Scriptores varii Vitae S. Dionysii Areopagitae

Dionysius the Areopagite, pt. 2

Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.

col. 577–578page 1 of 262

PG 4:577ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΕΓΚΩΜΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΡΕΙΟΠΑΓΙΤΟΥ Ἐκ τῶν Μηναίων τῆς ἐν Ἑλλάδι Εκκλησίας, μηνός Οκτωβρίου τῇ γ Αγκίστρῳ τῆς χάριτος σοφῶς ὁ Παῦλος ὁ ἔνθεος δημηγορήσας ζώγρησεν ἱεροφάντορα, καὶ τῶν ἀπορ ῥήτων θεωρὸν εἰργάσατο, σὲ σκεῦος ἐκλογῆς θεα σάμενος, μεθ' οὗ δυσώπησον, θεοδῆμον Διονύσιε, τούς πόθῳ ὑμνοῦντάς σε. Αγγέλοις ὁμότιμον τὸν νοῦν, πάτερ Διονύσιε, δι' ἀρετῆς ἐργασάμενος, τὴν ὑπερκόσμιον τῆς ἱεραρχίας ενταξίαν, πάνσοφε, τήν τούτων ἱερῶς ἀνιστορήσας καθ' ἣν ἐρρύθμισας Εκκλησίας τὰ συστήματα, οὐρα νέων τὰς τάξεις μιμούμενος. Εμφιλοσοφώτατα, Θεῷ, μάκαρ Διονύσιε, ὁ δυνατ τὸν ὁμοιούμενος, τῶν ὀνομάτων σοῦ μυστικῶς τῶν θείων εὐσεβῶς ἐξήπλωσας τὴν ἔνθεον, θεόφρον, ἀνά πτυξιν, ενώσει κρείττονι μνηθεὶς τὰ ὑπὲρ ἔννοιαν, καὶ μνήσας τοῦ κόσμου τὰ πέρατα. Ανδρέου Ἱεροσολυμίτου, οἱ δὲ Βυζαντίου. Τῆς οὐρανίου γνώσεως αθεώρητον βυθόν σε και λέσωμεν, λαμπρότατε μάρτυς τοῦ Χριστοῦ, ὡς καὶ ὁπλίτην καὶ στεῤῥὸν ὑπέρμαχον τῆς Ἐκκλησίας. 'Ανυμνοῦμέν σε, σοφέ· πυρὶ γὰρ ἐλλαμφθεὶς τῷ ἁγνο τάτῳ ἠξιώθης ἅμα ταῖς ἄνω στρατολογίαις, τὸ φωτεινὸν περιβόλαιον ἐνδύσασθαι Χριστὸν, καὶ λαμπρυνθεὶς τῇ αἴγλῃ τοῦ πνεύματος τὸν νοῦν, Διονύ σις. Διὰ σοῦ τὴν παγκόσμιον μνήμην πανηγυρίζον

ENCOMIUM, EX MENEIS GR.ECIS. SCRIPTORES VARII. VITÆ SANCTI DIONYSII AREOPAGITÆ. ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΕΓΚΩΜΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΡΕΙΟΠΑΓΙΤΟΥ Ἐκ τῶν Μηναίων τῆς ἐν Ἑλλάδι Εκκλησίας, μηνός Οκτωβρίου τῇ γ VITA ET ENCOMIUM SANCTI DIONYSII AREOPAGITÆ Ex Menæis Græcis, mensis Oct. die 3, Interprete Petro Lansselio, Gravelingano, Soc. Jesu presbytero. Αγκίστρῳ τῆς χάριτος σοφῶς ὁ Παῦλος ὁ ἔνθεος δημηγορήσας ζώγρησεν ἱεροφάντορα, καὶ τῶν ἀπορῥήτων θεωρὸν εἰργάσατο, σὲ σκεῦος ἐκλογῆς θεασάμενος, μεθ' οὗ δυσώπησον, θεοδῆμον Διονύσιε, τούς πόθῳ ὑμνοῦντάς σε. Αγγέλοις ὁμότιμον τὸν νοῦν, πάτερ Διονύσιε, δι' ἀρετῆς ἐργασάμενος, τὴν ὑπερκόσμιον τῆς ἱεραρχίας ενταξίαν, πάνσοφε, τήν τούτων ἱερῶς ἀνιστορήσας καθ' ἣν ἐρρύθμισας Εκκλησίας τὰ συστήματα, οὐρα νέων τὰς τάξεις μιμούμενος. Εμφιλοσοφώτατα, Θεῷ, μάκαρ Διονύσιε, ὁ δυνατ τὸν ὁμοιούμενος, τῶν ὀνομάτων σοῦ μυστικῶς τῶν θείων εὐσεβῶς ἐξήπλωσας τὴν ἔνθεον, θεόφρον, ἀνά πτυξιν, ενώσει κρείττονι μνηθεὶς τὰ ὑπὲρ ἔννοιαν, καὶ μνήσας τοῦ κόσμου τὰ πέρατα. Ανδρέου Ἱεροσολυμίτου, οἱ δὲ Βυζαντίου. Τῆς οὐρανίου γνώσεως αθεώρητον βυθόν σε και λέσωμεν, λαμπρότατε μάρτυς τοῦ Χριστοῦ, ὡς καὶ ὁπλίτην καὶ στεῤῥὸν ὑπέρμαχον τῆς Ἐκκλησίας. 'Ανυμνοῦμέν σε, σοφέ· πυρὶ γὰρ ἐλλαμφθεὶς τῷ ἁγνοτάτῳ ἠξιώθης ἅμα ταῖς ἄνω στρατολογίαις, τὸ φωτεινὸν περιβόλαιον ἐνδύσασθαι Χριστὸν, καὶ λαμπρυνθεὶς τῇ αἴγλῃ τοῦ πνεύματος τὸν νοῦν, Διονύ σις. Διὰ σοῦ τὴν παγκόσμιον μνήμην πανηγυρίζον333-335 Divino correptus numine Paulus, concione ad populum babita, sacrorum interpretem gratis hamo vitæ sapienter dedit, ineffabiliumque contemplatorem efecit, dum te vas electionis conspexit, cum quo, diviniloque Dionysi, pro laudum tuarum cupidis Deum exora. Mentem angelis honore parem, Pater Dionysi, virtute præstilisti, mundo superiorem horum hie rarchiæ bonum ordinem sancte' indagasti, cujus norma cœtus Ecclesiæ composuisti, cœlestium ordines imitatus. Maxima cum sapientia, beate Dionysi, qui Deo, quantum licet, es similis, tuam divinorum nominum Deo plenam expositionem arcano sensu religiose, tu qui divina sapis, explicuisti, excellentissi ma unitione quæ mentem vincunt edoctus mundique erudiens fines. Andrea Hierosolymitani aut Bysantii.. Invisibilem divinæ cognitionis profunditatem te, illustrissime Christi martyr, appellabimus, sicut etiam gravis armaturæ militem, ac validum Ecclesiæ propugnatorem. Te, o sapiens, prædicamus: purissimo enim illuminatus igne, fulgoreque spiritus mente, Dionysi, resplendens, dignus es habitus cum cœlestibus exercitibus splendidam vestem Christum induere, ideo ornatissimam tui memoriam celebran-

col. 579–580page 2 of 262

PG 4:579τες πιστῶς δοξάζομεν τὸν δοξάζοντά σε Κύριον Ο κανὼν τοῦ ἁγίου, οὗ ἡ ἀκροστιχίς· Τὸν νοῦν γεραίρω τῶν σοφῶν διδαγμάτων, ο Θεοφάνους. Τῷ Παύλῳ τῷ θείῳ μαθητευθεὶς τῷ τῶν οὐρανίων, Διονύσιε, θεατῇ, οὐράνιος μύστης παραυτίκα και θεηγόρος ἐχρημάτισας. Ο χάριτι θείᾳ καταυγασθεὶς, καταύγασον, μάκαρ, τῶν ὑμνούντων σε τὰς ψυχὰς τὰς τὰς συνιέναι θεο πνεύστους διδασκαλίας, Διονύσιε. Νοός καθαρότητι καὶ ψυχῆς τῶν ἐπουρανίων δια κόσμων τὰς ἀστραπὰς μαθεῖν ἠξιώθης, καὶ τὰς τού των χοροστασίας ἰδεῖν, Διονύσιε. θάκ ". Νυμφών φωτοφόρος τῆς ὑπὲρ νοῦν σαρκώσεως ὤφθης τοῦ τῶν ὅλων δημιουργοῦ· ἐκ σοῦ γὰρ τὴν σάρκα, Θεομήτορ, τὴν ἡμετέραν ἡμφιάσατο. Οὐρανίων αψίδων ὑπεραρθεὶς ὅσιε, τῶν ὑπερχο σμίων τὰς τάξεις καὶ τὰ στρατεύματα, καὶ τὰς λαμπρότητας υψηγορίαις τῶν λόγων καὶ πανσόφοις φρά σεσι πᾶσι ἐτράνωσας. Υψηλῆς θεωρίας ἐμφορηθεὶς, ἔνδοξε, τὴν τῶν ὀνομάτων τῶν θείων ἀνάπτυξιν ἐθεολόγησας, τρια δικός θεολόγος γεγονώς τῇ χάριτι, θεομακάριστε. Νεκρωθεὶς τοῖς παροῦσι τῷ πρὸς Θεὸν ἔρωτι, καὶ φιλοσοφίᾳ συντόνως εγγυμνασάμενος, τῶν ὑπὲρ ἔν νοιαν ζωοποιῶν χαρισμάτων θεοφόρον ἔργανον, Πάν τερ, γεγένησαι. θοκ. Γεωργία Παρθένε τοῦ παντουργοῦ Πνεύματος, σπ μα τῷ Δεσπότῃ τῶν ὅλων ἐκαρποφόρησας, ἐν ᾧ κατέκρινε τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, καὶ ζωὴν ἐπήγασε τὴν αἰωνίζουσαν. Ἐκκλησιῶν τὴν εὐκοσμίαν ἐῤῥύθμισας· ἐν αὐταῖς γὰρ, Πάτερ, εζωγράφησας μορφωτικῶς τύπους ἐμ φερεῖς ἱεροπλαστίας τῶν ἀμορφώτων δυνάμεων, δι' ὧν μυσταγωγεῖται καὶ φωτίζεται πᾶσα τῶν πιστῶν ἡ θεόφρων ὁμήγυρις. Ῥεῖθρα τῆς σῆς θεολογίας, θεόληπτε, τοὺς λειμῶνας ἄγαν καταρδεύουσι τοὺς λογικοὺς καὶ ἀειθαλείς καὶ πεφυτευμένους ἐπὶ δογμάτων ὀρθότητι· μονάδα γὰρ οὐσίας ἐν Τριάδι προσώπων τὴν σεπτὴν μοναρχίαν ἐκήρυξας. Αγγελικῆς ἱεραρχίας τὸν σύντονον, ιεράρχα, πόθον, καὶ τὸν ἔρωτα πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τὴν ἀκλινῆ νεῦσιν πρὸς τὸ ὕψος τὸ θεῖον καὶ ἀκατάληπτον ἐδίδαξας εμφρόνως τοὺς ἐν πίστει βοῶντας, τῇ δυνάμει σου δόξα, φιλάνθρωπε. θοκ. Ἱερουργὸς τῆς σωτηρίας ἐγένετο ὁ Υἱός σου πᾶσι τοῖς ὑμνοῦσί σε καὶ ποδηγὸς καὶ φωταγωγὸς καὶ δικαιοσύνη, Παρθένε, καὶ ἀπολύτρωσις· διὸ σὲ Θεο τόκον ἀληθῶς καὶ κυρίως οἱ πιστοί ομοφρόνως δοξά ζομεν. Ρημάτων σου ὁ φθόγγος, ὥσπερ τις ουράνιος ἦχος φερόμενος, τὰς ἀθέους φρένας κατεβρόντησε λόγῳ τῆς χάριτος, καὶ δογμάτων θείων μαρμαρυγαίς ταῖς φανοτάταις τῶν πιστῶν τὰς καρδίας ἐλάμπρυνεν. Θεοτόκῳ,

tes, fi de laudamus, qui te gloriosum voluit Dominum. τες πιστῶς δοξάζομεν τὸν δοξάζοντά σε Κύριον 336 Canon sancti cujus acrostichis: Menten honoro. Ο κανὼν τοῦ ἁγίου, οὗ ἡ ἀκροστιχίς· «Τὸν νοῦν sapientium doctrinarum,» Theophanis. divino Paulo coelestium contemplatore institutus, Dionysi, mox cœlestis magister et divinus concionator evasisti. Divina illustratus gratia, illustra, o beate, eorum qui te laudant animas, ut tuas Deo afflatas intelligant doctrinas, Dionysi. Mentis atque animæ puritate cœlestium ordinum fulgores addiscere meruisti, eorumque videre per choros dispositiones, Dionysi. Ad B. V. Lucifer thalamus incarnationis omnium Conditoris pro nobis factæ, judicata es; ex te enim, Dei genitrix nostram induit carnem. Supra coelestes elevatus fornices, sancte, mundo superiorum ordines et exercitus et splendores, omnium sublimi sermone sapientissimisque expositionibus manifestasti. Alt immersus contemplationi, gloriose, divinorum nominum explicationem divine protulisti, Trinitatis theologus effectus Dei gratia, in Deo beatissime. Amore divino mortuus præsentibus, philosophiaque intentus studio, vivificarum supra mentem gratiarum Deiferum fuisti, Pater, instrumentum. Ad B. V. Virgo agricultura cuncta facientis spiritus omnium Domino corpus pro fructu protulisti, in quo mundi peccatum condemnavit, vitamque perennem instar fontis emisit. Bonum Ecclesiarum ordinem composuisti; in ipsis enim, Pater, formando depinxisti imagines sacræ fictionis virtutum formæ expertium similes, per quas instituitur ac illustratur universa fidelium religiosa congregatio, Tuæ fluenta theologiæ, a Deo correpte, prata rasionalia et semper virentia atque in fidei rectitudine consita valde irrigant; unitatem enim essentiæ in personarum Trinitate venerandam monarchiam predicasti. Vehemens hierarchiæ cœlestis desiderium atque γεραίρω τῶν σοφῶν διδαγμάτων, ο Θεοφάνους. Τῷ Παύλῳ τῷ θείῳ μαθητευθεὶς τῷ τῶν οὐρανίων, Διονύσιε, θεατῇ, οὐράνιος μύστης παραυτίκα και θεηγόρος ἐχρημάτισας. Ο χάριτι θείᾳ καταυγασθεὶς, καταύγασον, μάκαρ, τῶν ὑμνούντων σε τὰς ψυχὰς τὰς τὰς συνιέναι θεο πνεύστους διδασκαλίας, Διονύσιε. Νοός καθαρότητι καὶ ψυχῆς τῶν ἐπουρανίων διακόσμων τὰς ἀστραπὰς μαθεῖν ἠξιώθης, καὶ τὰς τούτων χοροστασίας ἰδεῖν, Διονύσιε. θάκ ". Νυμφών φωτοφόρος τῆς ὑπὲρ νοῦν σαρκώσεως ὤφθης τοῦ τῶν ὅλων δημιουργοῦ· ἐκ σοῦ γὰρ τὴν σάρκα, Θεομήτορ, τὴν ἡμετέραν ἡμφιάσατο. Οὐρανίων αψίδων ὑπεραρθεὶς ὅσιε, τῶν ὑπερχο σμίων τὰς τάξεις καὶ τὰ στρατεύματα, καὶ τὰς λαμπρότητας υψηγορίαις τῶν λόγων καὶ πανσόφοις φρά σεσι πᾶσι ἐτράνωσας. Υψηλῆς θεωρίας ἐμφορηθεὶς, ἔνδοξε, τὴν τῶν ὀνομάτων τῶν θείων ἀνάπτυξιν ἐθεολόγησας, τριαδικός θεολόγος γεγονώς τῇ χάριτι, θεομακάριστε. Νεκρωθεὶς τοῖς παροῦσι τῷ πρὸς Θεὸν ἔρωτι, καὶ φιλοσοφίᾳ συντόνως εγγυμνασάμενος, τῶν ὑπὲρ ἔννοιαν ζωοποιῶν χαρισμάτων θεοφόρον ἔργανον, Πάν τερ, γεγένησαι. θοκ. Γεωργία Παρθένε τοῦ παντουργοῦ Πνεύματος, σπ μα τῷ Δεσπότῃ τῶν ὅλων ἐκαρποφόρησας, ἐν ᾧ κατέκρινε τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, καὶ ζωὴν ἐπήγασε τὴν αἰωνίζουσαν. Ἐκκλησιῶν τὴν εὐκοσμίαν ἐῤῥύθμισας· ἐν αὐταῖς γὰρ, Πάτερ, εζωγράφησας μορφωτικῶς τύπους ἐμφερεῖς ἱεροπλαστίας τῶν ἀμορφώτων δυνάμεων, δι' ὧν μυσταγωγεῖται καὶ φωτίζεται πᾶσα τῶν πιστῶν ἡ θεόφρων ὁμήγυρις. Ῥεῖθρα τῆς σῆς θεολογίας, θεόληπτε, τοὺς λειμώ νας ἄγαν καταρδεύουσι τοὺς λογικοὺς καὶ ἀειθαλείς καὶ πεφυτευμένους ἐπὶ δογμάτων ὀρθότητι· μονάδα γὰρ οὐσίας ἐν Τριάδι προσώπων τὴν σεπτὴν μοναρχίαν ἐκήρυξας. Αγγελικῆς ἱεραρχίας τὸν σύντονον, ιεράρχα, πόθον, erga Deum amorem, et Armam erga divinam nec- καὶ τὸν ἔρωτα πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τὴν ἀκλινῆ νεῦσιν non incomprehensibilem altitudinem propensionem prudenter docuisti eos qui in fide clamant, gloria potestati tuæ, o amans hominum. 337 Ad B. V. Sacer salutis operator fuit Filius tuus omnibus te laudantibus et viæ et lucis ductor et justitia, Virgo, et redemptio: propterea te Deiparam, vere ac proprie unanimiter prædicamus. Sonus verborum tuorum, tanquam cœlestis quædam vox delatus mentes Dei expertes attonitas reddidit gratia sermone, ac divinarum lucidissimis doctrinarum radiis corda fidelium illuminavit. πρὸς τὸ ὕψος τὸ θεῖον καὶ ἀκατάληπτον ἐδίδαξας εμφρόνως τοὺς ἐν πίστει βοῶντας, τῇ δυνάμει σου δόξα, φιλάνθρωπε. θοκ. Ἱερουργὸς τῆς σωτηρίας ἐγένετο ὁ Υἱός σου πᾶσι τοῖς ὑμνοῦσί σε καὶ ποδηγὸς καὶ φωταγωγὸς καὶ δικαιοσύνη, Παρθένε, καὶ ἀπολύτρωσις· διὸ σὲ Θεο τόκον ἀληθῶς καὶ κυρίως οἱ πιστοί ομοφρόνως δοξά ζομεν. Ρημάτων σου ὁ φθόγγος, ὥσπερ τις ουράνιος ἦχος φερόμενος, τὰς ἀθέους φρένας κατεβρόντησε λόγῳ τῆς χάριτος, καὶ δογμάτων θείων μαρμαρυγαίς ταῖς φανοτάταις τῶν πιστῶν τὰς καρδίας ἐλάμπρυνεν. • Abbreviatio vocis Θεοτόκῳ, h. e. Deipara. EDIT. PATR.

col. 581–582page 3 of 262

PG 4:581Ωμοιώθης ἐμπόρῳ τῷ τοὺς μαργαρίτας ζητοῦντι, πανόλβιε, καὶ εὑρὼν τὸν ἕνα μαργαρίτην τὸν ὄντως πολύτιμον, καὶ θαυμάσας τούτου τὰς θεουργούς φωτοβολίας, ἱεράρχα, Θεὸν ὡμολόγησας. Τὴν πηγὴν τῆς σοφίας εμφιλοσοφώτατα, Πάτερ, ἠγάπησας, καὶ τῷ ταύτης φίλτρῳ καὶ ἀγάπῃ συμ περιφερόμενος, πολλοστὸς ἐγένου, καὶ ποταμοὺς θείων ναμάτων ἀεννάως πηγάζεις, θεόπνευστε. θοκ. Ὡς κεχαριτωμένη τὴν καλλοποιὸν ὑπερεδέξω εὐ πρέπειαν τὴν τὰ πάντα μόνῳ τῷ βουλήματι κατασκευάσασαν, καὶ τῷ θείῳ κάλλει καὶ φωτισμῷ τῆς εὐσεβείας, Θεομήτορ, ἡμᾶς καλλωπίσασαν. Νομίμως φιλοσόφων σοφίας δώρῳ ἐπέτυχες· ἐνθέως ἐνθεολογῶν ὀρθόδοξα δόγματα, παμμάκαρ, κατέλιπες, ὧν κατετρύχθης· οἱ πιστοὶ σὲ μακαρίζομεν. Συνέσει θεοπρεπεί, θεόφρον, καλλωπιζόμενος, τῷ θείῳ μυσταγωγῷ τὸ οὖς σου ὑπερέκλινας, καὶ τὴν ὑπερκόσμιον ὑπ' αὐτοῦ σοφίαν ἐμυήθης, Διονύσιε. Ο βίος σου θαυμαστὸς, ὁ λόγος θαυμασιώτερος, ἡ γλώσσά σου φωταυγής, τὸ στόμα πυρίπνοον, μάκαρ Διονύσιε· ὁ δὲ νοῦς σου, Πάτερ, ἀκριβῶς Θεοειδέστατοσ. θοκ. Φωνήν σοι τοῦ Γαβριήλ, τὸ Χαῖρε, πίστει κραυγάζομεν, ἐξ ἧς ἀφράστως ἡμῖν ὁ ζωαρχικώτατος ἀνὴρ ἐχρημάτισε και συνανεστράφη τοῖς ἀνθρώποις ὁ φιλάνθρωπος. Ὡς ὄμβρος οὐράνιος ἐν γῇ διψώσῃ τὰ σὰ διδάγματα τῶν πιστῶν τὰς καρδίας ἀεὶ ποθούσας κατα πιαίνουσι, καὶ ἀκορέστως βοᾷν ἐκδιδάσκουσιν· Εὐλο γητὸς ὁ Θεὸς ὁ τῶν πατέρων ἡμῶν. Δοχείον Πνεύματος τοῦ Παναγίου ὤφθης ἐνάρμοστον, καὶ τῇ τούτου ἐμπνεύσει καὶ φανερώσει προφητικώτατα προαγορεύων, σοφὲ Διονύσιε, Εὐλογητὸς, έκ βοῦν, ὁ τῶν πατέρων Θεός. θοκ. Ἰδοὺ νῦν πεπλήρωται τοῦ Ἡσαΐου ἡ προαγόρευσις· ἐν γαστρί σου, Παρθένε, τὸν Λόγον ἔσχες καὶ ἀπεκύησας τὸν ζωοδότην, ᾧ πάντες κραυγάζομεν Εὐλογητὸς ὁ Θεός. Διαφανὲς ὡς ἔσοπτρον γεγονώς, Διονύσιε, καὶ χω ρητικὸν τῶν καθαρῶν ἐμφάσεων τὸν νοῦν ἐργασάμενος δι' ἀρετῆς, πανόλβιε, τὰς μαρμαρυγὰς τῶν ὑπὲρ νοῦν λαμπηδόνων δεχόμενος, ἐβόας· Ἱερεῖς, εὐλο γεῖτε. Αφθονωτέρα χάρις σου ἐξεχύθη τοῖς χείλεσιν ὅθεν τὰς ἐνθέους διδαχὰς παρέθηκας, τὴν τούτων διάνοιαν ὑπερφυῶς ἡμῖν ἐξαπλῶν, καὶ διατρανῶν, καὶ τηλαυγῶς ἀναπτύσσων τοῖς πίστει μελῳδοῦσιν Ἱερεῖς, εὐλογεῖτε. Γνωριμωτέρα γέγονε διὰ σοῦ, Διονύσιε, ἡ τῶν Αθηναίων εὐκλεὴς μητρόπολις, Χριστῷ προσενέγκασα καὶ ἄπαρχον πανίερον τῷ παμβασιλεῖ διηνεκῶς μελ ῳδοῦσα· Οἱ παῖδες, εὐλογεῖτε. ο

ENCOMIUM, EX MEN EIS GRÆCIS. Ωμοιώθης ἐμπόρῳ τῷ τοὺς μαργαρίτας ζητοῦντι, πανόλβιε, καὶ εὑρὼν τὸν ἕνα μαργαρίτην τὸν ὄντως πολύτιμον, καὶ θαυμάσας τούτου τὰς θεουργούς φω τοβολίας, ἱεράρχα, Θεὸν ὡμολόγησας. Τὴν πηγὴν τῆς σοφίας εμφιλοσοφώτατα, Πάτερ, ἠγάπησας, καὶ τῷ ταύτης φίλτρῳ καὶ ἀγάπῃ συμπεριφερόμενος, πολλοστὸς ἐγένου, καὶ ποταμοὺς θείων ναμάτων ἀεννάως πηγάζεις, θεόπνευστε. θοκ. Ὡς κεχαριτωμένη τὴν καλλοποιὸν ὑπερεδέξω εὐ πρέπειαν τὴν τὰ πάντα μόνῳ τῷ βουλήματι κατασκευάσασαν, καὶ τῷ θείῳ κάλλει καὶ φωτισμῷ τῆς εὐσεβείας, Θεομήτορ, ἡμᾶς καλλωπίσασαν. Νομίμως φιλοσόφων σοφίας δώρῳ ἐπέτυχες· ἐνθέως ἐνθεολογῶν ὀρθόδοξα δόγματα, παμμάκαρ, κατέλιπες, ὧν κατετρύχθης· οἱ πιστοὶ σὲ μακαρίζομεν. Συνέσει θεοπρεπεί, θεόφρον, καλλωπιζόμενος, τῷ θείῳ μυσταγωγῷ τὸ οὖς σου ὑπερέκλινας, καὶ τὴν ὑπερκόσμιον ὑπ' αὐτοῦ σοφίαν ἐμυήθης, Διονύσιε. Ο βίος σου θαυμαστὸς, ὁ λόγος θαυμασιώτερος, ἡ γλώσσά σου φωταυγής, τὸ στόμα πυρίπνοον, μάκαρ Διονύσιε· ὁ δὲ νοῦς σου, Πάτερ, ἀκριβῶς θεοειδέ στατος. θοκ. Φωνήν σοι τοῦ Γαβριήλ, τὸ Χαῖρε, πίστει κραυ γάζομεν, ἐξ ἧς ἀφράστως ἡμῖν ὁ ζωαρχικώτατος ἀνὴρ ἐχρημάτισε και συνανεστράφη τοῖς ἀνθρώποις ὁ φιλάνθρωπος. Ὡς ὄμβρος οὐράνιος ἐν γῇ διψώσῃ τὰ σὰ διδάγ ματα τῶν πιστῶν τὰς καρδίας ἀεὶ ποθούσας κατα πιαίνουσι, καὶ ἀκορέστως βοᾷν ἐκδιδάσκουσιν· Εὐλο γητὸς ὁ Θεὸς ὁ τῶν πατέρων ἡμῶν. Δοχείον Πνεύματος τοῦ Παναγίου ὤφθης ἐνάρμοστον, καὶ τῇ τούτου ἐμπνεύσει καὶ φανερώσει προφητικώτατα προαγορεύων, σοφὲ Διονύσιε, Εὐλογητὸς, έκβοῦν, ὁ τῶν πατέρων Θεός. θοκ. Ἰδοὺ νῦν πεπλήρωται τοῦ Ἡσαΐου ἡ προαγόρευ σις· ἐν γαστρί σου, Παρθένε, τὸν Λόγον ἔσχες καὶ ἀπεκύησας τὸν ζωοδότην, ᾧ πάντες κραυγάζομεν· Εὐλογητὸς ὁ Θεός. Διαφανὲς ὡς ἔσοπτρον γεγονώς, Διονύσιε, καὶ χωρητικὸν τῶν καθαρῶν ἐμφάσεων τὸν νοῦν ἐργασάμενος δι' ἀρετῆς, πανόλβιε, τὰς μαρμαρυγὰς τῶν ὑπὲρ νοῦν λαμπηδόνων δεχόμενος, ἐβόας· Ἱερεῖς, εὐλο γεῖτε. Αφθονωτέρα χάρις σου ἐξεχύθη τοῖς χείλεσιν· ὅθεν τὰς ἐνθέους διδαχὰς παρέθηκας, τὴν τούτων διάνοιαν ὑπερφυῶς ἡμῖν ἐξαπλῶν, καὶ διατρανῶν, καὶ τηλαυγῶς ἀναπτύσσων τοῖς πίστει μελῳδοῦσιν· Ἱερεῖς, εὐλογεῖτε. Γνωριμωτέρα γέγονε διὰ σοῦ, Διονύσιε, ἡ τῶν Αθηναίων εὐκλεὴς μητρόπολις, Χριστῷ προσενέγκασα καὶ ἄπαρχον πανίερον τῷ παμβασιλεῖ διηνεκῶς μελῳδοῦσα· Οἱ παῖδες, εὐλογεῖτε. Similis fuisti mercatori margaritas quærenti, beatissime; unaque revera pretiosissima margarita inventa, ac ejus deificas miratus lucis emissiones, hierarcha, Deum es confessus. Sapientia fontem sapientissime, Pater, amasti, ejusque philtro et amore circumactus unus e multis fuisti, fluminaque divinorum laticum, allate Deo, perenniter facis. Ad B. V. Velut gratia plena pulchrificum supra omnes accepisti decorem, qui voluntate sola condidit universa, divinaque pulchritudine, atque pietatis illustratione, Dei genitrix, nos venustavit. Legis præscripto philosophorum sapientiæ donum consecutus, divine Deo plenus de rectæ fidei dogmatibus disserens, deseruisti, beatissime, quibus absunebaris: fideles te beamus. Tu qui divina sapis, Deum decente ornatus intellectu, ad divinum præceptorem aures tuas inclinasti, ac supermundanam ab eo sapientiam edoctus es, Dionysi. Vita tua admirabilis, sermo admirabilior, lingua tua splendida, os tuum ignem spirans, beate Dionysi, tua vero mens, Pater, summe Deo quam 81millima. Ad B. V. Ad te Gabrielis vocem, Ave, fide clamamus, ex qua nobis ineffabiliter qui excellentissime auctor est vitæ, vir natus est, ac cum hominibus conversatus ille hominum amans. Sicut coelestis imber in sitienti terra doctrinæ tuæ fidelium corda semper avida impinguant, et docent insatiabiliter clamare: Benedictus Deus patrum nostrorum. Concinnum Spiritus sancti habitaculum visus es, atque hujua inspiratione ac declaratione ea quae prophetis propria sunt, quam maxime prædicens, sapiens Dionysi, exclamans: Benedictus Deus paGrum. Ad B. V. Ecce nunc impletum est Isaiæ vaticinium:338 in utero tuo, Virgo, Verbum habuisti datoremque vitæ genuisti, cui clamamus omnes: Benedictus Deus. j Ut transparens speculum fuisti, Dionysi, purarumque capacem illustrationum mentem virtute effecisti, ο felicissime; scintillarum mentem excedentium splendores suscipiens clamabas: Sacerdotes, benedicite. Abundantissima diffusa est in labiis tuis gratia; unde doctrinas Deo plenas proposuisti, harum sensum modo naturam vincente explicans et declarans, ac clarissime aperiens nobis qui fide canimus: Sacerdotes, benedicite. Notissima fuit per te, Dionysi, celebris Atheniensium metropolis, dum Christo sacratissimum etiam præsulem obtulit, omnium regi concinens perpetuo: Pueri, benedicite.

col. 583–584page 4 of 262

PG 4:583θοκ. Μῆτερ Θεοῦ πανάμωμε, τῆς ψυχῆς μου τὰ τραύ ματα καὶ τῆς ἁμαρτίας τὰς οὐλὰς ἐξάλειψον· Υἱόν γὰρ ἐγέννησας τὸν ἐξουσίαν ἔχοντα τοὺς πεπεδημένους ταῖς σειραῖς τῶν πταισμάτων εὐκόλως ἀνιέναι τῶν δεσμῶν τῶν ἀλύτων, τὸν μόνον εὐεργέτην Θεὸν εἰς τοὺς αἰῶνας. Αγίων ἀποστόλων ἀξιωθεὶς θεατής χρηματίσει, καὶ σύμπονος συγκοινωνός γέγονας τῆς δόξης, καὶ σὺν αὐτοῖς ἐπὶ τὴν θέαν ἔσπευσας σώματος τοῦ ἄν τως ζωαρχικοῦ τῆς μόνης Θεοτόκου και σεβασμι τάτης, ἣν ἐπαξίως μεγαλύνομεν. Τῆς θείας βασιλείας ἐν οὐρανοῖς κληρονόμος ἐγές νου, ὡς ἔννομος ἀρχιερεὺς, Πάτερ, ώς αήττητος ἀθλητὴς ἱερωσύνης χρίσματι αἷμα συγκεράσας μαρτυρικὸν· διὸ διπλοῦς στεφάνους ἀπείληφας ἀξίως, ο Ο ἱερομύστα Διονύσιε. Ως ἔχων παῤῥησίαν πρὸς τὸν Θεὸν, ἱεράρχα σοφέ Διονύσιε, διὰ παντὸς πρέσβευε ῥυσθῆναι ἐκ πειρασμῶν τοὺς εὐσεβῶς ὑμνοῦντάς σε, μύστα τῶν ἀῤῥήτων θεωριῶν, ὡς τῆς κρυφομύστου καὶ θεαρχικωτάτης Ιεροφάντης ἀγαθότητος. θοκ. Νικῶσαν τὰς αἱρέσεις νεανικῶς τὴν σεπτήν Ἐκε κλησίαν ἀνάδειξον, ἣν ὁ Χριστὸς αἵματι τιμίῳ τῷ ἑαυτοῦ ὡς ἀγαθὸς ἐκτήσατο, κεχαριτωμένη, ὁ σὺς Υἱὸς, καὶ σῶσον ἐκ κινδύνων, καὶ τῆς ἐπικρατείας τῆς κατεχούσης ἡμᾶς λύτρωσαι. Τῷ Παύλῳ, Διονύσιε, τῷ κλεινῷ κορυφαίῳ μαθη τευθείς, πανόλβιε, ὑπ' αὐτοῦ ἐμυήθης τῶν ἀποκρύφων τὴν γνῶσιν· ὅθεν καὶ λαμπτῆρα τῇ Ἐκκλησία τίθησιν ᾿Αθηνῶν, προχειρίσας τῆς εὐσεβοῦς Ιεράρχην πόλεως, ἣν φυλάττοις ὀρθοδοξοῦσαν, πάνσοφε, σαῖς εὐχαῖς, θεοκῆρυξ! θακ. Ἐν τῇ σεπτῇ κοιμήσει σου, παναγία Παρθένε, παρ ἦν ὁ Διονύσιος σὺν τῷ Ἱεροθέῳ καὶ Τιμοθέῳ τῷ θείῳ ἅμα τοῖς ἀποστόλοις, ὕμνον ἐξάδων ἕκαστος πρόσφορον τῇ σῇ δόξῃ, μεθ' ὧν καὶ νῦν πᾶσα γλῶσσα βρότειος ἀνυμνεῖ σε τὴν τοῦ Θεοῦ λοχεύτριαν καὶ τοῦ κόσμου προστάτιν. Ἐν ἱερεῦσι καὶ μάρτυσι διαπρέψας, ὅσιε, πιστὸς ἀνεδείχθης ποιμὴν καὶ Χριστοῦ πιὼν τὸ ποτήριον διδ, ἐν ἑκατέροις εὐαρεστήσας αὐτῷ τῷ Χριστῷ, πρέσβευε ὑπὲρ πάντων ἡμῶν, σὺν τοῖς ἄνω λειτουργοῖς ἐν φωτὶ αὐλιζόμενος. Κοντάκιον. Τὰς οὐρανίους διαβὰς πύλας ἐν πνεύματι, μαθη τευθεὶς τῷ ὑπὲρ τρεῖς οὐρανοὺς φθάσαντι Αποστόλῳ, Διονύσιε, τῶν ἀῤῥήτων ἐπλουτίσθης πᾶσαν γνώσιν καὶ κατηύγασας τοὺς ἐν σκότει ἀγνωσίας καθεύδοντας· διὸ κράζομεν· Χαίροις, πάτερ παγκόσμιε. Ὁ οἶκος. Αγγελος ἐξ ἀνθρώπων ἀρεταῖς χρηματίσας 6 μέ γας Διονύσιος, πᾶσαν ὡς ὑπόπτερος ἐμυήθη τὸν νοῦν τὴν οὐράνιον γνῶσιν· διὸ ᾄσμασι ὡς ἄγγελον τιμήσω μεν, βοῶντες πρὸς αὐτὸν τοιαῦτα· Χαῖρε, ὁ γνοὺς τὸν Χριστὸν διὰ Παύλου· χαῖρε, πολλοὺς πρὸς Χριστὸν

Ad B. V. Mater Dei irreprehensibilis, animæ meæ vulnera, et peccati cicatrices dele; Filium enim genuisti, qui potestatem habet catenis lapsuum vinctos ex indissolubilibus vinculis facile relaxandi, qui solus est Deus benefactor in sæcula. Dignus fuisti esse sanctorum apostolorum contemplator, ac collaborator fuisti particeps gloriæ, atque cum ipsis festinasti ad conspectum corporis reipsa vitæ principii solius Deiparæ et augustissiinæ, quam pro meritis magnam prædicamus. θοκ. $84 Μῆτερ Θεοῦ πανάμωμε, τῆς ψυχῆς μου τὰ τραύ ματα καὶ τῆς ἁμαρτίας τὰς οὐλὰς ἐξάλειψον· Υἱόν γὰρ ἐγέννησας τὸν ἐξουσίαν ἔχοντα τοὺς πεπεδημέ νους ταῖς σειραῖς τῶν πταισμάτων εὐκόλως ἀνιέναι τῶν δεσμῶν τῶν ἀλύτων, τὸν μόνον εὐεργέτην Θεὸν εἰς τοὺς αἰῶνας. Αγίων ἀποστόλων ἀξιωθεὶς θεατής χρηματίσει, καὶ σύμπονος συγκοινωνός γέγονας τῆς δόξης, καὶ σὺν αὐτοῖς ἐπὶ τὴν θέαν ἔσπευσας σώματος τοῦ ἄν τως ζωαρχικοῦ τῆς μόνης Θεοτόκου και σεβασμι τάτης, ἣν ἐπαξίως μεγαλύνομεν. Τῆς θείας βασιλείας ἐν οὐρανοῖς κληρονόμος ἐγές νου, ὡς ἔννομος ἀρχιερεὺς, Πάτερ, ώς αήττητος ἀθλητὴς ἱερωσύνης χρίσματι αἷμα συγκεράσας μαρ Hæres divini in cœlis regni factus es, ut legitimus episcopus, Pater, ut invictus pugil sacerdotii unguento sanguinem martyris commiscuisti; ideo duplices coronas merito accepisti, sacre initiator & τυρικόν· διὸ διπλοῦς στεφάνους ἀπείληφας ἀξίως, Dionysi. Ut habens loquendi cum Deo libertatem, sapiens episcope Dionysi, semper intercede, ut qui pie te laudant ex tentationibus eripiantur: ineffabilium initiator contemplationum, sicut arcanæ ac divinissimæ bonitatis sacer es interpres. Ad B. V. Venerandam Ecclesiam hæreses generose vincentem ostende, quam Christus, ο gratia plena, Filius tuus pretioso sanguine suo ut bonus comparavit, et periculis eripe, atque ab ea quæ nos occupat tyrannide redime. Dionysi beatissime celebris coryphei Pauli discipule, occultorum cognitionem ab eo edoctus fuisti, unde fulgentem in Ecclesia facem ponit, 339 religiose Athenarum civitatis ordinans episcopum, quam recta præditam fide tuis precibus, sapientissime Dei præco, custodi. Ad B. V. In honoranda dormitione tua, Virgo sanctissima, Dionysius aderat cum Hierotheo et divino Timotheo, quisque una cum apostolis hymnum gloriæ tuæ convenientem decantans, cum quibus etiam nunc mortalis lingua omnis te Dei parentem mundique patronam laudat. Inter sacerdotes et inartyres excellis, sancte, fidus ostensus es pastor, et calicem Christi bibisti; quare in utroque ipsi Christo bene placuisti, ora pro nobis omnibus, qui cum coelestibus ministris in lumine habitas. Contacium. Coelestes penetrans in spiritu portas, Apostoli qui supra tres coelos ascendit, factus, Dionysi, discipuJus, omnem ineffabilium cognitionem ubertim accepisti; eosque qui in tenebris ignorantiæ dormiebant, illuminasti; ideo clamamus: Ave, universi pater mundi. Ocus. Dionysius magnus qui ex hominibus ob virtutes angelus vocatus est, universam tanquam aliger cœlestem edoctus est cognitionem: quare canticis ut angelum honoremus, ad illum talia clamantes: Ave, qui Christum per Paulum agnovisti; Ave, qui mulΟ ἱερομύστα Διονύσιε. Ως ἔχων παῤῥησίαν πρὸς τὸν Θεὸν, ἱεράρχα σοφέ Διονύσιε, διὰ παντὸς πρέσβευε ῥυσθῆναι ἐκ πειρασμῶν τοὺς εὐσεβῶς ὑμνοῦντάς σε, μύστα τῶν ἀῤῥήτων θεωριῶν, ὡς τῆς κρυφομύστου καὶ θεαρχικωτάτης Ιεροφάντης ἀγαθότητος. θοκ. Νικῶσαν τὰς αἱρέσεις νεανικῶς τὴν σεπτήν Ἐκε κλησίαν ἀνάδειξον, ἣν ὁ Χριστὸς αἵματι τιμίῳ τῷ ἑαυτοῦ ὡς ἀγαθὸς ἐκτήσατο, κεχαριτωμένη, ὁ σὺς Υἱὸς, καὶ σῶσον ἐκ κινδύνων, καὶ τῆς ἐπικρατείας τῆς κατεχούσης ἡμᾶς λύτρωσαι. Τῷ Παύλῳ, Διονύσιε, τῷ κλεινῷ κορυφαίῳ μαθη τευθείς, πανόλβιε, ὑπ' αὐτοῦ ἐμυήθης τῶν ἀποκρύ φων τὴν γνῶσιν· ὅθεν καὶ λαμπτῆρα τῇ Ἐκκλησία τίθησιν ᾿Αθηνῶν, προχειρίσας τῆς εὐσεβοῦς Ιεράρχην πόλεως, ἣν φυλάττοις ὀρθοδοξοῦσαν, πάνσοφε, σαῖς εὐχαῖς, θεοκῆρυξ! θακ. Ἐν τῇ σεπτῇ κοιμήσει σου, παναγία Παρθένε, παρἦν ὁ Διονύσιος σὺν τῷ Ἱεροθέῳ καὶ Τιμοθέῳ τῷ θείῳ ἅμα τοῖς ἀποστόλοις, ὕμνον ἐξάδων ἕκαστος πρόσφορον τῇ σῇ δόξῃ, μεθ' ὧν καὶ νῦν πᾶσα γλῶσσα βρότειος ἀνυμνεῖ σε τὴν τοῦ Θεοῦ λοχεύτριαν καὶ τοῦ κόσμου προστάτιν. Ἐν ἱερεῦσι καὶ μάρτυσι διαπρέψας, ὅσιε, πιστὸς ἀνεδείχθης ποιμὴν καὶ Χριστοῦ πιὼν τὸ ποτήριον· διδ, ἐν ἑκατέροις εὐαρεστήσας αὐτῷ τῷ Χριστῷ, πρέσβευε ὑπὲρ πάντων ἡμῶν, σὺν τοῖς ἄνω λειτουρ γοῖς ἐν φωτὶ αὐλιζόμενος. Κοντάκιον. Τὰς οὐρανίους διαβὰς πύλας ἐν πνεύματι, μαθη τευθεὶς τῷ ὑπὲρ τρεῖς οὐρανοὺς φθάσαντι Αποστόλῳ, Διονύσιε, τῶν ἀῤῥήτων ἐπλουτίσθης πᾶσαν γνώσιν καὶ κατηύγασας τοὺς ἐν σκότει ἀγνωσίας καθεύδον τας· διὸ κράζομεν· Χαίροις, πάτερ παγκόσμιε. Ὁ οἶκος. Αγγελος ἐξ ἀνθρώπων ἀρεταῖς χρηματίσας 6 μέ γας Διονύσιος, πᾶσαν ὡς ὑπόπτερος ἐμυήθη τὸν νοῦν τὴν οὐράνιον γνῶσιν· διὸ ᾄσμασι ὡς ἄγγελον τιμήσω μεν, βοῶντες πρὸς αὐτὸν τοιαῦτα· Χαῖρε, ὁ γνοὺς τὸν Χριστὸν διὰ Παύλου· χαῖρε, πολλοὺς πρὸς Χριστὸν

col. 585–586page 5 of 262

PG 4:585ἐπιστρέψας· χαῖρε, πολυθέου σκηνῆς ὀλετήριον χαί ρε, θεογνώστου βουλῆς σκοπευτήριον· χαῖρε, βίβλος Θεοχάρακτος, μυστηρίων θησαυρέ· χαῖρε, πίναξ θεο μόρφωτε καὶ διόπτρα οὐρανοῦ· χαῖρε, ὅτι τὸ πάθος τοῦ Κυρίου κατείδες· χαῖρε, φανὶς κοιλαίνουσα ἄνοιαν χαῖρε, φραγμὸς ἀσεβῶν παροδείας· χαῖρε, φωστήρ τοὺς πιστοὺς καταυγάζων· χαῖρε, πάτερ παγκόσμιε. Οὗτος πλούτῳ, καὶ δόξῃ, καὶ συνέσει, καὶ σοφία τῶν ἁπάντων ὑπερέχων, τῶν ἐν τῷ ᾿Αρείῳ πάγῳ βουλευτῶν εἰς ἦν· καὶ ἀγρευθεὶς ὑπὸ τοῦ μεγάλου Παύλου, καὶ βαπτισθείς, χειροτονεῖται ἐπίσκοπος, τὰ ἀπόῤῥητα μυηθεὶς ὑπὸ τοῦ σοφοῦ Ἱεροθέου, καὶ συγ γράμματα καταλελοιπώς παράδοξα, καὶ θαυμαστά τε καὶ ὑψηλότατα, ὧν ἑνὸς τέως μνημονεῦσαι ἐπικαιρότατον. Γενόμενόν με, φησί, ποτὲ κατὰ τὴν Κρήτην, ὁ ἱερὸς ἐξεναγώγησε Κάρπος, ἀνὴρ, εἰ καί τις ἄλλος, διὰ πολλὴν καθαρότητα τοῦ πρὸς θεοπτίαν ἐπιτηδειότατος. Καὶ γοῦν οὐδὲ ταῖς τῶν ἁγίων μυστηρίων τελεταῖς ἐπεχείρει, μὴ πρότερον αὐτῷ κατὰ τὰς προ τελείους εὐχὰς ἱερᾶς καὶ εὐμενοῦς δράσεως ἐκφαινομένης. Ἔλεγεν οὖν, ὅτι, λελυπηκότος αὐτὸν τῶν ἀπίστων τινός· (ἡ λύπη δὲ ἦν, ὅτι τῆς Ἐκκλησίας ἐκεῖνος τινὰ πρὸς τὸ ἄθεον ἀπεπλάνησεν) ἔτι τῶν Ἰλαρίων αὐτῷ ἡμερῶν τελουμένων, δέον ἀμφοτέρων ἀγαθοπρεπῶς ὑπερεύξασθαι, καὶ Θεὸν συλλήπτορα λαβόντα, τὸν μὲν ἐπιτρέψαι, τὸν δὲ ἀγαθότητι νική σαι· καὶ μὴ διαλιπεῖν νουθετοῦντα διὰ βίου παντὸς ἄχρις οὗ τὸ σήμερον, καὶ οὕτως ἐπὶ τὴν θείαν ταύ τὴν ἀγαγεῖν γνῶσιν, ὡς ἂν ἤδη καὶ τῶν ἀμφισβητησίμων αὐτοῖς κρινομένων, καὶ τῶν ἀλόγως θρασυνομένων ἐννόμῳ δίκῃ σωφρονεῖν ἀναγκαζομένων· ἀλλ' ἔγε μὴ πρότερον τοῦτο παθών, οὐκ οἶδ' ὅπως τότε πολλὴν δυσμένειαν καὶ πικρίαν ἐντήξας τῇ ψυχῇ κατα έδραμε μὲν οὕτω κακῶς ἔχων· ἑσπέρα γὰρ ἦν· περὶ δὲ μέσας νύκτας (εἰώθει γὰρ εἰς τόνδε τὸν καιρὸν αὐτὸς ἐφ' ἑαυτοῦ πρὸς τοὺς θείους ὕμνους ἐγρηγορέναι·) διανίσταται μέν, οὐδὲ τῶν ὕπνων αὐτῶν, πολ λῶν γε ὄντων καὶ ἀεὶ ἐγκοπτομένων, ἔξω ταραχῆς παραπολαύσας· ἑστὼς δὲ ὅμως εἰς τὴν θείαν ἡμι λίαν, οὐκ εὐαγῶς ἡνιᾶτο καὶ ἐδυσχέραινεν, οὐχ εἶναι δίκαιον λέγων, εἰ ζῶσιν ἄνδρες ἄθεοι καὶ διαστρέφουσι τὰς ὁδοὺς Κυρίου τὰς εὐθείας. Καὶ ταῦτα λέ γων ἐδεῖτο τοῦ Θεοῦ, πρηστῆρι τινι τὰς ἀμφοτέρων εἰς ἅπαξ ἀνηλεῶς ἀποσπάσαι ζωάς. Καὶ ταῦτα εἰπὼν ἔλεγε δόξαι ἰδεῖν ἄφνω τὸν οἶκον, ἐν ᾧπερ εἱστήκει, διαδονηθέντα πρότερον, καὶ ἐκ τῆς ὀροφῆς εἰς δύο μέσον διαιρεθέντα, καί τινα πυρὸς φλόγα πολύφωτον ἔμπροσθεν αὐτοῦ, καὶ ταύτην, (ἐδόκει γὰρ λοιπὸν ὕπαιθρος ὁ τόπος·) λοιπὸν ἐκ τοῦ οὐρανίου χώρου μέσ χρις αὐτοῦ καταφερομένην· τὸν δὲ οὐρανὸν αὐτὸν ἀναπεπταμένον, καὶ ἐπὶ τῷ νώτῳ τοῦ οὐρανοῦ τὸν Ἰησοῦν, ἀπείρων αὐτῷ ἀνθρωποειδῶς παρισταμένων ἀγγέλων. Καὶ ταῦτα μὲν ἄνωθεν ὁρᾶσθαι, καὶ αὐτὸν θαυμάζειν· κάτω δὲ κύψας ὁ Κάρπος, ἰδεῖν ἔφη καὶ τὸ ἔδαφος πρὸς ἀχανές τι χάσμα καὶ σκοτεινὸν διερ βηγμένον, καὶ τοὺς μὲν ἄνδρας ἐκείνους οἷς ἐπηρᾶτο, πρὸ αὐτοῦ κατὰ τὸ στόμιον ἐστηκέναι του χάσματος υποτρόμους, ἐλεεινούς, ὅσον οὔπω καταφερομένους

ENCOMIUM, EX MENÆIS GRÆCIS. ἐπιστρέψας· χαῖρε, πολυθέου σκηνῆς ὀλετήριον χαί- tos ad Christum convertisti. Ave, tabernaculi pluriρε, θεογνώστου βουλῆς σκοπευτήριον· χαῖρε, βίβλος Θεοχάρακτος, μυστηρίων θησαυρέ· χαῖρε, πίναξ θεομόρφωτε καὶ διόπτρα οὐρανοῦ· χαῖρε, ὅτι τὸ πάθος τοῦ Κυρίου κατείδες· χαῖρε, φανὶς κοιλαίνουσα ἄνοιαν χαῖρε, φραγμὸς ἀσεβῶν παροδείας· χαῖρε, φωστήρ τοὺς πιστοὺς καταυγάζων· χαῖρε, πάτερ παγκόσμιε. " Οὗτος πλούτῳ, καὶ δόξῃ, καὶ συνέσει, καὶ σοφία τῶν ἁπάντων ὑπερέχων, τῶν ἐν τῷ ᾿Αρείῳ πάγῳ βουλευτῶν εἰς ἦν· καὶ ἀγρευθεὶς ὑπὸ τοῦ μεγάλου Παύλου, καὶ βαπτισθείς, χειροτονεῖται ἐπίσκοπος, τὰ ἀπόῤῥητα μυηθεὶς ὑπὸ τοῦ σοφοῦ Ἱεροθέου, καὶ συγγράμματα καταλελοιπώς παράδοξα, καὶ θαυμαστά τε καὶ ὑψηλότατα, ὧν ἑνὸς τέως μνημονεῦσαι ἐπικαιρότατον. Γενόμενόν με, φησί, ποτὲ κατὰ τὴν Κρήτην, ὁ ἱερὸς ἐξεναγώγησε Κάρπος, ἀνὴρ, εἰ καί τις ἄλλος, διὰ πολλὴν καθαρότητα τοῦ πρὸς θεοπτίαν ἐπιτηδειότατος. Καὶ γοῦν οὐδὲ ταῖς τῶν ἁγίων μυστηρίων τελεταῖς ἐπεχείρει, μὴ πρότερον αὐτῷ κατὰ τὰς προτελείους εὐχὰς ἱερᾶς καὶ εὐμενοῦς δράσεως ἐκφαινο μένης. Ἔλεγεν οὖν, ὅτι, λελυπηκότος αὐτὸν τῶν ἀπίστων τινός· (ἡ λύπη δὲ ἦν, ὅτι τῆς Ἐκκλησίας ἐκεῖνος τινὰ πρὸς τὸ ἄθεον ἀπεπλάνησεν) ἔτι τῶν Ἰλαρίων αὐτῷ ἡμερῶν τελουμένων, δέον ἀμφοτέρων ἀγαθοπρεπῶς ὑπερεύξασθαι, καὶ Θεὸν συλλήπτορα λαβόντα, τὸν μὲν ἐπιτρέψαι, τὸν δὲ ἀγαθότητι νικήσαι· καὶ μὴ διαλιπεῖν νουθετοῦντα διὰ βίου παντὸς ἄχρις οὗ τὸ σήμερον, καὶ οὕτως ἐπὶ τὴν θείαν ταύ τὴν ἀγαγεῖν γνῶσιν, ὡς ἂν ἤδη καὶ τῶν ἀμφισβητησίμων αὐτοῖς κρινομένων, καὶ τῶν ἀλόγως θρασυνομένων ἐννόμῳ δίκῃ σωφρονεῖν ἀναγκαζομένων· ἀλλ' ἔγε μὴ πρότερον τοῦτο παθών, οὐκ οἶδ' ὅπως τότε πολλὴν δυσμένειαν καὶ πικρίαν ἐντήξας τῇ ψυχῇ κατα έδραμε μὲν οὕτω κακῶς ἔχων· ἑσπέρα γὰρ ἦν· περὶ δὲ μέσας νύκτας (εἰώθει γὰρ εἰς τόνδε τὸν καιρὸν αὐτὸς ἐφ' ἑαυτοῦ πρὸς τοὺς θείους ὕμνους έγρηγορέναι·) διανίσταται μέν, οὐδὲ τῶν ὕπνων αὐτῶν, πολλῶν γε ὄντων καὶ ἀεὶ ἐγκοπτομένων, ἔξω ταραχῆς παραπολαύσας· ἑστὼς δὲ ὅμως εἰς τὴν θείαν ἡμιλίαν, οὐκ εὐαγῶς ἡνιᾶτο καὶ ἐδυσχέραινεν, οὐχ εἶναι δίκαιον λέγων, εἰ ζῶσιν ἄνδρες ἄθεοι καὶ διαστρέφουσι τὰς ὁδοὺς Κυρίου τὰς εὐθείας. Καὶ ταῦτα λέγων ἐδεῖτο τοῦ Θεοῦ, πρηστῆρι τινι τὰς ἀμφοτέρων εἰς ἅπαξ ἀνηλεῶς ἀποσπάσαι ζωάς. Καὶ ταῦτα εἰπὼν ἔλεγε δόξαι ἰδεῖν ἄφνω τὸν οἶκον, ἐν ᾧπερ εἱστήκει, διαδονηθέντα πρότερον, καὶ ἐκ τῆς ὀροφῆς εἰς δύο μέσον διαιρεθέντα, καί τινα πυρὸς φλόγα πολύφωτον ἔμπροσθεν αὐτοῦ, καὶ ταύτην, (ἐδόκει γὰρ λοιπὸν ὕπαιθρος ὁ τόπος·) λοιπὸν ἐκ τοῦ οὐρανίου χώρου μέσ χρις αὐτοῦ καταφερομένην· τὸν δὲ οὐρανὸν αὐτὸν ἀναπεπταμένον, καὶ ἐπὶ τῷ νώτῳ τοῦ οὐρανοῦ τὸν Ἰησοῦν, ἀπείρων αὐτῷ ἀνθρωποειδῶς παρισταμένων ἀγγέλων. Καὶ ταῦτα μὲν ἄνωθεν ὁρᾶσθαι, καὶ αὐτὸν θαυμάζειν· κάτω δὲ κύψας ὁ Κάρπος, ἰδεῖν ἔφη καὶ τὸ ἔδαφος πρὸς ἀχανές τι χάσμα καὶ σκοτεινὸν διερβηγμένον, καὶ τοὺς μὲν ἄνδρας ἐκείνους οἷς ἐπηρᾶτο, πρὸ αὐτοῦ κατὰ τὸ στόμιον ἐστηκέναι του χάσματος υποτρόμους, ἐλεεινούς, ὅσον οὔπω καταφερομένους PATROL. GR. IV. bus inservientis diis pernicies. Ave, consilii a Deo cogniti specula. Ave, liber a Deo inscripte mysteriorum thesaure. Ave, tabula a Deo formata, et caeli dioptra. Ave, quod Domini passionem conspexeris. Ave, gulta amentiam excavans. Ave, sepimentum contra impiorum accessum. Ave, fax fideles illustrans. Ave, pater universi mundi. Hic divitiis, et gloria, et scientia, et sapientia, omnes superans, unus ex Areio pago senatoruin erat, atque a magno Paulo venatu captus et bapti-- zatus ordinatur episcopus, ineffabilia mysteria a sapiente Hierotheo edoctus, et libros reliquit opinione majores, et admirandos, et sublimissimos, ex quibus interim unius meminisse opportunissimum. Cum aliquando in Cretan venissem, inquit, me Carpus hospitio excepit, vir, si quis alius, propter magnam mentis puritatem ad cernendum Deum aptissimus. Neque enim sacros mysteriorum ritus aggrediebatur, nisi prius ipsi in iis precibus, quæ amtea 340 perfici solent, sacra et læta apparuisset visio. Is quidem narrabat, cum a quodam, qui fide religioneque nostra abhorreret, forte offensus esset (tristitiæ autem causa erat, quod ille ab Ecclesia quemdam ad impium cultum traduxerat), tum cum etiam ab ipso (scilicet Christiano, propter baptismum) Hilaria agerentur; cum benignam pro utroque ad Deum precationem fundere necesse esset, Deoque servatore adjutore adjuncto, illum quidem convertere, hunc vero vincere benignitate nec desistere admonere per omne tempus, usque ad hunc ipsum diem, atque ita demum eos ad Dei notitiam deducere; quasi jam ea, de quibus antea dubitarent, dijudicata essent, et ab iis quæ inconsiderate ausi essent, resipiscere legitima severitate c@gerentur; tum tamen id quod nunquam sibi us venisset, haud scio quomodo magno quodam et acerbo animi dolore confectum, quieti dedisse; ac se quidem dormisse ita male affectum (erat enim vespera); media autem circiter nocte (solitus enim erat hoc tempore per se ad divinos hymnos vigilare) surrexisse quidem, cum nec somnum ipsum qui altus fuisset, et semper interruptus sine conturbatione cepisset, stantem tamen ad divina colloquia, irreligiose doluisse, et acerbe tulisse, dicentem, non esse æquum viros impios vivere, et qui vias Domini reclas perverterent: hæc dicen tem, precatum esse a Deo, ut amborum vitam, sine misericordia turbine aliquo igneo abrumperet. Quæ cum dixisset, commemorabat sibi visum esse videre repente domum in qua staret, agitari primum, deinde a vertice in duas partes dimidias dividi, et ante se rogum quemdam magni luminis, eumque (sub dio enim locus ille esse videbatur) e cœlo usque ad seipsum deferri: cœlum vero apertum et in convexa cœli superficie Jesum assistentibus innumerabilibus angelis, hominum figura et specie. Atque hæc quidem a calo videri summa cum sua admiratione. Cum autem ipse deorsum

col. 587–588page 6 of 262

PG 4:587ὑπὸ τῆς τῶν οἰκείων ποδῶν ἀστασίας· κάτωθεν δὲ ἀπὸ τοῦ χάσματος, ὄφεις ἀνέρπειν, καὶ περὶ τοὺς πόδας αὐτῶν ὑποκινουμένους, ποτὲ μὲν συρίττειν ἐπαπειλουμένους, ἅμα καὶ ἐπιβαροῦντας, καὶ ἕλκοντας· ποτὲ δὲ καὶ τοῖς οὐραίοις ὑποτύφοντας καὶ ὑπογαργαλίζοντας, καὶ διὰ παντὸς εἰς τὸ ἀχανὲς ἐμβα λεῖν μηχανωμένους. Εἶναι δὲ καὶ ἄνδρας τινὰς ἐν μέσῳ τοῖς ἄφεσι, κατὰ τῶν ἀνδρῶν συνεπιτιθεμέν νους, διαδονοῦντας ἅμα καὶ ὑπωθοῦντας, καὶ παίοντας· ἐδόκουν δὲ εἶναι πρὸς τὸ πεσεῖν ἐκεῖνοι, τὰ μὲν ἑκόντες, τὰ δὲ ἄκοντες, ὑπὸ τοῦ κακοῦ βιαζόμενοι κατ' ὀλίγον ἅμα καὶ πειθόμενοι. Ἔλεγε δὲ αὐτὸν ὁ Κάρπος ήδεσθαι κάτω βλέποντα, τῶν ἄνω δὲ ἀμελεῖν δυσχεραίνειν δὲ καὶ ὀλιγωρεῖν, ὅτι μὴ ἤδη πεπτώκασι, καὶ τῷ πράγματι πολλάκις ἐπιθέμενον καὶ ἀδυνατήσαντα, ἀχθεσθῆναι, καὶ ἐπαράσασθαι· καὶ ἀνανεύσαντα μόλις, ἰδεῖν μὲν αὖθις τὸν οὐρανὸν, ὥσπερ καὶ πρότερον ἑωράκει· τὸν δὲ Ἰησοῦν, ἐλεξ σαντα τὸ γινόμενον, ἐξαναστῆναι τοῦ ὑπερουρανίου θρόνου, καὶ ἕως αὐτῶν καταβάντα χεῖρα ἀγαθὴν ὁρέ γειν· καὶ τοὺς ἀγγέλους, αὐτῷ συνεπιλαμβανομένους, ἄλλον ἄλλοθεν ἀντέχεσθαι τοῖν ἀνδροῖν, καὶ εἰπεῖν τῷ Κάρπῳ τὸν Ἰησοῦν, τῆς χειρὸς ἤδη προτεταμένης Παῖε κατ' ἐμοῦ λοιπόν· ἕτοιμος γάρ εἰμι καὶ αὖθις ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀνασωζομένων παθεῖν, καὶ προσφιλές μοι τοῦτο, μὴ ἄλλων ἁμαρτανόντων ἀνθρώπων. Πλὴν ὅρα εἰ καλῶς ἔχει σοι τὴν ἐν τῷ χάσματι, καὶ μετὰ τῶν όφεων μονὴν ἀνταλλάξασθαι τῆς μετὰ Θεοῦ καὶ τῶν ἀγαθῶν καὶ φιλανθρώπων ἀγγέλων.» Αὐτὸς τοίνυν καὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς καταστάσεως ἑρμηνεύσας τὸν τύπον, μετὰ ταῦτα καταλαβὼν τὰ ἑσπέρια μέρη ἐπὶ τῆς βασιλείας Δομετιανοῦ, καὶ πολλὰ θαύματα ἐπιδειξάμενος, ἐν Παρισίᾳ τῇ πόλει, τὴν κεφαλὴν ἀποτέμνεται· καὶ ταύτην ἰδίαις χερσίν ὑποδεξάμενος, μέχρι δύο μιλίων ἐβάδισε, θαῦμα τοῖς ὁρῶσιν ἐνστησάμενος· καὶ οὐ πρότερον ταύτην ἀνῆκε, πρὶν ὅτε γυναικὶ ὀνόματι Κατούλη ὑπαντήσας, καὶ κατὰ θείαν πάντως συσχεθείς πρόνοιαν, ταῖς ἐκείνης παλάμαις οἷόν τινα θησαυρὸν ἐναπέθετο. Ωσαύτως Ρουστικὸς καὶ Ἐλευθέριος καρατομοῦνται οἱ αὐτοῦ φοιτηταί· καὶ σὺν τῷ μαρτυρικῷ σώματι τοῦ ἱεροῦ κήρυκος τὰ τῶν ἁγίων σώματα ρίπτονται, θηρσὶ βορά καὶ ὀρνέοις προκείμενα. Πιστῶν δέ τινες τὰ τῶν ἁγίων λαμβάνουσι λείψανα, καὶ ἐν τῷ ἀφανεῖ κατα τίθενται διὰ τὸν ἐπικείμενον φόβον τῶν δημίων· κα κείνων ἀπαλλαγέντων, ἔν τινι τὰ τῶν μαρτύρων λείψανα ἡ μακαρία Κατούλα δομήματι κατατίθησι τρίτην ἐκτωβρίου μηνὸς ἄγοντος. Ην δὲ κατὰ τὸν σωματικὸν τύπον τὸ μέγεθος μέσος, ἰσχνός, ὑπωχρος, ὑπόσιμος τὴν ῥῖνα, τὰς ὀφρῦς συνεσπασμένος, κοίλος τοὺς ὀφθαλμοὺς, ὦτα μεγάλα ἔχων, πολιός, κομήτης, μετρίως βαθυνόμενος τὴν ὑπήνην, ἀραιὸς τὴν ἔκφυσιν τοῦ γενείου, ἡρέμα προγάστωρ, μακροδάκτυλος ταῖς χερσίν. Ἡ δὲ σύναξις αὐτοῦ τελεῖται ἐν τῇ ἁγιωτάτη μεγάλη Εκκλησία.

S. DIONYSII AREOPAGIT.E oculos convertisset, cernere se aiebat etiam terram ὑπὸ τῆς τῶν οἰκείων ποδῶν ἀστασίας· κάτωθεν δὲ ἀπὸ τοῦ χάσματος, ὄφεις ἀνέρπειν, καὶ περὶ τοὺς πόδας αὐτῶν ὑποκινουμένους, ποτὲ μὲν συρίττειν ἐπαπειλουμένους, ἅμα καὶ ἐπιβαροῦντας, καὶ ἕλκον τας· ποτὲ δὲ καὶ τοῖς οὐραίοις ὑποτύφοντας καὶ ὑπογαργαλίζοντας, καὶ διὰ παντὸς εἰς τὸ ἀχανὲς ἐμβαλεῖν μηχανωμένους. Εἶναι δὲ καὶ ἄνδρας τινὰς ἐν μέσῳ τοῖς ἄφεσι, κατὰ τῶν ἀνδρῶν συνεπιτιθεμέν νους, διαδονοῦντας ἅμα καὶ ὑπωθοῦντας, καὶ παίον τας· ἐδόκουν δὲ εἶναι πρὸς τὸ πεσεῖν ἐκεῖνοι, τὰ μὲν ἑκόντες, τὰ δὲ ἄκοντες, ὑπὸ τοῦ κακοῦ βιαζόμενοι κατ' ὀλίγον ἅμα καὶ πειθόμενοι. Ἔλεγε δὲ αὐτὸν ὁ Κάρπος ήδεσθαι κάτω βλέποντα, τῶν ἄνω δὲ ἀμελεῖν· δυσχεραίνειν δὲ καὶ ὀλιγωρεῖν, ὅτι μὴ ἤδη πεπτώ κασι, καὶ τῷ πράγματι πολλάκις ἐπιθέμενον καὶ apsam ita discessisse, ut obscurus quidam et tenebricosus hiatus exsistere videretur: atque homines quidem illos quibus male precatus esset, ante se ad os hiatus stare trementes et miseros, et qui fere præ pedum suorum instabilitate demergerentur ab inferiore autem loco ex hiatu angues sursum serpere, atque ad eorum pedes cum sensim _moverentur, 341 interdum quidem sibilare minantes, simul et deprimentes a:que trahentes: interdum autem dentibus aut caudis incendentes, vel demulcentes, omnique ratione agentes, ut eos in hiatum illum injicerent, Esse etiam quosdam in medio, qui una cum serpentibus in homines illos invaderent exagitatione, pulsu, et percussione: visos autem esse viros decidere, partim sponte, ἀδυνατήσαντα, ἀχθεσθῆναι, καὶ ἐπαράσασθαι· καὶ ἀνανεύσαντα μόλις, ἰδεῖν μὲν αὖθις τὸν οὐρανὸν, partim invite, quod a malo sensim cogerentur. Narrabat porro Carpus se voluptatem capere soli- ὥσπερ καὶ πρότερον ἑωράκει· τὸν δὲ Ἰησοῦν, ἐλεξ tum, cum inferiora aspiceret, superiora vero ne- σαντα τὸ γινόμενον, ἐξαναστῆναι τοῦ ὑπερουρανίου gligere: graviter autem ferre et negligere, quod θρόνου, καὶ ἕως αὐτῶν καταβάντα χεῖρα ἀγαθὴν ὁρέnondum decidissent, atque in hanc rem cum sæpe γειν· καὶ τοὺς ἀγγέλους, αὐτῷ συνεπιλαμβανομένους, ἄλλον ἄλλοθεν ἀντέχεσθαι τοῖν ἀνδροῖν, καὶ εἰπεῖν τῷ incubuisset, nec profecisset, et acerbe tulisse, et male precatum esse: cum vix tandem colum aspe- Κάρπῳ τὸν Ἰησοῦν, τῆς χειρὸς ἤδη προτεταμένης· xisset, vidisse quidem illud rursum, quemadmo- • Παῖε κατ' ἐμοῦ λοιπόν· ἕτοιμος γάρ εἰμι καὶ αὖθις dum etiam antea vidisset: Jesum autem quem ad ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀνασωζομένων παθεῖν, καὶ προσφιλές μοι τοῦτο, μὴ ἄλλων ἁμαρτανόντων ἀνθρώπων. Πλὴν misericordiam, id quod gerebatur commovisset, surrexisse ex cœlesti solio, et cum ad eos descen- ὅρα εἰ καλῶς ἔχει σοι τὴν ἐν τῷ χάσματι, καὶ μετὰ disset, manum benignam porrexisse, et angelos τῶν όφεων μονὴν ἀνταλλάξασθαι τῆς μετὰ Θεοῦ καὶ τῶν ἀγαθῶν καὶ φιλανθρώπων ἀγγέλων.» qui una auxilium ferrent, viros alium alia ex parte retinuisse, dixisse Carpo Jesum porrectam adhuc manum habenti: Feri me jam; paratus sum enim rursum salutis hominum causa mortem perpeti: mihique hoc pergratum est, dum alii homines non peccent. Sed vide, num tibi utile sit hanc in hiatu et cum serpentibus mansionem, mansioni cum Deo et benignis hominumque amantibus angelis anteponere. › Ipse igitur, formam ecclesiasticæ constitutionis interpretatus, postea ad occidentales partes imperante Domitiano pervenit, multisque exhibitis in civitate Parisiensi miraculis, capite plectitur: ac dum ipsum propriis manibus suscepisset, ad duo miliaria progressus est, cum spectantium admiratione, neque prius ipsum demisit, quam mulieri, cui nomen Catula, occurrens, ab ea, divino prorsus consilio, comprehensus, ejus manibus veluti thesaurum aliquem imposuisset: similiter Rusticus .et Eleutherius illius discipuli capite plectuntur, atque cum sacri præconis et martyris corpore sanetorum corpora abjiciuntur, feris et avibus in pabulum objecta. Quidam vero fidelium reliquias sanctorum capiunt, et in obscuro loco deponunt Αὐτὸς τοίνυν καὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς καταστάσεως ἑρμηνεύσας τὸν τύπον, μετὰ ταῦτα καταλαβὼν τὰ ἑσπέρια μέρη ἐπὶ τῆς βασιλείας Δομετιανοῦ, καὶ πολλὰ θαύματα ἐπιδειξάμενος, ἐν Παρισίᾳ τῇ πόλει, τὴν κεφαλὴν ἀποτέμνεται· καὶ ταύτην ἰδίαις χερσίν ὑποδεξάμενος, μέχρι δύο μιλίων ἐβάδισε, θαῦμα τοῖς ὁρῶσιν ἐνστησάμενος· καὶ οὐ πρότερον ταύτην ἀνῆκε, πρὶν ὅτε γυναικὶ ὀνόματι Κατούλη ὑπαντήσας, καὶ κατὰ θείαν πάντως συσχεθείς πρόνοιαν, ταῖς ἐκείνης παλάμαις οἷόν τινα θησαυρὸν ἐναπέθετο. Ωσαύτως Ρουστικὸς καὶ Ἐλευθέριος καρατομοῦνται οἱ αὐτοῦ φοιτηταί· καὶ σὺν τῷ μαρτυρικῷ σώματι τοῦ ἱεροῦ κήρυκος τὰ τῶν ἁγίων σώματα ρίπτονται, θηρσὶ βορά καὶ ὀρνέοις προκείμενα. Πιστῶν δέ τινες τὰ τῶν ἁγίων λαμβάνουσι λείψανα, καὶ ἐν τῷ ἀφανεῖ κατα propter ingruentem carnificum timorem: cum illi p τίθενται διὰ τὸν ἐπικείμενον φόβον τῶν δημίων· κα , autem abiissent, beata Catula martyrum reliquias in aliquo templo collocat, die tertia Octobris. Erat vero, si corpoream spectes speciem, 342 magnitudine mediocri, macer, subpallidus, naso aliquantulum depresso, superciliis contractis, oculis defossis, auribus magnis præditus, canus, comatus, barba quæ labra quidem vestit moderate promissa, quæ autem a mento exit rara, paululum ventrosus, digitis oblongis. Festum ejus celebratur in sanctissimna magna Ecclesia. κείνων ἀπαλλαγέντων, ἔν τινι τὰ τῶν μαρτύρων λείψανα ἡ μακαρία Κατούλα δομήματι κατατίθησι τρίτην ἐκτωβρίου μηνὸς ἄγοντος. Ην δὲ κατὰ τὸν σωματικὸν τύπον τὸ μέγεθος μέσος, ἰσχνός, ὑπωχρος, ὑπόσιμος τὴν ῥῖνα, τὰς ὀφρῦς συνεσπασμένος, κοίλος τοὺς ὀφθαλμοὺς, ὦτα μεγάλα ἔχων, πολιός, κομήτης, μετρίως βαθυνόμενος τὴν ὑπήνην, ἀραιὸς τὴν ἔκφυσιν τοῦ γενείου, ἡρέμα προγάστωρ, μακροδάκτυλος ταῖς χερσίν. Ἡ δὲ σύναξις αὐτοῦ τελεῖται ἐν τῇ ἁγιωτάτη μεγάλη Εκκλησία.

col. 589–590page 7 of 262

PG 4:589ΣΥΜΕΩΝΟΣ ΤΟΥ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΟΥ ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΠΑΓΙΤΟΥ. ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΠΑΓΙΤΟΥ. Κύριε, εὐλόγησον. Πάλαι μὲν ἐν τύποις ἦν τὰ τῆς πίστεως καὶ αἰνίγο μασι, καὶ τὸ τῆς ἀληθείας φέγγος τῷ τῆς σκιᾶς νέφει συνεκαλύπτετο. Ἐπεὶ δὲ τὸ μέγα τῆς ἡμῶν σωτη ρίας ἐπραγματεύθη μυστήριον, καὶ ὁ πλάσας καταμόνας τὰς καρδίας ἡμῶν τῷ τῆς οἰκείας περὶ ἡμᾶς οἴκτῳ χρηστότητος ἀναμαρτήτως γέγονεν ὡς ἡμεῖς τάλλα τε ὑπῆλθεν, ὅσα τῆς ἀνθρωπίνης ἐστὶν ἀσθε νείας, ἵν᾽ ἐγὼ τὴν πρώτην ἀπολάβω εὐγένειαν· καὶ τέλος τὸν διὰ σταυροῦ θάνατον κατακρίνεται· καὶ ἵνα μὴ τὰ καθ᾿ ἕκαστον λέγω, (πολλὰ γὰρ τὰ ἐν μέσῳ τῆς οικονομίας αὐτοῦ μυστήρια·) πέρας τὰ τῆς σωματικῆς ἐνδημίας δέχεται· τὰ δὲ τοῦ πνεύματος ἄρχεται καὶ εἰς οὐρανοὺς ὁ ἐμὸς Χριστὸς ἀναφέρεται· καὶ πρὸς; τὸν πατρικὸν ἐπάνεισι θρόνον· καὶ τὸ ἐκπορευόμενον αὐτοῦ Πνεῦμα ἐπὶ τὴν τῶν ἀπίστων ἐθνῶν καταπέμπει τοῖς μαθηταῖς ὁδηγίαν, δι' οὗ καὶ ὁ μακάριος Παῦ λος ἀπὸ τῆς σκιᾶς ἐχειραγωγήθη πρὸς τὴν ἀλήθειαν, τότε δὴ τότε ζήλῳ τῷ περὶ τὸν Χριστὸν οὗτος ἀλους, ὃν ἐζωγρήθη τρόπον πρὸς τὴν εὐσέβειαν, τοῦτον καὶ τὴν οἰκουμένην ἔσπευδεν ἐπισπάσασθαι, καὶ Χριστῷ διὰ τῆς πίστεως οἰκειώσασθαι. Καὶ ἵνα τὰ ἐν Αμφιπόλει 343 καὶ Θεσσαλίᾳ παρῶ, καὶ ἐν οἷς ὁ τούτου λόγος, ὥσπερ τις σαγήνη, τοὺς πολλοὺς πρὸς τὴν εὐσέβειαν ήγρευε, τῶν ἐν ᾿Αθήναις μόνων μνησθήσομαι, δι' ὧν θήραμα τῷ ᾿Αποστόλῳ καὶ ὁ μέγας ὄντως καθίσταται διονύσιος· ὃς πατρίδος μὲν ἐπιφανούς, ἐπιφανῶν δὲ καὶ γεννητόρων τυχών, ἐπὶ μέγα δόξης ἀφίκετο. Δίκαιοι μὲν γὰρ, εἴπερ τις Αθηναίων, ἵνα μὴ λέγω μόνοι. καὶ δικαιοσύνη τοῖς γονεῦσιν ἦν τὸ ἐπίσημον, φίλοις

VITA, AUCTORE SYMEONE METAPHRASTE. ΣΥΜΕΩΝΟΣ ΤΟΥ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΠΑΓΙΤΟΥ. SYMEONIS METAPHRASTÆ SANCTI DIONYSII AREOPAGITÆ EPISCOPI ATIJENIENSIS, Incerto interprete, rursus cum Græco exemplari collata a Petro Lansselio, Gravelingano, Soc. Jesu presbytero, qui primus eam Græce edidit. ΜΑΡΤΥΡΙΟΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΠΑΓΙΤΟΥ. Κύριε, εὐλόγησον. MARTYRIUM SANCTI DIONYSII AREOPAGITÆ. Domine, benedic. Olim quidem fides sita erat in figuris, et ænigmatibus, et nube umbræ tecta erat lux veritatis. Postquam autem nostræ salutis inagnum peractuni ſuit mysterium, et qui finxit singulatim corda nostra, suæ benignitatis in nos misericordia, citra peccatum natus est sicut nos: et alia subiit, quæ sunt humanæ imbecillitatis, ut ego primam recipe.. rem nobilitatem; et postremo condemnatus fuit morte crucis et ne dicam singula (sunt enim multa intermedia œconomiæ carnis susceptæ mysteria) finem accepit corporea conversatio; incipit autem spiritualis; et in cœlum ascendit meus ChriΠάλαι μὲν ἐν τύποις ἦν τὰ τῆς πίστεως καὶ αἰνίγο μασι, καὶ τὸ τῆς ἀληθείας φέγγος τῷ τῆς σκιᾶς νέφει συνεκαλύπτετο. Ἐπεὶ δὲ τὸ μέγα τῆς ἡμῶν σωτη ρίας ἐπραγματεύθη μυστήριον, καὶ ὁ πλάσας καταμό νας τὰς καρδίας ἡμῶν τῷ τῆς οἰκείας περὶ ἡμᾶς οἴκτῳ χρηστότητος ἀναμαρτήτως γέγονεν ὡς ἡμεῖς· τάλλα τε ὑπῆλθεν, ὅσα τῆς ἀνθρωπίνης ἐστὶν ἀσθε νείας, ἵν᾽ ἐγὼ τὴν πρώτην ἀπολάβω εὐγένειαν· καὶ τέλος τὸν διὰ σταυροῦ θάνατον κατακρίνεται· καὶ ἵνα μὴ τὰ καθ᾿ ἕκαστον λέγω, (πολλὰ γὰρ τὰ ἐν μέσῳ τῆς οικονομίας αὐτοῦ μυστήρια·) πέρας τὰ τῆς σωματι κῆς ἐνδημίας δέχεται· τὰ δὲ τοῦ πνεύματος ἄρχεται· καὶ εἰς οὐρανοὺς ὁ ἐμὸς Χριστὸς ἀναφέρεται· καὶ πρὸς stus, et ad sedem paternam revertitur; et, qui ex τὸν πατρικὸν ἐπάνεισι θρόνον· καὶ τὸ ἐκπορευόμενον ipso procedit, Spiritum demittit discipulis, ut essent αὐτοῦ Πνεῦμα ἐπὶ τὴν τῶν ἀπίστων ἐθνῶν καταπέμ- duces gentium infidelium. Per quem beatus quoque πει τοῖς μαθηταῖς ὁδηγίαν, δι' οὗ καὶ ὁ μακάριος Παῦ Paulus ex umbra deductus fuit ad veritatem. Tunc λος ἀπὸ τῆς σκιᾶς ἐχειραγωγήθη πρὸς τὴν ἀλήθειαν, is, zelo Christi percitus, quemadmodumn ipse captus τότε δὴ τότε ζήλῳ τῷ περὶ τὸν Χριστὸν οὗτος ἀλους, fuit ad pietatem, ita etiam orbem terræ ad se studeὃν ἐζωγρήθη τρόπον πρὸς τὴν εὐσέβειαν, τοῦτον καὶ bat attrahere, et Christo per fidem conjungere. Et τὴν οἰκουμένην ἔσπευδεν ἐπισπάσασθαι, καὶ Χριστῷ διὰ ut ea omittam quæ ab ipso Amphipoli facta sunt, τῆς πίστεως οἰκειώσασθαι. Καὶ ἵνα τὰ ἐν Αμφιπόλει et in Thessalia, et omnibus in locis, in 343 quiκαὶ Θεσσαλίᾳ παρῶ, καὶ ἐν οἷς ὁ τούτου λόγος, ὥσπερ bus ejus sermo, perinde ac quædam sagena, mulτις σαγήνη, τοὺς πολλοὺς πρὸς τὴν εὐσέβειαν ήγρευε, tos venatus est ad pietatem, eorum solum memiτῶν ἐν ᾿Αθήναις μόνων μνησθήσομαι, δι' ὧν θήραμα - nero, quæ Athenis facta sunt, per quæ etiam al τῷ ᾿Αποστόλῳ καὶ ὁ μέγας ὄντως καθίσταται Διονύ Apostolo ipso vere magnus captus fuit Dionysius €; σιος· ὃς πατρίδος μὲν ἐπιφανούς, ἐπιφανῶν δὲ καὶ qui, patriam quidem claram et parentes claros conγεννητόρων τυχών, ἐπὶ μέγα δόξης ἀφίκετο. Δίκαιοι secutus, ad magnam pervenit gloriam. Nam justi μὲν γὰρ, εἴπερ τις Αθηναίων, ἵνα μὴ λέγω μόνοι. " quidem erant, si ulli ex Atheniensibus, ne dicam καὶ δικαιοσύνη τοῖς γονεῦσιν ἦν τὸ ἐπίσημον, φίλοις soli, ita ut justitia insigne illis esset, æqui amicis, * Act. xvi.

col. 591–592page 8 of 262

PG 4:591ἐπιεικεῖς, ἡμεροι τοῖς ξένοις, τοῖς οἰκείοις φιλάνθρω οὖν ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε, τοῦτον ἐγὼ καταγγέλλω ποι, χρηστότης αὐτοῖς οὐκ ἐπίδειξις, υποκαθημένην ὡς τὰ πολλὰ τὴν σκαιότητα ἔχουσα, ἀλλά τι σαφέ; γέννημα τῆς ψυχῆς, καὶ τῆς ἔνδον χαρακτὴρ διαθέσεως. Ἐπειδὴ δὲ ᾿Αθήνησι Παῦλος ἐγένετο, καὶ τοῖς Επικουρείοις τὰ Πυθαγόρου κρατύνουσι συμβαλών, ἔργου είχετο τῷ τῆς ἀσεβείας αὐτοὺς ἀποστῆσαι δογ μάτων, καὶ μεταθεῖναι πρὸς τὴν εὐσέβειαν, τούς τε τῶν εἰδώλων καταστρέφεσθαι ναούς, καὶ πεῖσαι ᾿Αθη ναίους ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως ἀναστήσεσθαι μέλλειν, καὶ δίκας τῶν αὐτοῖς εἰργασμένων εἰσπραχθήσεσθαι· οὗτοι δὲ, τῶν ἄλλων ἅτε δεισιδαιμονέστερον διακείμενοι, καὶ εἰς πολλὰς δόξας καὶ πίστεις μερι ζόμενοι, μυκτηρίζειν αὐτὸν ἐπεχείρουν, καινῶν τινῶν καὶ ξένων δαιμονίων καταγγελέα καλοῦντες· ὅπως δε μὴ μυκτηρισμῷ μόνον παρ' αὐτῶν βάλλοιτο, αλλά τι καὶ τῶν ἀνιαρῶν ὑποσταίη δίκας τῶν ὑπ' αὐτοῦ κηρυττομένων διδοὺς, ἐπιλαβόμενοι αὐτοῦ ἐπὶ τὸν "Αρειον πάγον ἤγαγον· ὃς τόπος μὲν ἦν συναγωγῆς, καὶ τῶν ᾿Αθηνῶν ἔτι καθίστατο δικαστήριον. Εἰ γὰρ καὶ Ῥω μαῖοι πάντων τότε ἐκράτουν, ἀλλ᾽ ᾿Αθηναίους καὶ Λακεδαιμονίους αυτονόμους ἀφῆκαν. Εἴρηται δὲ μυ θικῶς οὕτω, καθάπερ ἐκεῖνοί φασιν, ἀπὸ τοῦ δίκην ἐν αὐτῷ τὸν Ποσειδῶ κατὰ τοῦ "Αρεως ὑποσχεῖν, ὅτι τὸν τούτου υἱὸν ἀπέκτεινεν 'Αλιρρόθιον. Αγαγόντες οὖν αὐτὸν (ἐπεὶ καὶ τῷ τῶν θρόνων ὕψει, καὶ τῇ και ταργουμένῃ σοφίᾳ μέγα ἐφρόνουν, καὶ ἅμα τῶν γινο μένων ἀκροαταὶ καὶ κριταὶ προεκάθηντο· ὧν εἷς καὶ Διονύσιος ἦν, κάν τοῖς λόγοις κἂν τοῖς δικαστηρίας τὸ πλεῖον ἀποφερόμενος)· «Τίς ή καινὴ αὐτὴ καὶ ὑπὸ σοῦ λαλουμένη,» πρὸς τὸν Παῦλον ἔφησαν, ο διδαχή, καὶ τὰ σοφὰ καὶ περινενοημένα σοφίσματα; καὶ τίς δ θεάνθρωπος Ἰησοῦς; καὶ ὁ ἐπὶ ξύλου ζωοδότης καὶ κριτής εὐθυνόμενος; ξενίζοντα γάρ τινα φέρεις εἰς τὰς ἀκοὰς ἡμῶν. Βουλόμεθα οὖν γνῶναι, τί ἂν βού λοιτο ταῦτα, καὶ πρὸς ὁ φέρουσι.» Καὶ δς, τὸ πρῶτον ἐπαίρων τε ἅμα τὰ ἐκείνων καὶ δι' ἐπαίνου τιθέμενος οἷον εἰκὸς, ἵνα μὴ τοῖς ἀήθεσι καὶ ξένοις λόγοις τρα χύνοιντο (θυμὸν γὰρ ὑποστρέφει, φησὶν, ἀπόκρισις ὑποπίπτουσα)· ο "Ανδρες, εἶπεν, Αθηναῖοι, περὶ ὧν πυνθάνεσθε, ὕστερον, εἰ δοκεῖ, διηγήσομαι· νῦν δὲ κατὰ πάντα ὡς δεισιδαιμονεστέρους ὑμᾶς θεωρώ. Διερ χόμενος γὰρ καὶ τὰ σεβάσματα ὑμῶν ἀναθεωρῶν, εὗρον καὶ βωμὸν, ἐν ᾧ ἐπεγέγραπτο· Αγνώστῳ Θεῷ. Ὃν ὑμῖν· εἰ ἄρα ψηλαφήσετε αὐτόν, καὶ εὕροιτε, καί γε οὐ μακρὰν ἀφ' ἑκάστου ὑμῶν ὑπάρχοντα. Ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν.» Τούτων ἐκεῖνοι ἀκούσαντες, καὶ ὅτι πλήρης ὁ λόγος κομψῆς ἐτύγχανεν διανοίας, οἷα βροντῆς ἤχῳ καταπλαγέντες, ἀφωνία συνείχοντο. ὑψὲ δὲ καὶ μόλις • Ακουσόμεθά σου τῇ ὑστεραίᾳ, ἐπιφθεγξάμενοι, τοῦ δικαστηρίου τοῦτον ἀφῆκαν. Ἔξεισιν οὖν ὁ Παῦλος οὐ κεναῖς χερσί, τὸ ἀδόμενον· ἀλλ᾽ ἐφεπόμενον τὸν πρόεδρόν τε καὶ κορυ φαῖον τῆς τῶν σοφιστών συμμορίας παραλαβών, τὸν μέγαν τοῦτόν φημι Διονύσιον· καὶ ὥσπερ τις Ὀλυμπιονίκης ἢ στρατηγός, τῆς ἰδίας γλώττης τρόπαιον

nansueti hospitalibus, benigni in familiares, et ἐπιεικεῖς, ἡμεροι τοῖς ξένοις, τοῖς οἰκείοις φιλάνθρω vera bonitas erat eis bonitas, non ostentatio, quæ habet improbitatem magna ex parte insidiantem; imo quidam apertus animæ foetus, et character internæ affectionis. Postquam autem fuit Paulus Athenis, et congressus cum Epicureis et Stoicis, qui Pythagora dogmata sectabantur, instabat operi, nempe ut eos abduceret a dogmatibus impietatis, et traduceret ad pietatem, et everteret templa simulacrorum, et persuaderet Atheniensibus, fore ut resurgerent in ultimo die judicii, et darent pœnas eorum quæ fecissent: • ii, ut qui essent aliis affecti superstitiosius, et in multas divisi essent opiniones, aggrediebantur eum subsannare, vocantes eum annuntiatorem novorum quorumdam dæmoniorum. Ne autem ab eis appeteretur sola subsannatione, sed molestum etiam aliquid sustineret, dans rationem eorum quæ ab ipso prædicabantur, apprehendentes euin duxerunt in Areopagum, qui tunc quidem erat locus congregationis, et Athenarum erat adhuc judicium. Nam etsi tunc Romani in omnes obtinerent imperium, Athenienses tamen et Lacedaemonios sui juris demiserant. Fabula autem, sicut ipsi dicunt, nomen accepit, quod Neptunus in eo contra Martem causam sustinuerit, quod hujus filium Halirrothium occidisset. Cum eum ergo adduxissent in illorum conspectum, qui et propter sedium altitudinem, et, quæ evacuatur, sapientiam, se magnifice circumspiciebant: et simul eorum quæ fiebant, auditores c et judices præsidebant, quorum unus etiam erat Dionysius, cujus et in dicendo, et judicando pracipuæ erant partes: «Quænam est hæc nova, quæ a te dicitur, doctrina, Paulo dixerunt, sapientiaque et ingeniosa decreta? et quis est Jesus Deus et homo, et in ligno vitæ dator et judex, a quo in jus vocatur quilibet redditurus rationem? Quædam enim nova et aliena defers ad aures nostras. Volumus ergo scire, quid haec sibi volunt, et quo tendunt.» Ille autem res eorum 344 primum extollens et laudans, ne insuetis et alienis verbis irritarentur (iram enim, ait ille, avertit se submittens responsio 4 ): «Viri inquit, Athenienses, de iis quæ interrogatis, postinodum si ita videbitur disseram: nunc autem per omnia quasi superstitiosiores vos video. Transiens οὖν ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε, τοῦτον ἐγὼ καταγγέλλω enim, et aspiciens ea quæ colitis, inveni etiam aram, in qua inscriptum erat: Ignoto Deo. Quem ergo ignorantes colitis, eum annuntio vobis; si eum forte contrectaveritis, et inveneritis, etsi non sit longe ab unoquoque vestrum. In ipso enim vivimus, et novemur, et sumus.» Hæc cum illi audiis-. sent, quoniam gravibus sententiis plena erat oratio, tanquam soro tonitru essent obstupefacti, elingues et muti evaserant. Cum autem vix tandem dixissent: • Audiemus te postridie,» eum dimiserunt e judicio. Egreditur ergo Paulus, non inanibus, ut vulgo dicitur, manibus, sed secum accepto, qui eum sequeποι, χρηστότης αὐτοῖς οὐκ ἐπίδειξις, υποκαθημένην ὡς τὰ πολλὰ τὴν σκαιότητα ἔχουσα, ἀλλά τι σαφέ; γέννημα τῆς ψυχῆς, καὶ τῆς ἔνδον χαρακτὴρ διαθέ σεως. Ἐπειδὴ δὲ ᾿Αθήνησι Παῦλος ἐγένετο, καὶ τοῖς Επικουρείοις τὰ Πυθαγόρου κρατύνουσι συμβαλών, ἔργου είχετο τῷ τῆς ἀσεβείας αὐτοὺς ἀποστῆσαι δογ μάτων, καὶ μεταθεῖναι πρὸς τὴν εὐσέβειαν, τούς τε τῶν εἰδώλων καταστρέφεσθαι ναούς, καὶ πεῖσαι ᾿Αθη ναίους ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως ἀναστήσεσθαι μέλλειν, καὶ δίκας τῶν αὐτοῖς εἰργασμένων εισπραχθή σεσθαι· οὗτοι δὲ, τῶν ἄλλων ἅτε δεισιδαιμονέστερον διακείμενοι, καὶ εἰς πολλὰς δόξας καὶ πίστεις μερι ζόμενοι, μυκτηρίζειν αὐτὸν ἐπεχείρουν, καινῶν τινῶν καὶ ξένων δαιμονίων καταγγελέα καλοῦντες· ὅπως δε μὴ μυκτηρισμῷ μόνον παρ' αὐτῶν βάλλοιτο, αλλά τι καὶ τῶν ἀνιαρῶν ὑποσταίη δίκας τῶν ὑπ' αὐτοῦ κη ρυττομένων διδοὺς, ἐπιλαβόμενοι αὐτοῦ ἐπὶ τὸν "Αρειον πάγον ἤγαγον· ὃς τόπος μὲν ἦν συναγωγῆς, καὶ τῶν ᾿Αθηνῶν ἔτι καθίστατο δικαστήριον. Εἰ γὰρ καὶ Ῥω μαῖοι πάντων τότε ἐκράτουν, ἀλλ᾽ ᾿Αθηναίους καὶ Λακεδαιμονίους αυτονόμους ἀφῆκαν. Εἴρηται δὲ μυ θικῶς οὕτω, καθάπερ ἐκεῖνοί φασιν, ἀπὸ τοῦ δίκην ἐν αὐτῷ τὸν Ποσειδῶ κατὰ τοῦ "Αρεως ὑποσχεῖν, ὅτι τὸν τούτου υἱὸν ἀπέκτεινεν 'Αλιρρόθιον. Αγαγόντες οὖν αὐτὸν (ἐπεὶ καὶ τῷ τῶν θρόνων ὕψει, καὶ τῇ και ταργουμένῃ σοφίᾳ μέγα ἐφρόνουν, καὶ ἅμα τῶν γινο μένων ἀκροαταὶ καὶ κριταὶ προεκάθηντο· ὧν εἷς καὶ Διονύσιος ἦν, κάν τοῖς λόγοις κἂν τοῖς δικαστηρίας τὸ πλεῖον ἀποφερόμενος)· «Τίς ή καινὴ αὐτὴ καὶ ὑπὸ σοῦ λαλουμένη,» πρὸς τὸν Παῦλον ἔφησαν, ο διδαχή, καὶ τὰ σοφὰ καὶ περινενοημένα σοφίσματα; καὶ τίς δ θεάνθρωπος Ἰησοῦς; καὶ ὁ ἐπὶ ξύλου ζωοδότης καὶ κριτής εὐθυνόμενος; ξενίζοντα γάρ τινα φέρεις εἰς τὰς ἀκοὰς ἡμῶν. Βουλόμεθα οὖν γνῶναι, τί ἂν βού λοιτο ταῦτα, καὶ πρὸς ὁ φέρουσι.» Καὶ δς, τὸ πρῶτον ἐπαίρων τε ἅμα τὰ ἐκείνων καὶ δι' ἐπαίνου τιθέμενος οἷον εἰκὸς, ἵνα μὴ τοῖς ἀήθεσι καὶ ξένοις λόγοις τρα χύνοιντο (θυμὸν γὰρ ὑποστρέφει, φησὶν, ἀπόκρισις ὑποπίπτουσα)· ο "Ανδρες, εἶπεν, Αθηναῖοι, περὶ ὧν πυνθάνεσθε, ὕστερον, εἰ δοκεῖ, διηγήσομαι· νῦν δὲ κατὰ πάντα ὡς δεισιδαιμονεστέρους ὑμᾶς θεωρώ. Διερ χόμενος γὰρ καὶ τὰ σεβάσματα ὑμῶν ἀναθεωρῶν, εὗρον καὶ βωμὸν, ἐν ᾧ ἐπεγέγραπτο· Αγνώστῳ Θεῷ. Ὃν h Prov. xv. ὑμῖν· εἰ ἄρα ψηλαφήσετε αὐτόν, καὶ εὕροιτε, καί γε οὐ μακρὰν ἀφ' ἑκάστου ὑμῶν ὑπάρχοντα. Ἐν αὐτῷ γὰρ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν.» Τούτων ἐκεῖνοι ἀκούσαντες, καὶ ὅτι πλήρης ὁ λόγος κομψῆς ἐτύγχανεν διανοίας, οἷα βροντῆς ἤχῳ καταπλαγέντες, ἀφωνία συνείχοντο. ὑψὲ δὲ καὶ μόλις • Ακουσόμεθά σου τῇ ὑστεραίᾳ, ἐπιφθεγξάμενοι, τοῦ δικαστηρίου τοῦτον ἀφῆκαν. Ἔξεισιν οὖν ὁ Παῦλος οὐ κεναῖς χερσί, τὸ ἀδόμενον· ἀλλ᾽ ἐφεπόμενον τὸν πρόεδρόν τε καὶ κορυ φαῖον τῆς τῶν σοφιστών συμμορίας παραλαβών, τὸν μέγαν τοῦτόν φημι Διονύσιον· καὶ ὥσπερ τις Ολυμπιονίκης ἢ στρατηγός, τῆς ἰδίας γλώττης τρόπαιον

col. 593–594page 9 of 262

PG 4:593αὐτὸν ποιησάμενος καὶ καρπὸν τοιοῦτον τοῦ πρὸς Αθηναίους λόγου θερίσας. Τοῖς γὰρ παρὰ τοῦ τῆς ἀληθείας κήρυκος περὶ τοῦ Ἰησοῦ λεγομένοις τὴν προοραθεῖσαν αὐτῷ κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους τῶν φωστήρων καινοτομίαν συμβαλὼν ἐκεῖνος, καὶ τῆς ἀνθρωπίνης ταύτης σοφίας υπεριδών, του λόγου τῆς ἀληθείας γίνεται, καὶ τῷ ᾿Αποστόλῳ συντίθεται· τῷ τα λουτρῷ τῆς παλιγγενεσίας τελειωθείς, μαθητής ὁμοῦ καὶ κῆρυξ Χριστοῦ τοῦ πρώτου τῆς ἀληθείας διδασκάλου καθίσταται. Καὶ τὰ πρῶτα τῆς ἡλικίας διατριβῶν, καὶ παιδείας τῷ μακαρίτῃ κοινωνήσας Ἱεροθέῳ, βίον ὑπὸ τούτῳ καὶ λόγον παιδεύεται· καὶ τῆς αὐτῆς αὐτῷ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κοινωνίας κατ αξιοῦται, καὶ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ ἀνατιθέμενος, φιλοσοφεῖ τὴν ἀλήθειαν· ζητεῖ μετὰ τῆς ἀληθείας περὶ ψυχῆς, περὶ σώματος, περὶ τῆς τῶν πρακτέων ὑπάρξεως· πάντα νεκροῖ τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, πολλὰ τῇ σαρκὶ νομοθετήσας, εἰς ὑποταγὴν τοῦ πνεύ ματος· παιδαγωγεῖ τὴν ἀκοὴν ὅσα θεῖα καὶ περὶ Θεοῦ ἐνωτίσασθαι· τοῖς δὲ τούτων ἐκτὸς τὸν θεῖον φόβον θυρωρὸν ἐφίστησιν ἀπαραίτητον· ὅλον μετάγει τὸν ὀφθαλμὸν ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν. Τὰ γὰρ τῆς γλώττης, εἰ καὶ μὴ ἐν οἷς ἐχρῆν πρότερον, ἀλλ᾽ οὖν φιλοσόφως τε καὶ Αττικῶς καὶ πρὸς ἀκρίβειαν ἐνεπεπαίδευτο. Καὶ, ὦ τοῦ θαύματος! ἐν βραχεί πάντας ὑπερβαίνει τοὺς ἔμπροσθεν, οὐ κλέψας τὴν ἐξουσίαν οὐδὲ ἁρπά σας, ἀλλὰ τοὺς κάτω βαθμούς διεξελθών. Καὶ τὸ ποι μαίνεσθαι καλῶς ἐκμαθών, τῶν ἄνω ταχὺ γίνεται, καὶ ποιμαίνει μετὰ τῆς πείρας ὕστερον· καὶ ἐπιεικῶς ἄρχε σθαι μαθών, ἄρχει ἐπιεικέστερον· καὶ μετὰ τῆς ἀλη θείας διδάξας, διὰ πάσης τε ἐλθὼν εὐταξίας, τέλος – τὴν τῶν ᾿Αθηνῶν πιστευθεὶς προεδρίαν, τῶν οἰάκων τῆς Ἐκκλησίας ὑπερκαθέζεται· τό τε τῆς γνώμης γενναῖον ἐπιδεικνύει, καὶ προπολεμεῖ τῆς ποίμνης, καὶ ἀποσοβεῖ τοὺς θῆρας, καὶ τοῦ νενοσηκότος ἐπιμελεῖται, καὶ τὸ μακρυνθὲν ἐπανάγει· καὶ συνελόντα φάναι, πᾶσι τὰ πάντα κατὰ τὸν αὐτοῦ διδάσκαλον γι νεται. Οὕτω τε διδάξας, καὶ τὴν Τριάδα θεολογήσας, σαφῶς περὶ τῶν ἄλλων διαλαμβάνει δυνάμεων. Καὶ εἰς τοῦτο χάριτος ἐλθὼν, ὡς, ἡνίκα τὸ πνεῦ μα τῆς Θεοτόκου σώματος ἐξεδήμει, τοῖς ἀποστόλοις διὰ πνεύματος καὶ νεφέλης τῇ ἱερᾷ τούτου ἐπιστᾶσι ταφῇ συμπαρεῖναι· οὐκ ἔτι δεῖν ᾤετο μιᾷ πόλει ταῖς ᾿Αθήναις τὸν τοσοῦτον περιγράψαι πλοῦτον τῆς χά ριτος· ἀλλὰ τὸ τάλαντον πολυπλασιάσαι βουλόμενος, καὶ κατ᾽ ἴχνος ἕπεσθαι τῷ διδασκάλῳ, τὰς ᾿Αθήνας ἀπολιπών, πολλὰ μὲν κατὰ γῆν παθών, πολλὰ δὲ καὶ κατὰ θάλασσαν ὑπομείνας τὰ δυσχερή και μη δὲ ὑπὸ τούτων κατασχεθείς, ἀλλ' ὑπὲρ τὰ κάτω. πάντα τῇ τῶν ἄνω θεωρίᾳ γενόμενος, τὴν βασιλίδα Ῥώμην καταλαμβάνει, καὶ πρόσεισι Κλήμεντι τὸν ἀποστολικὸν τηνικαῦτα θρόνον διέποντι· ὃς Πέτρῳ τῷ μεγάλῳ ἐφοίτα, καὶ τὸν θρόνον ὑπ' ἐκείνου περ πίστευτο. Τούτῳ οὖν πρόσεισι Διονύσιος, καὶ τὸ καθ ἑαυτὸν προσαναθείς Εὐαγγέλιον τό τε τῆς διακονίας

VITA, AUCTORE SYMEONE METAPHRASTE. αὐτὸν ποιησάμενος καὶ καρπὸν τοιοῦτον τοῦ πρὸς batur, præside, et classis sophistarum principe, hoc magno, inquam, Dionysio. De quo, tanquam quispiam victor Olympicus, aut dux exercitus, sug lingua erexit trophæum, et hunc fructum collegit ex oratione quam habuit ad Athenienses. Iis enim, quæ de Jesu dicebantur a præcone veritatis, cum a se prius visam in tempore passionis innovationem sibi ipsi explicuisset luninarium, et hanc humanam despexisset sapientiam, sectatur verbum veritatis, et adjungitur Apostolo; et regenerationis lavacro consummatus, fit simul discipulus, et præco Christi, qui est primus doctor veritatis. Et cum primas fidei exercitationes et disciplinas a beato percepisset Hierotheo, et in verbo, et in vita ab eo docetur, et sancti Spiritus communionem ab eo consequitur. Deinde ascensiones in corde suo disponens, philosophatur veritatem, quærit cum veritate, de anima, de corpore, ac de substantia rerum gerendarum: mortificat omnia membra sua, quæ sunt super terram, carnis multas leges constituens ad obediendum spiritui; docet aures auscultare quæ divina, et quæ sunt de Deo audienda; iis autem quæ sunt extra ea, divinum metum inexorabilem adhibet janitorem: et totum oculum traducit ad veritatem contemplandam. Quod autem ad linguam pertinet, etsi non in iis, in quibus oportebat, olim edocta fuerat, philosophice tamen et Attice, multaque cum diligentia erudita erat. Itaque brevi Dionysius (o miraculum) superat omnes, qui præcesserant: 345 et cum potestatem non subfuratus esset, sed per gradus transiisset inferiores, pulchre pasci didicisset, ad superiora mox pervenit, et pascit postea cum experientia; et cum modeste parere didicisset, imperat modestius; et cum docuisset cum veritate, obiissetque omnes boni ordinis partes, tandem ei mandato Athenarum pontificatu, clavis præsidet Ecclesiæ, ostenditque suum generosum animum, et pugnat pro grege expellitque bestias, et ejus, quod morbo laborat, curam gerit, et quod longe est remotumi omnibus fit omnia. Cum sic autem docuisset et Αθηναίους λόγου θερίσας. Τοῖς γὰρ παρὰ τοῦ τῆς ἀληθείας κήρυκος περὶ τοῦ Ἰησοῦ λεγομένοις τὴν προοραθεῖσαν αὐτῷ κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ πάθους τῶν φωστήρων καινοτομίαν συμβαλὼν ἐκεῖνος, καὶ τῆς ἀνθρωπίνης ταύτης σοφίας υπεριδών, του λόγου τῆς ἀληθείας γίνεται, καὶ τῷ ᾿Αποστόλῳ συντίθεται· τῷ τα λουτρῷ τῆς παλιγγενεσίας τελειωθείς, μαθητής ὁμοῦ καὶ κῆρυξ Χριστοῦ τοῦ πρώτου τῆς ἀληθείας διδασκάλου καθίσταται. Καὶ τὰ πρῶτα τῆς ἡλικίας διατριβῶν, καὶ παιδείας τῷ μακαρίτῃ κοινωνήσας Ἱεροθέῳ, βίον ὑπὸ τούτῳ καὶ λόγον παιδεύεται· καὶ τῆς αὐτῆς αὐτῷ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κοινωνίας κατ αξιοῦται, καὶ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ ἀνατιθέμενος, φιλοσοφεῖ τὴν ἀλήθειαν· ζητεῖ μετὰ τῆς ἀληθείας περὶ ψυχῆς, περὶ σώματος, περὶ τῆς τῶν πρακτέων ὑπάρξεως· πάντα νεκροῖ τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, πολλὰ τῇ σαρκὶ νομοθετήσας, εἰς ὑποταγὴν τοῦ πνεύ ματος· παιδαγωγεῖ τὴν ἀκοὴν ὅσα θεῖα καὶ περὶ Θεοῦ ἐνωτίσασθαι· τοῖς δὲ τούτων ἐκτὸς τὸν θεῖον φόβον θυρωρὸν ἐφίστησιν ἀπαραίτητον· ὅλον μετάγει τὸν ὀφθαλμὸν ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν. Τὰ γὰρ τῆς γλώττης, εἰ καὶ μὴ ἐν οἷς ἐχρῆν πρότερον, ἀλλ᾽ οὖν φιλοσόφως τε καὶ Αττικῶς καὶ πρὸς ἀκρίβειαν ἐνεπεπαίδευτο. Καὶ, ὦ τοῦ θαύματος! ἐν βραχεί πάντας ὑπερβαίνει τοὺς ἔμπροσθεν, οὐ κλέψας τὴν ἐξουσίαν οὐδὲ ἁρπάσας, ἀλλὰ τοὺς κάτω βαθμούς διεξελθών. Καὶ τὸ ποιμαίνεσθαι καλῶς ἐκμαθών, τῶν ἄνω ταχὺ γίνεται, καὶ ποιμαίνει μετὰ τῆς πείρας ὕστερον· καὶ ἐπιεικῶς ἄρχεσθαι μαθών, ἄρχει ἐπιεικέστερον· καὶ μετὰ τῆς ἀλη θείας διδάξας, διὰ πάσης τε ἐλθὼν εὐταξίας, τέλος – τὴν τῶν ᾿Αθηνῶν πιστευθεὶς προεδρίαν, τῶν οἰάκων τῆς Ἐκκλησίας ὑπερκαθέζεται· τό τε τῆς γνώμης γενναῖον ἐπιδεικνύει, καὶ προπολεμεῖ τῆς ποίμνης, καὶ ἀποσοβεῖ τοὺς θῆρας, καὶ τοῦ νενοσηκότος ἐπιμε λεῖται, καὶ τὸ μακρυνθὲν ἐπανάγει· καὶ συνελόντα φάναι, πᾶσι τὰ πάντα κατὰ τὸν αὐτοῦ διδάσκαλον γινεται. Οὕτω τε διδάξας, καὶ τὴν Τριάδα θεολογήσας, σαφῶς περὶ τῶν ἄλλων διαλαμβάνει δυνάμεων. reducit: et, ut semel dicam, sicut ejus magister, de Trinitatis divinitate disseruisset, clare tractat de supernis virtutibus. Καὶ εἰς τοῦτο χάριτος ἐλθὼν, ὡς, ἡνίκα τὸ πνεῦ μα τῆς Θεοτόκου σώματος ἐξεδήμει, τοῖς ἀποστόλοις διὰ πνεύματος καὶ νεφέλης τῇ ἱερᾷ τούτου ἐπιστᾶσι ταφῇ συμπαρεῖναι· οὐκ ἔτι δεῖν ᾤετο μιᾷ πόλει ταῖς ᾿Αθήναις τὸν τοσοῦτον περιγράψαι πλοῦτον τῆς χά ριτος· ἀλλὰ τὸ τάλαντον πολυπλασιάσαι βουλόμενος, καὶ κατ᾽ ἴχνος ἕπεσθαι τῷ διδασκάλῳ, τὰς ᾿Αθήνας ἀπολιπών, πολλὰ μὲν κατὰ γῆν παθών, πολλὰ δὲ καὶ κατὰ θάλασσαν ὑπομείνας τὰ δυσχερή και μηδὲ ὑπὸ τούτων κατασχεθείς, ἀλλ' ὑπὲρ τὰ κάτω. πάντα τῇ τῶν ἄνω θεωρίᾳ γενόμενος, τὴν βασιλίδα Ῥώμην καταλαμβάνει, καὶ πρόσεισι Κλήμεντι τὸν ἀποστολικὸν τηνικαῦτα θρόνον διέποντι· ὃς Πέτρῳ τῷ μεγάλῳ ἐφοίτα, καὶ τὸν θρόνον ὑπ' ἐκείνου περ πίστευτο. Τούτῳ οὖν πρόσεισι Διονύσιος, καὶ τὸ καθ ἑαυτὸν προσαναθείς Εὐαγγέλιον τό τε τῆς διακονίας i 1 Cor. 13, Cum vero ad tantam pervenisset gratiam, ut quando Deiparæ, quod Deum suscepit corporis emigravit spiritus, simul adesset cum apostolis, qui per spiritum et nubem ad hanc sacram accesserant sepulturam, non amplius existimavit oportere una civitate, nempe Athenis, circumscribere tales opes gratiæ; sed volens multiplicare talentun, et sequi sui magistri vestigia, relictis Athenis, et terra et mari multa passus gravia, nec tamen ab eis retardatus, sed supernarum rerum contemplatione inferis omnibus superatis, ad regian urbem pervenit Romam; et accedit quidem ad Clementem, qui tunc sedem tenebat apostolicam, quique a magno Petro fuerat edoctus, et cui ab illo fuerat credita sedes. Ad eum ergo accedit Dionysius, et cum ei suum exposuisset Evange-

col. 595–596page 10 of 262

PG 4:595ἔργον ὡς ὁμοτρόπῳ καὶ ὁμογνώμονι κοινωσάμενος, ὑπὸ τούτου προτρέπεται καὶ πρὸς ἑσπέρια μετα ῆναι μέρη· ἄλλους μὲν οὖν τῶν ἑπομένων αὐτῷ λειτουργῶν ἀλλαχοῦ τῶν κωμῶν τε καὶ πόλεων δια νείμας, καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ σωτήριον εὐαγγελίζεσθαι παρεγγυησάμενος, Ῥουστικὸν αὐτὸς καὶ ἐλευθέριον, τὸν μὲν ἱερωσύνης χρίσματι, διακονίᾳ δὲ τε τιμημένον τὸν Ἐλευθέριον, συνεργούς, καθάπερ ὁ μέγας Απόστολος Σιλουανὸν καὶ Τιμόθεον, παρα λαβὼν, καὶ τοὺς ἑσπερίους καταλαβὼν Γαλάτας, οὐ διδαχῆς μόνον βήμασιν, ἀλλὰ καὶ σημείων ἔργοις ἀποστολῆς ἔργον εἰργάζετο, μέσος τοῖς καθ' ἑκά στην συνιοῦσιν ἐκφαινόμενος, τούς τε τῆς εὐσε βείας λόγους ἀδιαλείπτως ἀνακινῶν, καὶ πρὸς τὴν τοῦ πεποιηκότος ἐπίγνωσιν τοὺς ἀκροατὰς ἐπαγόμενος. Οὕτως οὖν τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας κηρυσσομένου, καὶ τῆς μὲν θείας κρατυνομένης πί στεως, δαιμονικῆς δὲ πάσης ἀπάτης ἐκ ποδῶν για νομένης, τῶν ἐπὶ τούτῳ τινὰ συνόντων, Λουκιανόν φημὶ τὸν ἀοίδιμον, ὃς καὶ τῇ τοῦ πρεσβυτέρου ἀξία ετετίμητο, (συνήπτοντο γὰρ αὐτῷ πολλοὶ τῶν ἀρετῆς μεταποιουμένων· τῷ ὁμοίῳ, φασί, τὸ ὅμοιον·) πρὸς τὴν τῆς Βελουακένσις νήσου πόλιν ἐκπέμψας κηρύ ξοντα τὴν εὐσέβειαν, αὐτὸς ἅμα Ρουστικῷ καὶ Ελευθερίῳ, τὴν Γαλλίαν λιπών, ἄνωθεν αὐτῷ και χρηματισμένον, ἐν Παρισίᾳ λεγομένῃ τῇ πόλει γίνε ται, ὡς ἂν μετὰ παρρησίας αὐτῇ τὸν τῆς ἀληθείας λόγον ἐγκατασπείραντι, καὶ τὸν τοῦ μαρτυρίου ᾿ ἀναδησαμένῳ στέφανον, μετὰ παῤῥησίας καὶ τῷ ἀγωνοθέτη παραστῆναι Θεῷ γένηται, δ δὴ τῶν ἐφετῶν αὐτῷ τὸ ἀκρότατον· καὶ ὁ μοὶ προϊὼν ὁ λόγος δηλώσειεν. Ἐν τοίνυν τῇ Παρισίᾳ ταύτῃ γενόμενος, καὶ πλήρη τὴν πόλιν ἀπιστίας εὑρὼν, κάλλει μὲν καὶ μεγέθει καὶ πλήθει τῶν ἐν αὐτῇ πολύ τι τῶν μεγά λων πόλεων ἀπολειπομένην· τῇ δὲ ἀσεβείᾳ τοσούτῳ πασῶν κρατοῦσαν, ὅσῳ μηδὲ παρακαλεῖν δύνασθαι ἀπηνέσι τε πάντοθεν ἀπειλημμένην οικήτορσι, καὶ ὥσπερ τινὶ τειχίῳ περιπεφραγμένην ἰσχυρῶς τῇ ἐκείνων ὠμότητι, καὶ ταύτην ἀντ᾿ ἄλλου τιν; φυλακτηρίου προϊσχουσαν· ἄλλως τε δὲ καὶ ὅτι προς καρπῶν ἁπάντων φορὰν γόνιμος ἦν ἡ πόλις, καὶ τοῖς φιλοτίμοις πᾶσιν εὐθηνοῦσα καὶ περιττοῖς, 8 καὶ μᾶλλον τους πολίτας ἤλειφεν εἰς κακίαν· ἐν αὐτῇ τοίνυν οὕτως ἐχούσῃ γενόμενος, περιῄει ἀνε ρευνῶν, εἴ που τινὰ πρὸς ἡσυχίαν εὕροι τόπον ἑαυτῷ ἐπιτήδειον. Καὶ δὴ τὸν ζητούμενον τυχὼν ναὸν, εὐθὺς ὡς ἡ δύναμις εἶχε, καὶ οἷα ἐν ἀλλοτρίᾳ ξένες ὧν ἐκεῖνος καὶ ἔπηλυς, καὶ πολλοὺς ἔχων τοὺς ἀν τικειμένους διὰ τὸ ἑτερόδοξον, ἀνεγείρει εὐκτήριον καὶ ναὸν, αὐτόχρημα σωτηρίαν ψυχῶν. Πάμπολύ γάρ τι πλῆθος θεοσεβῶν ἐν τούτῳ συναγαγών, καὶ θύτας καθαροὺς τῷ Θεῷ παραστησάμενος, ποίμνην ἁγίαν, ὡς εἰπεῖν, τὸν ναὸν ἀπειργάσατο, ἧς ποιμὴν οὗτος οὐ μισθωτός· πάντα τὴν ἀπιστίᾳ πλανώμενον τῇ τῆς ἀληθείας σύριγγι πρὸς πίστιν ἀνακαλούμενος, καὶ τοὺς μὲν τῇ πλάνῃ νοσοῦντας τοῖς σως τηριώδεσι τῶν Γραφῶν φαρμάκοις ἰώμενος, τοὺς δὲ ἤδη συντετριμμένους τῇ διδασκαλία καταδεσμών

lium, et opus sacri ministerii, ut qui esset iis- ἔργον ὡς ὁμοτρόπῳ καὶ ὁμογνώμονι κοινωσάμενος, dem moribus et sententia communicasset, ipse eum adhortatur ut transeat ad partes occidentales. Cum ex iis ergo, qui eum sequebantur, ministris per vicos et civitates alios alibi distrihuisset, et salutare Dei Evangelium jussisset prædicare, ipseque Rusticum et Eleutherium, illum quidem chrismate sacerdotii, hunc autem, nempe Eleutherium, honestatum diaconatu, accepisset adjutores, non secus ac magnus Apostolus Sylvanum et Timotheum, et ad Gallos venisset occidentales, non solum verbis doctrinæ, sed etiam signorum operibus fungebatur munere apostolatus, medius apparens iis qui in unaquaque civitate conveniebant, et de pietate verba faciens sine intermissione, et inducens auditores ad agnitionem ejus, qui ipsos creavit. Cum sic ergo veritatis verbum prædicaretur, et divina quidem fides 346 confirmaretur, amoveretur autem omnis fraus dæmonum, quemdam ex iis qui cum eo versabantur, inclytum, inquam, Lucianum, qui etiam presbyteri dignitate erat ornatus (eum enim sequebantur multi ex iis qui virtutem amplectebantur; simile enim, ut dicitur, simili delectatur), misit ad civitatem insulæ Belvacensis, prædicaturum pietatem; ipse vero simul cum Rustico et Eleutherio Gallia Cisalpina relicta, cum hoc responsum haluisset ab angelo, venit in civitatem, quæ dicitur Parisii, ut cum in ea verbum seminasset pietatis, et redimitus esset corona martyrii, cum fiducia sisteretur coram Deo agonotheta, quod equidem ei in votis erat, et hoc in sequentibus narrare satagam. ὑπὸ τούτου προτρέπεται καὶ πρὸς ἑσπέρια μετα6ῆναι μέρη· ἄλλους μὲν οὖν τῶν ἑπομένων αὐτῷ λειτουργῶν ἀλλαχοῦ τῶν κωμῶν τε καὶ πόλεων διανείμας, καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ σωτήριον εὐαγγελίζεσθαι παρεγγυησάμενος, Ῥουστικὸν αὐτὸς καὶ Ἐλευθέ ριον, τὸν μὲν ἱερωσύνης χρίσματι, διακονίᾳ δὲ τε τιμημένον τὸν Ἐλευθέριον, συνεργούς, καθάπερ ὁ μέγας Απόστολος Σιλουανὸν καὶ Τιμόθεον, παρα λαβὼν, καὶ τοὺς ἑσπερίους καταλαβὼν Γαλάτας, οὐ διδαχῆς μόνον βήμασιν, ἀλλὰ καὶ σημείων ἔργοις ἀποστολῆς ἔργον εἰργάζετο, μέσος τοῖς καθ' ἑκάστην συνιοῦσιν ἐκφαινόμενος, τούς τε τῆς εὐσε βείας λόγους ἀδιαλείπτως ἀνακινῶν, καὶ πρὸς τὴν τοῦ πεποιηκότος ἐπίγνωσιν τοὺς ἀκροατὰς ἐπαγό μενος. Οὕτως οὖν τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας κηρύσ σομένου, καὶ τῆς μὲν θείας κρατυνομένης πί στεως, δαιμονικῆς δὲ πάσης ἀπάτης ἐκ ποδῶν για νομένης, τῶν ἐπὶ τούτῳ τινὰ συνόντων, Λουκιανόν φημὶ τὸν ἀοίδιμον, ὃς καὶ τῇ τοῦ πρεσβυτέρου ἀξία ετετίμητο, (συνήπτοντο γὰρ αὐτῷ πολλοὶ τῶν ἀρετῆς μεταποιουμένων· τῷ ὁμοίῳ, φασί, τὸ ὅμοιον·) πρὸς τὴν τῆς Βελουακένσις νήσου πόλιν ἐκπέμψας κηρύ ξοντα τὴν εὐσέβειαν, αὐτὸς ἅμα Ρουστικῷ καὶ Ελευθερίῳ, τὴν Γαλλίαν λιπών, ἄνωθεν αὐτῷ και χρηματισμένον, ἐν Παρισίᾳ λεγομένῃ τῇ πόλει γίνεται, ὡς ἂν μετὰ παρρησίας αὐτῇ τὸν τῆς ἀληθείας λόγον ἐγκατασπείραντι, καὶ τὸν τοῦ μαρτυρίου ᾿ ἀναδησαμένῳ στέφανον, μετὰ παῤῥησίας καὶ τῷ ἀγωνοθέτη παραστῆναι Θεῷ γένηται, δ δὴ τῶν ἐφετῶν αὐτῷ τὸ ἀκρότατον· καὶ ὁ μοὶ προϊὼν ὁ λόγος δηλώσειεν. Cum ergo venisset ad hanc Parisiorum civita- !ein, et eam invenisset plenam incredulitate; quæ corum quidem, quæ in ipsa erant, pulchritudine et excellentia civitatibus magnis erat longe iuferior, impietate autein adeo erat omnibus superior, ut ne possent quidem cum ea conferre, undique ab immanibus occupata habitatoribus, et tanquam vallo aliquo valde munita illorum crudelitate, et cam opponens, tanquam aliquod aliud praesidium. Adde quod cum omnium fructuum esset fertilissima, et abundaret maxima rerum omnium copia, cives suos magis incitabat ad vitia. Cum in hanc orgo sic affectam venisset civitatem, obibat perscrutans si quem locum aptum inveniret ad quietem. Quod autem quærebat consecutus, pro viribus statim templum habuit: et ut qui in regione aliena esset hospes et advena, et multos haberet adversos propter diversitatem opinionis, excitat oratorium et templum, quod plane erat salus animarum. Nam cum maximam piorum multitudinem in eo congregasset, et puros sacrificatores Deo exhibuisset, sanctum gregem, ut semel dicam, templum efficit; cujus ipse erat pastor non mercenarius: quemlibet, qui errabat incredulitate, veritatis fistula ad fidem revocans, et eos qui errore ægrotabant, curans salutaribus medicamentis Scripturarum: cos autem, qui jam erant contriti, Ἐν τοίνυν τῇ Παρισίᾳ ταύτῃ γενόμενος, καὶ πλήρη τὴν πόλιν ἀπιστίας εὑρὼν, κάλλει μὲν καὶ μεγέθει καὶ πλήθει τῶν ἐν αὐτῇ πολύ τι τῶν μεγά λων πόλεων ἀπολειπομένην· τῇ δὲ ἀσεβείᾳ τοσούτῳ πασῶν κρατοῦσαν, ὅσῳ μηδὲ παρακαλεῖν δύνασθαι ἀπηνέσι τε πάντοθεν ἀπειλημμένην οικήτορσι, καὶ ὥσπερ τινὶ τειχίῳ περιπεφραγμένην ἰσχυρῶς τῇ ἐκείνων ὠμότητι, καὶ ταύτην ἀντ᾿ ἄλλου τιν; φυλακτηρίου προϊσχουσαν· ἄλλως τε δὲ καὶ ὅτι προς καρπῶν ἁπάντων φορὰν γόνιμος ἦν ἡ πόλις, καὶ τοῖς φιλοτίμοις πᾶσιν εὐθηνοῦσα καὶ περιττοῖς, 8 καὶ μᾶλλον τους πολίτας ἤλειφεν εἰς κακίαν· ἐν αὐτῇ τοίνυν οὕτως ἐχούσῃ γενόμενος, περιῄει ἀνε ρευνῶν, εἴ που τινὰ πρὸς ἡσυχίαν εὕροι τόπον ἑαυτῷ ἐπιτήδειον. Καὶ δὴ τὸν ζητούμενον τυχὼν ναὸν, εὐθὺς ὡς ἡ δύναμις εἶχε, καὶ οἷα ἐν ἀλλοτρίᾳ ξένες ὧν ἐκεῖνος καὶ ἔπηλυς, καὶ πολλοὺς ἔχων τοὺς ἀν τικειμένους διὰ τὸ ἑτερόδοξον, ἀνεγείρει εὐκτήριον καὶ ναὸν, αὐτόχρημα σωτηρίαν ψυχῶν. Πάμπολύ γάρ τι πλῆθος θεοσεβῶν ἐν τούτῳ συναγαγών, καὶ θύτας καθαροὺς τῷ Θεῷ παραστησάμενος, ποίμνην ἁγίαν, ὡς εἰπεῖν, τὸν ναὸν ἀπειργάσατο, ἧς ποιμὴν οὗτος οὐ μισθωτός· πάντα τὴν ἀπιστίᾳ πλανώμενον τῇ τῆς ἀληθείας σύριγγι πρὸς πίστιν ἀνακαλού μενος, καὶ τοὺς μὲν τῇ πλάνῃ νοσοῦντας τοῖς σως τηριώδεσι τῶν Γραφῶν φαρμάκοις ἰώμενος, τοὺς δὲ ἤδη συντετριμμένους τῇ διδασκαλία καταδεσμών

col. 597–598page 11 of 262

PG 4:597καὶ πρὸς τὴν ἀληθινὴν ἄγων ὑγείαν. Αλλ' ἵναγε καθ' ὁδὸν ὁ λόγος ἡμῖν προΐῃ, καὶ τοῦτο τεράστιον τῶν αὐτοῦ, ὡς ἐκ τῶν ἐκείνου ἔνι μαθεῖν, διηγήσομαι Διονυσίῳ θεραπευταὶ μὲν καὶ ἕτεροι, εἷς δέ τις αὐτ τῶν καὶ Δημόφιλος. Δημοφιλῳ δὲ πόλις ἡ τῶν Α θηνῶν ἐπαρχία, σχῆμά τε καὶ βίος μονήρης· τὸ δὲ μονῆρες τούτῳ αἱ καθαραὶ καὶ ἱεροτελεστικαὶ Διο νυσίου χεῖρες ἐπέθεσαν. Τάξις αὕτη παρὰ Διονυσίου καὶ λειτουργία τῷ ἀνδρὶ, ταῖς τοῦ ναοῦ πύλαις ἐφε στάναι. Ο τοίνυν Δημόφιλος οὗτος, τὸν ἑαυτοῦ πρεσβύτερον θεασάμενος ἐπιστραφέντα τινὰ πρὸς μετά νοιαν συμπαθῶς προσδεξάμενον, πράως οὐκ ἐνεγ κών, ἀλλὰ χαλεπήνας, εἴσω τε τῶν τοῦ θυσιαστηρίου ἀδύτων γενόμενος, ὧν ἐπιβαίνειν οὐκ ἀστ φαλές, οὐδὲ προσψαύειν ὅσιον, ἐκπομπευθῆναι μὲν τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων ποιεῖ, τὸν δὲ ἀγαθὸν ἐκεῖνον ἱερέα καὶ ἡμερον πληγαῖς οὐ φορηταῖς ὑποβάλλει κατά τε τῆς κόῤῥης παίων αντωθεῖ, καὶ μετὰ πολ λῆς τῆς αἰδοῦς προσιόντα θρασέως ἀπολακτίζει, ἀσεβῆ λέγων καὶ ἀλιτήριον, τὸν ἀγαθότητι παροράν ἠξιωμένον τὰ τοῦ λαοῦ ἀγνοήματα, καὶ τῷ ἀρχιερεῖ Διονυσίῳ καὶ ἀρχιποιμένι, ὡς μέγα τι πρὸς ἀρετὴν εἰργασμένος, διαχαράττει τὸ γεγονὸς, ἄνω καὶ κάτω θρυλλῶν τῆς θρασείας ἐκείνης επιστολῆς, ὡς οὐχ ἑαυτὸν μᾶλλον, ἀλλὰ καὶ τὸν Θεὸν ἐκδικήσεις. Τί οὖν ἐκεῖνος; ἆρ᾽ ἢ τὸ τῶν πολλῶν ἔπαθεν, ἢ καὶ μικρὸν ὅλως τῆς συντρόφου μεταβαλεῖν ἐνομίσθη χρηστότητος; οὔμενουν, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν· οὐδ᾽ ἔργῳ τὸν ἡμαρτηκότα ήμύνατο, ἀλλὰ λόγῳ θείῳ καὶ σωτηριώδει πεπαίδευκε· τὴν πρὸς ἀρετὴν ὁμοῦ καὶ πᾶσαν εὐκοσμίαν τυποῦσάν τε καὶ ῥυθμίζουσαν ἐκείνην γράψας ἐπιστολὴν, καὶ πραότητος ὑπόδειγμα τὸν Ααρών, τὸν Δαυίδ, καὶ ἑτέρους παραστησάμενος· ἧς ἵνα τὴν ἄλλην πρὸς τὸ ἀγαθὸν κατα λίπω παράκλησιν, ἀλλὰ τῆς ὁράσεως, ἧς διέξεισι πρὸς αὐτὸν ὡς ὑπὸ τοῦ τῶν ἁγίων θεαθείσης, μνη σθήσομαι. Είχε δὲ κατὰ λέξιν οὕτως Γενόμενον μέ ποτε κατὰ τὴν Κρήτην, ὁ ἱερὸς ἐξεναγώγησε Κάρπος, ἀνὴρ, καὶ εἴ τις ἄλλος, διὰ πολλὴν καθαρότητα τοῦ πρὸς θεοπτίαν ἐπιτηδειότατος· καὶ γοῦν οὐδὲ ταῖς ἁγίαις τῶν μυστηρίων τε λεταῖς ἐνεχείρει, μὴ πρότερον αὐτῷ κατὰ τὰς προτελείους εὐχὰς, ἱερᾶς καὶ εὐμενους δράσεως ἐπιφαινομένης. Ἔλεγεν οὖν, ὅτι, λελυπηκότος αυτ τόν ποτε τῶν ἀπίστων τινὸς, (ἡ λύπη δὲ ἦν, ὅτι τῆς Ἐκκλησίας ἐκεῖνος τινὰ πρὸς τὸ ἄθεον ἀπεπλάνησεν·) ἔτι τῶν Ἰλαρίων ἡμερῶν αὐτῷ τελουμένων, δέον ἀμφοτέρων ἀγαθοπρεπῶς ὑπερεύξασθαι, καὶ Θεὸν σωτήρα συλλήπτορα λαβόντα, τὸν μὲν ἐπιστρέψαι, τὸν δὲ ἀγαθότητι νικῆσαι, καὶ μὴ διαλιπεῖν νουθετοῦντα διὰ βίου παντὸς, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον, καὶ οὕτως ἐπὶ τὴν θείαν αὐτοὺς ἀγαγεῖν γνῶσιν, ὡς ἂν ἤδη καὶ τῶν ἀμφισβητησίμων αὐτοῖς κρινομένων, καὶ τῶν ἀλόγως θρασυνομένων εννόμῳ δίκῃ σωφρονεῖν ἀναγκαζομένων· ἀλλ' ἐν ἑαυτῷ μὴ πρότερον τοῦτο παθών, οὐκ οἶδ' ὅπως τότε πολλήν τινα τὴν δυσμένειαν καὶ τὴν πικρίαν ἐντήξας ἐκοι

VITA, AUCTORE SYMEONE METAPHRASTE. καὶ πρὸς τὴν ἀληθινὴν ἄγων ὑγείαν. Αλλ' ἵναγε καθ' doctrina alligans, et ad veram ducens sanitatem. ὁδὸν ὁ λόγος ἡμῖν προΐῃ, καὶ τοῦτο τεράστιον τῶν αὐτοῦ, ὡς ἐκ τῶν ἐκείνου ἔνι μαθεῖν, διηγήσομαι Διονυσίῳ θεραπευταὶ μὲν καὶ ἕτεροι, εἷς δέ τις αὐτ τῶν καὶ Δημόφιλος. Δημοφιλῳ δὲ πόλις ἡ τῶν Αθηνῶν ἐπαρχία, σχῆμά τε καὶ βίος μονήρης· τὸ δὲ μονῆρες τούτῳ αἱ καθαραὶ καὶ ἱεροτελεστικαὶ Διο νυσίου χεῖρες ἐπέθεσαν. Τάξις αὕτη παρὰ Διονυσίου καὶ λειτουργία τῷ ἀνδρὶ, ταῖς τοῦ ναοῦ πύλαις ἐφε στάναι. Ο τοίνυν Δημόφιλος οὗτος, τὸν ἑαυτοῦ πρεσβύ τερον θεασάμενος ἐπιστραφέντα τινὰ πρὸς μετά νοιαν συμπαθῶς προσδεξάμενον, πράως οὐκ ἐνεγ κών, ἀλλὰ χαλεπήνας, εἴσω τε τῶν τοῦ θυσια στηρίου ἀδύτων γενόμενος, ὧν ἐπιβαίνειν οὐκ ἀστ φαλές, οὐδὲ προσψαύειν ὅσιον, ἐκπομπευθῆναι μὲν τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων ποιεῖ, τὸν δὲ ἀγαθὸν ἐκεῖνον ἱερέα καὶ ἡμερον πληγαῖς οὐ φορηταῖς ὑποβάλλει κατά τε τῆς κόῤῥης παίων αντωθεῖ, καὶ μετὰ πολ λῆς τῆς αἰδοῦς προσιόντα θρασέως ἀπολακτίζει, ἀσεβῆ λέγων καὶ ἀλιτήριον, τὸν ἀγαθότητι παροράν ἠξιωμένον τὰ τοῦ λαοῦ ἀγνοήματα, καὶ τῷ ἀρχιερεῖ Διονυσίῳ καὶ ἀρχιποιμένι, ὡς μέγα τι πρὸς ἀρετὴν εἰργασμένος, διαχαράττει τὸ γεγονὸς, ἄνω καὶ κάτω θρυλλῶν τῆς θρασείας ἐκείνης επιστολῆς, ὡς οὐχ ἑαυτὸν μᾶλλον, ἀλλὰ καὶ τὸν Θεὸν ἐκδικήσεις. Τί οὖν ἐκεῖνος; ἆρ᾽ ἢ τὸ τῶν πολλῶν ἔπαθεν, ἢ καὶ μικρὸν ὅλως τῆς συντρόφου μεταβαλεῖν ἐνομίσθη χρηστότητος; οὔμενουν, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν· οὐδ᾽ ἔργῳ τὸν ἡμαρτηκότα ήμύνατο, ἀλλὰ λόγῳ θείῳ καὶ σωτηριώδει πεπαίδευκε· τὴν πρὸς ἀρετὴν ὁμοῦ καὶ πᾶσαν εὐκοσμίαν τυποῦσάν τε καὶ ῥυθμίζουσαν ἐκείνην γράψας ἐπιστολὴν, καὶ πραότητος ὑπόδει γμα τὸν Ααρών, τὸν Δαυίδ, καὶ ἑτέρους παραστησάμενος· ἧς ἵνα τὴν ἄλλην πρὸς τὸ ἀγαθὸν καταλίπω παράκλησιν, ἀλλὰ τῆς ὁράσεως, ἧς διέξεισι πρὸς αὐτὸν ὡς ὑπὸ τοῦ τῶν ἁγίων θεαθείσης, μνη σθήσομαι. Είχε δὲ κατὰ λέξιν οὕτως· Sed ut certa nobis via procedat oratio, hoc quoque ejus admirabile, ut ex illius epistolis sciri potest, narrabo. Plures quidem erant Dionysio therapeutæ, unus autem ex iis erat etiam Demophilus, qui civis erat provinciæ Atheniensis, babituque et vita monachus; monachatum autem ei imposuerant pura 347 el sacris initiantes manus Dionysii; ordo bic et ministerium viro isti a Dionysio, ut præsset januis templi. Hic ergo Demophilus cum aliquando vidisset suum presbyterum, quemdam impium atque peccatorem ad pœnitentiam conversum, illique procidentem misericorditer excepisse, minime leviter ferens, at exacerbatus et intra sacrarii adyta exsistens quæ ingredi nequaquam tutum, neque allin gere sanctum, Sancta sanctorum publice ludibrio haberi facit, bonuin autem illum sacerdotem et mansuetum plagis intolerabilibus subjicit, atque in faciem percutiens obnititur, et cum magna reverentia accedentem, audacter calcibus repellit, impium ac scelestum dicens eum qui ex misericordia populi ignorantias despicere statuisset, et Dionysio episcopo, atque pastorum principi, quasi magnum quid ad virtutem effecisset, describit quod acciderat, susque deque jactans in illa audaci epistola, quod non tam seipsum quam Deum ultus esset. Quid ergo ille? Num, ut vulgus solet, fuit animo perturbatus? aut reputatus est vel parum quid omnino mutavisse de ea bonitate quæ ei coaluerat? Hoc minime dici potest. Neque enim facto ultus est eum, qui peccaverat; sed facto et sermone salutari erudiit, quæ simul ad virtutem et omnem moderationem informat et componit, illam scribens epistolam, et exemplum mansuetudinis, Aaron, David, et alios adducens. Cujus ut omittam aliam ad bonum exhortationem, meminero certe visionis, quam ei narrat, ut quæ sancto Carpo apparuerit. Sic autem se habet ad verbum: Cum aliquando in Cretam venissem, me Carpus hospitio excepit, vir, si quis alius, propter magnam mentis puritatem ad cernendum Deum aptis simus. Neque enim sacros mysteriorum ritus aggrediebatur, nisi prius ipsi in iis precibus, qua: Γενόμενον μέ ποτε κατὰ τὴν Κρήτην, ὁ ἱερὸς ἐξεναγώγησε Κάρπος, ἀνὴρ, καὶ εἴ τις ἄλλος, διὰ πολλὴν καθαρότητα τοῦ πρὸς θεοπτίαν ἐπιτηδειότατος· καὶ γοῦν οὐδὲ ταῖς ἁγίαις τῶν μυστηρίων τε λεταῖς ἐνεχείρει, μὴ πρότερον αὐτῷ κατὰ τὰς προτελείους εὐχὰς, ἱερᾶς καὶ εὐμενους δράσεως antea perfici solent, sacra et lata apparuisset viἐπιφαινομένης. Ἔλεγεν οὖν, ὅτι, λελυπηκότος αυτ τόν ποτε τῶν ἀπίστων τινὸς, (ἡ λύπη δὲ ἦν, ὅτι τῆς Ἐκκλησίας ἐκεῖνος τινὰ πρὸς τὸ ἄθεον ἀπεπλάνησεν·) ἔτι τῶν Ἰλαρίων ἡμερῶν αὐτῷ τελουμένων, δέον ἀμφοτέρων ἀγαθοπρεπῶς ὑπερεύξασθαι, καὶ Θεὸν σωτήρα συλλήπτορα λαβόντα, τὸν μὲν ἐπιστρέψαι, τὸν δὲ ἀγαθότητι νικῆσαι, καὶ μὴ διαλιπεῖν νουθετοῦντα διὰ βίου παντὸς, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον, καὶ οὕτως ἐπὶ τὴν θείαν αὐτοὺς ἀγαγεῖν γνῶσιν, ὡς ἂν ἤδη καὶ τῶν ἀμφισβητησίμων αὐτοῖς κρινομένων, καὶ τῶν ἀλόγως θρασυνομένων εννόμῳ δίκῃ σωφρονεῖν ἀναγκαζομένων· ἀλλ' ἐν ἑαυτῷ μὴ πρότερον τοῦτο παθών, οὐκ οἶδ' ὅπως τότε πολλήν τινα τὴν δυσμένειαν καὶ τὴν πικρίαν ἐντήξας ἐκοι sio. Is quidem narrabat, cum a quodam, qui a fide religioneque nostra abhorreret, forte offensus esset (tristitiæ autem causa erat, quod ille ab Ecclesia quemdam ad impium cultum traduxerat), tum cum etiam, ab ipso (Christiano propter baptismum) hilaria agerentur, cum benignam pro utroque ad Deum precationem fundere recesse esset, Deoque servatore adjutore adjuncto, illum quidem convertere, hunc autem vincere benignitate, nec desistere admonere per omne vitæ tempus usque ad hunc ipsum diem, atque ita demum cos ad Dei notitiam deducere, 348 quasi jam ea, de quibus antea dubitarent, dijudicata essent, et ab iis quæ inconsiderate ausi essent, legitime pœ-

col. 599–600page 12 of 262

PG 4:599μήθη κατεδάρθη μὲν, οὕτω κακῶς ἔχων ἑσπέρα γὰρ ἦν· περὶ δὲ μέσας νύκτας (εἰώθει γὰρ εἰς τόνδε τὸν καιρὸν αὐτὸς ἐφ' ἑαυτοῦ πρὸς τοὺς θείους ὕμνους ἐγρηγορέναι· ) διανίσταται μὲν, οὐδὲ τῶν ὕπνων αὐτῶν, πολλῶν γε ὄντων, καὶ ἀεὶ ἐγκοπτομένων, έξω ταραχῆς παραπολαύσας· ἑστὼς δὲ ὅμως εἰς τὴν θείαν ὁμιλίαν οὐκ εὐαγῶς ἡνι το καὶ ἐδυσχέραινεν, οὐκ εἶναι δίκαιον λέγων, εἰ ζῷεν ἄν δρες ἄθεοι καὶ διαστρέφοντες τὰς ὁδοὺς Κυρίου τὰς εὐθείας· καὶ ταῦτα λέγων, ἐδεῖτο τοῦ Θεοῦ προ στῆρι τινι τὰς ἀμφοτέρων εἰσάπαξ ἀνηλεῶς ἀπο παῦσαι ζωάς. Ταῦτα δὲ εἰπὼν, ἔλεγε δόξαι ἰδεῖν ἄρνω τὸν οἶκον ἐν ᾧπερ εἱστήκει διαδονηθέντα πρόσ τερον, καὶ ἐκ τῆς ὀροφῆς εἰς δύο μέσον διαιρεθέντα, καί τινα πυρὰν πολύφωτον ἐπίπροσθεν αὐτοῦ, καὶ ταύτην ἐδόκει γὰρ λοιπὸν ὕπαιθρος ὁ τόπος), ἐκ τοῦ οὐρανίου χώρου μέχρις αὐτοῦ καταφερομένην τὸν δὲ οὐρανὸν αὐτὸν ἀναπεπταμένον, καὶ ἐπὶ τῷ νώτῳ τοῦ οὐρανοῦ τὸν Ἰησοῦν, ἀπείρων ἀνθρωποειδῶν αὐτῷ παρεστηκότων ἀγγέλων. Καὶ ταῦτα μὲν ἄνωθεν ὁρᾶσθαι, καὶ αὐτὸν θαυμάζειν· κάτω δὲ κύψας ὁ Κάρπος, ἰδεῖν ἔφη καὶ τοῦδαφος αὐτὸ πρὸς ἀχανές τι χάσμα και σκοτεινὴν διεῤῥηγμένον· καὶ τοὺς μὲν ἄνδρας ἐκείνους, οἷς ἐπηρᾶτο, πρὸ αὐτοῦ κατὰ τὸ στόμιον ἑστηκέναι τοῦ χάσματος, ὑποτρόμους, ἐλεεινούς, ὅσον οὔπω καταφερομένους ὑπὸ τῆς τῶν οἰκείων ποδῶν ἀστασίας κάτωθεν δὲ ἀπὸ του χάσματος ὄφεις ἀνέρπειν, καὶ περὶ τοὺς πόδας αὐτῶν ὑποκινουμένους, ποτὲ μὲν ἀποσύρειν, ἐπαν ειλουμένους ἅμα καὶ ἐπιβαροῦντας, καὶ ἐπανέλ κοντας· ποτὲ δὲ τοῖς ὁδοῦσιν, ἢ τοῖς οὐραίοις Υποτύφοντασ, ἢ ὑπογαργαλίζοντας, καὶ διὰ παντὸς εἰς τὸ ἀχανὲς ἐμβαλεῖν μηχανωμένους· εἶναι δὲ καὶ ἄνδρας τινὰς ἐν μέσῳ, τοῖς ὄφεσι κατὰ τῶν ἀνδρῶν συνεπιτιθεμένους· διαδονοῦντας ἅμα καὶ ὑπωθοῦντας καὶ καταπαίοντας. Εδόκουν δὲ εἶναι πρὸς τὸ πεσεῖν ἐκεῖνοι τὰ μὲν ἄκοντες, τὰ δὲ ἑκόντες, ὑπὸ τοῦ κακοῦ κατ' ὀλίγον βιαζόμενοι ἅμα καὶ πει θόμενοι. Ἔλεγε δὲ ὁ Κάρπος ἑαυτὸν ἥδεσθαι κάτω βλέ ποντα· τῶν ἄνω δὲ ἀμελεῖν· δυσχεραίνειν δὲ καὶ ὀλιγωρεῖν, ὅτι μὴ πεπτώκασιν ἤδη, καὶ τῷ πράσ γματι πολλάκις ἐπιθέμενον καὶ ἀδυνατήσαντα, καὶ ἀχθεσθῆναι καὶ ἐπαράσασθαι· καὶ ἀνανεύσαντα μόλις, ἰδεῖν μὲν αὖθις τὸν οὐρανὸν, ὥσπερ καὶ πρό τερον ἑωράκει· τὸν δὲ Ἰησοῦν, ἐλεήσαντα τὸ γιγνόμενον, ἐξαναστῆναι τοῦ ὑπερουρανίου θρόνου, καὶ ἕως αὐτῶν καταβάντα, καὶ χεῖρα ἀγαθὴν ὀρέγειν, καὶ τοὺς ἀγγέλους αὐτῷ συνεπιλαμβανομένους, ἄλλον ἄλλοθεν ἀντέχεσθαι τοῖν ἀνδροῖν· καὶ εἰπεῖν τῷ Κάρπῳ τὸν Ἰησοῦν, τῆς χειρὸς ἤδη προτεταμένης Παῖε κατ᾿ ἐμοῦ λοιπόν· ἕτοιμος γάρ εἰμι καὶ ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀνασωζομένων παθεῖν, καὶ προσφιλές μοι τοῦτο, μὴ ἄλλων ἁμαρτανόντων ἀνθρώπων. Πλὴν ὄρα, εἰ καλῶς ἔχει σοι, τὴν ἐν τῷ χάσματι καὶ μετὰ τῶν ὄφεων μονὴν ἀνταλλάξασθαι τῆς μετά Θεοῦ καὶ τῶν ἀγαθῶν καὶ φιλανθρώπων ἀγγέλων.»

