HIERONYMI GRÆCI ΤΟΥ ΜΑΚΑΡΙΟΥ ΙΕΡΩΝΥΜΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ, ΕΡΩΤΗΣΙΣ ΙΟΥΔΑΙΟΥ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΝ. B. HIERONYMI DIALOGUS DE SANCTA TRINITATE, INTER JUDÆUM ET CHRISTIANUM. Judaus. Cum Deus dicat, Videle, videle quod ego sum, nec Deus est præter me', quomodo vos creditis et adoratis Patrem, quem nos Deum confitemur, et Filium, et Spiritum sanctum? Nam idololaIrarum more cum tres deos doceatis, Deum legis istius, Non est Deus præter me, auctorem afficitis jnjuria. Christianus. Tremendum est et incomprehensibile mysterium Deus, itaque non una similique oportet nos defensione ad quoslibet uti, sed convenienter unicuique et decenter ad interrogatom respondere. Ad te itaque, Judae, et ad circumcisos qui tecum unum Deum colunt, ita dicimus: Confleris, Judge, Deum unum, coli et terræ factorem? Judæus. Utique. Christianus. Et qualis est ille quem colis Deus, unde ant ubi est, et quomodo sedet vel movetur, et quomodo loquitur et vivit et videt et tangit, et quomodo comprehenditur ipsius potentia? Judaus. Omnino incomprehensibilis, incontemplabilis et inenarrabilis Deus est, et sapientia et vis et sermo et spiritus Dei. Christianus. Et quomodo, o stolide, a me petis ul tibi dicam quomodo generatio contingat Dei, et quomodo Filium Deus babeat, et quando et quomodo illum genuerit, et quomodo Trinitas sil trinitas? Dicito tu mihi, si potes, locum et latitudinem, et longitudinem Dei, et dicam tibi vicissim quando et quomodo genuerit Deus. Dic tu mihi qualis sit Dei c sermo, et quomodo illum Deus eloquitur, et ego tibi dicam qua ratione ante luciferum ex utero Filium generaverit. Si vero et sermo et spiritus locusque et altitudo et profunditas et thronus et tempus Dei incomprehensibilia sunt, evidens est etiam generationem ejus exprini verbis et explicari non posse. Sed ut iterum interrogem te, duræ cervicis et incircumcise corde Judæe, quomodo noster sermo profertur? atque si hoc dixeris mihi, rogabo vicissim ¹ Deut. xxx11, 39. Ο Ἰουδαῖος. Τοῦ Θεοῦ λέγοντος, "Ιδετε, ίδετε, ὅτι ἐγώ εἰμι, καὶ οὐκ ἔστι Θεὸς πλὴν ἐμοῦ, πῶς ὑμεῖς πιστεύετε καὶ προσκυνεῖτε Πατέρα, ἂν ἡμεῖς Θεὸν ὁμολογοῦμεν, καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα; Ως γὰρ εἰδωλολάτραι τρεῖς θεοὺς δογματίζοντες, τὸν να μοθετήσαντα Θεόν, ὅτι οὐκ ἔστι Θεὸς πλὴν ἐμοῦ, ἐνυβρίσατε. Ο πιστός. Φοβεροῦ καὶ ἀκαταλήπτου υπάρχοντος τοῦ περὶ Θεὸν μυστηρίου, οὐ μίαν οὐδὲ ὁμοίαν δέον ἡμᾶς ποιεῖσθαι τὴν ἀπολογίαν, ἀλλὰ προσφόρως καὶ πρεπόντως ἑκάστῳ ἐρωτῶντι ἀποκρίνασθαι. Οὐκοῦν πρὸς σὲ τὸν Ἰουδαῖον καὶ τοὺς σὺν σοὶ ἐμπεριτόμους μοναρχίαν σέβοντας λέγομεν οὕτως· ὁμολογεῖς, ὡ Ἰουδαῖε, Θεὸν ἕνα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς; Ο Ἰουδαῖος. Ναί. Ὁ πιστός. Καὶ ποῖος ἐστιν οὗτος Θεὸς ὄν σέβεις, πόθεν ἐστὶν καὶ ποῦ ἔστι; καὶ πῶς κάθηται καὶ κιν νεῖται; καὶ πῶς λαλεῖ καὶ ζῇ καὶ θεωρεῖ καὶ ψηλαφᾶται; καὶ πῶς καταλαμβάνεται ἡ δύναμις αὐτ τοῦ; Ο Ἰουδαῖος. Πάντως ὅτι ἀκατάληπτός ἐστι καὶ αθεώρητος καὶ ἀδιήγητος ὁ Θεὸς, καὶ ἡ σοφία καὶ ἡ ἰσχὺς καὶ ὁ λόγος καὶ τὸ πνεῦμα αὐτοῦ. Ο πιστός. Καὶ πῶς, ὦ ἀνόητε, ἐμὲ ἀπαιτεῖς λέγειν, πῶς ἐστιν ὁ τόπος τοῦ Θεοῦ, καὶ πῶς ἔχει Υἱὸν ὁ Θεὸς, καὶ πότε καὶ πῶς τοῦτον ἐγέννησε, καὶ πῶς ἡ Τριάς ἐστι τριάς; Εἰπέ μοι σὺ τὸν τόπον καὶ τὸ πλάτος καὶ μῆκος τοῦ Θεοῦ, ἐὰν δύνῃ, καὶ λέγω σοι κἀγὼ τὸ πότε καὶ πῶς ἐγέννησεν ὁ Θεός. Είπέ μοι σύ, ὁποῖος ἐστιν ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ πῶς λαλεῖ αὐτ τὸν ὁ Θεὸς, καὶ λέγω σοι κἀγὼ πῶς ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησεν Υἱόν. Εἰ δὲ ὁ λόγος καὶ τὸ πνεῦ μα καὶ ὁ τόπος καὶ τὸ ὕψος καὶ τὸ βάθος καὶ ὁ θρόνος καὶ ὁ χρόνος τοῦ Θεοῦ ἀκατάληπτά εἰσι, δῆλον, ὅτι καὶ ὁ τόκος αὐτοῦ ἄῤῥητος καὶ ἀνερμήνευτος. Ἐρο μένῳ δὲ πάλιν φράσον μοι, ὦ σκληροτράχηλε καὶ απερίτμητε τῇ καρδίᾳ ὦ Ἰουδαῖε, πῶς ἐξέρχεται ὁ ἡμέτερος λόγος; καὶ εἰ τοῦτο δοίης, ἀντερῶ σοι αὖθις καγώ· Οὐκοῦν καὶ χείλη σωματικὰ καὶ γλῶσσαν καὶ

DIALOGUS DE S. TRINITATE. ὀδόντας καὶ λάρυγγα κατὰ σὲ ἔχει ὁ Θεός; ὥστε λοι- te: Nunquid et labia corporalia et linguam et denles gufturque ex tua sententia Deus habeat? ut porro et ipse sit corporeus atque in loco et visibilis ac circumscriptus, atque si hæc ita sint, creatus; quidquid enim corporeum et circumscriptum est, creatum esse manifestum est. Jam dic mihi ad hæc, audacule, quis ille sit qui Deum condidit et fecit. Ο pessimam tuam et imprudentissimam cæcitatem! Rogatus enim a me quomodo verbum Dei sit, aut qualis sit spiritus Dei, locusve aut thronus Dei, fateris te hærere et minime scire; me vero jubes adigisque dicere quomodo Deus sit et generatio Dei ac Filius. Tumultuaris atque ægre fers quod alo Deo esse Filium æternun, sanctissimum, increatum, incomprehensibilem, immaculatissimum, saτὸν καὶ σωματικὸς καὶ τοπικὸς καὶ ὁρατὸς καὶ περίγραπτός ἐστι, καὶ εἰ τοῦτο, καὶ κτιστός· πᾶν γὰρ σωματικὸν καὶ περίγραπτον πράγμα, δῆλον καὶ κτι στόν. Εἰπὲ δή μοι λοιπόν, ὦ τολμηρὲ, καὶ τὸ, τίς ἔκτισε καὶ ἐποίησε τὸν Θεόν. Ο τῆς σῆς κακίστης καὶ ἀφρονεστάτης πωρώσεως! Ερωτώμενος γὰρ σὺ παρ' ἐμοῦ, πῶς ἐστιν ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, ἢ ποῖόν ἐστι τὸ πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, ἡ ὁ τόπος ἢ ὁ θρόνος τοῦ Θεοῦ, λέγεις· ἀπορῶ, ὅτι οὐκ οἶδα· καὶ ἐμὲ εἰσπράττεις καὶ ἀναγκάζεις λέγειν, πῶς ἐστιν ὁ τόπος καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Σὺ θορυβῇ καὶ ἀγανακτείς, διότι λέγω, ὅτι ἔχει ὁ Θεὸς Υἱὸν προαιώνιον, πανάγιον, ἄκτιστον, ἀκατάληπτον, ὑπεράμωμον, ὑπέρσοφον, ὑπερκόσμιον, ὑπεράγαθον. Καὶ πῶς ἐγὼ μᾶλλον μὴ θορυβηθώ, ὦ ἀναίσχυντε Ἰουδαῖε, ὅτι σὺ ἑαυτὸν υἱὸν Θεοῦ ὀνομά- " pientissimum, mundo priorem, ac bonitatis summæ. ζεις λέγων, ὅτι υἱὸς πρωτότοκος τοῦ Θεοῦ ὁ Ισραήλ; Σύ, ὁ μωρὸς, καὶ οὐχὶ σοφὸς, ὁ ἀχάριστος, ὁ γογγυστῆς, ὁ ἀνήκοος, ὁ θεομίσητος, ὁ θεοσκόρπιστος, ὁ Θεῷ ἀντίδικος, υἱὸν Θεοῦ ἑαυτὸν ὀνομάζεις, κἀγὼ ἐπειδὴ λέγω Υἱὸν Θεοῦ ἀγαθὸν καὶ εὐεργέτην καὶ Σωτῆρα καὶ δίκαιον, ἀγανακτεῖς καὶ ἐγκαλεῖς καὶ βλασ φημεῖς, καὶ εἰδωλολάτρην με ἀποκαλεῖς; Τί θερμά ζῃ, ὦ ἀνόητε, καὶ τί ταράσσῃ, ἐπὰν Υἱὸν Θεοῦ ἀκούσῃς; Σὺ ἕνα Υἱὸν οὐ βούλει ὁμολογεῖν Θεοῦ· καὶ πῶς ἡ θεία Γραφὴ καὶ ὁ Δαβίδ, μᾶλλον δὲ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγει, ὅτι Ἐγὼ εἶπα· Θεοί ἐστε, καὶ υἱοὶ Υψίστου πάντες; Ἐὰν ἀνθρώπους ψιλοὺς καὶ φθαρτοὺς καὶ θνητούς κατεδέξατο ὁ Θεὸς υἱοὺς Θεοῦ καὶ θεοὺς ὀνομάζειν, πῶς σὺ νομίζων πάντων δικαιότερος καὶ ἀκριβέστερος εἶναι, ἕνα Υἱὸν ἄμωμον καὶ πανάγιον ὁμολογεῖν οὐ καταδέχῃ Θεοῦ; fiEt quomodo non mihi magis liceat tumultuari, quod te, Judiæe inpudens, Dei filium appellas; Π lius enim Dei primogenitus Israel'? Tu, stulte et neutiquam sapiens, ingrate, obmurmurator, inobediens, invise Deo, a Deo disperse illique repugnans, tu filium Dei te appellas, et ego quando Filium Dei nuncupo bonum illum et benefactoren, Salvatorem