTIONES Consolationum, et salutaria fidelis animæ documenta, ex volumine D. Augustini in Psalmos excerpta, Gallice conscripta. De secundo Domini adventu libri sex, Gallicis versibus editi, cum tractatu D. Basilii De Dei ju dicio. D. Gregorii Nazianzeni tetrasticha, cum brevi et familiari expositione Gallica. Anthologiæ sacræ ex probatissimis utriusque lin guæ Patribus collectæ, atque octastichis compre hensæ, ac brevi commentario illustratæ libri duo, adjectis ad calcem aliquot octastichis Græcis. D. Joannis Damasceni opera multo quam an tehac auctiora, magnaque ex parte nunc de integro conversa. Ex D. Joanne Chrysostomo translata multa, ejus que variis scriptis inserta, ut explanatio in psal. L, desumpta ex bibliotheca illustriss. Catharinæ Medi ceæ reginæ Matris. De pœnitentia commentarius. Item, explicatio psal. Lii, et enarratio in psal. c, et septem sequentes, et in psal. cxvii et proc mium. Liber epistolarum e bibliotheca Cujacii ju risconsulti. Nova denique interpretatio narrationis ipsius Chrysostomi in II Pauli Epistolam ad Corin thios. D. Gregorii Nazianzeni cognomento Theologi opera omnia, quæ quidem exstant, nova translatio Quos duos libros aliis duobus odis Gallicis spiri ritualibus summa ingenii dexteritate reddidit: ad jectis etiam Gallicis commentariis ex solis fere anti quis theologis collectis, cum aliquot aliis poeticis ne donata; una cum doctissimis Nicetæ Serronii tractatibus ejusdem argumenti. D. Gregorii Nazianzeni cognomento Theologi opuscula quædam nunc primum in lucem edita, aliaque item versibus reddita, magnaque ex parte Cypri Dadrybrensis commentariis illustrata. Locutionum Græcarum in communes locos per alphabeti ordinem digestarum volumen. commentariis in sexdecim panegyricas orationes; Eliæ Cretensis in aliquot alias; Pselli in secundam orationem De Paschate; Nonni De historiis et fabu lis quæ in invectivis adversus Julianum Apostatam reperiuntur, adjectis etiam ubique brevibus scho liis. Multa alia reliquit opera eadem pietate et erudi

quibus scatebat, mendis et salebris repurgandi atque illustrandí. Quod nullus unquam alius ag gredi ausus est, vel ea sane elegantia et nitore ser monis, eaque felicitate et fide, et oratoria et me trica qua ipse, præstare potuit. tione, quæ velut postbumi liberi, Deo auspice, ma- ▲ piditas Latinitate hunc donandi, et ab innumeris, gno Christianæ reipublicæ commodo brevi prodibunt. Ex his vero omnibus qualis, quantusve fuerit, sive eximiam ejus doctrinam, et multiplicem rerum et linguarum cognitionem, Tullianamque eloquentiam, sive singularem ejus pietatem, vitæque et morum integritatem, sive quidquid aliud oratores, poetæ, historici, philosophi ac theologi desiderare et com mendare solent, spectemus, facile perspici potest. Ipsi quippe muti magistri (qualis enim vir, talis oratio) quos condidit et ad posteros transmisit, de his loquuntur fusius et elegantius veriusque testifi cantur, quam ullus quamlibet facundus orator pos sit ita ut supervacaneum putarim de his longio rem texere narrationem. Quis vero fuerit, et quis vitæ ejus cursus, quosve progressus fecerit, si quis scire desideret, ex hac narratiuncula paucis intel liget. Anno 1535, nobilissimis et clarissimis parenti bus Ludovico Billio et Maria Brichantæa Guisiæ natus est, quo tempore generosissimus ipsius pater Ludovicus Billius Corvillæus (sic enim a paterno et insigni pago Corvillæo, ut postea a nobili sua Prunza domo et vico ad Carnutum sito, Prunæus nuncupabatur) ibi proregis officio fungebatur. Admodum puer, ut a teneris annis bonis litteris ac disciplinis informaretur, et velut cum lacte nu tricis imbueretur, Lutetiam Parisiorum venit. Unde, jactis Latinarum