nas dando resipiscere cogerentur; tum tamen id μήθη· κατεδάρθη μὲν, οὕτω κακῶς ἔχων· ἑσπέρα γὰρ ἦν· περὶ δὲ μέσας νύκτας (εἰώθει γὰρ εἰς τόνδε τὸν καιρὸν αὐτὸς ἐφ' ἑαυτοῦ πρὸς τοὺς θείους ὕμνους ἐγρηγορέναι· ) διανίσταται μὲν, οὐδὲ τῶν ὕπνων αὐτῶν, πολλῶν γε ὄντων, καὶ ἀεὶ ἐγκοπτο μένων, έξω ταραχῆς παραπολαύσας· ἑστὼς δὲ ὅμως εἰς τὴν θείαν ὁμιλίαν οὐκ εὐαγῶς ἡνι το καὶ ἐδυσχέραινεν, οὐκ εἶναι δίκαιον λέγων, εἰ ζῷεν ἄν δρες ἄθεοι καὶ διαστρέφοντες τὰς ὁδοὺς Κυρίου τὰς εὐθείας· καὶ ταῦτα λέγων, ἐδεῖτο τοῦ Θεοῦ προ στῆρι τινι τὰς ἀμφοτέρων εἰσάπαξ ἀνηλεῶς ἀπο παῦσαι ζωάς. Ταῦτα δὲ εἰπὼν, ἔλεγε δόξαι ἰδεῖν ἄρνω τὸν οἶκον ἐν ᾧπερ εἱστήκει διαδονηθέντα πρόσ τερον, καὶ ἐκ τῆς ὀροφῆς εἰς δύο μέσον διαιρεθέντα, καί τινα πυρὰν πολύφωτον ἐπίπροσθεν αὐτοῦ, καὶ ταύτην ἐδόκει γὰρ λοιπὸν ὕπαιθρος ὁ τόπος), ἐκ τοῦ οὐρανίου χώρου μέχρις αὐτοῦ καταφερομένην· τὸν δὲ οὐρανὸν αὐτὸν ἀναπεπταμένον, καὶ ἐπὶ τῷ νώτῳ τοῦ οὐρανοῦ τὸν Ἰησοῦν, ἀπείρων άνθρωπο ειδῶν αὐτῷ παρεστηκότων ἀγγέλων. Καὶ ταῦτα μὲν ἄνωθεν ὁρᾶσθαι, καὶ αὐτὸν θαυμάζειν· κάτω δὲ κύψας ὁ Κάρπος, ἰδεῖν ἔφη καὶ τοῦδαφος αὐτὸ πρὸς ἀχανές τι χάσμα και σκοτεινὴν διεῤῥηγμένον· καὶ τοὺς μὲν ἄνδρας ἐκείνους, οἷς ἐπηρᾶτο, πρὸ αὐτοῦ κατὰ τὸ στόμιον ἑστηκέναι τοῦ χάσματος, υποτρό μους, ἐλεεινούς, ὅσον οὔπω καταφερομένους ὑπὸ τῆς τῶν οἰκείων ποδῶν ἀστασίας κάτωθεν δὲ ἀπὸ του χάσματος ὄφεις ἀνέρπειν, καὶ περὶ τοὺς πόδας αὐτῶν ὑποκινουμένους, ποτὲ μὲν ἀποσύρειν, ἐπαν ειλουμένους ἅμα καὶ ἐπιβαροῦντας, καὶ ἐπανέλκοντας· ποτὲ δὲ τοῖς ὁδοῦσιν, ἢ τοῖς οὐραίοις ὑποτύφοντας, ἢ ὑπογαργαλίζοντας, καὶ διὰ παντὸς εἰς τὸ ἀχανὲς ἐμβαλεῖν μηχανωμένους· εἶναι δὲ καὶ ἄνδρας τινὰς ἐν μέσῳ, τοῖς ὄφεσι κατὰ τῶν ἀνδρῶν συνεπιτιθεμένους· διαδονοῦντας ἅμα καὶ ὑπωθούν τας καὶ καταπαίοντας. Εδόκουν δὲ εἶναι πρὸς τὸ πεσεῖν ἐκεῖνοι τὰ μὲν ἄκοντες, τὰ δὲ ἑκόντες, ὑπὸ τοῦ κακοῦ κατ' ὀλίγον βιαζόμενοι ἅμα καὶ πει θόμενοι. quod nunquam sibi usuvenisset, haud scio quomodo magno quodam et acerbo animi dolore confectum, quieti se dedisse, ac quidem dormiisse ita male affectum (erat enim vespera); media autem circiter nocte (solitus enim erat hoc tempore per se ad divinos hymnos vigilare) surrexisse quidem, cum nec somnum ipsum qui altus fuisset, et semper interruptus, sine conturbatione cepisset; stantem tamen ad divina colloquia, irreligiose doluisse et acerbe tulisse, dicentem non esse æquum viros impios vivere, et qui vias Domini rectas perverterent; hæc dicentein, precatum esse a Deo, ut amborum vitam sine misericordia turbine aliquo igneo abrumperet. Quæ cum dixisset, commemorabat se visum esse videre repente domum in qua staret agitari primum, deinde a vertice in duas partes dimidias dividi, et ante se rogum quemdam magni luminis, eumque (sub dio enim locus ille esse videbatur) e cœlo usque ad seipsum deferri: cœlum vero apertum, et in convexa cœli superficie Jesum, assistentibus innumerabilibus angelis, hominum figura et specie. Atque hæc quidem a cœlo videri summa cum sua admiratione. Cum autem ipse deorsum oculos convertisset, cernere se dicebat etiam terram ipsam ita discessisse, ut obscurus quidam et tenebricosus hiatus exsistere videretur: atque homines quidem illos quibus male precatus esset, ante se ad os hiatus stare trementes et miseros, et qui fere præ pedum suoruni instabilitate demergerentur: ab inferiore autem loco ex hiatu angues sursum serpere, atque ad eorum pedes, cum sensim moverentur, interdum quidem trahere complicatos simul et deprimentes, atque detrabentes; interdum dentibus aut caudis Incendentes, vel demulcentes, omnique ratione agentes, ut eos in illam immensam voraginem præcipites darent; fuisse etiam viros quosdam in medio, qui una cum serpentibus in homines illos invaderent, exagitatione, pulsu, et percussione; visos autem csse viros illos decidere, paro tim invitos, partim sponte, quod a malo sensim cogerentur. Narrabat porro Carpus se voluptatem capere solitum, cum inferiora aspiceret, superiora vero negligere: graviter autem ferre et indignari, quod nondum 349 decidissent; atque in hanc rem cum sæpe incubuisset, nec profecisset, et acerbe tulisse, et male precatum esse; cum vix tandem cœlum aspexisset, vidisse quidem illud rursum quemadmodum etiam antea viderat; Jesum autem, quem ad misericordiam id quod gerebatur commovisset, manum benignam porrexisse, et angelos qui una auxilium ferrent, viros alium alia ex parte retinuisse, dixisseque Carpo Jesum porrecta adhuc manu: • Feri me jam; paratus sum enim rursum, calutis hominum causa, mortem perpeti: mihique hoc pergratum est, dum alii homines non peccent. Sed vide, num tibi utile sit hanc in hiatu et cum serpentibus mansionem, mansioni cum Deo et benignis bominumque amantibus angelis anteponere. > ' Ἔλεγε δὲ ὁ Κάρπος ἑαυτὸν ἥδεσθαι κάτω βλέποντα· τῶν ἄνω δὲ ἀμελεῖν· δυσχεραίνειν δὲ καὶ ὀλιγωρεῖν, ὅτι μὴ πεπτώκασιν ἤδη, καὶ τῷ πράσ γματι πολλάκις ἐπιθέμενον καὶ ἀδυνατήσαντα, καὶ ἀχθεσθῆναι καὶ ἐπαράσασθαι· καὶ ἀνανεύσαντα μόλις, ἰδεῖν μὲν αὖθις τὸν οὐρανὸν, ὥσπερ καὶ πρό τερον ἑωράκει· τὸν δὲ Ἰησοῦν, ἐλεήσαντα τὸ γιγνό μενον, ἐξαναστῆναι τοῦ ὑπερουρανίου θρόνου, καὶ ἕως αὐτῶν καταβάντα, καὶ χεῖρα ἀγαθὴν ὀρέγειν, καὶ τοὺς ἀγγέλους αὐτῷ συνεπιλαμβανομένους, ἄλλον ἄλλοθεν ἀντέχεσθαι τοῖν ἀνδροῖν· καὶ εἰπεῖν τῷ Κάρπῳ τὸν Ἰησοῦν, τῆς χειρὸς ἤδη προτεταμένης - • Παῖε κατ᾿ ἐμοῦ λοιπόν· ἕτοιμος γάρ εἰμι καὶ ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀνασωζομένων παθεῖν, καὶ προσφιλές μοι τοῦτο, μὴ ἄλλων ἁμαρτανόντων ἀνθρώπων. Πλὴν ὄρα, εἰ καλῶς ἔχει σοι, τὴν ἐν τῷ χάσματι καὶ μετὰ τῶν ὄφεων μονὴν ἀνταλλάξασθαι τῆς μετά Θεοῦ καὶ τῶν ἀγαθῶν καὶ φιλανθρώπων ἀγγέλων.»

col. 601–602page 13 of 262

PG 4:601Γαῦτά ἐστιν ἃ ἐγὼ ἀκηκοώς πιστεύω ἀληθῆ εἶναι. Οὕτω τὰ πάντα προς ἦν καὶ συμπαθὴς καὶ ἀόργητος, ὅσῳ τοῖς ἔργοις ὑψοῦτο, τοσούτῳ τῷ φρονήματι τα πεινούμενος· κανὼν τοῖς πᾶσι πρὸς ἀρετήν· λύχνος εἰς ὁδηγίαν τοῦ κρείττονος. Δι' δ μηδὲ ὑπὸ τὸν μό διον ὁ τῶν ἁπάντων αἴτιος μόνος κρύπτεσθαι συνε χώρησεν· ἀλλ' ἐφ' ὑψηλοῦ δι' ἀρετῆς τίθησι· καὶ ἡ φήμη, εὐθέως λαβοῦσα, διὰ πάντων δε στομάτων, ἐν πᾶσι πάντων κρατεῖν Διονύσιον. Καὶ δὴ πρὸς τοῦτον πάντες ἐπέῤῥεον· οὐ τὸ δημῶδες μόνον καὶ ἀγοραῖον, ἀλλ᾽ ὅσον καὶ τῶν ἐλλογίμων ἦν καὶ ἐπιφανῶν· οἵ τε πρότερον τῇ μανίᾳ κατειλημμένοι, καὶ θηρῶν ὠμότερον τὴν Ἐκκλησίαν σπαράττοντες, ὡς τὸν ἄνδρα για νόμενοι, καὶ τῆς θαυμαστῆς ἐκείνης καὶ θείας γλάστ τῆς ἀκούοντες, τό τε τῶν καρδιῶν σκληρὸν ἐμαλάττοντο, καὶ τῷ ἀληθινῷ καὶ πρώτω φωτί προσθεσαν διὰ τοῦ βαπτίσματος· ὅσῳ πλέον τῶν ἄλλων πρὸς κακίαν πρώην ἐφλέγμαινον, τοσούτῳ ζέοντα τὸν Χρι στιανισμὸν ἐνδεικνύμενοι· καὶ ὅλως οὐδὲν οὕτως ἀνὰ στόμα τοῖς πᾶσιν, ὅτι μὴ Διονύσιος ἦν. Ὡς οὖν οὕτω ταῦτα, καὶ ἡ φήμη διέτρεχεν, ή διδασκαλία τε ἐπλατύνετο, καὶ ἡ πίστις ἐβεβαιοῦτο τρανότερον, εἰς ἀκοὰς ἔχει τὸ πρᾶγμα Δομετιανῷ, Δομετιανῷ τῷ πάντα δεινῷ· Δαιμονιανῷ δὲ μᾶλλον εἰπεῖν οἰκειότερον, τῷ λαλήσαντι κατὰ τοῦ Θεοῦ ἀδικίαν, ἐν ὑπερηφανία καὶ ἐξουδενώσει, καὶ χεῖρα θεομάχον κατὰ τῆς τῶν Χριστιανῶν ἄραντι πίστεως. Οὗτος οὖν τί μηχανᾶται, μᾶλλον δὲ τί παρὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ Σαταν ἐκπαιδεύεται; πάντων μὲν τῶν ὅσοι τὰ Χριστιανῶν φρονοῦσιν, ὑπεριδεῖν, Διονύσιον δὲ μόνον ἐλεῖν, εὖ εἰδὼς, ὡς, εἰ τούτου περιγένηται μόνου, πάντων ἔσται κρατήσας· εἰ δὲ μὴ τούτου, Δομετιανοῦ πάντες στερ δότεροι. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα ἐνενόει, ὁ θυμὸς αὐτὸν ἐγεί ρει κατὰ τοῦ μάρτυρος, καὶ ζητῶν τῆς μανίας ἴαμα, τοῦτο μόνον εὑρίσκει, τὸν αὐτοῦ θάνατον. Αμέλει καὶ πάντας τοὺς ὑπὸ χεῖρα συναγαγών, τοὺς ἀπηνεστέρους τε καὶ ἐοικότας αὐτῷ τὴν ἀπόνοιαν παραλαβών, κατὰ ζήτησιν ἐκπέμπει τοῦ μάρτυρος, και, «Εἰ μὲν τῷ ἡμετέρῳ τοῦτον, φησί, μεταθέσθαι σεβάσματι πεί σετε, τοῦτ' ἐμοὶ τὸ ποθούμενον, καὶ λαβόντες αὐτὸν μεθ' ἑαυτῶν, ἀναστρέψατε· εἰ δὲ ἔτι τῇ δυσσεβεῖ ἐπι μένων εἴη θρησκείᾳ, θάνατον αὐτοῦ κατακρίνατε. εξ Οἱ δὲ, τοῦτο παρὰ τοῦ κρατοῦντος ἀκούσαντες, τῇ τε συνοίκῳ μανία ὑποτυφόμενοι, καὶ δραστήριοι τῷ πέμψαντι δόξαι φιλοτιμούμενοι, ἐπεὶ τὴν Γαλλίαν κατ έλαβον, ὥς τινες εἰσπηδῶσι θῆρες· καὶ πᾶσαν δια ταράξαντες τὴν περίχωρον, ὑποφθείρουσι τοὺς εὐκο λωτέρους, τὰ κατὰ τὸν μακάριον διδάξαι τε καὶ εἰπεῖν Διονύσιον. Ὡς δὲ τοῦτον ἐν Παρισίᾳ τῇ πόλει διατρί σειν ἐπύθοντο, οὔπω τὸ πᾶν ἐπύθοντο, καὶ τῇ πόλει ἐφίστανται. Εἶτα τὰ περὶ τῶν Χριστιανῶν ἐρευνῶσιν, εὑρίσκουσι πανταχῇ τὰ τῆς πίστεως κατεσπαρμένα διδάγματα. Περὶ τῶν τοῦ μάρτυρος τεραστίων μαν θάνουσιν, ὡς τοὺς περί τι πονήρως ἔχοντας πάντας ἱάσαιτο. Κἀντεῦθεν τὸ τῶν ἀπίστων αὐτῷ στίφος ἐπιῤῥεῦσαν τῇ θεοσεβεία συνέθετο· καὶ ὡς ἡ πάσα Γερμανία πολλοῖς τὸ πρόσθεν καὶ δεινοῖς δεδουλωμένη πάθεσι τε καὶ πράξεσιν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ εἰδωλικοῖς

VITA, AUCTORE SYMEONE METAPHRASTE. Γαῦτά ἐστιν ἃ ἐγὼ ἀκηκοώς πιστεύω ἀληθῆ εἶναι. Hæc sunt quæ ego audita, vera esse credo. Οὕτω τὰ πάντα προς ἦν καὶ συμπαθὴς καὶ ἀόργητος, ὅσῳ τοῖς ἔργοις ὑψοῦτο, τοσούτῳ τῷ φρονήματι τα πεινούμενος· κανὼν τοῖς πᾶσι πρὸς ἀρετήν· λύχνος εἰς ὁδηγίαν τοῦ κρείττονος. Δι' δ μηδὲ ὑπὸ τὸν μόδιον ὁ τῶν ἁπάντων αἴτιος μόνος κρύπτεσθαι συνε χώρησεν· ἀλλ' ἐφ' ὑψηλοῦ δι' ἀρετῆς τίθησι· καὶ ἡ φήμη, εὐθέως λαβοῦσα, διὰ πάντων δε στομάτων, ἐν πᾶσι πάντων κρατεῖν Διονύσιον. Καὶ δὴ πρὸς τοῦτον πάντες ἐπέῤῥεον· οὐ τὸ δημῶδες μόνον καὶ ἀγοραῖον, ἀλλ᾽ ὅσον καὶ τῶν ἐλλογίμων ἦν καὶ ἐπιφανῶν· οἵ τε πρότερον τῇ μανίᾳ κατειλημμένοι, καὶ θηρῶν ὠμότε ρον τὴν Ἐκκλησίαν σπαράττοντες, ὡς τὸν ἄνδρα για νόμενοι, καὶ τῆς θαυμαστῆς ἐκείνης καὶ θείας γλάστ τῆς ἀκούοντες, τό τε τῶν καρδιῶν σκληρὸν ἐμαλάττοντο, καὶ τῷ ἀληθινῷ καὶ πρώτω φωτί προσθεσαν διὰ τοῦ βαπτίσματος· ὅσῳ πλέον τῶν ἄλλων πρὸς κακίαν πρώην ἐφλέγμαινον, τοσούτῳ ζέοντα τὸν Χριστιανισμὸν ἐνδεικνύμενοι· καὶ ὅλως οὐδὲν οὕτως ἀνὰ στόμα τοῖς πᾶσιν, ὅτι μὴ Διονύσιος ἦν. Ὡς οὖν οὕτω ταῦτα, καὶ ἡ φήμη διέτρεχεν, ή διδασκαλία τε έπλα τύνετο, καὶ ἡ πίστις ἐβεβαιοῦτο τρανότερον, εἰς ἀκοὰς ἔχει τὸ πρᾶγμα Δομετιανῷ, Δομετιανῷ τῷ πάντα δεινῷ· Δαιμονιανῷ δὲ μᾶλλον εἰπεῖν οἰκειότερον, τῷ λαλήσαντι κατὰ τοῦ Θεοῦ ἀδικίαν, ἐν ὑπερηφανίᾳ καὶ ἐξουδενώσει, καὶ χεῖρα θεομάχον κατὰ τῆς τῶν Χριστιανῶν ἄραντι πίστεως. Οὗτος οὖν τί μηχανᾶται, μᾶλλον δὲ τί παρὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ Σαταν ἐκπαιδεύεται; πάντων μὲν τῶν ὅσοι τὰ Χριστιανῶν φρονοῦσιν, ὑπεριδεῖν, Διονύσιον δὲ μόνον ἐλεῖν, εὖ εἰδὼς, ὡς, εἰ τούτου περιγένηται μόνου, πάντων ἔσται κρατήσας· εἰ δὲ μὴ τούτου, Δομετιανοῦ πάντες στερ δότεροι. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα ἐνενόει, ὁ θυμὸς αὐτὸν ἐγεί ρει κατὰ τοῦ μάρτυρος, καὶ ζητῶν τῆς μανίας ἴαμα, τοῦτο μόνον εὑρίσκει, τὸν αὐτοῦ θάνατον. Αμέλει καὶ πάντας τοὺς ὑπὸ χεῖρα συναγαγών, τοὺς ἀπηνεστέ ρους τε καὶ ἐοικότας αὐτῷ τὴν ἀπόνοιαν παραλαβών, κατὰ ζήτησιν ἐκπέμπει τοῦ μάρτυρος, και, «Εἰ μὲν τῷ ἡμετέρῳ τοῦτον, φησί, μεταθέσθαι σεβάσματι πείσετε, τοῦτ' ἐμοὶ τὸ ποθούμενον, καὶ λαβόντες αὐτὸν μεθ' ἑαυτῶν, ἀναστρέψατε· εἰ δὲ ἔτι τῇ δυσσεβεῖ ἐπι μένων εἴη θρησκείᾳ, θάνατον αὐτοῦ κατακρίνατε. εξ Dionysius itaque in rebus omnibus erat adeo mitis, misericors, et ab ira alienus, ut quo altior evadebat factis, eo se magis modestia demitteret, regula factus omnibus ad veritatem, et lucerna ad deducendum ad id quod est melius. Quocirca nec eam abscondi sub modio sivit is, qui est solus auctor omnium: sed in alto ponit per virtutem: et fama protinus pervadens, canebatur in ore omnium, in omnibus omnes vincere Dionysium. Porro autem omnes ad eum confluebant, non solum populares et forenses, sed qui erant eruditi et insignes: et qui prius laborabant insania, et feris crudelius lacerabant Ecclesiam, ad illum virum venientes, et admirabilem illam et divinam linguam audientes, cordis sui molliebant duritiam, et ad veram et primam lucem accedebant per baptisma; quo magis erant inflammati ad vitium, eo ferventiorem ostendentes christianismum, et ad summam, nibil tam erat in ore omnium, quam Dionysius. Cum ergo hæc fama sic pervaderet, doctrina autem dilataretur, et fides confirmaretur evidentius, res delata est ad Domitianum, ad sævissimum inquam Domitianum, vel ut magis proprie dicam, Dæmonianum, qui contra Deum locutus fuit iniquitatem in superbia et contemptione, et manum Deo inimicam extulit ad versus fidem christianorum. Hic ergo quid machinatur? vel potius quid docetur a patre suo Satana? Omnes quidem qui, quæ christiani sentiunt, despi cere; Dionysium autem solum de medio tollere; hoc sciens, quod si eum solumn vicerit, omnibus fuerit 350 superior; sin minus, omnes fore Domitiano fortiores. Postquam autem hæc mente agitasset, eum excitat ira adversus martyrem, et furoris quærens medicamentum, nullum aliud invenit, præter ejus mortem. Cum itaque omnes, qui ejus inperio parebant, congregassel, eosque assumpsisset qui erant ei amentia similes, mittit al quaerendum martyrem. «Et, si ei quidem, inquit, persuaseritis, ut ad nostram traducatur religionem, hoc est, quod desidero: cumque eum acceperitis vobiscum, revertimini. Sın autem adhuc permanserit in impia religione, eum norte condemnate.» Οἱ δὲ, τοῦτο παρὰ τοῦ κρατοῦντος ἀκούσαντες, τῇ τε συνοίκῳ μανία ὑποτυφόμενοι, καὶ δραστήριοι τῷ πέμψαντι δόξαι φιλοτιμούμενοι, ἐπεὶ τὴν Γαλλίαν κατ έλαβον, ὥς τινες εἰσπηδῶσι θῆρες· καὶ πᾶσαν δια ταράξαντες τὴν περίχωρον, ὑποφθείρουσι τοὺς εὐκο λωτέρους, τὰ κατὰ τὸν μακάριον διδάξαι τε καὶ εἰπεῖν Διονύσιον. Ὡς δὲ τοῦτον ἐν Παρισίᾳ τῇ πόλει διατρί σειν ἐπύθοντο, οὔπω τὸ πᾶν ἐπύθοντο, καὶ τῇ πόλει ἐφίστανται. Εἶτα τὰ περὶ τῶν Χριστιανῶν ἐρευνῶσιν, εὑρίσκουσι πανταχῇ τὰ τῆς πίστεως κατεσπαρμένα διδάγματα. Περὶ τῶν τοῦ μάρτυρος τεραστίων μαν θάνουσιν, ὡς τοὺς περί τι πονήρως ἔχοντας πάντας ἱάσαιτο. Κἀντεῦθεν τὸ τῶν ἀπίστων αὐτῷ στίφος ἐπιῤῥεῦσαν τῇ θεοσεβεία συνέθετο· καὶ ὡς ἡ πάσα Γερμανία πολλοῖς τὸ πρόσθεν καὶ δεινοῖς δεδουλωμένη πάθεσι τε καὶ πράξεσιν, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ εἰδωλικοῖς Illi autem cum hæc audiissent ab imperatore, et furore accenderentur, qui in eis habitabat, et ad res gerendas acres videri vellent ei qui miserat, postquam venerunt in Galliam tanquam feræ quædam irruunt: et cum omnem, quæ circa sita erat, conturbassent regionem, corrumpunt simpliciores, ut docerent ubinam beatus Dionysius versaretur. Postquam autem audierunt eum versari in civitate Parisiorumn, necdum rem totam audierant cum illic adsunt. Deinde percontantes de rebus christianorum, inveniunt fidei doctrinam esse dispersam per totam civitatem: de miraculis martyris fiunt certiores, quod omnes scilicet, qui male se haberent, curasset et ideo incredulorum ad eum confluxisse catervam, et se adjunxisse vero Dei cultui: et quod omnis Germania quæ multis prius gravibus vitiis

col. 603–604page 14 of 262

PG 4:603ὑποκειμένη σεβάσμασι, τὸν οἰκεῖον αὐχένα, ταῖς Διο νυσίου διδαχαῖς, ἐκεῖθεν ὑπεξελοῦσα, τῷ τοῦ Χριστοῦ ζυγῷ ὑπηγάγετο. Ὡς οὖν εἰς γνῶσιν αὐτοῖς, οὕτω ταῦτα καὶ πολλὰ ἕτερα γεγονέναι ἀφίκετο, τήν τε τοῦ Χριστοῦ ποίμνην αυξανομένην, καὶ τοὺς ἑαυτῶν θεούς παρεωραμένους ἑώρων, τάς τε τελετάς περισ βρισμένας, καὶ εἰς γόνυ κλίνασαν τὴν ἀσέβειαν, ἐπὶ μᾶλλον ἐκκαίονται, καὶ τὸν τούτων αἴτιον ὅπου καὶ διατρίβων εἴη, πυνθάνονται· καὶ τὸν μακάριον, ἀθρόον ἐπεισπεσόντες, σὺν ἅμα δεσμοῦσι τοῖς μετ' αὐτοῦ, τὴν θείαν ἀνὰ στόμα διδαχὴν ἔτι φέροντα, καὶ προ κάθηνται λυσσωδές τι καὶ μανικὸν ἐπὶ τὴν ἐξέτασιν πνέοντες. Εἴσεισιν οὖν ὁ γεννάδας ἅμα Ρουστικῷ καὶ Ἐλευθερίῳ, ἀτρόμῳ διανοίᾳ καὶ πεπαρρησιασμένη ψυχῇ, ὥσπερ εἰς ἑορτὴν, οὐκ εἰς ἀγῶνα καλούμενος. Καὶ δὴ θρασέως οὕτω καὶ αὐστηρῶς, ἵν᾿ ἐκ προοιμίου εὐθὺς καταπλήξωσι, φασὶ πρὸς αὐτόν· Σὺ εἶ, ὦ καταράτη κεφαλή, ὁ τοὺς ἡμετέρους θεοὺς ἐν μη δενὶ τιθέμενος, καὶ τὴν ἡμῶν ἐκ μέσου ποιῆσαι θρη σκείαν φιλονεικών; Απόκριναι οὖν, τὸ γένος, τὴν ἐνεγκαμένην, τὸ ἐπιτήδευμα. › Ὁ δὲ, θαῤῥαλεώτερος μᾶλλον τῷ πρὸς Χριστὸν γενόμενος ἔρωτι· 4 Εγώ μὲν, ὦ οὗτος, φησὶν, ἵνα τὰ τοῦ γένους τό γε νῦν ἔχον καὶ τὴν πατρίδα παρῶ, Χριστοῦ δοῦλος εἶναι ὁμολογῶ, καὶ μόνῳ τούτῳ τῷ τε ἀνάρχῳ Πατρὶ καὶ τῷ συναϊδίῳ αὐτοῦ λατρεύω Πνεύματι· πέφευγα δὲ καὶ τῆς ὑμῶν πλάνης· τῷ γὰρ ἐμῷ Χριστῷ πέποιθα, καθαιρέτης στερρότατος, ἀλείπτης Χριστιανοῖς πρὸς ἀρετὴν ἑτοιμότατος. Πρὸς ταῦτα εἴ τι γνόντες οἱ δυσμενεῖς μετά συνέσεως ἔνστασιν, τὸν θυμὸν εἰς θωπείαν ἀμείβουσι, καὶ, «Μὴ τὴν σὴν ἔντι μον πολιὰν ἀτιμώσης, φασί, Διονύσιε, μηδὲ τέλει την φίλην ἑταιρίαν πικρῷ παραδῷς· πείσθητι τὰ χρηστὰ συμβουλεύουσι, καὶ τὸ τοῦ βασιλέως κράτος δι' ἡμῶν ἱκετευόν σε δυσωπήθη τι· πείσθητι, φίλε χρηστέ Δ:0 νύσιε, τοῖς ἡμετέροις θῦσαι θεοῖς, πείσθητι· καὶ πρῶτος τῶν ὑπὸ τὴν βασιλείαν ἔσῃ μετὰ τῶν σῶν.» Ο δὲ, ο Πεπλάνησθε, φησί, τῆς προτέρας πλάνην οὐ (*) χείρονα, εἰ ἐμὲ συλήσειν ἤ τινα τῶν ἐμῶν ὅλως ψή ή θητε· ἡμᾶς γὰρ, εὖ ἴστε, οὐ τιμαί, οὐκ ἀτιμίαι, οὐ θωπεῖαι, οὐ βάσανοι, οὐκ ἄλλο τι τῶν ἁπάντων οὐδὲν χωρίσει Χριστοῦ. προστεταγμένον ὑμῖν, πράσσετε. Καὶ τὴν τοῦ ἁγίου ο χείρονα οὐ, Εντεῦθεν, ἐπεὶ μὴ οἷοί τε πείθειν ἐτύγχανον, τὸ προσωπεῖον καὶ τὴν ὑπόκρισιν ἀποθέμενοι, τῷ τε θυμῷ πλέον ζέσαντες, καὶ τῆς καθέδρας μανικόν τι καὶ παρακεκινημένον ἐξαναστάντες· «Παρ' ὑμῶν, ὦ ἀνόητοι, Διονυσίῳ φασὶ καὶ τοῖς μετὰ αὐτοῦ, τά τε τῶν θεῶν ἀτιμοῦται, καὶ τὰ τοῦ αὐτοκράτορος μυκτηρίζεται, καὶ μαγικαῖς ἐπινοίαις δῆθεν ὡς θαυματουργίαις ὑμεῖς τοὺς ὑπὸ τὴν τούτων ἀρχὴν ὑποσυλᾶτε καὶ σφετερίζεσθε;» Οἱ δὲ ἅγιοι, «Ομοιοι αὐτοῖς γένοιντο οἱ τιμῶντες! ο μιᾷ πρὸς αὐτοὺς ἔφησαν τῇ φωνῇ ἡμεῖς δὲ οὐ μαγικαῖς ἐπινοίαις, ὡς αὐτοί φατε, ἀλλὰ τῇ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν καὶ τῇ τοῦ ζωοποιοῦ αὐτοῦ Πνεύματος ἐπικλήσει καὶ ἐνεργεία τυφλοῖς τὸ βλέ πειν, κωφοῖς τὸ λαλεῖν, βάσιν τε χωλοῖς, καὶ δαιμο οὐ κρείττονα. Επιτ.

servierat et factis, quinetiam subjecta erat cultui ὑποκειμένη σεβάσμασι, τὸν οἰκεῖον αὐχένα, ταῖς Διο simulacrorum, collum suum ex his subtractum, doctrina Dionysii, subjunxit jugo Christi. Cum ergo hæc, et multa alia facta esse, ad eorum venisset cognitionem, et Christi gregem augeri, et suos deos vidissent habitos despectui, et sua mysteria contemni, et inclinatam esse impietatem, magis accenduntur, et rogant ubinam habitaret, qui eorum erat auctor: et repente in beatum irruentes Dionysium, eum simul ligant cum iis qui cum ipso erant, in ore divinam adhuc habentem doctrinam; præsident, rabiem et furorem spirantes ad examinationem. Ingrediatur ergo vir generisus simul cumn Rustico et Eleutherio, mente firma ac stabili et libero animo, perinde ac si vocaretur ad festum, non ad certamen. Arroganter igitur et aspere, ut eum perterrefacerent statim in principio, ei dicunt: • Tu es, o exsecrandum caput, qui nostros deos nibili facis, et contendis 351 de medio no- • stram tollere religionem? Responde ergo, quod sit tuum genus, quæ te tulerit patria, et quod tuum studium. > Ille autem, amore in Christum ei addente animum, et faciente eum confidentiorem: Ego quidem, inquit, o vos, ut et genus et patriam omittam in præsentia, me Christi servum esse confiteor, et eum solum, et Patrem, qui caret principio, et coæternum ejus colo Spiritum. Aufugi autein a vestro errore, validissimus (in meo enim Christo habeo fiduciam) vestrorum deorum deturbator, chriνυσίου διδαχαῖς, ἐκεῖθεν ὑπεξελοῦσα, τῷ τοῦ Χριστοῦ ζυγῷ ὑπηγάγετο. Ὡς οὖν εἰς γνῶσιν αὐτοῖς, οὕτω ταῦτα καὶ πολλὰ ἕτερα γεγονέναι ἀφίκετο, τήν τε τοῦ Χριστοῦ ποίμνην αυξανομένην, καὶ τοὺς ἑαυτῶν θεούς παρεωραμένους ἑώρων, τάς τε τελετάς περισ βρισμένας, καὶ εἰς γόνυ κλίνασαν τὴν ἀσέβειαν, ἐπὶ μᾶλλον ἐκκαίονται, καὶ τὸν τούτων αἴτιον ὅπου καὶ διατρίβων εἴη, πυνθάνονται· καὶ τὸν μακάριον, ἀθρόον ἐπεισπεσόντες, σὺν ἅμα δεσμοῦσι τοῖς μετ' αὐτοῦ, τὴν θείαν ἀνὰ στόμα διδαχὴν ἔτι φέροντα, καὶ προ κάθηνται λυσσωδές τι καὶ μανικὸν ἐπὶ τὴν ἐξέτασιν πνέοντες. Εἴσεισιν οὖν ὁ γεννάδας ἅμα Ρουστικῷ καὶ Ἐλευθερίῳ, ἀτρόμῳ διανοίᾳ καὶ πεπαρρησιασμένη ψυχῇ, ὥσπερ εἰς ἑορτὴν, οὐκ εἰς ἀγῶνα καλούμενος. Καὶ δὴ θρασέως οὕτω καὶ αὐστηρῶς, ἵν᾿ ἐκ προοι μίου εὐθὺς καταπλήξωσι, φασὶ πρὸς αὐτόν· Σὺ εἶ, ὦ καταράτη κεφαλή, ὁ τοὺς ἡμετέρους θεοὺς ἐν μηδενὶ τιθέμενος, καὶ τὴν ἡμῶν ἐκ μέσου ποιῆσαι θρη σκείαν φιλονεικών; Απόκριναι οὖν, τὸ γένος, τὴν ἐνεγκαμένην, τὸ ἐπιτήδευμα. › Ὁ δὲ, θαῤῥαλεώτερος μᾶλλον τῷ πρὸς Χριστὸν γενόμενος ἔρωτι· 4 Εγώ μὲν, ὦ οὗτος, φησὶν, ἵνα τὰ τοῦ γένους τό γε νῦν ἔχον καὶ τὴν πατρίδα παρῶ, Χριστοῦ δοῦλος εἶναι ὁμολογῶ, καὶ μόνῳ τούτῳ τῷ τε ἀνάρχῳ Πατρὶ καὶ τῷ συναϊδίῳ αὐτοῦ λατρεύω Πνεύματι· πέφευγα δὲ καὶ τῆς ὑμῶν πλάνης· τῷ γὰρ ἐμῷ Χριστῷ πέ ποιθα, καθαιρέτης στερρότατος, ἀλείπτης Χριστια νοῖς πρὸς ἀρετὴν ἑτοιμότατος. Πρὸς ταῦτα εἴ τι γνόντες οἱ δυσμενεῖς μετά συνέσεως ἔνστασιν, τὸν θυμὸν εἰς θωπείαν ἀμείβουσι, καὶ, «Μὴ τὴν σὴν ἔντι μον πολιὰν ἀτιμώσης, φασί, Διονύσιε, μηδὲ τέλει την φίλην ἑταιρίαν πικρῷ παραδῷς· πείσθητι τὰ χρηστὰ συμβουλεύουσι, καὶ τὸ τοῦ βασιλέως κράτος δι' ἡμῶν ἱκετευόν σε δυσωπήθη τι· πείσθητι, φίλε χρηστέ Δ:0νύσιε, τοῖς ἡμετέροις θῦσαι θεοῖς, πείσθητι· καὶ πρῶτος τῶν ὑπὸ τὴν βασιλείαν ἔσῃ μετὰ τῶν σῶν.» Ο δὲ, ο Πεπλάνησθε, φησί, τῆς προτέρας πλάνην οὐ (*) χείρονα, εἰ ἐμὲ συλήσειν ἤ τινα τῶν ἐμῶν ὅλως ψή ή θητε· ἡμᾶς γὰρ, εὖ ἴστε, οὐ τιμαί, οὐκ ἀτιμίαι, οὐ θωπεῖαι, οὐ βάσανοι, οὐκ ἄλλο τι τῶν ἁπάντων οὐδὲν χωρίσει Χριστοῦ. separabit a Christo.» stianorumque ad virtutem exhortator promptissi- προστεταγμένον ὑμῖν, πράσσετε. › Καὶ τὴν τοῦ ἁγίου mus. Ad hæc facite, si quid est vobis imperatum,» Videntes autem malevoli, sancti constantiam cum prudentia conjunctam, iram mutant in adulationem, et, «Ne tuam, ο Dionysi, dicunt, canitiem affeceris contumelia, neque charos sodales morti acerbæ tradideris; pare recte consulentibus, et imperatoris potentiam, per nos te rogantem, revereri persuadearis, o chare et bone Dionysi; diis nostris sacrificare persuadearis et eris cum tuis primus eorumi qui sunt sub imperio.» Ille autem: «Vester, inquit, hic error est pejor priore, si putetis fore, ut me, aut meorum aliquem seducatis. Hoc enim sciatis, quod nos non honores, non contumeliæ, non blanditiæ, non tormenta, neque aliquid aliud omnino Deinceps ergo cum non possent persuadere, deposita persona et simulatione, cum ira magis efferbuissent, et e cathedra furiose, et mente quodammodo emota surrexissent: vobis, o amentes, Dionysio dicunt, et iis qui cum ipso erant, dii contemnuntur, et imperator irridetur: et artibus magicis, perinde ac miraculis, eos, qui ejus parent imperio, ab eo abducitis, et ad vestras partes traducitis?» Sancti autem, r Similes eis fiant, qui ipsos colunt, o eis una voce dixerunt; «nos autem non magicis artibus, ut dicitis, sed Dei nostri et vivifici ejus Spiritus invocatione et operatione, cæcis visum, mulis sermonem, claudis ingressum, et di moniacis præbemus curationem. Quorum ne sibi (*) Aut legendum χείρονα sine οὐ, cum interprete, Εντεῦθεν, ἐπεὶ μὴ οἷοί τε πείθειν ἐτύγχανον, τὸ προσωπεῖον καὶ τὴν ὑπόκρισιν ἀποθέμενοι, τῷ τε θυμῷ πλέον ζέσαντες, καὶ τῆς καθέδρας μανικόν τι καὶ παρακεκινημένον ἐξαναστάντες· «Παρ' ὑμῶν, ὦ ἀνόητοι, Διονυσίῳ φασὶ καὶ τοῖς μετὰ αὐτοῦ, τά τε τῶν θεῶν ἀτιμοῦται, καὶ τὰ τοῦ αὐτοκράτορος μυκτηρίζεται, καὶ μαγικαῖς ἐπινοίαις δῆθεν ὡς θαυματουρ γίαις ὑμεῖς τοὺς ὑπὸ τὴν τούτων ἀρχὴν ὑποσυλᾶτε καὶ σφετερίζεσθε;» Οἱ δὲ ἅγιοι, «Ομοιοι αὐτοῖς γένοιντο οἱ τιμῶντες! ο μιᾷ πρὸς αὐτοὺς ἔφησαν τῇ φωνῇ • ἡμεῖς δὲ οὐ μαγικαῖς ἐπινοίαις, ὡς αὐτοί φατε, ἀλλὰ τῇ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν καὶ τῇ τοῦ ζωοποιοῦ αὐτοῦ Πνεύματος ἐπικλήσει καὶ ἐνεργεία τυφλοῖς τὸ βλέ πειν, κωφοῖς τὸ λαλεῖν, βάσιν τε χωλοῖς, καὶ δαιμο aut scribendum οὐ κρείττονα. Επιτ. ΡAR.

col. 605–606page 15 of 262

PG 4:605νῶσι προσέχομεν ἴασιν· ὧν οὐδὲ ἑαυτοῖς οὐδὲν οἱ ὑμέτεροι θεοί, ἅτε ξύλα καὶ λίθοι, δοῦναι δεδύνηνται Στόμα γὰρ ἔχουσι, καὶ οὐ λαλοῦσιν· ὀφθαλμούς, καὶ οὐ βλέπουσιν· ὦτα, καὶ οὐκ ἀκούουσιν. Εν τοῦτο μόνον ὑμῖν ἐνεργοῦσι, τὸ ἀτελεύτητον πῦρ ἀνα φλέγουσιν.» Τούτοις ἀντειπεῖν οὐ δυνηθέντες οἱ τύ ραννοι, δριμύ τι καὶ παράφορον εἰς αὐτοὺς ὑπιδόντες, καὶ τὰ ξίφη σπασάμενοι, πρὸς τὸν φόνον ὁπλίζονται καὶ δὴ ὡς ἀπὸ σημείου τούτους ἐξαγαγόντες τῆς πόλεως, ἐπί τινα κορυφήν δεσμώτας ἀνάγουσι, καὶ τοῖς δημίοις τὰ πρὸς σφαγὴν ἐγχειρίζουσι. Μεταξύ δὲ καιρὸν οἱ ἅγιοι αιτοῦσι προσευχῆς, καὶ γόνυ κλίνουσιν. Ἐν τοσούτῳ δὲ ὁ ἱερομάρτυς τοῦ Χρι στοῦ Διονύσιος, τὸ ὄμμα εἰς οὐρανοὺς ἀνατείνας Δέσποτα Θεὲ παντοκρατορ, Υιέ, φησί, μονογενές, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, Τριὰς ἁγία ἄναρχε καὶ ἀμέριστε, πρόσδεξαι τὰς τῶν σῶν δούλων ἐν εἰρήνῃ ψυχάς, ὅτι ἕνεκά σου θανατούμεθα.» Καὶ τῶν ἁγίων τὸ Αμήν, ἐπιφωνησάντων, πρὸς τοὺς δημίους ἐπιστραφεὶς, «Τὸ κελευσθὲν ὑμῖν ἐκτελεῖτε, ο φησίν. Οἱ δὲ πρῶτα μὲν τὴν τοῦ μακαρίου Διονυσίου, εἶτα Ρου στικοῦ καὶ Ἐλευθερίου εκτέμνουσι κεφαλήν. Αλλ' οὐδὲ τούτῳ σοῦ, Διονύσιε, ὁ διὰ σὲ παθὼν τοῦ δι' αὐτὸν θνήσκοντος ἐπιλέλησται· ἀλλά τι καὶ περὶ τὴν ἐκτομὴν τεράστιον ἐπιδείκνυται. Καὶ γὰρ τὴν ἑαυ τοῦ κεφαλὴν, ὥσπερ τι βραβεῖον, ἐν ταῖν χεροῖν ὁ μάρτυς δεξάμενος, ἐφ᾽ ἱκανὸν τόπον δίεισιν. Ἔφε ρεν οὖν τὴν κεφαλήν, καθάπερ τι τρόπαιον, ἐπὶ τῶν χειρῶν αὐτὸς, ὑπὸ θείας πάντως φερόμενος χάριτος, καὶ οὐ πρότερον ἀνῆκε, πρὶν ὅτε δὴ γυναικὶ κατὰ θείαν πάντως συνενεχθείς πρόνοιαν ἐκείνης παλά μαις, οἷά τινα θησαυρὸν, ἐναπέθετο. Ἔκειντο δὲ ἀμελούμενα τὰ τῶν ἁγίων μαρτύρων τίμια σώματα θηρσὶ βορὰ καὶ ὀρνέοις προκείμενα, μηδὲ τῆς νενο μισμένης λαχόντα ταφῆς. Οι μέντοι δήμιοι οὐδὲ μέχρι τούτου τῆς ὀργῆς ἔστησαν· ἀλλὰ καὶ τοῖς λειψάνοις αὐτοῖς ἐπιμαίνονται, θαλάσσῃ δοῦναι καὶ βυθῷ προθυμούμενοι, ὡς ἂν μὴ τὰς αὐτὰς, καὶ ἄψυχα ὄντα, θαυματουργίας ἐνδείξαιντο, κἀντεῦθεν ἕλξωσι τοὺς πολλοὺς πρὸς ἐπίγνωσιν. Ο δή, ὡς αὐτοῖς ἔδοξε, γέγονεν ἂν, εἰ μὴ τῇ πονηρᾷ ταύτῃ πέρας ἐπενεχθῆναι βουλῇ διεκώλυσεν ὁ Θεός. Αἰσθομένη γὰρ τοῦ βουλεύματος ἡ τὴν τιμίαν τῷ Θεῷ κεφαλὴν δεξαμένη (όνομα και τούλα τῇ γυναικί) κοινοῦταί τινα τοῖς πιστοῖς γνώ μην ὡς ἀρεστὴν τῷ Θεῷ καὶ ἀπόδεκτον· καὶ που λυτελή παραθεμένη τὴν τράπεζαν, εἰς εὐωχίαν τοὺς δημίους παρέλαβεν. Ἐν ὅσῳ δὲ οὗτοι εἰστιῶντο παρὰ τῇ γυναικὶ, τῶν πιστῶν τινες τὰ τίμια τῶν μαρτύρων ὑπολαμβάνουσι λείψανα καὶ ἐν τῷ ἀφανεί κατατίθενται. Εἶτα, τῆς εὐωχίας διαλυθείσης, τοῖς δημίοις τὸ πρᾶγμα φωράσασιν ἐπὶ μέγα καὶ πάλιν ἀνεκινεῖτο τὰ τοῦ θυμοῦ καὶ διεθερμαίνετο· ἀλλὰ τὸ τῆς ὀργῆς ζέον τὰ δῶρα κατέψυξε, καὶ τὸ πολὺ τοῦ θυμοῦ χρήμασιν ἡ γυνὴ παραλύει. Κακείνων ἀπαλλαγέντων, ἔν τινι τὰ τῶν μαρτύρων λείψανα ή μα καρία Κατούλα δομήματι κατατίθησι, τρίτην τοῦ (ο

VITA, AUCTORE SYMEONE METAPHRASTE. νῶσι προσέχομεν ἴασιν· ὧν οὐδὲ ἑαυτοῖς οὐδὲν οἱ quidem possunt vestri dii quidquam praebere, ut qui ὑμέτεροι θεοί, ἅτε ξύλα καὶ λίθοι, δοῦναι δεδύνηνται· Στόμα γὰρ ἔχουσι, καὶ οὐ λαλοῦσιν· ὀφθαλμούς, καὶ οὐ βλέπουσιν· ὦτα, καὶ οὐκ ἀκούουσιν. Εν τοῦτο μόνον ὑμῖν ἐνεργοῦσι, τὸ ἀτελεύτητον πῦρ ἀναφλέγουσιν.» Τούτοις ἀντειπεῖν οὐ δυνηθέντες οἱ τύ ραννοι, δριμύ τι καὶ παράφορον εἰς αὐτοὺς ὑπιδόντες, καὶ τὰ ξίφη σπασάμενοι, πρὸς τὸν φόνον ὁπλίζονται· καὶ δὴ ὡς ἀπὸ σημείου τούτους ἐξαγαγόντες τῆς πόλεως, ἐπί τινα κορυφήν δεσμώτας ἀνάγουσι, καὶ τοῖς δημίοις τὰ πρὸς σφαγὴν ἐγχειρίζουσι. Μεταξύ δὲ καιρὸν οἱ ἅγιοι αιτοῦσι προσευχῆς, καὶ γόνυ κλίνουσιν. Ἐν τοσούτῳ δὲ ὁ ἱερομάρτυς τοῦ Χριστοῦ Διονύσιος, τὸ ὄμμα εἰς οὐρανοὺς ἀνατείνας· • Δέσποτα Θεὲ παντοκρατορ, Υιέ, φησί, μονογενές, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, Τριὰς ἁγία ἄναρχε καὶ ἀμέριστε, πρόσδεξαι τὰς τῶν σῶν δούλων ἐν εἰρήνῃ ψυχάς, ὅτι ἕνεκά σου θανατούμεθα.» Καὶ τῶν ἁγίων τὸ • Αμήν, ἐπιφωνησάντων, πρὸς τοὺς δημίους ἐπιστρα φείς, «Τὸ κελευσθὲν ὑμῖν ἐκτελεῖτε, ο φησίν. Οἱ δὲ πρῶτα μὲν τὴν τοῦ μακαρίου Διονυσίου, εἶτα Ρου στικοῦ καὶ Ἐλευθερίου εκτέμνουσι κεφαλήν. Αλλ' οὐδὲ τούτῳ σοῦ, Διονύσιε, ὁ διὰ σὲ παθὼν τοῦ δι' αὐτὸν θνήσκοντος ἐπιλέλησται· ἀλλά τι καὶ περὶ τὴν ἐκτομὴν τεράστιον ἐπιδείκνυται. Καὶ γὰρ τὴν ἑαυ τοῦ κεφαλὴν, ὥσπερ τι βραβεῖον, ἐν ταῖν χεροῖν ὁ μάρτυς δεξάμενος, ἐφ᾽ ἱκανὸν τόπον δίεισιν. Ἔφε ρεν οὖν τὴν κεφαλήν, καθάπερ τι τρόπαιον, ἐπὶ τῶν χειρῶν αὐτὸς, ὑπὸ θείας πάντως φερόμενος χάριτος, καὶ οὐ πρότερον ἀνῆκε, πρὶν ὅτε δὴ γυναικὶ κατὰ θείαν πάντως συνενεχθείς πρόνοιαν ἐκείνης παλά μαις, οἷά τινα θησαυρὸν, ἐναπέθετο. Ἔκειντο δὲ ἀμελούμενα τὰ τῶν ἁγίων μαρτύρων τίμια σώματα θηρσὶ βορὰ καὶ ὀρνέοις προκείμενα, μηδὲ τῆς νενο μισμένης λαχόντα ταφῆς. Οι μέντοι δήμιοι οὐδὲ μέχρι τούτου τῆς ὀργῆς ἔστησαν· ἀλλὰ καὶ τοῖς λειψάνοις αὐτοῖς ἐπιμαίνονται, θαλάσσῃ δοῦναι καὶ βυθῷ προθυμούμενοι, ὡς ἂν μὴ τὰς αὐτὰς, καὶ ἄψυχα ὄντα, θαυματουργίας ἐνδείξαιντο, κἀντεῦθεν ἕλξωσι τοὺς πολλοὺς πρὸς ἐπίγνωσιν. Ο δή, ὡς αὐτοῖς ἔδοξε, γέγονεν ἂν, εἰ μὴ τῇ πονηρᾷ ταύτῃ πέρας ἐπενεχθῆναι βουλῇ διε · κώλυσεν ὁ Θεός. Αἰσθομένη γὰρ τοῦ βουλεύματος ἡ τὴν τιμίαν τῷ Θεῷ κεφαλὴν δεξαμένη (όνομα και τούλα τῇ γυναικί) κοινοῦταί τινα τοῖς πιστοῖς γνώμην ὡς ἀρεστὴν τῷ Θεῷ καὶ ἀπόδεκτον· καὶ που λυτελή παραθεμένη τὴν τράπεζαν, εἰς εὐωχίαν τοὺς δημίους παρέλαβεν. Ἐν ὅσῳ δὲ οὗτοι εἰστιῶντο παρὰ τῇ γυναικὶ, τῶν πιστῶν τινες τὰ τίμια τῶν μαρτύρων ὑπολαμβάνουσι λείψανα καὶ ἐν τῷ ἀφανεί κατατίθενται. Εἶτα, τῆς εὐωχίας διαλυθείσης, τοῖς δημίοις τὸ πρᾶγμα φωράσασιν ἐπὶ μέγα καὶ πάλιν ἀνεκινεῖτο τὰ τοῦ θυμοῦ καὶ διεθερμαίνετο· ἀλλὰ τὸ τῆς ὀργῆς ζέον τὰ δῶρα κατέψυξε, καὶ τὸ πολὺ τοῦ θυμοῦ χρήμασιν ἡ γυνὴ παραλύει. Κακείνων ἀπαλ λαγέντων, ἔν τινι τὰ τῶν μαρτύρων λείψανα ή μα καρία Κατούλα δομήματι κατατίθησι, τρίτην τοῦ * Psal. cxull, 5, 6. sint ligna et lapides. Os enim habent, et non loquuntur: oculos, et non vident: aures, et non audiunt *. Unum hoc solum vobis efficiunt: accendunt ignem, qui nunquam desinet.» Adversus hæc cum non possent tyranni contradicere, torve et insane eos aspicientes, strictis gladiis se parant 352 ad cædem; et cum, tanquam signo dato, eos eduxissent extra civitatem, vinctos ducunt ad quoddam cacumen, et tradunt lictoribus, ut eos interficiant. Interea autem petunt sancti tempus precandi, flectunt genua. Tum sacrosanctus Christi martyr Dionysius, sublatis in cœlum oculis: «Domine Deus omnipotens, Fili, inquit, unigenite, et sancte Spiritus, sancta Trinitas principio carens, et in quam non cadit divisio, suscipe servorum tuorum in pace animas, quoniam propter te morte afficimur. Et cum sancti, «Amen, acclamassent, conversus ad lictores: Facite, inquit, quod fuit vobis imperatum.» Illi autem primum quidem beati Dionysii, deinde Rustici et Eleutherii caput amputant. Sed nec in hoc quidem (ο Dionysi) is, qui propter te passus est, fuit oblitus ejus qui propter ipsum moritur; sed miraculum etiam ostendit in amputatione. Elenim cum suum caput tanquam aliquod præmium martyr suis accepisset manibus, transit ad remotiorem locum. Ferebat ergo ipse caput in manibus, tanquam aliquod trophæum, a divina omnino portatus gratia, neque prius dimisit, quam mulieri divina quadam omnino occurrens providentia, in illius manibus deposuit, veluti quemdam thesau rum. Jacebant autem neglecta sanctorum martyrum veneranda corpora, feris et avibus ad edendum exposita, et nec justa quidem sepulturæ consecuta. Lictores autem ne hactenus quidem irasci desie runt, sed etiam in ipsas furunt reliquias, statuentes eas in maris profundum projicere, ne vel inanimatæ efficerent miracula, et ideo attraherent multos ad agnitionem. Quod etiam, ut cis visum erat, factum esset, nisi hoc malum consilium ad effectum deduci Deus prohibuisset. Nam cum sensisset corum consilia, ea quæ pretiosum martyris caput acceperat (mulieri nomen erat Catula), mentem suam communicabat fidelibus, ut Deu gratam et acceptam. Et cum splendidam et lautam apparasset mensain, lictores accepit convivio. Interim vero, dum ii convivium inibant apud mulierem, quidam ex fidelibus accipiunt martyrum reliquias, et eas abscondunt. Deinde, finito convivio, cum eam rem deprehendis sent lictores, ira valde erant perciti; sed fervorem iræ sedarunt munera, et vehementem furorem dissolvit mulier pecunia. Cum illi autem recessissent, in quadam domo deponit Catula martyrum reliquias tertio mensis Octobris, 353 miraculis affatim, profluentibus, perinde ac aliquo fonte pulchre et suaviter manante. Non multum temporis interces

col. 607–608page 16 of 262

PG 4:607Οκτωβρίου μηνὸς ἄγοντος. Τῶν δὲ θαυμάτων οξά τινος πηγῆς ὁμοῦ ναούσης καὶ ἥδιστον, ἀφθόνως προχεομένων, οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ συνελθόντες Χριστιανοὶ ναὸν τοῖς καλλινίκοις ἀνεγείρουσι, καὶ τὰ τίμια τούτων ἐν αὐτῷ ἀποτιθέασι λείψανα· εἰς Χριστοῦ, ᾧ πρέπει τιμὴ καὶ προσκύνησις εἰς τοὺς δόξαν Θεοῦ Πατρὸς, καὶ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ αιώνας. Αμήν. ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΠΑΓΙΤΟΥ ΕΚ ΤΩΝ ΤΟΥ ΣΟΥΪΔΑ. Διονύσιος ὁ ᾿Αρειοπαγίτης, ἐπίσκοπος ᾿Αθηνῶν, ἀνὴρ ἐλλογιμώτατος, καὶ τῆς ἑλληνικῆς παιδείας εἰς ἄκρον ἐληλακώς, ἀκουστής Παύλου πρὸς τὴν τοῦ χριστιανισμοῦ θρησκείαν, καὶ ὑπ' αὐτοῦ κατασταθεὶς εἰς αὐτὰς τὰς ᾿Αθήνας ἐπίσκοπος· πρὸς δὲ τὴν πάτριον τῶν ἑλληνικῶν μαθημάτων ἄσκησιν πάν των προϋκέκριτο· ἑκάστης γὰρ, ὡς εἰπεῖν, αἱρέσεως τῆς ὑπ' αὐτῶν πρεσβευομένης ἐν πολλῇ καθειστήκει τῇ πείρα. Οὗτος ήκουσε Παύλου δημηγοροῦντες ἐν ᾿Αθήναις, καὶ τὸν Χριστὸν καὶ τὴν ἀνάστασιν μετὰ παῤῥησίας τοῖς Ἕλλησιν εὐαγγελιζομένου· καὶ πι στεύσας τῷ Παύλου κηρύγματι, ὑπ' αὐτοῦ καὶ τῆς πόλεως ἐπισκοπεῖν τάττεται. Κατὰ γοῦν τὴν ἀρχὴν Τιβερίου Καίσαρος, ὅτε δὴ καὶ τὴν ἡλικίαν ἔκμαζεν, ἀπῆρεν εἰς Αἴγυπτον, τοῖς ἐκεῖσε σοφοῖς ὁμιλῆσαι γλιχόμενος· συνῆν δὲ αὐτῷ ᾿Απολλοφάνης ἐκεῖνος ὁ σοφιστής, οὗ Πολέμων ὁ Λαοδικεὺς ἐν Σμύρνῃ διή κουσεν, ὁ διδάσκαλος Αριστείδου. Κατὰ γοῦν τὸν χαιρὸν τοῦ σωτηρίου πάθους τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ ἄμφω ἤτην ἐν Ηλιουπόλει τῇ ἐν Αἰγύπτῳ. Καὶ δὴ τῆς ἡλιακῆς ἐκλείψεως οὐ κατὰ φύσιν γεγενημένης, (οὐ γὰρ ἦν συνόδου καιρός·) εἰπεῖν λέγεται πρὸς τὸν μακάριον Διονύσιον τὸν σοφιστήν Απολλοφάνην 354 Ταῦτα, ὦ καλὲ Διονύσιε, αμοιβαί θείων πραγμά των. Μνημονεύει δὲ τούτων ὁ αὐτὸς Διονύσιος ἐν τῇ πρὸς Πολύκαρπον τὸν μέγαν ἐπιστολῇ, τὸν σμύρνης ἐπίσκοπον· ἦν γὰρ 5 Απολλοφάνης τῷ Διονυσίῳ τοῦ χριστιανισμοῦ ἕνεκα διαλοιδορούμενος. Καί φησι Σὺ δὲ φῂς λοιδορεῖσθαί μοι τὸν σοφιστὴν Ἀπολλοφάνην, καὶ πατραλοίαν ἀποκαλεῖν, ὡς τοῖς Ἑλλήνων ἐπὶ τοὺς "Ελληνας οὐχ ὁσίως πρωτ μένῳ, καίτοι πρὸς αὐτὸν ἡμᾶς ἦν ἀληθέστερον εἰπεῖν, ὡς Ἕλληνες τοῖς θείοις οὐχ ὁσίως ἐπὶ τὰ θεῖα χρῶνται, διὰ τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ τὸ θεῖον ἐκβάλλειν πειρώμενοι σέβας· καὶ μετὰ μι κρόν· Ἀλλὰ καὶ αὐτὸς Απολλοφάνης οὐχ ὁσίως τοῖς θείοις ἐπὶ τὰ θεῖα χρῆται· τῇ γὰρ τῶν ὄντων

sit, et convenientes christiani templum gloriosis 4 Οκτωβρίου μηνὸς ἄγοντος. Τῶν δὲ θαυμάτων οξά τινος πηγῆς ὁμοῦ ναούσης καὶ ἥδιστον, ἀφθόνως προχεομένων, οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ συνελθόντες Χριστιανοὶ ναὸν τοῖς καλλινίκοις ἀνεγείρουσι, καὶ τὰ τίμια τούτων ἐν αὐτῷ ἀποτιθέασι λείψανα· εἰς Χριστοῦ, ᾧ πρέπει τιμὴ καὶ προσκύνησις εἰς τοὺς excitant victoribus, et in ipso eorum pretiosas deponunt reliquias: ad gloriam Dei Patris, et Domini nostri Jesu Christi: quem decet honor et adoratio, nunc et semper, et in saecula sæculorum. Amen. δόξαν Θεοῦ Πατρὸς, καὶ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ αιώνας. Αμήν. ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΠΑΓΙΤΟΥ ΕΚ ΤΩΝ ΤΟΥ ΣΟΥΪΔΑ. DE DIONYSIO AREOPAGITA EX SUIDA Editionis Morellianæ anni 1662. - Interprete Petro Lansselio, Gravelingano, Soc. Jesu presbytero. & Διονύσιος ὁ ᾿Αρειοπαγίτης, ἐπίσκοπος ᾿Αθηνῶν, ἀνὴρ ἐλλογιμώτατος, καὶ τῆς ἑλληνικῆς παιδείας εἰς ἄκρον ἐληλακώς, ἀκουστής Παύλου πρὸς τὴν τοῦ χριστιανισμοῦ θρησκείαν, καὶ ὑπ' αὐτοῦ καταστα θεὶς εἰς αὐτὰς τὰς ᾿Αθήνας ἐπίσκοπος· πρὸς δὲ τὴν πάτριον τῶν ἑλληνικῶν μαθημάτων ἄσκησιν πάν των προϋκέκριτο· ἑκάστης γὰρ, ὡς εἰπεῖν, αἱρέσεως τῆς ὑπ' αὐτῶν πρεσβευομένης ἐν πολλῇ καθειστήκει τῇ πείρα. Οὗτος ήκουσε Παύλου δημηγοροῦντες ἐν ᾿Αθήναις, καὶ τὸν Χριστὸν καὶ τὴν ἀνάστασιν μετὰ παῤῥησίας τοῖς Ἕλλησιν εὐαγγελιζομένου· καὶ πιστεύσας τῷ Παύλου κηρύγματι, ὑπ' αὐτοῦ καὶ τῆς · πόλεως ἐπισκοπεῖν τάττεται. Κατὰ γοῦν τὴν ἀρχὴν Τιβερίου Καίσαρος, ὅτε δὴ καὶ τὴν ἡλικίαν ἔκμαζεν, Dionysius Arcopagita, episcopus Atheniensis, vir eloquentissimus, atque ad profanæ disciplinæ fastigium provectus, auditor Pauli in christiana religione, ac ab ipso episcopus Athenarum constitutus, in patrio autem Græcarum disciplinarum studio omnibus precellebat; nam cujuslibet, ut ita dicam, quæ ab ipsis celebratur, sectæ peritissimus erat. Hic Paulum Athenis concionantem audivit, et Christum ac resurrectionem cum libertate Græcis annuntiantem, atque Pauli concioni fidem adhibens, ab eo episcopus Atheniensis ordinatur. Itaque Tiberio Cæsare imperante, quando ætate florebat, in Ægyptum abiit, cum sapientibus illius loci versari cupiens; socius autem ei erat Apollophanes ille Sophista, quem Polemon Laodicensis Smyrna, Ari- ἀπῆρεν εἰς Αἴγυπτον, τοῖς ἐκεῖσε σοφοῖς ὁμιλῆσαι stidis præceptor, assidue audivit. Porro salutaris γλιχόμενος· συνῆν δὲ αὐτῷ ᾿Απολλοφάνης ἐκεῖνος ὁ passionis Christi Domini tempore, ambo erant Ile- σοφιστής, οὗ Πολέμων ὁ Λαοδικεὺς ἐν Σμύρνῃ διήliopoli in Ægypto; cumque defectus solis non seκουσεν, ὁ διδάσκαλος Αριστείδου. Κατὰ γοῦν τὸν cundum naturam feret (neque enim conjunctionis χαιρὸν τοῦ σωτηρίου πάθους τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ tempus erat), Apollophanem sophistam hæc sancto ἄμφω ἤτην ἐν Ηλιουπόλει τῇ ἐν Αἰγύπτῳ. Καὶ δὴ Dionysio dixisse fertur: O bone Dionysi, divinaτῆς ἡλιακῆς ἐκλείψεως οὐ κατὰ φύσιν γεγενημένης, rum rerum vicissitudines. Dionysius ipse hæc ei (οὐ γὰρ ἦν συνόδου καιρός·) εἰπεῖν λέγεται πρὸς τὸν ad memoriam revocat in epistola ad magnum Po- μακάριον Διονύσιον τὸν σοφιστήν Απολλοφάνην· lycarpum Smyrne episcopum. 354 Apollophanes Ταῦτα, ὦ καλὲ Διονύσιε, αμοιβαί θείων πραγμά enim Dionysium propter christianismum injuriis των. Μνημονεύει δὲ τούτων ὁ αὐτὸς Διονύσιος ἐν lacessebat. Et ait: Tu autem ais me ab Apollophane τῇ πρὸς Πολύκαρπον τὸν μέγαν ἐπιστολῇ, τὸν Σμύρ sophista invadi et parricidam appellari, quod in νης ἐπίσκοπον· ἦν γὰρ 5 Απολλοφάνης τῷ Διονυσίῳ Græcos impie Græcorum utar sententiis? atqui verius τοῦ χριστιανισμοῦ ἕνεκα διαλοιδορούμενος. Καί φησι· ac justius ei objicere poteramus, Græcos divina testiΣὺ δὲ φῂς λοιδορεῖσθαί μοι τὸν σοφιστὴν Ἀπολ monia non religiose contra divina usurpare, qui Dei λοφάνην, καὶ πατραλοίαν ἀποκαλεῖν, ὡς τοῖς divinum cultum atque religionem tollere conentur; Ἑλλήνων ἐπὶ τοὺς "Ελληνας οὐχ ὁσίως πρωτ et paulo post: Sed Apollophanem etiam ipsum dico μένῳ, καίτοι πρὸς αὐτὸν ἡμᾶς ἦν ἀληθέστερον divinis rebus nefarie in divina uti: rerum enim εἰπεῖν, ὡς Ἕλληνες τοῖς θείοις οὐχ ὁσίως ἐπὶ scientia, quæ ab eo recte philosophia dicitur, et a τὰ θεῖα χρῶνται, διὰ τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ τὸ divino Paulo Dei sapientia appellata est, ad aucio- θεῖον ἐκβάλλειν πειρώμενοι σέβας· καὶ μετὰ μι ren et rerum ipsarum et scientia ipsarum, veri pli- κρόν· Ἀλλὰ καὶ αὐτὸς Απολλοφάνης οὐχ ὁσίως losophi excitare, perducique debuerunt. Paucisque τοῖς θείοις ἐπὶ τὰ θεῖα χρῆται· τῇ γὰρ τῶν ὄντων

col. 609–610page 17 of 262

PG 4:609γνώσει καλώς λεγομένῃ πρὸς αὐτοῦ φιλοσοφία, καὶ πρὸς τοῦ θείου Παύλου σοφίᾳ Θεοῦ κεκλημένη, πρὸς τὸν αἴτιον καὶ αὐτῶν τῶν ὄντων καὶ τῆς γνώσεως αὐτῶν ἐχρῆν ἀνάγεσθαι τοὺς ἀλη θεῖς φιλοσόφους. Καὶ μετὰ βραχέα· Ἔδει συνι δεῖν Απολλοφάνην σοφὸν ὄντα, μὴ ἂν ἄλλως ποτέ δυνηθῆναι τῆς οὐρανίας τι παρατρατῆναι τάξεως καὶ κινήσεως, εἰ μὴ τὸν τοῦ εἶναι αὐτὴν καὶ συνεχέα, καὶ αἴτιον ἔχειν εἰς τοῦτο κινοῦντα, τὸν ποιοῦντα πάντα καὶ μετασκευάζοντα, κατὰ τὸν ἱερὸν λόγον. Καὶ αὖθις μετά μικρόν· Εἰπὲ δὲ αὐτῷ· Τί λέγεις περὶ τῆς ἐν τῷ σωτηρίῳ σταυρῷ γεγονυίας ἐκλείψεως; Αμφοτέρω γὰρ τότε, κατὰ Ηλιούπολιν ἅμα παρόντε καὶ συνεστῶτε, παρα δόξως τῷ ἡλίῳ τὴν σελήνην ἐμπίπτουσαν ἑωρῶ μεν· οὐ γὰρ ἦν συνόδου καιρός· αὖθις τε αὐτὴνἀπὸ τῆς ἐννάτης ώρας ἄχρι τῆς ἑσπέρας εἰς τὴν τοῦ ἡλίου διάμετρον υπερφυῶς ἀντικαταστᾶσαν. Ανάμνησον δέ τι καὶ ἕτερον αὐτόν· οἶδε γὰρ ὅτι καὶ τὴν ἔμπτωσιν αὐτὴν ἐξ ἀνατολῶν ἑωράκαμεν ἀρξαμένην, καὶ μέχρι τοῦ ἡλιακοῦ πέρατος ἐλθοῦσαν, εἶτα ἀναποδίσασαν καὶ αὖθις οὐκ ἐκ τοῦ αὐτοῦ καὶ τὴν ἔμπτωσιν καὶ τὴν ἀνα κάθαρσιν, ἀλλ' ἐκ τοῦ κατὰ διάμετρον ἐναντίον γεγενημένην. Τοσαῦτα τοῦ τότε καιροῦ τὰ ὑπερ φυῆ καὶ μόνῳ Χριστῷ τῷ παναιτίῳ δυνατά, τῷ ποιοῦντι μεγάλα καὶ ἐξαίσια, ὧν οὐκ ἔστιν ἀρι θμός. Ταῦτα, εἰ σοι θεμιτὸν, εἰπὲ, καὶ εἰ δυνατόν, Απολλόφανες, ἐξέλεγχε, καὶ πρὸς ἐμὲ τὸν τότε συμπαρόντα σοι καὶ συνεωρακότα, καὶ συνανα κρίνοντα πάντα καὶ συναγάμενον. Αμέλει καὶ μαντείας τότε, οὐκ οἶδ' ὅθεν, ὁ Απολλοφάνης ἀπάρχεται· καὶ πρὸς ἐμὲ ὥσπερ τὰ γινόμενα συμβάλλων, ἔφη· Ταῦτα, ὦ καλὲ Διονύσιε, θείων ἀμοιβαί πραγμάτων. Τοσαῦτα ὡς κατ' ἐπιστολὴν εἴρηκεν ὁ μέγας Διο νύσιος πρὸς τὸν θεοφόρον Πολύκαρπον. Τῆς δέ γε σοφίας αὐτοῦ καὶ τῆς εὐγλωττίας ἔνδειξις ἀκριβὴς ἡ τῶν παρ' αὐτοῦ γραφεισῶν βίβλων ἀνυπέρβλητος φράσις· τῇ γὰρ παρὰ τῶν ἔξωθεν καλουμένη παιδεία, τῇ τε θείᾳ καὶ ἡμετέρᾳ, πολλὴν εἶχε τὴν ἐπιστήμην ἐν ἑκατέρᾳ· εἰ γάρ τις ἀπίδοι πρὸς τὰ κάλλη τῶν αὐτοῦ λόγων καὶ τὰ βάθη τῶν νοημάτων, οὐκ ἀνθρωπίνης φύσεως ταῦτα νομίσει γεννήματα, ἀλλὰ τινὸς ἀκημάτου καὶ θείας δυνάμεως. Καὶ τοίνυν αὐτῷ γέν γραπται τάδε· Πρὸς Τιμόθεον ἐπίσκοπον Εφέσου, καὶ αὐτὸν μαθητὴν Παύλου τυγχάνοντα, Περὶ θείων ὀνομάτων βιβλία ιβ'. Περὶ ἡνωμένης καὶ διακεκριμένης θεολογίας· περὶ τοῦ, Τίς ἡ τῆς εὐχῆς δύναμις· καὶ περὶ τοῦ μακαρίου Ιεροθέου, καὶ περὶ εὐλαβείας, καὶ συγγραφῆς θεολογικῆς· περὶ ἀγαθοῦ, φωτός, καλοῦ, ἔρωτος, ἐκστάσεως, ζήλου. Καὶ ὅτι τὸ κακὸν οὔτε ὄν, οὔτε ἐξ ὄντος, οὔτε ἐν τοῖς οὖσι περὶ τοῦ ὄντος, ἐν ᾧ καὶ παραδείγματα· περὶ ζωῆς, περὶ σοφίας, νοῦ, λόγου, ἀληθείας, πίστεως· περὶ δυνάμεως, δικαιοσύνης, σωτηρίας, ἀπολυτρώσεως περὶ μεγάλου και μικροῦ, ταὐτοῦ, ἑτέρου, ὁμοίου, ἀνομοίου, στάσεως, κινήσεως, ἰσότητος· περὶ Παν τοκράτορος, Παλαιοῦ ἡμερῶν, ἐν ᾧ καὶ περὶ αἰῶνος,

VITA, EX SUIDA. γνώσει καλώς λεγομένῃ πρὸς αὐτοῦ φιλοσοφία, interjectis: Intelligere debebat Apollophanes, qui καὶ πρὸς τοῦ θείου Παύλου σοφίᾳ Θεοῦ κεκλημένῃ, πρὸς τὸν αἴτιον καὶ αὐτῶν τῶν ὄντων καὶ τῆς γνώσεως αὐτῶν ἐχρῆν ἀνάγεσθαι τοὺς ἀληθεῖς φιλοσόφους. Καὶ μετὰ βραχέα· Ἔδει συνιδεῖν Απολλοφάνην σοφὸν ὄντα, μὴ ἂν ἄλλως ποτέ δυνηθῆναι τῆς οὐρανίας τι παρατρατῆναι τάξεως καὶ κινήσεως, εἰ μὴ τὸν τοῦ εἶναι αὐτὴν καὶ συνεχέα, καὶ αἴτιον ἔχειν εἰς τοῦτο κινοῦντα, τὸν ποιοῦντα πάντα καὶ μετασκευάζοντα, κατὰ τὸν ἱερὸν λόγον. Καὶ αὖθις μετά μικρόν· Εἰπὲ δὲ αὐτῷ· Τί λέγεις περὶ τῆς ἐν τῷ σωτηρίῳ σταυρῷ γεγονυίας ἐκλείψεως; Αμφοτέρω γὰρ τότε, κατὰ Ηλιούπολιν ἅμα παρόντε καὶ συνεστῶτε, παραδόξως τῷ ἡλίῳ τὴν σελήνην ἐμπίπτουσαν ἑωρῶ μεν· οὐ γὰρ ἦν συνόδου καιρός· αὖθις τε αὐτὴν ἀπὸ τῆς ἐννάτης ώρας ἄχρι τῆς ἑσπέρας εἰς τὴν τοῦ ἡλίου διάμετρον υπερφυῶς ἀντικαταστᾶσαν. Ανάμνησον δέ τι καὶ ἕτερον αὐτόν· οἶδε γὰρ ὅτι καὶ τὴν ἔμπτωσιν αὐτὴν ἐξ ἀνατολῶν ἑωράκαμεν ἀρξαμένην, καὶ μέχρι τοῦ ἡλιακοῦ πέρατος ἐλθοῦσαν, εἶτα ἀναποδίσασαν καὶ αὖθις οὐκ ἐκ τοῦ αὐτοῦ καὶ τὴν ἔμπτωσιν καὶ τὴν ἀνα κάθαρσιν, ἀλλ' ἐκ τοῦ κατὰ διάμετρον ἐναντίον γεγενημένην. Τοσαῦτα τοῦ τότε καιροῦ τὰ ὑπερφυῆ καὶ μόνῳ Χριστῷ τῷ παναιτίῳ δυνατά, τῷ ποιοῦντι μεγάλα καὶ ἐξαίσια, ὧν οὐκ ἔστιν ἀρι θμός. Ταῦτα, εἰ σοι θεμιτὸν, εἰπὲ, καὶ εἰ δυνατόν, Απολλόφανες, ἐξέλεγχε, καὶ πρὸς ἐμὲ τὸν τότε συμπαρόντα σοι καὶ συνεωρακότα, καὶ συνανακρίνοντα πάντα καὶ συναγάμενον. Αμέλει καὶ μαντείας τότε, οὐκ οἶδ' ὅθεν, ὁ Απολλοφάνης ἀπάρχεται· καὶ πρὸς ἐμὲ ὥσπερ τὰ γινόμενα συμβάλλων, ἔφη· Ταῦτα, ὦ καλὲ Διονύσιε, θείων ἀμοιβαί πραγμάτων. sapiens esset, nihil unquam in ordine motuque cœlestium aliter atque est mutari potuisse, nisi eum qui ipsum et conservat et procreavit, habuisset, cujus motu ac natu eo deductus esset, qui, ut est in diviuis libris scriptum facit, et mutat omnia. Iterunique post pauca: Ab eo autem quære, quid sentiat de defectione solis, quæ cum Servator in crucem actus est, exstitit. Eramus enim una ambo, et stabamus ad Heliopolim, lunam inopinato se soli objicientem cernebamus; neque enim conjunctionis tempus erat: rursusque cum eadem ab hora nona ad vesperum se mediæ solis lineæ præter naturæ ordinem opponebat. Redige autem etiam aliquid aliud ei in memoriam. Scit enim etiam objectum ipsum a nobis visum esse oriri ab ortu solis, et ad solis extremum perve nire; postea repedare, rursusque non ab eadem parte solis et objectum et recessum evenire: sed recessum ab ea quæ naturali ex diametro erat contraria. Hæc sunt mirabilia illius temporis, quæ Christus auctor rerum omnium efficere solus potest, qui facit magna et admiranda, quorum non est numerus. Hæc, Polycarpe, si fas tibi est ei dicito, et si poles, Apollophanes, ea refelle, etiam contra me, qui tuns scilicet tecum et adfui et aspexi, et exquisivi omnia, cum summa admiratione. Certe tum quidem etiam divinare haud scio, unde Apollophanes cœpil, et mihi tanquam quæ ferent conjiciens, dixit: Sunt ista, o bone Dionysi, divinarum rerum vicissitudines. Τοσαῦτα ὡς κατ' ἐπιστολὴν εἴρηκεν ὁ μέγας Διο νύσιος πρὸς τὸν θεοφόρον Πολύκαρπον. Τῆς δέ γε σοφίας αὐτοῦ καὶ τῆς εὐγλωττίας ἔνδειξις ἀκριβὴς ἡ τῶν παρ' αὐτοῦ γραφεισῶν βίβλων ἀνυπέρβλητος φράσις· τῇ γὰρ παρὰ τῶν ἔξωθεν καλουμένη παιδεία, τῇ τε θείᾳ καὶ ἡμετέρᾳ, πολλὴν εἶχε τὴν ἐπιστήμην ἐν ἑκατέρᾳ· εἰ γάρ τις ἀπίδοι πρὸς τὰ κάλλη τῶν αὐτοῦ λόγων καὶ τὰ βάθη τῶν νοημάτων, οὐκ ἀνθρω πίνης φύσεως ταῦτα νομίσει γεννήματα, ἀλλὰ τινὸς ἀκημάτου καὶ θείας δυνάμεως. Καὶ τοίνυν αὐτῷ γέν γραπται τάδε· Πρὸς Τιμόθεον ἐπίσκοπον Εφέσου, καὶ αὐτὸν μαθητὴν Παύλου τυγχάνοντα, Περὶ θείων ὀνομάτων βιβλία ιβ'. Περὶ ἡνωμένης καὶ διακε κριμένης θεολογίας· περὶ τοῦ, Τίς ἡ τῆς εὐχῆς δύναμις· καὶ περὶ τοῦ μακαρίου Ιεροθέου, καὶ περὶ εὐλαβείας, καὶ συγγραφῆς θεολογικῆς· περὶ ἀγαθοῦ, φωτός, καλοῦ, ἔρωτος, ἐκστάσεως, ζήλου. Καὶ ὅτι τὸ κακὸν οὔτε ὄν, οὔτε ἐξ ὄντος, οὔτε ἐν τοῖς οὖσι· περὶ τοῦ ὄντος, ἐν ᾧ καὶ παραδείγματα· περὶ ζωῆς, περὶ σοφίας, νοῦ, λόγου, ἀληθείας, πίστεως· περὶ δυνάμεως, δικαιοσύνης, σωτηρίας, ἀπολυτρώσεως· περὶ μεγάλου και μικροῦ, ταὐτοῦ, ἑτέρου, ὁμοίου, ἀνομοίου, στάσεως, κινήσεως, ἰσότητος· περὶ Παντοκράτορος, Παλαιοῦ ἡμερῶν, ἐν ᾧ καὶ περὶ αἰῶνος, Hæc a sancto Dionysio quantum epistolæ ratio ferebat, deifero Polycarpo dicta fuere. Porro ejus sapientiæ et eloquentiæ accurata demonstratio est eximia ac singularis scriptorum ab eo librorum elocutio; eam enim quæ ab externis nomen ac cepit disciplinam, et divinam atque nostram, multana in utraque 355 consecutus est scientiam; si enim aliquis ad sermonum ejus decora et cogitationum profunditatem aspexerit, ea humanæ naturæ fœtus minime putabit, sed cujusdam incorruptibilis ac divina virtutis. Il:ec itaque ab eo scripta sunt. Ad Timotheum Ephesi episcopum qui et ipse Pauli discipulus erat, De divinis nominibus, libri xu De conjuncta, distinctaque Theologia. Quæ sit vis orationis, et de beato lierotheo, et de religione ac conscriptione Theologica. De bono, luce, pulchro, amore, mentis excessu, zelo, et malum nec esse quidquam quod est, nec esse ex eo quod est, nec in iis quæ sunt. De eo quod est, in quo etiam de exemplaribus. De vita, de sapientia, mente, ratione, veritate, fide. De vi, justitia, salute, redemptione. De magno et parvo, codem, alio, simili, dissimili, statu, motu, æqualitale; de Omnipotente, Antiquo dierum, in quo etiam Il est capita; censet autem tantum 12, quia primum est instar prologi.

col. 611–612page 18 of 262

PG 4:611καὶ χρόνων· καὶ τί βούλεται τὸ αὐτὸ εἶναι· περὶ 'Αγίου ἁγίων, Βασιλέως βασιλέων, καὶ Κυρίου κυρίων, καὶ Θεοῦ θεῶν. Ἑτέρα βίβλος πρὸς τὸν αὐτὸν Τιμό θεον, Περὶ ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας, περιέχουσα κεφάλ. ις'. Ἑτέρα βίβλος πρὸς τὸν αὐτὸν Τιμόθεον, Περὶ τῆς οὐρανίου Ιεραρχίας, περιέχουσα καὶ αὐτὴ κεφάλ. ιε'. "Αλλη πρὸς τὸν αὐτὸν Τιμόθεον βίβλος, Περὶ μυστικῆς θεολογίας, περιέχουσα κεφάλαια πέντε. Φέρονται δὲ αὐτοῦ καὶ ἐπιστολαὶ πρὸς Γάϊον θεραπευτὴν δ'· πρὸς Δωρόθεον λειτουργὸν α'· πρὸς Σώπατρον ἱερέα α'· πρὸς Πολύκαρπον ἱεράρχην Σμύρνης α'· πρὸς Δημόφιλον θεραπευτὴν α'· πρὸς Ἰωάννην τὸν θεολόγον τὸν ἀπόστολον καὶ εὐαγγελιστὴν α'. Ιστέον δὲ ὡς τινες τῶν ἔξω σοφῶν, καὶ μάλιστα Πρόκλος, θεωρήμασι πολλάκις τοῦ μακαρίου Διονυσίου κέχρηται, καὶ αὐταῖς δὲ ξηραῖς ταῖς λέξεσι. Κα! ἔστιν ὑπόνοιαν ἐκ τούτου λαβεῖν, ὡς οἱ ἐν ᾿Αθήναις παλαιότεροι τῶν φιλοσόφων, σφετερισάμενοι τὰς αὐτ τοῦ πραγματείας, ὧν αὐτὸς μνημονεύει πρὸς Τιμό θεον γράφων, ἀπέκρυψαν, ἵνα πατέρες αὐτοὶ ὀρθῶσι τῶν θείων αὐτοῦ λόγων. Ο τοίνυν θεοφάντωρ Δια νύσιος, ήδη που μακρὸν ἐλάσας χρόνον, καὶ πλήρης ἡμερῶν γεγονώς τῶν τοῦ πνεύματος, μαρτυρίῳ τῆς ὑπὲρ Χριστοῦ τελειοῦται, ἐπὶ Τραϊανοῦ Καίσαρος, ὅτε καὶ ὁ θεοφόρος Ἰγνάτιος τὸν τῆς ἀθανασίας διήθλησεν ἀγῶνα. Οτι εἰς τὸν μέγαν Διονύσιον ἔγραψεν ἐγκώ μιον Μιχαήλ Σύγγελος Ἱεροσολύμων, ἐν ᾧ φησιν Οσα δι' ἀγράφου παραδόσεως ἢ ἐγγράφως παρειλήφαμεν, ήκομεν ὑμῖν φιλακροάμοσι παραθησόμενοι. Τοιοῦτος οὖν εἰς ἡμᾶς κατήντηκε λόγος, ἀνέ καθεν πρὸς πατρὸς παιδὶ παραδεδομένος, ὡς ὁ μέγας Διονύσιος οὗτος κατὰ τὸν τοῦ σωτηρίου Πάθους και ρὸν, ἡνίκα μεσούσης ἡμέρας ὁ ἥλιος κρύπτετο, ἐπὶ τῷ παραδόξῳ σφόδρα τεθηπως, καὶ τὴν ἀνθρωπεία» ὑπερβεβηκὼς γνῶσιν, κατανοήσας τὸ γεγονός, Αγω στος, ἔφη, πάσχει Θεός, δι' ὃν τόδε τὸ πᾶν ἐξόφωταί τε καὶ σεσάλευται· καὶ παραχρῆμα τὸν χρόνον, καθ' ὅν τουτὶ τὸ παγκόσμιον ἐτετέλεστο τερατούργημα, τεκμηριωσάμενος ετήρει παρ' ἑαυτῷ, τοὐντεῦθεν διαγγελούμενον καραδοκῶν. Μέμνηται μέντοι καὶ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Πολύκαρπον ἐπιστολῇ τῆς ἡλιακῆς ἐκλείψεως ἐκείνης τῆς φρικωδεστάτης. Ἀπολλοφάνους γὰρ ἀνδρὸς φιλοσόφου, τὴν θρησκείαν Έλληνος τυγχάνοντος, νεμεσῶντός τε καὶ λοιδορουμένου το τρισολβίῳ τούτῳ, ὡς ἑταίρῳ δῆθεν ὄντι φιλτάτῳ καὶ ὁμογενεῖ, τὰ πατρα μὲν μυσαττομένῳ σεβάσματα, τὴν δὲ τῶν Χριστιανῶν προτιμώντι καὶ ἀσπαζομέν πίστιν, καὶ ταύτης αγωνιστικώτατα προασπίζοντι, καὶ τοῖς Ελλήνων κατὰ τῶν Ἑλλήνων χρωμένῳ, τὴν λοιδορίαν καὶ νέμεσιν ἀνασκευάζειν πειρώμενος, μᾶλλον δὲ ὑποτιθέμενος τῷ Πολυκάρπῳ, πρὸς ὃν καὶ ὁ συστρατιώτης ἐποιεῖτο τὰ σκώμματα, τάδε φησί. Σὺ δὲ φῆς λοιδορεῖσθαί μοι τὸν σοφιστὴν ᾿Απολλοφάνην, καὶ πατραλοίαν ἀποκαλεῖν, καὶ τὰ ἑξῆς.

de aeternitate et temporibus. Εt quid sibi velit καὶ χρόνων· καὶ τί βούλεται τὸ αὐτὸ εἶναι· περὶ 'Αγίου ipsum esse. De Sancto sanctorum, Rege regum, et Domino dominorum, atque Deo deorum Alius liber ad eumdem Timotheum De ecclesiastica hierarchia, continens capita 15. Alius liber ad eumdem Timotheum De cœlesti hierarchia, qui etiam capita 15 complectitur. Alius liber ad eumdem Timotheum De mystica theologia, continens capita 5. Feruntur et ejus epistolæ, ad Gaium therapeutam 4, ad Dorotheum diaconum 1, ad Sopatrum sacerdotem 1, ad Polycarpum Smyrnæ episcopum 1, ad Demophilum therapeutam 1, ad Joannem theologum, apostolum ac evangelistam 1, ἁγίων, Βασιλέως βασιλέων, καὶ Κυρίου κυρίων, καὶ Θεοῦ θεῶν. Ἑτέρα βίβλος πρὸς τὸν αὐτὸν Τιμό θεον, Περὶ ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας, περιέχουσα κεφάλ. ις'. Ἑτέρα βίβλος πρὸς τὸν αὐτὸν Τιμόθεον, Περὶ τῆς οὐρανίου Ιεραρχίας, περιέχουσα καὶ αὐτὴ κεφάλ. ιε'. "Αλλη πρὸς τὸν αὐτὸν Τιμόθεον βίβλος, Περὶ μυστικῆς θεολογίας, περιέχουσα κεφάλαια πέντε. Φέρονται δὲ αὐτοῦ καὶ ἐπιστολαὶ πρὸς Γάϊον θεραπευτὴν δ'· πρὸς Δωρόθεον λειτουργὸν α'· πρὸς Σώπατρον ἱερέα α'· πρὸς Πολύκαρπον ἱεράρχην Σμύρνης α'· πρὸς Δημόφιλον θεραπευτὴν α'· πρὸς Ἰωάννην τὸν θεολόγον τὸν ἀπόστολον καὶ εὐαγγελι στην α'. Ιστέον δὲ ὡς τινες τῶν ἔξω σοφῶν, καὶ μάλιστα Sciendum autem est, quosdam profanos sapientes ac maxime Proclum, sententiis atque inventis beati Πρόκλος, θεωρήμασι πολλάκις τοῦ μακαρίου Διονυ Dionysii frequenter esse usos, quin etiam nudis verbis; unde suspicari licet, vetustiores Athenis philosophos, sibi ejus opera usurpantes, quorum ipse ad Timotheum scribens meminit, occultasse, ut ipsi divinorum ejus librorum patres viderentur. Ergo Dei interpres Dionysius, provecta jam ætate, dierumque spiritus plenus, martyrio pro Christo consummatur sub Trajano Caesare, quando et deifer Ignatius certamen immortalitatis decertavit. Nota Michaelem Syngelum Hierosolymitanum laudationem magni Dionysii scripsisse, in qua dicit: e Venimus vobis audiendi cupidis proposituri, quæ vel traditione non scripta, aut scripta accepimus. Talis igitur sermo ad nos pervenit, filio a patre traditus, magnum hunc Dionysium, tempore 356 salutaris Passionis, cum sol in meridie occultaretur, co miraculo vehementer attonitum, ac ultra humanam cognitionem evectum, ubi mente quod fiebat perpendisset, dixisse: Ignotus Deus patitur, ob quem hoc universum caligine obductum est ac concussum: moxque tempus quo per universum mundum patratum est miraculum, certissime designans, apud se conservabat, quid eo denuntiaretur exspectans. Meminit etiam ipse in epistola ad Polycarpum, maxime horrendi illius solaris defectus, nam cum Apollophanes homo philosophus, religione Græcus, indignaretur, huicque ter beato conviciaretur, quod cum amicissimus fuisset ac popularis, patrios cultus aversaretur, et Christianam fidem præferret atque amplecteretur acerrimeque tueretur, ac Græcorum rationibus contra Græcos uteretur; convicium et indignationem reſutare tentans ac potius Polycarpo (refutationem) suggerens, in quem ille commilito dicteria illa fingebat, lac dicit: Tu autem dicis maledicere mihi sophistam Apollophanem, ac parricidam nominare, et cætera. σίου κέχρηται, καὶ αὐταῖς δὲ ξηραῖς ταῖς λέξεσι. Κα! ἔστιν ὑπόνοιαν ἐκ τούτου λαβεῖν, ὡς οἱ ἐν ᾿Αθήναις παλαιότεροι τῶν φιλοσόφων, σφετερισάμενοι τὰς αὐτ τοῦ πραγματείας, ὧν αὐτὸς μνημονεύει πρὸς Τιμό θεον γράφων, ἀπέκρυψαν, ἵνα πατέρες αὐτοὶ ὀρθῶσι τῶν θείων αὐτοῦ λόγων. Ο τοίνυν θεοφάντωρ Δια νύσιος, ήδη που μακρὸν ἐλάσας χρόνον, καὶ πλήρης ἡμερῶν γεγονώς τῶν τοῦ πνεύματος, μαρτυρίῳ τῆς ὑπὲρ Χριστοῦ τελειοῦται, ἐπὶ Τραϊανοῦ Καίσαρος, ὅτε καὶ ὁ θεοφόρος Ἰγνάτιος τὸν τῆς ἀθανασίας διήθλησεν ἀγῶνα. Οτι εἰς τὸν μέγαν Διονύσιον ἔγραψεν ἐγκώ μιον Μιχαήλ Σύγγελος Ἱεροσολύμων, ἐν ᾧ φησιν· • Οσα δι' ἀγράφου παραδόσεως ἢ ἐγγράφως παρειλήφαμεν, ήκομεν ὑμῖν φιλακροάμοσι παραθησόμε νοι. Τοιοῦτος οὖν εἰς ἡμᾶς κατήντηκε λόγος, ἀνέ καθεν πρὸς πατρὸς παιδὶ παραδεδομένος, ὡς ὁ μέγας Διονύσιος οὗτος κατὰ τὸν τοῦ σωτηρίου Πάθους και ρὸν, ἡνίκα μεσούσης ἡμέρας ὁ ἥλιος κρύπτετο, ἐπὶ τῷ παραδόξῳ σφόδρα τεθηπως, καὶ τὴν ἀνθρωπεία» ὑπερβεβηκὼς γνῶσιν, κατανοήσας τὸ γεγονός, Αγω στος, ἔφη, πάσχει Θεός, δι' ὃν τόδε τὸ πᾶν ἐξόφωταί τε καὶ σεσάλευται· καὶ παραχρῆμα τὸν χρόνον, καθ' ὅν τουτὶ τὸ παγκόσμιον ἐτετέλεστο τερατούργημα, τεκμηριωσάμενος ετήρει παρ' ἑαυτῷ, τοὐντεῦθεν διαγγελούμενον καραδοκῶν. Μέμνηται μέντοι καὶ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Πολύκαρπον ἐπιστολῇ τῆς ἡλιακῆς ἐκλείψεως ἐκείνης τῆς φρικωδεστάτης. Απολλοφά νους γὰρ ἀνδρὸς φιλοσόφου, τὴν θρησκείαν Έλληνος τυγχάνοντος, νεμεσῶντός τε καὶ λοιδορουμένου το τρισολβίῳ τούτῳ, ὡς ἑταίρῳ δῆθεν ὄντι φιλτάτῳ καὶ ὁμογενεῖ, τὰ πατρα μὲν μυσαττομένῳ σεβάσματα, τὴν δὲ τῶν Χριστιανῶν προτιμώντι καὶ ἀσπαζομέν πίστιν, καὶ ταύτης αγωνιστικώτατα προασπίζοντι, καὶ τοῖς Ελλήνων κατὰ τῶν Ἑλλήνων χρωμένῳ, τὴν λοιδορίαν καὶ νέμεσιν ἀνασκευάζειν πειρώμε νος, μᾶλλον δὲ ὑποτιθέμενος τῷ Πολυκάρπῳ, πρὸς ὃν καὶ ὁ συστρατιώτης ἐποιεῖτο τὰ σκώμματα, τάδε φησί. Σὺ δὲ φῆς λοιδορεῖσθαί μοι τὸν σοφιστὴν ᾿Απολλοφάνην, καὶ πατραλοίαν ἀποκαλεῖν, καὶ τὰ ἑξῆς. Omisit: De perfecto et uno.

col. 613–614page 19 of 262

PG 4:613Καὶ Παῦλος ἄχρις ᾿Αθηνῶν ἐπορεύετο. Εἰδώλοις δὲ σφόδρα τὴν πόλιν ὁρῶν προσανέχουσαν, τοῖς τε ἐκ τῆς συναγωγῆς διωμιλεῖτο καὶ τοῖς ἐκεῖσε φιλοσόφοις, τοῖς ἀπὸ τοῦ Ἐπικούρου καὶ τῆς Στοᾶς. Οἷς δὴ καὶ ὡς σπερμολόγος καὶ ξένων δαιμονίων κατο αγγελεύς περιύβριστο· καὶ δῆτα εἴσω χειρῶν θέ μενοι, ἐπὶ τὸ παρ' αὐτοῖς μέγιστον δικαστήριον ἄγουσιν, ᾧ Αρειος πάγος ὄνομα, καὶ τῷ συνεδρίῳ τῶν δικαστῶν παραστήσαντες, (εννέα δὲ ἦσαν οὗτοι, σοφίᾳ καὶ γένει καὶ πλούτῳ τῶν ἄλλων πάντων ὑπερφέρειν δοκοῦντες· ἐπὶ τῶν δικαστικῶν θρόνων ἀριστίνδην ἐξειλεγμένοι προὐκάθηντο. Τῶν ἐν μέσῳ γενόμενος, τὴν δεισιδαιμονίαν ἐκείνων ήγγελλε, καὶ τοῦ παρ' ἐκείνοις νεώ, ὃς Αγνώστῳ Θεῷ ἀνέκειτο, τούτου εἶναι ἀπόστολον ἔπειθεν· ἦν καὶ Κύριον ἔλεγε καὶ κτίστην γῆς καὶ οὐρανοῦ, δι' οὗ τὸ πᾶν· καὶ ἀνενδεῆ τοῦτον καὶ ἀνόμοιον πάσῃ ὕλῃ προϋτίθει. Αλλ᾽ οὐδέ τινι ἄλλῳ θεραπεύεται ἢ τοῖς τῶν ἀγαθῶν 357 ἔργοις καὶ τῇ ἐπιγνώσει τῆς ἀληθείας· καὶ τὰ μέχρι τοῦδε ἀγνοήματα δι' ἡμῶν παρορᾷν λέγει, τοῦ λοιποῦ δὲ μετανοεῖν, καὶ λόγοις εἴκειν πίστεως. Ὡς καὶ τὸ κρίνειν ἐκεῖθεν εἰληφώς ἐστιν. Οὗτός ἐστιν Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς, ὅς, δι' ἔργων θεοπρεπῶν Θεὸς τέλειος καὶ τέλειος ἄνθρωπος, πλὴν ἁμαρτίας, ἀναφανεὶς, ὑπὲρ ἁπάντων ἐσταύρωται, καὶ ἐκ νεκρῶν ἀνέστη, καὶ πάντων ὁρώντων, πρὸς τὸν οἰκεῖον Πατέρα ἀνελήφθη τὴν τῶν ὅλων Θεόν. Καὶ τισὶ μὲν ἀνάστασιν ἀκηκούσι χλεύη τὸ πρᾶγμα ἐδόκει· τινὲς δὲ αὐτῷ πείσαντες εἴποντο, μεθ᾽ ὧν καὶ ὁ ᾿Αρειοπαγίτης Διο νύσιος ἦν, εἷς ἂν τῶν σοφῶν ἐκείνων καὶ ἐκκρίτων ἀνδρῶν. Ἐπὶ τόσον δὲ αὐτῷ τὰ τῆς πίστεως, ὡς μὴ μόνον τοῦ θείου καταξιωθῆναι λουτροῦ, ἀλλὰ καὶ διὰ χει βῶν Παύλου ᾿Αθηνῶν προχειρισθῆναι ἐπίσκοπον, καὶ ὑπερφυῶν χαρισμάτων ἀξιωθῆναι, καὶ τῷ θείῳ συγγενέσθαι Ἱεροθέῳ, οἷς ὁ Παῦλος ὅσα καὶ συνείσατο εἰς τὸν τρίτον ἀρθεὶς οὐρανὸν καὶ εἰς τὸν παράδεισον, κατεπίστευσε, περί τε τῆς θεολογίας καὶ περὶ τῆς οὐ ρανίου ἱεραρχίας τε καὶ διακοσμήσεως, ἃ ἐς ὕστερον καὶ γραφῇ παρεδόθη. Διονύσιος δὲ, τὸν λόγον τῆς εὐ σεβείας λαμπρῶς παῤῥησιασάμενος, ἐπὶ πολλοῖς ἔτεσι κατὰ τὴν ἑσπέραν δοξάσας Χριστὸν, εἰς βαθὺ γῆρας ἥκων, καὶ τῷ ὑπὲρ αὐτοῦ μαρτυρίῳ κατε κοσμήθη. Φασὶ δὲ αὐτὸν, τὴν κάραν ξίφει διακοπεῖσαν ἀνὰ χεῖρας λαβόντα, ἐπὶ μίλια δύο ὁδοῦσαι ἐκεῖσε δὲ γυναικὶ ἐντυχόντα, παραθέσθαι ταύτην απ τῇ. Οσα γε μὴν συνεγράψατο θεωρίᾳ, καὶ νοήμασι

VITA, EX NICEPHORO. VITA S. DIONYSII AREOPAGITÆ Ex libro nt Nicephori. Græce et Latine primus edidit Petrus Lansselius, Svc. Jesu presbyter. Καὶ Παῦλος ἄχρις ᾿Αθηνῶν ἐπορεύετο. Εἰδώλοις δὲ Et Paulus Athenas usque venit. Eam urbem si σφόδρα τὴν πόλιν ὁρῶν προσανέχουσαν, τοῖς τε ἐκ mulacrorum cultui dedita:n cernens, sermones et τῆς συναγωγῆς διωμιλεῖτο καὶ τοῖς ἐκεῖσε φιλοσό cum eis qui ex synagoga erant Judæis, et cum φοις, τοῖς ἀπὸ τοῦ Ἐπικούρου καὶ τῆς Στοᾶς. Οἷς philosophis epicuris simul et stoicis confert. δὴ καὶ ὡς σπερμολόγος καὶ ξένων δαιμονίων κατο quibus tanquam seminiverbius seu inanium verboαγγελεύς περιύβριστο· καὶ δῆτα εἴσω χειρῶν θέ- rum sator, et peregrinorum deorum annuntiator, μενοι, ἐπὶ τὸ παρ' αὐτοῖς μέγιστον δικαστήριον conviciis graviter exagitatur: et comprehensus in ἄγουσιν, ᾧ Αρειος πάγος ὄνομα, καὶ τῷ συνεδρίῳ supremum ibi judicium, Areopagum, seu Martis τῶν δικαστῶν παραστήσαντες, (εννέα δὲ ἦσαν οὗτοι, vicum nominant, producitur, atque ad judicum σοφίᾳ καὶ γένει καὶ πλούτῳ τῶν ἄλλων πάντων subsellia sistitur. Novem ii erant, sapientia, virὑπερφέρειν δοκοῦντες· ἐπὶ τῶν δικαστικῶν θρόνων tute, genere et opibus omnibus aliis præstantiores ἀριστίνδην ἐξειλεγμένοι προὐκάθηντο. Τῶν ἐν μέσῳ habiti, et ad judicum munus obeundum, prout γενόμενος, τὴν δεισιδαιμονίαν ἐκείνων ήγγελλε, καὶ quisque eorum visus est optimus ad tribunal lecti. τοῦ παρ' ἐκείνοις νεώ, ὃς Αγνώστῳ Θεῷ ἀνέκειτο, In medio horum consistens, superstitionem eorumı τούτου εἶναι ἀπόστολον ἔπειθεν· ἦν καὶ Κύριον ἔλεγε aræque ejus quæ apud eos Ignoto Deo consecrata καὶ κτίστην γῆς καὶ οὐρανοῦ, δι' οὗ τὸ πᾶν· καὶ erat, annuntiat: seque ejus apostolum et legatum ἀνενδεῆ τοῦτον καὶ ἀνόμοιον πάσῃ ὕλῃ προϋτίθει. esse asserit, quem et Dominum et creatorem cœli Αλλ᾽ οὐδέ τινι ἄλλῳ θεραπεύεται ἢ τοῖς τῶν ἀγαθῶν et terræ, quod scilicet per eum 357 consistant ἔργοις καὶ τῇ ἐπιγνώσει τῆς ἀληθείας· καὶ τὰ μέχρι omnia, ipseque nullius rei indigens, nulli omnium τοῦδε ἀγνοήματα δι' ἡμῶν παρορᾷν λέγει, τοῦ λοιποῦ materiæ similis sit, laudat. Hi insuper addens δὲ μετανοεῖν, καὶ λόγοις εἴκειν πίστεως. Ὡς καὶ τὸ nulla eum alia re quam piis bonorum operibus, et κρίνειν ἐκεῖθεν εἰληφώς ἐστιν. Οὗτός ἐστιν Ἰησοῦς veritatis cognitione coli: et peccata quidem, per ὁ Χριστὸς, ὅς, δι' ἔργων θεοπρεπῶν Θεὸς τέλειος καὶ ignorantiam hucusque a nobis commissa eum disτέλειος ἄνθρωπος, πλὴν ἁμαρτίας, ἀναφανεὶς, ὑπὲρ simulare, atque remittere, de cætero autem resiἁπάντων ἐσταύρωται, καὶ ἐκ νεκρῶν ἀνέστη, καὶ piscendum, et verbis fidei cedendum esse. Ac judiπάντων ὁρώντων, πρὸς τὸν οἰκεῖον Πατέρα ἀνελή candi quoque eum potestatem propterea recepisse φθη τὴν τῶν ὅλων Θεόν. Καὶ τισὶ μὲν ἀνάστασιν dicit, ipsum scilicet Jesum Christum, qui divinis ἀκηκούσι χλεύη τὸ πρᾶγμα ἐδόκει· τινὲς δὲ αὐτῷ prorsus factis et operibus Deus perfectus (citra πείσαντες εἴποντο, μεθ᾽ ὧν καὶ ὁ ᾿Αρειοπαγίτης Διο tamen peccatum) homo declaratus pro omnibus νύσιος ἦν, εἷς ἂν τῶν σοφῶν ἐκείνων καὶ ἐκκρίτων crucifixus sit, et a mortuis resurrexit omnibusque ἀνδρῶν. spectantibus ad suum in cœlum redierit Patrem, rerum universarum Deum. Quibusdam itaque, quod resurrectionem ab eo audirent, res tota ludibrium et fabula videtur. Quidam autem, verbis ejus credentes, cum sectantur. In quibus et Dionysius Areopagita ille fuit, unus ex sapientibus illis et delectis viris. Ἐπὶ τόσον δὲ αὐτῷ τὰ τῆς πίστεως, ὡς μὴ μόνον τοῦ θείου καταξιωθῆναι λουτροῦ, ἀλλὰ καὶ διὰ χει βῶν Παύλου ᾿Αθηνῶν προχειρισθῆναι ἐπίσκοπον, καὶ ὑπερφυῶν χαρισμάτων ἀξιωθῆναι, καὶ τῷ θείῳ συγγενέσθαι Ἱεροθέῳ, οἷς ὁ Παῦλος ὅσα καὶ συνείσατο εἰς τὸν τρίτον ἀρθεὶς οὐρανὸν καὶ εἰς τὸν παράδεισον, κατεπίστευσε, περί τε τῆς θεολογίας καὶ περὶ τῆς οὐρανίου ἱεραρχίας τε καὶ διακοσμήσεως, ἃ ἐς ὕστερον καὶ γραφῇ παρεδόθη. Διονύσιος δὲ, τὸν λόγον τῆς εὐσεβείας λαμπρῶς παῤῥησιασάμενος, ἐπὶ πολλοῖς ἔτεσι κατὰ τὴν ἑσπέραν δοξάσας Χριστὸν, εἰς βαθὺ γῆρας ἥκων, καὶ τῷ ὑπὲρ αὐτοῦ μαρτυρίῳ κατεκοσμήθη. Φασὶ δὲ αὐτὸν, τὴν κάραν ξίφει διακοπεί σαν ἀνὰ χεῖρας λαβόντα, ἐπὶ μίλια δύο ὁδοῦσαι· ἐκεῖσε δὲ γυναικὶ ἐντυχόντα, παραθέσθαι ταύτην απ τῇ. Οσα γε μὴν συνεγράψατο θεωρίᾳ, καὶ νοήμασι Tanta autem fuit in Christum fide, ut non modo dignus divino lavacro esset, sed etiam ipsius Pauli manibus Atheniensium constitueretur episcopus, mirificis prorsus atque divinis charismatibus et donis polleret, viveret etiam familiarius cum divino viro Hierotheo: quorum utrique res summas Paulus, ut eas in tertium usque coelum et paradisumn ipsum raptus didicerat, concredidit, et de theolo gin, Deique verbi ratione scilicet, nec non calesti hierarchia rerumque coelestium absolutissima dispositione atque ordinatione, quas res postea etiam in scripta retulit. Dionysius porro, verbum pietatis verique cultus magnifice prædicando, magna usus est libertate, multosque annos in partibus occidentalibus Christum glorificans, ad multam pervenit senectutem. et pro ipso martyrii corona est coho-

col. 615–616page 20 of 262

PG 4:615ἀνθρώπους ἐφάνησαν, τοῦτον ἔχουσι τὸν τρόπον Πρῶτον μὲν Περὶ θείων ὀνομάτων λόγον συντάττει ἐν ᾧ ἕτερα κεφάλαια ὑποτέτακται ἄχρι τῶν ρ' προ ϊόντα θεοσοφίας μεστά. Δεύτερος αὐτῷ συντέτακται Περὶ τῆς οὐρανίου ἱεραρχίας ἔχων ἐπιγραφὴν κεφά λαια ιε' προβαλλόμενος· τρίτος ἐπὶ τούτοις ὁ Περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας ἐν κεφαλαίοις ἑπτά τέταρτος ὁ Περὶ μυστικῆς θεολογίας ἐν κεφαλαίοις ε. Καὶ ἐπιστολαὶ δέκα, ὧν ἡ τελευταία τῷ ἐπιστηθίῳ καὶ εὐαγγελιστῇ Ἰωάννῃ ἐστάλη. Ταῦτα μὲν τὰ ἐς δεῦρο ἡμῖν ἐμφερόμενα. Ὁ δ' αὐτὸς καὶ ἑτέρων αὐτοῦ πρα γματειῶν μνήμην ποιεῖται, ὧν μία αἱ παρ' αὐτῷ Θεο λογικαὶ ὑποτυπώσεις ὀνομασθεῖσαι, ἤ τε Συμβολικῇ θεολογία· ἑτέρα ἡ Περὶ τῶν ἀγγελικῶν ίδιο καὶ φράσει ἐξόχῳ πάντη, καὶ ἀμιγεῖ ταῖς, ὅσαι κατ' τήτων καὶ τάξεων, ἥ τε Περὶ ψυχῆς αὐτῷ πρα γματεία· ἑτέρα ἡ Περὶ δικαίου καὶ θείου δικαιωτηρίου, καὶ ἡ Περὶ τῶν θείων ὕμνων ἑτέρα· καὶ ἄλλη Περὶ νοητῶν τε καὶ αἰσθητῶν. Αἱ δὴ πραγματ τεῖαι παντάπασιν αθεώρητοι, καθάπαξ μήθ' ἡμῖν, μή τε τοῖς πρὸ ἡμῶν γνωρισθεῖσαι.

ἀνθρώπους ἐφάνησαν, τοῦτον ἔχουσι τὸν τρόπον· Πρῶτον μὲν Περὶ θείων ὀνομάτων λόγον συντάττει· ἐν ᾧ ἕτερα κεφάλαια ὑποτέτακται ἄχρι τῶν ρ' προ ϊόντα θεοσοφίας μεστά. Δεύτερος αὐτῷ συντέτακται Περὶ τῆς οὐρανίου ἱεραρχίας ἔχων ἐπιγραφὴν κεφά λαια ιε' προβαλλόμενος· τρίτος ἐπὶ τούτοις ὁ Περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας ἐν κεφαλαίοις ἑπτά· τέταρτος ὁ Περὶ μυστικῆς θεολογίας ἐν κεφαλαίοις ε. Καὶ ἐπιστολαὶ δέκα, ὧν ἡ τελευταία τῷ ἐπιστηθίῳ καὶ εὐαγγελιστῇ Ἰωάννῃ ἐστάλη. Ταῦτα μὲν τὰ ἐς δεῦρο ἡμῖν ἐμφερόμενα. Ὁ δ' αὐτὸς καὶ ἑτέρων αὐτοῦ πραγματειῶν μνήμην ποιεῖται, ὧν μία αἱ παρ' αὐτῷ Θεολογικαὶ ὑποτυπώσεις ὀνομασθεῖσαι, ἤ τε Συμβολι κὴ θεολογία· ἑτέρα ἡ Περὶ τῶν ἀγγελικῶν ίδιοnestatus. Ferunt autem eum, caput suum, quod καὶ φράσει ἐξόχῳ πάντη, καὶ ἀμιγεῖ ταῖς, ὅσαι κατ' gladio resectum fuerat, in manibus gerentem ad duo millia passuum tulisse: ibique id, in quam inciderat, mulieri tanquam depositum tradidisse. Quæ autem ille scripta, sublimi rerum divinarum contemplatione, sententiis et elocutione admiranda prorsus et excellentia, longeque ab iis quæ pro hominum captu edita sunt, dissita, composuerit, sic se habent: Primum quidem opus De divinis nominibus conscripsit, tredecim capitibus: in quo ad centum quoque alia capita sunt adjecta divinæ sapientiæ plena. Secundus ab eo liber scriptus est, cui 358 titulum fecit De calesti hierarchia, capita habens quindecim. Tertius De ecclesiastica hierarchia, capitum septem. Quartus De arcana seu mystica theologia, quinque capitum. Reliquit etiam epi· τήτων καὶ τάξεων, ἥ τε Περὶ ψυχῆς αὐτῷ πρα γματεία· ἑτέρα ἡ Περὶ δικαίου καὶ θείου δικαιω τηρίου, καὶ ἡ Περὶ τῶν θείων ὕμνων ἑτέρα· καὶ ἄλλη Περὶ νοητῶν τε καὶ αἰσθητῶν. Αἱ δὴ πραγματ τεῖαι παντάπασιν αθεώρητοι, καθάπαξ μήθ' ἡμῖν, μή τε τοῖς πρὸ ἡμῶν γνωρισθεῖσαι. stolas decem, quarum postrema evangelista Joanmi, qui supra pectus Domini recubuit, est scripta. Atque hæc quidem ejus scripta hodie quoque circumferuntur. Ipse autem aliarum quoque lucubrationum suarum mentionem facit, quales sunt quæ ab eo Theologica dispositiones sunt nominatæ. Item Symbolica Theologia, præterea De Angelicis proprietatibus et ordinibus. Commentarius De anima; De justo et divino judicio; De divinis hymnis. Item De iis quæ vel intelligentia vel sensu deprehenduntur. Commentarii autem isti omnino visi non sunt neque nobis, neque iis qui ante nos fuerunt, cogniti. Intellige de sex primis capitibus in centum sectiones divisis, sicut monet ms. Dionysian. Ad me quoque Romna perscriptumn est, nec in Vaticana Bibliotheca nec uspiam alia reperiti scripta S. Dionysii. ALOYSIUS EPISCOPUS VERONENSIS CANDIDO LECTORI. Præter ea quæ te ad sacrarum litterarum studia ardenter capessenda, et ad gravissima quæque pro Christi amore toleranda, in hac magni Dionysii Areopagita Vita alacriorem reddent, hæc insuper cognitu dignissima invenies. Primum quod ab antiquo tempore a patribus dici filiis solet, omnes videlicet sancios apostolos requiei sanctissimæ Genitricis Dei adfuisse, ejusque nobilissimum funus propriis manibus curasse, hoc ipsum, quod, ut frequentissime, ita etiam veracissime dicitur in hac historia manifestissime comprobari. Secundum illud, tria hæc præclarissima volumina quibus sanctæ Ecclesiæ dogmata potissimum defenduntur, nempe De cœlesti necnon ecclesiastica hierarchia, ac De divinis nominibus, ab hoc sanctissimo doctissimoque viro, sunctorum apostolorum contemporaneo, fuisse edita, quod a sceleratis quibusdam, qui nunc cœlum terramque movere conuntur, impudentissime negatur. Sed perditi homines, et a Deo alieni, quid non effatiunt. Vitæ hujus divinissimi Patris auctor est Michael Syngelus, presbyter Hierosolymitanus, pervetustus scriptor, ut Suidas Gracus auctor asserit in Vita quam et ipse ejusdem sancti scribit, quamque infra legere poles, ui sic celeberrimus Antistes ter (imo nunc septies) in hoc libro describatur, ne is alicubi suis laudibus defraudetur. Eloquium scriptoris est perobscurum, seu quod ab ipsius magni Dionysii stylo magnopere non recedat. Verum translator vir pius et doctus quantam potuit operam adhibuit, ut is clarior et cultior redderetur. Græcum exemplar Lutetiæ excusum ubi sanctus pro Dei amore occubuit, Nicolaus Balserisius, presbyter Boneniensis, vir probus, olim bonæ memoriæ Joannis Matthæi episcopi, viri celeberrimi et sanctissimi, qui huic Ecclesiæ paulo ante me dignissime præfuit, amanuensis superioribus mensibus donavit mihi, quod cum nunquam translatum comperissem, illico per Basilium Millanium, meum dilectissimum fratrem, in lucem edendum curari. Vale, et hos nostros labores tuis apud Deum orationibus fore.

col. 617–618page 21 of 262

PG 4:617ΜΙΧΑΗΛ ΣΥΓΓΕΛΟΥ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ ΕΓΚΩΜΙΟΝ ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ ΔΙΟΝΥΣΙΟΝ Ουρανίαν ὄντως καὶ θείαν ἔδει παρεῖναι γλῶτταν τῶν θεοπέμπτων καὶ πυρίνων γλωττῶν ἐκείνων, οίαι τοῖς αὐτόπταις τοῦ λόγου καὶ ὑπηρέταις διανενέμηνται, καὶ φωνὴν ἀγγελικὴν, τῷ ἐγκωμιάζειν ἐθέλοντι Διονύσιον τὸν θεοφάντορα, τὸν τῆς πάντα θεωμένης καὶ ἀγαθότητι παντελεῖ πάντα περιθεούσης καὶ συν εχούσης Θεότητος, τῆς ἐν τῇ ὑπερουσίῳ καὶ ὑπερ θέῳ, καὶ ὑπεραγάθω Τριάδι προσκυνουμένης καὶ λα τρευομένης ὑμνήτορα· τὸν τῶν θεωνυμιῶν καὶ τῶν ἀποῤῥήτων θεϊκών μυστηρίων θεολογώτατον υφηγή τορα· τὴν τῆς οὐρανίας ἱεραρχίας ἐξηγητὴν, καὶ τῶν οὐρανίων νοερών στρατευμάτων ἐπαινέτην καὶ διακο σμήτορα, καὶ τὸν τῶν ἐκκλησιαστικῶν διακοσμήσεων, ἱεραρχικῆς τε καὶ προηγεσίας, καὶ ἱεροτελεστίας, καὶ τελεταρχίας, καὶ πάσης Χριστιανῶν θεοσοφίας καὶ ὡραιότητος μύστην καὶ μυσταγωγὸν καὶ ἐκβ φάντορα· τὸν διὰ καθαρότητα βίου, καὶ παντοίας ἀρετῆς τελειότητα, πρὸς Παύλου τοῦ θεσπεσίου τῶν ὀφθέντων αὐτῷ καὶ ἐνηχηθέντων εἰς τρίτον οὐρανὸν ἁρπαγέντι θεαμάτων καὶ ἀκουσμάτων ἐμπεπιστευμένον τὴν μύησιν· τὸν τοῦ ἀποστολικοῦ χοροῦ συνη λικιώτην καὶ συνόμιλον, καὶ κατὰ τοὺς ἱεροὺς ἀγῶ νας ἐφάμιλλον· τὸν ἐν ἱεράρχαις πανιερώτατον, καὶ ἐν μάρτυσι λαμπρότατον, καὶ ἐν θεολόγοις θεοσοφώ τατον, καὶ ἐν διδασκάλοις, φωτιστικώτατον. Οθεν, ὦ θεῖον ἱεράτευμα, καὶ ἔθνος ἅγιον, καὶ θεόλεκτον σύστημα, δέδοικα μὴ τοῖς τοῦ τοιούτου μεγάλου φωτ στῆρος ἐγχειρῶν ἐγκωμίοις, θράσους γραφὴν ἀπενέγ χωμαι· οὐδὲ γὰρ ἂν, εἰ πᾶσαι συνέλθοιεν ὁμοῦ αἱ τῶν τπιτε γεγονότων ῥητόρων ευγλωττίαι, δύναιντο τῆς ἀκρότητος ἐφικέσθαι τῶν κατ᾽ ἀξίαν ἐπαίνων τοῦ εὐφημουμένου θεοῤῥήμονος· μή τί γε τὸ τῆς ἐμῆς δια νοίας περὶ τοὺς λόγους αδρανές. Αλλ' οὖν τῇ προτροπὴ τῆς ὑμετέρας ἀγάπης καὶ πίστεως εἴχων, τῷ Θεῷ, καὶ τῷ ἁγίῳ, καὶ ὑμῖν προσοίσω τὸ κατὰ δύνα μιν· καὶ γὰρ εἰ ηττηθείην τῶν προσηκόντων έγκυ μίων τοῖς τοῦ ἐγκωμιαζομένου πλεονεκτήμασι καὶ

ΜΙΧΑΗΛ ΣΥΓΓΕΛΟΥ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ ΕΓΚΩΜΙΟΝ ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ ΔΙΟΝΥΣΙΟΝ MICHAELIS SYNGELI PRESBYTERI HIEROSOLYMITANI ENCOMIUM BEATI DIONYSII AREOPAGITÆ Per Basilium Millanium Casinatem monachum Latinitate donatum atque ab eodem Petro Lansselio pluribus in locis castigatum. 359 Caelestem prorsus atque divinam linguam, eamque ex illis quæ igneæ ac cœlitus a Deo missæ fuere cujusmodi Filii Dei spectatoribus ac ministris dispertitæ sunt, et angelicam vocem suppetere illi oporteret, qui de divinis præconis Dionysii laudibus sit dicturus qui omnia contuentis, singularisque seu perfectissima benignitate circum omnia cursantis ac continentis divinitatis, quæ in Trinitate, quæ summa divinitas est, quæque substantiam onineur ac bonitatem antecellit, adoratur et colitur, laudator fuit. Qui Dei appellationum et ineffabilium divinorun mysteriorum sapientissimum egit interpretem; qui de sacro calesti principatu disseruit, ac divinas coelestis militiæ mentes summis laudibus exornavit. Qui Ecclesiasticorum ordinum sacrique Ουρανίαν ὄντως καὶ θείαν ἔδει παρεῖναι γλῶτταν τῶν θεοπέμπτων καὶ πυρίνων γλωττῶν ἐκείνων, οίαι τοῖς αὐτόπταις τοῦ λόγου καὶ ὑπηρέταις διανενέμην ται, καὶ φωνὴν ἀγγελικὴν, τῷ ἐγκωμιάζειν ἐθέλοντι Διονύσιον τὸν θεοφάντορα, τὸν τῆς πάντα θεωμένης καὶ ἀγαθότητι παντελεῖ πάντα περιθεούσης καὶ συν εχούσης Θεότητος, τῆς ἐν τῇ ὑπερουσίῳ καὶ ὑπερθέῳ, καὶ ὑπεραγάθω Τριάδι προσκυνουμένης καὶ λατρευομένης ὑμνήτορα· τὸν τῶν θεωνυμιῶν καὶ τῶν ἀποῤῥήτων θεϊκών μυστηρίων θεολογώτατον υφηγή τορα· τὴν τῆς οὐρανίας ἱεραρχίας ἐξηγητὴν, καὶ τῶν οὐρανίων νοερών στρατευμάτων ἐπαινέτην καὶ διακο σμήτορα, καὶ τὸν τῶν ἐκκλησιαστικῶν διακοσμή σεών, ἱεραρχικῆς τε καὶ προηγεσίας, καὶ ἱεροτελε στίας, καὶ τελεταρχίας, καὶ πάσης Χριστιανῶν θεοσοφίας καὶ ὡραιότητος μύστην καὶ μυσταγωγὸν καὶ ἐκ- β magistratus, et cum divini sacrificii, tum cæremoφάντορα· τὸν διὰ καθαρότητα βίου, καὶ παντοίας ἀρετῆς τελειότητα, πρὸς Παύλου τοῦ θεσπεσίου τῶν ὀφθέντων αὐτῷ καὶ ἐνηχηθέντων εἰς τρίτον οὐρανὸν ἁρπαγέντι θεαμάτων καὶ ἀκουσμάτων εμπεπιστευ μένον τὴν μύησιν· τὸν τοῦ ἀποστολικοῦ χοροῦ συνηλικιώτην καὶ συνόμιλον, καὶ κατὰ τοὺς ἱεροὺς ἀγῶνας ἐφάμιλλον· τὸν ἐν ἱεράρχαις πανιερώτατον, καὶ ἐν μάρτυσι λαμπρότατον, καὶ ἐν θεολόγοις θεοσοφώτατον, καὶ ἐν διδασκάλοις, φωτιστικώτατον. Οθεν, ὦ θεῖον ἱεράτευμα, καὶ ἔθνος ἅγιον, καὶ θεόλεκτον σύστημα, δέδοικα μὴ τοῖς τοῦ τοιούτου μεγάλου φωτ στῆρος ἐγχειρῶν ἐγκωμίοις, θράσους γραφὴν ἀπενέγχωμαι· οὐδὲ γὰρ ἂν, εἰ πᾶσαι συνέλθοιεν ὁμοῦ αἱ τῶν τπιτε γεγονότων ῥητόρων ευγλωττίαι, δύναιντο τῆς ἀκρότητος ἐφικέσθαι τῶν κατ᾽ ἀξίαν ἐπαίνων τοῦ εὐφημουμένου θεοῤῥήμονος· μή τί γε τὸ τῆς ἐμῆς διανοίας περὶ τοὺς λόγους αδρανές. Αλλ' οὖν τῇ προτρο πῇ τῆς ὑμετέρας ἀγάπης καὶ πίστεως εἴχων, τῷ Θεῷ, καὶ τῷ ἁγίῳ, καὶ ὑμῖν προσοίσω τὸ κατὰ δύναμιν· καὶ γὰρ εἰ ηττηθείην τῶν προσηκόντων έγκυ μίων τοῖς τοῦ ἐγκωμιαζομένου πλεονεκτήμασι καὶ PATROL. GR. IV. niarum ac omnis divinæ Christianorum sapientiæ atque decoris doctor, dux et explanator fuit. Qui puritate vitæ ac omnigenæ virtutis excellentia concreditum sibi a divo Paulo mysterium eorum, quæ in tertium ipse cœlum raptus viderat, ac audiverat accepit. Qui apostolorum cœtui tempore æqualis, fami liaritate junctus, atque in sacris certaminibus socius et auxiliator fuit; qui inter præsules sacratissinius, inter martyres clarissimus, divinarum rerum inter theologos callentissimus, magistros omnes doctrina claritudine superavit. Quocirca sacer confessus, geus sancta, concio Deo dicata, vereor ne magni hujusce luminis laudes dicere aggressus, temeritatis crimen incurram. 360 Neque enim si omnis omnium quotquot unquam fuere rhetorum vis ac dicendi facultas huc simul adesset, hujus viri divina eloquentia præditi, cujus laudes nobis proposuimus sunmam laudum attingere nedum ingenii mei ad eloquendum imbecillitas pro dignitate assequi posset: verumtamen vobis morem gerens, qui me (quæ vestra charitas est, et in Deum fides) ad hoc hor20

col. 619–620page 22 of 262

PG 4:619προτερήμασι καὶ ἀριστεύμασι, χαίρω λίαν ἡττώμενος· οὐ γὰρ ἐλάττωμα τῷ ἐπαινουμένῳ τὸ τοῦ ἐπαι νοῦντος ἐν ταῖς τῆς ἐγκωμιαστικῆς φράσεως ἁρμονίαις ήττημα. Πόθεν τοιγαροῦν τῆς εὐφημίας άρξομαι; Τοῖς θε σμοῖς τῶν ῥητορικῶν ἐγκωμίων χρήσομαι, ἐκ τῶν χαμαὶ ἐρχομένων, καὶ διαλυομένων, καὶ ἄλλοθεν ἄλλῃ μεταπιπτόντων, καὶ φθειρομένων· γένους φημὶ καὶ πατρίδος, καὶ πλούτου, καὶ κοσμικῆς δόξης, καὶ φαντασίας, τῷ τούτων ἁπάντων ὑψηλοτέρῳ καὶ κρείττονι κλέους εὐπαροίστου, καὶ καυχήσεως ἀνθρωπίνης ὑποθέσεις ερανιζόμενος; ἢ μᾶλλον ἀπὸ τῶν ἀφθίτων, καὶ ὡς ἀληθῶς μακαρίων, καὶ διαιωνιζόντων αὐχημά των, ἃ διὰ τῆς εἰς Χριστὸν τὸν ὄντως ὄντα Θεὸν ἀπὸ τῆς εἰδωλικῆς θρησκείας αρίστης εντροπίας καὶ εὐ αγγελικῆς ἀγωγῆς, καὶ ἀθλητικῆς ἀγωνίας ἤρατο; Τί γὰρ εἰς εὔκλειαν ἀληθῆ συνεισοίσει γενεαλογία το νέων χαμερπῶν, καὶ περὶ τὴν ἰλὺν ἐλυσπωμένων, καὶ μάλιστα δεισιδαιμόνων, τῷ τῆς υἱοθεσίας τοῦ παμβασιλέως Θεοῦ κατηξιωμένῳ, καὶ τοῖς οὐρανίοις ἀγγελι χοῖς συνηριθμημένῳ τάγμασι, καὶ τοῖς περὶ Πέτρον καὶ Παῦλον θεοκήρυξιν, ἅμα τὴν ἱεραρχικὴν καὶ ἀποστολικὴν περικειμένῳ φαιδρότητα, και τῆς μαχα ριωτάτης γενεᾶς ἐκείνης γεγενημένῳ, καὶ τῷ τοῦ μαρτυρίου συνεστεμμένῳ διαδήματι; "Η τίνα περιφάνειαν πατρὶς ἱππήλατος καὶ μηλοτρόφος, καὶ πεδίοις, καὶ ὄρεσι, καὶ νάπαις, καὶ φάραγξι περιεστοιχισμένη, καὶ λειμῶσι, καὶ ἄλσεσι, καὶ παντοδαποῖς δένδροις, καὶ φυτοῖς πεπυκνωμένη, καὶ θαλαττίοις λιμέσι πε ρικυκλουμένη, καὶ ποταμοῖς, καὶ πηγαῖς, καὶ λίμναις περιῤῥεομένη, καὶ μεγέθει κεκαλλωπισμένη, καὶ τῶν δειμαμένων τοὺς τύμβους θαῦμα τοῖς παροῦσι προ βαλλομένη, παρέξεται τῷ τὴν ἄνω Ἱερουσαλὴμ πόλιν κεκτημένῳ, ἧς ἐν χειρὶ Κυρίου τὰ τείχη ἐζωγράφηται, καὶ ἔνθα πάντων εὐφραινομένων ἡ κατοικία ηχός τε ἑορταζόντων, καὶ φωνὴ ἀγαλλιάσεως; Πλὴν, εἰ καὶ ἡμῖν ἐν προοιμίοις ταύτὶ λέλεκται, τὸν παμμακάριστον κρίνουσι τῶν ὑπερκοσμίων εἶναί τινα, καὶ τῶν γηΐνων ἀπῳκισμένων, ἀλλ᾽ οὔτε γεννητόρων ἀσήμων τις ἦν, οὔτε τὴν ἐνεγκαμένην εἶχεν ἀφανῆ, οὔτε μὲν ἄστεος εὐτελοῦς ὑπῆρχε πολίτης. Ποῖον γὰρ τῆς οἱ κουμένης μέρος οὐκ ἀκηκόει τὸ τῆς Ἑλλάδος περι φανές; ἢ τίς τὰς ᾿Αθήνας ἀγνοεῖ τὸ τῆς Ἑλλάδος εξ χος, τὸ περίπυστον καὶ παναοίδιμον ἄστυ, τὸ τῶν φι λοσόφων διαιτητήριον, καὶ τῶν ἐπὶ λόγῳ μέγα βου μένων γυμναστήριόν τε καὶ παιδευτήριον; ὅθεν διονύσιος οὗτος ὁρμᾶτο, καὶ οὗ διασημότατος προηγέτης, καὶ τῶν ἐν ᾿Αρείω πάγω δικαστῶν ἐχρημάτιζε προβ χων καὶ πρόκριτος, ὧν τὸ τοῦ γένους περίοπτον καὶ μεγαλόδοξον τοῖς τῶν Ατθίδων συγγραφεῦσιν, Ανδροτίωνι καὶ Φιλοχόρῳ, κατὰ πλάτος ἱστόρηται. Αφ᾽ ὧν ἔστι τε καὶ τεκμήρασθαι καὶ τὸ τῶν προ γόνων αὐτοῦ πρωτεῖον, καὶ ἔντιμον καὶ διαβόητον οὐ γὰρ ἂν παρ' Αθηναίοις τοῖς ἀγερώχοις εἰς ἀρχὴν

tauimi, Deo, viro sancto, itemque vobis quidquid προτερήμασι καὶ ἀριστεύμασι, χαίρω λίαν ηττωμε potero, lubens præstabo. Nam si me laudati istius viri laudum, quæ illi congruent ubertate, magnitudine atque præstantia superari contigerit, vinci nie νος· οὐ γὰρ ἐλάττωμα τῷ ἐπαινουμένῳ τὸ τοῦ ἐπαι νοῦντος ἐν ταῖς τῆς ἐγκωμιαστικῆς φράσεως ἁρμονίαις ήττημα. libenter patiar. Neque enim ullum ei qui laudatur damnum infertur, si qui hunc ipsum laudat, ornamentis et apparatu laudandi generis superetur. Unde igitur laudis principium sumam? Rhetoruune in scribendis laudibus præceptis utar (quæ ab iis, quæ humi repunt, labuntur, ac subinde aliter immutantur et intereunt, ut sunt genus, patria, divitiæ mundi hujus, gloria et ambitio, peti solent), dum illius qui his omnibus sublimior est, et qualibet nimium mutabili fama ac humana gloria major, laudes corrogo? An ab incorruptis potius ac vere beatis, ac per sæcula duraturis laudibus ordiemur, quas ile ex quo a simulacrorum cultu desivit, ob insignem erga Christum verum procul dubio Deum animi propensionem, morumque probitatem, ac Evangelicam institutionem, nec non luctæ labores retulit, quam enim terrenorum parentum, qui luteis rebus cum primisque superstitionibus sint involuti, natales ad veram gloriam accessionem illi facient, qui ab omnium Rege Deo adoptione sit dignus habitus, et in cœlestes Angelorum ordines cooptatus? et una cum Dei præconibus Petro et Paulo sacro imperio et apostolica pulchritudine sit convestitus, simulque beatissima illa nativitate progenitus, ac martyrii gloria circumdatus? An patria equis oviInsque referta, campis, montibus, saltibus, valliLusque circummunita: pratis item, nemoribus ac quolibet arborum atque plantarum genere constipaLa; et maritimis portubus circumcincta, fluminibus, praeterea fontibus, stagnis circumfluens, magnitudine demum adificiorum, ac pulchritudine prædita; quæque sepulcra eorum, qui hanc construxerint, uti miraculum, prætereuntibus obtendit, splendoren illi aliquem afferet, qui jam sit cœlestem Jerusalem assecutus; cujus muri manu Domini 361 picti sunt, ubi omnium lætantium est domicilium, celebres conventus agentium sonus, et una vox est exsultationis. Atqui licet hæc nobis in exordio dicta sint, nimirum beatissimum virum unum aliquem e cœlitibus qui ex hac vita migrarunt, esse statuentibus, non idcirco tamen parentum ejus aliquis obscurus fuit, neque patriam non illustrem habuit, sed ne gnobili quidem civitate oriundus civis exstitit. Quæ est euim orbis terræ pars quæ non Græciæ claritatem audierit? ut Athenas Græciæ gloriam celebratam, ac ubique decantatam civitatem, philosophorum sedem, atque locum ubi celebres oratores suos exercent et docent, quis ignorat? Unde iste Dionysius ortum accepit, et ubi præses nobilissimus, ac inter Areopagi judices primas obtinens, magistratum honorarius judex agebat, quorum præsentia generis et insignis gloria ab Androtione ac Philochoro Athe niensibus scriptoribus copiose litteris mandata est. Πόθεν τοιγαροῦν τῆς εὐφημίας άρξομαι; Τοῖς θε σμοῖς τῶν ῥητορικῶν ἐγκωμίων χρήσομαι, ἐκ τῶν χαμαὶ ἐρχομένων, καὶ διαλυομένων, καὶ ἄλλοθεν ἄλλῃ μεταπιπτόντων, καὶ φθειρομένων· γένους φημὶ καὶ πατρίδος, καὶ πλούτου, καὶ κοσμικῆς δόξης, καὶ φαντασίας, τῷ τούτων ἁπάντων ὑψηλοτέρῳ καὶ κρείτ τονι κλέους εὐπαροίστου, καὶ καυχήσεως ἀνθρωπίνης ὑποθέσεις ερανιζόμενος; ἢ μᾶλλον ἀπὸ τῶν ἀφθίτων, καὶ ὡς ἀληθῶς μακαρίων, καὶ διαιωνιζόντων αὐχημά των, ἃ διὰ τῆς εἰς Χριστὸν τὸν ὄντως ὄντα Θεὸν ἀπὸ τῆς εἰδωλικῆς θρησκείας αρίστης εντροπίας καὶ εὐ αγγελικῆς ἀγωγῆς, καὶ ἀθλητικῆς ἀγωνίας ἤρατο; Τί γὰρ εἰς εὔκλειαν ἀληθῆ συνεισοίσει γενεαλογία το νέων χαμερπῶν, καὶ περὶ τὴν ἰλὺν ἐλυσπωμένων, καὶ μάλιστα δεισιδαιμόνων, τῷ τῆς υἱοθεσίας τοῦ παμβασι λέως Θεοῦ κατηξιωμένῳ, καὶ τοῖς οὐρανίοις ἀγγελι χοῖς συνηριθμημένῳ τάγμασι, καὶ τοῖς περὶ Πέτρον καὶ Παῦλον θεοκήρυξιν, ἅμα τὴν ἱεραρχικὴν καὶ ἀποστολικὴν περικειμένῳ φαιδρότητα, και τῆς μαχαριωτάτης γενεᾶς ἐκείνης γεγενημένῳ, καὶ τῷ τοῦ μαρτυρίου συνεστεμμένῳ διαδήματι; "Η τίνα περιφά νειαν πατρὶς ἱππήλατος καὶ μηλοτρόφος, καὶ πεδίοις, καὶ ὄρεσι, καὶ νάπαις, καὶ φάραγξι περιεστοιχισμένη, καὶ λειμῶσι, καὶ ἄλσεσι, καὶ παντοδαποῖς δένδροις, καὶ φυτοῖς πεπυκνωμένη, καὶ θαλαττίοις λιμέσι πε ρικυκλουμένη, καὶ ποταμοῖς, καὶ πηγαῖς, καὶ λίμναις περιῤῥεομένη, καὶ μεγέθει κεκαλλωπισμένη, καὶ τῶν δειμαμένων τοὺς τύμβους θαῦμα τοῖς παροῦσι προ βαλλομένη, παρέξεται τῷ τὴν ἄνω Ἱερουσαλὴμ πόλιν κεκτημένῳ, ἧς ἐν χειρὶ Κυρίου τὰ τείχη ἐζωγράφη ται, καὶ ἔνθα πάντων εὐφραινομένων ἡ κατοικία ηχός τε ἑορταζόντων, καὶ φωνὴ ἀγαλλιάσεως; Πλὴν, εἰ καὶ ἡμῖν ἐν προοιμίοις ταύτὶ λέλεκται, τὸν παμμακάρι στον κρίνουσι τῶν ὑπερκοσμίων εἶναί τινα, καὶ τῶν γηΐνων ἀπῳκισμένων, ἀλλ᾽ οὔτε γεννητόρων ἀσήμων τις ἦν, οὔτε τὴν ἐνεγκαμένην εἶχεν ἀφανῆ, οὔτε μὲν ἄστεος εὐτελοῦς ὑπῆρχε πολίτης. Ποῖον γὰρ τῆς οἱκουμένης μέρος οὐκ ἀκηκόει τὸ τῆς Ἑλλάδος περιφανές; ἢ τίς τὰς ᾿Αθήνας ἀγνοεῖ τὸ τῆς Ἑλλάδος εξ χος, τὸ περίπυστον καὶ παναοίδιμον ἄστυ, τὸ τῶν φιλοσόφων διαιτητήριον, καὶ τῶν ἐπὶ λόγῳ μέγα βου μένων γυμναστήριόν τε καὶ παιδευτήριον; ὅθεν Διονύ σιος οὗτος ὁρμᾶτο, καὶ οὗ διασημότατος προηγέτης, καὶ τῶν ἐν ᾿Αρείω πάγω δικαστῶν ἐχρημάτιζε προβ χων καὶ πρόκριτος, ὧν τὸ τοῦ γένους περίοπτον καὶ μεγαλόδοξον τοῖς τῶν Ατθίδων συγγραφεῦσιν, Ανδροτίωνι καὶ Φιλοχόρῳ, κατὰ πλάτος ἱστόρη Hinc etiam est facile conjicere parentes ejus optimates praestabiles, ac virtute clarus fuisse. Neque enim apud Athenienses elatos homines, in tam ται. Αφ᾽ ὧν ἔστι τε καὶ τεκμήρασθαι καὶ τὸ τῶν προγόνων αὐτοῦ πρωτεῖον, καὶ ἔντιμον καὶ διαβόητον οὐ γὰρ ἂν παρ' Αθηναίοις τοῖς ἀγερώχοις εἰς ἀρχὴν

col. 621–622page 23 of 262

PG 4:621προῆκτο τοσαύτην, εἰ μὴ πρὸς τῇ σοφίᾳ καὶ τῇ τῶν φρενῶν εὐκοσμία, σωφροσύνῃ τε καὶ δικαιοσύνῃ, καὶ ἀνδρίᾳ, καὶ τῇ περιβλέπτῳ τοῦ γένους ὑπεροχῇ κατηγλάϊστο· τῷ γὰρ Λουκᾶν τὸν φιλαληθέστατον καὶ σοφώτατον ἐν τῇ τῶν ἀποστολικῶν Πράξεων ἁγίᾳ καὶ πανσόφῳ συγγραφή, περὶ τῶν ᾿Αθή νησι πεπιστευκότων διὰ τῆς κατὰ τὸν Ἄρειον πάγον θεοπνεύστου τοῦ μακαρίου Παύλου διδαχῆς καὶ δημηγορίας διηγούμενον, φάναι κατ' ἐξοχῆς τρόπον, Ἐν οἷς ἦν καὶ Διονύσιος ὁ ᾿Αρεοπαγίτης· ἐναρ γῶς τὸ τοῦ νοεροῦ τοῦδε λαμπτήρος κατά τε γένους ἐπισημότητα, καὶ κατ᾿ ἀρετῆς, καὶ γνώσεως, καὶ σοφίας καὶ ἐλλογιότητος περιουσίαν, ὑπερφερὲς ἀπο δείκνυται. Οὐ γὰρ εἴρηκεν, Ἐν οἷς ἦν ἀνὴρ ἀνο ματι Διονύσιος, ὡς εἴ τινος εἶνεκεν ἀδήλου, ἀλλ᾽, Εν οἷς ἦν καὶ Διονύσιος ὁ ᾿Αρεοπαγίτης, ὑποφαίνων ἐντεῦθεν, ἐν στόμασιν ἁπάντων ᾄδεσθαι τὸν ἄνδρα, καὶ ὀνομαστότατον εἶναι. Καὶ μή τις μὴ μέγα συν τελεῖν οἰέσθω εἰς τὸν τοῦ λόγου σκοπὸν ταυτηνὶ τὴν ἱερὰν βραχυλογίαν· εἰ γὰρ καὶ βραχὺς ὁ λόγος, ἀλλὰ πολὺς ὁ παρ' αὐτοῦ βρύων εἰς εὐφημίαν τούτου τοῦ θαυμαζομένου πλοῦτος. Οὕτω γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεό πτης ἔν τινι τῆς κοσμογενείας ῥητῷ συντομωτάτῳ, Μελχισεδέκ ἀπομνημονεύσας, τοῦ τὴν καθ᾿ ἡμᾶς πνευματικὴν ἱερωσύνην προτυπώσαντος, μήτε τίνων γονέων υἱὸς ἐγεγόνει, μηδ' ὁπόθεν ὥρμητο, διαση μηνάμενος, ὡς ἐν ἀθανάτῳ στήλῃ τὴν ἐκείνου μνή μην ταῖς μετέπειτα γενεαῖς διαιωνιζόντως εὐφημουμένην καταλέλοιπε. Δεῦρο δὴ οὖν αὐτὸς, ὦ τῆς παγ κοσμίου σωτηρίας καὶ χαρᾶς εὐαγγελιστά, καὶ τῆς ἀφράστου τοῦ Θεοῦ Λόγου σαρκώσεως μεγαλοκήρυξ, καὶ τῶν θείων αὐτοῦ σημείων καὶ μεγαλείων ῥῆτορ ἐψευδέστατε, καὶ τῶν εὐαγγελιστῶν διεξοδικώτατε, Λουκᾶ παμμακάριστε, δεῦρο φράσειν ἡμῖν, τίς οὗ τος ὁ Διονύσιος, καὶ ποῖος, καὶ τὴν πλεῖστα συντετμημένην σου ἱερολογίαν, καθ᾽ ἣν τουτονὶ τὸν ἱεροφάν την προήγαγες, ἐξάπλωσον. Οὗτός ἐστι, φησὶν, ὁ τῶν καθ' Ελλάδα λογάδων καὶ εὐπατριδῶν εὐκλεέστατος, καὶ τῆς ᾿Αρεοπαγίτιδος βουλῆς ἐξοχώτατος· οὐ μὲν τοσοῦτον ἐκ τῆς ἀξίας περικλυτὸς ἀποφανθεῖς, ὅσον αὐτὸς ἐκείνην περιφανεστέραν ἀπέφηνεν. Οὗτός ἐστιν ὁ μὴ μόνον κατὰ πᾶσαν ἐπιστήμης λογικῆς ἰδέαν τελεώτατος, Στωϊκῶν τε καὶ Ἐπικουρείων, καὶ τῶν ἄλλων φιλοσόφων φιλοσοφώτατος, καὶ τῶν ᾿Αττικιζόντων καὶ γραμματικευομένων ἀττικώτατός τε και τεχνικώτατος, καὶ ῥητόρων ῥητορικώτατος, καὶ τῶν περὶ τὴν ἀστρονομίαν καταγινομένων θεωρητικώτατος, κὰν ταῖς λοι παῖς ἐγκυκλίοις παιδεύσεσιν ἀκριβέστατος, ἀλλὰ καὶ τῇ τετρακτύϊ τῶν ἀρετῶν ἀρτιώτατος. Οὗτός ἐστιν ὁ δίκης ἀῤῥεπεστάτῃ τρυτάνῃ κεχρημένος, καὶ τῶν ἐν ᾿Αθήναις θεμιστευόντων εὐθύτατος· καὶ ταῦτα τοῖς Ελληνικοῖς ἔτι προσηλωμένος θρησκεύμασι, καὶ τοῖς Διὸς ἐμπεφυρμένος βδελύγμασι, καὶ τοῖς τῆς Παλλάδος ᾿Αθηνᾶς εἰδωλικοῖς ἐπαγλατζόμενος σεβάσμασι, καὶ τὰς κατ᾿ Ορφέα τὸν πάντα τοῖς μουσικοῖς ἕλ ο