justumque, fers ægre, et velut crimen impingis mihi, et a blasphemia non abstines atque idololatram me appellas? Quid ita effervescis ira, stolide, et perturbaris, quando Filium Dei audis? Tu unum non vis confiteri Filium Dei; et quomodo divina Scriptura et David, sive potius sanctus ipse Spiritus ait: Dizi: Dii estis, atque flii omnes Allissimi *? Si nudos homines et corruptibiles ac mortales admisit Deus filios Dei deosque nominari, quomodo tu qui omnibus justior accuratiorque tibi esse videris, unum sine labe et sanctissimum Dei Filium non suscipis? Ο Ιουδαίος. Αλλ' οὐ, καθὼς σὺ λέγεις Υἱὸν Θεοῦ προαιώνιον καὶ ἄκτιστον, οὕτω λέγει ὁ Θεὸς υἱὸν αὐτοῦ εἶναι καὶ τὴν Ἰσραήλ, οὐδὲ τοὺς λοιποὺς ἀνθρώπους περὶ ὧν εἶπεν· Ἐγὼ εἶπα· Θεοί ἐστε καὶ υἱοὶ Ὑψίστου πάντες. Ο πιστός. ᾿Αλλὰ ποίους λέγει ὁ Θεὸς τούτους θεοὺς καὶ υἱοὺς αὐτοῦ τοῦ Ὑψίστου; Ο Ἰουδαῖος. ᾿Ανθρώπους τινὰς λέγει φθαρτοὺς καὶ θνητούς, υἱοὺς λεγομένους. Ο πιστός. Εἶτα, ἀνόητε, πεπωρωμένε τῇ καρδίᾳ, πόσον διαφέρει τὸ ὁμολογεῖν, ὅτι ἔχει Υἱὸν ὁ Θεὸς ἄφθαρτον, ἀθάνατον, ἁγνὸν, ἀναμάρτητον, αιώνιον, ἄτρεπτον, ἀπαθῆ, ὑπὲρ τὸ ὀνομάζειν ἀνθρώπους ύλικοὺς καὶ φθαρτοὺς καὶ τρεπτοὺς καὶ θνητούς, υἱοὺς Θεοῦ; Τὸ μὲν γὰρ εἰπεῖν, ὅτι ἔχει Υἱὸν ὁ Θεὸς ἄφθαρτον καὶ ἀθάνατον καὶ ἀναμάρτητον, πρέπει τῷ Θεῷ, καὶ τιμή ἐστι τῷ Θεῷ, ὑπὲρ τὸ λέγειν, ὅτι υἱὸς πρω τότοκός ἐστι τοῦ Θεοῦ ὁ Ἰσραὴλ, ὁ μωρὸς λαὸς καὶ ἁμαρτωλὸς καὶ παράνομος καὶ ἀσεβής. Βλασφημίαν γὰρ τοῦτο προσφέρει Θεῷ παρὰ τῶν ἀπίστων ἐθνῶν δύνανται γὰρ λέγειν· Πῶς Θεός ἐστιν ἀληθινὸς, ὅτι Πατὴρ ὑπάρχει υἱοῦ μωρού; • Exod. IV, 22. 'Psal. LXXXJ, Judæus. Non ita, ut tu dicis Filium Dei æternum et increatum, Deus filium suum esse Israel affirmat, neque alios homines de quibus ait: Dixi: Dii estis, atque filii omnes Altissimi. Christianns. Quales itaque Deus hosce deos filiosque Altissimi appellat? Judæus. Homines quosdam ita vocat corruptibiles ac mortales, qui filiorum illi veniunt nomine. Christianus. Quantum igitur præstat, o stolide et corde obcæcate, confiteri Deo unum esse Filium incorruptibilem, immortalem, sanctum, sine peccato, æternum, immutabilem, impassibilem, quam homines materiales, corruptibiles, mutabiles ac mortales Dei filios appellare? Nam affirmare quod Filium babet Deus corruptionis expertem et immortalem álienumque a peccato, dignum Deo est, et honor illi major, quam dicere primogenitum Dei esse Israelem, populumn illum stultum et peccatis obsitum, violatorein legis impiumque. Nam apud gentes a fide alienas hoc etiam blasphemiæ ansam præbet, qui possunt objicere: Quomodo verus ille Deus est sloHide prolis Pater?

HIERONYMI GRÆCI Judas. Si Filium Deus habet, dicito mibi quomodo et quando illum genuerit. Christianus. Non possum non confiteri quod Filium habet Deus, cum sacra Scriptura ex persona Dei et Patris palam dicat ad Filium: Ex utero ante luciferum genui te ‘; et Filius vicissim de se ex persona Parentis ait: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie le genui *. Neque possum non confiteri quod Deus habet Spiritum, Deo ipso dicente: Effundam de Spiritu meo in omnem carnem*. Tamen quæram ex te, Judze, tu mihi respondeto. Qualem ais spiritum Deo csse? num ejusmodi qualis est hominis ex ore et naribus exeuntem et exspiratum effusumque, qui cerni potest et separari? Judæus. Absit hoc quidem! sed vero Spiritum invisibilem, Spiritum sanctum, Spiritum divinum, Spiritum verum, Spiritum ductorem, Spiritum a Deo inseparabilem. Christianus. Et quando fecit Deus aut eduxit Spiritum hunc, aut quomodo et quando illum fecit consistere? Judæus. Increatus est Spiritus Dei, principii expers et incomprehensibilis perinde ut ipse Deus. Christianus. En tu quoque evidenter convincēris duitatem adorare, Deum nempe Deique Spiritum. Quemadmodum itaque tu non potes edisserere, unde vel quando aut quomodo Dei Spiritus cum Deo est, sed tantum edoctus ex sacris Litteris confiteris et credis Deo esse Spiritum; ita et ego Christianus sine curiosiore scrutatione profiteor Filium et Verbum Dei. Si vero desideras a me ut dicam quando, vel unde et quomodo Filium Deus habet, dicito et tu prius mihi quando et unde et quomodo Deus Spiritum habeat, tunc et tibi exponam quomodo, ante omne principium Deus Filium genuerit. Sicut enim tu Deum Deique Spiritum non dicis duos deos, ita nec ego Patrem, Filium et Spiritum sanctum tres nuncupo deos, absit sane! Sed quemadmodum sol ejusque calor et radiorum vis ex eo progrediens tria nomina sunt, una solis substantia; et sicut anim ma et ratio et corpus hominis non tres sunt homines; et sicut unguis digiti cum osse et carne non sunt tres digiti; ac veluti radix et ramus ac folia arboris tres arbores non sunt; et sicut oculus et pupilla luxque oculi non tres reddunt oculos; et sicut fons et fluvius rivusque ex fluvio promanans non sunt triplices undæ; et sicut brachium, carpus et palma non sunt tres manus; et sicut in rubo Mosis erat sermo et damma et qui loquebatur; el quemadmodum in camino trium puerorum erat hymnus et Namma et ros, unus vero çaminus erat; et sicut in numismate est aurum et imago et inscriptio imperatoris, sic et in sacrosancta Trinitate inconfusa est unio in una trium personarum essentia ac divinitate. › Psal. cix, 3. • Psal. 11, 7. Ο Ἰουδαῖος. Ε: Υἱὸν ἔχει ὁ Θεός, είπέ μοι, καὶ πότε τοῦτον ἐγέννησεν; πως ῾Ο πιστός. Οὐ δύναμαι μὴ ὁμολογήσαι, ὅτι ἔχει Υἱὸν ὁ Θεὸς, τῆς Γραφῆς μάλιστα προφανώς λεγού στις ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱόν, ὅτι Εκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε· καὶ τοῦ Υἱοῦ πάλιν περὶ ἑαυτοῦ ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Πατρός· Κύριος εἶπε πρός με· Υιός μου εἶ σὺ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε. Καὶ οὐ δύναμαι πάλιν όμο λογεῖν, ὅτι ἔχει Πνεῦμα ὁ Θεὸς, αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ λέγοντος• Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα. Όμως ἐρωτήσω σε, Ἰουδαῖε, σὺ δέ μοι ἀποκρίθητι· ὁποῖον πνεῦμα λέγεις ἔχειν τὸν Θεόν; ἆρ' οἷον τὸ τοῦ ἀνθρώπου, τὸ ἐκ στόματος καὶ ῥινῶν ἐξερχόμενον καὶ ἐκχεόμενον καὶ φαινόμενον καὶ χω ριζόμενον ῾Ο Ιουδαῖος. Μὴ γένοιτο! ἀλλὰ Πνεῦμα ἀόρατον, Πνεῦμα ἅγιον, Πνεῦμα ἀληθὲς, Πνεῦμα ἡγεμονικόν, Πνεῦμα ἀχώριστον τοῦ Θεοῦ. Ο πιστός. Καὶ πότε ἐποίησεν ὁ Θεὸς ἢ ἐξήγαγεν τὸ Πνεῦμα τοῦτο; ἢ πῶς καὶ πόθεν αὐτὸ συν έστησεν; Ὁ Ἰουδαῖος. ᾿Ακτιστόν ἐστι τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, ἄναρχον καὶ ἀκατάληπτον ὥσπερ ὁ Θεός. ῾Ο πιστός. Ἰδοὺ καὶ σὺ σαφῶς ἐλέγχῃ, ὅτι δυάδα προσκυνεῖς, λέγω δὴ Θεὸν καὶ Πνεῦμα Θεοῦ. Ωσπερ οὖν σὺ οὐκ ἴσχυσας εἰπεῖν, πόθεν ἢ πότε ἢ πῶς ἐστι τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ μετὰ τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ μόνον ἀκούσας ἐκ τῶν θείων Γραφῶν ὁμολογεῖς καὶ πιο στεύεις ἔχειν Πνεῦμα τὸν Θεόν· οὕτω κἀγὼ ὁ Χρι στιανὸς