litterarum (nam Græcas tantum attigerat) fundamentis, a parentibus revo catus, vix annos natus XVIII, Aureliam et Picta vum mittitur, ut jurisprudentiæ navaret operamı. Sed hanc lusisse, in illaque nihil, aut parum pro movisse, sive reluctante et invita ejus minerva, sive obstante juniore illa ætate ad juveniles lusus propensiore, sive etiam Deo ad sublimiora eum studia destinante, ingenue fateri solebat, eamque temporis (quo nihil tandem habuit charius) jactu ram sæpiuscule lugebat. Ibi ergo dum delitescit, et mirabilem Græca rum litterarum sitim die nocteque explet, et lin guæ Hebraicæ sub Judæo quodam rudimenta ponit, ecce, vix exacto Avinioni biennio a reverendo et pientiss. fratre Joanne Billio abbate Sancti Michae lis in Eremo, et divæ Mariæ in Regiensi insula accersitur et revocatur. Tum enim de abbatiis illis, deque amplo et nobili patrimonio (quippe qui fratrum natu erat maximus) et de ipso relinquendo sæculo, deque novo vitæ genere instituendo et deligendo, nempe Chartusiano (ut via arctiore qui dem, sed etiam ad vitam cœlestem compendiosiore) meditabatur, ac vehementer cupiebat in suum lo cum Jacobum fratrem sufficere, ac sibi successo rem relinquere, non tam ratione fraternæ necessi tudinis, aut carnis et sanguinis (quæ jam illi vi luerant), quam illius singularis pietatis et eruditio nis, quæ in ipso omnibus affulgebat, concepta de eo, velut de segete in herbis spe (haud sane inani) eum tantum aliquando fore, qui Dei Ecclesiam magnopere juvaret et exornaret. Sed vix adduci potuit adolescens nondum annos natus quinque et viginti, ut hæc sacerdotia susciperet, sua contentus Ferrariensi abbatiuncula, suoque (quo me tandein magna sua erga me benevolentia ornavit et locu pletavit) prioratu Tossiniaco, quod existimaret his oneribus sustinendis impares se habere humeros, ipsosque amplos proventus sæpius esse impedi mento litterarum studiis (quorum solo desiderio tenebatur) quam adjumento. Verum precibus fra tris et amicorum victus ea suscipit, non sine fre quenti postea tædio ac mœrore. Ita autem in ipsis se gessit, atque in omni pietatis genere excelluit, ut non modo cœnobitis suis, sed et omnibus vici nis, illucque adventantibus velut juvenis alter Da niel admirationi et exemplo esset. Sed hanc nobis et Dei Ecclesiæ invidens felici tatem ille qui sua invidia mortem invexit in mun Postmodum parentibus orbatus Lugdunum et Avinionem (ea quærens loca in quibus a nemine agnosceretur, quo liberius et familiarius mansue tioribus musis frueretur) proficiscitur, ubi incre dibili litterarum Græcarum amore flagrare cœpit. In quibus nullo pene preceptore usus, sua indu- dum, secundis bellis civilibus ad defectionem a stria (ut sagacis erat ingenii, memoriæ tenacis, et peracris judicii) indefessoque labore ita brevi pro fecit, ut coævos suos omnes anteverterit, longoque post se intervallo reliquerit, imo et paucos suo sæculo pares habuerit: super senes nimirum (ut Scripturæ verbis utar 8) intellexisse videtur, ma xime in sacris et antiquis intelligendis, enuclean dis, interpretandis et traducendis Græcis aucto ribus. Inter quos summopere delectatus est D. Gre gorio Nazianzeno Theologo, cum propter summam ejus eloquentianı, tum ob singularem ejus pietatem et doctrinam: unde tunc temporis incessit ei cu Psal. cxvi, 100. rege et Ecclesia Rupellanos (eos excipio quibus in erat scintilla quædam pietatis et amoris erga litte ratos) velut ex orco suo et tanquam alacres et peraccommodos nefarii sui instituti administros suscitat, quorum ministerio id erga novum abbatem effecit, quod olim erga Jobum servum Dei eximium. Nam duo ejus monasteria illi exusserunt, dirue runt et solo adæquarunt. Arbores etiam (nam illic erat in littore maris lucus arboribus perpetuo virescentibus consitus, et peramœnus, musisque aptissimus) partim succiderunt, partim radieitus avulserunt: et quotquot in Sanmichaelina arce et