προῆκτο τοσαύτην, εἰ μὴ πρὸς τῇ σοφίᾳ καὶ τῇ τῶν sublimen principatum erectus esset, nisi sapienφρενῶν εὐκοσμία, σωφροσύνῃ τε καὶ δικαιοσύνῃ, καὶ ἀνδρίᾳ, καὶ τῇ περιβλέπτῳ τοῦ γένους ὑπεροχῇ κατ ηγλάϊστο· τῷ γὰρ Λουκᾶν τὸν φιλαληθέστατον καὶ σοφώτατον ἐν τῇ τῶν ἀποστολικῶν Πράξεων ἁγίᾳ καὶ πανσόφῳ συγγραφή, περὶ τῶν ᾿Αθή νησι πεπιστευκότων διὰ τῆς κατὰ τὸν Ἄρειον πάγον θεοπνεύστου τοῦ μακαρίου Παύλου διδαχῆς καὶ δημηγορίας διηγούμενον, φάναι κατ' ἐξοχῆς τρόπον, Ἐν οἷς ἦν καὶ Διονύσιος ὁ ᾿Αρεοπαγίτης· ἐναρ γῶς τὸ τοῦ νοεροῦ τοῦδε λαμπτήρος κατά τε γένους ἐπισημότητα, καὶ κατ᾿ ἀρετῆς, καὶ γνώσεως, καὶ σοφίας καὶ ἐλλογιότητος περιουσίαν, ὑπερφερὲς ἀποδείκνυται. Οὐ γὰρ εἴρηκεν, Ἐν οἷς ἦν ἀνὴρ ἀνο ματι Διονύσιος, ὡς εἴ τινος εἶνεκεν ἀδήλου, ἀλλ᾽, Εν οἷς ἦν καὶ Διονύσιος ὁ ᾿Αρεοπαγίτης, ὑποφαίνων ἐντεῦθεν, ἐν στόμασιν ἁπάντων ᾄδεσθαι τὸν ἄνδρα, καὶ ὀνομαστότατον εἶναι. Καὶ μή τις μὴ μέγα συν τελεῖν οἰέσθω εἰς τὸν τοῦ λόγου σκοπὸν ταυτηνὶ τὴν ἱερὰν βραχυλογίαν· εἰ γὰρ καὶ βραχὺς ὁ λόγος, ἀλλὰ πολὺς ὁ παρ' αὐτοῦ βρύων εἰς εὐφημίαν τούτου τοῦ θαυμαζομένου πλοῦτος. Οὕτω γὰρ Μωϋσῆς ὁ θεό πτης ἔν τινι τῆς κοσμογενείας ῥητῷ συντομωτάτῳ, Μελχισεδέκ ἀπομνημονεύσας, τοῦ τὴν καθ᾿ ἡμᾶς πνευματικὴν ἱερωσύνην προτυπώσαντος, μήτε τίνων γονέων υἱὸς ἐγεγόνει, μηδ' ὁπόθεν ὥρμητο, διασημηνάμενος, ὡς ἐν ἀθανάτῳ στήλῃ τὴν ἐκείνου μνήμην ταῖς μετέπειτα γενεαῖς διαιωνιζόντως εὔφημουμένην καταλέλοιπε. Δεῦρο δὴ οὖν αὐτὸς, ὦ τῆς παγκοσμίου σωτηρίας καὶ χαρᾶς εὐαγγελιστά, καὶ τῆς ἀφράστου τοῦ Θεοῦ Λόγου σαρκώσεως μεγαλοκήρυξ, καὶ τῶν θείων αὐτοῦ σημείων καὶ μεγαλείων ῥῆτορ ἐψευδέστατε, καὶ τῶν εὐαγγελιστῶν διεξοδικώτατε, Λουκᾶ παμμακάριστε, δεῦρο φράσειν ἡμῖν, τίς οὗ τος ὁ Διονύσιος, καὶ ποῖος, καὶ τὴν πλεῖστα συντε τμημένην σου ἱερολογίαν, καθ᾽ ἣν τουτονὶ τὸν ἱεροφάντην προήγαγες, ἐξάπλωσον. – Οὗτός ἐστι, φησὶν, ὁ τῶν καθ' Ελλάδα λογάδων καὶ εὐπατριδῶν εὐκλεέστατος, καὶ τῆς ᾿Αρεοπαγίτιδος βουλῆς ἐξοχώτατος· οὐ μὲν τοσοῦτον ἐκ τῆς ἀξίας περικλυτὸς ἀποφανθεῖς, ὅσον αὐτὸς ἐκείνην περιφα νεστέραν ἀπέφηνεν. Οὗτός ἐστιν ὁ μὴ μόνον κατὰ πᾶσαν ἐπιστήμης λογικῆς ἰδέαν τελεώτατος, Στωί κῶν τε καὶ Ἐπικουρείων, καὶ τῶν ἄλλων φιλοσόφων φιλοσοφώτατος, καὶ τῶν ᾿Αττικιζόντων καὶ γραμμα τικευομένων ἀττικώτατός τε και τεχνικώτατος, καὶ ῥητόρων ῥητορικώτατος, καὶ τῶν περὶ τὴν ἀστρονομίαν καταγινομένων θεωρητικώτατος, κὰν ταῖς λοιπαῖς ἐγκυκλίοις παιδεύσεσιν ἀκριβέστατος, ἀλλὰ καὶ τῇ τετρακτύϊ τῶν ἀρετῶν ἀρτιώτατος. Οὗτός ἐστιν ὁ δίκης ἀῤῥεπεστάτῃ τρυτάνῃ κεχρημένος, καὶ τῶν ἐν ᾿Αθήναις θεμιστευόντων εὐθύτατος· καὶ ταῦτα τοῖς Ελληνικοῖς ἔτι προσηλωμένος θρησκεύμασι, καὶ τοῖς Διὸς ἐμπεφυρμένος βδελύγμασι, καὶ τοῖς τῆς Παλλά δος ᾿Αθηνᾶς εἰδωλικοῖς ἐπαγλατζόμενος σεβάσμασι, καὶ τὰς κατ᾿ Ορφέα τὸν πάντα τοῖς μουσικοῖς ἕλ 1 Act. xv11, 34. tiam et animi ornamenta, prudentiam, justitiam, fortitudinem, illustri etiam generi conjunxisset. Cum enim Lucas veritatis amantissimus simulque sapientissimus in sancta omnique plena sapientia, Actorum apostolorum historia de his qui Athenis B. Pauli divino allati numine, doctrina et prædicatione crediderant loqueretur, atque hujusmodi verba per excellentiam usurpasset, In quibus erat et Dionysius Areopagita 1: perspicue divini istius luminis cum generis excellentia tum virtulis, cognitionis ac eloquentiæ ubertate præstantiam, indicavit. Neque enim dixit: In quibus erat vir now mine Dionysius, perinde ac si de ignoto aliquo loqueretur, sed In quibus erat et Dionysius Areopag'ta. Hinc subindicans virum clarissimum per onnium ora celebrari. Neque banc divini sermonis brevitatem ad intentionen orationis propositam non magni referre quispiam arbitretur. Nam etiam si brevis sit oratio, divitiæ tamen quæ inde in hujus qui celebratur viri laudem fluunt, sunt permulte. Neque secus enim inspector Dei Moyses in scripto quodam creationis mundi brevissimo, cum Melchisedech qui divinum juxta ritum nostrum sacerdotium præ se ferebat, mentionem fecisset, nec quibus parentibus ortus esset, nec unde 362 originem traheret aperiens, ejus meme riam, quæ per sæcula celebris foret, tanquan inmortali monimento consecratam, posteris reliquit. Age (obsecro) igitur ipse, ο gaudii et fauste pretiosæ salutis nuntie, o ingens ineffabilis descensus Filii Dei præco, et divinorum ejus miraculorum, atque rerum magnificarum veracissime concionator, o evangelistarum amplissime, beatissime Luca. Age fare nobis, quinam et qualis sit iste Dionysius, et sacram tuam perquam brevissimam scri ptionem, qua hunc omnium doctorom in lucem provexisti, nobis edissere. Hic est, inquit, inter lectissimos ac diguitate præstantes Græciæ viros, pietatis cultor eximius, et Areopagitarum concilii senator amplissimus, qui non tam inclytus ob dignitatem effectus fuisse, quantum dignitatem ipse clariorem effecisse est judicandus. Hic est qui non solum omnia disserendi scientia ornamenta complexus est, Stoicorum et Epicureorum cæterorumque philosophorum doctissimus, et Attice et litterate loquentium facundissimus, idemque eruditissimus, rhetorum eloquentissimus, astronomiæ item incumbentium speculator acerrimus, ac in cæteris'liberalibus disciplinis peritissimus, quin et quatuor præterea virtutibus summe ornatus fuit. Hic est qui rectissima in judicando trutina usus, eorum qui Athenis jus dicebant justissimus fuit, idque cum adhuc gentilium religione obstrictus, Jovisque abominationibus inquinatus, et exsecrando Palladis Atheniensis cultui nefarie esset addictus, fabulosos item Orplei, qui

col. 623–624page 24 of 262

PG 4:623καὶ τὴν γραοπρεπῆ παρ' Ησιόδῳ Θεογονίαν άσμενι ζόμενος. Ἐπειδὴ δὲ τὴν τῆς Ἑλληνικῆς ἀνοίας καὶ μέθης ἀχλὺν ἡ πᾶσιν ἀνθρώποις ἐπιφανεῖσα σωτή ριος χάρις ἀπεσκέδασε, καὶ πᾶσαν ἀπὸ γῆς εἰδωλικὴν καθεῖλε πλάνην, καὶ πανταχόσε τῆς οἰκουμένης, οἷά τινες ἀετοὶ τανυσίπτεροι, διιπτάμενοι καὶ διαθέοντες οἱ τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Χριστοῦ μαθη ταὶ τῷ τῆς θεογνωσίας φωτὶ τὸν κόσμον κατηύγασαν· καὶ Παῦλος τῶν θεολόγων ὁ κράτιστος, καὶ τῶν ἐθνῶν ὁ θειότατος ἀπόστολος, ἡ οὐρανομήκης σάλ πιγξ, τὸ σκεῦος τῆς ἐκλογῆς, ταῖς ᾿Αθήναις ἐπεδή. μησε, σαλπίζων τὸ σωσίκοσμον καὶ φερέσβιον κή ρυγμα, καὶ τὸ θεῖον καὶ δεσποτικὸν βαστάζων ὄνομα, καὶ κατ᾽ εἴδωλον τὴν ἐν ταῖς Ἑλληνίσι προέχουσαν κοντα κρούμασι, μυθώδεις θεολογίας ἀσπαζόμενος, πόλεσι τεθεαμένος, καὶ τῷ θεϊκῷ πυρποληθεὶς ζήλῳ, γωγοῦντι μονας, οὐρανοδρόμῳ Παύλῳ κολληθείσης! θερμῶς τὴν πόλιν εἰσεληλακώς, πρὸς τοὺς παρατυγχάνοντας Ἰουδαίους τε καὶ Ἕλληνας, σοφούς τε καὶ ἰδιώτας διείλεκται, καὶ τὸν τῆς τοῦ δελεαστοῦ καὶ βροτοκτόνου καὶ δράκοντος τυραννίδος, τοῦ τε θανάτου καὶ τῆς φθορᾶς λυτρούμενον Ἰησοῦν, καὶ τὴν τῶν νεκρῶν ἀνάστασιν εὐηγγελίσατο, καὶ τοὺς ἐξ Ἐπι κούρου καὶ τοὺς τῆς Ποικίλης στους φιλοσόφους τῇ ξένῃ καὶ ἀποῤῥήτῳ καὶ ὑπερκοσμίῳ σοφίᾳ κατέ πληξε,κἀπὶ τοῦ ᾿Αρείου πάγου κριτήριον ἀπενήνεκται, καὶ τοὺς ἁπάντων ὑπερακοντίζειν φιλοσοφίᾳ κατεχή λησεν αὐτίκα Διονύσιος ἀπέστη τῆς βορβορώδους της εἰδωλομανίας λίμνης, καὶ Παύλῳ τῷ πνέοντι θείαν εὐωδίαν ἐκολλήθη· ἀπεσπάσθη τῶν τῆς ἀπάτης είσ ηγητῶν, καὶ τῷ τῆς ἀληθείας κήρυκι προσεδέθη ἀνήχθη τοῦ τῆς ἀπωλείας βυθοῦ, καὶ πρὸς τὸ τῆς σωτηρίας ὕψος ἀνέπτη· ἀπεφοίτησε τοῦ τῆς ἀθείας ζόφου, καὶ τῷ τῆς θεογνωσίας φωτί προσεφοίτησεν ἀνεχώρησε τῆς ὡς ἀληθῶς ματαιότητος, καὶ τῇ ὄν τως μακαριότητι προσεχώρησεν· ἀπετάξατο τῷ τοῦ θανάτου προξένῳ Βελίαρ, καὶ τῷ τῆς ζωῆς αἰτίῳ καὶ χορηγῷ Χριστῷ συνετάξατο· ἐβδελύξατο τὴν τῶν δαιμόνων ἀκαθαρσίαν, καὶ τὴν τῶν ἀγγέλων ἀγνείαν ἡσπάσατο· ἀπετινάξατο τὴν Ιλυώδη κοσμικὴν ύλην, καὶ τὴν ἄϋλον βιοτὴν ἐνηγκαλίσατο. Εσοπτρον γὰρ γεγονώς δεκτικὸν τῆς διὰ Παύλου τοῦ τῷ χερουβική θρόνῳ ἁμιλλωμένου τῇ λαμπρότητι, ἅτε Χριστὸν τῶν χερουβὶμ ἐποχούμενον ἔναυλον ἔχοντος, ἀπαστραπτούσης ἀκτῖνος, καὶ τῆς ἐνδιδομένης αἴγλης ἀποπληρούμενον, κατηύγασται, καὶ ὅλος ὅλῃ τῇ ψυ χῇ, καὶ διανοίᾳ, καὶ καρδίᾳ τῷ διδασκάλῳ προσι-κόλ ληται. Βαβαὶ τῆς τοῦ ἀριστέως τούτου πρὸς τὴν τῆς ἀποστολικῆς φωτοδώρου παραινέσεως ὑποδοχὴν ἐπιτηδειότητος! Βαβαὶ τῆς εὐείκτου καὶ διαυγεστάτης ψυχῆς ἐκείνης, τῆς ῥᾷστα τὰς τῶν ἀρχετύπων σφρα γίδων τῶν εὐαγγελικῶν διδαγμάτων εκτυπώσεις ἀναμαξαμένης! Βαβαὶ τῆς καρδίας τῆς εὐπετῶς καὶ ἀνεπιστρόφως πάσης σαρκικῆς προσπαθείας ἀπορ ραγείσης, καὶ παντοίαν ὑλικὴν ἔμφασιν ἀποσεισαμένης, καὶ τῷ σωτηριώδει θάττον πιστευσάσης κηρύγματι, καὶ τῷ θεηγόρῳ τῷ πρὸς τὰς οὐρανίους χειρα Βαθαὶ τῆς εὐγείου καὶ πίονος νοητῆς ἀρούρας, τῆς τὸν ζωτικὸν, ἐγκολπωσαμένης σπόρον, καὶ πολύχουν

καὶ τὴν γραοπρεπῆ παρ' Ησιόδῳ Θεογονίαν άσμενι ζόμενος. Ἐπειδὴ δὲ τὴν τῆς Ἑλληνικῆς ἀνοίας καὶ μέθης ἀχλὺν ἡ πᾶσιν ἀνθρώποις ἐπιφανεῖσα σωτή ριος χάρις ἀπεσκέδασε, καὶ πᾶσαν ἀπὸ γῆς εἰδωλι κὴν καθεῖλε πλάνην, καὶ πανταχόσε τῆς οἰκουμένης, οἷά τινες ἀετοὶ τανυσίπτεροι, διιπτάμενοι καὶ διαθέ οντες οἱ τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Χριστοῦ μαθη ταὶ τῷ τῆς θεογνωσίας φωτὶ τὸν κόσμον κατηύγα σαν· καὶ Παῦλος τῶν θεολόγων ὁ κράτιστος, καὶ τῶν ἐθνῶν ὁ θειότατος ἀπόστολος, ἡ οὐρανομήκης σάλ πιγξ, τὸ σκεῦος τῆς ἐκλογῆς, ταῖς ᾿Αθήναις ἐπεδή. μησε, σαλπίζων τὸ σωσίκοσμον καὶ φερέσβιον κήρυγμα, καὶ τὸ θεῖον καὶ δεσποτικὸν βαστάζων ὄνομα, καὶ κατ᾽ εἴδωλον τὴν ἐν ταῖς Ἑλληνίσι προέχουσαν omnia ad se musicis concentibus attrahebat su- κοντα κρούμασι, μυθώδεις θεολογίας ἀσπαζόμενος, blimes de diis sermones amplectens, et anili Hesiodi Theogonia libenter detineretur illectus. At ubi gratia salutaris cunctis hominibus illuxit, genti lium ebrietatis et amentiæ tenebras eliminavit, universorumque simulacrorum errorem de terra sustulit, ac ubique terrarum Dei et servatoris nostri Christi discipuli, tanquam aquile quædam passis alis evolantes ac percurrentes, diving cognitionis lumine mundum illustraverunt, Quando etiam Paulus theologorum supremus et divinissimus, gentium apostolus, tuba cœlum usque pertingens, vas electionis, Athenas concessit, ubi præconium a quo salutem et vitam mundus acciperet, annuntians, divinum Domini nomen circumferebat: cuinque cerneret civitatem, quæ cateris Græcorum πόλεσι τεθεαμένος, καὶ τῷ θεϊκῷ πυρποληθεὶς ζήλῳ, omnibus antestaret, simulacrorum 363 cultui deditain, amore divino succensus, ardore quodam civitatem ingressus est, et cum Judeos, tum Grae cos, sapientes et indoctos, quoscunque obvios habuit, argumentis impetere coepit, Jesumque qui nos al impostoris, homicida, draconisque tyrannide, morte ac interitu vindicarat, et mortuorum resurrectionem lætis auspiciis nuntiavit. At Epicureos, et qui a por - ticu picturis variegata nomen acceperunt, nova et inaudita ac cœlesti sapientia in ingentem admirationem attraxit. Et ad Areopagitarum judicium delatus, ipsosque judices omnium maxime, omnes cœlesti huic philosophiæ animum intendere suaviter induxit. Tum Dionysius confestim a luteo, et insauo quasi simulacrorum stagno desciscens, Paulo divinum odorem exerenti adjunctus est. Ab interpretum et scriptorum avulsus errore, præconi veritatis adhæ sit. profundo internecionis emersit, et ad salutis celsitudinem evolavit. tenebris impietatis abscessit, et ad cognitionis divinæ lumen concessit. vera stultitia ad veram beatitudinem properavit. Belial mortis pararium valere jussit, et vitæ auctori et principi Christo se conjunxit. Impuritatem dænouum abominatus, angelorum sanctitatem complexus est. Luteam mundi materian excussit, et coleste vivendi institutum appetiit. Cum enim spectaculum factus esset (per Paulum splendore cum cherubim certantem, utpote Christum qui sedet super cherubim insonantem auribus habentem), spe. culum capax fulgentis principii luminis et divinita - tis auctoris radii crescentisque lucis plenum illustratus est. Cui etiam ipse totus animo toto, cogitatione ac corde præceptori agglutinatus est. Cui, quam ingens præclari hujusce viri animi propensio fuit apostolicae illi ac divinum lumen largienti praedicationi suscipienda? Obedientem et illuminatissimum animum illum, qui facillime doctrinæ ac preceptionis evangelica notas ac signa prima relinuit. O cor facile, et ab omni carnis affectu undique avulsum, quod corporea omni demonstratione rejecta, salutis præconio celeriter credidit, et Paulo γωγοῦντι μονας, οὐρανοδρόμῳ Παύλῳ κολληθείσης! divina prædicanti, colique cursori ad cœlestes sedes provehenti se conjunxit. O fertilem et pinguem θερμῶς τὴν πόλιν εἰσεληλακώς, πρὸς τοὺς παρατυγχάνοντας Ἰουδαίους τε καὶ Ἕλληνας, σοφούς τε καὶ ἰδιώτας διείλεκται, καὶ τὸν τῆς τοῦ δελεαστοῦ καὶ βροτοκτόνου καὶ δράκοντος τυραννίδος, τοῦ τε θανάτου καὶ τῆς φθορᾶς λυτρούμενον Ἰησοῦν, καὶ τὴν τῶν νεκρῶν ἀνάστασιν εὐηγγελίσατο, καὶ τοὺς ἐξ Ἐπικούρου καὶ τοὺς τῆς Ποικίλης στους φιλοσόφους τῇ ξένῃ καὶ ἀποῤῥήτῳ καὶ ὑπερκοσμίῳ σοφίᾳ κατέπληξε,κἀπὶ τοῦ ᾿Αρείου πάγου κριτήριον ἀπενήνεκται, καὶ τοὺς ἁπάντων ὑπερακοντίζειν φιλοσοφίᾳ κατεχήλησεν αὐτίκα Διονύσιος ἀπέστη τῆς βορβορώδους της εἰδωλομανίας λίμνης, καὶ Παύλῳ τῷ πνέοντι θείαν εὐωδίαν ἐκολλήθη· ἀπεσπάσθη τῶν τῆς ἀπάτης είσ ηγητῶν, καὶ τῷ τῆς ἀληθείας κήρυκι προσεδέθη ἀνήχθη τοῦ τῆς ἀπωλείας βυθοῦ, καὶ πρὸς τὸ τῆς σωτηρίας ὕψος ἀνέπτη· ἀπεφοίτησε τοῦ τῆς ἀθείας ζόφου, καὶ τῷ τῆς θεογνωσίας φωτί προσεφοίτησεν· ἀνεχώρησε τῆς ὡς ἀληθῶς ματαιότητος, καὶ τῇ ὄν τως μακαριότητι προσεχώρησεν· ἀπετάξατο τῷ τοῦ θανάτου προξένῳ Βελίαρ, καὶ τῷ τῆς ζωῆς αἰτίῳ καὶ χορηγῷ Χριστῷ συνετάξατο· ἐβδελύξατο τὴν τῶν δαιμόνων ἀκαθαρσίαν, καὶ τὴν τῶν ἀγγέλων ἀγνείαν ἡσπάσατο· ἀπετινάξατο τὴν Ιλυώδη κοσμικὴν ύλην, καὶ τὴν ἄϋλον βιοτὴν ἐνηγκαλίσατο. Εσοπτρον γὰρ γεγονώς δεκτικὸν τῆς διὰ Παύλου τοῦ τῷ χερουβική θρόνῳ ἁμιλλωμένου τῇ λαμπρότητι, ἅτε Χριστὸν τῶν χερουβὶμ ἐποχούμενον ἔναυλον ἔχοντος, άπαστραπτούσης ἀκτῖνος, καὶ τῆς ἐνδιδομένης αἴγλης ἀποπληρούμενον, κατηύγασται, καὶ ὅλος ὅλῃ τῇ ψυ χῇ, καὶ διανοίᾳ, καὶ καρδίᾳ τῷ διδασκάλῳ προσι-κόλληται. Βαβαὶ τῆς τοῦ ἀριστέως τούτου πρὸς τὴν τῆς ἀποστολικῆς φωτοδώρου παραινέσεως ὑποδοχὴν ἐπιτηδειότητος! Βαβαὶ τῆς εὐείκτου καὶ διαυγεστάτης ψυχῆς ἐκείνης, τῆς ῥᾷστα τὰς τῶν ἀρχετύπων σφρα γίδων τῶν εὐαγγελικῶν διδαγμάτων εκτυπώσεις ανα μαξαμένης! Βαβαὶ τῆς καρδίας τῆς εὐπετῶς καὶ ἀνεπιστρόφως πάσης σαρκικῆς προσπαθείας ἀπορ ραγείσης, καὶ παντοίαν ὑλικὴν ἔμφασιν ἀποσεισαμένης, καὶ τῷ σωτηριώδει θάττον πιστευσάσης κηρύγ ματι, καὶ τῷ θεηγόρῳ τῷ πρὸς τὰς οὐρανίους χειρα Βαθαὶ τῆς εὐγείου καὶ πίονος νοητῆς ἀρούρας, τῆς τὸν ζωτικὸν, ἐγκολπωσαμένης σπόρον, καὶ πολύχουν

col. 625–626page 25 of 262

PG 4:625ἀναδεδωκυίας καὶ εὐγενέστατον ἄσταχυν! Οὐκ ἀνεχαίτισεν αὐτὸν ἀρχικῆς τε καὶ δικαστικῆς δόξης ὄγκος οὐκ ἀνεσείρασεν αὐτὸν φιλίας, καὶ ὁμηλικίας καὶ συνηθείας πόθος· οὐκ ἐπέσχεν αὐτὸν γονέων καὶ ἀγχιστέων, καὶ ὁμεστίων τυραννικὸς ἔρως· οὐκ ἔδησεν αὐτὸν πολυπλόκων χρημάτων καὶ κτημάτων μανικὸς οἶστρος· οὐκ ἐχαύνωσεν αὐτὸν σωμάτων ἡδονή· οὐκ ἐθήλυνεν αὐτὸν ἁβροδιαίτου βιοτῆς καὶ τρυφῆς ἔφεσις· ἀλλὰ τῆς τοῦ κήρυκος θεοφθέγκτου φω νῆς ἀκηκοώς, καὶ πρὸς οὐδὲν τῶν ὅσα βροτούς τέρπειν εἴωθεν προσεσχηκώς, ἀθρόον αὐτῷ κολληθῆναι, καθάπερ μαγνήτῃ σίδηρος, ἐσπούδακε. Θαυ μάζομεν δὲ τὸν πατριάρχην ᾿Αβραὰμ, τῷ Θεῷ προστεταχότι τῆς πατριᾶς καὶ πατρίδος ἀποικῆσαι, καὶ εἰς ἀλλοδαπὴν ἄγνωστον στείλασθαι, πειθαρχήσαντα καὶ μάλα δικαίως. Εκθειάζομεν δὲ καὶ τὸν Ἐλισσαῖον, τὰ ζεύγη τῶν βοῶν καταλελοιπότα, καὶ τὴν πατρώαν χαίρειν ἑστίαν ἐάσαντα, καὶ Ἠλίᾳ τῷ πνευματοφόρῳ ζηλωτῇ κεκληκότι πάσης άτερ ἀναβολῆς ἠκολουθηκότα· καὶ λίαν ἐνδίκως. Φίλιππον αὖ ἐπαί νοις ἐξαίρομεν, Ἰησοῦ τῷ τῆς σωτηρίας ἀρχηγῷ προκεκλημένῳ τάχιον ἀναντιῤῥήτως προσδεδραμη κότα καὶ προφρόνως ἑπόμενον, καὶ πρεπωδέστατον ὄντως. Πόσοις τοιγαροῦν καὶ ποίοις τοῦτον, ὃς οὐ Μωσαϊκῷ προκατηχημένος ἦν νόμῳ, οὐ προφητικάς πεπαιδευμένος ρήσεις, οὐχ ἱστορικοῖς θείων τερατείων προγε γυμνασμένος τὰς ἀκοὰς διηγήμασιν, οὐ σημεῖα προεωρακώς τερατουργούμενα, καταγεραίρειν χρό τοις, εὐφήμοις ἀναῤῥήσεσι καταστέφειν ὀφείλομεν; ὅπως ἑτοιμότατα Παύλου τὸν ἁπλοῦν προσήκατο λό γον, ἀνδρὸς ἰδιώτου, καὶ πένητος, καὶ ξένου τινὸς ὄν τος, οὐ ῥητορικαῖς κεκομψευμένου δεινώσεσιν, οὐδὲ σοφιστικαῖς τετεχνημένου προτάσεσιν, ἀλλ᾽ οἷόν τινα σπορὰν εἰς γῆν πρωτοβόλως καταβεβλημένην δεδεγμένος, καὶ κατ' οὐδὲν ἐνδοιάσας τῷ βάθει τῶν φρενῶν ἐμβαλών, εὐθυβόλως τοὺς ζωηφόρους τῆς εὐαγούς πίν στεως καρποὺς ἐτελεσφόρησεν, ὡς Ἡσαΐμ συγχορεύειν ᾄδοντα μονονουχὶ τῷ προβλεπτικωτάτῳ προ φήτῃ βοῶντι· Διὰ τὸν φόβον σου, Κύριε, ἐν γαστρὶ ἐλάβομεν, καὶ ὠδινήσαμεν, καὶ ἐτέκομεν, πνεῦμα σωτηρίας σου ἐποιήσαμεν ἐπὶ τῆς γῆς. Ταῦτα μέν τοι Λουκᾶς ἡμῖν ὁ μεγαλοκήρυξ, συμπαρὼν τῷ Πνεύ ματι, καὶ τὴν ἱερὰν ταύτην τοῦ ἱερομάρτυρος μνή μην συνεορτάζων, καὶ τῆς τῶν ἑορταζόντων αὐτὴν καὶ ὑμνούντων ὁμηγύρεως καθεστηκὼς ἔξαρχος, καὶ τῶν ἐπαίνων προηγούμενος, διεξελήλυθεν. Οσα δὲ δι' ἀγράφου παραδόσεως ἢ ἐγγράφου παρειλήφαμεν, ταῦτα τῷ τῶν ἐγκωμίων ὑφάσματι, καθάπερ ἅττα δαιδαλμάτων ἐνείροντες ἄνθη, καί τισιν ὥσπερ ἡδύ σμασι τὴν πνευματικὴν καταγλυκαίνοντες ἑστίαν, ἥκο μεν ὑμῖν τοῖς φιλακροάμοσί τε καὶ πνευματικοῖς δαι τυμάσι παραθησόμενοι. Τοιοῦτος οὖν εἰς ἡμᾶς κατήντηκε λόγος, ἀνέκαθεν πρὸς πατρὸς παιδι παραδιδόμενος. Ὡς ὁ μέγας Διονύσιος οὗτος, κατὰ τὸν τοῦ σωτη

ἀναδεδωκυίας καὶ εὐγενέστατον ἄσταχυν! Οὐκ ἀνε- terram, rationis capacem, quæ sementem vitæ sinu χαίτισεν αὐτὸν ἀρχικῆς τε καὶ δικαστικῆς δόξης ὄγκος οὐκ ἀνεσείρασεν αὐτὸν φιλίας, καὶ ὁμηλικίας καὶ συνηθείας πόθος· οὐκ ἐπέσχεν αὐτὸν γονέων καὶ ἀγχιστέων, καὶ ὁμεστίων τυραννικὸς ἔρως· οὐκ ἔδησεν αὐτὸν πολυπλόκων χρημάτων καὶ κτημάτων μανικὸς οἶστρος· οὐκ ἐχαύνωσεν αὐτὸν σωμάτων ἡδονή· οὐκ ἐθήλυνεν αὐτὸν ἁβροδιαίτου βιοτῆς καὶ τρυφῆς ἔφεσις· ἀλλὰ τῆς τοῦ κήρυκος θεοφθέγκτου φωνῆς ἀκηκοώς, καὶ πρὸς οὐδὲν τῶν ὅσα βροτούς τέρπειν εἴωθεν προσεσχηκώς, ἀθρόον αὐτῷ κολλη θῆναι, καθάπερ μαγνήτῃ σίδηρος, ἐσπούδακε. Θαυ μάζομεν δὲ τὸν πατριάρχην ᾿Αβραὰμ, τῷ Θεῷ προστεταχότι τῆς πατριᾶς καὶ πατρίδος ἀποικῆσαι, καὶ εἰς ἀλλοδαπὴν ἄγνωστον στείλασθαι, πειθαρχήσαντα καὶ μάλα δικαίως. Εκθειάζομεν δὲ καὶ τὸν Ἐλισσαῖον, τὰ ζεύγη τῶν βοῶν καταλελοιπότα, καὶ τὴν πατρώαν χαίρειν ἑστίαν ἐάσαντα, καὶ Ἠλίᾳ τῷ πνευ ματοφόρῳ ζηλωτῇ κεκληκότι πάσης άτερ ἀναβολῆς ἠκολουθηκότα· καὶ λίαν ἐνδίκως. Φίλιππον αὖ ἐπαίνοις ἐξαίρομεν, Ἰησοῦ τῷ τῆς σωτηρίας ἀρχηγῷ προκεκλημένῳ τάχιον ἀναντιῤῥήτως προσδεδραμηκότα καὶ προφρόνως ἑπόμενον, καὶ πρεπωδέστατον ὄντως. Πόσοις τοιγαροῦν καὶ ποίοις τοῦτον, ὃς οὐ Μωσαϊκῷ προκατηχημένος ἦν νόμῳ, οὐ προφητικάς πεπαιδευμένος ρήσεις, οὐχ ἱστορικοῖς θείων τερατείων προγε γυμνασμένος τὰς ἀκοὰς διηγήμασιν, οὐ σημεῖα προεωρακώς τερατουργούμενα, καταγεραίρειν χρότοις, εὐφήμοις ἀναῤῥήσεσι καταστέφειν ὀφείλομεν; ὅπως ἑτοιμότατα Παύλου τὸν ἁπλοῦν προσήκατο λό γον, ἀνδρὸς ἰδιώτου, καὶ πένητος, καὶ ξένου τινὸς ὄν τος, οὐ ῥητορικαῖς κεκομψευμένου δεινώσεσιν, οὐδὲ σοφιστικαῖς τετεχνημένου προτάσεσιν, ἀλλ᾽ οἷόν τινα σπορὰν εἰς γῆν πρωτοβόλως καταβεβλημένην δεδεγμένος, καὶ κατ' οὐδὲν ἐνδοιάσας τῷ βάθει τῶν φρενῶν ἐμβαλών, εὐθυβόλως τοὺς ζωηφόρους τῆς εὐαγούς πίν στεως καρποὺς ἐτελεσφόρησεν, ὡς Ἡσαΐμ συγχο ρεύειν ᾄδοντα μονονουχὶ τῷ προβλεπτικωτάτῳ προ φήτῃ βοῶντι· Διὰ τὸν φόβον σου, Κύριε, ἐν γαστρὶ ἐλάβομεν, καὶ ὠδινήσαμεν, καὶ ἐτέκομεν, πνεῦμα σωτηρίας σου ἐποιήσαμεν ἐπὶ τῆς γῆς. Ταῦτα μέν τοι Λουκᾶς ἡμῖν ὁ μεγαλοκήρυξ, συμπαρὼν τῷ Πνεύματι, καὶ τὴν ἱερὰν ταύτην τοῦ ἱερομάρτυρος μνήμην συνεορτάζων, καὶ τῆς τῶν ἑορταζόντων αὐτὴν καὶ ὑμνούντων ὁμηγύρεως καθεστηκὼς ἔξαρχος, καὶ τῶν ἐπαίνων προηγούμενος, διεξελήλυθεν. Οσα δὲ δι' ἀγράφου παραδόσεως ἢ ἐγγράφου παρειλήφαμεν, ταῦτα τῷ τῶν ἐγκωμίων ὑφάσματι, καθάπερ ἅττα δαιδαλμάτων ἐνείροντες ἄνθη, καί τισιν ὥσπερ ἡδύσμασι τὴν πνευματικὴν καταγλυκαίνοντες ἑστίαν, ἥκομεν ὑμῖν τοῖς φιλακροάμοσί τε καὶ πνευματικοῖς δαιτυμάσι παραθησόμενοι. Τοιοῦτος οὖν εἰς ἡμᾶς κατήν τηκε λόγος, ἀνέκαθεν πρὸς πατρὸς παιδι παραδιδομενος. Ὡς ὁ μέγας Διονύσιος οὗτος, κατὰ τὸν τοῦ σωτη miga. XXΤΙ, " suscepit suo fecundamque ac nobilissimam aristam produxit. Non illum cum principatus gloria, tum 364 amplitudo judiciorum veluti juba arrepta revocavit, non amicorum et coævorum consuetudinis desiderium illum retraxit. Non violentus parentum, agnatorum, domesticorumque amor retardavit; non insanus divitiarum ac possessionum variis modis im plicantium furor ligavit. Non illum corporum voluptas emolliit. Non delicatæ vitæ, deliciarumque desiderium illum effeminavit, sed cum præconis vocem divina loquentis audisset, omnia quæ oblectare mortales consueverunt, nihili ducens, non secus ac magneti ferrum, illi confestim adhærescere studuit. Abraham quidem patriarcham admirari solemus, cum Deo, ut e cognatione ac patria exiret sua, extraneamque ac ignotam peteret, præcipienti obtemperantem audivimus, et valde juste. Elisæum divinis præconiis efferimus, cum boum juga dereliquit, ac domesticos lares lætus dimisit, et Eliam aflatum numine fervidum, qui se vocaret, procul omni mora secutus est, et sane jure. Philippum rursus Jesum salutis auctorem vocantem, celeriter nihil cunctantem accurrisse, eumque prompte secutum laudibus extollimus, et quidem decentissime. Quo igitur plausu, quove genere laudum hic honestandus, ac præconii a nobis coronandus videtur, qui non legi Mosaicæ subditus, nec oracula prophetarum edoctus, non bistoricis divinorum prodigiorum narrationibus exercitatus, necdum ulla intuitus præter naturam edita signa, simplicem tamen Pauli prædicationem suscepit, imperiti cujusdam bominis, pauperis ac peregrini, qui nec oratoriæ artis ornamentis excelleret, nec ullis sophisticis propositionibus niteretur? Verum uti sementem quamdam in terram jactam cum primum suscepit, nihilque dubitans intimis sensibus reposuit, et vitales fidei fructus mox a seminis jactu uberrime tulit, ut cum Isaia propheta providentissimo clamante fere hilariter canat. Ob timorem tuum, Domine, concepinus et parturivimus, ac peperimus spiritum salutis tuæ, quem super terram fecimus m. Hæc sane Lucas eximius præco, dum spiritu nobis assisteret, simulque banc sacram sacri martyris mnenoriam coleret, percensuit, eorum multitudini, qui illain celebrant ac dilaudant, præses ac laudum dux adhibitus. Quæcunque vero ex scriptis aut non scriptis monumentis collegimus, hæc eadem contextis laudibus, uti quædam ornamenta florum assuentes, ac convivium 365 quibusdam quasi divinis saporibus condientes, adsumus coram vobis convivis, qui divina libenter auditis apposituri. Talis igitur historia longa temporum serie, quasi a patre filiis tradita, ad nos usque pervenit. Cum magnus iste Dionysius tempore quo Servator supplicio est afeclus, quando terra concussa est, atque sol non fe-

col. 627–628page 26 of 262

PG 4:627ρίου πάθους καιρὸν, ἡνίκα διεκλονεῖτο γῆ, καὶ τὰς ἑαυτοῦ μαρμαρυγάς μεσούσης ἡμέρας κατέκρυπτεν ἥλιος, μή φέρων τὸν τοῦ παντὸς δημιουργὸν ἱκρίῳ καθορᾷν σαρκὶ προσπηγνύμενον, καὶ θανάτου γενό μενον, τὸν ἀπαθῆ τε κατ' οὐσίαν θεϊκὴν καὶ ἀνάλε θρον, ἐπὶ τῷ παραδόξῳ σφόδρα τεθηπώς, καὶ τὴν ἀν θρωπείαν ὑπερβεβηκώς γνῶσιν, κατανοήσας τὸ γε γονός· Ὁ ἄγνωστος, ἔφη, σαρκὶ πάσχει Θεός, δι' ἂν τὸ πᾶν ἐζόφωταί τε καὶ σεσάλευται. Καὶ παραχρήμα τον χρόνον, καθ᾿ ὃν τουτὶ τὸ παγκόσμιον ἐτετέλεστο τε ρατούργημα, τεκμηριωσάμενος τήρει παρ' ἑαυτῷ, τοὐντεῦθεν διαγγελούμενον καραδοκῶν. Μέμνηται μένο τοι καὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Πολύκαρπον ἐπιστολῇ τῆς ἡλιακῆς ἐκλείψεως ἐκείνης τῆς φρικωδεστάτης. Αμεινον δὲ τὸν λόγον τοῖς ἐκείνου τοῦ τῇ Θεοῤῥημοσύνη καὶ εὐγλωττία πάντων ὑπερφερεστάτου καλ λιεπεστάτοις καθωραΐσαι λόγοις, οἷα τῶν πολυτελών λίθων τοῖς διαυγεστάτοις βασίλειον διάδημα. Ἀπολλοφάνους γὰρ ἀνδρὸς φιλοσόφου, τὴν θρησκείαν Ελ ληνος τυγχάνοντος, νεμεσώντός τε καὶ λοιδορουμένου τῷ τρισολβίῳ τούτῳ καὶ μεγαλεμπόρῳ, καὶ ἀξιαγάστῳ, ὡς ἑταίρῳ δῆθεν ὄντι φιλτάτῳ καὶ ὁμογενεῖ, τὰ πατρῶν μὲν μυσαττομένῳ σεβάσματα, τὴν δὲ τῶν Χριστιανῶν προτιμώντι, καὶ μετιόντι, καὶ ἀσπαζομένῳ πίστιν, καὶ αὐτῆς ἀγωνιστικώτατα προασπίζοντι, καὶ τοῖς Ἑλλήνων κατὰ τῶν Ἑλλήνων χρωμένῳ τὴν λοιδορίαν καὶ νέμεσιν ἀνασκευάζειν ὑποτιθέμενος τῷ πολλοῖς θεοσεβείας καὶ ἀρετῆς τεθηλύτι καρποίς Πολυκάρπῳ, πρὸς ἦν καὶ ὁ σοφιστὴς ἐποιεῖτα τὰ σκώμματα, τάδε φησί·. Σὺ δὲ φῂς λοιδορεῖσθαί μοι τὸν σοφιστὴν ᾿Απολλοφάνην, καὶ πατραλοίαν ἀπο καλεῖν, ὡς τοῖς Ἑλλήνων ἐπὶ τοὺς Ἕλληνας οὐχ ὁσίως χρωμένῳ· καίτοι πρὸς αὐτὸν ἡμᾶς ἦν ἀληθές στερον εἰπεῖν, ὡς Ἕλληνες τοῖς θείοις οὐχ ὁσίως ἐπὶ τὰ θεῖα χρῶνται, διὰ τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ τὸ θεῖον ἐκβάλλειν πειρώμενοι σέβας. Καὶ οὐ τὴν τῶν πολλῶν ἔγωγέ φημι δόξαν, τοῖς τῶν ποιητῶν προσύλως και ἐμπαθῶς ἐναπομενόντων, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς Ἀπολλοφάνης οὐχ ὁσίως τοῖς θείοις ἐπὶ τὰ θεῖα χρῆται τῇ γὰρ τῶν ὄντων γνώσει καλῶς λεγομένῃ πρὸς αὐτοῦ φιλοσοφίᾳ, καὶ πρὸς τοῦ θείου Παύλου σοφίᾳ Θεοῦ κεκλημένῃ, πρὸς τὸν αἴτιον καὶ αὐτῶν τῶν ὄντων καὶ τῆς γνώσεως αὐτῶν ἐχρῆν ἀνάγεσθαι τοὺς ἀληθεῖς φιλοσόφους. Καὶ ἵνα μὴ τὴν ἄλλων ἢ τὴν αὐτοῦ πατ ρὰ τὸ δοκοῦν ἐξελέγχοιμι δόξαν, ἔδει συνιδεῖν Ἀπολλοφάνην σοφὸν ὄντα, μὴ ἂν ἄλλως ποτὲ δυνηθῆναι τῆς οὐρανίας τι παρατραπήναι τάξεως καὶ κινήσεως, εἰ μὴ τὸν τοῦ εἶναι αὐτὴν καὶ συνοχέα καὶ αἴτιον ἔσχεν εἰς τοῦτο κινοῦντα, τὸν ποιοῦντα πάντα καὶ μετα σκευάζοντα, κατὰ τὸν ἱερὸν λόγον. Πῶς οὖν οὐ σέβει τὸν ἐγνωσμένον ἡμῖν κἀκ τοῦ ὄντος ὄντα τῶν ὅλων Θεόν, ἀγάμενος αὐτὸν τῆς παναιτίου καὶ ὑπεραρή του δυνάμεως, ὅταν ἥλιος ὑπ' αὐτοῦ καὶ σελήνη, κατά δύναμιν καὶ στάσιν ὑπερφυεστάτην, ἅμα τῷ παντὶ πρὸς τὸ πάντη ἀκίνητον ορίζωνται, καὶ εἰς μέτρον ἡμέρας ὅλης ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἑστῶσι τὰ πάντα ση μείων;» Καὶ μετὰ βραχέα· «Εἰπὲ δὲ αὐτῷ· Τί λέγεις περὶ τῆς ἐν τῷ σωτηρίῳ σταυρῷ γεγονυίας ἐκλείψεως; Αμφοτέρω γὰρ τότε, κατὰ Ηλιούπολιν ἅμα παρύν

rens opificem universorum, eumque qui ob divinam ρίου πάθους καιρὸν, ἡνίκα διεκλονεῖτο γῆ, καὶ τὰς substantiam cujuslibet perturbationis, ac interitus expers erat, ligno carne sufligi, suos ipsius radios in meridie occultasset, præ tam admirabili facto vehementer stupefactus, humanamque cognitionem supergressus, factum illud perpendens. • Deus, inquit, ignotus carne patitur, cujus causa orbis universus tenebris offusus, et turbatione concussus est.› Protinusque eo ipso tempore quo tam insigne conjectans observabat, quid hinc significari daretur. Atqui horrendissimi illius solis defectus ipse quoque in Epistola ad Polycarpum mentionem fecit. bit ἑαυτοῦ μαρμαρυγάς μεσούσης ἡμέρας κατέκρυπτεν ἥλιος, μή φέρων τὸν τοῦ παντὸς δημιουργὸν ἱκρίῳ καθορᾷν σαρκὶ προσπηγνύμενον, καὶ θανάτου γενό μενον, τὸν ἀπαθῆ τε κατ' οὐσίαν θεϊκὴν καὶ ἀνάλεθρον, ἐπὶ τῷ παραδόξῳ σφόδρα τεθηπώς, καὶ τὴν ἀνθρωπείαν ὑπερβεβηκώς γνῶσιν, κατανοήσας τὸ γε γονός· Ὁ ἄγνωστος, ἔφη, σαρκὶ πάσχει Θεός, δι' ἂν τὸ πᾶν ἐζόφωταί τε καὶ σεσάλευται. Καὶ παραχρήμα τον χρόνον, καθ᾿ ὃν τουτὶ τὸ παγκόσμιον ἐτετέλεστο τε ρατούργημα, τεκμηριωσάμενος τήρει παρ' ἑαυτῷ, τοὐντεῦθεν διαγγελούμενον καραδοκῶν. Μέμνηται μένο τοι καὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Πολύκαρπον ἐπιστολῇ τῆς ἡλιακῆς ἐκλείψεως ἐκείνης τῆς φρικωδεστάτης. Αμεινον δὲ τὸν λόγον τοῖς ἐκείνου τοῦ τῇ θεοῤῥη μοσύνῃ καὶ εὐγλωττία πάντων ὑπερφερεστάτου καλ λιεπεστάτοις καθωραΐσαι λόγοις, οἷα τῶν πολυτελών λίθων τοῖς διαυγεστάτοις βασίλειον διάδημα. Απολ λοφάνους γὰρ ἀνδρὸς φιλοσόφου, τὴν θρησκείαν Ελ ληνος τυγχάνοντος, νεμεσώντός τε καὶ λοιδορουμένου τῷ τρισολβίῳ τούτῳ καὶ μεγαλεμπόρῳ, καὶ ἀξιαγά στῷ, ὡς ἑταίρῳ δῆθεν ὄντι φιλτάτῳ καὶ ὁμογενεῖ, τὰ πατρῶν μὲν μυσαττομένῳ σεβάσματα, τὴν δὲ τῶν Χριστιανῶν προτιμώντι, καὶ μετιόντι, καὶ ἀσπαζο μένῳ πίστιν, καὶ αὐτῆς ἀγωνιστικώτατα προασπί ζοντι, καὶ τοῖς Ἑλλήνων κατὰ τῶν Ἑλλήνων χρωμένῳ τὴν λοιδορίαν καὶ νέμεσιν ἀνασκευάζειν ὑποτι θέμενος τῷ πολλοῖς θεοσεβείας καὶ ἀρετῆς τεθηλύτι καρποίς Πολυκάρπῳ, πρὸς ἦν καὶ ὁ σοφιστὴς ἐποιεῖτα τὰ σκώμματα, τάδε φησί·. Σὺ δὲ φῂς λοιδορεῖσθαί μοι τὸν σοφιστὴν ᾿Απολλοφάνην, καὶ πατραλοίαν ἀπο καλεῖν, ὡς τοῖς Ἑλλήνων ἐπὶ τοὺς Ἕλληνας οὐχ ὁσίως χρωμένῳ· καίτοι πρὸς αὐτὸν ἡμᾶς ἦν ἀληθές στερον εἰπεῖν, ὡς Ἕλληνες τοῖς θείοις οὐχ ὁσίως ἐπὶ τὰ θεῖα χρῶνται, διὰ τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ τὸ θεῖον ἐκβάλλειν πειρώμενοι σέβας. Καὶ οὐ τὴν τῶν πολλῶν ἔγωγέ φημι δόξαν, τοῖς τῶν ποιητῶν προσύλως και ἐμπαθῶς ἐναπομενόντων, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς Απολλο φάνης οὐχ ὁσίως τοῖς θείοις ἐπὶ τὰ θεῖα χρῆται τῇ γὰρ τῶν ὄντων γνώσει καλῶς λεγομένῃ πρὸς αὐτοῦ φιλοσοφίᾳ, καὶ πρὸς τοῦ θείου Παύλου σοφίᾳ Θεοῦ κεκλημένῃ, πρὸς τὸν αἴτιον καὶ αὐτῶν τῶν ὄντων καὶ τῆς γνώσεως αὐτῶν ἐχρῆν ἀνάγεσθαι τοὺς ἀληθεῖς φιλοσόφους. Καὶ ἵνα μὴ τὴν ἄλλων ἢ τὴν αὐτοῦ πατ Caeterum præstat orationem elegantissimis ejus verbis, qui eloquentia ac divina quadam dicendi facultate omnes excelluit, tanquam regiam coronam pretiosis ac lucidissimis lapidibus condecorare.Cum enim Apollophanes vir philosophus, religione genti. lis esset, atque hunc beatissimum, magnanimum et admirandum virum, quocum necessitate ac geuere conjunctus erat, odio prosequeretur, ac conviciiș jactaret, ut qui ritus patrios detestaretur, et Christianorum fidem illis præferret, coleret, amplecteretur, ac pro ipsa tanquam propugnaculum validissime staret, rebusque gentilium contra gentiles uteretur hoc convicium et accusationem cum Dionysius evertere decrevisset, Polycarpo, qui multis cum pietatis tum virtutis fructibus florebat, apud quem et sophista ille convicia jaclaverat, bæc scriTu vero Apollophanem sophistam maledicta in me congerere, meque patricidam appellare dicis, ut qui gentilium dictis haud pie contra gentiles ipsos ular. Atqui nos hoc ipsum verius intorquere in illum possemus, quod gentiles adversus divina divinis non pie utuntur, conantes per sapientiam cultum Dei divinum exterminare. Neque ego sane nunc de multitudinis opinione loquor, quæ in poetarum fabulis corpore et voluptate acquiescit. Quin et ipse Apollophanes adversus divina nefarie divinis utitur. Erat enim consentaneum eos qui 366 veri philosophi sunt, per hanc rerum cognitionem, quæ rite ab ipso philosophia dicitur, quæque a D. Paulo sapientia Dei appellata est, ad auctorem cum ipsarum rerum, tum cognitionis illorum, adduci. Ac ne aliorum aut ρὰ τὸ δοκοῦν ἐξελέγχοιμι δόξαν, ἔδει συνιδεῖν Απολipsius opinionem contra institutum meum confutem, oportebat Apollophanem cum sit sapiens, intelligere nihil unquam cœlestis ordinis et motus immutari aliter potuisse, nisi ab eo hæc rerum mutatio fieret, qui naturæ ipsius conservator est, et auctor, quique omnia (ut sermo divinus habet) facit atque transmutat. Cur ergo eum, quem rerum oninium Deum esse cognovimus, non veneratur, et ob ineffabilem ejus potentiam, qua cuncta creata sunt, non admiratur? Quandoquidem sol et luna una cum omni coli cquyersione per vim ab ipso immobili statu incredibiliter consistere jussa sunt, atque ad mensuram totius diei in iisdem signis omnia consistunt.» Et paulo post: Gæterum dic ei: ‹ λοφάνην σοφὸν ὄντα, μὴ ἂν ἄλλως ποτὲ δυνηθῆναι τῆς οὐρανίας τι παρατραπήναι τάξεως καὶ κινήσεως, εἰ μὴ τὸν τοῦ εἶναι αὐτὴν καὶ συνοχέα καὶ αἴτιον ἔσχεν εἰς τοῦτο κινοῦντα, τὸν ποιοῦντα πάντα καὶ μετασκευάζοντα, κατὰ τὸν ἱερὸν λόγον. Πῶς οὖν οὐ σέβει τὸν ἐγνωσμένον ἡμῖν κἀκ τοῦ ὄντος ὄντα τῶν ὅλων Θεόν, ἀγάμενος αὐτὸν τῆς παναιτίου καὶ ὑπεραρή του δυνάμεως, ὅταν ἥλιος ὑπ' αὐτοῦ καὶ σελήνη, κατά δύναμιν καὶ στάσιν ὑπερφυεστάτην, ἅμα τῷ παντὶ πρὸς τὸ πάντη ἀκίνητον ορίζωνται, καὶ εἰς μέτρον ἡμέρας ὅλης ἐπὶ τῶν αὐτῶν ἑστῶσι τὰ πάντα ση μείων;» Καὶ μετὰ βραχέα· «Εἰπὲ δὲ αὐτῷ· Τί λέγεις περὶ τῆς ἐν τῷ σωτηρίῳ σταυρῷ γεγονυίας ἐκλείψεως; Αμφοτέρω γὰρ τότε, κατὰ Ηλιούπολιν ἅμα παρύν

col. 629–630page 27 of 262

PG 4:629τες τε καὶ συνεστῶτες, παραδόξως τῷ ἡλίῳ τὴν σε λήνην ἐμπίπτουσαν ἑωρῶμεν· οὐ γὰρ ἦν συνόδου και ρός·) αὖθές τε αὐτὴν ἀπὸ τῆς ἐννάτης ὥρας ἄχρι τῆς ἑσπέρας εἰς τὸ τοῦ ἡλίου διάμετρον ὑπερφυῶς ἀντι καταστᾶσαν. Ανάμνησον δ' ἔτι καὶ ἕτερον αὐτόν· οἶδε γὰρ, ὅτι καὶ τὴν ἔμπτωσιν αὐτὴν ἐξ ἀνατολῶν ἑωρά καμεν ἀρξαμένην, καὶ μέχρι τοῦ ἡλιακοῦ πέρατος ἐλα θοῦσαν, εἶτα ἀναποδίσασαν· καὶ αὖθις οὐκ ἐκ τοῦ αὐτοῦ καὶ τὴν ἔμπτωσιν καὶ τὴν ἀνακάθαρσιν, ἀλλ' ἐκ τοῦ κατὰ διάμετρον ἐναντίον γεγενημένην. Τοιαῦτα ἐστι τοῦ τότε καιροῦ τὰ ὑπερφυῆ, καὶ μόνῳ Χριστῷ τῷ παναιτίῳ δυνατά, τῷ ποιοῦντι μεγάλα καὶ ἐξαί σια, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός. Ταῦτα, εἰ σοὶ θεμιτὸν, εἰ πὲ, καὶ, εἰ δυνατόν, Απολλόφανες, ἐξέλεγχε καὶ πρὸς ἐμὲ τὸν τότε καὶ συμπαρόντα σοι, καὶ συνεωρακότα, καὶ συνανακρίνοντα πάντα, καὶ συναγάμενον.» Παύλου τοίνυν στάντος ἐν μέσῳ τοῦ ᾿Αρείου πάγου καὶ παῤῥησιαστικώτατα διαγορεύσαντος· «"Ανδρες Αθηναίοι, κατὰ πάντα ὡς δεισιδαιμονεστέρους ὑμᾶς θεωρῶ· διερχόμενος γὰρ καὶ ἀναθεωρῶν τὰ σεβά σματα ὑμῶν, εὗρον καὶ βωμὸν ἐν ᾧ ἐπεγέγραπτο Αγνώστῳ Θεῷ. Ὃν οὖν ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε, τοῦ τον ἐγὼ καταγγέλλω ὑμῖν· καὶ τὴν ἑξῆς θεηγορίαν διεξιόντος ἅπασαν· εὐθέως οὗτος ὁ θαυμασιώτατος ἀνὴρ, ὡς οὐρανόθεν διηγορευμένον τὸν λόγον δεξάμενος, ἀδιάσπαστος αὐτοῦ γέγονεν ὀπαδός. Καὶ πᾶσι μὲν ἄρδην τοῖς Ελληνικοῖς ὀργίοις τε καὶ θεσμοῖς ἀποτάσσεται, καὶ παντοίαν δαιμονιώδη πλάνην μυ σάττεται· τὴν οὐράνιον δὲ μαθητείαν μετέρχεται, καὶ στοιχειοῦται ταῖς τῶν ὀρθῶν δογμάτων καὶ τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας στοιχειώσεσι, καὶ τὴν ἀμώ μητον πίστιν ἐκδιδάσκεται, καὶ τῇ τοῦ ζωοποιοῦ βα πτίσματος ἀναγεννητικῇ κολυμβήθρα προσέρχεται, καὶ τὸν διεφθαρότα παλαιὸν ἄνθρωπον ἀποδύεται, καὶ Χριστὸν αὐτὸν, τὸν τῆς ζωῆς ἀρχηγὸν, ἐνδύεται, καὶ ἀναπλάττεται, καὶ ἀντὶ δούλου φθαρτοῦ καὶ φθαρτῆς σαρκὸς υἱοῦ, τῆς ἀκτίστου καὶ ἀφθάρτου, πανταιτίου τε καὶ παντεργέτιδος ὁμοουσίου δεσποτικής Τριάδος υἱὸς γίνεται, καὶ ἀφθαρτίζεται, καὶ τὸ τῶν ὀφλημά των χάρισμα κομίζεται, καὶ τὰ τῆς ἐλευθερίας υἱοθεσίας τε καὶ δεσποτείας φωτεινότατα σύμβολα μετα αμφιέννυται, καὶ τοῦ τελείου καταξιοῦται, καὶ τοῖς τοῦ φωτὸς ὅπλοις θωρακίζεται, καὶ τὰ τελεώτατα τῆς ἀνωτάτω σοφίας μυσταγωγεῖται μυστήρια. ἀπεντεῦθεν ἤδη πρόεισιν ἐπὶ τὴν τοῦ ἀμπελῶνος καλλιεργίαν, καὶ τῆς τῶν εὐαγγελικῶν ἐνταλμάτων εργασίας ἅπτεται, καὶ τὴν ἀγγελομίμητον μέτεισι πολιτείαν, καὶ παρ' Ιεροθέῳ τῷ θεολήπτῳ φοιτᾷ καθηγεμόνι (οὗ καὶ δι᾽ ἐγκωμίων αὐτὸς ἐν τοῖς θεολογικοῖς αὐτοῦ μέμνηται συγγράμμασι·) καὶ τοῖς κατὰ Θεὸν διαβήμασι καταρτίζεται. Πρὸς δὲ τοὺς τῆς ἐγκρατείας καὶ ἀσκήσεως ἀγῶ νας χωρεῖ, καὶ πᾶσαν ποιεῖται κομιδὴν τῆς τοῦ δώ που τηρήσεως, καὶ τῷ δεδωρημένῳ δοτῆρι τῶν ἐάων καρποὺς ἐπείγεται προσοίσειν τῆς ἀγαθαρχικῆς ἐπα ξίους ἀγαθότητος, καὶ πρὸς τὸν ἀντίπαλον τῆς ἡμετέ

nus in crucem actus est, contigit, ais? Ambo enim cum apud Heliopolim præsentes simul essenius tum lunam soli obviam mirabiliter factam (neque enim concursus tempus erat), et eamdem rursus ab hora uona usque ad vesperam e regione solis per diametrum incredibiliter oppositam persistere cernebamus. Cæterum et aliud quiddam hujus generis in memoriam illius revoca. Nos enim (quod ipsum ille quoque novit et occursum ipsum ab Oriente copisse, et ad solaris corporis finem pervenisse, ac demum repedasse vidimus. Rursusque non eadem ex parte, sed e regione per diametrum et occursus et ablati luminis restitutio facta est. Hæc tam ingentia et incredibilia tum temporis acciderunt, quæ Christus omnium auctor, qui magna et admiranda τες τε καὶ συνεστῶτες, παραδόξως τῷ ἡλίῳ τὴν σε- Quid de illo solis defectu, qui quo tempore Domi λήνην ἐμπίπτουσαν ἑωρῶμεν· οὐ γὰρ ἦν συνόδου και ρός·) αὖθές τε αὐτὴν ἀπὸ τῆς ἐννάτης ὥρας ἄχρι τῆς ἑσπέρας εἰς τὸ τοῦ ἡλίου διάμετρον ὑπερφυῶς ἀντικαταστᾶσαν. Ανάμνησον δ' ἔτι καὶ ἕτερον αὐτόν· οἶδε γὰρ, ὅτι καὶ τὴν ἔμπτωσιν αὐτὴν ἐξ ἀνατολῶν ἑωράκαμεν ἀρξαμένην, καὶ μέχρι τοῦ ἡλιακοῦ πέρατος ἐλα θοῦσαν, εἶτα ἀναποδίσασαν· καὶ αὖθις οὐκ ἐκ τοῦ αὐτοῦ καὶ τὴν ἔμπτωσιν καὶ τὴν ἀνακάθαρσιν, ἀλλ' ἐκ τοῦ κατὰ διάμετρον ἐναντίον γεγενημένην. Τοιαῦτα ἐστι τοῦ τότε καιροῦ τὰ ὑπερφυῆ, καὶ μόνῳ Χριστῷ τῷ παναιτίῳ δυνατά, τῷ ποιοῦντι μεγάλα καὶ ἐξαίσια, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός. Ταῦτα, εἰ σοὶ θεμιτὸν, εἰ πὲ, καὶ, εἰ δυνατόν, Απολλόφανες, ἐξέλεγχε καὶ πρὸς ἐμὲ τὸν τότε καὶ συμπαρόντα σοι, καὶ συνεωρακότα, καὶ συνανακρίνοντα πάντα, καὶ συναγάμενον.» facit, quæ dinumerari nequeunt, praestare solus potest: hæc, inquam (id, si tibi, Polycarpe, licuerit, illi dicito) et si fieri potest, Apollophanes, hæc falsitatis argue, et quidem contra me qui tum tecum aderam, simulque omnia tecum perpendi, et cum admiratione spectavi. › Παύλου τοίνυν στάντος ἐν μέσῳ τοῦ ᾿Αρείου πάγου καὶ παῤῥησιαστικώτατα διαγορεύσαντος· «"Ανδρες Αθηναίοι, κατὰ πάντα ὡς δεισιδαιμονεστέρους ὑμᾶς θεωρῶ· διερχόμενος γὰρ καὶ ἀναθεωρῶν τὰ σεβά σματα ὑμῶν, εὗρον καὶ βωμὸν ἐν ᾧ ἐπεγέγραπτο Αγνώστῳ Θεῷ. Ὃν οὖν ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε, τοῦ τον ἐγὼ καταγγέλλω ὑμῖν· καὶ τὴν ἑξῆς θεηγορίαν διεξιόντος ἅπασαν· εὐθέως οὗτος ὁ θαυμασιώτατος ἀνὴρ, ὡς οὐρανόθεν διηγορευμένον τὸν λόγον δεξάμενος, ἀδιάσπαστος αὐτοῦ γέγονεν ὀπαδός. Καὶ πᾶσι μὲν ἄρδην τοῖς Ελληνικοῖς ὀργίοις τε καὶ θεσμοῖς ἀποτάσσεται, καὶ παντοίαν δαιμονιώδη πλάνην μυσάττεται· τὴν οὐράνιον δὲ μαθητείαν μετέρχεται, καὶ στοιχειοῦται ταῖς τῶν ὀρθῶν δογμάτων καὶ τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας στοιχειώσεσι, καὶ τὴν ἀμώ μητον πίστιν ἐκδιδάσκεται, καὶ τῇ τοῦ ζωοποιοῦ βαπτίσματος ἀναγεννητικῇ κολυμβήθρα προσέρχεται, καὶ τὸν διεφθαρότα παλαιὸν ἄνθρωπον ἀποδύεται, καὶ Χριστὸν αὐτὸν, τὸν τῆς ζωῆς ἀρχηγὸν, ἐνδύεται, καὶ ἀναπλάττεται, καὶ ἀντὶ δούλου φθαρτοῦ καὶ φθαρτῆς σαρκὸς υἱοῦ, τῆς ἀκτίστου καὶ ἀφθάρτου, πανταιτίου τε καὶ παντεργέτιδος ὁμοουσίου δεσποτικής Τριάδος υἱὸς γίνεται, καὶ ἀφθαρτίζεται, καὶ τὸ τῶν ὀφλημάτων χάρισμα κομίζεται, καὶ τὰ τῆς ἐλευθερίας υἱοθε σίας τε καὶ δεσποτείας φωτεινότατα σύμβολα μετα αμφιέννυται, καὶ τοῦ τελείου καταξιοῦται, καὶ τοῖς τοῦ φωτὸς ὅπλοις θωρακίζεται, καὶ τὰ τελεώτατα τῆς ἀνωτάτω σοφίας μυσταγωγεῖται μυστήρια. Απεν τεῦθεν ἤδη πρόεισιν ἐπὶ τὴν τοῦ ἀμπελῶνος καλλιεργίαν, καὶ τῆς τῶν εὐαγγελικῶν ἐνταλμάτων εργασίας ἅπτεται, καὶ τὴν ἀγγελομίμητον μέτεισι πολιτείαν, καὶ παρ' Ιεροθέῳ τῷ θεολήπτῳ φοιτᾷ καθηγεμόνι (οὗ καὶ δι᾽ ἐγκωμίων αὐτὸς ἐν τοῖς θεολογικοῖς αὐτοῦ μέμνηται συγγράμμασι·) καὶ τοῖς κατὰ Θεὸν διαβή μασι καταρτίζεται. Πρὸς δὲ τοὺς τῆς ἐγκρατείας καὶ ἀσκήσεως ἀγῶ νας χωρεῖ, καὶ πᾶσαν ποιεῖται κομιδὴν τῆς τοῦ δώ που τηρήσεως, καὶ τῷ δεδωρημένῳ δοτῆρι τῶν ἐάων καρποὺς ἐπείγεται προσοίσειν τῆς ἀγαθαρχικῆς ἐπα ξίους ἀγαθότητος, καὶ πρὸς τὸν ἀντίπαλον τῆς ἡμετέ Cum igitur Paulus in medium Areopagi prodiisset, ac omni cum fiducia loquens diceret: «Viri Athenienses, in omnibus tanquam superstitiosiores vos video: præteriens enim, et cultus vestros contemplans, aram quoque reperi in qua inscriptum erat: Ignoto Deo. Quem igitur ignorantes colitis, hunc ego vobis annuntio.» Cumque Paulus 367 omnem divinam concionem percurrisset, confestim vir hic maxime suspiciendus, hunc sermonem tanquam cœlitus annuntiatum suscepit individuusque ejus assectator effectus est. Ac omnibus quidem mysteriis simulque ritibus profanis nuntium remit tens, multiplicem dæmonum errorem detestatur, et coelestem disciplinam capessit. Veræ item religionis institutis, Evangelicæque doctrinæ quasi elementis imbuitur et informatur, inculpatam fidem edocetur, et ad lavacrum baptismatis, quo regeneramur, vị. tamque recipimus, accedit, et veterem corruptum hominem exuit, ipsumque Christum vitæ amore induens reformatur, et pro servo corrupto, et corru ptæ carnis fitio, increatæ et incorruptæ Trinitatis, ejusdemque substantia, cujus potentia cuncta edita sunt, et creata, filius eficitur, atque ad immortaltatem, percepta debitorum suorum remissione transcendit, libertatis, adoptionis, herilisque potestatis symbolis clarissimis convestitur, et dignus qui inter perfectos censeatur, armis lucis munitur, et perfectissimis celsissimæ sapientiæ arcanis initiatur. Hinc ad pulcherrimam vineæ culturam pro cedit, disciplinam evangelicam factis exsequitur, vivendi Institutum par angelis aggreditur, et in Hierothei divino numine afftati præceptoris sui (de quo ipse quoque in theologicis scriptis summa cum laude mentionem facit) disciplinam se tradit, et ejusdem divinis institutionibus eruditur. ' Porro in exercenda continentia plurimum desudat, omnemque curam in eo ipso dono conservando impendit, et fructus bonitate præcipua dignos afferre gratioso donorum largitori conatur. Contra vitae ac salutis nostra adversarium decertat. Edo-..

col. 631–632page 28 of 262

PG 4:631ρας ζωῆς καὶ σωτηρίας ἀνταγωνίζεται· μεμυσταγω γῆται γὰρ ὡς μετὰ τὴν ἐν τοῖς Ἰορδανείοις ρείθροις τῆς ᾿Αδαμιαίας ἁμαρτίας κατάδυσιν, καὶ τῆς βροτείας φύσεως κάθαρσιν, ἣν ἡμῖν ἐπρυτάνευσεν, αὐτὸς και θαρθείς, ὁ καθαρσίων μὴ δεόμενος, ὁ τῶν ὄντων αἱ τιος καὶ προμηθεύς, τοῦ Θεοῦ μονογενής Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὁ τῷ γεγεννηκότι συνάναρχος καὶ συν αΐδιος, καὶ ὁμοούσιος, καὶ χαρακτὴρ ὑπάρχων ἀπαράλλακτος τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως, καὶ τῆς δόξης ἀπαύγασμα· ὁ κατ' οἰκείαν μὲν εἰκόνα, καὶ καθ᾽ ὁμοίων σιν πλάσας τὸν ἄνθρωπον· τοῦτον δὲ τῷ τοῦ δυσμενοῦς ἀρχεκάκου δράκοντος δελεάσματι, καὶ τῇ τῆς για ναικὸς ἐπηρείᾳ, τὴν δεσποτικὴν ἐντολὴν ἀθετήσαντα, καὶ τῇ ἁμαρτίᾳ καταχρανθέντα, καὶ πρὸς φθορὰν κατολισθήσαντα μὴ παριδών, ἀλλ᾽ εὐδοκίᾳ τοῦ Πατρὸς, καὶ συνεργίᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος διὰ φιλανθρωπίας ἄφατον πέλαγος, ἐκ τῶν πατρῴων καταβεβηκώς, ὅθεν οὐκ ἀπέστη, κόλπων· ὁ πάντα πληρῶν, καὶ μη δενὶ περιγραφόμενος, οὐ μεταβατικῶς τῆς θείας καθώ όδου νοουμένης, ἅπαγε! (πῶς γὰρ ἂν μεταβαίη τὸ ἀσώματον, καὶ ἀπεριόριστον, καὶ ἀπερινόητον;) ἀλλὰ θεοπρεπῶς· κενοῦται γὰρ πρὸς βραχὺ τῆς θεϊκῆς δόξης οἰκονομικῶς, ἵνα με πληρώσῃ τῆς αὐτοῦ θεότητος, καὶ θεὸς χάριτι γένωμαι· τὴν παρθενικὴν δὲ νη δὲν τῆς ἀπειρογάμου πανάγνου καὶ ἀειπαρθένου Δ. Είτιδος κόρης, οἱονεὶ σπόρος, εἰσδὺς, καὶ κτίσας ἐκ τῶν αὐτῆς αἱμάτων σάρκα, καὶ ψυχώσας ψυχῇ λογική τε καὶ νοερᾷ, καὶ ἑνώσας ἑαυτῷ, καὶ τεχθεὶς ἐξ αὐτ τῆς Θεὸς σεσαρκωμένος, διπλοῦς ὁ ἁπλοῦς, ἐν δυσὶ τελείαις φυσικαῖς θελήσεσι καὶ ἐνεργείαις, καὶ κατὰ πάντα κεχρηματικώς καθ' ἡμᾶς, πλὴν τῆς ἁμαρτίας, βροτός, πάσης ἕτερ τροπῆς καὶ συγχύσεως μεμενη χώς, καὶ μετὰ τὴν σάρκωσιν εἷς καὶ ὁ αὐτὸς υἱὸς, καὶ μία ὑπόστασις· ὑπὸ χρόνον τε γεγονώς, ὁ πάσης ὑπερέκεινα χρονικῆς κινήσεως, καὶ πάντων ποιητής τῶν αἰώνων πεφυκώς· καὶ καταδεδεγμένος αύξησιν σωματικὴν, καὶ εἰς ἡλικίαν ἐληλυθὼς ἀνδρικήν, ὁ παντέλειος, καὶ ὑπερτελής· καὶ βαπτισθείς, εὐθὺς ἀπὸ τοῦ βαπτίσματος ἐξαναδὺς ἐπὶ τὴν πρὸς τὸν ἀν θρωποκτόνον ἀποστάτην ἴεται πλάνην, καὶ τὴν Τρικάρανον τῶν δεινῶν αὐτοῦ παλαισμάτων καταλύει μην χανήν· καὶ τὸν ἀλαζόνα καὶ μεγάλαυχον καταπαλαίει τύραννον, καὶ τὸν πολυποίκιλον τῶν αὐτοῦ πολέμων ἑσμὸν καταργεῖ, καὶ εὐχείρωτον αὐτὸν τίθησιν, ὑπου γραμμὸν ἡμῖν ὑποδεικνὺς τῆς πρὸς αὐτὸν καρτεράς μάχης, καὶ τῆς κατ' αὐτοῦ διδοὺς ἀριστείας τὰς ἀφορμάς. Πρὸς οὖν τὸ τῆς σωτηριώδους πολιτείας ὑπόδειγμα τὸν ἑαυτοῦ ῥυθμίζων καὶ ἀπευθύνων βίον ὁ γεννάδας οὗτος, τῆς τοῦ ζωαρχικοῦ φωτίσματος ἐξανατείλας πηγῆς, καὶ τὴν ἐκεῖθεν ὁπλισάμενος χάριν, καὶ τῷ θείῳ χρισθεὶς ἀλείμματι (καθάπερ οἱ ἐν ταῖς παλαίστραις γυμνασταὶ πρὸς πολεμίαν ἀντιπαραταττόμενοι φάλαγγα) παραχρῆμα πρὸς τὸν τῆς εἰς οὐρανοὺς ἀναγούσης πορείας ἀντιτάσσεται δυσμενέστατον ὁδοστάτην, πανουργότατον πολεμήτορα, καὶ τὰς βιωτικὰς ἀποτίθεται φροντίδας, καὶ τῆς πρὸς Θεὸν ἀνατά

S. DIONYSHI AREOPAGITA ctus est enim quomodo per immersionem in Jur- ρας ζωῆς καὶ σωτηρίας ἀνταγωνίζεται· μεμυσταγω dane flumine peccati quod ab Adamo contraximus, γῆται γὰρ ὡς μετὰ τὴν ἐν τοῖς Ἰορδανείοις ρείθροις τῆς ᾿Αδαμιαίας ἁμαρτίας κατάδυσιν, καὶ τῆς βροτείας φύσεως κάθαρσιν, ἣν ἡμῖν ἐπρυτάνευσεν, αὐτὸς και θαρθείς, ὁ καθαρσίων μὴ δεόμενος, ὁ τῶν ὄντων αἱτιος καὶ προμηθεύς, τοῦ Θεοῦ μονογενής Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὁ τῷ γεγεννηκότι συνάναρχος καὶ συν αΐδιος, καὶ ὁμοούσιος, καὶ χαρακτὴρ ὑπάρχων ἀπαρ άλλακτος τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως, καὶ τῆς δόξης ἀπαύγασμα· ὁ κατ' οἰκείαν μὲν εἰκόνα, καὶ καθ᾽ ὁμοίων σιν πλάσας τὸν ἄνθρωπον· τοῦτον δὲ τῷ τοῦ δυσμε νοῦς ἀρχεκάκου δράκοντος δελεάσματι, καὶ τῇ τῆς για ναικὸς ἐπηρείᾳ, τὴν δεσποτικὴν ἐντολὴν ἀθετήσαντα, καὶ τῇ ἁμαρτίᾳ καταχρανθέντα, καὶ πρὸς φθορὰν κατολισθήσαντα μὴ παριδών, ἀλλ᾽ εὐδοκίᾳ τοῦ Πατρὸς, καὶ συνεργίᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος διὰ φιλανθρωπίας ἄφατον πέλαγος, ἐκ τῶν πατρῴων καταβεβηκώς, ὅθεν οὐκ ἀπέστη, κόλπων· ὁ πάντα πληρῶν, καὶ μη δενὶ περιγραφόμενος, οὐ μεταβατικῶς τῆς θείας καθώ όδου νοουμένης, ἅπαγε! (πῶς γὰρ ἂν μεταβαίη τὸ ἀσώματον, καὶ ἀπεριόριστον, καὶ ἀπερινόητον;) ἀλλὰ θεοπρεπῶς· κενοῦται γὰρ πρὸς βραχὺ τῆς θεϊκῆς δόξης οἰκονομικῶς, ἵνα με πληρώσῃ τῆς αὐτοῦ θεότη τος, καὶ θεὸς χάριτι γένωμαι· τὴν παρθενικὴν δὲ νη δὲν τῆς ἀπειρογάμου πανάγνου καὶ ἀειπαρθένου Δ. Είτιδος κόρης, οἱονεὶ σπόρος, εἰσδὺς, καὶ κτίσας ἐκ τῶν αὐτῆς αἱμάτων σάρκα, καὶ ψυχώσας ψυχῇ λογική τε καὶ νοερᾷ, καὶ ἑνώσας ἑαυτῷ, καὶ τεχθεὶς ἐξ αὐτ τῆς Θεὸς σεσαρκωμένος, διπλοῦς ὁ ἁπλοῦς, ἐν δυσὶ τελείαις φυσικαῖς θελήσεσι καὶ ἐνεργείαις, καὶ κατὰ πάντα κεχρηματικώς καθ' ἡμᾶς, πλὴν τῆς ἁμαρτίας, βροτός, πάσης ἕτερ τροπῆς καὶ συγχύσεως μεμενη χώς, καὶ μετὰ τὴν σάρκωσιν εἷς καὶ ὁ αὐτὸς υἱὸς, καὶ μία ὑπόστασις· ὑπὸ χρόνον τε γεγονώς, ὁ πάσης ὑπερέκεινα χρονικῆς κινήσεως, καὶ πάντων ποιητής τῶν αἰώνων πεφυκώς· καὶ καταδεδεγμένος αύξησιν σωματικὴν, καὶ εἰς ἡλικίαν ἐληλυθὼς ἀνδρικήν, ὁ παντέλειος, καὶ ὑπερτελής· καὶ βαπτισθείς, εὐθὺς ἀπὸ τοῦ βαπτίσματος ἐξαναδὺς ἐπὶ τὴν πρὸς τὸν ἀνθρωποκτόνον ἀποστάτην ἴεται πλάνην, καὶ τὴν τρικά ρανον τῶν δεινῶν αὐτοῦ παλαισμάτων καταλύει μην χανήν· καὶ τὸν ἀλαζόνα καὶ μεγάλαυχον καταπαλαίει τύραννον, καὶ τὸν πολυποίκιλον τῶν αὐτοῦ πολέμων ἑσμὸν καταργεῖ, καὶ εὐχείρωτον αὐτὸν τίθησιν, ὑπου γραμμὸν ἡμῖν ὑποδεικνὺς τῆς πρὸς αὐτὸν καρτεράς μάχης, καὶ τῆς κατ' αὐτοῦ διδοὺς ἀριστείας τὰς ἀφορμάς. et natura mortalis purgatione, quod muneris, ipse qui lavacris non indigebat, innocens et purgatus, nobis impertivit rerum omnium auctor, provisor unigenitus Dei Filius, Verbum Dei, quod cum Patre principio caret, sempiternum, ejusdemque substan tia, splendor gloriæ, et forma quæ nihil a Patris substantia differt. Qui cum hominem juxta propriam imaginem et similitudinem condidisset, isque invidi hostis insidiis, qui peccatum in orbem primus invexit, ac mulieris hortatu Domini præceptum conteinpsisset, 368 et peccato pollutus ad interitum prolapsus esset, non illum despexit, sed propensa Patris affectione, simulque in hoc Spiritu sancto adnitente, ineffabili humanitatis ubertate ex pater nis sinibus descendit: unde tamen is non discessit, qui omnia implet, a nulla re circumscriptus, cum descensus divinus non ex loci mutatione intelligatur. Apage! Qua enim ratione descendere is possel, qui et corpore caret, et nullo definiri aut intelligi pacto potest? Sed ea ratione, quæ convenial Deo. Exinanitur enim ad breve tempus divina gloria ex dispensatione, ut me sua impleret divinitate, ac dono illius Deus efficerer. Cæterum Davidica puellæ virginis ventrem quæ nuptiarum expers ac omnino innocens virgo semper permansit, uti sementis, subiit, atque ubi carnem ex illius sanguine produxit, ac eam anima rationis intellectusque participe animavit sibique copulavit, et ab ipsa editus Deus carne compactus apparuit, duplex qui simplex erat, in duabus perfectis naturalibus voluntatibus, ac operationibus, in omnibus, extra peccatum, similiter ac nos mortalis, procul omni mutatione ac confusione appellatus, et post susceptam carnem unus et ipse Filius et una substantia esse perrexit, Sub tempore factus est, qui omnem temporis motum transcendit, et natura sæculorum omnium est effector. Corporis item incrementum suscepit, et ad virilem ætatem, qui perfectissimus omnique superior perfectione crat pervenit, Et simul ac ex lavacro baptizatus emersit, contra homicidam apostafam variam init viam, ac tricipitem ejus impugnationum machinam evertit, insolescentem, et magnifice se jactantem tyrannum prosternit. Varium ac multiplex certaminum illius genus irritum facit, ipsum captu admodum facilem reddit, rationem nobis ostendens, qua illi acri pugna resisteremus, et forțitudinis occasiones, quibus contra illum utere, mur, impertit, Ad exemplum ergo vitæ optime constitutæ generosus hic athleta Dionysius suam ipsius composuit alque formavit; ex fonte luminis vitæ auctoris exortus, et gratia, quæ inde petitur, armatus, et unctione divina perunctus (non aliter ac luctatores contra hostilem aciem in palæstris insurgunt) adversus infensissimum latronem, viæque qua itur ad coelos obsessorem et insidiosum bellatorem, confestim 369 opponitur, ac omnnem vitæ sollicitudinem abjicit, et totus divinæ in Deum intentionis Πρὸς οὖν τὸ τῆς σωτηριώδους πολιτείας ὑπόδειγμα τὸν ἑαυτοῦ ῥυθμίζων καὶ ἀπευθύνων βίον ὁ γεννάδας οὗτος, τῆς τοῦ ζωαρχικοῦ φωτίσματος ἐξανατείλας πηγῆς, καὶ τὴν ἐκεῖθεν ὁπλισάμενος χάριν, καὶ τῷ θείῳ χρισθεὶς ἀλείμματι (καθάπερ οἱ ἐν ταῖς παλαί στραις γυμνασταὶ πρὸς πολεμίαν ἀντιπαραταττόμενοι φάλαγγα) παραχρῆμα πρὸς τὸν τῆς εἰς οὐρανοὺς ἀναγούσης πορείας ἀντιτάσσεται δυσμενέστατον όδο στάτην, πανουργότατον πολεμήτορα, καὶ τὰς βιωτι κὰς ἀποτίθεται φροντίδας, καὶ τῆς πρὸς Θεὸν ἀνατά-

col. 633–634page 29 of 262

PG 4:633σεως ὅλος εραστής καὶ ἀγωνιστής καθίσταται, προσ ευχαῖς συντόνοις διημερεύων τε καὶ διανυκτερεύων, καὶ παννυχίσιν αΰπνοις ἐγκαρτερῶν, καὶ νηστείαις τὸ σαρκίον δαμάζων, καὶ τὴν χείρονα μοίραν καθυποτάσσων τῇ κρείττονι, τὸν χοῦν τῷ νοί, καὶ τὴν γεώδη καταλεπτύνων παχύτητα, ἢ ταῖς διανοίαις, οἷά τις ὁμίχλη ζοφώδης ταῖς ἡλιακαῖς ἀκτῖσιν, ἐπιπροσθεῖν εἴωθεν. Ἔνθεν ἐπὶ τὸ τῆς θεωρίας ὕψος ἀνάγεται, καὶ ταῖς περὶ Θεὸν ἐννοίαις ἐμφιλοχωρεί, πάσης ὑλώδους τὸ τῆς ψυχῆς θεοειδές ἀφιστῶν ἐνθυμήσεως, καὶ τὸ νοερὸν αὐτῆς ὄμμα πρὸς τὴν ἐκεῖθεν ἀπαστράπτουσαν ἀγλαΐαν ὅλος ἀναπτεροί, ταῖς ἀποστολικαῖς αὐτοπτικῶς ἐντρυφῶν διδαχαῖς, καὶ πᾶσαν καινήν τε καὶ παλαιὰν ἱερολογίαν ἀναπνοὴν ἑαυτῷ καὶ τροφὴν κατεργαζόμενος, τοῖς τῆς πρακτικῆς καὶ θεωρητικῆς ἀρετῆς πλεονεκτήμασι, τοῖς Παύλου τοῦ μακαρίου διοπτικωτάτοις καταφανεὶς ὀφθαλμοῖς, καὶ βαθμοῦ τοῦ τῆς ἱεραρχίας ἄξιος κριθεὶς, πρῶτος ᾿Αθηνῶν ἐπίσκοπος ὑπ' αὐτοῦ προχειρίζεται, καὶ τῆς οἰκείας πατρίδος πατὴρ ἀναγορεύεται, καὶ τὰ ἀκρο θίνια τῶν λογικῶν πραγμάτων ἐγχειρίζεται, καὶ τὸν αὐτόθι πεπιστευκότα λαὸν ἐμπιστεύεται· ἔδει γὰρ τὴν ἐνεγκοῦσαν, καὶ θρεψαμένην, καὶ παιδεύσα σαν πόλιν, τῷ ἰδίῳ βλαστήματι, καὶ θρέμματι, καὶ παιδεύματι πρώτην ἐπαγλαΐζεσθαι πρώτῳ τῶν ἐξ αὐτῆς πνευματικῶς Χριστῷ τῷ τῆς σωτηρίας αι τα γεγενημένων, καὶ πᾶσι τοῖς κατὰ βίον καὶ λόγον πρωτείοις τηλαυγώς πρωτεύοντι· καὶ ταῖς ποι μαντικαῖς τοῦ παναρίστου υἱέως ἡγεσίαις ἰθύνεσθαι, φωτίζοντος αὐτῆς τὰ κατὰ Θεὸν διαβήματα, καὶ ἐπὶ σωτηρίους νομὰς ἄγοντος, καὶ ἐς τόπον χλόης τῆς λείας καὶ ἀκιβδήλου διδασκαλίας κατασκηνοῦντος, καὶ ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως, τῆς μακαρίας ὄντως λή ξεως ἐκτρέφοντος. Ο τῆς θεοψηφίστου τῆς τῶν ᾿Αθηναίων μητροπόλεως ευμοιρίας, ὡς τρισμακάριος ὑπάρχει! ὡς ἀλη θῶς καὶ τρισόλβιος πόλις τοιοῦτον τεκοῦσα καὶ λα χοῦσα ποιμένα, καὶ προηγέτην, καὶ διδάσκαλον, ὡς ὁ Ἰσραηλίτης λαὸς πάλαι τὸν Μωϋσέα! καὶ γὰρ ἄλλος τις ἀναδέδεικται Μωϋσῆς, Αἴγυπτον, τὴν ζοφεράν λέγω καὶ πολύθεον εἰδωλικὴν πλάνην, οὐ δέκα πληρ γαῖς ἀλλὰ μυρίαις καιριωτάταις καὶ πυρωδεστάταις τῶν ἱερῶν αὐτοῦ δογμάτων καὶ διδαγμάτων κατα τοξεύσας βολαῖς· καὶ τὸν μὲν νοητόν Φαραὼ σὺν ταῖς ὀλεθρίαις αὐτοῦ δυνάμεσι, ταῖς πρὸς τῆς αὐτοῦ και κοδαίμονος ἀπάτης επιφυομέναις ζιζανιώδεσιν αίρε τικαῖς εἰκαιομυθίαις, καταποντίσας τοῖς γλαφυρωτά τοις τῆς αὐτοῦ πανσόφου θείας γνώσεως καὶ εὐγλωττίας βυθοῖς· τὸν ἐκλεκτὸν δὲ τοῦ Χριστοῦ λαὸν ἀπὸ τῆς τοῦ Βελίαρ τυραννίδος, καὶ τῆς δεισιδαίμονος θρησκείας φυγαδευτήν, τὴν τῶν ἐπανισταμένων παν ποδαπών πολεμίων ἀγριαινομένην θάλατταν κατα πατοῦντα, τῇ φωτοειδούς στύλου δίκην ἐν αὐτῷ δια λαμπούσῃ καθοδηγούμενον χάριτι, καὶ νεφέλη τῇ τοῦ Παναγίου Πνεύματος σκέπῃ φρουρούμενον, ἐπὶ τὸν ακύμαντον διασώσας ὅρμον τῆς ἀμωμήτου πίν στεως, καὶ τῶν χαμερπῶν παντάπασιν ὑπεραναβεβηκὼς, καὶ τῆς τοῦ ὄρους τῶν ἀρετῶν κορυφαιοτάτης περιωπῆς τοὺς εὐαγγελιζομένους εἰρήνην ὡραίους

σεως ὅλος εραστής καὶ ἀγωνιστής καθίσταται, προσ- amator et pugil efficitur. Assiduis precibus die noευχαῖς συντόνοις διημερεύων τε καὶ διανυκτερεύων, καὶ παννυχίσιν αΰπνοις ἐγκαρτερῶν, καὶ νηστείαις τὸ σαρκίον δαμάζων, καὶ τὴν χείρονα μοίραν καθυποτάσ σων τῇ κρείττονι, τὸν χοῦν τῷ νοί, καὶ τὴν γεώδη καταλεπτύνων παχύτητα, ἢ ταῖς διανοίαις, οἷά τις ὁμίχλη ζοφώδης ταῖς ἡλιακαῖς ἀκτῖσιν, ἐπιπροσθεῖν εἴωθεν. Ἔνθεν ἐπὶ τὸ τῆς θεωρίας ὕψος ἀνάγεται, καὶ ταῖς περὶ Θεὸν ἐννοίαις ἐμφιλοχωρεί, πάσης ὑλώδους τὸ τῆς ψυχῆς θεοειδές ἀφιστῶν ἐνθυμήσεως, καὶ τὸ νοερὸν αὐτῆς ὄμμα πρὸς τὴν ἐκεῖθεν ἀπαστράπτουσαν ἀγλαΐαν ὅλος ἀναπτεροί, ταῖς ἀποστο λικαῖς αὐτοπτικῶς ἐντρυφῶν διδαχαῖς, καὶ πᾶσαν καινήν τε καὶ παλαιὰν ἱερολογίαν ἀναπνοὴν ἑαυτῷ καὶ τροφὴν κατεργαζόμενος, τοῖς τῆς πρακτικῆς καὶ θεωρητικῆς ἀρετῆς πλεονεκτήμασι, τοῖς Παύλου τοῦ μακαρίου διοπτικωτάτοις καταφανεὶς ὀφθαλμοῖς, καὶ βαθμοῦ τοῦ τῆς ἱεραρχίας ἄξιος κριθεὶς, πρῶτος ᾿Αθηνῶν ἐπίσκοπος ὑπ' αὐτοῦ προχειρίζεται, καὶ τῆς οἰκείας πατρίδος πατὴρ ἀναγορεύεται, καὶ τὰ ἀκροθίνια τῶν λογικῶν πραγμάτων ἐγχειρίζεται, καὶ τὸν αὐτόθι πεπιστευκότα λαὸν ἐμπιστεύεται· ἔδει γὰρ τὴν ἐνεγκοῦσαν, καὶ θρεψαμένην, καὶ παιδεύσασαν πόλιν, τῷ ἰδίῳ βλαστήματι, καὶ θρέμματι, καὶ παιδεύματι πρώτην ἐπαγλαΐζεσθαι πρώτῳ τῶν ἐξ αὐτῆς πνευματικῶς Χριστῷ τῷ τῆς σωτηρίας αι τα γεγενημένων, καὶ πᾶσι τοῖς κατὰ βίον καὶ λόγον πρωτείοις τηλαυγώς πρωτεύοντι· καὶ ταῖς ποιμαντικαῖς τοῦ παναρίστου υἱέως ἡγεσίαις ἰθύνεσθαι, φωτίζοντος αὐτῆς τὰ κατὰ Θεὸν διαβήματα, καὶ ἐπὶ σωτηρίους νομὰς ἄγοντος, καὶ ἐς τόπον χλόης τῆς λείας καὶ ἀκιβδήλου διδασκαλίας κατασκηνοῦντος, καὶ ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως, τῆς μακαρίας ὄντως λήξεως ἐκτρέφοντος. ctuque intentus totam noctem ducit insomuem, Carnem jejuniis domat, et deteriorem partem præstantiori subjicit, nempe pulverem nenti, et terrenam crassitudinem, quæ sensibus perinde ac nebula quædam tenebrosa solaribus sese radiis opponere consuevit, comminuit. Hinc ad speculationis celsitudinem tollitur, libenterque in cogitationibus de Deo versatur, divinam animæ efigiem ab omni consideratione terrena removens, et spiritualis ipsius oculus ad claritatem illam quæ illine effulget tvius evolat, et in apostolicis doctrinis præsenti animo deliciatur. Novam item omnem atque veterem divinæ legis scriptionem, idque virtutis illius abundantia, quæ in actione et contemplatione versatur, ut respirationem sibi ac cibum constituit. Hic cun beati Pauli clarissimis oculis ostensus esset, et divini sacerdotii gradu dignus judicatus, Athenarum episcopus ab ipso primus eligitur, et suæ ipsius pater patriæ declaratur, et priniitiæ negotiorum rationalium in manus traduntur, atque populus isthic fidem amplexus ipsi creditur, oportebat enin ut civitas, quæ hunc ediderat, aluerat, et erudiverat, a proprio germine et alumno, atque eruditione prima omnium illustraretur, primo eorum ex ipsa oriundorum qui spiritualiter Christo salutis auctori nati fuerunt, quique omnibus, qui vita et ratione: primas obtinent, magnifice præest. Nec secus ac optimus filius viam instar pastoris commonstrat, docetque quemadmodum ex Dei præscriplo suus Gipsa gressus dirigat, dum illam in loca pascua, planæ nempe ac sinceræ doctring, collocat, et super aquam refectionis, nimirum veræ hæredilatis, educat. Ο τῆς θεοψηφίστου τῆς τῶν ᾿Αθηναίων μητροπό λεως ευμοιρίας, ὡς τρισμακάριος ὑπάρχει! ὡς ἀληθῶς καὶ τρισόλβιος πόλις τοιοῦτον τεκοῦσα καὶ λα χοῦσα ποιμένα, καὶ προηγέτην, καὶ διδάσκαλον, ὡς ὁ Ἰσραηλίτης λαὸς πάλαι τὸν Μωϋσέα! καὶ γὰρ ἄλλος τις ἀναδέδεικται Μωϋσῆς, Αἴγυπτον, τὴν ζοφεράν λέγω καὶ πολύθεον εἰδωλικὴν πλάνην, οὐ δέκα πληρ γαῖς ἀλλὰ μυρίαις καιριωτάταις καὶ πυρωδεστάταις τῶν ἱερῶν αὐτοῦ δογμάτων καὶ διδαγμάτων κατατοξεύσας βολαῖς· καὶ τὸν μὲν νοητόν Φαραὼ σὺν ταῖς ὀλεθρίαις αὐτοῦ δυνάμεσι, ταῖς πρὸς τῆς αὐτοῦ και κοδαίμονος ἀπάτης επιφυομέναις ζιζανιώδεσιν αίρετικαῖς εἰκαιομυθίαις, καταποντίσας τοῖς γλαφυρωτάτοις τῆς αὐτοῦ πανσόφου θείας γνώσεως καὶ εύγλωττίας βυθοῖς· τὸν ἐκλεκτὸν δὲ τοῦ Χριστοῦ λαὸν ἀπὸ τῆς τοῦ Βελίαρ τυραννίδος, καὶ τῆς δεισιδαίμονος θρησκείας φυγαδευτήν, τὴν τῶν ἐπανισταμένων παν ποδαπών πολεμίων ἀγριαινομένην θάλατταν καταπατοῦντα, τῇ φωτοειδούς στύλου δίκην ἐν αὐτῷ δια λαμπούσῃ καθοδηγούμενον χάριτι, καὶ νεφέλη τῇ τοῦ Παναγίου Πνεύματος σκέπῃ φρουρούμενον, ἐπὶ τὸν ακύμαντον διασώσας ὅρμον τῆς ἀμωμήτου πίν στεως, καὶ τῶν χαμερπῶν παντάπασιν ὑπεραναβεβηκώς, καὶ τῆς τοῦ ὄρους τῶν ἀρετῶν κορυφαιοτάτης περιωπῆς τοὺς εὐαγγελιζομένους εἰρήνην ὡραίους O ingentem metropolis Atheniensium civitatis felicitatem, nullo sufragiorum benefcio illi delatam! Quam vere felix, multipliciterque beata est, quæ tantum ducem atque magistrum (ut Israeliticus olim populus Moysen) talemque enixa est, atque sortita pastorem! etenim alter quidam Moyses denuo visus est, qui Ægyptum, caliginosum dico in colendis simulacris errorem, non decem plagis, sed innumeris lætalibus ardentissimisque sacræ illius doctrinæ ac divinæ disciplinæ sagittis transfixit, et figuratum Pharaonem cum omni ejus perniciosa potestate, nugisque hæreticis ac zizaniis plenis, quæ a cacodamonis 370 ipsius fraude oriuntur, ornatissimis admirabilis ejus ac omni divinæ cognitionis et eloquentiæ profanditatibus demersit. Porro electum Christi populum a Belial tyrannide, et a superstitiosa cultura profugum hostibus undique contra illum insurgentibus, solitudinis mari trajecto, et charitate instar columnæ ignis illucescente deduxit, et nebula, nimirum sanctissimi Spiritus protectione, custodivit, ac ad tranquillum usque inculpatæ fidei portum conservavit Humana prorsus omnia supergressus in suprema montis virtutum specula speciosos pacem annuntiantes pedes fisit, divinamque caliginem ingressus

col. 635–636page 30 of 262

PG 4:635καὶ Θεῷ προσομιλήσας, καὶ τὰς τῆς θεοφαντορίας καὶ νομοθεσίας πλάκας δεξάμενος, καὶ ταῖς σταυροειδῶς ὑψουμέναις παλάμαις τὸν ἀντίθεον τροπωσάμενος ᾿Αμαλήκ, καὶ τῶν ἐχιδναίων δηγμάτων, τῶν δαιμονικῶν λόχων καὶ τοξευμάτων τους πτερ νισθέντας καὶ κακῶς ἁλόντας ἐξιώμενος τῷ τοῦ κρεμασθέντος ἐπὶ ξύλου καὶ νεκρωθέντος σαρκί, καὶ τὰς ἐναντίας νεκρώσαντος δυνάμεις, καλῶς ὑπ' αὐτοῦ σεβομένου, καὶ προσκυνουμένου, καὶ κηρυττομένου λόγου πνεύματι. Καὶ Ἰησοῦς ἄλλος τέμνων Ἰορδάνην, καὶ τὸν περιούσιον διαπεραιῶν λαὸν ἀβρόχοις ίχνεσι πεζοποροῦντα, καὶ τὴν ἐξ αὐτοῦ βλαστήσευσαν πανσεβάσμιόν τε καὶ πανίερον αἴροντα θεοδέγμονα νοεράν κιβωτόν, καὶ τὰ τῶν Ἱεριχουντείων τῶν δυσ ωνύμων, νοητῶν ἀλλοφύλων, καὶ τῆς τῶν αἱρετιζόντων συμμορίας ὀχυρώματα καταβάλλων τοῖς ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας πολυκύκλοις καὶ πολυτρόποις ἄθλοις, καὶ ταῖς ἱεροφαντορικαῖς σάλπιγξι καταχτυπούμενά τε καὶ καταστρεφόμενα, τὸν ἡλιοειδή τε καὶ φωτι στικὸν λόγον, καὶ τὴν σελασφοροῦσαν σοφὴν κυβέρνησιν οὐρανόθεν αὐτῷ χορηγουμένην προϊσχόμενος, εἰς τὴν τῶν ἁρπάγων λύκων, τῶν τὰς λογικὰς λυ μαινομένων ἀγέλας κακοδιδασκάλων ἐξέλασιν, καὶ τοῖς σωζομένοις τὴν διαιωνίζουσαν κληρονομίαν ἐν Ἱερουσαλὴμ τῇ ἐπουρανίῳ πρυτανευόμενος, ὡς ἐκεῖνος ἥλιόν τε καὶ σελήνην ἱστῶν εἰς ἐπικουρίας τοῦ περισωθέντος θείου λαοῦ, τῆς γῆς τῆς ἐπαγγελίας ἐξελάσαι τοὺς πολεμίους, έπεισερχομένην αὐτῷ σπεύδων κληροδοτήσειν κατάσχεσιν· καὶ Δαυὶδ ἄλλος τὸν κατὰ τῆς θείας παρατάξεως, μεγαλαυχήσαντα, καὶ τὸν αὐτῆς ὑπερασπιστὴν ὀνειδίσαντα σφενδονήσας, καὶ λίθῳ πατάξας τὸν ἁλάστορα, καὶ νίκος παναοιδιμώτατον κατὰ τῶν ὑπεναντίων ἀράμενος, καὶ μυριάσιν ἐπινικίων κρότων αδόμενος· καὶ γὰρ οὗτος, νεανικῶς ἀνδρισάμενος πίστει καὶ ἐλπίδι καὶ πεποιθήσει τῇ εἰς Χριστὸν νευρούμενος, τὸν ἐν τοῖς διώκταις ἐνεργοῦντα τυράννοις δεινὸν ὀλετῆρα τῇ πέτρας στερ ροτέρα γενναιότητι καταβέβληκε· καὶ στέφος νίκης ἀπενεγκάμενος, μυριοπλόκοις ὕμνοις καὶ ἐγκωμίοις διηνεκώς καταγεραίρεται. Καὶ ἄλλος Ιεζεκιήλ μυ στιχωτάτων θείων θεαμάτων επόπτης καὶ ὑφηγητής, ποικιλίας θεοφανειῶν καὶ συμβολικών μορφωμάτων διαγράφων, καὶ διὰ τῶν αἰσθητῶν εἰκόνων ἐπὶ τὴν πόδας επερείσας, καὶ τὸν θεῖον εἰσδεδυκώς γνόφον, τῶν ἀθλων καὶ νοερῶν θεωρίαν τὴν ἡμετέραν ίσχνο τάταις ἱεροφαντορίαις ἀνάγων διάνοιαν. ᾿Αλλὰ τί μοι δεῖ τὸν τοιοῦτον ἀξιάγαστον ἱεροφάν τορα τοῖς τὸ φῶς σκιαγραφούσιν ἀπεικάσαι; δέον αὐτὸν μᾶλλον παραβάλλειν τοῖς αὐτῷ τῷ φωτὶ κατ ηξιωμένοις αὐτοφανῶς συνδιαιτάσθαί τε καὶ συνομιλεῖν. Εκείνῳ δὴ τῷ μεγάλῳ καὶ κορυφαιοτάτω Πέτρῳ παρεικαστέον αὐτὸν, ᾧ τὴν προαιώνιόν τε καὶ ἄχρονον, καὶ νῷ παντὶ καὶ λόγῳ παντελῶς ἀκατάληπτον τε καὶ ἀπεριόριστον τοῦ συνανάρχου καὶ συναϊδίου Υἱοῦ γέννησιν ὁ ἄναρχός τε καὶ ἀγέννητος Πατὴρ ἀπεκάλυψεν· ἐφ᾽ ᾧ, πέτρα, θεμελίῳ τῆς πίστεως ἀσαλεύτῳ χρηματίσαντι, Χριστὸς, ἡ ὄντως πέτρα τῆς ζωῆς, καὶ τῶν ὄντων ποιητική τε και συνεκτική,

(135 καὶ Θεῷ προσομιλήσας, καὶ τὰς τῆς θεοφαντορίας καὶ νομοθεσίας πλάκας δεξάμενος, καὶ ταῖς σταυ ροειδῶς ὑψουμέναις παλάμαις τὸν ἀντίθεον τροπω σάμενος ᾿Αμαλήκ, καὶ τῶν ἐχιδναίων δηγμάτων, τῶν δαιμονικῶν λόχων καὶ τοξευμάτων τους πτερ νισθέντας καὶ κακῶς ἁλόντας ἐξιώμενος τῷ τοῦ κρεμασθέντος ἐπὶ ξύλου καὶ νεκρωθέντος σαρκί, καὶ τὰς ἐναντίας νεκρώσαντος δυνάμεις, καλῶς ὑπ' αὐτοῦ σεβομένου, καὶ προσκυνουμένου, καὶ κηρυττομένου λόγου πνεύματι. Καὶ Ἰησοῦς ἄλλος τέμνων Ἰορδά νην, καὶ τὸν περιούσιον διαπεραιῶν λαὸν ἀβρόχοις ίχνεσι πεζοποροῦντα, καὶ τὴν ἐξ αὐτοῦ βλαστήσευσαν πανσεβάσμιόν τε καὶ πανίερον αἴροντα θεοδέγμονα νοεράν κιβωτόν, καὶ τὰ τῶν Ἱεριχουντείων τῶν δυσωνύμων, νοητῶν ἀλλοφύλων, καὶ τῆς τῶν αἱρετι ζόντων συμμορίας ὀχυρώματα καταβάλλων τοῖς ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας πολυκύκλοις καὶ πολυτρόποις ἄθλοις, καὶ ταῖς ἱεροφαντορικαῖς σάλπιγξι καταχτυπούμενά τε καὶ καταστρεφόμενα, τὸν ἡλιοειδή τε καὶ φωτι στικὸν λόγον, καὶ τὴν σελασφοροῦσαν σοφὴν κυβέρ νησιν οὐρανόθεν αὐτῷ χορηγουμένην προϊσχόμενος, εἰς τὴν τῶν ἁρπάγων λύκων, τῶν τὰς λογικὰς λυ μαινομένων ἀγέλας κακοδιδασκάλων ἐξέλασιν, καὶ τοῖς σωζομένοις τὴν διαιωνίζουσαν κληρονομίαν ἐν Ἱερουσαλὴμ τῇ ἐπουρανίῳ πρυτανευόμενος, ὡς ἐκεῖνος ἥλιόν τε καὶ σελήνην ἱστῶν εἰς ἐπικουρίας τοῦ περισωθέντος θείου λαοῦ, τῆς γῆς τῆς ἐπαγγε λίας ἐξελάσαι τοὺς πολεμίους, έπεισερχομένην αὐτῷ σπεύδων κληροδοτήσειν κατάσχεσιν· καὶ Δαυὶδ ἄλλος τὸν κατὰ τῆς θείας παρατάξεως, μεγαλαυχήσαντα, καὶ τὸν αὐτῆς ὑπερασπιστὴν ὀνειδίσαντα σφενδονή σας, καὶ λίθῳ πατάξας τὸν ἁλάστορα, καὶ νίκος παναοιδιμώτατον κατὰ τῶν ὑπεναντίων ἀράμενος, καὶ μυριάσιν ἐπινικίων κρότων αδόμενος· καὶ γὰρ οὗτος, νεανικῶς ἀνδρισάμενος πίστει καὶ ἐλπίδι καὶ πεποιθή σει τῇ εἰς Χριστὸν νευρούμενος, τὸν ἐν τοῖς διώκταις ἐνεργοῦντα τυράννοις δεινὸν ὀλετῆρα τῇ πέτρας στερ ροτέρα γενναιότητι καταβέβληκε· καὶ στέφος νίκης ἀπενεγκάμενος, μυριοπλόκοις ὕμνοις καὶ ἐγκωμίοις διηνεκώς καταγεραίρεται. Καὶ ἄλλος Ιεζεκιήλ μυ στιχωτάτων θείων θεαμάτων επόπτης καὶ ὑφηγητής, ποικιλίας θεοφανειῶν καὶ συμβολικών μορφωμάτων διαγράφων, καὶ διὰ τῶν αἰσθητῶν εἰκόνων ἐπὶ τὴν cum Deo famuliariter est locutus, ac divinæ mani- πόδας επερείσας, καὶ τὸν θεῖον εἰσδεδυκώς γνόφον, festationis et legislationis tabulas accepit. Manibus in crucis speciem sublatis, Amalec Deo infensum in triumphum duxit. Vipereos morsus, ac insidiis demonum supplantatos, sagittisque nefarie captus curat, idque carne verbi, quod in ligno pependit, mortemque subiit, et oppositas vires peremit, quodque ab ipso probe veneratum et spiritu prædicatum, et adoratum fuit. Et ut alter Josue Jordanem secat, ac peculiarem populum peditem siccis vestigiis ambulantem, portantemque venerabilem ac sacrosanctam arcam, quæ instar illius veteris Deum continet, trajicit. Detestandorum Jerichuntiorum argumenta, qui alieni intelliguntur, ac præsidia conspirantium hæreticorum vario atque multipliei, pro pietate, certamine prosternit, et pro divinarum tubarum sonitu, iis quæ ex adverso percussa evertenda erant, prædicationem instar solis illuminantem obtendit suam prudentemque gubernationem quæ lucem afferret, et quæ cœlitus illi exhibebatur, contra incursum luporum rapacium, hoc est falsorum doctorum greges rationis participes deglubentium opponit. Et immortalem hæreditatem, quæ est in cœlesti Hierusalem, iis qui servandi sunt administrat. Ac sicut ille solem et lunam in auxilium servati divini populi jam aggredientes terrenæ promissionis hostes expellere sistit, festinatque possessionem sibi promissam dividere; et alter David hostem inaniter se jactantem contra divinum exercitum, et ejus propugnatori convicia facientem funda cum percussisset, et facinorosum illum terræ illisisset, celeberrimam victoriam ex hostibus reportavit, innumeris plausibus ob partam victoriam exceptus ac decantatus. Hic 371 enim cum fortiter se gereret, fide, spe, et fiducia erga Christum innixus, potentem illum perditorem sævos inter tyrannos prævalidum fortitudine lapide duriore prostravit; coronam victoriæ referens, infinitis prope laudibus et cantibus pro labore assidue cumulatur. Et alter Ezechiel diviparum ac mysticarum visionum spectator et interpreз, varietates divinarum manifestationum, et figurarum significationem continentium describens, nentem nostram per ea quæ sensu percipiuntur, tenuissimis divinis institutionibus ad speculationem τῶν ἀθλων καὶ νοερῶν θεωρίαν τὴν ἡμετέραν ίσχνο eorum quæ animo et cognitione cernuntur, evebit. At vero quid opus est hunc sacrum et admirandum præconem iis qui lucem adumbrant comparare? Præstat hunc ipsum his conferre, quos lux ipsa Christus per se splendere, secumque versari, et commercium habere dignatus est. Nimirum magno illi et omnium summo Petro hic comparandus est, cui æternam ac sempiternam Filii generationem, quæ tota mente ac ratione comprehendi ac definiri nequit (siquidem is cum Patre sempiternus est, ac siue principio), Pater ingenitus et principio carens revelavit. Super queın tanquam petram, et inconcussum fidei fundamentum, Christus vere τάταις ἱεροφαντορίαις ἀνάγων διάνοιαν. ᾿Αλλὰ τί μοι δεῖ τὸν τοιοῦτον ἀξιάγαστον ἱεροφάν τορα τοῖς τὸ φῶς σκιαγραφούσιν ἀπεικάσαι; δέον αὐτὸν μᾶλλον παραβάλλειν τοῖς αὐτῷ τῷ φωτὶ κατηξιωμένοις αὐτοφανῶς συνδιαιτάσθαί τε καὶ συνομι λεῖν. Εκείνῳ δὴ τῷ μεγάλῳ καὶ κορυφαιοτάτω Πέτρῳ παρεικαστέον αὐτὸν, ᾧ τὴν προαιώνιόν τε καὶ ἄχρονον, καὶ νῷ παντὶ καὶ λόγῳ παντελῶς ἀκατάληπτον τε καὶ ἀπεριόριστον τοῦ συνανάρχου καὶ συναϊδίου Υἱοῦ γέννησιν ὁ ἄναρχός τε καὶ ἀγέννητος Πατὴρ ἀπεκάλυψεν· ἐφ᾽ ᾧ, πέτρα, θεμελίῳ τῆς πίστεως ἀσαλεύτῳ χρηματίσαντι, Χριστὸς, ἡ ὄντως πέτρα τῆς ζωῆς, καὶ τῶν ὄντων ποιητική τε και συνεκτική,

col. 637–638page 31 of 262

PG 4:637τὴν οἰκείαν Ἐκκλησίαν ἐδείματο, ὅν τε τῆς ἐν οὐρα νοῖς κατοικίας καὶ κληρουχίας κλειδοῦχον καὶ κληροδότην ἀπέφηνεν, ἐξουσίαν αὐτῷ θείαν λύειν τε καὶ δεσμεῖν ἁμαρτημάτων σειρὰς παρασχόμενος. Καὶ ὃς τὴν βασιλίδα Ῥώμην ταῖς πρὸς Χριστοῦ πανολβίως ἀποβρυούσαις [καὶ] θαυματουργίαις κατέστρεψε, καὶ τὴν δυτικὴν ἀμαυρότητα μετεποίησεν εἰς διαυγεστά την λαμπρότητα· ἢ τῷ τῆς βροντῆς υἱῷ, τῷ τὰ θεῖα, καὶ ὑπερφυῆ, καὶ πάσαις ἀνθρωπείαις ἀκοαῖς καὶ φρεσὶν ἄβατα, καὶ αὐταῖς ταῖς ὑπερκοσμίοις οὐσίαις ἀκίνητα τῷ κόσμῳ καταβροντήσαντι, ἅτε τοῖς τῆς ἀληθινῆς, καὶ ἐνυποστάτου σοφίας ἐπικλιθέντι στέρ νοις, κἀκ τῶν πανολβίων καὶ ἀενάων τῆς κρυφο μύστου θεϊκῆς αὐτῆς γνώσεως θησαυρῶν ἀπαντλή σαντι διειδέστατα θεολογίας νάματα· ἡ Παύλῳ τῷ οἰκείῳ φωταγωγῷ καὶ ἱεροτελεστῇ οἰκειότερον ἂν εἴη παρομοιῶσαι, τῷ τῶν οὐρανίων ἁψίδων ὑπερβάντι, καὶ τὰ βροτοῖς ἀθέατα κατοπτεύσαντι, καὶ ἃ μὴ ἔξεστιν ἀκούειν ἐνωτισθέντι, καὶ μυσταγωγηθέντι μυστικώτατα ρήματα, καὶ τοῦ παραδείσου τῆς ἀρχαίας ἡμῶν πατρίδος ἐπιβατεύσαντι, καὶ τὴν ἐκεῖσε μακα ριότητα τὴν διαγωγήν ἱστορήσαντι ἧς παρὰ τὴν οἰ κείαν προπέτειαν, καὶ τῆς δεσποτικῆς ἐντολῆς παρά βασιν ἄποικοι γεγόνασιν οἱ προπάτορες· ὃς καὶ πτη νοῦ δίκην ἅπασαν τὴν οἰκουμένην διελήλυθε, καὶ ἐξ ἀπιστίας εἰς πίστιν τὴν ἐθνικὴν αὐστηρίαν εζώγρησε. Τούτων γὰρ τὸ τοῦ θείου ζήλου διακαὸς, καὶ τὸ τῆς ἀγάπης εἰλικρινές, καὶ τὸ τῆς γνώμης ἐπιεικές, καὶ τὸ περὶ τοὺς πέλας συμπαθές, καὶ τὸ τῆς μετριοφροσύνης εὐκλες, καὶ τὸ τῆς ἀνδρείας καὶ παῤῥησίας περιφανὲς μιμησάμενος, καὶ πρὸς τὸ τῆς πολιτείας ἑκάστου θεοειδὲς τὴν ἑαυτοῦ βιοτὴν ὅλην μεθαρμοσάμενος, τὴν ἀποστολικὴν ἐπαξίως παρὰ Κυρίου χά ριν ἐκομίσατο, καὶ σημείων δύναμιν, καὶ προφητικὴν ἔλλαμψιν, καὶ θεολογίας πέλαγος. Τὴν γὰρ ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς αὐτῷ συναγηγερμένην σοφίαν παιδεύσεως θεραπαινίδα τῆς ἄνω καταταξά μενος, καὶ καθάπερ σοφὴ μέλιττα, τὰ τῆς κάτω καλλιστεύματα τῇ θείᾳ καὶ οὐρανίῳ καλλιερήσας, καὶ πρὸς τῆς θεαρχικωτάτης φωτοβλυσίας πληρωθεὶς ἐμπνεύσεως, λελάληκέ τε καὶ τεθεολόγηκε, καὶ συν τέταχε τὰ νοῦν ἅπαντα καταπλήττοντα· ἀπὸ γὰρ τῆς τῶν ὁρωμένων διασκέψεως ἐπὶ τὴν τῶν ἀοράτων ἀναπόλησιν ἀναπτὰς τῷ λογισμῷ, καὶ τὰς τριττὰς τῶν ὑπερκοσμίων λαμπροτάτων ταγμάτων ἐκκλησίας ἐπιθεωρήσας, καὶ τοὺς καθ' ἑκάστην τρεῖς ἁγιωτάτους ἀγγελικούς διακόσμους, οἷά τις υπερ κόσμιος τυγχάνων καὶ οὐράνιος ἄγγελος, καὶ τοῖς ἀσωμάτοις ὁμοταγής κάλλιστα διαγραψάμενος, καὶ τὴν ἐν αὐτοῖς εὐταξίαν καὶ οὐρανίαν ἱεραρχίαν κατα λέξας, τὸ τῆς ψυχῆς φωτοειδές εὐλαβῶς ἐπὶ τὸν τῆς ὑπερθέου θειότητος θῶκον ἀνατείνει· καὶ τοῖς τῷ θείῳ καὶ καθαρτικωτάτῳ καθαρθεῖσιν ἄνθρακι χεί λεσι θεολογεῖ τὴν ἐν Τριάδι μίαν ἀδιαίρετον, ἄκτι στον Θεότητα, μιαν Κυριότητα τῶν ὅλων δημιουργόν, προνοητικήν τε καὶ συνεκτικήν, μίαν οὐσίαν, μίαν εξουσίαν, καὶ βασιλείαν, καὶ δύναμιν, καὶ μίαν θέ λησίν τε καὶ ἐνέργειαν, καὶ τὰς ἐν μονάδι τρεῖς

τὴν οἰκείαν Ἐκκλησίαν ἐδείματο, ὅν τε τῆς ἐν οὐρα- vitæ petra, qui omnia facere et continere potest νοῖς κατοικίας καὶ κληρουχίας κλειδοῦχον καὶ κληροδότην ἀπέφηνεν, ἐξουσίαν αὐτῷ θείαν λύειν τε καὶ δεσμεῖν ἁμαρτημάτων σειρὰς παρασχόμενος. Καὶ ὃς τὴν βασιλίδα Ῥώμην ταῖς πρὸς Χριστοῦ πανολβίως ἀποβρυούσαις [καὶ] θαυματουργίαις κατέστρεψε, καὶ τὴν δυτικὴν ἀμαυρότητα μετεποίησεν εἰς διαυγεστάτην λαμπρότητα· ἢ τῷ τῆς βροντῆς υἱῷ, τῷ τὰ θεῖα, καὶ ὑπερφυῆ, καὶ πάσαις ἀνθρωπείαις ἀκοαῖς καὶ φρεσὶν ἄβατα, καὶ αὐταῖς ταῖς ὑπερκοσμίοις οὐσίαις ἀκίνητα τῷ κόσμῳ καταβροντήσαντι, ἅτε τοῖς τῆς ἀληθινῆς, καὶ ἐνυποστάτου σοφίας ἐπικλιθέντι στέρνοις, κἀκ τῶν πανολβίων καὶ ἀενάων τῆς κρυφομύστου θεϊκῆς αὐτῆς γνώσεως θησαυρῶν ἀπαντλήσαντι διειδέστατα θεολογίας νάματα· ἡ Παύλῳ τῷ οἰκείῳ φωταγωγῷ καὶ ἱεροτελεστῇ οἰκειότερον ἂν εἴη παρομοιῶσαι, τῷ τῶν οὐρανίων ἁψίδων ὑπερβάντι, καὶ τὰ βροτοῖς ἀθέατα κατοπτεύσαντι, καὶ ἃ μὴ ἔξεστιν ἀκούειν ἐνωτισθέντι, καὶ μυσταγωγηθέντι μυ στικώτατα ρήματα, καὶ τοῦ παραδείσου τῆς ἀρχαίας ἡμῶν πατρίδος ἐπιβατεύσαντι, καὶ τὴν ἐκεῖσε μακα ριότητα τὴν διαγωγήν ἱστορήσαντι ἧς παρὰ τὴν οἰ κείαν προπέτειαν, καὶ τῆς δεσποτικῆς ἐντολῆς παράβασιν ἄποικοι γεγόνασιν οἱ προπάτορες· ὃς καὶ πτηνοῦ δίκην ἅπασαν τὴν οἰκουμένην διελήλυθε, καὶ ἐξ ἀπιστίας εἰς πίστιν τὴν ἐθνικὴν αὐστηρίαν εζώγρησε. Τούτων γὰρ τὸ τοῦ θείου ζήλου διακαὸς, καὶ τὸ τῆς ἀγάπης εἰλικρινές, καὶ τὸ τῆς γνώμης ἐπιεικές, καὶ τὸ περὶ τοὺς πέλας συμπαθές, καὶ τὸ τῆς μετριοφρο σύνης εὐκλες, καὶ τὸ τῆς ἀνδρείας καὶ παῤῥησίας περιφανὲς μιμησάμενος, καὶ πρὸς τὸ τῆς πολιτείας ἑκάστου θεοειδὲς τὴν ἑαυτοῦ βιοτὴν ὅλην μεθαρμο σάμενος, τὴν ἀποστολικὴν ἐπαξίως παρὰ Κυρίου χάριν ἐκομίσατο, καὶ σημείων δύναμιν, καὶ προφητικὴν ἔλλαμψιν, καὶ θεολογίας πέλαγος. Τὴν γὰρ ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς αὐτῷ συναγηγερμένην σοφίαν παιδεύσεως θεραπαινίδα τῆς ἄνω καταταξά μενος, καὶ καθάπερ σοφὴ μέλιττα, τὰ τῆς κάτω καλλιστεύματα τῇ θείᾳ καὶ οὐρανίῳ καλλιερήσας, καὶ πρὸς τῆς θεαρχικωτάτης φωτοβλυσίας πληρωθεὶς ἐμπνεύσεως, λελάληκέ τε καὶ τεθεολόγηκε, καὶ συντέταχε τὰ νοῦν ἅπαντα καταπλήττοντα· ἀπὸ γὰρ τῆς τῶν ὁρωμένων διασκέψεως ἐπὶ τὴν τῶν ἀοράτων ἀναπόλησιν ἀναπτὰς τῷ λογισμῷ, καὶ τὰς τριττὰς τῶν ὑπερκοσμίων λαμπροτάτων ταγμάτων Εκκλησίας ἐπιθεωρήσας, καὶ τοὺς καθ' ἑκάστην τρεῖς ἁγιωτάτους ἀγγελικούς διακόσμους, οἷά τις υπερκόσμιος τυγχάνων καὶ οὐράνιος ἄγγελος, καὶ τοῖς ἀσωμάτοις ὁμοταγής κάλλιστα διαγραψάμενος, καὶ τὴν ἐν αὐτοῖς εὐταξίαν καὶ οὐρανίαν ἱεραρχίαν καταλέξας, τὸ τῆς ψυχῆς φωτοειδές εὐλαβῶς ἐπὶ τὸν τῆς ὑπερθέου θειότητος θῶκον ἀνατείνει· καὶ τοῖς τῷ θείῳ καὶ καθαρτικωτάτῳ καθαρθεῖσιν ἄνθρακι χείλεσι θεολογεῖ τὴν ἐν Τριάδι μίαν ἀδιαίρετον, ἄκτιστον Θεότητα, μιαν Κυριότητα τῶν ὅλων δημιουργόν, προνοητικήν τε καὶ συνεκτικήν, μίαν οὐσίαν, μίαν εξουσίαν, καὶ βασιλείαν, καὶ δύναμιν, καὶ μίαν θέλησίν τε καὶ ἐνέργειαν, καὶ τὰς ἐν μονάδι τρεῖς propriam Ecclesiam fabricavit; quenique coelestis habitationis ac hæreditatis clavigerum, et hæredem declaravit, ac potestatem illi divinam ligandi atque solvendi funes peccatorum præbuit. Qui et regiam Romam iis miraculis editis, quæ a Christo uberrime etiam manaverunt, illustravit, et occiduam obscuritatem in splendorem clarissimum commutavit. Aut etiam comparandus tonitru Filio, qui divina et sublimia, et omnibus humanis auribus ac mentibus inaccessa, quæ nec ipsis etiam coelestibus substantiis comprehenduntur, mundo intonuit, ut qui super pectore vera et subsistentis sapientia recubuerat, et ex beatis semperque fluentibus mysticæ ac divinæ ipsius cognitionis thesauris fluentia purissima hauserat. Vel Paulo ejus illuminatori, et sacrificiorum præsidi convenientius esset illum comparare, qui convexa calorum supergressus est, el ca quæ a mortalibus nunquam visa sunt, inspexit, et quæ non licet audire, audivit secretissima verba. Qui in paradiso nostra veteri patria ambulavit, et beatitudinem, quæ illic est, vitæque institutum perscripsit: a qua ob propriam petulantiam, et 372 præcepti divini transgressionem extorres facti sunt primi parentes nostri. Qui instar avis universum orbem terra peragravit, et ex infidelitate ad fidem agrestes gentiles convertit. Horum enim ardorem divini zeli, ac dilectionis severitatem, animi mansuetudinem, in propinquos commiserationem, modestiæ celebritatem, fortitudinis et libertatis loquendi splendorem imitatus, et ad divinum cujuslibet illorum vitæ institutum suam ipsius efingens apostolicam gratiam, miraculorumque potestatem propheticum splendorem, et abditiora theologiæ mysteria digne a Domino retulit. Sapientiam enim, quæ ab illo ex Græcorum eruditione collecta est, disciplinæ cœlestis ancillam constituit, et ut prudens apis profanæ disciplinæ ornamenta divinæ et cœlesti theologiæ consecravit, ac a supremo divinæ lucis ſonte Spiritu plenus locutus est, et de rebus divinis disseruit, eaque composuit, quæ omnem mentem in admirationem pertraherent. consideratione enim eorum quæ videntur, ad eorum quæ non videntur con templationen ratiocinatione sursum volans, tresque clarissimorum cœlestium ordinum cœtus, ac tres sanctissimos angelicos apparatus in singulis speculatus, non aliter ac si divinus quidam atque cœlestis esset angelus, et in eorum qui corpore carent, classem cooptatus, ordinemque inter ipsos et sacram præfecturama sortitus splendorem animi ad sedem coelestissime divinitatis religiose attollit, labiisque divino et purissimo carbone purgatis, unam individuam in Trinitate, et increatam divinitatem, unam dominationem, quæ omnia creavit, pravidit, et continet, unam substantiam, unan potestatem, et regnum, et potentiam, unam voluntatem et operationem, et tres in unitate hypostases

col. 639–640page 32 of 262

PG 4:639ὁμοουσίους τε καὶ συναϊδίους καὶ συνανάρχους ὑπο στάσεις, ἀριθμῷ μὲν καὶ ἰδιότησιν ἀμεταπτώτοις καὶ ἀκινήτοις διαιρουμένας, ενουμένας δὲ θεότητα, οὐ συναλειφομένας, ἀλλ' ἐν ἀλλήλαις ἀσυγχύτως ου σας, ἑκάστην μετὰ τῆς ιδιότητος θεωρουμένας, οὐ τόπῳ, οὐ περιορισμῷ, οὐδ' ὁποιαοῦν περιγραφή (ἀσώ ματοι γὰρ καὶ ἀπερίγραπτοι·) διισταμένας, ἅπαγε! ἀλλὰ μόναις ταῖς ἐπινοίαις διαστελλομένας, ὅσον γε κατανοεῖν ἐνδέχεται τὴν τριαδικὴν αὐτῶν δίχα φυρμοῦ καὶ συναλοιφῆς ἀπαρίθμησιν, μιᾷ λατρείᾳ καὶ προσκυνήσει λατρευομένας καὶ προσκυνουμένας, ένα Θεόν, ἕνα Κύριον σέβειν ὑποτιθέμενος, ἐν τρισὶν ὑποστάσεσι λατρευόμενόν τε καὶ προσκυνούμενον, εἰς μίαν ἀρχὴν καὶ αἰτίαν τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ἀναφερομένων· καὶ τοῦ μὲν Υἱοῦ πρὸ πάντων αἰώνων ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, ἤγουν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, γεγεννημένου καὶ μόνου, καὶ μόνως, ἀσωμάτως, καὶ ἀπαθῶς, καὶ ἀχρόνως· τοῦ δ᾽ αὖ Πνεύματος ἐξ αὐτ τοῦ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορευομένου, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ προϊόντος, καὶ τοῖς ἀνθρώποις πεφηνότος, με ναρχίαν διδάσκων, οὐχ ἣν ἓν περιγράφει πρόσωπον (ἔστι γὰρ τὸ ἓν στασιάζον πρὸς ἑαυτὸ πολλὰ καθί στασθαι·) ἀλλ᾽ ἣν ὁμοτιμία συνίστησι φύσεως, καὶ σύμπνοια γνώμης, καὶ ταυτότης κινήσεως, καὶ πρὸς τὸ ἓν ἐξ αὐτοῦ σύννευσις. 'Αλλ' ἔοικα τῷ κοτύλῃ μετρεῖν βουλομένῳ τὴν ἄβυσσον, τὴν τοῦ μεγάλου θεολόγου τούτου πανυπερτάτην θεολογίαν τοῖς τῆς ἡμετέρας ταπεινότητας χθαμαλοῖς λογαρίοις διαφῆναι πειρώμενος· πρόκειται γὰρ ἡ θεοφεγγής βίβλος ἐκείνη φωτὸς ἡλιακοῦ λαμπρότερον ἀφεῖσα λόγων οὐρανίων ἀμαρύγματα, τῆς μὲν ψευδωνύμου γνώσεως τὴν ψυχοφθόρον ἀπελαύνοντα ζόφωσιν, ὀρθῶν δὲ καὶ θείων διασαφοῦντά τε καὶ διατρανοῦντα δογμάτων ἀσφάλειαν· οὐ μόνον γὰρ τὰς ὑπὸ τοῦ τῶν ζιζανίων ἐπισπορέως κατά τοὺς ἀποστολικούς χρόνους ἐπισπαρείσας αἱρετι ζούσας ἐρεσχελίας καὶ τερατολογίας ἀνέσπασε πρόῤῥιζον, ἀλλὰ καὶ τὰς μετέπειτα κατὰ τῆς ἁγίας ὁμοφυοῦς δεσποτικῆς Τριάδος, τάς τε κατὰ τῆς ἐν σάρκου τοῦ Θεοῦ Λόγου Χριστοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, καὶ τὰς ὕστερον κατὰ τοῦ χριστωνύμου πληρώματος, καὶ κατὰ τῆς τῶν ἁγίων καὶ σεπτῶν εἰκόνοιν ἐν ταῖς καθ' ὅλην τὴν οἰκουμένην πανευαγέσιν Εχε κλησίαις καὶ ἀποστολικαῖς καθέδραις, ἀναστηλώσεως τε καὶ προσκυνήσεως, ἀναδοθείσας ἀντιθέους βλασφημίας, καὶ γλωσσαλγίας καθεῖλε προθέλυμνον τοῦ Θεοῦ δηλαδὴ προβλεπτικῶς πόρρωθεν διὰ τῆς ἐκείνου γλώττης, τῆς πάσης διστομου μαχαίρας τμητικωτέρας, προεκτίλλοντός τε καὶ προεκτέμνον τος παντοίαν δηλητήριον καὶ φθοροποιόν αἱρετικῶν σπερμάτων βλάστησιν· τὴν δὲ τῶν εὐαγγελικῶν καὶ ἀποστολικῶν κηρυγμάτων καὶ παραδόσεων συν στῶντος καὶ ἐπιβεβαιοῦντος ἀλήθειαν. Οὐκοῦν προσ κτέον αὐτολεξεί την χρυσαυγεστάτην θεοφαντορίαν τῆς αὐτοῦ θεολαμποῦς καὶ θεοκινήτου διαφράσεως περὶ τῆς τρισυποστάτου θεότητος, καὶ τῆς τοῦ ἑνὸς τῆς Τριάδος μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ διὰ τῆς ἐκ Παρθένου γεννήσεως πρὸς ἀνθρώπους ἐπιφανείας ἐν γὰρ τῇ τῶν θείων Ονομάτων αναπτύξει τάδε φη

ejusdem substantiæ, coæternas, ac omnes sine ὁμοουσίους τε καὶ συναϊδίους καὶ συνανάρχους ὑπο principio, numero quidem, et proprietatibus immutabilibus et immobilibus divisas, cum alioqui sint invicem sine confusione unitæ, singulæque cum proprietate sua considerentur, non loco, non confinio, neque qualibet circumscriptione incorporeæ enim sunt nec circumscribi possunt) separatas; apage, sed solis relationibus distinctas divinitus eloquitur, quatenus triplicem illorum enumerationem absque inquiratione ac collisione cogitare licet, uno cultu et adoratione veneratur. Unum Deum, unum Dominum sibi colendum proponit, qui in tribus hypostasibus 373 adoratur et colitur, dum ad unum principium et causam Filius et Spiritus sanctus referuntur. Et ut Filius quidem ante omnia sæcuia a solo Patre, sive ab illius substantia, et solo et unice, sine corpore, sine affectu, sine tempore natus sit. Rursus vero ut Spiritus sanctus ab ipso solo Patre descenderit, et per Filiuni processerit, et hominibus se ostenderit, unius principatum edocens, non quem una persona circumscribit (statuere enim unum secum dissidens est multa statuere), sed quem naturæ par honoris conditio, et eadem consilii concordia, et idem motus, et ad unum ex seipso conspiratio constituit. Sed ego dum magni bujusce theologi excelsissimam sapientiam humilibus tenuitatis nostræ locutionibus ostendere pertento, similis ei videri possim qui cotula velit abyssum exhaurire. Exstat enim liber divino splendore plenus, qui radios verborum cœlestium luce solari clariores emittit, quibus tum falsi nominis scientiæ, qua necatur anima, caligi. nem expellit, tum recta et divina dogmata tuto manifestat et explanat. Non solum enim nugamenta et prodigiosa mendacia, quæ a semente zizaniorum apostolorum temporibus supersata sunt, hæresi plena radicitus avulsit, verum etiam impias blaspheIrias atque deliria omnia quæ in posterum contra sanctam parisque potentiæ Trinitatem, contraque Verbum Dei hominem factum, nempe Christum servatorem nostrum, et quæ contra Christiani nominis plenitudinem, et contra dedicationem et adorationem sanctarum et venerabilium imaginum in sacris Ecclesiis et sedibus apostolorum per universum terrarum orbem irrepserant, funditus abstulit. Siquidem Deus palam hujus ipsius lingua ancipiti quovis ense acutiore eminus evulsit et incidit quodlibet venenum, germenque seminum bæreticorum corrupit. Cæterum evangelicarum et apostolicarum prædicationum et traditionum veritatem confirmavit ac stabilivit. Proinde ut fulgentissimæ divinæ prædicationis illustris ac insuperabilis ejus elocutio demonstraretur, illius verba recitanda sunt, quibus dum de divinitate quæ tribus personis, nempe una Trinitate continetur, deque unige nito Filio Dei loqueretur per manifestationem, quæ hominibus ob nativitatem ejus ex Virgine contigit, usus est. In explicatione enim divinorum 874 Nominum hæc dicit: c In omni fere divini serστάσεις, ἀριθμῷ μὲν καὶ ἰδιότησιν ἀμεταπτώτοις καὶ ἀκινήτοις διαιρουμένας, ενουμένας δὲ θεότητα, οὐ συναλειφομένας, ἀλλ' ἐν ἀλλήλαις ἀσυγχύτως ου σας, ἑκάστην μετὰ τῆς ιδιότητος θεωρουμένας, οὐ τόπῳ, οὐ περιορισμῷ, οὐδ' ὁποιαοῦν περιγραφή (ἀσώ ματοι γὰρ καὶ ἀπερίγραπτοι·) διισταμένας, ἅπαγε! ἀλλὰ μόναις ταῖς ἐπινοίαις διαστελλομένας, ὅσον γε κατανοεῖν ἐνδέχεται τὴν τριαδικὴν αὐτῶν δίχα φυρ μοῦ καὶ συναλοιφῆς ἀπαρίθμησιν, μιᾷ λατρείᾳ καὶ προσκυνήσει λατρευομένας καὶ προσκυνουμένας, ένα Θεόν, ἕνα Κύριον σέβειν ὑποτιθέμενος, ἐν τρισὶν ὑποστάσεσι λατρευόμενόν τε καὶ προσκυνούμενον, εἰς μίαν ἀρχὴν καὶ αἰτίαν τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ἀναφερομένων· καὶ τοῦ μὲν Υἱοῦ πρὸ πάντων αἰώνων ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, ἤγουν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, γεγεννημένου καὶ μόνου, καὶ μόνως, ἀσωμάτως, καὶ ἀπαθῶς, καὶ ἀχρόνως· τοῦ δ᾽ αὖ Πνεύματος ἐξ αὐτ τοῦ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορευομένου, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ προϊόντος, καὶ τοῖς ἀνθρώποις πεφηνότος, με ναρχίαν διδάσκων, οὐχ ἣν ἓν περιγράφει πρόσωπον (ἔστι γὰρ τὸ ἓν στασιάζον πρὸς ἑαυτὸ πολλὰ καθίστασθαι·) ἀλλ᾽ ἣν ὁμοτιμία συνίστησι φύσεως, καὶ σύμπνοια γνώμης, καὶ ταυτότης κινήσεως, καὶ πρὸς τὸ ἓν ἐξ αὐτοῦ σύννευσις. 'Αλλ' ἔοικα τῷ κοτύλῃ μετρεῖν βουλομένῳ τὴν ἄβυσσον, τὴν τοῦ μεγάλου θεολόγου τούτου πανυπερ τάτην θεολογίαν τοῖς τῆς ἡμετέρας ταπεινότητας χθαμαλοῖς λογαρίοις διαφῆναι πειρώμενος· πρόκει ται γὰρ ἡ θεοφεγγής βίβλος ἐκείνη φωτὸς ἡλιακοῦ λαμπρότερον ἀφεῖσα λόγων οὐρανίων ἀμαρύγματα, τῆς μὲν ψευδωνύμου γνώσεως τὴν ψυχοφθόρον ἀπελαύνοντα ζόφωσιν, ὀρθῶν δὲ καὶ θείων διασαφοῦντά τε καὶ διατρανοῦντα δογμάτων ἀσφάλειαν· οὐ μόνον γὰρ τὰς ὑπὸ τοῦ τῶν ζιζανίων ἐπισπορέως κατά τοὺς ἀποστολικούς χρόνους ἐπισπαρείσας αἱρετι ζούσας ἐρεσχελίας καὶ τερατολογίας ἀνέσπασε πρόῤῥιζον, ἀλλὰ καὶ τὰς μετέπειτα κατὰ τῆς ἁγίας ὁμοφυοῦς δεσποτικῆς Τριάδος, τάς τε κατὰ τῆς ἐν σάρκου τοῦ Θεοῦ Λόγου Χριστοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, καὶ τὰς ὕστερον κατὰ τοῦ χριστωνύμου πληρώμα τος, καὶ κατὰ τῆς τῶν ἁγίων καὶ σεπτῶν εἰκόνοιν ἐν ταῖς καθ' ὅλην τὴν οἰκουμένην πανευαγέσιν Εχε κλησίαις καὶ ἀποστολικαῖς καθέδραις, ἀναστηλώ σεώς τε καὶ προσκυνήσεως, ἀναδοθείσας ἀντιθέους βλασφημίας, καὶ γλωσσαλγίας καθεῖλε προθέλυμνον τοῦ Θεοῦ δηλαδὴ προβλεπτικῶς πόρρωθεν διὰ τῆς ἐκείνου γλώττης, τῆς πάσης διστομου μαχαίρας τμητικωτέρας, προεκτίλλοντός τε καὶ προεκτέμνον τος παντοίαν δηλητήριον καὶ φθοροποιόν αἱρετικῶν σπερμάτων βλάστησιν· τὴν δὲ τῶν εὐαγγελικῶν καὶ ἀποστολικῶν κηρυγμάτων καὶ παραδόσεων συν στῶντος καὶ ἐπιβεβαιοῦντος ἀλήθειαν. Οὐκοῦν προσ κτέον αὐτολεξεί την χρυσαυγεστάτην θεοφαντορίαν τῆς αὐτοῦ θεολαμποῦς καὶ θεοκινήτου διαφράσεως περὶ τῆς τρισυποστάτου θεότητος, καὶ τῆς τοῦ ἑνὸς τῆς Τριάδος μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ διὰ τῆς ἐκ Παρθένου γεννήσεως πρὸς ἀνθρώπους ἐπιφανείας· ἐν γὰρ τῇ τῶν θείων Ονομάτων αναπτύξει τάδε φη

col. 641–642page 33 of 262

PG 4:641σίν· Οθεν ἐν πάσῃ σχεδὸν τῇ θεολογική πραγματεῖς τὴν θεαρχίαν ὁρῶμεν ἱερῶς ὑμνουμένην ὡς μου νάδα μὲν, καὶ ἐνάδα, διὰ τὴν ἁπλότητα καὶ ἑνότητα τῆς ὑπερφυοῦς ἀμερείας, ἐξ ἧς ὡς ἐνοποιοῦ δυνά μεως ἐνιζόμεθα, καὶ τῶν μεριστῶν ἡμῶν ἑτεροτή των ὑπερκοσμίως συμπτυσσομένων, εἰς θεοειδή μου νάδα συναγόμεθα καὶ θεομίμητον ἔνωσιν· ὡς Τριάδα δὲ, διὰ τὴν τρισυπόστατον τῆς ὑπερουσίου γονιμότητος ἔκφανσιν, ἐξ ἧς πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ἐστι, καὶ ὀνομάζεται· ὡς αἰτίαν δὲ τῶν ὄν των, ἐπειδὴ πάντα πρὸς τὸ εἶναι παρήχθη διὰ τὴν αὐτῆς οὐσιοποιὸν ἀγαθότητα· σοφὴν δὲ καὶ καλὴν, ὅτι τὰ ὄντα πάντα, τὰ τῆς οἰκείας φύσεως ἀπαράφθαρτα διασώζοντα, πάσης ἀρμονίας ἐνθέου καὶ ἱερᾶς εὐπρεπείας ἐστὶν ἀνάπλεα. Φιλάνθρωπον δὲ διαφερόντως, ὅτι τοῖς καθ' ἡμᾶς πρὸς ἀλήθειαν ὁλικῶς ἐν μιᾷ τῶν αὐτῆς ὑποστάσεων εκοινώνησεν, ἀνακαλουμένη πρὸς ἑαυτὴν, καὶ ἀνατιθεῖσα τὴν ἀνθρωπίνην ἐσχατιάν, ἐξ ἧς ἀῤῥή τως ὁ ἁπλοῦς Ἰησοῦς συνετέθη, καὶ παράτασιν εἴ ληφε χρονικὴν ὁ ἀΐδιος, καὶ εἴσω τῆς καθ' ἡμᾶς ἐγε γόνει φύσεως, ὁ πάσης τῆς κατὰ πᾶσαν φύσιν τά ξεως ὑπερουσίως ἐκβεβηκώς, μετὰ τῆς ἀμεταβόλου καὶ ἀσυγχύτου τῶν οἰκείων ἱδρύσεως.» Καὶ συνῳδά τούτοις, ἃ ἔτι περὶ τῆς τοῦ Κυρίου ἐνανθρωπήσεως ἐπιστέλλει πρὸς Γάϊον·. Πῶς, φῂς, Ἰησοῦς ὁ πάντων ἐπέκεινα πᾶσιν ἐστιν ἀνθρώποις οὐσιωδῶς συντεταγμένος; οὐ γὰρ ὡς αἴτιος ἀνθρώπων ἐνθάδε λέγε ται άνθρωπος, ἀλλ' ὡς αὐτὸς κατ' οὐσίαν ὅλην ἀλη θῶς ἄνθρωπος ων. Ἡμεῖς δὲ τὸν Ἰησοῦν οὐκ ἀν θρωπικῶς ἀφορίζομεν· οὐδὲ γὰρ ἄνθρωπος μόνον, οὐδὲ ὑπερούσιος άνθρωπος μόνον, ἀλλ᾽ ἄνθρωπος ἀληθῶς ὁ διαφερόντως φιλάνθρωπος, ὑπὲρ ἀνθρώ τους, καὶ κατὰ ἀνθρώπους ἐκ τῆς ἀνθρώπων οὐ σίας, ὁ ὑπερούσιος οὐσιωμένος. Ἔστι δὲ οὐδὲν ἦτα τον υπερουσιότητος ὑπερπλήρης, ὁ ἀεὶ ὑπερούσιος, ἀμέλει τῇ ταύτης περιουσίᾳ, καὶ εἰς οὐσίαν ἀληθῶς ἐλθὼν ὑπὲρ οὐσίαν οὐσιώθη, καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἐνήργει τὰ ἀνθρώπου· καὶ δηλοῖ παρθένος, ὑπερ φυῶς κύουσα, καὶ ὕδωρ ἄστατον ὑλικῶν καὶ γεηρῶν ποδῶν ἀνέχον βάρος, καὶ μὴ ὑπεῖχον, ἀλλ᾽ ὑπερφυεῖ δυνάμει πρὸς τὸ ἀδιάχυτον συνιστάμενον. Τί ἄν τις τὰ λοιπὰ πάμπολλα ὄντα διέλθοι, δι᾿ ὧν ὁ θείως ὁρῶν ὑπὲρ νοῦν γνώσεται, καὶ τὰ ἐπὶ τῇ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Ἰησοῦ καταφασκόμενα δύναμιν ὑπεροχικῆς ἀποφάσεως ἔχοντα; Καὶ ἵνα συνελόντες εἴπωμεν, οὐδὲ ἄνθρωπος ἦν· οὐχ ὡς μὴ ἄνθρωπος, ὡς ἐξ ἀν θρώπων ἐπέκεινα, καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον άνθρωπος γε γονώς, καὶ τὸ λοιπὸν οὐ κατὰ Θεὸν τὰ θεῖα δράσας, οὐ τὰ ἀνθρώπεια κατὰ ἄνθρωπον, ἀλλ' ἀνδρωθέντος Θεοῦ καινήν τινα καὶ θεανδρικὴν ἐνέργειαν ἡμῖν πεπολιτευμένος. η Καντῇ τῆς ᾿Εκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας διδασκα