ἀπεριέργως καὶ ἀνερμηνεύτως ὁμολογῶ τὴν Υἱὸν καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ. Εἰ δὲ ἀπαιτεῖς με εἰπεῖν, πότε καὶ πόθεν καὶ πῶς ἔσχεν Υἱὸν ὁ Θεὸς, εἰπέ μοι σύ πρῶτον πότε καὶ πόθεν καὶ πῶς ἔχει Πνεῦμα ὁ Θεὸς, καὶ λέγω σοι κἀγὼ πῶς προανάρχως ὁ Θεὸς ἐγέννησε τὸν Υἱόν. Ωσπερ γὰρ σύ οὐ λέγεις τὸν Θεὸν καὶ τὸ Πνεῦ μα τοῦ Θεοῦ δύο θεοὺς, οὕτως οὐδὲ ἐγὼ λέγω Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα τρεῖς θεούς, μὴ γένοιτο! ᾿Αλλ' ὥσπερ ὁ ἥλιος καὶ ἡ θέρμη αὐτοῦ καὶ ἡ ἀκτὶς εξερχομένη ἐξ αὐτοῦ, τρία μὲν ὀνόματά εἰσι, μία δὲ οὐσία ἡλίου· καὶ ὥσπερ ἡ ψυχὴ καὶ ὁ λόγος καὶ τὸ σῶμα τοῦ ἀνθρώπου οὐκ εἰσὶ τρεῖς ἄνθρωποι· καὶ ὥσπερ ὁ ὄνυξ τοῦ δακτύλου καὶ τὸ ὀστοῦν καὶ ἡ σαρξ οὐκ εἰσὶ τρεῖς δάκτυλοι· καὶ ὥσπερ ἡ ῥίζα καὶ ὁ κλά δος καὶ τὸ φύλλον τοῦ δένδρου οὐκ ἔστι τρία δένδρα καὶ ὥσπερ ὁ ὀφθαλμὸς καὶ ἡ κόρη καὶ τὸ φῶς τοῦ ὀφθαλμοῦ οὐκ εἰσὶ τρεῖς ὀφθαλμοί· καὶ ὥσπερ ἡ πηγή καὶ ὁ ποταμὸς καὶ ὁ ῥύαξ ὁ ἐκ τοῦ ποταμοῦ, οὐκ εἰσὶ τρία ὕδατα· καὶ ὥσπερ ο βραχίων καὶ ὁ καρπὸς καὶ ἡ παλάμη οὐκ εἰσὶ τρεῖς χεῖρες· καὶ ὥσπερ ἡ ἐπὶ Μωσέως βάτος εἶχε λόγον καὶ φλόγα καὶ λαλοῦντα· καὶ ὥσπερ ἡ κάμινος τῶν τριῶν παίδων εἶχεν ὕμνον καὶ φλόγα καὶ δρόσον, μία κάμινος οὖσα· καὶ ὥσπερ τὸ νόμισμα ἔχει χρυσὸν καὶ εἰκόνα καὶ λόγον τοῦ βασιλέως· οὕτως ἐν τῇ παναγία Τριάδι ἀσύγχυτος ή ἔνωσις ἐν τρισυποστάτῳ μιᾷ ουσίᾳ καὶ θεότητι. • Joel ut, 28: Isa. xLiv, 5.

DIALOGUS DE S. TRINITΑΤΕ. Ο Ἰουδαῖος. Κάν είπω Θεὸν τὸν Χριστόν, οὐ τολμῶ λέγειν αὐτὸν ὁμοούσιον τοῦ Πατρός. Judæus. Etiamsi Christum confitear Deum esse, Patri tamen consubstantialem non ausim affirmare. Christianus. Si omnino eum recipis ita ut Deum confitearis, nosces accurate et evidenter quod ipse te per sacras Scripturas et per prophetas illuminabit, sitque Deus Filius æternus, non per relationem sicut cæteri homines, sed per naturam, at lumen de lumine, et Deus ex Deo. Non enim sicut Abraham, Isaac et Jacob tres sunt homines es invicen: distincti, sic Patrem, Filium et Spiritum sanctum dicimus; neque ut tres lucernæ distincta, aut tres separatae columnæ; neque sicut Michael et Gabriel, ita invicem sejuncti sunt Pater et Filius; neque sicu Adam Abelem genuit, ita Deus genuit Filium ut er se egrederetur, efflueret, seminali et corporali ratione. Apage! Non enim sicut ego prior sum filio Ο πιστός. Ἐὰν ὅλως καταδέξῃ ὁμολογεῖν αὐτὸν Θεόν, γινώσκεις ἀκριβῶς καὶ ἀναμφιβόλως, ὅτι αὐτ τὸς φωτίζει σε διὰ τῶν θείων Γραφῶν καὶ προφη τῶν, ὅτι θεός ἐστιν ὁ Υἱὸς προαιώνιος, οὐ σχετικῶς καθὼς οἱ λοιποὶ ἄνθρωποι, ἀλλὰ φυσικῶς, ὡς φῶς ἐκ φωτὸς, καὶ Θεὸς ἐκ Θεοῦ. Οὔτε γὰρ ὡς ᾽Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ τρεῖς εἰσιν ἄνθρωποι ἐξ ἀλλήλων μεμερισμένοι, οὕτω λέγομεν Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα. Οὔτε ὥσπερ τρεῖς λαμπάδες διῃρημέν ναι, ἢ τρεῖς στύλοι κεχωρισμένοι, ἢ ὥσπερ Μιχαὴλ καὶ Γαβριήλ, οὕτως ἀπέχουσιν ἀλλήλων Πατήρ καὶ Υἱός· οὔτε ὥσπερ 'Αδάμ γεγέννηκε τὸν ᾿Αβελ, οὕτως ὁ Θεὸς γεγέννηκε Υἱὸν ἐκπορευτῶς, καὶ ρευστῶς, σπαρτῶς καὶ σωματικῶς, ἄπαγε! Οὐ γὰρ ὥσπερ προτερεύω ἐγὼ καὶ μείζων εἰμὶ τοῦ ἐμοῦ υἱοῦ, οὕτω καὶ ὁ Πατὴρ καὶ Θεὸς προϋπάρχει τοῦ Υἱοῦ. 'Αλλ' ἅμα Πατήρ, ἅμα Υἱός, ὡς ἅμα ἡμέρᾳ τὸ φῶς. Καὶ ὥσπερ ἅμα ἡ ἡμέρα καὶ ὁ ἥλιος καὶ τὸ φῶς, οὕτως ἅμα Πατήρ καὶ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα. Καὶ μὴ είπης, Πῶς εἰσι ταῦτα; ὑπὲρ γὰρ τὸ πῶς ταῦτα. Μὴ εἴπῃς, Ποίῳ τρόπῳ; ὑπὲρ γὰρ τρόπον, τοῦ Θεοῦ ὁ τόκος. Μὴ εἴπῃς, Ποίῳ λόγῳ; ὑπὲρ λόγον ὁ Λόγος. Μὴ ζήτει, Ποίῳ χρόνῳ; ὑπὲρ γὰρ χρόνον ὁ ἄχρονος. Μὴ εἴπης, Ἐν ποίῳ τόπῳ; ὑπὲρ γὰρ τόπον. Μὴ ζήτει, Ἐν ποίᾳ ἀρχῇ; ὑπὲρ ἀρχὴν γὰρ ἡ ἄναρχος ἀρχή. Προσκύνει Θεὸν μὴ ἐρευνῶν Θεόν. Ομολόγει Πατέρα, ἀλλὰ μὴ ζήτει τὸ πρᾶγμα τοῦ κατὰ Θεὸν μυστη ρίου. Πίστευε εἰς Υἱόν, μὴ ψηλαφῶν τὸν τρόπον τῆς προανάρχου γεννήσεως. Ἀνύμνει τὸ Πνεῦμα, μὴ πολυπραγμονῶν τὸ χρῆμα τῆς ἐκπορεύσεως. Μυστή ριον γὰρ καταλαμβανόμενον οὐκέτι μένει μυστήριον πᾶν δὲ τὸ μὴ ὂν μυστήριον, οὐδέν ἐστι θαυμαζόμε νον. Οσον οὖν ἐρευνᾶται Θεὸς, τοσοῦτον πλέον ἀγνοεῖται καὶ κρύπτεται· καὶ ὅσον καταδιώκεται καὶ ἐξω ερευνᾶται, τοσοῦτον πλέον οὐ καταλαμβάνεται, οὐδὲ φανεροῦται· καὶ ὅσον ψηλαφᾶται, τοσούτῳ πλέον οὐ φθάνεται οὐδὲ εὑρίσκεται. Πάντες οἱ Θεὸν ἐρευνή σαντες, σκιὰν κρατῆσαι ἐσπούδασαν· καὶ ὅσοι Θεὸν μαθεῖν ἐδοκίμασαν, ἀνέμους ἀποκλεῖσαι ἐν κόλπῳ ἠθέλησαν· καὶ ὅσοι καταλαβεῖν τὴν θεότητα νομίζου σιν, ἐνύπνιον καὶ φαντασίαν κατέχουσι· καὶ ὅσοι βαθῦναι περὶ Θεοῦ φύσεως ενόμισαν, εἰς αἱρέσεις ἑτρά πησαν· καὶ ὅσοι Θεοῦ λέγουσιν ὅτι ἔφθασαν, οὐδὲ φανίδος ἐκ πάσης τῆς ἀβύσσου ἐκράτησαν, ἀλλὰ σκιὰν καταδιώξαντες οὐκ ἔφθασαν. Πίστις οὖν διὰ τοῦτο ἀκούει, ὅτι πᾶς ὁ πιστεύων οὐκ ἐρευνᾷ, ὡς οἱ ἄπιστοι, Θεόν. Καὶ τί λέγω Θεόν; οὐδὲ τὰ τοῦ Θεοῦ ποιήματα ἀνθρώποις εὔληπτα. Εἰπὲ γάρ μοι σὺ, ὁ θέλων ἐξερευνᾶν καὶ μαθεῖν φύσιν Θεοῦ, ποῦ εἰσὶν οἱ ἄγγελοι; καὶ ὁποῖοί εἰσι; καὶ πότε ἐγένοντο; καὶ πόθεν συνίστανται; καὶ διὰ τί οὐ φαίνονται; καὶ τίς ἐστιν ἡ φύσις αὐτῶν; καὶ ὁποῖόν ἐστι τὸ σχῆμα αὐτῶν, καὶ ἡ φωνὴ αὐτῶν, καὶ ὁ δρόμος; Οὐ μόνον δὲ περὶ ἀγγέλων ἐρευνῶ σε, ἀλλὰ καὶ περὶ οὐρανοῦ. Οποία ἐστὶν, εἰπέ μοι, ἡ φύσις αὐτοῦ, καὶ ἡ ἔκτασις τοῦ πλάτους; καὶ πόσον meo majorque, ita et Pater et Deus est ante Filium. Sed simul Pater, simul Filius, ut simul cum die lux; et quemadmodum simul dies, sol et lux, sic simul sunt Pater, Filius et Spiritus. Nec dixeris, Quomodo hæc? sunt enim supra modum. Ne dixeris, Qua ratione? supra rationem enim Dei generatio. Ne dicas, Quo consilio? consilio superius Dei Verlum. Ne quaeras, Quo tempore? supra tempus enim qui temporis expers est et alernus. Ne dicas, Quonam loco? nam est supra locum. Ne quærito, Quonam principio? super principium enim est carens principio principium. Adora Deum, ne scrutare Deum. Confitere Patrem, seul ne quærito divini naturamn gysterii. Crede in Filium, nec inanibus palpare institue modum æternæ generationis. Nam nysterium si comprehenditur non amplius mysterium manet, quidquid vero mysterium non est, id non amplius miramur. Quanto magis igitur naturam Dei scrularis, tanto magis ignoratur occultaturque; quo magis eum insequeris et exquiris, tanto minus comprehenditur et manifestatur; quanto magis conaris eum manibus palpare, tanto apparet minus, minusque reperitur. Omnes quotquot scrutari Deum aggressi sunt, umbram comprehendere studuerunt; et quotquot Dei naturam instituerunt perspectam habere, ventos sinu concludere voluerunt; quique existimant divinitatem se comprehendere, somnium el imaginationem amplectuntur; et qui ad profunda naturæ Dei visi sunt sibi penetrasse, in læreses inciderunt; et qui Deum se aiunt assecutos, ne guttulam quidem ex universa abysso comprehenderunt, sed umbram persecuti longe absunt. Itaque ideo fides nuncupatur, quod quisquis credit neutiquam scrutatur Deum, ut qui alieni a fide sunt. Ac quid dico Deum? nam ne opera quidem a Deo condita possunt ab hominibus facile intelligi. Dicito enim tu mihi qui exscrutari naturam Dei et perspectam habere cupis, ubinam sunt angeli, et quales et quando facti sunt, atque unde constitere, et quare non cernuntur, et quænam est ipsorum natura, et qualis figura ipsorum et vox cursusque? Nec de angelis solum ex te quæram, sed et de cœlo quoque. Quæ est, dic mihi, ejus natura, quæ in