templo viros religioses, milites ac subditus (quos præter innumerorum consanguineorum et amico ibi velut præsidiarios privatis sumptibus alebat) admotis bellicis tormentis expugnato repererunt, crudeliter trucidarunt, alios gladiis conscindentes, alios laqueo præfocantes, alios præcipitio colliden tes, alios semineces ac vivos in puteos projicientes. llanc enim suam primo rabiem in vicinos evomue runt, eoque crudelius sævierunt, quo sanctior erat locus et sanctiores ipsi incolæ (cibus enim ipsius Satanæ, ut ait propheta **, electus); invisus nimirum illis erat tam pius abbas, quippe qui splendore vir tutis suæ noctuas istas perstringeret. Ipse tamen tunc aberat. rum, quam in ipsis fecit, jacturam, amisit primis tumultibus in Drocensi pugna avunculos duos viros illustrissimos, Brichanteum Bellovacum et Gi vrium, fratres, qui in prima acie cum magistro equitum fortiter pugnantes ceciderunt hic qui dem in ipso conflictu, ille ex vulnere ibi accepto aliquanto post tempore; Prunæum etiam fratrem Claudium Billium in prælio ad Jarnacum com misso, dum fractos ac fugientes hostes longius et acrius persequitur; Ludovicum Billium Vertronæum alterum fratrem in obsidione Pictavensi urbem regi et civibus protegentem; alios etiam duos fra tres in Drocensi prælio: quorum tres priores fuere equites Torquati, et Cataphractorum equitum du ces inclyti ac fortissimi; alii strenui et generosi adolescentes peditibus imperabant. Horum, in quam, (quorum ipse etiam in Anthologia sua sacra meminit) et aliorum propinquorum et amicorum quamplurimorum interitus eum magno perculit dolore, summaque affecit tristitia: sed quæ mox in lætitiam vertebatur, dum cogitaret eos velut alios Machabæos pro aris et focis, pro Ecclesia, pro rege et republica fortiter dimicando occu buisse, et ex sua familia et cognatione velut ex equo Trojano tot viros fortes et de republica bene meritos exsiliisse. Nam paulo ante (ægre quidem, sed utiliter, ac cœnobitarum et amicorum suorum consilio et im pulsu, ut sibi magis ad litterarum studia et pacem, quam ad arma nato consuleret, seque Dei Ecclesiæ ad meliora servaret) Nannetas se receperat. Ubi aliquanto post tempore hac tam truculenta ac bar bara strage ab illustriss. Martignio Britanniæ pro rege, qui tum ibi aderat, et cui in via forte for tuna occurrerat, primum audita, domum rediit, et in lacrymas prorupit. Ad quem dum accedo ei pro virili aliquid solatii impertiturus, voce faucibus præ angore bærente in lacrymas simul etiam erumpo, quibus uterque tam miserabilem cædem affatim prosecutus est, fuitque utrique tum quæ dam flere voluptas. Sed tandem arescentibus illis, et pene exhaustis, collectisque animis, Deus (in quiebat ille), venerunt gentes in hæreditatem tuam, posuerunt templum sanctum tuum in pomorum cu stodiam, posuerunt morticinia servorum tuorum escas velatilibus cœh, carnes sanctorum tuorum bestiis ter ræ, effuderunt sanguinem ipsorum tanquam aquam, et non erut qui sepeliret. Altaria tua, Domine, suffo derunt, et servos tuos occiderunt gladio, et ego ex Michaelinis nostris relictus sum solus 86. Et quem admodum David, audita tam misera clade Saulis jussu et manu Doeg Idumæi perpetrata occisorum octoginta quinque virorum ephod lineo vestitorum, dicebat ad Abiathar filium Achimelis, qui solus ad ipsum ex ea effugerat: Ego sum reus omnium ani marum domus patris tui 87: ita et ipse, Ego, in quit, reus sum omnium animarum istarum. Sed Juctuosis illis etiam verbis ego eum solabar, quod p