(Bibliotheca Græca Fabricii, ed. Harles., tom. IX, pag. 269.) bratum. Vivebat adhuc, catechetæ, hoc est profes soris theologiæ, Alexandrini fungens munere, cum Hieronymus a. C. 392 librum suum De scriptoribus ecclesiasticis componeret, quo tempore annum ocio gesimum tertium ætatis testatur eum excessisse, quod ego attigisse interpretor. Nam quinque et octoginta cum excessit annos, (c) obiit a. 396, de cennio postquam eum frequentarant Hieronymus et Rufinus: ne de Palladio et Ambrosio, Alexandro, Evagrio, Isidoro innumerisque aliis, qui ejus audiendi causa concurrerunt, jam memorein. Didymus, Alexandrinus, Didymo, Alexandrino etiam magis vitæ exemplo et morum sanctitate cele grammatico chalcentero annis prope quadringentis junior, nec cum monacho Ægyptio (a) Didymo (de quo Socrates iv, 33) confundendus, parva ætate quadrimulus, cum adhuc etiam prima litterarum ignoraret elementa, oculorum usum amisit; sed majore inde desiderio scientiæ verique luminis inflammatus, precibus et audiendi meditandique impigro studio tantum profecit, ut non modo (b) grammaticæ, rhetorica, dialecticæ, geometriæ, arithmetica, musicæ et astronomiæ, cæteræque philosophiæ adyta penetraverit, sed et sacrarum litterarum insigni peritia instructus, doctorem Ec clesiæ præstiterit tanto magis eximium, quanto (a) De aliis Didymis Jonsius III, 2. [Add. Lam bec. Comm. de bibl. Cæsar. VII, p. 39. | (b) Vide Socratem iv, 25; Sozom. II, 15; Rufin. x1, 7, Hist.; Theodoritum iv, 20; Tripar titam vit, 8; Cassiodorum c. 5 Inst. divin. lit.; Nicephorum ix, 17, et e recentioribus Tillentontium tom. X, p. 387 seq. Porro illustre Didymus exem plum est ex iis qui, oculorum luce orbati, magnam doctrinæ laudem obtinuere: quales commemoran tur alii nonnulli a Jacobo Gutherio in Tiresia sive Diatriba de cæcitatis et sapientiæ conjunctione. FABR. Conf. G. Cave Hist. lit. SS. eccl. tom. 1, p. 253; L. Ell. du Pin Nouv. Biblioth.!, p. 129; J. Basnagii Animadvers. in Didymum et ejus Opera, in Canisii Lection. antiquis tom. 1, p. 197 sqq. Disputat præcipue contra Baronium, qui ex uno Didymo duos finxerat. G. Stolle Nachricht von den Kirchenvätern, pag. 288; R. Ceillier Hist. gén. des AA. ecclés., tom. VII, p. 727; J. G. Walch. Hist. eccl. N. T., pag. 1364. Jac. Bruckeri Hist. crit. philos., tom III, periodi pag 471 sqq., et in appendice 8. vol. VI, pag. 549 sqq. Hambergeri z. N. part. 11, pag. 899 sqq. - Veterum testimonia de Didymo xandrino cæco: ex quibus tres libri De Trinitate, nuper detecti, eidem asseruntur. Fer dinandus Mingarellus, theologus Camaldulensis, col legit, atque animadverss. adjecit. Romæ, 1764, 4 (qui in secunda animadversione probabiliter demonstravit, Didymum videri ann. C. 535, auctore Athanasio, catechetæ munus obtinuisse, et in ani madv. III, contra Tillemontium disputans, annum mortis refert ad ann. C. 395). Saxium in Onom. 1, pag. 398 sqq., qui, ‹ Obiit Didymus, ait, circa ann. C. 395. Hieronymus saltem librum suum De scri ptoribus eccles, ann. 393 scribens, sic de eo, cap. 109, DIDYMI SCRIPTA QUÆ EXSTANT (d). 1. Liber insignis de Spiritu S. Græce quidem Virit usque, inquit, hodie, et octogesimum tertium atalis excessit annum.» Atque Schroeckh. in Hist. eccl. Christ. part. vii, pag. 74 sqq., qui inter alia observat, Didymum ab Hieronymo, illius discipulo, quidem laudari, sed tamen in Apol. advers. Rufin. lib. 1, pag. 135, tom. II Opp., lib. 11, pag. 147, 148, culpari, quod Origenis fuerit in quibusdam placitis sectator atque admirator. HARL. (c) Ita Sigebertus Gemblacensis, cum quo non difficile fuerit conciliare Palladium, ex cujus sen tentia ad annum 399 Didymi obitum referendum colligit Tillemontius tom. X Memor. pag. 392-796. Annos 85 ætatis Didymo tribuit Palladius cap. Lausiace historiæ. (d) In variis codd. occurrunt libri aut fragmenta Opp. Didyini. In bibl. Bodleiana secund. Cal. cod. Angliæ, etc., in cod. Barocc. CLIV, in catena in L priores psalmos (verum quod in pluribus cate narum editt. et codd. Anglicis, Venetis, Vindob., Gallicis, etc., servata sunt illius loca, istarum mentio nem facere desinam) n. 277. In eod. Oliv. Cromwell. (pariter in codd. Coislin. LXXXIII et CCLXXXII sec. Montfauc. Bibl. Coist., p. 139 et 599). In Palladii Histor. Luusiaca, n. 58, Vita, etc., Didymi.—N. 1242, in cod. Laudi, VII, epp. canonicæ, cum glossis Be dæ, Didymi et Clementis. Oxoniæ in cod. XII collegii Jesu, 8. n. catal. 2051, Didymus De Spi ritu S.-Idem opusc. Cantabrigiæ in cod. collegii Caro-Gony. LXV, 5, sive catal. n. 755, et in cod. CXCVIII Pembroch., sive n. 2126 catal. Idem in cod. eccl. Dunelmens. CXLVI, s. 1. 261 cat., tom. I. cod. XI eccl. Hereford. s. 1. 1603 cal. - Inter codd. Vossian. ibid. n. 2145. et n. Did. aut Ekwy. In bibi. Jacobaca, n. 7883, Didymi opuscula

ubi scriptum est (xxxıx, 13): Consolamini, conso Jamiui populum meum, sacerdotes, loquimini ad cor Jerusalem, usque ad finem voluminis, decem et octo edidit tomos. Meminit et capite 109 Catalogi et Ni cephorus ix, 17. Citat Damascenus pluribus locis Sacr. parallel. pag. 307, 341, 677, 721, 781. suisse. In animadv. v reliqua Didymi Alex. scripta, dymus, cujus amicitiis nuper usi sumus, ab eo loco partim edita, partim inedita adhuc perlustrat. In additamento respondet anonymo cuidam Roma nensi, qui in Gazette littéraire de l'Europe, ann. 1764, evincere studuit, librum istum haud profe ctum esse a Didymo Cæco. Conf. longas censuras in Novis act. eruditor., Lips. men. Jun. 1768,pag. 248 sqq.; et (Schroeckh ) in Nova bibl. theol., tom. VII, Lips. 1766, 8, part. iv, p. 303–312; atque Schroeckl. in Hist. eccl. Christ., VII, p. 85. -Lucem viderunt Didymi libri tres de Trinitate, a Joan. Aloysio Mingarello, Gr. et Lat. Bouon., 1769, fol. V. Mauri Boni Degli autori classici, Bibliot. portatile, elc., part. 1, Venet. 1793, pag. 287. Harl. Zvyypapta et sacrorum expositorem scriptorum, qui multos S. Scripturæ libros explicaverit, laudat Palladius in Lausiaca (pag. 15 edit. Meursii), et in Vitis Patrum Rosweidi, pag. 751. Quin in Heracli dis Paradiso (in iisdem Vitis, pag. 710) legas Te stamentum Vetus ac Novum ad verbum interpreta tum esse, sectas autem omnes tam subtiliter firmi terque, exposita super ipsas ratione disseruisse, ut omnium scientiam veterum peritiamque transiret. Hujus aliquanti dicta, inquit Rufinus lib. x1 Hist. eccles., cap. 7, vel communiter disputata vel propo nentibus responsa, adhibitis notariis descripsere, quæ etiam nunc in magna admiratione habentur. Nos tamen, qui et vivæ vocis ejus ex parte aliqua fuimus auditores, el ea, quæ a nonnullis dicente eo descripta, legimus; longe majorem gratiam et divi num nescio quid, ac supra humanam vocem sonans, in illis magis sermonibus, qui de ore ipsius profere bantur, cognovimus. Citat Joan. Dama scenus in Sacris Parallelis, pag. 789, tom. Il Opp. In Jobum commentarii. Hieron. cap. 109 Cata logi. Fragmenta plurima in catena Patrum Græco ruin ad Jobi librum. Damascenus in Parallel., pag. 789. Commentarii in Psalmos omnes. Hieron. cap. 109 Catalogi, et epist. 89 ad Augustin.; Nicephorus ix, 17. Fragmenta bene multa in catena ad Psalmos Cor deriana; et in codd, catenar, in Psalmos. In Proverbia. Cassiodorus cap. 5 Institut. divin. lit., in quo libro Didymum expositorem in Græca lingua reperimus, qui ab amico nostro viru disertis simo Epiphanio in Latinum sermonem diligentissime, Domino juvante, translatus est. Ex hoc commentario fragmenta in catena Patrum ad Proverbia, quam Latine Theodorus Peltarus edidit, et in catena Cor deriana ad Lucæ viii, 5. In Ecclesiastem. Joan. Damascenus in Sacris pa rallelis, pag. 685. In Canticum canticor. Catena a Meursio edita pag. 19. In Isaiæ postrema a quadragesimo usque capita, tomi XVIII. Hieronymus Prologo in Isaiam. Di In Jeremiam citat catena Ghisleriana tom. I, pag. 39; tom. II, pag. 704, 753. In Oseam libri 111, ad Hieronymum scripti, teste ipso Hieronymo cap. 109 De S. E. et Apologia ul tima in Rufin. p. 164, et Procem. in Oseam et Za chariam. Citat Damascenus in Parallelis, pag. 778. Hieronymi verba ex Proœmio in Oseam ascribere placet: Ante annos circiter viginti duos, cum esseni Alexandriæ, vidi Didymum et eum frequenter audivi, virum sui temporis eruditissimum, rogavique eum, xi, quod Origenes non fecerat, ipse compleret, el scribe ret in Osee commentarios: qui tres libros me pe tente dictavit, quinque alios in Zachariam. In Zachariam libri V, Hieronymo rogante scripti. Id. Prooemio in Zachariam: Didymus quinque exple nationum libros me rogante dictavit, quos cum aliis tribus in Osee et mihi пpooɛçúvŋoɛv. Sed tota eorum ¿Ɛhyŋóıç allegorica ſuit, et historiæ vix pauca teti gerunt. Etiam in Michæam scripsisse Didymum tres libros, notat Tillemontius tom. X Memor., pag. 393; sed decepit eum corruptus Proœmii Hieronymiani in Zachariam locus: quos cum tribus aliis in Osee et Micha pro, et mihi ut e mss. cod. recte Martianæus restituit. In Evangelium Matthæi. Meminit Hieron. cap. 109 Catalogi et Proœm. in Matthæum; Nicephorus 1x, 17. Citat Damascenus pag. 676 Parallel. In eatena edita ad Matthæum, nusquam, quod miratus sum, Didymi uomea occurrit. In Evangelium Joannis. Hieron. c. 109 Catalogi; Nicephorus x, 17. Citat Damascenus pag: 754, et sæpius auctor catena Patrum Græcorum editæ in Joannem. [In Acta apostolorum. V. J. Christoph. Wolfii Anecdota Gr., tom. IV, pag. 1 sqq., ubi inter ex cerpta ex catena ms. in Acta apost. et Epp. cathol. multas Didymi interpretationes, ex ejus eomment. in Acta apost. sumptas, Gr. attulit, Latine vertit, et hinc inde explicuit. In cod. Coislin. XXV, qui complectitur Acta apostolorum et Epp. catholicas cum commentariis ex Chrysostomo, Ammonio pre sbytero, Didymo, aliisque Patribus et auctoribus col lectis et in ordinem digestis ab Andrea presbytero. Vid. Montfauc. Bibl. Coislin., p. 75 sq. et p. 263, de cod. CCII, qui continet Acta apostolor. cum Chry sostomi, Didymi aliorumque commentariis, et pag. 264, in cod. CCIV, s. catena in Epistolas Pauli. Leidæ inter codd. Vossian. Didymus ad cap. i Actorum apostol., vers. 19 et 21, Gr. V. Cat. bibl. Leid., pag. 401, 11. 4. - Vindobonæ in cod. Cies. CCLI, qui continet anonymi locos communes

eodem modo legit; uterque eosdem Scripturæ li bros, de quorum olim auctoritate a multis dubita batur, ut canonicos habuit; eædem utriusque omis siones, eædem Scripturarum interpretationes, ea dem frigiditates', idem stylus, eadem argumentandi methodus, eadem dubitanter loquendi ratio, eadem ab utroque dogmata inculcata, eædem utriusque sæ pius formulæ, eædem Scripturarum textuum muta tiones, eadem Scripturas citandi ratio, iidem mo res, eædem opiniones, eædem parum accuratæ locutiones innumerabilia demum in hoc opere sunt, quæ etsi aliis convenire queant, Didymo ta men potissimum consentanea sunt; nihil contra in 1010 opere legitur, quod ab eo di sonum sit. Quid ergo superest, nisi ut Didymum hujus operis au ctorem esse pro certo habeamus? Possem hic equi dem finem loquendi facere; horum enim pleraque in adnotationibus ostendi: verum cum plures sint, qui adnotationes legere negligunt, cumque labor Jectori minuendus sit, hæc ipsa veluti totidem li neamenta ac notas simul colligens, sic ea per sequar, ne nimis longus sim, ut nec omnia recen seam, et lectorem identidem ad notas ipsas aman dem. Incipio autem ab eo loco, quo primum motus sum, ut Didymo opus hoc tribuerem, etsi postea compererim rationem inde ductam non esse in victam. CAP. I. Theologus noster bis citat librum suum De Spiritu sancto. strandi eṛant. Verum illud præ omnibus sollicitum. et in multis sectator: uterque certa Scripturæ loca me tenebat, quod cujusnam auctoris essent, igno rabam. Pigebat enim sine auctoris nomine evul gare, sed pigebat multo magis ejus auctoris no men inscribere, a quo scriptos esse certum mihi necdum videretur; etsi enim multis ducerer con jecturis, ut illos huic potius, quam alteri tribuerem auctor, hisce tamen conjecturis nimis fidendum non arbitrabar, quod et nonnulla opinioni meæ aliquantulum officere tunc viderentur, et nullum toto in opere locum invenire possem, qui invictum mihi solus argumentum ad detegendum scriptoris nomen suppeditaret: si quid enim occurrebat, quod hujusmodi videretur, id re maturius exami nata probabilitatis fines non excedere deprehende bam. Fateor itaque tandiu me de operis auctore dubitasse, quandiu scholia, sive adnotationes in totum opus non absolvi. His vero ad exitum per ductis, ac singulis auctoris verbis diligenter per pensis, in ea tandem sententia acquiescendum duxi, ut genuinus operis auctor sit Didymus Alexandri nus. Argumentum', quo inuitor, multiplex quidem videtur, sed reipsa unicum est: tantamque mihi vim habere visum fuit, ut tuto jam Didymi nomen in operis fronte inscribere me posse statuerim illud tamen profiteor, huic me sententiæ tunc dan taxat firmiter adhæsurum, cum ea doctis sapien tibusque viris, quibus Italia, et reliqua redundat Europa, probabitur, quorum et doctrinam, et in genium summopere miror, quosque ut magistros suspicio. Argumentum porro, quod dixi, fusius mox in hoc libro persequar; quamvis enim unum sit, tam multa sunt tamen, ex quibus veluti coalescit, ut longiorem desideret orationem. Cæterum huc totum redigitur, ut fieri omnino non possit, ut Di dymus ille non sit, cui omnia cum Didymo paria sint. Librum De Spiritu sancto edidit Didymus, edidit et iste auctor: imo sæpius in his libris ita Joquitur, ut ea supplere videatur, quæ ibi minus fuse persecutus est. Sæculo quarto uterque floruit; uterque Alexandrinus fuit; uterque catechista; uterque filios genuit; uterque tres De Trinitate li bros scripsit; uterque in Trinitate catholicus fuit; uterque strenue contra Arianos ac Macedonia nos semper decertavit: uterque λoyous, seu li bros contra Arianos edidit; neuter satis cante de gratia loquitur; uterque in poetis versatus; uter que Deum vocat àµɛyéŋ, id est magnitudinis, nempe (XI) quantitatis expertem: uterque de impari numero scripsit: utrumque imitati sunt Ambrosius ac Hieronymus; uterque de hæreticorum sectis scripsisse videtur; uterque de se demisse sentit; uterque memoria singulari præditus fuit; eadem tamen utriusque sive iidem lapsus memoriæ vitio: uterque nonnulla citat apocrypha; eosdem uterque hæreticos obiter confutat; Origenis uterque studiosus, et imitator ↑ 1 Tim. v, 6. Suum ergo librum De Spiritu sancto bis citat au ctor noster: primum scilicet pagina 574*, ubi sic lo quitur: ‹ Animæ et angeli sunt... mortales, quate nus mente aliquando corrumpuntur: nam ex mu tatione est quando labuntur in peccatum, ex quo supervenit mors. Juxta quem modum Paulus scri bitEt in deliciis vivens vidua, mortua est¹: etsi ea nondum ex hac vita migraverit, sicut jam expli catum est in 26yw (id est, libro, aut sermone) De Spiritu sancto... Deinde pagina 425, ubi hæc legi mus: ac insuper aliis etiam oraculis quæ afferuntur in byw De Spiritu sancto, etc. Quæ autem citat, exstant in Didymi libro De Spiritu sancto, quen Hieronymus Latine vertit, ut monui in notis ad ea loca. Confecta ergo res est, inquies: nec dubitandum jam, quin tres hi libri a Didymo dictati sint. Ita et ego olim, fateor, ratiocinabar; sed postquam omnia maturius expendi, argumentum hoc non mediocri bus difficultatibus obnoxium esse deprehendi. Nimi rum secundus liber operis, quod nunc edo, De Spi ritu sancto el ipse inscribitur. Itaque existimare quis potest, primo quidem in loco, nempe pagina 374, respici segm. 67: in altero autem respici ca put 15 secundi libri, aut aliud, si quod est, caput in quo textus Biblici a Macedonianis catholicæ, Eccle siæ objecti afferantur. Huc accedit quod secundus Paginas intellige editionis Mingarelli quas typis grandioribus in textu expressimus.

tariolis Didymus explanaverit, ut constat cum ex Hieronymo, tum ex catenis aut impressis, aut ca lamo exaratis: si Indicem locorum sacræ Scripturæ tribus hisce in libris allegatorum expenderis, iria hæc vera esse comperies: primo, ex iis libris, quos commentariis Didymus interpretatus est, cujus modi sunt Epistola prima ad Corinthios, Isaias, Psalmi, etc., plurimos ab auctore nostro textus af ferri; secundo, ex iis libris, quos brevibus commen tariolis illustravit, pauciores: ex iis demum quos nullo modo interpretatus est, aut nullum textum aut paucissimos allegari. Qua de causa nullum in eo in dice locum reperies ex Machabæorum libris desum ptum, nullum ex libro Judith, nullum ex libro Esther, nullum ex libro Ruth; vix unum aut alterum, aut saltem perpauca ex libris Josue, Judicum, Parali pomenon, Esdræ, ac, ut de aliis taceam, plerorum que ex prophetis, quos minores vocant. alias adhuc validiores prolaturi. Sed antequam ad rimos Scripturæ libros commentariis, ant commen has veniamus, nonnullas hic addere conjecturas placet. Suum Sectarum volumen bis memorat Di dymus in libro De Sp. S., num. 5 et 21. Opinati autem sunt aliqui, id magna saltem ex parte adhuc exstare, idem nempe esse cum eo quod Philoso phumena inscribitur. Nonnulli etiam diversum ab illo non esse censuerunt, quod Dogmatum volumen Didymus ipse vocat in libro De Sp. S., num. 32. Quarum opinionum primam gravibus obnoxiam esse difficultatibus multi ostenderunt, altera levibus con jecturis duntaxat innititur. Quod si talibus ego ra tionibus acquiescerem, contendere forsitan et ipse possem, hos De Trinitate libros nihilaliud esse, quam Sectarum volumen: hujusmodi enim suspicio ex duobus postremis tertii libri capitibus oriri posset. Nam capite quidem 41 repente auctor noster ad Montanistarum hæresin orationem convertit, ac non modo ea refellit, quæ contra catholicam de Trini tate doctrinam docebant, sed et alia eorum delira menta: tum subdit: Ita adversus alias hæreses mo deste ac sapienter, ut possumus, pugnamus. Ac sta tim postea Manichæos confutare aggreditur cap. 42, cujus utinam postremam partem nobis ætas non iu vidisset. Hujusmodi tamen ego suspicione non mo veor, sed tres hosce De Trinitate libros a Sectarum volumine omnino alios esse existimo: tum quia quæ de Montanistarum, Manichæorum, aliorumque hæ reticorum sectis dicit auctor, obiter duntaxat, ac [XV] veluti appendicis loco dici videntur: tum etiam quia Sectarum volumen ante librum De Spiritu sancto, tres vero hi libri post eumdem meo quidem judicio dictati sunt. Illud itaque tantum aio, ei qui De hæresibus vel sectis, scripserit, optime convenire, ut postrema illa duo capita dietaverit. Id enim Di dymo in more positum esse animadverti, ut ad ea dem sæpius sicut in uno eodemque opere, ita etiam in diversis redeat. Quod vere a me dici is fatebitur, qui attente singula quæ exstant illius opera aut fragmenta expenderit, atque inter se contulerit. Demum, ne in singulis immorer, illud quoque animadvertas velim, tribus hisce libris Scriptura rum loca quæ afferuntur, ita passim explicari, ut facile auctorem agnoscas in Scripturarum campo summopere exercitatum: cujusmodi profecto fuit Didymus; talem enim se prodit non modo in com mentariis in Scripturam, sed vel in ipso libro De Spiritu sancto. CAP. VII. Auctorem nostrum item ut Didymum imitati sunt Ambrosius, Hieronymus, aliique fortasse nonnulli. Sed jam ad potiores Didymi Alexandrini notas transeamus. Ilarum postrema profecto ea non est, quod sancti Ecclesiæ Patres Ambrosius ac Hiero nymus haud pauca ex ejus libris mutuati sint, aut imitati. Nam quod attinet quidem ad Ambrosium, id aperte fatetur Bufinus Aquileiensis, cujus verba protuli pag. 51, not. 5. Id ipsum vero probant mo nachi S. Mauri tom. II operum Ambrosii pag. 597 in Admonitione in ejusdemn Ambrosii libros De Spiritu sancto inscriptos. Ibi enim loca ipsa indi cant quæ Ambrosius ex Didymi libro De Spiritu sancto mutuatus fuit. Quod vero pertinet ad Hiero nymum, fatetur ipsemet sæpius, multa se ex Didy mo, quem suum magistrum vocat, desumpsisse. 1:1 Veterum Testimoniis a me allata percurrat. Id sci licet præstitit Hieronymus in commentariis potissi mum in Epistolam ad Galatas, in Epistolam ad Ephesios, in Matthæum, in Osee, in Zachariam, in Isaiam, etc. Adversus Manichæos sane peculiare opus ipse edidit, quod aut totum, aut bona saltem ex parte etiamnum exstat. Sed adversus eosdem passim dis-, putat etiam in Enarrationibus in Epistolas catholi cas. Eosdemque ut refellat, a proposito parumper ita esse comperiet lector, si Hieronymi loca in aberrat in libro De Spiritu sancto, num. 45, occa sione arrepta ex illis Isaiæ verbis: Inferens nobis juxta misericordiam suam. Cuinam ergo magis, ¡quam Didymo convenire arbitrabimur quod in trium horum librorum auctore observamus, ut Ma nichæos non niodo obiter, paucisque verbis refellat paginis 383, 388, et 396; verum etiam capite 42 tertii libri fusius, ut modo dicebamus, contra eos scribat, atque a proposito argumento ad illos con futandos digrediatur? Quoniam vero conjecturis nunc indulgemus, illud etiam animadversione dignum reor, quod cum plu * Isa. LXII, 7. Itaque si ex auctore etiam nostro plura mutuatos esse Ambrosiuin, ac Hieronymum constet, noni:e id quoque indicio erit, tres hosce libros a Didymo dictatos esse? Atqui plura bine inutuatum, aut imi tatum esse Ambrosium ostendi jam in notis. Lege, quæso, quæ dixi pag. 275, not. 9: videbis enim totum fere Ambrosii librum De mysteriis, anno