HIERONYMI GRÆCI latam expansio, quanta altitudo? Sed quid coelestia τὸ ὕψος; Καὶ τί λέγω τὰ ἐπουράνια; ἔλθωμεν λοιπόν ico? Descendamus porro in liæc terrena, in quibus vivimus ipsi et movemur et sumus. Quis clare novit propria naturam animæ, qualis sit, et quomodo cuin corpore obambulet, et qualis ejus forma speciesque, ubi atque unde consistat, et quomodo a corpore separetur? Deinde iterum de corpore inquirendum: Quomodo consistit, quomodo dissolvitur, quomodo iterum resurgit, et qua ratione in resurrectione colligitur, et quomodo aut unde exstal alque in unum rursus cum anima restituitur? Nec vero hominis tantum natura comprehendi non potest ab homine, sed nec quadrupedum, volucriumve, nec piscium. Dicito enim mihi, qui divina scrutaris, quomodo mutarum animantium natura consistit? quomodo moriuntur quibus animna rationabilis non est? quid ab illis mortis tempore separatur? Si dixeris mihi animam substantialem non sortitas esse, sed sanguinem: at plurima animalia moriuntur sanguine nullo efluente. Quomodo vero pisces in aquis possunt respirare, et quomodo illi aquarum natura non ut cætera animalia suffocantur? Unde vero animal ratione destitutuin si cum homine ad Dei condito imaginem processerit, in via inter redeundum minus errare quam ratione gaudens, et viam melius nosse deprehenditur? Unde rursus volucres et pisces feræque bestiæ, quibus nec sermo nec ratio est, neque intellectus nec judicium, intelligunt et retia transiliunt et laqueos pedicasque venatorum? Atque ut porro amplius vilitatem tuam miseramque inscitiam agnoscas, rogabo te insuper et hoc: Dic mihi tu, qui incomprehensibilem Factorem ac Deum nosse ac curiose te scrutari profiteris, dic mihi prius quæ est substantia pulicis, et qualis substantia animæ ejus, et qualis est ejus anima? quomodo citra semen sponte exsistit? quomodo rationem et sapientiam cum nesciat, videt hominem, et mortem metuens fugit? unde novit morti se obnoxium fore? quibus ratiociniis consultat? unde didicit hostem sibi hominem esse? ubi nemorativa ejus vis et collectiva facultas est reposita? quis vero docuit eum in suturis plicisque vestium se abscondere? Et quo nomine pulicem nuncupare lebemus qui exscrutatores divinitatis esse volumus? igiturne quadrupedem dicemus? at non est quadrup pes. Bipedem ergo? non est. Itaque reptile? non est, sed animal est. Ideoque hortor unumquemque qui velit Dei naturam commentari, ut prius explicet naturam parvissimi pulicis, ejusque conditionem constitutionemque et compositionem et originem, animam, sensum et intellectum; ac quando is certo comprehenderit nobisque explicaverit speciem et genus substantiæ qua constat pulicis anima, tune porro ipsi habebimus fidem, quod etiamı res Dei incomprehensibilis attingere et exponere queat. Etiamsi dixeris mihi, homo stolide, quod anima pulicis et cujusque bruta animantis sit sanguis, Puto leg. τὰ ἄλλα, κάτω εἰς τὰ ἐπίγεια, ἐν οἷς ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν. Τίς ἐναργῶς ἔγνω τὴν ἰδίαν τῆς ψυχῆς κατασκευήν, ὁποία ἐστὶ, καὶ πῶς συμπεριέρχεται μετὰ τοῦ σώματος, καὶ ὁποία τῷ εἴδει ἐστὶ, καὶ τοῦ καὶ πόθεν συνίσταται, καὶ πῶς χωρίζεται τοῦ σώμα τος; Είτα πάλιν περὶ σώματος ερευνητέον, πώς συν ίσταται; πῶς διαλύεται; πῶς δὲ ἀνίσταται; ποίῳ δὲ τρόπῳ ἐν τῇ ἀναστάσει συνάγεται; καὶ πῶς ἢ πόθεν παραγίνεται καὶ εἰς τὸ ἓν αὖθις μετὰ τῆς ψυχῆς ἀποκαθίσταται; Οὐ μόνον δὲ ἡ τοῦ ἀνθρώπου κατασκευή ἐστιν ἡμῖν ἀκατάληπτος, ἀλλὰ καὶ ἡ τῶν ζώων καὶ τῶν πετεινῶν καὶ ἰχθύων. Εἰπὲ γάρ μοι ὁ τὰ περὶ Θεοῦ ἐρευνῶν, πῶς ἡ τῶν ἀλόγων φύσις ὑφ έστηκε; πῶς ψυχὴν λογικὴν μὴ ἔχοντα ταῦτα θνήσκουσι; τί ἐξ αὐτῶν ἐν καιρῷ τοῦ θανάτου χωρίζεται; Αν εἴπῃς μοι, Ψυχὴν ὑποστατικὴν οὐκ ἐκτήσαντο, ἀλλὰ τὸ αἷμα· ἀλλὰ πλεῖστα ζῶα καὶ μὴ αἱμορραγήσαντα θνήσκουσι. Πῶς δὲ πάλιν οἱ ἰχθύες ἐν τοῖς ὕδασιν ἀναπνεῖν δύνανται; πῶς αὐτοὺς ἡ τῶν ὑδάτων φύσις οὐκ ἀποπνίγει ὡς τὰ ἄλογα Πόθεν δὲ τὸ ἄλογον ζῶον σὺν τῷ κατ' εἰκόνα Θεοῦ ὄντι ἀνθρώπου ἐν ὁδῷ ἀπερχόμενον, ἐν τῷ ἐπανέρχεσθαι ὑπὲρ τὸν λογικὸν εὑρίσκεται ἁπλανῶς τὴν ὁδὸν ἐπιστάμενον; Πόθεν δὲ πάλιν πετεινὰ καὶ ἰχθύες καὶ θηρία μήτε λόγον μήτε λογισμὸν ἔχοντα, μήτε διάνοιαν καὶ διάκρισιν, νοοῦσι καὶ ὑπερβαίνουσι δίκτυα καὶ παγίδης καὶ θηρεύματα; Καὶ ἵνα λοιπὸν ἐπιγνοίης ἐπὶ πλέον τὴν σαυτοῦ ταπείνωσιν καὶ ἄγνοιαν καὶ ταλαιπωρίαν, ἐρῶ σοι πάλιν καὶ τοῦτο· Εἰπέ μοι σύ, ὁ τὸν ἀκατάληπτον Ποιητὴν καὶ Θεὸν δοκιμάζων μαθεῖν καὶ πολυπραγμονεῖν, λέγε μοι πρῶτον, τί ἐστιν ἡ οὐσία τοῦ ψύλλου; καὶ ὁποία ἐστὶν ἡ οὐσία τῆς ψυχῆς αὐτοῦ; καὶ ὁποία ἡ ψυχὴ αὐτοῦ; καὶ πῶς αὐτὴ ἄνευ σπορᾶς αὐτομάτως συνίσταται; καὶ πῶς λογισμὸν ἢ σοφίαν μὴ ἐπιστά μενος, ὁρᾷ τὸν ἄνθρωπον καὶ φεύγει φοβούμενος τὸν θάνατον; πόθεν δὲ οἶδεν, ὅτι θανάτῳ ὑπόκειται; ποίοις δὲ λογισμοῖς βουλεύεται; πόθεν ἔμαθεν, ὅτι ἐχθρὸς αὐτοῦ καθέστηκεν ὁ ἄνθρωπος; ποῦ δὲ ἡ μνημονευ τικὴ αὐτοῦ ἀπόκειται διάνοια; τίς δὲ ὁ διδάξας αὐτὸν ἐν ταῖς ῥαφαῖς καὶ διπλώσεσι τῶν ἱματίων κρύπτε σθαι; Τί δὲ ἄρα καὶ ὀνομάζειν τὸν ψύλλον ὀφείλομεν ὅσοι ἐξερευνηταὶ τῆς θεότητος; 'Αρα τετράποδον αυ τὸν εἴπομεν; ἀλλ' οὐκ ἔστιν. 'Αρα δίποδον; ἀλλ' οὐκ ἔστιν. Αρα ερπετόν; ἀλλ' οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ ζῶον. Διὸ παρακαλῶ πάντα τὸν θέλοντα φυσιολογεῖν τὸν Θεόν, φυσιολογῆσαι ἡμῖν, πρὸ τοῦ Θεοῦ, τὴν τοῦ βραχυτάτου ψύλλου κατασκευὴν καὶ κατάστασιν καὶ σύν θεσιν καὶ ὕπαρξιν καὶ ψύχωσιν καὶ αἴσθησιν καὶ νόησιν· καὶ ὅτε καλῶς καὶ ἀπλανῶς καταλάβη, καὶ εἴπῃ ἡμῖν, τί τὸ εἶδος καὶ γένος τῆς ψυχικῆς οὐσίας τοῦ ψύλλου, τότε λοιπὸν πιστεύσομεν αὐτῷ, ὅτι καὶ τὰ περὶ Θεοῦ τοῦ ἀκαταλήπτου καταμαθεῖν καὶ ἐξειπεῖν δύναται. Κἂν μοι εἴπῃς σύ, ὁ ἀσύνετος, ὅτι τὸ αἷμα τοῦ ψύλλου καὶ παντὸς ἀλόγου, ἡ ψυχὴ αὐτοῦ