spoliatus. Verum semper cupidus revisendi Michae ei idem quod Davidi viro innocenti et secundum cor Domini contigisset, eodemque pene telo cum eo confixus fuisset. Post hanc ruinam et cædem Nannetibus menses aliquot commoratur, non procul (quia propius ac cedere non licebat) a cœnobio suo, similis avibus illis quæ nidis etiam in terram excussis circumvo litare solent, nec longe abscedere. Nihil unquam ei funestius ac tristius contigisse, nulloque gra viori casu et dolore in vita perculsum fuisse me mini: quanquam multa ei tristia et luctuosa maxi me¨ sævientibus bellis civilibus acciderint. Nam Sed tristitia illa de crudeli et cruenta Mi chaelitana cæde et ruina (de qua ipse in nuncu patoria illa epistola ad Carolum Lotharingum car dinalem amplissimum, quam operi Nazianzeno præfixit, verba faciens: Quis, inquit, Michaelini nostri cœnobii cladem ulla quamlibet tragica ora tione pro rei atrocitate deplorare queat?) ut major erat, ita cordi ejus et animo penitus ac diutius in hæsit. Postea regione illa exturbatus, huc et illuc vagari cœpit, et peregrinorum more cupidius ex spectare et inquirere civitatem illam futuram statam et nulli bellorum ac temporum vi et injuriæ per viam. Secessit primo Laodunum ad charissimum fratrem et reverendum cœnobii Sancti Vincentit abbatem, in quo, et Sandionysiaco (ubi etiam summi prioris munere fungebatur), aliquot annos transegit propriis cœnobiis pulsus, et reditibus lini soli, inita pace et sedatis utcunque tumultibus, medo Lutetiam, modo Oysonvillam, modo Nanne tas, modo ad Turonicum Tossiniacum nostrum perrexit, spe ulterius progrediendi, et illuc perve niendi. Sed renascentibus civilibus bellis, vel po tius illic perseverantibus: vel morbis, quibus pro fligabantur, obstantibus, ac reflantibus procellosa nostræ reipublicæ ventis, illuc nunquam appellere potuit ante postremam æstatem, aliquot ante men sibus quam tributum naturæ penderet. Interea vero valetudinarius licet, et miserrimi nostri sæculi fluctibus huc et illuc jactatus, nus« ***Habac. 1, 16. ** Psal. Lxxviii, 1-3. ** III Reg. vix, 10. 871 Reg. xx, 22. 1

quam fuit quosus (otium enim et desidiam tan- monachum tolerare poterant. Ao episcopatu fre quenter sibi oblato tanquam a letali scopulo sem per profugit, se tanto munere indignum ratus, multis fretus sanctorum et doctissimorum antiquo rum Patrum exemplis, et magno animæ imminente periculo deterritus. Animo autem sæpe angebatur, ferebatque indignissime quod episcopi, abbates, reges, ac pontifices sacerdotia tam male locarent, et Christi oves tanto pretio redemptas lupis sæpe ac leonibus (addo etiam) et lenonibus committerent. Ex cujus Christi schola ut omnis generis virtutes, maxime vero ipsius propriam perdidicerat, tanto que cupidius, quanto magis oderat vitium illi con trarium, quod angelos ipsos de cœlo deturbavit. Cum humilibus repebat humi, cum superbis et ela quam lethale quoddam venenum, ipsosque desides, ut reipublicæ inutiles ac perniciosos summopere oderat); quin plura, et doctiora, utilioraque edidit opera, quam ullus suæ fortasse ætatis alius: ut cum Paulo dicere potuerit: Tunc potens sum, cum infirmor: virtus enim in infirmitate perficitur *8. Nihil enim ei excidebat, ne momentum quidem temporis, nec diem ullam labi sinebat sine linea, imo nec sine exarata saltem pagina aliqua. Nam morbo etiam laborans (ut frequentibus erat ob. noxius, maxime articulari, et Duxionibus) relaxato vel intermisso dolore versus aliquos vel Græcos, vel Latinos, vel etiam Gallicos, aut aliud quidpiam semper condebat. Etenim silvam etiam quamdam sibi paraverat sententiarum et argumentorum, quæ tis male cohærebat. Generis sui nobilitatem, quæ in lecto, ubi non licebat