quæ ea repetere, nostra facere, nostris innectere et pietati debebis et doctrinæ erga antiquitatem tan quam religiosæ: quæ vero minus vera, imo falsa intellexeris, ea omittere potius, vel, si graviora visa fuerint, admissa dijudicare et veritati et religioni satius erit. Atque de his hactenus. Progrediamur nunc ad ipsam Didymi Enarrationem in Epp. Catholicas Græco exemplari, quantum superstiti, vindican Catholicas Latinam. Habetur hæc in Bibliothecis ▲ terpretandis sua recens inventa unice sibi collau Patrum, Parisiensi secundə (tom. IX), Magna Co- dant, atque Patrum despiciendo in hac arte labores loniensi (tom. IV), Maxima Lugdunensi (tom. IV), ac studia suis facilem quærunt gloriam, ita nec iis Gallandiana (tom. VI). Nomen auctoris olim in Ec- unquam astipulari possum, qui hisce dicbus exsli clesia celebratissimum, ut opusculum accuratius terunt, nimii veterum interpretum laudatores, qui, inspicerem, permovit me ac quasi invitavit. Ex cum nihil habeant antiquius quam ut omnia, quo commentario si quæris quid lucrifecerim, sic superata dudum artis exegeticæ infantia lusit, aut habeto: nec multum, neque vero omnino nihii. Ha- fudit antiquioris Ecclesiæ inscitia atque incuria ad bet Didymus nonnulla quæ nemo non probaverit libros sacros partim inepta, partim falsa, recoquant, vere et eleganter dicta. Atque enotavi equidem ea, recoctaque commentariis suis, in quibus nova an quæ ad interpretationem Epistolarum Joannis fa- tiquis meliora invenire fas est, infarciant magis, cere videbantur, in commentarii mei appendice, quam recto judicio interponant, nos ad auream quæ tamen omissa nemini desiderarentur. Ut verbo scilicet catenarum ætatem rejicere student. Stet dicam, nihil in illo commentario ita dixit Didymus, suus cuique rei honos ac vera æstimatio! Usas com ut locum in Epp. Cath. aliquanto obscuriorem vel nientariorum veterum in interpretando nisi criticus difficiliorem possit nobis neminis alius ope adjutus plane nullus nobis est. In quibus ubi ad rem perti solus extricare. Sed enim in his bonæ interpreta- nentia docte et eleganter exposita deprehenderis tionis frustulis noli operæ meæ pretium quærere! et insunt omnino, quibus et uti poteris et gau Quod lectione mea lucrifeci, ex genere ac sentine dere, ex theologico maxime interpretandi genere, est prorsus alio, haud vero contemnendo. Etenim dum Enarrationem Didymi attentius legebam, animadverti primo pene invitus in nonnullis locis magnam cum scholiis Græcis, quæ in calce editio nis Epist. Cathol. Matthæianæ adjecta habentur, similitudinem atque mirum concentum; mox vero collatione utriusque exempli accuratius institnta ketus inveni eadem pene iisdem verbis in Enarra tione Latine, in scholiis Græce expressa. Quid multa? Enarrationis Didymianæ in Epp. Cath. Latinæ Græ cam veritatem hactenus quantum scio equidem ne mini notam, imo deperditam omnibus creditam, deprehendi magnam partem in istis scholiis adhuc superstitem. Dixi tunc quidem de hoc ¿ppalų quan tulocunque, breviter ac quasi in antecessum in meo ad Epp. S. Joan. commentario rem accuratiori, qua omnino egeat, disquisitione, ubi primum oc casio otiumque mihi contigerint, prosecuturus. En igitur tibi, B. L., hac data occasione Quæstiones ac Vindicia Didymianæ. Scio equidem hujus in venti non eam esse rationem, nec dignitatem, ut ad omnes pertineat, omniumque intersit, tamen apud eos maxime, qui studio atque cura antiquitatis ec clesiastica cum cognoscendæ accuratius, tum re‐ staurandæ inter nos conspicui facti sunt ac celebres, spero me aliquam saltem gratiam mereri, reliquias viri, inter theologos antiquioris Ecclesiæ haud ul timi atque interpretis suo tempore celebratissimi, baud spernendas colligendo, restituendo, illustrando. In qua re, ne iis videar quasi