DIALOGUS DE S. TRINITATE. ἐστιν, ἐρῶ κἀγώ· Πῶς ὁρῶμεν, ώς προείπον, πολλὰ regeram ego: Quomodo, ut ante dixi, videmus multa τῶν ἀλόγων χωρίς ρεύσεως αίματος τελευτῶντα; Τοίνυν λέγε ἡμῖν σύ, θεόγνωστε, τί ἐστι τὸ ἐκ τοῦ ζώου ἐκπορευόμενον χωρὶς αἵματος ἐν τῇ τελευτῇ αὐτοῦ; ψυχὴν γὰρ ὑποστατικὴν μόνος ὁ ἄνθρωπος κέκτηται. Πλὴν ἐὰν ἡ ψυχὴ τοῦ ζώου, ὡς ἄνθρωπος (καὶ γὰρ πᾶς ἄνθρωπος τοῦ ἰδίου αίματος χωριζόμενας τελευτᾷ πάντως, καθὼς καὶ τὸ ἄλογον)· καὶ τοῦ λοιπὸν ἡ διαφορὰ τοῦ λογικοῦ ἀνθρώπου καὶ κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν Θεοῦ γενομένου, καὶ τοῦ ἀλόγου κτήνους; Εδειξα μενοῦν, ὅτι καὶ ὁ ἄνθρωπος καὶ ὁ ψύλλος χωριζόμενοι τοῦ ἰδίου αἵματος ἀποθνήσκουσι. Ταῦτα δὲ ἡμῖν οὐ μάτην ἐνταῦθα ἐῤῥήθησαν, ἀλλ' ἀνακόψαι τοὺς πολλοὺς μετὰ σοῦ τοῦ θεοκτόνου Ιουδαίου τῶν ἀκαταλήπτων τοῦ Θεοῦ ζητήσεων θέλοντες, καὶ πεῖσαι καὶ δεῖξαι, ὅτι οὐ μόνον ὁ Κτίστης, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ κτίσις ἐστὶ τοῖς ἀνθρώποις ἀκατάληπτος. Ο Ἰουδαῖος. Ποῦ δὲ Τριάδα ἐν τῇ Παλαιᾷ Διαθήκῃ διδασκόμεθα; καὶ ποῦ ταύτην ἐν τῇ Καινῇ ἔγνω μεν; animalia nullo effuso sanguine mori? dicito itaque nobis tu cui Deus ita notus est, quid est illud quod in morte animalis citra sanguinem ex illo egredi - tur? Animam enim substantialem solus homo possidet. Si autem animali anima est, non differret illud ab homine; nam et homo sanguine suo destitutus perinde ut brutum omnino moritur. Ubinam itaque est differentia inter hominem ad imaginem et similitudinem factum Dei et irrationabile jumentum? Ostendi enim quod et homo et pudex, si sanguine suo exhausta sint, moriuntur. Hæc non temere hoc loco dicta a me sunt. Sed quod tecum, o deicida Judae, cohibere volui plerosque ab iconprehensibilibus de Deo quæstionibus, et persuadere ac demonstrare quod non Conditor solum, sed et ipsa res creatæ ab hominibus comprehendi requeunt. Judæus. Ubi vero Trinitatem in Veteri Testamento docemur, et ubi eam in Novo discimus? Christianus. In Veteri quídem, in primo Mosis libro, ait enim ubi origines mundi describit: Εt dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem nostram el ad similitudinem'. Manifestum est quod ad Filium et Spiritum sanctum hæc locutus est Pater. Atque iterum: Et dixit Deus: Ecce factus est Adam ut unus e nobis. Quod enim ait, ut unus e nobis, omnino duos vel tres significat, ut ostenderet porro per verba, ut unus e nobis, trium personarum differentiam. Atque iterum.idem legislator: Ει fecit Deus hominem; secundum imaginem Dei fecit eum ", ut ostenderet Deitatis unitatem. Non enim dixit deos esse qui hominem fecerunt, sed Deum unIMA qui in Trinitate adoratur. Quando igitur audis Deuni dicentem, Ecce Adam factus est sicut unus e nobis, trium personarum vocem cogita. Quando deinde, quod In imagine Dei Deus hominem fecil, unam essentiam ac Deitatem confiteris. Igitur non ex hoc tantum, sed et ex aliis pluribus divinæ Scripturæ locis sancta et consubstantialis Trinitatis mysterium edocemur, et maxime de Patre ac Filio perspicua ac clarissima testimonia reperimus. Nam quod dicitur: Dominus pluit a Domino ignem super Sodoma et Gomorrha 10, ecquid aliud nisi Patrem et Filium, et Dominum a Domino sive ex Patre natum sistit? Atque rursus quod in psalmo centesimo nono dicitur, Dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris meis “, perspicue nobis Patremn et sedentem a dextris ejus Filium declarat. Neque vern ut in throno vel sede terrestri, aut ut a dextra vel sinistra parte hominum, ita sedet Deus; sed sicut divino modo super omnem rationem natus est Deus Verbum ex Deo ante sæcula, et sicut incorporale, figura destitutum et incircumscriptum est, sic et sedem et thronum et dextram Dei mihi intellige. Sed et quod apud ipsum Isaiam dictum exstat, clare Ο πιστός. Ἐν μὲν τῇ Παλαιᾷ, ἐν τῷ πρώτῳ βιΕλίῳ Μωσέως· φησὶ γὰρ ἐν τῇ τοῦ κόσμου γενέσει· Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εικόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν. Δῆλον δὲ, ὅτι πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶπεν ὁ Πατήρ. Καὶ πάλιν· Καὶ εἶπεν ὁ Θεός· Ἰδοὺ γέγονεν Ἀδὰμ ὡς εἰς ἐξ ἡμῶν. Τὸ δὲ εἰπεῖν, ὡς εἰς ἐξ ἡμῶν, πάντως δύο καὶ τρεῖς ἐσήμανεν, ἵνα δείξῃ λοιπὸν διὰ τοῦ, ὡς εἰς ἐξ ἡμῶν, τὸ διάφορον τῶν τριῶν ὑπο στάσεων. Καὶ αὖθις ὁ αὐτὸς νομοθέτης· Καὶ ἐποίη σεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν· ἵνα δείξῃ τὸ μοναδικὸν τῆς θεότητος. Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτι ἐποίησαν οἱ θεοὶ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλ᾽ ὁ Θεὸς ὁ εἷς ὁ ἐν Τριάδι προσκυνούμενος. Οταν τοίνυν ἀκούσῃς Θεοῦ λέγοντος, Ἰδού Αδάμ γέγονεν ὡς εἰς ἐξ ἡμῶν, τρισυπόστατον φωνὴν ἐννόησον. Οταν δὲ πάλιν, ὅτι Εν εἰκόνι Θεοῦ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, τὴν μίαν οὐσίαν καὶ Θεότητα ὁμολογεῖς. Τοιγαροῦν οὐ μόνον ἐντεῦθεν, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἑτέρων πλειόνων τόπων τῆς θείας Γραφῆς, τὸ τῆς ἁγίας καὶ ὁμοουσίου Τριάδος διδασκόμεθα μυστήριον, καὶ μάλιστα τὰς περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τηλαυγεῖς καὶ σαφεστάτας φωνὰς καὶ μαρτυρίας εὑρίσκοντες. Τὸ γὰρ εἰρημένον, ὅτι Έβρεξε Κύριος παρὰ Κυρίου πῦρ ἐπὶ Σόδομα και Γόμορρα, τί ἄλλο, εἰ μὴ Πατέρα καὶ Υἱὸν, καὶ Κύριον παρὰ Κυρίου ἤγουν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα παρίστησι; Καὶ πάλιν τὸ ἐν τῷ ρθ' ψαλμῷ εἰρημένον, ὅτι Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, σαφῶς τὸν Πατέρα καὶ τὸν καθήμενον ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ Υἱὸν ἡμῖν ἐφανέρωσεν. Οὐ κατὰ τοὺς θρόνους δὲ τοὺς ἐπιγείους, οὐδὲ τὰς καθέδρας, οὔτε κατὰ τὰ δεξιὰ καὶ ἀριστερὰ μέρη τῶν ἀνθρώπων, οὕτω καὶ ὁ Θεὸς καθέξεται, μὴ γένοιτο! 'Αλλ' ώσπερ θεϊκῶς ὑπὲρ λόγον ἐγεννήθη ὁ Θεὸς Λόγος ἐκ Θεοῦ πρὸ αἰώνων, καὶ ὥσπερ ἀσώματος καὶ ἀσχημάτιστος καὶ ἀπερίγραπτός ἐστιν· 1 Gen. 1, 26. • Gen. 1, 22:' ' Gen. 1, 27. 10 Gen. XIX, st Psal, clx,

HIERONYMI GRÆCI docet nos mysteriumn de Patre et Filio: ait eniun: οὕτω μοι νόει καὶ τὴν καθέδραν καὶ τὸν θρόνον καὶ τὰ Puer natus est nobis, Filius datus est nobis, videlicet gentibus a Deo. Et vocatur nomen ejus, Magni consilii Angelus, admirabilis consiliarius, Deus foris, polens, Princeps pacis, Faler futuri saculi 19. David vero per Dei nomen in tribus personis sanctam Trinitatem velut in benedictionis gratiam nobis subinnuit cum ait: Benedicat nos Deus, Deus noster, benedical nos Deus 1. Ipsi gloria in secula. Amen. δεξιὰ τοῦ Θεοῦ. Καὶ τὸ παρ' αὐτῷ Ἡσαΐᾳ δὲ εἰρημένον, σαφῶς ἡμᾶς διδάσκει τὸ περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ με στήριον. Λέγει γάρ, ὅτι Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν υἱὸς ἐδόθη ἡμῖν δῆλον τοῖς ἔθνεσι παρὰ Θεοῦ. Καὶ καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ, Μεγάλης βουλής Αγγελος, θαυμαστὸς σύμβουλος, Θεὸς ἰσχυρὸς, ἐξουσιαστής, ἄρχων εἰρήνης, Πατὴρ τοῦ μέλ λοντος αἰῶνος. Ὁ δὲ Δαυίδ τρισυποστάτων διὰ τοῦ Θεοῦ ὀνόματος τὴν ἁγίαν Τριάδα ὡς χάριν εὐλογίας ἡμῖν ὑπηνίξατο, εἰπών· Εὐλογήσαι ἡμᾶς ὁ Θεὸς, ὁ Θεὸς ἡμῶν, εὐλογήσαι ἡμᾶς ὁ Θεός. Αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. * Isa. IX, 6. 13 Psal. Lxvi, 6. Υἱὸς ἐδόθη ἡμῖν. Hæc improvide omissa in edit. Fabric. Bibl. Gr. tom. Vill, pag. 398. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΜΑΚΑΡΙΟΥ ΙΕΡΩΝΥΜΟΥ ΦΙΛΟΠΟΝΙΑ ΠΑΝΤΙ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟ ΩΦΕΛΟΥΣΑ. EJUSDEM B. HIERONYMI COMMENTATIO CHRISTIANO CUILIBET UTILIS Interrogatio. Quare Christianus es? Responsio. Quia credo in Christum Filium Dei. Correctio resp. Indocte et inconsiderate respondisti:: non enim interrogo cur nomineris Christianus, sed hoc ipsum, quam ob causam factus es. Si enim interrogavissem, quare appellaris Christianus, pulchre respondisses: Quia credo in Christum: sed quæro causam ob quam factus es Christianus. Et parva quidem ac tenuis videtur hæc interrogatio: verum pauci sunt, qui interrogati apte respondeant. Etenim si interrogatus dixerit, Quia Deus voluit, ut Christianus essem, non recte responderit. Et, si dixerit, Quia ego volui esse Christianus, non pulchre loquetur; sed rectius ita dixerit: Quia Deus voluit, equidem voluntati Dei acquievi. Interr. An volens et sponte factus es Christiapus, an invitus? Resp. Si dixero, Volens, mentiar; et si dixero, Noleus, verum non dicam. Nam cum infans • tunc essem, neque repugnavi neque consensi. Ο Ερώτημα. Διὰ τί ὑπάρχεις Χριστιανός; Απόκρισις. Οτι πιστεύω εἰς τὸν Χριστὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Ανταπόδοσις. Αμαθῶς καὶ ἀλόγως ἀπεκρίθης· οὐ γὰρ ἐρωτῶ, διὰ τί ὀνομάζῃ Χριστιανός· ἀλλ' αὐτὸ τὸ χρῆμα, διὰ τί γέγονας. Εἰ γὰρ ἠρώτησα, διὰ τί ὀνομάζῃ Χριστιανός, καλῶς ἀπεκρίθης· Ότι πιστεύω εἰς τὸν Χριστόν· ἀλλὰ τὴν αἰτίαν ζητῶ, δι' ἣν γέ γονας Χριστιανός. Καὶ μικρὰ μὲν καὶ ψιλὴ φαίνεται ἡ ἐρώτησις, ὀλίγοι δὲ αὐτὴν προσφόρως ἀπο κρίνονται ερωτώμενοι. Καὶ γὰρ ἂν εἴπῃ ὁ έρω τώμενος, ὅτι ὁ Θεὸς ἠθέλησεν ἵνα εἰμὶ Χριστιανός - οὐκ ὀρθῶς ἀπεκρίθη. Κἂν εἴπῃ, ὅτι Ἐγὼ ἠθέλησα εἶναι Χριστιανός, οὐ καλῶς λέγει. 'Αλλ', 'Οτι ὁ Θεὸς ἠθέλησε, κἀγὼ ἠθέλησα θελῆσαι τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ. Ἐρώτ. θέλων γέγονας Χριστιανός, ἢ μὴ θέα λων: Ἀπόκρ. Κἂν εἴπω, θέλων, ψεύδομαι· κἂν εἴπω, Μὴ θέλων, οὐκ ἀληθεύω. Νήπιος γὰρ ἂν τότε, οὔτ᾽ ἀντεῖπον οὔτε κατεθέμην. Ερώτ. Πόθεν (δὲ) γιγνώσκεις, ὅτι πάντως έβαπτίσθης, παρακαλῶ μαθεῖν· ἴσως γὰρ καὶ παρ᾽ ὁδὸν ἐβλήθης ὑπὸ τῶν ἰδίων γονέων, κρυπτώς Ελλήνων Interr. Age vero, unde nosti quod omnino baplizatus est velim a te discere; fortasse enim projectus es obiter a parentibus tuis, qui occulte gentiles erant, et neutiquam te baptizandum curave- ὄντων, καὶ μηδαμῶς αὐτὸν βαπτισάντων. Πολλὰ rant. Multa enim ejusmodi contigerunt, et accidunt γὰρ τοιαῦτα γέγονε, καὶ γίνεται μέχρι της σή hodie. μερον. Resp. Novi veluti ex effectu, (ut) loquitur Isaias: In Morelli edit. titulus ita concipitur: S. Patris Hieronymi græci commentarius de effectu baplismi et notis Christiani. Ita ms. Forte legendum αὐτῇ et ad προσΑπόκρ. Ὡς ἐκ τῆς ἐνεργείας· (καθώς) φησὶν ὁ φόρως referendum. EDIT. Κἂν γάρ, ms. Morell. σεαυτόν.

DE EFFECTU BAPTISMI, ETC. Ησαΐας· Διὰ τὸν φόβον σου, Κύριε, ἐν γαστρὶ & Propter metum tuum, Domine, in venire concepi ἐλάβομεν καὶ ὠδινήσαμεν καὶ ἐτέκομεν Πνεύμα σωτηρίας· δηλῶν, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐλάβομεν οἱ φωτισθέντες διὰ τοῦ βαπτίσματος. Φησὶ γὰρ πάλιν διὰ τοῦ προφήτου ὁ Θεὸς περὶ τῶν βαπτιζομένων, ὅτι Ενοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω καὶ τὸν ᾿Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶ σαν σάρκα. Οσοι οὖν τὸ θεῖον Πνεῦμα ἐν γαστρὶ ἔλαβον ἐν τῷ ἁγίῳ βαπτίσματι, ἔσωθεν ἔσω ἐν τῇ ἑαυτῶν καρδίᾳ ἐκ τῶν σκιρτημάτων καὶ νυγμάτων καὶ ἀγαλλιαμάτων καὶ ἐνεργημάτων (καὶ), ἵν' οὕτως εἴπω, πηδημάτων τῆς αὐτοῦ χάριτος, πληροφοροῦν. ται ἐν τῇ αὐτῶν καρδίᾳ, ὅτι βεβαπτισμένοι εἰσίν. Ού. δεὶς γὰρ ἄνθρωπος ἀβάπτιστος ἐπὶ τῆς γῆς, τῆς τοιαύτης χάριτος ἢ ἐνεργείας εὐπορεῖ, ἡ αἰσθάνεται πώποτε, κἂν πάσας τὰς ἐντολὰς καὶ δικαιοσύνας ἐπιτελῇ τοῦ Θεοῦ, εἰ μὴ οἱ δι' ὕδατος καὶ Πνεύματος ἐν γαστρὶ λαβόντες, καὶ ταύτην φυλάττοντες και θαρὰν καὶ ἀμίαντον. Ωσπερ γὰρ ἡ γυνὴ ἔχουσα ἐν γαστρὶ αἰσθάνεται τῶν σκιρτημάτων του βρέφους ἔνδον αὐτῆς· οὕτω καὶ αὐτοὶ ἐκ τῆς ἐγγινομένης χαρᾶς καὶ εὐφροσύνης καὶ ἀγαλλιάσεως ἐν τῇ καρ δίᾳ αὐτῶν, γινώσκουσιν, ὅτι τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οἰκεῖ ἐν αὐτοῖς, ὅπερ ἐκομίσαντο ἐν τῷ βαπτίσματι· περὶ ταύτης γὰρ τῆς χάριτος τοῦ ἁγίου βαπτίσμα τος εἶπεν ὁ Χριστός, ὅτι 'Η βασιλεία τῶν οὐ· ρανῶν ἐντὸς ὑμῶν ἐστι: καὶ αὖθις· Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ ἤθελον εἰ ἤδη ἀνήφθη. Ερώτ. Καὶ πᾶς ἄνθρωπος ιδιώτης καὶ σοφὸς, διὰ ταύτης μόνης τῆς ἀποδείξεως γινώσκει, ὅτι βεβάπτισται, καὶ οὐ δι᾿ ἄλλου οιουδήποτε τρόπου; mus, el peperimus Spiritum salutis ". In quo declarat nos Spiritum sanctum accepisse tum, cum illuminati sumus per baptisma. Ait enim Deus rursus per prophetam, de iis qui baptizantur: Inhabitabo in illis, et inambulabo 1. Itemque: Effundo de Spiritu meo super omnem carnem 17. Quotquot igitur divinum Spiritum in ventre acceperunt, in sancto baptismate, intus in intimis præcordijs, ex agitationibus, motionibus et punctionibus, exsullationibus et operationibus, atque, ut ita dicam, saltationibus gratiæ Spiritus, certissime noverunt in imo cordis sui, quod baptizati sunt; nullus enim homo non tinctus baptisino in terra, ejusmodi gratia aut effectu abundat, aut plane perfruitur, licet omnia Dei mandata et justitiæ opera perficiat. Soli id assequuntur qui per aquam et Spiritum regenerati sunt, et Spiritus sancti gratiam in ventre acceperunt, eamque puram atque impollutam conservant. Ut enim mulier uterum gerens sentit mom tiones fetus intra se, ita eliam illi ex gratia innata et lætitia et exsultatione quæ in cordibus ipsorum est, cognoscunt quod Spiritus Dei habitat in seipsis: quem quidem acceperunt in baptismate. Etenim de hac gratia sancti baptismatis dixit Christus: Regnum cœlorum intra vos est 18; et rursus: Ignem veni mittere in terram, et quid volo, nisi ut jam ardeal 19? Interr. An omnis homo, indoctus et doctus, per hanc solam demonstrationem, et non per alium ullum modum, novit se baptizatum esse? Resp. Vera et ab omni errore libera demonstratio Christiani hæc est. Et audi Paulum apud quosdam conquerentem, et aientem: An non agnoscitis quod Jesus Christus habitat in vobis? nisi forte reprobi estis ". Ut enim dixi, quæ mulier uterum gerit, non verbis, sed rebus ipsis et fetus motionibus cognoscit accurate se concepisse, ita et verus Christianus non ex auditu parentum qui baptizaverunt ipsum, neque ullo alio modo preterquam ex corde suo certam cognitionem habere debet, quod acceperit sanctum baptisma, et dignus factus sit Spiritu sancto. Propterea dixit ad quosΑπόκρ. Ἡ ἀληθῆς καὶ ἀπλανὴς ἀπόδειξις τοῦ Χριστιανοῦ αὕτη ἐστί· καὶ ἄκουσον Παύλου προς τινας ἐγκαλοῦντος καὶ λέγοντος· Η οὐκ ἐπιγινώσκετε, ὅτι Ἰησοῦς Χριστὸς οἰκεῖ ἐν ὑμῖν; εἰ μή τι ἄρα ἀδόκιμοι ἐστε. Καθώς γὰρ εἶπον, ὅτι ὥσπερ ἡ ἐν γαστρὶ ἔχουσα οὐκ ἀπὸ ῥημάτων, ἀλλ᾽ ἀπὸ πραγμάτων καὶ τῶν τοῦ βρέφους σκιρτημάτων γινώσκει ἀκριβῶς, ὅτι συνέλαβεν· οὕτω καὶ ὁ ἀληθὴ; Χριστιανὸς οὐκ ἐξ ἀκοῆς γονέων τῶν βαπτισάντων, οὐδὲ ἐξ ἑτέρου τρόπου, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς αὐτ τοῦ καρδίας ὀφείλει την πληροφορίαν ἔχειν, ὅτι ἔλαβεν τὸ ἅγιον βάπτισμα, καὶ ὅτι ἠξίωται τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος. Διὰ τοῦτο ἔλεγε πρός τινας ὁ Παῦλος· Το dam idem Paulus, Spiritum ne exstinguatis ", hoc Πνεῦμα μὴ σβέννυτε; ήγουν μὴ διώξητε· καὶ, Μὴ λυπεῖτε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐν ᾧ ἐσφραγίσθητε εἰς ἡμέραν ἀπολυτρώσεως· καὶ πάλιν· Οὐ γὰρ ἐλάβετε πνεῦμα δουλείας, ἀλλ' ἐλευθερίας. Ταύτην τὴν χάριν ἀπολέσας ὁ Δαυΐδ, διὰ τῆς μοιχείας, παρεκάλει τὸν Θεὸν, λέγων· Ἀπόδος μοι τὴν ἀγαλλίασιν τοῦ σωτηρίου, καὶ Πνεῦμα εὐ θὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις μου. Ορᾷς, ὅτι ἔσω ἐν τοῖς τοῦ πιστοῦ κατοικεῖ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. 