multos libros volvere, ver saret animo, et amanuensi dictaret. Quin etiam cum aliquando equitaret, a comitatu sæpe secedebat ut meditationi vacaret, et ea quæ in animo habebat, apud se agitaret, quorum capita pugillaribus inscri bere solebat, idque raptim et furtim. me namque potissimum sese subducebat, quod ei sæpius objicerem, ac velut bellum inferrem, quod se non respiceret, et animum litterarun slu diis velut arcuin semper intensum nunquam relaxa ret. Non enim ob aliud inter nos obortum est dissi dium, et quod nimia inedia et crebrioribus jejuniis (nullum enim, præter alia spontanea, ex bis quæ indixit Ecclesia, intermittebat) tabescens corpus, tenue ac macilentum, atque os pene simile conficeret. In vase enim fictili et admodum fragili magnus erat repositus thesaurus, eratque ejus ani mus velut pretiosus lapillus annulo vitreo inclusus, ac sub villosis Esau integumentis verus latitabat Ja cob. Enimvero ut pacis erat amantissimus, et ipsa litterarum studia otia et secessum quærunt, ma gnopere cupiebat locum aliquem quietum et tran quillum nancisci, in quo bibliothecam statueret et instrueret, et mansuetiores inusas liberius ample xaretur, ſoveretque tutius. Quod plerique intelligentes et spe quæstus (nam de annuo suo reditu multum ille remittere volebat) allecti ad enm adventarunt, et crebro cum eo ser monem instituerunt de permutandis illis suis ab batiis. Sed quia alii, vel suspecti erant hæreseos, vel arma profitebantur, vel non carebant suspicione Simoniæ (quam velut malorum nostroruin lernam imprimis detestabatur) maluit cum periculo suæ valetudinis, et studiorum suorum dispendio huc et illuc perpertuo ferri, quam nomini suo vel mini mam maculam inurere, et quam conscientiam (in qua pura servanda erat vigilantissimus) vel tantil lum lædere. Quin et sæpe illi fuit animus relinquen dæ alterius suæ abbatiæ, quod ei bigamia illa non placeret: sed id commode fieri non potuit ob ad versa tempora et loca quæ nullum ibi abbatem vel 188 II Cor. x11, 10, 60 I Cor. clarissima erat, nusquam ostentavit (quod vani pas sim solent, et ea intumescere), nullam veram aliam existimans quam quæ virtute pararetur aut fulcire tur. Doctrinam pariter suam et multiplicem rerum ac linguarum cognitionem, quæ multis cristas eri gere, et supercilium attollere consuevit, nunquam extulit, quin cam depressit potius. Erat enim ei velut innata illa charitas, quæ non inflat, sed æði ficat 8⁹, ut ex ejus scriptis, nihil certe aliud spiran tibus, liquet: sicut et ex ipsius quotidianis sermo nibus et colloquiis cuivis etiam notuin ac perspi cuum erat. In quibus familiaris, comis, ac facetus, oreber sententiis, et pietate et eruditione semper insignis fuit. De republica Christiana et Gallica vir publici amantior quam sui, frequenter et ex animo verba faciebat, juxta vulgatum proverbium, ubi vulnus, ibi manus: ubi plaga, ibi lingua. Deplorabat enim quotidie miserrimum ejus hodiernum statum, nec aliud sperandum dicebat, quam brevem quamdam ipsius eversionem, ac eain pene (quod Deus opt. max. avertat) quæ sub Phaethonte accidit, confla grationem. Tanta autem erat prudentia, tamque acri et perspicaci ingenio et judicio, ut ex antegres. sis futura etiam conjectaret, ac sæpe divinaret, ea que velut ex alta quadam specula prævideret. Ut litterarum, ita et litteratorum erat amantissimus; sed eorum præsertim qui rempublicam litterariam, et Dei Ecclesiam juvarent. Nam eorum, qui ei infe sti erant, consortium diligenter vitabat, et ab eo rum libris abstinebat. Oderat vir castissimus poetas et scriptores spurcos et obscenos, eosque omnes qui Dei talentis abuterentur, et ea impenderent in cele brandis potius Bacchi et Veneris, vel etiam im meritorum hominum laudibus, quam Christi. Lectissima ejus domus velut sanctum quoddam cœnobium et xenodochium, scholaque virtutis erat, quod ex bene moratis et pacificis ejus domesticis innotescebat, adeo ut ex ipsis agnosceretur patris familias prudentia: qualis videlicet rector civitatis, tales habitantes in ea. Viris piis, doctis et religiosis