invitus assentiri atque opem ferre, qui nostra ætate, ut est ad extrema quævis prona, justum rerum excedendo modum bo nam causam perdunt, dicam de usu Patrum exege tico ingenue, quod sentio, paucis. Equidem ut in eorum numero haberi nolo, qui in libris sacris in Vid. Comment. tom. III, pag. 299. V. Didymi Alexandr. De Trinitate libri 11, nune primum Græce editi, Latine conversi ac notis illu strati a J. Aloysio Mingarellio. (Supra.) De schola Alexandrina, partei, p 92 dam. 1. De vita Didymi, cum hanc provinciam optime administraverint, qui de iis rebus ex instituto ege runt, auctores gravissimi, inter quos nuperrime post Mingarellium Guerickius excelluit, pau cis tantum, quæ pro instituti nostri ratione neces saria videantur, exponamus. Constat inter omnes, Didymum, quem cum a parva ætate oculis captus esset cæcum ipsa jam co gnominavit antiquitas, per LX fere annos, usque ad LXXXV ætatis annum, illustris scholæ Alexandrinæ præfectum fuisse, Macarii successorem, virum pro pter doctrinam) atque in utraque litteratura eruditio nem prorsus eximiam, eamdemque, cæcitate fere innata nihil impediente, continuatis lucubrationi bus assiduaque auditione et molesta, compara tam omnibus laudatissimum ac vere admira bilem. Floruit suo tempore cum multis nominibus, tum maxime exegetica artis laude tanta, ut ea al lecti ad audiendum talem doctorem undique Alexan driam advolarent discipuli, inter quos præ aliis no minare licet Rufinum, qui per multos, ut ipse glo riatur annos eum audivit; Hieronymum, Isido rum Pelusiotam. Atque non solum viva voce docuit Didymus sed etiam scriptis exegeticis laudes apud posteritatem valde auxit. Testis est præ cæte Cf. Rufini H. E., 11, 7; Sozom. H. E. 111, 15; Socrat. H. E. iv, 24-26. Rufin. Apolog. in Hieronym. 11, 11, 12. Rufinus in I. E. 11. 7, de Didymi disciplina hæc narrat: «Hujus aliquants dicta vel communi

DIDYMI ALEX. ENARR. IN EPISTOLAS CATHOLICAS RESTITUTA. Divinitate juvanie, translatus est. ris locupletissimus Hieronymus, qui in Catalogo concessus est, qui ab Epiphanie viro disertissima, narrat, ‹ euin multa opera et nobilia per notaries scripsisse, commentarios in Psolmas omnes, com mentarios in Evangelium Mathæi et Joannis, In Isaiam tomos xvut; in Osee ad me scribens commentariorum libros tres, et in Zachariam mep rogatu libros quinque et commentarios in Job, et intinita alia, quæ digerere proprii indicis sit.» Qui commentariorum in utriusque Testamenti li bros a Didyme editorum catalogus egregie augeri potest ex ejusdem Hieronymi commentariis, in qui bus Didymi tractatus, quos in suis.ipse adhibuisset, singulos passim laudas. Atque omissis nunc Didymi in V. T. libros commentariis, ejusdem in Epistolas Pauli ad Ephesios et Galatas commentariolis in suis ipse usus est Hieronymus. Præterea in Acta apostolorum commentarium scripsisse Didymum, testantur hujus commentarii fragmenta, a J. Chri stophoro Wollio in Anecdol. Græcis collecta et illustrata. Horum vero commentariorum, quos bac tenus enumeravimus, nihil præter notitiam atque Tragmenta in catenis pauciora nobis relictum esse, omnino est quod doleamus. Unica tantum, ut vi detur, fere integra Latina quidem, nobis exstat Didymi Enarratio in Epistolas Catholicas, de qua nunc accuratius est dicendum. Hujus ea est ratio testimonii, ut ad eam rem, de qua quærimus, probandam nihil possit cogitari va Jidius ac certius. Possis tamen in hoc uno, quod unicum est, offensus causam sumere dubitationis. At vero id quominus facias, prohibebit impedietl que sane Didymiani post moriem nominis historia paule accuratius cognita ac perpensa. Constat ettim, Didymum, dum viveret quidem, apud omnes fere intemerate, imo acriter defense orthodoxiæ laude floruisse, eumdem tamen hand „multo post mortem cum Origene, quem