sacræ Scripturæ partem citat pag. 399; tum de- vium et Alexandrum, sequitur lectionem codicis mum, quod pag. 184 cosmographum vocet Moysem, librum scilicet Geneseos, ut puto, respiciens, qui in codice Alexandrino, et a Philone, atque Cle mente Alexandrinis inscribitur id est, origo mundi, ut monet vir clariss. Mazochius initio Spicilegii. Omnibus hisce conjecturis illud insuper adjun gendum est, quod a theologo nostro ita passim Scripturas allegari observaverim, ut Alexandrinum se prodat. Id autem pluribus modis ostendo. Nam primo ubi lectio Græcæ editionis alia est a lectione vulgatæ Latinæ translationis, sæpissime auctor no ster eam sequitur lectionem, quam secutus est vulgatus interpres. At vero Alexandrinum codicem sæpissime cum vulgato concordare, testatur Simo nius in Dissertatione de manuscriptis Novi Testa menti codicibus, pag. 61. Deinde Alexandrina sa crorum Bibliorum exemplaria non omnino emen data, sed additamentis quibusdam aucta fuisse con stat ex Hieronymi libro xvi in Isaiam, tom. IV, pag. 696 editionis Veronensis. Ibi enim postquam versiculum undecimum capitis LVIII sic attulit, ut in emendatis LXX Interpretum exemplaribus lege batur, hæc subjicit: «Quod in Alexandrinis exem plaribus in principio bujus capituli adlitum est E: adhuc in te erit laus mea semper; et in fine: El ossa tua quasi herba orientur in llebraico non ha beutur, sed ne in Septuaginta quidem emendatis, et veris exemplaribus. › Nimirum tres potissimum erant Didymi ætate versionis LXX Interpretum editiones, ut nos docet ipse Hieronymus Prologo in Paralipomena, seu libro nin Rufinum, segın. 27, tom. II, pag. 521, ubi hæc scribit: Si LXX Inter pretum pura, et ut ab eis in Græcum versa est editio permaneret, superflue me... impelleres, ut tibi Hebræa volumina Latino sermone transferrem... Nunc vero cum pro varietate regionum diversa ferantur exempla ria,... Alexandria, et Ægyptus in Septuaginta suis Hesychium laudat auctorem, Constantinopolis usque ad Antiochiam Luciani martyris exemplaria probat. Mediæ inter has provinciæ Palæstinos codices legunt, quos ab Origene. eluboratos Eusebius, et Pamphilus vulgaverunt: tolusque orbis hac inter se trifuria varietale compugnat. Ita Hieronymus. Ac revera in codice Alexandrino, qui quarto, ut aliqui, aut saltem sexto sæculo exaratus est, ut alii volunt, inveniri scholia in textum introducta, rara quidem ipsa, textusque vere ¿¿ŋyntixá, testatur Millius in Prolegomenis, p. 143; Didymum vero non semper quidem, sed plerumque tamen Alexandrina exem plaria secutum esse non dubito. Ita exempli gratia in Enarrationibus ad caput 1 Epistolæ primæ Petri citat psalmum xxxv boc modo: Peregrinus ego (mendosa enim est editionis lectio, ergo) in terra. Voces vero, in terra, leguntur quidem in codice Alexandrino, sed desunt in Græca Bibliorum [XVIII] editione. Simili modo ipse Didymus in fraginento, quod affert flieronymus in epistola 119 ad Miner Alexandrini. Nam cum in Epistola I ad Cor. cap. xv, vers. 51, Græca Biblia habeant: Omnes qui dem non dormiemus, sed omnes immutabimur; co dex vero Alexandrinus, cui consentit vulgata Lati na translatio, babeat: Omnes quidem dormiemus, sed non omnes immutabimur: Didymus utramque ibi quidem lectionem memorat, sed secundam alteri anteponit, ac sequitur. Cum itaque noster etiam theologus Scripturæ loca ita alleget, ut in illius allegationibus et additamenta occurrant aliquando, et passim Alexandrinarum membranarum lectiones sequatur, Alexandrinum hac etiam in re scriptorem agnoscimus. Et quod spectat quidem ad additamenta, de iis cum in notis, tum in rerum Indice ad vocem Addi tamenta, lectorem monui. Quod vero ad codicis Ale xandrini lectiones attinet, pluribus exemplis quod dixi confirmandum est: si cui vero id molestum futurum sit, is eadem præteriens, ad cætera, quæ subjiciam, transiliat. Itaque primo, in Epist. ad Philipp. 111, 8, Græca Biblia habent, Xpistoŭ In codex Alexandrinus pro habet fµwv moster vero theologus hunc sequitur, pag. 5. Secundo, in Ep. ad Gal, 11, 16, Biblia Græca habent, Alexandrinæ vero membranæ pro dióti habent ött, ut legit auctor, pag. 4. Tertio, in ead. Ep. 11, 14, Græca Biblia habent Пpy, codex Alex. xnog, ut auctor noster, pag. 168 et 387. Quarto, in Ep. ad Hebr. 11, 9, Biblia Græca habent repiqépɛobɛ, auctor noster. pag. 6, et codex Alexandrinus napapépeats. Quinto, in Ep. 1 ad Cor. vill, 2, Græca Biblia habent, oúðéru oùdèy Eyvwxɛ, auctor noster pag. 8, omissa voce oùdév, legit, oŭnw Łyvwxɛv· simili autem modo legi tur in codice Alexandrino, nempe ouлw Łyvw. Sexto, in Ep. 1 Joan. 1, 3, Biblia Græca habent, áñsyyÉZ loµev jµiv, auctor noster pag. 21, et codex Ale xandrinus, àñ¤yyέàλoµsv xal úµĭv. Septimo, apud Joannem 1, 18, Græca Biblia habent, ¿ µovoyɛvýs Yiós, auctor noster pag. 76 et alibi legit, & Hove Yevhs Osά;, quo modo legit Origenes Alexandrinus, ut monui pag. 76, not. 5. Octavo, in Ep. Jac. iv, 42, Græca Biblia carent vocibus xal xpiths; at no ster auctor illa legit pag. 27, ut et codex Alexandri nus. Nono, in Ep. ad Hebr. 1, 4, Græca Biblia ha bent ¿n' ¿oxárov, auctor vero noster pag. 33, et cod. Alex. E' oxátov. Decimo, in Ep. ad Ephes. III, 14, Biblia Græca habent, codex Alexandr., et auctor noster, pag. 49, omittunt omnia hæc verba, toŨ Kv plou pwy 'Insoũ Xpistoū. Undecimo, in Act. v. 32, Græca Biblia habent aůtou páptupes· auctor noster pag. 55 omittit vocem autov, ut cod. Ale xandrinus. Duodecimo, in Ep. ad Philipp. 111, 3, Biblia Græca habent, Пvɛúµæti ɛ auctor noster hanc lectionem vitiosam esse contendit pag. 246, ac legit Пveúµati Œɛoù, quo modo legitur et in co dice Alexandrino. Hæc, ni fallor, sufficiunt, ut ap

tomo X, in Evagrio; et epistolam 125 libri 1 Gre- non ignorarent; quod Ægyptius exstiterit; quod doctrinæ suæ copiam aliis fecerit; quod noctu et interdiu docuerit; quod filium habuerit non pecu niosum. Itaque tandiu de Didymo nostro sermonem a Libanio haberi credere licet, quandiu aut alius Didymus deprehensus sit, qui Libanii ætate Alexan driæ floruerit, ac Didymo nostro notior, vel salteın æque notus fuerit, aut ratio aliqua afferatur, ob quam de Didymo nostro Libanius nequeat intelligi. At inquies, Didymum illum Libanius vocat magi struin, ac præceptorem suum: id autem Didymo nostro vix ac ne vix quidem congruit: nec enin Libanius Alexandriam profectus unquam esse vide tur, nec Didymum nostrum utpote cæcum Antio chiam, aut Athenas, aut Nicomediam, aut Constan gorio Nysseno missam idem arbitratur tom. XV, ubi agit de S. Isidoro Pelusiota; ac demum epistola 109 libri 1, Marathonio monacho inscripta, ad eum Marathonium data videtur qui episcopus Nicome dienus creatus fuit: ita cum tres etiam sint ejusdem S. Isidori epistolæ, ut monui pag. 477, quarum duæ inscribuntur Didymo, nempe 330 et -331 libri pri mi, tertia autem Didymo scholastico, nempe 206 libri sexti, videntur hæ quoque Didymo nostro scri ptæ. Nam quod attinet ad binas priores, in utraque de quibusdam Davidis verbis agit S. Isidorus, in secunda vero Didymum, ad quem scribit, ex eo Jaudat, quod, cum et ingenii acumine polleat, et Scripturarum sensum sagaciter perscrutetur, nihil est quod eum latere possit: nam cum omnia, inquit, in tinopolim, aut Nicæam perrexisse verisimile est juvenili ætate præclare collegeris, requietem in sene clate habes. Hæc vero omnia Didymo nostro miri fice conveniunt. Quidni ergo suspicemur tertiam quoque eidem Didymo scriptam esse? Non ausim id equidem asseverare. Scholastici tamen titulus, de quo legendum Cangii Glossarium, recte ei tribui potuit, qui et scholæ Alexandrinæ præerat, et pluri bus scientiis eruditus erat. Quod si ad ipsum epi stola isthæc missa est, fuerunt ei sine dubio liberi, iique plures, ut allata etiam theologi nostri verba indicant. Sic enim incipit epistola: Filium ¡uum maximum a natu minimo dissidere, teque ejus rei ferunt conscium, fingere tamen quasi nescias. Quæ mirum in modum conveniunt auctori nostro: euai enim quietis amantissimum fuisse, ac inansuetum, atque ab ejusmodi contentionibus alienum, plurima hujus de Trinitate operis loca manifestant. Demum, Libanius in epistola 321 Sebastiano Ma nichæo, Ægypti duci, Rhetorium commendat, quem et discipulum suum dicit, et hominem non pecunio sum, et in oratoribus ac poetis versatum, Didyıni autem filium Duo, inquit, in primis me ipsi (Rhe torio) benevolum reddunt. Cum enim meus sit disci pulus, filius præterea est didxsxálov, id est doctoris, seu magistri. Didymum sane tu non ignoras, nisi et magnam civitatem ignores, in qua doctrinæ suæ co piam aliis ipse fecit, noctu et interdiu fluens. Et in epistola 320, Rhetorius iste nobiscum versalus est; ego vero patris ejus disciplina usus sum; et mihi quidem per illum poetas, illi vero per me rhetoras [XXII] nosse contigit... Ille nunc in Ægyptum venit fundum paternum non amplum occupaturus: patrem enim ibi habet. Hactenus Libanius. Utrum vero is de Didymo nostro sermonem habeat, penes lecto rem judicium sit. Ei sane, de quo Libanius, omnia cum Didymo nostro conveniunt adamussim: in Di dymum enim nostrum perbelle quadrat, quod voce tur dɩdásxados, id est doctor; quod filium in orato rum ac poetarum lectione versari, atque erudiri curaverit; quod fuerit in poetis et ipse summopere versatus; quod Sebastiano notus non esse nequi verit; quod ab iis omnibus cognitus fuerit, qui raagnam Ægypti civitatem, videlicet Alexandriam, quibus in urbibus moratuin esse constat Libanium. Huc autem accedit, quod Didymi nostri æqualis fo ret Libanius hic enim anno Christi 314 natus est, Didymus autem anno circiter 510 ortus fuit. Sed ejusmodi hæc non sunt, ut inanem reddant conjecturam meam. Libanius enim utpote paulo junior, Didymi nostri discipulus esse potuit, atque Alexandriæ forsitan aliquando fuit, cum in ora tione in eos qui molestum ipsum appellabant, segm. 7 sic loquatur: In Ægypto quampluribus, apud Athe nas tribus metum injeci, a curia utrobique advoca tus. Quin imo si magnæ civitatis nomine Alexan driam superius designavit Libanius, ut videtur, vix in dubium revocari potest, quin eadem in urbe poetis in Didymi gymnasio operam dederit adole scens. Sed jam ad theologum nostrum redeamus, et quo sæculo scripserit, investigemus. CAP. XI. Auctor noster sæculo w floruit ut Didymus. Hos de Trinitate libros post annum Domini 379 scriptos fuisse aperte patet ex pag. 406: ibi enim Basilium Magnum citat auctor ut jam defunctum. Sed teinpus ipsum, quo hæc dictata sint, nusquam in hoc opere aperte designatur. Tam multæ tamen sunt conjecturæ, quæ illum quarto sæculo vixisse denotant, ut dubitandum non videatur, quin quarto sæculo reipsa scripserit ut Didymus; nam primo, etsi de Filio ex professo agat, nusquam tainen aut Nestorianam, aut Eutychianam hæresim memorat, cum plerarumque ex antiquioribus hæresibus men tionem faciat. Secundo, Arianis exprobrat, pag. 227, quod Marathonium Nicomediensium episco pum creandum curarint: id autem cum quarto sæ culo contigerit, scriptorem indicat quarti sæculi; Marathonii enim nomen haud multos post ejus æta tem annos vix cuiquam notum fuisse videtur. Ter tio, Origenianis quibusdam locutionibus utitur, quas post Didymi obitum sæculo quinto circiter ineunte suspectas evasisse constat: iis autem usus non esset auctor noster, si tum scripsisset, cum ab Hieronymo jam exagitatæ fuerant, atque a Theo philo Alexandrino condemnatæ; quod contigit ipso quinti sæculi initio. Quarto, de Macedonianis ubi

aliis conjecturis, ac rationibus juncta sententiam non raro utrumque, dum Scripturæ loca allegat. nostram probabiliorem reddat. CAP. XIV. Origenianas locutiones habet theologus noster ut Didymus. Apertissimum Origenis propugnatorem vocat Didy muin Hieronymus. Quo autem sensu id accipien dum sit, quæve sint, aut quales Origenis opiniones, quibus adhæserit Didymus, non inquiram modo. Illud mihi in præsens sufficit, ut quemadmodum in Didymo, ita et in theologo nostro multæ occurrant ex iis locutionibus, quas in Rufino Aquileiensi, in Joanne episcopo Ilierosolymitano, aliisque ut Ori genianas insectatus est Hieronymus ipse, Theophi lus Alexandrinus, et alii Patres. At hujusmodi reipsa sunt primo quæ de imagine Dei ab homine per peccatum amissa docet auctor noster pag. 255; deinde quæ sæpius scribit de apatheia, id est, imperturbatione, aut immunitate a perturbationibus animi, quas vulgo passiones dicunt; ac demuni quod pagg. 32 et 151 affirmat, cum in illa quidem ait: Quicunque initium dicere voluerint, finem etiam confitentur: in hac vero: Nam revera quidquid ini tium accepit, habebit etiam finem. memoriæ vitio lapsum esse. Et quod attinet qui dem ad theologum nostrum, singula hujusmodi errata diligenter ipse in paginarum margine adno tavi; multa etiam in rerum Indice ad vocem Me moriæ indicata sunt. Quod autem spectat ad Didymum, etsi pleraque, aut omnia, quæ exstant, illius opera tribus hisce de Trinitate libris breviora sint, hujusmodi tamen lapsus in iis quoque deprehendi. Ita, verbi gratia, in libro adv. Manichæos pag. 207, postquam altu lit ex Paulo hæc verba, Ut sit sancta, et cætera, quæ exstant in Ep. I ad Corinthios, statim sub jungit: Imo etiam in Epistola ad Corinthios, etc. Quin continuo post hæc verba rursus labitur; ait enim: Et paulo post eosdem (Corinthios) alloqui tur, etc.; verba enim, quæ is allegat, non paulo post, sed paulo ante, imo proxime superius exstant apud Paulum. Simili modo in commentariis in Acta apostolorum, quorum commentariorum panca fragmenta Wolfius edidit, Petrus pro Paulo nomi natur pag. 23 tom. IV Anecdotorum, ejusdemn Wolfii. In libro etiam De Sp. sancto plura ex hujus modi erratis inveni, ac de iis lectorem monui pag. 3, not. 2, et pag. 62, not. 2. Demum in Enar rationibus in Epistolas catholicas plurima quidem Scripturæ testimonia profert, sed vix duobus, tri busve in locis libros nominat, ex quibus ea de sumpta sunt, quasi vereatur ne in hujusmodi er rata incidat verum omnes memoriæ lapsus vitare non potuit; exponens enim quartum caput epi stolæ 1 Petri, allegat octavum versiculum capi tis v Epistolæ ad Romanos, tuin hæc addit: «Et mox ait: Pro impiis.» Quasi hæc verba, pro impiis, post octavum versiculum sequantur, cum exstent versiculo sexto ejusdem capitis. Fateor tres basce theologi nostri, aliasque hujus modi locutiones recto sensu accipi posse, ac reipsa ab aliis Patribus esse adhibitas. At ne in Didymi quidem operibus quæ exstant, ulla fortasse est Origeniana locutio, quam catholice explicare ne queamus: quas vero in theologo nostro reperimus Origenismum redolentes, plerasque ut Origeniana labe infectas ab Hieronymo, aliisve habitas fuisse ostendi in notis, ut proinde nihil nunc restet aliud, nisi ut de sententia, quam pag. 32 et 151 exstare dixi, aliquid addam; nihil enim de ipsa in notis dictum fuit. In Origenistis igitur hanc quoque re prehensam fuisse didici e S. Anastasio Sinaita, qui in Hodego apud Gretseram tom. XIV, pag. 149, hæc scripsit: ‹ Ait sanctus Basilius sermone in Hexaemeron: Omne illud quod principium habet, habere itidem finem.... Quod dictum crebro nobis objiciunt vanissimi Origenistæ, ut inde præexsisten tiam animarum in cœlis ante corpora extundant. › Ita Anastasius. Ego vero cum verba, quæ is Basilio tribuit, in Basilii homiliis in Hexaemeron non inve nerim, utrum ea Basilii sint, ignoro. Sed eadem in theologo nostro exstare certum est. Quod vero hactenus dixi de Origenianis locutio. nibus, id ipsum de iis dictum volo, quæ post bi dymi obitum Pelagianæ aut Semipelagiana vocari cœperunt, quæque a theologo nostro item ut a Di dymo usurpatæ sunt: cujusmodi est illa, qua auctor noster ait pag. 270, fidem a nobis incipere. Nam istæ quoque inter Origenianas recenseri possunt, quippe quas auctor noster ex Origene desumpsit, at monui not. 1, pag. 270. [XXV] CAP. XV. lidem in theologo nostro, alque in Didymo occurrunt memoriæ lapsus. Ne illud quidem parvi faciendum est, quod cum iu scriptore nostro, tum in Didymo animadverti, Sed et aliam adjicere placet animadversionem, quæ pluris adhuc facienda est; aliqua enim ex bisce erratis non modo similia, sed eadem plane in utroque auctore esse comperi. Ita, exempli gratia, Pauli verba, Ut sit sancta corpore, et spiritu, theologus quidem noster, pag. 160, reperiri ait in Epistola ad Hebræos, cum exstent in prima ad Corinthios. Didymus vero in libro adversus Muni chæos eadem verba sic affert, ut ea non in prima ad Corinthios exstare affirmet, sed alio in loco, ut monui pag. 160, not. 10. Simile quid pag. 388, not. 9, et alibi observatum est. Cap. XVI. Memoria tamen pollebul singulari theologus noster ut Didymus. Sed cum opere in longo fas sit obrepere somnum, ut Flaccus ait, mirum uemini videri debet, quod au etorem nostrum, dum innumerabilia citat Scripturæ loca, memoria interdum fefellerit: illud potius omnes mirabuntur, tanta eum memoria pollere, ut tam multa præsto semper habeat Bibliorum te stimonia. At id ipsum Didymo Alexandrino appri me congruit, quod illum memoria summ:opere valuisse cum omnes uno ore testentur veteres, tum