(nempe sui similibus) patens et pervia, atque Christi bus, multisque ad eum Roma missis ab illustrissi pauperibus, quorum perpetuo fuit amantissimus, et pater locupletissimus. Ideo eum gregatim et passim sequebantur, juxta illud Evangelicum: Ubicunque fuerit corpus, illuc congregabuntur et aquila". Di gnus qui cum Joanne Eleemosynario conferretur, et cum Jobo jure diceret: Oculus fui cæco, pes claudo, paler pauperum”. Quos etiam moriens testamento hæredes suarum facultatum reliquit, maxime earum quæ ex Christi patrimonio ei supererant, sacrile gium quoddam arbitratus si alio transferrentur. Ejus mensa læta et lauta: sed eo lætior ac lautior quo spiritalibus epulis, animum magis quam corpus reficientibus ac saginantibus erat instructior. Sym posia ejus Platonicis tanto præstantiora, quanto theologia, et Christiana philosophia (qua dapes suas condire et aspergere solebat; Platonica in antecellit. Quod si quid in eis a virtute aversum aliquibus, ut nobilibus et arma profitentibus (quibus sæpe minus est curæ pietas et Christiana religio, et a quibus, ut nobilissimis et clarissimis parentibus ortus, in visebatur) excideret, mox eos ita amice corripiebat, tantaque cum venustate et sale, ut ipsos statim dicti aut facti pœniteret. Norat enim ille alter evangeli cus Samarites oleum lenitatis, et vinum austeritatis ita miscere et temperare, ac vulneribus peccatorum infundere, ut illis facile ac sine dolore mederetnr. Quare ad eum postea meliores redibant, et ab ejus modi abstinebant. mis cardinalibus Pelvæo, Sirle:o, Caraffa, Baro subdatario, Gerardo Ursio, Morino, aliisque ei no mine pietatis et litterarum conjunctissimis, quos et ipse scriptis suis celebravit) typis mandat, et hoc opus ob grassantem pestem pridem intermissum urget, renascitur alvi profluvium, quod mox comi tantur parotis et catarrhus ubertim in pulmones defluens phthisi quippe interiit. Sentiens autem Ingravescere morbum aliquot ante dies quam extre mum clauderet, quasi cum Ezechia audisset ab Isaia: Dispone domui tuæ, cras enim morieris”, 8a cris primo postulatis, et pie sumptis, atque postea repetitis, (nam dum bona valetudine frueretur in celebrandis tremendis mysteriis creberrimus et re Bligiosissimus erat) de singulis sive quæ ad animam, sive quæ ad corpus, sive quæ ad rem domesticam, et temporaria pertinerent, ita disposuit, ut nihil pe ne intactum reliquerit, eique fere omnia ad animi voluntatem fluxisse viderentur. Quanta vero ſide, quam ardenti charitate, quam profunda et abjecta (sed spe meliorum erecta) humilitate hoc sacrum viaticum, in quo summum semper præsidium col locaverat, et quo se in cœlestem montem invitis omnibus hostibus ascensurum sperabat, sumpserit, vix sermone explicari potest. Amicis fuit amicissimus et officiosissimus. Ad conciliandos inter se dissidentes paratissimus, nulli inimicus, pacem cum omnibus, quantum fieri po tuit, colens. Quod si quid dissidii sive disputando, sive quid aliud faciendo, forte suboriretur, mox illud componere studebat, ac diligenter cavebat, ne sol occideret super iracundiam. Longius excurreret narratio si singula (de quibus alias fortasse fusius, nam pro viri dignitate et merito nihil mihi hacte nus dictum videtur satis. Tanto enim ampliora meretur laudum suarum præconia vita functus, quanto magis ea superstes, ac modestus aversaba