σίν· «Οθεν ἐν πάσῃ σχεδὸν τῇ θεολογική πραγμα- monis tractatione summam divinitatem sancte ceτείς τὴν θεαρχίαν ὁρῶμεν ἱερῶς ὑμνουμένην ὡς μου νάδα μὲν, καὶ ἐνάδα, διὰ τὴν ἁπλότητα καὶ ἑνότητα τῆς ὑπερφυοῦς ἀμερείας, ἐξ ἧς ὡς ἐνοποιοῦ δυνάμεως ἐνιζόμεθα, καὶ τῶν μεριστῶν ἡμῶν ἑτεροτή— των ὑπερκοσμίως συμπτυσσομένων, εἰς θεοειδή μου νάδα συναγόμεθα καὶ θεομίμητον ἔνωσιν· ὡς Τριάδα δὲ, διὰ τὴν τρισυπόστατον τῆς ὑπερουσίου γονιμότητος ἔκφανσιν, ἐξ ἧς πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ἐστι, καὶ ὀνομάζεται· ὡς αἰτίαν δὲ τῶν ὄν των, ἐπειδὴ πάντα πρὸς τὸ εἶναι παρήχθη διὰ τὴν αὐτῆς οὐσιοποιὸν ἀγαθότητα· σοφὴν δὲ καὶ καλὴν, ὅτι τὰ ὄντα πάντα, τὰ τῆς οἰκείας φύσεως ἀπαράφθαρτα διασώζοντα, πάσης ἀρμονίας ἐνθέου καὶ ἱερᾶς εὐπρεπείας ἐστὶν ἀνάπλεα. lebrari videmus, ut monadem quidem et unitatem, ob simplicitatem unitatemque eximie ejus nature partitione carentis, ex qua tanquam uniente pote state in unum redigimur, nostrisque, quæ mulationi partitionique sunt subjectæ, naturis (quod humanum excedit usum) complicalis in nonadein divinam eligiem referentem, unitatemque Deum imitantem colligimur; ut Trinitatem vero, ob demonstrationem in tribus personis fecunditatis ejus quæ est supra humanum modum, ex qua onuis 2 Patre cognatio in celo et in terra est, et nominatur; ut causam præterea rerum omnium, siquidem omnia per bonitatem ejus, quæ ut sint omnibus elargitur, in lucem sunt edita. Sapientem iteın atque pulchram esse perspicimus, quoniam ex his quæ sunt et naturæ suæ propria servant incorrupta, divinæ omnis harmoniæ, sacrique decoris sunt plena. • Φιλάνθρωπον δὲ διαφερόντως, ὅτι τοῖς καθ' ἡμᾶς πρὸς ἀλήθειαν ὁλικῶς ἐν μιᾷ τῶν αὐτῆς ὑποστά σεων εκοινώνησεν, ἀνακαλουμένη πρὸς ἑαυτὴν, καὶ ἀνατιθεῖσα τὴν ἀνθρωπίνην ἐσχατιάν, ἐξ ἧς ἀῤῥή τως ὁ ἁπλοῦς Ἰησοῦς συνετέθη, καὶ παράτασιν εἴ ληφε χρονικὴν ὁ ἀΐδιος, καὶ εἴσω τῆς καθ' ἡμᾶς ἐγεγόνει φύσεως, ὁ πάσης τῆς κατὰ πᾶσαν φύσιν τά ξεως ὑπερουσίως ἐκβεβηκώς, μετὰ τῆς ἀμεταβόλου καὶ ἀσυγχύτου τῶν οἰκείων ἱδρύσεως.» Καὶ συνῳδά τούτοις, ἃ ἔτι περὶ τῆς τοῦ Κυρίου ἐνανθρωπήσεως ἐπιστέλλει πρὸς Γάϊον·. Πῶς, φῂς, Ἰησοῦς ὁ πάντων ἐπέκεινα πᾶσιν ἐστιν ἀνθρώποις οὐσιωδῶς συντε ταγμένος; οὐ γὰρ ὡς αἴτιος ἀνθρώπων ἐνθάδε λέγεται άνθρωπος, ἀλλ' ὡς αὐτὸς κατ' οὐσίαν ὅλην ἀλη θῶς ἄνθρωπος ων. Ἡμεῖς δὲ τὸν Ἰησοῦν οὐκ ἀνθρωπικῶς ἀφορίζομεν· οὐδὲ γὰρ ἄνθρωπος μόνον, Lomo dicitur, sed quod tota ipse substantia bono οὐδὲ ὑπερούσιος άνθρωπος μόνον, ἀλλ᾽ ἄνθρωπος ἀληθῶς ὁ διαφερόντως φιλάνθρωπος, ὑπὲρ ἀνθρώτους, καὶ κατὰ ἀνθρώπους ἐκ τῆς ἀνθρώπων οὐ σίας, ὁ ὑπερούσιος οὐσιωμένος. Ἔστι δὲ οὐδὲν ἦτα τον υπερουσιότητος ὑπερπλήρης, ὁ ἀεὶ ὑπερούσιος, ἀμέλει τῇ ταύτης περιουσίᾳ, καὶ εἰς οὐσίαν ἀληθῶς ἐλθὼν ὑπὲρ οὐσίαν οὐσιώθη, καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον ἐνήργει τὰ ἀνθρώπου· καὶ δηλοῖ παρθένος, ὑπερφυῶς κύουσα, καὶ ὕδωρ ἄστατον ὑλικῶν καὶ γεηρῶν ποδῶν ἀνέχον βάρος, καὶ μὴ ὑπεῖχον, ἀλλ᾽ ὑπερφυεῖ δυνάμει πρὸς τὸ ἀδιάχυτον συνιστάμενον. Τί ἄν τις τὰ λοιπὰ πάμπολλα ὄντα διέλθοι, δι᾿ ὧν ὁ θείως ὁρῶν ὑπὲρ νοῦν γνώσεται, καὶ τὰ ἐπὶ τῇ φιλανθρωπίᾳ τοῦ Ἰησοῦ καταφασκόμενα δύναμιν ὑπεροχικῆς ἀποφάσεως ἔχοντα; Καὶ ἵνα συνελόντες εἴπωμεν, οὐδὲ ἄνθρωπος ἦν· οὐχ ὡς μὴ ἄνθρωπος, ὡς ἐξ ἀνθρώπων ἐπέκεινα, καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον άνθρωπος γε γονώς, καὶ τὸ λοιπὸν οὐ κατὰ Θεὸν τὰ θεῖα δράσας, οὐ τὰ ἀνθρώπεια κατὰ ἄνθρωπον, ἀλλ' ἀνδρωθέντος Θεοῦ καινήν τινα καὶ θεανδρικὴν ἐνέργειαν ἡμῖν πεπολιτευμένος. η ⚫ Cæterum mirum in modum ab humanitate cominendamus, quoniam in una ex ejus personis naturam nostram vere penitusque conjunxit, revocans ad se sibique adjungens humanam imbecillitatem, ex qua simplex Jesus ineffabiliter est compositus, et qui sempiternus est, temporis assumpsit incrementum, atque intra naturam nostram factus est, qui omnem cujuslibet ordinis naturam (quod humanum morem supergreditur) antecellit, nulla tamen propriæ naturæ mutatione facta aut confusione. › Aſſinia præterea sunt bisce, quæ de Domini ad homines descensu ad Gaium scribit: • Qua ratione (inquis) Jesus, qui omnia transcendit, omnibus hominibus naturæ communione copulatur? Non enim ut auctor hominum boc in loco vere exsistat. Nos vero Jesum non humano more delnimus: neque enim homo tantum substantiam excedens. Sed vere homo est (ille qui amore in homines excellit) supra homines, ac juxta homines ex hominum substantia, qui substantiam omnem egreditur, humanam carnem assumpsit. Porro nihilo propterea minus est hac ipsa, quæ substantiae vim omnem superat, natura, per quam plenus est, quia nimirum substantiam omnem hujusmodi naturæ celsitudine semper excellit. Cumque vere au substantiam descendisset, qui qualibet substantia major 375 est, substantiam nostram accepit, et supra hominem, quæ hominis propria sunt, eve xit. Id, Virgo,admirabili novitate pariens, manifestat, et aqua instabilis, dum materialium ac terrenorum pedum sustinet pondus, nec cedit, sed admiranda potentia instar solidæ materiæ subsistit. At reliqua, quæ sane permulta sunt, quis recensendo percurrat? quibus qui accurate et ultra humanum modum speculatus fuerit, ea quoque quæ in humanitate Jesu affirmant, protinus agnoscet vim præstantissimæ negationis habere, et ut breviter dicamus, neque homo erat, non tanquam bumanitatis expers, sed tanquam ex bominibus ortus, homines excellebat, homo super homines factus. Ac deinceps neque divina ut Deus, neque humana rursus ut homo faciens, sed Deus homo factus, novam quamdam summamque agendi potestatem nobis impertivit. › Καντῇ τῆς ᾿Εκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας διδασκα In tractatu vero De sacro Ecclesiæ principatu

col. 643–644page 34 of 262

PG 4:643λίᾳ τὴν περὶ τῆς θείας του μύρου τελετῆς ἀναπτύσε Ο Ο Ο σων θεωρίαν, ἐρεῖ· «Οὐκοῦν ἡ θειοτάτη τῶν ὑπερουρανίων οὐσιῶν τάξις οὐκ ἠγνόηκε τὸν θεαρχικώτα τον Ἰησοῦν εἰς τὸ ἁγιάζεσθαι κατεληλυθότα. Νοεί δὲ αὐτὸν ἱερῶς ἐν τοῖς καθ' ἡμᾶς ἑαυτὸν ὑφέντα δια θείαν καὶ ἄῤῥητον ἀγαθότητα, καὶ πρὸς τοῦ Πατρὸς ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ Πνεύματος ἀνθρωποπρεπώς ἁγια ζόμενον ὁρῶσα, τὴν οἰκείαν οἶδεν ἀρχὴν, ἐν οἷς ἂν θεαρχικῶς ὁρᾷ τὸ κατ᾽ οὐσίαν ἀναλλοίωτον ἔχουσα. Οθεν ἡ τῶν ἱερῶν συμβόλων παράδοσις ἁγιαζομένῳ τῷ θείῳ μύρῳ τοὺς σεραφὶμ περιίστησιν, ἀπαράλλακτον εἰδυῖα καὶ διαγράφουσα τὸν Χριστὸν ἐν τῇ καθ᾿ ἡμᾶς ὑλικῇ πρὸς ἀλήθειαν ἐνανθρωπήσει.» 2 τῶν μακαριωτάτων χειλέων τῶν ταῦτα φθεγξαμένων! ὡς ἀληθῶς ἐν αὐτοῖς τοῦ Παρακλήτου των χα ρισμάτων, ὅθεν αἱ δωρεαὶ τοῖς θειωδῶς ψυχὴν καὶ σῶμα κεκαθαρμένοις, οἷς ἐτύγχανεν ἂν οὗτος ὁ παν άγιστος ἱεροφάντωρ, ἡ χάρις ἐκκέχυται! Ο τῆς ἐπιτηδειοτάτης πρὸς ὑπηρεσίαν τῆς θεοφθεγξίας ἱεροφάντιδος γλώττης, τῆς τοιάδε τῶν κρυφομύστων μνημάτων ἐκφαντορικώτατα διατρανωσάσης! Όντως ὀξυγράφου, κατὰ τὸ λόγιον, γραμματέως ἐχρημάτισε κάλαμος. Ο τῆς φανοτάτης φρενὸς τῆς τοιαῦτα τὸν ὑπὲρ πάντα νοῦν καὶ λόγον ἐλλαμφθείσης νοή ματα! Τίς γὰρ νοῦς, ἐξυδερκέστατα καὶ θείως ὁρῶν, οὐχ ὥσπερ ἐν τισιν ἀργαλεωτάταις φωναῖς τραν ματιών πλῆθος αἵματι καὶ κονίησι πεφυρμένον, ἅπαν τὸ τῶν αἱρεσιωτῶν δυσμενέστατον στίφος ἐν ταῖς βραχυτάταις τῶν θεοφράστων ρημάτων τούτων περιοχαῖς κατερημικός τε καὶ διολωλὸς κατάψεται; προγαλᾷ τοῖς προτόνοις τὸ ἱστίον καὶ ὑφίησι. Ταῦτα μὲν δὴ καὶ λίαν ὀλίγα τῶν ὡραιοτάτων αὐτ τοῦ δογματικῶν ἡμῖν ἀπήνθισται λειμώνων, ὅσον καλλωπίσαι τὴν εὐφημίαν τῆς ὑψηλοτάτης αὐτοῦ θεολογίας, καὶ τῆς ἀπαραβλήτου καὶ διαυγεστάτης ὀρθοδοξίας τῆς ἀληθοῦς καὶ ἀλήπτου πίστεως. Τη δέ γε κυβερνητική σοφίᾳ καὶ ποιμαντικῇ ἐπιστήμη, μεθ' ἧς τὸ ἐμπιστευθὲν διεἶπε ποίμνιον, ποίους ἂν επαξίους ἐφαρμόσαι κρότους ἰσχύσαιμι; ὡς γὰρ κυβερνήτης της πρύμνης ἐπικαθήμενος, καὶ τῶν οἰάκων ἐπειλημμένος ἐγρηγόρως πάντοθεν περισκόπει τὰς τῶν ἀνέμων ἐφόδους· καὶ τοὺς μὲν καταιγιδώδεις προφυλάττεται πόῤῥωθεν ἢ σχεδόθεν τόν τας πολλάκις, καὶ τοὺς πλωτῆρας προασφαλίζεται, καὶ τὴν τῆς ἀέλλης προκαταλαμβάνων ἔμπτωσιν, Πρὸς δὲ τοὺς οὐρίους διανίσταται, καὶ τὸ ἄρμε νον αὖθις ἐκπετάσας, εὐθέτως πηδαλιουχεί την ολο κάδα, καὶ τὸν πλοῦν ἀγαλλόμενος διανύει, τοῦ κύ ματος περιηχοῦντος τῇ τρόπιδι, καὶ τοῦ φοροῦ κατὰ πρύμνης φυσώντος πνεύματος. Εἰ δέ που καὶ κυματώδης ἐπανίσταται ζάλη, ἔστιν ὅτε τῇ τοφῇ τέ χνῃ τὸ σκάφος τίθησι τῶν κυμάτων ἀνώτερον, καὶ ἀναυάγητον διασώζει· καὶ εἴ ποτε νηνεμία καὶ γα λήνη βαθεία παντοίαν κατευνάσοι τρικυμίαν, οὐδ' οὕτως ἠρεμεῖ καὶ καθεύδει, ἀλλὰ τοῖς ἐρέταις ἐγκελεύεται τὴν ναῦν ἐλαύνειν τοῖς ἐρετμεῖς, καὶ παραινεῖ νήφειν διὰ παντὸς, ἵνα τοὺς κινδύνους διαδράντας τοὺς ναυτιλλομένους σὺν τοῖς ἀγωγίμοις

speculationem de divina unguenti consecratione λίᾳ τὴν περὶ τῆς θείας του μύρου τελετῆς ἀναπτύσε explicans, ait: Non igitur sacratissimus divinarum substantiarum ordo ignoravit, Jesum Deum maximum e cœlis ut sanctificaretur descendisse, verum ad humanam naturam sese ob divinam ac ineffabilem ejus benignitatem sancte dejecisse, ipsum intelligit, et a Patre, seque ipso, a sancto Spiritu, humano more sanctificatum cernens, proprium novit principium in his quæ summa potestate per substantiam, quæ nullo pacto immutari potest, eficit. Quare sacrorum signorum traditio sancto ac divino seraphinos circumstat unguento, dum Christum in nostra humanitate vere penitusque immutabilem agnoscit, atque describit.. Ο sanctissima labia talia prolocuta! Quam vere in ipsis effusa est gratia donorum Spiritus sancti, a quo dona in eos, qui cum animo, tum corpore divine perpurgati sunt, proficiscuntur, quæ pontifex hic sanctissimus est consecutus. Ο linguam rebus divinis explicandis, sacrisque pandendis maxime necessariam, quæ recondita hæc et arcana mysteria planissima nobis effecit Vere (ut divinum habet eloquiuni) calamus scribæ velociter scribentis appellata est. Ο clarissimam mentem quæ hujusmodi cogitationes, quæ omnium sensum atque sermonem antecellunt, edocta est et divinitus illustrata! Quæ enim mens acutissime et divine perspiciens, non omnem hæreticorum infensissimam contemnet aciem, in brevissimis divinorum horum verborum præsidiis proσων θεωρίαν, ἐρεῖ· «Οὐκοῦν ἡ θειοτάτη τῶν ὑπερουρανίων οὐσιῶν τάξις οὐκ ἠγνόηκε τὸν θεαρχικώτατον Ἰησοῦν εἰς τὸ ἁγιάζεσθαι κατεληλυθότα. Νοεί δὲ αὐτὸν ἱερῶς ἐν τοῖς καθ' ἡμᾶς ἑαυτὸν ὑφέντα δια θείαν καὶ ἄῤῥητον ἀγαθότητα, καὶ πρὸς τοῦ Πατρὸς ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ Πνεύματος ἀνθρωποπρεπώς ἁγια ζόμενον ὁρῶσα, τὴν οἰκείαν οἶδεν ἀρχὴν, ἐν οἷς ἂν θεαρχικῶς ὁρᾷ τὸ κατ᾽ οὐσίαν ἀναλλοίωτον ἔχουσα. Οθεν ἡ τῶν ἱερῶν συμβόλων παράδοσις ἁγιαζομένῳ τῷ θείῳ μύρῳ τοὺς σεραφὶμ περιίστησιν, ἀπαράλ λακτον εἰδυῖα καὶ διαγράφουσα τὸν Χριστὸν ἐν τῇ καθ᾿ ἡμᾶς ὑλικῇ πρὸς ἀλήθειαν ἐνανθρωπήσει.» 2 τῶν μακαριωτάτων χειλέων τῶν ταῦτα φθεγξαμένων! ὡς ἀληθῶς ἐν αὐτοῖς τοῦ Παρακλήτου των χαρισμάτων, ὅθεν αἱ δωρεαὶ τοῖς θειωδῶς ψυχὴν καὶ σῶμα κεκαθαρμένοις, οἷς ἐτύγχανεν ἂν οὗτος ὁ παν άγιστος ἱεροφάντωρ, ἡ χάρις ἐκκέχυται! Ο τῆς ἐπιτηδειοτάτης πρὸς ὑπηρεσίαν τῆς θεοφθεγξίας ἱεροφάντιδος γλώττης, τῆς τοιάδε τῶν κρυφομύστων μνημάτων ἐκφαντορικώτατα διατρανωσάσης! Όντως ὀξυγράφου, κατὰ τὸ λόγιον, γραμματέως έχρημά τισε κάλαμος. Ο τῆς φανοτάτης φρενὸς τῆς τοιαῦτα τὸν ὑπὲρ πάντα νοῦν καὶ λόγον ἐλλαμφθείσης νοή ματα! Τίς γὰρ νοῦς, ἐξυδερκέστατα καὶ θείως ὁρῶν, οὐχ ὥσπερ ἐν τισιν ἀργαλεωτάταις φωναῖς τραν ματιών πλῆθος αἵματι καὶ κονίησι πεφυρμένον, ἅπαν τὸ τῶν αἱρεσιωτῶν δυσμενέστατον στίφος ἐν ταῖς βραχυτάταις τῶν θεοφράστων ρημάτων τούτων stratam atque consumptam tanquam multitudinem περιοχαῖς κατερημικός τε καὶ διολωλὸς κατάψεται; inter molestissimas quasdam vulneratorum voces sanguine pulvereque fœdatam? 376 Hæc sane et quidem admodum exigua in illius pulcherrimis divinæ doctrinæ hortis, quasi flores, a nobis excerpla sunt, ut excellentiam coelestissimæ ipsius theologiæ, et incomparabilis, ac clarissimæ divinæ illius assertionis de vera et incomprehensibilî fide laudarem. Porro sapientiam atque scientiam, qua cum in gubernando, tum in pascendo grege sibi concredito usus est, quibus pro dignitate ornare laudibus possem? ex quo enim puppi gubernator insedit, apprehenso temone uudique ventorum incursus vigilanter explorat, procellaяque procul quidem ac saepe etiam proxime irruentes præcavet, vectoresque lulos reddit, turbinis incursiones an- προγαλᾷ τοῖς προτόνοις τὸ ἱστίον καὶ ὑφίησι. levertit, rudentibus vela subducit, atque remittit. Cæterum ad secundos ventos attollit, 'rursusque velut opportune aperiens, navim clavo subigit, navigationemque carina unda personante, secundoque in puppim vento exsufflante, lætus perficit. Quod si alicubi procellosa tempestas ingruat, navim arte quadam singulari superiorem undis constituit et incolumem servat. At si quando venti reflare desierint, altaque tranquillitas universam sedave rit tempestatem, neque ita quieti se aut sopori dedit, sed remigibus navim remis subigere imperat, hortaturque omnino vigilare, ut cum perieula navigantes effugerint, peracta navigatione cum mer. cibus portum intrare feliciter possint. Non secus Ταῦτα μὲν δὴ καὶ λίαν ὀλίγα τῶν ὡραιοτάτων αὐτ τοῦ δογματικῶν ἡμῖν ἀπήνθισται λειμώνων, ὅσον καλλωπίσαι τὴν εὐφημίαν τῆς ὑψηλοτάτης αὐτοῦ θεολογίας, καὶ τῆς ἀπαραβλήτου καὶ διαυγεστάτης ὀρθοδοξίας τῆς ἀληθοῦς καὶ ἀλήπτου πίστεως. Τη δέ γε κυβερνητική σοφίᾳ καὶ ποιμαντικῇ ἐπιστήμη, μεθ' ἧς τὸ ἐμπιστευθὲν διεἶπε ποίμνιον, ποίους ἂν επαξίους ἐφαρμόσαι κρότους ἰσχύσαιμι; ὡς γὰρ κυβερνήτης της πρύμνης ἐπικαθήμενος, καὶ τῶν οἰάκων ἐπειλημμένος ἐγρηγόρως πάντοθεν περισκο πεῖ τὰς τῶν ἀνέμων ἐφόδους· καὶ τοὺς μὲν καταιγιδώδεις προφυλάττεται πόῤῥωθεν ἢ σχεδόθεν τόν τας πολλάκις, καὶ τοὺς πλωτῆρας προασφαλίζεται, καὶ τὴν τῆς ἀέλλης προκαταλαμβάνων ἔμπτωσιν, Πρὸς δὲ τοὺς οὐρίους διανίσταται, καὶ τὸ ἄρμενον αὖθις ἐκπετάσας, εὐθέτως πηδαλιουχεί την ολο κάδα, καὶ τὸν πλοῦν ἀγαλλόμενος διανύει, τοῦ κύματος περιηχοῦντος τῇ τρόπιδι, καὶ τοῦ φοροῦ κατὰ πρύμνης φυσώντος πνεύματος. Εἰ δέ που καὶ κυ ματώδης ἐπανίσταται ζάλη, ἔστιν ὅτε τῇ τοφῇ τέ χνῃ τὸ σκάφος τίθησι τῶν κυμάτων ἀνώτερον, καὶ ἀναυάγητον διασώζει· καὶ εἴ ποτε νηνεμία καὶ γαλήνη βαθεία παντοίαν κατευνάσοι τρικυμίαν, οὐδ' οὕτως ἠρεμεῖ καὶ καθεύδει, ἀλλὰ τοῖς ἐρέταις ἐγκελεύεται τὴν ναῦν ἐλαύνειν τοῖς ἐρετμεῖς, καὶ παραινεῖ νήφειν διὰ παντὸς, ἵνα τοὺς κινδύνους διαδράντας τοὺς ναυτιλλομένους σὺν τοῖς ἀγωγίμοις

col. 645–646page 35 of 262

PG 4:645εὐπλοοῦντας τῷ λιμένι προσορμίσειεν· ἀλλὰ μὴν καθάπερ τις αἰπόλος τοὺς μὲν λυμαντικούς θῆρας ἐφορμῶντας αἰχμαῖς ἀμύνει, καὶ σφενδόνῃ, καὶ και λαύροπι, καὶ μέσων νυκτῶν εἰ πειραθεῖεν ἐπιδραμεῖν, λαμπάσι καὶ πυρὸς ἀκοντίοις δεδίττεται· πε ριφρουρεῖ δὲ τὰ πρόβατα πάντη περιπολῶν, τῶν μὲν φθοροποιῶν καὶ νοσερῶν ἀπάγων νομῶν, ἐπὶ δὲ τὰς ὀνησιφόρους καὶ καλλίστας ἄγων· καὶ τὸ μὲν ἑστὼς καὶ ὑγιῶς ἔχον φυλάττων ἀσινὲς, τὸ δὲ πεπτωκὸς, ἢ νενοσηκός, ἢ τεθλασμένον, ἢ τετραυματισμένον ἀνορθῶν, καὶ περισφίγγων, ἀλείφων τε καὶ ἰώμενος πολλάκις δὲ καὶ τῶν ὀνύχων καὶ στομάτων τῶν ἁρπακτικῶν θηρίων τὸ ἁρπαγὲν ἐμπνέον ἔτι καὶ πε ρισπαῖρον ἀποσπώμενος, καὶ ἀναζωπυρῶν, καὶ οἷον ἐκ θανάτου πρὸς ζωὴν ἀνακομίζων· τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ὁ σοφώτατος κυβερνήτης οὗτος, οἱονεὶ πλοῖον τὴν νεόπηκτον οἰακίζειν Ἐκκλησίαν προαχθεὶς, ἐν μέσῳ πελάγους κλύδωνος πανταχόθεν ἐπεγειρομέ νου, καὶ ποίμνης λογικής νεογενοῦς ἐπιστασίαν ἐμπιστευθείς, τῆς εἰδωλομανίας ἰσχυρῶς ἐπικρατούσης, τοῦ τε τυράννου καὶ τῶν τοῦ κόσμου μα ταίων σοφῶν, καὶ ῥητόρων, θηρῶν ἔμμανέστερον κατὰ τῶν ἐξ Ἰουδαϊκῆς σκιώδους νομολατρείας, ἢ τῆς Ἑλληνικῆς ἀθεΐας ἐπὶ τὴν εἰς Χριστὸν εὐαγῇ πίστιν μεταφοιτώντων, μαινομένων, εὐδοκιμώτατος προστάτης, καὶ γνησιώτατος τοῦ Χριστοῦ ποιμὴν, καὶ τῆς ἀποστολικῆς προεδρείας ὡς ἀληθῶς ἄξιος ἀνεδείχθη, τὸν θεόλεκτον λαὸν κηδεμονικῷ τε καὶ φιλαγρύπνῳ καὶ θαρσαλέω περιέπων φρονήματι, καὶ τὴν μὲν τῶν προφανῶν τῆς πίστεως ἀλλοτρίων, καὶ τοῦ θείου κηρύγματος ἐναντίων λυσσωδίαν, τῇ τε τῶν καθαρωτάτων καὶ εὐπαῤῥησιάστων προσευχῶν εὐτονίᾳ, καὶ ταῖς τῶν ὁσίων χειρῶν πρὸς τὸν δυνά μενον θραύειν αὐτὴν Θεὸν ἐκτάσεσι καὶ ἐκτενέσι δεήσεσιν ἀποτρεπόμενος. Τὴν δὲ τῶν προσχήματι μὲν οἰκείων, ἐχθρῶν δὲ κακίστων οὐδὲν ἄμεινον διακειμένων, καὶ προβάτου μὲν δορὰν ἔκτοθεν περιβεβλημένων, ἕξιν δὲ λύκου, καὶ γνώμην ἔνδοθεν βυσσοδομούντων, εὐφώρατον πᾶσι τιθεὶς κακοῤῥαφίαν τε καὶ δολιότητα. Τὰς μέν τοι τῶν σοφιστῶν καὶ ῥητόρων τῶν κατὰ τοῦ σωτη ρίου δόγματος σοφιζομένων, καὶ διαλεκτικαῖς μεθό δοις, σοφιστικαῖς τε καὶ ῥητορικαῖς δεινότησι χρω μένων, προτάσεις, ενστάσεις τε καὶ ἀντιθέσεις ἀρά χνης ἱστὸν εὐδιάλυτον ἡγεῖτο καὶ εὐδιαθρυπτον, ῥᾷστα διασπαράττων καὶ διαλύων ἕκαστα τὰ πρὸς αὐτῶν κλεψίνια σοφιστεύματά τε καὶ προβλήματα ἀλλὰ μὴν πρὸς τοὺς πολεμίους τῆς ἀτραποῦ τῆς σω τηρίας ἐγρηγορώς διετέλει, τῇ παντοδυνάμῳ τοῦ Θεοῦ καὶ βασιλέως ἡμῶν Χριστοῦ δυναστεία, κατα στέλλων αὐτῶν τὸ φρύαγμα, καὶ τὴν ψευδώνυμον γνῶσιν διελέγχων. Καὶ περὶ πολλοῦ μὲν ἐποιεῖτο τῶν μαθητευομένων ψυχῶν ἐξαλείφειν τὰ πρώην κακῶς ἐνσημανθέντα τῆς ἀθεότητος καὶ βδελυγμίας χαράγματα· μετεγγράφειν δὲ τὰ τῆς θεοσεβείας καὶ τῆς ὑπερκοσμίου σοφίας διδάγματα. Μὴ τοὺς καρποὺς δὲ τῶν & παρεδίδου καὶ ἐξεδίδασκεν ἀπαιτεῖν, ὡς ἂν οἰηθείη τις, ἡμέλει· οὐ μὲν οὖν, ἀλλὰ δίχα πράξεων τὰς τῶν θείων λόγων μυήσεις ὑπαρχούσας δένδροις

εὐπλοοῦντας τῷ λιμένι προσορμίσειεν· ἀλλὰ μὴν etiam ac caprarius aliquis feras perniciosas et καθάπερ τις αἰπόλος τοὺς μὲν λυμαντικούς θῆρας ἐφορμῶντας αἰχμαῖς ἀμύνει, καὶ σφενδόνῃ, καὶ και λαύροπι, καὶ μέσων νυκτῶν εἰ πειραθεῖεν ἐπιδραμεῖν, λαμπάσι καὶ πυρὸς ἀκοντίοις δεδίττεται· πε ριφρουρεῖ δὲ τὰ πρόβατα πάντη περιπολῶν, τῶν μὲν φθοροποιῶν καὶ νοσερῶν ἀπάγων νομῶν, ἐπὶ δὲ τὰς ὀνησιφόρους καὶ καλλίστας ἄγων· καὶ τὸ μὲν ἑστὼς καὶ ὑγιῶς ἔχον φυλάττων ἀσινὲς, τὸ δὲ πεπτωκὸς, ἢ νενοσηκός, ἢ τεθλασμένον, ἢ τετραυματισμένον ἀνορθῶν, καὶ περισφίγγων, ἀλείφων τε καὶ ἰώμενος· πολλάκις δὲ καὶ τῶν ὀνύχων καὶ στομάτων τῶν ἀρ πακτικῶν θηρίων τὸ ἁρπαγὲν ἐμπνέον ἔτι καὶ περισπαῖρον ἀποσπώμενος, καὶ ἀναζωπυρῶν, καὶ οἷον ἐκ θανάτου πρὸς ζωὴν ἀνακομίζων· τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ὁ σοφώτατος κυβερνήτης οὗτος, οἱονεὶ πλοῖον τὴν νεόπηκτον οἰακίζειν Ἐκκλησίαν προαχθεὶς, ἐν μέσῳ πελάγους κλύδωνος πανταχόθεν ἐπεγειρομένου, καὶ ποίμνης λογικής νεογενοῦς ἐπιστασίαν ἐμπιστευθείς, τῆς εἰδωλομανίας ἰσχυρῶς ἐπικρατούσης, τοῦ τε τυράννου καὶ τῶν τοῦ κόσμου μα ταίων σοφῶν, καὶ ῥητόρων, θηρῶν ἔμμανέστερον κατὰ τῶν ἐξ Ἰουδαϊκῆς σκιώδους νομολατρείας, ἢ τῆς Ἑλληνικῆς ἀθεΐας ἐπὶ τὴν εἰς Χριστὸν εὐαγῇ πίστιν μεταφοιτώντων, μαινομένων, εὐδοκιμώτατος προστάτης, καὶ γνησιώτατος τοῦ Χριστοῦ ποιμὴν, καὶ τῆς ἀποστολικῆς προεδρείας ὡς ἀληθῶς ἄξιος ἀνεδείχθη, τὸν θεόλεκτον λαὸν κηδεμονικῷ τε καὶ φιλαγρύπνῳ καὶ θαρσαλέω περιέπων φρονήματι, καὶ τὴν μὲν τῶν προφανῶν τῆς πίστεως ἀλλοτρίων, καὶ τοῦ θείου κηρύγματος ἐναντίων λυσσωδίαν, τῇ τε τῶν καθαρωτάτων καὶ εὐπαῤῥησιάστων προσευχῶν εὐτονίᾳ, καὶ ταῖς τῶν ὁσίων χειρῶν πρὸς τὸν δυνάμενον θραύειν αὐτὴν Θεὸν ἐκτάσεσι καὶ ἐκτενέσι δεήσεσιν ἀποτρεπόμενος. Τὴν δὲ τῶν προσχήματι μὲν οἰκείων, ἐχθρῶν δὲ κακίστων οὐδὲν ἄμεινον διακειμένων, καὶ προβάτου μὲν δορὰν ἔκτοθεν περιβεβλημένων, ἕξιν δὲ λύκου, καὶ γνώμην ἔνδοθεν βυσσοδομούντων, εὐφώρατον πᾶσι τιθεὶς κακοῤῥαφίαν τε καὶ δολιότητα. Τὰς μέν τοι τῶν σοφιστῶν καὶ ῥητόρων τῶν κατὰ τοῦ σωτηρίου δόγματος σοφιζομένων, καὶ διαλεκτικαῖς μεθό δοις, σοφιστικαῖς τε καὶ ῥητορικαῖς δεινότησι χρω μένων, προτάσεις, ενστάσεις τε καὶ ἀντιθέσεις ἀράχνης ἱστὸν εὐδιάλυτον ἡγεῖτο καὶ εὐδιαθρυπτον, ῥᾷστα διασπαράττων καὶ διαλύων ἕκαστα τὰ πρὸς αὐτῶν κλεψίνια σοφιστεύματά τε καὶ προβλήματα· ἀλλὰ μὴν πρὸς τοὺς πολεμίους τῆς ἀτραποῦ τῆς σω τηρίας ἐγρηγορώς διετέλει, τῇ παντοδυνάμῳ τοῦ Θεοῦ καὶ βασιλέως ἡμῶν Χριστοῦ δυναστεία, κατα στέλλων αὐτῶν τὸ φρύαγμα, καὶ τὴν ψευδώνυμον γνῶσιν διελέγχων. Καὶ περὶ πολλοῦ μὲν ἐποιεῖτο τῶν μαθητευομένων ψυχῶν ἐξαλείφειν τὰ πρώην κακῶς ἐνσημανθέντα τῆς ἀθεότητος καὶ βδελυγμίας χαράγ ματα· μετεγγράφειν δὲ τὰ τῆς θεοσεβείας καὶ τῆς ὑπερκοσμίου σοφίας διδάγματα. Μὴ τοὺς καρποὺς δὲ τῶν & παρεδίδου καὶ ἐξεδίδασκεν ἀπαιτεῖν, ὡς ἂν οἰηθείη τις, ἡμέλει· οὐ μὲν οὖν, ἀλλὰ δίχα πράξεων τὰς τῶν θείων λόγων μυήσεις ὑπαρχούσας δένδροις grassantes, cuspide, funda, virgaque pastorali arcens, si mediis noctibus incursiones facere tentent, facibus telisque igneis territat, custodit autem oves ubique oberrando, illas a noxiis pascuis submovens, et utilibus atque amœnissimis inducens: quod firnum est atque sanum, conservat incolume, col lapsum vero, et agrolans, aut fractum aut vulneratum dirigit, constringit, ungit et reparat. Plerumque enim ab unguibus et ore ferarum rapacium, quod raptum est, neque penitus est peremptum, sed adhuc spirat et palpitat, avellit, recreat, et tanquam de morte ad vitam revocat. Hoc modo sapientissimus iste gubernator Ecclesiam ut navigium nuper compactum in medio mari fluctibus undique ingruentibus regere aggressus est, et gregis nuper nati qui compos est rationis, præfecturam gessit. Simulacrorum item insamia vehementer iugravescente, cum tyranni, tum stultorum mundi sapientum, ac rhetorum, qui contra eos qui ex Judaica et umbratili legis observatione, gentilique impietate, ad sanctam Christi fidem trasplantati sunt) crudelius quam feræ desæviunt, præfectus 377 laudatissimus, et generosissimus Christi pastor, et apostolica præfectura sane quam dis gnus declaratus est, et electum Dei populum perspicaci, vigili ac intrepido animo rexit, et feritatem eorum qui profani et alieni a fide prædicationi adversantur, purissimarum precum celebritate, ac loquendi libertate, sanctarumque manuum extensione, nec non assiduis erga Deum, qui ipsam frangere feritatem potest, supplicationibus commutavit. Porro eorum qui amicitiam prætexunt, cum nibilo sese pessimis hostibus melius habeant, et ovium quidem pellem exterius, lupi vero habitunı interius circumcincti insidias animo struunt, perspicuum omnibus dolumn et fraudem fecit. Propositiones vero, intentiones ac oppositiones sophistarum rhetorumque contra Servatoris doctrinam disserentium, ac dialecticis dicendi rationibus sophisticisque ac rhetoricis argumentis utentium, araneæ telam, quæ dissolvi ac frangi facile possit, existimabat, et eorum noxias, cavillationes atque problemata singula dilacerabat, et facillime dissolvebat. Quin etiam adversus vitæ salutis hostes, Dei et regis nostri Christi potentia, quæ omnia potest, vigilans perdurabat, fremitus illorum comprimens, et falsi nominis scientiam refellens. Atque maximi quidem referre existimabat, si cicatrices impietatis et abominationis, quæ perperam antea inustæ fuerant, a discipulorum animis aboleret, et divinæ pietatis, coelestisque sapientiæ præcepta illarum loco imprimeret. Neque vero eorum quæ tradiderat atque docuerat, fructus (ut aliquis existimare posset) repetere negligebat; minime vero, quin divinorum sermonum mysteria, quæ non re-

col. 647–648page 36 of 262

PG 4:647ἑοικέναι διισχυρίζετο· καὶ τὴν πίστιν χωρὶς ἔργων εἶναι νεκρὰν ἐξεπαίδευεν, ὑποτιθέμενος χρῆναι τοὺς πιστοὺς κοσμεῖν ἑαυτοὺς ταῖς τῶν ἐντολῶν τηρήσεσι, καὶ μηδὲν ἐναργέστερον ἄλλο ἡ τοῦτο καθεστηκέναι τῆς ἀκραιφνοῦς καὶ βεβαίας εἰς Χριστὸν πίστεως καὶ ἀγάπης γνώρισμα, καὶ δεδιέναι νουθετῶν ἀεὶ τὸ μέλο λον φρικώδες δικαιωτήριον, καθ' ὅ τῶν βεβιωμένων τε καὶ πεπραγμένων ἀπαιτηθήσεται λόγον ἔκαστος καὶ ὃς μὲν ὀρθὴν πίστιν φυλάξας, χριστιανοπρεπή μετελήλυθε βίον, καὶ τῷ ἀδεκάστῳ κριτῇ τοῖς ἔργοις εὐηρέστησε, τὴν τῶν ὄντως μακαρίων ἀγαθῶν διαιωνίζουσαν χλιδὴν ἀπολήψεται· ὃς δὲ μὴ τῇ πίστει την ἀρίστην πολιτείαν καὶ πρᾶξιν προσέθηκεν, ἀλλὰ ταύ την τῇ κακία κατέχρανε, τὴν ἀξίαν τῆς ἰδίας ἀδελ τηρίας εισπραχθήσεται δίκην, ἀνένδοτά τε καὶ ἀπέ ραντα κολασθήσεται. Πάντας γὰρ ἐπαιδαγώγει καὶ ἐῤῥύθμιζε κατὰ τὴν εὐαγγελικὴν βαδίζειν τρίβον, καὶ κατὰ τὴν ἀποστολικὴν διαβιοῦν παράδοσιν, κατά και τὸν οἰκονομῶν ἐν κρίσει τοῦ λόγου τὸ σιτομέτριον τοὺς μὲν γὰρ ἔτι τὴν ἕξιν νηπίους καὶ ἀρτιπαγείς Έτρεφε γάλακτι, τοῖς ἁπλουστέροις φημὶ καὶ στοιχειωδεστέροις διδάγμασι· τοὺς δὲ τελείους τὴν ἡλι κίαν, καὶ τὴν ἀνδρίαν ἱκανοὺς προσφέρεσθαι τροφήν, ἅτε δὴ καλῶς σῶμά τε καὶ ψυχὴν προκεκαθαρμένους, τῇ τελεί, και μυστικῇ σοφίᾳ, τῷ τρόπῳ πλεόνων, ἐν ἑαυτῷ προεδείκνυ, χαρακτήρ ἄριστος ἀρετῆς τοῖς ποιμαινομένοις γιγνόμενος, ἢ τῷ λόγῳ διδάσκων τοῦ γὰρ κοινοῦ τῆς Ἐκκλησίας σώματος ἐκ πολλών καὶ διαφόρων ἐθνῶν, καὶ ἠθῶν, καὶ τρόπων καὶ λό γων συγκειμένου, κηδεμών ἁπλοῦς ἦν ὁ αὐτὸς, καὶ παντοδαπὸς, καὶ ποικίλος· ἁπλοῦς μὲν τῇ ὀρθότητα, καὶ ἀληθείᾳ πάσης υπουλότητος καὶ διπλόης ἀπηλ λαγμένος· ποικίλος δὲ τῇ τῆς εὐστόχου διοικήσεως καὶ προστασίας εὐμηχανία τὴν κατάλληλον ἑκάστῳ προσφέρων θεραπείαν, καὶ δίαιταν, καὶ τῶν ψυχι κῶς ἀσθενούντων, τῷ μὲν τοῦτο, τῷ δὲ ἐκεῖνο, σα φῶς καὶ ἐπιτηδείως προσνέμων ἀκεσώδυνον φάρμακον· τούς τε γὰρ εὐδρομοῦντας ἐπέσπευδε, τῶν ὅτι σθεν ἐπιλανθανομένους τοῖς ἔμπροσθεν ἐπεκτείνεσθαι· τοὺς δ᾽ αὖ νωθεῖς τε καὶ νωχελεῖς πρὸς μίμησιν τῶν καλῶς τρεχόντων παρώτρυνεν. Εἴ τι δὲ τῶν προβάτων τῆς μάνδρας ἀποσκιρτῴη, καὶ μακρὰν ἀποπλανῷτο, ἐπὶ τὰς ἐρήμους ἀνίχνευεν καὶ περιε φύλλων μὲν εὐθαλείᾳ κομῶσιν, ἀκαρπίαν δὲ νοσι ῶσιν, νόστει, τῇ τε σύριγγι, καὶ τοῖς νομίοις μέλεσιν ἀνεκαλεῖτο, καὶ ἕδρα πάντα, καὶ ἔπασχεν ἕως ἂν τὸ πλανώμενον ἀνασώσηται. Χεῖρα δὲ τοῖς τῆς εὐθεία, ἀπολισθαίνουσιν ὤρεγε, καὶ τοὺς χαμαὶ κειμένους ἀνώρθου. Οἵαν δὲ πρὸς τοὺς ἀδικοῦντας καὶ θρασυνομένους, καὶ τῆς εὐταξίας ἀποθέοντας ενιπὴν ἐνδικον ἐποιεῖτο, καὶ ὅπως τοὺς ὑπὸ τῶν πέλας ἀδικουμένους τε καὶ πλεονεκτουμένους ἐξεδίκει, καὶ τὸ φιλάνθρωπον ὅσον περὶ τοὺς ἡμαρτηκότας εἶχεν, ἅπασιν ἐκπεταννύς τὰς τῆς μετανοίας πύλας, καὶ τοὺς ἐπιστρέφοντας ασπασίως καὶ φαιδρῶς, ὡς Χριστοῦ μιμητής, προϊέμενος, Νουάτου τὴν ἀπαν θρωπίαν καὶ ἀλαζονείαν ἀπ᾿ ἀρχῆς τοῦ θείου κηρύγματος τῶν ἱερῶν περιβόλων εξοστρακίζων,

S. DIONYSIA AREOPAGITE ἑοικέναι διισχυρίζετο· καὶ τὴν πίστιν χωρὶς ἔργων εἶναι νεκρὰν ἐξεπαίδευεν, ὑποτιθέμενος χρῆναι τοὺς πιστοὺς κοσμεῖν ἑαυτοὺς ταῖς τῶν ἐντολῶν τηρήσεσι, καὶ μηδὲν ἐναργέστερον ἄλλο ἡ τοῦτο καθεστηκέναι τῆς ἀκραιφνοῦς καὶ βεβαίας εἰς Χριστὸν πίστεως καὶ ἀγάπης γνώρισμα, καὶ δεδιέναι νουθετῶν ἀεὶ τὸ μέλο λον φρικώδες δικαιωτήριον, καθ' ὅ τῶν βεβιωμένων τε καὶ πεπραγμένων ἀπαιτηθήσεται λόγον ἔκαστος· καὶ ὃς μὲν ὀρθὴν πίστιν φυλάξας, χριστιανοπρεπή μετελήλυθε βίον, καὶ τῷ ἀδεκάστῳ κριτῇ τοῖς ἔργοις εὐηρέστησε, τὴν τῶν ὄντως μακαρίων ἀγαθῶν διαιωνίζουσαν χλιδὴν ἀπολήψεται· ὃς δὲ μὴ τῇ πίστει την ἀρίστην πολιτείαν καὶ πρᾶξιν προσέθηκεν, ἀλλὰ ταύτην τῇ κακία κατέχρανε, τὴν ἀξίαν τῆς ἰδίας ἀδελ τηρίας εισπραχθήσεται δίκην, ἀνένδοτά τε καὶ ἀπέ ραντα κολασθήσεται. Πάντας γὰρ ἐπαιδαγώγει καὶ ἐῤῥύθμιζε κατὰ τὴν εὐαγγελικὴν βαδίζειν τρίβον, καὶ κατὰ τὴν ἀποστολικὴν διαβιοῦν παράδοσιν, κατά και τὸν οἰκονομῶν ἐν κρίσει τοῦ λόγου τὸ σιτομέτριον· τοὺς μὲν γὰρ ἔτι τὴν ἕξιν νηπίους καὶ ἀρτιπαγείς Έτρεφε γάλακτι, τοῖς ἁπλουστέροις φημὶ καὶ στοι χειωδεστέροις διδάγμασι· τοὺς δὲ τελείους τὴν ἡλι κίαν, καὶ τὴν ἀνδρίαν ἱκανοὺς προσφέρεσθαι τροφήν, ἅτε δὴ καλῶς σῶμά τε καὶ ψυχὴν προκεκαθαρμέ νους, τῇ τελεί, και μυστικῇ σοφίᾳ, τῷ τρόπῳ πλέον ῶν, ἐν ἑαυτῷ προεδείκνυ, χαρακτήρ ἄριστος ἀρετῆς τοῖς ποιμαινομένοις γιγνόμενος, ἢ τῷ λόγῳ διδάσκων τοῦ γὰρ κοινοῦ τῆς Ἐκκλησίας σώματος ἐκ πολλών καὶ διαφόρων ἐθνῶν, καὶ ἠθῶν, καὶ τρόπων καὶ λό γων συγκειμένου, κηδεμών ἁπλοῦς ἦν ὁ αὐτὸς, καὶ παντοδαπὸς, καὶ ποικίλος· ἁπλοῦς μὲν τῇ ὀρθότητα, καὶ ἀληθείᾳ πάσης υπουλότητος καὶ διπλόης ἀπηλ λαγμένος· ποικίλος δὲ τῇ τῆς εὐστόχου διοικήσεως καὶ προστασίας εὐμηχανία τὴν κατάλληλον ἑκάστῳ προσφέρων θεραπείαν, καὶ δίαιταν, καὶ τῶν ψυχι κῶς ἀσθενούντων, τῷ μὲν τοῦτο, τῷ δὲ ἐκεῖνο, σα φῶς καὶ ἐπιτηδείως προσνέμων ἀκεσώδυνον φάρμα κον· τούς τε γὰρ εὐδρομοῦντας ἐπέσπευδε, τῶν ὅτι σθεν ἐπιλανθανομένους τοῖς ἔμπροσθεν ἐπεκτείνεσθαι· τοὺς δ᾽ αὖ νωθεῖς τε καὶ νωχελεῖς πρὸς μίμησιν τῶν καλῶς τρεχόντων παρώτρυνεν. Εἴ τι δὲ τῶν προβάτων τῆς μάνδρας ἀποσκιρτῴη, καὶ μακρὰν ἀποπλανῷτο, ἐπὶ τὰς ἐρήμους ἀνίχνευεν καὶ περιεcte factis niterentur, arboribus foliorum quidem φύλλων μὲν εὐθαλείᾳ κομῶσιν, ἀκαρπίαν δὲ νοσι ῶσιν, ubertate ornatis, cæterum sterilitate laborantibus similia esse asseverabat, et fidem sine operibus mortuam esse ducebat, istudque in primis doctrina illius spectabat, uti fideles mandatorum sese observationibus decorarent; neque ullum aliud certius argumentum sincera et stabilis in Christum fidei et dilectionis existere dicebat, admonens ut horrendum futurum judicium pertimescerent, in quo quisque prout vixerit aut egerit, rationem est redditurus et eum quidem qui rectam fidem custodierit, et vitam Christiano viro consentaneam egerit, atque incorrupto judici recte factis placuerit, perpetuam bonorum vere beatorum voluptatem percepturum. Qui vero optima vitæ instituta, et opera fidei non adjunxerit, sed hanc vilæ 378 turpitudine contaminarit, justas hunc propriæ amentiæ poenas daturum, et severissimo ac perpetuo cruciatu torquendum aiebat. Omnes docens instituensque juxta evangelicam vitam et apostolorum traditionem ambulare atque vivere opportune prædicationis mensuram in judicio disponens. Nam infantes habitu recensque natos lacte, hoc est simplicioribus et primis elementorum rudimentis: ætate vero perfectos, qui virilis cibi capaces essent, utpote qui corpore simul et animo probe ante essent purgati, perfecta et arcana sapientia nutriebat plus moribus quos in seipso præmonstrabat, quam sermone docens, optima virtutis forma gregi ſactus. Commune enim Ecclesiae corpus, quod multis variisque cum gentibus et moribus, tum institutis et legibus constat, ipse simplex, multiplex, et varius gubernabat. Simplex quidem rectitudine et veritate, ab omni versutia et fraude alienus exsistens. Varius autem omni rectæ administrationis et præfecturæ artificio aptam singulis curationem et vivendi rationem afferens; et uni quidem ægrotantium unam, alteri vero alteram salubrem medicinam sapienter necessarioque admovebat. Nam et currentes hortabatur, ut eorum quæ retro sunt obliti, ad anteriora extenderentur; rursus torpentes ignavosque ad imitationem probe currentiuin impellebat. Quod si ovis ab ovili aliqua exilisset, longeque aberrasset, in solitudinibus circumeundo investigabat, et fistula ac pastoralibus p νόστει, τῇ τε σύριγγι, καὶ τοῖς νομίοις μέλεσιν cautionibus revocabat, omniaque peragebat et patiebatur, ut quæ erraverat, servaretur. Manum vero iis qui a recta via deflexissent, porrigebat, et hauri jacentes erigebat. Cæterum quam juste delinquentes, insolentesque et aversos a disciplina reprehenderet, quomodoque eos qui a proximis injuria afficerentur opprimerenturque vindicaret, quantaque in delinquentes clementia uteretur, cunctis poenitentiæ portas pandendo, dum eos qui converterentur libenter hilariterque tanquam Christi imitator admitteret, et Novali duritiem ac superbam elationem, ubi prinum verbum Dei prædicare aggressus est, a sacris mœnibus ablegaret; oratio narrationem eorum quæ a ἀνεκαλεῖτο, καὶ ἕδρα πάντα, καὶ ἔπασχεν ἕως ἂν τὸ πλανώμενον ἀνασώσηται. Χεῖρα δὲ τοῖς τῆς εὐθεία, ἀπολισθαίνουσιν ὤρεγε, καὶ τοὺς χαμαὶ κειμένους ἀνώρθου. Οἵαν δὲ πρὸς τοὺς ἀδικοῦντας καὶ θρασυνομέ νους, καὶ τῆς εὐταξίας ἀποθέοντας ενιπὴν ἐνδικον ἐποιεῖτο, καὶ ὅπως τοὺς ὑπὸ τῶν πέλας άδικου μένους τε καὶ πλεονεκτουμένους ἐξεδίκει, καὶ τὸ φιλάνθρωπον ὅσον περὶ τοὺς ἡμαρτηκότας εἶχεν, ἅπασιν ἐκπεταννύς τὰς τῆς μετανοίας πύλας, καὶ τοὺς ἐπιστρέφοντας ασπασίως καὶ φαιδρῶς, ὡς Χριστοῦ μιμητής, προϊέμενος, Νουάτου τὴν ἀπαν θρωπίαν καὶ ἀλαζονείαν ἀπ᾿ ἀρχῆς τοῦ θείου κηρύγματος τῶν ἱερῶν περιβόλων εξοστρακίζων,

col. 649–650page 37 of 262

PG 4:649δηλώσει τοῖς ἀκροαταῖς ὁ λόγος, τῆς τῶν Δημοφίλῳ τετολμημένων διηγήσεως ἀκροθιγῶς ἀψάμενος, ἀφεὶς ἐντελέστερον μαθήσειν εντευξομένους τοῖς ἃ πρὸς ἐκεῖνον ὁ θαυμασιώτατος ποιμὴν γεγράφηκεν. Οὗτος ὁ Δημόφιλος ὑπῆρχε τῶν ὑπὸ τῷ μεγάλῳ τελούντων Ιεροθέτῃ Διονυσίῳ θεραπευτῶν, ἐκ τῆς ὑπ' ᾿Αθήναις επαρχίας ορμώμενος, διὰ τῆς ἱεροτελεστικῆς αὐτοῦ πανοσίου χειροθεσίας θεραπευτής τεταγμένος· μοναχοί δὲ τουτὶ τὸ τάγμα χρηματίζουσι, τῇ προσηγορία ταύτῃ κατ' ἐκεῖνο καιροῦ μάλιστα καλούμενοι, ταῖς τοῦ ἱερα τείου πύλαις ἐφεστάναι ταττόμενοι. Τὸν οἰκεῖον οὖν πρε σβύτερον οὑτοσὶ τετυραννηκώς, εἰσπεπηδηκὼς ἐν τοῖς ἀδύτοις, οὗ χωρεῖν οὐκ ἦν αὐτῷ θεμιτόν, ἀπὸ τοῦ θυσιαστηρίου τε συνέστειλε, καὶ τοῦ χώρου τῶν ἱε ρωμένων σὺν ἀτιμίαις καὶ προπηλακισμοῖς ἐξέωσε, ζηλώσας δῆθεν, καὶ χαλεπήνας, ὡς ὁ χριστομί. μητος ἱερεὺς ἀπὸ ἁμαρτημάτων τινὰ μετανοούν τα προσήκατο, ὃν ὡσεί τινα δυσσεβῆ καὶ ἀλε τήριον ἡγησάμενος ὁ Δημόφιλος ἀπελάκτισεν, ὁμο λογοῦντα μετ' αἰδοῦς πρὸς ἰατρείαν κακῶν ήκειν, καὶ τυχεῖν ἐλέους δεόμενον. Καὶ πάμπαν ἀπωσάμενος, ἔδοξέ τι μέγα κατωρθωκέναι· δι᾿ ὁ καὶ μεγαλαυχῶν ἀνατίθησι τῷ μεγίστῳ ποιμένι τὰ πεπραγμένα, πρὸς ὂν τὴν πανωφελῆ τε καὶ πάνσοφον ἐπι στολὴν ἐκείνην ἀντέγραψεν ὁ θειότατος, τὴν πάσης ἀρετῆς καὶ εὐταξίας διδακτικήν, δι' ἧς τὴν ἀνεκδιήγητον τε τοῦ φιλανθρώπου Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ περὶ ἡμᾶς, καὶ μάλιστα μετανοοῦντας, εὐ σπλαγχνίαν, καὶ τὴν ἑαυτοῦ θεομίμητον συμπάθειαν διεσήμανεν, ἐπαγαγών ἱστορίαν φρικτήν, ἣν ὑμῖν, ο ὦ θερμότατοι τῆς τῶν μεγίστων τοῦ ἀξιεπαίνου πατρὸς αὐχημάτων ἀκροάσεως ερασταί, προθήσομαι. Εἰ βούλει, φησί, καὶ θείας δράσεως ἁγίου τινὸς ἀνδρὸς ἐπιμνησθήσομαι, καὶ μὴ γελάσης· ἀληθῆ γὰρ ἐρῶ. Γενόμενον μέ ποτε κατὰ τὴν Κρήτην ὁ ἱε ρὸς ἐξεναγώγησε Κάρπος, ἀνήρ, καὶ εἴ τις ἄλλος, διὰ πολλὴν καθαρότητα τοῦ πρὸς θεοπτίαν ἐπιτηδειότατος· καὶ γοῦν οὐδὲ ταῖς ἁγίαις τῶν μυστηρίων τελεταῖς ἐνεχείρει, μὴ πρότερον αὐτῷ κατά τὰς προτελείους εὐχὰς ἱερᾶς καὶ εὐμενοῦς ὁράσεως ἐπιφαινομένης. Ἔλεγεν οὖν, ὅτι λελυπηκότος αυτόν ποτε τῶν ἀπίστων τινός· (ἡ λύπη δὲ ἦν, ὅτι τῆς Εκ κλησίας ἐκεῖνός τινα πρὸς τὸ ἄθεον ἀπεπλάνησεν·) ἔτι τῶν ἱλαρίων ἡμερῶν αὐτῷ τελουμένων, δέον ἀμ φοτέρων ἀγαθοπρεπῶς ὑπερεύξασθαι, καὶ Θεὸν Σω τῆρα συλλήπτορα λαβόντα, τὸν μὲν ἐπιστρέψαι, τὸν δὲ ἀγαθότητι νικῆσαι, καὶ μὴ διαλιπεῖν νουθετούντα διὰ βίου παντὸς, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον, καὶ οὕτως ἐπὶ τὴν θείαν αὐτοὺς ἀγαγεῖν γνῶσιν, ὡς ἂν ἤδη καὶ τῶν ἀμφισβητησίμων αὐτοῖς κρινομένων, καὶ τῶν αλόγως θρασυνομένων ἐννόμῳ δίκῃ σωφρονεῖν ἀναγ καζομένων· ἀλλ᾽ ἐν ἑαυτῷ μὴ πρότερον τοῦτο παρ θὼν, οὐκ οἶδ' ὅπως τότε πολλήν τινα τὴν δυσμένειαν καὶ τὴν πικρίαν ἐκτήξας, κατεδάρθη μὲν οὕτω κακῶς ἔχων· (ἑσπέρα γὰρ ἦν·) περὶ δὲ μέσας νύκτας (εἰώ θεῖ γὰρ εἰς τόνδε τὸν καιρὸν αὐτὸς ἐφ' ἑαυτοῦ πρός τοὺς θείους ὕμνους έγρηγορέναι·) διανίσταται μὲν,

δηλώσει τοῖς ἀκροαταῖς ὁ λόγος, τῆς τῶν Δημοφίλῳ Demophilo audacter dicta sunt, leviter attingens τετολμημένων διηγήσεως ἀκροθιγῶς ἀψάμενος, ἀφεὶς ἐντελέστερον μαθήσειν εντευξομένους τοῖς ἃ πρὸς ἐκεῖνον ὁ θαυμασιώτατος ποιμὴν γεγράφηκεν. Οὗτος ὁ Δημόφιλος ὑπῆρχε τῶν ὑπὸ τῷ μεγάλῳ τελούντων Ιεροθέτῃ Διονυσίῳ θεραπευτῶν, ἐκ τῆς ὑπ' ᾿Αθήναις επαρχίας ορμώμενος, διὰ τῆς ἱεροτελεστικῆς αὐτοῦ πανοσίου χειροθεσίας θεραπευτής τεταγμένος· μοναχοί δὲ τουτὶ τὸ τάγμα χρηματίζουσι, τῇ προσηγορία ταύτῃ κατ' ἐκεῖνο καιροῦ μάλιστα καλούμενοι, ταῖς τοῦ ἱερατείου πύλαις ἐφεστάναι ταττόμενοι. Τὸν οἰκεῖον οὖν πρε σβύτερον οὑτοσὶ τετυραννηκώς, εἰσπεπηδηκὼς ἐν τοῖς ἀδύτοις, οὗ χωρεῖν οὐκ ἦν αὐτῷ θεμιτόν, ἀπὸ τοῦ θυσιαστηρίου τε συνέστειλε, καὶ τοῦ χώρου τῶν ἱε ρωμένων σὺν ἀτιμίαις καὶ προπηλακισμοῖς ἐξέωσε, ζηλώσας δῆθεν, καὶ χαλεπήνας, ὡς ὁ χριστομί. μητος ἱερεὺς ἀπὸ ἁμαρτημάτων τινὰ μετανοούν τα προσήκατο, ὃν ὡσεί τινα δυσσεβῆ καὶ ἀλε τήριον ἡγησάμενος ὁ Δημόφιλος ἀπελάκτισεν, ὁμο λογοῦντα μετ' αἰδοῦς πρὸς ἰατρείαν κακῶν ήκειν, καὶ τυχεῖν ἐλέους δεόμενον. Καὶ πάμπαν ἀπωσάμε νος, ἔδοξέ τι μέγα κατωρθωκέναι· δι᾿ ὁ καὶ μεγα λαυχῶν ἀνατίθησι τῷ μεγίστῳ ποιμένι τὰ πεπραγ μένα, πρὸς ὂν τὴν πανωφελῆ τε καὶ πάνσοφον ἐπιστολὴν ἐκείνην ἀντέγραψεν ὁ θειότατος, τὴν πάσης ἀρετῆς καὶ εὐταξίας διδακτικήν, δι' ἧς τὴν ἀνεκδιήγητον τε τοῦ φιλανθρώπου Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ περὶ ἡμᾶς, καὶ μάλιστα μετανοοῦντας, εὐ σπλαγχνίαν, καὶ τὴν ἑαυτοῦ θεομίμητον συμπάθειαν διεσήμανεν, ἐπαγαγών ἱστορίαν φρικτήν, ἣν ὑμῖν, ο ὦ θερμότατοι τῆς τῶν μεγίστων τοῦ ἀξιεπαίνου πατρὸς αὐχημάτων ἀκροάσεως ερασταί, προθήσομαι. Εἰ βούλει, φησί, καὶ θείας δράσεως ἁγίου τινὸς ἀνδρὸς ἐπιμνησθήσομαι, καὶ μὴ γελάσης· ἀληθῆ γὰρ ἐρῶ. Γενόμενον μέ ποτε κατὰ τὴν Κρήτην ὁ ἱε ρὸς ἐξεναγώγησε Κάρπος, ἀνήρ, καὶ εἴ τις ἄλλος, διὰ πολλὴν καθαρότητα τοῦ πρὸς θεοπτίαν ἐπιτηδειότατος· καὶ γοῦν οὐδὲ ταῖς ἁγίαις τῶν μυστη ρίων τελεταῖς ἐνεχείρει, μὴ πρότερον αὐτῷ κατά τὰς προτελείους εὐχὰς ἱερᾶς καὶ εὐμενοῦς ὁράσεως ἐπιφαινομένης. Ἔλεγεν οὖν, ὅτι λελυπηκότος αυτόν ποτε τῶν ἀπίστων τινός· (ἡ λύπη δὲ ἦν, ὅτι τῆς Εκκλησίας ἐκεῖνός τινα πρὸς τὸ ἄθεον ἀπεπλάνησεν·) ἔτι τῶν ἱλαρίων ἡμερῶν αὐτῷ τελουμένων, δέον ἀμφοτέρων ἀγαθοπρεπῶς ὑπερεύξασθαι, καὶ Θεὸν Σω τῆρα συλλήπτορα λαβόντα, τὸν μὲν ἐπιστρέψαι, τὸν δὲ ἀγαθότητι νικῆσαι, καὶ μὴ διαλιπεῖν νουθετούντα διὰ βίου παντὸς, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον, καὶ οὕτως ἐπὶ τὴν θείαν αὐτοὺς ἀγαγεῖν γνῶσιν, ὡς ἂν ἤδη καὶ τῶν ἀμφισβητησίμων αὐτοῖς κρινομένων, καὶ τῶν αλόγως θρασυνομένων ἐννόμῳ δίκῃ σωφρονεῖν ἀναγκαζομένων· ἀλλ᾽ ἐν ἑαυτῷ μὴ πρότερον τοῦτο παρ θὼν, οὐκ οἶδ' ὅπως τότε πολλήν τινα τὴν δυσμένειαν καὶ τὴν πικρίαν ἐκτήξας, κατεδάρθη μὲν οὕτω κακῶς ἔχων· (ἑσπέρα γὰρ ἦν·) περὶ δὲ μέσας νύκτας (εἰώθεῖ γὰρ εἰς τόνδε τὸν καιρὸν αὐτὸς ἐφ' ἑαυτοῦ πρός τοὺς θείους ὕμνους έγρηγορέναι·) διανίσταται μὲν, PATROL. GR. IV. auditoribus declarabit, permittens ut ex lectione corum quæ pastor admirandus ad illum scripsit, plenius instruantur. Demophilus iste, unus ex ministris illis, qui a Dionysio divino institutore sacris initiati erant, ex provincia Athenis subjecta oriundus per sacram ejus sanctamque 379 manuum impositionem minister ordinatus fuit. Caeterum qui censentur hoc ordine, monachi appellantur, boe cognomine, illo maxime tempore nuncupati, qui ad portas templi jubebantur assistere. Igitur cum proprium bic presbyterum tyrannice oppressisset, in adytaque quo procedere illi non licebat, insiluisset, ab altari quoque ac hominum consecratorum loco illum submovit; nec sine conviciis ac contumeliis expulit, quasi ægre ac moleste ferens sacerdotem imitatorem Christi, post peccata quemdam poenitentiam agentem admisisse, quem uti impium aliquem ac scelerosum Demophilus arbitratus, calce expulerat, utcunque ille rubore perfusus fateretur ad medicinam se malorum accessisse, sibique ignos<l rogaret; cumque prorsus illum repulisset, magnum quiddam sibi visus est præstitisse. Itaque magnifice glorians maximo pastori quæ peracta essent cominunicat, ad quem epistolam illam maxime utilem, ac sapientissimam, omni virtute ac disciplina refertam vir divinissimus scripsit, qua inenarrabilem benignissimi Domini nostri Jesu Christi circa mos, præsertim pœnitentiam agentes, misericordiam, et suam ipsius Deo similem commiserationem declaravit, horrenda historia in medium allata, quam vobis, qui ingenti animi ardore gesta lau datissimi Patris gloriosa libenter audire consuevistis, proponam. Si libet (inquit) divinam sancti cujusdam viri visionem memorabo, neque irriseritis: vera enim dicam. Cum aliquando Cretam appulissem, S. Carpus hospitio me suscepit, vir, si quisquam alius, ob ingentem animi puritatem divinis speculationibus aptissimus: qui nec sane prius sancta mysteriorum sacrificia aggrediebatur, quam inter primas preces, quæ ante sacrificium peraguntur, sacra illi ac propitia visio apparuisset. Ipsum igitur (ut idem aiebat) infidelis quidam tristitia affecerat: tristitia autem hæc erat, quod ille quemdam ab Ecclesia ad impietatem abduxerat. Dum adhuc ab ipso festi dies llilariorum agerentur, et pro utriusque (ut virum bonum decebat) preces effundere, Deumque Servatorem in auxilium accipere debuisset, ut alterum quidem ab errore converteret, alterum verð benignitate superaret, nec omni vitæ tempore ab admonendo desistere, ut eos hac ratione ad Dei cognitionem adduceret, et qua in controversiam ve nerant, tandem aliquando judicarentur, et quæ te mere per audaciam patrata essent, jure legitimo emendare cogerentur; 380 is (cum sibi id non prius contigisset) nescio quo pacto tum magno quodam odio ac amaritudine, animo imabuit, ita que male affectus (erat enim vespera) obdormiit.

col. 651–652page 38 of 262

PG 4:651͵ οὐδὲ τῶν ὕπνων αὐτῶν πολλῶν γε ὄντων, καὶ ἀεὶ εγκοπτομένων, ἔξω ταραχῆς παραπολαύσας· ἑστὼς δὲ ὅμως εἰς τὴν θείαν ὁμιλίαν οὐκ εὐαγῶς ἡνιᾶτο καὶ εδυσχέραινεν, οὐκ εἶναι δίκαιον λέγων, εἰ ζῷεν ἄν δρες ἄθεοι καὶ διαστρέφοντες τὰς ὁδοὺς τοῦ Κυρίου τὰς εὐθείας. Καὶ ταῦτα λέγων ἐδεῖτο τοῦ Θεοῦ πρηστῆρί τινι τὰς ἀμφοτέρων εἰσάπαξ ἀνηλεῶς ἀποπαῦσαι ζωάς. Ταῦτα δὲ εἰπὼν, ἔλεγε δόξαι ἰδεῖν ἄγνω τὸν οἶκον, ἐν ᾧπερ εἱστήκει, διακονηθέντα, πρότερον ἐκ τῆς ὀροφῆς εἰς δύο μέσον διαιρεθέντα, και τινα πυρὰν πολύφωτον ἐπίπροσθεν ἑαυτοῦ, καὶ ταύτην (ἐδόκει γὰρ λοιπὸν ὕπαιθρος ὁ τόπος) ἐκ τοῦ οὐρα νίου χώρου μέχρις αὐτοῦ καταφερομένην· τὸν δὲ οὐ ρανὸν αὐτὸν ἀναπεπταμένον, καὶ ἐπὶ τῷ νώτῳ τοῦ οὐρανοῦ τὸν Ἰησοῦν, ἀπείρων ἀνθρωποειδῶν αὐτῷ παρεστηκότων ἀγγέλων· καὶ ταῦτα μὲν ἄνωθεν ὁρα σθαι καὶ θαυμάζειν. Κάτω δὲ κύψας ὁ Κάρπος, ἰδεῖν ἔφη καὶ τούδαφος αὐτὸ πρὸς ἀχανές τι χάσμα καὶ σκοτεινὸν διεῤῥηγμένον· καὶ τοὺς μὲν ἄνδρας ἐκεί νους, οἷς ἐπηρᾶτο, πρὸ αὐτοῦ κατὰ τὸ στόμιον ἑστη κέναι του χάσματος, υποτρόμους, ἐλεεινούς, ὅταν οὔπω καταφερομένους ὑπὸ τῆς τῶν οἰκείων ποδῶν ἀστασίας· κάτωθεν δὲ ἀπὸ τοῦ χάσματος ὄφεις ανέρ πειν, καὶ περὶ τοὺς πόδας αὐτῶν ὑποκινουμένους, ποτὲ μὲν ἀποσύρειν ἐπανειλουμένους ἅμα καὶ ἐπιβαροῦντας, καὶ ἕλκοντας· ποτὲ δὲ τοῖς ὁδοῦσι, ἢ τοῖς οὐ ραίοις ὑποτύφοντας, ή υπογαργαλίζοντας, καὶ διὰ παντὸς εἰς τὸ ἀχανὲς ἐμβάλλειν μηχανωμένους. Εξ ναι δὲ καὶ ἄνδρας τινὰς ἐν μέσῳ, τοῖς ὄφεσι κατὰ τῶν ἀνδρῶν συνεπιτιθεμένους, διαδονοῦντας ἅμα καὶ ὑπωθοῦντας, καὶ καταπαίοντας· ἐδόκουν δὲ εἶναι πρὸς τὸ πεσεῖν ἐκεῖνοι τὰ μὲν ἄκοντες, τὰ δὲ καὶ ἑκόντες, ὑπὸ τοῦ κακοῦ ἅμα κατ' ὀλίγον βιαζόμενοι καὶ πειθόμενοι. Ελεγε δὲ ὁ Κάρπος ἑαυτὸν ἥδεσθαι κάτω βλέποντα, τῶν ἄνω δὲ ἀμελεῖν, δυσχεραίνειν δὲ καὶ ὀλιγωρεῖν, ὅτι μὴ πεπτώκασιν ἤδη· καὶ τῷ πράγματι πολλάκις ἐνθέμενον, καὶ ἀδυνατήσαντα, καὶ ἀχθεσθῆναι, καὶ ἐπαράσασθαι· καὶ ἀνανεύσαντα μόλις, ἰδεῖν μὲν αὖθις τὸν οὐρανὸν, ὥσπερ τὸ πρότερον έωράκει, τὸν δὲ Ἰησοῦν, ἐλεή σαντα τὸ γινόμενον, ἐξαναστῆναι τοῦ ὑπερουρανίου θρόνου, καὶ ἕως αὐτῶν καταβάντα, χεῖρα ἀγαθὴν ὀρέγειν, καὶ τοὺς ἀγγέλους αὐτῷ συνεπιλαμβανομένους, ἄλλον ἄλλοθεν ἀντέχεσθαι τοῖν ἀνδροῖν, καὶ εἰ πεῖν τῷ Κάρπῳ τὸν Ἰησοῦν, τῆς χειρὸς ἤδη προτεταμένης· «Παῖε κατ᾿ ἐμοῦ λοιπόν· ἕτοιμος γάρ είμ καὶ αὖθις ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀνασωζομένων παθεῖν, καὶ προσφιλές μοι τοῦτο, μὴ ἄλλων ἁμαρτανόντων ἀν θρώπων. Πλὴν ὅρα, εἰ καλῶς ἔχει σοι τὴν ἐν τῷ χά σματι καὶ μετὰ τῶν ὄψεων μονὴν ἀνταλλάξασθαι τῆς μετὰ Θεοῦ καὶ τῶν ἀγαθῶν καὶ φιλανθρώπων ἀγγέλων.» Ταῦτά ἐστιν ἡ ἐγὼ ἀκηκούς, πιστεύω αλη θῆ εἶναι. Ηγάσθητε δὴ πάντως τοῦ ἀξιοθέου ἀρχιερέων τὸ περὶ τὸ ὁμόφυλον συμπαθὲς οὐχ ἧττον ἢ τὴν τοῦ δο

Ceterum media nocte ipse namque consueveral ͵ οὐδὲ τῶν ὕπνων αὐτῶν πολλῶν γε ὄντων, καὶ ἀεὶ hoc tempore ad divinas laudes apud se vigilare) surrexit, cum neque somnos ipsos, nam et multi, et crebro interrupti fuerant, absque perturbatione cepisset, nihilo secius ad divinam collocutionem stans, indigne tristabatur, et moleste ferebat, non esse justum asserens, si viri impii, quique perverterent vias Domini rectas, viverent. Et cum hæc diceret, Deum obsecrabat, ut fulmine aliquo amborum vitas sine ulla misericordia prorsus abrumperet. Quæ cum dixisset, confestim sibi visum esse videre referebat, domum, in qua erat, primum quidem a summo culmine permotam, in duas parles mediam dividi, ac rogum ante se magni luminis, et hunc locus enim deinceps sub dio esse videbatur) e cœlo ad se usque deferri, cœlum vero ipsum apertum, et super dorso coeli Jesum, cui innumerabilis angelorum multitudo humanam emigiem præ se ferentium assistebat: et hæc quidem superne vidisse, admiratumque esse Carpus aiebat. Cum vero in terram oculos deflexisset, solum ipsum instar immensi ac profundi cujusdam hiatus discissum se vidisse dixit, et homines quidem illos, quibus male imprecatus fuerat, ante se juxta os hiatus illius consistere trementes ac miserabiles, ut parum abesset, quin præ pedum suorum inconstantia jamjam dejiciendi viderentur. Verum sub hiatu serpentes sursum repere, et circa pedes illorum sese moventes interdum quidem in spiram contractus, simul ingravare atque pertrahere; in- c εγκοπτομένων, ἔξω ταραχῆς παραπολαύσας· ἑστὼς δὲ ὅμως εἰς τὴν θείαν ὁμιλίαν οὐκ εὐαγῶς ἡνιᾶτο καὶ εδυσχέραινεν, οὐκ εἶναι δίκαιον λέγων, εἰ ζῷεν ἄν δρες ἄθεοι καὶ διαστρέφοντες τὰς ὁδοὺς τοῦ Κυρίου τὰς εὐθείας. Καὶ ταῦτα λέγων ἐδεῖτο τοῦ Θεοῦ πρη στῆρί τινι τὰς ἀμφοτέρων εἰσάπαξ ἀνηλεῶς ἀποπαύ σαι ζωάς. Ταῦτα δὲ εἰπὼν, ἔλεγε δόξαι ἰδεῖν ἄγνω τὸν οἶκον, ἐν ᾧπερ εἱστήκει, διακονηθέντα, πρότερον ἐκ τῆς ὀροφῆς εἰς δύο μέσον διαιρεθέντα, και τινα πυρὰν πολύφωτον ἐπίπροσθεν ἑαυτοῦ, καὶ ταύτην (ἐδόκει γὰρ λοιπὸν ὕπαιθρος ὁ τόπος) ἐκ τοῦ οὐρα νίου χώρου μέχρις αὐτοῦ καταφερομένην· τὸν δὲ οὐ ρανὸν αὐτὸν ἀναπεπταμένον, καὶ ἐπὶ τῷ νώτῳ τοῦ οὐρανοῦ τὸν Ἰησοῦν, ἀπείρων ἀνθρωποειδῶν αὐτῷ παρεστηκότων ἀγγέλων· καὶ ταῦτα μὲν ἄνωθεν ὁρα σθαι καὶ θαυμάζειν. Κάτω δὲ κύψας ὁ Κάρπος, ἰδεῖν ἔφη καὶ τούδαφος αὐτὸ πρὸς ἀχανές τι χάσμα καὶ σκοτεινὸν διεῤῥηγμένον· καὶ τοὺς μὲν ἄνδρας ἐκεί νους, οἷς ἐπηρᾶτο, πρὸ αὐτοῦ κατὰ τὸ στόμιον ἑστη κέναι του χάσματος, υποτρόμους, ἐλεεινούς, ὅταν οὔπω καταφερομένους ὑπὸ τῆς τῶν οἰκείων ποδῶν ἀστασίας· κάτωθεν δὲ ἀπὸ τοῦ χάσματος ὄφεις ανέρ πειν, καὶ περὶ τοὺς πόδας αὐτῶν ὑποκινουμένους, ποτὲ μὲν ἀποσύρειν ἐπανειλουμένους ἅμα καὶ ἐπιβα ροῦντας, καὶ ἕλκοντας· ποτὲ δὲ τοῖς ὁδοῦσι, ἢ τοῖς οὐ ραίοις ὑποτύφοντας, ή υπογαργαλίζοντας, καὶ διὰ παντὸς εἰς τὸ ἀχανὲς ἐμβάλλειν μηχανωμένους. Εξναι δὲ καὶ ἄνδρας τινὰς ἐν μέσῳ, τοῖς ὄφεσι κατὰ τῶν ἀνδρῶν συνεπιτιθεμένους, διαδονοῦντας ἅμα καὶ ὑπωθοῦντας, καὶ καταπαίοντας· ἐδόκουν δὲ εἶναι πρὸς τὸ πεσεῖν ἐκεῖνοι τὰ μὲν ἄκοντες, τὰ δὲ καὶ ἑκόντες, ὑπὸ τοῦ κακοῦ ἅμα κατ' ὀλίγον βιαζόμενοι καὶ πειθόμενοι. Ελεγε δὲ ὁ Κάρπος ἑαυτὸν ἥδεσθαι κάτω βλέποντα, τῶν ἄνω δὲ ἀμελεῖν, δυσχεραίνειν δὲ καὶ ὀλιγωρεῖν, ὅτι μὴ πεπτώκασιν ἤδη· καὶ τῷ πράγματι πολλάκις ἐνθέμενον, καὶ ἀδυ νατήσαντα, καὶ ἀχθεσθῆναι, καὶ ἐπαράσασθαι· καὶ ἀνανεύσαντα μόλις, ἰδεῖν μὲν αὖθις τὸν οὐρανὸν, ὥσπερ τὸ πρότερον έωράκει, τὸν δὲ Ἰησοῦν, ἐλεή σαντα τὸ γινόμενον, ἐξαναστῆναι τοῦ ὑπερουρανίου θρόνου, καὶ ἕως αὐτῶν καταβάντα, χεῖρα ἀγαθὴν ὀρέγειν, καὶ τοὺς ἀγγέλους αὐτῷ συνεπιλαμβανομέ νους, ἄλλον ἄλλοθεν ἀντέχεσθαι τοῖν ἀνδροῖν, καὶ εἰ πεῖν τῷ Κάρπῳ τὸν Ἰησοῦν, τῆς χειρὸς ἤδη προτε ταμένης· «Παῖε κατ᾿ ἐμοῦ λοιπόν· ἕτοιμος γάρ είμ καὶ αὖθις ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀνασωζομένων παθεῖν, καὶ προσφιλές μοι τοῦτο, μὴ ἄλλων ἁμαρτανόντων ἀν θρώπων. Πλὴν ὅρα, εἰ καλῶς ἔχει σοι τὴν ἐν τῷ χάσματι καὶ μετὰ τῶν ὄψεων μονὴν ἀνταλλάξασθαι τῆς μετὰ Θεοῦ καὶ τῶν ἀγαθῶν καὶ φιλανθρώπων ἀγγέλων.» Ταῦτά ἐστιν ἡ ἐγὼ ἀκηκούς, πιστεύω αλη θῆ εἶναι. dum vero dentibus vel caudis incendentes et demulcentes, ut qui in voraginem illos præcipitare omnino molirentur. Fuisse etiam viros quosdam, qui in medio pro serpentibus contra viros simul irruerent, perturbarent, impetum simul facerent ac ferirent. Porro illi jamjam casuri videbantur, partim quidem inviti, partim vero voluntarii, cum a malo sensim cogerentur simulque inducerentur. Hic Carpus dum inferiora aspiceret, plurimum se lætatum, ac superiora neglexisse dicebat, moleste vero graviterque tulisse, quod necdum cecidissent, sæpeque cum in hoc negotium incumberet, nihil profecisse, ac propterea indignatione affectum illis imprecatum esse. Cumque vix tandem sursum oculos elevasset, vidisse rursus dicebat coelum ut prius viderat, Jesumque factum illud miseratum de excelsa 381 illa sede surrexisse, ac ad eos usque benignam illis manum porrigentem descendisse. Angelos item cum ipso simul, alium aliunde 'assumentes, pro viris illis restitisse, Jesumque Carpo manu adhuc extenta dixisse: • Deinceps me hostiliter percute, paratus enim sum pro hominibus iterum servandis mortem oppetere. Hoc mihi pergratum fuerit, dum ne cæteri bomines peccent. Intuere præterea num usui tibi futurum sit, hoc in hac voragine et cum serpentibus domicilium, cum Dei ac bonorum, et humani generis peramantium angelorum consortio permutare.» Hæc sunt quæ ego audivi, veraque esse credo. Omnino sane in admiranda illa visione divina, amplissimi sacerdotis clementiam circa genus huΗγάσθητε δὴ πάντως τοῦ ἀξιοθέου ἀρχιερέων τὸ περὶ τὸ ὁμόφυλον συμπαθὲς οὐχ ἧττον ἢ τὴν τοῦ δο

col. 653–654page 39 of 262

PG 4:653τως ἀγαθοῦ καὶ θεαρχικωτάτου ἱεράρχου Χριστοῦ περὶ ἡμᾶς ἀγαθότητα, τῆς ἀξιοθαυμαστου θεοπτίας ταύτης πυθόμενοι· καὶ ἔτι μειζόνως ἀγασθήσεσθε, εἰ τῶν ἀποστολικῶν ἀγώνων, καὶ δρόμων καὶ χα ρισμάτων ἀκούσεσθε, οἷς καταγλαϊσθεὶς καθ' ὅλην τὴν οἰκουμένην διέλαμψεν. Οὐ γὰρ ᾿Αθηναίων ἦν ποιμὴν καὶ διδάσκαλος μόνον, ἀλλὰ καὶ διδάσκαλος διδασκάλων, καὶ ποιμὴν ποιμένων, καὶ διαιτητὴς καὶ θεσμοθέτης· οὐδὲ μέχρις Ἑλλάδος ὁ δρόμος αὐτῷ περιώριστο, ἀλλὰ καὶ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ, τοῦ καθώ ηγεμόνος αὐτοῦ καὶ ἱεροθέτου Παύλου παραπλήσιος. ᾿Αποστολικὴν γὰρ χάριν καὶ σημείων δύναμιν εἰληφὼς, ἀποστολικῶς, οἷά τις πτηνός, πάντοτε διέ τρεχέ τε, καὶ τὸ τῆς ὄντως ζωῆς Εὐαγγέλιον ἐκήρυττεν, ἀποστολικαῖς παγήναις καὶ πανάγροις λίνοις ζωγρῶν καὶ αἰχμαλωτίζων ἐκ τοῦ τῆς ἀγνοίας βυ θοῦ πρὸς τὸ τῆς ἀληθείας φῶς τους σκότῳ πλάνης κεκρατημένους. Ὅτι μὲν γὰρ τοῖς κατὰ διαφόρους χώρους καὶ νήσους ἐκκλησιῶν ἡγεμονίαν καὶ δι δασκαλίαν πεπιστευμένοις, ὡς διδάσκαλος καὶ κορυ φαῖός τις ἄλλος ἀπόστολος, υποθήκας διδασκαλικές καὶ μυστικὰς διδαχὰς ὑπετίθετο, σαφῶς διαγγέλλουσι τὰ πρὸς τοὺς Ἐφεσίων, καὶ Σμυρναίων, καὶ Κρη τῶν πανιερωτάτους καὶ πρὸς αὐτῶν τῶν τῆς ἁγιω τάτης Εκκλησίας θεμελίων, τῶν ἀποστόλων λέγω, προκεχειροτονημένους προέδρους, Τιμόθεον, καὶ Πολύκαρπον, καὶ Τίτον, αὐτῷ διηγορευμένα δόγ ματα, καὶ μυσταγωγήματα, καὶ διατάγματα· ὅτι δὲ καὶ δρόμον ἀποστολικὴν τετέλεκε, καὶ παραδόξοις θαυματουργίαις θεόθεν δεδόξασται, πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα πιστώσεται, καθ' & προϊὼν ὁ λόγος, τοὺς μαρτυρικοὺς, οὓς καρτερικώτατα διήνυκεν, ἄθλους ὑπα γορεύων διεξελεύσεται· μάλιστα δὲ ἡ μετάρσιον αὐτ τὸν τῆς ἑσπερίου λήξεως αφαρπάσασα νεφέλη καὶ μετεωρίσασα, καὶ ἀεροπόρον, ὡς καὶ τοὺς ἀκροτάτους θεόπτας καὶ θεολόγους ἀποστόλους, ἄλλον ἄλλο θεν τῶν τῆς γῆς περάτων ἐξαπιναίως ἐπὶ τὴν παν σεβάσμιον Ἱερουσαλήμ απαγαγοῦσα τὴν πάντων Χριστιανῶν κοινομήτορα, κάν τῇ τῶν θείων μυστηρίων ἀκροπόλει Σιὼν τῇ μητρὶ τῶν ἐκκλησιῶν τοῖς Χριστοῦ φοιτηταῖς συνάψασα, ὅτε τὸ τῆς πανάγνου Θεομήτορος ἐκηδεύετο λείψανον, τῇ τοῦ αὐτῆς ἀφράστως σεσαρκωμένου τε καὶ γεγεννημένου Θεοῦ Λόγου καταφοιτήσει και περιπολήσει γεραιρόμενον, καὶ ταῖς οὐρανοβάμοσιν ἀγγελικαῖς τάξεσι δορυφορούμενον, κἀκ τῆς Σιὼν ἐπὶ Γεθσημανῆ τὸ οὐρανομίμη τον αὐτῆς τέμενος ταῖς παναγέσι καὶ θείαις ἀποστολικαῖς κάραις τε καὶ ὠλέναις μεταιρόμενον, καὶ ταῖς πνευματοκινήτοις πυροειδέσι, καὶ θεολογικωτάταις γλώτταις ὑμνούμενόν τε καὶ δοξολογούμενον· ὅθεν ὁλόκληρος μετὰ τὴν ἐν μνήματι κατάθεσιν εἰς τὴν ὑπερουράνιον ἀνελήφθη λῆξιν ἡ πάντων τῶν οὐρα νίων ὑπερτέρα δυνάμεων, καὶ πάσης δεσπόζουσα κτίσεως. Καὐτοῦ τοῦ θεοφάντορος ἀκουστέον διαγορεύοντος ἕτερος γὰρ οὐκ ἂν εἴη μάρτυς ἀξιοπιστότερος περὶ τῆς ἀγγελοπρεπούς τῆς ἰσαγγέλου χορείας εκείνης

τως ἀγαθοῦ καὶ θεαρχικωτάτου ἱεράρχου Χριστοῦ manum non minus admirati estis, quam clemenπερὶ ἡμᾶς ἀγαθότητα, τῆς ἀξιοθαυμαστου θεοπτίας ταύτης πυθόμενοι· καὶ ἔτι μειζόνως ἀγασθήσεσθε, εἰ τῶν ἀποστολικῶν ἀγώνων, καὶ δρόμων καὶ χαρισμάτων ἀκούσεσθε, οἷς καταγλαϊσθεὶς καθ' ὅλην τὴν οἰκουμένην διέλαμψεν. Οὐ γὰρ ᾿Αθηναίων ἦν ποιμὴν καὶ διδάσκαλος μόνον, ἀλλὰ καὶ διδάσκαλος διδασκάλων, καὶ ποιμὴν ποιμένων, καὶ διαιτητὴς καὶ θεσμοθέτης· οὐδὲ μέχρις Ἑλλάδος ὁ δρόμος αὐτῷ περιώριστο, ἀλλὰ καὶ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ, τοῦ καθώ ηγεμόνος αὐτοῦ καὶ ἱεροθέτου Παύλου παραπλή σιος. ᾿Αποστολικὴν γὰρ χάριν καὶ σημείων δύναμιν εἰληφὼς, ἀποστολικῶς, οἷά τις πτηνός, πάντοτε διέτρεχέ τε, καὶ τὸ τῆς ὄντως ζωῆς Εὐαγγέλιον ἐκήρυττεν, ἀποστολικαῖς παγήναις καὶ πανάγροις λίνοις ζωγρῶν καὶ αἰχμαλωτίζων ἐκ τοῦ τῆς ἀγνοίας βυθοῦ πρὸς τὸ τῆς ἀληθείας φῶς τους σκότῳ πλάνης κεκρατημένους. Ὅτι μὲν γὰρ τοῖς κατὰ διαφόρους χώρους καὶ νήσους ἐκκλησιῶν ἡγεμονίαν καὶ διδασκαλίαν πεπιστευμένοις, ὡς διδάσκαλος καὶ κορυφαῖός τις ἄλλος ἀπόστολος, υποθήκας διδασκαλικές καὶ μυστικὰς διδαχὰς ὑπετίθετο, σαφῶς διαγγέλλουσι τὰ πρὸς τοὺς Ἐφεσίων, καὶ Σμυρναίων, καὶ Κρητῶν πανιερωτάτους καὶ πρὸς αὐτῶν τῶν τῆς ἁγιω τάτης Εκκλησίας θεμελίων, τῶν ἀποστόλων λέγω, προκεχειροτονημένους προέδρους, Τιμόθεον, καὶ Πολύκαρπον, καὶ Τίτον, αὐτῷ διηγορευμένα δόγ ματα, καὶ μυσταγωγήματα, καὶ διατάγματα· ὅτι δὲ καὶ δρόμον ἀποστολικὴν τετέλεκε, καὶ παραδόξοις θαυματουργίαις θεόθεν δεδόξασται, πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα πιστώσεται, καθ' & προϊὼν ὁ λόγος, τοὺς μαρ τυρικούς, οὓς καρτερικώτατα διήνυκεν, ἄθλους ὑπαγορεύων διεξελεύσεται· μάλιστα δὲ ἡ μετάρσιον αὐτ τὸν τῆς ἑσπερίου λήξεως αφαρπάσασα νεφέλη καὶ μετεωρίσασα, καὶ ἀεροπόρον, ὡς καὶ τοὺς ἀκροτάτους θεόπτας καὶ θεολόγους ἀποστόλους, ἄλλον ἄλλο θεν τῶν τῆς γῆς περάτων ἐξαπιναίως ἐπὶ τὴν παν σεβάσμιον Ἱερουσαλήμ απαγαγοῦσα τὴν πάντων Χριστιανῶν κοινομήτορα, κάν τῇ τῶν θείων μυστη ρίων ἀκροπόλει Σιὼν τῇ μητρὶ τῶν ἐκκλησιῶν τοῖς Χριστοῦ φοιτηταῖς συνάψασα, ὅτε τὸ τῆς πανάγνου Θεομήτορος ἐκηδεύετο λείψανον, τῇ τοῦ αὐτῆς ἀφράστως σεσαρκωμένου τε καὶ γεγεννημένου Θεοῦ Λόγου καταφοιτήσει και περιπολήσει γεραιρόμενον, καὶ ταῖς οὐρανοβάμοσιν ἀγγελικαῖς τάξεσι δορυφορούμενον, κἀκ τῆς Σιὼν ἐπὶ Γεθσημανῆ τὸ οὐρανομίμητον αὐτῆς τέμενος ταῖς παναγέσι καὶ θείαις ἀποστο λικαῖς κάραις τε καὶ ὠλέναις μεταιρόμενον, καὶ ταῖς πνευματοκινήτοις πυροειδέσι, καὶ θεολογικωτάταις γλώτταις ὑμνούμενόν τε καὶ δοξολογούμενον· ὅθεν ὁλόκληρος μετὰ τὴν ἐν μνήματι κατάθεσιν εἰς τὴν ὑπερουράνιον ἀνελήφθη λῆξιν ἡ πάντων τῶν οὐρα νίων ὑπερτέρα δυνάμεων, καὶ πάσης δεσπόζουσα κτίσεως. Καὐτοῦ τοῦ θεοφάντορος ἀκουστέον διαγορεύοντος - ἕτερος γὰρ οὐκ ἂν εἴη μάρτυς ἀξιοπιστότερος περὶ τῆς ἀγγελοπρεπούς τῆς ἰσαγγέλου χορείας εκείνης tissimi erga nos summi ac maximi sacerdotis Christi benignitatem. Hac audita vehementius etiam admirabimini, si apostolica certamina cursusque atque dona cœlestia audieritis, quibus illustris factus per totum orbem terrarum emicuit. Non enim Atheniensium solum pastor et magister fuit, sed magister magistrorum, pastor pastorum, causarum cognitor, et legum lator fuit. Neque in Græciæ finibus cursus illi terminatus est, sed usque Illyricum Paulum ducem suum et sacrorum institutorem proxime secutus est. Cum enim apostolicam.gratiam et signorum potestatem accepisset, instar Apostoli ubique tanquam avis percurrebat, Evangelium veræ vite praedicabat, sagenis apostolicis retibusque, quibus vivi homines caperentur, ex ignorationis profundo, erroris caligine oppressos ad veritatis lucem provehebat. Nam quod iis quibus per varias regiones atque insulas Ecclesiarum præfectura officiumque concreditum erat, tanquam doctor et alius quidam summus apostolus, exemplaria doctrinæ, et monita recondita proponeret, aperte declarant illa divina et mystica præcepta quæ ab ipso tradita leguntur sanctissimis Ephesiorum, Smyrnensium atque Cretensium præsulibus, Timotheo, Polycarpo et Tito, quos ipsa sacrosanctæ Ecclesiæ fundamenta, apostolos loquor, in episcopos designarant. Quod vero cursum etiam apostolicum perfecerit, et admiraudis editis miraculis divinitus gloriosus apparuerit, multa quidem et alia fidem facient, quibus sequens oratio, quasi in transcursu, manifestando percurret gravia certamina quæ ille fortissime dimicavit. Sed in primis nubes illa quæ ab occidentis partibus subreptum sublimem 382 ipsum abstulit, perque aeren amibulantem et elatum abduxit, uti etiam summos Dei inspectores et theologos apostolos, alium aliunde repente e finibus terræ in celeberrimam et comniu - nem omnium Christianorum matrem Hierusalem asportavit, et in excelsa divinorum mysteriorum arce Sion Ecclesiarum matre cæteris Christi discipulis copulavit, cum Dei Matris innocentissima corpori justa persolverentur, quod ob editum Fili Dei partum, qui ex ipsa natus est et ortum carnis ineffabiliter accepit, cum eaque familiariter vixit, magis honoribus auctum a coelestibus angelorum ordinibus plurima cum pompa elatum est. Et ipsius delubrum mirandum in modum exstructum sanctissimis divinisque apostolorum capitibus et manibus ex Sion in Gethsemani translatum, linguis dì - vino Spiritu percitis, igneis ac divinissimis laudatum et gloria cumulatum est. Hinc Virgo integerrima, quæ omnibus cœlestibus potestatibus sublimior est, et omni creationi dominatur, post celcbratam ejus memoriam ad sublimiorem coeli requiem est assumpta. At divini ipsius præconis verba audienda sunt; neque enim de angelico ac decentissimo choreæ illius per aerem evolantis adventu testis alius fide

col. 655–656page 40 of 262

PG 4:655νεφελοδρόμου συνελεύσεως. Καίτοι καὶ τοῦτο ἡμῖν ἐπιτετήρηται λίαν ἐμμελῶς, ὥστε τοῖς αὐτῷ τῷ θείῳ καθηγεμόνι κατὰ ἔκφανσιν σαφή διηυκρινημένοις μηδ' ὅλως έγκεχειρηκέναι ποτὲ πρὸς ταὐτολογίαν, εἰς τὴν αὐτὴν τοῦ προτεθέντος αὐτῷ λογίου διασάφησιν· ἐπεὶ καὶ παρ' αὐτοῖς τοῖς θεολήπτοις ἡμῶν ἱεράρχαις (ἡνίκα καὶ ἡμεῖς, ὡς οἶσθα καὶ αὐ τὸς, καὶ πολλοὶ τῶν ἱερῶν ἡμῶν ἀδελφῶν ἐπὶ τὴν θέαν τοῦ ζωαρχικοῦ καὶ Θεοδόχου σώματος συνεληλύθαμεν· παρῆν δὲ καὶ ὁ ἀδελφόθεος Ιάκωβος καὶ Πέτρος, ἡ κορυφαία καὶ πρεσβυτάτη τῶν θεολόγων ἀκρότης· εἶτα ἐδόκει μετὰ τὴν θέαν, ὑμνῆσαι τοὺς ἱεράρχας ἅπαντας, ὡς ἕκαστος ἦν ἱκανὸς, τὴν ἀπειροδύναμον ἀγαθότητα τῆς θεαρχικῆς ἀσθενείας), πάν των εκράτει μετὰ τοὺς θεολόγους, ὡς οἶσθα, τῶν άλλων ἱερομυστῶν, ὅλος ἐκδημῶν, ὅλος ἐξιστάμενος ἑαυτοῦ, καὶ τὴν πρὸς τὰ ὑμνούμενα κοινωνίαν πά σχων, καὶ πρὸς πάντων ὧν ηκούετο, καὶ ἑωρᾶτο καὶ ἐγινώσκετο, καὶ οὐκ ἐγινώσκετο, θεόληπτος εἶναι καὶ θεῖος ὑμνολόγος κρινόμενος. Καὶ τί ἄν σοι περὶ τῶν ἐκεῖ θεολογηθέντων λέγοιμι; Καὶ γὰρ εἰ μὴ καὶ ἐμαυτοῦ ἐπιλέλησμαι, πολλάκις οἶδα παρὰ σοῦ καὶ μέρη τινὰ τῶν ἐνθεαστικῶν ἐκείνων υμνωδιών ἐπακούσας. Μηδείς οὖν, ἀγαπητοί, τῷ λόγῳ διαπιστείτω, τοὺς ἀμφὶ Κορνήλιον ἀναλογισάμενος, ὅτι κἀκεῖνοι τοῖς ἀμφὶ Πέτρον, καὶ Ἰωάννην, καὶ Ἰάκω βον ὁμοίως ἐπλήσθησαν τῆς πυριμόρφου τοῦ πανα γίου Πνεύματος χάριτος, καὶ γλώσσαις ἐλάλησαν, καὶ τερατουργικῆς ἰσχύος μετειλήχεισαν· πῶς γὰρ οἱ πάντη διεσπαρμένοι, καὶ ἄλλος ἀλλαχόσε ταρα κίαν ἰθύνειν, καὶ ἀποστολὴν ἐκτελεῖν προκεχειρισμένοι, οὕτως ἀθρόον ἐν ἀκαριαίῳ καιρῷ συνεληλύθεισαν, εἰ μὴ θείου νεφοειδούς ἕκαστος ἠξιώθησαν ἄρ ματος; Καὶ μὴν πᾶσι τοῖς κατὰ τὴν ἀρχὴν τοῦ σω τηρίου κηρύγματος τῇ ἀληθινῇ προσφοιτῶσι πίστει, καὶ φωτιζομένοις ἀπ' αὐτοῦ τοῦ θείου φωτίσματος, γένη τε γλωσσῶν, καὶ ἰαμάτων χαρίσματα, καὶ πει κίλων δυνάμεων ἐνεργήματα πλουσίως πρὸς τοῦ τῶν ὑπερφυῶν δωρημάτων παρεκτικοῦ καὶ ἀγαθαρχικοῦ Πνεύματος διεδίδοτο, μήτι γε τοῖς κατὰ τὸν μέγαν ἀποστολικὴν Διονύσιον. Αλλ' ἡ τῆς ἀθλητικῆς αὐτοῦ μαρτυρίας ἱερὰ σάλπιγξ, ἐπὶ καιροῦ σαλπίσασα, τους αὐτοῦ θείους ἀγῶνας εἰσοῦναι καὶ κατοπτεῦσαι τρο τρέπεται, καὶ τὸν λόγον ἐπὶ τὴν τῶν ἐνδοξοτάτων αὐτοῦ μεθίστησιν ἀριστευμάτων εγκωμιαστικὴν ὑφήγησιν. Πλήν γε πρὶν ἐπιθῆναι τοῦ τῶν μαρτυρικῶν σκαμμάτων οὐδοῦ, δεῖν εἰδέναι τουτὶ τὸ φιλήκουν ἀκροατήριον, ὡς, τοῖς τοῦ εὐφημουμένου θεοκήρυκός τε καὶ ἱερομάρτυρος θεοπνεύστους συγγράμμασιν ἑπόμενοι, τὴν αὐτοῦ μακαρίαν ἄθλησιν ἐν τοῖς ὑπτά τοις τῆς τοῦ Τραϊανοῦ βασιλείας γεγονέναι κατειλήφαμεν· ἐν μὲν τῷ τετάρτῳ τοῦ Περὶ θείων ἐν μάτων λόγου κεφαλαίῳ φάσκοντος, ἔνθα τὴν τοῦ ἔρωτος ἐπωνυμίαν ἐξυμνεῖ· Καίτοι ἔδοξέ τισι τῶν καθ' ἡμᾶς ἱερολόγων, καὶ θειότερον εἶναι τὸ τοῦ ἔρω τος ὄνομα τοῦ τῆς ἀγάπης. Γράφει δὲ καὶ ὁ θεῖος Ιγνάτιος, ῾Ο ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται· τοῦτο γὰρ τὸ ῥητὸν ὁ θεοφόρος Ιγνάτιος, μέλλων ἐν Ρώμῃ μερο

dignior inveniri posset. Et sane hoc ipsum quoque νεφελοδρόμου συνελεύσεως. Καίτοι καὶ τοῦτο ἡμῖν perquam accurate a nobis observatum est, ut quæ præceptor ipse divinus manifesta demonstratione tradidit, nos non attingamus,. ne idipsum tractaremous, eloquia quæ ab ipso proposita sunt, repetentes. Siquidem apud præsides nostros numine afflзtos, et nos (ut ipse nosti) et plerique ex sanctis fratribus nostris ad visendum corpus illud, quod vitæ nobis principium attulit Deumque suscepit, convenimus. Aderant præterea Jacobus, frater Dom mini, et Petrus (summa et maxime veneranda theologorum majestas). Deinde visum est, ut omnes sacri præsules post visionem illam, præpotentem divinæ imbecillitatis benignitatem pro viribus quisque suis celebraret. Porro post theologos, omnes (ut nosti) sacros doctores superavit totus admiratione plenus et præ stupore extra se positus, et eorum quæ laudabat, communione affectus. Idcirco ob ea omnia, quæ audita sunt, et oculis perspecta, sive intellecta, seu non intellecta, numine afflatus esse, et divinus laudandi magister est judicatus. Quid si ea tibi quæ illic divina ratione tractata sunt, eloquar? Etenim nisi mei penitus sim oblitus, scio me partes quasdam divinarum 383 illarum laudationum abs te sæpius audiisse. Quamobrem nullus, dilectissimi, orationi fidem labere detrectet, cum eos qui circa Cornelium fuere, animo reputaverit; nam et illi non aliter ac qui cum Petro, Joanne et Jacobo fuerunt, gratia sancti Spiritus sub forma ignis impleti, linguis locuti c sunt, et edendorum miraculorum potestatem acceperunt. Quomodo enim qui quoquoversum erant dispersi, atque alius alio hospitium dirigere, et munus apostolicum exsequi mandatum habuerant, sic brevissimo tempore simul convenissent, nisi vehiculo divino nubi simili quisque dignus habitus esset? Et quidem omnibus qui in initio salutaris prædicationis in vera fide ambulantes ab ipsa divina luce illuminati sunt, genera linguarum, sanitatum dona, diversarum virtutum operationes abunde a Spiritu celestium donorum largitore, et boni totius fonte, nedum magno illi Dionysio apostolorum coævo sunt impertita. At sacra invicti ipsius martyrii tuba, opportune sonans, divina ipsius certamina ingredi ac intueri hortatur, orationemque ad gloriosa ipsius facinora celebranda transferre. Verumtamen antequam de martyrii ipsius progressibus dicere incipiamus, illud benignos auditores scire oportet, quod scripta Deo plena divini præconis sacrique martyris, cujus laudes nobis proposuimus, sequentes, beatum ejus agonem in postremis Trajani regni diebus fuisse accepimus. Nam in quarto narrationis De divinis nominibus capite, ubi amoris appellationem laudat, dicit: Jam vero quibusdam ex nostris sacrorum tractatoribus visum est, amoris nomen quam dilectionis esse divinius. Scribit enim et divinus Ignatius: Amor meus cruci suffixus est. Hoc enim verbum divinus Ignatius extremo supplicio Romæ dimicaturus, ac ἐπιτετήρηται λίαν ἐμμελῶς, ὥστε τοῖς αὐτῷ τῷ θείῳ καθηγεμόνι κατὰ ἔκφανσιν σαφή διηυκρινημέ νοις μηδ' ὅλως έγκεχειρηκέναι ποτὲ πρὸς ταυτολο γίαν, εἰς τὴν αὐτὴν τοῦ προτεθέντος αὐτῷ λογίου διασάφησιν· ἐπεὶ καὶ παρ' αὐτοῖς τοῖς θεολήπτοις ἡμῶν ἱεράρχαις (ἡνίκα καὶ ἡμεῖς, ὡς οἶσθα καὶ αὐ τὸς, καὶ πολλοὶ τῶν ἱερῶν ἡμῶν ἀδελφῶν ἐπὶ τὴν θέαν τοῦ ζωαρχικοῦ καὶ Θεοδόχου σώματος συνελη λύθαμεν· παρῆν δὲ καὶ ὁ ἀδελφόθεος Ιάκωβος καὶ Πέτρος, ἡ κορυφαία καὶ πρεσβυτάτη τῶν θεολόγων ἀκρότης· εἶτα ἐδόκει μετὰ τὴν θέαν, ὑμνῆσαι τοὺς ἱεράρχας ἅπαντας, ὡς ἕκαστος ἦν ἱκανὸς, τὴν ἀπει ροδύναμον ἀγαθότητα τῆς θεαρχικῆς ἀσθενείας), πάν των εκράτει μετὰ τοὺς θεολόγους, ὡς οἶσθα, τῶν άλλων ἱερομυστῶν, ὅλος ἐκδημῶν, ὅλος ἐξιστάμενος ἑαυτοῦ, καὶ τὴν πρὸς τὰ ὑμνούμενα κοινωνίαν πά σχων, καὶ πρὸς πάντων ὧν ηκούετο, καὶ ἑωρᾶτο καὶ ἐγινώσκετο, καὶ οὐκ ἐγινώσκετο, θεόληπτος εἶναι καὶ θεῖος ὑμνολόγος κρινόμενος. Καὶ τί ἄν σοι περὶ τῶν ἐκεῖ θεολογηθέντων λέγοιμι; Καὶ γὰρ εἰ μὴ καὶ ἐμαυτοῦ ἐπιλέλησμαι, πολλάκις οἶδα παρὰ σοῦ καὶ μέρη τινὰ τῶν ἐνθεαστικῶν ἐκείνων υμνωδιών ἐπακούσας. Μηδείς οὖν, ἀγαπητοί, τῷ λόγῳ δια πιστείτω, τοὺς ἀμφὶ Κορνήλιον ἀναλογισάμενος, ὅτι κἀκεῖνοι τοῖς ἀμφὶ Πέτρον, καὶ Ἰωάννην, καὶ Ἰάκω βον ὁμοίως ἐπλήσθησαν τῆς πυριμόρφου τοῦ παναγίου Πνεύματος χάριτος, καὶ γλώσσαις ἐλάλησαν, καὶ τερατουργικῆς ἰσχύος μετειλήχεισαν· πῶς γὰρ οἱ πάντη διεσπαρμένοι, καὶ ἄλλος ἀλλαχόσε ταρα κίαν ἰθύνειν, καὶ ἀποστολὴν ἐκτελεῖν προκεχειρισμέ νοι, οὕτως ἀθρόον ἐν ἀκαριαίῳ καιρῷ συνεληλύθει σαν, εἰ μὴ θείου νεφοειδούς ἕκαστος ἠξιώθησαν ἄρ ματος; Καὶ μὴν πᾶσι τοῖς κατὰ τὴν ἀρχὴν τοῦ σω τηρίου κηρύγματος τῇ ἀληθινῇ προσφοιτῶσι πίστει, καὶ φωτιζομένοις ἀπ' αὐτοῦ τοῦ θείου φωτίσματος, γένη τε γλωσσῶν, καὶ ἰαμάτων χαρίσματα, καὶ πει κίλων δυνάμεων ἐνεργήματα πλουσίως πρὸς τοῦ τῶν ὑπερφυῶν δωρημάτων παρεκτικοῦ καὶ ἀγαθαρχικοῦ Πνεύματος διεδίδοτο, μήτι γε τοῖς κατὰ τὸν μέγαν ἀποστολικὴν Διονύσιον. Αλλ' ἡ τῆς ἀθλητικῆς αὐτοῦ μαρτυρίας ἱερὰ σάλπιγξ, ἐπὶ καιροῦ σαλπίσασα, τους αὐτοῦ θείους ἀγῶνας εἰσοῦναι καὶ κατοπτεῦσαι τρο τρέπεται, καὶ τὸν λόγον ἐπὶ τὴν τῶν ἐνδοξοτάτων αὐτοῦ μεθίστησιν ἀριστευμάτων εγκωμιαστικὴν ὑφήγησιν. Πλήν γε πρὶν ἐπιθῆναι τοῦ τῶν μαρτυρικῶν σκαμμάτων οὐδοῦ, δεῖν εἰδέναι τουτὶ τὸ φιλήκουν ἀκροατήριον, ὡς, τοῖς τοῦ εὐφημουμένου θεοκήρυκός τε καὶ ἱερομάρτυρος θεοπνεύστους συγγράμμασιν ἑπόμενοι, τὴν αὐτοῦ μακαρίαν ἄθλησιν ἐν τοῖς ὑπτάτοις τῆς τοῦ Τραϊανοῦ βασιλείας γεγονέναι κατειλή φαμεν· ἐν μὲν τῷ τετάρτῳ τοῦ Περὶ θείων ἐν μάτων λόγου κεφαλαίῳ φάσκοντος, ἔνθα τὴν τοῦ ἔρωτος ἐπωνυμίαν ἐξυμνεῖ· Καίτοι ἔδοξέ τισι τῶν καθ' ἡμᾶς ἱερολόγων, καὶ θειότερον εἶναι τὸ τοῦ ἔρω τος ὄνομα τοῦ τῆς ἀγάπης. Γράφει δὲ καὶ ὁ θεῖος Ιγνάτιος, ῾Ο ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται· τοῦτο γὰρ τὸ ῥητὸν ὁ θεοφόρος Ιγνάτιος, μέλλων ἐν Ρώμῃ μερο

col. 657–658page 41 of 262

PG 4:657τυρικῶς ἀθλήσειν, καὶ τοῖς λέουσι βορὰ κατὰ τὴν τοῦ τυράννου Τραϊανοῦ πρόσταξιν παραβληθήσεσθαι, περὶ τὸ τῆς αὐτοῦ τυραννίας ἔννατον ἔτος, κατὰ τῶν εὐσεβεστάτων Χριστιανῶν διωγμὸν ἐγείραντος, Ρω μαίοις ἐπιστέλλων γέγραφεν· ὡς ἐκ τούτου παραδηλοῦσθαι, πρὸς τῷ τοῦ διώκτου τυραννίδος πέρατι, καθὼς ἔφθημεν εἰρηκότες, τὸν ἱεροφάντην μεμαρτυρηκέναι Διονύσιον. Πρὸς δὲ τὸν τῆς βροντῆς υἱὸν τὸν ὑψηλότατα καὶ ὑπὲρ πάντα νοῦν ἐγκόσμιόν τε καὶ ὑπερκόσμιον βροντήσαντά τε καὶ θεολογήσαντα τρισμακάριστον γράφων Ιωάννην, ἐν Πάτμῳ περι ωρισμένον ἀποφάσει Δομετιανοῦ, τοῦ μετὰ Τίτον τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ βεβασιλευκότος, (ἄμφω γὰρ Οὐεσπασιανοῦ παῖδες ἤστην· ) περὶ τὸν τῆς αὐτοῦ βασιλείας ἔσχατον ἐνιαυτὸν κατὰ τῶν πιστῶν λυτήσαντος, φησὶ προφητικῶς προαγορεύων (καὶ προφητικῆς μετα ἔσχηκε χάριτος)· Ἡμᾶς δὲ οὐθὲν τοὐναντίον ἀπο στερήσει τῆς Ἰωάννου ταμφαοῦς ἀκτῖνος, νῦν μὲν ἐντευξομένους τῇ μνήμῃ καὶ ἀνανεώσει τῆς σῆς ἀλη θοῦς θεολογίας· μικρὸν δὲ ὕστερον (ἐρῶ γὰρ, εἰ καὶ τολμηρόν, ὑμῖν αὐτοῖς ἑνωθησομένους. Αξιόπιστος δὲ πάντως εἰμί, τὰ προεγνωσμένα μαθὼν ἐκ Θεοῦ καὶ λέγων, ὅτι καὶ τῆς ἐν Πάτμῳ φυλακῆς ἀφεθήσῃ, καὶ εἰς τὴν ᾿Ασιάτιδα γῆν ἐπανήξεις, καὶ δράσεις ἐκεῖ τοῦ ἀγαθοῦ μιμήματα, καὶ τοῖς μετὰ σὲ παρα δώσεις.» Τοῦ Δομετιανοῦ τοιγαροῦν μετ᾿ οὐ πολὺ τε τελευτηκότος κατὰ τὴν τοῦ χαρίσμασιν ἀποστολικοῖς σε και προφητικοῖς διαπρέψαντος θεσπεσίου Πατρὸς πρόῤῥησιν, Νερούας, τὴν βασιλείαν διαδεξάμενος, τοὺς ἐν ὑπερορίαις ἀνεκαλέσατο. Τηνικαῦτα δὲ καὶ ὁ μέγιστος εὐαγγελιστὴς εἰς τὴν Ἐφεσίων ἐπανῆλθε μητρόπολιν, καὶ τὰ τῆς προαγορεύσεως είληφε πέρας. Τοῦ Νερούα τὸν βίον μετηλλαχότος, ἐπὶ χρόνον ἕνα τὰς τῆς Ρωμαϊκῆς ἀρχῆς ἡνίας κεκρατηκότος, εἰς Τραϊανὸν τὸν τύραννον τὸ κράτος μεταπέπτωκεν, ὃς λίαν τῇ κατὰ Σκυθῶν τε καὶ Θρᾳκῶν, καὶ δια φόρων ὅτι πλείστων ἐθνῶν ἐπαρθεὶς νίκῃ, καὶ δόξας μηδενὸς ἄρχειν, εἰ μὴ καὶ τὸ πανευσεβὲς τῶν Χρι στιανῶν σύστημα τῇ τῶν δαιμόνων καὶ βδελυκτῶν ξοάνων λατρείᾳ καὶ προσκυνήσει καθυποτάξειεν, ὠμότατον ἀνεῤῥίπισε διωγμὸν, καὶ πᾶσαν τὴν ὑπ' αὐτῷ τελοῦσαν τῶν μαρτυρικῶν αἱμάτων ἐμέθυσε, πάντοσε διαπεμψάμενος ἀπηνεστάτους διώκτας αὐ τοὺς ἑταμῶς πάντας Χριστιανούς καταναγκάζειν θύειν τοῖς εἰδώλοις, ἢ μὴ πειθομένους παντοδαποῖς ἀποκτείνειν βασάνων εἴδεσιν. Ὁ μακάριος τοίνυν, καὶ τρὶς τοῦτο καὶ πολλάκις Διονύσιος ἐπὶ ἑβδομηκονταετῆ χρόνον διὰ μυρίων ὀνειδισμῶν, καὶ πολέ μων, καὶ κινδύνων ὑπό τε τῶν ὁμογενῶν, καί ποτε ὁμοθρήσκων καὶ τῶν συντρόφων, μᾶλλον δὲ ἀσόφων διεληλυθὼς, καὶ πρὸς τοσαῦτα πλήθη βαρβάρων τε καὶ Ἑλλήνων εἰδωλομανῶν, καὶ πρὸς τὴν τῶν ἀνό μων καὶ δυσμενῶν Ἑβραίων ἀγριωτάτην διασποράν ἀντιπαραταξάμενος, καὶ δραμὼν δρόμον διπλασίονα τοῦ ὃν Παῦλος ὁ πολύαθλος καὶ οὐρανοδρόμος δεδράμηκεν, ὅσον γε κατά την χρονικὴν παράτασιν, λαοὺς ἀπείρους, διὰ τῶν ὑπ' αὐτοῦ τῇ τοῦ παναγίου Πνεύματος ενεργεία τελουμένων σημείων και τε

circa nonum regni ipsius annum, desævientis contra Christianos pietatis amantissimos, Romanis.per epistolam scripsit. Ut hinc liqueat, sub finem tyrannicæ sævitiæ (ut pridem diximus) Dionysium sacrorum interpretem mortem occubuisse. Verum cum ad beatissimum Joannem scriberet tonitrui fllium, ac omnibus cum terrenis, tum coelestibus sublimiorem, qui de rebus divinis instar tonitrui locutus est, quique in Patmo, edicto Domitiani post Titum fratrem ejus regnum adepti (ambo enim Vespasiani filii fuere), exsulavit, cum circa ultimum regni ejus annum contra fideles desæviret, prophetice hoc (cum futurorum prædicendorum gratia insignitus esset) prænuntiando dixit: 384 «Νos certe nullum infortunium privabit Joannis radio omnia collustrante, nunc quidem memoriam et innovationem tuæ veræ theologiæ consecuturos: paulo vero post (dicam enim, etsi hoc temerarium videatur) vobis ipsis conjungendos. Sum autem omnino fide dignior, si ea quæ a Deo didici, quæque tibi præcognita sunt, etiam dixero, quod ex Patmi carcere liber dimitteris, et in Asiæ regionem reverteris, ibi imitanda rectitudinis exempla peracturus, et ea posteris traditurus. > Domitiano igitur non multo post vita functo, juxta oraculum summi Patris apostolicis et propheticis donis insigniti"; Nerva, regnum adeptus, eos qui in exsilio erant revocavit. Tum vero Evangelista quoque maximus in Ephesiorum metropolim civitatem reversus est, et oraculum rei eventus comprobavit. τυρικῶς ἀθλήσειν, καὶ τοῖς λέουσι βορὰ κατὰ τὴν leonibus imperio Trajani regis cibus projiciendus, τοῦ τυράννου Τραϊανοῦ πρόσταξιν παραβληθήσεσθαι, περὶ τὸ τῆς αὐτοῦ τυραννίας ἔννατον ἔτος, κατὰ τῶν εὐσεβεστάτων Χριστιανῶν διωγμὸν ἐγείραντος, Ρωμαίοις ἐπιστέλλων γέγραφεν· ὡς ἐκ τούτου παραδηλοῦσθαι, πρὸς τῷ τοῦ διώκτου τυραννίδος πέρατι, καθὼς ἔφθημεν εἰρηκότες, τὸν ἱεροφάντην μεμαρτυρηκέναι Διονύσιον. Πρὸς δὲ τὸν τῆς βροντῆς υἱὸν τὸν ὑψηλότατα καὶ ὑπὲρ πάντα νοῦν ἐγκόσμιόν τε καὶ ὑπερκόσμιον βροντήσαντά τε καὶ θεολογήσαντα τρισμακάριστον γράφων Ιωάννην, ἐν Πάτμῳ περι ωρισμένον ἀποφάσει Δομετιανοῦ, τοῦ μετὰ Τίτον τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ βεβασιλευκότος, (ἄμφω γὰρ Οὐεσπασιανοῦ παῖδες ἤστην· ) περὶ τὸν τῆς αὐτοῦ βασιλείας ἔσχατον ἐνιαυτὸν κατὰ τῶν πιστῶν λυτήσαντος, φησὶ προφητικῶς προαγορεύων (καὶ προφητικῆς μετα ἔσχηκε χάριτος)· Ἡμᾶς δὲ οὐθὲν τοὐναντίον ἀποστερήσει τῆς Ἰωάννου ταμφαοῦς ἀκτῖνος, νῦν μὲν ἐντευξομένους τῇ μνήμῃ καὶ ἀνανεώσει τῆς σῆς ἀληθοῦς θεολογίας· μικρὸν δὲ ὕστερον (ἐρῶ γὰρ, εἰ καὶ τολμηρόν, ὑμῖν αὐτοῖς ἑνωθησομένους. Αξιόπιστος δὲ πάντως εἰμί, τὰ προεγνωσμένα μαθὼν ἐκ Θεοῦ καὶ λέγων, ὅτι καὶ τῆς ἐν Πάτμῳ φυλακῆς ἀφεθήσῃ, καὶ εἰς τὴν ᾿Ασιάτιδα γῆν ἐπανήξεις, καὶ δράσεις ἐκεῖ τοῦ ἀγαθοῦ μιμήματα, καὶ τοῖς μετὰ σὲ παρα δώσεις.» Τοῦ Δομετιανοῦ τοιγαροῦν μετ᾿ οὐ πολὺ τε τελευτηκότος κατὰ τὴν τοῦ χαρίσμασιν ἀποστολικοῖς σε και προφητικοῖς διαπρέψαντος θεσπεσίου Πατρὸς πρόῤῥησιν, Νερούας, τὴν βασιλείαν διαδεξάμενος, τοὺς ἐν ὑπερορίαις ἀνεκαλέσατο. Τηνικαῦτα δὲ καὶ ὁ μέγιστος εὐαγγελιστὴς εἰς τὴν Ἐφεσίων ἐπανῆλθε μητρόπολιν, καὶ τὰ τῆς προαγορεύσεως είληφε πέρας. Τοῦ Νερούα τὸν βίον μετηλλαχότος, ἐπὶ χρόνον ἕνα τὰς τῆς Ρωμαϊκῆς ἀρχῆς ἡνίας κεκρατηκότος, εἰς Τραϊανὸν τὸν τύραννον τὸ κράτος μεταπέπτωκεν, ὃς λίαν τῇ κατὰ Σκυθῶν τε καὶ Θρᾳκῶν, καὶ διαφόρων ὅτι πλείστων ἐθνῶν ἐπαρθεὶς νίκῃ, καὶ δόξας μηδενὸς ἄρχειν, εἰ μὴ καὶ τὸ πανευσεβὲς τῶν Χρι στιανῶν σύστημα τῇ τῶν δαιμόνων καὶ βδελυκτῶν ξοάνων λατρείᾳ καὶ προσκυνήσει καθυποτάξειεν, ὠμότατον ἀνεῤῥίπισε διωγμὸν, καὶ πᾶσαν τὴν ὑπ' αὐτῷ τελοῦσαν τῶν μαρτυρικῶν αἱμάτων ἐμέθυσε, πάντοσε διαπεμψάμενος ἀπηνεστάτους διώκτας αὐ τοὺς ἑταμῶς πάντας Χριστιανούς καταναγκάζειν θύειν τοῖς εἰδώλοις, ἢ μὴ πειθομένους παντοδαποῖς ἀποκτείνειν βασάνων εἴδεσιν. Ὁ μακάριος τοίνυν, καὶ τρὶς τοῦτο καὶ πολλάκις Διονύσιος ἐπὶ ἑβδομη κονταετή χρόνον διὰ μυρίων ὀνειδισμῶν, καὶ πολέμων, καὶ κινδύνων ὑπό τε τῶν ὁμογενῶν, καί ποτε ὁμοθρήσκων καὶ τῶν συντρόφων, μᾶλλον δὲ ἀσόφων διεληλυθὼς, καὶ πρὸς τοσαῦτα πλήθη βαρβάρων τε καὶ Ἑλλήνων εἰδωλομανῶν, καὶ πρὸς τὴν τῶν ἀνόμων καὶ δυσμενῶν Ἑβραίων ἀγριωτάτην διασποράν ἀντιπαραταξάμενος, καὶ δραμὼν δρόμον διπλασίονα τοῦ ὃν Παῦλος ὁ πολύαθλος καὶ οὐρανοδρόμος δεδράμηκεν, ὅσον γε κατά την χρονικὴν παράτασιν, λαοὺς ἀπείρους, διὰ τῶν ὑπ' αὐτοῦ τῇ τοῦ παναγίου Πνεύματος ενεργεία τελουμένων σημείων και τε Porro cum jam Nerva ipse quoque decessisset, qui uno anno habenas Romani principatus moderatus est, imperium ad Trajanum regem devolutum est, qui contra Scythas Thracesque ac quamplurimas alias gentes parta victoria elatus, existimavit nemini imperare posse, nisi etiam venerandam ac piam Christianorum congregationem cultui et adorationi dæmonum, qui sunt detestanda simula - cra, subderet. Proinde atrox illis bellum indixit, et universam ejus ditionem cruore martyrum, quoquoversum sævissimis quæsitoribus dimissis inebriavit, mandans, ut ipsi omnes Christianos simulacris sacrificia facere improbe cogerent, non obtemperantes autem omni suppliciorum genere interimerent. Beatus igitur terque sæpiusque beatus Dionysius, ad septuagesimum annum per mille opprobria, tormenta, bella et pericula mortis, cum a suæ gentis hominibus, tum interdum a fide et religione conjunctis, domesticisque philosophis, præsertim insipientibus progressus, et tam ingenti barbarorum, ac gentilium in colendis simulacris insanientium multitudini, nec non ferocissimæ impiorum ac crudelium Hebræorum dispersioni expositus, cursum duplum peregit, ejus quem Paulus qui multum decertavit, quique cœlis illatus est, fecerat, quatenus præsertim ad temporis longitudi-

col. 659–660page 42 of 262

PG 4:659ραστείων σαγηνεύσας πρὸς τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν, τούς τε μακροτάτους καὶ χαλεπωτάτους τοῦ τε πρώ του διωγμού διαύλους διαπεράσας, οὓς ὁ πρῶτος τῶν διωκτῶν, καὶ πάντων κάκιστος τῶν πώποτε βεβασιλευκότων, καὶ βεβηλότατος Νέρων κατὰ τοῦ Χριστο νύμου πληρώματος διήγειρε, καὶ τοὺς κορυφαίους τῶν Χριστοῦ μαθητῶν ἀνεῖλε. Τοὺς δ᾽ αὖ μετέπειτα χειμῶνας, οὓς ἡ Δομετιανοῦ μανία κατὰ τῶν πιστῶν επήγαγεν, ἀνδρείως ὑπομείνας, καὶ δόκιμος ἐν πᾶσι φανείς, διαβόητον ἀπηνέγκατο κλέος· ὅθεν ἡ ὑπό πτερος φήμη, πανταχόσε θέουσα, τὴν πανεύφημον αὐτοῦ προσηγορίαν ταῖς τοῦ Τραϊανοῦ τραχυτάταις ἀκοαῖς ἐνήχησε, βροντηδὸν ἀναγγέλλουσα τὸν ἀπο στολικὸν ἂν ἀπανταχή μετῄει πτερόεντα δρόμον, καὶ τὸν πολὺν ἱδρῶτα, καὶ μόχθον, καὶ τὴν ἐν ἔργῳ τε καὶ λόγῳ δύναμιν, δι' ὧν ἡ κηρυττομένη θειοτάτη καὶ σωτήριος πίστις σημείοις καὶ τέρασιν ὑπ' αὐτοῦ παραδόξως ενεργουμένοις ἐβεβαιοῦτο καὶ ἐπλατύνετο, καὶ ὡς ἡ τῶν Ἑλλήνων δεισιδαιμονία, καὶ εἰ δωλική θρησκεία κατὰ κράτος ἐστηλιτεύετο καὶ κατελύετο. Εφ᾽ οἷς ἄγαν ταραχθεὶς ὁ λυσσώδης τύ ραννος, θηριώδεις τινὰς τὴν γνώμην, Φάλαρίν τε καὶ Εχετον τοὺς ἐπὶ θηριωδίᾳ καὶ ἀσπλαγχνίᾳ καὶ ὠμό τητι βουμένους ὑπεραίροντας, ἐξέπεμψεν ἐν τοῖς πρὸς ἥλιον δύνονται μέρεσιν ιχνηλατεῖν καὶ καταδιώκειν τὸν θεοκήρυκα, καὶ εἴ που τοῦτον εὕροιεν, εἴ κοντα μὲν τοῖς βασιλικοῖς δόγμασι, καὶ λατρεύειν τοῖς δαίμοσι, καὶ θύειν ἀνεχόμενον, τιμαῖς καταγεραίρειν, καὶ ὡς αὐτὸν δορυφορούμενον ἀνάγειν, ἢ μὴ πειθόμενον αὐτόθι τῇ τοῦ ξίφους τιμωρεῖσθαι τομή. Τοῖς οὖν τυραννικοῖς οἱ τοῦ διαβόλου θεράποντες ἀθεωτάτοις παροτρυνθέντες προστάγμασιν, οἷον ἵπποι τινὲς οἱστρηλατούμενοι, ἢ πειναλέοι θῆρες ἐπὶ θέσ ραν ἐπειγόμενοι, κατὰ τὴν Γαλλικήν έθεον χώραν, κἀκεῖθεν ἐχλαγωγήσαντες ἀγελαίους τινὰς καὶ δη μίους ἅμα, κατεζήτουν τὸν παναοιδιμώτατον θεοφάντορα. Καὶ δὴ καταμηνυθέντος αὐτοῦ τοῖς διώκταις ὑπάρχειν ἐν Παρισίοις (πολίχνῃ οὕτω καλουμένη), δρομαίως εἰσελάσαντες, ἐκεῖσε κατέλαβον αὐτὸν ἀπελαύνοντα τόν τε τῆς εἰδωλομανίας πλάνον καὶ ζόφον τῷ τε τῆς ἀληθείας κηρύγματι, καὶ τῷ τῆς θείας διδασκαλίας διαυγάσματι, καὶ τοῖς τῶν θαυμάτων τερατουργήμασιν. Οφθαλμοὶ γὰρ τυφλῶν ἀνέβλεπον, καὶ ὦτα κω φῶν ἠνοίγοντο, καὶ γλῶσσαι μογελάλων ἐτρανοῦντο, καὶ βάσεις χωλῶν συνεσφίγγοντο, καὶ ποικίλων νοσημάτων ἀσθενοῦντες ἠλευθεροῦντο, τῇ τοῦ παντοδυνάμου Σωτή ρος ἐπικλήσει, διὰ τοῦ θαυμασιωτάτου θεράποντος αυ τοῦ παραδοξοποιοῦντος, καὶ τοὺς ἐν σκότει τῆς ἀγνοίας καθημένους προσκαλουμένου πρὸς τὸ φῶς τῆς γνώ σεως καὶ σωτηρίας· ἐπὶ τούτοις γὰρ τῶν πιστῶν ἡ πληθὺς ηὐξάνετο, καὶ ναοὶ τῷ Θεῷ κατὰ Γαλλίαν, καὶ Γερμανίαν, τὴν μεγίστην επαρχίαν, ἡγείροντο ὁ δὲ τῶν δεισιδαιμόνων ἀριθμὸς ἡλαττοῦτο, καὶ τῶν εἰδώλων οἱ σηκοὶ κατεῤῥιπτοῦντο, καὶ ἡ τοῦ Βελίαρ τοῦ δυσμενούς δυναστεία καὶ ἀπάτη κατεπατεῖτο καὶ ἐθριαμβεύετο. Δι' ὁ μὴ φέρων καταλυομένην ὁρᾷν τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν ὁ δείλαιος, τοὺς ὑπηκόους καὶ ὑπουργούς

nena spectat, et varios populos, quos signis et pro- ραστείων σαγηνεύσας πρὸς τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν, τούς τε μακροτάτους καὶ χαλεπωτάτους τοῦ τε πρώ του διωγμού διαύλους διαπεράσας, οὓς ὁ πρῶτος τῶν διωκτῶν, καὶ πάντων κάκιστος τῶν πώποτε βεβασιλευκότων, καὶ βεβηλότατος Νέρων κατὰ τοῦ Χριστο νύμου πληρώματος διήγειρε, καὶ τοὺς κορυφαίους τῶν Χριστοῦ μαθητῶν ἀνεῖλε. Τοὺς δ᾽ αὖ μετέπειτα χειμῶνας, οὓς ἡ Δομετιανοῦ μανία κατὰ τῶν πιστῶν επήγαγεν, ἀνδρείως ὑπομείνας, καὶ δόκιμος ἐν πᾶσι φανείς, διαβόητον ἀπηνέγκατο κλέος· ὅθεν ἡ ὑπό πτερος φήμη, πανταχόσε θέουσα, τὴν πανεύφημον αὐτοῦ προσηγορίαν ταῖς τοῦ Τραϊανοῦ τραχυτάταις ἀκοαῖς ἐνήχησε, βροντηδὸν ἀναγγέλλουσα τὸν ἀποστολικὸν ἂν ἀπανταχή μετῄει πτερόεντα δρόμον, καὶ τὸν πολὺν ἱδρῶτα, καὶ μόχθον, καὶ τὴν ἐν ἔργῳ τε καὶ λόγῳ δύναμιν, δι' ὧν ἡ κηρυττομένη θειοτάτη καὶ σωτήριος πίστις σημείοις καὶ τέρασιν ὑπ' αὐτοῦ παραδόξως ενεργουμένοις ἐβεβαιοῦτο καὶ ἐπλατύνετο, καὶ ὡς ἡ τῶν Ἑλλήνων δεισιδαιμονία, καὶ εἰ δωλική θρησκεία κατὰ κράτος ἐστηλιτεύετο καὶ κατελύετο. Εφ᾽ οἷς ἄγαν ταραχθεὶς ὁ λυσσώδης τύ ραννος, θηριώδεις τινὰς τὴν γνώμην, Φάλαρίν τε καὶ Εχετον τοὺς ἐπὶ θηριωδίᾳ καὶ ἀσπλαγχνίᾳ καὶ ὠμό τητι βουμένους ὑπεραίροντας, ἐξέπεμψεν ἐν τοῖς πρὸς ἥλιον δύνονται μέρεσιν ιχνηλατεῖν καὶ καταδιώ κειν τὸν θεοκήρυκα, καὶ εἴ που τοῦτον εὕροιεν, εἴκοντα μὲν τοῖς βασιλικοῖς δόγμασι, καὶ λατρεύειν τοῖς δαίμοσι, καὶ θύειν ἀνεχόμενον, τιμαῖς καταγε ραίρειν, καὶ ὡς αὐτὸν δορυφορούμενον ἀνάγειν, ἢ μὴ πειθόμενον αὐτόθι τῇ τοῦ ξίφους τιμωρεῖσθαι τομή. digiis ab ipso virtute sancti Spiritus editis, fidei, quæ in Christum est, conciliavit; dum primæ persecutionis longissimos ac molestissimos cursus perageret, quos persecutorum primus, et omnium quotquot 385 unquam regnaverunt, pessimus atque impurissimus Nero contra Christianum populum excitavit, qui et summos Christi discipulos de medio sustulit. Reliquas vero tempestates quæ subsecutæ sunt, quas insania Domitiani contra fideles adduxit, cum fortiter pertulisset, in omnibusque probatus apparuisset, celeberrimam gloriam relulit. Quare ſama velox quocunque permeans clarissimum ejus nomen asperrimis Trajani auribus insonuit, apostolicum ejus cursum quem ubique velocem ambierat, instar tonitrui annuntians multum 13 item sudorem, laborem, potestatem, cum in verbis, tum in factis quibus divinissima et salutaris fides prædicata signis atque miraculis ab ipso admirabiliter editis confirmaretur, atque dilataretur; gentilium vero superstitio et cultus simulacrorum vehementer infirmaretur ac dissolveretur. Quas ob res tyrannus turbatus ac furens quosdam animo plane ferino, qui Phalarim Echetumque saevitia, immanitate ac crudelitate superare dicerentur, ad partes Occidentis destinavit, injuncto illis onere investigandi ac persequendi divini præconis; et sicubi illum decretis regiis cedere, dæmonibus inservire ac sacrificare reperissent, honoribus decorarent, ipsumque hominum corona stipatum ad se deducerent; sin minus pareret, ibidem capitis obtruncatione puniretur. Igitur ministri, diaboli sævissima tyranni præcepta implentes, tanquam equi quidam stimulis agitati, vel famelica feræ ad venationem excitatæ, in Gallicam regionem cucurrerunt, ‘ibique gregarios quosdam simulque plebeios sollicitabant, ut celeberrimum divinum præconem inquirerent. Qui sane cum Parisiis parvo oppidulo, quod sic appellatur, cum inquirentibus esset ostensus, eo celeriter properarunt; ipsumque caliginem ac in colendis simulacris errorem et insaniam, tum verita:is præconio, tum divinæ doctrinæ splendore, ac mira- - culorum prodigiis propellentem offenderunt. Oculis enim cacorum lux restituebatur, surdorum aures aperiebantur, linguæ mutorum solvebantur, incessus claudorum constringebantur, variis morbis obstricti, implorato Servatoris omnipotentis auxilio, per admirandæ sanctitatis ejus ministrum mira facientem, ae in tenebris ignorantiæ positos ad cognitionis et salutis lucem adducentem, liberabantur. Interim enim tidelium multitudo augeba - tur, Deoque per Galliam, ac Germaniam provinciam maximam templa excitabantur; numerus vero superstitiosorum decrescebat, et simulacrorum 386 templa diruebantur, Belialque hostis potestas et fraus conculcabantur, isque in triumphum ducebatur. Quamobrem miser non ferens cernere suam ipsius potentiam dissolvi, obedientes et miΤοῖς οὖν τυραννικοῖς οἱ τοῦ διαβόλου θεράποντες ἀθεωτάτοις παροτρυνθέντες προστάγμασιν, οἷον ἵπποι τινὲς οἱστρηλατούμενοι, ἢ πειναλέοι θῆρες ἐπὶ θέσ ραν ἐπειγόμενοι, κατὰ τὴν Γαλλικήν έθεον χώραν, κἀκεῖθεν ἐχλαγωγήσαντες ἀγελαίους τινὰς καὶ δη μίους ἅμα, κατεζήτουν τὸν παναοιδιμώτατον θεοφάν τορα. Καὶ δὴ καταμηνυθέντος αὐτοῦ τοῖς διώκταις ὑπάρχειν ἐν Παρισίοις (πολίχνῃ οὕτω καλουμένη), δρο μαίως εἰσελάσαντες, ἐκεῖσε κατέλαβον αὐτὸν ἀπε λαύνοντα τόν τε τῆς εἰδωλομανίας πλάνον καὶ ζόφον τῷ τε τῆς ἀληθείας κηρύγματι, καὶ τῷ τῆς θείας διδασκαλίας διαυγάσματι, καὶ τοῖς τῶν θαυμάτων τερατουργή μασιν. Οφθαλμοὶ γὰρ τυφλῶν ἀνέβλεπον, καὶ ὦτα κω φῶν ἠνοίγοντο, καὶ γλῶσσαι μογελάλων ἐτρανοῦντο, καὶ βάσεις χωλῶν συνεσφίγγοντο, καὶ ποικίλων νοσημάτων ἀσθενοῦντες ἠλευθεροῦντο, τῇ τοῦ παντοδυνάμου Σωτή ρος ἐπικλήσει, διὰ τοῦ θαυμασιωτάτου θεράποντος αυ τοῦ παραδοξοποιοῦντος, καὶ τοὺς ἐν σκότει τῆς ἀγνοίας καθημένους προσκαλουμένου πρὸς τὸ φῶς τῆς γνώ σεως καὶ σωτηρίας· ἐπὶ τούτοις γὰρ τῶν πιστῶν ἡ πληθὺς ηὐξάνετο, καὶ ναοὶ τῷ Θεῷ κατὰ Γαλλίαν, καὶ Γερμανίαν, τὴν μεγίστην επαρχίαν, ἡγείροντο ὁ δὲ τῶν δεισιδαιμόνων ἀριθμὸς ἡλαττοῦτο, καὶ τῶν εἰδώλων οἱ σηκοὶ κατεῤῥιπτοῦντο, καὶ ἡ τοῦ Βελίαρ τοῦ δυσμενούς δυναστεία καὶ ἀπάτη κατεπατεῖτο καὶ ἐθριαμβεύετο. Δι' ὁ μὴ φέρων καταλυομένην ὁρᾷν τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν ὁ δείλαιος, τοὺς ὑπηκόους καὶ ὑπουργούς

col. 661–662page 43 of 262

PG 4:661κατὰ τοῦ ἁγίου τοῦ καθαιροῦντος αὐτοῦ τὴν ἐξου σίαν, καὶ τὴν αἰσχύνην παραδειγματίζοντος ἐξέμη μεν· οἵτινες, αὐτὸν ἐμμανῶς συλλαβόντες σὺν Ῥου στίχῳ καὶ Ἐλευθερίῳ, τοῖς εὐαγεστάτοις αὐτοῦ φοιτηταῖς καὶ πνευματικοῖς υἱέσιν (ὧν τὸν μὲν ἱερουργὸν, τὸν δὲ λειτουργὸν καθιέρωσεν· ἄμφω γὰρ συν ηγωνιζέσθην καὶ συνετρεχέτην τῷ οἰκείῳ καθηγεμόνι καὶ φωταγωγῷ, καθάπερ Παύλῳ τῷ τῆς οἰκουμένης φωστῆρι Συλυανὸς καὶ Τιμόθεος), καὶ καθε σθέντες ἐπὶ τυραννικῷ βήματι, ἐμβλέψαντες δρα κοντείῳ βλέμματι, καὶ λεοντείῳ βρυχήματι κεκραγότες, ήροντο λέγοντες· δύστηνε γεραιέ, σὺ τυγχάνεις ὢν ἡ τῶν θεῶν ἡμῶν τὸ σέβας ἀπαγορεύων, καὶ τοὺς λαούς μαγικῇ τέχνῃ, καὶ εύγλωτ τίμ, γοητεύμασί τε πείθων μὴ λατρεύειν αὐτοῖς, καὶ τοῖς ἀνικήτοις ἀντιπίπτων βασιλεῦσι, καὶ τὴν τῶν δογμάτων αὐτῶν ἰσχὺν ἀποβαλλόμενος; Τίνι σεαυτὸν ἐπιγράφῃ καὶ ποίας θρησκείας εἶ, καὶ τίνα κηρύττεις θεόν;» Ὁ δὲ, κατ᾽ οὐδὲν δείσας τὴν αὐτ τῶν θρασυτάτην ἀπόνοιαν, εὐθαρσῶς λίαν ἀντέφησεν • Εγώ εἰμι ὁ τῆς ὑμῶν ἀθεΐας καθαιρέτης, καὶ τῆς εἰδωλικῆς μυσαρότητος καταλυτής, καὶ πάσης Ἑλληνικῆς πλάνης στηλιτευτής, τῇ τοῦ Χριστοῦ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ δυνάμει καθεστηκώς, ᾧ καὶ ἐμαυτὸν ἀνέθηκα δοῦλον, ᾧ καὶ λατρεύω ἐν τῷ πνεύματί μου, τῷ πρὸ πάντων μὲν τῶν αἰώνων ἐκ Πατρὸς γεννηθέντι ἀπαθῶς καὶ ἀχρόνως, ἐπὶ τέλει δὲ τῶν αἰώνων ἐκ Παρθένου Μαρίας ἄνευ σπορᾶς τε καὶ φθορᾶς σαρκωθέντι καὶ τεχθέντι, κατὰ πάντα, πλὴν τῆς ἁμαρτίας, βροτῷ καθ᾿ ἡμᾶς χρηματίσαντι. καὶ δι' οἰκείου σταυροῦ καὶ θανάτου τὸ κράτος τοῦ διαβόλου καταργήσαντι, καὶ τὸν θάνατον νεκρώσαν τι, καὶ μέχρις ᾅδου τοῦ δυσείμονος κατελθόντι, καὶ τὸ ἐκεῖσε σκότος λύσαντι, καὶ τῇ τριημέρῳ αὐτοῦ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσει φῶς τῷ κόσμῳ λάμψαντι, καὶ ζωὴν καὶ ἀφθαρσίαν βλύσαντι· ὃς ἐξεδίδαξε σέβειν ἕνα Θεὸν ἐν τρισὶν ὑποστάσεσι διαιρουμέναις ἀσυγχύτως, ήγουν ἐν Πατρὶ, καὶ Υἱῷ, καὶ ἁγίῳ Πνεύ ματι, αὐτὸς ὑπάρχων εἰς τῆς ἀκτίστου Τριάδος, συν αΐδιος, καὶ συνάναρχος, καὶ ὁμοούσιος τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Τοῦτον τὸν ἀληθινὸν Θεὸν κηρύττομεν· ταύτην τὴν καθαρὰν καὶ ἀμώμητον τῶν Χριστιανῶν πίστιν καταγγέλλομεν· ὑπὲρ ταύ της πάντα παθεῖν ἑτοίμως ἔχομεν, οὐ πῦρ, οὐ ξί φος, οὐ θυμὸν ἀγρίων θηρῶν, οὔθ᾽ οἰανοῦν πρός ὑμῶν ἐπινοουμένην βασάνων ἰδέαν δειμαίνοντες.» Τὴν εὐτολμίαν οὖν τοῦ ἀνδρειοτάτου καὶ πολύει δήμονος γέροντος καταπλαγέντες οἱ τύραννοι, πάλιν πρὸς αὐτὸν καὶ τοὺς αὐτοῦ συνάθλους μαθητὰς εἶ πον, ἀπειλήν τε πνέοντες καὶ μαργαίνοντες· «Πρὸς ὑμῶν ἄρα τὰ τῶν βασιλέων ἡμῶν καὶ ἀρχόντων και ταφρονεῖται δόγματά τε καὶ προστάγματα, καὶ ἡ τῶν ἀηττήτων ἡμῶν θεῶν τιμὴ καὶ ἐξουσία παρορᾶται;» 'Ο δὲ θεῖος ἱεράρχης, καὶ λόγῳ, καὶ ἔργῳ τῆς μαρτυρικῆς παρατάξεως προηγούμενος, θαρσαλεώτερον αὖθις ἀντεφθέγξατο· ε Ολοιτο βασιλέων καὶ ἀρχόν των ἅπαν ἀσεβές τε καὶ ἀντίθεον πρόσταγμα, καὶ θεοὶ οἱ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν οὐκ ἐποίησαν· ἀπο Ο