in theola gia sectatus est maxime, eadem contactum esse hac serte iniqua, ut apud anxios orthodoxiæ ecclesia sticæ patronos propter monnullas, quas scriptis suis declarasses, opiniones Origenianas male audiret, in crimen vocatus hæreseas. Ipse adeo Hieronymus, quamvis Didymi olim auditor et admirator, imo amicus, ejusque apud Latinos interpres, tamen com suam orthodoxiæ (əmam adversus Rußnum pericli jantem videret, maluit magistri Lamam hactenus intactam in discrimen committere, sihi cautior, quam defendere; imo primus ille coepit ejusdein opiniones Origenianas exagitare. Hieronymi vero auctoritas quantum in æstimandis Ecclesiæ docto ribus apud suspiciosas istius ætatis aures valueril, mescit nemp. Attamen aliquandiu criminationibus subinde iteratis restitit gloria Didymi, nomERHUB propter pietatem ſere sanctum. Pestquam vern Justi nianus imperator, acerrimus iste orthodoxiæ ecclø siasticæ vel potius aulicæ vindex, litibus Origenianis tunc temporis miserabiliter redintegratis, in famosa illa epistola ad Mennam archiepiscopum Constanţi nopol. data adversus impium Origenem ejusque sectatores › aria ceperat, etiam Didymus noster in synodonovan, imperatoris jussu coacta anno 544, scilicet zelatorum more blasphemiis, quæ pu tabantur Origenistarum, exagitatis magis quam examinatis, cum aliis bonis viris anathemate publico et ecclesiastico perculsus est. Quain temerariam Origenistaram.condemnationem cum deinceps rope tiissent ac quasi perpetuam fecissent Martinus ponti fex in synodo Lateranensian.649, synodus Quinisexta, Nicæna denique secunda coumenica, factum est, ul gloriosa olinu Didymi memoria apud Græcos in ut oblivionem veniret, cjusque scripta, imprimis verp ea quæ Origenismum præ cæteris redolere visa fuissent, primo contemnerentur, deinde contempla interirent fere omnia. Hinc ne‚mireris, Photiumų, qui tamen vel hæreticorum scripta diligenter excu tere sustinuit, ne nominis quidem Didymiani nostr III. Didymum in Epistolas Catholicas commenta rium scripsisse, præter Cassiodorum, scriptorem sæculi sexti, testatur nemo unus. Hic vero in In stitutione divinarum litterarum multis narrat se ipsum jam senem, ut monachis suis in discendis divinis litteris succurreret, novem totias sanctæ Scripturæ codices et studiose emendatos et adnota tione exegetica e Græcis maximam partem desumpta instructos adornasse. Hujus bibliothecæ exegeticæ codex octavus Epistolas apostolorum continuit. De quo ubi narrat, ‹ In Epistolis, inquit, canonicis (sive Catholicis) Clemens Alexandrinus presbyter, qui et Stromateus vocatur, i. e. in Epistola S. Pe tri prima, S. Joannis prima et secunda, et Ja cobi quædam Attico sermone declaravit, ubi mutta quidem subtiliter, sed aliqua incaute locutus est, quæ nos ita transferri fecimus in Latinum, ul exclusis quibusdam offendiculis purificata doctrina ejus securior potuisset hauriri. S. quoque Augusti „nus Ep. Jacobi apostoli solita diligentiæ suæ curio sitate tractavit, quam vobis in membranacep codice scriptam reliqui̟. Sed cum de reliquis canonicis Epistolis magna nos cogitatio fatigaret, subito nabis codex Didymi Græco stylo conscriptus in expositio nem VII canonicarum Epistolarum Domino largiente ter disputata vel proponentibus responsa, adhibitis notariis descripsore: quæ etiam nunc in magna ad miratione habentur. Nos tamen, qui et vivæ vocis ejus ex parte aliqua fuimus auditores, et ea quæ a nonnullis dicente eo descripta leginins, longe ma jorem gratiam et divinum nescio quid ac supra humanain vocem sonans in iHis magis sermonibus qui de ore ipsius proferebantur, agnovimus. › Cap. 109. V. Hier. in Prologo comm. ad Eph., item in Prolog. comm. ad Gal. Tom. IV, p. 1 sqq. Cap. 8 Reponendum videtur, Jude. Cfr. comment. meum in Epist. Joan., p. 298.