tur) in quibus vir tantus excelluit, ac se laudabilem et admirabilem præbuit, commemorare vellem. Hoc unum tantum adjiciam, non sibi, sed Ecclesiæ na tum fuisse, totumque ei addictum et consecratum. Quare cum nihil ardentius cuperet, quam quidquid haberet ingenii, doctrinæ, opum, et virium in ejus utilitatem et obsequium profundere, timeretque ne morte quam illi frequentes morbi minitabantur, præreptus labores suos et studia posteritati relin quere non posset, e Turonensi Tossiniaco nostro nondum bene obfirmata valetudine, ex alvi proflu vio debilitata, mira animi alacritate in hanc urbem se contulit. Ubi cum iterum omnia divi Gregorii Nazianzeni opera repurgata et multo auctiora facta (conquisitis nimirum undecumque veteribus Græcis exemplari Duo autem, dum alia multa prætereo, tum ma xime præstitit. Alterum, quod, viso Domino, ei de tot tantisque ab eo acceptis beneficiis gratias ex animo, et quantas potuit, egerit, ac potissimum quod peropportune et ad vitæ extremum (quasi vi deret in se adimpletum, quod summis votis David poscebat his verbis: Ne projicias me in tempore senectutis, cum defecerit virtus mea, ne derelinquas. me") Dominus servum, Deus creaturam, rex sub ditum, summus medicus ægrotum, vita morientem invisere, et sub tectum suum intrare dignatus sit, ac cum eo velut in lecto decumbere, qui cum Jose pho fuerat in carcere, et cum Jona in piscis ventre Amicus quippe certus in re incerta cernitur. Alterum, quod commissa sua gravissime detestatus, eorum veniam summa cum pœnitudine et cordis contritio ne petierit. In quibus tam piis et elegantibus verbis, aut velut cygneo quodam cantu usus est, ut astan tes in sui admirationem raperet, ac eis lacrymas excufere Pridie vero quam piam efflaret animam sacro etiam oleo inungi voluit strenuus Christi athleta, qui bonum certamen certaverat, cursum consum maverat, fidem servaverat, ne qua parte compre hendi posset ab inimicis illis, qui toto quidem vitæ tempore, sed maxime calcaneo nostro insidiari so lent. In qua sacra et extrema unctione cum a San severiano curione suo Jacobo Prevotio theologo eximio de more sanctissimæ Triadis misericordia, et cœlitum imploraretur patrocinium, in singulis ea spe et fiducia respondebat, ut eorum paratam » Matth. xxiv, 28.» Job xxix, 15. ** Isa. xxxvii. 1.» Psal. LXX, 9.

multa me dicentem audiisset, et plura ipse medita tus fuisset (nam vox illi impediente fluxione libera non erat) hora nona serotina, pulsante Sorbonæ campana, velut se ad somnum compositurus: Sub vebite me, ait astantibus. Mox ego, qui ex ejus verbis aliquam dicendi occasionem semper capta bam, et vultum ejus jam immutari videbam: En, aio, subvectus es: sed altius, et in cœlum ipsum subvehendus. Ecce chorus angelorum, et ille cœle stis militiæ exercitus, qui hodie de cœlis in mun dum descendit ad personandas Dei laudes, et ad pios omnes exhilarandos, ad te etiam accessit, te que circumstat, illi adjuncto fratre tuo a Gallione. (Erat enim ei frater ille prior novæ Charthusiæ Gallionensis charissimus et desideratissimus, cum propter naturæ et magnæ necessitudinis, quæ illis ab infantia intercesserat, vinculum, tum propter singularem animi ejus candorem, et summam vitæ integritatem.) En, ecce, aio, hi te omnes aperto sinu et obviis ulnis excepturi exspectɔnt, eo erga te, quo erga Lazarum, functuri officio, utque hinc cum illis in cœlum migres. Tum, Amen inquiens (præsente et audiente communi amico Genebrardo) obdormivit in Domino inter meos amplexus, postquam annos plus viginti continuos simul amicissime et în utra que fortuna versati sumus, sibi opem, et cum Jacob castra Dei”, vel, cum Eli- Natalem Domini diem. De cujus mysterio postquam sæo