κατὰ τοῦ ἁγίου τοῦ καθαιροῦντος αὐτοῦ τὴν ἐξου- nistros contra virum sanctum potentiæ illius invaσίαν, καὶ τὴν αἰσχύνην παραδειγματίζοντος ἐξέμημεν· οἵτινες, αὐτὸν ἐμμανῶς συλλαβόντες σὺν Ῥουστίχῳ καὶ Ἐλευθερίῳ, τοῖς εὐαγεστάτοις αὐτοῦ φοιτηταῖς καὶ πνευματικοῖς υἱέσιν (ὧν τὸν μὲν ἱερουργόν, τὸν δὲ λειτουργὸν καθιέρωσεν· ἄμφω γὰρ συν ηγωνιζέσθην καὶ συνετρεχέτην τῷ οἰκείῳ καθηγεμόνι καὶ φωταγωγῷ, καθάπερ Παύλῳ τῷ τῆς οἰκου μένης φωστῆρι Συλυανὸς καὶ Τιμόθεος), καὶ καθε σθέντες ἐπὶ τυραννικῷ βήματι, ἐμβλέψαντες δρα κοντείῳ βλέμματι, καὶ λεοντείῳ βρυχήματι κεκρα γότες, ήροντο λέγοντες· δύστηνε γεραιέ, σὺ τυγχάνεις ὢν ἡ τῶν θεῶν ἡμῶν τὸ σέβας ἀπαγορεύων, καὶ τοὺς λαούς μαγικῇ τέχνῃ, καὶ εύγλωττίμ, γοητεύμασί τε πείθων μὴ λατρεύειν αὐτοῖς, καὶ τοῖς ἀνικήτοις ἀντιπίπτων βασιλεῦσι, καὶ τὴν τῶν δογμάτων αὐτῶν ἰσχὺν ἀποβαλλόμενος; Τίνι σεαυτὸν ἐπιγράφῃ καὶ ποίας θρησκείας εἶ, καὶ τίνα κηρύττεις θεόν;» Ὁ δὲ, κατ᾽ οὐδὲν δείσας τὴν αὐτ τῶν θρασυτάτην ἀπόνοιαν, εὐθαρσῶς λίαν ἀντέφησεν • Εγώ εἰμι ὁ τῆς ὑμῶν ἀθεΐας καθαιρέτης, καὶ τῆς εἰδωλικῆς μυσαρότητος καταλυτής, καὶ πάσης Ἑλληνικῆς πλάνης στηλιτευτής, τῇ τοῦ Χριστοῦ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ δυνάμει καθεστηκώς, ᾧ καὶ ἐμαυτὸν ἀνέθηκα δοῦλον, ᾧ καὶ λατρεύω ἐν τῷ πνεύματί μου, τῷ πρὸ πάντων μὲν τῶν αἰώνων ἐκ Πατρὸς γεννηθέντι ἀπαθῶς καὶ ἀχρόνως, ἐπὶ τέλει δὲ τῶν αἰώνων ἐκ Παρθένου Μαρίας ἄνευ σπορᾶς τε καὶ φθορᾶς σαρκωθέντι καὶ τεχθέντι, κατὰ πάντα, πλὴν τῆς ἁμαρτίας, βροτῷ καθ᾿ ἡμᾶς χρηματίσαντι. καὶ δι' οἰκείου σταυροῦ καὶ θανάτου τὸ κράτος τοῦ διαβόλου καταργήσαντι, καὶ τὸν θάνατον νεκρώσαν τι, καὶ μέχρις ᾅδου τοῦ δυσείμονος κατελθόντι, καὶ τὸ ἐκεῖσε σκότος λύσαντι, καὶ τῇ τριημέρῳ αὐτοῦ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσει φῶς τῷ κόσμῳ λάμψαντι, καὶ ζωὴν καὶ ἀφθαρσίαν βλύσαντι· ὃς ἐξεδίδαξε σέβειν ἕνα Θεὸν ἐν τρισὶν ὑποστάσεσι διαιρουμέναις ἀσυγ χύτως, ήγουν ἐν Πατρὶ, καὶ Υἱῷ, καὶ ἁγίῳ Πνεύ ματι, αὐτὸς ὑπάρχων εἰς τῆς ἀκτίστου Τριάδος, συν αΐδιος, καὶ συνάναρχος, καὶ ὁμοούσιος τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Τοῦτον τὸν ἀληθινὸν Θεὸν κηρύττομεν· ταύτην τὴν καθαρὰν καὶ ἀμώμητον τῶν Χριστιανῶν πίστιν καταγγέλλομεν· ὑπὲρ ταύτης πάντα παθεῖν ἑτοίμως ἔχομεν, οὐ πῦρ, οὐ ξίφος, οὐ θυμὸν ἀγρίων θηρῶν, οὔθ᾽ οἰανοῦν πρός ὑμῶν ἐπινοουμένην βασάνων ἰδέαν δειμαίνοντες.» Τὴν εὐτολμίαν οὖν τοῦ ἀνδρειοτάτου καὶ πολύειδήμονος γέροντος καταπλαγέντες οἱ τύραννοι, πάλιν πρὸς αὐτὸν καὶ τοὺς αὐτοῦ συνάθλους μαθητὰς εἶ πον, ἀπειλήν τε πνέοντες καὶ μαργαίνοντες· «Πρὸς ὑμῶν ἄρα τὰ τῶν βασιλέων ἡμῶν καὶ ἀρχόντων και ταφρονεῖται δόγματά τε καὶ προστάγματα, καὶ ἡ τῶν ἀηττήτων ἡμῶν θεῶν τιμὴ καὶ ἐξουσία παρορᾶται;» 'Ο δὲ θεῖος ἱεράρχης, καὶ λόγῳ, καὶ ἔργῳ τῆς μαρτυρικῆς παρατάξεως προηγούμενος, θαρσαλεώτερον αὖθις ἀντεφθέγξατο· ε Ολοιτο βασιλέων καὶ ἀρχόντων ἅπαν ἀσεβές τε καὶ ἀντίθεον πρόσταγμα, καὶ θεοὶ οἱ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν οὐκ ἐποίησαν· ἀπο surem, et dedecoris indicem impulit; qui furibundi cum ipsum comprehendissent cum Rustico et Eleutherio sanctissimis ejus discipulis, filiisque spiritu sibi conjunctis, quorum illum quidem sa crificum, hunc vero sacrorum ministrum consecrarat, ad tyranni tribunal sistunt. Simul etiam ambo decertabant, ac ductoris et præceptoris sui, quemadmodum etiam Pauli orbis terræ luminis Sylvanus et Timotheus, certaminis et cursus socii erant. Et tyrannico tribunali insidentes, hos torvo ac draconis aspectu intuentes leonis rugitu interrogabant, dicentes: «Ο despicate senex, tune es ille, qui cultum deorum nostrorum velas, populosque arte magica, et dicendi artificio, ac praestigiis confisus, illos venerari, et invictis parere regibus resistis, vimque mandatorum illorum rejicis? Cuinam temet addixisti? Aut qua religione abstrictus es, et quem deum prædicas? Ille vero, audacissimam illorum contumaciam nihil veritus, animose valde respondit: «Vestræ ego impietatis vastator sum, impuritatis simulacrorum eversur, ac omnis genti lium erroris diffamator; potentiæ Christi unigeniti Dei Filii addictus, cui meipsum servum constitui, cui etiam servio in spiritu meo, qui ante quidem omnia sæcula sine affectione, et extra tempus a Patre genitus fuit, in fine autem sæculorum ex Maria virgine, sine semine ac corruptione carnem assumpsit, et in lucem editus, in omnibus, præter peccatum, mortali homini (ut nos sumus) similis factus, et cruce sua ac morte diaboli imperium, perempla morte, irritum fecit, ad inferosque incultos et horridos descendit, et ibi tenebras dissol vit, ac ejus resurrectione, quæ tertio die a mortuis facta est, lux nundo illuxit, vitamque et incorru ptionem attulit; qui unum Deum in tribus personis inconfuse divisis, nempe in Patre, et Filio, et Spiritu sancto, docuit venerari, cum ipse alioqui unus increatæ Trinitatis exsistens, simul cum Patre, sanctoque Spiritu sempiternus, sine principio, ejusdemque substantiæ sit. Hunc verum Deum praedicamus, hanc puram et irreprehensibilem fidem annuntiamus, pro hac omnia pati parati sumus, non ignem, non gladium, non immanem ferarum agrestium feritatem, neque qualemcunque a vobis tormentorum faciem excogitatam pertimescimus. › 387 Hanc igitur fortissimi ae sapientissim senis animi fortitudinem tyranni admirati, eidem rursus ejusque certaminis sociis discipulis minas spirantes et insanientes dixerunt: cltaque regum nostrorum principum jussa decretaque, a vobis contemnuntur, et honor deorum nostrorum insuperabilium et potestas despicitur?, At divinus pontiſex martyrum aciei, cum ob verborum, tum operum excellentiam, antesignanus, audentius rursus respondit: Facessat regis ac principum omnis impietas, et edictum Deo contrarium, et vestri dii qui nec cœlum nec terram fecerunt, 'ut imbecilles,

col. 663–664page 44 of 262

PG 4:663Πρὸς ταῦ λέσθωσαν ὡς ἀδρανεῖς, ὡς μέλεοι, ὡς βδελυροὶ ὄντως ὑμῶν οἱ θεοὶ, καὶ οὐδενὸς λόγου ἄξιοι· δαιμόνια γὰρ τυγχάνουσιν ὄντες, καὶ διανοίας κακοδαίμονος ανα πλάσματα, καὶ χειρῶν ἀνθρωπίνων τεχνάσματα. Ὅμοιοι τοίνυν αὐτοῖς οἱ ποιοῦντες αὐτὰ, καὶ πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ' αὐτοῖς γένοιντο, κωφοί, καὶ τυφλοί, καὶ ἀναίσθητοι. Ἡμεῖς γὰρ Χριστὸν τὸν ὄντως όντα τῶν ὅλων Θεόν τε καὶ δημιουργὸν, καὶ κηδεμόνα, καὶ τῆς ζωῆς χορηγόν γινώσκομεν, καὶ αὐτὸν μόνον σέβομεν, καὶ κηρύττομεν, καὶ τὰς ἐλπίδας εἰς αὐτὸν ἀνατιθέμεθα, καὶ θανεῖν ὑπὲρ αὐτοῦ προθυμούμεθα, θυμάτων ἱερῶν καὶ σφαγίων δίκην ἑαυτοὺς λογιζόμενοι, καὶ σπεύδοντες ἐπὶ τὴν τοιαύτην σφαγὴν, ἄγαν ἀγαλλόμεθα, ὡς ἀσφαλῶς πιστεύοντες αὖθις ἀναστήσεσθαι, τῆς κρείττονος, καὶ μακαριωτέρας, καὶ διαιωνιζούσης τευξόμενοι λήξεως, καὶ τοῖς ἀκηρά τοις στεφθησόμενοι στέμμασι. Τοὺς δ᾽ αὖ καθ᾽ ὑμᾶς εἰς αὐτὸν μὴ πιστεύοντας, ἀλλὰ τὴν αὐτοῦ θεότητα, καὶ τὴν ἀληθῆ καὶ ἀΐδιον, καὶ πέρας οὐκ ἔχουσαν βασιλείαν ἀθετοῦντας, καὶ τοὺς αὐτοῦ θεράποντας ἀναιροῦντας, αἰωνίῳ πυρὶ καὶ βασάνοις ἀνηκέστοις καὶ ἀλήκτοις παραδιδομένους οψόμενοι. τα ταραχθέντες οἱ παμπόνηροι καὶ ἀσεβέστατοι διῶ κται, καὶ πλησθέντες ὀργῆς καὶ θυμοῦ, καὶ τοὺς ἐδόντας βρύξαντες, τὰ ξίφη σπασάμενοι, τοῦ τρισ μακαρίου θεοκήρυκος τὸν αὐχένα προθύμως ἐκτείναντος, τὴν θείαν καὶ πανίερον κεφαλὴν ἀπέτεμον μεθ᾽ ἦν καὶ τὰς τῆς ξυνωρίδος τῶν συνοπαδῶν, καὶ συνδρόμων, καὶ συνηθληκότων οὐχ ἧττον ἢ συγκε κηρυχότων, ἀπέκοψαν, θατέρου θάτερον, εἰς τὸ τῆς μαρτυρικῆς ἀγωνίας, καὶ κεφαλικῆς τελειώσεως προ λαβεῖν σπευδόντων στάδιον, τοὺς τραχήλους εὐθύμως προβαλλόντων, καὶ τῇ τοῦ φασγάνου πληγῇ προτιθέντων εὐπρεπεῖς, ὡς ἂν μὴ τοῦ παιδαγωγοῦ καὶ ἱεροτελεστοῦ πάμπαν ἀφυστεροῖεν ἐν ταύτῃ τῇ ἐπι κήρῳ καὶ ἀκανθοφόρω βιοτῇ, ἀλλὰ συντόμως τὸν αὐ τὸν τῷ διδασκάλῳ καὶ προσαγωγῷ τρόπον πρὸς τὸν ἀθλοθέτην συνεκδημοῖεν, ὃν τρόπον καὶ τοὺς ἄθλους συνδιήλθοσαν, ὅπως καὶ τῶν αὐτῶν στεφάνων καὶ ἐπάθλων ἅμα συμμέτοχοι πέλοιεν. Πῶς γὰρ οἱ καλῶς παιδαγωγηθέντες, καὶ πολλοῖς ἤδη πολυειδώς ἐγγυμνασθέντες αθλητικοῖς γυμνάσμασι, καὶ Χριστὸν αὐ τὸν θεῖον ἔχοντες ἔρωτα, δι' ὧν πάντων καὶ σώμα τος καὶ ψυχῆς ἀφειδεῖν ἐδιδάσκοντο, ὅπως αὐτοῦ μόν νου τοῦ σαφῶς ὄντος ξύλου τῆς ζωῆς κατατρυφῷεν, οὐκ ἂν τοῦ γυμναστοῦ καὶ παιδευτοῦ τὴν ἐπὶ τὴν μαρτυρικὴν ἀριστείαν ἐζήλωσαν προθυμίαν; Καθά περ γὰρ στρατηλάτης κράτιστος, τῆς στρατιάς προαγωνιζόμενος, τους συμμαχητὰς προθυμαίνων καὶ προκελευόμενος ᾄδειν ἐνυάλιον, πρῶτος ὁμιλεῖ τοῖς τῶν πολεμίων στρατεύμασιν· οὕτως ὁ τῶν θείων ἀγώνων εμπειρότατος πρεσβύτης, καὶ βαθὺ καὶ πιον εἰσεληλακώς γῆρας, πρὸς τὴν ὑπὲρ Χριστοῦ μακα προεκομίσατο στεφάνους, καὶ τοὺς γλυκυτάτους υἱεῖς ριωτάτην προπηδήσας σφαγὴν, τούς τε τῆς νίκης ἐφέπεσθαι, καὶ τὸν ὅμοιον ἀσπασίως ἐλέσθαι παμμακάριστον προπαρεσκεύασε θάνατον. Τίς οὖν τὸν ἐν ἔτεσιν ἑβδομήκοντα τὴν ἀποστολικὴν ὁδεύσαντα τρίβον, καὶ Σωτῆρα Χριστὸν κηρύ ξαντα, καὶ τοῦ σωτηρίου λόγου τὴν εὐγενῆ καὶ ἀκίν δηλον σπόρον ἐν πολλαῖς λογικαῖς ἀρούραις κατα

Πρὸς ταῦ ut vani, ut vere abominabiles pereant, indigni de λέσθωσαν ὡς ἀδρανεῖς, ὡς μέλεοι, ὡς βδελυροὶ ὄντως quibus verba fant; dæmonia autem sunt, et figure cacodæmonis consilio effictæ, et artificiosa manuum hominum opera. Similes igitur illis fant surdi, cæci, sensus expertes, qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis. Nos enim Christum, verum rerum omnium Deum opificem, curatorem, et vitæ principem agnoscimus, et ipsum solum veneramur ac prædicamus, spemque in ipsum ponimus, et pro ipso mori libenter parati sumus, nosque tanquam sacras victimas et hostias reputamus, et properantes ad hanc jugulationem, valde gloriamur, ut qui nos denuo resurrecturos, melioremque ac beatiorem, perpetuoque duraturam hæreditatem consecuturos certo credimus, atque adeo incorruptis coronis decoratumn iri. Vos vero rursus, quotquot in ipsum non creditis, sed dignitatem ejus, regnumque verum, sempiternum, et fine carens repellentcs, ministros ejus interficitis, sempiterno igni, et immedicabilibus perpetuisque suppliciis traditos intuebimur. Ad hæc flagitiosissimi, et ab omni pietate alienissimi persecutores perturbati, ira pleni ac indignatione, frendentes que dentibus, ensibus eductis, sanctissimo Dei præconi jugulum prompte præbenti divinum sacratissimumque caput, ac deinde capita duorum viæ, cursus, ac certaminum, non minus quam prædicationis sociorum, amputaverunt: dum ipsi ad cursum martyrii ac postremni finis certamen cervices prompte projicientes, ensisque ictui alacriter protendentes antevertere alter alteri festinarent, ut non a doctore et sacro institutore suo in hac mortali et spinas producente vita omnino relinquerentur, sed, ut dux ac præceptor eorum, ad muneratorem Deum breviter cum eo simul commigrarent: ut, quemadmodum una in certaminibus laborabant, easdem etiam coronas 388 et præmia laboris participes simul accipe rent. Quo enim pacto qui probe a pueris instructi, multisque ac variis exercitati laboriosis certaminibus, divino Christi ipsius amore lagrabant, quibus omnibus nec corpori nec animo parcere didicerant, ut ipso solo vere ligno vitæ fruerentur, non doctoAris et præceptoris sui promptitudinem ad martyrii ὑμῶν οἱ θεοὶ, καὶ οὐδενὸς λόγου ἄξιοι· δαιμόνια γὰρ τυγχάνουσιν ὄντες, καὶ διανοίας κακοδαίμονος ανα πλάσματα, καὶ χειρῶν ἀνθρωπίνων τεχνάσματα. Ὅμοιοι τοίνυν αὐτοῖς οἱ ποιοῦντες αὐτὰ, καὶ πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ' αὐτοῖς γένοιντο, κωφοί, καὶ τυφλοί, καὶ ἀναίσθητοι. Ἡμεῖς γὰρ Χριστὸν τὸν ὄντως όντα τῶν ὅλων Θεόν τε καὶ δημιουργὸν, καὶ κηδεμόνα, καὶ τῆς ζωῆς χορηγόν γινώσκομεν, καὶ αὐτὸν μόνον σέβομεν, καὶ κηρύττομεν, καὶ τὰς ἐλπίδας εἰς αὐτὸν ἀνατιθέμεθα, καὶ θανεῖν ὑπὲρ αὐτοῦ προθυμούμεθα, θυμάτων ἱερῶν καὶ σφαγίων δίκην ἑαυτοὺς λογιζό μενοι, καὶ σπεύδοντες ἐπὶ τὴν τοιαύτην σφαγὴν, ἄγαν ἀγαλλόμεθα, ὡς ἀσφαλῶς πιστεύοντες αὖθις ἀναστή σεσθαι, τῆς κρείττονος, καὶ μακαριωτέρας, καὶ διαιωνιζούσης τευξόμενοι λήξεως, καὶ τοῖς ἀκηρά τοις στεφθησόμενοι στέμμασι. Τοὺς δ᾽ αὖ καθ᾽ ὑμᾶς εἰς αὐτὸν μὴ πιστεύοντας, ἀλλὰ τὴν αὐτοῦ θεότητα, καὶ τὴν ἀληθῆ καὶ ἀΐδιον, καὶ πέρας οὐκ ἔχουσαν βασιλείαν ἀθετοῦντας, καὶ τοὺς αὐτοῦ θεράποντας ἀναιροῦντας, αἰωνίῳ πυρὶ καὶ βασάνοις ἀνηκέστοις καὶ ἀλήκτοις παραδιδομένους οψόμενοι. τα ταραχθέντες οἱ παμπόνηροι καὶ ἀσεβέστατοι διῶ κται, καὶ πλησθέντες ὀργῆς καὶ θυμοῦ, καὶ τοὺς ἐδόντας βρύξαντες, τὰ ξίφη σπασάμενοι, τοῦ τρισ μακαρίου θεοκήρυκος τὸν αὐχένα προθύμως εκτεί ναντος, τὴν θείαν καὶ πανίερον κεφαλὴν ἀπέτεμον· μεθ᾽ ἦν καὶ τὰς τῆς ξυνωρίδος τῶν συνοπαδῶν, καὶ συνδρόμων, καὶ συνηθληκότων οὐχ ἧττον ἢ συγκε κηρυχότων, ἀπέκοψαν, θατέρου θάτερον, εἰς τὸ τῆς μαρτυρικῆς ἀγωνίας, καὶ κεφαλικῆς τελειώσεως προλαβεῖν σπευδόντων στάδιον, τοὺς τραχήλους εὐθύμως προβαλλόντων, καὶ τῇ τοῦ φασγάνου πληγῇ προτι θέντων εὐπρεπεῖς, ὡς ἂν μὴ τοῦ παιδαγωγοῦ καὶ ἱεροτελεστοῦ πάμπαν ἀφυστεροῖεν ἐν ταύτῃ τῇ ἐπι κήρῳ καὶ ἀκανθοφόρω βιοτῇ, ἀλλὰ συντόμως τὸν αὐ τὸν τῷ διδασκάλῳ καὶ προσαγωγῷ τρόπον πρὸς τὸν ἀθλοθέτην συνεκδημοῖεν, ὃν τρόπον καὶ τοὺς ἄθλους συνδιήλθοσαν, ὅπως καὶ τῶν αὐτῶν στεφάνων καὶ ἐπάθλων ἅμα συμμέτοχοι πέλοιεν. Πῶς γὰρ οἱ καλῶς παιδαγωγηθέντες, καὶ πολλοῖς ἤδη πολυειδώς έγγυ μνασθέντες αθλητικοῖς γυμνάσμασι, καὶ Χριστὸν αὐ τὸν θεῖον ἔχοντες ἔρωτα, δι' ὧν πάντων καὶ σώματος καὶ ψυχῆς ἀφειδεῖν ἐδιδάσκοντο, ὅπως αὐτοῦ μόν νου τοῦ σαφῶς ὄντος ξύλου τῆς ζωῆς κατατρυφῷεν, οὐκ ἂν τοῦ γυμναστοῦ καὶ παιδευτοῦ τὴν ἐπὶ τὴν μαρτυρικὴν ἀριστείαν ἐζήλωσαν προθυμίαν; Καθά περ γὰρ στρατηλάτης κράτιστος, τῆς στρατιάς προαγωνιζόμενος, τους συμμαχητὰς προθυμαίνων καὶ προκελευόμενος ᾄδειν ἐνυάλιον, πρῶτος ὁμιλεῖ τοῖς τῶν πολεμίων στρατεύμασιν· οὕτως ὁ τῶν θείων ἀγώνων εμπειρότατος πρεσβύτης, καὶ βαθὺ καὶ πιον εἰσεληλακώς γῆρας, πρὸς τὴν ὑπὲρ Χριστοῦ μακα προεκομίσατο στεφάνους, καὶ τοὺς γλυκυτάτους υἱεῖς certamen imitarentur? Sicut enim fortissimus exercitus imperator, qui sese praelio primus exponat, commilitonibus animos addit, dum bellicum canere precipit, et hostium exercitibus obvius primus eficitur: sic divinorum certaminum peritissimus senex, longa et annorum plena exacta senectute, ad beatissimam pro Christo cædem primus exsiliens, coronas victoriæ pertulit, et dulcissimos filios ad subsequendum, ac eamdem beatissimam mortem libenter eligendam præparavit. ριωτάτην προπηδήσας σφαγὴν, τούς τε τῆς νίκης ἐφέπεσθαι, καὶ τὸν ὅμοιον ἀσπασίως ἐλέσθαι παμμακάριστον προπαρεσκεύασε θάνατον. Quis igitur, eum qui septuaginta annos apostolicum cursum percurrerit, servatorem Christum prædicaverit, verbi salutaris nobilem et incorruptanı scmcnten in terris rationis participibus seminarit, Τίς οὖν τὸν ἐν ἔτεσιν ἑβδομήκοντα τὴν ἀποστολι κὴν ὁδεύσαντα τρίβον, καὶ Σωτῆρα Χριστὸν κηρύ ξαντα, καὶ τοῦ σωτηρίου λόγου τὴν εὐγενῆ καὶ ἀκίν δηλον σπόρον ἐν πολλαῖς λογικαῖς ἀρούραις κατα

col. 665–666page 45 of 262

PG 4:665σπειραντα, καὶ πολύχουν ἀμησάμενον ἄσταχυν, καὶ ἡ γνησίους μάλα καὶ τιμίους ἐναποθέμενον ταῖς ἱεραῖς ἀποθήκαις καρπούς, ἀξίως θαυμάσειεν; Τίς τὸν ἐπὶ τοσοῦτον χρόνου μῆκος εὐαγγελικῶς ἀριστεύσαντα, καὶ νικηφόρον ἀναδεδειγμένον ἐν μέσῳ χριστομάχων τυράννων, καὶ δήμου θηριωδεστέρου λεόντων καὶ λύκων ἀντικειμένων ἐπαινέσειεν ὅσον ἐπαινεῖν ἐποφείλεται; Ποία γλῶττα πρὸς διήγησιν τῶν ἀρετῶν αὐτοῦ, κατορθωμάτων, καὶ ἀθλημάτων ἀρκέσειεν; ἃ γῆς μὲν αἱ φυλαὶ κατεπλάγησαν, αἱ δὲ τῶν οὐρανῶν τάξεις ἐξεθείασαν, καὶ Χριστὸς ὁ παμβασιλεὺς καὶ τῶν βραβείων διανομεὺς ἀπεδέξατο, καὶ ἀναρρήσεσιν ἐπινικίοις, καὶ στεφάνων ὑπερλάμπρων ἀμοιβαῖς τὸν κατωρθωκότα καὶ διηθληκότα διέστεψεν. Ὢ τῆς ἁγίας καὶ θεσπεσίας κεφαλῆς, τῆς ὑπὲρ Χριστοῦ τῆς ὄντως ἀγάπης τμηθείσης! Ω τῆς πλεῖστα καὶ μέγιστα θεῖα καὶ ἀποῤῥητα χωρησάσης, ἃ μὴ κεχώ ρηκε κόσμος, πανιερωτάτης κορυφῆς, τῆς μυρίους καὶ μακροὺς διαθλησάσης ὑπὲρ τοῦ θείου κηρύγματος ἀγῶνας! Ω τῆς ἐμβατευσάσης τοῖς ὑπερουρανίοις διακόσμοις, καὶ τὰ λόγου σε παντὸς πέρατα καὶ νοὸς νοησάσης· καὶ φθεγξαμένης! "Ω τῆς θειοτά της ψυχῆς ἐκείνης, τῆς δὲ δι' ἀγγελικῆς δορυφορίας εἰς τὰς οὐρανίους ἀναπτάσης αψίδας! ἦν, ἐνδόξως πρὸς τὸν τῆς δόξης Κύριον καὶ στεφανοδότην Ἰησοῦν ἀνιοῦσαν τῶν εὐκλεῶν πόνων ταπίχειρα κομιουμένην, ὕμνησεν ἑκάστη τῶν ὑπερκοσμίων δυνάμεων, τὴν αὐ τῆς ἄθλησιν γεραίρουσα, καὶ ἀμειβομένη τῆς ἀγγελοπρεποῦς ὑμνήσεως, ἣν ὁ κοινὸς αὐτῶν ὑμνήτωρ ενθεαστικῶς τε καὶ παναρμονίως συνήρμοσεν Αν ἄνω Ἱερουσαλήμ, τὰς ἑαυτῆς ἀνοίξασα πύλας, ἐνεκολπώσατό· ἦν ἡ Ἐκκλησία πρωτοτόκων ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοῖς προσεπτύξατο· ἣν πνεύματα καὶ ψυχαὶ δικαίων ὁσίων καὶ ταπεινῶν τῇ καρδίᾳ, τὴν ἐν δικαιοσύνῃ καὶ ὁσιότητι, καὶ μετρίῳ, καὶ θείῳ φι λοφρονήματι πολιτευσαμένην, καὶ μέχρις αἵματος τὴν πίστιν παῤῥησιασαμένην, καὶ ὑπὲρ αὐτῆς πυκτεύ σασαν ἐνηγκαλίσατο· ᾗ τῶν ἀποστόλων ἡ χοροστασία πρεπωδῶς ἐνεκαυχήσατο· ἐφ' ἡ τῶν προφητῶν ὁ χορὸς ἠγαλλιάσατο, μεθ' ἧς ἑορτάζει καὶ εὐφραίνεται, τὴν ἐξ οἰκείων ἀγώνων καὶ αἱμάτων ὑφανθεῖσαν καὶ βαφεῖσαν βασιλικὴν πορφύραν περιβεβλημένη καὶ πεποικιλμένη τῶν ἀθλοφόρων μαρτύρων ἡ πανήγυρις. Ο Μακαριστέον τοίνυν τὴν πόλιν τὴν ταμιευσαμένην, τήν τε θεοστεφῆ καὶ πανσεβασμίαν σου κεφαλὴν καὶ τὸ τίμιον λείψανον, καὶ τῶν, οὓς ὡς ἱερεῖα πανάμω μα καὶ πανευῶδες θυμίαμα τῷ Θεῷ προσενήνοχας, συμφοιτητῶν, ὦ θεοκηρύκων καὶ ἱεραρχῶν καὶ μαρ τύρων πανάριστε· καὶ τοῖς ἁγίοις ὑμῶν φοινιχθεῖσαν αἷμασιν, ἐξ ὧν ἴαμά τι καὶ κρῆναι νάουσιν ἀεὶ τοῖς πίστει προσφεύγουσι, καὶ τὴν τῶν ἀλγυνόντων νοση μάτων ἐξαιτοῦσιν ἴασιν. ὡς ἀληθῶς μεμακάρισται Παρισία, ἡ τῇ μὲν πηλικότητα τῶν κατὰ Γαλλίαν μι κροτέρα πόλεων, τῷ κεκληρῶσθαι δέ σε, τῶν διδα σκάλων ὦ πρόκριτε, θησαύρισμα παντός αἰσθητοῦ πλούτου τιμαλφέστερον καὶ πολιοῦχον κεκτῆσθαι, καὶ φρούραρχον λαμπροτέρα χρηματίσασα· ἀγια σμὸς γὰρ αὐτῇ θεόθεν ἐδόθης, τὴν τῶν πολιτῶν καὶ ἐπηλύδων καθαγιάζων φιλόχριστον ἄθροισιν· καὶ

σπειραντα, καὶ πολύχουν ἀμησάμενον ἄσταχυν, καὶ ἡ copiosam spicam messuerit, et fructus apprine noγνησίους μάλα καὶ τιμίους ἐναποθέμενον ταῖς ἱεραῖς ἀποθήκαις καρπούς, ἀξίως θαυμάσειεν; Τίς τὸν ἐπὶ τοσοῦτον χρόνου μῆκος εὐαγγελικῶς ἀριστεύσαντα, καὶ νικηφόρον ἀναδεδειγμένον ἐν μέσῳ χριστομάχων τυράννων, καὶ δήμου θηριωδεστέρου λεόντων καὶ λύκων ἀντικειμένων ἐπαινέσειεν ὅσον ἐπαινεῖν ἐπο φείλεται; Ποία γλῶττα πρὸς διήγησιν τῶν ἀρετῶν αὐτοῦ, κατορθωμάτων, καὶ ἀθλημάτων ἀρκέσειεν; ἃ γῆς μὲν αἱ φυλαὶ κατεπλάγησαν, αἱ δὲ τῶν οὐρανῶν τάξεις ἐξεθείασαν, καὶ Χριστὸς ὁ παμβασιλεὺς καὶ τῶν βραβείων διανομεὺς ἀπεδέξατο, καὶ ἀναῤῥήσεσιν ἐπινικίοις, καὶ στεφάνων ὑπερλάμπρων ἀμοιβαῖς τὸν κατωρθωκότα καὶ διηθληκότα διέστεψεν. Ὢ τῆς ἁγίας καὶ θεσπεσίας κεφαλῆς, τῆς ὑπὲρ Χριστοῦ τῆς ὄντως ἀγάπης τμηθείσης! Ω τῆς πλεῖστα καὶ μέγιστα θεῖα καὶ ἀποῤῥητα χωρησάσης, ἃ μὴ κεχώ ρηκε κόσμος, πανιερωτάτης κορυφῆς, τῆς μυρίους καὶ μακροὺς διαθλησάσης ὑπὲρ τοῦ θείου κηρύγματος ἀγῶνας! Ω τῆς ἐμβατευσάσης τοῖς ὑπερουρανίοις διακόσμοις, καὶ τὰ λόγου σε παντὸς πέρατα καὶ νοὸς νοησάσης· καὶ φθεγξαμένης! "Ω τῆς θειοτά της ψυχῆς ἐκείνης, τῆς δὲ δι' ἀγγελικῆς δορυφορίας εἰς τὰς οὐρανίους ἀναπτάσης αψίδας! ἦν, ἐνδόξως πρὸς τὸν τῆς δόξης Κύριον καὶ στεφανοδότην Ἰησοῦν ἀνιοῦσαν τῶν εὐκλεῶν πόνων ταπίχειρα κομιουμένην, ὕμνησεν ἑκάστη τῶν ὑπερκοσμίων δυνάμεων, τὴν αὐ τῆς ἄθλησιν γεραίρουσα, καὶ ἀμειβομένη τῆς ἀγγελοπρεποῦς ὑμνήσεως, ἣν ὁ κοινὸς αὐτῶν ὑμνήτωρ ενθεαστικῶς τε καὶ παναρμονίως συνήρμοσεν Αν ἄνω Ἱερουσαλήμ, τὰς ἑαυτῆς ἀνοίξασα πύλας, ένεκολπώσατο· ἦν ἡ Ἐκκλησία πρωτοτόκων ἀπογεγραμ μένων ἐν οὐρανοῖς προσεπτύξατο· ἣν πνεύματα καὶ ψυχαὶ δικαίων ὁσίων καὶ ταπεινῶν τῇ καρδίᾳ, τὴν ἐν δικαιοσύνῃ καὶ ὁσιότητι, καὶ μετρίῳ, καὶ θείῳ φι λοφρονήματι πολιτευσαμένην, καὶ μέχρις αἵματος τὴν πίστιν παῤῥησιασαμένην, καὶ ὑπὲρ αὐτῆς πυκτεύσασαν ἐνηγκαλίσατο· ᾗ τῶν ἀποστόλων ἡ χοροστα σία πρεπωδῶς ἐνεκαυχήσατο· ἐφ' ἡ τῶν προφητῶν ὁ χορὸς ἠγαλλιάσατο, μεθ' ἧς ἑορτάζει καὶ εὐφραίνε ται, τὴν ἐξ οἰκείων ἀγώνων καὶ αἱμάτων ὑφανθεῖσαν καὶ βαφεῖσαν βασιλικὴν πορφύραν περιβεβλημένη καὶ πεποικιλμένη τῶν ἀθλοφόρων μαρτύρων ἡ πανήγυρις. biles et honoratos in horreis sacris reposuerit, digne admirari posset? Quis eum qui huc usque temporis evangelico ritu strenue se gesserit, ac inter tyrannos Christum, ac populum leonibus ac lupis oppositis ferociorem, victoriam retulerit, satis pro dignitate laudaret? Quæ lingua ad ejus virtules, recte facta, et certamina celebranda sufficeret? Quæ quidem tribus terræ admiratæ sunt, calorum ordines beata prædicaverunt, Christus rex omnium, et præmiorum distributor approbavit, et præconiis quibus victores ornari solent, coronisque illustribus, tam recte munus Christianum exsecutum ac decertantem coronavit: O sanctum, et divinum caput, pro vero Christi amore præcisum! Ο plenumn plurimis ac maximis rebus divinis et ineffabilibus caput sacratissimum, quarum mundus non fuit capax, innumeros longosque pro divino præconio labores perpessum! O virum cum colestibus ordinibus incedentein, et ea locutum quæ quemlibet sermonem et sensum excellunt! O divinissimam animam illam, quæ corona stipata angelorum ad cœlestia culmina evolavit, quam dum magnifce ad gloriæ Dominum et coronatorem Jesum ascenderet, pro gloriosis laboribus præmiis auctam singuli angelorum ordines laudarunt, ac certamer ipsius praemiis 389 ac laudatione, quæ angelos decet, munerati sunt; quam communis ipsorum laudator divine ac aptissime concinnavit; quam cœlestis Hierusalem, suas ipsius portas aperiens, sinu suscepit suo, quam Ecclesia primogenitorum, quæ in caelis ascripti sunt, amplexata est; quam spiritus et animæ justorum, piorum et humilium corde in justitia et sanctitate, moderata ac divina animi. æqualitate in mundo versatam, et fidem ad sanguinem usque animose professam, et pro ipsa martyrio functam, in sinum suscepit! Ob quam apostolorum chorus decenter gloriatus est. In qua valum sacrorum cœtus gestiens exsultavit, et celebres conventus agit, atque lætatur: et eain effuso propriis in certaminibus sanguine forescentem, ac quasi regia purpura tinctam læti martyres præmiis cumulati ambiunt et exornant. Beata igitur prædicanda civitas est, quæ tuum Μακαριστέον τοίνυν τὴν πόλιν τὴν ταμιευσαμένην, τήν τε θεοστεφῆ καὶ πανσεβασμίαν σου κεφαλὴν καὶ maxime venerandum caput a Deo coronatum, et τὸ τίμιον λείψανον, καὶ τῶν, οὓς ὡς ἱερεῖα πανάμωμα καὶ πανευῶδες θυμίαμα τῷ Θεῷ προσενήνοχας, συμφοιτητῶν, ὦ θεοκηρύκων καὶ ἱεραρχῶν καὶ μαρ τύρων πανάριστε· καὶ τοῖς ἁγίοις ὑμῶν φοινιχθεῖσαν αἷμασιν, ἐξ ὧν ἴαμά τι καὶ κρῆναι νάουσιν ἀεὶ τοῖς πίστει προσφεύγουσι, καὶ τὴν τῶν ἀλγυνόντων νοση μάτων ἐξαιτοῦσιν ἴασιν. ὡς ἀληθῶς μεμακάρισται Παρισία, ἡ τῇ μὲν πηλικότητα τῶν κατὰ Γαλλίαν μι κροτέρα πόλεων, τῷ κεκληρῶσθαι δέ σε, τῶν διδασκάλων ὦ πρόκριτε, θησαύρισμα παντός αἰσθητοῦ πλούτου τιμαλφέστερον καὶ πολιοῦχον κεκτῆσθαι, καὶ φρούραρχον λαμπροτέρα χρηματίσασα· ἀγιασμὸς γὰρ αὐτῇ θεόθεν ἐδόθης, τὴν τῶν πολιτῶν καὶ ἐπηλύδων καθαγιάζων φιλόχριστον ἄθροισιν· καὶ pretiosas reliquias asservavit, atque duorum etiam condiscipulorum, quos tanquam victimas immaculatas et suavissimi odoris incensum, Deo obtulisti. O divinorum præconum ac summorum præsulum et martyrum amplissime! Et sacro vestro cruore tinctam, ex quo medicina quædam ac fontes ad fidem confugientibus, et curationem contra molestas ægritudines exposcentibus perenniter profluunt. Quam vere beata Parisina civitas, quæ magnitudine quidem Galliæ civitatibus cedit, dum vero te, o doctorum præstantissime, thesaurum omnibus mundi divitiis pretiosiorem, in hæreditatem accepit, patronumque et excubatorem acquisivit, splendidior cunctis et beatior appellata est! Ei enim ut sancti-

col. 667–668page 46 of 262

PG 4:667πνευματικὸς ὄλβος, τρυφήν πορίζων, οὐ τὴν τὸν σω ο τούσης, ὁ ὄντως ἀρχιποιμὴν καὶ εἰρηνάρχης Χριστός ματικὸν ὄγκον αὐξάνουσαν, καὶ πρὸς βραχὺ τὸν φάρυγγα γλυκαίνουσαν, καὶ θᾶττον ἀπολλυμένην, καὶ φθίνουσαν, ἣν γῆ καὶ θάλασσα φέρει, καὶ κόλπος ξέρειος, καὶ ποταμὸς ἰχθυοφόρος και βαθύρρους, 5 περικυκλῶν καὶ περιηχῶν τοῖς πελαγίζουσι νειλοις άμιλλώμενος χεύμασι. Τεῖχος ὀχυρώτατον προβέβλη σαι, οὐ ῥυτοῖς τε καὶ ξεστοῖς ἐξειλεγμένοις λίθοις ήρμολογημένον τε καὶ δεδομημένον, καὶ προμαχώσι, καὶ πύργοις, καὶ ἐπάλξεσιν ερηρεισμένον, οἷον ἔρχος σιδήρεον, ἀλλὰ τῇ σῇ τε καὶ τῶν σῶν συναθλητῶν τεθεμελιωμένον ἁγιστείᾳ, καὶ ταῖς ὑμετέραις πρὸς Θεὸν εὐπροσώποις πεπυργωμένον ἐντεύξεσι, πῦρ οὐρανόθεν καταγούσαις, πεντηκοντάρχους τε καὶ ἑκατοντάρχους καὶ χιλιάρχους ἀντιθέους σὺν τοῖς αὐτῶν βαρβαρι χοις καταναλίσκον στρατεύμασι. Λιμήν πρόκεισαι σωτήριος, τοὺς ἐκ βιωτικῆς προσορμιζομένους ζάλης ὑποδεχόμενος, καὶ παντοίαν περιστατικὴν ἀπείργων περιπέτειαν· λειμών νοητός, ὡς ὁ ἐν Ἐδὲμ παρά δεισος, καὶ τὸ σὸν ἱερώτατον ἐπ' αὐτῇ πεφύτευται τέμενος πᾶσαν διὰ τῆς ἐνοίκου χάριτος τοῖς πιστοῖς ψυχαγωγίαν παρεχόμενον, καὶ παντοδαπαῖς πνευματικαῖς ἐδωδαῖς πλήθουσαν παρατιθέμενον τράπεζαν, ψυχὰς ἑστιῶσαν, καὶ θάλλειν ποιοῦσαν, καὶ ζωὴν προξενοῦσαν τὴν ἄφθαρτον. Ὡς οὖν ἐν Παρισίᾳ τῷ θεί καὶ ἐπουρανίῳ, καὶ νοερῷ θυσιαστηρίῳ παριστάμενος τῶν σῶν συστεφανιτῶν μεσούμενος, τὸν εὐμείλικτον ὑπὲρ τοῦ κόσμου παντὸς ἐκμειλισσόμενος Ἰησοῦν, τὸν ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ ἱεράρχην, καὶ στεφανοδότην, καὶ πάσης αἴτιόν τε καὶ πάροχον ἀγαθωσύνης, ὃν ἠγάπησας, ὃν κεκήρυχας, δι' δν αὐχένα τμηθεὶς ἀξίως τὸ στέφος ἀπείληφας, τοὺς νῦν συναγηγερμένους εἰς ταύτην σου τὴν ἱερὰν καὶ σεπτήν πανήγυριν, καὶ τὴν πανερά σμιόν σου μνήμην ἑορταστικῶς ἐκτελοῦντας, καὶ τὴν ἀξιογέραστον ὑμνοῦντάς τε καὶ τιμῶντας ἄθλησιν, εποπτεύοις, καὶ περιέποις, καὶ εὐλογοίης, τὸν οἱ κτίρμονα Θεὸν ἐξιλεούμενος καὶ πρεσβεύων, ἀρχιερεῦ θειότατε καὶ μαρτύρων περιφανέστατε, τὴν μὲν τῆς περιστοιχιζούσης βίας επάχθειαν ἀποστῆσαι, καὶ τὴν καθ᾿ ἡμῶν τυραννίδα καταπαῦσαι, καὶ τὴν ἐπαχλύζουσαν ἐπαμῦναι κατήφειαν· γαλήνην δὲ καὶ βαθεῖαν αταραξίαν ταῖς ἐκκλησίαις ἐπιβραβεῦσαι, εἰρηναίαν κατάστασιν, ὅπως, εἰρήνης βραβευομένης, καὶ μιᾶς θείου δόγματος συμφωνίας καὶ ὁμονοίας κρατ παρὰ πάντων ὁμοφρόνως δοξάζοιτο, ᾧ πρέπει πάσα δόξα, καὶ τιμὴ, καὶ κράτος σὺν τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ καὶ ὁμοουσίῳ Γεννήτορι, καὶ τῷ παναγίῳ καὶ ἀγα θῷ, καὶ ζωοποιῷ αὐτοῦ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς ἀπεράντοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.

tudo coelestis datus es, qui coetum civium et adve- πνευματικὸς ὄλβος, τρυφήν πορίζων, οὐ τὴν τὸν σω narum Christi colentein sanctum efficeres. Datus es ei etiam ut cœlestes divitiæ, quæ delicias præDerent, non eas quæ supercilium corporis attollunt, dulcemque ad breve tempus gustum exhibent, et celeriter labuntur atque deficiunt, quas terra et mare producunt, et sinus sacer ac fluvius piscosus profundusque circumdans et circumsonans altum tenentibus Niliacis æmulus fluentis. Murus munitissimus oppositus, non labentibus et politis electis lapidibus compositus, propugnaculis, turribus et murorum fastigiis ut ferreum septum innixus, sed tua tuorumque commilitonum consecratione fundatus, vestrisque erga Deum benignis precibus ignem e coelo deducentibus fundatus, quæ quinquagenarios, 390 et centuriones, ac millenarios cum barbaricis illorum exercitibus absumant. Salutaris portus propositus es, suscipiens eos qui ex vitæ bujus tempestate ad portum tendunt, et pratum rationale quod omnigenam circumjacentem temeritaLem, tanquam hortus ille qui erat in Eden, arceat. In hac tuum sanctissimum templum erectum est, quod omne singulari benignitate fidelibus refrigerium praestat, ac quibuslibet spiritus alimentis oppositam mensam implet, quæ animas satiat, florere compellit, atque incorruptam vitam elargitur. Ergo sicut Parisiis divino et cœlesti atque spirituali altari insistens, inter eos qui tecum coronati sunt medius benignum Jesum, universo mundo propitium reddens, quem dilexisti, quem prædica- ο sti, per quem capite truncatus coronam digne retulisti, nunc eos qui in sacram ac venerandam hanc tuam celebritatem et optatissimam memoriam celebres conventus agunt, laudantes, ac martyrium præmio dignissimum honorantes, aspicere, amplexari, atque iis bene precari, ac benignum Deum propitium reddere, et precibus compellare velis, te maxime ac divinissime præsul, martyrum illustrissime, obsecramus ut a molestia vitæ, quæ nos circumstat, liberare; tyrannidem quæ nos ingrassatur tollere; mcrorem quo obsiti sumus repellere; tranquillitatem ac profundam requietem, et statum perturbatione vacuum Ecclesiis impertiri dignetur, ut pace constituta, et una divinæ religionis concordia, et paritate consilii dominante, verus et summus τούσης, ὁ ὄντως ἀρχιποιμὴν καὶ εἰρηνάρχης Χριστός ille pastor, et princeps pacis Christus ab omnibus unanimiter glorificetur. Quem decet omnis gloria et honor, imperium cum ejus Patre, qui principio caret, ejusdem substantiæ, et Spiritu sancto benigno, vitæque datore, nunc et semper, et in perpetuas saeculorum æternitates. Amen. ματικὸν ὄγκον αὐξάνουσαν, καὶ πρὸς βραχὺ τὸν φά ρυγγα γλυκαίνουσαν, καὶ θᾶττον ἀπολλυμένην, καὶ φθίνουσαν, ἣν γῆ καὶ θάλασσα φέρει, καὶ κόλπος ξέρειος, καὶ ποταμὸς ἰχθυοφόρος και βαθύρρους, 5 περικυκλῶν καὶ περιηχῶν τοῖς πελαγίζουσι νειλοις άμιλλώμενος χεύμασι. Τεῖχος ὀχυρώτατον προβέβλησαι, οὐ ῥυτοῖς τε καὶ ξεστοῖς ἐξειλεγμένοις λίθοις ήρμολογημένον τε καὶ δεδομημένον, καὶ προμαχώσι, καὶ πύργοις, καὶ ἐπάλξεσιν ερηρεισμένον, οἷον ἔρχος σιδήρεον, ἀλλὰ τῇ σῇ τε καὶ τῶν σῶν συναθλητῶν τεθεμελιωμένον ἁγιστείᾳ, καὶ ταῖς ὑμετέραις πρὸς Θεὸν εὐπροσώποις πεπυργωμένον ἐντεύξεσι, πῦρ οὐρανόθεν καταγούσαις, πεντηκοντάρχους τε καὶ ἑκατοντάρχους καὶ χιλιάρχους ἀντιθέους σὺν τοῖς αὐτῶν βαρβαρι χοις καταναλίσκον στρατεύμασι. Λιμήν πρόκεισαι σωτήριος, τοὺς ἐκ βιωτικῆς προσορμιζομένους ζάλης ὑποδεχόμενος, καὶ παντοίαν περιστατικὴν ἀπείργων περιπέτειαν· λειμών νοητός, ὡς ὁ ἐν Ἐδὲμ παρά δεισος, καὶ τὸ σὸν ἱερώτατον ἐπ' αὐτῇ πεφύτευται τέμενος πᾶσαν διὰ τῆς ἐνοίκου χάριτος τοῖς πιστοῖς ψυχαγωγίαν παρεχόμενον, καὶ παντοδαπαῖς πνευμα τικαῖς ἐδωδαῖς πλήθουσαν παρατιθέμενον τράπεζαν, ψυχὰς ἑστιῶσαν, καὶ θάλλειν ποιοῦσαν, καὶ ζωὴν προξε νοῦσαν τὴν ἄφθαρτον. Ὡς οὖν ἐν Παρισίᾳ τῷ θεί καὶ ἐπουρανίῳ, καὶ νοερῷ θυσιαστηρίῳ παριστάμενος τῶν σῶν συστεφανιτῶν μεσούμενος, τὸν εὐμείλικτον ὑπὲρ τοῦ κόσμου παντὸς ἐκμειλισσόμενος Ἰησοῦν, τὸν ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ ἱεράρχην, καὶ στεφανοδότην, καὶ πάσης αἴτιόν τε καὶ πάροχον ἀγαθωσύνης, ὃν ἠγάπησας, ὃν κεκήρυχας, δι' δν αὐχένα τμηθεὶς ἀξίως τὸ στέφος ἀπείληφας, τοὺς νῦν συναγηγερμένους εἰς ταύτην σου τὴν ἱερὰν καὶ σεπτήν πανήγυριν, καὶ τὴν πανερά σμιόν σου μνήμην ἑορταστικῶς ἐκτελοῦντας, καὶ τὴν ἀξιογέραστον ὑμνοῦντάς τε καὶ τιμῶντας ἄθλησιν, εποπτεύοις, καὶ περιέποις, καὶ εὐλογοίης, τὸν οἱκτίρμονα Θεὸν ἐξιλεούμενος καὶ πρεσβεύων, ἀρχιερεῦ θειότατε καὶ μαρτύρων περιφανέστατε, τὴν μὲν τῆς περιστοιχιζούσης βίας επάχθειαν ἀποστῆσαι, καὶ τὴν καθ᾿ ἡμῶν τυραννίδα καταπαῦσαι, καὶ τὴν ἐπαχλύζουσαν ἐπαμῦναι κατήφειαν· γαλήνην δὲ καὶ βαθεῖαν αταραξίαν ταῖς ἐκκλησίαις ἐπιβραβεῦσαι, εἰρηναίαν κατάστασιν, ὅπως, εἰρήνης βραβευομένης, καὶ μιᾶς θείου δόγματος συμφωνίας καὶ ὁμονοίας κρατ παρὰ πάντων ὁμοφρόνως δοξάζοιτο, ᾧ πρέπει πάσα δόξα, καὶ τιμὴ, καὶ κράτος σὺν τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ καὶ ὁμοουσίῳ Γεννήτορι, καὶ τῷ παναγίῳ καὶ ἀγα θῷ, καὶ ζωοποιῷ αὐτοῦ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς ἀπεράντοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.

col. 669–670page 47 of 262

PG 4:669ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΠΑΓΙΤΟΥ Κατὰ Μεθόδιον, ἢ ὡς ἄλλοι, Μητρόδωρον. Μετά την μακαρίαν καὶ ἐνδοξοτάτην ἀνάστασιν τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τὴν τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἀνδρικοῦ αὐτοῦ ναοῦ ὑπὸ Ἰου δαϊκῆς παρανομίας, ὡς αὐτὸς εἶπε, διάλυσιν, καθώς τῇ ἑαυτοῦ θείᾳ ἐξουσίᾳ τριήμερος ἐκ νεκρῶν ἐγή γερτα:· ἔτι δὲ καὶ μετὰ τὴν ἐκ τῆς ἡμετέρας τα πεινώσεως ἑαυτῷ κατὰ σάρκα ὑπεράνω πάσης ού ρανίου στρατιᾶς, καὶ ἐπάνω πάσης ἀγγελικῆς τά ξεως ὕψωσιν καὶ ἀνάβασιν, καθ᾽ ἦν τῷ Θεῷ καὶ Πα τρὶ ἑαυτὸν ἰδίῳ θελήματι προσήνεγκε· μετὰ τὴν μεθ' ἡμέρας ν' διὰ τῆς ἁγίας αὐτοῦ ἀναλήψεως ἐν τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις τοῦ ἁγίου αὐτοῦ Πνεύματος ἔκε χυσιν, καθ᾽ ἣν ἐξουσίαν ειλήφασι δῆσαι καὶ λῦσαι καὶ ταῖς ἁγίαις αὐτοῦ ἐκκλησίαις ἄρχοντας προέδρους προστήσασθαι, καθώς προώρισε πρὸ τοῦ τὸν κόσμον γενέσθαι· μετὰ καιροὺς τῆς γενέσεως πόλεως Ρώμης ἐν ἔτει ὀγδοηκοστῷ ὀγδόῳ ἐπιλαβομένου τὴν ἀρχὴν Νέρωνος Καίσαρος, πέμπτου αὐτοῦ ὄντος ἀπὸ Αὐγούστου, ὁ μακάριος Πέτρος ὁ ἀπόστολος μετὰ καὶ τῶν ἑτέρων ἀποστόλων ἀποσταλέντες κηρύξαι τὸ Εὐαγγέλιον πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ, αὐ τὸς μεθ' ἱκανὰ ἔτη τοῦ αὐτοῦ κηρύγματος την υψης λοτάτην Ρωμαίων βασιλεύουσαν Ῥώμην καταλα σών, κἀκεῖσε κηρύξαι οὐρανόθεν ἐνεπιστεύθη, ἵνα, ὡς κορυφαῖος τῶν ἁγίων ἀποστόλων ἐν τῇ τάξει τῆς ἀποστολῆς γεγονώς, πρῶτος ἐν Ῥώμῃ γίνηται ἐν τοῖς ἀγῶσι συμμέτοχος τῶν τοῦ Χριστοῦ παθημά των· καὶ γὰρ ἡ πόλις, ὡς μεγάλοις συνεχομένη σφάλ μασι, μείζοσιν ἔχρηζε τρόποις διορθωθῆναι, ἵνα, οὗ ἦν ἡ πλάνη βαρυτάτη, ἐκεῖ γένηται καὶ ἡ χάρις μεγάλη. Εἶτα, καθὼς εἴρηται, ὁ τύραννος καὶ ἀπεβὴς Νέρων τὴν γῆν καὶ τὴν θάλασσαν οιόμενος καθυποτάξαι τῇ ἑαυτοῦ τυραννίδι, ὀργῇ ἀπηνείας ἑαυτοῦ καὶ ιταμότητι μανίας λυσσήσας, κατὰ τῶν δούλων τοῦ Χριστοῦ ἐξήφθη, καὶ ἐν τῷ τεσσαρεσκαιδεκάτῳ ἔτει τῆς αὐτοῦ τυραννικής αυτοκρατορίας τους μακαρίους Πέτρον καὶ Παῦλον ἀδίκῳ θανάτῳ καταδίκασε, δι'

MARTYRIUM, AUCTORE METHODIO. MAPTYPION ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΠΑΓΙΤΟΥ Κατὰ Μεθόδιον, ἢ ὡς ἄλλοι, Μητρόδωρον. MARTYRIUM BEATI DIONYSII AREOPAGITÆ Auctore Methodio, vel, ut alii, Metrodoro. Petrus Lansselius, Gravelinganus, Societatis Jesu presbyter, interpretationem Græco sermoni adaptarit nolisque illustravit. Μετά την μακαρίαν καὶ ἐνδοξοτάτην ἀνάστασιν τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τὴν τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ ἀνδρικοῦ αὐτοῦ ναοῦ ὑπὸ Ἰου δαϊκῆς παρανομίας, ὡς αὐτὸς εἶπε, διάλυσιν, καθώς τῇ ἑαυτοῦ θείᾳ ἐξουσίᾳ τριήμερος ἐκ νεκρῶν ἐγήγερτα:· ἔτι δὲ καὶ μετὰ τὴν ἐκ τῆς ἡμετέρας τα πεινώσεως ἑαυτῷ κατὰ σάρκα ὑπεράνω πάσης ού ρανίου στρατιᾶς, καὶ ἐπάνω πάσης ἀγγελικῆς τά ξεως ὕψωσιν καὶ ἀνάβασιν, καθ᾽ ἦν τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ ἑαυτὸν ἰδίῳ θελήματι προσήνεγκε· μετὰ τὴν μεθ' ἡμέρας ν' διὰ τῆς ἁγίας αὐτοῦ ἀναλήψεως ἐν τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις τοῦ ἁγίου αὐτοῦ Πνεύματος ἔκε χυσιν, καθ᾽ ἣν ἐξουσίαν ειλήφασι δῆσαι καὶ λῦσαι καὶ ταῖς ἁγίαις αὐτοῦ ἐκκλησίαις ἄρχοντας προ έδρους προστήσασθαι, καθώς προώρισε πρὸ τοῦ τὸν κόσμον γενέσθαι· μετὰ καιροὺς τῆς γενέσεως πόλεως Ρώμης ἐν ἔτει ὀγδοηκοστῷ ὀγδόῳ ἐπιλαβο μένου τὴν ἀρχὴν Νέρωνος Καίσαρος, πέμπτου αὐτοῦ ὄντος ἀπὸ Αὐγούστου, ὁ μακάριος Πέτρος ὁ ἀπόστο λος μετὰ καὶ τῶν ἑτέρων ἀποστόλων ἀποσταλέντες κηρύξαι τὸ Εὐαγγέλιον πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ, αὐ τὸς μεθ' ἱκανὰ ἔτη τοῦ αὐτοῦ κηρύγματος την υψης λοτάτην Ρωμαίων βασιλεύουσαν Ῥώμην καταλασών, κἀκεῖσε κηρύξαι οὐρανόθεν ἐνεπιστεύθη, ἵνα, ὡς κορυφαῖος τῶν ἁγίων ἀποστόλων ἐν τῇ τάξει τῆς ἀποστολῆς γεγονώς, πρῶτος ἐν Ῥώμῃ γίνηται ἐν τοῖς ἀγῶσι συμμέτοχος τῶν τοῦ Χριστοῦ παθημάτων· καὶ γὰρ ἡ πόλις, ὡς μεγάλοις συνεχομένη σφάλμασι, μείζοσιν ἔχρηζε τρόποις διορθωθῆναι, ἵνα, οὗ ἦν ἡ πλάνη βαρυτάτη, ἐκεῖ γένηται καὶ ἡ χάρις μεγάλη. Εἶτα, καθὼς εἴρηται, ὁ τύραννος καὶ ἀπεβὴς Νέρων τὴν γῆν καὶ τὴν θάλασσαν οιόμενος καθυπο τάξαι τῇ ἑαυτοῦ τυραννίδι, ὀργῇ ἀπηνείας ἑαυτοῦ καὶ ιταμότητι μανίας λυσσήσας, κατὰ τῶν δούλων τοῦ Χριστοῦ ἐξήφθη, καὶ ἐν τῷ τεσσαρεσκαιδεκάτῳ ἔτει τῆς αὐτοῦ τυραννικής αυτοκρατορίας τους μακαρίους Πέτρον καὶ Παῦλον ἀδίκῳ θανάτῳ καταδίκασε, δι' 391-394. Post beatam gloriosissimamque Domini ae Dei nostri Jesu Christi resurrectionen, verique ipsius templi, Judæorum scelere, ut ipse praedixerat, procuratam dissolutionem, quemalmodum divina sua potestate tertio die a mortuis excitatus est: post elationem ex nostra humilitate quam sibi carne assumpserat, et ascensum: super omnem cœlestem exercitum, omnesque angelorum ordines, quo Deo et Patri se ipsum sua voluntate obtulit post sancti ejus Spiritus in sanctos apo stolos effusionem (quæ post quinquaginta dies per sanctam ejus assumptionem collata fuit) qua ligandi atque solvendi acceperunt potestatem, sanctisque ejus ecclesiis principes præficiendi, sicuti ante orbem corditum constituerat; ammo octavo et octingentesimo post natam Romam, cum imperium adeplus esset Nero Cæsar, quintus ab Augusto, beatus 395 Petrus apostolus cum aliis etiam apostolis missus, qui Evangelium universo orbi prædicaret. Is post multos annos prædicationis suæ, suprema urbe Roma occupata et delecta, ibi divinitus prædicandi munus accepit, ut quasi vertex et princeps sanctorum apostolorum in ordine muneris apostolici factus, primus Romæ in certaminibus corum que Christus perpessus crat, socius ac particeps fieret. Urbs enim illa, quemadmodum in magnis erroribus versabatur, sic majoribus remediis cgebut ut corrigeretur; ut ubi gravissimus erat error, ibi etiam maxima gratia abundaret. Deinde quemadmodum dictum est, tyrannus et impius Nero, qui se tyrannidi suæ terram et mare subacturum speraret, turore crudelitatis suæ, vique amentiæ in rabiem adactus in Christi servos exarsit, ac quarto decimo tyrannici imperii sui anno, beatos Petrum et Paulum iniqua morte condemnavit, per beati „orum sanguinis effusionem, et per martyrii victo riam pro meritis, etsi invitus, cos ad regnum cœ-

col. 671–672page 48 of 262

PG 4:671εκχύσεως τοῦ μακαρίου αὐτῶν αἵματος, καὶ διὰ νίκης μαρτυρίου ἀξίως, καὶ ὡς ἄχων προπέμψας αὐτοὺς εἰς τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν. Όμως πρὸ τοῦ τὸν μακάριον Πέτρον διὰ τῆς νίκης τοῦ μαρτυρίου καταξιωθῆναι τῆς ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλεία συνδιαγωγῆς, τῷ μακαρίῳ Κλήμεντι τὴν ἐξουσίαν τῆς ᾿Εκκλησίας παρέθετο λέγων· ι Ωσπερ παρὰ τοῦ Κυρίου μου Ἰησοῦ Χριστοῦ λύσαι καὶ δῆσαι ἐμοὶ δεδώρηται ἐξουσία, οὕτω καὶ τὴν αὐτὴν ἐξουσίαν απ ωνίως δωροῦμαι σοι καὶ δίδωμι ἵνα ἐν δήσῃς ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται δεδεμένος ἐν τοῖς οὐρανοῖς.» Ταύτην τὴν ἐξουσίαν πεπληρωμένην τοῖς μετέπειτα τελείοις καὶ ἀξίοις ἐν ταῖς ἐκκλησίαις προελθεῖν καταλέλοιπε κλῆρον. Περὶ μὲν τούτων ἐκ τῆς ἀκολουθίας του κατ' ἐκεῖνο καιροῦ τῆς τε ἀποστολικῆς ἐκκλησίας ἐν ὀλίγῳ διηγησάμενοι, ἐπὶ τοὺς τοῦ μακαρίου Διονυσίου ἀγῶνας μετενέγκω τὸν λόγον, ἵνα, καθὼς λέ λεκται, ἐκ τῆς τῶν χρόνων ἀκολουθίας περὶ αὐτοῦ ὀλίγα διεξέλθωκεν. Μετὰ τὴν τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι στοῦ ἐνδοξοτάτην ἀνάληψιν, ὅτε ὁ μακάριος ἀπόστολος Παῦλος διὰ τῆς χάριτος τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀπὸ τῆς πλάνης τῆς ἀπιστίας εἰς ὁδὸν σωτηρίας ἐπέ στρεψεν, ὥστε πίστιν, ἣν πρώην ἐπολέμησεν, ἐν ἐσχά τοις πεπληρωμένην ἐν δόξῃ κηρύξαι, καὶ κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου διάταξιν σκεῦος ἐκλογῆς γεγένηται ἐν τοῖς ἔθνεσι· τότε γὰρ τότε κηρύττων τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῖς ἀγνοοῦσιν ἔθνεσι, παρεγένετο ἐν ᾿Αθήναις· κἀκεῖσε τὸν ἅγιον ἄνδρα τουτονὶ Διονύσιον, ἐθνικοῖς ἔθεσι πρώην ἐμπεριεχόμενον, εἰς ὁδὸν σωτηρίας οδηγήσας επέστρεψε, καὶ τῷ ἱερῷ βαπτίσματι ἀναγεννήσας, θείᾳ ἁγιωσύνη αὖθις ἐστερέωσε· τότε δὴ ὅτε τὰς ἀκάνθας καὶ τριβόλους τῆς πλάνης ἐκ τοῦ βυθοῦ τῆς καρδίας αὐτ τοῦ διὰ τῆς χάριτος τοῦ ἁγίου Πνεύματος απέτεμε, καὶ καρπὸν καὶ νέον βλάστημα ὡς ἐν τῇ ἀγαθῇ γῇ ἀρδευόμενον θείῳ λόγῳ καὶ τῇ ἐντεῦθεν θεωρίᾳ ἀνέ δειξεν· ὅτε δὲ καὶ οἱ Χριστοῦ στρατιῶται, όσημέραι, τῷ θείῳ ἔρωτι φλεγόμενοι, πανταχόσε ἔθεον, τῆς θείας χάριτος ἄνωθεν αὐτοῖς συμπροπορευομένης τότε καὶ ὁ μακάριος οὑτοσὶ Διονύσιος, τῷ τοῦ σταυ ροῦ ἀρότρῳ τὴν θάλασσαν διατεμών, ἀπὸ ᾿Αθηνῶν τὴν Ῥώμην κατέλαβεν οὐρανίῳ καὶ θείῳ θελήματι, ὡς ὑπὸ Θεοῦ ἡγαπημένος, οδηγούμενος εἰσελθὼν δὲ καὶ εὑρὼν τὸν μακάριον Κλήμεντα, ὡς ἄνω τέρω εἴρηται, τὴν τῆς ἀποστολικῆς καθέδρας ἔχοντα ἐξουσίαν, μετὰ τῆς καθηκούσης τιμῆς εὐθέως, ὡς οἷόν τε ἦν, ὑποδέδεκται. Καὶ ἐν αὐτῷ τῷ καιρῷ ὅτε ὁ μακάριος ἀνὴρ Διονύσιος τοῦ μακαρίου Κλήμεντος τοῖς ἴχνεσι προσήγγισε, καὶ τῇ ἀποστολικῇ ἁγιωσύνη ἑαυτὸν ἐμπαρέθετο διδάσκαλος, καὶ αὐτὸς ἀποφανθείς, καὶ τρόπῳ τῷ πρέποντι διδασκάλῳ ὑπὸ τοῦ ἁγίου Κλήμεντος τιμηθεὶς, καὶ ἀξίαν παρ' αὐτοῦ καὶ οἰκειοτάτην τιμήν, ὡς παρὰ Θεοῦ εἰληφώς χάριν, ἐκομίσατο, καὶ ἐν ὅσῳ Θεὸς ὁ παντοδύναμος τῷ μα καρίῳ Διονυσίῳ ζωαρχεῖν ἐδωρήσατο, ἕως ἡμῶν αὐτ τῶν πᾶσιν ἐπ' εὐσεβεία φανερώσας· καὶ ὁ ἅγιος Κλή μης τότε Φίλιππον τινα Ισπανίας ἐπίσκοπον προεστέ σατο, καὶ τὴν ἐξουσίαν ἦν αὐτὸς ὁ θεῖος Κλήμης ἀπὸ τοῦ μακαρίου Πέτρου ἔλαβε, δέδωκεν αὐτῷ, λέγων

lorum præmittens. Verumtamen antequam beatus εκχύσεως τοῦ μακαρίου αὐτῶν αἵματος, καὶ διὰ νίκης μαρτυρίου ἀξίως, καὶ ὡς ἄχων προπέμψας αὐτοὺς εἰς τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν. Όμως πρὸ τοῦ τὸν μακάριον Πέτρον διὰ τῆς νίκης τοῦ μαρτυ ρίου καταξιωθῆναι τῆς ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλεία συνδιαγωγῆς, τῷ μακαρίῳ Κλήμεντι τὴν ἐξουσίαν τῆς ᾿Εκκλησίας παρέθετο λέγων· ι Ωσπερ παρὰ τοῦ Κυρίου μου Ἰησοῦ Χριστοῦ λύσαι καὶ δῆσαι ἐμοὶ δεδώρηται ἐξουσία, οὕτω καὶ τὴν αὐτὴν ἐξουσίαν απ ωνίως δωροῦμαι σοι καὶ δίδωμι ἵνα ἐν δήσῃς ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται δεδεμένος ἐν τοῖς οὐρανοῖς.» Ταύτην τὴν ἐξουσίαν πεπληρωμένην τοῖς μετέπειτα τελείοις καὶ ἀξίοις ἐν ταῖς ἐκκλησίαις προελθεῖν καταλέλοι πε κλῆρον. Περὶ μὲν τούτων ἐκ τῆς ἀκολουθίας του κατ' ἐκεῖνο καιροῦ τῆς τε ἀποστολικῆς ἐκκλησίας Petrus victoria martyrii vitam quæ in regno cœlorum degitur, meritus esset, beato Clementi Ecclesiæ potestatem tribuit his verbis: Ut a Domino neo Jesu Christo ligandi atque solvendi mihi concessa est potestas, sic eamdem quoque potestatem in perpetuum tibi do et tribuo, ut quemcunque in terra ligaveris, in coelis ligatus sit. Hanc potestatem plenam et perfectam posteris qui perfecti et digni essent in Ecclesiis præire, sortem vel hæreditatem reliquit. Ac de his quidem, quoniam ex connexione consecutioneque illius apostolica Ecclesiæ temporis pauca diximus, ad beati Dionysii certamina convertimus orationem, ut, sicut dictum est, ex lemporum consequentia de eo pauca narremus. ἐν ὀλίγῳ διηγησάμενοι, ἐπὶ τοὺς τοῦ μακαρίου Διονυσίου ἀγῶνας μετενέγκω τὸν λόγον, ἵνα, καθὼς λέλεκται, ἐκ τῆς τῶν χρόνων ἀκολουθίας περὶ αὐτοῦ ὀλίγα διεξέλθωκεν. Post clarissimum Domini et Dei nostri Jesu Christi in coelos ascensum, beatus Paulus, Spirilus sancti concessu et munere, ab errore perfidiæ in viam salutis rediit, ita ut fidem et religionem, quam paulo ante oppugnavisset, tandem expletam, cum laude et gloria prædicaverit, Dominique instituto in gentibus factus sit vas electionis. Tum enim tum Domini nostri Jesu Christi nomen ignaris gentibus prædicans, Athenas venit, atque ibi sanctum etiam virum hunc Dionysium, gentium moribus et institutis paulo ante implicatum, ad viam salutis ductu suo 396 convertit, eumque sacrosancto baplismo, ut ita dicam, regeneratum et renatum divina sanctitate rursus confirmavit. Tum scilicet, cum spinas et carduos erroris ex profundo cordis ejus, Spiritus sancti beneficio et gratia evellit ac præcidit, fructumque et novam gemmam sire germen, ut in bona terra irrigatum divino verbo atque hinc contemplatione edidit. Cum vero etiam Christi milites quotidie divino amore inflammati, in omnes partes divina gratia superne una cum ipsis præeunte currerent; tum beatus quoque hic Dionysius, crucis aratro mare diffindens, Athenis Romam a coelesti divinaque voluntate, ut a Deo dilectus, per viam deductus venit. Ingressus, cum beatum Clementem invenisset, qui, ut supra dictum est, apostolicæ sedis potestatem habebat, ab eo cum digno honore statim, ut vires suppetebant, receptus est. Eoque tempore cum beatus vir Dionysius, ad beati Clementis vestigia et pedes accessit, aposto. licæque sanctitati se insinuavit, tum ipse etiam magister declaratus, et more magistro dignissimo a sancto Clemente honoratus, dignitatemque ab eo et aptissimum honorem, ut a Deo gratiam adeptus reportavit, et interim Deus rerum omnium præpotens beato Dionysio præterea tribuit vitæ seminandæ idoneam facultatem, qui ad nos usque religionis causa omnibus apparuit. Tum etiam sanctus Clemens Philippum quemdam Hispaniæ episcopum præfecit, potestatem quoque, quam ipse divinus Clemens a beato Petro facceperat, ei dedit Μετὰ τὴν τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι στοῦ ἐνδοξοτάτην ἀνάληψιν, ὅτε ὁ μακάριος ἀπόστο λος Παῦλος διὰ τῆς χάριτος τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀπὸ τῆς πλάνης τῆς ἀπιστίας εἰς ὁδὸν σωτηρίας ἐπέ στρεψεν, ὥστε πίστιν, ἣν πρώην ἐπολέμησεν, ἐν ἐσχά τοις πεπληρωμένην ἐν δόξῃ κηρύξαι, καὶ κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου διάταξιν σκεῦος ἐκλογῆς γεγένηται ἐν τοῖς ἔθνεσι· τότε γὰρ τότε κηρύττων τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῖς ἀγνοοῦσιν ἔθνεσι, παρεγένετο ἐν ᾿Αθήναις· κἀκεῖσε τὸν ἅγιον ἄνδρα τουτονὶ Διονύσιον, ἐθνικοῖς ἔθεσι πρώην εμπεριεχό μενον, εἰς ὁδὸν σωτηρίας οδηγήσας επέστρεψε, καὶ τῷ ἱερῷ βαπτίσματι ἀναγεννήσας, θείᾳ ἁγιωσύνη αὖθις ἐστερέωσε· τότε δὴ ὅτε τὰς ἀκάνθας καὶ τριβόλους τῆς πλάνης ἐκ τοῦ βυθοῦ τῆς καρδίας αὐτ τοῦ διὰ τῆς χάριτος τοῦ ἁγίου Πνεύματος απέτεμε, καὶ καρπὸν καὶ νέον βλάστημα ὡς ἐν τῇ ἀγαθῇ γῇ ἀρδευόμενον θείῳ λόγῳ καὶ τῇ ἐντεῦθεν θεωρίᾳ ἀνέ δειξεν· ὅτε δὲ καὶ οἱ Χριστοῦ στρατιῶται, όσημέραι, τῷ θείῳ ἔρωτι φλεγόμενοι, πανταχόσε ἔθεον, τῆς θείας χάριτος ἄνωθεν αὐτοῖς συμπροπορευομένης τότε καὶ ὁ μακάριος οὑτοσὶ Διονύσιος, τῷ τοῦ σταυ ροῦ ἀρότρῳ τὴν θάλασσαν διατεμών, ἀπὸ ᾿Αθηνῶν τὴν Ῥώμην κατέλαβεν οὐρανίῳ καὶ θείῳ θελήματι, ὡς ὑπὸ Θεοῦ ἡγαπημένος, οδηγούμενος Εισελθὼν δὲ καὶ εὑρὼν τὸν μακάριον Κλήμεντα, ὡς ἄνω τέρω εἴρηται, τὴν τῆς ἀποστολικῆς καθέδρας ἔχοντα ἐξουσίαν, μετὰ τῆς καθηκούσης τιμῆς εὐθέως, ὡς οἷόν τε ἦν, ὑποδέδεκται. Καὶ ἐν αὐτῷ τῷ καιρῷ ὅτε ὁ μακάριος ἀνὴρ Διονύσιος τοῦ μακαρίου Κλήμεντος τοῖς ἴχνεσι προσήγγισε, καὶ τῇ ἀποστολικῇ ἁγιωσύνη ἑαυτὸν ἐμπαρέθετο διδάσκαλος, καὶ αὐτὸς ἀποφαν θείς, καὶ τρόπῳ τῷ πρέποντι διδασκάλῳ ὑπὸ τοῦ ἁγίου Κλήμεντος τιμηθεὶς, καὶ ἀξίαν παρ' αὐτοῦ καὶ οἰκειοτάτην τιμήν, ὡς παρὰ Θεοῦ εἰληφώς χάριν, ἐκομίσατο, καὶ ἐν ὅσῳ Θεὸς ὁ παντοδύναμος τῷ μα καρίῳ Διονυσίῳ ζωαρχεῖν ἐδωρήσατο, ἕως ἡμῶν αὐτ τῶν πᾶσιν ἐπ' εὐσεβεία φανερώσας· καὶ ὁ ἅγιος Κλή - μης τότε Φίλιππον τινα Ισπανίας ἐπίσκοπον προεστέ σατο, καὶ τὴν ἐξουσίαν ἦν αὐτὸς ὁ θεῖος Κλήμης ἀπὸ τοῦ μακαρίου Πέτρου ἔλαβε, δέδωκεν αὐτῷ, λέγων·

col. 673–674page 49 of 262

PG 4:673«Πορευθεὶς ἐν τοῖς μέρεσι τῆς δύσεως, κήρυξον το Εὐαγγέλιον τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, καὶ δῆσαι καὶ λύσαι ἔστω σοι ἐξουσία, ἵνα τοῦ Χριστοῦ τὸ εὐαγγέλιον καὶ διὰ σοῦ εἰς μῆκος καὶ πλάτος ἐκχυθῇ, ὅπως παρὰ τοῦ Κυρίου ὡς πιστὸς δοῦλος ἀξιωθῇς ἀκοῦσαι, Εν, δοῦλε ἀγαθὲ καὶ πιστέ, ἐπὶ ὀλίγων ἧς πιο στὸς, ἐπὶ πολλῶν σε καταστήσω. Εἴσελθε εἰς τὴν χαρὰν τοῦ Κυρίου σου. • Κοινωνοὶ δὲ τοῦ ἁγίου. > Διονυσίου ἦσαν Σατουρνίνος, Μάρκελλος, καὶ Λουκιανὸς, σὺν αὐτῷ ὄντες, ἵνα ἐκ στόματος δύο καὶ τριῶν μαρτύρων ἡ τῶν Χριστιανῶν πίστις τοῖς ἀγνοοῦσι μέρεσι παραδοθῇ. Τούτων δὲ ὁμοῦ συνελθόντων καὶ πορευομένων, ἦλθον εἰς λιμένα ᾿Αριλαδιτῆς πόλεως. Τότε ὁ ἅγιος Διονύσιος, Μάρκελλον εἰς Ισπανίαν ἀπέστειλεν, ἵνα τὸν λόγον τῆς ζωῆς ταῖς ἐκκλησίαις τοῦ Χριστοῦ παραθήσῃ· αὐτὸς δὲ ὁ ἅγιος Διονύσιος τῇ τοῦ ἁγίου Πνεύματος θέρμῃ ἀναφθεὶς, καὶ ἀπο στολική πληρωθεὶς ἐξουσίᾳ, ἅπερ παρὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος σὺν τῷ ἁγίῳ Κλήμεντι θεία λόγια κατα 397 σπεῖραι τοῖς ἔθνεσιν ἐδέξατο, πίστει διένειμε πᾶσι τοῖς ἑσπερίοις μέρεσι. Την σκληρότητα δὲ τῶν ἀπεί ρων ἐκεῖσε ἐθνῶν μὴ δεδοικώς, μηδὲ τὰς ἀσεβείας τοῦ λαοῦ φοβηθείς, προῆλθεν ἐπὶ τὸ κήρυγμα, τῷ τοῦ μακαρίου ἀρχηγοῦ τῶν ἀποστόλων στερεωθείς πνεύματι, τοῦ ἐν Ῥώμῃ γενομένου, καὶ δοθέντος τοῖς ἀπίστοις πρὸς τιμωρίαν. Καὶ ὅτε ἀπὸ τῆς Γαλλίας ἀποστρέψας ἐπὶ πλείω τοῖς ἐθνικοῖς ἔθεσιν ἀναφθεῖσαν ἔγνω τὴν πλάνην τῆς χώρας ἐκείνης, τότε, θείᾳ σκέπῃ χρηματισθείς, δυνατὸς καὶ ἀληθινὸς ἀθλητὴς ἀπεδείχθη, ἐπιρρίψας ἑαυτὸν τοῖς ἀγῶσιν, ἵνα, ὡς ἄξιος ὑπάρχων ὁμολογίας καὶ πληρώσεως, γενέσθαι μὴ φοβηθῇ καὶ μάρτυς. Ακοιτανίας δὲ τοῖς μέρεσι τὸν ἅγιον Αντώνιον ἀποστείλας, αὐτὸς σὺν τῷ ἁγίῳ Λουκιανῷ, καὶ τῷ ἁγίῳ Ῥουστίκῳ καὶ τῷ ἁγίῳ Ελευθερίῳ ἐν Παρισίοις τῇ πόλει ἐπορεύθη Ο ἅγιος δὲ Λουκιανός, πρεσβυτερικῇ τιμῇ τετιμημένος, εἰς τὴν Βελουακένσιν ἀπεστάλη πόλιν, ἵνα καὶ αὐτὸς ὁμοίως τοῖς ἀπίστοις λαοῖς τὸ Εὐαγγέλιον τῆς ἀλη θείας παραθήσῃ. Αὐτὸς δὲ ὁ ἅγιος Διονύσιος ἐν τῇ Παρισίᾳ διέμεινεν ἥτις πόλις, κἂν μικρὰ ἦν, ἀλλ᾽ οὖν Εθνικῆς πλάνης πεπληρωμένη καὶ μεμιασμένη· ἀλλὰ καρποφόρος ἦν καὶ δένδροις κεκοσμημένη· ἀμπέλοις δὲ καὶ βότρυσιν ὡς ἐκ πηγῶν ῥέουσα καὶ προσφέρουσα τοῖς οἰκείοις διέλαμπεν· ἐν οἷς καὶ πραγματείαις τραπεζιτῶν ἅπασαι γοναὶ τῆς πόλεως, καὶ τῶν πέριξ περιτετειχισμένη γύρου καὶ περισσείαν ἰχθύων πρὸς τούτοις ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ, ὡς ἀπὸ προστ ώπου τῆς θαλάττης κυμάτων δίκην, προσφέρουσα, παρεῖχεν. Οὐκ ὀλίγην δὲ καὶ ὁ ποταμὸς τοῦ τείχους ἐγινώσκετο παρέχων βοήθειαν· καὶ αὐτὸς γὰρ τῷ πλάτει τῆς πόλεως, τῷ ἰδίῳ πλάτει, ὥσπερ νῆσον, τῷ ὕδατι αὐτὴν περιεκύκλου. Τοῦτον οὖν τὸν τόπον ὁ Θεοῦ δοῦλος περιοδεύσας, καὶ τῷ στερεῷ τῆς πίστεως ὁπλισάμενος, Θεῷ τῷ παντοδυνάμῳ πανταχοῦ βοηθοῦντι καὶ συνοδεύοντι αὐτῷ, ἐκκλησίαν ἐκεῖσε κατὰ τὴν δύναμιν αὐτοῦ, καθότι νέος ἀκμὴν προσήλυτος ὑπῆρχε, τῷ Κυρίῳ

MARTYRIUM, AUCTORE METHODIO. «Πορευθεὶς ἐν τοῖς μέρεσι τῆς δύσεως, κήρυξον το his verbis: • Proficiscere ad partes Occidentis, Εὐαγγέλιον τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, καὶ δῆσαι καὶ illicque prædica Evangelium regni coclorum, tibique λύσαι ἔστω σοι ἐξουσία, ἵνα τοῦ Χριστοῦ τὸ Εὐαγγέ esto ligandi ac solvendi potestas, ut Christi Evanλιον καὶ διὰ σοῦ εἰς μῆκος καὶ πλάτος ἐκχυθῇ, ὅπως gelium a te etiam longe lateque difundatur, ut a παρὰ τοῦ Κυρίου ὡς πιστὸς δοῦλος ἀξιωθῇς ἀκοῦσαι, Domino tanquam fidelis servus audire mereare. Εν, δοῦλε ἀγαθὲ καὶ πιστέ, ἐπὶ ὀλίγων ἧς πιο Euge, serve bone et fidelis, quia super paxστὸς, ἐπὶ πολλῶν σε καταστήσω. Εἴσελθε εἰς τὴν ca fuisti fidelis, supra multa te constituam. χαρὰν τοῦ Κυρίου σου. • Κοινωνοὶ δὲ τοῦ ἁγίου Intra in gaudium Domini tui. > Socii autem Διονυσίου ἦσαν Σατουρνίνος, Μάρκελλος, καὶ Λουκια beati Dionysii fuerunt Saturninus, Marcellus et νὸς, σὺν αὐτῷ ὄντες, ἵνα ἐκ στόματος δύο καὶ τριῶν Lucianus, qui cum eo erant, ut ex ore duorum μαρτύρων ἡ τῶν Χριστιανῶν πίστις τοῖς ἀγνοοῦσι vel trium testium, fides Christianorum partibus μέρεσι παραδοθῇ. Τούτων δὲ ὁμοῦ συνελθόντων καὶ quæ eam ignorabant, traderetur. Hi cum conveπορευομένων, ἦλθον εἰς λιμένα ᾿Αριλαδιτῆς πόλεως. nissent, et una iter facerent, pervenerunt ad porΤότε ὁ ἅγιος Διονύσιος, Μάρκελλον εἰς Ισπανίαν tum Arelatensis urbis. Tum sanctus Dionysius, ἀπέστειλεν, ἵνα τὸν λόγον τῆς ζωῆς ταῖς ἐκκλησίαις Marcello misso in Hispaniam, ut Christi Ecclesiis τοῦ Χριστοῦ παραθήσῃ· αὐτὸς δὲ ὁ ἅγιος Διονύσιος verbum vitæ proponeret, ipse Spiritus sancti calore τῇ τοῦ ἁγίου Πνεύματος θέρμῃ ἀναφθεὶς, καὶ ἀπο incensus, et apostolicæ potestatis plenus, quæ a στολική πληρωθεὶς ἐξουσίᾳ, ἅπερ παρὰ τοῦ ἁγίου Spiritu sancto cum sancto Clemente divini verli Πνεύματος σὺν τῷ ἁγίῳ Κλήμεντι θεία λόγια κατα semina spargenda et serenda 397 gentibus acceσπεῖραι τοῖς ἔθνεσιν ἐδέξατο, πίστει διένειμε πᾶσι pisset, omnibus partibus quæ ad occidentem perτοῖς ἑσπερίοις μέρεσι. Την σκληρότητα δὲ τῶν ἀπεί tinent, distribuit. Duritiam autem et ferocitatem ρων ἐκεῖσε ἐθνῶν μὴ δεδοικώς, μηδὲ τὰς ἀσεβείας imperitarum barbararumque gentium, quæ illic τοῦ λαοῦ φοβηθείς, προῆλθεν ἐπὶ τὸ κήρυγμα, τῷ erant, non veritus, nec impiis sceleribus deterritus, τοῦ μακαρίου ἀρχηγοῦ τῶν ἀποστόλων στερεωθείς beati principis apostolorum qui Romæ fuerat, et πνεύματι, τοῦ ἐν Ῥώμῃ γενομένου, καὶ δοθέντος τοῖς perfidis ad supplicium datus erat, spiritu fretus, ἀπίστοις πρὸς τιμωρίαν. Καὶ ὅτε ἀπὸ τῆς Γαλλίας ad præconium se contulit. Cumque a Gallia sensim ἀποστρέψας ἐπὶ πλείω τοῖς ἐθνικοῖς ἔθεσιν ἀναφθεί subducens plus gentilibus institutis errorem regioσαν ἔγνω τὴν πλάνην τῆς χώρας ἐκείνης, τότε, θείᾳ nis illius fervere comperisset, tum divino scuto σκέπῃ χρηματισθείς, δυνατὸς καὶ ἀληθινὸς ἀθλητὴς protectus, potens ac verus pugil probatus est, seἀπεδείχθη, ἐπιρρίψας ἑαυτὸν τοῖς ἀγῶσιν, ἵνα, ὡς que certaminibus objecit, ut qui professione et ἄξιος ὑπάρχων ὁμολογίας καὶ πληρώσεως, γενέσθαι – perfectione dignus esset, martyr etiam fieri minine μὴ φοβηθῇ καὶ μάρτυς. Ακοιτανίας δὲ τοῖς μέρεσι τὸν ἅγιον Αντώνιον ἀποστείλας, αὐτὸς σὺν τῷ ἁγίῳ Λουκιανῷ, καὶ τῷ ἁγίῳ Ῥουστίκῳ καὶ τῷ ἁγίῳ Ελευθερίῳ ἐν Παρισίοις τῇ πόλει ἐπορεύθη Ο ἅγιος δὲ Λουκιανός, πρεσβυτερικῇ τιμῇ τετιμημένος, εἰς τὴν Βελουακένσιν ἀπεστάλη πόλιν, ἵνα καὶ αὐτὸς ὁμοίως τοῖς ἀπίστοις λαοῖς τὸ Εὐαγγέλιον τῆς ἀλη θείας παραθήσῃ. Αὐτὸς δὲ ὁ ἅγιος Διονύσιος ἐν τῇ Παρισίᾳ διέμεινεν ἥτις πόλις, κἂν μικρὰ ἦν, ἀλλ᾽ οὖν Εθνικῆς πλάνης πεπληρωμένη καὶ μεμιασμένη· ἀλλὰ καρποφόρος ἦν καὶ δένδροις κεκοσμημένη· ἀμπέλοις δὲ καὶ βότρυσιν ὡς ἐκ πηγῶν ῥέουσα καὶ προσφέ ρουσα τοῖς οἰκείοις διέλαμπεν· ἐν οἷς καὶ πραγμα τείαις τραπεζιτῶν ἅπασαι γοναὶ τῆς πόλεως, καὶ τῶν πέριξ περιτετειχισμένη γύρου καὶ περισσείαν ἰχθύων πρὸς τούτοις ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ, ὡς ἀπὸ προστ ώπου τῆς θαλάττης κυμάτων δίκην, προσφέρουσα, παρεῖχεν. Οὐκ ὀλίγην δὲ καὶ ὁ ποταμὸς τοῦ τείχους ἐγινώσκετο παρέχων βοήθειαν· καὶ αὐτὸς γὰρ τῷ πλάτει τῆς πόλεως, τῷ ἰδίῳ πλάτει, ὥσπερ νῆσον, τῷ ὕδατι αὐτὴν περιεκύκλου. Τοῦτον οὖν τὸν τόπον ὁ Θεοῦ δοῦλος περιοδεύσας, καὶ τῷ στερεῷ τῆς πίστεως ὁπλισάμενος, Θεῷ τῷ παντοδυνάμῳ πανταχοῦ βοηθοῦντι καὶ συνοδεύοντι αὐτῷ, ἐκκλησίαν ἐκεῖσε κατὰ τὴν δύναμιν αὐτοῦ, καθότι νέος ἀκμὴν προσήλυτος ὑπῆρχε, τῷ Κυρίῳ ℗ Matth. xs v, 21. dubitaret. Aquitaniæ vero partibus misso sancto Saturnino, ipse cum sancto Luciano, et sancto Rustico, et sancto Eleutherio, Lutetiam Parisiorum venit. Sanctus autem Lucianus, presbyterii bonore ornatus, ad Bellovacum urbem missus est, qui etiam infidelibus populis veritatis Evangelium prædicaret. Ipse porro sanctus Dionysius Lutetiæ Parisiorum mansit: quod oppidum, etsi parvum et exiguum, tamen gentilis erroris et inquinationis plenum erat. Sed erat fertile consitumque et ornatum arboribus. Vitibus autem et uvis, tanquam ex fontibus vinum profundens, et suis suppeditans erat nobile; in quibus et mensariorum negotiis universæ civitatis familiæ et eorum qui circumcirca vallatæ ambitum incolebant, studium et operam collocabant. Piscium præterea copiam ex amne quasi ex maris ore undarum instar proferens, præbebat. Nec vero exiguum præsidium amnis ipse moenibus ferre intelligebatur. Is enim latitudinem urbis latitudine sua insulæ specie aqua circumdabat. Hunc igitur Dei servus cum peragrasset locum, fidei robore armatus, Deo rerum omnium præpotenti, qui ubique ipsi auxilium opemque tulisset, el comes itineris fuisset, illic templum pro virili quod novus admodum advena esset, Dominisua,

col. 675–676page 50 of 262

PG 4:675ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ εἰς τιμὴν ἀνέστησε· καὶ λαὸν νέον ἐν τῇ ἀληθείᾳ τοῦ Εὐαγγελίου δεδιδαγμένον τῷ ἁγίῳ αὖθις ἐκεῖ βαπτίσματι κατεφώτισεν Έν ὅσῳ δὲ ὁ μακάριος ἀνὴρ ἡμέρας καὶ νυκτὸς διδασκα λικαῖς συνεστήσατο εὐσεβείαις τὴν πληθύν, καὶ τοῦ Χριστοῦ ὁ λαὸς ἐκ τοῦ ἀρχαίου ἐχθροῦ τοῦ φάρυγγος ἐλυτρώθη, οὓς κατέσυρε τὸ πρὶν ὁ Βελίαρ, τούτους ἀξίως παραπέμψαι εἰς τοὺς οὐρανοὺς διὰ τῆς πί στεως ὁ ἅγιος ἔσπευδε· φήμη δὲ τῆς ἁγιωσύνης αὐτοῦ εἰς μῆκος καὶ πλάτος αὖθις ἐξεχύθη· ὥστε οὐκ ὀλίγη τῶν πιστῶν τοῦ λαοῦ ἄθροισις ἄξιον αὐτὸν ἐδόξασεν ἐπίσκοπον ἔχειν. Οὕτως οὖν μετὰ ταῦτα τοῦ ἱερατικοῦ βαθμοῦ ταῖς θείαις ὑπουργίαις διαδότης καὶ ἁγιάζων δεδοκιμασμένα πρόσωπα, ὡς ἀξίους γενομένους ἑαυτῷ εἰς βαθμὸν ἀνῆκεν. Αλλ' ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ τῷ μακαριωτάτῳ ἀνδρὶ Διονυσίῳ μὴ συγχωρῶν ἔτι τὴν φήμην κρύπτεσθαι, ὡς τεθέντι λύχνῳ ἐπὶ λυχνίαν, ἐν ταῖς τῶν ἀπίστων διανοίαις τὸ φῶς αὐτοῦ ἀκτινοειδῶς παρέθετο, καὶ τοσαύτας δι' αὐτοῦ κατηξίωσε γενέσθαι καὶ δυνά μεις, ὅτι τῶν πολεμίων ἐθνῶν τὰς καρδίας οὐκ ἔλαττον τῶν εὐαγγελιζομένων ἀνέδειξεν· ὥστε ἐξ αὐτῶν τῶν δυνάμεων καὶ θαυμασίων αὐτοῦ καθ' ἡμέραν ἐνδυναμοῦσθαι καὶ προστίθεσθαι δίκην τοῦ καιροῦ, ὅτε ταῦτα ἐξ ὑπαρχῆς ἐγένοντο. Τοῦ ἁγίου δὲ ἀνδρὸς, ὡς φωνὴ βοῶντος, εἰς μῆκος καὶ πλάτος ἐκχυθείσης τῆς φήμης τοῦ ὀνόματος, ἐπὶ τοσοῦτον διαλάμψαι τότε, ὡς καὶ Δομετιανὸν, τὸν τότε τὸν δεύτερον τῶν Χριστιανών διωγμὸν ποιήσαντα μετὰ Νέρωνα, κελεῦσαι ἐλθεῖν πρὸς αὐτὸν εἰς τὴν αὐλὴν αὐτοῦ· ὅστις εἰς τοσαύτην λύσσαν ἀναξιότητος ἐξήφθη καὶ παρήχθη, ὥστε προστάξαι, ἵνα, ὅπου δ᾽ ἂν Χριστιανόν τινα εξ ροιεν, αὐτὸς ἢ οἱ αὐτοῦ, ἢ θῦσαι μεμιασμένοι; πείσαιεν, ἢ ποικίλαις βασάνοις περιπεσόντα, θα νάτῳ μαχαίρας παραδοθῆναι. Τούτοις δὲ τοῖς νόμοις ὑποτάξας ἑαυτῷ γένη κεκλιμένα μέγας τοῖς τοῦ Χριστοῦ δούλοις ἐγένετο διωγμὸς ἐν τοῖς ἐκεῖσε περιτρέχων, οὐδεμιᾶς τοῖς διὰ Χριστὸν ἀγωνιζομένοις ζωῆς συγχωρουμένης διὰ πάσης· οὐδεμία γὰρ τῶν ἁγίων μαρτύρων ὑπῆρχε παραίτησις ἐλευθερίας· ἀλλὰ καὶ πάντες οἱ αὐτοῦ τὴν ἀσέβειαν φυ λάττοντες τοῦ δόγματος, ὅπερ προστεταγμένον αύ τοῖς ὑπὸ τοῦ Καίσαρος εἴη, ὑπερβῆναι διὰ παντὸς οὐ κατετόλμων. Αλλ' ἔτι καὶ ἐπιλέκτων ἄθροισμα μετά μεγάλης βοῆς καὶ ἀπηνείας τοῖς μέρεσιν ἀπέστειλε πάσης τῆς δύσεως, ὅπως τὸν ἅγιον ἄνδρα τοῦτον Διονύσιον ἀναζητοῦντες εὕροιεν, εἰ δυνηθῶσιν, ἵνα ἢ τὰ προστάγματα τοῦ ἐξουσιάζοντος ἐκπληρῶσαι πείσωσιν, ἢ τιμωρίαις μὴ βουλομένων σπαράττεσθαι ἀμετρήτοις ἢ τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθῆναι. Μετὰ δὲ ταῦτα τὰ προστάγματα τοῦ ἄρχοντος ὁ ὄχλος προσδέξασθαι τῆς Γαλλικῆς συναπήχθη τους τυράννους, τοῦ διελθεῖν ἐν τοῖς συνορίοις αὐτῶν καὶ παρευθὺς τοῦ μακαρίου ἐκείνου ἀνδρὸς τὸ ἐπά ξιον όνομα ένεφανίσθη αὐτοῖς Οὕτως οὖν ὡς αὐτοῖς ἐγένετο προστεταγμένον, ταχίστῳ δρόμῳ, προθύμῳ καρδίᾳ καὶ ἠλλοιωμένῳ προσώπῳ εἰς Παρισίαν εἰσελθόντες, ἐκεῖες τὴν ἅγιον ἄνδρα του ο

S. DIONYSH AREOPAGITÆ que nostri Jesu Christi honoris causa excitavit, ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ εἰς τιμὴν ἀνέστησε· καὶ λαὸν novumque populum in Evangelii veritate eruditum sancto baptismo postea illic illuminavit. Diu autem beatus vir interdiu noctuque disciplinæ religionis ac pietatis multitudinem instituit, Christique populus ex veteris hostis faucibus ereptus est; et quos prius dæmon distrahebat et avocabat, eos ipse digne per fidem in cœlos studebat mittere. Ejus vero sanctitatis fama 398 postea longe lateque pervagata est. Itaque non exigua populi qui fidelis erat multitudo dignum eum, quem episcopum haberet, putabat. Sic ergo deinceps ecclesiastici gradus divinis obsequiis ac muneribus distribuendis intentus, et consecrans probatos homines, ut dignos et idoneos ad gradum promovebat. Sed Dominus noster Jesus Christus, qui Dionysii viri beatissimi, ut positæ in candelabro lucernæ, famam latere etiam non patiebatur, in eorum qui a religione nostra abhorrebant mentibus, ejus lumen radii specie adhibuit, tantasque per eum virtutes fieri voluit, ut infestarum rebelliumque gentium corda, non minus quam earum, quibus nuntiatum erat Evangelium, instituerit. Itaque ejus virtutibus ac miraculis quotidle corroborabantur et addebantur, ut eo tempore, cum hæc ab initio facta sunt. Tum autem sancti viri, ut vox clamantis, longe lateque pervagata nominis ejus fama, ita celebrata est, ut etiam Domitianus, qui secundus post Neronem Christianos exagitavit, eum ad se in palatium suum venire jusserit. Idemque tanta iracundia atrocitatisque rabie exarsit, ut imperaret, ut ubicunque Christianum aliquem aut ipse aut sui invenirent, vel ut immolaret inquinatis dæmonibus, persuaderent, vel variis tormentis objectum morti gladiis traderent. His vero legibus cum sibi genera inclinata subegisset, magna Christi servis coorta est persecutio, quæ ad eos qui illic erant, pertinebat: quippe cum nulla prorsus præsentis vitæ usura, iis qui pro Christo certarent, concederetur. Neque enim aliqua sanctis martyribus suppetebat libertatis sive defensio, sive deprecatio. Quinetiam omnes qui edicti scelus et impietatem observabant, quod ipsis a Cæsare prascripum erat, nulla ex parte violare audebant. Misit præterea delectorum multitudinem, cum magna voce et crudelitate ad omnes Occidentis regiones, qui hunc sanctum virum Dionysium quærerent, et, si possent, invenirent, ut vel edicto imperatoris verbis et minis adductus pareret, vel, si nollet, suppliciis immensis discerpere tur, vel morti capitis præcisione occumberet. Hoc principis edicto promulgato, plebs Gallical concessit suscipere tyrannos, ut per fines suos sive vicinias penetrare possent. Et mox beati illius viri celebre nomen ipsis declaratum est. Sic ergo ut eis præscriptum fuerat, celerrimo cursu, parato animo, 399 vultu varie mutato, Luletiam Parisiorum ingressi, illic sanctum virumn hunc Dionysium invenerunt cum alienis a religione nostra νέον ἐν τῇ ἀληθείᾳ τοῦ Εὐαγγελίου δεδιδαγμένον τῷ ἁγίῳ αὖθις ἐκεῖ βαπτίσματι κατεφώτισεν Έν ὅσῳ δὲ ὁ μακάριος ἀνὴρ ἡμέρας καὶ νυκτὸς διδασκα λικαῖς συνεστήσατο εὐσεβείαις τὴν πληθύν, καὶ τοῦ Χριστοῦ ὁ λαὸς ἐκ τοῦ ἀρχαίου ἐχθροῦ τοῦ φάρυγγος ἐλυτρώθη, οὓς κατέσυρε τὸ πρὶν ὁ Βελίαρ, τούτους ἀξίως παραπέμψαι εἰς τοὺς οὐρανοὺς διὰ τῆς πί στεως ὁ ἅγιος ἔσπευδε· φήμη δὲ τῆς ἁγιωσύνης αὐτοῦ εἰς μῆκος καὶ πλάτος αὖθις ἐξεχύθη· ὥστε οὐκ ὀλίγη τῶν πιστῶν τοῦ λαοῦ ἄθροισις ἄξιον αὐτὸν ἐδόξασεν ἐπίσκοπον ἔχειν. Οὕτως οὖν μετὰ ταῦτα τοῦ ἱερατικοῦ βαθμοῦ ταῖς θείαις ὑπουργίαις διαδότης καὶ ἁγιάζων δεδοκιμασμένα πρόσωπα, ὡς ἀξίους γενομένους ἑαυτῷ εἰς βαθμὸν ἀνῆκεν. Αλλ' ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, ὁ τῷ μακαριωτάτῳ ἀνδρὶ Διονυσίῳ μὴ συγχωρῶν ἔτι τὴν φήμην κρύπτεσθαι, ὡς τεθέντι λύχνῳ ἐπὶ λυχνίαν, ἐν ταῖς τῶν ἀπίστων διανοίαις τὸ φῶς αὐτοῦ ἀκτινοειδῶς παρέθετο, καὶ τοσαύτας δι' αὐτοῦ κατηξίωσε γενέσθαι καὶ δυνάμεις, ὅτι τῶν πολεμίων ἐθνῶν τὰς καρδίας οὐκ ἔλαττον τῶν εὐαγγελιζομένων ἀνέδειξεν· ὥστε ἐξ αὐτῶν τῶν δυνάμεων καὶ θαυμασίων αὐτοῦ καθ' ἡμέραν ἐνδυναμοῦσθαι καὶ προστίθεσθαι δίκην τοῦ καιροῦ, ὅτε ταῦτα ἐξ ὑπαρχῆς ἐγένοντο. Τοῦ ἁγίου δὲ ἀνδρὸς, ὡς φωνὴ βοῶντος, εἰς μῆκος καὶ πλάτος ἐκχυθείσης τῆς φήμης τοῦ ὀνόματος, ἐπὶ τοσοῦτον διαλάμψαι τότε, ὡς καὶ Δομετιανὸν, τὸν τότε τὸν δεύτερον τῶν Χριστιανών διωγμὸν ποιήσαντα μετὰ Νέρωνα, κελεῦσαι ἐλθεῖν πρὸς αὐτὸν εἰς τὴν αὐλὴν αὐτοῦ· ὅστις εἰς τοσαύτην λύσσαν ἀναξιότητος ἐξήφθη καὶ παρήχθη, ὥστε προστάξαι, ἵνα, ὅπου δ᾽ ἂν Χριστιανόν τινα εξ ροιεν, αὐτὸς ἢ οἱ αὐτοῦ, ἢ θῦσαι μεμιασμένοι; πείσαιεν, ἢ ποικίλαις βασάνοις περιπεσόντα, θα νάτῳ μαχαίρας παραδοθῆναι. Τούτοις δὲ τοῖς νόμοις ὑποτάξας ἑαυτῷ γένη κεκλιμένα μέγας τοῖς τοῦ Χριστοῦ δούλοις ἐγένετο διωγμὸς ἐν τοῖς ἐκεῖσε περιτρέχων, οὐδεμιᾶς τοῖς διὰ Χριστὸν ἀγωνιζομένοις ζωῆς συγχωρουμένης διὰ πάσης· οὐδεμία γὰρ τῶν ἁγίων μαρτύρων ὑπῆρχε παραίτησις ἐλευθε ρίας· ἀλλὰ καὶ πάντες οἱ αὐτοῦ τὴν ἀσέβειαν φυλάττοντες τοῦ δόγματος, ὅπερ προστεταγμένον αύτοῖς ὑπὸ τοῦ Καίσαρος εἴη, ὑπερβῆναι διὰ παντὸς οὐ κατετόλμων. Αλλ' ἔτι καὶ ἐπιλέκτων ἄθροισμα μετά μεγάλης βοῆς καὶ ἀπηνείας τοῖς μέρεσιν ἀπέστειλε πάσης τῆς δύσεως, ὅπως τὸν ἅγιον ἄνδρα τοῦτον Διονύσιον ἀναζητοῦντες εὕροιεν, εἰ δυνηθῶσιν, ἵνα ἢ τὰ προστάγματα τοῦ ἐξουσιάζοντος ἐκπλη ρῶσαι πείσωσιν, ἢ τιμωρίαις μὴ βουλομένων σπαράτ τεσθαι ἀμετρήτοις ἢ τὴν κεφαλὴν ἀποτμηθῆναι. Μετὰ δὲ ταῦτα τὰ προστάγματα τοῦ ἄρχοντος ὁ ὄχλος προσδέξασθαι τῆς Γαλλικῆς συναπήχθη τους τυράννους, τοῦ διελθεῖν ἐν τοῖς συνορίοις αὐτῶν καὶ παρευθὺς τοῦ μακαρίου ἐκείνου ἀνδρὸς τὸ ἐπά ξιον όνομα ένεφανίσθη αὐτοῖς Οὕτως οὖν ὡς αὐτοῖς ἐγένετο προστεταγμένον, ταχίστῳ δρόμῳ, προθύμῳ καρδίᾳ καὶ ἠλλοιωμένῳ προσώπῳ εἰς Παρισίαν εἰσελθόντες, ἐκεῖες τὴν ἅγιον ἄνδρα του ο

col. 677–678page 51 of 262

PG 4:677τον Διονύσιον εὗρον κατὰ τῶν ἀπίστων πολε μοῦντα, καὶ διδάγμασι καθ' ἑκάστην πλήθη λαῶν εἰς τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ προσκαλούμενον· μετ' αὐτ τοῦ δὲ καὶ τὸν μακάριον ἄνδρα Ρούστικον τὸν πρε σβύτερον, καὶ Ἐλευθέριον τὸν διάκονον, οὓς αὐτὸς ὁ μακάριος ἀνὴρ εἰς τοὺς ἰδίους βαθμούς καθιέρωσε. Τοῖς οὖν διδάγμασιν αὐτοῦ κοινωνοὺς καὶ μαθητάς ὄντας τῶν διωκτῶν ἡ σκληρότης καὶ ἡ ἀσέβεια κατέλαβεν ἅμα. Οὗτοι γὰρ ἅγιοι ἄνδρες ἀπὸ τοῦ μακαρίου Διονυσίου ἀχώριστοι ὑπῆρχον, οὓς καὶ ἡ θεία εὐσέβεια προεγίνωσκεν ὑπάρχειν συγκληρονόμους. Εχαιρεν οὖν ὁ ἀγαθὸς πατὴρ ἐν δυσὶ προκύπτουσιν υἱοῖς, ὅτι ἄξιοι ἦσαν υἱοὶ τοῦ πατρὸς τὸ φορτίον ἐν Πνεύματι τοῖς ἁγίοις ἐλαφρὸν βαστάσαι, ἵνα, τὸ βάρος τῆς σαρκὸς ἀποθέμενοι, ἐν και θαρῷ δυνηθῶσιν ἀέρι πετᾶσθαι, οἷς καὶ φῶς τι συνήν. Θαυμάζω δὲ πῶς ἀόπλοις ἀνδράσιν οὐκ ἠδύνατο πλη θὺς ἔνοπλος ἀντιστῆναι. Τότε οὖν ὁ ἀρχέκακος έχε θρός, θεωρῶν τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν ἀπολλυμένην, καὶ τὴν τοῦ Κυρίου φυλαττομένην καὶ νικῶσαν, καὶ καθ' ἑκάστην τὴν τοῦ λαοῦ προβαίνουσαν πίστιν, πάσῃ τῇ τέχνῃ αὐτοῦ εἰς ἔχθραν πολεμικήν, ἥτις ἦν καθωπλισμένη, κατ' αὐτῶν ἐπέστρεψε· καὶ αὐτουςτοὺς εἰς ἕνα καὶ ἀληθινὸν Κύριον πιστεύοντας, καὶ τῷ ἁγίῳ βαπτίσματι ήδη πεπληρωμένους τῆς τού των διδασκαλίας, ἑαυτῷ πιστεῦσαι διὰ πολλῶν βα σάνων ἐξομολογουμένους ἔσπευδε πεῖσαι. Αλλ' οἱ ἅγιοι ἄνδρες, ὁμολογηταὶ καὶ μάρτυρες, τὴν αὐτοῦ καὶ τῶν ἀσεβῶν λύσσαν τῇ ἁγίᾳ διδασκαλίᾳ αὐτῶν καὶ ταῖς μεγάλαις δυνάμεσι διαλύοντες, ἐπεστήρι ζον τοὺς μαθητάς, συναντώντες τοῖς ἀνόμοις, οὐδενὶ φόβῳ τῶν ἀσεβῶν προσέχοντες, τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν καθ᾿ ἡμέραν εὐθηνοῦσαν ἐπροίκιζον καὶ ὅτε ἡ Ἐκκλησία ὑπὸ τῶν ἰδίων διδασκάλων τῷ λόγῳ ἐγένετο τεθεμελιωμένη ἱκανῶς, εἰ καὶ τὰ μάτ λιστα συνεταράχθη, καὶ ὡς καταιγίδι συνεσχέθη, τῶν διωκτῶν τότε αὐξανομένων τῇ τυραννίδι· τότε καὶ αὐτὴ μάλιστα Γερμανία, ή μεγάλη χώρα, θηριώδους σκληρότητος καὶ ἀσεβείας μετέχουσα, ὑποτεταγμένῃ καρδίᾳ καὶ κατανενυγμένῃ τὸν τρά χηλον ἑαυτῆς τῷ τοῦ Χριστοῦ ζυγῷ ὑποθήσασα καὶ δεδιδαγμένη, ἔχαιρε τῇ τῶν διδασκάλων στερεωθεῖσα πίστει. Καὶ αὖθις κατέρριπτον τὰ εἴδωλα αὐτῶν τὰ ἐκ τῆς αὐτῶν ἐξόδου ᾠκοδομημένα, καὶ λιμένα σωτηρίας εὑρόντες, εἰδώλων ἔχαιρον ἀπολέσθαι τὰ ναυάγια Εθρήνει οὖν τότε ἡ μερὶς κινηθεῖσα τοῦ διαβόλου, ὅτε ἡ νικητική Εκκλησία πιστῶν λεγεῶν: ἐξενίκησεν. Καὶ ὅτε ταῦτα ἐγένοντο θυμῷ ἀσεβείας, οἱ ὑπη ρέται, σκληρότητι ἐξαφθέντες, ἕνα ἐκ τούτων τὸν ἅγιον ἄνδρα Διονύσιον μετὰ μεγάλης καρδίας καὶ πίστεως κατατολμήσαντα αὐτὸν ἰδόντες, προσ ελθόντες εἶπον·. Οὐκ εἶ σὺ ὁ ἀνώνυμος γέρων, ὁ τῶν θεῶν ἡμῶν τὸ σέβας κενώσας, καὶ τοῖς ἀκινή τοῖς ἄρχουσιν ἀντιπίπτων, καὶ τὰ δόγματα αὐτῶν ἀποβαλλόμενος; Εἰπὲ νῦν, τίνος ἑαυτὸν λέγεις τὸν λάτριν, ἢ ποίαν ἐξομολόγησιν τῆς ἑαυτοῦ ἐξουσίας προγράφεις;» Τότε λοιπὸν οὗτοι οἱ τρισμακάριοι ἄν δρες, Διονύσιος, Ρούστικος καὶ Ἐλευθέριος, τῶν τριῶν παίδων τῶν ἐν καμίνῳ τοῦ πυρὸς περιπα