identidem recurrat Et Mingarellius vero, cum intelligeret Didymum in Enarratione nostra fers nimium esse in notandis refutandisque Manichæo rum erroribus, conjecit istam eo consilio composi tam esse, ‹ ut pestiferam Manetis hæresin confuta ret. › Posses eodem jure conjicere Didymum suam Enarrationem contra Arianos aut Sabellianos, quos identidem notaverit, scripsisse. At vero facile buic supersedere poteris conjecture. Satius enim omnia ea, quæ huc facere videntur, ex polemico Scripturæ sacræ explicandi, sive potius applicandi genere, quo istius ævi homines utebantur, explicabuntur. Et vero nihil præterea in nostro libro continetur, quo ista Mingarellii conjectura aut secundari aut defendi possit. His ita expositis, si qui adhuc scrupulus de fide nostri operis Didymiana tibi resideat, ad eum pror sus animo evellendum, velim attendas interpretatio nibus quorumdam in Epist. cath. locorum præter Enarrationem aliis in libris a Didymo cum proprie tate quadam ac constantia repetitis: quas, ut tem pori parcamus, infra ad ipsam Enarrationem adno 'tabimus. ex viva adhuc lingua facilius intelligerent, quam contra hæreses pugnacitate ad eam profligandam arte philologica interpretarentur, grammaticas ra tiones haud contempserunt quidem, imo, ubi opus ipsis visum est, explicarunt interdum, id tamen præ primis spectarunt interpretando, ut res sc sen tentias librorum sacrorum excuterent, excussas vitæ ac scholæ accommodarent. Hoc vero ita ege runt illi, ut eos sequi nobis pro nostra arte theo Jogica longius promota omnino nefas sit. Didymus in interpretatione Origenem sectatus est, qui primus sacrorum librorum interpretationem in formanı ar tis redegit, ita, ut singulas interpretandi rationes atque causas colligeret, collectas in eum finem, qui totam ipsi continere visus est interpretationem theologicam, componeret ac dirigeret, quo plenius ac fructuosius ex sacro codice, quippe qui ista ælate tolus singulis adeo in verbis verbum spiri tumque Dei æternum spirare atque occultare vide retur, doctrina Christiana et exstrui posset et de ſendi atque ad vitam hominum applicari. Huic in terpretandi generi ex usu scholæ Alexandrinæ addi ctus Didymus theologicas, quas dicunt, causas in interpretatione summas posuit, in iisque enuclean dis totus est cum in commentariis suis omnibus, tum vel maxime in Enarratione Epistolarum calho licarum. Ilinc nostram Enarrationem, si eain ex istius ævi more æstimamus, verum commentarium esse nullo modo negaverim. In qua re non possum quin Guerickio contradicam, qui eam non singula rum vocum et sententiarum, sed earum tantum modo, quas uberius illustrare Didymo placuerit, li beriorem esse ac quasi selectam explicationem sta tuit. Quæ si vera esset Guerickii sententia, eodem jure posses negare, Didymum in Acta apostolorum commentarium scripsisse. Cujus commentarii quanı vis tibi præter eclogas exegeticas relictum nobis sit, ea tamen est harum eclogarum manifesta forma, ut Wolfio assentiar, qui ex ipsis reliquiis Didymum in Actus apostolicos commentarium toto libro per tinentem scripsisse argumentis idoneis probavit In qua quæstione non prætermittendum est id, quod gravissimum est, Enarrationem nobis non to tam relictam esse, sed mutilatam multis ut videtur in locis; de qua re mox uberius nobis erit disse rendum. Habet præterea nostra Enarratio hoc sibi pro prium, ut interpretando Manichæos in primis eorum que errores nefarios ubique perstringat atque con vincat, vel iis in locis, ubi causa vel materia contra istos