18 Isa. χχνι. 18. 48 Luc. x11, 49. 16 Lev. xxvi, 12; II Cor. v, 30 11 Cor. x!!!, 5. si | Thess. Ms. πνεύματος. ΑΙ., τί θέλω. est ne persequamini; et: Ne contristemini Spiritum sanctum, cujus sigillo signali estis ad diem liberationis; et rursus: Non enim accepistis spiritum servitutis, sed libertatis ". Porro cum David hanc gratiam amisisset per adulterium, orabat Deum dicens: Redde mihi lætitiam salutaris, et Spiritum rectum innova in visceribus meis ". Quia in intimis sensibus fidelis habitat Spiritus sanctus. Cæterum prout quisque servat domum sui cordis puram, 17 Joel 11, 28; Act. 11, 16. 18 Luc. XVII, 3. Eples. 17, 50. 18 Rom. viii, 5. " Psal. L, 12. Από deest in ms. | Note

HIERONYMI GRÆCI illuminatur, et percipit ignem divinum habitantem Λοιπόν, καθ' 8 ἂν φυλάττει τὸν οἶκον τῆς ἑαυτοῦ in se per lacrymas, pėr gaudium, per exsultationem καρδίας καθαρόν, ὁ ἄνθρωπος φωτίζεται, καὶ αι et consolationem et lætitiam; ac præcipue tempore festorum dierum et sacrarum synaxium, et illu· strationum, conversante et afflante Spiritu sancto, simul exsultat gratia ipsius quæ habitat in animo hominis, unde perfecte instruitur et firmatur quod vere Christianus sit, et acceperit sanctum baplisina. Porro ne videantur tibi absurda, aliena et gravia quæ dicuntur. Etenim prophetæ qui cum mulieribus dormiebant, et in medio vitæ et hominum et negotiorum constituti erant, istam Spiritus sancti gratiam habebant. Neque viri tantum, sed etiam mulieres quæ vaticinabantur; non enim refugit neque abominatur Spiritus sanctus societaLem venerandi conjugii. Unde plerique eorumn qui communem vilain degunt, effectus ejusmodi Spiritus sancti gratiæ sentiunt; illi, inquam, qui sacro altari assistunt, et qui accedunt ad Christi mysteria percipienda; nam repente e vestigio implentur lacrymis et gaudio et lætitia. Unde compertum habet Christianus, quod non simplicem panem et vinum tantum, sęd vere corpus et sanguinem Filii Dei, Spiritu sancto sanctificatum, percipiat. Non eniın sentimus unquam aliquid tale, aut ejusmodi gratiam et operationem, aut suavitatem, aut compunctionem, quando simplicem pauem et vinum in miensa nostra comedimus et bibimus; et licet purior sit hic panis illo pane, et vetustius ac melius vinum, vino quod propositum et oblatum est in altari. Isthæc ad cognoscendum utrum quis Christianus sit, conferunt; neque enim est in tota fide nostra, et in omni Ecclesia, et in tota Scriptura sacra quidquam magis necessarium hac re aut ei simile. Ex hoc enim penitus intelligit homo, quod Deus in ipso ‚est et cum ipso. Ex học etiam confirmatur quod revera alia fides non est in terra præter solam Christianorum fidem, tametsi Scripturas et ecclesias et sacrificia et doctores et libros et Dei notitiam ex parte, et quasdam actiones bonas, et festos dies et permutationes vestimentorun, et preces et pervigilia et sacerdotes, et alia quam plurima gentes habeant. Hanc vero abditam in corde Christiani gratiam ac Spiritus sancti operationem, nemo unquam in terra accipit, nisi soli duntaxat rite baptizati fide in Patrem et Filium et Spiritum sanctum. De his divitiis nostris dicit Dominus, quod Simile est regnum cœlorum thesauro abscondito in agro, hoc est Spiritus sanctus, qui reconditus est in nobis in die divini baptismatis; de hoc etiain Paulus dicit: Habemus thesaurum istum in testaceis vasis scilicet in luteis corporibus nostris. Ac rursus: Nescitis quod corpora vestra templum Dei sunt, et 28 II Cor. iv, 7. Ms. φανῶσι. Μs. μεταλαμβάνων. ' σθάνεται τοῦ θείου πυρὸς οἰκοῦντος ἐν αὐτῷ διὰ δακρύων, διὰ χαρᾶς, δι' ἀγαλλιάσεως καὶ παρακλήσεως καὶ εὐφροσύνης, καὶ μάλιστα τῷ καιρῷ τῶν ἑορτῶν καὶ συνάξεων καὶ φωτισμάτων, ἐπιδημούν τος τοῦ ἁγίου Πνεύματος συσκερτᾷ ἡ χάρις αὐτοῦ ᾗ κατοικοῦσα ἐν τῇ ψυχῇ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ἐν τεῦθεν πληροφορεῖται ὁ ἄνθρωπος, ὅτι ἀληθῶς Χριστιανός ἐστι καὶ εἴληφε τὸ ἅγιον βάπτισμα. Καὶ μὴ οἱ προφῆται γυναιξί συγκοιμώμενοι καὶ μέσον βίου φανῇ σοι ξένα καὶ βαρέα τὰ λεγόμενα. Καὶ γὰρ καὶ ἀνθρώπων καὶ πραγμάτων ὑπάρχοντες, τὴν χάριν ταύτην τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἶχον· καὶ οὐ μόνον ἄνδρες, ἀλλὰ καὶ γυναῖκες προφητεύουσαι. Οὐ γὰρ ἀναχωρεῖ οὐδὲ βδελύττεται τὸ ἅγιον Πνεῦμα τὴν κοινωνίαν τοῦ τιμίου γάμου. Οθεν καὶ πολλοὶ τῶν ἐν κόσμῳ πάσχουσιν ἐνεργήματα της τοιαύτης χάριτος τοῦ ἁγίου Πνεύματος, φημὶ δὴ οἵ τε τῷ θυσιαστηρίῳ παριστάμενοι, οἵ τε τῶν τοῦ Χριστοῦ μυστηρίων μεταλαβεῖν προσερχόμενοι· ἐξαίφνης γὰρ δακρύων καὶ χαρᾶς καὶ εὐφροσύνης πληροῦν ται· ὅθεν καὶ πληροφορεῖται ὁ Χριστιανός, οὐ ψιλὸν ἄρτον καὶ οἶνον μεταλαμβάνειν ἀλλὰ σῶμα ἀληθῶς καὶ αἷμα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, Πνεύματι ἁγίῳ ἡγιασμένον. Οὐ γὰρ πάσχομέν τι τοιοῦτον ἢ τοιαύτην χάριν καὶ ἐνέργειαν ή γλυκύτητα ἢ κατάνυξιν τών ποτε, ὅταν τὸν ψιλόν ἄρτον καὶ οἶνον ἐπὶ τῆς τρα πέζης ἡμῶν ἐσθίωμεν, κἂν καθαρώτερος ἔσται ὁ ἄρτος τοῦ ἄρτου, καὶ παλαιότερος καὶ βελτίων δ' οἶνος τοῦ οἴνου τοῦ ἐν τῷ θυσιαστηρίῳ προσφερο μένου. Ταῦτα ἀνάγκη πᾶσα τὸν Χριστιανὸν ἐπίστασθαι· οὐ γάρ ἐστιν ἐν πάσῃ τῇ πίστει ἡμῶν, καὶ ἐν πάσῃ τῇ Ἐκκλησίᾳ καὶ ἐν πάσῃ τῇ θείᾳ Γραφῇ ἕτερόν τι τούτου τοῦ πράγματος ἀναγκαιότερον ἢ ὅμοιον. Εκ τούτου γάρ πληροφορεῖται ὁ ἄνθρωπος, ὅτι Θεός ἐστιν ἐν αὐτῷ καὶ μετ' αὐτοῦ· ἐκ τούτου γινώσκει, ὅτι ἀληθῶς οὐκ ἔστι πίστις ἑτέρα ἐπὶ τῆς γῆς, εἰ μὴ μόνον ἡ τῶν Χρι στιανῶν. Ἐπείτοιγε καὶ Γραφὰς καὶ ἐκκλησίας καὶ θυσίας καὶ διδασκάλους καὶ βίβλους καὶ θεογνωσίαν γὰς (τῶν ἱματίων καὶ εὐχὰς καὶ παννυχίδας καὶ ἱερεῖς μερικήν, και τινας ἀγαθοεργίας καὶ ἑορτὰς καὶ ἀλλα κεκρυμμένην ἐν τῇ καρδίᾳ τοῦ Χριστιανοῦ χάριν καὶ καὶ ἄλλα πλεῖστα, εθνία (sic) ἔχουσι. Ταύτην δὲ τὴν ἐνέργειαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος οὐδεὶς οὐδαμοῦ ἐπὶ γῆς, εἰ μὴ μόνοι οἱ ὀρθῶς βεβαπτισμένοι εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, πίστει λαμβάνουσι. Περὶ τούτου τοῦ πλούτου ἡμῶν λέγει ὁ Κύριος, ὅτι ομοία ἐστὶ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν θη σαυρῷ κεκρυμμένῳ ἐν ἀγρῷ, ἤγουν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ κρυβὲν ἐν ἡμῖν ἐν ἡμέρᾳ τοῦ θείου βαπτίσματος. Περὶ τοῦ καὶ ὁ Παῦλός φησι· Εχομεν δὲ τὸν θησαυρὸν τοῦτον ἐν ὀστρακίνοις σκεύεσιν, ἤγουν ἐν τοῖς πηλίνοις ἡμῶν σώμασι· καὶ πάλιν Μs. βαπτιζόμενοι.