MARTYRIUM, AUCTORE METHOBIO. τον Διονύσιον εὗρον κατὰ τῶν ἀπίστων πολε- hominibus bellantem, et doctrina quotidie multiμοῦντα, καὶ διδάγμασι καθ' ἑκάστην πλήθη λαῶν εἰς τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ προσκαλούμενον· μετ' αὐτ τοῦ δὲ καὶ τὸν μακάριον ἄνδρα Ρούστικον τὸν πρεσβύτερον, καὶ Ἐλευθέριον τὸν διάκονον, οὓς αὐτὸς ὁ μακάριος ἀνὴρ εἰς τοὺς ἰδίους βαθμούς καθιέρωσε. Τοῖς οὖν διδάγμασιν αὐτοῦ κοινωνοὺς καὶ μαθητάς ὄντας τῶν διωκτῶν ἡ σκληρότης καὶ ἡ ἀσέβεια κατέλαβεν ἅμα. Οὗτοι γὰρ ἅγιοι ἄνδρες ἀπὸ τοῦ μακαρίου Διονυσίου ἀχώριστοι ὑπῆρχον, οὓς καὶ ἡ θεία εὐσέβεια προεγίνωσκεν ὑπάρχειν συγκληρονόμους. Εχαιρεν οὖν ὁ ἀγαθὸς πατὴρ ἐν δυσὶ προκύπτουσιν υἱοῖς, ὅτι ἄξιοι ἦσαν υἱοὶ τοῦ πατρὸς τὸ φορτίον ἐν Πνεύματι τοῖς ἁγίοις ἐλαφρὸν βαστάσαι, ἵνα, τὸ βάρος τῆς σαρκὸς ἀποθέμενοι, ἐν και θαρῷ δυνηθῶσιν ἀέρι πετᾶσθαι, οἷς καὶ φῶς τι συνήν. tudines populorum ad fidem Christi hortantem; ac cum eo beatum virum Rusticum presbyterum, et Eleutherium diaconum, quos ipse beatus vir in suis ordinibus consecraverat. Eos quidem, qui et ejus doctrinæ ac disciplinæ discipuli et persecutionum socii erant, ferocitas et impietas simul invenit. Hi enim sancti viri a beato Dionysio disjungi non poterant, quos etiam divina pietas cohæredes fore prænoverat. Gaudebat igitur delectabaturque bonus parens duobus liberis, qui progressus faciebant, quod digni essent filii, qui Patris onus quod per Spiritum sanctis leve est, sublevarent, ut, carnis gravitate deposita, ad purum liquidum aera evolare possent: in quibus etiam lumen quoddam erat insitum. Miror autem, qui inermibus viris non poterat multitudo armata obsistere. Tum denique auctor malorum hostis, qui et potentiam suam dissolvi, et illam Domini conservari ac vincere animadverteret, et populi fidem quotidie progredi, omni arte sua inimicitias hostiles, quæ armatæ erant, in eos convertit: eisque qui unum ac verum Dominum esse, atque sanctum baptismum, jam horum doctrinæ ac disciplinæ pleni credebant, studebat persuadere multis suppliciis ac tormentis, ut sibi credere faterentur. At sancti viri, confessores atque martyres ejus atque impiorum illorum hominum furorem doctrina sua magnisque virtutibus comprimentes, Θαυμάζω δὲ πῶς ἀόπλοις ἀνδράσιν οὐκ ἠδύνατο πλη θὺς ἔνοπλος ἀντιστῆναι. Τότε οὖν ὁ ἀρχέκακος έχε θρός, θεωρῶν τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν ἀπολλυμένην, καὶ τὴν τοῦ Κυρίου φυλαττομένην καὶ νικῶσαν, καὶ καθ' ἑκάστην τὴν τοῦ λαοῦ προβαίνουσαν πίστιν, πάσῃ τῇ τέχνῃ αὐτοῦ εἰς ἔχθραν πολεμικήν, ἥτις ἦν καθωπλισμένη, κατ' αὐτῶν ἐπέστρεψε· καὶ αὐτοὺς τοὺς εἰς ἕνα καὶ ἀληθινὸν Κύριον πιστεύοντας, καὶ τῷ ἁγίῳ βαπτίσματι ήδη πεπληρωμένους τῆς τού των διδασκαλίας, ἑαυτῷ πιστεῦσαι διὰ πολλῶν βασάνων ἐξομολογουμένους ἔσπευδε πεῖσαι. Αλλ' οἱ ἅγιοι ἄνδρες, ὁμολογηταὶ καὶ μάρτυρες, τὴν αὐτοῦ καὶ τῶν ἀσεβῶν λύσσαν τῇ ἁγίᾳ διδασκαλίᾳ αὐτῶν καὶ ταῖς μεγάλαις δυνάμεσι διαλύοντες, ἐπεστήρι- c discipulos confirmabant; occurrentesque scelestis, ζον τοὺς μαθητάς, συναντώντες τοῖς ἀνόμοις, οὐδενὶ φόβῳ τῶν ἀσεβῶν προσέχοντες, τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν καθ᾿ ἡμέραν εὐθηνοῦσαν ἐπροίκιζον· καὶ ὅτε ἡ Ἐκκλησία ὑπὸ τῶν ἰδίων διδασκάλων τῷ λόγῳ ἐγένετο τεθεμελιωμένη ἱκανῶς, εἰ καὶ τὰ μάτ λιστα συνεταράχθη, καὶ ὡς καταιγίδι συνεσχέθη, τῶν διωκτῶν τότε αὐξανομένων τῇ τυραννίδι· τότε καὶ αὐτὴ μάλιστα Γερμανία, ή μεγάλη χώρα, θηριώδους σκληρότητος καὶ ἀσεβείας μετέχουσα, ὑποτεταγμένῃ καρδίᾳ καὶ κατανενυγμένῃ τὸν τράχηλον ἑαυτῆς τῷ τοῦ Χριστοῦ ζυγῷ ὑποθήσασα καὶ δεδιδαγμένη, ἔχαιρε τῇ τῶν διδασκάλων στερεωθεῖσα πίστει. Καὶ αὖθις κατέρριπτον τὰ εἴδωλα αὐτῶν τὰ ἐκ τῆς αὐτῶν ἐξόδου ᾠκοδομημένα, καὶ λιμένα σωτηρίας εὑρόντες, εἰδώλων ἔχαιρον ἀπολέσθαι τὰ ναυάγια Εθρήνει οὖν τότε ἡ μερὶς κινηθεῖσα τοῦ διαβόλου, ὅτε ἡ νικητική Εκκλησία πιστῶν λεγεῶν: ἐξενίκησεν. Καὶ ὅτε ταῦτα ἐγένοντο θυμῷ ἀσεβείας, οἱ ὑπη ρέται, σκληρότητι ἐξαφθέντες, ἕνα ἐκ τούτων τὸν ἅγιον ἄνδρα Διονύσιον μετὰ μεγάλης καρδίας καὶ πίστεως κατατολμήσαντα αὐτὸν ἰδόντες, προσελθόντες εἶπον·. Οὐκ εἶ σὺ ὁ ἀνώνυμος γέρων, ὁ τῶν θεῶν ἡμῶν τὸ σέβας κενώσας, καὶ τοῖς ἀκινήτοῖς ἄρχουσιν ἀντιπίπτων, καὶ τὰ δόγματα αὐτῶν ἀποβαλλόμενος; Εἰπὲ νῦν, τίνος ἑαυτὸν λέγεις τὸν λάτριν, ἢ ποίαν ἐξομολόγησιν τῆς ἑαυτοῦ ἐξουσίας προγράφεις;» Τότε λοιπὸν οὗτοι οἱ τρισμακάριοι ἄν δρες, Διονύσιος, Ρούστικος καὶ Ἐλευθέριος, τῶν τριῶν παίδων τῶν ἐν καμίνῳ τοῦ πυρὸς περιπαnec ullius impiorum metus rationem habentes, Ecclesiam Christi quotidie forentem et augescentem dotabant. Et cum Ecclesia a suis doctoribus Dei verbo satis fundata fuit, etsi maxime conturbata esset, et quasi tempestate confusa, quod tum persecutores tyrannide crescerent; tum ipsa etiam Germania magna regio, quæ ferarum crudelitate et impietate erat prædita, cum subacto compunctoque animo cervicem suam Christi jugo submisisset, ac domita esset, præceptorum fide confirmata gaudebat; et postea dejecerunt simulacra sua, quæ ab ipsorum discessu ædificata erant, inventoque portu salutis, partes reliquas naufragii simulacrorum periisse lalabantur. Lamentabatur ergo tum pars sublata diaboli, cum victrix Ecclesia fidelium legione devicit. Cum haec gesta sunt furore 400 impietatis, ministri crudelitate inflammati, unum ex his sanctum virum Dionysium videntes, cum magno animo et fide contra audentem, his verbis eum, cum accessisset, convenerunt: Num tu es ignobilis ille senex qui deorum nostrorum cultum religionemque sustulisti, et invictis principibus obsistis, eorumque edicta contemnis? Dic nunc, cujus tu sis cultor, aut quam potestatis tuæ professionem præferas. › Tum ergo hi ter beati viri, Dionysius, Rusticus et Eleutherius, trium puerorum in fornace ignis inambulantium spiritu pleni, et muneribus, quasi uno

col. 679–680page 52 of 262

PG 4:679«τούντων τῷ πνεύματι ἐμπιπλώμενοι “καὶ τοῖς χα Ο τος δεύτερος δύναται γενέσθαι, οὔτε τρίτος, ἀλλὰ τῆς σημείου ἑνὸς τῆς πόλεως εἰς μικρὴν βουνὸν ἄξιοι σθέντες. ρίσμασιν, ὡς ἐξ ἑνὸς στόματος τοιαύτην τῶν ἐρω τώντων 68' ἔδωκαν ἀπόκρισιν. Δούλωσις ἡμῶν Χρι στιανῶν νόμῳ γινώσκεται δεδουλωμένη. Οντινα οὖν ἐξομολογούμεθα, φανερῶς τοῖς ὠσὶν ὑμῶν ἐνηχοῦ μεν. Εξομολογούμεθα γὰρ καὶ κηρύσσομεν, καθό καὶ πιστεύομεν, Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἅγιον Πατέρα ἀγέννητον, Υἱὸν ἐκ μόνου Πατρός γεννηθέντα, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενον.» Πρὸς ταῦτα οἱ ἀσεβεῖς διῶνται καὶ τύραννοι τοὺς μακαρίους ἐπηρώτων, ἁγίοις τοιαῦτα ἀποφθεγγόμενοι· ι Καὶ λοιπὸν τῶν ἀρχόντων ἡμῶν ἐξ ὑμῶν καταφρονεῖται ἡ κέλευσις, παραβλέπεται, καὶ οὐχ ή ὑμετέρα ἐξομολόγησις τῶν ἀνικήτων θεῶν τῇ ἐξ ουσίᾳ ὑπόκειται.» Οἱ δὲ ἅγιοι, ὡς ἀνωτέρω είρηται, ἐν μιᾷ ψυχῇ ἀποκριθέντες, εἶπον· «ὡς προέφημεν, Χριστὸν Θεοῦ Υἱόν, γεννηθέντα ἐκ Παρθένου Μαρίας, παντὶ τῷ λαῷ ἀληθῶς προαναγγέλλοντες καὶ κηρύσσοντες, κατατολμῶντες καὶ πιστεύομεν καὶ εξομολογούμεθα, καὶ στόματι οὐ καταπαύομεν απ νοῦντες. Ἐν ταύτῃ τῇ τῶν ἁγίων ἀνδρῶν πίστει καὶ ἀποστολῇ ἐνδυναμωθέντες διαμένωμεν» οἱ δὲ ἀσεβεῖς διῶνται καὶ τύραννοι, μικρὰν ἄνεσιν δεδω κότες τῶν μακαρίων τραχήλων, διὰ τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ ἑτοιμασθέντων, ξίφει ἀπέκοψαν τὰς και φαλὰς, ἀποδιδόντες τῇ γῇ τὰ σώματα, τῶν μακαρίων ψυχῶν τῷ οὐρανῷ ἀποδοθεισῶν. Φανερωθείσης δὲ τῆς ἁγίας ἀγαθότητος τοῖς μάρτυσιν, ὧν δέδοται ἡ νέα κη σε μετὰ τοῦ σώματος ἀποτμηθεῖσα ἡ κεφαλὴ τοῦ διδασκάλου το, ἐβλέπετο ἐκείνοις τοῖς δυναμένοις πίστει δρᾷν καὶ γλώσσῃ Κυρίῳ ὁμολογεῖν ὡς ζῶσα καὶ προβαίνουσα. Ὦ ἀληθῶς μακαρία πληθὺς, καὶ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν ἐν τῇ χάριτι ἀναμεμνημένη (81)! Ο ἁγία καὶ ἐπαινετὴ ἀδελφότης, ἐν οἷς οὔτε πρώ ἁγίας Τριάδος τὴν δόξαν ἐξομολογούμενοι, ὡς ἀπὸ γεγόνατε μαρτυρίου διὰ τῆς ἁγίας Τριάδος ἁγια Ἔκειντο οὖν εἰς τὴν κορυφὴν τοῦ βουνοῦ ἀπο τμηθέντα σώματα ἀτίμητα, πεπληρωμένα τῷ μαρ τυρίῳ τοῦ Χριστοῦ καθώς προελάλησαν οἱ προ φῆται περὶ τῶν μελλόντων, ὅτι Τίμιος ἐναντίον Κυρίου ὁ θάνατος τῶν ὁσίων αὐτοῦ. Ἔτι οὖν φανερωθείσης τῶν μαρτύρων καὶ ἱερέως " τῆς ἀξίας καὶ τῆς ἐνδοξότητος διὰ τὴν σωτηριοφόρον τοῦ διδασκάλου ἐπανθήσασαν πίστιν, ἤρξατο ὁ καρπός ἀνατεῖλαι, καὶ ἐκείνῳ πλέον δόξαν γενέσθαι διὰ τοῦ μαρτυρίου ἑαυτοῦ τὴν νίκην τῶν συνόντων Τοῦ μαχαρίου δὲ Διονυσίου καὶ ἀρχιερέως τιμώντες το μαρτύριον, τὸ ἅγιον αὐτοῦ ἄνευ ψυχῆς σῶμα πιο στεύομεν ἐγηγέρθαι· καὶ γὰρ τῇ μακαρίᾳ γειρὶ ἐπυ τοῦ τὴν κεφαλὴν ἀπὸ τοῦ σώματος ὑπὸ τῶν ἀνόμων τῷ ξίφει ἀποτμηθεῖσαν ἔλαβε, καὶ κρεμαμένην τῷ βραχίονι ἐνηγκαλίσατο, καὶ ἀπὸ τῆς τοῦ βουνού και ρυφῆς δύο μίλια πλήρης 79 ἐν ἰσχύϊ τοῖς ποσὶν ἐβά " το εμπιπλάμενοι, απ' τοῖς ἐρωτῶσι. σε ψυχή, το ἀρχιερέως. τι ἀρχιερέως. με πληρο

ore hoc responsum rogationibus dederunt: «Ser- τούντων τῷ πνεύματι ἐμπιπλώμενοι “καὶ τοῖς χαvitus nostra Christianorum legi subacta esse cognoscitur. Itaque quem profitemur, eum plane auribus vestris insonamus. Confitemur enim et prædicamus Patrem, Filium et Spiritum sanctum: Patrem ingenitum, Jesum a solo Patre genitum, Spiritum sanctum, qui a Patre procedit. Ad hæc impii persecutores et tyranni beatos interrogabant, bis verbis Ergo principum nostrorum edictum a vobis contemnitur, despicitur, nec vestra confessio invictorum deorum auctoritati potestatique subjicitur. Sancti autem, ut supra dictum est, uno animo responderunt hoc modo: ‹ Ut paulo ante diximus, Christum Jesum natum ex Maria Virgine omni populo vere annuntiantes, prædicantes contra audentes et credimus, et profitemur, et ore laudare non desistimus. In hac sanctorum virorum fide et apostolatu firmati perseveremus. At impii persecutores et tyranni cum parvam remissionem concessissent, beatarum cervicum, quæ propter Christi fidem paratae erant, gladio capita amputaverunt, reddentes terra corpora, beatis animis caelo redditis; declarata autem sancta bonitate per martyres quorum anima simul cum corpore tradita fuit. Nam cum corpore, præcisum caput magistri, illis qui fide videre poterant, cum lingua Domino confiteri, ut vivum et progrediens, videbatur. Ο vere beata multitudo, et Domino nostro in gratia rursum desponsata! o sancta laudabilisque fraternitas corum, in quibus nec primus secundus esse potest, nec tertius! sed sanctæ Trinitatis gloriam profitentes, uno circiter a civitate milliario, in parvo colle martyrio digni fuistis, sancti effecti a sancta Trinitate. τος δεύτερος δύναται γενέσθαι, οὔτε τρίτος, ἀλλὰ τῆς σημείου ἑνὸς τῆς πόλεως εἰς μικρὴν βουνὸν ἄξιοι σθέντες. Jacebant ergo in collis cacumine trunca corpora sine honore, completa seu integra Christi martyrio, quemadmodum de rebus futuris prædixerunt propheta:: 401 Preliosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus °. Cum igitur etiam declarata esset martyrum atque episcopi dignitas et gloria propter salutarem magistri fidem, quæ refloruisset: coepit fructus oriri, atque per illum majorem fuisse gloriam eorum qui per martyrii sui victoriam simul erant. Beati autem Dionysii et pontificis honorantes martyrium, sanctum ejus sine animo corpus excitatum esse credimus. Etenim beata manu sua caput ex corpore a nefariis hominibus gladio præcisum sumpsit, et suspensum brachio amplexus est, atque a collis vertice duo milliaria plena forti animo pedibus ingrediens portavit. Novum profecto ac posteris depredicandum ac fama celebrandum miraculum, o Psal. cxv, ρίσμασιν, ὡς ἐξ ἑνὸς στόματος τοιαύτην τῶν ἐρω τώντων 68' ἔδωκαν ἀπόκρισιν. Δούλωσις ἡμῶν Χρι στιανῶν νόμῳ γινώσκεται δεδουλωμένη. Οντινα οὖν ἐξομολογούμεθα, φανερῶς τοῖς ὠσὶν ὑμῶν ἐνηχοῦμεν. Εξομολογούμεθα γὰρ καὶ κηρύσσομεν, καθό καὶ πιστεύομεν, Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἅγιον Πατέρα ἀγέννητον, Υἱὸν ἐκ μόνου Πατρός γεννηθέντα, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενον.» Πρὸς ταῦτα οἱ ἀσεβεῖς διῶνται καὶ τύραννοι τοὺς μακαρίους ἐπηρώτων, ἁγίοις τοιαῦτα ἀποφθεγγό μενοι· ι Καὶ λοιπὸν τῶν ἀρχόντων ἡμῶν ἐξ ὑμῶν καταφρονεῖται ἡ κέλευσις, παραβλέπεται, καὶ οὐχ ή ὑμετέρα ἐξομολόγησις τῶν ἀνικήτων θεῶν τῇ ἐξουσίᾳ ὑπόκειται.» Οἱ δὲ ἅγιοι, ὡς ἀνωτέρω είρηται, ἐν μιᾷ ψυχῇ ἀποκριθέντες, εἶπον· «ὡς προέφημεν, Χριστὸν Θεοῦ Υἱόν, γεννηθέντα ἐκ Παρθένου Μαρίας, παντὶ τῷ λαῷ ἀληθῶς προαναγγέλλοντες καὶ κη ρύσσοντες, κατατολμῶντες καὶ πιστεύομεν καὶ εξομολογούμεθα, καὶ στόματι οὐ καταπαύομεν απ νοῦντες. Ἐν ταύτῃ τῇ τῶν ἁγίων ἀνδρῶν πίστει καὶ ἀποστολῇ ἐνδυναμωθέντες διαμένωμεν» οἱ δὲ ἀσεβεῖς διῶνται καὶ τύραννοι, μικρὰν ἄνεσιν δεδω κότες τῶν μακαρίων τραχήλων, διὰ τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ ἑτοιμασθέντων, ξίφει ἀπέκοψαν τὰς και φαλὰς, ἀποδιδόντες τῇ γῇ τὰ σώματα, τῶν μακαρίων ψυχῶν τῷ οὐρανῷ ἀποδοθεισῶν. Φανερωθείσης δὲ τῆς ἁγίας ἀγαθότητος τοῖς μάρτυσιν, ὧν δέδοται ἡ νέα κη σε μετὰ τοῦ σώματος ἀποτμηθεῖσα ἡ κεφαλὴ τοῦ διδασκάλου το, ἐβλέπετο ἐκείνοις τοῖς δυναμένοις πίστει δρᾷν καὶ γλώσσῃ Κυρίῳ ὁμολογεῖν ὡς ζῶσα καὶ προβαίνουσα. Ὦ ἀληθῶς μακαρία πληθὺς, καὶ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν ἐν τῇ χάριτι ἀναμεμνημένη (81)! · Ο ἁγία καὶ ἐπαινετὴ ἀδελφότης, ἐν οἷς οὔτε πρώ ἁγίας Τριάδος τὴν δόξαν ἐξομολογούμενοι, ὡς ἀπὸ γεγόνατε μαρτυρίου διὰ τῆς ἁγίας Τριάδος ἁγια Ἔκειντο οὖν εἰς τὴν κορυφὴν τοῦ βουνοῦ ἀπο τμηθέντα σώματα ἀτίμητα, πεπληρωμένα τῷ μαρ τυρίῳ τοῦ Χριστοῦ καθώς προελάλησαν οἱ προ φῆται περὶ τῶν μελλόντων, ὅτι Τίμιος ἐναντίον Κυρίου ὁ θάνατος τῶν ὁσίων αὐτοῦ. Ἔτι οὖν φανερωθείσης τῶν μαρτύρων καὶ ἱερέως " τῆς ἀξίας καὶ τῆς ἐνδοξότητος διὰ τὴν σωτηριοφόρον τοῦ διδασκάλου ἐπανθήσασαν πίστιν, ἤρξατο ὁ καρπός ἀνατεῖλαι, καὶ ἐκείνῳ πλέον δόξαν γενέσθαι διὰ τοῦ μαρτυρίου ἑαυτοῦ τὴν νίκην τῶν συνόντων Τοῦ μαχαρίου δὲ Διονυσίου καὶ ἀρχιερέως τιμώντες το μαρτύριον, τὸ ἅγιον αὐτοῦ ἄνευ ψυχῆς σῶμα πιο στεύομεν ἐγηγέρθαι· καὶ γὰρ τῇ μακαρίᾳ γειρὶ ἐπυτοῦ τὴν κεφαλὴν ἀπὸ τοῦ σώματος ὑπὸ τῶν ἀνόμων τῷ ξίφει ἀποτμηθεῖσαν ἔλαβε, καὶ κρεμαμένην τῷ βραχίονι ἐνηγκαλίσατο, καὶ ἀπὸ τῆς τοῦ βουνού και ρυφῆς δύο μίλια πλήρης 79 ἐν ἰσχύϊ τοῖς ποσὶν ἐβά " το εμπιπλάμενοι, απ' τοῖς ἐρωτῶσι. σε ψυχή, το ἀρχιερέως. 68° τι ἀρχιερέως. με πληρο

col. 681–682page 53 of 262

PG 4:681στασε, νέων καὶ ἀρχαῖον καὶ τοῖς μετέπειτα ἐξάκουστον θαῦμα άνευ ψυχῆς καὶ κεφαλῆς σώμα, ὡς ζῶν τρέχειν κατὰ τὰ ἔθος, καὶ ἄνθρωπον τεθνηκότα ισχυροίς προβαίνειν ίχνεσι. Τῶν μακαρίων οὖν πάλιν Ρουστίκου καὶ Ἐλευθερίου φοβηθέντες οἱ ἀσεβεῖς, μή πως συνελθόντες λαοὶ πίστει δεδοκιμασμένοι εύ χητὰ σώματα αὐτῶν ἑαυτοῖς εἰς ἀντίληψιν ἐν σωροῖς καταθήσονται, γενομένης βουλῆς εἰς ἀκάτιον ἐν τῇ ἀδύσσῳ συνεἶδον τοῦ ὕδατος ἀπολύσαι. ᾿Αλλὰ Θεὸς ὁ παντοδύναμος, ἀγαθὸς, δίκαιος καὶ ἐλεήμων, ὁ τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ ἀνθρωπίνου γένους οὐδέποτε παριδών, ὁ τοῦ Φαραὼ τὴν βουλὴν τῇ Ἐρυθρα θα λάσση καταβυθίσας, καὶ τοῦ ᾿Αχιτόφελ αγχόνη αχοι νίου τὸν τράχηλον ἀποκόψας, αὐτὸς καὶ τὴν ἀσύστα τον τούτων βουλὴν τῷ ἐλέει αὐτοῦ κατέβαλεν, ἵνα τὰ λαμπρὰ δύο φωτιστήρια, μὴ τῷ βυθῷ τῶν κυμάτων κατακαλυφθῶσιν, ἀλλὰ τοῦ Χριστοῦ ἡ Ἐκκλησία δυ νατοὺς ἔχῃ ἀεὶ πολεμιστάς. Ἐν τούτοις γυνὴ ἔντι μας Κατούλα ονόματι, ἥτις ἐθνικοῖς φόβοις ἀκμὴν κρατουμένη ὑπῆρχεν ἐπιστρέψασα τότε εἰς τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ διὰ τῶν θαυμάτων τῶν μαρτύρων, ἑαυτὴν εἰς ἐπιθυμίαν ἐξέδωκε καὶ τῇ γνώμῃ ἔδειξε καὶ τοῖς ἔργοις τοῦ πόθου τὴν δύναμιν· καὶ ἐλέει Θεοῦ κατανυγεῖσα, ἐπελθούσης αὐτῇ ἄνωθεν δυνάμεως, συμβούλιον ἔλαβε, καὶ δὴ εἰς συμπόσιον ἱκέτευσεν ἐλθεῖν τοὺς διώκτας. Καὶ ὅτε αὐτοῖς πολλὰ δώρα προσήνεγκεν, ἐπιεικῶς τὴν μήνιν τῆς κακοβουλίας αὐτῶν ἐξήνεγκε κατὰ τῶν μαρτύρων τοῖς δὲ πιστοῖς τὰ ἀπόκρυφα τῆς καρδίας αὐτῆς φανερώσασα, προσέταξεν, ἵνα συλήσωσι κρυπτῶς τὰ ἔντιμα σώματα τῶν μαρτύρων εἰς ἕν τῶν μερῶν τῆς που λεως, ἐν τῇ πέτρᾳ τῇ εἰς μικρὸν κειμένῃ πεδίον, τὸ ἑτοιμασθὲν εἰς σπορὰν ἐπὶ τοῦ μέλλοντος καταχώσαντες, ἀποκρύψωσιν οἵτινες τὰ κελευσθέντα πληρώσαντες, σπουδαίως τὸ αὐτοῖς προσταχθὲν ἐπε τέλεσαν. Ο κλεψοσύνη ἐπαινετή, ἥτις οὐ προσήγαγε ζημίαν, ἀλλὰ μᾶλλον ἐπωφελὲς κέρδος. Εἶτα, ὡς ἔθος ἐστί, τοῖς σπείρουσιν τὴν χώραν αὐτῶν, πώλους ἐκδέχεσθαι τοῦ ἐνέγκαι τὸν καρπόν οὕτω τῶν μακαρίων μαρτύρων ἐστὶν χώρα ἐκείνη πεπληρωμένη προικός, και χάριτος εὐθηνουμένη, ὅπως ἑκατονταπλασίονα καρπὸν οἱ πιστεύοντες γεωρ γοὶ ἀμήσωνται, ἀξιούμενοι σωτηρίας, καὶ μέγαν θη σαυρὸν τοῖς μετέπειτα καταλείψωσιν ἁγιωσύνης. Ἡ προῤῥηθεῖσα δὲ κοσμιωτάτη, μὴ ἐπιλαθομένη τῶν μαρτύρων τὸν ἁγιασμὸν, ὡς ἤδη τῶν τυράννων εἰς δυῖα καταπαύσασαν τὴν φλεγμονήν, τόπον εὔθετον, ὀφείλοντα φυλάττειν τῶν ἁγίων μαρτύρων τὰ ὀστᾶ, πάσῃ ἐπιμελείᾳ κατεζήτησε· καὶ εὑροῦσα μέγα τροῦ του οἰκοδομὴν ἐσφράγισεν, ἣν θαυμασιωτάτην καὶ μητρογαμήλιον γυναῖκα οὐ χωρὶς ἀξίας πιστεύο μεν, ἄνευ δὲ φόβου, τῶν ἁγίων μαρτύρων τούτων ὁμοιωθῆναι ὅτι εἰ μὴ καὶ αὐτὴν ὁ Λυτρωτής πάντων εἰς πίστιν τοῦ ἰδίου ὀνόματος ἐλθεῖν ἠξίωσεν, οὐδέποτε ἡ καρδία αὐτῆς συμβουλίαν τοιαύτην ἐξη νεγκεν. Αλλ' ἐκ τούτου χωρὶς πάσης ἀντιλογίας πι στεύομεν, ὅτι τῶν μακαρίων μαρτύρων τὰ ὀστᾶ διεφύλαξε δι' ἀγαθῆς βουλῆς, ὡς ἀξία αὐτῶν γινομένη, καὶ ταῖς ἱκεσίαις αὐτῶν ἐν τῇ πίστει προκόψασα ἐν ἀληθείᾳ. Τῶν Χριστιανῶν δὲ ἡ πληθύς, ὡς πολλὴ οὖσα διὰ τῆς τῶν μακαρίων μαρτύρων διδασκα

MARTYRIUM, AUCTORE METHODIO. στασε, νέων καὶ ἀρχαῖον καὶ τοῖς μετέπειτα ἐξάκου- corpus esse site animo et capite quod vivi instar pro more currat, bominemque jam mortuum ingredi Grmis vestigiis. Impii ergo bomines illi veriti rursus, ne forte fide probata populus conveniens, optabilia corpora Rustici et Eleutherii presidii atque auxilii sui causa in sepulcris tumulisque conderet, ea in naviculam imposita de omnium consilio in profundum fluminis dejicere statuerant. Sed Deus rerum omnium præpotens, bonus, justus, et misericordiæ plenus, qui misericordiam suam in. humano genere nunquam neglexit, qui Pharaonis exercitum in mare Rubrum demersit, et Achitophel cervicem laqueo præcidit: is etiam infirmusa istorum consilium misericordia sua dissolvit, ut ne clara splendidaque duo lumina profundo aquarum submergerentur, sed Christi Ecclesia eos semper fortes propugnatores haberet. Dum hæc agerentur, mulier nobilis et clara, Catula nomine, quae gentili metu valde correpta erat, tum ad fidem Christi propter martyrum miracula, converti des sideravit, vimque desiderii et voluntate et re de claravit, ac Dei misericordia compuncta, interve niente ei vi divina, consilium cepit, ut ad convi vium persecutores supplex invitaret. Cumque multa eis munera detulisset, prudenter odium nefarii consilii, quod illi adversus martyres ceperant, excussit; exposito autem nostris animi sui consilio. præcepit ut clam pretiosa corpora martyrunn auferrent in unam partem urbis, ut in saxo quọd situm esset in agello in sequentis anni sementem parato terra obruta corpora occultarent. Illi diţigenter imperata fecerunt. O furtum laudabile, quod damnum non dedit, sed potius profuit. στον θαῦμα άνευ ψυχῆς καὶ κεφαλῆς σώμα, ὡς ζῶν τρέχειν κατὰ τὰ ἔθος, καὶ ἄνθρωπον τεθνηκότα ισχυροίς προβαίνειν ίχνεσι. Τῶν μακαρίων οὖν πάλιν - Ρουστίκου καὶ Ἐλευθερίου φοβηθέντες οἱ ἀσεβεῖς, μή πως συνελθόντες λαοὶ πίστει δεδοκιμασμένοι εύ χητὰ σώματα αὐτῶν ἑαυτοῖς εἰς ἀντίληψιν ἐν σωροῖς καταθήσονται, γενομένης βουλῆς εἰς ἀκάτιον ἐν τῇ ἀδύσσῳ συνεἶδον τοῦ ὕδατος ἀπολύσαι. ᾿Αλλὰ Θεὸς ὁ παντοδύναμος, ἀγαθὸς, δίκαιος καὶ ἐλεήμων, ὁ τὸ ἔλεος αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ ἀνθρωπίνου γένους οὐδέποτε παριδών, ὁ τοῦ Φαραὼ τὴν βουλὴν τῇ Ἐρυθρα θα λάσση καταβυθίσας, καὶ τοῦ ᾿Αχιτόφελ αγχόνη αχοινίου τὸν τράχηλον ἀποκόψας, αὐτὸς καὶ τὴν ἀσύστα τον τούτων βουλὴν τῷ ἐλέει αὐτοῦ κατέβαλεν, ἵνα τὰ λαμπρὰ δύο φωτιστήρια, μὴ τῷ βυθῷ τῶν κυμάτων κατακαλυφθῶσιν, ἀλλὰ τοῦ Χριστοῦ ἡ Ἐκκλησία δυνατοὺς ἔχῃ ἀεὶ πολεμιστάς. Ἐν τούτοις γυνὴ ἔντιμας Κατούλα ονόματι, ἥτις ἐθνικοῖς φόβοις ἀκμὴν κρατουμένη ὑπῆρχεν ἐπιστρέψασα τότε εἰς τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ διὰ τῶν θαυμάτων τῶν μαρτύρων, ἑαυτὴν εἰς ἐπιθυμίαν ἐξέδωκε καὶ τῇ γνώμῃ ἔδειξε καὶ τοῖς ἔργοις τοῦ πόθου τὴν δύναμιν· καὶ ἐλέει Θεοῦ κατανυγεῖσα, ἐπελθούσης αὐτῇ ἄνωθεν δυνάμεως, συμβούλιον ἔλαβε, καὶ δὴ εἰς συμπόσιον ἱκέτευσεν ἐλθεῖν τοὺς διώκτας. Καὶ ὅτε αὐτοῖς πολλὰ δώρα προσήνεγκεν, ἐπιεικῶς τὴν μήνιν τῆς κακοβού λίας αὐτῶν ἐξήνεγκε κατὰ τῶν μαρτύρων τοῖς δὲ πιστοῖς τὰ ἀπόκρυφα τῆς καρδίας αὐτῆς φανερώ σασα, προσέταξεν, ἵνα συλήσωσι κρυπτῶς τὰ ἔντιμα σώματα τῶν μαρτύρων εἰς ἕν τῶν μερῶν τῆς που λεως, ἐν τῇ πέτρᾳ τῇ εἰς μικρὸν κειμένῃ πεδίον, τὸ ἑτοιμασθὲν εἰς σπορὰν ἐπὶ τοῦ μέλλοντος καταχώσαντες, ἀποκρύψωσιν οἵτινες τὰ κελευσθέντα πληρώσαντες, σπουδαίως τὸ αὐτοῖς προσταχθὲν ἐπε τέλεσαν. Ο κλεψοσύνη ἐπαινετή, ἥτις οὐ προσήγαγε ζημίαν, ἀλλὰ μᾶλλον ἐπωφελὲς κέρδος. Εἶτα, ὡς ἔθος ἐστί, τοῖς σπείρουσιν τὴν χώραν αὐτῶν, πώλους ἐκδέχεσθαι τοῦ ἐνέγκαι τὸν καρπόν οὕτω τῶν μακαρίων μαρτύρων ἐστὶν χώρα ἐκείνη πεπληρωμένη προικός, και χάριτος εὐθηνουμένη, ὅπως ἑκατονταπλασίονα καρπὸν οἱ πιστεύοντες γεωρ γοὶ ἀμήσωνται, ἀξιούμενοι σωτηρίας, καὶ μέγαν θησαυρὸν τοῖς μετέπειτα καταλείψωσιν ἁγιωσύνης. Ἡ προῤῥηθεῖσα δὲ κοσμιωτάτη, μὴ ἐπιλαθομένη τῶν μαρτύρων τὸν ἁγιασμὸν, ὡς ἤδη τῶν τυράννων εἰς δυῖα καταπαύσασαν τὴν φλεγμονήν, τόπον εὔθετον, debebat, omni diligentia quæsivit, inventoque maὀφείλοντα φυλάττειν τῶν ἁγίων μαρτύρων τὰ ὀστᾶ, πάσῃ ἐπιμελείᾳ κατεζήτησε· καὶ εὑροῦσα μέγα τροῦ του οἰκοδομὴν ἐσφράγισεν, ἣν θαυμασιωτάτην καὶ μητρογαμήλιον γυναῖκα οὐ χωρὶς ἀξίας πιστεύο μεν, ἄνευ δὲ φόβου, τῶν ἁγίων μαρτύρων τούτων ὁμοιωθῆναι ὅτι εἰ μὴ καὶ αὐτὴν ὁ Λυτρωτής πάντων εἰς πίστιν τοῦ ἰδίου ὀνόματος ἐλθεῖν ἠξίωσεν, οὐδέποτε ἡ καρδία αὐτῆς συμβουλίαν τοιαύτην ἐξη νεγκεν. Αλλ' ἐκ τούτου χωρὶς πάσης ἀντιλογίας πι στεύομεν, ὅτι τῶν μακαρίων μαρτύρων τὰ ὀστᾶ διεφύλαξε δι' ἀγαθῆς βουλῆς, ὡς ἀξία αὐτῶν γινομένη, καὶ ταῖς ἱκεσίαις αὐτῶν ἐν τῇ πίστει προκόψασα ἐν ἀληθείᾳ. Τῶν Χριστιανῶν δὲ ἡ πληθύς, ὡς πολλὴ οὖσα διὰ τῆς τῶν μακαρίων μαρτύρων διδασκα PATROL. GR. 1V. Deinde, ut solent ii qui agros colunt, pullos swe admittere, ut fructum ferant: sic ager ille beatorum martyrum et dote completus 402 est, et gratja affluit ut centuplum fructum agricolæ fideles percipiant, salutem, et magnum thesaurum sancti - fatis posteris relinquant. Muljer honestissima, quam dixi, non immemer sanctitatis spartyrum, ut vidit tyrannorum iracundiam deferbuisse, locum idoneum qui sanctorum martyrum pssa custodire gno fornice, ædificium notavit; quam præstantissimam feminam et matronfamilias non praeter dignitatem, quin sine metu credinus, sanctis mar tyribus hisce similem evasisse, propterea quod nisi eam etiam Redemptor omnium in fidem nominis sui venire voluisset, nunquam ejus animus ejusmodi consilium aperuisset. Verum ex hoc citra controversiam eam credimus beatorum martyrum ossa conservasse prudenti consilio, ut quæ eis digna fuerit, atque illorum precibus vere in ſide progressus fecerit. Christianorum autem multitudo numerosissima, beatorum martyrum doctrina conversa, omni opera et studio ut poterant cum precibus magnaque cupiditate supra lenta corpora sanctorum

col. 683–684page 54 of 262

PG 4:683λίας επιστρέψασα, παντὶ μόχθῳ καὶ καμάτῳ, καθώς ἠδύναντο, μετὰ πάσης προσευχῆς καὶ μεγάλης επι θυμίας επάνω τῶν μακαρίων σωμάτων τῶν ἁγίων μαρτύρων ἐκκλησίαν οἰκοδομήσασα, καὶ ἐν τῇ ἁγίᾳ δόξῃ τῆς ἁγίας Τριάδος, τρίτον ἀριθμὸν ἀξίως μετὰ ἀρωμάτων κατέθεντο τὰ ἄξια σώματα Θεῷ τῷ παντοδυνάμῳ βοηθοῦντι ἐν ἀγαθοῖς καθ' ἡμέραν δυ νάμεσι καὶ σημείοις διαλάμπουσι. Ποῖος οὖν λόγος ἢ ποία γλῶσσα τοσούτων μαρτύρων επαρκέσαι διη γήσασθαι τὰς δυνάμεις, οπόταν οὐδὲ αὐτοὶ δύνανται ἀνθρωπίνῳ λογισμῷ κατανοῆσαι τὰ ἑαυτῶν; Ασθε νοῦσι γὰρ σωτηρίαν, χωλοῖς τὸ περιπατεῖν, τυφλοίς φῶς, κωφοῖς τὸ ἀκούειν, καὶ ἀλάλοις διδόντες λόγον, καὶ ἀκάθαρτα πνεύματα παρεδρεύοντα τοῖς σώμασιν ἐκδιώκοντες, ἀπαύστως παρέχουσι τὰς ἰάσεις. Καὶ ἀγαθῇ εὐχῇ καὶ μακαρίᾳ ὑπακοῇ πιαινόμενοι ἡμεῖς, εἰ καὶ τὰ μάλιστα οἱ ἀνάξιοι ταῖς αὐτῶν πιο στεύομεν προσευχαίς βοηθούμενοι σώζεσθαι, ἢ καὶ εξιστάμενοι ὡς ἀνάξιοι τὰς αὐτῶν ἡμῖν ἀξίας παρα στῆσαι πειρώμεθα· οὐχὶ γὰρ ἐκ τῶν ἡμετέρων τρό πων ὧν κεκτήμεθα, ἡ οἰκείᾳ προγνώσει, ἀλλ' ἐκ πα λαιᾶς διηγήσεως ἡμῖν ἐξηνέχθη, καὶ ἃ ἐκ μέρους ἐκ παγίου αρχαίου ὀλίγα καθὰ ἠδυνήθημεν, καὶ ἀπὸ μακρῶν χρόνων ἀκηκόαμεν, ἐν συγγραφῇ παρεδώκαμεν, οὐκ αυτομολήσαντες περὶ τὴν ἐξήγησιν ὡς εἴρηται, ἀλλ' ὡς τῶν μεγάλων ἔγνωμεν διηγήματα διδασκάλων, φοβούμενοι τὸν Θεὸν, καὶ τῇ μερίμνῃ τῆς ἀγάπης ἀναπτόμενοι, πολλὰ τῶν μακαρίων αν δρῶν φωτεινὰ θαύματα ήγωνισάμεθα εἰς ἔπαινον Χριστοῦ, καὶ δόξαν τῶν μαρτύρων καὶ ἀνάμνησιν, ἐν ἐσχάτοις ἱεροῖς παραδούναι χαρτεσιν ἵνα μὴ ὑποκλέψαντες καὶ ἀμελήσαντες, καὶ τῷ ἀρχαίῳ γρηγοροῦντι καθ' ἡμῶν ἐχθρῷ καὶ φθονοῦντι πειθόμενοι, σιγήσαντες ὁμοίως τοῖς λέγουσιν, ὅτι φλογί καυστική κατακεκαυμένα εἰσὶ τὰ συγγράμματα αὐτῶν αποτύχωμεν τῆς χάριτος αὐτῶν. Τῶν δὲ ἡμετέρων ἐννοιῶν γρηγορουσῶν τῇ αὐτῶν χάριτι καὶ χωρουσῶν ἐξ ὀλίγων τῶν συγγεγραμμένων δύνανται τὰ νοη θέντα είναι μεγάλα. Ταῦτα δὲ χωρίς φόβου πιστεύομεν πολλοὺς αὐτοὺς καὶ ἑτέρους διὰ Χριστὸν ὑπο μεμενηκέναι ἀγῶνας, ὅτι καὶ ἕως τοῦ νῦν τοσαῦτα δι' αὐτῶν ἡ θεία δύναμις καταξιοί φανερωθῆναι θαν μάσια, ὥστε ἐξίστασθαι πάντας τοὺς οἰκοῦντας, καὶ παρατυγχάνοντας. Ἔπαθον οὖν οἱ μακάριοι μάρτυρες τοῦ Χριστοῦ, Διονύσιος, Ρούστικος καὶ ἐλευθέριος, ἑβδόμῃ καλανδῶν ὀκτωβρίου, ἐπὶ Δομετιανοῦ βασιλέως, ἐν τοῖς μέρεσι τῆς Γαλλίας καὶ Παρισίας πόλεως, βασιλεύοντος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι στοῦ ἅμα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.

Martyrum ecclesiam aedificavit, et in sancta gloria λίας επιστρέψασα, παντὶ μόχθῳ καὶ καμάτῳ, καθώς sanctæ Trinitatis digne cum aromatibus tria nunero sancta corpora condiderunt ac deposuerunt, Deo rerum omnium praepotente, qui opitulatur quotidie in bonis ac beatis, qui virtutibus signisque clarent. Quæ igitur oratio, aut quæ lingua, tam magnorum virorum mira et inusitata opera possit exponere, cum ne ipsi quidem humana ratione sua intelligere possint? Agrotis enim salutem, cladis incessum, cacis lumen, surdis auditum, et mutis sermonem dantes, immundosque spiritus qui in corporibus insident exagitantes, assidue remedia Afferunt. ἠδύναντο, μετὰ πάσης προσευχῆς καὶ μεγάλης επι θυμίας επάνω τῶν μακαρίων σωμάτων τῶν ἁγίων μαρτύρων ἐκκλησίαν οἰκοδομήσασα, καὶ ἐν τῇ ἁγίᾳ δόξῃ τῆς ἁγίας Τριάδος, τρίτον ἀριθμὸν ἀξίως μετὰ ἀρωμάτων κατέθεντο τὰ ἄξια σώματα Θεῷ τῷ παντοδυνάμῳ βοηθοῦντι ἐν ἀγαθοῖς καθ' ἡμέραν δυ νάμεσι καὶ σημείοις διαλάμπουσι. Ποῖος οὖν λόγος ἢ ποία γλῶσσα τοσούτων μαρτύρων επαρκέσαι διηγήσασθαι τὰς δυνάμεις, οπόταν οὐδὲ αὐτοὶ δύνανται ἀνθρωπίνῳ λογισμῷ κατανοῆσαι τὰ ἑαυτῶν; Ασθε νοῦσι γὰρ σωτηρίαν, χωλοῖς τὸ περιπατεῖν, τυφλοίς φῶς, κωφοῖς τὸ ἀκούειν, καὶ ἀλάλοις διδόντες λόγον, καὶ ἀκάθαρτα πνεύματα παρεδρεύοντα τοῖς σώμασιν ἐκδιώκοντες, ἀπαύστως παρέχουσι τὰς ἰάσεις. Καὶ ἀγαθῇ εὐχῇ καὶ μακαρίᾳ ὑπακοῇ πιαινόμενοι ἡμεῖς, εἰ καὶ τὰ μάλιστα οἱ ἀνάξιοι ταῖς αὐτῶν πιο στεύομεν προσευχαίς βοηθούμενοι σώζεσθαι, ἢ καὶ εξιστάμενοι ὡς ἀνάξιοι τὰς αὐτῶν ἡμῖν ἀξίας παρα στῆσαι πειρώμεθα· οὐχὶ γὰρ ἐκ τῶν ἡμετέρων τρό πων ὧν κεκτήμεθα, ἡ οἰκείᾳ προγνώσει, ἀλλ' ἐκ πα λαιᾶς διηγήσεως ἡμῖν ἐξηνέχθη, καὶ ἃ ἐκ μέρους ἐκ παγίου αρχαίου ὀλίγα καθὰ ἠδυνήθημεν, καὶ ἀπὸ μακρῶν χρόνων ἀκηκόαμεν, ἐν συγγραφῇ παρεδώ καμεν, οὐκ αυτομολήσαντες περὶ τὴν ἐξήγησιν ὡς εἴρηται, ἀλλ' ὡς τῶν μεγάλων ἔγνωμεν διηγήματα διδασκάλων, φοβούμενοι τὸν Θεὸν, καὶ τῇ μερίμνῃ τῆς ἀγάπης ἀναπτόμενοι, πολλὰ τῶν μακαρίων αν δρῶν φωτεινὰ θαύματα ήγωνισάμεθα εἰς ἔπαινον Χριστοῦ, καὶ δόξαν τῶν μαρτύρων καὶ ἀνάμνησιν, ἐν ἐσχάτοις ἱεροῖς παραδούναι χαρτεσιν ἵνα μὴ ὑποκλέψαντες καὶ ἀμελήσαντες, καὶ τῷ ἀρχαίῳ γρη γοροῦντι καθ' ἡμῶν ἐχθρῷ καὶ φθονοῦντι πειθόμενοι, σιγήσαντες ὁμοίως τοῖς λέγουσιν, ὅτι φλογί καυστική κατακεκαυμένα εἰσὶ τὰ συγγράμματα αὐτῶν αποτύχωμεν τῆς χάριτος αὐτῶν. Τῶν δὲ ἡμετέρων ἐννοιῶν γρηγορουσῶν τῇ αὐτῶν χάριτι καὶ χωρουσῶν ἐξ ὀλίγων τῶν συγγεγραμμένων δύνανται τὰ νοη θέντα είναι μεγάλα. Ταῦτα δὲ χωρίς φόβου πιστεύ ομεν πολλοὺς αὐτοὺς καὶ ἑτέρους διὰ Χριστὸν ὑπο μεμενηκέναι ἀγῶνας, ὅτι καὶ ἕως τοῦ νῦν τοσαῦτα δι' αὐτῶν ἡ θεία δύναμις καταξιοί φανερωθῆναι θαν μάσια, ὥστε ἐξίστασθαι πάντας τοὺς οἰκοῦντας, καὶ παρατυγχάνοντας. Ἔπαθον οὖν οἱ μακάριοι μάρτυ Nos quoque et salutari voto, et beata obedientia divites, etsi maxime indignos, eorum tamen precibus adjutos, salutem assecuturos credamus; aut etiam deserui ut indigni, faciamus ut in illorum meritis sit nobis auxilium et præsidium constitutum. Neque enim a nostris moribus habuimus, aut a rostra prænotione, sed ex veteri narratione nobis perlatum est: quæque pauca a certa firmaque antiquitate, et a longis temporibus audivimus, ea ut potuimus litteris mandamus, non pro lubitu expositionem aggressi, sed ut magnorum doctorum res gestas cogitas habuimus, veriti Deum, charitatisque studio mcensi, multa et praclara beatorum virorum, quæ mira sunt, 403 facinora conati sumus, Christi laudis causa, gloriæque martyrum et memoriæ in extremis sacris chartis prodere; ne si neglexissemus ac contempsissemus, veterique hosti nostro, qui in peruiciem et exitium nostrum vigilat, et invidet, parentes, reticuissemus hæc omnia, eodem nodo quo ii famma et igne ea quæ ab eis scripta erant, dellagrasse dicunt, eorum gratia amicitiaque privemur. Cum autem cogitationes nostra, et illorum gratia vigilent, et ex paucis scriptis prodeant; ea quæ cogitata sunt et dicta, magna esse possunt. Hæc vero ipsos sine metu, multosque alios Christi causa et numine certamina pertulisse credimus, cum etiam ad hæc usque tempora, tot tamque mira opera et miracula per eos vis divina palam edi velit, ut omnes incolæ et advenæ obstupescant. Ergo perpessi sunt mortem Christi martyres Dionysius, ρες τοῦ Χριστοῦ, Διονύσιος, Ρούστικος καὶ Ἐλευ Rusticus et Eleutherius, septimo Kalendas Octobris, Domitiano imperatore in Gallia, Lutetiæ Parisiorum, regnante Domino nostro Jesu Christo cum Patre et sancto Spiritu, nunc et semper, et in sæcula seculorum. Amen. θέριος, ἑβδόμῃ καλανδῶν ὀκτωβρίου, ἐπὶ Δομετιανοῦ βασιλέως, ἐν τοῖς μέρεσι τῆς Γαλλίας καὶ Παρισίας πόλεως, βασιλεύοντος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἅμα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.

col. 685–686page 55 of 262

PG 4:685Μετὰ τὴν μεθ' ἡμέρας ν διὰ τῆς ἁγίας αὐτοῦ ἀναλήψεως ἐν τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις, τοῦ ἁγίου αὐτοῦ πνεύματος Εκχυσιν καθ' ἣν ἐξουσίαν ειλήφασι δῆσαι καὶ λῦσαι. Μετὰ καιροὺς τῆς γενέσεως πόλεως Ρώμης ἐν ἔτει ὀγδοηκοστῷ ὀγδόῳ. ὀχτακοσιοστώ. Ο μακάριος Πέτρος ὁ ἀπόστολος μετὰ καὶ τῶν ἑτέρων ἀποστόλων ἀποσταλέντες κηρύξαι, Οὕτω καὶ τὴν αὐτὴν ἐξουσίαν αιωνίως δωροῦμαι σοι καὶ δίδωμι. Ταύτην τὴν ἐξουσίαν πεπληρωμένην τοῖς μετέπειτα τελείοις καὶ ἀξίοις, ἐν 404 ταῖς ἐκκλησίαις προελθεῖν, καταλέλοιπε κλήρον. Τῷ τοῦ σταυροῦ ἀρότρῳ τὴν θάλασσαν διατεμὼν ἀπὸ ᾿Αθηνῶν τὴν Ῥώμην κατέλαβεν οὐρανίῳ· καὶ θείῳ θελήματι, ὡς ὑπὸ Θεοῦ ἡγαπημένος, οδηγούμενος. λ. ᾿Ακοιτανίας δὲ τοῖς μέρεσι τὸν ἅγιον Αντώνιον ἀποστείλας. Ἐν οἷς καὶ πραγματείαις τραπεζιτῶν ἅπασαν γοναί τῆς πόλεως, καὶ τῶν πέριξ περιτετειχισμένη περιτετειχισμένης, έξωθεν ὑπακουστέον ἦσαν

MARTYRIUM, AUCTORE METHODIO. In Martyrium sancti Dionysii Areopagitæ, ex versione antiqua et Perionii, et paraphrasi quæ apud Surium invenitur, notæ ejusdem Petri Lansselii Μετὰ τὴν μεθ' ἡμέρας ν διὰ τῆς ἁγίας αὐτοῦ ἀναλήψεως ἐν τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις, τοῦ ἁγίου αὐτοῦ πνεύματος Εκχυσιν καθ' ἣν ἐξουσίαν ειλήφασι δῆσαι καὶ λῦσαι. Antiq.: Ad hac post sancti Spiritus inter apostolos effusionem, quæ post dies aliquot per sanctam ejus assumptionem contigit, secundum quam ligandi solrendique potestatem accepere. Per. Post effusum sanctum ejus Spiritum in sanctos apostolos, post dies sancti ejus ascensus unus Spiritus effusionem ligandi atque solvendi acceperunt potestatem. Verto: Post sancti ejus Spritus in sanctos apostolos effusionem (quæ post quinquaginta dies per sanctam ejus assumptionem collata fuit) qua ligandi atque solvendi acceperunt potestatem. Μετὰ καιροὺς τῆς γενέσεως πόλεως Ρώμης ἐν ἔτει ὀγδοηκοστῷ ὀγδόῳ. Antig.: Anno ab condita urbe Roma octingentesimo octavo. Perion.: Anno octavo et octingentesimo post natam Romam. Scribendum igitur fuit ὀχτακοσιοστώ. Ο μακάριος Πέτρος ὁ ἀπόστολος μετὰ καὶ τῶν ἑτέρων ἀποστόλων ἀποσταλέντες κηρύξαι, etc. Antiq.: Beatus Petrus apostolus una cum reliquis apostolis ad prædicandum emissus. Perion.: Beatus Petrus apostolus cum aliis etiam apostolis, missus est, qui prædicaret. 4. Hinc sequeretur sanctum Petrum et apostolos tantum missos fuisse, regnante Nerone; quod falsum est; nam missi sunt anno 18 Tiberii. 2. Verto: Beatus Petrus apostolus cum aliis etiam apostolis missus qui prædicaret, elc. 3. гp. ¿norradelę, nisi figuratam agnoscas locutionem etiam Latinis familiarem. Adlxy) Daváty xatedíxaσe, dɩ' Exúσɛws, etc. Antiq. Injusta morte per sancti sanguinis ipsorum effusionem condemnavit. Perion.: Iniqua morte condemnavit beati eorum sanguinis effusione: et per, etc. Vertes et dispunges: Iniqua morte condemnavit, per beati eorum sanguinis effusionem, et per, etc., præmittens. Οὕτω καὶ τὴν αὐτὴν ἐξουσίαν αιωνίως δωροῦμαι σοι καὶ δίδωμι. Antig.: Ita eamdem potestatem tibi et dono et do. Perion.: Sic eamdem quoque potestatem in perpetuum tibi do et tribuo. J. videtur alwvlw; omissum esse ab Antiq. non sine ratione, quia antea in priori membro non habebatur. Potest tamen retineri quia semper ad finem mundi durabit ea potestas in summo pontifice, ut ex sequentibus manifestum evadit, quæ male accepta fuerunt ab interprete Antiq. Ταύτην τὴν ἐξουσίαν πεπληρωμένην τοῖς μετέπειτα τελείοις καὶ ἀξίοις, ἐν 404 ταῖς ἐκκλησίαις προελθεῖν, καταλέλοιπε κλήρον. Ηanc potestatem absolutum post se, eximiis ac dignis qui in ecclesiis præirent, sortem reliquit. Perion.: "Hanc potestatem plenum et perfectam posteris qui perfecti et digni essent reliquit in ecclesiis quæ clerum antecederet. Verto: Hanc potestatem. plenam et perfectam posteris qui perfecti et digni essent in ecclesiis præire, sortem vel hæreditatem reliquit; quasi dicat: Omnes episcopi et sacerdotes tanquam hæredes D. Petri hac fruuntur potestate. Tóre dh öre ¿xávas, etc. Antiq.: Tum sane spinis. Perion.: Tum (inquam) spinas. Verto: Tum (inquam) cum. Illud enim est explicatio præcedentis korepiwos, quasi dicat: Tum in sanctitate illum firmavit cum spinas, etc. The belas xápitos avwbev autolę poropouts. Antiq.: Divina ipsos gratia superne comitante. Per. Divina gratia divinitus eos comitante. Verto: Divina gratia superne una ipsis præeunte. Deus emm præparat corda hominum in quibus semen evangelicum recipiatur. Τῷ τοῦ σταυροῦ ἀρότρῳ τὴν θάλασσαν διατεμὼν ἀπὸ ᾿Αθηνῶν τὴν Ῥώμην κατέλαβεν οὐρανίῳ· καὶ θείῳ θελήματι, ὡς ὑπὸ Θεοῦ ἡγαπημένος, οδηγούμενος. Antiq.: Crucis aratro trajecto mari Athenis Romam cœlesti divinaque voluntate at a Deo dilectus venit. Juntas omisit to dôŋyoúµevoç sicut et Perionius, eodem cum antiquo interprete usus exemplari; retinendum tamen videtur et connectendum cum hyannutvo. Verterem igitur: Crucis aratro mare diffindens Athenis Romam appulit, cœlesti divinaque voluntate, ut u Deo dilectus, per viam deductus. Inquirendum relinquo num S. Dionysius, ut in posteris aliquot sanctis observatum, crucis signo solo munitus mari sine navigio se commiserit: verba tale quid insinuant, verum nullus auctorum tanti miraculi (quod sciam) mentionem fecit; an potius significetur, ipsum crucem in puppi fixisse: sicut Virgilius, lib. x Æneid. Apollinem collocatum affirmat. Ř. P. Theophilus Bernardimus noster, sententiam istam corroborabat ex Statii Thebaide. Solus stat puppe magister Pervigil, inscriptaque deus qui navigat alno. Eautov tμnapéеeto, diodoxados. x. T. λ. Perionium sic corrige, et textum Græcum dispunge. Apostolicaque sanctitati se insinuavit, tum ipse etiam magister declaratus, et more magistro convenienti a sancto Clemente honoratus, dignitatemque ab ipso et honorem aptissimum, tanquam à Deo gratiam consecutus, reportavit. ᾿Ακοιτανίας δὲ τοῖς μέρεσι τὸν ἅγιον Αντώνιον ἀποστείλας. Αntig.: Porro ad Aquitania plagas sancto Antonino misso. Per.: Aquitaniæ vero partibus misso sancto Saturnino. Certum est textum Græcum depravatum esse, quia nullibi sancti Antonii mentio facta, et Antiquus videtur legisse 'Avtwvivov, cum legendum fuisset Eatoupivov, sicut antea præcessit. Juntas tamen habet 'Avtwvivov. 'Ev Пlapisiα tỷ mode: ¿mopen. Antiq.: Cum fiducia civitatem est ingressus. Per.: Lutetiam Parisiorum venit. Antiq. videtur legisse v nappnoia, sed male, sicut iterum postea, tapioia dµ vev, in hac fiducia perseverabat; utrobique enim agitur de Parisiis, et contextus necessario aliquod civitatis nomen requirit, ut legenti patebit, civitatis enim situs, soli ubertas, civium exercitia describuntur. 'Aµnédoiç &ł xal ßórpusiv wę èx mywy plovca. etc. Antiq.: Arboribus et vitibus circumquaque consila, maximum vinorum proventum incolis suppeditabat. Per.: Vitibus autem et vineis ut quod fontibus altueretur. Verto: Vitibus autem et vineis tanquam et fontibus' (vinum) perfunders, et suis suppeditans, erat nobile. Ἐν οἷς καὶ πραγματείαις τραπεζιτῶν ἅπασαν γοναί τῆς πόλεως, καὶ τῶν πέριξ περιτετειχισμένη Yúpou. Antiq. Quapropter plerique ejus loci et circumadjacentium civitatum homines mercaturæ ac negotiationi operam dabant, quinetiam passim usuram exercuerunt, ambitu vero mœnium circumdata. Perion.:' In his etiam mensariorum negotiis innumerabili copia urbis et finitimorum munitum erat. D. Macarius Gra¬ velinganus legebat ywvlar. Verum enim vero, quandoquidem neque Juntas legerit yuviat, neque tam coumoda traxoloubia contexatur, antiquam lectionem servo, et verto: In quibus et mensariorum negotiis universa civitatis familiæ, et eorum qui circumcirca valtare ambitum incolebant, studium et operam collocabant. Scribendum itaque περιτετειχισμένης, et έξωθεν more Attico ὑπακουστέον verbum ἦσαν quasi dicat: Toti erant in vineis colendis et mercibus.

col. 687–688page 56 of 262

PG 4:687ευθύς. "Η τιμωρίαις μὴ βουλομένων σπαράττεσθαι ἀμετρήτοις. βουλόμενον. Ο ὄχλος προσδέξασθαι τῆς Γαλλικῆς συναπήχθη τους τυράννους, τοῦ διελθεῖν ἐν τοῖς συνορίοις αὐτ Καὶ παρ' εὐθὺ τοῦ μακαρίου ἐκείνου ἀνδρὸς τὸ ἐπάξιον ὄνομα ἐνεφανίσθη αὐτοῖς. Τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν καθ᾿ ἡμέραν εὐθηνοῦσαν ἐπροίκιζον. Καὶ αὖθις κατέρριπτον τὰ εἴδωλα αὐτῶν, τὰ ἐκ τῆς αὐτῶν ἐξόδου ᾠκοδομημένα, και λιμένα σωτη ρίας εὑρόντες, εἰδώλων ἔχαιρον ἀπολέσθαι τὰ ναυάγια. αὐτῶν ἐδασύναμεν, ψιλώσαντες Μετά μεγάλης καρδίας καὶ πίστεως κατατολμήσαντα. Φανερωθείσης δὲ τῆς ἁγίας ἀγαθότητος τοῖς μάρτυσιν ὧν δέδοται ἡ νίκη μετὰ τοῦ σώματος. Καὶ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν ἐν τῇ χάριτι αναμεμνημένη. καὶ ἀπὸ τῆς πόλεως ἀπέχοντες. μένα αποτμηθέντα οι ατίμητα ψα αντιλογία.

S. DIONYSI AREOPAGITÆ Top &ɣly abi ixsi antiopati xazepisy, Antiq.: Divino baptismate abluens illuminavit. Per.. Sancto baptismo rursum illic illustravit. Verto: Sancto baptismo postea illic illuminavit. Ut vox ecclesiastica retineatur, quia aufis sic a Platone usurpatur, et baptismus reiterari nequit. Iterum in sequenti aus ¿ɛɛxún. Ani. denuo effusa est. Per.: Statim pervagata est; quia nullibi dicitur antea notus fuisse, et Per. videtur legisse ευθύς. 5 xal Aoμeriavov. Per. Ut etiam Dominus; scribe, ut etiam Domitianus. TrotáƐas qUT YÉVŋ xexhiµéva. Ant. Postquam subditos astruxisset. Per.: Cum sibi genera vocala subegisset. Verto: Cum sibi genera inclinata subegisset.. "Ivaτà postάyμata toŬ ¿ová ovos. Ant.: Ut quo vel principis jussui. Per.: Ut vel edicte. Verto: Ut vel mandatis imperatoris. Poni enim videtur illa vox per antonomasiam, nisi dicatur accipi pro potestatem donantis, sicut in Ecclesiaste. "Η τιμωρίαις μὴ βουλομένων σπαράττεσθαι ἀμετρήτοις. Antig.: Vel nolentem tormentis lacerarent. Per. Vel si nollet suppliciis immensis interficeretur. Verto: Vel si nellet suppliciis immensis discerperetur; scribendum omnine, βουλόμενον. Ο ὄχλος προσδέξασθαι τῆς Γαλλικῆς συναπήχθη τους τυράννους, τοῦ διελθεῖν ἐν τοῖς συνορίοις αὐτ Twv. Antiq.: Ingens hominum multitudo ad Galliarum præsides missa est, qui facta sibi copia vicinas regiones transeundi imperatoris jussa facerent. Per.: Multitudo Gallica acta est per fines suos sive vicinius tyrannis transitum concedere. Verto: Multitudo simul abducta est ad suscipiendum tyrannos, ut per fines suos transire possent; vel, plebs Gallica concessit suscipere tyrannos, ut per fines suos penetrare possent. Utraque versio sustineri potest. Prior quia missi ab imperatore cum pauciores essent, non facile potuissent Celtieam penetrare ob multitudinem Christianorumi a sancto Dionysio conversorum, quare præses Galliæ illis copias submiserit. Posterior, quia vox cuvarzon ita usurpatura sancto Paulo, et plebs facile consentit, quando nullum est facultatibus suis periculum 405. Καὶ παρ' εὐθὺ τοῦ μακαρίου ἐκείνου ἀνδρὸς τὸ ἐπάξιον ὄνομα ἐνεφανίσθη αὐτοῖς. Desunt in Per. Verto Et mox benti illius viri celebre nomen ipsis declaratum est: Kal howμw powy. Antiq. Mutato tantum habitu. Per. Hilari vultu. Verto: Vultu varie muẹ tato; quasi dieat: Modo lætos, modo severos, modo minas, modo blanditias vultu fingen.es. Τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν καθ᾿ ἡμέραν εὐθηνοῦσαν ἐπροίκιζον. Antiq.: Ecclesiam Christi quotilie locupletiorem reddiderunt. Per.: Ecclesiam Christi forentem beatamque reddebont. Verto: Ecclesiam Christi quotidie florentem et augescentem dotabant; quasi dicat: Plures Ecclesiæ adjungebant, virtutibus suis tanquam dote ipsos desponsantes. Καὶ αὖθις κατέρριπτον τὰ εἴδωλα αὐτῶν, τὰ ἐκ τῆς αὐτῶν ἐξόδου ᾠκοδομημένα, και λιμένα σωτηρίας εὑρόντες, εἰδώλων ἔχαιρον ἀπολέσθαι τὰ ναυάγια. Antiq.: Idola autem qua in triviis constructa ka bebant, confregerunt, atque in salutis portum sese seceptos gaudentes, gentilitia, et naufragia omnia abjeverunt. Per. Dejecerunique simulacra sua quæ a sua profectione adificata erant, inventoque porin salutis simulacrorum navigia periisse lætabantur. Verto: Et postea dejecerunt simulacra sua quæ ab ipsorum discessu redificata erant, inventoque portu salutis, partes reliquas naufragii simulacrorum periisse læɩabantur. 4. Antiq. aliqua omisit et Perion. male distinxit: nam primum membrum agit de Germanis et apostolis. Germani a discessu apostolorum qui in transitu fidem in Germania plantarant, iterum in idololatriam lapsi sunt; postea vero a reditu apostolorum SS. Dionysii et sociorum reducti, tanquai portum consecuti reliquias naufragii idolorum periisse gaudebant; unde apparet illos adhuc aliquid fidei retinuisse, sed admistum idolorum cultui. 2. Navátov nullibi significat navigium, sed naufra gium, vel partes naufragio ereptas, quas Cicero tabulas ex naufragio vocat. (Nos Lansselii sententiæ faventes, prius αὐτῶν ἐδασύναμεν, ψιλώσαντες posterius. EDIT. PATROL.) Μετά μεγάλης καρδίας καὶ πίστεως κατατολμήσαντα. Antig.: Quem virum magno animo in defensios nem fidei videbant. Per.: Magni animi et fidei facinus edere non dubitantem. Verto: Cum magno animo et fide contra audentem. KatatolµwvtƐs Kai TIGTEúoμEV. Antiq.: Confidenter credimus. Per.: Audentes et credimus. Verto: Contra audentes et credimus. Acaμévwμey. Antiq.: Permanebimus. Per.: Perseveremus. Optima est Perionii distinctio, hæc enim verba non martyribus, sed hujus martyrii scriptori tribuenda; illis enim se, et lectores ad perseveranJum in istorum fide hortatur. · Mixpàv äveσIV dɛdwxóreç. Antiq.: Brevem moram dantes. Per.: Cum paululum animum recepissent. Verto: Cum parvam remissionem sex relaxationem concessissent; quasi dicat: Paulo post acrem repre hensionem, cum persecutores inter se quærerent, quonam supplícii genere viros sauctos mactareut, sancti quieverunt. Φανερωθείσης δὲ τῆς ἁγίας ἀγαθότητος τοῖς μάρτυσιν ὧν δέδοται ἡ νίκη μετὰ τοῦ σώματος. Αntiq.: Sanctitas atque bonitas morte clarior facta est. Per.: Declarata autem sancia bonitate sanctis martyribus quorum conjuncta est victoria. Nam cum corpore, etc. Verto: Sancta bonitate per martyres declarata, auorum anima simul cum corpore tradita fuit. 1. Scribo Juxh pro víxŋ, quia vix aliter sensus elicietur, nis vertas, quibus victoria corpore data fuit; sed tunc scribendum est perà tỷ owpati, nec locutio ita usitata est; μaptvary est pro and two paprúpov. 2. Mala est Perionii interpunctio ut legenti patebit. Καὶ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν ἐν τῇ χάριτι αναμεμνημένη. Antig.: Deo per gratiam conjuncta esset. Per.: Et cum Domino conjuncta et gratia et charitate. Verto: Et Domino nostro in gratia rursum desponsata. 1. Est a verbo μvájať cum significat ambire nuptias (procari). 2. 'Avá, significat sanctos fuisse semel per baptismum in gratia Deo desponsatos, modo vero iterum, scilicet per sanguinem, unde sponsi sallguinam dici possunt. as and onpelou Evds THE modews. Antiq.: Ut ab uno sepulcro civitatis. Per.: Quasi ab uno signo urbis. Verto: Uno circiter a civitate milliario; solebant antiqui singula milliaria signo aliquo notare, sicus. hic simulacrum Mercurii fuisse putatur. Locutio Græca sic supplenda videtur: we onetou évbs (didOTT,- καὶ ἀπὸ τῆς πόλεως ἀπέχοντες. Пlenanpwuéva tip papruply to Xptotou. Antiq.: Martyrio Christi honorata. Perion.: Absoluto Christi martyrio, Ypantov odv sexinpwyéry; sed retineo antiquum et verto, completa sen integra per marıyrium Christ. F. Videtur esse oppositio inter velmi popiva, truncata et integre. 2. TETAN - μένα complectitur etiam plenitudinem honoris, ut respondeat vocibus αποτμηθέντα οι ατίμητα ψα postea dicitur nóg, etc., ad quid enim diceretur prophetas prædizione pretiosam esse mertem sancto rum, nisi illorum testimonio probaretur corpora horuin martyrum honoris plena fuisse? in verbis Perionii aliqua videtur inesse αντιλογία.

col. 689–690page 57 of 262

PG 4:689Κἂν ἐκείνῳ πλέον δόξαν γενέσθαι διὰ τοῦ μαρτυρίου ἑαυτοῦ τὴν νίκην, τῶν συνόντων. πλέονα, ἢ πλέον δόξης. Νέον καὶ ἀρχαῖον, καὶ τοῖς μετέπειτα ἐξάκουστον θαῦμα. ἐξάκουστον. Ητις ἐθνικοῖς φόβοις ἀκμὴν κρατουμένη ὑπῆρχεν. Επιστρέψασα τότε εἰς τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ διὰ τῶν θαυμάτων τῶν μαρτύρων ἑαυτὴν εἰς ἐπι επιστρέψασθαι, επιστρέψαι, Επιεικῶς τὴν μήνιν τῆς κακοβουλίας αὐτῶν ἐξήνεγκε κατὰ τῶν μαρτύρων. Ἐν τῇ πέτρᾳ τῇ εἰς μικρὸν κειμένῃ πεδίον τὸ ἑτοιμασθὲν εἰς σπορὰν ἐπὶ τοῦ μέλλοντος καταχώσαν. Οὐ χωρὶς ἀξίας πιστεύομεν, ἄνευ δὲ φόβου, τῶν ἁγίων μαρτύρων τούτων ὁμοιωθῆναι. Ομοίως τοῖς λέγουσιν ὅτι φλογὶ καυστική κατακεκαυμένα εἰσὶ τὰ συγγράμματα αὐτῶν.

MARTYRIUM, AUCT. DIONYSIO GUERINO. Twv µaptúpwv xát iɛpźwę. Antiq. habet hic lacunam. Perion.: Martyrum atque cazendotum dignitas. Verto: Martyrum et episcopi. "low; years, apx'ɛpśwç, sicuti postea habes. Eleiberius sacerdos mpn fuit, ergo nequeunt omnes dici sacerdotes. Κἂν ἐκείνῳ πλέον δόξαν γενέσθαι διὰ τοῦ μαρτυρίου ἑαυτοῦ τὴν νίκην, τῶν συνόντων. Antig. omi sit. Per.: Atque illi major gloria evenire eorum qui per martyrii sui victoriam simul erant. Verto: Et per illum majorem fuisse opinionem eorum qui propter martyri sui victoriam simul erant. 1. Scribo xat, quamvis videatur esse xav, quia si esset xav scribendum fuisset x' ǎv. 2. "Exelve referendum est ad xapnós, quia præcedit. 3. Ex verbis Perion. nescio quam densæ oriantur tenebræ. 4. Tp. z.lɛlw, πλέονα, ἢ πλέον δόξης. Νέον καὶ ἀρχαῖον, καὶ τοῖς μετέπειτα ἐξάκουστον θαῦμα. Antig.: Stupendum prorsus miraculum, nec ulli hominum seu velerum, seu recentum unquam auditum. Per.: Novum profecto ac velus, ac posterorum, fama celebrandum miraculum. Verto: Novum, et posteris deprædicandum miraculum. 1. 'Apxalov hic non potest significare vetus, quia nullibi simile accidit. 2. Ant. videtur legisse &prators, sed obscurior sensus propter ἐξάκουστον. Ητις ἐθνικοῖς φόβοις ἀκμὴν κρατουμένη ὑπῆρχεν. Autiq.: Qua adhuc ethnica formidine correpla tenebatur. Perion.: Quæ gentilibus institutis valde addicta erat. Verto: Quæ gentili metu valde correpta era:. Επιστρέψασα τότε εἰς τὴν πίστιν τοῦ Χριστοῦ διὰ τῶν θαυμάτων τῶν μαρτύρων ἑαυτὴν εἰς ἐπι Ouplay towxe. Antiq.: Tunc ad Christi fidem martyrum miraculis conversa sese desiderio dedit. Per.: Conversa tunc ad fidem Christi propter martyrum miracula seipsam prostituit. 406 Surius: Converti tamen ad fidem Christi per exempla martyrum, atque ad baptismi gratiam pervenire se desiderare, etc. Verto: Tunc ad fidem Christi propter martyrum miracuta, converti se desideravit. Ex correctione textus Græci¸ clarum erit: lege igitur επιστρέψασθαι, vel επιστρέψαι, ut omittam ex versione Perionii magnum criad men affingi S. Catule. Nota tamen antiquam lectionem posse servari, quia participia quandoque pro infinitivis ponuntur, itaque D. Macario Gravelingano videbatur. Επιεικῶς τὴν μήνιν τῆς κακοβουλίας αὐτῶν ἐξήνεγκε κατὰ τῶν μαρτύρων. Antig.: Benigniter perversi illorum in martyres consilii excitavit mentionem. Per.: Bona fide nefarium consilium quod illi adversus martyres ceperant enuntiant. Sur.: memoria eorum quæ susceperant agenda discussit. Verto:, Prudenter odium nefarii consilii quod illi adversus martyres ceperant excussit. Perionius in margine puat legendum esse vexa, et referendum ad milites, quasi inter pocula mulieri consilium suum aperuerint de mergendis sanctis corporibus. Adverte esse allusionem ad præcedens potvɛys; quasi dicat: Sicut illis multa dona protulit, sic ab illis odium in martyres conceptum abstulit. Ἐν τῇ πέτρᾳ τῇ εἰς μικρὸν κειμένῃ πεδίον τὸ ἑτοιμασθὲν εἰς σπορὰν ἐπὶ τοῦ μέλλοντος καταχώσαν. seç àñoxpúfwoi. Antiq.: In ea caute quæ juxta exiguum agrum, qui ad insequentis anni sementem paralus erat deportantes, terra obruta corpora occultarent. Per.: Ut in saxo quod situm esset in agello consito postea defoderent. Verto: Ut in saxo quod situm esset in agello in sequentis anni sementem paralo terra obruta corpora occultarent. Kal esposa péya pouλov. Antiq.: Atque megatrulo invento. Per.: Inventoque magno colle. Verto: Inventoque magno fornice. Οὐ χωρὶς ἀξίας πιστεύομεν, ἄνευ δὲ φόβου, τῶν ἁγίων μαρτύρων τούτων ὁμοιωθῆναι. Antig.: Non immerito credimus quin et citra dubitationem sanctis hisce martyribus non dissimilem evasisse. Per.: Non; sine merito, nec sine metu martyrum credimus. Verto: Non præter dignitatem, sed sine metu credimus' sanctis martyribus hisce similem evasisse. Perion. dicit in margine, est in Græco, óµnwłñvar, sed non convenit; debuerat igitur istam vocem corrigere, vel aliam quæ conveniret suggerere. Certe versio mea clara evadet ex sequentibus. a mohoua. Antiq. Quippe civ tas. Per.: Quæ erat quasi civitas. Verto: Numerosissima vel frequentissima. Patet ex usu particulæ. Perion. videtur legisse modisTpírov à proμóv. Antiq.: Ternarium numerum. Per. omisit. Oux autopotoaves Repl thy now. Antiq. Siquidem ab harum rerum expositione non fuimus: alieni. Per. Non prætermissa ut dictum est expositione. Verto: Non pro lubitu expositionem aggressi; quasi dicat: Non instar transfugarum modo istam, modo illam partem pro lubitu suscipientes, sed prout Deum timentes ex doctorum scriptis eruimus. "Ev oxátois lepois napadovai aptesty. Antiq.: In sacris chartis conscribere sumus conati. Per.: Sanctis litterarum monumentis prodere. Verto: In extremis sacris chartis prodere. Videntur esse verba, abbreviatoris quibus significet se post commentarios S. Maximi martyrium hoc adnexuisse. Nisi cum· R. P. Scondoncho nostro harum rerum peritissimo, tŷ èr ɛoxdroiç utrinque incisis concluso, vertas: qd extremum sacris litterarum monumentis trudore. Ομοίως τοῖς λέγουσιν ὅτι φλογὶ καυστική κατακεκαυμένα εἰσὶ τὰ συγγράμματα αὐτῶν. Antiq.: Simul cum ipsis scriptoribus (urente siquidem flamma illorum scripta sunt concremata). Per. Eodem modo ii qui flamma et igne ea quæ de eis scripta erant, deflagrasse dicunt. Verto: Sicut ii qui flamma combu rente ea quæ ab eis scripta erant deflugrasse dicunt. Beati Dionysii Areopagite, Athenarum episcopi, et fidei Christianæ apud Franco-Celtas præconis, Martyrium Dionysius Guerinus medicus canebat. 407 Vani valete sycophantarum greges, Auferte vestra somnia. Nou est quod audiam, quod amplius seram Aurata fuco carmina: Seu Græca, seu Latina sint ea ut lubet, Me Musa vincit altior. Inusitata sanctius gliscit lyra Melos pererrans pectora, Dionysius stat laureis fulgens comis. Stolisque purpurantibus. Jufans gemellis uberum de fontibus. Lac bauserat proterviæ. Dein sophista dissecans ambagibus, Vinclisque verum vinciens: Per syllogismos plectiles strophis sophos In porticu Martis ligat. یا

col. 691–692page 58 of 262

Sed Altitonantis prodiga Dei manu Paulus monile Ecclesiæ, Musis Athenas affluentes venerat Fidum profanis oppidum. Torrente linguæ susque deque diruit Cultus idolorum impios, Verbi loquelas seminans solertia Dionysium vertit sophum, Proceresque lactat lacte sancti Spiritus, Quos nulla vis facundiæ Olim tenaces quiverat divertere. Alia est figura quam antea. Nunc viperina præcaverunt dogmata Inter reflexas semitas, Atque abdicarunt publice sophistica, Christi secuti tramitem. Lux, Paule, gentium, tibi scientia Nune grata porrigit manus. Atheniensis dissipatur gloria, Dum suggeris miracula. Dilectus astris humor est, ubi novo Labes reati flumine Purgantur, ante verum Numen noverint Et fixerint medullitus. Tu præsul bæres puritati Apostoli, Lympha renatus cœliça, Nox bune refugit, excutit caliginem, Jam mancipatus Numini. Viget sereno corde flamma fortior, Et frons renidet gaudio Radice ab ima funditus vulsas simul Erroris artes extrahit. Alte recessus luminum et cœli plagas Scrutatur, atque prædicat. Scintilla qualis fulget atro sulphure, Vel ut refractis nubibus Per noctis umbram siderum micant faces, Sic præsulis vultus pii, Vis addita est menti; verbisque seminat Millena civium agmina. Fetura verum nascitur sensim, nec est Quod amplius moras trahat. Jussum capessit Apostoli; morem gerens Ad Franco-Celtas mittitur. Perrexit urbem cụm sociis Lutetiam Cinctam insulari flumine; Tum parvulam muris, sed aris et molæ Valde deorum deditam. Bene habet, peractum est, quod diu cupiverat. Persolvit urbi munia. Prædicta quamvis principum crudelitaş Tellus ruberet martyrum Cruore vitam Gallico tamen solo. Tulit medelam comparans. Lolium expedivit, velleret radicitus, Quod ignibus committeret. Annis onustus, eloquii fonte irrigat Gentem profanam largiter. Fluis in prophetas, mente divina rapis Tu Christe Apollo, pectora. Latex saporque nectaris lingua fluit, Cor mitigas, mentem foves. Ita reddit agmen protinus fidum Deo Antistes Agni conscius. Sed Christianæ silvulas gentes petunt, Latent trementes abditæ. Noctuque litant congregatæ supprices. Condunt suburbio ocius Stephano priori martyrum sacram domum Ejus frequentant limina. 408 Ut vere florifero vagæ flores novos Stipant apes et rivulos. Amor sequendi quoslibet accendit Dei Dionysium satellitem. Nec a rudimentis aberrant martyris. Semente sera pinguius Exsistit arvum; deinde quod vegrandibus Oblectat astra messibus. Hic cultor instans aut arator gnaruris, Ditescit aream replens. Prudens colonus ergo qui cum fenore Parit solum feracius. Satis superque civitas Lutetia Ligone culta præsulis. Ad veritatis flexa lumen inclytæ. Florem Dei, fontem Boni. Ales polorum protinus præcordiis Nostris suum cordis jubar Vibravit; alti pectoris situm innovans Nam oculos tenebræ clauserant. At viperæ proles rigens sævitia Cæsar furit Germanicus, Fidem perosus toxicum fundit magis, Quod foverat jam plusculum, Decreta mandat exsequenda gentibus, Et Christianos territat, Ni thure placent principem Deum Jovem, Mox destinandos ignibus. Cadis minister exstitit Sisinius, Immensa pestis et tremor. Cujus ferina floruit gentilitas, Et fastus arrogans minis, Serpentis atrox evomit virus; nec est Quod effero vultu queat Cruentus urbis optimates lædero. Ut æstuantes æquoris Undæ profundi cautibus radunt nihil Frustra laborat regulus. Heu surgit ira, et aggerat vires furor, Struit ruinam martyri. Stimulis calescit condolens ultor Deum. Nec temperat vesaniæ. O mersa limo cæcitas mortalium, 0. spissus error gentium. Pastus cruore carnifex gestit ducis. Statuta rite persequi. Hinc hostiatim martyris vestigia Vestigat audax et petit.

col. 693–694page 59 of 262

Inter coronam civium tandem videt Præcepta spargentem Dei. Haud continet manus; sed ultro corripit Vinctum catenis supplicem, Fit lætior, flagrans Dei Dionysius, Et currit ad Sisinium. Atque invocat nutum supremi Numinis. Si vile pectus chrismate Sacro piasti fac mode, custos poli, Meo colorer sanguine. Dissolve mentem ergastulis: eam bea Felicitate perpeti. Immotus instat martyr aute barbarum Sævi tribunal judicis. Cui fatur ore fervido Sisinius, Livore turgens noxio Num est ipse flabrum sibilantis Gorgonæ, Segnis senex et impotens. Cum illitterata credidit frequentia, Leges deorum respuens. Etate vere sum senex, hic reddidit, Ast flore constans pectoris. Anguis senectam mutuor, qui sentibus Cutem repono sordidam. Recens renascor cœlica propagine Phoenix quotannis pullulans. Miseret tuorum me sacrorum, et temporum. Pudet fateri, quod ferunt, Vos immolare barbaro ritu viros Gentemque cæde perdere. Ostende, quæso, quas adorem imagines, Junonis utrum, vel Jovis. Ut fumet agno cæspitis fastigium, Et thure postes ambiam. Quid me, nefande, supplicare cogitas Fouti malorum dæmoni. Deasciato stipiti verrem feris, Quo saxa fani perlinas. Cum hæc cerno, tanquam parvuli crepundia Duco, senumque vanulas Edentulorum cantilenas autumo. Non erubescam, si fidem Tuear fatendo maximum regem ætheris. Coelum paratur sanguine. Præfectus urbis toxico fellis madens Cor audiendo exysserat. Ebullit ira, apprehendi jubet virum, Ejus sodales proxime. At ille tanto lætior, cum adoream Labore partam prævidet. Fontem serenat ætheris solatio, Hymno canit symphonia. Velut ad Japes specum petit lubentius, Animo Tonantem pensitans. Autrum latebat abditum scatens situ, Noctis tenebris obsitum, Gravis senecta clausus implorat prece Coelestis ignes Spiritus. Rerum creator, gloriæ splendor Patris Immitte rores, fac precor, Neu livor asper judicis mitescere Discat modo, fac opprimar. Mox carceralis cæcitas olympici Fulgore Christi fulgurat. Agnoscit hic Dionysius potentiam Adesse, quam speraverat Tanti laboris præmium stant angeli Visu nitentes undique. Huic poculum vitæ Deus sic porrigit, Ut poena fiat lenior. Perhibent tyrannum blandiendo antistitem Vario irritasse munere. Et nobilem laudat generis prosapiam Partim senilem gratiam. 409 Encomiis martyr retro claudit suas Aures ut anguis, ne malum Serpat medullis altius, fibras quoque Contagione polluat. Seu flos odorus albicat, suffimine Spargens tyranni regiam. Perstringit orbes luminum miraculia Non nemo miratur virum. Stupuit tyrannus: terve dictis aruit. Clarere nescit scrupulis, Incertus illum puniat, vel liberet, Usumque reddat liberum, Quid plura? vincit anxium socordia Alumna cadis et crucis. Fomenta vulnus putridum novantia Crudelitatem procreant, Quid? si soluta inæstuet præcordils Bilis, faciatque incendium. Simul calentes inverecundus minas Torvo cievit lumine Figit sagittas pectori, nec impetum Valet tenere amentiæ. Incerta qualis Entheos pędem tulit, Ut Mænas insanit Deo. Certare lassus hostis in prætorio, Agitur procellis interim. Cadi flagellis præcipit lictoribus, Corpusque pungi spiculis. Strictum retortis brachiis posti ligant Nudare costas gestiunt. Ut per lacunas vulnerum crepet jecur Paulumque sanguis palpitet. Ridebat hæc martyr Dei ludibria, Tortoris increpans manus. O vos alumni, carceris sævitiam. Armate, quæso, plenius. Stillante tabo, corporis cutem mei Multicolorem reddite. Ubi hodie ædes 'D. Dionysii a Carcere, in cujus ædis cavea nobilis ille career adhúc vì situr.

col. 695–696page 60 of 262

Exin, peractis principis furoribus, Ardentibus prunis datur. Locus est propinquus Sequanæ sinuamini Tormenta cernens sontium. Quem sepsit agmen militum forinsecus Fuigere cassidis micans, Prunas tepentes carnifex sternit cito, Ut os beati langueat Decumbit ipse lectulo lætus rogi. Animat sodales sedulo. Illi os decore splenduit magis aureo. Taleın revertens legiſer De monte vultum detulit: Non sunt, ait, Tormenta quæ vos cernitis Citata cursim transeunt, instar noti Pulvim moventis in aere. Trahi e castata fervidus jubet virum, Aliud genus parat crucis. Ad montis altum verticem contermini Lutetiæ deducitur. Velut agna templi destinanda altaribus, Nil immolata clɔmitans Intrare fanum cogitur Cyllenii. Lique thus adurere. Has intuens ineptias, imagines Irridet atque conspuit. Senile martyr maluit collum dare Mortis lavacris inclytum. Id maluerunt voce clara Rusticus Et contubernalis pati. Percussor ense dum ferit guttur senis, Spectant frequentes eminus Pavidi greges doctorem in alto vertice. Res inira posteris, caput Quod amputatum viderant cadaveris Ille locus visitur in templo B. Dionysii vulgo a Passu, prope ædem Beatæ Mariæ, non longe a ripa Hi conspicantur præsults Manibus coitis vectitatum, nobílém Ad villulam miraculis. O ter quaterque et amplius felix jugum Hoc purpuratum sanguine! Felix ameni littoris pomorium, Felixque collis vinea. Mulier Catulla floruit credens Deo, Purgata sancto Spiritu Quæ tacta miris martyrum donis, ducem Mollivit, ut cadavera Humaret uncta balsamo, rosis, mero Domi reservans posteris. Ilinc vicus ille feminæ nomen trahit. (Catulliacus dici potest) Jam sex peractis sæculis aut circiter Manes sepulti martyrum Oblivione prorsus obruti· nisi Regis Clothæi fitius Dagobertus iras horridi vitans patris Tristis cavernas quæritans Se contulisset in sepulcrum tutias. Statim sopitus somnio. At dormienti fulgidis clari stolis Apparuere martyres. Ac pollicentur principi minas patris. Sedare posse cœlitus, Modo favillas hic sitas præconiis Insigniat semper lubens. Triforme culmen Gallicum, triplex nonor Quo præstat urbis dignitas. Non obsolescet ullus in terris apex Nec pulvis obducet situ Tuæ, patrone, lauream laudis, Deo Inscripta perpes pagina est. Sequanæ. Amen. Aimonius monachus, Hist. lib. rv, c. 17. ATHENARUM EPISCOPI, FRANCORUM APOSTOLI ET MARTYRIS Soc. JESU Presb. Concinnata ejusdemque notationibus illustrata. Si e claris sanctorum Patrum Vitis eæ primum punctum ferunt, quæ una. cum antiquitatis auctoritate, majores in litteris, in laboribus, in peregrinationibus, in signis denique ac salutaribus prodigits, admi Falilitates habent; nemini sane in dubio relinquitur, quo loco, quove numero ea ceuseri debeat, quæ

col. 697–698page 61 of 262

PG 4:697Η τὸ θεῖον πάσχει, ἢ τῷ πάσχοντι συμπάσχει.

sanctum Dionysium Areopagitam oculis spectandum, penitusque cognoscendum exhibet; virum sacris profanisque disciplinis apprime eruditum, virum e Græcia in Ægyptum, ex Ægypto in Græciam, et hinc cum magno Paulo, vase electionis, in varias orbis plagas profectum, postremoque in Asiam, in Italiam, in Galliam, in Hispaniam gravibus de causis peregrinatum; virum, inquam, post Areopagi supremos apices mitissimum legis Christianæ discipulum, sed e discipulo eximium orbis doctorem, insignem Galliarum apostolum, fortem ac generosum Christi martyrem, in vita æque et post vitam perillustribus factis atque miraculis gloriosum. Hujus ego vitæ seriem, lis omnibus perdiligenter et quam accurate perquisitis, quæ ad illam plenius ac rotundius concinnandam facere visa sunt, et invocato (quod ipsemet ante omnium rerum initia faciendum edocuit Dei optimi maximi auxilio, in præsenti aggrediar. CAPUT PRIMUM. Genus, patria, ætas, studia. Natus est Dionysius Athenis, urbe totius Græciæ multo clarissima ac nobilissima: idque anno circiter Christi nono (3-4), Augusti imperatoris quinquagesimo, parentibus quidem vitæ instituto gentilibus, sed genere et virtute claris. Puer artes liberales domi sive in urbe sua talium artium parente ac domina perdidicit. Quibus egregie imbutus foras adolescens prodiit, atque in Ægyptum quasi ad unicam et singularem sacratioris et reconditioris disciplinæ magistram, imperante Tiberio Nerone se contulit, tam ut ejus regionis nobiles philosophos conveniret, quam ut si quid novæ rerum abditarum cognitionis haurire posset, id patriis institutionibus velut sacrum complementuin adjiceret. Nam illo fere præstantissima quæ-- que ingenia, post cæteras disciplinas alibi perceptas, pro mathesi rerumque cœlestinin cognitione adipiscenda, et sacris mysteriis ritibusque addiscendis, quasi pro supremo onigena eruditionis coronamento migrare solitos accepimus. Quod de Pythagora de Thalete Milesio, de Platone, de Eudoxo, deque aliis compluribus eximiis philosophis multi auctores tradiderunt. Quin etiam ipso hujus Dionysii tempore domicilia sacerdotum, hoc est Ægypti sapientum, et loca ubi Plato, ubi Eudoxus, ubi alii viri illustres habitaverant, Heliopoli ostendebantur. Istos porro Ægypti sacerdotes, sive prophetas, (sic enim illi sure gentis sapientissimos appellitabant, non secus quam Persæ magos, Assyrii Chaldæos, Galli druidas, et Tudi gynimosophistas) ab ipso Abrahamo patriarcha, qui ibidem Heliopoli jam olim vixerat, hausisse primitus astrologiæ disciplinam, scripsere viri multo doctissimi Istuc ergo Dionysius in Dore ætatis ejusmodi studiorum causa profectus est, quandiu autem ibidem constiterit, nullæ, quod quidem sciam, produnt litteræ; sed ibi fuisse, cum Christus Salvator Hierosolymis pro totius generis humani salute cruci suflixus penderet, atque terrifica illa solis defectio terram terreret universam, testes citantur ipsiusmet Dionysii ad sanctum Polycarpum Sniyrnæ pontificem litteræ, quæ hodieque exstant et in doctorum versantur manibus. Quo quidem tempore annum ætatis agebat Dionysius circiter vigesi»» mum quintum, et Heliopoli (quæ urbium Ægypti, ut modo insinuatum est, 412 præcipua sacerdotum. habitatione clarissima antiquitus babebatur) una cum Apollophane sophista æquali suo, degebat. Exsurgente igitur illa eclipsi cum ambos magna teneret adiniratio, quid sibi lux de repente, et alieno tem-. pore, et præter naturæ legem se condens, quidve coelo obducta, novo prorsus et insolito more, tenebræ, et quidem tantæ tamque diuturnæ vellent ac portenderent (tres enim ipsas horas, nimirum a sexta usque ad nonam tenuisse, sacra produnt Oracula P) tum ipsis ad exactius explorandos distinguendosque amborum luminarium congressus digressusque, Philippi Aridaæi regula astronomica uti visum, et impensus inusitatam illam solis ac lunæ concursionem contemplari atque attendere. Cumque observando deprehendissent (quod alias quoque erat notissimum) fieri ordinario naturæ cursu haud posse, ut sol id temporis suorum defectionem radiorum pateretur, et nunc lunam quoque ipsam adverterent (quæ solita esset alioqui a parte occidua solem subire) jam e contrario ab orientali tractu subingredi, ac velut pullum nigrantemque amictum soli obtendere, et sua caligine auctorem parentemque lucis, ad ultimam usque ejusdem Fneam offuscare, ac demum resilire; tuin Dionysius ingenti cum admiratione ad cognatum et consodalem suum conversus: Quid hoc, inquit, rei est, o Apollophanes? quid ista sibi ostenta volunt? Ille autem divi: o que dam afflatu, Hae sunt, inquit, o bone Dionysi, rerum divinarum mutationes Tum vero ipsum rursns Dionysium coelestiori quodam instinctu percitum (idque traditione, ut Michael Syngelus loquitur, a parentibus ad filios derivata) dixisse ferunt: Ignotus in carne patitur Deus (12-13), cujus causa universum hoc ob-· scuratum atque concussum est. Aut certe, quod eum tam breviter quam eleganter intulisse alii memorant: Η τὸ θεῖον πάσχει, ἢ τῷ πάσχοντι συμπάσχει. Aut Deus patitur, aut palienti compatitur. Denique idem Dionysius admirandæ hujus defectionis et obscuritatis tempus, annum, diem, horam perdiligenter adnotavit, atque sicunde fortassis inaudite mutationis vel causa quæpiam, vel occasio, seu prodita litteris, seu vulgata sermonibus postea temporis inaudiretur, serio animadvertere statuit. Quod tandem Athenis, ut mox dicetur, e Pauli apostoli congressu, et fida relatione non sine magno fidei lucro est assecutus. Liceat vero hic nobis in isto tam adinirabili principis luminaris defectu et contemplatu pulchra æternæ sapientiæ consilia pauxillulum deinirari; liceat etiain una sumiam illius rerum omniuin Conditoris et moderatoris potentíam juxta et bonitatem fixius attendendo et amare et complecti ejus, inquam, moderatoris, qui, ut recte observavit et dixit Sapiens: Attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter Quam enim fortiter tam Judæorum quam gentilium corda tum attigit, et quam suaviter communem salutis utrorumque rationem disposuit, cum et Judæis semper signa de coelo petentibus, tam illustre de cœlo et in cœlo signum dedit, et clarissimo, quamvis atrarum tenebrarum, prodigio, memor suæ cbaritatis, suæ injuriæ immemor, in ipsa sua morte subvenit? et cum gentilibus atque alienigenis, tam iis qui longe quam qui prope, nominatim autem Dionysio et Apollophani, earum rerum quibus maxime capiebantur alque vacabant studiis, tanquam aptissimis ad eos alliciendos et sibi conjungendos lenociniis, se33 quadamitenus manifestans succurrit, nempe astrologiæ deditis extraordinaria in astris prodigia exhibendo. Quippe ambo, dam carlos suspiciunt, dum rimantur sidera, dum solis defectionem inusitatam videns et examinant, Dão corda pormovente, prima novæ legis et Christianæ fidei semina suis postmodo temporibus in fruges eruptura, ut post videbitur, susceperunt. Sic olim tres illos magos inspiciendis et observandis stellis intentes, una eis objecta prorsus mira et insolenti ad perquirendum novum Regem (cujus ¡lla ferebat indicium) et ad congrua ei munera, dignosque tantis natalibus honores deferendos, incertum × Luc. xxii, 44. ↑ Sap. viii, 1.

col. 699–700page 62 of 262

PG 4:699Δηλοῖ δὲ ἐπὶ τούτοις, ὡς καὶ Διονύσιος Ἀρειοπαγίτης ὑπὸ τοῦ ᾿Αποστόλου Παύλου προτραπεὶς ἐπὶ τὴν πίστιν, κατὰ τὰ ἐν ταῖς Πράξεσι δεδηλωμένα πρῶτος τῆς ᾿Αθηναίων παροικίας τὴν ἐπισκοπὴν Μνημονεύει δὲ τοῦ ᾿Αρειοπαγίτου καὶ Διονύσιος ἀρχαῖος Κορινθίων ἐπίσκοπος, καὶ Πολύκαρπος ἐν τῇ πρὸς Αθηναίους ἐπιστολῇ αὐτοῦ. Υποθώμεθα δὲ καὶ τὸν θεῖον Διονύσιον, ὅτε τὰ ἐπὶ τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου εἶδεν, εἶναι ἐτῶν κε', 414, ἅτε οἶμαι καὶ ἔτι ἀναγινώσκοντα.

uti fortius an suavius, pertraxerat. Sic deinde homines piscatores ad piscatum deducturus animarum, atque a mari et a retibus ad Ecclesiæ gubernacula provecturus, non alio quam piscationis vocabulo usus ad se pellexit. Quin et pellectos nullo neque gratiore neque suaviore modo detinuit, atque in suæ potentiæ ac divinitatis fide atque notitia confirmavit, quam objectis inter piscandum_prodigiosis jactibus et capturis. Sed ad Dionysium ejusque capturam redeamus. Jam ergo reversus ex Ægypto in patriam, eo magis in ore atque oculis suorum civium esse cœpit, quod ad insitam naturæ ingeniique nobilitatem, atque ad patrias artes ac disciplinas, etiam a cæteris gentibus novam quasi scientiarum supellectilem deportaret. Ita haud difficile nobili ac generoso juveni fuit, præclaris præsertim imbuto artibus et moribus viam sibi ad quamvis amplos honores et magistratus aperire. Quare cum genere suo et nomine condignas esset complexus nuptias (nam ad illas stimulabat cum ætas illis idonea, tum cupido summæ dignitatis ad quam aspirabat, et quam citra conjugium, uti mores tunc erant, vix sperabat) cumque perillustrem sibi feminam nomine Damarim copulasset ita studuit cunctas inatrimonii leges examussim custodire, ita se in suscepto vitæ statu et gradu gerere, ut nullo mali facinoris obstaculo, cursum ad ea quæ petebat, 413 sibi præpediret. Igitur inter archoutas (novemvirum is est magistratus) præmonstrata ex instituto patrio totius vitæ anteactæ integritate, Athenis est cooptatus. quo magistratu reddita rursum, moris erat, officii sui, quo bene perfunctus esset, ratione, cum scilicet insontem se atque ab omni avaritiæ et iniquitatis suspicione immunem in eo judicio, quod illi doxɩuaclav id est probationem sive cen». suram appellant, rite comprobasset, in sanctissimum Areopagi consilium qui summus illic erat urbanæ dignitatis gradus, inoffenso pede conscendit. Atque inibi quidem haud postremo eum fuisse loco, Lunc cum sanctus Paulus doctrinæ suæ rationem redditurus, injecta manu in Areopagum pertractus est, sed unum potius e primis judicibus, imo etiam judicum principem Græci scriptores diserte asseverant Et Michael quidem Syngelus post eximiam Athenarum laudem, quas (uti vere erat) Græciæ decus, philosophorum domicilium, oratorum gymnasium atque ludum appellat, ita subdit de Dionysio: • Ex ea, inquit, urbe hic ortus est Dionysius, ejusque dux fuit illustrissimus, et Areopagi judicum princeps: quorum judicum splendorem generis atque magnificentiam, rerum Atticarum scriptores Androtion et Philochorus fuse denarrarunt. Ex quibus profecto majorum Dionysii primatum, et honorem, et gloriam conjectura assequi licet. Nec enim apud superbos Athenienses facilis cuiquam ad ejusmodi principatum aperta erat via, nisi quem et sapientia et prudentia, et justitia, et fortitudo, et temperantia, et cumhis simul eximia generis claritudo commendaret. Ita ille. Fuit denique Dionysius ex eo consilio et se natu, qui jam olim a Solone legislator et morum censor, et custos legum, et religionis ac cæremoniarum præses, et capitalium ac gravissimarum causarum judex atque arbiter fuerat constitutus. Ad quem senatum non tantum e reliqua Græcia, sed e remotis quoque nationibus, atque adeo ab ipsis Romanis licet præcipuam sapientiæ atque gravitatis laudem assectantibus, difficiliores lites, et intricatiora judicia subinde referebantur. In quo quantus fuerit Dionysius, sive doctrinarum varietatem, sive juris æquitatem, sive morum denique spectes innocentiam, clare idem Syngelus docet, qui non modo facundissimum in oratoribus, acutissimum in philosophis, perspicacissimum in astronomis, in cæteris artibus ac disciplinis spectatissimum, sed etiam (quod multo majus est atque gloriosius) inter bonos optimum, et inter Judices longe justissimum exstitisse scribit. Atque talis quidem erat, cum gentilis atque deorum cultor; qualis autem postea, hinc ordiemur. S. Dion., 1. De div. nom., c. 3. NOTATIONES. Natus est Dionysius. Dionysii inter scriptores sacros doctrina et sanctimonia clarissimi tres fuerunt (nam de Patribus Græcis tantum sermo est in præsentia), Dionysius Areopagita, Dionysius Corinthiorum episcopus, et Dionysius Alexandrinus; qui omnes scripta utilissima posteris reliquere. Areopagita primo sæculo floruit, Corinthius se. cundo, Alexandrinus tertio. Ac proinde hi duo posteriores mentionem Areopagitæ facere potuerunt: et Corinthius quidem, testibus Eusebio Cæsareæ Palæstina episcopo et Maximo martyre, fuit; sed an Alexandrinus etiam fuerit, haud perinde constat. Multi quidem id asserunt, et ejusdem Maximi Scholiastæ auctoritatem ad hoc confirmandum proferunt; ubi scilicet scribit, sanctum Dionysium Alexandrinum composuisse Scholia in beatum Dionysium sibi cognominem. Verum per Dionysium sibi cognominem non intelligi Areopagitam, infra fuse docui, quæst. 2, in solutione argumentorum adversæ partis. Verba autem Eusebii lib. v Historiæ ecclesiastica, cap. 22, de Dionysio Corinthio sunt haec: Δηλοῖ δὲ ἐπὶ τούτοις, ὡς καὶ Διονύσιος Ἀρειοπαγίτης ὑπὸ τοῦ ᾿Αποστόλου Παύλου προτραπεὶς ἐπὶ τὴν πίστιν, κατὰ τὰ ἐν ταῖς Πράξεσι δεδηλωμένα πρῶτος τῆς ᾿Αθηναίων παροικίας τὴν ἐπισκοπὴν Lyxexelpoto. Significat præterea (Dionysius Corinthius) Dionysium Areopagitam ab apostolo Paulo ad fidem conversum, ut produnt Acta, primum Athenarum antistitem creatum esse. De eodem Dionysio, Corinthiorum episcopo, ita Maximus in præfatione Scholiorum suorum ad libros Areopagita: Μνημονεύει δὲ τοῦ ᾿Αρειοπαγίτου καὶ Διονύσιος ἀρχαῖος Κορινθίων ἐπίσκοπος, καὶ Πολύκαρπος ἐν τῇ πρὸς Αθηναίους ἐπιστολῇ αὐτοῦ. Mentionem facit "Areopagite etiam Dionysius, antiquus Corinthiorum episcopus, et Polycarpus in sua ad Athenienses epistola. Ita ille. Hæc autem propter eos, qui eumdem Areopagitam existimarunt etiam Athenarum et Corinthiorum fuisse episcopum, dicta sint. Nam ex his patet, esse diversos; cum alter alterius mentionem faciat. De his duobus Dionysiis, Corinthio, inquam, et Alexandrino, amplius oùy Oɛÿ in ipsorum Vilis el sæculis dicetur: nunc solum de Areopagita, qui secundum apostolos primus mihi ponitur in suo sæculo, idque suasu antiquitatis, cum ætate vix novem annis minor Christo fuerit, ut jam nunc ostendam. (3-4) Anno circiter Christi nono.Hic annus ex ipsius. Dionysii ad Apollophanem epistola colligitur, ubi tempore passionis Christi Domini, sive eclipseos quætum accidit, se viginti quinque annorum fuisse scribit. Quæ epistola, licet nunc Græce non exstet, tainen exstabat tempore Caroli Calvi imperatoris, sub annum Christi 876, quo tempore una cum aliis. S. Dionysii operibus eam Latine vertit Erigena Scotus. Nam hodieque ea versio superest, et eodem plane stylo quo cæteræ epistolæ, ut dubio nullus relictus sit locus. Accedit de viginti quinque annis auctoritas S. Maximi ad Epistolam decimam S. Dionysii quæ est ad S. Joannem Evangelistam, his verbis: Υποθώμεθα δὲ καὶ τὸν θεῖον Διονύσιον, ὅτε τὰ ἐπὶ τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου εἶδεν, εἶναι ἐτῶν κε', 414, ἅτε οἶμαι καὶ ἔτι ἀναγινώσκοντα. Supponamus vero et divinum Dionysium, cum ejusmudi

col. 701–702page 63 of 262

PG 4:701ἐνταῦθα τρισκαίδεκα ἔτη, ὡς εἴρηταί τισι. Συζήσαντα δὲ τὸν Αβραὰμ Ηλιουπόλει τοῖς Αἰγυπτίων ἱερεῦσι πολλά μεταδιδάξαι αὐτοὺς, καὶ τὴν ἀστρολογίαν, καὶ τὰ τοῖς χαρίζεται, καὶ τὰ περὶ ἀστρονομίαν παραδίδωσι. Πρὸ γὰρ τῆς ᾿Αβραάμου παρουσίας εἰς Αἴγυ πτον, οἱ Αἰγύπτιοι τούτων εἶχον ἀμαθῶς. Κατὰ γοῦν τὴν ἀρχὴν Τι βερίου Καίσαρος, ὅτε δὲ καὶ τὴν ἡλικίαν ήκμαζεν, ἀπῆρεν εἰς Αἴγυπτον τοῖς ἐκεῖσε σοφοῖς ὁμιλῆσαι γλιχόμενος. τότε τοῖς ὁπουδήποτε Ἕλλησιν ἀποδημεῖν εἰς Αἴγυ στον μαθήσεως ένεκα. Φοίνιξ ὧν τὸ γένος, καὶ τοῖς Αἰγυπτίων προφήταις συμ βεβληκέναι είρηται, καθάπερ καὶ ὁ Πυθαγόρας αὐτοῖς γε τούτοις δι' οἷς καὶ περιετέμετο, ἵνα δὴ καὶ εἰς τὰ αυτα κατελθὼν τὴν μυστικὴν παρ' Αίγυπτίων ἐκμά θα φιλοσόφων, Χαλδαίων τε καὶ μάγων τοῖς ἀρίστοις συνεγένετο, καὶ τὴν ἐκκλησίαν τὴν νῦν οὕτω καλουμένην ὁμακοεῖον αινίττεται. Ἐν δὲ τῇ Ἡλίου πόλει καὶ οίκους είδομεν μεγάλους, ἐν οἷς διέτριβον ἱερεῖς. Μάλιστα γὰρ δὴ ταύτην κατοικίαν ἱερέων γεγονέναι φασὶ τὸ παλαιὸν φιλοσόφων ἀνδρῶν καὶ ἀστρονομι ἐδείκνυντο οὔτε τῶν ἱερέων οἶκοι, καὶ Πλάτωνος, καὶ Εὔδοξος δεῦρο καὶ συνδιέτριψαν ἱερεῦσιν ἐκεῖνοι αὐτῷ ᾿Απολλοφάνης ἐκεῖνος ὁ σοφιστής, οὗ Πολέμων ὁ Λαοδικεὺς ἐν Σμύρνῃ διήκουσεν, ὁ διδάσκαλος Ἀριστείδου. δῆθεν ὄντι φιλτάτῳ καὶ ὁμογενεί.

prodigia Christo cruci affiro vidit, annorum fuisse & ἐνταῦθα τρισκαίδεκα ἔτη, ὡς εἴρηταί τισι. Ibi ergo viginti quinque; quod et me adhuc legisse puta. Itaque existimaverim, Maximum aliquando incidisse in illam B. Dionysii Græcam epistolam, sed ab aliis, ut sæpe fit, avulsam. Si igitur Dionysius fuit viginti quinque annorum in ultimo Christi anno, hoc est ætatis Christi trigesimo tertio, ut plurimi tenent, vel trigesimo quarto inchoato, ut alii volunt, sequitur, eum natun anno Christi nono circiter. Addo circiter, ob variantes sententias. Jam nonus Christi, et quinquagesimus Augusti, juxta Eusebium (quo in ecclesiastica chronologia nemo certior) inter se concurrunt, et sequitur approbatque Baronius. ostendebantur sacerdotum domicilia, et Platonis atque Eudori scholæ. Isto enim ascendit cum Platone Eudoxus, ibique cum sacerdotibus tredecim annos versali sunt, ut dictum ab aliquibus est. Vide ibidem plura huc spectantia. De Platone ita S. Augustinus, lib. vui De civitate Dei, c. 4: «Quam longe lateque potuit, peregrinatus est. Quaquaversum enim alicujus nobilitate scientiæ percipiendæ fama rapiebat. Itaque et in Ægypto didicit, quæcunque illic magna habebantur atque docebantur. › Ægyptios autem accepisse ab Abrahamo patriarcha scientiam astrorum, aliasque complures artes, testatur Alexander Polyhistor, vir magni ingenii multæque eruditionis (nt appellat Eusebius, lib. 1x De præparat. Evangel., cap. 17) scriptor peranείquus, de quo sic ibidem: Συζήσαντα δὲ τὸν Αβραὰμ Ηλιουπόλει τοῖς Αἰγυπτίων ἱερεῦσι πολλά μεταδιδάξαι αὐτοὺς, καὶ τὴν ἀστρολογίαν, καὶ τὰ Bound To autolę Elonyhabat, etc. Cæterum cum apud Heliopolim Abraham sacerdotum consuetudine plurimum uteretur, multa ipsos, nec non astrologiam, et reliqua eo pertinentia edocuisse tradit. Ejus sententiæ accedit Josephus lib. 1 Antiquitatum, cap. 9, his verbis: Thy te apiffentixhy ai τοῖς χαρίζεται, καὶ τὰ περὶ ἀστρονομίαν παραδί δωσι. Πρὸ γὰρ τῆς ᾿Αβραάμου παρουσίας εἰς Αἴγυ πτον, οἱ Αἰγύπτιοι τούτων εἶχον ἀμαθῶς. Arithme ticam quoque et astrologiam cum illis communicavit. Nam ante Abrahami adventum in Ægyptum, Ægyplii horum rudes erant, Imperante Tiberio. Suidas in Dionysio ita de co, in editione Morellii: Κατὰ γοῦν τὴν ἀρχὴν Τι βερίου Καίσαρος, ὅτε δὲ καὶ τὴν ἡλικίαν ήκμαζεν, ἀπῆρεν εἰς Αἴγυπτον τοῖς ἐκεῖσε σοφοῖς ὁμιλῆσαι γλιχόμενος. Imperante Tiberio Cesare, cum jam ætate foreret, solvit in Ægyptum, cum philosophis qui inibi agebant versari desiderans. Pachymeras in Paraphrasi Epistolæ septimæ: "Ebos yàp hv τότε τοῖς ὁπουδήποτε Ἕλλησιν ἀποδημεῖν εἰς Αἴγυ στον μαθήσεως ένεκα. Erat enim tum Græcis consuetudo, undique in Ægyptum studio matheseos perogrinandi. Quod de Pythagora, etc. De his multa sunt veterum testimonia. Breve est illud M. Tullii libro quinto, De finibus bonorum et malorum, extremo: Cur Plato, inquit, Ægyptum peragravit, ut a sacerdotibus barbaris numeros et coelestia acciperet? Et paulo post: Cur Pythagoras et Ægyplum lustravit, et Persarum magos adiit? cur tautas regiones barbarorum pedibus obiit? tot maria transivit? cur hæc eadem Democritus? etc. > Vide Diogenem Laertium in eorumdem Vitis, et Strabonem in libris Geographic xiv et XVII, et Valerium Maximum lib. vii, cap. 7, et de aliis Philostratum in Vitis sophistarum, præsertim in Aristide, et S. Justinuin martyrem in cohortatione 1 ad Græcos, ante medium, ubi dicit, constare ex Theodoro et ex aliis bistoricis, Orpheum, Homerum, Solonem, Pythagoran, Platonem et alios Ægyptum adiisse, et libris Moysis adjutos, melius de Deo sapuisse. Vide et Clementem Alexandrinum lib. 1 Stromatum, ante medium, ubi sic inter alia: Dánc dè Φοίνιξ ὧν τὸ γένος, καὶ τοῖς Αἰγυπτίων προφήταις συμβεβληκέναι είρηται, καθάπερ καὶ ὁ Πυθαγόρας αὐτοῖς γε τούτοις δι' οἷς καὶ περιετέμετο, ἵνα δὴ καὶ εἰς τὰ αυτα κατελθὼν τὴν μυστικὴν παρ' Αίγυπτίων ἐκμάθα φιλοσόφων, Χαλδαίων τε καὶ μάγων τοῖς ἀρίστοις συνεγένετο, καὶ τὴν ἐκκλησίαν τὴν νῦν οὕτω καλου μένην ὁμακοεῖον αινίττεται. Thales autem, cum esset Pheenix genere, etiam cum Ægyptiorum prophetis congressus esse dicitur, sicut et Pythagoras cum iisdem versatus est; propter quos etiam fuit circumcisus, ut adyta ingrediens Egyptiorum mysticam disceret philosophiam, et cum Chaldæorum, et magorum præstantissimis egit familiariter, et quæ nunc Ecclesia appellatur, ab illo buaxociov dicta est. Vox paxostov coauditorium (si fas ita loqui) significat, nempe locum, quo multi ad audiendum una conveniunt: ex duo et ¿xovw, simul audio. Quin etiam ipso Dionysii tempore. Strabo enini, qui eodem quo Dionysius tempore floruit, boc est imperante Tiberio, ita de se libro xvi Geographia scribit: Ἐν δὲ τῇ Ἡλίου πόλει καὶ οίκους είδομεν μεγάλους, ἐν οἷς διέτριβον ἱερεῖς. Μάλιστα γὰρ δὴ ταύτην κατοικίαν ἱερέων γεγονέναι φασὶ τὸ παλαιὸν φιλοσόφων ἀνδρῶν καὶ ἀστρονομιxv. Heliopoli domos amplas vidimus, in quibus sacerdotes degebunt. Imo dicunt hanc olim sacerdotum habitationem fuisse, hominum philosophiæ et astronomia deditorum. Et paucis interjectis: 'Exalov ἐδείκνυντο οὔτε τῶν ἱερέων οἶκοι, καὶ Πλάτωνος, καὶ Εὔδοξος δεῦρο καὶ συνδιέτριψαν ἱερεῦσιν ἐκεῖνοι Alexander Polyhistor in Historia Judeorum; Josephus 1.1 Antiq., cap. 9; Eusebius lib 1x De præparat. Evangel., cap. 17; Suidas in Dionysio. Una cum Apollophane sophista. Hic Apollophanes præceptor fuit Polemonis Laodicensis; Polemon autem Aristidis philosophi eloquentissimi. qui Apologeticum pro Christianis obtulit Adriano imperatori de quo Aristide vide Eusebium, libro V Historia, cap. 3, et Hieronymum in Catalogo. De Apollophane ita Suidas in Dionysio: Euvy & αὐτῷ ᾿Απολλοφάνης ἐκεῖνος ὁ σοφιστής, οὗ Πολέμων ὁ Λαοδικεὺς ἐν Σμύρνῃ διήκουσεν, ὁ διδάσκαλος Αρι στείδου. Una cum Dionysio erat Apollophanes oraior ille, quem Polemon Laodicenus, magister Aristidis, Smyrne audivit. Hunc ergo Apollophanem S. Po lycarpus Smyræ episcopus ad manum habuit, et ad Christi fidem convertit. Super qua conversione duæ exstant Dionysii epistola; una ad S. Polycar pum hortatoria, ut eum ad fidem convertat; altera ad ipsum Apollophanem jam conversum gratulatoria. Fuisse Apollophanem sancto Dionysio non solum veterem sodalem, sed et cognatum, videntur ista Syngeli verba in ejus Encomio indicare: Etalpųs δῆθεν ὄντι φιλτάτῳ καὶ ὁμογενεί. Veteri sodali ami cissimo et cognato. Exsurgente illa eclipsi. Tota hujus eclipseos ab iis animadversæ historia partim ex duabus S. Dionysii epistolis, 415 una ad S. Polycarpum, altera ad Apollophanem, collecta est; partim ex Maximo, Syngelo et Metaphraste. Quibus adde Suidam, Nicephorum, Pachymeram, et alios. Eclipseos quidem, sive tenebrarum toti orbi obtensarum, quod ad substantiam spectat, evangelistæ tres Matthæus, Lucas et Marcus meminerunt; sed quod ad modum attinet, præter hunc Dionysium, nemo. Utrobique autem multa admodum mira exstiterwall. Ad prius enim quod attinet, primo facta est in plømilunio, quod alias nunquam. Cum enim solis de fectio fiat ex conjunctione solis cum luna (id quod accidit in novilunio) tum facta est in ejus maxima disjunctione, sive in plenttunio. Nec enim Judæi alio tempore Pascha celebrabant, quam in plenilunio. Deinde obumbravit hæc eclipsis totani terram; quod naturaliter ficri non potest, cum lana

col. 703–704page 64 of 262

PG 4:703Τῷ δὲ τετάρτῳ ἔτει τῆς σβ' Ολυμ πιάδος ἐγένετο έκλειψις ηλίου μεγίστη τῶν ἐγνωρισμένων πρότερον, καὶ νύξ ὥρα ς' τῆς ἡμέρας εγένετο, ὥστε καὶ ἀστέρας ἐν οὐρανῷ φανῆναι. Σεισμός τε μέσ γας κατὰ Βιθυνίαν γενόμενος τὰ πολλὰ Νικαίας κατε Ὁ ἥλιος ἐξέλιπεν· Βιθυνία ἐσεί σθη· Νικαίας τὰ πολλὰ ἔπεσεν. ψιν ἡλίου Θάλλος ἀποκαλεῖ ἐν τρίτῃ τῶν Ἱστοριών, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, ἀλόγως.

701' ter quos et Sedutius presbyter Hb. v Paschalis ope. ris, dum ita cecinit: minor sit sole, nec eum proinde totum possit toti etiam Origenes et Tertullianus, et quidam alii; interræ, nisi maximo miraculo, occultare. Tertio, duravit tres ipsas horas, cum alioqui ob contrarium solis et lunæ concursum brevissima esse debeat et soleat; præsertim, quod corpus solare ingentis sit magnitudinis; lunare autem, ejus respectu, perexiguum. Sic enim videmus, re quapiam minima ob oculos posita, etiam prægrandem montem nobis abscondi, sed ita, ut si rem illam minimam vel minimum removeris, extemplo illum eumdem montem conspicias. Ita de sole accidisset, si luna inter oculos nostros et illum opposita vel tantillum promovisset, neque prodigium intervenisset. Hæc tria miracula e tribus evangelistis constant; e quibus sic Matthæus cap. xxvii, vers. 45: sexta autem hora tenebræ factæ sunt super universam terra‹n, usque ad horam nonam. Et Lucas cap. xX}\, vers. 44: Erat autem fere hora sexta, et tenebra factæ sunt in universam terram usque in horam nonam. Et obscuratus est sol. Et Marcus cap. xv, vers. 33: Et facta hora sexta, tenebræ facta sund per totam terram usque in horam nonam. Agunt autem ibi de tempore Paschatis, in plenilunio Martii. Ex quibus verbis licet colligi necessario non possit, ullam fuisse eclipsim proprie dictam (enui potuerit Deus optimus maximus istas tenebras inducere sole et luna ordinarium cursum tenentibus, ut in Ægypto factum legitur antiquitus) tamen cum veram fuisse eclipsim gravissimi auctores, etiam ethnici, tradant, et ipse S. Dionysius nou modo illam, sed ejus quoque modum una cum æquali suo Apollophane, maximo philosopho, adbibita regula astronomica, curiose observarit, litterisque mandarit, par est idem cum iisdem sentire homines non præfractos. Ex auctoribus ethnicis, qui eclipseos tempore passionis Domini nostri Jesu Christi animadversæ meminerunt, citantur nominatim, Phlegon libertus Adriani imperatoris, egregius historicus, cujus verba Græca e Chronico Eusebii, itemque ex Alexandrino, sive, ut alii vocant, e Fastis Siculis, hic propono. Ita igitur Phlegon lib. xm: Τῷ δὲ τετάρτῳ ἔτει τῆς σβ' Ολυμπιάδος ἐγένετο έκλειψις ηλίου μεγίστη τῶν ἐγνωρι σμένων πρότερον, καὶ νύξ ὥρα ς' τῆς ἡμέρας εγένετο, ὥστε καὶ ἀστέρας ἐν οὐρανῷ φανῆναι. Σεισμός τε μέσ γας κατὰ Βιθυνίαν γενόμενος τὰ πολλὰ Νικαίας κατε orpėfato,id est ex interpretatione sancti Hieronymi: Quarto autem anno ducentesima secundæ Olympiadis, magna et excellens inter omnes, que ante acciderant, defectio solis est facta: dies hora sexta ita in tenebras versus, ut stellæ in cælo visæ sint; terTæque motus in Bithynia Nicænæ urbis multas ædes subvertit. Ita Phlegon apud Eusebium ad annum Domini 33. Idem quoque Eusebius, eodem loco, in aliis ethnicorum commentariis se hæc ad verbun reperisse scribit: Ὁ ἥλιος ἐξέλιπεν· Βιθυνία ἐσείσθη· Νικαίας τὰ πολλὰ ἔπεσεν. Sol defecit: Bithynia concussa est: Niceæ ædificia multa corruerunt. Thallus quoque historicus, teste Julio Africano secundi sæculi scriptore, idem ipsum in suam Histo riam retulit. Ita enim de illo: Toūto tò axótos Exàsiψιν ἡλίου Θάλλος ἀποκαλεῖ ἐν τρίτῃ τῶν Ἱστοριών, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, ἀλόγως. Hasce tenebras defectum solis appellat Thallus lib. Historiarum, ut mihi quidem videtur, inconsiderate, la quibus quidem verbis indicat Africanus, in altera se esse sen⚫ tentia, nimirum ut tenebræ tantum fuerint.miraculo quodam Ægyptiarum tenebrarum simili per universam terram abductæ. In qua opinione fuit Interea horrendæ subito venere tenebræ, Et totum tenuere polum, mœstisque nigrantem Exsequiis texere diem. Sol nube coruscos Abscondens radios, tetro velatus amictu Delituit, tristemque infecit luctibus orbem. Hunc elementa sibi meruerunt cernere vultum Auxiliis orbata patris, lætata per orium, Mesta per occasum. Nam lux, ut tempore fulsit Nascentis Domini, sic hac moriente recessit, Non absens mansura diu, sed mystica signans Per spatium secreta suum: quippe ut tribus horis Caca tenebrosi latuerunt sidera cæli, Sic Dominus clausi triduo tulit antra sepulcri. Quibus in versibus mulla fit mentio eclipseos, sed tantum solis, occursu nubium, obscurati. Nunc tamen communior videtur sententia, veram, sed prodigiis plenam fuisse eclipsim, de qua sic S. Augustinus epist. 80 ad Hesychium, tom. II: Quamdu nos vidimus solem sic obscuratum, quemadmoduua obscuratus est, cum lumen mundi penderet in ligno? Nisi forte defectus solis et lunæ, quas can sueverunt computatores siderum adnotare atque prædicere, inter cœlestia prodigia numerabimus, quia lunam sæpius in sua plenitudine, solem ver rarius, sed tamen vidimus in fine lunæ secundum eorum computum defecisse. Non erat talis solis ille defectus, quando crucifixus est Christus, et ideo vere mirabilis erat et prodigiosus. Pascha quippe fuerat Judæorum, quod non nisi in plenitudine lunæ celebratur. Secundum astrologorum autem numeros certum est, solem, quando luna plena est, non possa deficere, sed quando finis est lunæ, non quidem semper, sed aliter nunquam, cum secundum illos nunieros deficit. Quid ergo tale unquam quisquam meminit apparuisse de cœlo, ex quo Dominus illa prædixit, quale apparuit, quando passus est? > Ita S. Augustinus. Sed quæret nunc aliquis, quonam pacto tantum miraculum patratum sit, nempe ut luna tam exigua solem tam înumensum orbi toti absconderit, Respondeo, inter plures sententias hanc 416 videri probabilissimain, quæ dicit, angeli ministe rio vel subtractos orbi radios illos, qui a luna com prehendi non potuerunt, atque occultatos; vel certe (quod nostro Salmeroui magis placet) compressed coactosque, ut in lunam cuncti inciderent. Equidem magis credo, verum hujus prodigii modum nos Latere. Jam autein circa ejusdem eclipseos, aut duorum potius luminarium processiones, ista exstiterunt haud minora prioribus miracula. Primo, quod luna ab orientali tractu solem subDiverit, res prorsus insoleus et inaudita. Secundo, quod ita progressa sit usque ad partem solis occiduam, ut tres horas partim progrediend", partim regrediendo sub sole fuerit. solis par Tertio, quod licet ad extremam usque len occiduam processerit, ita ut ejusdem solis pars orientalis primo apparere detecta et detersa debe ret; tamen luna retro versus orientem resiliente, contrarium acciderit, nempe ut pars occidenti obversa primo apparuerit, lumongue, ut ante, refuderit.

col. 705–706page 65 of 262

Ecce hic descriptam claritatis gratia conspicuam imaginem. Sit ergo in figura præsenti, terra, luna, CA sol, Doriens, occidens, F G diameter ab ipso sole ad solis oppositum; H pars solis orientem re spiciens, I pars solis occidentem spectans; linea vero ab H ad I, diameter disci seu corporis sola ris. Jam tempore passionis luna erat in G, sive ex diametro soli opposita, proptereaque plena, et ra diis solaribus tota collucens, ut in plenilunio asso let. Hora igitur sexta, qua Christus in cruce pen debat, subito transiit luña ab G, sive a loco solį ex diametro opposito, ad H, sive ad partem solis orien talem, ibique solem subiens ex ea parte inchoavit eclipsi, indeque ad I progressa, totum solem ca igine sua, velut pulla veste, obduxit: deinde ab I sive parte solis occidua ad II resiliit, ita ut pars solis ultimo obtenebrata primo inclaruerit, mundo que radios suos diffuderit, contra quam alias sem per factum fuerit, aut fieri solitum sit, Progressio 417 itaque ab H ad I, et regressio ab 1 ad II, tres ipsas horas tenuit, a sexta scilicet usque ad nonam, hoc est in plagis orientalibus a meri die ad tertiam pomeridianam. Deinde ab H ad G, hoc est ad locum suum naturalem citissime rediit, ita ut vesperi in sua essent statione, sol in occasu, luna ex opposito; et hæc quidem plena ac lucida, perinde quasi loco mota nou fuisset. Quarum rerumi fam admirabili spectaculo percussi Dionysius et Apollophanes philosophi, quíd sibi ista vellent, in ter se quæritarunt, ut in Vita exposuimus. Denique de ambobus illis philosophis, S. Dionysio, inquaių,

col. 707–708page 66 of 262

PG 4:707Διονύσιε, θείων αμοιβαὶ πραγμάτων. ἀμοιβα! πραγμάτων Ἐπὶ τῷ παραδόξῳ σφόδρα τεθηπώς, καὶ τὴν ἀνθρωπείαν ὑπερβεβηκώς γνώσιν, κατανοήσας τὸ γεγονός. Ὁ ἄγνωστος, ἔφη, ἐν σαρκὶ πάσχει Θεός, δι' ἂν τὸ πᾶν ἐζόφωταί τε καὶ σεσάλευται. δὲ ἄνδρες κολληθέντες αὐτῷ ἐπίστευσαν· ἐν οἷς καὶ Διονύσιος ὁ ᾿Αρεοπαγίτης, καὶ γυνὴ ὀνόματι Δάμα ρις, καὶ ἕτεροι σὺν αὐτοῖς. Αρεοπαγίτης ἐκεῖνος, ὁ τῆς δεισιδαιμονεστάτης πό λεως εκείνης, οὐκ ἀπὸ δημηγορίας μόνης ἠκολούθησεν αὐτῷ μετὰ τῆς γυναικός; μετὰ τῆς αὐτοῦ γυναικός Τῇ γυναικὶ ὁ ἀνὴρ τὴν ὀφειλομένην εύνοιαν ἀποδιδότων, τῇ γυναικὶ αὐτοῦ, ζήτει λύσιν. Λέλυσαι ἀπὸ γυναικός; μή ζήτει το 11: Καὶ ἄνδρα γυναῖκα μὴ ἀφιέναι,

S. DIONYSH AREOPAGITÆ in gumentis. et Apollophane, deque tota hujus eclipseos ratione, pagitæ uxorem fuisse, probatur his sequentibus armili patrocinantem habeo clarissimum Godefridum Wendelinum, virum (ut scribit in Athenis suis Belgicis eruditissimus Franciscus Sweertius) omni literatura, et præsertim in mathematicis disciplinis ad miraculum usque versatum. Cujus ego epistolium quoddam 6:6axtixó ad nostrum Andream Schottum piæ memoriæ super Dionysio Areopagita, ejusque scriptis (quæ fortiter tuetur), felici sorte nactus sum. Utinam citius! Sed, ut spero et opto, videbunt aliquando lucem tanti viri tractatus perutiles. Rerum divinarum mutationes. Sic Græce in Epistola S. Dionysii ad Polycarpmm: Tašta, & xaλè Διονύσιε, θείων αμοιβαὶ πραγμάτων. Hac sunt, o bone Dionysi, divinarum mutationes rerum. Quidam istud ἀμοιβα! πραγμάτων verterunt vices rerum; aliqui vicissitudines, nonnulli retributiones, alii vicarias mutationes: quia scilicet vox auo:6al seorsum accepta has omnes admittat significationes. Verum non satis est interpreti attendere quid vox aliqua significet, sed quid hoc vel illo loco significet; boe autein loco nec vices, nec vicissitudines, nec sicarias mutationes, nec retributiones significat, sed simpliciter mutationes. Nam ista alia vocabula capiuntur pro iis quæ sæpe et vicissim fiunt; bic autem agitur de mutationibus plane insolitis, et quales nunquam alias fuerunt, nec erunt. Quæ porro illæ? nempe Dei mors, divinaruın antiquæ legis cæremoniarum interitus, Novi Testamenti novæque legis introductio, hisque similia vere divina. Dionysius Rickelius in expositione Epistolae ad Apollophaneus, divinarum retributiones sunt rerum, sic exponebat: Id est quidam justi effectus contingentes ob injuriam et irreverentiam illatam Deo, seu divinis substantiis. Et optime quidem, si bona fuisset Græcæ vocis ab interprete (quisquis ille fuerit) versio, verum, ut dixi, et ut doctioribus placuit interpretibus, nihil aliud hic Latine reddendum fuit, quam divinarum mutationes rerum. Unde Pachymeras in Paraphrasi ejusdem ad Polycarpum Epistolæ, pro apo:6al usurpal perabodal, quod vocabulum mutationes præcipue significat. Vide etiam hac ipsa de re Michaelein Glycam, parte 111 Annalium, ubi eamdem sancti Dionysii Areopagita ad Polycarpum Epistolam citat, simulque et totidem fere verbis ea, quæ ex eadem Epistola in contextu Vitæ produximus. Ipse tamen, et laudatus ab eo Chrysostomus, existimant, non fuisse proprie diclam eclipsin, sed tenebras tantum ex divina adversus Christicidas indignatione mundo inductas. Sed alia sententia melior et communior. (12-13) Ignotus in carne patitur Deus. Ille scilicet Deus, cui erat ara hoc titulo, Ignoto Deo; de quo titulo inferius. Ista porro verba, Ignotus in carne, etc., attribuuntur Dionysio a Michaele Syngelo, qui sic habet: Ἐπὶ τῷ παραδόξῳ σφόδρα τεθηπώς, καὶ τὴν ἀνθρωπείαν ὑπερβεβηκώς γνώσιν, κατανοήσας τὸ γεγονός. Ὁ ἄγνωστος, ἔφη, ἐν σαρκὶ πάσχει Θεός, δι' ἂν τὸ πᾶν ἐζόφωταί τε καὶ σεσάλευται. Præ re inopinata admodum stupefactus (Dionysius) et huma nam cognitionem supergressus, eo quod factum fuerat perpenso Ignotus, inquit, in carne patitur Deus, propter quem universum hoc concussum et obtenebratum est. In Romano autem Breviario est, exclamasse illum Aut Deus naturæ patitur, aut mundi machina dissolvitur. Apud Suidam quoque, ut in Vita notavi, aliter est verbis, sed sensu conformiter. Dici ergo potest, sanctum Dionysium variis in occursibus, repetita istius eclipseos memoria, aliter atque aliter, ut sæpe fit, dixisse. Nam et in ipsis Evangeliis aliter atque aliter a diversis evangelistis Christi dicta referuntur, ut patet cum alibi sæpius, tum in muliere sanguinis profluvio laborante, Matthæi ix, Marci v et Lucæ vIII. Cumque perillustrem sibi feminam nomine Damarim copulasset. Damarim S. Dionysii ArcoPrimo, quod ipsa sancti Lucæ verba Actorum XVII versu ultimo id innuant. Ea sic habent: Tivès δὲ ἄνδρες κολληθέντες αὐτῷ ἐπίστευσαν· ἐν οἷς καὶ Διονύσιος ὁ ᾿Αρεοπαγίτης, καὶ γυνὴ ὀνόματι Δάμαρις, καὶ ἕτεροι σὺν αὐτοῖς. Quidam vero viri adharentes ei, crediderunt: in quibus et Dionysius Areopagita, et mulier nomine Damaris, et alii cum eis. Ita versio usitata. Ubi vox Græca yuvń, et Latina mulier; cum alias æque quamvis mulierem signifcent, quam uxorem: inde factum, ut nonnulli dubitarint, an hic pro uxore caperentur. Verum, si evangelista verba diligenter attendantur, satis et mens ejus et verborum significatio inclarescet. Nam mihi quidem satis evidens est, voluisse evangelistam primo aperire generatim nonnullos Paulo adhæsisse, atque (ut vis Græcæ vocis xoldŋteS retineatur) conglutinatos fuisse, et in Christum credidisse: deinde speciatim designare Dionysii Areopagitæ domum, hoc est ipsum et uxorem et domésticos, cum dixit: ty ołę xal Atovúcios, etc., quæ clarius sic versa essent: Inter quos et Dionysius Areopagita, et uxor nomine Damaris, et cæteri cum eis; hoc est domestici, exemplum patris et matrisfamilias secuti. Nam vox Tepor proprie est cæteri: cum hæc ex illa facta sit. Quare illæ voces, et alii cum eis, non significant alios omnes præter Dionysium et Damarim (sic enim bis ibidem diceretur, quandoquidem de aliis supra dictum sit: Quidam vero viri adhærentes ei, crediderunt), sed tantum significant eos qui conjunctim cum Dionysio et Damari crediderunt, atque eorum exemplo et incitamento, sive totam familiam. Verum quidem est, quod sensus clarior set, si vox aútoŭ ejus addita fuisset, et dictum xal yuvh aútoū, et mulier ejus: verum id non solet, aut certe non est necessarium. Quod multis exemplis firmari potest. Neque enim ipse sanctus Chrysostomus (quem a nobis esse, qui contraria sentiunt, confitentur) cum yuvaixa pro uxore usurpavit, meque ipse, inquam, addidit vocem aŭtoù ejus; you clariorem suam sententiam 418 redderet, sed simpliciter ita dixit libro iv De sacerdotio: 'O & Αρεοπαγίτης ἐκεῖνος, ὁ τῆς δεισιδαιμονεστάτης πό λεως εκείνης, οὐκ ἀπὸ δημηγορίας μόνης ἠκολούθη σεν αὐτῷ μετὰ τῆς γυναικός; quæ interpretes sic verterunt, et bene: Areopagita vero, ille urbis istius superstitiosissimæ civis, nonne ad solam orationem (Pauli scilicet) una cum uxore illum secutus est? Ubi tamen non dixit μετὰ τῆς αὐτοῦ γυναικός cum uxore sua, sed solum μsta the yuvaixós, cum uzore, satis enim intelligitur. Ita et in sacris Litteris illud autou frequenter omittitur, ut in I ad Corinthios cap. vii, vers. 3: Uxori vír debitum reddat, Græce est: Τῇ γυναικὶ ὁ ἀνὴρ τὴν ὀφειλομένην εύνοιαν ἀποδιδότων, ubi non esi dictunι τῇ γυναικὶ αὐτοῦ, uxori suæ. Sic in eodem ipso capite sæpius. Neque favet contraria sententia, quod in Latino apud Lucam sit mulier: idem enim ibi est atque aïor. Sicut et in isto Pauli eodem capite vi, vers. 4: Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir Similiter autem et vir sus corporis potestatem non habet, sed mulier. Ubi vox mulier bis ponitur pro uxor, et Græce utrobique est yovh. Nec aliter fere in Scriptura uxor effertur, quam per vocein yuvt. Quo in significato reperies usurpatam vocem yung apud Paulum in unico capite jam citato, saltem decies sexies, et frequenter quidem sine pronominis additione. Sic vers. 27: Aidɛsal yuvaixí; µh ζήτει λύσιν. Λέλυσαι ἀπὸ γυναικός; μή ζήτει το valxa. Alligatus es uxori: noli quærere solutionem. Solutus es ab uxore? noli quærere uxorem. Sic versu 11 dixerat: Καὶ ἄνδρα γυναῖκα μὴ ἀφιέναι, Et vir uxorem non dimittat. Secundo, si sanctus Lucas voluisset, significar quampiam aliam feminam, et non uxorem Dionys.l

col. 709–710page 67 of 262

PG 4:709Καὶ γυνή τις ονόματι Δάμαρις, Ἐκ γὰρ τῶν ἐννέα καθισταμένων ἀρχόντων ᾿Αθήνησιν τοὺς ᾿Αρεοπαγί τας ἔδει συνεστάναι δικαστὰς, ὡς φησὶν Ανδροτίων ἐν δευτέρᾳ τῶν ᾿Ατθίδων. "Υστερον δὲ πλειόνων γέ γονεν ἡ ἐξ ᾿Αρείου πάγου βουλή, τουτέστιν, ἡ ἐξ ἀνδρῶν περιφανεστέρων πεντήκοντα καὶ ἑνὸς, πλὴν ἐξ εὐπατριδῶν, ὡς ἔφημεν, καὶ πλούτῳ καὶ βίῳ σώ φρονι διαφερόντων, ὡς ἱστορεῖ Φιλόχορος διὰ τῆς τρίτης τῶν αὐτῶν ᾿Ατθίδων. 'Ατελῆ δὲ μηδένα εἶναι τριηραρχίας, πλὴν τῶν ἐννέα αρχόντων. Καὶ ταχὺ θεωρητικοῖς καὶ δικαστικοῖς λήμμασιν ἄλλαις τε μισθοφοραῖς καὶ χορηγίαις συν δεκάσας τὸ πλῆθος, ἐχρῆτο κατὰ τῆς ἐξ ᾿Αρείου μ λον, ὅτι διά τε τὸ κατὰ σοφίαν περιττὸν, καὶ διὰ τὸ ἐν Ἀθηναίοις ἀνεπιλήπτου πολιτείας έκκριτον, μνημονευθῆναι μετὰ τῆς οἰκίας αὐτοῦ. πάγου βουλῆς, ἧς αὐτὸς οὐ μετεῖχε διὰ τὸ μήτ' ἄρω χων, μήτε θεσμοθέτης, μήτε πολέμαρχος λαχείν, αὗται γὰρ αἱ ἀρχαὶ κληρωταί τε ἦσαν ἐκ παλαιοῦ, καὶ δι' αὐτῶν οἱ δοκιμασθέντες ἀνέβαινον εἰς "Αρειον κοινῇ καὶ ἰδίᾳ πράττεται ἕκαστος αὐτῶν,

addidisset, ut fieri solet, particulam te, quædam, factam esse cum domo sua, id est non tantum ipsius, dixissetque: Καὶ γυνή τις ονόματι Δάμαρις, et mulier quædam nomine Damaris. Sed neque in Græco est tic, neque in Latino quædam. Putavit tamen esse in Græco Joannes Lorinus noster, ideoque in alteram magis inclinavit sententiam, cum dixit: Si uxor Dionysii erat, non vocassel yuvalxá tiva, mulierem quamdam, sed brevissime dixisset. Kal Yuvh autou. Sic Lorinus. Atqui non dixit S. Lucas Yuvaixá tiva, mulierem quamdam, sed brevissime dixit, xal yuvń, et uxor, omisso avtoū, ejus: sicut solutum esse omitti, jam e sancto Paulo ostendimus. Itaque Lorinus a nobis est, aut certe esse debet. Neque si textus Syriacus habeat quædam, prævalere Græco debet, cum Acta primitus scripta Græce fuerint, non Syriace: neque item præferri potest Latino, cum Latina versio e Græco fonte derivata sit, et eodem pronomine quædam careat, et magis suo fonti respondeat. Tertio, cum alterius sententiæ auctores fateantur, pro nobis facere antiquissimos et doctissimos et sanctissimos Patres, Chrysostomum et Ambrosium, et nonnulli etiam sanctum Augustinum (sed hujus locum nondum reperi) ipsi autem ne unum quidem e sanctis Patribus, quo se tueantur, habeant; et argumentis (ut ea, quæ jam diximus, monstrant) nitantur imbecillibus, certe non obscure ostenditur, utra sit præferenda sententia. Nam sane Ambrosii verba non inclinantis tantum in nostram sententiam, sed etiam prorsus incumbentis, et eam omnino amplexantis, exstant in epistola ejus 82 ad Vercellensem Ecclesiain, ante medium: ubi, postquain de philosophis cum Paulo disputantibus verba S. Lucæ protulit, ita subdit: Ex hoc tamen numero (philosophorum scilicet) non immunis gratiæ abiit Apostolus, Siquidem etiam Dionysius Areopagites cum Damari uxore sua, aliisque multis credi· dit. Itaque illi doctissimorum atque eloquentium sed etiam domus suæ. Quæ scilicet tum vera et plena est laus et gloria alicujus patrisfamilias, cum non ipse tantum, sed ejus domus tota, frugi est et bene morata, uxor scilicet, liberi, famuli, ancillæ, et si qua alia necessitudo cohabitat. Igitur inter archontas. Hi fuerunt magistratus noven virorum. Nomina erant rez, archon, polemarchius et thesmothetæ sex. Quorum qui recte fuissent functi magistratu, in Areopagum ascende bant, non qui secus. De his ita Maximus in præſatione ad sanctum Dionysium: Ἐκ γὰρ τῶν ἐννέα καθισταμένων ἀρχόντων ᾿Αθήνησιν τοὺς ᾿Αρεοπαγί τας ἔδει συνεστάναι δικαστὰς, ὡς φησὶν Ανδροτίων ἐν δευτέρᾳ τῶν ᾿Ατθίδων. "Υστερον δὲ πλειόνων γέγονεν ἡ ἐξ ᾿Αρείου πάγου βουλή, τουτέστιν, ἡ ἐξ ἀνδρῶν περιφανεστέρων πεντήκοντα καὶ ἑνὸς, πλὴν ἐξ εὐπατριδῶν, ὡς ἔφημεν, καὶ πλούτῳ καὶ βίῳ σώ φρονι διαφερόντων, ὡς ἱστορεῖ Φιλόχορος διὰ τῆς τρίτης τῶν αὐτῶν ᾿Ατθίδων. novem viris enim, qui Athenis archontes constituti erant, judices Areopagitas (ut inquit Androtion in secunda Atticarum) conpagi senatus, id est e viris illustrioribus quinquaginta stare oportebat: postea vero e pluribus constitit Areouno. 419 sed nobilibus tamen, uti diximus, et divitiarum copia vitæque modestia excellentibus, quemadmodum Philochorus in tertia earumdem Alticarum memorat. Vide etiam Plutarchum in Sulone. Tractat autem fuse de archontibus et arcopagitis Carolus Sigonius libro secundo De republica Atheniensium, sub finem. De archontibus meminit et Demosthenes in Oratione adversus Leptinem, ubi sub initium hanc citat legem: 'Ατελῆ δὲ μηδένα εἶναι τριηραρχίας, πλὴν τῶν ἐννέα αρχόντων. Triremis instruendæ nemo sit immunis præter novem archontas. Meminit et Plutarchus in Pericle, ubi de eo sic scribit: Καὶ ταχὺ θεωρητικοῖς καὶ δικαστικοῖς λήμμασιν ἄλλαις τε μισθοφοραῖς καὶ χορηγίαις συν coetus simplici disputatione victos se esse, creden δεκάσας τὸ πλῆθος, ἐχρῆτο κατὰ τῆς ἐξ ᾿Αρείου tium exemplo manifestarunt. Hæc sanctus Ambrosius. Quarto, scriptores Vilæ sancti Dionysii Areopagitæ, idem de uxore ejus Damari tenent et scribunt. Testes Hilduinus, Vincentius Bellovacensis, Petrus Equilinus episcopus, et alii. Qui protinus surgens, inquit Hilduinus, cum omni domo et uxore sua Damari quam ut sumeret, more terrenæ nobilitatis, propter amorem suscipiendæ charæ sobolis, eum sui coegere parentes, ad mandata properat sancti Pauli. › Vide et Baptistam Mantuanum libro 1 De conversione, vita et passione sancti martyris Dionysii. Et vero est simillimum, antiquissimos Vitæ sancl Dionysii scriptores, vel ex ipsis Athenarum archivis, vel ex majorum traditione de sancti Dionysii conjugio cognovisse. Item sanctum Joannem Chrysostomum, diu Athenis versatum, non potuisse de primo urbis ejus episcopo id ignorare. Accedit auctoritas S. Maxinii, cujus exstant in Dionysium Græca a brevia illa quidem, sed docta. Hic igitur in præfatione sua non obscure indicat, in Actis apostolorum non modo Dionysii Areopagita factam esse mentionem, sed et domus ipsius, sive familia. Atqui non potest dici alibi facta esse mentio familiæ, quam in nomine Damaris, et eorum qui crediderunt cum eis, id est cum heris suis Dionysio et Damari. Verba autem sancti Maximi, postquam dixit dignitatem Dionysii, a sancto Luca significatain voce illa Areopagita, sunt hæc: 'Eniwe μλον, ὅτι διά τε τὸ κατὰ σοφίαν περιττὸν, καὶ διὰ τὸ ἐν Ἀθηναίοις ἀνεπιλήπτου πολιτείας έκκριτον, μνημο νευθῆναι μετὰ τῆς οἰκίας αὐτοῦ. Adjicio autem amplius, inquit, propter eximiam ejus sapientiam, et inter Athemienses inculpatæ vitæ præstantiam, mentionem ipsius πάγου βουλῆς, ἧς αὐτὸς οὐ μετεῖχε διὰ τὸ μήτ' ἄρω χων, μήτε θεσμοθέτης, μήτε πολέμαρχος λαχείν, αὗται γὰρ αἱ ἀρχαὶ κληρωταί τε ἦσαν ἐκ παλαιοῦ, καὶ δι' αὐτῶν οἱ δοκιμασθέντες ἀνέβαινον εἰς "Αρειον máyov. Et brevi theatralibus et judicialibus sportulis atque aliis mercenariis donis ac largitionibus corrupta plebe usus est adversus Areopagi curiam, cujus ipse pars non erat, quod nec archon, nec thesmothetes, nec rex, nec polemarchus sortito coaptatus esset, Hi enim magistralns sortito antiquitus creabantur, et per hos postquam probati fuissent, in Areopagum ascendebant. Ita Plutarchus. Omnium archontum munia atque officia tam in communi quam in particulari scribit accurate et distincte Pollux in Onomastico, libro v. Ubi nota, in Græcis vertendis non prorsus felicem fuisse isto loco interpretem; ut cum statim initio ista: xal õoa κοινῇ καὶ ἰδίᾳ πράττεται ἕκαστος αὐτῶν, sic vertit: ciunt, cum vertendum fuerit, et quæcunque tam comEt quæcunque tam publice quam privatim singuli famuniter quam speciatim eorum unusquisque facit. Nam differunt communiter et publice, sicuti etiam privatim et speciatim, ut omnibus notum: siquidem tia, in secreto et occulto, quæ non possunt dici multa possunt fieri communiter, a tribus verbi grafieri publice: et contra quod publice fit ab unico e magistratu, non potest dici fieri communiter. Ita quoque de vocibus privatim et speciatim ratiocinandum. Adde, ex ipso Polluce hæc dilucescere: quippe qui primo exponit ea quæ omnibus archontibus sunt communia, deinde descendit ad ea quæ singulis sunt propria et specialia, videlicet quæ thesmothetis, quæ archonti, quæ regi, quæ polemarchio. Nam vocabulum archon semel generatim accipitur, semel speciatim. Sicut in angelorum nominibus nomen angeli nunc commune est omnibus sanctorulu spirituum hierarchiis, nunc speciale infime bierarchiæ extremis spiritibus.

col. 711–712page 68 of 262

PG 4:711Περὶ τῆς Εὐάνδρου δοκιμασίας. δεὶς ὑμῶν ἡγείσθω με Λαοδάμαντι χαριζόμενον κατη χορεῖν Εὐάνδρου, ὅτι φίλος ὧν τυγχάνει, ἀλλ' ὑπὲρ ὑμῶν καὶ τῆς πόλεως προνοούμενον. ὅσοις τῶν θεσμοθετῶν εἰς ᾿Αρειοπαγον οὐχ οἷόν τ' ἐστὶν ἀνελθεῖν, παρέντες τὸ βιάζεσθαι, στέργουσιν ἐμε μένοντες ταῖς ὑμετέραις γνώσεσι. δις δοκιμασθέντας ἄρχειν, ἔν τε τῇ βουλῇ, καὶ ἐν τῷ δικαστηρίῳ. τὸν ἐνιαυτόν· δεύτερον δὲ ἐδοκιμάζοντο, διὰ τὸ ἐκεῖ θεν εἰς τὸν ᾿Αρειον πάγον ἔρχεσθαι, εἰ μή τις μεταξύ διεβέβλητο, ἕως δὲ θανάτου ἔμενον οἱ Αρειοπαγίται. θεσμοθέται ένιαυτὸν μόνον ἦρχον, πρὸ τῆς ἀρχῆς χρι νόμενοι περὶ τοῦ προλαβόντος παντὸς βίου, καὶ εἰ μὲν εὑρέθησαν ἐν πᾶσι δίκαιοι, ἦρχον τὸν ἐνιαυτὸν εἶτα πάλιν μετὰ τὸν ἐνιαυτὸν ἐκρίνοντο, εἰ καλῶς ἐν αὐτῷ ἦρξαν, καὶ εἰ δικαίως ὤφθησαν ἄρξαντες, προσ ετίθεντο τῇ βουλῇ τῶν Ἀρεοπαγιτών. Πρὸς δὲ τούτοις τοιούτοις οὖσιν ἐνταυθοί μόνον οὐδεὶς πώποτε, οὔτε φεύγων ἁλους, οὔτε διώκων ἡττηθεὶς ἐξήλεγξεν, ὡς ἀδίκως ἐδικάσθη τὰ κριθέντα. Σημείοις δ᾽ ἄν τις χρήσαιτο περὶ τῶν τότε καθεστώτων, καὶ τοῖς ἐν τῷ παρόντι γιγνομένοι; Ἔτι γὰρ καὶ νῦν ἀπάντων τῶν περὶ τὴν αἵρεσιν καὶ τὴν δοκιμασίαν ταύτην καθημένων, ἴδοιμεν ἂν τοὺς ἐν τοῖς ἄλλοις πράγμασιν οὐκ ἀνεκτοὺς ὄντας, ἐπει δὲν εἰς "Αρειον πάγον ἀναβῶσιν, ὀκνοῦντας τῇ φύ σει χρῆσθαι, καὶ μᾶλλον τοῖς ἐκεῖ νομίμοις ἢ ταῖς αὐτῶν κακίαις ἐμμένοντας. Τοσοῦτον ἐκεῖνοι φόβον τοῖς πονηροῖς ἐναπειργάσαντο, καὶ τοσοῦτον ἐν τῷ ἑαυτῶν ἀρετῆς καὶ σωφροσύνης ἐγκατέλιπον Τάνθη