disputandi fere nulla inesse videtur. Ac vide, quomodo his quoque Didymianus Enarrationis no stræ mos atque ingenium nobis sese prodat. Etenim Manichæorum hæresin ita sibi invisam habuit, ut præter librum, quem de ea scripsit, singularein, vel in exegeticis tractatibus, v. c. in commentario ad Acta apost., pro communi istorum temporum Vid. Anecd. tom. IV, p. 20, 29, 33, elc. í Not. ad vers. 24 cap. IV, ad vers. 51 cap. vi et ad vers. 39 cap. viii, supra. Į VII. Innuimus supra, nos de integritate nostri oporis, quale nunc habetur, valde dubitare. Hoc vero ne temere a nobis factum esse credas, age ra tiones dubitandi, quales sint, accuratius inquiramus. Ac primo quidem, quo attentius Enarrationem nostram perlegi, eo magis nexum ac perpetuitatem commentarii multis in locis desiderasse mihi videor. Nec possum, quin omissiones sive lacunas inesse suspicer, majores minoresve. Ad minores quod atti net lacunas, jam primus, qui nostrum opus evulga vit, aliqua in eo, paucula tamen desiderari in uni versum quidem bene observavit nec tamen locos, qui male sani aut lacunosi viderentur, indi cavit. Fecit hoc Gallandius ea, qua consuevit, el sagacitate et diligentia. Pertinent vero, si quæ talia vero desiderantur, ad culpam illius librarii, ex cujus libro manuscripto, qui hactenus inventus est, unico, eoque vetustissimo quidem, sed quam negligentissime facto, Latina nostra expressa est Enarratio. Ne autem librarii culpam temere exagi temus, ipse primus editor haud raro lacunarum adeo, quæ nullæ sunt, falsam speciem intulisse vide tur, eo quod veram libri manuscripti lectionem male descripsit orationisque contextæ integritatem pessima verborum distinctione quasi abscondidit. Utriusque generis exempla infra enotabimus. Gravior est quæstio de majoribus, quæ in com mentario nostro deprehenduntur, lacunis sive omis sionibus. Inæqualitas enim interpretationis longio rís modo ad nauseam usque, modo brevioris, in pri mis ad posteriorem Petrinam, itemque Jacobi Epi stolam, tam male me habet, imo offendit, ut vix Vid. apud Wolfium p. 19, 32. [Not. ad vers. 24 cap. iv et d vers. 56 cap. VII. ] Vid. Bibl. Patr. Paris., sæc. iv, p. 557 H.

credam, integram nobis relictam esse Enarratio- suspicio eo quod ipse fatetur Cassiodorus, qui nem, neque unquam persuaderi mihi patiar, Didy mum iu Græco commentario tam parum sibi con stantem fuisse, suique similem, ut, si uno tenore Epistolarum catholicarum septenarium interpreta retur, id quod ne dubites, alia prolixioribus imo alienis quæstionibus non tam ornaret, quam onera ret, alia vix ac ne vix quidem adnotatione sua attingeret. Accedit, quod ex Græcis commentarii, quæ nobis relicta sunt, fragmentis cum Latina Enarratione accuratius comparatis fere cogimur, ut exemplar Græcum Latino multo longius fuisse suspicemur. Cujus rei exempla manifestiora suppe ditabit adnotatio Enarrationi nobis subjicienda. Quid multa? Dicam, quod sentio. Epiphanius, qui commentarium nostrum ex Græco Latinum fecit, videtur mihi quidem ex eo catenam, ut tunc moris fuit, summariam composuisse, ita, ut ad libita omitteret ac quasi interverteret ea quæ ipsi aut offensionis aliquid habere, aut minus necessaria aut obscuriora visa fuissent. Quæ mirifice confirmatur Epiphanio auctor fuit interpretationis sive versio nis Didymi Latinæ, adumbrationes Clementis Alexan drini, ut quæ viderentur multa continere male cauta, ita transferri a se jussas esse, ut, offendi culis exclusis, securius inde posset hauriri doctrina. Num enim putas, Didymo, qui