igneos et auxiliares circa se equos et currus videre videretur": Angeli enim Domini in circuitu timentium eum”. Unde nullo unquain metu mortis consternatus apparuit, quin eo vegetior et alacrior, quo se majori et potentiori comitatu stipatum, et portui, post trajectum hujus sæculi proce:losum et periculis plenum fretum, propinquiorem sentiebat. In hoc autem postreino suo morbo patientissimus ut aliis in omnibus semper fuit, nihilque aliud quam de Deo, deque summa ejus erga peccatores miseri cordia, velut vastum quoddam mare omnia peccata obruente, audire volebat. Cumque de ea sæpius verba facerem, et de sæculi hujus miseriis, deque eis oppositis gaudiis cœlestibus quæ hinc emigratu ros solari et exhilarare solent, jubebat ut de pec cati etiam gravitate et fœtore dicerem, quo magis suorum (quæ certe vel nulla, vel paucissima, eaque quæ humanitus admitti solent, et a quibus vix opti mus quisque se vindicare potest, in eo unquam anim advertised justus est prior accusator sui ") eum tæ deret, majorique dolore et horrore concuteretur, Gaudebat et Psalmographi hemistichiis ad exeitan dam suam et mentem, et memoriam eorum quæ ipse sanus ad mortis (quam lætus et pervigil exspe ctabat: quippe cui vivere Christus, et mori lucrum esset”) viaticum sibi paraverat. Nam paucis audi tis (siquidem plura ejus cerebrum ferre non poterat) ipse postea sublatis semper in altum oculis hæc apud se meditans, et more mundorum animalium rumi nans velut in cœlum rapiebatur. Cumque illi perpe tuo assiderem, et quid ageret tacitus aliquando con templarer, ipse meditando vel precando fessus: Age vero, inquiebat, dic aliquid. Tum ego de thesauro biblico proferebam modo nova quædam, modo ve tera”, eosque animi cibos, quibus eum libenter vesci, palatoque ejus arridere ad Rebecca imita tionem noveram. Dicebam et de salutiferæ crucis mysterio, cujus imaginem, ut verum serpentem æneum ab omnibus venenatis antiqui serpentis mor sibus curantem, fixis oculis intuebatur ¹, osculaba tur, amplexabatur: hacque, velut scala Jacob, ad Dominum ipsi innixum et sufxum, ac sibi quasi manum inde porrigentem rapi, et in cœlum ascen dere videbatur ³. Accersi et ipse jussit amicos, ali quos theologos viros doctos et pios, quorum con solationes libentissime excipiebat. Ita prorogata est illi vita (nam toto pene Adven tus tempore in lecto decumbens, eo, velut suggesto in prædicandis Dei laudibus usus est) in sanctam Dicere enim aliquando solebat cum de me aliis sermones sereret, nos dextras societatis (sic enim de alumno ṣuo amice loqui solebat) dedisse, nulla vi nisi mortis disjungendas. Quod summo Dei beneficio inter alia multa mihi contigit. Nec enim ullo alio unquam diutius et familiarius usus est, nec alteri cuiquam (ni fallor) sua libentius ac fidelius arcana commisit. Quas ob res, et in grati animi testifica tionem hoc ejus elogium scripsi, eique luctuosissime parentavi. Obiit autem servus Domini, et litterarum decus anno ætatis suæ quadragesimo septimo, Lu tetiæ Parisiorum, in ædibus amici Gilberti Gene brardi theologi Parisiensis, divinarum Hebraicarum litterarum professoris, anno salutis MDLXXX1 hora nona serotina diei illius quo Christus Dominus in mundum venit, ut eum, cæterosque pios ejus simi les in cœlum assumeret. Ejus corpus multis studiis, vigiliis, ac laboribus pro Dei Ecclesia dum viveret protritum et exhaustum, in choro ædis Sancto Se verino sacræ ad magni altaris dextram dormit in pulvere, donec a Domino excitetur, ac beatæ animæ sanctorum laborum suorum sociæ et consorti ite ruın uniatur. Psal. XXXIII, » Prov. xviii, 17. ** 8 Philipp. 1, 21. "Matth. "Gen. xxx, 2. "IV Reg. 1, 11. XIII, 52. Num. XXI, 8. * Gen. xxviii, 12, 13.