S. DIONYSH AREOPAGITA que consiliis bunc dedit versum: In judicio, quod illi doxyuarlar, etc. Exstat de occultandis Areopagitarum exemplo arcanis atLysia oratoris antiquissimi oratio sic inscripta: Περὶ τῆς Εὐάνδρου δοκιμασίας. De Evandri probatione. In qua oratione (inquit Carolus Sigonius lib. 11 De repub. Atheniensium) Evandrum defendit. Verum, salva Sigonii pace, non defendit Lysias Evandrum, sed accusat, ut patet legenti orationem, adeoque ex his ibidem ipsius Lysiæ verbis: Kat pnδεὶς ὑμῶν ἡγείσθω με Λαοδάμαντι χαριζόμενον κατη χορεῖν Εὐάνδρου, ὅτι φίλος ὧν τυγχάνει, ἀλλ' ὑπὲρ ὑμῶν καὶ τῆς πόλεως προνοούμενον. Ac nemo vestrum arbitretur me in gratiam Laodamantis, quod mihi amicus sit, accusare Evandrum, sed ut vobis atque urbi prospiciam. Falsus est Sigonius in significatis utriusque vocis doxtuacías et probationis, quæ hic non significant approbationem, sed judicium sic appellatum, in quo scilicet probabatur quispiam reclene suo functus magistratu esset, an secus. Eadem voce doziμasta; tali in significatu utitur et Socrates in sua Areopagitica, ut paulo inferius citatitur. Non licuisse autem omnibus archontibus in Areopagitarum ordinem ascendere, liquet ex secunda oratione Demosthenis contra Aristogitonem, sub initium; ubi innuit, non semper omnes thesmothetas (idem vero est judicium de cæteris archontibus) admitti in Areopagum, his verbis: Touto ὅσοις τῶν θεσμοθετῶν εἰς ᾿Αρειοπαγον οὐχ οἷόν τ' ἐστὶν ἀνελθεῖν, παρέντες τὸ βιάζεσθαι, στέργουσιν ἐμε μένοντες ταῖς ὑμετέραις γνώσεσι. Hoc autem quot quote thesmothetis in Areopagum non datur ascendere, omissa violentia, boni consulunt, vestris cognitionibus acquiescentes. Quibus verbis insinuatur, Athenienses de moribus thesmothetarum cognoscere solitos, antequam in Areopagum ascendere permitterent; et aliquos nonnunquam, qui non satis se probassent, fuisse ab iis præclusos, nec vi adversus judicia usos. Tulit enim Solon legem, ut non prius ascenderent in Areopagum, quami bis probati essent, semel in populi judicio, ut auctor est Demosthenes adversus Leptinem, ubi dicit eos δις δοκιμασθέντας ἄρχειν, ἔν τε τῇ βουλῇ, καὶ ἐν τῷ δικαστηρίῳ. Ad quem locum ita Ulpianus: Ol Geopoly τὸν ἐνιαυτόν· δεύτερον δὲ ἐδοκιμάζοντο, διὰ τὸ ἐκεῖ- · θεν εἰς τὸν ᾿Αρειον πάγον ἔρχεσθαι, εἰ μή τις μεταξύ διεβέβλητο, ἕως δὲ θανάτου ἔμενον οἱ Αρειοπαγίται. Thesmothetæ annuum gerebant magistratumi; secundo autem probabantur eo quod inde ad Areopagum tenderent, nisi quis interea crimen aliquod insendisset manebant vero Areopagitæ usque ad obitum. Libanius vero, clarissime in argumento ad orationem Demosthenis contra Androtionem: Oi θεσμοθέται ένιαυτὸν μόνον ἦρχον, πρὸ τῆς ἀρχῆς χρι νόμενοι περὶ τοῦ προλαβόντος παντὸς βίου, καὶ εἰ μὲν εὑρέθησαν ἐν πᾶσι δίκαιοι, ἦρχον τὸν ἐνιαυτὸν εἶτα πάλιν μετὰ τὸν ἐνιαυτὸν ἐκρίνοντο, εἰ καλῶς ἐν αὐτῷ ἦρξαν, καὶ εἰ δικαίως ὤφθησαν ἄρξαντες, προσ ετίθεντο τῇ βουλῇ τῶν Ἀρεοπαγιτών. Thesmothetæ annuum duntaxat magistratum fungebantur, ante quem in totam anteactam vitam inquirebatur· quod si in omnibus justi comperiebantur, cum annum imperabant; quo finito rursus fiebat de illis judicium, rectene imperassent; atque si juste imperasse constaret, ascribebantur senatui Areopagitarum. › 1 In sanctissimum Areopagi consilium. Sic vocat Valerius Maximus lib. II, cap. 6, ubi de Athenis scribens: Est et ejusdem urbis, inquit, sanetissimum consilium Areopagus, ubi quid quisque Atheniensium ageret, aut quonam quæstu sustentaretur, diligentissime inquiri solebat: ut homines honestatem (vitæ rationem memores reddendam esse) sequerentur. Idem lib. v, cap. 5. vocat Areopaguin divini atque humani certaminis venerabile domicilium: divini quidem, eo quod Mars ibi judicatus sit, cum homicidium admisisset, unde et nomen sumptum. Nam "Apzw; mayo;, id est Martis curia, uti et Juvenalis appellat satyra xı, ubi Ergo occulta teges, ut curia Martis Athenis. 420 Qui versus proverbii loco usurpatur, dum amico commendatur consilii cujuspiam ant rei tagitæ sui arcana consilii. Unde et illud adagium, cendæ occultatio. Optime enim reticebant AreopaAreopagita taciturnior. De quo nomine videri etiam potest sanctus Isidorus Pelusiota libro secundo epistol. 91 et 92 Nullum unquam consilium Areopago creditur fuisse justius, severius, constantius, de quo inter alia Demosthenes adversus Aristocratem, Hoc autem, inquit, ad Areopagi laudem accedit, quod nemo hic unquam vel reus damnatus, vel actor superatus, ostendere potuerit sententiam perperam fuisse latam. Græca sic habent: Πρὸς δὲ τούτοις τοιούτοις οὖσιν ἐνταυθοί μόνον οὐδεὶς πώποτε, οὔτε φεύγων ἁλους, οὔτε διώκων ἡττηθεὶς ἐξήλεγξεν, ὡς ἀδίκως ἐδικάσθη τὰ κριθέντα. Marcus Tullius libro 1 ad Atticum, epistola 13, senatum Romanum pro testinonio maximæ laudis cum Areopago comparat his verbis Romanæ autem res sic se habent: Senatus "Apatos mayo, nihil constantius, nihil severius, alhil fortius. De Areopagitis vide plura apud Isocratem in Oratione Areopagitica, et apud Lucianum in Anacharside, sive De gymnasiis. Ne autem fallaris, memento apud Baronium ad annum Christi 52, nonnulla de Areopagitis ex Budæo in Panaectas, ut apparet, sumpta reperiri, sed quædam male et aliter quam a Budæo citata, et quædam Item male intellecta e quorum numero est illud, quod ibi habet his verbis: Acœdebat et illud, quod qui talis visus in cum ordinem obrepsisset, nec qualem præ se ferebat aspectus, inventus esset, nullis meritis, sed tantum enio (ut aiunt) impellente, ab Areopagitarum namero sponte discedere cogeretur. ›› Primo igitur, quod Hla attribuit Luciano in Hermotimo, nihil cum accepisset ista Budeus ex Isocratis Oratione sane illic apud Lucianum est ejusmodi. Secundo, Areopagitica, et paulo ante citatum Isocratem citasset alia in re Lucianum, in Hermotimo, eorum excerptor, non animadversa posteriore citatione, existimavit omnia ad Lucianum in Hermotimo re ferri. Tertio, Budæi verba male sunt intellecta. Nec enim dicit Budæus (uti nec Isocrates, cujus ipsissima verba mox proferam): aliquent nullis meritis, sed tantum genio impellente ab Areopagi tarum numero sponte cogi discedere; sed dicit sic: Observatum esse, eos, qui moribus alioquin intolerandis antea fuisse videbantur, si quovis modo forte ad Areopagiticum consilium irrepsissent, tum demum temperare sibi solitos esse; et tanquam loci genio afflatos ex ingenio suo migrare (ut Plauti verbis utar) malleque institutis tanti consilii, quam insitis sibi vitiis, aut etiam ingeniis insistere. > Sic Budæus. Quod ergo dixit Budæus, ex ingenio suo migrare, interpretatus videtur Baronius, ab Areopagitarum numero sponte discedere. Atqui alius plane sensus Budæi verborum est, nempe hic, prist nos pravos mores deserere, et vivere cum Areope gitis, moribus Arcopagitarum, sive (ut Carous Sigonius lib. 11 De republica Atheniensium, sub fnem, eumdem Isocratis locum interpretans ait) ces instituto potius senatus, quam ex suo vitam egis se. Jam verba Isocratis, tam a Budæo, quam Sigonio citatis locis Latine reddita, sic Grace ha bent: Σημείοις δ᾽ ἄν τις χρήσαιτο περὶ τῶν τότε καθεστώτων, καὶ τοῖς ἐν τῷ παρόντι γιγνομένοι; Ἔτι γὰρ καὶ νῦν ἀπάντων τῶν περὶ τὴν αἵρεσιν καὶ τὴν δοκιμασίαν ταύτην καθημένων, ἴδοιμεν ἂν τοὺς ἐν τοῖς ἄλλοις πράγμασιν οὐκ ἀνεκτοὺς ὄντας, ἐπει δὲν εἰς "Αρειον πάγον ἀναβῶσιν, ὀκνοῦντας τῇ φύ σει χρῆσθαι, καὶ μᾶλλον τοῖς ἐκεῖ νομίμοις ἢ ταῖς αὐτῶν κακίαις ἐμμένοντας. Τοσοῦτον ἐκεῖνοι φόβον τοῖς πονηροῖς ἐναπειργάσαντο, καὶ τοσοῦτον ἐν τῷ ἑαυτῶν ἀρετῆς καὶ σωφροσύνης ἐγκατέλιπον Τάνθη ་ '

col. 713–714page 69 of 262

PG 4:713τοιαύτην, ὥσπερ εἶπον, κυρίαν ἐποίησαν ἐπιμελεῖμένειν αὐτοὺς ἐλευθέρως τεθραμμένους καὶ μεγαλο Μήτε ἡλικίαν τοῦ λέγοντος ἑκάστου, σχῆμα, ἢ δόξαν ἐπὶ σοφίᾳ αιδούμενον, ἀλλὰ κατά μήτε τοὺς ᾿Αρεοπαγίτας αὐτὸ ποιοῦντα, οἱ ἐν νυκτὶ καὶ σκότῳ δικάζουσιν, ὡς μὴ ἐς τοὺς λέγοντας, ἀλλ' ἐς τὰ λεγόμενα ἀποβλέποιεν. α Οὐ γὰρ ἂν παρ' Αθηναίοις ἀγερώχοις εἰς ἀρο χὴν προῆκτο τοσαύτην, εἰ μὴ πρὸς τῇ σοφίᾳ καὶ τῇ τῶν φρενῶν εὐκοσμία, σωφροσύνῃ τε καὶ δικαιοσύνη, καὶ ἀνδρίς, καὶ τῇ περιβλέπτῳ τοῦ γένους ὑπεροχῇ κατηγλάϊστο. τῇ τῶν φρενῶν εὐκοσμίᾳ γὰρ οἱ πρόγονοι ἡμῶν περὶ τὴν σωφροσύνην ἐσπού δαξον, ὥστε τὴν ἐξ ᾿Αρειοπάγου βουλὴν ἐπέστησαν σχείν, πλὴν τοῖς καλῶν γεγονόσι, καὶ πολλὴν ἀρετὴν ἐπιμελεῖσθαι τῆς εὐκοσμίας, ἧς οὐχ οἷόν τε ἦν μετα καὶ σωφροσύνην ἐν τῷ βίῳ ἐνδεδειγμένοις· ὥστε πάντων αὐτὴν εἰκότως διενεγκεῖν τῶν ἐν τοῖς Ἕλλησι Απάντων μὲν οὖν ἐφρόντιζον τῶν πολιτῶν, μάλιστα δὲ τῶν νεωτέρων. Εώρων γὰρ τους τηλικούτους τα ραχωδέστατα διακειμένους, καὶ πλείστων γέμοντας ἐπιθυμιῶν, καὶ τὰς ψυχὰς αὐτῶν παιδευθῆναι δεομένους ἐν ἐπιθυμίαις καλῶν ἐπιτηδευμάτων 421 καὶ πόνοις ἡδονὰς ἔχουσιν, ἐν μόνοις γὰρ ἂν τούτοις ἐμ

' omnium, tum vero adolescentium in primis: videpovɛiv eldɩoμévous. Curam igitur gerebant, cum bant enim eam ætatein turbulentissimis fluctibus agitari, et plurimis redundare cupiditatibus, maximeque necessarium esse sic institui, ut honestis studiis et laboribus voluptate temperatis delectari assuescerent. Eos enim, qui liberaliter edocti, et magnitudini animorum assuefacti essent, in solis illis rebus perseveraturos. Vide ibidem plura. gelus in Encomio, et alii. Simeon Metaphrastes in Vita. Michael Synτοιαύτην, ὥσπερ εἶπον, κυρίαν ἐποίησαν ἐπιμελεῖ- μένειν αὐτοὺς ἐλευθέρως τεθραμμένους καὶ μεγαλοoba tns eutağlaç. Quæ sic reddo: Qualia tum fuerint Areopagi instituta, potest ex iis, quæ hodieque fiunt, capi conjectura. Nam et nunc quoque cunclis, quæ ad electionem et probationem spectant, relaxatis, nonnullos intuemur, tametsi aliis in rebus sint intolerabiles, tamen posteaquam in Areopagum ascenderint, vereri naturæ suæ ductum sequi, potiusque illius loci institutis, qua.n vitiis suis acquiescere. Tantum illi metum improbis incusserunt, tantumque in eo loco virtutis suæ ac temperantiæ monumentum reliquerunt. Hanc igitur ceriam, ut dixi, censuræ morum præfecerunt.» Ita Isocrates. Ex quo patet, quam diversus sit ejus sensus ab eo qui exstat apud Baronium. Quod vero ibidem addi:ur: ‹ Lucianus etiam in Hermotimo sua quoque ætate Areopagitarum judicio causas definiri consuevisse tradit, nusquam hoc tradit in Hermotimo Lucianus, qui in toto dialogo nihil habet aliud, nisi hæc per transeunam: nimirum, in eligendo philosophiæ magistro, neque ætatem dicentis spectandam esse, neque habitum, neque in philosophia æstimationem, sed Areopagitas initandos, qui noctu et in tenebris judicant, ut non ad dicentes, sed ad dicta ipsa respiciant, quæ ita Grece: Μήτε ἡλικίαν τοῦ λέγοντος ἑκάστου, σχῆμα, ἢ δόξαν ἐπὶ σοφίᾳ αιδούμενον, ἀλλὰ κατά μήτε τοὺς ᾿Αρεοπαγίτας αὐτὸ ποιοῦντα, οἱ ἐν νυκτὶ καὶ σκότῳ δικάζουσιν, ὡς μὴ ἐς τοὺς λέγοντας, ἀλλ' ἐς τὰ λεγόμενα ἀποβλέποιεν. Ita Lucianus. Idem vero in Anacharside sub medium describit Areopagitarum morem in audiendis aut cobibendis in judicio oratoribus. Ingressi, inquit, in Areopagum, confidunt cædis aut vulneris ex destinato inflicti, aut incendii causam cognituri: deinde utrique de jure contendentium dicendi copia permittitur dicunt vero alternis vicibus, et qui litem intendit, et qui reus est, aut ipsi per se, aut rhetorum sibi conducunt operam, quibus causa oranda est. Illi ergo, quandiu ea quæ ad rem sunt, dixerint, perferuntur a senatu auscultante cum silentio: cæterum, si quis meditato proœmio orationem exorsus fuerit, ut judicum animos aliqua benevolentia sibi propensiores faciat, aut miserationein, aut præcipuam aliquam orationis vim atque potentiam causæ adduxerit (qualią per multa rhetorum filii machinantur, ut hisce verborum præstigiis judicum perstringant oculos) progressus actutum præco illi indicit silentium, non permittens rhetori ad senatum nugandi libertatem ac verbis causæ involvendæ potestatem, quo minus Areopagitæ ea, quæ facta sunt, unde queant perspicere. Ita ibi ex versione interpretis. Nam Græca, prolixitatis vitandæ studio, prælerii. α Nisi quem sapientia. Græca Syngeli sic habent: Οὐ γὰρ ἂν παρ' Αθηναίοις ἀγερώχοις εἰς ἀρο χὴν προῆκτο τοσαύτην, εἰ μὴ πρὸς τῇ σοφίᾳ καὶ τῇ τῶν φρενῶν εὐκοσμία, σωφροσύνῃ τε καὶ δικαιο σύνῃ, καὶ ἀνδρίς, καὶ τῇ περιβλέπτῳ τοῦ γένους ὑπεροχῇ κατηγλάϊστο. Ubi procul dubio per illud liquet ex eo, quod reliquas tres virtutes morales τῇ τῶν φρενῶν εὐκοσμίᾳ intelligit prudentiam. Quod subjungat, nempe temperantiam, justitiam, fortitudinem præmittat autem prudentiam, et conjungat cum sapientia; quod uti sapientia res divinas, sic prudentia res humanas respiciat cognoscatque. Quare Basilius Millanius, Syngeli interpres, haud ita commode videtur hoc loco reddidisse tỶ TŴY ppEvwy euxooμiz animi ornamenta (tametsi etiam id alias significet), nec owoposúva prudentiam, cum potius temperantiam hic reddere debuisset. Tum enim omnes virtutes viro Areopagita necessariae indicatæ fuissent: nempe sapientia, justitia, forti. tudo, temperantia. Et sane temperantia Platoni, Aristoteli et aliis oppoσv semper appellatur. Videtur porro Syngelus ad locum Isocratis in Oraγὰρ οἱ πρόγονοι ἡμῶν περὶ τὴν σωφροσύνην ἐσπού tione Arcopagitica respexisse, ubi sic scribit: 05tw δαξον, ὥστε τὴν ἐξ ᾿Αρειοπάγου βουλὴν ἐπέστησαν σχείν, πλὴν τοῖς καλῶν γεγονόσι, καὶ πολλὴν ἀρετὴν ἐπιμελεῖσθαι τῆς εὐκοσμίας, ἧς οὐχ οἷόν τε ἦν μετακαὶ σωφροσύνην ἐν τῷ βίῳ ἐνδεδειγμένοις· ὥστε πάντων αὐτὴν εἰκότως διενεγκεῖν τῶν ἐν τοῖς Ἕλλησι GUvedpluv. Quæ Budæus in Pandectas sic reddidit: fuerunt, ut consilium illud Areopagiticum moribus Majores autem nostri usque Lo studiosi temperantiæ hominum componendis publice præfecerint. In cujus numerum cooptari solis illis sperare licuit, qui claris natalibus orti, virtutis ac modestice documenta permulta honestate vitæ dederant. Ex quo tandem factum, ut consessus ille totius Græcia haud immerito longe sit præstantissimus. Atque adeo ab ipsis Romanis. Valerius Maximus rei hujus testis est, qui lib. VIII, cap. 1, sic scribit: Materfamilias Simyrnæa virum et filium interemit, cum ab ipsis juvenem optimæ indolis, quem ex priore viro enixa fuerat, occisum comperisset. Quam rem Dolabella ad se delatam, Athenas ad Areopagi cognitionem relegavit; quia ipse neque liberare cædibus duabus contaminatam, neque sideranter et mansuete populi Romani magistratus, punire eam justo dolore impulsam sustinebat. Cóninspecta causa, et accusatorem et ream post cen sed Areopagitæ quoque non minus sapienter, qui tum annos adesse jusserunt, eodem affectu moti quo Dolabella. Idem aliis verbis refert Gellius lib. x11 Noctium Atticarum, cap. 7, vide ibi. CAPUT II. Sed de Areopagitis nemo melius et exactius scripsit, quam Isocrates in sua Areopagitica: ubi præ. ter ea, quæ ex eo laudavimus, scribit Areopagitas cum aliarum ætatum, tum potissime adolescentiæ rationem habuisse, bis verbis, et his de causis. Απάντων μὲν οὖν ἐφρόντιζον τῶν πολιτῶν, μάλιστα δὲ τῶν νεωτέρων. Εώρων γὰρ τους τηλικούτους τα ραχωδέστατα διακειμένους, καὶ πλείστων γέμοντας ἐπιθυμιῶν, καὶ τὰς ψυχὰς αὐτῶν παιδευθῆναι δεομέ νους ἐν ἐπιθυμίαις καλῶν ἐπιτηδευμάτων 421 καὶ πόνοις ἡδονὰς ἔχουσιν, ἐν μόνοις γὰρ ἂν τούτοις ἐμDionysii ab erroribus ad fidem conversio. Multis demum post annis, quam ista solis defectio, de qua superius memoratum est, apparuerat, S. Paulus orbem terrarum fulguris ac tonitrui instar peragrans, et modo cunctas Græciæ oras sua sanetioris vitæ atque doctrinæ luce collustrans, Athenas quoque pervenit: urbem, si quam aliam, omni pravæ superstitionis genere, et deorum non notorum modo, sed etiam ignotorun insano cultu longe fanosissimam; urbem, quam omnes artes et scientiæ, ac præsertim universæ philosophorum sectæ, velut unicum totius sapientiæ umbilicum, densis agminibus obsidebant; urbem denique, ubi et cives et advenæ (quod ipse S. Lucas non frustra adnotavit ") ad nihil aliud vacabant, nisi aut dicere, aut audire. * Act. xv, 21. PATROL. GR. IV.

col. 715–716page 70 of 262

aliquid novi, hoc est rumorum colligendorum aut spargendorum, sive quarumcunque demum novaruın rerum curiosissimam: ut proinde Apostolo seminandi verbi (unde et seminiverbius illis est appellatus) cupido nunquam frequens deesse posset voluntariorum ad nova et inaudita mysteria confluentium mul titudo. Hic igitur cum haud secus quam alibi fecerat, firmo fidentique animo sanctum Christi Evange lium palam annuntiaret, felici prorsus sorte, nec sine Deo evenit, ut tum Dionysius de stupenda illa solis obscuritate, tam ex ejusdem Pauli verbis quam ex aliorum scriptis atque sermonibus, in Christiana schola, quod tantopere olim desideraverat, certius cognosceret. Paulum enim id temporis Christi Domini vitam, mortem, resurrectionem, coram Judæis, Epicureis, Stoicis aliisque quibuslibet, jam in foro, jam in synagogis, jam ubi sors dederat, publice privatimque, magna cum libertate atque constan tia quotidie prædicantem, quidam apprehensum tanquam inauditæ auctorem superstitionis, et novorum dæmoniorum annuntiatorem, ad Areopagum (cujus erat de religionibus ac cæremoniis judicare) protinus adduxerunt. Nam licet Romanis omnia tum subessent Atheniensibus tamen et Lacedæmoniis sua jura et magistratus in integro, ut antiquitus, relicta erant. Hinc et Pauli causa non ad Romanum præ torium, sed ad præcipuum illud Athenarum tribunal spectat. Stans igitur Paulus in medio Areopagi coelestem plane et divinitus inspiratum sermonem, temporique et auditoribus quam maxime convenien tem, ducto ab eorum aris et delubris exordio, ingenti cum fiducia habuit, nempe sibi per urbem Athe niensem, et loca ipsis religiosa pertranseunti, et antiquas 422 deorum statuas et simulacra diligentius attendenti, aram unam inter alias occurrisse, in qua inscriptum esset: Ignoto Deo Cum enim Athe nienses, tam ex antiquissimorum philosophorum ac poetarum libris, quam e Sibyllinis oraculis unum aliquem esse Deum percepissent, inaspectabilem, innominatum, ineffabilem, ne illum ipsi fortasse, aut alium quempiam magnorum deorum ac numinum debitis honoribus defraudarent, aram eo titulo erexerant. Quare quod ipsi ignorantes colerent, hoc se illis annuntiare Paulus proclamabat: ipsorum que adeo poetarum quos illis permagni facerent, testimoniis, et quibusdam receptæ philosophiæ doctrinis usus, ita sensim ad sapientiorum animos pervasit, ut eum alii, tum ipse Dionysius aliorum apex, et instar multorum, ejus adhærere fidei, doctrinæque decreverit. Nec opus miraculis atque pro digiis viro docto atque sapienti fuit (quæ tamen haud defuisse, nonnulli auctores scribunt) sed doctis tantum et sapientibus dictis quæ ubi ex ore Pauli audivit, confestim illi se submisit. Sic enim Paulus loquebatur: Viri Athenienses, per omnia quasi superstitiosiores vos video. Præteriens enim, ei videns simulacra vestra, inveni et aram in qua scriptum erat: Ignoto Deo. Quod ergo ignorantes colitis, hoc ego annuntio vobis. Deus qui fecit mundum et omnia quæ in eo sunt, hic celi et terræ cum sit Domi nus, non in manu factis templis habitat, nec manibus humanis colitur, indigens aliquo, cum ipse det omni bus vitam, et inspirationem, et omnia. Fecitque ex uno omne genus hominum inhabitare super universam faciem terræ, definiens statuta tempora et terminos habitationis eorum; quærere Deum, si forte alirectent eum, aut inveniant, quamvis non longe sit ab unoquoque nostrum. In ipso enim vivimus, et movemur, et sumus, sicut et quidam vestrorum poetarum dixerunt: Ipsius enim et genus sumus. Genus ergo cum simua Dei, non debemus æstimare auro, aut argento, aut lapidi, sculpturæ artis, et cogitationis hominis divinum esse simile. Et tempora quidem hujus ignorantiæ despiciens Deus, nunc annuntiat hominibus, ut omnes ubique pœnitentiam agant: eo quod statuit diem, in quo judicaturus est orbem in æquitate, in viro, in quo statuit, fidem præbens omnibus, suscitans eum a mortuis Hæc summa orationis, quam beatus Paulus pro fidei suæ defensione, et Christi honore, in Areopago habuit: quæ quibusdam quidem (ut sæpenu imero in rebus quoque optimis accidit) risui atque ludibrio, nonnullis stupori atque admirationi, ali quibus vero honori ac venerationi fuit. Nam in judicis Dionysii animam, velut in terram optimam, pro funde illapsa, in eximiæ pietatis ac sanctimoniæ arborem se extulit, in qua et cœli aves, hoc est Athe niensium primo, deinde et Francorum, aliorumque deinceps populorum conversæ ad Deum mentes nidi ficarent. Hlo enim ipso tempore, anno scilicet ætatis suæ circiter quadragesimo tertio, istis aliisque efficacibus Pauli verbis, cum illius præsertim admirandæ eclipseos memoria adhuc animum stimulante collatis, ad Christi fidem perductus est Magnum sane opus divinæ gratiae, negari non potest; tamen ut trahenti Deo minus repugnaret, ipsa suæ philosophiæ secta (erat enim Platonicus) non parum adjuvabat. Nam Epicurei quidem et Cynici toti in voluptatibus, toti in sordibus, atque ad mihil aliud fere, quam ad facessendum generosis animis negotium, nati, longissime a moderatis Chri stianæ fidei institutis aberant. Platonici autem, præsertim eruditiores, (e quibus se esse suo jure glo riari poterat Dionysius) non pauca divinæ legi docebant consimilia Nam animæ immortalitatem, et judicium, et præmia et poenas, quæ maximi inter alia sunt momenti, inter sua primæ auctoritatis scita habuerunt. His igitur frequentissime cum apostoli, tum alii doctores, et nunc etiam Paulus, ad salubrem incutiendum timorem, qui initium est sapientiæ, utebantur. Dionysii porro eadem ipsa via deductionem ad Christum ipsa Apostolorum acta diserte testantur: ubi post recitatam beati Pauli in Areopago orationem (cujus extrema verba judicii et resurrectionis mentionem induxerant) ita subditur Cum audissent autem resurrectionem mortuorum, quidam quidem irridebant, quidam vero dixerunt: Ax diemus te de hoc iterum. Sic Paulus exivit de medio eorum. Quidam vero viri adhærentes ei crediderunt in quibus et Dionysius Areopagita, et mulier nomine Damaris, et alii cum eis "; nimirum ii præcipue, qui ex Dionysii domo familiaque erant, et qui invitatum in ædes Paulum, super nova Christi doctrina, et unius veri Dei cultu, sapientissime disputantem, et propositis quæstionibus sine mora et hæsitatione respondentem, satisque facientem audiverant atque suspexerant. Ita vir tanti nominis et gloriæ (quippe cum omni eruditus politica liberalique doctrina, tum genere, opibus, dignitate, cunctis denique quæ ve hementius demiratur genus mortalium, multo florentissimus) homini extraneo, pauperi, despecto, mul sque etiam irriso, sese post tanta profanarnm instantiumque scientiarum decora, rudem discipulum, ac novæ humilisque doctrinæ tyronem atque auditorem tradidit. Neque tam grandi natu virum in aquæ expiatoriæ lavacrum descendere, et modo geniti infantis ritu, in Christo renasci ac repuerascere, nova que Christianæ disciplinæ elementa, tam Areopago dissentanea, puduit, piguitve condiscere. Nimirum ea vis est divini verbi, ea 423 Patris universorum ad se attrahentis eficacia, ea denique Spiritus sancti voluntatem humanam internosque affectus commoventis operatio, ut una cum fide subeat confestim, de pulsis vitiis, integer amicarum virtutum chorus; et qui paulo ante sui amans, superbus, arrogans, liti g.osus, intemperans, aut aliter vitiosus cernebatur, idem nunc accepta novæ religionis forma, et salutari ablutus lavacro, velut alter homo, et antiquis exutus vitiis, sui contemptor, modestus, demissus, pacificus, castus, aliisque virtutum ornamentis clarus, et cunctis charus agnoscatur. Quod non solum in Dionysio, › Act. xvii, 22-31. 1 Psal. cx, 10. Act. XVII, 32-34.

col. 717–718page 71 of 262

PG 4:717Κἂν γὰρ οἱ Ρωμαῖοι τότε έκρά τουν, ἀλλ᾽ οὖν αὐτονόμους ἀφῆκαν ᾿Αθήνας, καὶ Λακεδαιμονίαν. Οθεν ἔτι παρὰ Αθηναίοις καὶ τὰ κατὰ τοὺς ᾿Αρεοπαγίτας ἐπολιτεύετο. Εἰ γὰρ καὶ Ῥωμαίοι πάντων τότε ἐκράτουν, ἀλλ᾽ Αθηναίους καὶ Λακε δαιμονίους αὐτονόμους ἀφῆκαν. Σωκράτης τὰ αὐτὰ ἡμῖν ἐνεκλήθη. Καὶ γὰρ ἔφασαν αὐτὸν καινὰ δαιμόνια εἰσφέρειν, καὶ οὓς ἡ πόλις νομίζει Θεούς, μὴ ἡγεῖσθαι αὐτόν. Πρὸς Θεοῦ τοῦ ἀγνώστου αὐτοῖς διὰ λόγου ζητήσεως ἐπίγνωσιν προτρέπετο εἰπών· Τὸν δὲ Πα τέρα καὶ δημιουργὸν πάντων οὔθ᾽ εὐρεῖν ῥᾴδιον, οὔθ᾽ εὑρόντα εἰς πάντας εἰπεῖν ἀσφαλές. δὲ τῷ καὶ ὑπὸ Σωκράτους ἀπὸ μέρους γνω αὐτοὶ οἱ δαίμονες τῶν χαιρόντων τῇ κακίᾳ ἀνθρώπων ενήργησαν, ὡς ἄθεον καὶ ἀσεβῆ ἀποκτεῖναι, λέγοντες καινὰ εἰσφέρειν αὐτὸν δαιμόνια. Εφη γὰρ οὕτως· Ἀλλὰ γὰρ ἤδη ὥρα ἀπιέναι· ἐμοὶ μὲν τεθνηξομένῳ, ὑμῖν δὲ βιωσομένοις. Οπότεροι δὲ ἡμῶν ἐπὶ τὸ ἄμεινον πράγμα ἔρχονται, ἄδηλον παντί, πλὴν ἢ τῷ Θεῷ. Αλλὰ Σωκράτης μὲν ταύτην ὑστάτην ἐν τῷ ᾿Αρείω πάγω φωνὴν ἀφεὶς, ἐπὶ τὸ δεσμωτήριον ὥρμησε, τῷ Θεῷ μόνῳ τὴν τῶν παρ' ὑμῖν ἀδήλων πραγμάτων ἀναφέρων γνώσιν.

sed in plurimis quoque aliis et olim cernere licuit, et nunc in barbararum gentium conversione licet liquido animadvertere. Tantum scilicet prima fidei eruditio et Ecclesiæ baptismus in animos possunt. Quæ sane tam magna et tam sancta morum commutatio haud minus hodie in admirabili venerandæ eucharistiæ sacramento, quam in salutifero baptismate haberet locum (est enim eucharistia illo sanctior et gratiis fecundior) si quo modo ad hoc, ita ad illam ab æque sollicitis et bene comparatis animis adiretur. Et fleret id fortasse, si, ut Dionysio et Hierotheo (quibus ea sacramentum sacramentorum appellata [est] ejus nobis dignitas magis perspecta foret, et cordi amplius inhæreret. Verum hæc alias. Est enim propius quiddam.aliud, quod circa Dionysii accessum ad fidem tractandum est. Nam quærere possit quispiam nullusne in urbe Atheniensi, aut etiam in ipso Areopago motus, ex talis tantique viri abscessu, factus sit, mullane in eum accusatio, tanquam in deorum desertorem adornata, nihilne denique impietatis nomine (sic ipsis nova religio denotabatur) seu damni illatum, seu insidiarum structum, seu caJuniarum intentatum. His enim si appetitus est Dionysius, et cunctis superior fuit; nec sane illaudatus præteriri debet, et pro exemplo est proponendus. Id igitur modo agendum. NOTATIONES. Multis demum post annis. Anno nimirum vulgare securum est. Et mox subjicit Christum ex Christi 52, aut circiter; quandoquidem a pluribus recipiatur illa sententia, quæ S. "Dionysii ad Christum conversionem ad annum a Christi passione undecimum refert. Paulum id temporis. Patent hæc e capite xvi, 17 Actuum apostolorum, ubi de eo his ver. bis Disputabat igitur in Synagoga cum Judæis, et colentibus, et in foro, per omnes dies, ad eos qui aderant. Quidam autem Epicurei et Stoici philosophi disserebant cum eo, et quidam dicebant: Quid vult seminiverbius hic dicere? Alii vero: Novorum dæmoniorum videtur annuntiator esse; quia Jesum et resurrectionem annuntiabat eis. Et apprehensum eum ad Areopagum duxerunt, dicentes: Possumus scire quæ est hæc nova, quæ a te dicitur, doctrinu? Nora enim quædam infers auribus nostris. Volumus ergo scire quidnam velint hæc esse. Ita ibi. Nam licet Romanis omnia tum subessent. Auctor est Maximus, in Prologo ad Opera S. Lionysii, bis verbis: Κἂν γὰρ οἱ Ρωμαῖοι τότε έκράτουν, ἀλλ᾽ οὖν αὐτονόμους ἀφῆκαν ᾿Αθήνας, καὶ Λακεδαιμονίαν. Οθεν ἔτι παρὰ Αθηναίοις καὶ τὰ κατὰ τοὺς ᾿Αρεοπαγίτας ἐπολιτεύετο. Tametsi enim Romani tum dominarentur, tamen Athenas et Lacedæmonem suis uti legibus permiserant. Unde etiam tum apud Athenienses Areopagitæ suo munere fungebantur. Eadem refert Simeon Metaphrastes in Vita ejusdem S. Dionysii: Εἰ γὰρ καὶ Ῥωμαίοι πάντων τότε ἐκράτουν, ἀλλ᾽ Αθηναίους καὶ Λακεδαιμονίους αὐτονόμους ἀφῆκαν. Idem plane sensus, qui verborum Maximi. Aferunt autem hæc per occupationem rhetoricam; quia nimirum objici potuisset, S. Paulum non Areopago, sed potestati Romanæ omnia tunc regenti fuisse sistendum, sicut in Bithynia Plinio prætori sistebantur Christiani. Stans igitur Paulus in medio Areopagi. In Actis apostolorum cap. xvi, 19. Et apprehensum eum ad Areopagum duxerunt, dicentes: Possumus scire, quæ est hæc nova, quæ a te dicitur, doctrina? Ductus similiter ad Areopagum fuerat olim Socrates, et quidem (quod sanctus Justinus testatur) ejusdem, cujus Paulus, criminis accusatus. Sic enim de eo in Apologia ad senatum, post medium: Σωκράτης τὰ αὐτὰ ἡμῖν ἐνεκλήθη. Καὶ γὰρ ἔφασαν αὐτὸν καινὰ δαιμόνια εἰσφέρειν, καὶ οὓς ἡ πόλις νομίζει Θεούς, μὴ ἡγεῖσθαι αὐτόν. Socrates eorumdem criminum est insimulatus, quorum nos. Etenim illum dixerunt nova introducere dæmonia: et quos urbs deus esse censet, eum non pulare. Et paulo post dicit eumdem Socratem cohortatum fuisse populares ad cognitionem Dei ignoli, sic scribens: Πρὸς Θεοῦ τοῦ ἀγνώστου αὐτοῖς διὰ λόγου ζητήσεως ἐπίγνωσιν προτρέπετο εἰπών· Τὸν δὲ Πατέρα καὶ δημιουργὸν πάντων οὔθ᾽ εὐρεῖν ῥᾴδιον, οὔθ᾽ εὑρόντα εἰς πάντας εἰπεῖν ἀσφαλές. Ad Dei autem ipsis ignoti cognitionem, per rationis investigationem cohortatus est, dicens: Patrem vero et omnium opificem, nec invenire facile, nec inventum ad omnes di- " G parte cognitum a Socrate, in illis verbis: Xplor δὲ τῷ καὶ ὑπὸ Σωκράτους ἀπὸ μέρους γνω Govt. Quod ideo forte dicit, quod saltem confuse videatur Socrates Deum unum agnovisse, et ita Christum qua Deus est. Et in Apologia ad Antonium Pium imp. sub initium, dicit, mortem ejusdem Socratis à dæmonibus per homines improbos fuisse procuratam. Kal αὐτοὶ οἱ δαίμονες τῶν χαιρόντων τῇ κακίᾳ ἀνθρώ πων ενήργησαν, ὡς ἄθεον καὶ ἀσεβῆ ἀποκτεῖναι, λέγοντες καινὰ εἰσφέρειν αὐτὸν δαιμόνια. Εt ipsi damones effecerunt per homines malitia gaudentes, ut tanquam atheus et impius occideretur, dicentes nova illum inducere dæmonia. Quæ autem Socratis ad mortem proficiscentis ultima fuerint in Areopago verba, recitat idem Justinus in Paranesi ad Græcos sub finem: Εφη γὰρ οὕτως· Ἀλλὰ γὰρ ἤδη ὥρα ἀπιέναι· ἐμοὶ μὲν τεθνηξομένῳ, ὑμῖν δὲ βιωσομέ νοις. Οπότεροι δὲ ἡμῶν ἐπὶ τὸ ἄμεινον πράγμα ἔρχονται, ἄδηλον παντί, πλὴν ἢ τῷ Θεῷ. Hæc e Platone 424 desumpta in Apologia Socratis, prorsus in fine, ita Latine vertit Cicero lib. 1 Tuscul. quest., sub finem: Sed tempus est, inquit, ut moriar, vos ut vitam agatis. Utrum autem sit melius, dii immortales sciunt, hominum quidem scire arbitror neminem. Justinus quidem ipsa verba Platonis usurpavit, excepta voce una tebou, pro qua in Platone est voμév, ejusdem significati. Sed Cicero, in sua Latina versione, multum in una voce aberravit, cum pro Deus scit, uti habet Plato, reddidit, dii immortales sciunt. Negabat enim Sucrates deos immortales, et unum solum Deum asserebat, pro quo et moriebatur. Itaque non conveniebat ut diceret, dii immortales sciunt, quod neque dixit; sed, Deus scit. Proptereaque imprudenter a Tullio est Latine redditum, dii immortales sciunt. Subjecit Justinus post Socratis verba jam laudata: Αλλὰ Σωκράτης μὲν ταύτην ὑστάτην ἐν τῷ ᾿Αρείω πάγω φωνὴν ἀφεὶς, ἐπὶ τὸ δεσμωτήριον ὥρμησε, τῷ Θεῷ μόνῳ τὴν τῶν παρ' ὑμῖν ἀδήλων πραγμάτων ἀναφέρων γνώσιν. Verum Socrates hac extrema in Areopago edita voce, in carcerem properavit, soli Deo incertarum nobis rerum notitiam tribuens. In Cohortatione porro ad Græcos, sub medium, ait Platonem non ausum fateri veram de Deo doctrinam, ne idem sibi accideret quod Socrati. Plato autem, inquit, accepta, ut videtur, Moysis et aliorum prophetarum de uno et solo Deo doctrina, quam in Ægypto didicerat, propter ea quæ Socrati acciderant, veritus ne ipse quoque Anytum quempiam aut Melitum contra se apud Athenienses suscitaret, accusantem et dicentem: Plato injuste agit, et curiosa tractat, deos, quos civitas recipit, non recipiens; cicutæ metu variam quamdam et fucatam de diis instituit orationem.» Et paulo post in eadem Apologia: Hæc ergo cuni Plato in Egypto didicisset, et iis quæ de uno Deo dicta erant admodum delectatus esset, nominis quidem Moysis, (quod unum et solum Deum esse

col. 719–720page 72 of 262

PG 4:719Φιλόπατρις ἢ Ναὶ τὸν ἄγνωστον ἐν Ἀθήναις, παρθένος διέμεινε μέχρι τῆς ἀποτομῆς. Ἡμεῖς δὲ τὸν ἐν ᾿Αθήναις ἄγνωστον ἐφευρόντες καὶ προσκυνήσαντες, χεῖ ρας εἰς οὐρανὸν ἐκτείναντες τούτῳ ευχαριστήσο Εἰ δέ τις οἴοιτο παρὰ τῶν πρεσβυτάτων παρ' αὐτοῖς ὀνομασθέντων φιλοσόφων τὸν περὶ Θεού με μαθηκέναι λόγον, Ακμωνός τε καὶ Ἑρμοῦ ἀκουέτω Ακμωνος μὲν ἐν τοῖς περὶ αὐτοῦ λόγοις πάγχρυφον τὸν Θεὸν ὀνομάζοντος· Ἑρμοῦ δὲ σαφῶς καὶ φανε ρῶς λέγοντος, Θεὸν νοῆσαι μὲν ἐστὶ χαλεπὸν, φρά σαι δὲ ἀδύνατον, ᾧ καὶ νοῆσαι δυνατόν. Εἷς ταῖς ἀληθείαισιν, εἷς ἐστιν Θεός. Θεὸν δὲ ποῖον, εἰπέ μοι, νομιστέον; Τὸν πάνθ' ὁρῶντα, καὐτὸν οὐχ ὁρώμενον. Εἷς Θεός, ὃς μόνος ἄρχει υπερμεγέθης, ἀγές νητος, Παντοκράτωρ, αόρατος, ὁρῶν μόνος αὐτὸς δ παντα. Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα, τὸν οὐδέποτ' ἄνδρες ἐῶμεν Αῤῥητον. Μεσταὶ δὲ Διὸς πᾶσαι μὲν ἀγυιαί, Πᾶσαι δ' ἀνθρώπων ἀγοραί, μεστὴ δὲ θάλασσα Καὶ λιμένες. Πάντη δὲ Διὸς κεχρήμεθα πάντες. Τοῦ γὰρ καὶ γένος εσμέν.

gratias agemus. Ita ibi Lucianus. doceret) mentionem apud Athenienses inferre non mus, et adoraverimus, sublatis in cœlum manibus ei tutum putabat, Areopagum veritus., Euripides quoque, eodem quo Plato perculsus metu, unum Deum aperta fronte profiteri non est ausus, de quo vide Plutarchum 1. v De placitis philosophorum, cap. 7. Quod igitur non est ausus Plato, non ausus Euripides, hoc ausus est Paulus, et multo amplius; et contemptu mortis non modo evasit ipse inortem, sed alios quoque a morte ad vitam traduxit. Ignoto Deo. Hieronymus in cap. 1 Epistolæ ad Titum, ita scribit: Inscriptio aulem aræ non ita erat, ut Paulus asseruit, Ignoto Deo; sed ita: Diis Asia, Europæ, et Libya, diis ignotis et peregrinis. Verum quia Paulus, non pluribus diis indigebat ignotis, sed uno tantum, Ignoto Deo, singulari verbo usus est, ut doceret illum suum esse Deum, quem Athenienses in ara titulo prænotavissent, et eum recte scientes colere deberent, quem ignorantes venerabantur, et nescire non poterant. Ita ille. Cui consentit Joannes Hessels doctor Lovaniensis in sua Censura historiarum, cap. 10. Verum hæc sententia nullo modo recipienda est, cum adversetur verbis Pauli, et modo loquendi, cum de inscriptionibus agitur, usitato. Tuin enim semper ipsissima verba citari solent, et ita citasse Paulum, ex ejus loquendi forma manifesto liquet. Inveni et aram, inquit, in qua scriptum erat, Ignoto Deo. Nam si non fuisset scriptum, Ignoto Deo, sed Ignotis diis, refelli Paulus potuisset, nec vim ullam ejus argumentum, aut certe haud magnam habuisset. Quare standum potius sententiæ S. Chrysostomi et aliorum antiquorum Patrum, uno fere excepto Hieronymo, et tenendum est, plures fuisse aras similibus fere notis inscriptas, nempe alias Ignotis diis, alias Ignoto Deo. De prioribus meminit etiam Tertull. lib. 1 Contra Marcionem, c. 9. Invenio, inquit, Ignotis diis aras prostitutas, sed Attica idololatria est. Item Incertis diis, sed superstitio Romana est. Jam vero aram Athenis Ignoto Deo constitutam fuisse ob eclipsim tempore passionis, tenet Petrus Comestor in Historia scholastica super Actis apostolorum, nec improbabilem credunt Salmeron et Gaspar Sancius in eadein Acta apostolorum cap. 17. Motos enim fuisse illos arbitrantur ad id faciendum ex inspecta miracuJosa eclipsi in morte Christi. Quod quamvis sit probabile, tamen probabilius est, jam olim ab aliis id factum fuisse ex obscura cognitione Dei Judæorum, cujus nomen dicebatur ineffabile, ac proinde ipse ignotus et incertus. De quo et Pompeius, domitis Judæis, apud Lucanum libro u De bello civili, sic ait: Cappadoces mea signa timent, el dedita sacris Incerti Judæa Dei. Causa porro erect talis aræ Ignotis diis, aut Ignoto Deo, hæc a nonnullis affertur, quod pestilitatis tempore, cum facta cæteris diis, quos norant, sacrificia nihil profuissent, veriti ne quem Deum inhonoratum reliquissent, qui proinde tanti mali causa esset, aram erexerunt, Ignoto Deo, reque divina ei facta, mox sanati sunt. Exinde remanserunt ara et aræ inscriptio, quæ occasionem Paulo præbuerunt Ignoti Dei, vere Dei, ipsis annuntiandi. Hujus Ignoti Dei mentionem inducit et Lucianus in Dialogo qui inscribitur, Φιλόπατρις ἢ Aidasxóuevos, Philopatris, seu, Qui docetur, ubi ila Critias: Ναὶ τὸν ἄγνωστον ἐν Ἀθήναις, παρθένος διέμεινε μέχρι τῆς ἀποτομῆς. Per ignotu: Athenis, virgo permansit usque ad decollationem. Loquitur autem de Gorgone, cui Perseus caput amputavit. Et in fine ejusdem Dialogi: Ἡμεῖς δὲ τὸν ἐν ᾿Αθή ναις ἄγνωστον ἐφευρόντες καὶ προσκυνήσαντες, χεῖρας εἰς οὐρανὸν ἐκτείναντες τούτῳ ευχαριστήσο jev. Nos autem, cum Ignotum Athenis inveneri- (a) Sophoclis. (b) Philemonis. Ex antiquissimorum philosophorum. Acmonis scilicet, Mercurii, Philemonis, Sophoclis, Orphei, Pythagoræ, et aliorum, teste S. Justino martyre tam in Cohortatione ad gentes, quam in libro De monarchia. Nam in illa quidem extrema sic scribit: Εἰ δέ τις οἴοιτο παρὰ τῶν πρεσβυτάτων παρ' αὐτοῖς ὀνομασθέντων φιλοσόφων τὸν περὶ Θεού με μαθηκέναι λόγον, Ακμωνός τε καὶ Ἑρμοῦ ἀκουέτω Ακμωνος μὲν ἐν τοῖς περὶ αὐτοῦ λόγοις πάγχρυφον τὸν Θεὸν ὀνομάζοντος· Ἑρμοῦ δὲ σαφῶς καὶ φανερῶς λέγοντος, Θεὸν νοῆσαι μὲν ἐστὶ χαλεπὸν, φρά σαι δὲ ἀδύνατον, ᾧ καὶ νοῆσαι δυνατόν. Sin quis opinetur, ab antiquissimis apud eos nominatis philosophis de Deo addiscendam esse doctrinam, is Acmonem et Mercurium audiat. Illum quidem, in suis de eo libris Deum máyxpuçov, id est prorsus occultum, appellantem; Mercurium vero, clare 425 ac manifeste dicentem: Deum intelligentia assequi difficile est; eloqui autem hand possibile, ne illi quidem, cui possibile sit mente assequi. In libro antem De monarchia Dei hos citat versus (a) inter alios: Εἷς ταῖς ἀληθείαισιν, εἷς ἐστιν Θεός. Unum profecto Numen, unus est Deus. Citat eumdem versum (b) Athenagoras in Legatione pro Christianis, sub initium. Θεὸν δὲ ποῖον, εἰπέ μοι, νομιστέον; Τὸν πάνθ' ὁρῶντα, καὐτὸν οὐχ ὁρώμενον. Dic, quæso, qualis æstimandus est Deus? Qui cuncta spectat, nemini aspectabilis. Sibyllinis oraculis. De his vide lib. 1 S. Theophili patriarchæ Antiocheni, sub initium, ubi hæc inter alia: Εἷς Θεός, ὃς μόνος ἄρχει υπερμεγέθης, ἀγές νητος, Παντοκράτωρ, αόρατος, ὁρῶν μόνος αὐτὸς δ παντα. Unus, qui solus reynat, Deus, atque supremus, Ingenitus, cunctis dominans, qui cernere cuncta Evaleat, quamvis non aspectabilis ulli. Hieronymus quoque in cap. xvi Ezechielis, ad illud: Et coronam decoris in capite suo, docet Dei majestatem, cujus nomen est ineffabile, non penitus ignotam fuisse gentilibus. Cujus, inquit, majestatem etiam gentilitas non ignorat, et Atheniensium testatur ara: Ignoto Deo. > Ipsorumque adeo poetarum. Nam illa quæ in Pauli oratione afferuntur: In ipso enim vivimus, movemur, et sumus; et rursus illa: Ipsius enim et genus sumus, cum in Arato poeta antiquissimo ac laudatissimo, partim sensu, partim verbis reperiantur, tum etiam in aliis, quibus Apostolus citandis supersedit. Aratus quidem sua sic orsus est Phenomena: Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα, τὸν οὐδέποτ' ἄνδρες ἐῶμεν Αῤῥητον. Μεσταὶ δὲ Διὸς πᾶσαι μὲν ἀγυιαί, Πᾶσαι δ' ἀνθρώπων ἀγοραί, μεστὴ δὲ θάλασσα Καὶ λιμένες. Πάντη δὲ Διὸς κεχρήμεθα πάντες. Τοῦ γὰρ καὶ γένος εσμέν. Ab Jove ducamus primordia, neve sinamus Hunc indictum homines. Joris omnia compits [plena, Plenaque sunt hominum fora, plena Jove aquor [et ipsi Portus. Nam fruimur cuncti Jove: et illius Audimus genus. [omnes Ubi dum omnia Jove plena, et omnes Jove frui ejusque genus esse dicit, hoc sane indicat, quod in Deo vivamus, moveamur, et simus. Postremum vero hemistichiun verbotenus significat, quod dixit Paulus: Ipsius enim et genus sumus. Omnia deorum plena, dixit etiam Thales, unus e septem

col. 721–722page 73 of 262

PG 4:721Εκάλεσαν αὐτὸν ὡς μέλλοντες κρίνειν, ποτέ μὲν Ἰουδαῖοι, ποτὲ δὲ Ἀθηναῖοι· οἱ δικασταὶ μαθηταί, οἱ ἀντίδικοι ὑπήκοοι. Καὶ ἀγρευθεὶς ὑπὸ τοῦ μεγάλου Παύ λου καὶ βαπτισθείς, χειροτονεῖται ἐπίσκοπος. νύσιον ἐθνικοῖς ἔθεσι πρώην εμπεριεχόμενον εἰς ὁδὸν σωτηρίας ἐπέστρεψε καὶ τῷ ἱερῷ βαπτίσματι ἀναγεννήσας θείᾳ ἁγιωσύνῃ αὖθις ἐστερέωσε. ἀνεπιστρόφως πάσης σαρκικής προσπαθείας ἀπερ &εμs, καὶ τῷ σωτηριώδει θάττον πιστευσάσης κηρύγ

Græciæ sapientibus, teste Cicerone, lib. 11 De le- sionem? Nam certo quidem ac necessario id ex gibus, ante medium': Siquidem, inquit, et ilTud bene dictum est a Pythagora, doctíssimo viro, tum maxime et pietatem et religionem versari in animis, cum rebus divinis operam daremus: et quod Thales, qui sapientissimus inter septem fuit, homines existimare oportere deos omnia cernere, Georum omnia esse plena: fore enim omnes castiores, et velut in fanis essent, maxime religiosos. > Vide etiam Aristidem Oratione 1, sive Hymno in Jovem, sub finem. Kal návra de navτaxou Arde peará. Et omnia ubique Jovis plena, etc. Nec opus miraculis atque prodigiis viro docto. Auctor est S. Chrysostomus, credidisse Dionysium dictis Apostoli absque ope miraculorum. Cujus verba e lib. v De sacerdotio, sub finem, posui supra ad cap. 1, littera K. Quæ idem confirmat Homilia vi De laudibus Pauli, sub finem, bis verbis: Εκάλεσαν αὐτὸν ὡς μέλλοντες κρίνειν, ποτέ μὲν Ἰουδαῖοι, ποτὲ δὲ Ἀθηναῖοι· οἱ δικασταὶ μαθηταί, οἱ ἀντίδικοι ὑπήκοοι. Citarant illum tanquam judicaturi, modo Judæi, modo Athenienses: et judices facti sunt discipuli, et adversarii facti sunt obedientes. Quasi dicat: Audito Paulo, tantum abfuerunt judices ut eum condemnarent, ut potius quidam ei statim adhæserint atque crediderint. Deinde Pauli linguam igni comparat, quod ut hic admotam materiam, ita illa suos auditores statim in se transferret. Quo sane significatur vis verborum Pauli, non autem miraculorum. Auctor est et S. Ambrosius 1. x, epistola 82, quem vide citatum supra, uti et Chrysostomum. dictis effici non assero, cum potuerint hæc omnia eodem anno nono Claudii accidere, Dionysii conversio, edictum Claudii, Pauli Athenis emigratio, et Aquila Pontici Roma discessus, et occursus amborum Corinthi; sed quia boc difficilius sit (siquidem initio anni assignandum esset edictum, vel certe vix ulla mora ab edicto prolato 426 permittenda emigrantibus) ideo melius ad sequentem annum eorum in urbe Corintho occursus, et Dionysii conversio transferuntur. Accedit, quod pro nobis ii faciunt, qui conversum esse Dionysium anno a Christi passione undevicesimo (qui ipse noster annus est) astruunt: quod et doctissimus Baronius ad Christi quinquagesimum secundum adnotavit. Ad Christi fidem perductus est. Testis Menæum 4 Octobris in Vitæ compendio, ubi sic de S. Dionysio: Καὶ ἀγρευθεὶς ὑπὸ τοῦ μεγάλου Παύ λου καὶ βαπτισθείς, χειροτονεῖται ἐπίσκοπος. Caplus a magno Paulo, et baptizatus, creatur episcopus. Quæ non sic intelligenda sunt, quasi statim a Baptismo creatus sit episcopus, sed convenienti tempore, postquam scilicet ab Hierotheo Atheniensi pontifice instructus, ad tanti muneris functionem a S. Paulo judicatus est idoneus. Methodius, in Martyrio S. Dionysii, ita de S. Paulo: Atoνύσιον ἐθνικοῖς ἔθεσι πρώην εμπεριεχόμενον εἰς ὁδὸν σωτηρίας ἐπέστρεψε καὶ τῷ ἱερῷ βαπτίσματι ἀναγεννήσας θείᾳ ἁγιωσύνῃ αὖθις ἐστερέωσε. Dionysium moribus gentilitiis nuper implicatum in viam salutis perducens convertit, et sacro baptismate a se regeneratum divina rursus sanctitate confir - mavil. Sententiæ porro sanctorum Ambrosii et Chrysostomi accedit Syngelus in Encomio Dionysii, ubi in Erat enim Platonicus. Solebant viri docti, ejus ad credendum facilitatem ac promptitudinem examinatis variis philosophorum sectis, unam desic exclamat: Baбal the xapôlaç the EUSTIS xal/ligere, quam potissime sequerentur. Gravissimi ἀνεπιστρόφως πάσης σαρκικής προσπαθείας ἀπερ- autem quique Platonem philosophis omnibus, etiam paysions navtolay ülixhy Eppi &εμs, καὶ τῷ σωτηριώδει θάττον πιστευσάσης κηρύγ part. Papæ, inquit, cor facile et constanter cunctam affectionem carnalem abrumpens, atque omnimodam corpoream demonstrationem excutiens, et salutari præconio actutum credens! Vide S. Chrysost. hom. 10 ad Populum Antiochenum, sub finem. Anno scilicet ætatis suæ, etc. Conversum esse Dionysium ad fidem anno ætatis suæ quadragesimo tertio, sic colligi potest: Dionysius novem annis, ut supra ostensum est, natu minor erat Christo quando autem conversus est, erat Christi quinquagesimus secundus, et Claudii imperatoris decimus (hi enim apud Eusebium in Chronico concurrunt); si ergo tollas de Christi quinquaginta duobus annis novenos, remanebunt quadraginta tres Dionysii. Restat ergo nunc duntaxat probandum, Dionysii conversionem incidisse in annum Claudii decimum. Nam idem est Christi quinquagesimus secundus. Sic autem probatur ex Actis apostolorum, cap. XVII et XVIII: Paulus, post Dionysii conversionein, Athenis recta petiit Corinthum, ibique offendit Aquilam Ponticum Judæum, et Priscillam uxorem ejus, qui nuper ab Italia, ob edictum Claudii (qui præceperat omnes Judæos Roma discedere) Corinthum appulerant. Atqui edictum illud evulgatum est anno ejusdem Claudii nono, cum Paulus Orosius, sancti Augustini æqualis, libro v riarum, cap. 6, ita scribat, allegetque auctorem Josephum Anno, inquit, ejusdem nono expulsos per Claudium urbe Judæos Josephus refert. Quare si anno Claudii nono egressi sunt ex Italia, et Corinthum venerunt Aquila Ponticus et Priscilla, ad eosque paulo post Athenis venit Paulus recenter converso a se Dionysio, quid probabilius, quam uno anno post edictum, aut circiter saltem (ne quis prærigide agere velit) eam accidisse converHistoAristoteli, anteponebant; ac modo divinum appellabant, modo sapientissimum, modo sanctissimum, modo llomerum philosophorum, modo deum. Alia ex his Panætius, postremum Cicero ipse detulit. Nam de Panæætio, qui cæteras Platonis sententias, excepta una, approbabat, ita libro 1 Tusculanarum quæstionum, post medium: Quem enim omnibus locis divinum, quem sapientissimum, quem sanctissimum, quem Homerum philosophorum appellat, hujus hanc unam sententiam de immortalitate animorum non probat. Ita Cicero. Atqui nihil verius, nihil certius, quam animorum immortalitas. Unde si alia omnia probabat, certe et hoc postremum maxime probare debuerat. Idem ad Atticum lib. iv, epist. 15: Quod in iis libris, quos laudas, personam desiderat Scævolæ, non eam temere demovi, sed feci idem quod in molitɛią Deus ille noster Plato, etc. Et lib. II De natura deorum: Audiamus Platonem, quasi quemdam deum philosophorum. Alibi quoque semper Aristoteli præfert Platonem, quod profitetur lib. 1 Tusculanarum, ante medium: Aristoteles, inquit, longe omnibus (Platonem semper excipio) præstans ingenio et diligentia, cum quatuor nota illa genera principiorum esset complexus, e quibus omnia orirentur, quintam quamdam naturam censet esse, e qua sit miens. Eumdem Platonem omnibus philosophis prætulerunt omnes SS. Patres. Arnobius 1, 1 Adversus gentes: ‹ Plato, inquit, ille sublimis apex philosophorum et columen, sæva illa diluvia, et conflagrationes mundi, purgationem terrarum suis esse in commentariis prodidit,»Et lib. 1:‹Plato ille divinus multa de Deo digna, nec communia sentiens multitudini,› etc. Notavi plura ad Vitam S. Justini philosophi. Denique Platonici fuerunt S. Hierotheus, Dionysius, Justinus, Clemens Alexandrinus, Origenes, Tertullianus, Arnobius, Lactantius, Augustinus et cæteri fere omnes Patres, Græci et Latini, auteDigized by Google

col. 723–724page 74 of 262

PG 4:723Πλάτων ἢ Μωϋσῆς Αττικίζων;

nocenti, neminem condemnaret innocentem; nullius adversus æquitatem gratia moveretur, nullius miseria ad veniendum contra statuta a legibus supplicia molliratur. Nam Epicurei quidem et Cynici. Abfuisse hos longissime ab institutis Christianæ legis, arguit morum circa castitatem atque modestiam dissimilitudo. Nam Epicurei summum bonum in voluptate ponebant, a qua Evangelium dehortatur. Cynici autem, canina pleni impudentia (unde et inditum ipsi nomen) honesti et inhonesti, decori et indecori discrimen nullum faciebant. At vero Christian! vel sola modestia, cultuque honestatis tam ab utrisque, quam ab omni diverso genere dignoscequam fidei illustrarentur lumine. Nec mirum: adeo tuisse Stoicum: sic nimirum, ut nemini parceret enim Plato Moysen secutus est, ut de illo dixerit Numenius, philosophus Pythagoricus: Ti yap tσTI Πλάτων ἢ Μωϋσῆς Αττικίζων; Quid est enim Plato nisi Moyses Altice loquens? Quare si Nicolaus Cusanus cardinalis, vir longe doctissimus, si Marsilius Ficinus, si alii, post illos, si nosmetipsi Dionysium dicamus fuisse Platonicum, non est quod nobis Jacobus Faber Stapulensis (quem ego ab eruditione et pietate, et Dionysii defendendi studio, maximi facio) nobis succenseat. Dionysio enim magis stamus, quam contra Dionysium, quando omnium optimo philosophorum choro eum inserimus, imo et ipsi Platoni præferimus. Nam Marsilius quidem, cui ego adstipulor, in argumento ad librum De divinis nominibus, ita de illo: Dionysium Platonis tanquam pii philosophi secta - torem alicubi declaramus, ipsum tamen non solum cæteris Platonicis propter doctrinæ Platonicæ culmen, verum etiam Platoni propter novum veritatis Christianæ lumen anteponendum censemus.» Fatetur alioqui etiam D. Thomas ad cap. 5 De divinis nominibus, lect. 1, Dionysium imitari multum Platonicos. Etsi At enim non desunt, qui putent ac doceant fuisse potius secta Stoicum, quam Academicum. Quibus ego respondeo, minime aptos fuisse judiciis Areopagiticis homines Stoicos. Quid enim juste judicare possint, qui peccata omnia censent paria? De quibus Stoicis quid existimet M. Tullius, vide in ejus Oratione pro L. Muræna: ibi enim adversus Catonem disputans, docet eos qui a Platone sunt et Aristotele, judiciis et tribunalibus esse aptiores, quam qui a Zenone, Stoicorum principe. Fateor tamen Dionysium morum gravitate, virtutum constantia, judíciorum severitate appellari pobantur. De utrisque, et Epicureis et Cynicis, vide Diogenem Laertium, De Vitis philosophorum, in Epicuro, et in Diogene Cynico. Non pauca divinæ legi docebant consimilia. Hæc sunt videlicet quæ Judæis et Christianis eadem sensit Plato: Primo, Deum esse, qui semper esset, et ortum non haberet. 2. Esse ineffabilem. 3. Esse unum, 4. Esse principium, medium, et finein. 5. Esse semper justum, ut præmia bonis, supplicia malis statuat. 6. Trinitatis mysterium quadantenus attigisse visus est. 427 7. Esse bonos genios, esse et malos. 8. Animam esse immortalem. 9. Mundum non esse ab æterno, sed creatum. 10. Mundum esse corruptibilem. 11. Mortuorum resurrectionem. 12. Terram coelestem, quam nos vocamus terram viventium. 13. Judicium extremum, et cunctorum meritis dignam retributionem. De quibus et de pluribus vide Eusebium De præparatione evangelica lib. xi. CAPUT III. Dionysii contra fidei suæ et vitæ novæ calumniatores, virtus et constantia. Quemadinodum in rebus mundanis usu venit, ut quo sublimius sitæ fuerint, hoc plurium pateant oculis atque sermonibus: ita fere in hominum vita contingit, ut cum humiles et plebeii, seu bene sen anale egerint, in silentio et ignoratione versentur: eorum contra qui in eminentiori aliquo honoris atque dignitatis gradu constituti fuerint, vita omnis, et facta dictaque omnia cunctorum exposita sunt non solum oculis atque sermonibus, sed etiam opinionibus et judiciis, in utramque partem variis, frequentius vero invidorum quoque ac malevolorum cavillationibus atque calumniis. Erat ergo Dionysius, antequam Christianæ militiæ nomen daret, in Areopago, velut in sublimi quodam theatro, primarum partium actor, et omnium undequaque spectantium oculis consp.cuus: observabatur ab omnibus, colebatur ab omnibus, ita ut non posset ullum ejus dictum factumve in tanta dignitatis luce esse obscurum. Quare cum, Paulo in augustissimum illud Areopagi consilium adducto, et novæ superstitionis reo, jus sisset pro se volenti dicere, fieri audientiam, interque dicendum tota concio jam aures ad Paulum, jam ad Dionysium oculos converteret, huncque interdum illius nimis intentum dictis observaret, tum nonmihil primo mirari, deinde aliquid suspicere, postea vero quam finita oratione non modo liberum dimitti Paulum animadverterunt, sed etiam (quod nonnulli curiosius perscrutantes adnotarunt) domum nonnunquam invitari benigne haberi et audiri, denique coli et honorari cognoverunt; tum ejus rei rumor per urbem spargi, atque a populo, ut talium avidissimo, cupidissime audiri et referri, principem scilices Areopagi ab uno extraneo captum et delusum, spretis magnis diis deabusque, uni illi Ignoto Deo, quem iste hospes et advena attulisset, totum adbærescere. Qui rumor cum non esset vanus, eaque propter magis in dies magisque confirmaretur, nec jam dissimulare Diony: ius aut vellet aut posset, Deus bone! que passim admirationes, qui cavilli, quæ sermonum contentiones, quæ calumniæ, a notis, ab ignotis, a propinquis, a familiaribus, ab omni denique hominum genere, ordine, sexu? cum nullus fere in Areopago, in foro, in circulis sermo alius, quam de Dionysio per eos dies passim resonaret Nam exceptis qui ejus supremum locum et honorem ambiebant, dolebant ferme cuncti talis ac tam præstantis viri tam miserum et miserandum (ut ipsi quidem opinabantur et vocabant) casum: et illam a Jove et Marte, et Minerva et Cerere, aliisque suis cœlitibus, pro uno ignoto defectionem, tanquam certissimam de cœlo prolapsionen complorabant. Consanguinei vero et affines, cum prorsus statuisse cum viderent, nuntiom honoribus remittere, acquisitum nomen negligere, Areopagum et partam in eo diguitatem relinquere, quid non egerunt? quid non tentarunt? quam in partem sese non verterunt? quas ad ejus expugnandum animum fabricas non admoverunt? cum ita et illum et conjugem subinde lacesserent: Heu vos miseri! quid vobis evenit? quid hoc rei actum est? quid istud monstri? Quo vobis mentes rectæ, quæ stare solebant Antehac, dementes sese flexere viai? Enimvero tu, Dionysi, qui hæc agas, sal insanus es? an te aliquæ exagitant intemperie? Num subitarium hoc negotium in viro alias tam maturo, tam prudente, tam considerato, quis queat dubitare, quin aliquid præstigiarum et malæ artis ab aliquo nefario et conscelerato procuratum habeat? Tune deos, ques

col. 725–726page 75 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. omuis retro antiquitas coluit, quos tu ipse adhuc tam sancte veneratus es, et venerandos esse docuisti, mutata de subito voluntate, nunc abjicis? tu illos, velut Circæo quodam poculo in alium versus, nunc despiciendos et despuendos doces? Ecqua de causa vero? nempe ut unum seditiosum, et sceleratum, et impium, quem sui populares ob horrenda flagitia morte infamissima mactarunt, tanquam Deum colas et venereris? Papæ! insolentem, invisam, inauditam amentiam! Talia illi et multa alia. Quibus cum sa pientissme vir Dei novus responderet, et hinc deorum vanitatem ex antiquissimis ipsorum gentilium libris, et inde unius veri Dei veritatem, solidissimis rationibus commonstraret, surdis, quod aiunt, au ribus accinebat. Et de Christo quidem, cum ex Pauli doctrina ejus sumniam innocentiam et voluntariam pro hominibus mortem, et data in morte prodigia, replicando etiam nondum inveteratam defecti solis memoriam, satis clare ostenderet; tamen ipsi et 428 illa temere inficiabantur et hanc aliorsum tra hebant. Quasi nimirum et talis innocentia si fuisset, nunquam fuisset publico judicio condemnata; et illa solis defectio si totum orbem inumbrasset, non tam ea de causa, quam occultis quibusdam ratio nibus accidisset. Plurima enim deorum fatis in mundo evenire, quorum explorare causas velle, quando quidem ipsi dii ignotas velint, extremæ sit dementiæ. Proinde orare se illum atque obtestari, ut etiam atque etiam secum cogitet atque consideret quid agit; totam hic ejus existimationem atque famam periclitari: nec ipsi tantum eam religionis mutationem, sed universæ quoque Dionysiorum genti atque familiæ fraudi fore. Quasi misereretur sui, suorumque, neve per imprudentiam suam, aut temeritatein, aut stultitiam, aut etiam in pietatem committeret, ut domus sua modo tam florens, tam opulenta, tam honore et gloria circunifluens, et semper hactenus in omnium ore et laude versata, nunc unius supersti tionis (quæ passim exsibiletur) gratia, istis omnibus nudata, in squalore et sordibus, humilis et defor mata jaceat, nihilque pristini decoris atque ornamenti retineat; sed infamiæ atque ignominia, cujus tam vixerit hactenus insolens, fiat obnoxia. Nec defuerunt fortasse, qui exsilium el tormenta, aut mor tem, et Socratis exitium ei denuntiarent. Si enim Socrati, tam philosopho, Deum unum et novum, sed illum tamen summum, et ab hisce miseriis remotissimum, inducenti nex allata sit; quid de eo futurum, qui unuin furciferum (nulla enim erat apud efferatos talium verborum parcimonia) et inter latrones pa tibulatum esse Deum edoceat, et pro magno Numine venditet? Denique simile prorsus somnio vi deri, tam stupidum esse aliquem et bardum, qui hæc tam incredibilia vel suspicetur, non modo credat; quid virum doctum? quid Areopagitam? quid primi illius consilii principem? Ita fere isti. Quibus quan sapienter et quam fortiter novus Christi athleta responderit, haud paulo facilius est cogitatu, quam dictu summa tamen responsi hæc fuit: Valde scilicet in Christi persona ab ignaris hominibus aut nimis credulis aberrari. Nam qualis fuerit magister, non aliunde certius quam ex discipulis posse disci. Quorum discipulorum ea sit vita, ii mores, ut nihil vitiosum, nihil fallax, nihil fucatum deprehendi in iis possit; doctrina vero tam rectæ rationi et veræ philosophiæ consentanea, ut nihil magis. Cujus scilicet minime dubiam veritatem ingens prodigiorum eam ob rem patratorum copia evidenter compro barit et eorum quidem prodigiorum, quibus non vana hominum fama gloriave collecta sit, sed infirmorum, et debilium, et mancorum, inio et mortuorum, sanitas, vita, salus procurata. Ad minas autem vel auxilii vel mortis quod attineat, se vel Socrate ipso libentius promptiusque (quippe el pro meliori causa) moriturum. Vitam enim esse, non mortem, pro Christo mori. Hanc mortem, vel vitam potius, certatim a Christianis peti, et avidius quam thesaurum quæri. Nec vero Epicureos tam inhiare atque adhinnire voluptatibus, quam veros ac germanos Christi sectatores eos refugere atque aspernari. Nam præ cunctis et voluptatibus et deliciis maximo ipsis in pretio esse labores, sudores, vigilias, et quæcunque vulgo hominum dura et aspera et intolerabilia reputantur. Quod profecto dum faciunt, non vitiate infractaque naturæ, et ad mollia semper inclinantis instinctu, sed eximiæ cujusdam virtutis et altioris potestatis adminiculo, id se præstare manifeste produnt. His igitur et talibus dictis, qualia ex Pauli ore identidem novus tyro audiebat (nam ad divinuin ejus spiritum animam suam agglutinaverat) non modo ab importunis eorum aggressionibus belle se expediebat, sed etiam nonnullos qua vi ratio num, qua auctoritatis pondere in suas partes, non secus ac ferrum magnes, pertrahebat: quosdam vero, quos evincere obstinatos omnino non poterat, saltem labefactatis eorum arietibus ac machinis ita quatefaciebat, ut suis inciperent munitionibus atque momentis diffidere: alios denique sua præ fractius obstinatiusque defendentes, quam aliena patientius faciliusque sufferentes, ita absolvebat, ut intelligerent, nisi suas accommodare aures sapientibus dictis mallent, quam alienas, arreptis e trivio maledictis, obtundere, nihil esse cur domum suam venditarent, aut congressum peterent: quidquid enim agerent, acturos frustra, frustra laboraturos. Cum autem essent non pauci, qui toto, quod aiunt, pectore adversus eum obniterentur, nullus tamen ſuit ex omnibus, qui plus lacessiverit negotii, quam qui alias unus erat ex omnibus longe charissimus et familiarissimus, nempe a prima ætate sodalis, et in juventute peregrinationum socius, et uno verbo, alter ipse, Apollophanes idens inquam ille, qui ut moribus sinul et studiis artium conjunctissimus, et in Ægypto contubernalis, celeberrimam illam solis defectionem, cum Heliopoli una essent, simul notaverat, simul exploraverat, sed non perinde in cor animumque demiserat. Is igitur nullum non movit lapidem, quo intimum suum amicum de suscepta nova religione deturbaret. Hic autem e'contrario dies noctesque de illo in suam sententiam attrahendo cogitare. Adibat et audiebat alter alterum eo libentius ac patientius, quo utrique avidior animus erat et socii evincendi sibique adjungendi, et veteris amicitiæ retinendæ. Sed cum 429 mutuæ accessiones semper plenæ amoris essent, tamen mæroris luctusque erant quam confertissimæ. Nam ob spes utrimque frustratas, quo major in ingressu amor se explicuerat, hoc tristior in digressu amator succedebat. Levius tamen et patientius, quodcunque istud erat molestiæ, ferebat Dionysius: quippe Pauli et Hierothei consola tionibus sustentatus, imo et cœlesti intus gratia, præsertim a suscepto initiationis sacramento, robo ratus at vero Apollophanes (quem et ista deficiebant e cœlo præsidia, et quem sua insuper conturba bat, intusque agitabat, sicut prava et perversa, sic perantiqua et nimis inveterata de diis suis opinio) continere se interdum non poterat, quin graves in iras atque injurias vehementius exardesceret, atque eo nonnunquam usque progrederetur, ut multis indignisque tam Christum, quam Paulum, velut tanti mali auctores, conviciis et exsecrationibus oneraret; imo utrumque, ut mille crucibus, mille cruciatibus dignissimum, diris omnibus devoveret. Nempe, uti acerbe infremens aiebat nihil unquam visum tetrjus, nihil auditum exsecrabilius, quam ob nescio quam novitiam legem, nec legem, et où unius vilissimi et facinorosissimi Judæi (quæ effrenis erat ipsius et multorum maledicentia) simulatam et arrogatam divini tatém (ob quam tamen dignissima pœna in sublimi pependisset) deos optimos maximos, atque ab onini vetustate cultos, contemini, sanctissima et augustissima tenipla deseri, antiquissimas cæremonias ri tusque negligi, omnem denique sacrorum religionem ac pietatem in sanuas ludibriaque converti. Quæ

col. 727–728page 76 of 262

quidem verba tam acerbe iracundeque projecta, tametsi generosum Dionysii pectus satis graviter vulnera rent, hac tamen Jenus duntaxat penetrabant, ut ne impos sui maledicta maledictis regereret, sod tan isper iræ dans locum, veterisque niemor amicitiæ, cuncta in præsens sustineret. Hunc enim, quem modo diaboli livor et superstitionis malignitas incendisset, exulcerati animi æstuin, non desperabat tempore ipso, quod omnia domat, lenitum iri; atque etiam (si Dei optimi maximi voluntas foret, et gratia juvaret) sperare se aliquando eum, mutata voluntate, in ipsis Christi castris meriturum. Nec vero falsus animi fuit. Nam cum negotiis alium alio vocantibus, disjuncti locis fuissent, et Apolloplanes in Polycarpi (erat hic vir in consuetudine familiari sane quam admirabilis) congressum, seu Smyrne seu alibi incidisset, interque mutuos sermones eo forte ventum esset, ut de Dionysio verba miscerentur, ecce rursum ille in hunc commoveri, et maledicta jacere, et parricidam appellare, idcirco nimirum potissime, quod dixisse aliqua aut scripsisse Dionysium adversus Græcos sive gentiles, suis que ipsos armis oppugnasse inaudisset. Polycarpus igitur pro solita animi lenitate et mansuetudine bonum hic esse ratus hominem mollibus verbis delinire potius, quam iratum magis exasperare, et ignem, ut vulgo dicitur, fodere, ita rem temperavit, ita motus omnes composuit, ita denique progressu temporis eum sibi devinxit, ut ipsius tam Christo quam Dionysio conciliandi reconciliandique spes non minima emicaret. Misit ergo litteras ad Dionysium, docuitque de eodem Apollophane, quo nunc in loco res essent: némpe illum non mediocriter in ipsum, fuisse commotum, propterea quod illum intellexisset tam libris quam disciplinis Græcorum inique adversus Græcos uti, ideoque temperare nequaquam sibi potuisse, quin et maledicta in eum jaceret, et parricidam appellaret. Desideratur quidem hac ætate illa sancti Polycarpi epistola, sed Dionysii ad eam responsum, unde hæc colliguntur, benevolentiæ mansue tudinisque plenum hodieque exstat. Cujus fere bæc est summa: Nescire se unquam adversus Græcos aut adversus quoscunque alios dixisse. Nam arbitratum se esse, viris bonis sufficere, si veritatem in se ipsa agnoscerent, atque ita ut se habet annuntiarent. Hoc enim si debite fieret, tum per sese omnia quæ a veritate sunt aliena, ut alia re nulla esset opus, posse redargui. Quare supervacaneum esse, veritatis interpretem aut cum his aut cum illis depugnare. Nam ita prorsus rem hic esse, atque in possessione regii numismatis. Ait enim unusquisque, illud se habere: et haber fortassis particulas illius adulterinam quamdam imaginem, sed verum numisma non habet. Igitur illum si quis redarguerit, accedet similiter et alius, qui et hoc verum numisma penes se esse dicet, eodemque modo alius et alius, lice: adulterina singuli afferant numismata, sed verum nullus. At cum ipsum verum et regale numisma prolatum fuerit, quod facile sua sponte se prodit, probatque legitimum, ita ut a nullo redargui possit; tum cætera omnia, quæ non sunt illi in omnibus siniilia, per se et nullo negotio apertæ convincentur falsitatis. Sic in vera et Christiana religione usu venit. Hæc enim mundo ostensa, et aliis comparata, se solam veram ac sinceram religionen: præstat: alias vero non religiones, sed superstitiones, et imagines tautum atque umbras quasdam religionis adulterinas clare commonstrat. Itaque minime festinus, inquit, aut præceps fui, ut vel adversus Græcos vel adversus alios quoscunque dicerem. Mihi enim satis est, et hoc det Deus, primo veritatem agnoscere, deinde agnitam, quemadmodum oportet, annuntiare. Sic ille. Atque hoc fuit primum illius epistolæ membrum: in quo prudenter ad conciliandam sibi Apollophanis bene volentiam 430 de objecta Græcorum impugnatione se purgavit. In secundo autem membro, jactum Apollophanis telum acute quidem, sed benigne et citra contumeliam, in ipsum retorsit. Sic enim de illo ad eumdem Polycarpum: Quod autem ais, inquit, me ab Apollophane_sophista probro affici, et parricidam appellari, propterea quod Græcorum scriptis abutar adversus Græcos, verius sane illi possem objicere, ipsos Græcos divinis contra divina non sancle uti: quippe qui per Dei sapientiam attentent di vinum cullum et religionem e medio tollere. Neque hic de vulgo duntaxat hominum loquor, qui poe!arum fabulis, earum sectando spurcitias, adhærescunt, et res creatus adversus Creatorem adorant, verum ipse, ipsemet Apollophanes divinis adversum divina non sancle utitur. Rerum enim exsistentium scientia (qua recte ab ipso philosophia dicitur, et quæ a S. Paulo Dei sapientia appellatur) tam ad earumdem rerum quam ad ipsius scientiæ auctorem veros philosophos subvehi oportebat. Ita ille. Post hæc autem memor se cuin amatore et studioso astrologiæ loqui, ad eum iisdem artibus eapiendum, quibus ipse captus sit, accin gitur. Memorat enim mirabilia quæ in cœlo et in sole supra communem naturæ ordinem olim facta sint disputatque ea fieri tantum ab eo potuisse, qui et coelos et solem ab initio condiderit, et nunc in statu suo contineat. Ac ne aliorum, aut etiam ejus sententiam, inquit, contra institutum meum refel lam, intelligere debebat Apollophanes, utpote sapiens, nihil unquam in ordine motuque corporum cœlestium. mutari potuisse, nisi mutante ipsorum conditore et conservatore, qui, ut docent sacræ Litteræ ×, ſucit mutatque omnia Quin igitur eum colit, quem vel ex eo vere omnium esse Deum cognovimus? Quiz eum admiratur, cujus potentia el rerum omnium causa est, et omni sermone superior? Quis enim fecit, ut olim sol et luna simul cum reliquis cœlis hærerent prorsus immoti, et ut diem totum iisdem in punctis cuncta consisterent? Aut certe, quod etiam mirabilius, quis efficere potuit, ut cœlis majoribus solito mota currentibus, illi qui intra ipsos continentur, et cum ipsis ad sua spatia rapi solent, præter morem tum re sisterent, nec una in orbem circumque deferrentur? Certe sola vis divina præpotenti suo cunctisque do minante imperio id potuit. Cedo rursus, quis auctor alias fuit, ut dies unus fere tribus æquaretur et in totis viginti horis cuncti cœlorum orbes motionibus contrariis retro cursum flecterent, et circuitionibus naturæ ordinem exsuperantibus eo unde venerant reverterentur? Aut, si hoc magis placet, quis uni soli dedit, ut in cursu proprio, quincuplici sua motione in horas decem contracta, eamdem rursus lolam aliis decem horis remensus, novam terendo viam remaneret? Nam et hoc Babylonios merito obstupefe cit el regi Ezechia tanquam humanum transgresso fastigium, et Dei potentiam exæquanti, ultro et citra pugnam submisit. Quid dicat magnifica illa in Ægypto, vel etiam alibi patrata miracula? Nam quæ attuli, ut cunctis communia et in colo facta, ubique terrarum et omnibus gentibus sunt celebrata. Hæc Dionysius pro asserenda unius Dei veritate ex coelo et astris in astrologi gratiam cum disseruisset, veritus ne illa apud Apollophanem, propter sacrarum Litterarum, unde desumpta sunt, ignorationem, aut propter ipsorum prodigiorum inexperientiam, fidem non obtinerent (tametsi quod de triplici die dictum est, e Persarum quoque sacris ritibus cognosci possit, quandoquidem diei illius protensionem magi ipsi, ut æternæ traderent memoriæ, triplicis Mithra ita solen appellant, diem solennem fecerint) petit tamen a Polycarpo, ut præter illa, et præ illis, memoriam ei refricet illius admirabi lissimæ defectionis solis, quam Heliopoli una viderint, cum et ipse Apollophanes, velut divinans, pro clamavit: Hæ sunt rerum divinarum mutationes. Et ecce hæc ipsa mutatio, adjungit Dionysius, transtulit ▼ 1 Cor. 1, 21. × Amos v, 8, secundum Septuag. 'O zoiŵr zárta, xal jistao neváčur. Jusu. X.

col. 729–730page 77 of 262

PG 4:729τοῦ παντὸς ἰδίως ἐπιτροπεύει τὸν ἐμφανῆ κόσμον, Καὶ οὐ δήπου φημὶ κατὰ τὸν τῆς παλαιότητος λόγον, ὅτι Θεὸς ὢν ὁ ἥλιος, καὶ δημιουργὸς τοῦδε ἀλλ' ὅτι τὰ ἀόρατα τοῦ Θεοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ήτε ἀΐδιος αὐτοῦ δύ

nos ab errore ad veritatem, a tenebris ad lucem, a morte ad vitam, a simulacris ad verum Deum. Deinde concludens epistolam: Tu vero, inquit, o divine Polycarpe, reliqua, quæ desiderantur, adjice, ut virum talem et tam sapientem ad longe sapientissimam traducas religionis Christianæ veritatem. Et vero adjecit, remque totam feliciter confecit Polycarpus. Nam cum aliis, tum maxime ipsius Dionysii argumentis hominem aggressus, tandem eo deduxit, ut, relicta mundi sapientia, lubens, volens ad divinam (quæ sola veræ sapientiæ meretur nomen) se transferret. Quæ tum porro fuerint utriusque et Dionysii et Polycarpi gaudia, qui plausus, quæ mutuæ congratulationes, de tanto viro sociatis laboribus ad suave Christi jugum adducto, quis dicat? Solet præda multo tempore et magnis sudoribus acquisita esse lætior, et plus multo afferre voluptatis, quam cito et brevi labore parta. Enimvero hæc ejusmodi fuit, ut alia similis fortasse nulla reperiri possit, pro qua et tam diu et tam constanter fuerit unquam ab ullo laboratum. Valde enim sero et multis post annis quam de religione inter illos agi coeptum fuerat, imo post multas quoque et calumnias et convicia, inde quidem acriter et superbe jacta, hinc autem leniter et modeste tolerata, fructus hic longanimitatis multo suavissimus, tanquam dignum operæ pretium, perceptus est. Adeo juvat in procuranda fratrum salute, et in peccatoribus, quamvis obstinatis et pertinacibus, in viam reducendis, nec cito nec tarde despondere animum, sed menses et annos et multiplicata lustra sustinere, adeoque totam vitam, et quandiu vel tibi vel illis spiritus et sanguis supersit, monendo, 431 arguendo, vota denique et preces ad Deum fundendo, et si etiam opus sit, labores, dolores, molestias, et omnis generis convicia et maledicta sufferendo, dum anima cœlo et terra charior lucrifiat, laborare. Quanta porro fuerit Dionysio ex unius animæ lucro vis gaudii, quantus exsultantis animi fervor, testes sunt ipsius ad Apollophanem datæ post susceptum fidei sacramentum litteræ, quarum exemplum hic subjicio. ‹ Dionysius Apollophani philosopho. Jamjam ad te, cordis mei amor, sermonem dirigo, etc. Hanc epistolam, tomo præcedenti, aliis S. Dionysii epistolis subjecimus, sed omnino spuria habenda est. Vide Prolegomena, t. I, col. 56. Edit. 432 Non tantum fortis et constans Areopagita noster in sustinendis calumniis, et in quibuscunque adversus fidem nostram machinationibus eluctandis fuit, sed etiain felix et fortunatus. Jam ad accusationem intentatam, aut irrogatam pœnam, nomine respectuque novæ religionis quod attinet, horum nihil fuit. Athenienses enim a Socratis morte (cujus ita eos puduit ac poenituit, ut mox in publici luctus signum, palæstras et gymnasia omnia clauserint, ejusque accusatores alios exsiliis, alios_morte mulctarint, ipsum autem ærea statua donarint) minime præcipites fuere, nec ad suscipiendam de nova religione adversus quempiam accusationem, nec ad ferendum de deorum cultu aut neglectu judicium. Hinc etiam paucæ cum sint e claris urbibus, ubi non multa exstiterint Christianorum martyria: tamen Athenis, urbe tam ampla et celebri, ne unus quidem fidei Christianæ causa (de quo quidem firmiter constet) vel exsilii, vel mortis pœna, præsertim publico judicio multatus esse facile reperiatur. Namn de Publio et Quadrato Athenarum episcopis, et Dionysii nostri successoribus (de quibus fere solis ambigi posset) vero est quam simillimum, quorumdam privatorum injuriis, vel tumultu populi subitanee (uti ex ipsorum et martyrum actis quadamtenus licet intelligi) vel lapidibus appetitos vel aliis modis exagitatos, quo pax Christianis esset, sponte sua urbe cessisse, alibique oppetiisse. Qua de re dicendi locus commodior in Quadrato. Jam enim post evicta, quæ in principiis occurrere solent, variorum impedimentorum luctamina, ad considerandos ejus cum in sacra Theologia, tum in omnimoda virtute profectus provehimur. NOTATIONES. Agitur in hoc capite de variis adversus Dio- τοῦ παντὸς ἰδίως ἐπιτροπεύει τὸν ἐμφανῆ κόσμον, nysium tentamentis. Quæ in Vitis sanctorum adnotare apprime utile est, quod virtus in iis maxime elucescat, et imitationi stimulos indat. Solet autem summus inter suos magistratus et princeps dignitatis gradus vel fortiter detinere possidentem, vel vehementer invitare aspirantem. Rupit hos laqueos Dionysius; neque etiani inagis aut amicorum blanditias, aut obtrectatorum verba, aut territantium minas curæ habuit. Vide Syngelum extremo fere Dionysii encomio. Apollophanem quoque, veteremu et intimum sodalem, non tam Christi causa deseruit, quam patientia et longanimitate devicit. Viderant simul stupuerantque insolitam solis defectionem, sed aliter atque aliter interpretati erant. Dionysius altiori quodam modo et plane divinitus de Deo in corpore gravia patiente intellexerat; Apollophanes autem de sole ipso, quem pro Deo habehat, aliquid naturæ contrarium sufferente acceperat. Quod indicare videtur Dionysius in ea, quam ad eum dedit, epistola, ubi de illa loquens defectione solis, hanc adjecit, quasi per occupationem, parenthesim (non quod Deus, sed quod Dei opus in veræ ipsius lucis occubitu lucere non quiverit) tanquam si diceret: Non quod sol Deus sit, ubi arbitraris, atque ita Deus lucere non quiverit, sed quod sol Dei opus in Christi, qui vera lux est, occubitu obscuratus sit. Simili occupatione usus est idem Dionysius lib. De divinis nominibus cap. 4, ubi post relata solis multiplicem efficientiam ita subjunxit: Καὶ οὐ δήπου φημὶ κατὰ τὸν τῆς παλαιότητος λόγον, ὅτι Θεὸς ὢν ὁ ἥλιος, καὶ δημιουργὸς τοῦδε ἀλλ' ὅτι τὰ ἀόρατα τοῦ Θεοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ήτε ἀΐδιος αὐτοῦ δύvaμi; xal Debts. Nec hoc dico, inquit, antiquitatis fabulam secutus, quod sol Deus sit et universi effeclor, sicque proprie mundum hunc aspectabilem gubernet; sed quod invisibilia Dei a creatura mundi, per ea quæ facta sunt, intellecta conspiciuntur: sempiterna quoque ejus virtus et divinitas. Ita scilicet Apollophanes in Ægypto jam versans, Ægyptiorum imbutus erat antiquo errore, quo solem et lunam deos esse arbitrabantur, et venerabantur. De quibus ita Eusebius lib. 1 De præparatione Evangelica, cap. 9: Priscos Ægyptios ferunt, cum oculos in mundi hujus contemplatione delixissent, cumque rerum omnium naturam vehementi admiratione obstupescerent, solem ac lunam sempiternos esse deos, omniumque principes censuisse. Quibus ista Arnobii consonant, libro Adversus Gentes: • Solem Deum cum credatis esse, conditorem ejus, opificemque non quæritis, luna cum apud vos dea sit, non similiter scire curatis, genitor ejus el farbricator quis sit. Licet etiam multas intueri veteres inscriptiones solem Deuin testantes, quarum plures sunt apud Janum Gruterum, et hæc inter alias: DEO. SOLI. INVICTO. ARAM. C. JULIUS. CÆSAR. Michael Syngelus in Dionysii Encomio. Inter latrones patibulatum. Frequentissima

col. 731–732page 78 of 262

PG 4:7318,: Ὁ ποιῶν πάντα καὶ μετασκευάζων.

S. DIONYSH AREOPAGITÆ et seqq. ubi sic loquitur: Tunc locutus est Jusue Domino, in die qua tradidit Amorrhæum in conspectu filiorum Israel, dixitque coram eis: Sol conira Gabaon ne movearis, et luna contra vallem Aialon. Steterunique sol et luna, donec ulcisceretur se gens de inimicis suis. Nonne scriptum est hoc in libro justorum? Stetit itaque sol in medio coli, et non ſestinavit occumbere spatio unius diei. Non fuit antea nec postea tam longa dies, obediente Domino voci hominis, et pugnante pro Israel. Ecclesiastici autem cap. xLv, 3, ita de Josue: An non in iracundia ejus impeditus est sol, et una dies facta est quasi duo? Assignat porro Dionysius duos modos, quibus fieri potuit, ut sol et luna starent immoti. Unus quidem, quo omnes cœli una cum illis consistęrent, nullamque in partem moverentur. Alter, quo cœli omnes, etiam illi in quibus sol et luna fixi sunt, solito motu volverentur, solique sol et luna quieti eodem in loco starent, nec cum suis cœlis moverentur. Quod posterius prodigium merito Dionysius priori admirabilius futurum fuisse censet. Turbam enim ingentium contineret miraculorum, quæ astrologis relinquo expendenda. hæc erat gentilium in Christianos objectio, qued sumpsit 8. Dionysius e lib. Josue cap. x, vers. 12, ipsi hominem patibulatum et cruci affixum, et servili morte damnatum colerent. Sic ex illis unum inducit loquentem Arnobius lib. 1 Adversus gentes: • Sed non, inquit, idcirco dii vobis infesti sunt, quod omnipotentem colatis Deum, sed quod hominem natum, et (quod personis infame est vilibus) crucis supplicio interemptuin, et Deum fuisse creditis, et superesse adhuc creditis, et quotidianis supplicationibns adoratis. Sic et alium inducit Minutius Felix in Octavio: Et qui hominem summo supplicio pro facinore punitum, et crucis ligna feralia eoruin cæremonias fabulantur, congruentia perditis sceleratisque tribuunt altaria: ut id colant, 433 quod merentur. Neque tacuit Lactantius Firmianus, qui lib. v De vera sapientia, cap. 16: • Venio nunc, inquit, ad passionen, quæ velut opprobrium nobis objectari solet, quod et hominem et ab hominibus insigni supplicio affectum et excruciatum colamus. Et cap. 16, ibidem: • Dicat enim fortassis aliquis: Cur si Deus fuit, et inori voluit, non saltem honesto aliquo mortis genere affectus est? cur potissimum cruce? cur infami genere supplicii? quod etiam homine libero, quamvis nocente, videatur in lignum. Vide ibi insignem responsionem. Neque siluit Augustinus, qui sermone 8, De Verbis Apostoli: De Cruce Christi, inquit, nobis insultant sapientes hujus mundi, et dicunt Quale cor habetis, qui Deum colitis crucifixum! Vide etiam S. Isidorum Pelusiotam lib. iv, epist. 31, ubi gentilem quemdam sophistam, irridentem Christi crucem et passionem, egregie et cum applausu audientium convicit. Nam cum ille de Deo crucifixo in effusum risum solveretur, quæsivit Isidorus: Sed unde potes demonstrare Christum crucifixum?, Mirantibus autem cunctis, quorsum talis interrogatio tenderet, gentilis velut certus de victoria respondit: In vestris Evangeliis id scriplum est; tum Isidorus • Atqui et in iisdem, inquit, scriptum est, quod resurrexerit et in cœlos redierit. Si ergo unum credis Evangelio, crede et alterum. Post quæ tantus est exortus astantium risus et applausus, ut uterque erubesceret, Isidorus de gloria, gentilis de ignominia. Ingens prodigiorum eam ob rem patratorum copia evidenter comprobarit. Via probandi divinitatem Christi per prodigia, ab ipsomet Christo ostensa est, Matth. v, ubi missis a Joanne ad interrogandum, num ipse Messias et Salvator esset, respondit: Euntes renuntiate Joanni, quæ audistis. Cæci vident, claudi ambulant, leprosí mundantur, surdi audiunt, mortui (resurgunt, pauperes evangelizantur. Hanc viam et apostoli tenuerunt, et eorum sectatores ac posteri: nec unquam ad fidem probandam defuit in Ecclesia Dei potestas miraculorum. Hanc fidei et Ecclesiæ notam bene pertractavit S. Justinus martyr, ad cujus Vitam, ubi nos de illa fusius, remitto lectorem. In Polycarpi. Is est S. Polycarpus, Joannis apostoli discipulus. Ab Apollophane sophista. Nomen sophista est unuin ex ancipitibus, et quæ utramque in partem capi possunt, bonam et malam. Hic autein in bonam capitur, pro multarum rerum et artium perito. Alibi appellat eum Dionysius doctrine speculum, alibi virum sapientem. De primis significationibus vocis hujus coptothe sophista videndus est Plutarchus in Themistocle, sub initium. Qui, ut docent sacræ litteræ, facit mutatque omnia. Locus hic est in LXX Interp. Amos, cap. v, 8, his verbis: Ὁ ποιῶν πάντα καὶ μετασκευάζων. Faciens omnia et mutans. Alioqui vulgata editio Latina habet: Facientem Arcturum et Orionem, el ´onvertentem in mane tenebras, et diem in noctem mutantem. Loquitur autem de Deo, cujus solius est talis actio, conversio, mutatio. Quis enim fecit, ut olim sol et luna, etc. De- Super hac duorum luminarium insolita et prodigiosa statione atque mora nonnullas pertractat quæstiunculas Serrarius noster in cap. x Josue, quas operum vacuis non sit inutile contueri. Vide et Gasparem Sancium in xxxviılı caput Isaiæ. Quis auctor alias fuit, ut dies unus fere tribus æquaretur? Aliud hoc loco proponit S. Dionysius Apollophani prodigium, de solis regressu tempore Ezechiæ regis Juda. Cui signum futuræ curationis suæ postulanti ait Isaias lib. iv Regum, cap. xx, 9: Hoc erit signum ● Domino, quod facturus sit Dominus sermonem, quem locutus est: Vis ut ascendat umbra decem_lineis, an ut revertatur totidem gradi. bus? Et ait Esechias: Facile est, umbram crescere decem linois; nec hoc volo ut fiat, sed ut revertatur retrorsum decem gradibus. Invocavit itaque Isaias propheta Dominum, et reduxit umbram per lineas, quibus jam dessenderat in horologio Achaz, relrorsum desem gradibus. Sic ibi. Quod miraculum reponitur Isaiæ cap. xxxvii, 7 his verbis: Hoc aulem tibi erit signum a Domino, quia ſaciet Dominus verbum hoc, quod locutus est: Ecce ego reverli faciam umbrom linearum, et per quas descenderat in horologio Achax in sole, retrorsum decem lineis. Et reversus est sol desem lineis per gradus, quos descen derat. Sensus historiæ hujus est talis: Ezechias rex Juda ex gravi infirmitate lecto affixus, Deum pro valetudine recuperanda exoravit: Deus per Isaíam prophetam ei non modo se valetudinem redditurum, sed etiam quindecim annos vitæ additurum promisit. Ezechias signum petiit in ejus rei testiimonium. Indulsit Deus, et facturum se dixit, ut sol, qui jam decem diei horas confecerat, totidem retro reflecteret, atque in orientem regrederetur. Quod et factum est. Ac propterea ille unus dies, quo ista fiebant, recte dicitur a Dionysio fuisse fere par tribus. Nam si quatuor adderentur horæ, essent triginta octo, ac consequenter tres dies. Nam cum dies sit horarum duodecim, sol jam decem confecerat, atque ita fere unum diem absolverat, exceptis scilicet duabus 434 horis, antequam regrederetur: in regressu autem cum totidem horas impenderit, nempe decem, secundi diei spatium fuit, exceptis rursum duabus horis, quo decem horarum spatio pervenit sol ad locum orius sui ex quo deinde loco ad occidentem usque confecit duodecim horas integras; ita ut ultimius cursus solis fuerit dies integer horarum duodecim, duo autem priores fuerint singuli horarum decem. Atque ita dies ille supra Judææ horizontem fuis triginta duarum horarum.

col. 733–734page 79 of 262

PG 4:733τῶν Βαβυλωνίων βασιλεὺς, Βαλάδας όνομα, πέμψας πρὸς τὸν Εζεκίαν πρέσβεις, δῶρα κομίσαντας, σύμ μαχόν τε αὐτὸν εἶναι παρεκάλει καὶ φίλον. Μάλιστα μὲν οὖν τοῦτο ταῖς Περσῶν ἱερατικαῖς ἐμφέρεται φήμαις, καὶ εἰσέτι Μάγοι τὰ μνη μόσυνα του τριπλασίου Μίθρου τελοῦσιν. Τιμῶσι τὸν ἥλιον, ὃν Αθηναῖοι δ᾽ εὐθὺς μετέγνωσαν, ὥστε κλεῖσαι καὶ παλαίστρας καὶ γυμνάσια. Καὶ τοὺς μὲν ἐφυγάδευσαν, Μελίτου δὲ θάνατον κατέγνωσαν. Σωκράτη δὲ χαλκῆς εἰκόνος ἐτιμήσαντο, ἣν ἔθεσαν ἐν τῷ Πομ πείῳ, Λυσίππου ταύτην ἐργασαμένου. "Ανυτόν τε ἐπι

pturis non adversum, sed omissum tantum, hoc meo judicio magni faciendum est; neque ullo modo audiendi sunt, qui quavis levi occasione in illos irruunt. Ex his facile est verborum S. Dionysii sensum schola suspicit theologorum) afferunt sacris Scricolligere. Quis, inquit, ubi soli dedit, ut in cursu proprio (qui est scilicet horarum duodecim ab oriente in occidentem) quincuplici sua motione in decem horas contracta (cur nimirum, nisi contraheretur cursus ad occidentem, motio illa deberet esse horarum duodecim) eamdem rursus totam aliis duodecim horis remensus (quando videlicet pro eo, quod debuisset reliquas duas diei horas ad occidentem usque perficere, iis relictis, eadem qua venerat via retro flexit per meridiem, ad locum unde exortus erat) novam terendo viam remearel. Est enim plane nova via, cum sol sit prope occasum, retro ad meridiem reverti, et per eum ad meridiem regredi. De quincuplici autem solis motione vide Maximum et Pachymeram ad hanc Dionysii epistolam. Porro scopus sancti viri in his exemplis fuit, peritum astrologiæ Apollophanem docere, illas in coelis atque astris mutationes a solo Deo unico et vero factas esse; uti et illas quoque quas tempore passionis Christi, cum ipsi una essent in Ægypto, viderint; ac proinde illum unicum Deum sequendům et colendum, qui solem et lunam et omnes coelos condiderit; non vero existimandum soli aut Junæ aliquid inesse divinitatis; quemadmodum nec illis omnibus, quos gentiles ut deos colunt, Jovi, Marti, Minerva, Neptuno, cæteris. Vide S. Maximum et Pachymeram, de quincuplici motione. Nam et hoc Babylonios merito obstupefecit. Dicit Dionysius, Babylonios tanti conspectu miraculi obstupefactos, citra pugnam se subdidisse Ezechiæ. Quæ in hoc sensu capienda sunt, misisse scilicet regem Babyloniorum (is tum erat Berodach Baladan, filius Baladan), legatos cum muneribus ad Ezechiam regem, et societatem atque amicitiam ab eo petiisse. Quod et Josephus, libro x Antiquitatum Judaicarum cap. 3, testatur his verbis: 'O & τῶν Βαβυλωνίων βασιλεὺς, Βαλάδας όνομα, πέμψας πρὸς τὸν Εζεκίαν πρέσβεις, δῶρα κομίσαντας, σύμ μαχόν τε αὐτὸν εἶναι παρεκάλει καὶ φίλον. Rex autem Babyloniorum Baladas nomine, missis ad Ezechiam legatis cum muneribus, rogavit eum, uti socius et amicus esse vellet. Non habetur quidem in sacris Litteris, venisse legatos petitum societatem et amicitiam, neque lib. IV Regum, cap. xx, neque lib. II Paralipomenon cap. xxxi, neque Isaiæ cap. xXXIX (in illis enim omnibus locis, et solis, hujus histo riæ est memoria), sed tantum venisse gratulatum de recuperata valetudine (ut in IV Regum et in Isaia indicatur) vel interrogatum de portento, quod acciderat super terram (ut II Paralipomenon), nihilominus tanta est apud me Josephi et Dionysii Areopagitæ auctoritas, ut facile illis assentiar. Neque ulla ratione eos probo, qui hunc vel illum aliquid, quod in Scripturis non sit, proferentem, audacter, ne dicam teinere et impudenter suggillant. Quasi vero non perinde Judæis præter Scripturam suæ traditiones fuerint (quas ipsas non semel citas S. Hieronymus) sicut modo sunt Christianis: aut quasi aliæ bistoriæ sacræ non illis peræque ac nobis in usu et auctoritate illis exstiterunt temporibus. Quare ea sola, quæ ita rationi aut Scripturæ adversantur, ut cum ea conciliari non possint, prorsus improbanda sunt. Est enim Scriptura sacra domina veritatis. Sed si quis aliqua vera non putet, pro‐ pierea quod in illa desint, næ illi mens et sensus magis deest. Est tamen discrimen inter fidem quam Scripturæ tribuimus, et fidem quam aliis historiis, aut humanis traditionibus accommodamus. Illa enim divina, hæc humana est; illa certa et falli nescia, hæc non ita certa quin falli possit. Quod igitur Josephus (quem SS. Patres laudaverunt, et magni fecerunt) ct Dionysius Areopagita (quem (a) Ex Onuphrio et Fulvio. Ex Arriano Triplicis Mithra. Quod hic affert Dionysius de triplicis Mithra seu dici portento, et Babyloniorum submissione, id in ipsis quoque Persarum sacris ac ritualibus libris contineri asserit, nempe contra gentilem Apollophanem gentilitio pugnans gladio. Μάλιστα μὲν οὖν τοῦτο ταῖς Περσῶν ἱερατι καῖς ἐμφέρεται φήμαις, καὶ εἰσέτι Μάγοι τὰ μνη μόσυνα του τριπλασίου Μίθρου τελοῦσιν. Maxime igitur hæc, inquit, in sacerdotalibus Persarum monumentis continentur, atque magi etiamnum memoriam triplicis Mithra celebrant. Ubi triplicis Mithræ, id est triplicis solis. Est enim Mithras Persis idem, quod Sol, coliturque ab iisdem divinis honoribus, quippe ipsorum Deus. Hinc Artabazus Persa, apud Xenophontem, lib. vu De institutione Cyri, per illum jurat: Mà Toy M10 pry, Per Mithram. Strabo item libro Geographiæ zv: Τιμῶσι τὸν ἥλιον, ὃν xahova Mipav, Colunt solem, quem Mithram appellant. Veteres quoque exstant inscriptiones, junctim ponuntur sol et Mithras, ut videre est in hic appositis. Romæ (a): SOLI. INVICTO. MITHRÆ. T. ANTISTIUS. T. F. STELLATINA. SEVERIANUS. DEDIĊAVIT. Mediolani in janua S. Ambrosii, porta Vercellensi (b): S. D. I. M. P. ACIL. PISONIANUS. PATER. PATRATUS. QUI. HOC. SPELEUM. VIOL. IGNIS. ABSUMPTUM. COMPARATA. AREA. A. REPUBL. MEDIOL. PECUNIA. SUA. RESTITUIT. ubi Ubi quatuor primi characteres D. S. 1. M. significant: INVICTO. SOLI. DEO. MITHRÆ. Vide plures ejusmodi inscriptiones apud Janum Grute - rum. In quibus SOLI MITHRÆ nihil est aliud, quam 435 soli quem Persæ Mithram appellant. Unde apud Curtium lib. ¡v Historiarum, de iisdem Persis sic prorsus legendum: ‹ Solem Mithram, sacrumque et æternum invocant ignem. › Non vero, quod alicui voluerunt, solem, Martem, etc. Nec enim illis Mars deus in cultum. Romani porro nou statuas modo, sed et templa soli Mithræ erexerunt. De Aureliano imperatore conditore et consecratore templi Solis testatur Flavius Vopiscus in ejus Vita. Templum Solis, inquit, magnificentissimum constituit. Et prius dixerat: ‹ Cum ad templumi Solis venissemus, ab Aureliano principe consecratum. De Mithra et ejus sacris in specu fieri solitis, meminerunt S. Justinus martyr, Tertullianus, Gregorius Nazianzenus, et alii complures. Athenienses enim a Socratis morte, cujus ita eos puduit. Ren narrat Diogenes Laertius in Socrate, ubi sub extremam ejus Vitam hæc refert: Αθηναῖοι δ᾽ εὐθὺς μετέγνωσαν, ὥστε κλεῖσαι καὶ παλαίστρας καὶ γυμνάσια. Καὶ τοὺς μὲν ἐφυγάδευ σαν, Μελίτου δὲ θάνατον κατέγνωσαν. Σωκράτη δὲ χαλκῆς εἰκόνος ἐτιμήσαντο, ἣν ἔθεσαν ἐν τῷ Πομπείῳ, Λυσίππου ταύτην ἐργασαμένου. "Ανυτόν τε ἐπι ŋhavia autμspovεexpugay 'Hpaxλeurtat. Athenienses ita mox pœnituit, ut palæsiras et gymnasia

col. 735–736page 80 of 262

clauserint: et alios quidem exsilio, Melitum vero berrimo urbis loco) posuerunt. Anytum denique po morte condemnarint. Socratem porro area stalua regre profectum Heracleotæ ipsa die edicto exter honorarunt´a Lysippo facta, quam in Pompeo (cele minarunt Dionysii in theologia et virtute profectus, atque ad episcopatum evectio. Ex quo tempore novus hic Christi miles "(49) aquis salutaribus in Ecclesia Dei respersus, cunctis ini mici pompis ac lenociniis nuntium remisit, confestim tanquam de morte translatus ad vitam pristinæ suæ cum strepitu populari consuetudinis oblitus, nova studia aggredi, novas virtutes omni conatu et animi et corporis urgere ac persequi cœpit. In quo, ut facilius juxta et felicius fructum operæ suæ di gnum consequeretur, ipsa magistrorum dignitas ac præstantia (unde primus discendi ardor nasci solet) momenti attulit plurimum. Nam eos sane magistros habuit, qui Deum ipsi habuerant præceptorem. Nempe apostolos et discipulos Christi, sed præ omnibus, et diutius omnibus, Paulum Qui enim il lum verbo veritatis in Christo genuerat, idem prima illi spiritus alimenta suppeditavit, idem prima fidei elementa tradidit, idem lac illi potum dedit. Instar siquidem et exemplum bonæ matris præstare orga Dionysium Paulus voluit; non minus scilicet liberaliter educando, quam ingenue pariendo. Quare præ cipaa religionis nostræ mysteria sedulo illi exposuit, mundum videlicet, qui perperam a nonnullis phi losophis ab æterno exstitisse disputaretur, a Deo conditum esse, cum antea nihil omnino, nisi Deus, exstitisset: tum etiam angelos, tum homines primitus creatos; et illos quidem coeli habitatores, hos autem terræ incolas, et paradisi cultores constitutos: ad quorum pleniorem notitiam ipsi sedutam ve !eris instrumenti lectionem impense commendabat. Deinde primorum parentum peccata et poenas, et il lorum ad posteros transfusionem, atque inde totius humanæ infirmitatis originem (unde ut culparum, sic aquarum profluxisset diluvium) explanabat. Post illud quoque, perditi generis instaurationem, et pa triarcharum sèriem atque fidem, egregiaque numinis instinctu facinora in oculis defigebat. Tum vero ad scriptam Dei voluntate, et angelorum ministerio cœlitus delatam legein, ac Moysi in manus traditam aggrediebatur: cujus legis præcepta duabus tabulis exarata cum mirifice dilaudasset, eaque non solumn naturæ conformia, sed etiain humanæ societati conservandæ necessaria commonstrasset, dehinc multi tudinem 436 rituum ac cæremoniarum rudi duroque populo, ad perdomandam ejus ferociam, con gruenter quidem initio impositarum, sed nunc, mutatis temporibus, earumdem nimiam difficultatem, at que ex ea re plurimas mortalium partim transgressiones, partim anxietates (prout vel existimatio neglectum, vel nimia sollicitudo superstitionem pareret) verbis exaggerabat. Ex quibus omnibus, ac præcipue ex perpeti hominum exitio ac ruina, efficere nitebatur, et profecto efficiebat, opus fuisse on nino, ut lege veteri exarescente, rebusque pessum euntibus, nova ſex, novus legislator adveniret; et quidem talis, cui potestas et imperium in omnes esset. Itaque Deum Patrem misisse e cœlo unigenam Fi lium suum, qui juncta sibi et conglutinata nostra natura, simul Deus simul homo exsistens, redimere modo optimo genus mortalium, et pro sua infinita sapientia sciret, et pro inexhausta potentia possel, et pro immensa bonitate vellet. Super quibus altissimis fidei nostræ mysteriis, cum Dionysio tanquam acuto et solerti in paucis philosopho multa succurrerent ex adverso, eaque nec levia nec spernenda ar gumenta, hæc ubi magistro suo lucis habendæ gratia proposuisset, ab hoc e vestigio tam lucide babe Bat exposita, et novis insuper aliorum nodoruni exsolutionibus conjunctim declarata, ut multo semper plus referret, quam quæsisset. Cum enim Paulum minime fugeret, quantus olim in Republica Christiana futurus esset Dionysius, accelerabat hominem Ecclesiæ necessarium opportunis instruere documentis, atque in ejus animam, velut in quamdam sacrorum depositorum arcam fidelissimam, omnes scientiæ ac sapientiæ suæ thesauros congerere. Itaque, cui nec acre deerat ingenium, et talis ac tantus magister suppetebat, facile fuit, accedente in primis non impari diligentia, eo divinarum rerum cognitionibus brevi tempore pervenire, quo pauci multis annorum spatiis vix ac ne vix quidem potuerint attingere. Deni que (ut quid Paulus Dionysio contulerit, paucis et significantibus verbis e Scriptura complectar (cir cumduxit eum et docuit 2.) Nam Paulo Græciam et Asiam peragranti tres ipsos annos adhæsisse Diony sium constans est fides. Illo igitur theologiæ magistro maxime et primo omnium usus est: se cundum hunc autem S. Hierotheo viro, si non omnino pari apostolis, certe suppari, et mirificis Dei optimi maximi donis ubertim cumulato. De quo in præsentia (quod alias opportunior, cum ejus de scribetur vita, futurus sit enarrandi locus) plura non tangam. Quia vero minime satis est homini að Ec clesiæ gubernacula admovendo, quantacunque pollere scientia, seu sacra seu profana; sed opus præ terea est, ac præcipue quidem, multa eximiaque virtute (nam illa instrumenti duntaxat, hæc autem animæ locum tenet), idcirco Dionysius tanto in hanc quam in illam incubuit impensius, quanto anima instrumento præstabilior est. Nec longe il petenda omnigenæ virtutis aut documenta fuerunt aut exem pla, cum et illa identidem ex magistri ore, velut certissima oracula audiret; et hæc in ejusdem vita et imoribus, quasi in pulcherrima pictura, quotidie legeret. Quare illius exemplo, corpus suum (quæ prima est tendentibus ad vitæ perfectionem via) crebris jejuniis, vigiliis, laboribus perdomabat, atque in servitutem quotidie redigebat. Neque enim poterat nec volebat in comitatu Pauli aliud facere quam Pau lus. U.i ergo Paulus (quemadmodum de se ipse prædicat) cum aliis in multis malis fuit, tum nomina tim in labore et ærumna, in vigiliis multis, in fame et sili, in jejuniis multis, in frigore et nuditate ª, sic ct Dionysius, ut magistri germanus discipulus, esse in iisdem voluit: nec quidquam in vitæ victusque commodis, aut malorum immunitatibus habere singulare. Quippe ex Evangelii lectione didicerat, suffi cere discipulo, ut sit sicul magister ejus; et servo, sicut dominus ejus b. Nolebat igitur, laborante, aut vi gilante, aut jejunante magistro, vel otiosus esse, vel somnolentus, vel genio deditus; sed belli illius in testini et continuæ pugnæ, in qua inter se hostiliter caro et spiritus, licet habitatione conjunctis simi, assidue confligunt, conscius (caro enim concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus car nem ©) huic arına sua, quibus prævaleret et insolesceret, detrahere; et illi auxilia et nervos, quibus legi timo suo potiretur dominatu, institit acquirere. Itaque lecti, mensæ, aliarumque rerum hujusmodi, nơn modo delicias, sed etiam minus necessarias commoditates generoso animo circumcidit. Spiritui vero prorsus e contrario, non solum quas potuit commoditates, sed etiam delicias omnes, tametsi eas non semper, nec omni ex parte necessarias, indulsit. Quas autem? Nimirum continuas ad Deum pre × Deut. xxxii, 10. Il Cor. xi. 27. b Matth. x. 25. € Gal. v, 17.

col. 737–738page 81 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU cationes, quibus uibil nec sapidius esse potest, nec salubrius; deinde sancti Evangelii et aliarum sa crarum Scripturarum lectionem, non tantum diurnis, sed etiam nocturnis horis frequentatam; qua nescio an quidpiam adversus malarum voluptatuin exitiales illecebras reperiri fortius valeat atque soli dius. Denique (ut alia omittam) divinæ illius inensæ, et panis vivifici quotidianum pastum, unicas de vetæ animæ delicias, quibus tamen deliciis (nec enim id de omnibus dici potest) et robur quoque inest et immortalitas. Hæc igitur quatuor inter alia plurimi faciebat (quæ et omnes sane, qui nomen aliquod in 437 perfectiore vita obtinere apud Deum volunt, plurimi facere, et maximo in pretio habere de bent corporis scilicet invictam depressionem, orationis usum indeficientem, sacræ lectionis studiuma indefatigabile, divini epuli famem gustumque insatiabilem primum quidem ea de causa, quod quanto corpus deprimitur, tanto fere spiritus elevatur: secundum autem, quod sapienter intelligeret: Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum esse, descendens à Patre luminum d, et continentiam atque sapientiam non tam humana ope acquiri, quam rite postulantibus manu divina conferri; tertium vero, quod minime ignoraret, sacræ Scripturæ verba spiritum et vitam esse; quartum denique, quod certus exsisteret, omnes Divinitatis thesauros illo in sacramento plenius atque uberius quain uspiam alibi, cum hominibus communicari. Itaque per sollicitam corporis macerationem, et assiduam precatio num in cœlos ejaculationem, ad alias virtutes (quarum istæ non tantum fundamenta, sed etiam fomenta sunt) sibi viam stravit. Quin etiam eousque et laborando et connitendo progressus est, ut nibil eum corpus, aut certe prope nihil retardaret, quominus et divinas litteras hominibus terrestribus, et frivola voluptatum amantibus inaccessas penetraret: ac sese insuper (adjuvante in primis ac sublevante illa gratia, quæ in sacramento sacramentorum plurima suscipitur) visis cœlestibus, et angelicis collocutioni bus dignum exhiberet. Paulus igitur hos sui discipuli profectus videns, et egregia virtutum specimina, quæ in dies affatim exhibebat, cum animo suo subinde pensitans miro efferebatur gaudio. Nam ita Dio nysius cunctos sui magistri mores induerat, ita omnem ejus disciplinam, speculi instar nitidissimi, re præsentabat, ut hic euni contemplans, velut alterum se in eo contemplari videretur; ut nec immerito eadem illi posset dicere, quæ alii cuidam discipulorum, licet adeo quodam sensu, dixit: Tu autem asse cutus es meam doctrinam, institutionem, propositum, fidem, longanimitatem, dilectionem, patientiam Quippe adeo hæc noster Areopagita erat assecutus, ut non tantum ea in Paulo esse meminisset, sed ipse etiam vita et moribus repræsentaret. Quare Paulus nibil amplius differendum ratus, quin tantum lu men ad dispergendas gentilitiorum errorum tenebras in sublini poneret, eum maguo totius Ecclesise bono, sed occidentalis præsertim, ut post videbitur, longe maximo, creavit episcopum, Atheniensique Ecclesiæ jam ad lucem assurgenti præesse voluit: sive primum (ut alius Dionysius Corinthiorum antistes et scriptor perantiquus memorat) sive secundum, ut e Græcorum Menæo (ubi primus locus sancto Hierotheo assignatur) colligi potest: nam in primis fere omnium Ecclesiarum episcopis, non modo propter ingenia hominum, naturali quodam vitio antiquitatem affectantia, sed etiam propter fre quentes ipsorum episcoporum ab uno loco ad alium nigrationes, magna inveniendi ordinis beatæque successionis assignandæ diflicultas exoritur. Constat enim, uti enascente, sic adolescente Ecclesia, non apostolos tantum, sed ipsorum quoque discipulos incredibili quodam fidei ardore succensos, non unius Joei ditionisve angustiis labores terminasse suos, sed Ecclesia satis alicubi fundata instructaque, relicto inibi aliquo e discipulis successore, alias in terra Evangelii quam longissime propagandi studio cupide commigrasse. Unde et Historiæ Ecclesiastica principem valde laudo, qui bùnc illorum morem (præ lucet enim veritati) minime tacitum præteriit, sed de his ipsis, quæ jam transcurrimus, temporibus agens, deque viris Apostolicis (qui usque ad S. Quadratum, Dionysii nostri, post Hublium, in eodem Atheniensi episcopatu successorem, exstiterunt) mentionem inducens, in hanc fere sententiam. Pluri mi, inquit, ea tempestate ardentiori cœlestis sapientiæ amore succensi, et animos divini verbi thyrso percussi, primo quidem salutaribus obsequentes cohortationibus, copias suas in egenos distribuebant, deinde relicta domo et patria, munus Evangelicæ prædicationis aggrediebantur, atque iis potissime, qui nihil dum Christianæ fidei inaudissent, Christum annuntiato, et sanctorum Evangeliorum Scripturas ape rire, omni studio contendebant. Hi autem jactis in peregrina terra fidei fundamentis, cum alios pro se pastores ibidem ordinassent, et novarum Ecclesiæ plantarum curam culturamque eis demandassent, tum ad alias inde regiones atque gentes sese cum Dei gratia atque adjutorio transferebant. Quippe cum illo etiam tempore plurima ab illis miracula, Spiritus sancti virtute designarentur: quibus fiebat, ut ad primas eorum conciones, plurima mortalium turba veram erga Deum pietatem atque cultum avidis animis combiberent. Sic ille. Cum igitur non raro accideret, nonnullos ex iis pastoribus perexiguo tempore, el rebus non satis exacte ordinatis, in episcopali throno considere, hinc factum est, ut iis in serie episco porum præteritis, ipsorum successores, qui et diutius eas provincias administrassent, et in rebus Eccle siæ stabiliendis plus laborassent, pro primis episcopis haberentur. Ita Hierotheum Ecclesiam Athenien sem a Paulo vixdum inchoatam, primum suscepisse, auxisse, rexisse, docuisse arbitrandum est; sed eo paucis post annis ad alia, quo Spiritus agebat, digresso, aut etiam ab apostolis evocato et misso (nam in Hispaniam concessisse et ibi episcopatum tenuisse, in confesso est) Dionysium a Paulo eidem 438 Ecclesiæ præfectum esse: idque anno circiter a Christi ortu quinquagesimo quinto: quo tempore agebat ipse Dionysius annum ætatis fere quadragesimum sextum, parque erat tam regendæ Ecclesiæ, quam quibusvis laboribus pro suscepti muneris ratione sufferendis. Quæ quidem quemadmodum præsti terit, et quibus in fundando atque ordinando Atheniensi episcopatu virtutibus effloruerit, nunc tempus est breviter exponendi. Ex quo tempore novus hic Christi miles, etc. Menæco Elogiis. Verum quod quidam hæretici im Agitur in hoc cap. de S. Dionysii præceptoribus in doctrina fidei, et sub illis profectu eximio. 150) Sed præ omnibus et diutius omnibus, Paulum. Quin Paulus apostolus et doctor gentium, præce ptor S. Dionysii Areopagitæ fuerit, nelas est dubi tare. Vide quæ diximus in productis e Græcorum Jac. 1, 17. Il Tim. 1, 10. probe effutire ausi sunt, Dionysium ne semel præ ceptoris sui Pauli meminisse, juvat breviter ad re frenandam impudentium mendaciorum audaciam aliquot colligere, in quibus perhonorificam magistri sui facit mentionem. 1. Igitur in libro De divinis nominibus, c. 2, sic

col. 739–740page 82 of 262

PG 4:739ἐν ᾿Αθήναις Ἐκκλησίας πρῶτον ἐπίσκοπον ἀρχαίων τις ἕτερος Διονύσιος τῆς Κορινθίων παροικίας ποι Επὶ τόσον δὲ αὐτῷ τὰ τῆς πίστεως, ὡς μὴ μόνον τοῦ θείου καταξιωθῆναι λού τροῦ, ἀλλὰ καὶ διὰ χειρῶν Παύλου ᾿Αθηνῶν προχει Καὶ τοῦτο ὑπερφυῶς ἐννοήσας ὁ κοινὸς ἡμῶν 14.: Ὃν τῆς καὶ τοῦ καθηγεμόνος ἐπὶ τὴν θείαν φωτοδοσίαν χειραγωγός, ὁ πολὺς τὰ θεῖα, τὸ φῶς τοῦ κόσμου, τάδε φησὶν ἐν θεαστικῶς ἐν τοῖς ἱεροῖς αὐτοῦ Γράμμασι· ι Καὶ γὰρ εἴπερ εἰσὶ λεγόμενοι θεοί, εἴτε ἐν οὐρανῷ, εἴτε ἐπὶ γῆς (ὥσπερ εἰσὶ θεοὶ πολλοὶ καὶ κύριοι πολλοί), ἀλλ' ἡμῖν εἷς Θεὸς ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα καὶ ἡμεῖς εἰς αὐτ τὸν, καὶ εἷς Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς δι' οὗ τὰ πάντα, Καὶ ἡμᾶς τοὺς μετὰ Παῦλον τὸν θεῖον, ἐκ τῶν ἐκείνου λόγων στοιχειωθέντας, 5. 4: Διὸ καὶ Παῦλος ὁ μέγας ἐν κατ οχή του θείου γεγονώς ἔρωτος καὶ τῆς ἐκστατικής αὐτοῦ δυνάμεως μετειληφώς, ἐνθέῳ στόματι, Ζῶ ἐγώ, 4. 7: Καὶ τοῦτο ὑπερφυῶς ἐννοήσας ὁ θεῖος ἔντως ἀνὴρ, ὁ κοινὸς ἡμῶν καὶ τοῦ καθηγεμόνος ήλιος στο μωρόν τοῦ Θεοῦ, σοφώτερον τῶν ἀν θρώπων, φησὶν, πρὸς Θεὸν ἀναστάσεως ὅλος ἐραστὴς καὶ ἀγωνιστής καθίσταται, προσευχαῖς συντόνοις διημερεύων τε καὶ διανυκτερεύων, καὶ παννυχίσιν ἀΰπνοις εγκαρτερῶν, καὶ νηστείαις τὸ σαρκίον δαμάζων, καὶ τὴν χείρονα μοῖραν καθυποτάσσων τῇ κρείττονι, τὸν χοῦν τῷ νοι, καὶ τὴν γεώδη καταλεπτύνων παχύτητα, ἡ ταῖς δια νοίαις οἷά τις ὁμίχλη ζοφώδης ταῖς ἡλιακαῖς ἀκτῖσιν ἐπιπροσθεῖν εἴωθεν.