jauidudum hæreseos Origenianæ crimen apud vulgus incurrerat, feli ciori Clemente contigisse, ut Enarratio ipsius sub Epiphanii auspiciis manibusque, emaculandi nego tio fere imperato, imminuta atque integra apud Latinos evulgaretur? Posses quidem ex loco Cassio dori supra allato hoc tuo jure conjicere, codicem Enarrationis Græcum, qui Cassiodoro oblatus est, non totam eam, sed dudum a Græcis in catenæ breviarium redactam continuisse. Cui non repugna rem equidem conjecturæ, modo Enarrationis ea esset forma ac compositio, qualis catenarum Græ carum esse solet, accuratior et æquabilior. Quo circa rectius Epiphanio operis nostri, si qua facta est, mutilatio sive compendium crimini dabitur. Nunc primum cum fragmentis Græci exemplaris suis locis interpositis edita. Expositis iis quæ de auctoritate, authentia ac ratione Enarrationis Didymianæ præmonenda videbantur, progrediamur nune ad parandam ipsam istius Enarrationis e Græcis scholiis vindicationem. Ac volui ab initio quidem fragmenta tantum Græca ex scholiis collecta cum Latinis e regione expressis ita componere, ut ex mutuo utriusque exempli consensu de inventi mei veritate cuivis facile constaret. Re vero accuratius perpensa cum probe intelligerem, isthac via nec satis perspici posse scholiorum Græ corum ad Latinum exemplar relationem mutuam, nec judicium lectoribus ferri posse exploratum de ipsius Enarrationis natura ac indole, qualis esset, mutavi consilium, atque, quo melius provinciam vindicis in me susceptam ornarem, totam Enarrationem accuratius recognitam atque fragmentis Græcis suis locis intersitis auctam deinceps edere decrevi. In quo id in primis curandum mihi duxi, ut Enarratio Latina a mendis, quibus ab egregia illa primorum editorum incuria atque negligentia scatet fere innume ris, quantum possem, purgatior prodiret. Ac de critica muneris mei ratione ut paucis exponam accura tius, ea occupabitur partim in corrigendis verborum interpunctionibus, quas primi editores fecerunt, pessimis, partim in restituendis lectionibus pro insanis, si fieri poterit, verioribus. In quo negotio haud exiguam laboris parteni occupavit Gallandius, primusque locos, quos intellexerat corruptos, aut inter punctione aut lectione mutata sanare tentavit. Codicem in ea re auctorem habuit quidem nullum, solo ingenio usus et arte conjecturali, interdum tamen felicissima. Ut igitur aliquod saltem laboris mei com peudium facerem, textum Enarrationis ex emendatiore Gallandii editione reddendum curavi. Quæ vero adnotavit ille, ita sunt comparata omnia, ut, si omitterem, mihi meæque editioni deesse ipse viderer. Itaque Gallandianam adnotationem criticam nemo mirabitur a me repetitam, meæque interpositam. Neque vero totam ille perfecit rem, imo multa aliis reliquit melius si fieri poterit restituenda. Hoc si Primus Didymi Alexandrini in Epistolas canonicas brevem Enarrationem ex D. Hieronymi scriptorum ecclesiasticorum catalogo edidit Marga rinus de la Bigne, in Bibl. PP. Parisiensis editione secunda, tom. IX, p. 511-557. Laudat quidem codi cem, quo usus est, vetustissimum, membranis scriptum, ejusdem tamen lectionem litterarum obscuritate quamplurimum impeditam fuisse queri tur. Hanc principem editionem repetiere deinde Colonienses ita, ut, ne quis lectorum male sibi cautus Origenianæ hæreseos contagione inficeretur, multis quidem caverent admonitionibus in margine interiore appositis, errores vero primi editoris non modo non corrigerent, sed augerent potius. Neć aliter Lugdunensis Bibliothecæ editores.