ejus in vobis; Latina vero Biblia, propter inhabitan tem, etc.; theologus autem poster non solum legit, per inhabitantem, sed et alteram lectionem ut Ma cedonianain improbat: at Didymus etiam in libr. De Spiritu sancto legit, per inhabitantem, ut dixi pag. 180, not. 5. Tertio, auctor noster pag. 247, hæreticos redarguit, quod in Bibliorum exempla ribus ex quodam Amos prophetæ loco vocem ego abstulerint; Didymus vero eumdem prophetæ, textum afferens in libro De Spiritu sancto numi. 14 et 59, cavet ne omittat dictionem ego. Quarto, cum apud Joannem cap. 1, vers. 18, omnes editio nes tam Græcæ, quam Latinæ, imo et Alexan drinus codex habeat, Unigenitus Filius, qui est in sinu Patris ipse enarravit; theologus tamen noster ejus opera confirment, maxime vero liber De Spi ritu sancto, Enarrationes in Epistolas catholicas, et quæ supersunt fragmenta commentariorum ipsius in Bacra Biblia hujusmodi enim libros a cæco di ctari potuisse vix in animum induceremus, nisi ex indubitatis constaret monumentis eum non hæc modo, verum alia longe plura, imo, ut Hierony mus loquitur, innumerabilia opera dictasse. Novi equidem primis Ecclesiæ sæculis plurimos fuisse Christianos, qui divina volumina nocturna diurna que manu versantes memoriter ea ediscebant. Quin plures etiam exstitisse non inficiabor, qui in tegra Biblia fideliter sine scripto recitare possent, ut vult auctor Antiquitatum Critices tom. I, ac Joan nes Lyronus monachus S. Mauri tom. III Rerum singularium ad litteras, historiamque spectantium, a pag. 76, et alibi pro Unigenitus Filius legit Uni viro clariss. Casto Innocente Ansaldio allegatus. At theologus noster non tantum sacros libros maxima saltem ex parte memoria tenuisse videtur, verum etiam omnia Scripturæ loca, quæ usui esse possent, quotiescunque usui [XXVI] futura erant, præ oculis habuit. Aliud autem est Psalmos, verbi causa, aut integra Biblia ita memoria retinere, ut hæc in ecclesia vel dormitans memoriter recitare valeas; aliud vero ex innumerabilibus præterea Scripturarum testimoniis ea semper in promptu habere atque afferre, quæ ad rem faciant. Illud ex cellentis memoria est; hoc vero, ut equidem arbi tror, excellentissimæ ac illud quidem Didymum facere potuisse satis probabile est; hoc vero theo logum nostrum, seu Didymum ipsum fecisse certum ac manifestum est. genitus Deus: Didymum vero legisse Unigenitus Deus, quamvis certo probare nequeam, quod nul lus nunc succurrat locus, in quo textum bunc afferat, hoc tamen modo et eum legisse opinor, cuns ejus quoque præcessor Origenes catechista Alexan drinus eadem ratione legerit, ut dixi pag. 76, not. 5. Denique, lectorem rogo, ut ea videat quæ pag. quidem 246, not. 1, scripsi de Pauli verbis Spiritui Dei servientes; alibi vero de aliis textibus ego enim cum verear ne longior sim, alia hujusmodi exempla hic afferre supersedeo. Ac illud potius addo, ab auctore quidem nostro Scripturæ loca sic sæpe afferri, ut sententiæ magis adhæreat, quam verbis; at eadem se ratione gessisse Didymum is comperiet qui Biblicos textos ab eo allegatos cum Græcis Bibliis contulerit. Attamen cum hoc ipsum non raro ab aliis etiam factum esse videamus, non potest pro nota qua dam haberi, qua Didymus a reliquis Patribus secer natur Cap. XVIII. Easdem uterque affert certorum Scripturæ textuum interpretationes. Alexandrinos catechistas allegoriis, dum Scri pturas interpretabantur, delectatos esse norunt theologi. De Didymo autem nostro equidem ea præ oculis habens, quæ in ipsius operibus, aut frag mentis observare me memini, tria hæc statuere posse mihi videor. I. Eum ubi hæreticos refellit, CAP. XVII. Eadem in theologo nostro, atque in Di dymo quorumdam Scripturæ textuum lectiones. Magnam fuisse Didymi ætate in Græcis Biblio rum exemplaribus aut lectionum, aut translationum varietatem, nemo nescius est, ut superius dicebam cap. VIII. Videamus ergo, utrum theologus noster, ac Didymus easdem Biblicorum textuum lectiones secuti sint; si enim easdem apud utrumque de prehenderimus, erit hoc quoque mon leve indicium, quod opinioni nostræ suffragetur. Verum non onines parvi etiam momenti varietates attendendæ sunt; sæpe enim contingit ut unum eumdemque Scri pturæ locun: nunc uno modo legant, nunc alio, vel non allegorias sectari consuevisse, sed ex litterali quod memoriter citent, vel quod minimas, minimi que pretii discrepantias negligant, vel demum quod modo unam lectionem sequi malint, modo aliam. Attamen quædam tune erant in Bibliorum codicibus varietates, quas peculiari animadversione dignas censeo. Ita, exempli gratia, Primo in Epist. ad Thess., cap. 11, vers. 13, Graca quidem editio habet, ȧpxñs, id est ab initio; Didymus vero in libro De Spiritu sancto legit àmapyńv, id est primitias; at auctor quoque noster legit primitias, ut dixi pag. 123, not. 4. Secundo, in Epist. ad Romanos cap. VIII, vers. 11, codex Alexandrinus, et Græca editio habent: per inhabitantem Spiritum 1 Cor. x; 11. Scripturæ sensu argumenta petere ad eos [XXVJIỊ confutandos. II. Dum Veteris Testamenti libros, aut textus explicabat, allegoriis indulsisse: propterea, ut opinor, quod omnia in figura contingebant Hebræis. III. In Novi Testamenti verbis raro eum allegorias expiscatum esse, sed litterali sensui plerumque, aut fere semper adhæsisse. At tria hæc ipsa in theologo etiam nostro cbser vavi. Sicut enim Didymus in libro De Sp. sancto Macedonianos validissimis confutat argumentis e litterali Scripturæ sensu deductis, ita et noster scriptor Arianos, Eunomianos, Macedonianos sic refellit, ut fere omnia argumenta e Scripturis lit

teraliter explicatis derivet. Ac quemadmodum Di- qui venturus es ¹¹? quam habet pag. 21, haud scio dymus quinque Explanationum libros in Zachariam ita dictavit, Hieronymo teste, at tota eorum ¿½ Hyŋsıç allegorica fuerit, et historiæ vix pauca tetige rint, ita theologus noster lib. 11, cap. 14, plures si mul Zacnariæ ipsius textus allegans in quadam di gressione, allegorice omnes interpretatur, ac ea fortasse in compendium redigit, quæ in illis expla nationibus fusius disseruerat: alibi vero sæpius alia Veteris Testamenti loca allegorice exponit. Demum, ut in Didymo, ita et in auctore nostro perpauca, ni fallor, occurrunt Novi Testamenti loca allegorice explanata. Verum, quod magis notandum est, multæ in his De Trinitate libris occurrunt textuum Scripturæ in terpretationes, quas si cum iis comparemus quæ in Didymo leguntur, easdem esse invenimus, ut pluri mis in notis monui. Nam I, Joelis verba, exempli gratia, Effundam de Spiritu meo super omnem car nem", eodem modo explicat Didymus lib. De Sp. S. num. 11, ac theologus noster pag. 117. II. Psaltis verba, Signatum est super nos lumen vultus tui, Do mine, auctor noster de Spiritu sancto exponit pag. 278, eademque ratione illa accepit Didymus pluri bus in locis, ut dixi ibidem not. 6. JII. Ubi Scripto res Veteris Testamenti brachium Dei, aut dexteram Dei nominant, Didymus Filium Dei interpretatur, ut dixi not. 6 pag. 13; idem vero facit theol. noster in eadem pagina. IV. Christi verba, Non veni pa cem millere, sed gladium', sic intelligit auctor noster pag. 147, ut nomen gladii significet sapien tiam, qua Spiritus sanctus obdurata corda incidit. Simili modo Didymus in Enarrationibus ad caput iv Epistolæ Jacobi: Veniens Jesus (inquit). gla dium misit in terram. Sermo namque, et doctrina illius dividit, et abjungit a terrenis, atque materiali bus rebus. V. Verba Pauli, Eleyit nos in ipso ante constitutionem mundi ¹º, de Dei præscientia exponit theologus noster pag. 341; eademque ratione illa intelligit Didymus in Enarrationibus, ut ibidem in dicavi. Demum, ne singula afferam, legenda sunt quæ scripsi pag. 50, not. 2, pag. 28, not. 3, pag. 127, n. 3, pag. 177, not. 2, pag. 185, not. 6, p. 252, nol. 3, pag. 277, not. 6, pag. 252, not. 7, et alibi passim. Cap. XIX. Frigidiuscula quædam, aut certe leviora habot uterque auctor. Etsi auctor noster validis plerumque, imo fere semper argumentis hæreticos refellere soleat, ac ea scribere, quæ gravem theologum decent, nihilo minus pauca quædam in eo leguntur quæ, meo qui dem judicio, frigidiuscula sunt, aut certe leviuscula. Hujusmodi esse opinor quod pag. 264 scribit de nomine rɛpiotɛpά, numeroque DCCCI, quem ex eo nomine, item ut ex literis a, et w magno, elici ob servat. Frigida etiam videntur quæ pag. 18 exstant de Latinis vocabulis, Plus quam perfectus. Inter pretatio autem verborum Joannis Baptistæ, Tu es 7 Joël 11, 28. 8 Psal. iv, 7. • Matth. x, 54. 10 14 Psal. IV, 6. an multis arridere queat. Quin etiam levicula com pluribus videbuntur quæ occurrunt pag. 345, de verbis Joannis Theologi: Et Verbum erat apua Deum. Nonnulla vero alia ejusdem generis non iudicamus, quod fieri facile possit, ut quæ a nobis levia, eadem ab aliquibus gravia habeantur. Illud vero diffiteri nemo potest, duos saltem ex apocryphis Yeteris Testamenti libris ab ipso citari, librum II) Esdræ, p. 294, et orationem Manassis, p. 399 et 434. At similia plane in Didymo etiam reperi. In libro quidem De Spiritu sancto gravissimis Macedonianos redarguit rationibus, atque ita Scripturæ loca ubique fere exponit at theologum decet. [XXVIII] Sed explicatio, quam num. 50 adhibet verbis Isaiæ, Congregans dextera Moysem 13, in quibus Mosis no mine intelligi etiam posse ait legem Mosaicam, baud scio an ejusdem cum cæteris interpretationi bus sit gravitatis. Ac illud quoque non satis fir mum videbitur cuipiam quod ait in commentariis ad cap. v Actorum, tomo IV Anecdolorum Wollii, nempe verba Salomonis, quæ exstant in Græca Proverbiorum translatione cap. v, Ne multus sis cum aliena, de uxore marito juncta accipi non posse, sed de ethnicorum sapientia accipienda esse. Levicula certe est explicatio illa verborum, Quis ostendit nobis bona ¹? quam etsi ex alioruin senten tia afferat, non respuit tamen in fragmento quod edidi pag. 278, not. 6 Leviusculum itidem videri potest quod apud Nicetam Heracleensem in catena ms. in Jobum legi ad caput 1, vers. 2. Cum enim Jobo septem filios, ac tres filins fuisse narret ibi sacer scriptor, Didymus binis hisce numeris mystice acceptis septem Spiritus sancti dona, ac divinarum personarum trinitatem designari ait, ïva µáðwμev µloupyóv, id est, ut discamus, fidem qua in Trini tatem credimus, septemplicis gratiæ creatricem esse. Leviusculum denique, ut alia nonnulla præteream, id etiam, ni fallor, est, quod ex Enarrationibus mox afferemus. Quod vero apocrypha Veteris aut Novi Testa menti opuscula a Didymo etiam citata interdum ſue rint, tribus ostendo exemplis. Nam I, apud Nice tam in Catena Græcorum Patrum in B. Job, Lon dini anno 1637 edita, librum Pastoris allegat pag. 202: qui tamen ab Athanasio quoque tom. I, pag. 895, et alibi allegatus fuerat. II. In Enarrationibus ad cap. Epistolæ 1 Joannis apocryphum librum citat, qui àentoɣÉvεGis, aut pixpoyévɛals, id est, parva Genesis, nuncupabatur: hæc enim ibi legun tur: Nam et in libro qui Leptogenesis appellatur, ita legitur, quia Cain lapide, aut ligno percusserit Abel unde deputandum non est, percussione dici so lummodo fieri vulnus, sed absolute omnem plagam, quæ lacerationem facit in corpore, Ill. In commenta riis ad caput viII Actorum, tom. IV Anecdolorum Ephes. 1, 4. 11 Matth. x1, 3. 12 Joan. 1, 1 13 Isa

Wolfii pag. 35: Quia vero, inquit, in canonicis li- ▲ ac rhetorica facundia procul abesse. Demum illuri et bris non exprimitur, quo pervenerit (Enochus), in apocryphis in paradisum sublatus memoratur. CAP. XX. Plurima theologus noster loca habet atque argumenta iis persimilia, quæ in editis Didymi operibus reperiuntur. Quam plurima in theologo nostro loca esse alque argumenta iis valde affinia, quæ in Didymi opuscu lis, maximeque in libro De Spiritu sancto occur runt, extra omnem controversiam positum est. Id enim passim ostendi in notis. Ne vero quæ jam scripsi, rursus dicere cogar, lectorem rogo, ut has percurrat, ac eas præsertim quæ exstant a pagina 460 ad 170. Jam vero tantam quoque similitudinem indicium esse opinor non contemnendum, quo nostri operis auctor delegatur, ac unus idemque cum Di dymo esse indicetur. At potuit, inquies, theologus iste Didymum imitari. Non diffiteor. Sed primo non iilud nunc quæritur, quid fieri omnino potuerit, sed quid probabilius sit. Deinde ita quædam theologi nostri loca quibusdam Didymi locis similia sunt, ut sæpe eædem utrobique lectiones deprehendantur, ¡idem Scripturæ textus cum iisdem additamentis, iidem memoriæ lapsus, idem denique stylus, ac ra tiocinandi modus: quæ omnia ut in duobus aucto ribus tam similia sint, vix fieri posse videtur. CAP. XXI. Utriusque scripta auctorem produnt eisdem moribus præditum. Videndum nunc etiam, quibus moribus præditum se prodat uterque auctor; fieri enim potest ut ali quod et isti nobis indicium subministrent. Quæ in theologo quidem nostro notavi, hæc potissimum sunt: 1. Summus pro catholica in Trinitatem fide zelus in toto opere elucet, maximeque pag. 202, ubi paratum se esse profitetur omnem laborem stre nue, ac periculum, si opus fuerit, subire pro hac fide. 11. De se ipso hæc fere scribit pag. 235: Maxime nobis toto vitæ decursu, ut nobis quidem videtur, curæ fuit, ut nihil. pronuntiaremus [XXIX] ex odio in quemquam, et convicium quodlibet, tametsi non injustum, vitavimus. III. Demisse ac modeste de se ipse sentit, ac loquitur, dum se indisertum, ac pec calorem vocat pag. 319, atque indignum pag. 104. IV. Qui de divinitate disserere velit, ei necessariam esse docet pag. 105, non modo eruditionem, sed pietatem quoque, bona opera, ac meditationem. Didymum modo cum bujusmodi auctore, qualem descripsimus, comparemus. 1. Maximo pro catholica de Trinitate doctrina zelo eum inflammatum fuisse, necesse non est ostendere: adeo manifesta res est cum ex omnibus ejus operibus, tum ex veterum testimoniis. II. quovis convicio, quod probo viro indignum sit, ita abhorruit, ut in libro De Spiritu sancto Macedonium, ac Macedonianos, adversus quos ex professo scribit, ne semel quidem nominet, at pag. 175 not. 1 animadverti. III. Demisse et ipsum de se sensisse; ac locutum esse constat ex mum. 38 et 63 ejusdem libri: utrobique enim se indisertum esse fatetur, atque ab eloquii venustale, ipse petit ibidem num. 63, ut qui ejus volumen le gere voluerit, mundet se ab omni opere malo, et cogitationibus pessimis. Potestne major hac etiam in re inter utrumque intercedere similitudo. Cap. XXII. Utriusque stylus idem omnino est. Alind nunc argumentum ex auctoris nostri, Di dymique stylo deductum adjiciendum est. Sed an tequam id faciam, quærere necesse est, utrum Di dymus eloquens ac disertus dici queat. Qua in re dicam ingenue quod sentio. Equidem illum doctis simum fuisse, atque in Scripturæ præsertim studio, et interpretatione tam versatum quam qui maxime, libenter concedo; quin multis, iisque gravibus ra tionibus hæreticos ab eo refelli, jure nemo infi ciari potest. Sed si de ea eloquentia sermo sit quam in Isocrate, in Demosthene, in Æschine, atque adeo in Basilio, in Joanne Chrysostomo, in Gregorio Na zianzeno suspicimus, ab hac longe ipsum abesse existimo. Quamvis enim Græcum exemplar libri De Spiritu sancto atque Enarrationum interierit, la men ex Latina horum operum interpretatione, et ex Græcis quæ supersunt ejus opusculis, atque fra gmentis rem ita esse intelligimus. Talis scilicet Di dymi oratio videtur mihi, qualis auctoris nostri. Nam doctissimus et iste est, et in Scripturarum campo mirum in modum exercitatus, strenue in adversarios decertat, gravissimisque ut plurimuse argumentis eos confutat, atque profligat. Sed fa cundus, disertus, eloquens meo quidem judicio dici mequit. At emunctæ naris vir Hieronymus, inquies, in Epistola 84 ad Pammachium et Oceanum, Quid prudentior, ait, doctior, eloquentior Eusebio ac Didymo? Socrates vero lib. IV, cap. 25, λóyıμov ipsum Didymum vocat, hoc est, ut vertit Valesius, disertissimum. Fateor. Verum Rufinus quoque in Hist. eccles. hæc de Didymo testatus est. Etiam nunc in magna admiratione habentur (Didymi opera). Nos tamen qui et vivæ vocis ejus ex parte aliqua fuimus audi tores, et ea, quæ a nonnullis dicente eo descripta, legimus longe majorem gratiam, et divinum nescio quid, ac supra humanam vocem sonans, in illis ma gis sermonibus, qui de ore ipsius proferebantur, agnovimus. Cum itaque sæpe contingere videamus, ut aliqui ingenio præditi, dum loquuntur, facundi videantur, imo interdum reipsa sint, iique ipsi cuin calamum prehendunt, flaccida, aut etiam inepta scribant, ita fieri potest, ut Didymum dicentem quidem vis ingenii atque animi sic incenderet, ut eloquens videretur, et foret; scribentem autem, seu potius dictantem ardor ille animi deficeret, eaque de causa ejus flaccesceret oratio. Cæterum quod spectat ad Hieronymi de Didymo judicium, is aut Eusebio duntaxat, non Didymo eloquentiam tribuere censendus est, aut dicendum potius, eloquentem ab ipso vocari Didymum, non quod ejus scripta cum scriptis disertorum virorum,

qua Manichæos alium Deum bonum, alium justum rium lectione minus versato videri potest), nu-quam, fingentes refellit. Hujusmodi vero digressiones in nostro etiam theologo inveniet lector. Nain p. 295, verbi gratia, Marci textum haud brevem ita inter pretatur, ut ea etiam explanet quæ ad propositum argumentum nihil attinent. Ac simile quid occurrit pag. 260, et sequentibus, ubi Zachariæ locum sic explicari videbis, ut jam non theologum de Spiri tus sancti divinitate agentem legere te putes, sed interpretem Scripturas explanantem. Quod paginam quoque 345, alia sque nonnullas legenti continget. III. Dialectice ac subtiliter in libro De Spiritu sancto Didymus ratiocinatur, etsi ibi argumenta e Scripturis tantum ducta proferat. Id ipsum facit et noster. IV. Vocabulis uterque utitur maxime propriis ad explicanda, sen designanda potius quæ ad Tri nitatis mysterium spectant. V. Ea Scripturæ loca, ex quibus hæreticorum blasphemias refellit, sensu accipit fere semper non mystico, sed litterali, non violento, sed naturali cum theologus noster, tum Didymus. VI. Nimium subtilis non est Didymus, etsi sub tiliter ac dialectice argumentetur. Eademrue laus theologo nostro debetur. VII. Se ipsum citat non raro theologus noster item ut Didymus. Uterque etiam scriptores citans, aut alios aliquos nominans, breve ipsorum elogium passim adjungit. Uterque lectores interdum ad alia præter illa, quæ affert, Scripturæ testimonia quæ renda excitat; noster quidem, v. gr., pag. 227 et 344; Didymus vero in locis a me pag. 227 allega tis. VIII. Nonnulla iterum ac tertio inculcantur cum in libro De Spiritu sancto, tum in hoc opere. IX. Satis longa exscribit interdum Didymus Scripturæ loca, idque sine magna necessitate, ut monui pag. 347. Id ipsum a nostro fieri patet cum ex eadein pag. 317, tum ex pagg. 36, 37, 44, 58, 194, 238 et 383. inquam, hæreticis objicit nec celebre Joannis ca pitulum, Tres sunt qui testimonium dant in cœlo ", et reliqua, neque Nicæni concilii, neque Constanti nopolitani, multoque minus alterius cujusquam sy nodi definitiones. Præterea argumentum ex tradi tione petitum attingit [XXXII] quidem alicubi, sed non urget, illud tantum hæreticis veluti obiter ex probrare contentus, novam esse eorum doctrinam, ipsosque ex inconcussa domo, ut ipse loquitur pag. 174, nempe ex Ecclesia, egressos esse. Insu per quamvis omnes fere Scripturæ libros citet, li bros tamen Machabæorum, librum Judith, ac li brum Esther nunquam allegat. Sæpe etiam dum loca e Scriptura, aliisve libris affert, auctorum, aut librorum, unde desumpta sunt, nomina reticet. Quod vero majore videtur animadversione dignum, Arianos quidem, Macedonianos, ac Eunomianos nominat, sed Semiarianorum, Anomœorum, aliis que similibus nuncupationibus nunquam utitur, etsi hujusmodi vocabula quarto etiam Ecclesiæ sæculo invaluerint, ut ex Epiphanio constat, aliisque Patri bus. Postremo Aetii, Apollinarii, Marcelli Ancyrani nominibus parcit; etiamsi enim Aetium quidem pag. 14 confutet, imo ejus verba afferat; Apolli narii vero hæresim memoret pagg. 393 et 396; ac Marcellum refellat, ut verisimile est, libro 1, cap. 31 Aetii tamen, Apollinarii ac Marcelli no mina ne semel quidem commemorat. Ita quidem theologus noster se gessit. Quia vero Didymus? Nonne simili his quoque modo? Imo codem prorsus, ni fallor. Ne ipse quidem Joannis testimonium, Tres sunt et cætera, unquam affert neque in Enarrationibus in primam ipsius Joannis Epistolam; neque in libro De Spiritu sancto, nec ali hi. Id autem ex eo factum non dubito, quod in Alexandrinis Bibliorum exemplaribus textus ille desideraretur: cum Arianis ne ab Athanasio qui dem unquam objectus sit, nec in Alexandrino, qui superest, codice legatur. Nullius quoque synodi mentionem ullam facit Didymus; satius, at opinor, esse ducens e Scripturis, quarum auctoritatem agnoscebant hæretici, quam ex synodis, quas illi de spiciebant, argumentari. Hanc item ob causam, Denique dubitanter loqui amat Didymus, ita sci licet ut non quid ipse sentiat, definire velit, sed aliqua lectori examinanda proponat. Hujus rei exempla in Enarrationibus invenies pagg. 50, 54, 55, 71 et 88, Bibliothecæ Patrum editionis Pari- ni fallor, ne traditionem quidem magnopere us siensis anni 1644; in libro autem De Spiritu sancto pagg. 160, 161, 162, 164 editionis Veronensis. Si milia vero exempla in theologo nostro occurrunt pagg. 198, 261, 271, 344 et 417. CAP. XXIII. Notabiles quædam in utroque scriptore omissiones. Satis multas jam ex iis quæ scripsit auctor no ster, conjecturas rationesve deprompsimus. Quid ni ex his etiam argumentemur quæ ipse tacuit? cum hæc quoque non mediocriter juvent causam meam. Nusquam igitur in tribus hisce libris (quod mirum cuipiam in veterum Patrum Didymi suppa 16 | Joan. v, 7 sqq. quam urget, sed obiter tantum eam attingit: ut cum initio libri De Spiritu sancto sic loquitur: Hæc de Spiritu sancto jactitant, quæ neque in Scripturis lecta, neque a quoquam ecclesiasticorum veterum usurpata sunt. Veterum enim Patrum testimo nia illis objectare supervacaneum fuisset, qu' alios præter Arium, Eunomium, ac Macedonium ne audire quidem volebant, ut ait theologus noster pag. 260, quique cum suas opiniones fidei Patrum doctrinæque contrarias esse non ignorarent, Ca tholicos ad Scripturam solam provocabant, ut multis post sæculis nefarii apostatæ fecerunt Lu