DE CRUCE. sario a nobis adducta sunt, unde quis cognoscere debeat, quod accepit sanctum baptisma, et quod verus est Christianus. Non enim ingressus in eccle siam indicium est veri Christiani; multi enim indigui nobiscum ingrediuntur. Neque vero munire se crucis signo, neque percipere corpus Christi, argumentum est veri Christiani: fortasse enim infideles Οὐκ οἴδατε, ὅτι τὰ σώματα ὑμῶν ναὸς Θεοῦ ἐστι, Spiritus Dei habitat in vobis s? Haec autem necesκαὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν; Ταῦτα δὲ ἡμῖν ἀναγκαίως εἰς μέσον ἦλθε, πόθεν ὀφείλει γινώσκειν ὁ Χριστιανός, ὅτι ἔλαβε τὸ ἅγιον βάπτισμα, καὶ ὅτι ἔστι Χριστιανὸς ἀληθινός. Οὐδὲ γὰρ τὸ εἰσ έρχεσθαι εἰς τὴν ἐκκλησίαν, τοῦτό ἐστι τὸ σημεῖον τοῦ ἀληθινοῦ Χριστιανοῦ· πολλοὶ γὰρ καὶ ἀνάξιοι εἰσέρχονται σὺν ἡμῖν. Οὐδὲ τὸ ποιεῖν τὸ σημεῖον τοῦ σταυροῦ, οὐδὲ τὸ μεταλαμβάνειν τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, τοῦτό ἐστι τὸ σημεῖον τοῦ ἀληθινοῦ Χριστιανοῦ. Ἴσως γὰρ καὶ ἄπιστοί τινες καὶ αἱ ρετικοί μεταλαμβάνουσι, καὶ πάντα ὅσα ποιοῦμεν ποιοῦσιν αὐτοί. Αλλ', ὡς προεἶπον, τὸ σημεῖον τοῦ deis ipsam dedit, sed in tabulis cordis carneis. ἀληθινοῦ Χριστιανοῦ ὅπερ έχαρίσατο ὁ Θεὸς τῷ Χριστιανῷ, οὐκ ἔξωθέν ποθεν, οὐδὲ ἐν πλαξὶ λιθίναις αὐτὸ δέδωκεν, ἀλλ' ἐν πλαξι καρδίας σαρκίναις. quidam et lerelici 'sacrorum participes fiunt, et omnia quæ facimus faciunt etiam ipsi. Sed, ut ante dixi, nota veri Christiani est, quam concessit Deus Christiano, non extrinsecus, neque in tabulis lapiIgitur tentemus in nobis ipsis ex imis sensibus, an habeamus indicium quod largitus est nobis Deus in baptismate, et donum et munus et thesaurum. Nam Evangelia et propheta, et apostoli, et doctores verbo tenus Dei fidem nos edocent ex auditu; sed Deus non per verba, sed per actiones quæ inhærent in animo, docet hominem quid sit Christianus. Idcirco, inquit Paulus, Fides ex auditu 37; et: Fides est rerum sperandarum substantia, argumentum eorum quæ non videntur "8. Quapropter jam didicimus quod sit indicium Christiani, quod quidem pulla res alia comparavit in terra; verum beati qui hoc perceperunt et continent et cum ipso ex hac vita excedunt: eorum enim est regnum cœΟὐκοῦν ἔσωθεν ἐν ἑαυτοῖς ψηλαφήσωμεν, εἰ ἔχου μεν ὅπερ εδωρήσατο ἡμῖν ὁ Θεὸς ἐν τῷ βαπτίσματι σημεῖον, καὶ δῶρον καὶ χάρισμα καὶ θησαυρόν. Τὰ γὰρ Εὐαγγέλια καὶ οἱ προφῆται καὶ οἱ διδάσκαλοι καὶ ἀπόστολοι, πίστιν ῥηματικὴν Θεοῦ ἡμᾶς ἐξ ἀκοῆς διδάσκουσιν· ὁ δὲ Θεὸς οὐ διὰ ῥημάτων ἀκοῆς, ἀλλὰ διὰ πραγμάτων ἐνυποστάτων ἐν τῇ ψυχῇ διδάσκει τὸν ἄνθρωπον, τί ἐστι Χριστιανός. Διὰ τοῦτο, φησὶν ὁ Παῦλος, ὅτι "Εστι πίστις ἐξ ἀκοῆς· καὶ, Ἔστι πίστις ελπιζομένων ὑπόστασις πραγμάτων, καὶ ἔλεγχος οὐ βλεπομένων. Τοιγαροῦν ἰδοὺ μεμαθή καμεν, τί τὸ σημεῖον τοῦ Χριστιανοῦ, ὅπερ οὐδεμία ἄλλη πίστις κέκτηται ἐπὶ τῆς γῆς. ᾿Αλλὰ μακάριοι οι τοῦτο λαβόντες καὶ ἔχοντες, καὶ σὺν αὐτῷ ἐκ τοῦ βίου ὑπάγοντες· αὐτῶν γὰρ ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. lorum. Apud S. Joannem Damascenum, lib. III De Imagin., opp. tom. I, pag. 385. ΙΕΡΩΝΥΜΟΥ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ. Ερώτησις. Τῆς Γραφῆς ὑμῶν μηδαμοῦ ἐπιτρε πούσης ὑμῖν προσκυνεῖν τὸν σταυρὸν, τίνος χάριν λοιπὸν αὐτὸν προσκυνεῖτε; Είπατε ἡμῖν τοῖς Ἰου δαίοις καὶ Ἕλλησι, καὶ πᾶσι τοῖς ἐπερωτῶσιν ὑμᾶς ἔθνεσι. Απόκρισις. Διὰ τοῦτο, ὦ ἀνόητοι καὶ ἀναιδεῖς τῇ καρδίᾳ, τάχα συνεχώρησεν ὁ Θεὸς παντὶ ἔθνει σεβομένῳ τὸν Θεὸν, πάντως προσκυνεῖν τι ἐπὶ τῆς γῆς, ἔργον ἀνθρώπου ὑπάρχον, ἵνα μηκέτι δύνωνται ἐγκαλεῖν τοῖς Χριστιανοῖς περὶ τοῦ σταυροῦ, καὶ τῆς τῶν εἰκόνων προσκυνήσεως. Ὥσπερ οὖν ὁ Ἰου δαῖος προσεκύνει την κιβωτόν τῆς διαθήκης, καὶ τὰ δύο χερουβὶμ τὰ χωνευτὰ καὶ χρυσᾶ, καὶ τὰς δύο πλάκας, ἃς ἐλάξευσε Μωϋσῆς, μηδαμοῦ ἐπιτραπείς ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ταῦτα προσκυνεῖν ἢ ἀσπάζεσθαι· οὕτω καὶ οἱ Χριστιανοὶ οὐχ ὡς Θεὸν τὸν σταυρὸν ἀσπαζόμεθα, ἀλλὰ δεικνύντες τὴν τῆς ψυχῆς ἡμῶν γνησίαν πρὸς τὸν σταυρωθέντα διάθεσιν. 3 1 Cor. 111. 16. 27 Rom. x, 17; Galat. 111, 2. Ms. Χριστιανισμού. Eadem Lequienius reperit in cod. reg. Christianiss. 2951, expressa his verbis: Kal yàp wç συνεχώρησεν ὁ Θεὸς προσκυνεῖν πᾶν ἔθνος χειρο ποίητα, Ἰουδαίους τινὰς πλάκας ἐκείνας, ἃς ἐλατόHIERONYMI PRESBYTERI HIEROSOLYMORUM. Judæi interrogatio. Quandoquidem Scriptura vestra crucem adorare nusquam vobis permittit, cur igitur ipsam vos adoratis? Respondete nobis Judæis et Græcis, cæterisque omnibus qui hoc a vobis quæerimus. Christiani responsio. Idcirco, o stulti et vesani corde, forsitan permisit Deus omni genti colenti se, ut aliquid in terris omnino veneraretur, quod hominis arte factum esset, ne in crinien Christianis verteretur quod crucem et imagines adorarent. Quemadmodum igitur Judæus arcam fœderis adoravit, et duo cherubim aurea et conflatilia, duasque tabulas quas dolaveral Moyses, cum tamen Deus nullibi concesserit ut ea adoraret et coleret: ita nos quoque Christiani, non tanquam Deum crucem colimus, sed ut sincerum animi nostri erga eum qui crucifixus est, affectum demonstremus. 38 Heb. x1, 1. μησε Μωϋσῆς, καὶ τὰ δύο χερουβὶμ τὰ χρυσᾶ· οὕτως καὶ ἡμῖν τοῖς Χριστιανοῖς ἐδωρήσατο τὸν σταυρὸν, καὶ τῶν ἀγαθῶν ἔργων τὰς εἰκόνας γράφειν καὶ προσ κυνεῖν καὶ δεῖξαι τὸ ἔργον ἡμῶν.