Sunt ergo hujusmodi. 1. Didymus a Socrate ¿Àóyiµoç, videtur esse monachus aliquis medii ævi; nec enim id est eloquens dictus est; theologus vero noster ita se gessisset ullus ex Patribus quarti sæculi. Ita ille. Primum autem argumentum solutum est paulo ante. Alterum infirmum esse patet: vocabulum enim aeyeons alia quidem, imo contraria significatione a Longino in libro Пept ovç adhibitum fuerat, eodem autem, quo in hisce De Trinitate libris, sensu usurpatum fuisse etiam a Didymo jam ostendimus superius cap. 12, itemque pag. 39, 84, 112. Ter tium paulo superius diluimus cap. 8, et pag. 131, et rursus pag. 148; quartum, pag. 33; quintum denique, pag. 69, atque in notis ad 27 caput se cundi libri. Lege, quæso, omnia hæcce quæ indi cavi loca; apparebit enim, ut confido, rationibus ab adversario allatis non infirmari sententiam meam, non est ejusmodi. II. Deum vocat auctor iste åµɛyéŷn, et dveldɛov, hoc est magnitudinis expertem ac forma. At Petri Lonibardi est isthæc locutio, aut alterius cujusdam theologi Lombardo supparis. III. Vocabu lum ávɛßɛàŋoiz, quod hic auctor adhibet, unum est ex iis, quæ multo post Didymi ætatem cuderunt scholastici; significat enim nonvolúntatem, seu no luntatem. IV. Didymus tv ráon naɩdɛvæɛt, id est in omni doctrina, versatus erat, teste Socrate; theo logus vero hicce ne geographiæ quidem elementa Horat: Golgothain enim montein terræ centrum vo cat. Denique cum Orpheum, Mercurium Trismegi stum, Pindarum, aliosque ethnicos alleget, et qui dem de sacrosancto Trinitatis mysterio disputans, sed confirmari. Quoniam trium, quos in lucem nunc primum edi mus, librorum auctorem fuisse Didymum, satis, nisi mea me fallit opinio, superiore libro ostensum fuit; de hujus viri placitis parumper nunc loqui operæ pretium esse existimo, Francisce Carafa præsul amplissime, ac proposito meo summopere consen taneum. Etsi enim plures de ipsius vita, scriptisque egerint perdiligenter, nemo tamen hactenus, quem norim, illius opiniones satis accurate persecutus est. Itaque ipse priora illa omittens, de postremis hisce duntaxat agam, non quod arbitrer tuto nos ubique jam posse incedere, ac veluti pedem figere (plera que enim alia theologi hujusce opera ex quibus major posset lux affulgere, interciderunt), sed quod nova afferre posse mihi videar, eaque tibi veritatis amantissimo non omnino injucunda fore confidam. Ita enim his de rebus scribere animus est, ut Di dymo generatim nec favere certum sit, neque ad versari, sed illa tantummodo, quæ vera mibi, aut verisimiliora videbuntur, breviter proponere, atque amplecti; quæ autem obscuriora fuerint, atque in certa, in medio relinquere. Ac ne multis te verbis Inntiliter nunc detineam, exordior statim in hunc modum. Cap. I. De levioribus Jacobi Basnagii in Didymum accusationibus. Plurima Didymum in Enarrationibus, atque in libro adv. Manichæos, veritati minus consentanea docuisse, affirmat homo heterodoxus Jacobus Basna gius tomo Lectionum antiquarum Canisii, pag. 199, ubi ea omnia commemorat, ob quæ merito ipsum redɔrgui posse arbitratur. Cum autem hujusmodi accusationum aliæ leviores sint, graviores aliæ; de 17 | Joan. 11, 7. levioribus nunc breviter dicam, de gravioribus fusius in posterum. Primo igitur sic eum accusat. Nescio quos, ¡L quit, evangelistas carpit in 1 Joan. [XXXV] quasi antiquæ legi nimis addicti præcepta nova repu diarent. Sed equidem miror, ut dicam id quod res est Didymo talia objici. Affert ibi Didymus ipse hæc Epistolæ, quam explanat, verba: Charissimi, non novum mandatum scribo vobis 17. etc. Tuin ea sic explicare aggreditur: Quia forte derogabant aliqni evangelistæ tunc doctrina, tanquam heri et nuper inceptæ, docet quia mandatum scribit non tunc pri mitus kominibus datum. Quis porro non videt, vo cabulum, evangelistæ, non esse hic nominativum pluralem casum (pudet me, lector, ad grammatica te revocare), sed esse genitivum singularem, quo Joannes ipse Epistolæ illius auctor designatur? Ait secundo Basnagins·‹ Homines pravos, et jam æterno damnatos supplicio pœnitentiam olim acturos, ut et dæmonas, credidit... Quinimo de conversione diaboli, quasi jam facta, loqui videtur (in Ep. Judæ, p. 88): Ostenditur enim ex communi sensu, quem habemus de cunctis animabus, quoniam cum sint liberi arbitrii, et conversio sit facta diaboli, quod non sit malus. Sed hic quoque te miror, Basnagi, nec vocabulum conversio intellexisse, el, quod pejus est, Didymi verba tam infideliter pro ferre. Ea sic se habent: Nec est diabolus terrena substantia; habuit enim aliquando divinam gloriam, et sanctam Dei scientiam, licet conversus de magni tudine tanta ceciderit. Ostenditur itaque ex commu ni sensu, quem habemus de cunctis rationalibus, quoniam, cum sint liberi arbitrii, el conversio sit

LIB. li. facta diaboli, natura non malus est. Cur, quæso, dymum non modo non inficior, sed et addo, bis id addita vocula quod sententiam omnem perturbasti, ab eo affirmari in his etiam De Trinitate libris, pag. atque in Latinam Didymearum Enarrationum inter- 187, et segm. 67, seu pag. 181, not. Tuum er pretationem, quæ satis cæteroqui per se inelegans go erit ostendere, nd falso dici: ego sane qua ratio est, novum barbarismum invexisti? Cur loco vocis ne probare hoc possis, non video. Sin autem Didy Irationalibus, quæ naturas ratione non destitutas mi non sententiam redarguis, sed ratiocinationem, denotat, subrogas vocem animakus? Cur denique id redarguis quod non intelligis. Nec enim argu vocabulum, natura, quod nullo modo omittendum mentatur, ut tu putas, Didymus ad hunc modum. erat, omisisti? Falsum sane est, diabolum non esse Judas erat ovis Christi: ergo non erat malus. Sed malum: sed verum est, diabolum non esse natura hoc pacto. Judas erat ovis Christi: ergo non erat malum. Illud falso tribuis Didymo; hoc vere dixit natura malus, sensu Manichæo; sed factus est post Didymus: eo enim sensu negat diabolum esse na- ea malus ex mutatione liberæ voluntatis. Quæ ar tura malum, quo natura malum eum dicebant Ma- gumentatio ab eo tantum despici potest, qui Mani nichæi, quos ibi refellit theologus noster: ita sci- chæorum systema ignoret. Id autem nunc exponere licet vult ipsum esse malum, ut ex electione malus factus sit, non ex necessitate naturæ suæ sit malus. Quod vero spectat ad diaboli conversionem, re ctissime eam admisit Didymus cum in allato loco, tum in opere, quod nunc edo, pag. 150 et sequenti, tum demum in libro De Spiritu sancto, num. 12 et alibi. Nec enim conversio, quam Græce τporty dicit Didymus, pœnitentiam tantummodo significat, ut tu putas, quod veteres Patres aut nou legeris, aut non intellexeris; sed quamcunque animi, aut voluntatis mutationem, sive mala fiat ex bona, seu vicissim bona efficiatur ex mala. Nihil ergo aliud vult ibi Didymus, nisi diabolum non esse conditum malum, sed prius fuisse bonum, tum factum esse malum, ideoque non necessario, sed libere. meum non est. Quarto Didymum ita carpit Basnagius. < Inter eas sententias, › quas nempe ex Didymno affert S. Maximus, ‹ legitur una vix admittenda, quam tamen Maximus sibi propriam facit: Peccata non ex vo luntate, lex condonat, et Deus pene despicit, ut qui sil clemens ac misericors, nec vel eorum, quæ volun taria sunt, immitis ultor exsistat.» Hactenus Basna gius. Ego vero antequam dico quid sentiam, Græca Didymi verba profero e Maximi sermone 55, pag. inquit, ánnvhs xal tŵv ¿xovolwv..... Reliqua desiderantur. Eamdem autem sententiam eodem modo affert ex Didymo Joannes Damascenus in Parallelis, tit. 21, pag. 520, nisi quod pro adjectivo éxoustwy legitur ibi adverbium Exovalwę, id est voluntarie. Tertio Didymum reprehendit Basnagius hisce ver bis: ‹ Judam optimum fuisse cum eligeretur a Chri sto, sed postea a recto tramite deviasse probabat ex eo, quod Christus miserit oves inter lupos. Ju dæi enim fuerunt illi rapaces lupi; oves vero apo stoli: Judas fuit ovis; debuit igitur inter bonos recenseri. › Ita Basnagius. Verum quo melius intel ligamus, si fieri potest, quid sit id quod ei non pro batur, Didymi verba exscribenda sunt. Is ergo libro adv. Manichæos, cap. 11, sic loquitur: ‹ Et de Juda scriptum est, quod esset filius perditionis. Sic enim Dominus de eo dixit: Nemo ex discipulis meis periit, nisi filius perditionis 18. Eum vocavit filium perditionis, quia fecit quæ digna interitu erant: non enim cum erat unus ex apostolis, et una cum illıs ministrabat Salvatori, talis erat; sed cum factus sensu carens? Combefisius quidem, cujus transla est proditor Filii Dei, et Magistri, amans argentum perditionis. Et quia non erat natura malus, pariter cum aliis discipulis omnibus audivit: Ecce ego mitto vos tanquam oves in medio luporum ". Si lupos di cit eos qui peccant; oves vero eos, qui virtuti ope ram navant; Judas autem natura malus erat, nou erat ovis Christi, quia non est aptus ad vacandum virtuti qui natura malus est.» Amabo te, Basnagi, quid his in verbis reprehensione dignum putas? Si illud crimini vertis Didymo, quod dixerit, Judam [XXXVI] fuisse bonum, cum erat unus ex aposto lis, et antequam Dominum proderet; id dixisse Di 18 Joan. xvu, 12. "Matth. x, 16. His præmissis, fateor equidem consuevisse Didy mum divinam clementiam valde extollere, ut ex his etiam De Trinitate libris cognosci potest. Sed alla tain a Maximo sententiam jure posse reprehendi inficias eo. Duas nempe ipsa habet partes. Prima quidem sic ad verbum convertenda est: Involun taria quidem peccata, et lex condonat, et Deus dissi mulat, cum sit benignus, non crudelis. At quis ob hæc Didymum insimulet? cum de peccatis loquatur, quæ sint simpliciter involuntaria, non de iis quæ theologi appellant voluntaria in causa. Quod vero attinet ad alteram sententiæ partem, quis eam aut probare ausit, aut improbare, cum sit mutila et tione utitur Basnagius, ita sententiam perfecit ut ipsi placuit. Possem ego eodem jure aliter eam com plere, ac legere, exempli gratia: Kal Tŵy Exovolwy tijuwpóc koti, id est, et voluntariorum vindex est. Sed quidquid sit id quod suppleri oporteat, illud pro certo habere posse mihi videor, cum hæc Didymi sententia Maximo ac Damasceno, quos integram legisse verisimile est, probata fuerit, haud magni referre si non probatur Basnagio. Sed ab hisce jam tricis expediti ad graviora transeamus, reliquas Basnagii in Didymum accusationes meinoraturi suo Joco.

μm, ac de illo timore tantummodo loquatur, quo servi dominos juxta Apostolum timere de bent, aut non timere: revera enim non propter verbera, sed propter Christum heros servi timere debent. ab hominibus injiciatur, ut nos ab officio. deter-A (XL) duntaxat Didymus improbet passibilem, sive reant. Ita in eadem Enarratione, cui notula illa apposita est, cap. 3, pag. 64, ubi Petri verba Cujus estis filiæ, bene facientes, nec timentes ullam perturbationem 18, explanat in hunc modum: In vital mulieres, per bona opera matrem habere Sa ram, el super omnia consistere, nec habere timorem illum, quem rationabiliter perfecta charitas millit foras; quoniam pœnæ magis est, non Dei. Hunc enim per omnia divinus interdicit sermo, alicubi quidem dicens: Quis est, ut timeas hominem mortalem **? ' alicubi autem: Nolite timere eos qui occidunt cor pus *; › et alia his vicina. Et apud Joannem Da mascenum in Parallelis pag. 307, ita loquitur idem Didymus: Fieri non potest, ut qui vere timet Deum, meticulosus sit, cum dictum fuerit: Præter ipsum ne limeas alium,» Quæ cum ita sint, apparet jam, ut reor, rectis sime Didymun de timore servili locutum esse. At non ita loquitur, inquies, in loco, quem notularuin auctor reprehendit. Antequam respondeam, ac lo cum ipsum afferam, duo animadvertere necesse est primo Enarrationes illas esse non niodo in eleganter conversas e Græco, verum etiam sive vetusti amanuensis, sive typographorum incuria, sive alia de causa, mendis refertas: hanc itaque a lectore veniam peto, ut eum locum a me non ostentationis causa, sed quod ita necessitas ferat, emendatum afferri patiatur. Deinde sæpe contin gere notandum est, ut in vetustis membranis voces Deus ac Dominus inter se confundantur, quemad modum norunt qui in iis versati sunt; imo sæpius factum esse, ut ubi membranæ habebant Dominus, typographi impresserint Deus, et viceversa: quod compendiarias utriusque vocis scripturas probe a se invicem non secernerent. Ilis adnotatis Didymi lo cum exscribo. Propositis itaque Petri verbis: Servi obedite cum omni timore dominis vestris ", etc., ita loquitur theologus noster: Non passibilem timorem servos habere præcipit apud dominos; hic enim ir rationabilis, et ad irrationabilia constitutus est; sed eum qui cum disciplina, el recta ratione consistit; cujus proprium est reverentia. Qui enim propter Christum et doctrinum ejus Deum (pro Deum puto scriptum fuisse in membranis dominum, id est he rum) timet, cum reverentia ei subjectus est: cum ille qui per (aut barbarus interpres, aut indoctus librarius posuit per pro propter) verbera, aliaque lor menta timet Deum (hic quoque pro Deum legendum puto dominum), passibilem timorem habere videt (pro videt lego videtur). Hac significatione et hic, post alia, utitur ad feminas dicens: Considerantes vestram in timore castam conversationem "., Et frequenter Scriptura hæc de timore tali modo perlo quitur. Ita se habet Didymi locus a censore repre hensus. Quid autem censoria virgula dignum insit in his verbis, non video: præsertim cum timore‹n CAP. IV. De hominis spiritu ab anima diverso. Didymum redarguit Gennadius in libro De eccle siasticis dogmatibus, quod tertium in substantia ho minės spiritum admiserit: sed spiritus, inquit, ipsa est anima, pro spiritali natura, vel pro eo quod spiret in corpore, spiritus appellatus. Reipsa vero etsi cum in libro Adv. Manichæos, tum in libro De Spiritu sancto, num. 54 docuerit Didymus, vocabulo spiritus ani mam interdum significari; quin tamen tria ipse In homine distinxerit, corpus, animam et spiritum, dubitari nequit. Ut enim libri 11 De Trinitate, ca put 31 prætermittam, ubi sententiam hujusmodi indicat potius, quam amplectitur; apertissime pro ea pugnat in libro De Spiritu sancto, num. 54, 55 et 59, eandemque manifesto admittit apud Corderium in Catena ad vers. 14 psalmi L, pag. 1002: etenim in Psaltis verbis, Spiritu principali confirma me, intel ligi posse ait nomine spiritus aut Spiritum sanctum, id est hominis spiritum, qui in ipso est, ab hominis anima distinctum. At sententia hujusmodi non Gennadio solum displicuit, sed et sancto doctori Thomæ, qui in Explanatione Epistolæ 1 Pauli ad Thessal. ad hac verba: Ut integer spiritus vester, el anima, el cor pus.... servetur, sic loquitur: Occasione verborum is!orum dixerunt quidam, quod in homine aliud est spiritus, et aliud anima; ponentes duas in homine animas: unam quæ animat, aliam quæ ratiocina tur. Et hæc sunt reprobata in Ecclesiasticis dogma tibus. Unde sciendum quod hæc non differunt se cundum essentiam, sed secundum potentiam. In anima enim nostra sunt quædam vires, quæ sunt actus corporalium organorum, sicut sunt potentiæ sensitivæ partis. Aliæ sunt quæ non sunt actus la lium organorum, sed sunt abstractæ ab eis, sicut sunt potentiæ intellectivæ partis: et hæ dicuntur spiritus, quasi immateriales, et separate aliquo modo a corpore, in quantum non sunt actus corporis: et dicuntur etiam mens.... In quantum autem animat, dicitur anima, quia hoc est ei proprium. Hactenus S. Thomas. Jam vero quamvis huic opinioni Didymum ad hæsisse concedamus, quod a nemine, qui sincere agat, negari potest; æquitatis tamen amor ac ve ritatis id a nobis exposcit, ut nonnulla hic animad vertere ne omittamus, quæ ipsum valeant ali quantu.am excusare. Primum enim longissime is abfuit ab illa bæresi, quam Apollinarius eadem fere opinione abusus excogitavit: qui cum in ho mine tria et ipse distingueret, corpus, animain, 28. Petr. 6. 19 Isa. LI, 12. 30 Matth. x, 28. " 1 Petr. 11, 18. Petr. 11, ** I Thess. v, 23.

et Adyov, id est mentem, seu rationem; duo qui- vel certe spiritum, animam debemus accipere. Et in dem priora a Verbo assumpta fuisse fatebatur, Comment. in Epist. ad Ephes. lib. 1, cap. 4, pag. mente autem Christum caruisse contendebat, ejus que animam &λoyov, id est, ratione destitutam ap pellabat. Atque hanc fortasse Apollinarii senten tiam spectabat Michael Glycas, cum in Quæstio nibus Biblicis necdum editis quæstione 20, pag. 262 codicis Naniani scripsit: 'H aïpeais fof ex piwy id est, hæresis quæ hominem ex tribus rebus coalescere dicit, corpore videlicet, anima rationis experte el anima intelligente. ex 632: Signati autem sumus Spiritu Dei sancto, ut el spiritus noster et anima imprimantur signaculo Dei. Et cap. 5 ejusdem libri pag. 648: Necnon et illud est disserendum, quomodo uni alque eidem dicatur quasi viventi, ‹Surge qui dormis ", > el quasi mor tuo, Exsurge a mortuis ". Igitur quia et spiri tus est hominis, quem semper in bonam partem scri plum meminimus, et anima, cujus et infirmitates, et mortes legimus peccatorum; id quod nunc dicitur, ‹ Surge qui dormis, referatur ad spiritum: et quod sequitur, Exsurge a mortuis, animæ co aptetur. Anima enim quæ peccaverit, ipsa morie tur › Spiritus autem mortem nunquam omnino legimus. Demum in epistola 120, ad Hedibiam, exponens Hieronymus ipse allata Pauli verba Ut integer spiritus vester, et anima, et cor pus 38, etc., post explosam hæreticorum explica tionem, quatuor alias affert interpretationes, atque inter cæteras Didymi etiam opinionem. Illa qui dem, quam Hieronymus ipse amplectitur, in eo sita est, ut spiritus nomine Paulus non Spiritum sanctum, ut volebant hæretici, sed Spiritus saneti dona designet. Quam vero Didymus probavit, una est ex tribus, quas hisce verbis exponit sanctus do ctor: Multi simpliciter hunc locum de resurrectio ne intelligunt; ut et spiritus, et anima, et corpus in adventu Domini integra conserventur. Alii ex hoc loco triplicem in homine volunt affirmare substan tiam: spiritus, quo sentimus; animæ, qua vivimus; corporis, quo incedimus. Sunt qui ex anima tantum, et corpore subsistere hominem disserentes, spiritum in eo tertium non substantiam velint intelligi, sed efficientiam, per quam et mens in nobis, et sensus, et cogitatio, et animus appellantur, el utique non sunt tol substantiæ, quot nomina. Cumque illud eis oppo situm fuerit ", ‹ Benedicite, spiritus et animæ ju storum Domino, › Scripturam non recipiunt, dicen tes eam in Hebraico non haberi. Nos autem in Deinde sententiam suam clare nusquam explicat Didymus. Nam spiritum quidem hominis a Scri ptura sæpius memorari ait, eumdemque spiritum tertium quiddam in homine, præter animam et corpus, esse contendit, duobus potissimum Pauli testimoniis innixus, quorum primum in Ep. I ad Thessal. cap. v, vers. 23, sic se habet: Ut integer spiritus vester, el anima, el corpus..., servetur; al terum vero in Ep. I ad Cor. cap. 11, vers. 11, stat, et est hujusmodi: Quis enim scit hominum ea quæ sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in eo est? At quid bujusce spiritus vocabulo intelligen dum velit, non declarat. Quod si hominem tribus substantiis, corpore, anima rationali, et spiritu, constare [✗LI] existimasset, rejicienda profecto hujusmodi opinio foret; sed ita eum sensisse, haud scio an tuto affirmari possit. Potuit enim spiritus nomine animum ab anima rationis experte distin ctum intelligere. Quæ si fuit ejus opinio, non vi detur tam confidenter improbanda, ut eam ¡m probat Gennadius. Lactantius sane in libro De opificio Dei cap. 18, non tam facilem solutu censuit quæstionem, qua quæritur, utrum auimus idem sit cum anima. Sequitur, inquit, alia et ipsa inextri cabilis quæstio: idemne sit anima, et animus; an vero aliud sit illud, quo vivimus, aliud autem quo sentimus, et sapimus. Non desunt argumenta in utramque partem. Potuit etiam vocabulo spiritus non tertiam quamdam substantiam intelligere Di dymus, sed λóyov, id est mentem, aut aliud quid piam ab anima distinctum non ea distinctione, per quam substantia distinguitur a substantia, sed qua modus distinguitur a substantia, sen qua rei modus distinguitur ab ipsa re, cujus est modus. Verum quæcunque fuerit theologi nostri senten tia, eodem quo ipse modo ct Augustinus, et Hiero nymus locuti sunt. Nam ille quidem in tractatu De Symbula tria in homine distinguit, spiritum, animam, et corpus. Hic vero lib. 11 Comment. in Amos cap. 5, pag. 279, sic loquitur: Iste qui ‹ creat spiritum; › quem in hoc loco non Spiritum sanclum, ut hæretici suspicantur; sed ventum in telligimus, sive spiritum hominis; quia ‹ nemo scit quæ sunt in homine, nisi spiritus qui in eo est 361 Cor. II, 11. Ephes. v, 14. præsenti loco, ut supra diximus, spiritum, qui cum anima et corpore integer conservatur, non substan tiam Spiritus sancti, qui non potest interire, sed gra tius ejus, donationesque accipimus, quæ nostra vel vir tute, vel vitio et accenduntur, et exstinguuntur in nobis. CAP. V. De processione Spiritus sancti. Catholice Didymum de processione Spiritus san cti sensisse, quod hunc non a Patre solum, sed et a Filio procedere docuerit, tam certum est quam quod maxime. Quid enim clarius, magisque Pho tianorum blasphewiæ contrarium, quam quæ in li bro De Spiritu sancto hac de re legimus? Numero quidem 34 ejus libri Filium de Spiritu sancto sie lo quentem inducit: Ex Patre [XLII] et me est: hoc enim ipsum quod subsistit, et loquitur, a Patre, et me illi ext. Numero autem 37, sic loquitur: Neque enim quid aliud est Filius, exceptis his quæ ei dantur a » Dan. I, 16 ibil. 17 Ezech. xviii, 20. 38 | Thess. V,

Patre; neque alia substantia est Spiritus sancti, tem, sive initium fidei? Ab eo sane, qui ante scri præter id quod datur ei a Filio. At in libris De Trinitate, inquies, sæpius ait Di dynus Spiritum sanctumn a Patre quidem proce dere, in Filio autem aut apud Filium manere. Ve rum hæc item ut alia ejusdem modi, quæ regerere quis posset, satis jain tractata ac diluta sunt a me in epistola ad præclarissimum præsulem Joannem Ar chintum. Nempe dum ait Didymus, Filium manere apud Patrem, nihil aliud vult, nisi eam indicare, quam theologi vocant divinarum personaruin cir cuminsessionem. Idque ex eo etiam confirmare li cet, quod libro 11, pag. 300, aperte dicat, Spiritum sanctum manere apud Patrem; nec enim apud Pa trem ita manet profecto, ut ab ipso Patre non procedat. CAP. VI. De divina gratia. bebat, quam fidem incipientem Semipelagiani a ſide adulta, ut sic loquar, secernerent, et hanc, non il lam divinæ gratiæ tribuerent, exigi jure non po test, ut apertis verbis dicat, ex divina gratia esse non incipientem modo, sed et provectam fidem. Secundo docet, gratiam nobiscum cooperari. Nam capite Enarrationis in Epist. Jacobi: Qui fruitur, inquit, corona deliciarum, et qui habet gra tiam Dei cooperantein, coronam grutiarum percipit.» Similique modo in catena Corderiana ad vers. 11 psalmi L, pag. 993: Thy OɛOÙ JUVÉpystav, id est Dei cooperationem, seu gratiam cooperantem, ex qua vir tus sit, agnoscit, ut patebit ex verbis mox afferendis. Tertio docet, non viribus nostris, sed divinæ gra tiæ tribuendum esse, si non delinquamus. Nam in citato catena Corderianæ loco sic loquitur: Ne, si non delinquerent, propriis viribus, non vero BεOÛ ouveρyɛiд, id est Dei cooperationi, virtutem ascribe rent. Et capite 5 Enarrationis in Ep. 1 Joannis ex plicans hæc verba, Qui natus est ex Deo, serval se metipsum, et malignus non langit eum, aperte ait, hominem non solis suis viribus, sed per gratiam servare se a peccato; nam ut custodiæ nostræ di vina [XLI] custodia adjungatur necessarium esse affirmat; sic enim loquitur: Si quis autem semel ipsum serval, orat divinitus custodiri, ut intactus per maneat a maligno. Præceptum namque custodiæ, quæ studio nostro fit, hoc est quod ait: «Custodi tuum cor"; el post pauca: ‹ Custodite vos ab ido lis ., Custodiæ vero divinæ exemplum est quod ait: ‹ Domine, servabis nos, et custodies nos. › Et il lud: Sub umbra alarum tuarum protege me Et illud: Pater sancle, custodi eos ' Cum ante exortas, damnatasve Pelagianorum ac Semipelagianorum hæreses obierit Didymus, mirum nemini videri debet, si ita caute de divina gratia locutus ubique non sit, ut ii qui post Pela giana tempora scripserunt. Nimirum nonnulla in eo reperiri candide fateor, quæ si quinto, aut sexto Ecclesiæ sæculo dictata forent, vix ac ne vix qui dem a Semipelagianismi labe immunia sincero theologo videri possent. Verum sæpe contingit, ut una eademque locutio non eamdem semper vim habeat, ac sententiam, sed diversis temporibus di verso modo accipiatur. Quid ergo miremur, si de eo quidem maxime sollicitus semper fuerit Didy mus, ut arbitrii libertatem astrueret, eamque ita defenderit, ut divinæ gratiæ necessitatem non sem per expresse nominarit, sed lectori aliquando sub intelligendam reliquerit; cum ea floruerit tem pestate, qua Manichæi quidem libertatem arbitrii de medio tollentes Ecclesiain vexabant, Pelagius vero libertatem arbitrii nimis extollendo, divinæ gratiæ ad bona ac salutaria opera perpetranda ne cessitatem nondum sustulerat? Quæ cum ita se habeant, nullus, ut reor, Didymi locus theologo æquitatis amanti talis videbitur, ut persuadere valeat, Didymum erroribus, qui in Pela gio aut in Semipelagianis postea damnati sunt, ad basisse. Ac in his quidem De Trinitate libris nihil tale exstare, satis a me ostensum puto cum in epi stola, quam paulo ante memoravi, tum in adnota tionibus pag. 11 et 270. Quod vero spectat ad alia Didymi opera, id ipsum nunc breviter demonstran dum est. Sed antequam hoc præstem, quatuor pro ponere placet effata, sive dogmata, quæ ab eo po tissimum inculcata animadverti. Primo nempe docet, fidem esse ex divina gratia. Id aperte tradit cum in libro De Spiritu sancto, num. 9 his verbis: Fidei effectus est particeps, quæ ex Spiritu sancto venit; tum in loco, quem mox afferam ex pag. 189 catene in Joannem. At fidei nomine quis neget designatam ab eo fuisse etiam fidem incipien ** I Joan. v, 18. * Prov. iv, 23. * Ezech. xiv, 6. Demum omnia omnino opera, quæ ad salutem conferant, ideoque etiam initium fidei, ex divina gratia esse pluribus in locis asseverat. Ita in Corde riana catena ad vers. 20 psalmi xc pag. 936 Curam, inquit, nostri habes, Domine. Unde si quid adest nobis boni, scimus id ipsum, quantumcunque est, a te etiam exsistere. Et lib. 11 De Trin. pag. 167 hæc habet Quod nempe sine Spiritus sancti adventu nulla nobis ad Deum sit vis aut spes. Et pag. 282 affirmat, nullum creaturam bonum habere sine Spi ritu sancto. Acdemum in libro De Spiritu sancto num. 44, hæc dictavit: Dominus videlicet noster, atque Sal vator infert nobis secundum misericordiam suam omnia quæ nos provehant ad salutem. Quis ergo inficie tur jam recte Didymum de necessitate divinæ gra tiæ sensisse? Videndum tamen adhuc est quænam ipsi exprobrari posse videantur, aut exprobrata jam fuerint ab aliquibus. Quatuor autem, ni fallor, hæc potissimum sunt. Primum exstat in catena in Joannem pag. 189, ubi explicans Domini verba, Umnis qui audivit a Patre, et didicit, venit ad me, quæ in Joanne exstant cap. vi, vers. 45, sic loquitur: Kat' ɛlxóva xal * Psal. x1, 8. ** Joan, xvi, 41.

Quoniam nonnu..1, qui negligenter in studio per- tionem, ostensum a me fuit in not. ad pag. 257. Quis ſectæ virtutis versantur, fieri posse negant, ut homo inculpabilem vitam agat; præsenti loco Scripturæ confutari possunt, quo Dorcas plena fu'sse dicitur bonis operibus omnibus, el erogatis in pauperes elee mosynis. Qui enim ita vitam instruit, eum sine sor dibus vivere consequens est, vero non miretur, eum Didymo errorem tribui a Basnagio, quem aperte explodit ipse Didymus cum in libro adv. Manichæos, ut monui pagina jam ci tata, tum capite 5, 19, Enarrationis in Epistolam primam Joannis, ubi explicat hæc verba: Totus mundus in maligno positus est. Horum enim inter pretationer sic exorditur: «Mundus, id est, mundi amatores maligno ortui suut subjecti. Totus, ait, quod omnes sub peccato nascimur, quoniam ipse ortus in vitio est. Quid amplius exigi ab eo potest, qui tum hæc dictabat, cum peccatum originale nec dum negaverant Pelagiani? At ne hæc quidem censuræ digna existimo. Ab illo enim dicuntur, qui aperte docuit, ut jam mo nui, non posse hominis vitam ad perfectam legis zor mam exigi. Quapropter cum hominem inculpabilem vitam agentem hic nominat, non eum intelligit, opinor, qui in nullum unquam ne veniale quidem vel levissimum peccatum labatur, sed qui graviter quidem nunquam, venialiter autem multo rarius delinquat, quam cæteri vulgo homines. Quanquam Eramus natura filii iræ, ita accipit Didymus in posse hominem justum, cum gratia extraordinaria, vitare omnia peccata etiam venialia, ne ipse qui dem Augustinus negat. Qui dicunt, inquit libro 11 De peccatorum meritis et remissione cap. 6, segm. 7, esse posse in hac vita hominem sine peccuto, non est eis continuo incauta temeritate obsistendum. Si enim posse negaverimus; et hominis libero arbitrio, qui hoc volendo appetit, et Dei virtuti vel misericordiæ, qui hoc adjuvando efficit, derogabimus.... Si a me quæratur, utrum homo sine peccato possit esse in hac vita, confitebor posse per Dei gratiam, et libe rum ejus arbitrium. Imo aliquos reipsa fuisse, vel esse homines justos sine peccato, præter Christum Dominum, ac B. Virginem, confidenter negare non audet in libro De perfectione justitiæ, cap. 21, segin. 44. Scio enim, inquit, quibusdam esse visum: quo rum de hac re sententiam non audeo reprehendere, quanquam nec defendere valeam. CAP. VIII. De cœlis. Cœlos anima intelligentiaque præditos esse, adeo aperte negat Didymus lib. 1 De Trin., pag. 97, et lib. 1, pag. 192, ut jure statui posse existimem, ipsum Origenianis hac in re nequaquam suffraga tum esse. Quid ergo sibi vult, inquies, cum ait lib. 11, pag. 114, cœlos a Spiritu sancto corrobora tos esse, atque sanctificatos? Respicit ibi, atque adeo explicat Psaltis illud: Verbo Domini cæli fir muli sunt 50, etc. Eum vero locum accipi posse cum de cœlorum substantia,`tum de angelis cœlorum in colis, docet ipsemet lib. 11, pag. 174. Itaque cum cœlos quidem vocat res inanimatas, et creaturas ir rutionales, de cœlorum substantia loquitur; cum vero eos a Spiritu sanctificatos dicit, alteram se quitur interpretationem. Lege, quæso, quæ scripsi not. ad pag. 87 et 114. [XLVII] Cap. IX. De peccato originali. Inter cæteros errores, quos Didymum in Enarra tionibus, atque in libro adv. Manichæos docuisse suspicatur Jacobus Basnagius, hunc etiam recen set, quod peccatum originale negasse videatur. Sed injustam plane ac falsam esse bujusmodi accusa 5º Psal. xxx11, 6. Ephes. 11, 3. Sed argumentum paulisper expendamus Basnagit, quod is affert in hunc fere modum. Pauli verba, libro adv. Manichæos, ut vocem natura significare dicat vere. ‹ At qúoɛt, inquit, nequaquam significat vere. et Apostolus voluit, nos Dei vindictam ob pec catum originale mereri; quod tamen ibi Didymus non commemorat, ideoque peccatum originale ne gasse videtur. › Sed Hieronymus quoque libro 1 Comment. In Epistolam ad Ephesios cap. 11, ea Pauli verba sie exponit, ut neque peccati originalis mentionem fa ciat, et vocabulum qüset ambiguum esse affirmet, ut verti etiam possit prorsus, sive omnino. Nunquid ergo Hieronymum quoque inter eos numerabimus, qui tam turpiter errarunt, ut peccatum originale non agnoverint? CAP. X. De animarum præexsistentia. Origeniano de animarum præexsistentia errore infectum fuisse Didymum, adeo clare testatur mul tis in locis Hieronymus, ut dubitare omnino non liceat, quin ipse a sancto doctore, ut pravæ illius doctrinæ patronus habitus fuerit. Ut enim ea præteream quæ de Didymno scripsit ille lib. 1 adv. Rufinum, segm. 6, et lib. 11, segm. 16, ac lib. 11, segm. 12, quid apertius his quæ legimus segan. 28 libri tertii? Rutinum ibi sic alloquitur: Hinc est et illa tua arcana interrogatio, quare moriantur infan les, cum propter peccata, corpora acceperint. Exstat liber Didymi ad te, quo sciscitanti tibi respondit, non eos mulla peccasse, et ideo corporum carceres 'antum eis leligisse sufficere. Quapropter Didymum ab Ori genismi labe defendere nemo potest, quin probet aut Didymi scripta, ob quæ ipsum Hieronymus ac cusat, ab Origenistis corrupta, vel ficta fuisse, idque Hieronymum ignorasse: aut id Hieronymo propo situm fuisse, ut Didymum calumniaretur: aut deni que illum Didymi mentem probe non assecutum, ea Origeniano sensu dicta existimasse, quæ catholico dictaverat Didymus. Quorum primum ne verisimile quidem videtur: alterum dici non potest quir. maxima maximo doctori, sanctissimoque viro inju ria temere inferatur: tertium vero nulla omnino ratione confirmare jam licet, quod et pleraque Di

sunt, et terreni indutos imagine. › Ita Didymus. Qui vero notas in margine adjecit: Caute lege, in quit, nam subdole videtur insinuare hæresim Origenis de præcexsistentia animarum ante corpora, el mun dum visibilem. dymi scripta interierint, et circa quintæ synodi habitatores terræ: rapientes utique ea quæ terrena tempora, ac post eam synodum quamplurimi, qui bus fortasse ea legere datum erat, eamdem, quam Hieronymus, Didymo notam inusserint. Quæ cum ita sint, in dubium revocari non potest, quin aliqua saltem ex Didymi scriptis, quæ interciderunt, Ori geniana labe inquinata fuerint: ac illud tantum no bis integrum est quærere, utrum hujusmodi sint etiam quæ supersunt. Itaque, ut in præexsistentia animarum sistamus, nullum ejus vestigium neque in libro adv. Mani chæos, neque in libro De Spiritu sancto, nec in fragmentis, quæ Didymo in Catenis tribuuntur, observare me memini. In libris vero De Trinitate nonnullæ quidem occurrunt locutiones, quæ ad Ori genianuin hunc errorem referri queant, cujusmodi est illa quæ pag. 248 legitur: Pro terra rursus do nat cœlum; sed singulas catholico sensu commode accipi posse ostendi, ni fallor, in notis, ut videre licet pag. 87 et 114, [XLIX] 314 et 248, aliisque locis ibi indicatis. Quin vel ipse Augustinus post damnatum jam ab Ecclesia Origenismum, cum quadam ex hujusmodi locutionibus usus esset, eam in Retractationibus lib. 1, cap. 1, sibi qui dem non omnino arridere indicat, sed ut absur dam non respuit sic enim eam retractat: ‹ Alio loco cum agerem de animo, dixi: Securior rediturus in cœlum. Iturus autem, quam rediturus, dixissem securius, propter eos qui putant animos humanos pro meritis peccatorum suorum de cœlo lapsos sive dejectos, in corpora ista detrudi. Sed ego propter ea non dubitavi dicere, quia ita dixi, in cœlum, tanquam dicerem, ad Deum.. Et in libro Ec clesiastæ scriptum est: Spiritus revertatur ad Deum, qui dedit illum **. Reliquum est ergo ut quæstionem hanc omnem ad Enarrationes contrahamus: in his enim eum, de quo loquimur, errorem nonnulli se detexisse ar bitrati sunt. Locus autem, quem reprehendunt, ex stat initio Enarrationis in primam Petri Epistolam, ubi explicatis litteraliter bis verbis, advenis disper sionis Ponti, in brunc modum pergit: ‹ Si quid au tem supra textum hic potest intelligi, animadver tendum est hoc de animæ ratione, quasi advenam cam velit agnosci. Unde etiam dictum videtur: Pe regrinus ergo [legendum, ego] in terra, et advena, sicut omnes patres mei". Et iterum: Heu me! quoniam incolatus meus prolongatus est ". Advenæ siquidem fiunt hominum animæ corporibus copu latæ, dum in eis temporaliter esse constituuntur. Nam si essent ex ea substantia, vera corpora es sent habitatrices terræ. Denique animæ habentes compassionem carnis, esse in habitatione carnea nuncupantur, et velatione, quanquam advenæ sunt in terram [lego, in terra], sed magis assimilantur indigenis. Unde et terrores inferuntur [respicit Di dymus versiculum 13 capitis vi Apocalypsis] super * Eccle. XII, 7. 53 Psal. xxxvm, 13. Sed equidem, ut verum fatear, cur non possint catholico hæc sensu accipi, non video. Nulla enim hic præexsistentiæ, nulla præcedentium peccatorum mentio, sed temporanee duntaxat animarum in corporibus habitationis: nec aliud spectare mihi videtur Didymus, nisi ut moneat, non esse ani mas ex terrena substantia; alioquin dicerentur non advenæ, sed habitatrices terræ; eas vero ani mas, quæ habent compassionem carnis, id est, quæ carnalia desideria, passionesque sectantur, indige nis potius quam advenis assimilari. Quid? quod absurdam Origenis de præexsisten tia opinionem aperte ibidem post paucissima verba commemorans Didymus, ita quibusdam eam tribuit, ut indicare videatur sibi illam non arridere, aut ita certe, ut illam ibi non amplectatur. Ut enim paulo superius diximus, afferens Pauli verba, Sicul elegit nos in ipso ante originem mundi esse sanctos sic ea exponit: Licet enim quidam dicant, quoniam semper et ante mundum rationabilium substantia sit; verumtamen prævidens Deus fidem, et actus homi num ….. præscienter elegit eos in Christo ante mundi originem. At si hæc ita se habent, qui fit ergo, inquies, ut Heronymus Origenianum de præexsistentia erro rem Didymo tribuat? Nempe Hieronymus ea Didymi scripta respicit quæ jam nulla sunt; nos vero ea duntaxat quæ adhuc exstant. CAP. XI. De carnis resurrectione. Transeamus modo ad carnis resurrectionein; nam de ista quoque perperam senserunt Origenistæ. De Didymo autem sic statuo: nullum exstare, aut nullum certe nihi notum esse locum, in quo de resurrectione ea docuerit quæ docuisse dicitur Ori genes. Cum enim in canonibus, sive anathemati smis contra Origenem sæculo sexto conditis accuse. tur ipse Origenes, aut saltem Origeniani, quod cor pus Domini post resurrectionem æthereum et sphæ ricum evasisse voluerint, ac nostra item corpora post resurrectionem ætherea fore, et [L] sphærica, imo tandem substantiam corporum in nihilum ab ituram censuerint; nihil tale unquam in ullo Di dymi opere invenire potui: quin e contrario in mul ta incidi loca, quibus satis aperte se catholicæ Ec clesiæ doctrinam sequi indicat. Unum exempli causa profero ex Corderiana catena in Joannem. Exstat vero pag. 159, ubi exponitur versiculus 29 quinti capitis, qui est hujusmodi: Omnes qui in mo numentis suns, audient vocem Filii Dei. Didymi au tem verba Latine a Corderio sic versa sunt: Illud, * Psal. cxix, 5. ³ Ephes. 1, 4,

‹ Omnes qui in monumentis sunt, idem est ac si modo deposita, ac demum iterum assumpta in re dical: Omnes mortui. Alioquin enim eorum qui a fe- surrectione. ris igneve consumpti sunt, corpora non resurgerent. Verum quandoquidem omnium mortalium futura sil resurrectio, illi etiam eorum, qui in monumentis sunt, numero censendi. Quod si contentiosius contra dicant, sciendum iis, sicut qui bona malaque perpe trarunt, non sunt corpora, quæ in monumentis recon dita sunt, sic neque Verbum prohibiturum ipsos quo minus corpora sua igni aliave ratione absumpla ré sumant. Quid clarius? Non ætherea, non sphærica assumpturos nos esse dicit corpora, sed à mup! † id est ea ipsa quæ ante obitum habebamus, etsi forte ab igne, aut alia quacunque ratione absumpta fuerint. Superest itaque tantum, ut potiora quædam Didy mi loca lectori exhibeam, ut judicare rueat, utrum orthodoxa sint, necne. Sed pergit loqui Didymus in bunc modum: Si quis vero hæc ex persona Davidis dici opinatur, desinat sese simpliciorum sententiæ de resurrectione opponere. Quamvis enim hi demonstrare ad oculum non possint quod credunt; pie tamen se gerunt, cum aiunt car nem resurgere, ut spiritale et incorruptibile corpus sit, sicut enim mortuus qui resurgil, post resurrectio nem vivus est, non vero mortuus; ita caro resuscitata post resurrectionem spiritale et incorruptibile corpus est. Iluic autem loco non dissimilis est alter, qui in extremis enarrationibus legitur, et est hujusmodi. ‹ Scriptum uamque de hujusmodi justis est (Dan. X!I!, 3): Fulgebunt sicut claritas firmamenti, et intelli gentes erunt sicut astra. Propterea namque sancti resurgentes a mortuis cum incorruptibili et spi rituali corpore, solis et lunæ, et siderum gloriæ comparantur. › Hisce autem in locis [LI] dum re surgentium corpora spiritalia et incorruptibilia vocat, respicit sine dubio Pauli verba: Seminatur corpus animale, resurget corpus spiritale”. Itemque illa: Et mortui resurgent incorrupti”. Primum desumo ex Niceta catena in Jobum, pag. 187, Græca tamen verba omittens brevitatis ergo ac ea Latine tantum, sed fideliter, et ad verbum a me conversa afferens. Explicat ibi Didymus nonum decimumque versiculum septimi capitis, ubi Græca translatio hæc habet: Si enim homo descenderit in infernum, non amplius ascendet, neque revertetur in propriam domum, neque agnoscet eum amplius locus ejus. Quæ dum exponit, sic loquitur: Alii vero di cunt: Non ut neget resurrectionem (Jobus), hæc di cit: sed ita loquitur primum quidem ut homines ca ducos esse ac debiles ostendat: deinde quia qui semel mortuus est, in hanc corruptibilem vitam non reverte tur, neque quisquam ipsum videbit ea facientem quæ facere consueverat. Itaque verbis illis, «Non amplius ascendet ex inferno, conjungenda sunt verba hæc, ‹ In propriam domum non revertetur., Ut sensus sit: Resurget quidem, non revertetur tamen in suam domum. Sed probabilis quidem est hæc interpretatio; verior autem est prior illa, quod nempe ignorabat justus (Jobus) quæ pertinent ad resurrectionem. Ita Didymus, nihil, ut opinor, affirmans, quod Ecclesiæ doctrinæ de corporum resurrectione adversetur etsi ex duabus, quas indicat, interpretationibus eam amplecti videatur, quæ minus probabilis est. Alter locus legitur tom. IV Anecdotorum Wolfii. Affert ibi Didymus ex vers. 26 capitis 11 Acto rum verba Psaltis: Insuper et caro mea requie scet (sive habitabit) in spe: tum hæc subjungit, quæ Wolfi translationem a me alicubi fideliter emenda tam sequens affero. Quoniam Jesus, in quantum mortem subiit, carnem, quam salutis nostræ causa assumpseral, deposuit, ut eam tertia die ex morte re suscitaret; merito hanc sui ipsius carnem in spe ha þitasse dicit; ob exspectationem scilicet [sive spem] resurrectionis, Hactenus Didymus nihil dicit non or thodoxum: nulla hic mentio ætherei, sphæricive corporis, sed unius tantum ejusdemque carnis, quæ primum a Domino assumpta fuerit, tum quodam 56 ] Cor. xv, 44 87 ibid. 52. Suspicionem tamen alicui, ne quid dissimu.em, movere potest quod carnem a corpore veluti distin guere videatur Didymus, dum ait, carnem resurgere, ut spiritale et incorruptibile corpus sit. Joannem enim Jerosolymitanum redarguit Hieronymus, quod de mortuorum resurrectione loquens, corporis, non carnis vocabulo usus esset: ex quo infert, euin de resurrectione idem cum Origene sensisse. Alia, inquit, carnis, alia corporis definitio est omnis caro est corpus, non omne corpus est caro. Caro est proprie quæ sanguine, venis, ossibus, nervisque con stringitur. Corpus quanquam et caro dicatur, inter dum tamen æthereum, vel aereum nominatur.... Vides, nos intelligere subtilitates restras, et arcana, quæ in cubiculis, et inter perfectos loquimini... Pa tet quare corporis, et non carnis resurrectionem di xeris: scilicet ut nos rudes carnem te dicere pula remus in corpore, et hi qui perfecti sunt, intellige rent carnem in corpore denegari.. In Symbolo fidei... omne Christiani dogmatis sacramentum, carnis re surrectione concluditur. Et tu intantum in corporis, et iterum corporis, et tertio corporis, el usque novies corporis vel sermone, vel numero immoraris, nec se mel nominans carnem. Hæc Hieronymus adversus Joannem, quæ in Didymum etiam convenire posse censeat quis. Verum antequam Didymum damnes, lector, æquum est, uthæc quoqueanimadvertas: primo, resuscitato rum corpora nec aerea, nec ætherea, nec sphærica ab ipso hic dici, nec alibi, quod sciam; secundo, hæc multo ante dictasse Didymum, quam subtilem istarı carnis a corpore distinctionem exposuisset Hierony mus, suspectumque reddidisset corporis vocabulum; tertio, ideo fortasse corporis potius, quam carnis

riam, sed, divinam gratiam; tum pro dictione gra- tamen delenti supplicio resipiscent unde ceciderunt. › tiam irrepsisse vocem gloriam: quo nihil facilius, cum in vestustis membranis compendiariæ utriusque vocis scripturæ parum a se invicem absint, ut sic loquar, ac valde similes sint. Quod si retinendum omnino quis velit vocabulum gloriam, Didymum divinæ gloriæ nomine non beatificam visionem de signasse respondebo, sed splendorem gratiæ ac do norum supernaturalium Satanæ a Conditore colla torum. Nam vox ¿¿§a, sive gloria sæpe a Didymo ita accipitur, ut claritatem splendoremque significet, sicut alibi monuimus: nec proprie sancti angeli [LIII] dicuntur habere divinam gloriam, id est beati ficam visionem sed frui divina gloria, aut notius cœlesti gloria. In altero autem loco, quem superius attigi mus, ideo sanctos angelos in beatitudine perseverare ait, ut puto, quod aut illos spectet quatenus in pa tria, non in via exsistentes; aut per anticipationem loquens beatitudinem vocet eum statum, in quo erant cum adhuc essent in via; aut demum quia creati sunt in beatitudine imperfecta, ut docet S. Thomas. In eodem sane libro De Spiritu sancio num. 61, statum ex quo excidit Satanas, exponens Didymus inquit: Unde et convertibilis (Satanas) a!que mutabilis, e sanctitate decidit alque virtute. Et in Enarrationibus ad caput 1 Epist. I Petri: In infinitum beatorum permanebit hæreditas. Ac de mum in libro adversus Manichæos cap. 1, diabolumi vocal principem malorum, et primum qui a virtute defecit: cap. vero 12: Factus, inquit, ut esset bonus, potestatem virtutis capiendæ imperfectam el mancam servavit (diabolus); potestatem vero vitii suscipiendi ad actum perduxit. Septimo, Verbi incarnationem non prius angelis, quam nobis notam esse factam, imo eam per nos angelis innotuisse docet lib. 1 De Trin., pag. 392. Quod tamen explicatione aliqua indigere nemo non videt, ne illud consequatur, ut beatæ Virgini ac pa storibus, quibus Salvatoris nativitas ab angelis nuntiata est, prius notam fuisse incarnationem vo luerit Didymus, quam Gabrieli archangelo, et ange lis, qui Salvatoris adventum Mariæ ipsi, ac pasto ribus annuntiarunt. Sanctus Thomas sane angelos a principio suæ beatitudinis præscivisse docet myste rium incarnationis, quoad substantiam tamen, non vero quoad oinnes circumstantias. Quæ sententia facile cum Didyini verbis conciliari potest. Octavo, de angelis lapsis duobus in locis loquens Didymus, aliquorum resipiscentiam, emendationem, ac salutem per Christum ab eis obtentam comme morat. Primus locus exstat capite 1 Enarrationis in Epistolam 1 Petri, et a Basnagio tom. I Lectt. An tiqq. Canisii pag. 199, sic redarguitur· ‹ Homines pravos, et jam æterno damnatos supplicio pœniten tiam olim acturos, ut et dæmonas, credidit (Didy mus). Nam licet, inquit, quidam angeli sint pravi, at Ita Basnagius. Sed integrum Didymi locum exscri bere operæ pretium est. Explicat ibi enarrator ver siculos 10, 11 ac 12 capitis primi, în quibus hæc inter cætera leguntur: De qua salute exquisierunt atque scrutati sunt prophetæ….. quibus revelatum est, quod non ipsis, robis autem ministrabant hæc, quæ nunc annuntiata sunt vobis... in quæ concupiscunt angeli prospicere. Postrema autem hæc verba ita in terpretatur: ‹ Sic exponitur, si quis existimaverit, quæsitam a prophetis salutem in fine esse mundi quod in omnibus, et in summo est appetitu; quando ipsius quidem causa alia cuneta fiunt, ipsum verð cujus causa nullius agitur.» [Mendosam hic esse le clionem perspicuum est: an delenda vox cujus? (a) } ‹ Non abs re est etiam intelligi de sanctis angelis, et simpliciter cunctis beatis rationalibus hoc di ctum, cum omnes appetitum habeant prospicere ea quæ in fine sæculi sunt agenda. Si vero alium quemdam statum fecerunt beatum (per ea quæ reve lata sunt a Spiritu sancto eis qui Evangelium sus ceperunt) præter eum qui ductus est [lego, dictus est]; dicendum est et concupiscere in eum prospi cere angelos, qui in transgressione quadam inventi sunt. Nam licet quidam eorum. pravi sint, attamen detenti supplicio, resipiscentes unde ceciderunt (quod etiam studiosis hominibus compromittitur), habebunt desiderium vel per fenestras ea respice re. Totum hunc locum attuli, ut videat lector, eum alicubi valde obscurum esse, sive id ex Latini interpretis barbarie repetendum sit, sive ex vetusto rum amanuensium, sive ex typographorum mendis.. Quocunque autem modo se res habeat, equidem ægre adducor ut credam genuinam esse lectionem vocabuli resipiscentes. Nonne multo concinnior sen tentia erit, si legerimus: respicientes unde cecide runt? Quis unquam audivit hujusmodi locutionem, resipiscentes unde ceciderunt? aut quidnam tandem valet? Cæterum sive respicientes [LIV] legendum sit, sive resipiscentes, falsum omnino est quod ait Basnagius. Didymus enim nec de hominibus repro bis, nec de dæmonibus loquitur, sed de quibusdam angelis lapsis, quibus Deus pœnitentiæ locum con cesserit, eo quod minus peccarint, sive in trans gressione quadam inventi sint. Multo enim clarius id ipsum affirmare videtur in altero loco qui exstat in eadem Enarratione, cap. 1II, að hæc Petri verba: Qui est in dextera Dei, deglu tiens mortem, ut vitæ æternæ hæredes efficeremur, profectus in cælos, subjectis sibi angelis, et potestati bus, et virtutibus. Ea enim sic exponit < Sicut per Filium Dei, quod Verbum est, seu Ratio, essen tiam cuncta rationalia, et ut essent, habuerunt; sic per eum omnium eorum salus effecta est. Qui enim [fortasse legendum, quia enim] non substantialiter, sed acquisitive sanctitatem habent, cum creaturæ sunt [videtur legendum, sint], jure purgatio facta est (a) Vide notas ad hunc locum in nova recensione infra. Edır

circa cuncta hoc modo habentia bonitatem. Unde nus, ut testatur Photius in Bibliotheca cod. ccxxxII. etiam sublimi ore [legendum puto, sublimiorem] cor rectionem suscipiunt. Pacificavit enim Jesus per sanguinem crucis suæ quæ in cœlis, et quæ in terra sunt 58, omne bellum destruens et tumultum. Mox etenim in descensu ejus, et nativitate facta de Vir gine dictum est: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax”. Concorditer autem et in præsentibus dictum est, quia, cum resurrexisset a mortuis, et sederet in dextera in excelsis, profectus in cœlum, subjecti sunt angeli ei, potestates atque virtutes. Sic ut enim homines abstinentes a peccatis, subjecti sunt; ita et superiora rationalia correcta spontaneis culpis, quæ [lego, quas] forsitan habuerunt, ei sub jecta sunt, completa dispensatione habita pro salute cunctorum. Possibile est autem aliquos hujusmodi spontaneis passionis voluntatibus abstinentes dicere, quia non omnino mutatio facta significatur subdito rum animalium superiorum. › Hactenus Didymus. Qui adeo perspicue hic loquitur, ut negari jam non possit, quin aliquos angelos spontanearum culparum reos, salvos per Jesum Christum factos esse existi maverit, ac purgatos atque correctos. Accusatus est S. Isidorus Pelusiota, pro quo Stepha num Gobarum Tritheitam, ut hoc [LV] ab eo cri men depelleret, scripsisse affirmat ibidem Photius cod. 232. Accusatus est S. Joannes Chrysostomus a Theophilo Alexandrino. Theophili vero liber contra Chrysostomum scriptus, Latine conversus est a S. Hieronymo, ejusque translationis fragmentum affert Facundus Hermianensis lib. vi, cap. 5. Accusatus ſuit denique, ne omnes enumerem, S. Hilarius Pi ctaviensis. Cum itaque omnes hosce de Origenismo injuria accusatos fuisse nemo jam dubitet, suspicari for tasse quis posset, Didymum quoque immerito de eodem accusatum fuisse; nam ante sextum Eccle siæ sæculum nullus omnino scriptor, præter S. Hie ronymum, hane ei notam inussit, ni fallor: sed con tra multi summis eum laudibus extulerunt, ut So crates, Sozomenus, Theodoretus. Mirum autem videri potest, quod nusquam eum reprehenderit magnus ille Origenistarum adversarius S. Epipha nius, neque in Epistola ad Joannem episcopum Jero solymitanum (etsi in ea de Origenistis loquens Ru finum, ac Palladium incuset), neque in Panario, ubi de omnibus hæresibus, ac præcipuis earum patro nis serinonen habet, neque in ullo alio opere. Quin illud etiam admirationem aliquam habere potest, quod neque Augustinus in libro De hæresibus Di dymum memoret, nec Gelasius apocrypha recen sens opera ullum Didymi opus nominet, neque Theophilus Alexandrinus Origenistarum, et Orige niani systematis damnator, mentionem Didymi un quam faciat in epistolis contra Origenem atque Ori genistas scriptis, ac in Nitrienses quidem monachos invehatur, neminem vero comimemoret, quem Ori genianis erroribus a Didymo imbutum affirmet. Imo ne in synodo quidem, quam in Nitria ad condem nandos Origenistas habuit ipse Theophilus, ulla Didymi mentio facta est: ut ex eo colligo, quod Hie ronymus in epistola 133 ad Ctesiphontem pag. 1023 et sequenti, multos enumerans, ac nominans, qui in eo concilio damnati sunt, Didymum non commemorat. Ex hoc tamen duntaxat loco jure inferri non po test, ut opinor, ei omnem Origeniani systematis ab surditatem probatam fuisse. Nam primo non de dæ monibus agit, sed de angelis lapsis, nempe non de omnibus lapsis angelis, sed de quibusdam. Deinde non de peccatis mortalibus, ob quæ inferni pœnas meruerint, videtur loqui, sed de culpis venialibus ut proinde tertium quoddam angelorum genus ad misisse videatur, qui medii sint inter sanctos ange los, et angelos reprobos, sive dæmones. In scriptis sane, quæ hodie supersunt, quæque ipse legerim, nusquam indicat, ni fallor, ullam ex reprobis crea turis ab inferni pœnis liberatam fuisse, aut libera tum iri: quin e contrario sæpius docet, ut superius dixi, reproborum supplicia fore sempiterna. Ideo autem in hanc de angelorum quorumdam emenda tione sententiam Didymum venisse conjicio, ut ma gis magisque sese Manichæis opponeret: mihi enim ipsius Enarrationes legenti vix alia de causa opus illud composuisse videtur, quam ut pestiferam istorum hæresim confutaret. Cum itaque Catholicis illud objicere, ac dictitare non cessarent Manichæi, dæmones esse natura malos, idque Didymus falsum esse ostendere vellet; eo adductus est, ut diceret, aliquos quidem ex angelis lapsis, quod minus, aut venialiter peccaverint, damnatos non esse, sed pœ nitentiæ locum relictum eis fuisse; alios vero, quod mortaliter peccaverint, et por xal ẞéбndot, ut ipse lib. 11 De Trin., cap. 6, p. 148 loquitur, facti fuerint,fæternis suppliciis cruciatum iri. CAP. XIV. De Origenismo generatim spectato. Plures quarti sæculi Patres de Origenismo accusa tos fuisse, pauci sunt theologi qui ignorent. Accusa tus fuit S. Gregorius Nyssenus, quem ab hac nota defendit S. Germanus patriarcha Constantinopolita 58 Culoss. 1, 20. ** Luc. 11, 14. At quamvis hæc ita se habeant, si probari tamen posset quod Baronius et Natalis Alexander aiunt, Melaniam seniorem Origenianis erroribus a Didymo imbutam fuisse, nullus jam relinqueretur de Didymi Origenismo dubitandi locus. Sed utrum id efficaci aliquo argumento confirmari possit, haud scio. Quid ergo tandem, inquies, statuendum est? Fuit ne Didymus Origenista, annon? Satis fortasse jam alibi quid mihi probetur, indicavi. Nimirum pro compertis hæc tantum habenda existimo, quæ ex veterum testimoniis constant in extremo hoc volu mine a me editis. Primo, Origenis eruditionem summum in modum mirabatur Didymus. Quis vero eam non miretur? Secundo, in iis omnibus quæ ad sanctissimam Trinitatem spectant, orthodoxus sine dubio exstitit, ipso id fatente Hieronymo, sed Orige

magni hac in re Nicephori auctoritas momenti est. Apud Evagrium enim legi profecto debet à rept non vero aut Etenim si rapà toútwv, aul tà napà toútwy legere quis velit, aut hiulcam ibi, aut inelegantem reddet Nicephori orationem. nis tamen quoad hæc propugnator apertissimus tis conjicere licet. Id autem, si sic se habet, haud fuit, quod eum de Trinitate catholice sensisse con tenderet. Tertio, in iis quæ exstant scriptis plures adhibet locutiones, quas antea Origenes usurpave rat, quæque etiamsi catholicum sensum habere queant, post Didymi tamen obitum suspectæ eva serunt, tum scilicet cum earum nonnullas quidem a Pelagianis, alias vero ab Origenianorum errorum patronis pravo sensu adhiberi compertum est. De nique cum sæculo quinto maximæ auctoritatis vir Hieronymus, et a sexto sæculo, sive a quintæ sy nodi tempore usque ad hanc ætatem alii plurimi, quorum verba in veterum Testimoniis, de quibus modo dicebam, legi possunt, Didymum ut Orige nistam habuerint, imo anathemate perculerint, du bitari merito non potest, quin ipse inter Origeni stas numerandus sit. Sed quo sensu, ut ita dicam, fuerit Origenista, id est, cum tot sint errores Origeni tributi, quibus nam adhæserit Didymus, haud scio an tuto definiri queat. Nam in scriptis quidem, quæ supersunt, vix ulla alia certo apparet Origeniana opinio, præter eam, quam capite superiori attuli, de angelis qui busdam, quorum lapsus ejusmodi fuerit, ut æternis suppliciis non statim cum reprobis angelis damnati sint, sed pœnitentiæ locus eis concessus fuerit. Ex omnibus autem veteribus scriptoribus, qui Didy mum Origenismi accusarunt, ne unus quidem est qui loca aliqua ex Didymo deprompta, atque Orige nistarum blasphemias continentia nobis reliquerit, . [LVI] imo ne unus quidem est (si Hieronymum exce peris, de quo mox dicam) qui eos saltem Didymi libros nominaverit, in quibus easdem blasphemias a Didymo doceri existimaverit. Fateor quidem, in Latina Evagrii scholastici in terpretatione lib. iv, cap. 38, legi: Retulerunt etiam iidem Patres multas alius Didymi, Evagrii, ac Theo dori blasphemias, quas studiose admodum ex eorum libris excerpserant. Sed verba hæc, ex eorum libris, de suo addidit Latinus interpres, cum in Græco fon te, ex quo locum attuli pag. 485, non legantur; is cnim habet non vero napu̸ toútwv, ut proinde vertendum potius sit qui studiose admodum quæ ad hanc rem [aut, quæ ad hos] spectabant, selegerunt: vel, quæ de his retule runt (nempe aut de Didymo, Evagrio, ac Theodoro Mopsuesteno, aut de his blasphemiis: ambigua est enim vox Græca) selegerant. Fateor etiam multis post Evagrii ætatem sæculis ea scripsisse Nicephorum, quæ Latinæ huic ipsius Evagrii verborum interpretationi consentanea sunt. Nam in testimonio, quod attulit pag. 496 ex libro XVII, cap. 27, sic loquitur Nicephorus: Hapà tŵy hoc est, Cum ipsas blasphemias ex iis, quæ perperam ab illis (Didymo nempe, Evagrio et Theodoro) scripta fuerant, collegissent. Verum citata Evagrii verba præ oculis hic habuisse, imo fere exscripsisse vide tur Nicephorus, ut ex utriusque locis inter se colla narra Solus ergo nobis modo relinquitur Hieronymus, quem certo constet non aliorum fidei, seu tioni innixum, nec fragmentis e Didymo excerptis, e quibus sæpe vera auctoris sententia colligi ne quit, Didymum ut Origenistam traduxisse, sed ex ipsis Didymi operibus, iisque genuinis (nihil est enim cur de hoc dubitemus) accusationem suam deprompsisse. Etsi enim quandiu in vivis fuit Didy mus, magnis eum laudibus extulerit, ac videntem prophetam, et Didymum videntem, et oculos haben tem sponsæ de Cantico canticorum, et magistrum suum eum appellarit, paucisque post ejus obitum annis sanctum Didymum ipsum nominarit, imo plu ribus annis post scriptos in Rufinum libros Didy muni memorans se illius amricum fuisse veluti glo riatus fuerit his verbis: Cujus nuper amicitiis usi sumus: in libris tamen contra Rufinum editis nou modo Didymum Origeniano systemate præexsisten tiæ animarnm imbutum fuisse affirmat, verum etiam libros indicat, in quibus hujusmodi systema ipse Didymus secutus fuerat, commentariolos scilicet in Origenis libros De principiis, a Socrate etiam me moratos, et librum ad Rufinum De morte infantium.. Quis autem negare ausit, locupletissimum testem esse Hieronymum, maximaque pollentem auctori tale? At Rufinus Aquileiensis, inquies, manifeste indi cat libro 11 Invectivarum sive Apologiæ'num. 43, immerito Didymum ab Hieronymo inter eos qui di versa ab Ecclesiis doceant, collocari. Fateor. Verum autequam solemni judicio Origenes Alexandriæ ac Romæ condemnaretur, hæc scripsit Rufinus, quod in ea tum esset opinione, ut censeret quæstionem de animarum præexsistentia ad fidem non pertinere, sed esse adiaphoram. Id enim aperte affirmat cum alibi, tum maxime in Apologia, sive Epistola ad Anastasium papam, ubi de erroribus in Origene ab llieronymo reprehensis loquens, catholicæ quidem Ecclesiæ dogmata esse profitetur et veram veræ carnis resurrectionem, et poenarum inferni æterni tatem; sed quod spectat ad animarum originem, tres ait esse sententias, quæ salva file defendi pos sint: primam scilicet de animæ diffusione per tra ducem; alteram, quod formatis in utero corporibus Deus quotidie faciat animas, et infundat; tertiam Origenis, quod facías jam olim, id est, tunc cum omnia Deus creavit ex nihilo, nunc eas judicio suo dispenset in corpore. Ex tribus autem hisce opinio nibus quam sequi debeat, se ignorare subjungit. Quapropter mirum non est, si Didymum nunquam contraria catholicæ Ecclesiæ [LVII] dogmatibus tra didisse ait Rufinus, etsi Didymus ipse Origenis opi

nionem de animarum præexsistentia aut defenderit, Origenismo infectos esse censebat, fidelibus denun aut saltem non omnino improbabilem esse duxe rit. Quod autem in eodem secundo libro, segm. 8, que ritur Rufinus, Hieronymum, dum Origenem ac Di dymum redarguit, reos nec interrogatos, nec respon dentes condemnare; et non solum non respondentes, sed nec præsentes; et non solum non præsentes, sed el mortuos; el non solum mortuos, sed et eos quos semper ante laudaverat; et non solum eos quos lauda verat, sed ei eos, quos secutus fuerat, et magistros ha buerat: videtur id quidem alicujus esse ponderis, sed tanti non est, ut certo ostendat Didymum no strum (nam de Origene loqui mei non est instituti) ab omni Origeniano errore alienum fuisse: fortasse enim commentariolos Didymi, quos diximus, librum que ad Rufinum nendum legerat Hieronymus, cum de ipso Didymo tanquam de theologo omni exce ptione majori locutus est, videntem prophetam eum nuncupans. Quanquam mihi de difficili hac quæstione cogi tanti illud in mentem venit, alia etiam nos posse via incedere, ac eo tandem pervenire, ut et Hiero nymum, et Rufinum, et alios Didymi cum lauda tores, tum vituperatores, et ipsum magna ex parte Didymum non sine verisimilitudine tueamur. Nimi rum cum Hieronymus ab iis, quos Origenismi insi mulat, Origeniana dogmata non palam, sed clancu lum disseminata fuisse affirmnet sæpius, Didymum vero usque ad annum Christi quadringentesimum nunquam non commendaverit; idcirco suspicor, ne in iis quidem Didymi scriptis, quæ interciderunt, Origenismum ita clare prædicatum fuisse, ut nul lus catholicæ interpretationi locus relinqueretur, etsi multæ in iis occurrerent locutiones Origenia næ. Id si verum esse ponamus, recte omnia se ha bebunt. Nam primo, desperata non erit Didymi cau sa, si nihil eum dictasse censeamus, quod ortho doxo sensu accipi non posset: in libro autem De morte infantium non tam ex sua, quanı ex Origenis sententia, de qua a Rufino interrogatus fuerat, lo cntum esse. Secundo, mirum non erit, si Didymum Hieronymus affirmaverit apertissime in Origenis scita concedere: eum enim plures locutiones ab Origene adhibitas, quales in libris de Trinitate nos inveni mus, in Didymo reperisset, quas ab Origenistis pravo sensu pronuntiari noverat; Didymum vero ipsum in iis quæ ad Trinitatem spectant, acerrimum Origenis defensorem esse constaret; nihil dubitavit, quin pravo sensu dictata forent quæcunque in Di dymi operibus sapiebant Origenismum: ex quo factum est, ut ipse utpote summo catholicæ fluei zelo inflammatus non modo Origenismum radicitus exstirpandum, atque ab Epiphanio, a Theophilo Alexandrino, et a Romano episcopo in primis con demnandum curaret, verum etiam omnes, quorum auctoritate sese tuebantur Origenistæ, quosque Rom. VIII, 3. tiaret, quo isti facilius sibi ab errore cavere pos sent. Tertio, excusandus in eo erit Rufinus, quod ægre ferret, eum tam aperte ut heterodoxum dam nari, qui Origenismum aperte non prædicasset, imo multa Origenianæ doctrinæ capita apertissime re jecisset. Denique ne illud quidem mirabimur, quod Didymum alii quidem, tametsi ab Origeniana do ctrina alieni, maxime laudaverint, alii vero eum contra vituperaverint. CAP. XV. De nuptiis. Hunc præterea Didymo errorem tribuit Jacobus Basnagius in Animadversionibus, pag. 199, quod nuptias Veteris Testamenti tempore malas fuisse do cuerit. Revera autem in libro adversus Manichæos cap. 9, ita de nuptiis loquitur theologus noster, ut, si oscitanter legatur ille locus, videri possit ita sensisse ut vult Basnagius. At mihi quidem ejus verba per pendenti (id enim theologum præstare oportet, qui de theologicis operibus judicium ferre, multoque magis qui ea reprehendere velit) videtur injuste accusari Didymus a Basnagio. Tuum erit, lector, judicare, uter Didymi mentem assecutus sit, Basna gius, an ego. Sed res altius [LVIII] repetenda est quo clariora sint quæ dicturi sumus. Inter cætera itaque argumenta, quibus exsecra biles Manichæi utebantur, quoddam erat ex illis Scripturæ locis deductum, in quibus caro peccati, aut corpus peccati nominatur: inde enim colligebant admittendam esse carnem natura, et necessario malam. Hanc rationem ut infirmet Didymus, osten dit carnem peccati dici non ex eo quod natura sit mala, sed quod homo ipsa carne abutatur ad pec candum. Hoc demonstrato locum Pauli affert, ubi Deus dicitur misisse Filium suum in similitudine car nis peccati *. ideo autem Christi carnem nuncupa tam ait similitudinem carnis peccati, quia etsi esset vera caro, non, ut volebant Manichæi, simulata, non erat tamen ex coitu. Quod si corpus ex coitu conceptum sumpsisset Salvator, existimatus utique esset, inquit, originali peccato et ipse obnoxius. His præmissis hæc subdit, quæ ex Turriani inter pretatione affero: ‹ Si vero dixerint, Si caro peccati est quæ ex conjunctione viri et ſeminæ nata est, ma læ sunt nuptiæ; audiant isti, quod ante adventum Salvatoris, qui abstulit peccatum mundi, si omnes bomines, sicut alia cum peccato agebant, sic etiam nuptias cum peccato habebant. Unde similiter de corporibus ex connubio natis intelligendum est juia post peccatum facta fuit conjunctio Adæ cum Eva, idcirco dicta est caro peccati [malim vertere. dicta sunt caro peccati]..... Verumtamen per adven tum Christi, sicut ab aliis rebus ablatum est pecca tum, sic etiam a nuptiis. Itaque nunc qui secundum Evangelium vivunt, habere possunt honorabiles nu plias et torum immaculatum.... Ex quo fit ut neque

peccatum sit conjugium. Aliter etiam dici potest in Abrahamo, aliisque sanctis ex Christi venturi magis physice. Divina quædam res est virginitas, et tanquam in virtutibus exsistit. Si quis igitur nuptias cum virginitate conferens, ipsas dicat peccatum esse, non absolute sunt peccatum: malum enin non comparatione boni malum est; siquidem per se tale est. › Hactenus Didymus: quem pravo hæc sensu dictasse equidem persuasum non habeo. meritis sed, ut ego censeo, nullam aliam ob cau ´sam ea verba adjecit Didymus, nisi ut alium Ma nichæorum errorem refelleret, qui nuptias omnes sive in Veteri, sive in Novo Testamento malas esse docebant. His præmissis, judicet lector, utrum alla tus Didymi locus merito accusetur a Basnagio. CAP. XVI. De Epistola secunda Petri. Secundam Petri epistolam in deuterocanonicis Scripturis numerari norunt theologi. Itaque si de ea hoc tantum dixisset Didymus, ipsam non esse in Canone, excusatione dignus foret: necdum enim in Scripturarum Canonem ab omnibus, nec solemni universalis Ecclesiæ decreto relata fuerat. Verum ipsam præterea falsatam dicit. His enim verbis enar rationem in hanc epistolam concludit: Non est igi tur ignorandum, præsentem epistolam esse falsa tam: quæ licet publicetur, non tamen in Canone est. Nam primo, quis credat eum, qui perpetuus Ma nichæorum adversarius fuit, nuptias damnasse, ut Manichæi faciebant, idque in eo libro quem scri psit adversus Manichæos? Secundo, sanctos Veteris Testamenti sanctis Novi Testamenti æquales esse vult Didymus, idque fuse probare nititur in Enar rationibus. At quis nescit plerosque saltem e sanctis Vetusti Testamenti viris uxore non caruisse? Ter tio, Græcum hujus loci textum non omnino since rum ad nos pervenisse perspicuum est: nam ubi Turrianus vertit: Audiant isti, quod ante adventum Salvatoris, qui abstulit peccatum mundi, si omnes ho mines et reliqua; quid, quæso, sibi vult vocula illa si? nonne perplexam reddit, imo hiulcam orationem? Eadem tamen est Græci etiam textus lectio. Itaque meo quidem judicio corruptus est, ac mendosus ea ipsa in parte, qua maxime innititur Basnagius. Quarto, si nuptias ante Christi adventum malas fuisse opinatus fuisset Didymus, continuo alteram responsionem non addidisset: Si quis nuptias cum virginitate conferens, ipsas dicat peccatum esse, nòn absolute sunt peccatum, etc. Postremo, quod caput est, postulat æquitas, ut tam turpis error Didymo non tribuatur, nisi saltem in allatis verbis, licet ali cubi mendosis, perspicue is appareat. Verum si at tente singula Didymi verba expenderimus, nullum inveniemus, quod eum condemnare nos cogal. Dum enim ait, Nuptias cum peccato habebant, nihil aliud denotat, ut puto, nisi peccatum originale, quod per Christum deletum est, ac deletur. Si enim verbis hisce indicaretur, malas olim fuisse omnes nuptias, sequeretur ut verba etiam quæ proxime antecedunt, Alia cum peccato agebant, significarent malas fuisse quaslibet illorum omnium actiones, qui ante Christi adventum fuere quo nihil non modo absurdius excogitari potest, sed ne Didymo quidem magis contrarium. Nam et sanctos Veteris Testamenti falsare conati sint; quin etiam exemplaria sic fal laudat in omnibus qui exstant libris; et omnem quoad hoc dubitationem tollunt quæ in Enarratio nibus ad caput 1 Epistolæ I Petri disserit ipse Di dymus de duplici Christi adventu, sensibili altero, altero intelligibili, cujus participes fuisse [LIX] ait sanctos Veteris Testamenti. Quibus similia libro m De Trin. cap. 28, dictavit, pag. 312. Quod vero subjungit Didymus, per Christi adventum sicut ab aliis rebus, sic a nuptiis ablatum esse peccatum, quoque de peccato originali intelligendum puto. Demum quæ addit de honorabilibus nuptiis, non eo spectant, ut nuptiæ in Veteri Testamento honora biles esse non possent, etsi nondum ad sacramenti dignitatem evectæ; honorabiles enim reipsa fuere id Adjectam fuisse ab aliquo hanc clausulam suspi catur Basnagius. Cujus opinionem libenter equidem amplecterer, si nossem qua ratione certo confir mari possit. Sed, cum id ignorem, illud duntaxat tuto hac in re statuere posse mihi videor, episto lam hanc ut sacrarum Scripturarum librum, aut partem agnitam a Didymo fuisse. In libris enim De Trinitate Petro sæpius eam tribuit, et instar alio run Scripturæ librorum citat; in Enarrationibus vero ipsam quoque una cum aliis Catholicis episto lis interpretatur: ac demum in allatis verbis opus publicatum illam nuncupat. Quid autem librorum publicatorum vocabulo designet, intelligere licet ex iis quæ is dictavit in commentariis in Acta, ad vers. 39 capitis vm. Ibi enim postquam Enochum translatum fuisse dixit, id est ex loco in locum delatum, subjungit: Quoniam vero tv cais dedn µociɛvμévaiç ßíбhos, id est, in libris publicatis, non exprimitur quo is pervenerit; in apocryphis dicitur, eum in paradisum translatum esse. Quid autem sibi velit Didymus, cum eam Epi stolam falsatam esse affirmat, nescire me fateor. Exprobrat quidem ipse hæreticis libro De Tri nitate, quod plura Scripturæ loca depravare, sea sata in Orthodoxorum manus venisse conqueritur; nusquam tamen aut ipse, aut ullus alius e veteribus Patribus scripsit, Eeclesiam sinceris Scripturarum exemplaribus destitutam fuisse. Credibile itaque non videtur, hanc esse Didymi mentem, ut genuina secundæ Petri epistolæ exemplaria amissa velit ab Ecclesia. At si id reipsa voluisset, absurda plane esset illius sententia. CAP. XVII. De Didymi fama post obitum valde ob scurala. Satis jam ea quæ in Didymi scriptis aut jure, aut injuria reprehensa fuere, persecuti sumus. Su perest nunc tantum, ut de illius existimatione ac fama summopere post obitum obscurata dicamus;

ipsum enim a pluribus damnatum atque anathe- trario illum magnopere commendarunt. III. In sy mate perculsum fuisse post quintum Ecclesiæ sæcu lum, nemo nescius est. Sed cum hujusmodi argu mentum et controversiæ, et periculi plenum esse videam, ac meas insuper vires ei pro dignitate tractando impares esse agnoscam, nihil aliud fa {ciam, nisi breviter, sed sincere attingam quæcunque cum adversus Didymum, tum pro illo afferri posse existimo; ut omnibus inter se collatis judicium le ctor ferre queat. Exordior autem a primis, hoc est ab iis, quæ bonam Didymi existimationem obscu rarunt. [LX] Quanquam in hisce fusius describendis im morari necesse non est, cum et vulgo nota sint, et superius a nobis indicata, et fusius in Testimoniis. veterum a me collectis exposita legi queant. Ad duo autem hæc capita revocantur universa. 1. Quod Didymum Hieronymus perversis Origenianorum sententiis infectum fuisse affirmaverit. II. Quod etiamsi in Actis quinte ecumenicæ synodi Didy mum ne semel quidem memoratum legamus, ta men ab illa synodo aut ipsum, aut dogmata quæ is sequeretur, damnata fuisse plurimi asseveraverint, ipsumque ipsimet damnarint, nempe Cyrillus Scy thopolitanus, Evagrius Scholasticus, S. Sophro nius, Heraclius imperator, synodus Lateranensis sub Martino I habita, S. Anastasius Sinaita, syno dus sexta generalis, Constantinus Pogonatus impe rator, Leo I papa, synodus quinisexta, liber Diurnus Romanorum Pontificum, Theodorus pa triarcha lerosolymitanus, Tarasius patriarcha Con stantinopolitanus, synodus septima generalis, S. Nicephorus patriarcha Constantinopolitanus, alii que nonnulli. Nec enim singulos ad unum nume rare necesse est, cum plerosque, atque adeo illos omnes, quorum magna est auctoritas, nomi narim. Quæ autem pro Didymo afferri posse censeo, hæc potissimum sunt. I. Quamvis Hieronymus Didymum ut Origenistam in libris adversus Rufinum aliquot post ipsius Didymi obitum annos scriptis traduxe rit; tamen et illum antea semper commendaverat, et eumdem utpote in Ecclesiæ pace et communione jam demortuum, sanctum Didymum appellavit in epistola 71, ad Lucinium. Novi equidem vocabulum, sancti, a Veronensi editore ibi expunctum esse sed cum illud et in vetusto membraneo codice bi bliothecæ nostræ Bononiensis epistolas Hieronymi continente ipse legerim, et in antiquis aliis mem branis, et vero in impressis etiam exemplaribus legi constet; proinde retinendum esse non dubito. Huc accedit quod Hieronymus ipse Didymi amicum se fuisse gloriatus sit pluribus annis postquam li bros in Rufinum evulgaverat, ut superius dictum est. Ex quibus omnibus illud consequitur, ut Didy mi memoriam quasi heterodoxi damnatique homi nis aversatus non sit. II. Didymum nullus unquam alius scriptor ut heterodoxum traduxit usque ad sextum sæculum, quod sciam quin multi e con nodo Nitriensi ad condemnandum Origenismum sub Theophilo Alexandrino episcopo post Didymi obitum congregata, quamvis plures Origenistæ no minatim damnati sint, nulla tamen Didymi mentio facta est. Itaque suspicari quispiam forsitan potest, aut aliqua Didymi scripta postmodum ab Origenistis corrupta fuisse, aut supposititium aliquem fetum sub ejus nomine ab iisdem evulgatum bonæ illius existimationi plurimum nocuisse. IV. In actis quin tæ synodi Didymi nomen nusquam exstat, ut dixi. V. Ne Justinianus quidem imperator Didymuin unquam nominat in ullo e scriptis, quæ contra Ori genem edidit. VI. Nullum exstat antiquum monu mentum, quod nos doceat, quandonam Didymi ope ra accurate, ut par est, et canonice examinata sint; nullum item, in quo illa Didymi opera nomi nentur, quæ condemnatione digna existimata sint aut declarata a quinta synodo. Ex quo sequitur, ut suspicari possit aliquis Didymi defensor, eos qui ipsum a quinta synodo condemnatum fuisse affir marunt, non ideo sic locutos esse, quod eum no minatim damnatum crediderint, sed quod impli cite ipsum quoque, aut saltem aliqua illius opera proscripta tune fuisse censuerint a quinta synodo, cum hæc Origenem ejusque errores damnavit propterea scilicet quod canone x1 addiderit hæc verba: Et eos qui similia prædictis hæreticis sa puerunt, et sapiunt. VII. Justinianus imperator in epistola nuper a viro clariss. Bandinio evulgata, hæ resum quidem auctores anathemate nominatim fe riendos esse ait; illos vero qui hæresum auctores secuti sunt, suppresso nomine, ac generali formula condemnandos esse, adhibitis nempe his verbis Omnes quoque cum ipso sentientes. Atque ita revera se gessit quinta synodus canone x1, ut modo di ctum est. Verisimile itaque non videtur, quintam ipsam synodum Constantinopoli sub Justiniano habitam, aut aliud Constantinopolitanum [LXI] concilium, quod paulo ante ipsam, ut nonnulli opinantur, sub eodem imperatore ad condemnan dum Origenem convocatum fuerit, Didymo nomina tim anathema dixisse; sed contentam fuisse syno dum credibile est Origenem anathemate percellere Justiniano enim morem gessere, quantum licuit, illi Patres. VIII. Cyrillus Scythopolitanus, qui paulo post habitum quintum concilium S. Sabæ vitam scripsit, postquam in eadem dixit, Origenem a quinta synodo damnatum esse, non subjungit, condemnatum esse etiam Didymum, sed damnata fuisse illa quæ de præexsistentia et restitutione di cla sunt a Didymo. Similique modo nonnulli alii locuti sunt. IX. Gregorius Magnus, qui synodi Acta præ manibus se habuisse testatur lib. x11, epist. 7, tria tantum capitula, et unam personam, nempe Theodorum Mopsuestenum, in eodem concilio damnata fuisse scribit lib. 1, epist. 36. Itaque ignota ipsi fuit Didymi condemnatio. X. Tarasius patriarcha Constantinopolitanus in synodica, quæ

In Prologo comment. in Matthæum (scripto anno 398) tom. VII, pag. 6. Legisse me fateor ante annos plurimos in Matthæum Origenis viginti quinque volumina... Et Theophili Antiochenæ urbis episcopi commentarios: Hippolyti quoque martyris... ac Didymi Alexandrini…... e quibus etiamsi parva carperem, dignum aliquid memoria scriberetur. In epist. 73, ad Evangelum (scripta anno 398) pag. 439. (Vide et Bedam in Quæstionibus in Genesim.) Illuc devolutus est (Origenes), ut eum (Melchisedech) angelum diceret...... Transivi ad Didymum sectatorem ejus (nempe Origenis), et vidi hominem pedibus in magistri isse sententiam. In epist. 84, ad Pammachium et Oceanum (scripta anno 400) pag. 520. Apollinarium Laodicenum audivi Antiochiæ frequenter, et colui... Jam canis spargebatur caput, et magistrum potius, quam discipulum decebat. Perrexi tamen Alexandriam, audivi Didymum: in multis ei gratias ago. Quod nescivi, didici; quod sciebam, illo docente, non perdidi... Horum omnium frequenter in opusculis meis facio mentionem. Certe Apollinarii et Didymi inter se dogma contrarium est. Rapiat me ergo utraque turma diversum altrinsecus, quia magistrum utrumque confiteor.... Et audet quidam proferre litteras meas ad Didymum, quasi ad magistrum. Grande crimen discipuli, si hominem erudi ium, et senem magistrum dixerim. Et tamen volo inspicere ipsam epistolain, quæ tanto tempore in calumniam reservata est. Nihil præter honorem et salutationem continet. El pag. 527. Quis prudentior, doctior, eloquentior Eusebio, ac Didymo, assertoribus Origenis? quorum alter sex voluminibus e ánodoylag ita eum, ut se, sensisse confirmat; alter sic ejus errores mititur excusare, ut tamen illius esse fateatur: non scriptum negans, sed sensum scribentis edisserens. Aliud est, si qua ab hæreticis addita sunt, aliud si quis quasi bene dicta defendat. El pag. 528. Sexti libri Eusebii super Origenis defensione principium usque ad mille ferme versus liber iste, qui Pamphili dicitur, continet: et in reliquis scriptor ejusdem operis profert testimonia, quibus nititur approbare Origenem fuisse catholicum... Ex quo ostenditur, vel Didymi, vel cujuslibet alterius esse opusculum, qui sexti libri capite detruncato cætera membra sociarit. In libro primo adv. Rufinum (scripto anno 402) tom. II, pag. 462, num. 6. Quæ cum legissem, contulissemque cum Græco, illico animadverti quæ Origenes de Patre, et Filio, et Spiritu sancto impie dixerat, et quæ Romanæ aures ferre non poterant, in meliorem partem ab interprete commutata. Cætera autem dogmata, de angelorum ruina, de animarum lapsu, de resurrectionis præsti giis, de mundo, vel intermundiis Epicuri, de restitutione omnium in æqualem statum, et multo his deteriora, quæ longum esset retexere, vel ita vertisse, ut in Græco invenerat, vel de commentariolis Didymi, qui Origenis apertissimus propugnator est, exaggerata, et firmiora posuisse, ut qui in Trinitate catholicum (Origenem) legerat, in aliis hæreticum non caveret. Et num. 13. An injuria tibi facta est, quod pro te Apollinarium Didymumque sectatus sum? El num. 16. Ego enim in commentariis ad Ephesios sic Origenem, et Didymum, et Apollinarium secutus sum (qui certe contraria inter se habent dogmata), ut fidei meæ nou amitterem veritatem. Commentarii quid operis habent? Alterius dicta edisserunt. El num. 21. In epistolam Pauli ad Ephesios tria Origenes scripsit volumina. Didymus quoque, et Apollinarius pro pria opuscula condidere. Quos ego vel transferens, vel imitans, quid in Prologo ejusdem operis scripse rim, subjiciam: Illud quoque in Præfatione commoneo, ut sciatis, Origenem tria volumina in hane epistolam conscripsisse... Apollinarium etiam, et Didymum quosdam commentariolos edidisse ex quibus › elc. ut supra col. 217. Et in libro secundo adv. Rufinum num. 11, pag. 502. In primo libro Пspì 'Apxŵr, ubi Origenes lingua sacrilega blasphemavit, quod Filius Patrem non videat, tu etiam causas reddis, quasi ex persona ejus, qui scripsit at Didymi interpretaris oxóλtov, in quo ille casso labore conatur alienum errorem defendere, quod Origenes quidem bene dixerit; sed nos simplices homines, et cicures Enniani nec illius sapientiam, nec tuam, qui interpretatus es, intelligere possumus. Et num. 16. Sed forsitan hic, ut Arianus, ab hæreticis addita, in occasionem sui traxit erroris, ne solus male sensissse contra Ecclesiam putaretur. Quid respondebis pro Didymo, qui certe in Trinitate catholicus est? Cujus etiam nos De Spiritu sancto librum in Latinam linguam vertimus. Certe hic in his quæ ab hæreticis in Origenis operibus addita sunt, consentire non potuit; et in ipsius Пɛpì 'Apxŵr, quos in interpretatus es, libris breves dictavit commentariolos, quibus non negaret ab Origene scripta, quæ scripta sunt; sed nos simplices homines non posse intelligere quæ dicuntur; et quo sensu in bonam partem accipi debeant, persuadere conatur. Hoc duntaxat de Filio, et Spiritu sancto. Ceterum in aliis dogmatibus et Eusebius, et Didymus apertissime in Origenis scita concedunt, et quod omnes Ecclesiæ reprobant, catholice et pie dictum esse defendunt. Et num. 34. Origenes tuus.... in omnibus libris suis post LXX Interpretes Judæorum translationes explanat et cdisserit. Eusebius quoque, et Didymus idem faciunt. Et lib. 111, num. 12, pag. 541. In Cæsariensi bibliotheca, Eusebii sex volumina reperi dлolorius vлèp Opiérovs quæ cum legissem, primum eum librum deprehendi, quem tu solus sub nomine martyris edidisti, de Filio, et Spiritu sanct

eruditionem ac scientiam venit, ut scholæ ecclesiasticæ doctor exsisteret, Athanasio episcopo, cæterisque sapientibus in Ecclesia viris Dei admodum probatus: sed et in cæteris sive dialecticæ, sive geometrie, astronomiæ quoque, vel arithmeticæ disciplinis ita esset paratus, ut nullus unquam philosophorum ali qua ex his artibus proponens, obtinere eum, vel concludere quiverit, sed statim ut responsiones ejus acci peret, magistrum eum etiam illius de qua proposuisset, crederet disciplinæ. Hujus aliquanti dicta, vel communiter disputata, vel proponentibus responsa, adhibitis notariis descripsere: quæ etiam nunc in magna admiratione habentur. Nos tamen qui et vivæ vocis ejus ex parte aliqua fuimus auditores, et ea, quæ a nonnullis dicente eo descripta, legimus, longe majorem gratiam, et divinum nescio quid, ac supra humanam vocem sonans, in illis magis sermonibus, qui de ore ipsius proferebantur, agnovimus. Hunc etiam beatus Antonius cum fidei Athanasii testimonium laturus adversum Arianos de Thebaide Alexan driam descendisset, magnificis consolatus est verbis: Nibil te, inquit, offendat, o Didyme, quod carnali bus oculis videris orbatus. Desunt enim tibi oculi illi, quos mures, et muscæ et lacertæ habent. Sed lætare quia habes oculos quos angeli habent, et quibus Deus videtur, per quos tibi magnum scientiæe lumen ac cenditur. Florebat igitur Ægyptus ea tempestate non solum eruditis in Christiana philosophia viris, verum etiam his qui per vastam eremuin commanentes, signa et prodigia apostolica simplicitate vitæ, et cordis sinceritate faciebant. Lib. Apologiæ in Hieronymum num. 4 (pag. 552, tom. 1, Operum Rufini) Rufinus ipse Hieronymum sic loquentem facit Si Origenes aliquid de divinæ dispensationis secretioribus suspicatus est, nemo recipiat..... etiamsi Gre gorius ille Ponticus, vir apostolicarum virtutum: etiamsi iste alius Nazianzenus, et Didymus videns pro pheta, ambo magistri mei, quibus sapientius in fide Christi nihil habuit mundus. Omnes isti ut Origenes crraverunt Lib. 11, ejusdem Apologiæ (scripto anno circiter 401) num. 8, pag. 361, tom. I, Opp. Ruf. Nunquid illum imitabimur, qui reos nec interrogatos, nec respondentes condemnat, et non solum non respondentes, sed nec præsentes; et non solum non præsentes, sed et mortuos; et non solum mortuos, sed et eos, quos semper ante laudaverat et non solum eos, quos laudaverat, sed et eos, quos secutus fuerat, et magistros habuerat? Et num. 9, atque alibi Hieronymi verba affert in quibus de Didymo sermo est: sed hæc omittimus, utvole jam superius allata. Et num. 12, pag. 366. Cæterum iste qui in tota vita sua non totos triginta dies Alexandriæ, ubi erat Didymus, commoratus est, per totos pene libellos suos longe lateque se jactat Didymi videntis esse discipulum, et xaonyn hv, id est præceptorem, in Scripturis sanctis habuisse Didymum. Et omnis ista jactantia in uno mense quæsita est. Ego qui sex annis Dei causa commoratus sum, et iterum post intervallum aliquod aliis duobus ubi Didymus, de quo tu solo te jactas, et ubi alii nihilominus illo non inferiores, quos tu ne facie tenus quidem nosti, Serapion, et Menites, viri natura, et moribus, et eruditione germani: ubi Paulus senex Petri martyris discipulus: et, ut ad eremi magistros veniam, quibus et attentius, et frequentius vacaba mus, ubi Macarius Antonii discipulus, et alter Macarius, et Isidorus, et Pambas, omnes amici Dei, qui nos hæc docebant, quæ ipsi a Deo discebant: quantam ego, si hoc ita deceret, aut expediret, de his omni bus habere jactantiæ materiam possem? Sed erubesco hæc etiam retexens, duni volo tibi ostendere, non, ut tu dicis, nostro ingenio magistros, sed, quod plus doleo, magistris defuisse magis ingenium no strum. Verum quid stultus ego sauctos enumero Christianos viros? Et num. 23, pag. 377. Sed quoniam polliciti sumus probaturos nos, quomodo laceret (Hieronymus) virum omnium admiratione dignum Ambrosium episcopum... unam adhuc ipsius Præfationem ponemus, ex qua videatis vel tantum virum quam foede et indigne laceret, vel iterum quomodo Didymum usque ad cœlum efferat laudibus, quem rursus usque ad inferna demergit Et num. 25, pag. 378. Etiamsi secutus est (S. Ambrosius) Græcos catholicos nostrorum scriptores, et aliquid de eorum scri plis præsumpsit, non continuo hæc debuit tua esse summa cura, hic labor, hoc studium, ut pro hac causa interpretareris librum Didymni De sancto Spiritu, ut furta illius cognoscerentur, qui fortassis etiam ne cessitatem scribendi passus est, ut insanientibus tunc hæreticis responderet.... Si tu Origenem, quem alterum post apostolos dicis, recte facis imitari, quid concidis eum, qui secutus est Didymum, quem nihilominus et prophetam nominas, et apostolicum virum designas? Si ergo neque tanto ac tali viro Am brosio pepercisti.... et Didymum ipsum hunc, quem nunc prophetam videntem, et oculum habentem Sponsa de Cantico canticorum, et apostolicum virum sensuum nomine designas, iterum eum perversum doctorem criminaris, et inter hæreticorum consortia, tua censoria, ut ais, virgula segregas.... si, in quam, istos omnes, quos tuo ore laudasti, tuo ore rursum condemnas, quid ego, ad istos pulex, de me conquerar, si me nunc laceres? Et num. 26, pag. 380 Verum hæc quoquomodo sint, quæcunque habes tu cum istis vel antiquis, vel novellis scriptoribus, sive eos tu apostolos, sive eos venerarios scribas, sive prophetas eos lu, sive perversos doctores voces, ad me ista quid spectant? Tu pro his varietatibus tuis, pro contumeliis, et lacerationibus bonorum, recte pœnitentiam egeris, si tamen egeris. Et num. 35, pag. 390. Quid ergo mirum est, si me minimum, et nullius numeri hominem laceret, si Ambrosium secet, si Hilarium, si Lactantium, si Didymum reprehendat? Et num. 43, pag. 598. Ostendi etiam, quam indigne ministros, et sacerdotes Christi laceraverit (Hieronymus).... Didymum etiam, quem dudum inter videntes prophetas, et apostolos posuerat, nunc inter eos, qui diversa ab Eccle siis doceant, collocarit.

scripta est epistola adnexa tractatui a Justiniano adversus Origenem scripto, obiisse ante initium quintæ synodi. Hæc tamen non eo adnotavi, quod censeam, Origenem in quinta synodo damnatum non fuisse, et canone xi, pro voce Origenem legen dum esse Dioscorum, ut opinatur Halloixius; sed quod probare videantur, Didymum a quinta synodo ecumenica damnatum non esse, sed, si damnatus est, ab alio concilio damnatum fuisse. XIV. Roma nos Pontifices Vigilium, Pelagium I et II, ac S. Gregorium Magnum quintæ synodi gesta probasse duntaxat quoad trium capitulorum damnationem contendit Fabrius in Prodrome Velitari. Postremo S. Maximus, S. Joannes Damascenus, S. Nico, Theodulfus Aurelianensis, S. Thomas Aquinas, alii que plures Didymum ut [LXII] doctorem citant; Joannes vero de Columna sanctum doctorem, et Guido Terrena doctorem Græcorum maximum cum vocant, ut constat ex eorum verbis pag. 497 a me allatis Trithemius vero vita præclarum dicit imo in Actis sacrosanctæ et œcumenicæ synodi Florentinæ non allegatur tantum, verum etiam ma gnus Didymus nuncupatur. exstat act. 3 septimæ synodi, affirmat, a Nicæna cœptam esse atque absolutam; 3, Menam, ad quem prima synodo damnatum fuisse Arium, Aetium, Eunomium, etc.: allamen nec Aetius, nec Euno muius a concilio Nicæno commemorati sunt; impli cite ergo tantum damnati ab illo dici possunt. Si mili modo liber Diurnus Romanorum pontificum, synodus pseudoseptima, ac Photius Diodorum a quinta synodo damnatum aiunt, etsi Diodorus nus quam a quinta synodo nominetur. Et flieronymus in epistola ad Pammachium et Avitum de Patribus Nicænis scribit: Latenter Origenem ſontem Arii percusserunt. Quidui ergo plures ex iis qui Didy mum a quinta synodo condemnatum dicunt, ita in telligi poterunt, ut implicite ac latenter ab ea dam natum voluerint, non vero explicite, ac nominatim? XI. Liberatus diaconus in Breviario cap. 23, Cas siodorus in Divinis lectionibus cap. 1, Nicolaus I in epistola ad Michaelem imperatorem, Eustratius in Vita sancti Eutychii, apud Bollandianos tom. I Aprilis, pag. 554, seu cap. 3, num. 19, aliique Ori genem quidem a quinta synodo damnatum fuisse tradunt, Didymum vero non nominant. Imo Cassio dorus non mediocribus ipsum laudibus prosequitur. XII. Adeo obscura est hæc de Didymi condemna tione historia, ut nihil certi de ejus tempore, de modo, de auctoribus definiri posse videatur: alii enim in fine quinti concilii, ali¡ initio damnatum volunt: alii non Didymum, sed Didymi scripta alii non a quinta synodo, sed ab alio Constantino politano concilio ante quintam synodum habito alii non a concilio, sed a Justiniano ipso damnatumi suspicantur, qui edictum suum a pluribus episco pis, in concilio tamen non congregatis, subscriptione probandum curaverit. XIII. Tantum abest, ut con stet Didymum a quiuta synodo damnatum esse, ut ne ipsum quidem Origenem condemnatum ab illa fuisse censeant Halloixius et Fabrius: quoruin sententiam etsi nunc non amplectar, tamen hæc ex Fabrio adnotabo: 1, Justinianum imperatorem in litteris datis ad quintam synodum quarto Nonas Maii, id est eo ipso die, quo cœpta est synodus, hortari quidem Patres ut tria capitula damnent, de Origene autem, ac Origenistis nihil dicere; 2. epi stolam Justiniani ad synodum Constantinopolitanam de Origene, ejusque sectatoribus datam esse anno 25 imperii Justiniani; synodum vero quintam auno 27 Hæc sunt potissimum quæ et contra Didymum, et pro Didymo breviter attingenda ratus suin. Ex bis judicium ferat lector; nam ego quidem in ob scura adeo, difficilique quæstione tanto auctoritatis pondere me premi sentio ab iis qui Didymo adver sati sunt, ut ne hiscere quidem audeam. Finem itaque tandem his libris impono. Si quid autem in iis non satis caute aut vere dixisse vide bimur, docti ab aliquo, facile et libenter, ut Marcı Tullii verbis utar, sententiam commutabimus. Non enim parum cognosse, sed in parum cognito stulte el diu perseverasse, turpe est: propterea quod alte rum communi hominum infirmitati, alterum singu lari uniuscujusque vitio est attributum. Sed Romanæ in primis Ecclesiæ Ecclesiaruin omnium magistræ judicio cum hæc, tum alia quæcunque edidi, sub jecta volo. Tu vero, præsul amplissime, tenure hoc munusculum, ut meæ in te observantiæ monumen tum, ac veteris amicitiæ nostræ pignus, benigne ex cipe: si enim tibi hæc, qualiacunque sint, non displicuisse cognovero, nihil jam erit cur suscepti me laboris pœniteat. Didymus ipse lib. De Spiritu sancto, num. 5 Quod autem ab aliis capiatur Spiritus sanctus et non alia capiat, et nunc, et in Sectarum volumine, prout potuimus, expressimus. Et num. 21. Spiritos sanctus... dictus est Spiritus sapientiæ et natura ejus nihil est aliud, nisi Spiritus veritatis et Spiritus Dei: de quibus jam abundauter in Sectarum volumine disputavimus,

IV. Auctores catenarum quinque in Octateuchum, quarum prima est in codice Græco 50 bibliothecæ Regiæ Taurinensis, ut patet ex tomo I Catalogi ejusdem bibliothecæ, pag. 154. Secunda in cod. 15 Græco bi bliotheca Veneta S. Marci. Hæc dicitur afferre fragmenta ex Didymo: ego nullum in eo inveni; sed cum festinanter eam percurrerim, oculos fortasse meos effugere. Tertiam se Venetiis vidisse in codice sa cali xi ait Montfauconius in Diario Italico, pag. 433. Quarta est in codice 128 biblioth. Reg. Paris. Quinta ibidem in codice 129. V. Auctores catenarum in libros Regum, quarum primam vidi Venetiis in bibliotheca S. Marci, codice Greco 16, et Didymus ibi allegatur pagg. 46, 68, 79, 129 et seqq., 150, 195 et 199. Secunda exstat in codice sæculix, de quo agit Montfauconius in bibliotheca Coisliniana, pag. 44. Tertia in codice 133 bi blioth. Reg. Parisiensis. Demum Joannes Rodulphus Cordubensis Didymum allegat in catena in libros Regum. VI. Auctores catenarum in Job, quarum prima memoratur a Montfauconio in biblioth. Coisliniana, pay. 57, et dicitur haud multum diversa a catena Nicetæ jam edita. Secunda exstat in codice Passioneiano sæ culi xiv, pag. 76: eam contuli olim cum cutena Nicetæ, ac valite quidem similem comperi, sed aliqua ex parte diversam. Tertia est in Græco codice Naniano. Quarta est in codice Mediceo Laurentiano 27 plu tei 5, qui scriptus est sæculo x\v ineunte, ut testatur vir cl. Bandinius, pag. 52, Catalogi, qui eam non parum differre ait a catena Nicelæ. Quinto videndus etiam est codex 19 plutei 10 ejusdem bibliotheca. Sexta exstat in codice 134 biblioth. Reg. Parisinæ. Septima et octava in 138 et 151 codice ejusdem bi bliotheca. Nono in codice 162 sæculi x, qui exstat ibidem, leguntur scholia in Joannem, in quibus al legatur Didymus. Decima est in codice Bibliothecæ Scorialensis, quem memorat Corderius pag. xxIII Indiculi ejus Bibliothecæ vulgati ab ipso Corderio una cum homiliis xix Cyrilli Alexandrini in Jeremiam. VII. Auctores catenarum in Psalmos, quarum prima edita est a Corderio. Secundam vidi Venetiis in bibliotheca S. Marci codice Græco 17, et est a Corderiana diversa. Tertia exstat in Bibl. Medicea Lauren tiana, ut testatur Bandinius pag. 34. Quarta et quinta in codicibus 79 et 221 biblioth. Regiæ Taurinen sis. Sextam a superioribus diversam vidi Venetiis in codice Græco Bibliothecæ Nanianæ. Septima est in codice 188 biblioth. Coisl., qui est sæculi x, ut testatur Montfauconius_Bibl. Coisl. pag. 244. Octava in codice sæculi x ejusdem bibliothecæ memorato a Montfauconio pag. 57. Ex catalogo autem Patrum in hac calena allegatorum colligo eam differre a Corderiana. Nona ibidem in cod. 80. in quo etiam Didymus se mel vocatur monachus, ut paulo superius dixi pag. 490. Decimo aliæ exstant in codicibus 139, 140, 141, 146, 148, 163, 164, 166, 167, biblioth. Reg. Parisinæ. Undecimo in codicibus, qui memorantur, tom. I ma nuscriptorum Angliæ parte 1, pag. 20 et 121. Postremo in catena, quæ exstat cod. 3 plutei 6 bibl. Medic. Laurentiane Didymum allegari, Montfauconius testatur in Bibliotheca bibliothecarum pag. 256. At vir cl. Bandinius eum codicem recensens, ac Patres numerans, ex quibus calena contexta est Didymi men tionem non facit. VIII. Auctores catenarum in Cantica Vet. et Novi Testamenti. Primam memorat Fabricius Bibl. Gr. vol. VII, pag. 729. Secunda exstat in cod. 159 biblioth. Vindobonensis, teste Nesselio tom. I, pag. 235. Tertia in cod. 81 Bibl. Coislin. sæculi XI, ut testatur Montfauc. in Bibl. Cvisl. paa. 138. Quarta in cod. 274 ejusdem bibliothecæ, teste Montfauc. ibid. pag. 389. IX. Auctores catenarum in Proverbia Salomonis exstantium. Primo in codice 31 bibl. Bavaricæ mo nachii apud sereniss. Electorem. Videndus etiam codex 8 ejusdem bibliothecæ. Secundo in editione Pel tani Latina hujusmodi catenæ. Tertio in cod. 22 bibliothecæ Venetæ S. Marci. Quarto in codice 23 ejus dem bibliothecæ, quem vidi: in eo autem sic inscribitur catena: 'Exloral épµnreiwr ɛlç vàç Пlapoɩ id est, Interpretationes selectæ in Proverbia Salomonis ex diversis Patribus. Quinto in codice Passioneiano, qui mihi est 23. Sexto in cod. 194 Coisliniano sæculi XVI, teste Montfauc. pag. 247 Bibl. Coist. Septimo in codice chartaceo 31 biblioth. sereniss. Elect. Bavaria, ut me monuil vir cl. Franciscus Topsl præpositus canonicor, regul. Pollingæ. Octavo in cod. 8 ejusdem biblioth. teste Montfauc, in Bibliotheca bibliothecarum, pag. 587. Nono in codicibus 151, 154, 172 et 174 biblioth., reg. Parisinæ. Decimo in codice Scorialensi, ut constat ex pag. 23 Corderiani In diculi jam citati. X. Auctores calenarum in Ecclesiastem, quarum primam vidi Venetiis in codice Græro 22 bibliothecæ S.Marci. Secunda exstat in cod. 176 bibl. Reg. Parisinæ. Aliæ tres vero exstant Oxoniæ in biblioth. Bod leiana, teste Fabricio, vol. VII Bibl. Græc., pag. 751. XI. Auctores catenarum in Canticum Salomonis, quarum prima exstat in cod. Græco 95 bibl. Reg. Tau rinensis, ut disco ex tom. I Catalogi codd. ejus bibl., pag. 184. Altera edita est a Meursio, et Didymum allegat, pag. 19. Tertia exstat in cod. 153 biblioth. Reg. Parisinæ. X11. Auctor catenæ in Isaiam, quæ exstat in codice Scorialensi, ut constat ex Corderiano Indiculo jam citalo. XIII. Auctores catenarum in Jeremiam: quarum prima edita est a Ghislerio, et Didymum allegat tom. 1, pag. 34, ac tom. 11. pag. 704 et 753. Secunda exstat in cod. 4 plutei x bibl. Medic. Laur. Lege Bandi nium pag. 500 Catalogi. Tertia in cod. 159 bibl. Reg. Paris. XIV. Auctor scholiorum in Danielem, quæ exstant in cod. 159 bibl. Reg. Parisine. XV. Auctor catena in Matthæum, Lucam et Joannem, quæ exstat cod. 187 bibl. Reg. Parisinæ. XVI. Auctor catenæ in Lucam, quam Latine conversam edidit Corderius, Didymum allegat ad cap. 8, sect. 5. XVII. Auctores catenarum in Joannem. Quarum prima edita est a Corderio, et undecies Didymum allegat. Secunda exstat in cod. 33 plutei 6 bibl. Medic. Laur. Tertia in codice 23 Coistiniano, ut testatur Mont fanc. pag. 67 Bibl. Coist. Quarto videndus est codex 195 ejusdem_bibliothecæ, et quæ Montfauconius de ipso scribit ibidem pag. 248. Quinta est in cod. 209 bibl. Reg. Parisiensis. Sexto D. Thomas in catena in Evangelia Didymum allegat. XVIII. Auctores catenarum in Acta: quarum primam exstare in codice bibliothecæ Regiæ Parisinæ ante 600 annos exarato testatur Richardus Simonius apud Fabricium, vol. VII Bibl. Græcæ pag. 789. Secunda memoratur infra pag. 490. Tertiam collegit Andreas presbyter, et exstat in cod. 25 Coisliniano, sæculi x. Lege Montfauconium in Bibl. Coisl. pag. 76 et 77. Quaria exstat in cod. 202, olim 94 Coisliniano sæ culi xi. Lege Montfauc. ibid. pag. 263. Quinia in cod. 216 bibl. Reg. Parisinæ. XIX. Auctores catenarum in Epistolas S. Pauli: quarum prima exstat in bibliotheca Bodleiana, teste Fa bricio, vol. VII Bibl. Gr., pag. 790. Altera in cod. 204. Coisliniano sæc. x1 circiter. Lege Montfauc. Bibl. Coiss. pag. 264. Tertia in cod. 216 bibl. Reg. Parisinæ.

In codice ms., qui asservatur in nostra bibliotheca S. Salvatoris Bononiæ, et exaratus est sæculo xv, pag. 21, ubi incipit liber Didymi De Sp. sancto, hic titulus legitur Beati Didym Alexandrini liber de Spiritu Sancto, D. Hieronymo interprete. Montfauconius vero in Bibliotheca bibliothecarum, pag. 127, recensens codices Vaticanos, hæc scribit: Co dex 314, sæculo xiv scriptiis. S. Didymi de Spiritu sancto. › ´Idem, pag. 685, codices Hibernicos in ædibus Jacobæis asservalos recensens inquit: «7883. Didymi opuscula quædam. › Et pag. 922, codires Colbertinos recensens, ait: Codex 6... Liber Didymi Videntis, De Spiritu sancto, D. Hieronymo interprete. Et pag. 1286, loquens de codicibus Diviobenignianis, ait: Super Didymum De Spiritu sancto (codex) 157. Demum, ut alia hujusmodi præteream, in Catalogo librorum mss. Angliæ et Hiberniæ, tom. 1, part. 111, pag. 109, ubi recensentur codices mss. in Collegio Caiogonvillensi Cantabrigiæ asservati, hæc legimus co dice 755 Didymus Græcus de Spiritu sancto. Quæ verba quomodo accipienda sint, ignoro. Bini An gli rogatu meo codicem illum 755 Cantabrigiæ quærendum curarunt: sed eum in Collegii modo memorati bibliotheca amplius non exstare compererunt. Acta concilii œcumenici Florentini, parte 1, collatione 22, quæ habita est anno 1439. Habemus apud Latinos translatum per beatum Hieronymum librum magni Didymi De Spiritu sancio. Hic Didymus fuit præceptor Hieronymi, et ipsemet Hieronymus de se dicit in epistola, quod jam canis ejus spargebatur caput, et magistrum magis decebat esse, quam discipulum; tamen perrexit Alexandriam, ut Didymum audiret et vestri historici, videlicet Theodoretus, et Socrates immensam laudem de scien tia sua dicunt. Iste sic dicit: Spiritus quoque Sanctus, etc. Tum afferuntur nonnulla Didymi testimonia ex libro De Sp. Sancto. Joannes Trithemius in libro De scriptoribus ecclesiasticis (quem edidit anno 1492), cap. 75. Didymus Alexandrinus, captus a parva ætate oculis, et ob hoc elementorum quoque penitus ignarus, tantum miraculum sui præbuit, ut dialecticam et geometriam, quæ vel maxime visu indigent, ad per fectum didicerit. In divinis vero Scripturis doctissimus fuit, beati Hieronymi præceptor, et sancti Antonii amicissimus, ingenio acer, et vita præclarus. Scripsit, Greco sermone, subjecta Contra Arianos, lib. 11; De dogmatibus quoque lib. 1; In Epistolas canonicas ib. VI, Jacobus, etc. Sicuti mor.; De Spiritu sancto lib. 1: Ommes quidem quæ divina; In librum sancti Jub lib. 1; In Isaiam prophetam lib. x; In Osee ad Hieronymum lib. i; In Zachariam ad eumdem lib. v; In Evangelium Matthæi, lib. ', Iz Evangelium Joannís, lib. 1; In Psalterium quoque lib. 1; Et quædam alia. Claruit octogenarius sub Theodosio imperatore, anno Domini 495. Et cap. 87. Ambrosius presbyter, natione Alexandrinus, Didymi cæci quondam auditor atque discipulus, quo ex planante Scripturas divinas magnifice didicit, et varias in illas explanationes composuit, etc. Jacobus Merlinus Victurniensis in Apologia pro Origene ad Patres regalis Collegii Navarræ (anno 1542 typis evulgata Parisiis) fol. 3 editionis Veneta anni 1513, a Lazaro Soardo Veneto typographo faciæ. Quæ omnia, mea sententia, Origenis doctrinam... ab hæretica pravitate prorsus alienam satis indicant atque demonstrant, et qui sibi persuadere tantis, tamque solemnium Patrum testimoniis non valet, Pam phili Martyris apologiam, Didymi, Mirandulæ, Rufini, et aliorum plurium sententias inquirat... Mammæa vero, auctoribus Eusebio, Didymo, et Orosio, Alexandri insperatoris inater, cum de Origenis doctrina ma gnifica ubique celeberrima audivisset, summo nisu gestire cœpit, quatenus sibi ejus præsentia fieret..... Concludo longe satius esse cum Pamphilo Martyre, Didymo, Aymone, Rufino, et aliis pluribus semper de Origenis 'doctrina recte sapere, quam inique: nec justum est hoc respuere, quod viri maximi summo studio olim conquirere sudaverunt. Caelius Rhodiginus (natus anno 1450, ac mortuus anno 1520) Lectionum Antiquarum lib. III, cav. pag. 112. Nonne Alexandrinum Didymum scribit Hieronymus ab ineunte ætate excæcatum, scientiarum adyta secretiora tentasse præcelso animio, et consecutum felicissime? Sed quod mirari satis non est, geome trica theoremata excellenter etiam tenuisse? Mortalis naturæ germina non sunt hæc; cœlestem redo lent majestatem. Et libro xx, cap. 9, pag. 1058. Didymi 'Ectov nominat in Rufinum Hieronymus, et in Exodum commentaria videntur intelligi. Ita Rhodiginus: sed quod ex Hieronymi libris in Rufinum citat, in iis equidem non inveni. Auctor Catalogi librorum mss. bibliothecæ Sfortianæ (quem ex manuscripto codice 1555 bibliothecæ Cki sianæ edidit Montfauconius in Bibliotheca bibliothecarum), pay. 706, col. 2, sic loquitur de illo ipso codice Passiorciano, olim Sfortiano, ex quo tres libros, quos edo, exscripsi. Cyrilli De Spiritu sancto libri tres imperfecti, sine principio primi, et sine fine tertii.