S. DIONYSH AREOPAGITÆ ἐν ᾿Αθήναις Ἐκκλησίας πρῶτον ἐπίσκοπον ἀρχαίων τις ἕτερος Διονύσιος τῆς Κορινθίων παροικίας ποι phy Yeyovéval iotopel. Quem (Areopagitam) Atheniensis Ecclesia primum episcopum alius ex antiquis Dionysius Corinthiorum episcopus fuisse narral. Idem repetit Eusebius lib. IV, cap. 22. Nicephorus Callistus lib. 1 Histor. Eccles. scribit, ipsius Pauli manibus consecratum: Επὶ τόσον δὲ αὐτῷ τὰ τῆς πίστεως, ὡς μὴ μόνον τοῦ θείου καταξιωθῆναι λού τροῦ, ἀλλὰ καὶ διὰ χειρῶν Παύλου ᾿Αθηνῶν προχει piova Eloxomov. Tanta erat, inquit, in Christum fide, ut non solum divino dignus lavacro essel, verum etiam ipsius Pauli manibus Athenarum crearetur episcopus. ait: Καὶ τοῦτο ὑπερφυῶς ἐννοήσας ὁ κοινὸς ἡμῶν cap. 14. Sic enim de Areopagita scribit: Ὃν τῆς καὶ τοῦ καθηγεμόνος ἐπὶ τὴν θείαν φωτοδοσίαν χειραγω γὸς, ὁ πολὺς τὰ θεῖα, τὸ φῶς τοῦ κόσμου, τάδε φησὶν ἐν θεαστικῶς ἐν τοῖς ἱεροῖς αὐτοῦ Γράμμασι· ι Καὶ γὰρ εἴπερ εἰσὶ λεγόμενοι θεοί, εἴτε ἐν οὐρανῷ, εἴτε ἐπὶ γῆς (ὥσπερ εἰσὶ θεοὶ πολλοὶ καὶ κύριοι πολλοί), ἀλλ' ἡμῖν εἷς Θεὸς ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα καὶ ἡμεῖς εἰς αὐτ τὸν, καὶ εἷς Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς δι' οὗ τὰ πάντα, xai hµsi; dɩ'aútoŬ, etc. Et hoc cum præcellenter intellexisset communis meus et præceptoris mei ad divinam illustrationem manuductor, qui magnus in divinis est, et lux mundi, hæc in sacris Epistolis suis divino instinctu dicit: Nam etsi sunt qui dicantur dii, sive in cælo, sive in terra (siquidem sunt_dii multi, et domini multi) nobis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in illum; et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia et nos per ipsum. Qui locus totidem verbis est in Paulo I ad Cor. cap. viii. Itaque meminit magistri sui, et cum honore. 2. In eodem lib., cap. 3, utriusque simul magistri, boc est, Pauli et Hierothei, laudem intulit his verhis: Καὶ ἡμᾶς τοὺς μετὰ Παῦλον τὸν θεῖον, ἐκ τῶν ἐκείνου λόγων στοιχειωθέντας, etc. Ac nos, qui post Paulum illum divinum ejus (Hierothei) documentis instituti sumus, etc. 5. Ibidem cap. 4: Διὸ καὶ Παῦλος ὁ μέγας ἐν κατ οχή του θείου γεγονώς ἔρωτος καὶ τῆς ἐκστατικής αὐτοῦ δυνάμεως μετειληφώς, ἐνθέῳ στόματι, Ζῶ ἐγώ, gnoiv, oux Eti, etc. Quocirca et Paulus ille magnus divino amore correptus, alque a se ipse dimotus, divino ore, Vivo, inquit, jam non ego, vivit vero in me Christus, etc. 4. Ibidem, cap. 7: Καὶ τοῦτο ὑπερφυῶς ἐννοήσας ὁ θεῖος ἔντως ἀνὴρ, ὁ κοινὸς ἡμῶν καὶ τοῦ καθηγε μόνος ήλιος στο μωρόν τοῦ Θεοῦ, σοφώτερον τῶν ἀν Sunt qui dicant, bujus consecrationis manu Pauli factæ memoriam exstare etiamnum in ditione Luxemburgensi, in pago Aquila. Abest hic pagus ab urbe Treviris horæ circiter itinere. Ibi exiguum Best templum sancto Dionysio Areopagitæ sacrum, et in eo ejusdem sancti cranium, aut potius cranii vertex, cujus in exteriori parte cernitur crux alba, cum cranii reliquum subnigrum sit. Hanc crucem Dionysio 439 impressisse Paulum, dum eum consecraret, communior sermo est; quorumdam tamen, non tunc, sed dum aqua salutifera illum ablueret; nam utroque in sacramento signum usurpari crucis in confesso est, et docet ipse Dionysius lib. De Ecclesiastica hierarchia, cap. 2 et 5. Verumtamea illa crux, quæcunque demum sit, sive in ordinibus, sive in baptismo efformata, crux est transiens, et extrinsecus tantum signans; non vero intus el usque ad ossa penetrans, iisque inhærens. Unde consequitur, aut miraculo factum ut crux illa cutem pervaderet, cranioque insisteret; aut certe, ut, modo, nobis incognito, sic impressa adhæreret. Nam qui dicitur character sacramenti ab ejusmodi cruce plane diversus est; ille enim non corpori, sed animæ imprimitur; eique indebiliter inhærescit, ac tribus tantum in sacramentis confertur, juxta illutu Tridentini concilii canonem 9, sess. 7: Si quis dixerit, in tribus sacramentis, baptismo scilicet, confirmatione et ordine, non imprimi characterem in anima, hoc est, signum quoddam spirituale es indelebile (unde et iterari non possunt) anathema sit.› At vero crux illa, quæ extrinsecus ab episcopo aut a sacerdote efformatur, corporale signum est, et delebile, et omnibus sacramentis commune. θρώπων, φησὶν, etc. Quod cum eximie cognovisset bere divinus vir, communis meus et præceptoris sol, dixit: Quod stultum est Dei, sapientius est homini-C bus. Eant nunc mendaciis suis et calumniis homines improbi et impudentes, et dicant, non menimisse præceptoris sui eum, qui toties et sæpius, tantaque cum laude meminit. Nam Paulo Græciam et Asiam peragranti tres ipsos annos adhæsisse Dionysium. Quin Pauli comes fuerit Dionysius, ambigi non debet. Primi ac præcipui bistorici id asserunt. Eusebius lib. 111 Hist. Eccles. cap. 4, inter Pauli comites et adjutores illum recenset. Item Nicephorus Callistus, et alii. Verba Michaelis Syngelli idem testantis vide supra cap. 11. Adhæsisse autem ei tres ipsos annos, ex antiquis monumentis et ab Hilduino accepimus. Secundum hunc autem S. Hierotheo. Auctor est ipse Dionysius paulo ante citatus num. 2 et in Hllis locis quæ ex illo excerpsimus, atque in Vita posuimus cap. 23, ubi non tantum fatetur se Hierothei discipulum, sed etiam prædicat.- Crebris jejuniis, vigiliis, laboribus. De his vide Syngelum in Encomio, ubi inter alia: Kat tñs πρὸς Θεὸν ἀναστάσεως ὅλος ἐραστὴς καὶ ἀγωνιστής καθίσταται, προσευχαῖς συντόνοις διημερεύων τε καὶ διανυκτερεύων, καὶ παννυχίσιν ἀΰπνοις εγκαρτερῶν, καὶ νηστείαις τὸ σαρκίον δαμάζων, καὶ τὴν χείρονα μοῖραν καθυποτάσσων τῇ κρείττονι, τὸν χοῦν τῷ νοι, καὶ τὴν γεώδη καταλεπτύνων παχύτητα, ἡ ταῖς δια νοίαις οἷά τις ὁμίχλη ζοφώδης ταῖς ἡλιακαῖς ἀκτῖσιν ἐπιπροσθεῖν εἴωθεν. Εt lotus ad Deum assurgere amal contenditque continuis precibus diu noctuque insistens, atque insomnibus pervigiliis obdurans, et jejuniis corpus perdomans, ac partem deteriorem præstantiori subjiciens, nempe pulverem menti, et rationi terrestrem crassitiem, quæ intelligentiam non secus ac tenebrosa nebula solares radius, sulet obstruere. Vide ibi plura de virtutibus et miraculis. Sive primum (ut alius Dionysius, etc. Hujus testem habemus Eusebiuin lib. i Hist. Eccles. Tertia vero sententia de tempore impressæ crucis est Joannis Bertelii abbatis Epternacensis, qui in sua Lutzemburgensi Historia, summo cranio impressum crucis signum a D. Paulo apostolo refert, cum ab eo jam episcopus in Gallias cum benedictione ablegaretur. Verum hæc sententia teneri non potest, nisi si dicatur Dionysius bis in Galliam esse imissus, semel a Paulo, et semel a Clemente, post Pauli mortem. Missum autem a Paulo, nullæ antiClemente autem, ut post liquebit, plurimæ. Memi quæ litteræ vel minimum vestigium ostendunt: mit hujus cranii Arnoldus Rayssius in suo Hiero. gazophylacio, sive Thesauro sacrarum Reliquiarum Belgii, pag. 349. De eodem cranio, et impressa cruce, mecum communicarunt oculati testes P. Joannes Roberti S. theologiæ doctor, et hic Duad sacrarum Litterarum tunc professor, et P. Joannes Sebastianus philosophiæ eodem tempore in Trevirensi academia magister: quorum hic quidem ea ipsa de causa Aquilam profectus, rem diligentissime examinavit, atque ad me perscripsit: inter alia vero, jam crucem levem esse ac minime poro sam, tametsi, quod reliquum est cranii, porosum sit: deinde ex eo cranio, quod argento circumductum scutellam efficit, vinum a peregrinis adver sus dolores capitis sumi solitum; unde tain ob miraculorum copiam, quam ob gratias a pontificibus concessas, magno inibi esse in honore. Quod autem id cranium, sive potius cranii suprema pars, sit

col. 741–742page 83 of 262

PG 4:741Προκατηχηθεὶς καὶ παρὰ τοῦ ἀποστόλου Παύλου ἐπίσκοπος χειροτονεῖται ᾿Αθηνῶν,

ipsius Areopagitæ, hoc indigenæ ex majorum suo- nis in Hierothei locum constituisse Dionysium. rum prisca traditione habere se asseverant. Unde vero, aut quando acceperint, memoriæ proditum non habent. Sive secundum, ut e Græcorum Menæo, etc. Diserte Menæum ad diem 4 Octob. Hierotheum Dionysii magistrum, vocal Athenarum episcopum, cum sic de illo: Προκατηχηθεὶς καὶ παρὰ τοῦ ἀποστόλου Παύλου ἐπίσκοπος χειροτονεῖται ᾿Αθηνῶν, etc. Primum ab apostolo Paulo eruditus Athenarum constituitur episcopus. Quod si Hierotheus Athenis episcopus fuit, certe primus fuit, Dionysius autem secundus. Nam Dionysio successit Publius, Publio Quadratus. Eusebius lib. 11 Hist, eccl., c. 37. Nam in Hispaniam concessisse, etc. Cum sanctus Paulus magno teneretur desiderio in Hispaniam proficiscendi, (quod insinuavit in Epistola ad Romanos, cap. xv, his verbis: Cum in Hispa niam proficisci cœpero, spero quod præteriens videam vos, etc., diu autem ejus impediretur iter, credibile est tum inisisse Hierotheum in Hispaniam, et AtheConstat autem communi Hispanorum scriptorum consensu, Hierotheum in Hispania fuisse episcopum. De quo plura in ipsius Hierothei Vita. Idque anno circiter a Christi ortu 55. Hic annus erat ætatis Dionysii 46, quandoquidem junior Christo fuit annis 9. Cum autem Dionysius ad Christi fidem conversus sit anno ætatis suæ 43, ut ante declaratum est, atque inter hanc conversionem et episcopatum, tempus duntaxat triennii intercesserit, ut tenetur communiter, recte colligitur, tam anno suo 46 quam Christi 55, habenas suscepisse Atheniensis Ecclesiæ. Quam sententiam et illi præcipue amplectuntur, qui Dionysium primum omnino Athenaruin antistitem esse volunt. Nec enim ullanı habere potest veri speciem, eam urbem, multis jam ad fidein traductis, episcopatu caruisse plus triennio. Qui autem tantummodo secundum fuisse dicunt, tamen cum prioris tam exigua exstiterit memoria, ut a plurimis in serie prætereatur episcoporum, saltem hanc opinionem admittent ut probabilem. CAPUT V. Dionysii in fundando et ordinando episcopatu Atheniensi eximia virtus et industria. Erat Ecclesia Atheniensis, cum eam Dionysius moderandam suscepit, in suis adhuc incunabulis, pusilla, debilis, infirma, sancti Hierothei quidem lacte utcunque nutrita (nam Paulus obiter tantum et per transennam, quod alio festinaret, senina fidei projecerat), sed nondum per ætatem vegetis et fortibus membris: quippe quorum augmento et vigori, adversa quorumdam levium, et novam fidem irridentium philosophorum aura plurimum officiebat. Quibus tamen revincendis, ut sane quam laboriosam, sic perutilem hactenus operam idem Hierotheus navaverat; sed alio Dei voluntate traductus, præcipuam fundatæ ac firmatæ illius Ecclesiæ laudem Dionysio reliquit. Hic enim annos multos eam tenuit, tantaque statim ab initio diligentia ad illius amplificationem, confirmationem, ordinationem 440 incubuit, ut tandem nulli Ecclesiarum Græciæ, neque numero, neque robore, neque apta singulorum inter se membrorum convenientia, ulla ex parte concederet. Nam a Pauli comitatu in eam urbem reversus, illo spiritu fervens, quem a tali magistro_acceperat, et quem communicare cum suis popularibus quani plurimis æstuabat, confestim præcipuos Ecclesiæ, quibus maxime confidi posse didicerat, adire, benigne affari, participes suorum consiliorum efficere, de Paulo et ejus factis visa auditaque narrare, vicissim item sciscitari de numero Christianorum Atheniensium, de fervore, de constantia, de adversariis, de corum conatibus, dolis, impugnationibus, aliisque ad rem prudenter inter hostes gerendam cognitu necessariis: denique adhortari eos, ut singuli pro viribus, alius cognatos et affines, alius vicinos et amicos, alius hospites et advenas ad notitiam Ignoti Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi adducerent. Et videre erat unumquemque, ardentibus pastoris sui verbis inflammatuin, pro se omnem operam atque industriam spondere, et spes non vanas aut horum aut illorum ad fidem pertrahendorum ostendere. Ita ignis ubique charitatis cum ingenti omnium gaudio et incredibili ex mutuo conspectu animorum exsultatione, et sui pro unica Dei gloria devotione promicabat. Dixisset aliquis, aureum illud primæ Ecclesiæ sæculum, quo Jerosolymis multitudinis credentium erat cor unum et anima una 1, Athenis Dionysio auetore atque duce esse renovatum. Sic brevi bonus accessit ad veteranos tironum numerus, partim sapientiæ et spiritui doctiorum, cui resistere non poterant, manus dantes, partim imbecillioris sexus inusitata modestia, gravitate, castimonia in stuporein rapti, partim denique singulari omnium in dictis et factis prudentia, æquitate, fide, constantia, cæterisque virtutibus suaviter simul potenterque perducti. Facillimum enim erat vel ipso aspectu (sic in alteris modestia perlucebat) Christianos gentilesque internoscere. Nibil enim in istis leve, nihil fallax, nihil fucatum, nihil arrogans, nihil turbidum, nihil denique non ex optima et sincerissima profectum disciplina cernebatur. Ita ut vel inimicis ipsis, tanta virtutum vi convictis, perquam suave interdum videretur, per odorem istorun unguentorum ad totam Christianæ religionis fragrantiam, cum amoris impetu decurrere. Et quia nihil fere est, quod ita hominum demulcere devincireque animos soleat, quam in summa dignitate et auctoritate par animi demissio atque humanitas, incredibile dictu est, quantum apud cives suos hisce virtutibus effecerit Dionysius; nempe qui cum esset (uti prius fuerat Areopagi caput) sic modo totius Atheniensis Ecclesiæ princeps, tamen tantum infra se modestia, mansuetudine, affabilitate, descenderet, nulli ut se præferre, cunctos sibi æquare vellet adeoque id ageret, ut nullius privati domus tam uni pateret amicissimo, quam suæ ædes apertæ essent omnibus. Ita faciles ad eum aditus omnium erant, non honestiorum modo, sed pauperum quoque et pupillorum et viduarum, imo horum potius; quibus etiam magistri sui Pauli exemplo, non tantum animæ documenta necessaria, sed corpori quoque sustentando æris collectanei stipes opportunas procu rabat. His igitur aliisque ejus officiis, cum Ecclesiæ corpus satis copiosa frequentia coagmentatuin, pro faciliori regimine ac profectu exigere videretur, ut gradus officiaque, quemadmodum in bene morata republica solet, constituerentur; rem hane Dionysius, ut quondam apostoli in electione diaconorum, totius congregationis precibus etiam atque etiam commendavit: ipse vero præ omnibus ad hoc opus, tam sacrificia et vota quam nocturnas diurnasque preces tota mentis contentione adhibuit: donec tandem docente intus Spiritu, quid ex usu commissi sibi gregis, et ad majorem Dei gloriam esset, liquido coguovit, et bono publico foras produxit. Cum igitur omuis populus Christianus duas in classes ex antiquo esset divisus, nempe aliquorum sacris ministeriis addictorum, et aliorum omnis sacri muneris exsortium 1 Act. iv, 32.

col. 743–744page 84 of 262

(priores nunc clerici, posteriores laici appellantur) primo quidem ad priores aggressus, curavit ut qui vel in sacerdotes vel in diaconos essent coaptati quam horum unusquisque personam gereret, quodcun que sacrum munus obiret, id tanquam Deo præsente et inspectante, imo et cultum, qui sibi exhibeatur, admittente, omni cum diligentia, cura, sollicitudine, purum castumque præstaret. In eos enim totius ple bis dirigi oculos, nec ab eorum duntaxat verbis aut mandatis, sed etiam (ac multo fortasse magis) ab eorum vita et moribus, suæ institutionis condiscere disciplinam. Ac proinde diligenter cavendum, ne quid in credito sibi munere seu grande seu parvum committerent, quod observantibus subditis offensioni esse posset. Quibus recte et ordine constitutis, ad alterutrum Ecclesiæ membrum, sive ad laicos conver sus, bonum factum judicavit eos in tres gradus distinguere quorum postremus sit eorum, qui a sacrorum mysteriorum inspectione et usurpatione arcentur; medius, eorum qui ad hæc admittuntur, et sanctus populus appellantur; primus autem et præcipuus, monachorum seu cultorum: hi enim majorem quamdam et sublimiorem quam medius gradus perfectionem profitentur, proptereaque etiam certis riți bus non quidem ab episcopis, sed a sacerdotibus consecrantur. 441 Quod autem ad postremum seu in fimum populi Christiani gradum attinet, eum in tres partes vir sanctus dispertiit, niinirum in catechu menos, in energumenos, et in pœnitentes. Catechumeni vocantur ii qui primis fidei rudimentis imbuun tur, atque ad sanctam per lavacrum salutare regenerationem præparantur. Energumeni autem, qui a malis spiritibus agitantur, vera alioqui per susceptum antea baptisma Ecclesiæ membra. Pœnitentes de nique, qui publicis gravibusque peccatis se indignos sanctissimorum participatione mysteriorum reddi derunt. Hos omnes admittebat quidem magnus pontifex in sacrain ædem, dum fierent conventus, per mittebat sacrarum Litterarum lectioni et expositioni interesse (his enim erudiebantur atque sanabantur), sed cum, illis absolutis, ad ipsas sacrosancia venerandæ eucharistiæ mysteria celebranda se accingerei, tum vero ad majorem tantorum mysteriorum honorem (quæ quantam maximam exigunt assistentium pu ritatem ac sanctimoniam) jubebat eos, ut minus mundos minusve capaces, absistere. Quod illi quidem nec inviti (quippe ita edocti erant) nec prorsus illibenter faciebant. Dionysius enim, uti sapiens et alta quadam mente præditus erat, in hoc impense laboraverat, ut magnam inter ordines atque gradus concor diam animorumque consensionem stabiliret. Absque hac enini nullam rempublicain, nullum concilium, nullam religionem, nullum conventum stare posse; rem Christianam Athenis hactenus concordia cœpisse et crevisse, eadem concordia deinceps firmam ac stabilem fore. Nec vero plus esse causæ, quamobrem inferiores in Ecclesia gradus altioribus ant invideant aut obtrectent, quam in corpore vel pedes manibus, vel femora humeris, vel artus membraque omnia capiti. Nam hanc universorum salutem esse, et opti mam compositionem, cum unumquodque membrum, sua contentum sorte, propriis insistat officiis, et si qua possit, opituletur etiam, non vero obstrepat alienis. In corpore humano singula singulis membris mu nia ab ipsorum auctore attributa esse: mutuamque inter ipsa ex naturæ instinctu semper durare con cordiam in corpore item Ecclesiæ ab episcopis quidem, sed divinitus directis, sua unicuique ordini et gradui officia distribui; in quibus si volentes libentesque perstiterint, non modo nunc saluti et prospe ritati ipsis fore, sed etiam postea perpetuo honori ac sempiternæ gloriæ. Hujuscemodi ergo rationibus inducti locum tenebant unusquisque in sacris conventibus, quem pontifex assignasset. Non erant quidem tum Christianis augusta templa, sed in iis tamen quæ erant, suum quisque locum norat. Adyta tenebat et ingrediebatur solus pontifex, eique subditus ordo sacer: proximas penetralibus sedes monachi occupa bant non quales nunc sunt nionachi, a populo secreti, et patrem aut rectorem habentes aliquem ordinis sui, sed qui pars populi erant, et patriis in ædibus habitantes, pro sacrorum magistro ac præsule solum episcopum, vel aliquem constitutum ab episcopo sacerdotem, agnoscebant. Secundum monachos, reliquus fidelis populus consistebat, cui ad inspicienda et fruenda diviniora mysteria jus erat. Paulo ab his longius subsidebant, qui immundi censebantur, aut qui omnium expertes sacramentorum erant; primo quidem, qui defectionis a fide, vel alterius gravis delicti culpam lugebant, et poenitentiam moerore publico prof tebantur: deinde qui a dæmonibus possessi, aut obsessi, aut miserandum in modum vexati erant postremo autem loco, qui nullo cum sacramento essent initiati. Nam hos utpote in Christo necdum re genitos, neque sacris vitæ novæ radiis eatenus collustratos, æquum est iis cedere, qui licet tentationibus victi peccato succubuerint, aut locum dæmonis insultibus dederint, tamen et renati sunt in Christo, et gregi fidelium ascripti, et eorumdem cum illis sacramentorum participes effecti. Quibus ita constitutis, ad sacrorum rituum ac cærimoniarum curam quibus non parvus sacramentis honos ac reverentia conciliatur, mentein adjecit. Hos igitur ritus pietatis atque sanctitatis plenos cum induxisset, eos cum ipse primus observavit exactissime tum ab aliis sacrorum ministris præcipua diligentia observari jussit. Quare Atheniensis Ecclesia tam sancto regente pontifice, Christianis quidem mire speciosa et anjabilis apparebat, ac velut altera novi Salomonis aula, hostibus vero insidiantibus munita, et terribilis ut ca strorum acies ordinata: quippe cui nec foris pulchritudo desideraretur cæremoniarum, nec intus fortitudo deesset virtutum; nam in utrumque vir longe vigilantissimus et oculatissimus sedulo excubabat, uti el religionis exterior species foris respectantibus pietatem excitaret, et interior devotæ mentis sanctimonia divinas e coelo gratias devocaret. Quis autem vel sermone eloqui, vel etiam concipere animo possit, qualis ipse pontifex Dionysius dum sacris operaretur, quantusve fuerit, quam compositus corpore, mente, spiritu, quam remotis a terra sensibus, quam cunctis animæ viribus coelo Deoque intentis, et ad capienda divina vibratis! Satis sane erat incendendis ad devotionem atque fervorem omnium cordibus, una sui præsulis Deo immolantis consideratio. Itaque ad sacros cœtus, quoties ii cumque haberentur, magna semper erat concurrentium promptitudo, magna alacritas animorum: quando scilicet eum visuri sacrif cantem essent, 442 quando verba de divinis facientem audituri, eum, inquam, cujus vel solus conspe ctus, vel cogitata tantum præsentia, non mediocres animis indere virtutis stimulos quibant. Ejus porro verba, cum ad turbam suam concionaretur, ejusmodi erant, quæ non externos sensus dictionis mollitie titillarent, vel aures blanditiis ungerent, sed quæ mentes acriter ad virtutem cierent, et salubri pecca torum confricatione ad pœnitentiam pungerent. Itaque sub ejus conciones plus suspiriorum audiebatur, quam laudum et acclamationum, plus verarum lacrymarum cernebatur, quam inanium plausuum Erant enim ejus sermones non de jucundis, sed de utilibus, atque ut plurimum de finibus bominis, de morte, de judicio, de horrendis post hoc fugacis ævi suppliciis, deque aliis ejusdem modi argumentis, ut posset cum Paulo præceptore suo dicere: Vos scitis quomodo nihil subtraxerim utilium, quo minus an nuntiarem vobis, et docerem vos publice, et per domos, testificans Judæis atque gentilibus in Deum pœniten tiam, et fidem in Dominum nostrum Jesum Christum 6. Quidquid enim fecit Paulus, hoc fere est imitatus s Act. xx,

col. 745–746page 85 of 262

PG 4:745Αἱ καθαιρόμεναι τάξεις διαιροῦνται Εἰς τοὺς ἐκβαλλο- Εἰς τὸν πι- Εἰς μοναχούς ήτοι μένους τῶν ἱερῶν, στὸν λαόν, θεραπευτάς. Οἱ ἐκβαλλόμενοι τῶν ἱερῶν διαιροῦνται Εἰς κατηχου Εἰς μετανοοῦν Εἰς ἐνεργουμένους, μένους. τας, προέλθετε. Οἱ κατηχούμενοι, προέλθετε. Οσοι κατη χούμενοι, προέλθετε. Μή τις τῶν κατηχουμένων. "Όσοι πιστοί, ἔτι ἐν εἰρήνῃ τοῦ Κυρίου

Dionysius. Nec enim illa surdis excepit auribus, quæ identidem suis ingeminabat præceptor: Imitatores mei estole, sicut et ego Christi b. Et illud ad Philippenses: Imitatores mei estote, fratres, et observate eos qui ita ambulant, sicut habetis formam nostram. Quis autem magis illam Pauli formam habuit quam. Dionysius, qui illam non in vita modo (quod et alii e discipulis fortasse multis), sed etiam simillima in morte præstitit, quod non ita multi. Verum de his posterius; nam alia illis prævertenda sunt. Et ecce I Cor. iv, 16. 1 Philipp. 111, 17. NOTATIONES. Nam Paulus obiter tantum, etc. Sanctum Paulum non diu Athenis commoratum esse, licet ex Actis apostolorum colligi, cap. xvII et xviii. Vide etiam Cornelii a Lapide Chronotaxin Actuum apostolorum, pag. 4. Causa vero cur tantisper ibi hæserit, fuit, quod Silam et Timotheum exspecta. ret ante quorum tamen adventum, quia diutius morabantur, ipso anno quo Athenas advenerat excessit, et Corinthum petiit, ubi cum Sila et Timotheo biennium exegit. Adversa quorumdam levium et novam fidem irridentium philosophorum. Id testatur sanctus Lucas Actorum xvII, ubi scribit Epicureos et Stoicos philosophos cum Paulo disputasse, eumque despicatui habuisse. Erant enim Epicurei leves et voluptuosi, ideoque Christianam religionem, sobrietatis et castimoniæ studiosam, et futura præsentibus anteponentem, contemnebant. Stoici autem suis mordicus inhærentes decretis, et de Deo, de justitia, de misericordia, de aliis virtutibus a nobis diversissima sentientes, et nimio plus omnibus se sapere arbitrantes, nostra præ suis aspernabantur. Cum igitur omnis populus Christianus duas in classes, etc. Antiquissima et generalissima est hæc Christiani gregis divisio, in addictos sacris ministeriis, et in horum expertes, sive in clericos et in laicos, quæ brevissima et commodissima est divisio. De quibus nominibus, ne alio properans detinear, vide doctissimum Bellarminum libro De clericis, et Baronium tomo primo Annalium, Christi 44. Ut qui in sacerdotes vel in diaconos. Dionysius in suis, qui nunc exstant, libris nullorum ordinum infra episcopos meminit, nisi sacerdotum et diaconorum; quorum etiam solorum in sacris Litteris est mentio. Ex quo Scriptoris antiquitas, imo et scriptorum ipsius, colligi potest. Neque enim, cum diutissime vixerit, extrema ætate sua scripsit, sive secundo sæculo (quo plures erant in Ecclesia distincti ordines), sed primo. Quamvis initio secundi nonnulla retractantis more addiderit, ut quæstione 2 disputavimus. Nec male etiam dici posset, nomine diaconorum (quod capi generatim potest, uti et nomen ministrorum) omnes ordines episcopo et sacerdoti ministrantes comprehendisse. In tres gradus distinguere. Populi seu laicorum in tres gradus distinctionem tractat Dionysius lib. De hierarchia ecclesiastica, cap. 6. Vide in Documentis. Vocat autem illos gradus táĘsię xab alpoµévas, ordines qui purgantur, hoc est, qui a peccato et ignorantia mundantur: cujusmodi sunt omnes qui non recensentur inter sacros Ecclesiæ ministros. Talis illorum distinctionis series a sanclo Maximo disponitur: Αἱ καθαιρόμεναι τάξεις διαιροῦνται Εἰς τοὺς ἐκβαλλο- Εἰς τὸν πι- Εἰς μοναχούς ήτοι μένους τῶν ἱερῶν, στὸν λαόν, θεραπευτάς. dividuntur In monachos Ordines qui purgantur, In eos qui e tem- In fidelem plis emittuntur, populum, sive cultores. Quid sit porro purgare et purgari, illustrare et illustrari, perficere et perfici, petendum ex Documentis. Addo et aliam seriem a S. Maximò omissam, quo intelligatur qui sint qui e templo emittantur, et quam ob causam: PATROL. GR. IV. Οἱ ἐκβαλλόμενοι τῶν ἱερῶν διαιροῦνται Εἰς κατηχου Εἰς μετανοοῦν Εἰς ἐνεργου μένους, μένους. τας, Qui templis emittuntur, dividuntur In pienitentes, In catechumenos, In energumenos. Catechumeni sunt, qui ante baptismum erudiuntur fidei elementis. 443 Pœnitentes, qui ob hæresim aut alia gravia peccata, poena sunt obnoxii. Energumeni, qui a dæmonibus vexantur, aut turbantur, aut obsidentur. Hi omnes egebant purgatione: primi quidem a peccato originali et ignorantia rerum fidei; secundi a peccatis post baptismum commissis; tertii a contaminatione diaboli. Idcirco propter suam impuritatem, antequam ad consecrationem veniretur sanctissimi sacramenti, auditis tantum iis quæ prodesse ipsis poterant, dimittebantur e templo, sicque solis præsentibus, quorum vitæ puritas et innocentia tanto sacramento, et ipsius veri Dei et hominis Jesu Christi præsentia atque majestate non indigna erat, perficiebatur veneranda hominibus et angelis eucharistia. Sic quidem primis omnino temporibus: nam postea soli catechumeni a sacris mysteriis, ut in SS. Basilii et Chrysostomi Liturgiis observare est, absistere jubebantur, idque diacono post evangelium et recitatam pro catechumenis ab episcopo precationem aliquoties proclamante, ut egrederentur. Voces diaconi erant hæ: "Ooot xatηyouμsvoi, προέλθετε. Οἱ κατηχούμενοι, προέλθετε. Οσοι κατηχούμενοι, προέλθετε. Μή τις τῶν κατηχουμένων. Quicunque estis catechumeni, exite. Catechumeni, exite. Quicunque estis catechumeni, exite. Ne quis catechumenorum. Deinde iis egressis, subdebat ad sanctum populum: "Όσοι πιστοί, ἔτι ἐν εἰρήνῃ τοῦ Κυρίου deŋowμey. Quicunque fideles etiam atque etiam in pace Dominum oreinus. Ad sacrorum rituum ac cæremoniarum curam. In cultu divino semper imperatæ observatæque sunt ab auctoribus vel promulgatoribus sacrorum certæ cæremoniæ, ad hoc videlicet institutæ, ut majore cum reverentia et honore ea quæ ad Deum spectant, agerentur et tractarentur. Tales in lege veteri sunt plurimæ, et Deo quidem ipso auctore, commendatæ. Tales et in nova non paucæ, partim ab apostolis, partim ab apostolorum successoribus abundantioris pietatis ac religionis causa constitutæ. Eas autem non tantum describit, sed et explicat sanctus Dionysius. Cui eam ob rem de Ecclesia optime merito, si quis obstrepat ingratus, næ is pessimus homo est, et pro tanta inbumanitate vix homo. Plura vis de cæremoniis? tibi videndi sunt Baronius et Bellarininus. Qualis ipse pontifex Dionysius. Si unquam alias, tunc totus Dei erat Dionysius, cum ad aram faceret, et quasi in Deum transformatus. Ignes pietatis et ejus thura devotionis duo in primis testantur: unum, quod ita se in sacrificii tempore componeret, ita gereret, quasi ipsis in cœlis Deo præsens esset; alterum, quod divina in carcere divino spiritu et fervore celebranti, Christus ipse aspeclabili forma occurrerit, et acceptam ex altari hostiam sua manu obtulerit. Quæ duo ex veteribus martyrii ejus Actis desumpta sunt. Michael Syngelus in Encomio.

col. 747–748page 86 of 262

nunc ad sacrum apostolorum cœtum, qui Jerosolymis habitus est, et cui interesse Dionysii excellens vir. tus meruit, pra:cupida festinat oratio. Dionysius beatissimæ Virginis conspectu in terris fruitur, et suprema excedentis benedictione in apostolorum cætu politur. Hæc est Dei opt. max. erga servos suos præsertim fide sinceros, et charitate ferventes, benignitas ac munificentia, ut non modo vita perfunctos omni gaudio in æternis beatorum domiciliis perfundat, sed eorum quoque in terris superstitum susceptos labores, aut advenientes extrinsecus molestias, multa interdum consolatione attemperet. Ita cum multis sanctorum, ita cum Dionysio Areopagita illum fecisse, manifestum est. Nam, cum despectis mundi honoribus, et derelicto celeberrimi illius Areopagi fastigio, humilem legis Christianæ modestiam ac submissionem volens lubens amplexus esset, ac modo sub Pauli disciplina (cui totus et anima, et mente, et corde, ut Syngeli utar verbis (68-69), erat agglutinatus) doctrinam, spiritumque apostolicum combibisset, imo et commissam sibi Atheniensem Ecclesiam optimis legibus atque institutis, non sine multis magnisque laboribus, divinitus ordinasset, hoc ipse præter alia inter medios sudores et ærumnas percepit maximæ ac liquidissime voluptatis nobile solatium, quod plurium simul apostolorum (qui quidem ea tempestate vitam inter mortales agitabant) per orbem: alioqui paulo ante dispersorum, gratissimo conspectu alque congressu, sed præcipue beatissimæ Virginis Deiparæ incomparabili præsentia in hoc mortali corpore dignatus sit. Nempe ad eam brevi post e vita migraturam, tam ipse quam Hierotheus et Timotheus, multique alii egregia vitæ sanctimonia præstantes incredibili sacræ illius atque animatæ Arcæ testamenti visendæ ac honorandæ studio convenerunt: imo et apostoli per diversa terrarum antehac divisi, jam tum divino nutu, sive ab angelis, ut quondam Habacuc propheta, aut Philippus diaconus 1, rapti sive levibus nebulis, quod quidam arbitrati sunt per sublime vecti, sive etiam, quod multi factum credunt de appetente ejus excessu aliquanto ante divinitus præmoniti (voluntas enim erat supremi Regis, honorare Matrem, et sepulcrum ejus reddere gloriosum) ad illius brevi emigraturæ virgineum thalamum, velut condicta die, simul unanimes comparuerunt. Erat tum Virgo ætate admodum, provecta (annos scilicet circiter septuaginta duos nata [74]) et hujus producendæ vitæ, post fidem in Filium Jesum Christum longe lateque propagatam, minor ei jam restare ratio videbatur, quam illius ad cœlestem illam perfruendam, et revisendum Filium lubenter cupideque dimittenda. Igitur ardentes ad cœlum preces, 444 quo nunç anima vehementer anhelabat, non semel, sed sæpius sparserat, ut si quidem Deo ita collibitum foret, abire sursum de hac statione ad præparatum sibi domicilium liceret; jamque etiam divinum responsum, et proficiscendi tempus ex animi sententia acceperat, cum fidissimo suo Joanni, tanquam uni omnium secretorum participi et cunctorum, quæ ad justa sibi facienda spectarent, necessario curatori, aperuit. Is vero, quemadmodum velle Virginem matrem cognoverat, sociis apostolis, aliisque Domini discipulis, et iis quorum vota super hac re Deus exaudierat, aut verbo aut scripto mature ut significaretur, providit. Ita undecunque, et ab iis qui procul distabant, Jerosolymam est approperatum, et ab omnibus qui prope aberant, ad montem illum Sion, ubi erat Virgini et Joanni coinmune domicilium, ingenti studio concursum est. Deus bone! quæ tum illic amicorum inter sese post longinqua tempora, et quam suaves ac jucundæ revisiones, recognitiones, consalutationes! quam stricti amplexus, et quam sancta oscula! cum et discipuli et apostoli, et utrorumque auditores et sectatores, et cuncti invicem mira cum voluptate congrederentur, totosque et ore, et oculis, et osculis, sancto ipsos conglutinante Spiritu, aniores effunderent. Bene profecto hæc in monte Sion, monte sancto, monte amabili; monte, in quo nec ros unquam mellifluus, nec opportuna aliquando desideretur pluvia; monte in quo toties sacrosancti Jesu inambularunt pedes, in quo Spiritus sanctus abundantissimas donorum suorum primitias in generosa dilectissimi cœtus corda diffudit: in quo toties et angeli et angelorum hominumque Regina conversati sunt in quo nunc quoque præcipua totius sanctitatis columina sanctissimæ parenti suæ quam religiosissime parentaturi concurrerunt. Verumenimvero, si de monte Sion talia, quid de ipso Virginis habitaculo et thalamo, hoc est, de præcipua montis illius gloria (nibil enim mons ille unquam habuit neque sanctius, neque augustius, quam istud ipsum, quod Dei Filio, et Dei Matri frequentatum et inhabitatum est domicilium): quid de illo, inquam, beatissimo domicilio dici aut cogitari dignum potest? quæ ibi fuerunt religiosissimæ pietatis studia! quæ omnigenarum virtutum a Matre sapientiæ sapientissima exercitia! quam fervidæ illic precationes! quam profundæ meditationes! quam altæ contemplationes! qui raptus animi! qui excessus nentis! qualia ex illis penetralibus ad apostolos documenta! qualia ad omnes emanavere consilia, auxilia, solatia, et uno verbo, omnis generis dona perfecta et data optima! Huc ergo in istam bonorum omnium indeficientem apothecam, una cum apostolis et apostolorum paribus noster hic ingredi meruit Dionysius; nec hoc tantum, sed et Reginæ ipsius thalamo appropinquare, et ipsam reginam viventem et videntem cominus intueri, et in divino vultu effulgentes coelestium gratiarum thesauros contemplari, et verba ex ore illo purissimo, melle simul et favo dulciora, plus nimio felicibus ac fortunatis auribus excipere, et intimis animi medullis condere. O voluptas! o delicia! Quam cito tibi, o ter beate Dionysi, quam cito, et quam properanter in talium haustu deliciarum tot exantlati antehac abs te labores, et tot perpessu graves ærumnæ forti animo toleratæ, fumi instar evanuerunt, ac nihil esse nec fuisse convictæ sunt! Sic olim Jacobo patriarchæ, septem anni in vita agresti et pastoritia dure exacti, cum super pecore vigilans et æstu ureretur et gelu, tamen speciosa Rachelis suæ respectu, videbantur (ut ait Scriptura m) pauci dies præ amoris magnitudine. Verum Dionysio totidem fere anni in laboriosissimo episcopatus onere transacti, conspecta Virginis matris plena inodestiæ majestate, non modo pauci dies videbantur præ amoris et admirationis magnitudine, sed nulli. Cum vero et adhortantem ipsam ad susceptos in Filii sui vinea labores constanter in finem perferendos audivit, et proposita vincentibus multiformium coronarum præmia singulari cœlestis oris gratia præmonstrantem attendit, cum vero et incredibili amore exarsit, et vix ac ne vix quidem apud se fuit. Denique extrema valedicentis et omnibus bene precantis verba, submisso quantum potuit et corpore et animo, mistisque gaudii et mœroris affectibus excepit, et diu mutus stetit. Ut ille, sic et alii. Hla vero in dulcissimi Filii comitatu, et in præclara subvolantium angelorum pompa, coelo velocissime penetravit, et præcelsa seraphinorum loca incomparabilis gloriæ plena transcendit. Quis autem in illo articulo fuerit singulorum k Dan. xiv, 35. 1 Act. vin, 39. ■ Gen. xxix, 20.

col. 749–750page 87 of 262

PG 4:749θέαν ζωαρχικοῦ καὶ θεοδόχου σώματος συνεληλύθαμεν. Ηνίκα καὶ ἡμεῖς, ὡς οἶσθα, καὶ αὐτὸς, καὶ πολλοὶ τῶν ἱερῶν ἡμῶν ἀδελφῶν ἐπὶ τὴν Παρῆν δὲ ὁ ἀδελφόθεος Ιάκωβος, καὶ Πέτρος ἡ κοι ρυφαία καὶ πρεσβυτάτη των θεολόγων ἀκρότης,

sensus, quis affectus, quæ comploratio, qui gemitus et suspiria, quis dicat? Tacitis proinde, quæ dici non possunt, cogitari vix possunt, tandem exsequiarum cura cum alios omnes, cum apostolos maxime, et cum præcipue Joannein Domini peræque et dominæ dilectum, tanquam hujus domesticum et familiarem, et omnis apparatus e cœlo conscium incessit: et quæ ejus providissima cura fuit, nihil is omnino, quod factum oportuit, infectum prætermisit. Alia litteris persequentur, qui ex instituto laudandum ejus excessum uberius susceperunt:' ego his solum nunc insistain, quæ cum Dionysii nostri laude, cujus proprie acta pertractamus, conjuncta sunt. Itaque cæteris exsequiarum justis debite peractis, ad orationes et hymnos funebres ventum est. Placuit enim sacro apostolorum senatui, uti in Matris Domini sui laudes, tam ipsi quam 445 alii pontificum, si quid in se inesset facundiæ et pietatis, experirentur. Hic vero erat apostolos videre et audire velut semideos quosdam, irruente in eos Spiritu commutatos, jam de Filio, jam de Matre, prorsus nova, prorsus mira, prorsus divina, pari et obsecundante stylo deprædicantes: jam item alios atque alios, et in his sanctum Hierotheum Dionysii præceptorem, tam excellenter, ipso teste Dionysii eximii laudatoris partes sustinentem, ut omni ex parte, argumenti, dictionis, actionis, affectionis, nomen plane exæquaret suum. Quid ipse autem Dionysius? Nempe qui alios in cœlum extollit, ipse de se silet. Verum illud ipsum silentium, et tanta Hierothei contra dilaudatio, mihi omni voce expressius clamat, illas ipsas virtutes, quas in magistro tam diligenter observavit, et tantopere commendavit, in semet abundanter habuisse; et quod est in se ipse expertus, hoc de Hierotheo expressisse. Nam hoc ingenuorum est proprium ingeniorum, e suo spiritu atque fervore de simili alterius aut etiam majori benignam cum animis suis facere conjecturam. Si enim et aliis in rebus tantus fuit Dionysius quantum scripta ipsa demonstrant; in hujus Virginis et matris (amabilissimæ dicam, an admirabilissimæ?) celebrandis tali in consessu præconiis quantus exstitisse credendus est? Certe (quod ipse de magistro dixit) totus extra se raptus, totus, in ea quæ sublimissima sublimissime attingebat, transformatus. Sed de hocce apud beatissimam Deiparam sacro conventu, deque profusis in eam honoribus, in præsentia satis. Nam ad tempus quo hæc facta sunt quod attinet (quamvis, ubi de re aliqua constet, pervicacium sit ingeniorum, quærere et altercari de tempore), tamen in anno Christi circiter quinquagesimo octavo, Neronis autem imperii secundo, dicimus accidisse. Rem vero ipsam beatus Juvenalis Hierosolymorum (ubi ea transacta est) episcopus, continua traditione ad sua tempora devolutam, abhinc mille ducentis fere annis Marcianum docebat imperatorem Is enim imperator, cum insigni esset pietate, et conjugem eam haberet, a qua sola in pietatis stadio et studio vinceretur, Pulcheriam Augustam scilicet, coram Deo vere pulchram, illa ipsa hortante, ad beatissimæ Virginis perquirendas reliquias cogitationes applicuit suas. Itaque ipsum Juvenalem patriarcham et alios Palestine episcopos, qui ad Chalcedonense concilium ea tempestate convenerant, ad se accitos interrogavit, num sanctissimæ Dei Genitricis sacrum corpus, eo in tumulo in quo primitus compositum fuerat, etiamnum reperiretur; habere enim se in animo, ad unum templorum eidem Virgini dicatorum (tria siquidem illi Pulcheria Augusta Constantinopoli fabricaverat, eaque pulcherrima et augustissima} illud transferre, futurum urbis principalis munimentum atque præsidium. Cui respondit patriarcha, in sacris quidem Litteris de obitu Deiparæ mentionem haberi nullam, antiquissima tamen ac verissima traditione receptum esse, sanctos apostolos, ejus instante obitu, Hierosolymanı undique terrarum, ad quas dispersi fuerant, convolasse, e vita etiam emigranti adfuisse, mortuam cum honore et bymnis fumulasse: quin et ipsum triduum angelicos concentus eo loci auditos esse. Addebat denique, tertio exsequiarum die, cum sancti Thomæ postulatu reclusum fuisset sepulcrum, solas sepulcrales fascias suo loco, perinde quasi paulo ante a corpore desertas, ab ipsis esse inventas; sed inenarrabili odoris suavissimi fragrantia redolentes: ita censuisse ipsos, virgineum corpus a corruptione esse servatum, atque in cœlos translatum; igitur denuo tumulum obsignasse, inibique reliquisse. Et sane valde congruebat ut corpus, quod nulli subditum peccato fuisset, id neque corruptioni, quæ a peccato exorta es:, subderetur. Quod etiam Propheta regius tanto ante intervallo prospiciens de utroque tam Matris quam Filii incorrupto corpore concinebat: Surge, Domine, in requiem tuam, tu et arca sanctificationis tuæ; hoc est: Tu. Domine, qui es Sanctus sauctorum, nec tu solum, sed et arca sanctitatis tuæ, id est Virgo Maria mater tua, cujus in utero tanquam in arca sanctissima, caste et pudice custoditus es: surgite ambo absque corruptione ad gloriam incorruptam, et requiem imperturbabilen. Decet enim, ut a duobus prinævis corporibus manavit per inobedientiam corruptio, sic a duobus novi ac beatioris sæculi divinis Labernaculis per utriusque obedientiam Deo offerantur incorruptionis primitiæ. Ita Virgo receptis dimissi corporis exuviis, prorsus integra et incorrupta ad regalem conscendens thalamuni, inaneni in terris tumulum dereliquit quamvis nec omnino inanem: quippe illa sacri depositi aliquanta præsentia sanctitatem indeptus erat non vulgarem. Hunc tumulum piús inperator quando aliud haberi non poterat, ad se transmissum, in magnificentissimo beatissimæ Virginis templo (Blachernarum appellant) proxime sacram mensam deposuit. Nec vero tacuit idem beatus Juvenalis, eo in coetu adfuisse una cum discipulis et sancto Timotheo atque Hierotheo beatissimum Dionysium. Qui quidem Dionysius, an conspecta tum in persona Virginis quasi plusquam humana majestate, ea quæ passim feruntur, dixerit, nimirum se pro dea eam fuisse habiturum, nisi aut fides aut ratio inhibuisset, 446 id, inquam, nec ita certum habeo, ut asserere ausim; nec ita incertum, ut refellere debean. Uti enini a novis quidem hominibus sic a doctis admodum et piis hujuscemodi opinionis celebrata est auctoritas. Quare hæc aliis relinquentes, Dionysium a sanctis locis ad sui gregis pascua revertentem pedetentimi prosequemur. NOTATIONES. Quæ hoc capite continetur de sanctissimæ θέαν ζωαρχικοῦ καὶ θεοδόχου σώματος συνεληλύθαμεν. Virginis excessu historia, partim ex antiqua traditione, partim e sancti Dionysii libro De divinis nominibus desumpta est. De traditione testatus est ante mille et centum eoque amplius annos beatus Juvenalis patriarcha Hierosolymitanus, de quo paulo inferius. Verba sancti Dionysii capite tertio ejusdem fibri sunt hæc: Ηνίκα καὶ ἡμεῖς, ὡς οἶσθα, καὶ αὐτὸς, καὶ πολλοὶ τῶν ἱερῶν ἡμῶν ἀδελφῶν ἐπὶ τὴν ■ Psal. cxxxi, 8. Glycas parte i, pag. 525. Παρῆν δὲ ὁ ἀδελφόθεος Ιάκωβος, καὶ Πέτρος ἡ κοι ρυφαία καὶ πρεσβυτάτη των θεολόγων ἀκρότης, etc. Quando et nos, ut scis, et ipse (Hierotheus scilicet) et multi ex sanctis fratribus nostris ad intuendum corpus, quod principium vitæ et Dei conceptaculum fuit, convenissemus. Aderat autem et Jacobus frater Domini, et Petrus, supremum et venerabilissimum theologorum columen.

col. 751–752page 88 of 262

PG 4:751ζωαρχικὸν καὶ θεοδόχον σῶμα. Ἐπὶ τὴν θέαν τοῦ ζωαρχικοῦ καὶ θεοδόχου σώμα

tor tam præclari visi fuisset, tacita esset. Accedit quod hæc opinio ab alio hactenus recepta sit nenine. Quæ verla cum a diversis diverse capiantur, plurimum), neque ab ullo prorsus alio, qui spectasingulorum proferendæ sunt sententiæ, ut pateat ex eorum commissione, quænam vera censenda sit. Prima igitur antiquissima et communissima sententia (quam et nos amplectimur) est, illa Dionysii verba de corpore sacrosancto beatissimæ Virginis Mariæ (ad quod intuendum et tumulandum convenerint apostoli) esse intelligenda. Sic enim intellexit Juvenalis patriarcha Hierosolymitanus, qui abhinc mille ducentis retro annis vixit et scripsit. Sic et Andreas Cretensis, Hierosolymorum etiam ipse patriarcha. Sic et sanctus Maximus martyr, sancti Dionysii scholiastes præcipuus, in suis Scholiis. Sic et sanctus Joannes Damascenus in oratione De dormitione Deiparæ. Sic et Michael Syngelus, presbyter Hierosolymitanus, et Simeon Metaphrastes, et Nicephorus Callistus, et Georgius Pachymeras, et alii e Græcis ipsorumque item Menæum, et uno verbo, Græci omnes. Latinis autem S. Gregorius Turonensis lib. 1 De gloria martyrum, S. lidefonsus sermone 4 De assumptione B. Mariæ, Albertus Magnus in dictum librum et locum sancti Dionysii, aliique quamplurimi, antiqui et novi. Et probatur hæc sententia ratione. Primo, quia corpus sanctissimæ Virginis aptissime vocatur ζωαρχικὸν καὶ θεοδόχον σῶμα. Nam Swapxixov sonat quod est principium vitæ. Atqui si Christus est vita (ut se ipse appellavit Joannis IV: Ego sum via, veritas et vita), et si Deipara est illi principium generationis, certe etiam dici potest principium vitæ. Recte etiam dicitur corpus B. Virginis Geodóxov, id est Dei susceptivum, sive Dei conceptaculum, quod scilicet Deum in utero conceperit et gestaverit. Secundo, quia beatæ Virginis excessus et sepultura causam præbuit justissimanı, apostolos et ex apostolicis viris præcipuos eo trahendi, tam ut ejus aspectu et benedictione fruerentur, quam ut ejus sepulturam, velut matris et reginæ, curarent et cohonestarent. Tertio, quia ejusdem Virginis pietati atque charitati valde consentaneum fuit, ut priusquam terras relinqueret, apostolos et primores discipulos videre, extremumque salutare, ac potissimum solando, docendo, hortando aliquid eis gratiæ spiritualis impertiri vellet. Poterat enim multo justius, quam Paulus, illa verba sacra usurpare, quæ ille ad Romanos: Desidero enim videre vos, ut aliquid vobis impertiar gratia spiritualis ad confirmandos vos, id est, simul consolari in vobis per eam, quæ invicem est, fidem vestrum atque meam. His igitur impellor rationibus, ut primæ huic sententiæ, rejectis aliis, adhærescam, quæ vero contra objiciuntur, tum refellam, cum alias opiniones produxero. Secunda igitur opinio est Joannis Scoti in Epistola ad Carolum Magnum, per ea scilicet verba: Ἐπὶ τὴν θέαν τοῦ ζωαρχικοῦ καὶ θεοδόχου σώμα tos, intelligi conspectum Christi corporalem. Ex hoc enim loco probat, Dionysium una cum Hierotheo et multis aliis Christum vidisse. Cum qua, inquit, multisque aliis sanctis in unum convenientibus, Christum post resurrectionem corporaliter est contemplatus; aderantque, ut ipse ait, Jacobus frater Domini, etc. Quæ si ita intelligantur, ut dicantur Dionysius et Hierotheus vidisse Christum in carne ante suam ascensioneni, prorsus falsa sunt; tum enim neque ipsi, neque ipsorum magister PauJus ad fidem adhuc erant conversi: sin de alia Christi apparitione corporali post ascensionem facta sit sermo, quamvis Græca verba eum quoque admittere sensum possint, tamen etiam sic videtur esse falsus. Nam talis apparitio tam multis simul, et tanto tempore post ascensionem facta, nullo moto, neque ab apostolis, neque ab eorum discipulis (cum ad resurrectionis probationem faceret • Cap. 1, tl. Tertia sententia est Matthæi Galeni Westcappellii, in Præfatione ad Areopagitica Hilduini, qui de ædibus Joannis evangelistæ verba illa sancti Dionysii accipit. Porro licet, inquit, alii non incomniode fortassis sint ista intellecturi de conventu ad sepulcrum ipsum subdiali, ibidemque consessu apostolico; attamen rectius existimo, de ædibus Joannis evangelistæ accipi posse, in quas recepisse dicitur B. Virginem statim a commendatione Filii sui morituri. › Verum neque hæc magnam habet probabilitatein. Nec enim tanti ædes illæ erant, ut earum visendarum gratia e multis et dissitis locis, et e magnis occupationibus evocandi essent tot apostoli et viri apostolici. Quid, quod valde insolens est sermo, ædes vocari corpus? imo nullus unquam sic locutus legitur. Quarta proinde est Hilduini abbatis, 447 qui in S. Dionysii Vita, capit verba supra posita de sepul cro Christi. Nam agens de libro S. Dionysii De divinis nominibus, ubi verba ista exstant controversa, sic scribit: In quo ostendit, se apud sanctam civitatein, penes sepulcrum Jesu vitæ principis, a Jacobo fratre Domini et Petro apostolorum prin. cipe, necnon et a theologo Joanne una cum præfato Hierotheo, et S. Timotheo, aliisque sanctis compluribus audivisse disputationem et fidei sacra mentum, › etc. Ubi rò sepulcrum Jesu vitæ prin cipis positum est pro eo, quod Græce habetur co (wapxixoυ xal Bεodóxou owμatos. Pro hac opinione, tanquam pro aris et focis, depugnat Franciscus Bivarius in Commentario suo ad Dex'ri Chronicon, in anno Christi 48, et quod pro ea quidem afferri potest, enixe affert; sed tamen ad expugnandam sententiam, quæ a tot sæculis et a tot bonis auctoribus recepta sit, ut mihi quidem videtur, invalide. Primum Bivarii argumentum est, quod auctores nostræ sententiæ (ut quidem ipse sumit Bivarius pag. 98) manifeste defecerint (uno dempto Baronio) in eodem Dionysii textu explicando: dum ex eo credunt haberi, inibi quoque adfuisse Timotheum Pauli dilectum discipulum, et Ephesiorum episcopum; ad ipsumque libros suos Dionysium nuncupasse: quod tamen verum non esse, ad annum Domini 100, comment. 11, Deo duce, inquit, monstrabimus. › Hæc ille. Duo igitur dicit: unum quidem, quod omnes, qui verba Dionysii de corpore Virginis_accipiunt, idem, excepto Baronio, ibi abfuisse Timotheum Ephesiorum episcopum dicant: alterum autem, quod iidem teneant, adeoque ex Dionysii verbis colligant, libros S. Dionysii ad eumdem B. Timotheum scriptos.esse. Ipse porro utrumque horum falsum esse dicit, atque se ostensurum, nec interfuisse Timotheum illum funeri Virginis, nec ad eum scriptos esse libros; nos autem utrumque pro vero tenemus, et pro certo probabimus. Ac prius. quidem de Timothei præsentia confirmatur ex auctoribus Græsis et nominatim ex illo rum antiquissimo Juvenale, patriarcha Hierosolymitano, cujus ante memini. Is igitur coram Marciano imp. et Pulcheria conjuge, cum de ortu_ac funere Deiparæ ageret, addit inter alia, etiam Timotheum et Dionysium Areopagitam et Hierotheum interfuisse. De quo vide Nicephorum Callistum lib. xv Histor. eccles. cap. 14. Idem Menæa Græcorum expresse testantur. Quod autem dicit Bivarius, Dionysii verba nibil pro nobis facere, si ad unguem perpendantur, et quod pro hoc confirmando Marsilii profert interpretationem: nihil sane illa contra nos facit, atque

col. 753–754page 89 of 262

PG 4:753καὶ αὐτὸς, καὶ πολλοὶ τῶν ἱερῶν ἡμῶν ἀδελφῶν ἐπὶ τὴν θέαν τοῦ ζωαρχικοῦ καὶ θεοδόχου σώματος συν ἡμᾶς καὶ αὐτὸς εἰς τοῦτο προέτρεψας. 'Αλλὰ ἵνα τὰ ἐκεῖ μυστικὰ καὶ ὡς τοῖς πολλοῖς ἄῤῥητα, καὶ ὡς ἐγνωσμένα σοι παραλείψω Παρῆν δὲ καὶ ὁ ἀδελφόθεος Ἰάκωβος, καὶ Πέτρος ἡ κορυφαία καὶ πρεσβυτάτη τῶν θεολό

samus corpus,448 quod suscepit Christum, id est visamus Virginem, seu corpus Virginis, › uti et S. Thomas loco ante citato approbat, ita scribens: Potest etiam intelligi quod convenerunt ad videndum corpus beatæ Virginis Mariæ in ejus morte, quod etiam suscepit Deum in incarnatione. > etiam si aliquid faceret, responderemus, ipsorum sti. › Certe illa longe tolerabilior est locutio, ‹ ViPatrum Græcorum explicationem, unius auctoris Latini interpretationi longe præferendam esse, et Græcos ipsos melius Græca intelligere quam Latinos. Quamvis et plures Latinorum interpretationes a nobis sint, et novissima quoque nostri Petri Lansselii, qui Græca illa vixa xal queis, we oloba, καὶ αὐτὸς, καὶ πολλοὶ τῶν ἱερῶν ἡμῶν ἀδελφῶν ἐπὶ τὴν θέαν τοῦ ζωαρχικοῦ καὶ θεοδόχου σώματος συνEλnaúbaμev, sic vertit: Cum et nos, ut scis, et tu, et multi ex sanctis fratribus nostris, corporis, quod Auctorem vitæ Deumque recepit, videndi causa convenissemus, ubi xat autó; vertit et tu, quo modo et Michaelis Glycæ interpres accepit parte Annalium, ubi eadem verba vertit: Nas quidem una tecum, etc., quod idem est, atque nos quidem el tu, nam autós non tantum significat ille, sed etiam tu. Quin et hoc modo accepit idem Dionysius paulo ante, in eodem ipso capite, et eadem pagina, cum dixit alloquens sanctum Timotheum: Kal máxis ἡμᾶς καὶ αὐτὸς εἰς τοῦτο προέτρεψας. Εt sape nos eliam tu ad hoc hortatus es. Quia tamen ambigua est hic Dionysii intentio, non ea nos tantum particula nitimur, ut probemus Timotheum decessui Virginis adfuisse, neque item verbis illis convenimus nos, quasi ibi comprehendat secum una Hierotheum, aut, si mavis, Timotheum, sed potius illis, we oloa, ut nosti, quæ bis illic usurpat, quasi velit dicere: Ut ipse optime nosti, qui illic adfueris: deinde etiam illis verbis, quæ post sequuntur, ubi dicit Dionysius se ab ipso Timotheo, memori illorum hymnorum qui tum decantati sunt, partes aliquas inaudiisse. Quibus verbis quid indicare velit aliud, quam S. Timotheum memoria retinuisse, quæ illic ad funus D. Virginis, cum præsens esset, audiverat? Quin et Hilduinus ipse, licet aliter quam nos in aliis senserit, tamen adfuisse Timotheum una cum sanctis Dionysio et Hierotheo, nobiscum sentit; cujus verba licet videre in ejus Areopagiticis. Idem el S. Thomas in Expositione super librum De divinis nominibus, cap. 3, ad hunc ipsum locum. Secundum ejusdem Bivarii argumentum est, quod si Dionysius de transitu ageret, non diceret convenisse ipsos Hierosolymis visuros corpus ejus, quod vitæ principem Deumque suscepit, sed sic, (interfuturos migrationi ejus, etc. Respondeo, di versos diverse loqui, Bivarium more suo, et Dionysium suo; Latinos aliter, aliter Græcos; Dionysium autem Græcis ita locutum, ut oinnes Græci, ne uno quidem excepto, intellexerint ibi sermonem esse de corpore Virgineo, non autem de sepulсго. Et quod addit Bivarius, dicturum fuisse Dionysium, non quidem ad videndum tantum, sed ad recipiendam ejus benedictionem postremam: nec ad videndum corpus duntaxat, sed ad videndam eam vivam, priusquam migraret ad Filium: › respondeo, nos quidem hodie ita locuturos esse, sed Dionysium in suis libris aliud loquendi genus sectatum, nempe grandiloquum et subobscurum: existimasse autem, facile hæc intellectum iri ab eo, qui iisdem interfuisset exsequiis. Intelligenti enim pauca. Nec volebat Dionysius sua ab omnibus intelligi, cum nec omnibus scriberet, sed solis Ecclesiæ sacris ordinibus. Addit idem Bivarius: «Quod si velit quis, ut Virginem vita præditat Dionysius nuncupet corpus, inusitatum inducet loquendi modum, quo nullus doctorum usus reperiatur.› Respondeo, non tam inusitatum esse, ul corpus ponatur pro persona, quam ut corpus ponatur pro sepulcro, quod tamen ipse vult. Quis enim ab orbe condito unquam sic locutus est, aut loquetur infinitis post sæculis? • Visamus corpus quod suscepit Joannem, pro, visamus sepulcrumi Joannis. Visamus corpus quod suscepit Christum, pro, visamus sepulcrum Chric Ꭰ Nam ut caro in sacris litteris percrebro pro toto homine ponitur, sic et corpus (quod idem est quod caro) peræque pro toto homine poni potest. De carne quidem obvia sunt exempla, ut Genes. vi, 12: Omnis quippe caro corruperat viam suam, id est omnis homo, et Psalin. Lv, 5: In Deo speravi; non timebo quid faciat mihi caro, et Joannis 1,14: Et Verbum caro factum est, et Lucæ m. 6; Et videbit omnis caro salutare Dei. Non minus autem corpus sic accipi potest, cum a carne non differat; imo vero ita accipitur Sapientiæ 1, 4: Quoniam in malevolam animam non introibit sapientia; nec habitabit in corpore subdito peccatis, id est in homine pravo et perverso: alioqui in anima potius habitat sapientia quam in corpore. Quin et Matth. xxiv, 28, et Luca XVII, ultimo: Ubicunque fuerit corpus, illuc congregabuntur et aquila, id est, ubicunque fuerit Christus, ut multi sancti Patres interpretantur. Accedit quod proprie et proxime corpus videatur, ac propterea recte dicatur eos convenisse visuros corpus; sicut frequentissime in Scripturis, pro eo quod diceretur: Non videbitis me, reperimus usurpatum, Non videbitis faciem meam. Sic Geneseos XLIII, 3 aliquoties: Non videbitis faciem meam absque fratre vestro minimo, sic et similia. Sic et Actorum xx, 25: Amplius non videbitis faciem meam vos omnes, per quos transivi prædicans regnum Dei. Adde, propter corpus maxime convocatos videri apostolos, nempe ut illud (cujus præcipue honos id temporis a Spiritu sancto intendebatur) honeste ac religiose sepelirent, atque etiam ut essent, qui et viderent mortuum, el testarentur assumptum. Alio - qui unde nobis illa ejus in cœlos assumpti tam Testa dies? Unde tanta, quanta nunc est, solemnitas provenisset? At enim urget etiam atque etiam vir admodum diligens et doctus (talem enim certe agnosco), atue Dionysii verbis nos impugnat, istis nimirum: Illic ergo post contuitum placuit, ut pontifices omnes, etc. Nihil igitur, inquit, aliud apostoli et discipuli fecerunt, nisi videre et contueri, quod sepulcro Domini valde congruit, corpori autem Virginis minime, quod nimirum non solum viderunt, sed et sepulturæ mandarunt. Sic ille. Cui nos dicimus, neque verum esse quod assumit, neque bene inferri quod colligit. Multa enim ibi præter contuitum corporis alia esse facta, indicat codem loco ipse S. Dionysius; sed omittit ea speciatim exponere, quod et Timotheo nota essent (nempe testi aurito et oculato) et verbis facile exprimi non possent; neque, si possent, deberent. Verba Dionysii sunt: 'Αλλὰ ἵνα τὰ ἐκεῖ μυστικὰ καὶ ὡς τοῖς πολλοῖς ἄῤῥητα, καὶ ὡς ἐγνωσμένα σοι παραλείψω Mev Sed ut mystica, quæ illic facta sunt, tanquam multis ineffabilia, et tibi cognita, prætermillamus. Postremo reprehendit Bivarius, quod a nonnullis dicitur omnes apostolos funeri beatæ Virginis adfuisse. Qua de reprehensione id solum habeo dicere si ab illis hoc dicatur, quasi ex Dionysii verbis, merito eos reprehendi, neque enim id ejus verba sonant, sin ex vetusta traditione, quam Juvenalis patriarcha coram augustis principibus Martiano et Pulcheria testificatus est, immerito; nempe accipiendo omnes distributione accommoda, qui scilicet in vivis erant, et adesse poterant. Nam quod duo tantum nominentur, Jacobus et Petrus, his verbis: Παρῆν δὲ καὶ ὁ ἀδελφόθεος Ἰάκωβος, καὶ Πέτρος ἡ κορυφαία καὶ πρεσβυτάτη τῶν θεολόywv axpórŋs' Adcrat autem el Jacobus Christi fra-

col. 755–756page 90 of 262

jam properabat, et sine dubio aliis quoque in locis inter Judæam, et Asiam mediis. Deinde rursus ex Judæa Romam usque erat profecturus: an in toto illo et tam longo itinere nulla urbs erat, ubi ante prædicasset? neque hoc satis. Roma etiam liber. dimissus a Nerone, ad prædicandum ubicunque vo¬ luit Evangelium, annos complures abiit, et quidem, ipso teste Bivario atque defensore, etiam in Hispa niam profectus est: quod ego illi assentior. An nullus igitur interea, non dicam e Judæis aut Græ cis, sed ex Asianis, quibus tum valedicebat, ejus faciem vidit? nullus ad eum, seu in Syriam, seu in Hispaniam, seu in Italiam, seu alio, ubi erat, ejus visendi aut conveniendi causa se contulit? nullus quacunque ex occasione in ea loca proſe clus, ubi Paulus erat, in eum incidit? Res est sane creditu perdifficilis. Quid igitur, inquies, istis ver bis voluit Paulus? Aliud certe nihil quam se in terram Asian, præcipueque Miletum ei Ephesum, amplius non rediturum. ter, et Petrus supremum et venerabilissimum theolo- terat. Nam etiam in Judæa prædicaverat, quo tamen gorum columen; quod hi, inquam, soli nominentur, non obstat quin et alii adfuerint (non enim exclu duntur), sed hi tantum a Dionysio, tanquam qui tunc præcipui inter apostolos essent nominis et auctoritatis, nominantur. Nam Petrus erat omnium caput, Jacobus autem urbis Hierosolymorum (quæ urbibus omnibus antistabat, et Judaicæ gentis prin ceps domicilium crat) antistes a collegis suis con stitutus, qui etiam abstinentiæ et austerioris vitæ causa ipsis fidei nostræ hostibus erat reverendus. Quod vero Joannes evangelista nominatus non fuerit, cansa in promptu est, quod de ejus præ sentia utpote Virgini semper assistentis, nulla sub oriri posset dubitatio. Imo S. Mariæ cathedraliş ecclesia Tornacensis gloriatur se babere de palma, quam sanctus evangelista et apostolus Joannes de ferebat præeundo in exsequiis S. Mariæ Deiparæ, Sic enim est in Hierogazophyliaco Belgico Arnoldi de Raisse. Quin et Messanenses in Sicilia frustum aliquod ejusdem palmæ in principe templo asser vant. Vide post Francisci Maurolyci abbatis Messa nensis Martyrologium adjuncta Reliquiarum loca, Ad Paulum autem quod attinet, sive adfuerit sive abfuerit, nihil fraudi est verbis Dionysii, qui men tionem ejus non facit; sed neque assertioni illorum qui dicunt omnes adfuisse; quandoquidem more vulgari loquantur, ut dicant omnes pro parte ma xima, et pro iis qui commode adesse potuerint, et quos Deus ei consessui destinaverit. Nam iidem ipsi qui dicunt omnes adfuisse, postea sabjiciunt defuisse Thomam, ac triduo post tan tum advenisse nec sine divino quidem id factum consilio dicunt, nempe ut idem Matris probaret assumptionem, qui Filii comprobarat resurrectio nem. Sed Franciscus Bivarius, dum nimis insistit, ut defuisse isti apostolorum cœtui Paulum probet, ostendatque non potuisse esse Hierosolymis anno Christi quinquagesimo octavo, in multis errat. Nam ita scribit: Adhuc autem mihi difficile id videtur; quoniam anno quinquagesimo septimo (qui fuit Neronis secundus, teste Hieronymo lib. De scri ploribus Ecclesiæ, Paulo) Paulus pervenit vinctus Romam, ubi mansit biennio toto in suo conducto, Act. ultimo. Unde anno quinquagesimo octavo non potuit Hierosolymis adesse. Sic ille. Quod ergo existimat, annum Christi quinquagesimum septi mum esse secundum Neronis, aperte fallitur: non enim quinquagesimus septimus, sed quinquagesi mus octavus est secundus Neronis, ut liquet ex Eusebii Chronico et Demonstratione Pontaci. Deinde, quod ad probandum pervenisse Paulum Romam anno secundo Neronis, testem adducit Hieronymum, rursus fallitur. Non enim dicit Hieronymus perve nisse, sed tantum 449 missum esse. Romam, in quit, vinctus mittitur. Itaque illo anno erat Hiero solymis. Deinde paulo post in accommodanda ejus dem Pauli prophetia non parum aberravit, sic enim de illo scribit: «Quia postquam semel Romani venit, nunquam in Orientem reversus est, ut ipse de se prophetaveral Actorum vigesimo: Ecce ego scio, inquiens, quia non amplius videbitis faciem meam vos omnes, per quos transivi prædicans re gnum Dei. Sic ille. Atqui Paulus non prophetabat se nunquam in Orientem reversurum; imo tunc, cum illa prophetabat, recta tendebat in Orientem, nempe Hierosolymam, ubi et captus et vinctus, ac deinde ductus Romain fuit. Erat autem Mileti Pau. lus cum illa prophetavit (est porro Miletus urbs Asia), eoque vocaverat Epheso majores natu Eccle siæ. His ergo Ephesiis, et Milesiis potissimum, sed et aliis Ecclesiis Asiæ, quæ ab illis non longe di stabant, se pusthac per eorum terras non transitu rum prædicebat. Neque enim eis verba sic restricte capienda sunt, quasi nulli omnino eorum, per quos transiverat prædicans verbum Dei, essent in poste rum ejus visuri faciem, id enim ſere ſieri non po Postremo, non posse verba de Christi Domini sepulcro intelligi, probat etiam doctissimus Baro nius, anno Christi 48. Quia scilicet sepulcrum illud apostoli jam sæpe viderant, nec erat causa cur id temporis tam multi una convenirent, tam ad viden dum illud, quam ad hymnos ibi concinendos. Cui argumento mirum est nihil responsum esse a Bi vario. Maneat igitur firmum (quod et Græci omnes docuerunt, et plurimi Latinorum approbarunt) verba sancti Dionysii de conventu apostolorum ad corpus Virginis intuendum, et honoré sepulturæ adornan dum, intelligenda esse. Sed quæret aliquis, quamobrem apostolorum nullus mentionem ullam vel mortis sanctissimæ Virginis, vel conventus ad exsequias ejus fecerit. Hoc enim quidam Michaeli Glycæ olim proposuit. Illius proinde interrogationem, et hujus responsio nem hic lubet apponere. Sic itaque Glycas parte tertia Annalium: Memini quoque, dilecte fili, inquit, te inter cæteros hujusmodi dubitationem aliquando mibi proposuisse. Quamobrem, aiebas, discipuli Christi et apostoli, rebus aliis in com mentarios et historias relatis, prorsus de obdor mitione perpetuæ Virginis illius obticuerunt? Hac de re satis est respondere, auctores Evangeliorum Christi administrationem in carne commemorantes, ad ejus a terris in cœlum assumptionem pervenisse. At illa expers maculæ Domini nostri Jesu Christi Mater provectam ætatem attigisse perhibetur, ut divinus ille vir Andreas Cretensis antistes auctor est. Quapropter fieri non potuit, ut Virginis illius perpetuæ obdormitio evangelicæ historiæ inserere tur, uti quæ longo deinceps tempore, sicut diximus, acciderit. Propterea seorsum peculiari quodam li bro de ipsa nihil Christi discipuli memoriæ prodi derunt, propterea quod in explicanda ejus admini stratione occupati, magnopereque de una illa re solliciti (quo nimirum pacto incredulos fideles effi cerent, ac omnes ad puram sinceramque in Chri stum fidem perducerent) cætera negligebant, præ sertim ea quæ ad divinam illam prædicationem nihil facerent. Sic ille ad propositam quæstionem. Tum subdit consequenter, non omnino neglectam fuisse a discipulis apostolorum hanc de somno Virginis bistoriam, quandoquidem S. Dionysius in scriptis suis ejus meminerit: «Non tamen omnino, inquit, divina isthæc obdormitio silentio præterita fuit. Nam rerum ille divinarum interpres, magnus Dio nysius, de hac admiranda quædam in perscriptis ad Timotheum epistolis tradere deprehenditur. Ac vide mibi, obsecro, quæ dicturi simus ex illius narra tionibus decerpta. Nos quidem, ait, una tecuin, multísque sacris fratribus, ut meministi, ad spe ctandum corpus illud, quod vitæ principium et ipsum Deum aliquando continuerat, convenera mus, › etc, Ita ille.

col. 757–758page 91 of 262

PG 4:757Καὶ ὅλος ὅλῃ τῇ ψυχῇ καὶ διανοίᾳ καὶ καρδίᾳ τῷ διδασκάλῳ προσκεκόλληται. καὶ ἡ νεφέλη μετάρσιον αὐτὸν τῆς ἑσπερίου λήξεως ἀφαρπάσασα, καὶ μετεωρίσασα, καὶ ἀεροπόρον, ὡς καὶ τοὺς ἀκροτάτους θεόπτας καὶ θεολόγους ἀποστό Πνεύματος καὶ νεφέλης, Παρέδωκε καὶ τὴν ἁγίαν αὐτῆς ψυχὴν τῷ Κυρίῳ καὶ Υἱῷ τῷ Θεῷ αὐτῆς ἐτῶν οὖσα οδ' (οι καὶ φασὶ νη')· ὥστε μετὰ τὴν ἀνάληψιν τοῦ Χριστοῦ εἴκοσι τέσσαρας χρόνους ἐπεβίωσεν.

(68-69) Ut Syngeli utar verbis. Græca Michaelis Syngeli verba in Encomio sancti Dionysii sub initium, sunt haec: Καὶ ὅλος ὅλῃ τῇ ψυχῇ καὶ διανοίᾳ καὶ καρδίᾳ τῷ διδασκάλῳ προσκεκόλληται. Εt tolus tota anima et mente et corde magistro agglutinatus fuit. Loquitur autem ibi de sancto Paulo magistro suo; nam et alium magistrum habuit S. Hierotheum, cujus alibi meminit. Multique alii vitæ sanctimonia præstantes. Glycas etiam 70 Christi discipulos una cum apostolis adfuisse existimavit, idque ex ipsius Dionysii verbis colligi: Ostendit, inquit, in hac narratione sacer ille Dionysius universum prope coctum apostolorum, et ipsorum 70 discipulorum, ad venerandum hoc spectaculum congregatum fuisse; tum quod eodem tempore discipuli omnes per universum dispersi convenerint; quorum in numero et ipse fuerit una cum Timotheo e Hierotheo. > Sive ab angelis, ut quondam Habacuc aut Philippus, rapti. De raptu Habacuc prophetæ ad lacum Danielis, vide librum Danielis cap. xiv, 35, ubi inter alia: Et apprehendit eum angelus Domini in vertice ejus, et portavit eum capillo capitis sui, posuitque eum in Babylone supra lacum in impetu spiritus sui. Et clamavit Habacuc, dicens: Daniel, serve Dei, tolle prandium, quod misit tibi Deus. Et ait Daniel Recordatus es mei, Deus, et non dereliquisti diligentes te. Surgensque Daniel comedit. Porro angelus Domini restituit Habacuc confestim in loco suo. Itaque bis raptus est Habacuc ab 450 angelo in aera. S. Philippus autem semel, Act. vii, 39, cum baptizasset eunuchum Candacis reginæ. Cum autem ascendisset de aqua, Spiritus Domini rapuit Philippum, et amplius non vidit eum eunuchus. Sive levibus nebulis, quod quidam arbitrali sunt, etc. Inter alios Syngelus his verbis: Matota καὶ ἡ νεφέλη μετάρσιον αὐτὸν τῆς ἑσπερίου λήξεως ἀφαρπάσασα, καὶ μετεωρίσασα, καὶ ἀεροπόρον, ὡς καὶ τοὺς ἀκροτάτους θεόπτας καὶ θεολόγους ἀποστό λous, etc. Sed imprimis nubes illa, quæ ab occidentis partibus abreptum sublimem ipsum abstulit, perque aerem eunten abduxit, uti etiam summos Dei inspectores et theologos apostolos, alium aliunde repente a finibus terræ in celeberrimam communem omnium matrem Jerusalem asportavit, etc. Paria fere Simeon Metaphrastes in Vita S. Dionysii: Πνεύματος καὶ νεφέλης, per Spiritum et nuben, inquit. Sive etiam, quod multi factum credunt, etc. Tertia sententia est, admonitos mature apostolos ac discipulos de instante Deiparæ Virginis excessu, conatos ante mortem illi adesse. Quam ego cum Baronio et aliis amplector. Annos scilicet circiter septuaginta duos nata. Divinam Virginem pervenisse ad annum ætatis eirciter septuagesimum secundum, tenent hi auctores: 1. Epiphanius presbyter Constantinopolitanus in Vita Virginis: Etas Virginis, inquit, ad septuaginta duos annos processit. 2. Cedrenus in Compendio Historiarum, ubi de imperio Tiberii Cæsaris agit, sub quo Christus Dominus passus est, ita de B. Virginis Deiparæ excessu scribit: Παρέδωκε καὶ τὴν ἁγίαν αὐτῆς ψυχὴν τῷ Κυρίῳ καὶ Υἱῷ τῷ Θεῷ αὐτῆς ἐτῶν οὖσα οδ' (οι καὶ φασὶ νη')· ὥστε μετὰ τὴν ἀνάληψιν τοῦ Χριστοῦ εἴκοσι τέσσαρας χρόνους ἐπεβίωσεν. Tradidit suam sanctam animam Domino et Filio Deo suo annos nata septuaginta duos (quidam tradunt quinquaginta octo). Vixit ergo viginti quatuor annos post Christi in cælum ascensionem. Ita ibi. 3. Auctor opusculi De forma et moribus B. Mariæ apud Anselmum, dicit eam, cum assumpta fuit in coelum, septuaginta duorum fuisse annorum. 4. Favent eidem sententiæ S. Andreas. Cretensis, et Simeon Metaphrastes, qui D. Virginem usque ad inultam senectutem pervenisse scribunt. Niceph., lib. xv, c. 14. De utroque tam Matris quam Filii incorrupto corpore. De virginei corporis incorruptione testis est, præter alios, S. Germanus patriarcha Constantinopolitanus, in oratione De obdormitione Virginis. Vide Glycam, parte 111 Annalium, pagina 326. De Filii autem incorruptione nefas dubitare. Uti enim a nobis quidem hominibus. Primus, quem repererin in ea fuisse sententia, ut Dionysius præ admiratione gloriæ ac majestatis D. Virginis dixerit, se eam adoraturum fuisse tanquam Deum, ni fides obstitisset, est Hubertinus de Casali, qui lib. v Arboris vitæ, c. 38, sic scribit: Unde Dionysius cum ad eam videndam introductus fuisset, vidit tantum splendorem, et angelorum multitudinem innumerabiliter circa eain, et propriam Virginem tanta luce fulgere, ut dixisse referatur, quod eam, ut Deum, adorasset præ magnitudine gloriæ, quam videbat, nisi evangelica fuisset fide coactus.) Sic ille. Nota idiotismos Gallicos, propriam Virgi. nem pro ipsam Virginem, et coactus pro impeditus. Claruit hic auctor, teste Trithemio De scriptoribus ecclesiasticis, sub Alberto imp. anno Domini 1300. Hubertini opinionem secuti sunt Dionysius Rickelius in cap. 3 De divinis nominibus, art. 16; Petrus Canisius lib. 1 De Deipara, cap. 21; Petrus Ribadeneira in Vita S. Dionysii Areopagitæ, et alii illos secuti. CAPUT VII. Dionysii ab Hierosolymis reversi pontificia occupationes, et apostolici discursus. Posteaquam justis beatissimæ Virgini ex more persolutis, sua unicuique negotia et sacer instinclus discessum persuaserunt; tum et Dionysius, divinæ consolationis et coelestium opum plenus, ad iter se accinxit. Viderat enim præcipuum et unicum fere mundi miraculum, quod tam multi videre concupiverant, tam pauci viderant; nec viderat ipse tantum, sed etiam ex visu simul et auditu mirabiles quasdam amoris sancti faces, et incensa virtutum ejus, unaque Evangelii disseminandi studia mente conceperat cum apostolis etiam et discipulis Domini de rebus maximis ac divinissimnis familiariter collocutus fuerat, tantosque ex omnibus fecerat profectus, quantos brevi sermone complecti dificile est. Quare tanquam nihil aut parum esset, quod hactenus in vinea Domini laboraverat, ad longe majora vastum illud pectus his inflammatum incendiis pertendebat. Neque illum sinebant ea quæ ab aliis per latur orbem variis in regionibus facta audiverat, somnum oculis capere. Ita continenter obversabantur animo, ita dies noctesque ad paria stimulabant. Quamobrem ita reditum Athenas disposuit, uti et per longa itineris spatia quam plurimos, quacunque transiret, Christo studeret mortales adjungere, et una statueret, postquam ad suos pervenisset, rebus inibi, quanta maxima diligentia compositis confirmatisque,ad incultiora et opis suæ indigentiora loca se transferre. Igitur suis redditus, cum jam non qualis antehac visus, sed tanquam angelus aliquis de cœlo lapsus suspiceretur ab omnibus, amaretur ab omnibus, viam ad res quas intendebat, feliciter peragendas invenit expeditissimam. Itaque et cactus habere frequentiores, et ca in illis perdovere, quæ ut scitu maxime necessaria,ita fructu essent uberrima: fiei scilicet præceptis mordicus inhæ-

col. 759–760page 92 of 262

rero et ea frequenti 451 repetere memoria, ac liberis suis domesticisque tradere: fidem vero, quæ alioqui inanis sit et infructuosa, probis moribus et honestis actibus corroborare et cohonestare. Quam in rem haud raro singula singulorum tam in se quam erga alios officia exponebat, quid parentes filiis, quid filii parenti bus; quid domini servis, quid servi dominis; quid conjuges alter alteri, et omnes inter sese deberent. Denique quid viduis, quid virginibus, quid coplibem vitam sequentibus præcipue cordi esse oporteret. Nam et in his omnibus inculcandis præcipuos institisse apostolos non solum in libris legerat, sed etiam oculis auribusque acceperat. Quia vero longe maximumn momentum ad Ecclesiam in suo flore ac vi gore sustentandam, imo et ad amplificandam quoque, et adversus omnes hostium insultus protegendam, in accurata sacrorum ministrorum disciplina positum esse intelligebat, propterea et totius doctrinæ for mam ipsis præscripsit, et se ipsum (quod Paulus a Tito exigebat, et in illo a cunctis episcopis) exem plum præbuit bonorum operum P; hocque omnibus modis sategit, ut qualis esset ipse, aut esse vellet, ta les post se in Ecclesia sua relinqueret successores. Quod profecto qui pro dignitate præstat, baud mi nus Ecclesiæ importat emolumenti, quam si integram aliquam ad Christi fidem adduceret provinciam. Quin vero etiam multo magis; nam vel unicus talis antistes, non unius duntaxat, sed plurium instar est provinciarum. Nec dubitem affirmare (ut ne longe hinc abeam) sanctum Paulum in unius Dionysii per fecta informatione non minus fecisse commodi, quam si multas Christianæ religioni regiones adjunxis set. Is enim Dionysius totam Atticam, ut amplius opera Pauli opus non esset, Christo acquisivit: is multas alias provincias cursim a Paulo adumbratas, et primis duntaxat coloribus tinctas, magistri rele gens vestigia, omnibus perfectæ doctrinæ numeris absolvit: is bonam Galliarum partem, is non mini man Hispaniarum ditionem tam per se quam per suos Christianæ legi subjecit. Sapientissime igitur, quod dicere institueram, in princeps Ecclesiæ membrum, sive in ordinis sacri bonam ac perfectam con stitutionem atque disciplinam, cura peculiari incubuit. Atque illud in primis et singulariter commenda vit, ut ordo;quisque inferior superiori, hic autem supremo (ut lex est Dei et naturæ) subjectus esset; neu quisquam adversus superiores, quos Dei loco habere et revereri et audire debeat, sibi quidquam temera ria audacia arrogaret. Contra quod ejus mandatum si quis interdum sui obliviosus veniret, mire ange batur animo; et culpæ reum, licet alias mitissimus, baud sine justa verborum acrimonia severius emen dabat. Ejusce experimenti testimonium Demophilus ille cultor sive monachus præstare potest. Erat enim ex eo laicorum ordine, qui ob majorem pietatis cultum cultores, et ob unius Dei, rejectis omnibus mundi et rerum terrenarum curis, peculiare servitium, nionachi nuncupabantur; sed cum inferiorem se non presbyteris modo, sed etiam diaconis deberet meminisse, nescio qua imprudentis zeli imagine ab in spiciendo vero atque justo abstractus, contra sacerdotem quempiam audacius insurgere, et nimiam ejus in improbos, ut sibi persuadebat, indulgentiam vehementius incusare cœpit: quin etiam poenitentem quemdam criminum suorum medelam ab eodem sacerdote exposcentem, acerbius repellere, et in adyta contra fas ingressus, eum cui ea ingrediendi jus esset, cum acerbis dictis aditu prohibere non reformni davit. Quod factum postquam Dionysius ex amborum tam presbyteri, quam ipsius Demophili litteris ac cepisset, non mediocriter sane (quemadmodum rei gravitas exigebat) commotus animo, sive ob violatum in Ecclesiæ membris debitum ordinem, sive ob monachi a maligno spiritu illusi acerbam arrogantiam, tanta cum animi cæcitate conjunctam, merito excanduit. Quippe in eum qui irrogatam sacerdoti inju riam zelum putaret, et qui perturbatum ab se ecclesiastica dispositionis ordinem, officium ac pietatem nominaret. Adeo insinuata honis mentibus superbia sensim omnem extundit veræ sapientiæ virtutisque sensum. Quid autem vir sanctus tali in re ac tempore? Aberat tum Athenis, ad alia pro religionis ne cessitate et incremento profectus, nec tam commode poterat adeo enormiter prolapsum absens relevare, quam animus erat, aut res postulabat; memor tamen illius boni Pastoris, qui ove una perdita dimittit nonaginta novem in deserto, ut requirat centesimam 9, alias ipse omnes curas et negotia, ut huic uni in tenderet, atque a recta raţionis orbita deerrantem unam oviculam reduceret, tantisper seposuit. Episto lam igitur ad eumdem Demophilum conscripsit, et ex abundantia quidem charitatis bene longam; sed non longiorem tamen quam doctiorem, et utraque persona digniorem. Cujus cum exemplum in promptu babeam, sitque ea longe pulcherrima et adæque saluberrima, nibil cunctabor eam ponere in medio. Nam præter ipsius doctoris nostri excellens ingenium, doctrinamque sacrarum Litterarum longe uberrimam, tria præterea exhibebit suis egregie depicta coloribus non minimi pretii documenta, quæ in ipso fonte juvabit recognoscere, nempe quanta sit mansuetudinis apud Deuni pulchritudo et æstimatio; quantum hominis arrogantis et in aliena officia se immittentis, peccatum et supplicium; ac postremo, quanta ex sistat divinæ benignitatis 452 erga peccatores patientia, longanimitas, commiseratio. Cujus quidem vir tutis etiam exemplum ibidem profertur, quo nullum usquam alibi post Evangelium et Acta apostolorum (nisi me prorsus fugit ratio) nec antiquius reperias, nec efficacius. Epistolam igitur, talia et tam salubria continentem medicamina, nunc expromam. Continet reversionem S. Dionysii conventu inter laicos, præcipuæ pietatis ac devotionis statum Hierosolymitano, et disciplinæ ecclesiasticæ præcla ram in Atheniensi episcopatu constitutionem. Cujus disciplinæ observandæ quam studiosus exactor fue rit, et violatæ severus castigator, exemplo Demo phili monachi, seu cultoris, ibidem ostenditur. Demophilus ille cultor. Qui in populo, sive profitebantur, cultores, ab eximio virtutum cultu, appellabantur; Græce spaлEUTal, a verbo Oɛpa TEUW, colo. lidem et monachi appellabantur, quod Hóvч ɛ, soli Deo, vacarent, pietatemque unice colerent. Dionysii ad Demophilum cultorem sive monachum, officii et humanitatis limites transgressum, vindex epistola DEMOPHILO cultori, Dionysius, salutem, Tradunt Hebræorum historiæ, o generose Demophile, etc. Exstat Græce et Latine supra, inter Epistolas S. Dionysii, Operum ejus tomo I, ordine octava. 453-456 Hac epistola Dionysius tanquam bonus pastor velut fistulæ sono exerrantem oviculam in or¬ & Tit. 11. 9 Matth xv, 12; Luc. xv, 4.

col. 761–762page 93 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. dinem revocavit. Sed quam bene in eadem epistola dictum illud Salvatoris nostri sua oratione vir sanctus confirmavit: Omnis scriba doctus in regno cœlorum (id est in Ecclesia) similis est homini patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera! Quam multis enim epistola illa et veteribus et novis exemplis atque sententiis, ex utroque depromptis Testamento, abundavit! et quam apposite illud S. Carpi (fuit is quoque Pauli apostoli discipulus, et Troade postmodum episcopus) pulcherrimum et recentissimum exemplum, proptereaque et certissimum et utilissimum, ad extremam epístolam (ubi scilicet amoris erga Jesum aculeos relinqueret) usurpavit! Si quis porro sit, quem desiderium teneat cognoscendi, qualis quantusque in suis ad populum concionibus idem Areopagita fuerit, non sunt sane alibi alia ejus cogni tionis quærenda vestigia: cum ex laudatis modo litteris abunde id liceat intelligi. Qui enim unius bo minis emendandi causa tantum operæ studiique attulit, atque ex universa fere Scriptura fortissimas, ei que quod agebatur, opportunissimas rationes protulit; quid fecisse eum existimamus, cum ad erudien dam, dirigendam, corrigendam multitudinem, publice in templo perorandum fuit? Sed, o factum male, et ingratum illud sæculum (quodcunque illud fuit) quod tanti viri dignas immortalitate cohortationes aut socordius excepit, aut negligentius conservavit! Verum omissis quæ habere non possumus, ad alia ejus acta, quorum felix superest recordatio, gressum promoveamus. Dionysii per Neronis tempora evangelicæ excursiones. Atheniensis Ecclesiæ rebus, quemadmodum supra memoratum est, ordinatis, eodem instinctus est spi ritu Dionysius, quo sui præceptores apostoli; nempe ad ea excurrendi loca, quæ nondum suscepta fide, aut certe nequedum satis firmata, præsentis auxilii magis indigerent. Primo igitur vicina Athenis oppida urbesque obiit, et Christi nomen, sicubi hactenus inauditum erat, circumtulit, et si auditum et prædica tum fuerat, novo præconio firmavit, roboravitque; nec ullis in eo extollendo et in spe salutis ostendenda laboribus pepercit. Et magnus sane in ipsa Græcia patebat industriæ exercendæ cainpus. Syria enim at que Asia, et proximæ illis regiones. ubi diutius apostoli hæserant et curaverant, religionis nostræ præ ceptis utcunque imbutæ erant: at vero Græcia (si Corinthum quidem exceperis, ubi a Paulo biennium exactum est) ob exigua commorationis apostolorum spatia, levius fidei disciplinis tincta erat. Nunc au tem sub annum Domini sexagesimum secundum quo impurissimus Nero sextum agebat imperii, Ro main ipsam apostolorum princeps excolebat, Paulus in Galliam demigrarat totusque (quod jam diu proposuerat) in Hispanias ferebatur Joannes in Asiam discesserat, alii alias extra Græciam provin cias administrabant, nonnulli etian martyrio cursum finierant; Andreas quidem e Scythia sua Euro paa quæ illi sortito obtigerat, in Achaiam descenderat, egregiam ibi messem pro certo messurus, si plus licuisset inter mortales degere: sed Ægeæ proconsulis malitia et insipientia sermones sanos non fe rentis, atque ipsius etiam athletæ ingens crucis desiderium, in qua mori prægestiebat, nuper eum cœlo tradiderant. Itaque Dionysius, qui suum esse judicabat per apostolorum vestigia gradientem invigilare, ne post eorum discessionem venirent lupi rapaces non parcentes gregis, neve sparsa Evangelii semina nullo irrigante cito exarescerent, cum illam ipsam Achaiam, tum finitimas ei regiones adiit, lustravit, confirmavit. Hinc frequens in itineribus erat, et ubicunque aliquod Ecclesiæ periculum seu a Judæis, seu a gentilibus, seu ab hæreticis imminere intelligebat, promptus alacerque occurrebat. Nihil enim lucro fi dei, ne animam quidem suam, anteponebat. Nec minor illi diligentia celeritasque erat, sicubi amplifican dæ religionis spes aliqua ostendebatur. Mox enim rupta mora, et suorum oblitus incommodorum, tanquam ad gratissimas animo suo delicias illo convolabat. Nimirum tale est verorum Dei amatorum ingenium, ta lis animi impetus, ubi ejus, quam summe amant, agi gloriam senserint, continere se non queunt, quin alia omnia abjiciant, et in unum pro cuncus nervos omnes intendant, quod placere dilecto suo intellexe rint. Id scilicet amoris, id ferventis affectionis est testimonium. Qui amor eo fuit in Dionysio erga Chri stum major, quo magis illius erga st. immensam charitatem et antehac præsenserat, et perpetuo sentiebat. Nam quis divinum adversus homines amorem vel acutius penetravit, vel impensius æstimavit, vel ex pressius descripsit, vel denique in se susceptum ardentius exprompsit, atque in alios transfudit, quain hic unus Areopagita Christianus? Tali ergo ardens amore, cum propinquiores Athenis urbes percurrisset, suisque omnia flammis incendisset, ad alia atque alia progressus in Phrygiam usque pervasit Qua vero cumque transibat, non modo sereni cœli instar diffusa fidei luce omnes errorum tenebras depelle. bat, sed etiam una cum vitiis animi varios corporis morbos languoresque percurabat. Hinc fiebat, ut eum non velut hominem in terris natum, sed quasi Deum aliquem de cœlo lapsum, talibus insueti miraculis, susciperent, et illum certatim alii appeterent, alii retinerent, invitique tain beneficum salutaremque vi rum à se dimitterent. Sic apud Troadem in minore Phrygia, cursu tantisper represso, annos aliquot con stitit, et fabulosæ illius Cybeles, seu matris deum ut ipsi vocabant, superstitiosos impurosque oul tores ad religiosam sinceramque unius veri Dei venerationem traduxit. Inde autem reversus, jain inter Lacedæmonios versabatur et rem Christianam totis viribus promovebat, cum fama de comprehen sione Pauli in urbe Roma, et de imminenti ejus nece passim pervagata, ad eum pervenit. Nunc enim Neroniana crudelitas majoribus furiis agitata, nullo discrimine in quoslibet sæviebat; quin et matrem et præceptorem duplici prostrata pietate jam 460 occiderat. Dionysius igitur et patris sui, a quo vitam ac ceperat, et pontificis sui, a quo initiatus et antistes creatus fuerat, et præceptoris sui, a quo tam multa et tam divina didicerat, ultimun videndi et alloquendi, ac, si res ferret, etiain commoriendi percupidus, expeditis quæ in manibus erant negotiis, festinanter Athenas repetiit: Publiam, qui deinceps gregi præesset, in locum suum subrogavit Romam sociis aliquot comitatus properavit Verum quan Lacunque usus celeritate, non quivit ante peractum ejus certamen, et obtentam martyrii palmam, adve nire. Nam et necessariæ quædam per iter occasiones, quas negligere nefas erat, vel invitum aliquantisper remoratæ sunt; et importunus bonorum omnium osor Nero, subdente ei faces nequissimo dæmone, atque ad facinus præcipitandum importunius propellente, jam duo totius religionis prima capita cruce et ferro una eademque die sustulerat. Quæ tum autem tristitia pium Dionysii cor pupugerit, qui mœror animum obsederit, qui fluctus lacrymarum pectus obruerint, cum peracta se absente tam eximia duorum Ecclesiæ principum certamina intellexit, quis dicat? Nec enim digne æstimari tale dannum potest, nisi ab eo qui Petrum et Paulun viderit, audierit, familiarius coluerit. Sperabat Dionysius ex illis Ecclesiæ columinibus × Malth, x:11, 52. • Act. xx, 29

col. 763–764page 94 of 262

PG 4:763Μῆτερ μέν τε Θεῶν ἠδὲ θνητῶν ἀνθρώπων, Ἐκ σοῦ γὰρ καὶ γαῖα καὶ οὐρανὸς εὐρὺς ὑπερθεν, Καὶ πόντος, πνοιαί τε, φιλόδρομε, ἀερόμορφε,

multa quærere, multa discere, et super populi sui regimine, et de suscipiendis in alias, quas ipsi designassent, terras peregrinationibus extrema mandata et verba capere. Sed spes omnes, tantæ intercursu calamitatis, irritæ ceciderunt. Illi ad præmia evocati erant, ipse Dionysius et sacri ejus collegæ non nisi ad graves luctus, et immaniores cum immanissimis hostibus luctas relicti, talibus amissis belli ducibus, et tam fera in terris dominante et sanctuin Dei populum premente bestia, in alio fere nullo, nisi in Domino exercituum, spes suas omnes collocare. Quid enim melius? quid tutius? quid fortius? Is est scilice:, qui potissime et suprema manu Ecclesiam regit, custodit, protegit: is est qui pastoribus suis diu noctuque præsto est is est qui consilia rerum agendarum jam vigilantibus suggerit, jam dormientibus per somnia et visa (quod sanctis haud infrequens) cum futuris eventibus ostendit. Et Dionysio quidem alia in persecutione quid demonstraverit, post dicetur (habemus enim certum et clarum ejus rei testimonium [90]): nunc autem in temporibus perinde calamitosis, quin multa quoque ostenderit, quamvis hæc modo litterarum penuria desiderentur, nihil prorsus causæ est cur ambiganus, imo scripta ejus humano captu altiora (ut aliis destituamur omnibus) liquido clamitant. Verum de his suus brevi erit locus; cætera hujus peregrinationis persequamur. Hoc saltem inter anxiferos suos dolores consecutus est Dionysius non mediocris solatii, quod sublatis e medio præceptoribus, vivas eorum imagines in utriusque discipulis conspexerit, cum iis sermones consiliaque contulerit, ab iis multa, quæ a magistris audire non potuit, ex visu audituque relata cognoverit. Nain Romæ quidem Titum et Lucam invenit, antiquos Pauli comites (qui et ipsum sepulturæ mandarunt et Timotheum quoque, ut vero est simile, quem idem apostolus, celerem certaminis sui finem prospiciens, ad se Romam accelerare jusserat; sed et Clementem, quem plerique Latinorum, ut auctor Hieronymus, Petro proximum pontificem constituunt Nam sane Clemens post Petrum saltem aliquandiu sedem primus tenuit, sed brevi post, sive cupidus alio demigrandi, sive qualibet alia de causa, lubens volens Lino cessit. Hinc Linus a Petro apostolo (tacita ob Temporis brevitatem administratione Clementis) primus in serie pontificum numeratur. Permultum tamen idem Clemens in illo sui episcopatus quamvis exiguo spatio, Ecclesiæ profuit. Nam et res Ecclesiæ urbanas, parentum orbitate non parum turbatas, composuit, et eorum qui multi propter videndos apostolos Romam confluxerant, alios alio, Dionysium in Galliam amandavit. Quin et ipsemet, relicta Lino Roma, et tradito simul Ecclesiæ pontificatu, in alias orbis plagas, quo fidei necessitas invitabat, factam sementem ivit. Verumenimvero, quia isthæc Dionysii in Galliam amandatio non adeo tenuis glo. riæ, neque fructus fuit, ut tam leviter perstringenda sit, de illis justus et plenus sermo nobis in præsenti instituendus est. NOTATIONES. Nunc autem sub annum Domini sexagesimum secundum, etc. Ilic annus apud Eusebium in Chronico, et apud alios concurrit cum Neronis sexto, cujus toto fere tempore imperii, et aliquanto etiam ante illud S. Petrus Romanum tenebat episcopatum; quippe secundo anno Claudii illuc profectus fuerat, eodem auctore Eusebio. Faulus in Galliam demigrarat. Nam profecturus in Hispaniam, per Galliam transivit, et Ecclesias per transennam visitavit firmavitque, nam et Viennæ fuisse creditur, et Arelatæ, et Narbone: ac Viennæ quidem Crescentem 461 præfecisse episcopum, Arelate Trophimum, Narbone Paulum Sergium, olim proconsulem. De Crescente et Trophimo vide Adonem in Chronico, ætate sexta; de Paulo Sergio, Martyrologium Romanum ad 22 Martii. Totusque (quod tam diu proposuerat) in Hispanias ferebatur. De proposito illius itineris et retardatione exstat ipsiusmiet Pauli testimonium in Epistola ad Romaños, c. xv, 24, his verbis: Cum in Hispaniam proficisci cæpero, inquit, spero quod præteriens videam vos, et a vobis deducar illuc, si vobis primum ex parte fruitus fuero. Uti ergo per Italiam transiens, voluit Romanis ex parte frui, hoc est, aliquandiu apud illos versari, quamvis ibi esset Petrus apostolorum e ryphæus; multo magis per Galliam iter faciens in Hispaniam, voluit tempus aliquod apud Gallos ponere, ubi usus et necessitas erat major, præsertion invitantibus (ut minime dubium est) novis Christianis. Non est enim dubitandum, quin S. Paulus vinculis, quibus Romæ a Nerone detinebatur, exsolutus in Hispaniam profectus sit. Si quis tamen dubitet, dubio eum liberabit Franciscus Bivarius quæstionis hujus diligens et exactus pertractator. Videatur ejus Commentarius in Lucii Dextri Chronicum, ad annum Christi 64, num. 4. Audreas quidem e Scythia sua Europa'a, etc. Acta sancti Andreæ breviter expressa sunt in Romano Breviario, unde ea, quæ hic diximus, confirmantur. Ne post corum discessionem venirent!upi rapaces, etc. De hoc præmonuerat Paulus, Mileti cum esset, majores natu Ecclesiæ, qui Epheso ad cum convocati venerant. Nam inter alia: Ego scio, inquit, quoniam intrabunt post discessionem meam lupi rapaces in vos, non parcentes gregi, Act. xx, 29, etc. Neque hoc Dionysium latebat, proptereaque obviam ejusmodi lupis pro fidei defensione occurrebat. In Phrygiam usque pervasit. Fuisse in Phrygia, et quidem Troade aliquandiu substitisse, testes sunt antiqui Vitæ S. Dionysii scriptores, Hilduinus, et alii. Et fabulosæ illius Cybeles seu mutris deum. Miræ sunt de Cybele ista fabulæ. Orpheus eam appellat omnium matrem, tam deum quam hominum, et quarumlibet rerum, in istis versibus: Μῆτερ μέν τε Θεῶν ἠδὲ θνητῶν ἀνθρώπων, Ἐκ σοῦ γὰρ καὶ γαῖα καὶ οὐρανὸς εὐρὺς ὑπερθεν, Καὶ πόντος, πνοιαί τε, φιλόδρομε, ἀερόμορφε, Mater divorum pariter materque virorum, Exte terra parens frugum, cœlumque profundum., Et mare cum ventis veloci percita cursu, etc. Hæc Cybele plurimis appellata est nominibus: quæ vide apud Natalem Comitem libro nono Mythologiæ, capite quinto. Eam porro nihil aliud fuisse quam terram, et quod omnia quæ illi a poetis attributa sunt, in terram quadrent, egregie ostendit Lucretius Carus, libro secundo De rerum nutura (v. 599608), in illis versibus et deinceps: Quare magna deum mater, materque ferarum, Et nostri genitrix hæc dicta est corporis una. Hanc veteres Graium docti cecinere poetæ Sublimem in curru bijugos agitare leones: Aeris in spatio magnam pendere docentes Tellurem; neque posse in terra sistere terram. Adjunxere feras: quia, quamvis effera, proles Officiis debet molliri victa parentum. Muralique caput summum cinzere corona; Eximiis munita locis quiu sustinet urbes. Vide ibidem plura, et apud Diodorum Siculum lib. 11 Bibliothecæ, et apud Macrobium, libro | Sar turnaliorum, cap. 21, et ejusdem deæ depictum si-

col. 765–766page 95 of 262

PG 4:765Ομως πρὸ τοῦ τὸν μακάριον Πέτρον διὰ τῆς νίκης του μαρτυρίου καταξιωθῆναι τῆς ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ συνδιαγωγής τῷ μακαρίῳ τὴν ἐξουσίαν τῆς Ἐκκλησίας παρέθετο, λέγων "Ωστ περ παρὰ τοῦ Κυρίου μου Ἰησοῦ Χριστοῦ λῦσαι καὶ δῆσαι ἐμοὶ δεδώρηται ἐξουσία, οὕτω καὶ τὴν αὐτὴν ἐξουσίαν αἰωνίως δωροῦμαί σοι καὶ δίδωμι, ἵνα ὃν ἂν δήσῃς ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται δεδημένος ἐν τοῖς οὐρα εὑρὼν τὸν μακάριον Κλήμεντα, ὡς ἀνωτέρω είρηται, τὴν τῆς ἀποστολικῆς καθέδρας ἔχοντα ἐξουσίαν, μετά τῆς καθηκούσης τιμῆς εὐθέως, ώς οἷόν τε ἦν, ὑπο

mulacrum sedentis in curru a leonibus vecto, et tenentiş una manu_sceptrum, altera clavem, etc., apud Vincentium Cartarum Rhegiensem, et apud Antonium du Verdier in libro inscripto, Les images des dieux des anciens, etc. Cum igitur Phryges terram sub nomine Cybeles ut deam colerent, miraque superstitione cum tympanis et tibiis ejus festum diem celebrarent, laboravit S. Dionysius, ut eos ab istius falsæ deæ idololatria, ad verum unius Dei cultum, per sancti Evangelii prædicationem perduceret. Jam inter Lacedæmonios versabatur. Occupatus erat S. Dionysius convertendis Laconibus, cum nuntium accepit de comprehensione principum apostolorum Petri et Pauli. Igitur magno illo - rum ante extremum certamen videndorum et conveniendorum desiderio citissime Athenas reversus, et dispositis inibi Ecclesiæ rebus, iter Romam versus suscepit. Ita testantur vetera sancti Dionysii Acta. Publium, qui deinceps gregi præesset, in locum subrogavit. De Publii post Dionysium in Atheniensi Ecclesia successione, testis est antiquissimus auctor, S. Dionysius Corinthiorum episcopus, apud Eusebium, libro iv Hist. eccles., cap. 22. Romam sociis aliquot comitatus properavit. De boc Romam adventu post apostolorum necem, tenente clavum Ecclesiæ S. Clemente, cuncti fere antiquiores consentiunt Latini et Græci. Habemus enim certum et clarum ejus rei testimonium. Nempe in Epistola ipsius Dionysii ad sanctum Joannem evangelistam, ubi visum suum de regressu ejus ab exsilio aperit. Qui et ipsum sepulturæ mandarunt. Titum et Lucam Pauli comites adfuisse ejus martyrio, et præfuisse sepultura, colligitur ex Actis martyrii ipsius Titi apud Equilinum, lib. vu Catal., cap. 108, ubi sic inter alia: Post duos autem annos Titus ad Paulum Romam accessit: cum quo et fuit usque ad interfectionem ejus a Nerone, corpusque ipsius una cum Luca evangelista sepelivit., Et ex Actis Pauli apud eundem lib. vi, cap. 23: ‹Corpus autem a Tito et Luca in ipso loco sepultum fuit,› Quem plerique Latinorum Petro proximum pontificem constituunt. Sic fere loquitur S. Hieromymus in lib. De illustribus Ecclesiæ scriptoribus, cap. 15. ubi postquam ex Eusebii sententia (cujus in hoc libro interpres est) Clementem in pontificibus quartum recensuisset, hoc est, post Petrum, Linum et Anacletum, subjecit hæc verba: Tametsi 462 plerique Latinorumi secundum post Petrum apostoJun, putent fuisse Clementern.› Dux igitur Lati - norum in hac sentenția est Tertullianus, secundi sæculi scriptor (nec enim e Latinis est antiquior), qui in lib. De præscriptionibus adversus hæreticos, cap. 32, ubi ab ill.s requirit, ut ostendant successionem suam ab apostolis: Edant ergo, inquit, origines Ecclesiarum suarum, evolvant ordinem episcoporum suorum ita per successiones ab initio decurrentem, ut primus ille episcopus aliquem ex apostolis vel apostolicis viris (qui iamen cum apostolis perseveraverunt) habuerit auctorem et antecesзorem. Hoc enim modo Ecclesiae apostolicæ census suos deferunt. Sicut Smyrnaeorum Ecclesia habens Polycarpum, ab Joanne collocatum refert: sicut Romanorum, Clementem a Petro ordinatum edit.» Hunc sequitur Hieronymus, lib. 1 Adversus Jovinianum, ante medium: Ad bos, inquit, et Clemens successor apostoli Petri, cujus Paulus apostolus meminit, scribit epistolas, etc. Et 1. xiv in Isaiam, cap. Li, sub finem, citans verba ipsius Clementis ad Corinthios, de Christo bumili: De quo, inquit, et Clemens vir apostolicus, qui post Petrum Romanam rexit Ecclesiam, scribit ad Corinthios: Sceptrum Dei Dominus Jesus Christus non venit in ja- • ctantia superbiæ, cum possit omnia, sed in humiļi- (talę, › etc, Accedit eidem sententiæ Ven. Beda, 1. 11 Hist. Anglorum, cap. 4, ubi agens de Augustino Britanniarum archiepiscopo. qui sibi successorem adhuc vivens ordinavit: In quo et exemplum sequebatur, inquit, primi pastoris Ecclesiæ, hoc est beatissimi apostolorum principis Petri, qui fundata Romæ Ecclesia Christi, Clementem sibi adjuɩɔrem evangelizandi simul et successorem consecrasse perhibetur. > Vide Baronium tomo I Annal. ad Christi 69, uhi tamen non admittendum, quod dicit et putat, magis exacte et ex sua sententia loqui Hieronymum, in libro De scriptoribus ecclesiasticis, quam alibi. Nam constat, eum nihil aliud habuisse propositum in lib. De scriptoribus, quam ut scriptores ecclesiasticos ex Eusebio colligeret, et qui post eum fuerunt, adderet, cum sæpe verbotenus ex eo capita integra habeat. Unde illic non ex sua, sed ex Eusebii loquitur sententia. Neque item valet auctoritas e carminibus attributis Tertulliano, cum satis ex ipso Tertulliano lib. 1 Contra Marcionem, constet nihil ipsum metro scripsisse contra illum; et tv, libros illos carminum adversus Marcionem, qui prorsus ignoti veteribus fuerunt, et recenter a Pamelio inventi, scriptos esse ab aliquo simio Tertulliani, non a Tertulliano, ut alibi doceo fusius. Accedit et Hugo de S. Victore, in mystica arcæ Noe Descriptione, cap. 4: Post Petrum, inquit, sequitur Clemens, Anacletus, Evaristus, etc. In eadem sententia est Marianus Scotus ad annum Neronis 14, pro qua etiam citat Leonis II papæ Decretalem. Antiqui etiam Vita: S. Dionysii scriptores indicant eum venisse ad Clementem Petri proximum successorem: sanctus Methodius, Simeon Metaphrastes, Hilduinus, et alii. Verba Methodii sunt: Ομως πρὸ τοῦ τὸν μακάριον Πέτρον διὰ τῆς νίκης του μαρτυρίου καταξιωθῆναι τῆς ἐν τῇ τῶν οὐρανῶν βασιλείᾳ συνδιαγωγής τῷ μακαρίῳ τὴν ἐξουσίαν τῆς Ἐκκλησίας παρέθετο, λέγων "Ωστ περ παρὰ τοῦ Κυρίου μου Ἰησοῦ Χριστοῦ λῦσαι καὶ δῆσαι ἐμοὶ δεδώρηται ἐξουσία, οὕτω καὶ τὴν αὐτὴν ἐξουσίαν αἰωνίως δωροῦμαί σοι καὶ δίδωμι, ἵνα ὃν ἂν δήσῃς ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται δεδημένος ἐν τοῖς οὐρα voic. Verumtamen antequam beatus Petrus victoria martyrii vitam regni cœlestis adeptus esset, beato Clementi Ecclesiæ tribuit potestatem his verbis: Quemadmodum mihi a Domino meo Jesu Christo ligandi atque solvendi potestas concessa est, sic eamdem quoque potestatem tibi in æternum tribuo atque trado, ut quemcunque in terra ligaveris, sit ligatus et in cœlis.» Et paulo post, ita de Dionysio: Eloɛλ0wv 6è xal εὑρὼν τὸν μακάριον Κλήμεντα, ὡς ἀνωτέρω είρηται, τὴν τῆς ἀποστολικῆς καθέδρας ἔχοντα ἐξουσίαν, μετά τῆς καθηκούσης τιμῆς εὐθέως, ώς οἷόν τε ἦν, ὑποSédextat, etc. Ingressus vero Romam Dionysius, cum invenisset beatum Clementem, ut superius di. ctum est, tenentem sedis apostolica potestatem, ab Deo statim cum honore convenienti, ut facultas fuit, exceptus est, etc. Ubi indicat venisse Romam Dionysium Clemente recenter post Petri mortem pontifice in sequentibus autem persequitur, quomodo sit ab eodem Clemente in Galliam missus, et quibuscum sociis. Idem docet et Metaphrastes, dum scribit, paulo post reditum ab Hierosolymitano conventu, relictis Athenis, magistri Pauli vestigia secutum, tandem venisse Romam, et accessisse ad Clementem tunc pontificem a Petro creatum. Ex quibus, et ex multis aliis colligitur, minus videri probabile, quod Baronius existimavit Dionysium venisse primum Romam annis triginta circiter post mortem S. Petri, hoc est, postquam ad Joaniem evangelistam ab exsilio reversum accessisset. Reversus est autem Joannes sub Nerva, qui cœpit regnare anno Christi 99, ut ipsemet notat Baro nius. Esto igitur, iverit illo anno Dionysius ad Joannem, et eodem aut sequenti, học est, centu-

col. 767–768page 96 of 262

tutum episcopum: quamvis, ut diximus, non mul to tunc tempore Clemens Romæ hæserit, sed relicta Lino sede pontificia, alio demigrarit. Martyrologia autem, quæ Dionysii mortem sub Adriano ponunt, minime dicunt Dionysium usque ad Nervam aut Trajanum mansisse in oriente. Ivisse quidem in orientem, fateor et scribo, sed e Gallia (ubi jam a temporibus Domitiani erat) non Athenis; nisi forte per transennam (quod tamen non arbitror) sed ex Gallia recto itinere properasse Ephesum, ut ubi Joannem, imperante jam Nerva, conveniret: inde autem per Athenas repetiisse Galliam. Hæc autem nostra sententia magis infra dilucescet atque firma bitur, ut cap. proximo, in testimonio Equilini epi scopi, et rursus in verbis Flavii Dextri, ibidem. simo Christi, Athenas redierit, et Athenis Romam tim venisse Romam ad Clementem a Petro consti ad Clementem accesserit; nonne a morte Petri, quam statuit idem Baronius anno Christi 69, con tinentur usque ad 99 Christi, quo Romam Diony sius venerit, anni 30, aut amplius. Hoc vero miror, scripsisse eum in anno Christi 98, ad finem, hæc verba Ad hæc tempora Dionysium egisse in oriente, facile omnes consentiunt. Atqui vix est reperire unum atque alterum scriptorem Vitæ 6. Dionysii antiquiorem Baronio, qui id teneat. Multi enim scribunt mortuum Dionysium sub Domitiano, ante Nervæ tempora, de quibus loquitur ibi Baro nius. Non est quidem vera illorum sententia, quan tum ad tempus mortis pertinet, ut ostendimus su pra, partim e vetustis Martyrologiis, partim ex ipsis Dionysii scriptis, sed sane vera est in eo quod te neant, eum a morte apostolorum Petri et Pauli sta Dionysii in Galliam, missu Clementis pontificis, profectio: et res ibidem ab exitu Neronis usque ad Domitianum imperatorem gestæ. recenti geminorum apostolorum e terris raptu, nihil fere aliud per dies plusculos inter eorum suc cessores viros apostolicos in cogitatione et sermone mutuo fuit, quam de illorum, ut fit, suorum pa trum et præceptorum virtutibus, sive amoris vehementia ad hoc unum a cæteris omnibus abstrahente, sive æmulationis studio ad imitandorum bene gestorum memoriam rapiente. Alius admirabilem Petri moderationem, alius sanctos Pauli fervores; alius inusitata unius in terris prodigia. alius inauditos alterius in cœlos raptus; alius summi pastoris inter Judæos labores atque fructus, alius doctoris gen tium inter Græcos opera et operæ pretia; alius denique atque alius, quæ vidisset audivissetque, non sine maximo amoris ac desiderii sensu memorabat. Unum tamen in primis fuit, quod attentiori consi deratione peropus habere visum, nenipe quo loco statuque res Christiana per orbem esset; quæ provin cire adjunctæ Christo; quinam in iis insudarent; qui auxilia postularent; qui et ad quos potissimum mittendi forent. Quæ cum sanctissimus Clemens, perantiquus amborum apostolorum discipulus et cɔ operator, impensius considerasset, et hinc amplissimarumn Galliæ atque Hispaniæ terrarum necessitatem, inde idoneorum operariorum paucitatem perpendisset, Dionysii, quem multis nominibus charissimum habebat, virtuti et rerum multarum experientiæ contisus, statuit earum regionum curam cum illo parti ri, et quod ipse præsens vellet, si liceret, hoc ei tanquam alteri sibi cum latissima regendi et guber nandi potestate committere. Ad se igitur accersitum perbenigneque exceptum ita fere affatus est Minime te fugit, mi dilectissime frater, quanta ubique post copiosam apostolorum sationem messis albe scat; verum quam multa messis, tam pauci operarii. Atque eos præsertim desidero, qui eruditione et sanctimonia sic polleant, sic ordine et auctoritate emineant, ut non tantum utiles se operas præstent, sed etiam, ac multo quidem magis, præesse ipsi operis possint. Ecce vicina nobis Gallia et aliæ. Occiden tis regiones partim fidem suscepere, partim ad suscipiendam paratæ, si quis fortiter ac constanter in hoc Dei opus incumbat, præsentaneum exspectant exposcuntque auxilium. Ego autem, si quid mente as sequi possum, et te illo vocari divinitus, et alium huic tanto muneri aptiorem reperiri censeo neminem. Novi doctrinam tuam, novi pietatem, novi robur animi, mentisque constantiam. Hic erat, ubi vires inge nii, et industriæ tuæ nervos ad evertendam falsorum deorum vanam superstitionem gloriose explices; ubi tuum promovendæ religionis ardens studium dignis Deo factis expromas: ubi denique pristinos la bores tuos et generosas pro Christo pugnas poenasque exoptata tandem laurea corones. Noli enim despe rare ibi te inventurum quod hic quæsivisti. Sed exspectanda sunt tempora, non perurgenda. Quo lon gius certamen, hoc palnia gloriosior. Sed certamini atque palmæ una Dei voluntas præliniat oporte! inodum. Age igitur, mi collega et sacer commilito, ad ea accingere, ad quæ te imperator noster instruxit; ad oras ()ccidentis in nomine Domini cursum tuum dirige, atque ut bonus Christi miles Domini Dei tai prælia præliare. Habebis adversarios plurimos; sed tecum plures erunt, quam contra te. Nam angelorum forti vallabere custodia, et nostris ac fratrum nostrorum precibus adjuvabere. Atque ut ne gentis barba ricæ reformides atrocitatem, aderit tibi, ubicunque fueris, dux noster Jesus qui inimicos tuos fugabit ante te, planamque aperiet ad prosperos Evangelii cursus viam. Quare, ut idem Dominus Jesus Christus magistro meo Petro, et ille mihi, sic et ego tibi sacram ligandi atque solvendi potestatem trado, ut ea fretus, nostrisque et sanctorum apostolorum votis precibusque adjulus, eo confidenter vadas quo mitte ris, tuique sorte apostolus, et Dei legatione per omnem Galliam, nullo retardante impedimento, feliciter perfungare. Tu igitur opus fac evangelista; ministerium tuum imple: atque in hoc incumbe, ut Christi notitia per te quaquaversum diffusa, a Domino in die retributionis audire mierearis: Euge serve bone et fi delis, quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam intra in gaudium Domini tui ". Hæc et ejusmodi alia cum secundis auribus excepisset Dionysius (gaudebat enim eo se mitti a suprema pole state, quo et sua sponte divino instinctus spiritu ferebatur), contractis in pauca verbis, se libenter cupi deque summi pastoris pariturum voluntati respondit: nihil enim sibi gratius, nihil magis esse in votis, quam ejus obsequi imperiis, a cujus ore sacro et nutu divino totus penderet. De sociis deinde comitibus que itineris actum: de quibus ut convenit, et qui destinati erant adfuere (facilis enim est inter illos qui spiritu Dei aguntur, ad omnia superiorum mandata consensio), tum ad illos pontifex ea verba babuil. quæ cunctorum animos tam 464 ad iter magno animo suscipiendum, quam ad eos qui instarent la bores generose pro Christo perferendos succenderent; tum vero lætos alacresque in via bona cum felici apprecatione cunctos dimisit. Erant in sociorum numero præter Rusticuin et Eleutherium indivi Sos comites, Saturninus, Marcellus, Lucianus, Regulus Jon, qui el Jonas quibusdam appellatur || Tim, v, 5. ¤ Matth. xxv, 21.

col. 769–770page 97 of 262

PG 4:769Κοινωνοὶ δὲ τοῦ ἁγίου Διονυσίου ἦσαν Σατουρνίνος, Μάρκελλος καὶ Λουκιανός ρεσι τὸν ἅγιον Σατουρνίνον ἀποστείλας, αὐτὸς σὺν τῷ ἁγίῳ Λουκιανῷ καὶ τῷ ἁγίῳ Ρουστίκω καὶ τῷ ἁγίῳ Ελευθερίῳ ἐν Παρισίᾳ τῇ πόλει ἐπορεύθη

et qui prius quoque in Gallia fuerat, sert desperato digno operæ pretio excesserat, Eutropius Nanı cum in eam plagam a principe apostolorum, a quo fidei mysteria edoctus fuerat, una cum aliis sociis missus esset, atque in Santonibus (populi sunt Aquitaniæ) non modico tempore, nec parvis laboribus paucissimos ad Christi partes adduxisset, nimirum, ut quidam scribunt, viros decem duntaxat, inde iot pertæsus molestiarum et male impensorum, uti existimabat, laborum, revertit Romam. Nempe sic nos homuli solemus, eas refugimus provincias, quas nostræ minus responsuras exspectationi credimus ac si post multos labores par fructus non sequatur, omnem nos lusisse operam impendio querimur. Atqui profecto perverse hoc cuncti agimus, quod omnem fructum aliena in voluntate potius quam in nostra ponimus. Nec enim Deus optimus maximus operum successu res metitur, sed amoris affectu; nec tam quantum egerimus expendit, quam ex quanto. Potuit Eutropius solis viris decem tote viginti annorum intervallo emendatis, plus gratiæ apud Deum commeritus esse et gloriæ, quam alius viginti millibus vel uno anno vel una concione correctis. Docuit igitur Clemens, quantas illis suis, ut existimabat, infructuosis laboribus animæ suæ opes comparasset, tantumque sapienti sua oratione eſſecit, ut derelictam provinciam non modo libenter repeteret, sed avide quoque ardenterque reposceret. Ilinc et episcopum creavit, et tanquam futuri præsagus, eum mentione inducta martyrii ad palmam animavit. Ita se Dionysio, cujus ante audiverat nomen, et nunc virtutem plus admirabatur, itineris socium dedit. Atque ut olim Petrus post integræ noctis dispendia, jactis in nomine Domini retibus, copiosissima præda potitus est; ita hic (ut hoc dicere obiter occupem) suscepta ad pontificis mandatum expeditione quam difficillima, brevissimo tempore plurimos mortales et una ipsam principis Santonum filiam ad fidem traduxit, et simul gloriosam illatæ necis lauream indeptus est. Atque hoc ob itineris societatem de Eutropio per transennam dictum sit. Nam de nobili ejus martyrio, perscriptisque a Dionysio actis, mihi institutum est suo loco fusius infra dicere. Jam autem intermissum inter et discedentes sanctos prose. quamur. Accepta ergo sanctissimi pontificis benedictione, in viam lætis ac magna spirantibus animis ingressi sunt; nihilque ea via ob mutuum inter ipsos amorem et fraternam concordiam brevius est visum (multi enim cum essent, crant sicut vir unus et cor unum et anima una ˇ); nihil ob gratissimas de divinis rebus collocutiones jucundius, nihil denique ob felicem rerum ab apostolis eorumque discipulis gestarum memoriam (qua velut cibo suavissimo quotidie pascebantur), nec in præsens hilarius, nec in futurum beatius poterat exoptari. Mare igitur, quod ipsorum votis mire obsecundabat, felici ac multis invidendo navigio, quod non tam venti aut vela, quam Spiritus sancti gratia affabat ac promovebat, ex Italia in Galliam citissime simul placidissimeque transmiserunt. Quam vero urbem primo petivere, aiunt fuisse Arelaten insigne prorsus in provincia Narbonensi, et omnium gentium commerciis peropportunum emporium. Hic fuerat haud ita pridem sanctus Trophimus Pauli discipulus, remque Christianam, primus urbis ejus episcopus a sancto Paulo ordinatus, ut vires tulerant, fundarat ac promorat: sed quem postea Mileti infirmum se reliquisse scribebat paulo ante martyrium suum Apostolus ×, eum jam vita functum fuisse, antequam sancti Roma discederent, ac propterea huc potius quam usquam alio cursum illos direxisse, vero creditur quam simillimum. Ab hac igitur urbe, quod Deus bone vertat, res a Dionysio tota Gallia præclare gestas, ipso labores nostros e cœlesti throno respectante et adjuvante, auspicabimur. ▼ Act. iv, 32. × II Tim. iv, 20. NOTATIONES. Ad se igitur accersitum, etc. His conformia tempus a B. Clemente Petri successore in Franciam perscripsit Hilduinus in Areopagiticis. Erant in sociorum numero, etc. De Rustico et Eleutherio scriptores omnes, tam Græci quam Latini, consentiunt. De Saturnino, Marcello, ei Luciano testis est Methodius in Dionysii Martyrio, cujus huc verba: Κοινωνοὶ δὲ τοῦ ἁγίου Διονυσίου ἦσαν Σατουρνίνος, Μάρκελλος καὶ Λουκιανός· Soci sancti Dionysii erant Saturninus, Marcellus et Lucianus. Et paulo inferius: 'Axostavias de tolę µéρεσι τὸν ἅγιον Σατουρνίνον ἀποστείλας, αὐτὸς σὺν τῷ ἁγίῳ Λουκιανῷ καὶ τῷ ἁγίῳ Ρουστίκω καὶ τῷ ἁγίῳ Ελευθερίῳ ἐν Παρισίᾳ τῇ πόλει ἐπορεύθη Misso autem in partes Aquitaniæ Saturnino, ipse cum sancto Luciano et sancto Rustico et sancto Eleutherie, ad urbem Parisios venit. Ejusdem Saturnini meminit sanctus Gregorius Turonensis libro De gloria martyrum, 465 cap. 48: ‹ Saturninus vero martyr, inquit, ut fertur, ab apostolorum discipulis ordinatus, in urbem Tolosatium est directus. Sic ille. Nota, ab apostolorum discipulis, id est a Clemente vel Dionysio. Quod autem dicit directum esse in urbem Tolosatium, sive Tolosam, optime quadrat cush eo quod dixit Methodius, missum a Dionysio in partes Aquitaniæ: nam Tolosa et Burdigala præcipuæ urbes sunt Aquitaniæ. His consentiunt quæ refert Equilinus episcopus libro 1x, cap. 41, his verbis, loquens de Dionysio et sociis: Cum ergo audisset Petrum et Paulum Romæ a Nerone in carceribus detineri, episcopum sibi substituit, et ad eos visitandos accessit, eorumque passionibus præsens fuit. Verum post aliquod destinatur, et ipsi Rusticus presbyter et Eleutherius diaconus sociantur: sancti quoque Saturninus et Marcellus episcopi, et Lucianus presbyter comites adjunguntur. Qui omnes venientes Arelatum verbum Domini prædicare cœperunt. Tunc Dionysius auctoritate summi pontificis fretus, Marcellum in Hispaniam, Saturninum in Aquitaniam, et Lucianum ad Bellovacensem pagum direxit. Ubi adverte, dici Dionysium a Clemente Petri successore in Franciam destinatum, et apostolorum martyriis interfuisse; quod ostendit, saltem proxime ab eorum martyrio Romæ ipsum exstitisse. Nam serius et post eorum mortem advenisse, ex antiquioribus habet Hilduinus, Equilino longe vetustior. Ex dictis corrigendus est Gregorius Turonensis lib. Historie Francorum, cap. 30, ubi dicit, Saturninum sub Decio et Grato coss. fuisse Tolosa episcopuni; unde et in Martyrologium Romanum novumi (nam vetus nibil habet, et in Usuardo deest sub Decio) irrepsisse error videtur ad 29 Novembris. Nec enim potuit idem Saturninus fuisse S. Petri discipulus, et accepisse sedem episcopalem Tolosæ sub Decio: nam Decius tertio demum sæculo imperavit et consul fuit. Verum, ut notavi alibi, non tantum in Saturnino erravit Gregorius illo loco (qui locus totus vitiosus est), sed etiam in S. Trophimo Arelatensi episcopo, in Paulo Narbonensi et Dionysio Areopagita, omnibus Pauli discipulis, et in sancto Martiale Lemovicensi, quos omnes scribit fuisse sub Decio. At Saturninum, quo de hic agitur, fuisse S. Petri discipulum, etiam Flavius Lucius Dexter, sancti Hieronymi æqualis,

col. 771–772page 98 of 262

testatur ad annum Christi 76, et plurimi alii, quos declarant, ubi inter alia sic de illo: B. Petro vide ad eum locum in Commentario Francisci Bi varii, qui germana ipsius Saturnini acta ms. in Roderici Ximenii episcopi Toletani Bibliotheca as servar profitetur, et in his ita legi: «Bonus est Honestus Saturnini discipulus: melior est Satur ninus Petri alumnus: quia optimus omnium Chri stus Petri didascalus. › Sunt tamen nonnulli e re centioribus, et ii præsertim, qui sine ullo examine morum exempla compilant, qui eos ausi sunt cor rigere, qui Saturninum primo aut secundo pone rent sæculo. Regulus. Etiam Regulum fuisse S. Dionysii comitem, habent ejus Acta apud Vincentium Bello vacensem libro x, cap. 27. De illo et ejus Arela tensi episcopatu agemus capite sequenti. Jon, qui el Jonas quibusdam appellatur. Hic quoque unus fuit e Dionysii discipulis et comitibus, tam Athenis Romam, quam Roma in Galliam. Quod Athenis Romam, acta ipsius Jonis testantur, apud Vincentium Bellovacensem lib. x Speculi hist., cap. 23. Quod Roma in Galliam, testis est Marty rologium Romanum ad 22 Septembris, hisce ver bis Apud pagum Castrensium, S. Jonæ presby teri et martyris, qui cum S. Dionysio profectus in Galliam, jussu Juliani præfecti verberibus cæsus gladio martyrium consummavit. › Ubi nota in illis verbis: Apud pagum Castrensium, intelligi, celebratur dies natalis (sicut in similibus alibi notaviinus), non vero, obiit, aut passus est mar tyrium. Alioqui Martyrologium scateret mendaciis. Nec enim sanctus Ignatius martyr Antiochiæ mor tuus est, nec S. Joannes Chrysostomus Constanti nopoli, sicque de aliis; sed ille Romæ, et hic Co manæ in Ponto, cum tamen de ambobus scribatur in Martyrologio, de uno quidem: • Antiochiæ S. Ignatii, etc.; de altero autent: Constantino poli S. Joannis episcopi, etc. Occisus est autem Son seu Jonas apud Parisios, et caput recisum tulit usque ad montem, qui in ejus inemoriam vocatus est Mons S. Jonis, vulgo, le Mont Saint-Jon. Quod avtem in Martyrologio est, Apud pagum Castrensium, dicunt Galli, à Chastres sous Mont leheri. Franciscus tamen Bivarius putat per ea verba significari Castra Cæcilia in Lusitania, sic que intelligendum quod Flavius Dexter notat ad annum Christi 86: ‹ Castris Cæciliis in Lusitania prædicat sanctus Jonas, discipulus S. Dionysii Areopagitæ, et ad Gallias post revertitur. Fateor quidem ego utrobique prædicasse S. Jonem, sed tamen verba Martyrologii magis facere pro Gallis. Adverte etiam ex his Dextri verbis nostram con firmari sententiam de Dionysii profectione in Gal liam longe ante tempora Nervæ imp. Nam si Jonas (qui cum Dionysio Athenis Romam, et Roma pro fectus est in Galliam) ante annum Christi 86, pro féctus erat e Gallia in Lusitaniam, ibique Evange lium prædicabat; certe consequitur et Dionysium multo ante Christi 86 venisse cum illo in Galliam; non igitur (quod volebat Baronius) sub Nerva, sive anno Christi 99, venit demum in Galliam Dio nysius. Sed desperato operæ pretio excesserat Eu. tropius. Exstant hujus S. Eutropii Acta apud Equilinum episcopum lib. IV, cap. 105, et quædam apud Gregorinm Turonensem lib. 1 De gloria mar tyrum, cap. 56: Eutropius quoque martyr San tonicæ urbis, inquit, a beato Clemente episcopo fertur directus in Gallias. Ab eodem etiani ponti ficalis ordinis gratia consecratus est impletoque hujus officii ordine, peracta in incredulis prædica tione, insurgentibus paganis, quos auctor invidiæ credere non permisit, illiso capite victor occubuit. › Vide ibidem de ejus apparitione et agnitione mar tyrii, ipsomet sancto Eutropio revelante. Fuisse au tem Dionysio comitem itineris, clare hujus Acta apostolo ad Gallias prædicatum missus accessit ingressusque civitatem Santonas cum Christum, prædicaret, ab infidelibus cæsus et de urbe ejer:us, sibi tugurium extra muros construxit, ubi noctibus orationi, diebus vero prædicationi insistebat. Cum autem multo ibidem tempore commoratus fructum modicum prædicationis fecisset, eo quod decem viros solummodo convertisset, Romam repedans, 466 B. Petrum apostolum passum reperit: et a S. Clemente ejus successore ordinatus Santonensis episcopus, beatoque Dionysio sociatus, cum eodem iterum ad Gallias adiit. › Ubi rursus observa, Eu tropium statim a morte Petri Romam advenisse, et à S. Clemente ejus successore ordinatum epi scopum, cum Dionysio Gallias adiisse; ita ut non multo post ab excessu apostolorum Dionysius mis sus sit in Gallias, nedum triginta post annis, ut quidam volunt. Inde tot perlasus molestiarum, etc. Est in ejus Actis, præter alias molestias, etiam verberi bus fuisse affectum, atque urbe pulsum. Sed hoc quidem parvi Eutropius ducebat, si fructus saltem in multorum salute paruisset. At vero viros tantum decem in fructibus tantorum laborum numerari, hoc intolerabile ipsi videbatur. Haud tamen rece, uti et B. Clemens ei planum fecit, et simili in re nonnunquam sanctus Petrus apostolus (licet aliquot post sæculis) S. Laurentio Britanniarum archiepi scopo non tam verbis quam verberibus ostendit. Nain cum annum Domini sexcentesimum decimum quartum, Eadbaldi regis Centuariorum fidei Chri stianæ adversantis, et castimoniæ leges adeo pes sumdantis, ut uxorem patris sui duceret, impios ac perversos mores pertesus, statuisset Britannias deserere (habito enim cum episcopis Mellito et Justo super ea re colloquio, decretum fuerat com muni consilio, satius esse, ut omnes in patriam redeuntes, libera ibi mente Domino deservirent, quam inter rebelles fidei barbaros sine fructu resi derent,), apparente illi sancto Petro et gravissimis verbis deterrente, imo et gravioribus flagellis eam voluntatem puniente, discessit a proposito, nec Mellitum et Justum, qui jam discesserant, atque im Galliam transierant, est secutus. Sed dignum est exemplum, quod integrum ipsis Venerabilis Beda verbis referatur. Sic igitur habet libro Hist. An glic., cap. 6 Cum vero Laurentius Mellitum. Justumque secutus ac Britanniam esset relicturus, jussit ipsa sibi nocte in ecclesia beatorum aposto lorum Petri et Pauli, de qua frequenter jam dixi. mús, stratum parari: in quo cum post multas pre ces ac lacrymas ad Deum pro statu Ecclesiæ fusag ad quiescendum membra posuisset atque obdor misset, apparuit ei beatissimus apostolorum prin ceps, et multo illum tempore secretæ noctis fa gellis acrioribus afficiens, sciscitabatur apostolica distractione, quare gregem, quem sibi ipse credi derat, relinqueret, vel cui pastorum oves Christi in medio luporum positas fugiens ipse dimitteret An mei, inquit, oblitus es exempli, qui pro par. vulis Christi, quos mihi in indicium suæ dilectionis commendaverat, vincula, verbera, carceres, affi ctiones, ipsam postremo mortem, mortem autem crucis ab infidelibus et inimicis Christi ipse cun, Christo coronandus pertuli? His B. Petri flagellis simul et exhortationibus animatus famulus Christ Laurentius, mox mane facto venit ad regem, et re tecto vestimento, quantis esset verberibus lacera tus, ei ostendit. Qui multum miratus, et inquirens quis tanto viro tales esset ausus plagas infligere, ut audivit quia causa suæ salutis episcopus at apostolo Christi tanta esset tormenta plagasque passus, extimuit multum, atque anathematizato omni idololatriæ cultu, abdicato connubio non le gitimo, suscepit fidem Christi, et baptizatus, Ec clesiæ rebus, quantum valuit, in omnibus cons!!

col. 773–774page 99 of 262

PG 4:773των καὶ πορευομένων, ἦλθον εἰς λιμένα Άριλαδιτῆς Αριαδιτης, ται.: Πρὸς δὲ τῷ Ροδανῷ πόλις ἐστὶ

nandæ causa profectus exterminasse fertur; docuisseque, ad veram animæ corporisque incolumitatem acquirendam, non alio illos quam Christi sanguine esse respergendos. lere ac favere curavit. Misit etiam in Galliam, et Christi Paulique discipulus, istuc fidei dissemirevocavit Mellitum et Justum, eosque ad suas ecclesias libere instituendas redire præcepit. Qui post annum, ex quo abierant, reversi sunt. › Hactenus Venerabilis Beda. Ex his et illud patet, vigilare etiamnum pro sua et Christi Ecclesia sanctum Petrum apostolorum coryphæum, nec in cœlo ejus curam negligere, pro qua in terris sanguinem et vitam profudit. Quam vero urbem primo subivere, aiunt fuisse Arelatem. Ita Methodius: Toútwy de bμou ouveλ06vτων καὶ πορευομένων, ἦλθον εἰς λιμένα Άριλαδιτῆς • módɛwç. Ipsi autem cum una convenissent et profecti essent, pervenerunt ad portum urbis Arelates. Iden scribit et Hilduinus in Vita sancti Dionysii. Suspicor erratum esse in Αριαδιτης, et scribendum potius Apilatians Arelatensis. Urbs ipsa Straboni lib. v Geographic vocatur plurali numero 'Apeλáται. Εjus verba: Πρὸς δὲ τῷ Ροδανῷ πόλις ἐστὶ xal tμropriov où pixpòv 'Apedarai. Adjacet Rhodano oppidum emporiumque non parvum, Arelatæ. Ptolemæus, lib. 11 Geographia', cap. 10, in descriptione Narbonensis Galliæ, 'Apelätov Kodovía, inquit, Arelatum Colonia. Plinius, lib. 11 Hist. natur., cap. 4, vocat Arelaten, Coloniam Sextanorum, hoc est, ad quam habitandam missi sunt milites sextæ legionis. Cum quo concordat Pomponius Mela lib. n De situ orbis, cap. 5, ubi urbes Galliæ Narbonensis præcipuas sic recenset: Urbium, quas habet, opulentissimæ sunt Vasio Vobontiorum, Vienna Allobrogum, Avenio Cavarum, Arecomico· rum Nemausus, Tolosa Tectosagum, Secundanorum Arausio, Sextanorum Arelatæ, Septimanorumque Blitera. Sed antestat omnes Atacinorum Decumanorumque colonia: unde olim iis terris auxilium fuit, nunc et nomen decus est, Martius Narbo. › Quibusdam Arelas nuncupatur. Itaque Arelas, seu Arelate, seu Arelatum, seu etiam Arelatæ plurali numero (ut Pomponius Mela et quidem Græci scribunt) insignis est et antiqua civitas Galliæ Narbonensis, et Romanorum colonia ad Rhodanuin sita, et Massiliæ atque Avenioni finitima, archiepiscopali sede honorata, in qua S. Trophimus Pauli discipulus primo sedit, deinde S. Regulus, aliique in sanctorum albo ascripti, Gallice Arles etiamnum vocatur. Sed dignum hic annotatur,quod Robertus Gaguinus lib. ix Historia Francorum, tam de nomine Arelates, quan de S. Trophimo se ab antiquioribus desumpsisse profitetur; nempe Arelaten a priscis Aram latam, teste Gervasio, dictam esse. Siquidem duæ columnæ olim erectæ inibi erant, iisque ara superposita, ubi quotannis ad Kalendas Maias frequens undique populus pro sua sospitate humanis hostiis litabat. Quam in rem ternos juvenes ære publico emptos, totumque annum bene saginatos, ad eam aram certa constitutaque die immolabant: moxque immolatorum sanguine universam circumstantem turbam conspergebant. Quam sævam impietatem S. Trophimus, Facit his fidem, quod Cæsar ipse, lib. vi De bello gallico, de cruentis Gallorum sacrificiis scribit: Natio est omnis Gallorum, 467 inquit, admedum dedita religionibus, atque ob eam causam qui sunt affecti gravioribus morbis quique in præliis periculisque versantur, aut pro victimis bomines immolant, aut se immolaturos vovent, administrisque ad ea sacrificia Druidibus utuntur: quod pro vita hominis nisi vita hominis reddatur, non posse aliter deorum immortalium numen placari arbitrantur: publiceque ejus generis habent instituta sacrificia. Alii immani magnitudine simulacra habent; quorum contexta viminibus mem bra vivis hominibus complent: quibus succensis circumventi flamma exanimantur homines. Sup. plicia eorum qui in furto aut latrocinio aut in aliqua noxa sint comprehensi, gratiora diis immortalibus esse arbitrantur. Sed cum ejus generis copis deficit, etiam ad innocentium supplicia descen-- dunt. Sic ibi. Vide et Tullium in Oratione pro M. Fonteio sub finem, et Pomponium Melam lib. i, cap. 2. Sed quem postea Mileti infirmum se reliquisse scribebat, etc. Verba sancti Pauli in posteriore ad Timotheum Epistola c. iv, 20, sunt hæc: Erastus remansit Corinthi: Trophimum autem reliquit infirmum Mileti. Scribebat autem hæc Paulus paulo ante martyrium, et postquam in eadem extrema Epistola scripserat: Ego enim jam delibor, et tempus reso lutionis meæ instat. Bonum certamen certavi, cur sum consummari, fidem servavi. In reliquo reposila est mihi corona justitiæ, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex, non solum autem mihi, sed et iis qui diligunt adventum ejus. Festina ad me venire cito. Ex quibus colligitur S. Paulum accepisse divinitus, brevi spatio instare sibi mortem ac propterea adesse sibi voluisse Timotheum, et ultima mandata accepturum, et certaminum testem futurum. Acceperai autem et Petrus tam Evangelii quam martyrii eadem in urbe collega; quandoquidem in sua quoque posteriore Epistola scripserit cap. 1; 13: ustum autem arbitror, quandiu sum in hoc tabernaculo, suscitare vos in commonitione, certus quod velox est depositio tabernaculi mei: secundum quod et Dominus noster Jesus Christus significavit mihi. Sic ambo, quod prædixerant, simul eodem anno, mense, et die consecuti sunt. Itaque Trophimum, quem paulo post subiturus martyrium scribebat se reliquisse infirmum Mileti (est autem Miletus Asiæ urbs, Cariæ et Ioniæ finitima), probabile est tunc inibi vitam reliquisse, præsertim quod nulla post hec tempora ejus mentio; et S. Regulus haud ita multo post creatus fuerit a Dionysio Arelatæ episcopus. CAPUT XI. Dionysii in Galliam ingressi prima Arelate super fidei rebus consilia et auspicia. Fili, inquit magnus ille Ecclesiasticus, nihil sine consilio facias 3. Quod divinum mandatum et oraculum eo sibi diligentius exsequendum terræ Galliæ apostolus existimavit, quo res illa major erat ac difficilior, quam Dei nutu suis impositam humeris modo erat aggressurus. Deorum enim ab omni retro ætate tain pertinaciter quain superstitiose cultorum eversio hic agebatur. Jesu Christi e contrario in acerbam crucem latrones inter ignominiose sublati æterna divinitas et nova religio feris ac barbaris gentibus proponenda, comprobanda, persuadenda erat. Vires proinde humanas (si quidem solitarie et per se consideraretur) tantæ rei molimen longe exsuperabat; sed tainen Dei optimi maximi auxiliis junctas, nec sibi, sed illis confisas, neque illud, neque quidvis aliud exsuperare poterat. Quocirca cum ejusmodi res esset, ut et viribus maximis et potenti subsidio indigeret, nec mediocrem insuper pruden- ▼ Ecch. XXXII, 24.

col. 775–776page 100 of 262

tiam industriamque exigeret, confestim ut Arelaten ventum est, actis primum ductori ac sospitatori Deo super prospera navigatione et felici appulsu gratiis, eo cogitationes suas omnes vir sapientissimus ap plicuit, ut de totius Galliæ statu, singulorumque populorum moribus, quæ præsenti forent instituto necessaria, plene cognosceret; tum vero de dimittendis quaquaversum idoneis operis, habito cum suis consilio, suaviter, ut Dei suaderet gloria, disponeret. Neque vero ad hæc præstanda urbs opportunior, aut locus commodior, quam ubi nunc erant, quæri optarive poterat. Quippe ad quam urbem frequens ex omni Gallia concursus erat, non aliorum modo, sed etiam Christianorum; a quibus disci poterat, quod scire ad rectam Ecclesiæ administrationem boni pastoris interesset. Hic ergo aliquandiu substitit: bic Christianos recollegit, hic recensuit; hic Pauli et Trophimi fructus laborum recognovit: hic a fratribus, præsertim a sacerdotibus et diaconis, quinam superstites adhuc essent in Gallia episcopi, et ubi suas sedes fixissent, quas animarum messes fecissent, quas potissimum terras steriles incultasque reliquis sent, perdidicit. Tum vero accitis in consilium collegis et sodalibus, auditaque super quibus deliberaba tur sententia, denique quod optimum factu, Domino Deo (quod semper ante omnia solebat observare negotia) invocato, suam unicuique, in qua desudaret, provinciam designavit. Saturnino Aquitaniam (1-2), Luciano Bellovacum, Sanctino Meldas, Regulo Arelaten, Eutropio Santonas, aliis alias urbes tractusve in solo Gallico commisit. At vero Marcelluin, quem et Eugenium nonnulli vocant (idem enim esse a multis creditur), Hispanis e Gallia, ut credibile est, auxilia poscentibus, cum prius eum creasset episco pum, misit in Hispaniam. Ipse autem Dionysius agrum Parisiensem, quo nihil erat ea tempestate, quantum ad fidem pietatemque spectat, incultius atque agrestius, sibi excolendum reservavit. Decet enim, ut in militia imperatores, sic 468 in Ecclesia primos antistites, eas potissime sibi partes assumere, quæ plus laboris ac difficultatis secum afferant; ut ne tam imperio subditos suos, quo velint, pellere, quam exemplo ad magna atque ardua post se trabere videantur. Nimis dura enim et superba censentur imperia, cum labores et pericula committuntur, et desunt exempla. Cavebat proinde Dionysius in eorum esse numero, qui alios duriter tractant, ipsi molliter vivunt. Nec enim hoc a Paulo præceptore didicerat, nec in ullo apostolorum viderat, nec ipse hactenus vel per somnium cogitarat. Nam vestigia gloria Dei, quæ ut plurimum in periculis, in laboribus, in ærumnis, in factu arduis, in perpessu asperis il lustrius deprehenduntur, tanquam bonus Christi venaticus semper et in omnibus sagaciter indagabat, et per illa ad opimas animarum prædas cursu infatigabili properabat. Detinuit quidem illum aliquanto spatio urbs Arelate, sed ingentem paulo longioris illic moræ fructum Deus ostenderat. Jam Nero, mon strum potius hominis quam homo, tyrannus scilicet qualem adhuc terra non tulerat, cunctis exosus invisusque inortalibus, debitas suæ importunæ crudelitatis poenas Deo sanctisque apostolis exsolverat; nec alia quidem (quod deterrimum, et tamen justissimum) quam sua manu, ut pessimo scilicet victoriæ genere, qui alios ante se omnes barbarica crudelitate vicerat, idem sui ipsius nece seipsum vinceret. Hoc igitur monstro e vivis sublato, cum boni omnes respirare, tum vel maxime Christiani cuncta spe rare in dies meliora: quibus videlicet non minimum proinovendæ sanctæ religioni argumentum suppe ditabat, quod ejus persequendæ primus auctor is fuisset, qui totus ex fœdissima atque spurcissin vitiorum omnium colluvie conflatus, nihil non, iniquissimo suadente atque impellente dæmone, hacte nus fecerat. Docuerunt igitur tum Dionysius et cuncti universim omnium Ecclesiarum magistri, pro pterea neci datos esse Petrum et Paulum, duos religionis nostræ multo omnium mansuetissimæ princi pes, quod tyranno truculentissimo, ac teterrimis ejus geniis atque dæmonibus, a quorum arbitrio et nutu nefarius ille siearius totus pendebat, generose fuissent adversati; adque ejus exsecrandis libidinibus atque spurcitiis veræ castimoniæ honestatem prætulissent. Ita non difficilem ad eorum aures, qui talia mirum in modum exhorrescebant, aditum cum invenissent, tum ad expromenda fidei nostræ documenta eo fidentius accedebant, quo erant cum virtute et ratione conjunctiora. Ad quod quidem palam faciendum valebat hic noster Areopagita, cum auctoritate magni nominis, tum præcipue incredibili quadam co litus inspirati sermonis gratia, cui et vis inerat et copia dicendi incomparabilis. Unde bonus Arelatensium numerus sensim eum sectari, degustare verba, demirari vitam, adamare virtutes, suspicere et suscipere Evangelium, Christi facta mutis deorum simulacris composita quanto essent anteferenda, suo silentio primum, deinde voce et comprobatione contestari; postremo deorum suorum potentiæ, quos impune a Christianis contemni et imbecillitatis sugillari viderent, paulatim diffidere; cum vero et prodigia in nomine Jesu (qui honoris gratia nobis semper nominandus est) sæpenumero facta esse, et non raro fieri scirent, seu in abigendis dæmonibus, seu in propulsandis morbis, tum aperte religioni manus dare, et divinæ virtuti fasces haud invite submittere. Non prius igitur generosus Christi athleta discessit Arelate, quam et multum sub ducis sui vexillo populum conscripsisset, et longe clarissima suæ virtutis ibidem réliquisset impressa vestigia. Erat inibi fanum quoddam, populi cultu ac veneratione in primis augustum ac celebre, in quo Martis statua publicis impertiebatur honoribus: hane statuam Dionysius, quo veram unius Dei potentiam astrueret, sola divini nominis invocatione disjecit, diffregitque; fanum vero ipsum omni hactenus sacrorum exsecrandorum turpitudine inquinatum, et stultissimæ superstitio nis indignissima vanitate pollutum, cum rite perpurgasset, sanctissimis beatorum apostoloruni Petri et Pauli nominibus et honoribus, non invito populo (quippe patratorum ab iis prodigiorum jam conscio et admiratore) consecravit, ibidemque baptisterium originalibus eluendum maculis collocavit. Nam mirificas eorum virtutes et insignia in omnes mortales beneficia (quæ partim in Evangeliorum codice, partim in eo qui Actus apostolorum inscribitur, fusius repertum iri indicabat) breviter illis exposuerat; quemad modum Petrus scilicet, quasi quispiam vitæ mortisque dispensator, solo verbo alios quidem neci propter impia scelera tradidisset, alios autem vitæ ob eximia benefacta reddidisset. Nam Ananiam quidem et Saphiram memorabat, propterea quod mentiti essent Spiritui sancto, ad sancti Petri voceni corruisse mortuos Tabitham vero præclaram Ecclesiæ discipulam, a pietate in viduas commendataın, ab infe ris ejusdem evocatu luci esse redditam: quin et sola ejus umbra quoscunque infirmos perfectæ sanı tati esse restitutos b. Paulum autem e Christi persecutore discipulum nonnunquam in cœlos raptum ea inibi vidisse audivisseque, quibus enuntiandis nulla lingua idonea, nulla par esse posset oratio; sed miraculorum insuper minime vulgarium fulgore insigniter coruscasse. Nam et Elymam maguin doctrinæ Christi resistentem, in ipso 469 momento oculis orbasse d; et alias infirmis longe plurimis incolumi tatem, mortuis vero etiam nonnullis amissam vitam redonasse; denique ita utrumque vixisse, ut nibil unquam in moribus turpe aut vitiosum; ita docuisse, ut nihil in doctrina falsum aut perniciosum; ita postremo excessisse, ut nihil in morte objectum aut ignominiosum deprehendi a quoquam, aut jure © II Cor. x1, 4. d Act. 11, 8. Act. V, a Act. IX, b Act. V,

col. 777–778page 101 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. reprehendi posset: imo omnem vitam, doctrinam, mortem, bonorum plena exemplorum exstitisse. In iis enim cluxisse in rebus agendis prudentiam, in negotiis communicandis æquitatem, in moderandis sensibus castimoniam, in affectibus refrenandis fortitudinem, in adversis ferendis et morte sustinenda patientiam, animique invictam constantiam. Cum quibus si falsorum deorum vitæ conferrentur, seu Martis, seu Mercurii, seu Jovis ipsius aut Saturni, aut aliorum quorumcunque, quanta, Deus bone! in quiebat, in illis diversitas! major sane quam diei et noctis, quam lucis et tenebraruin. Unus enim libe ros suos devorasse, alter patrem ipsum pepulisse regno, iste alienæ conjugi stuprum intulisse, hic_res alienas furto avertisse, alius alia et quidem horrenda ac propudiosa admisisse flagitia, et iis etiam gloriatus fuisse memoratur. Et tantam nihilominus exstitisse hominum cæcitatem, ut divinos iis hono res elargirentur, quos ob sua exsecranda facinora æternis pœnis certissimo constaret esse damnatos. Propterea igitur Deum ipsum e cœlis ad tantam cæcitatein sua inmensa luce depellendam, et tam densas errorum tenebras doctrinæ suæ veritate dissipandas descendisse; atque hunc esse quem ipsis prædicaret, cujus principes discipulos veris laudibus efferret, quibus templa et statuæ multo juslius quam Marti et Mercurio, aliisve diis (si tamen diis) deberentur. Talibus fere, sed multo pluribus ac majoribus, prout Spiritus ei dabat, populi animos vir sanctus detinebat, crudiebat, Christo acquirebat. Post hæc commendata Regulo (cui manum simul et episcopi munus jam imposuerat) Arelatensi Ecclesia, dispositisque in ea ordinibus, et ad mutua inter se officia diligenti oratione concitatis, valedixit, dato que pacis osculo, et impertita benedictione, in interiorem Galliam, assumptis Rustico et Eleutherio comitibus, penetravit. Ubi autem consederit, quid egerit, quæ studia consectatus sit, proxima enarratio demonstrabit. (1-2) Saturnino Aquitaniam, etc. De Saturnino, et aliis in diversa a Dionysio dimissis, partim capite præcedenti dictum est, partim proprio et singulari capite infra dicetur. At vero Marcellum, quem et Eugenium non nulli vocant. De Marcello hoc, et idemne sit cum Eugedio Toletano, disputavi alibi. In quo Martis statua, etc. Inter alios deos cul tum fuisse etiam a Gallis Martem, præcedenti ca pite notavimus e Cæsare. De disjecta autem et dif fracta a Dionysio ejus statua, habetur in Actis S. Reguli apud Vincentium Bellovacensem lib. x li stor., cap. 27. Dionysii ad Purisios profectio, et ibidem religionis el episcopatus fundatio. Parisii hac ipsa, qua de agimus, ætate imo et pluribus ante sæculis celebre erat, non urbis quidem ut nunc, sed populi in Gallia Celtica Senonas inter et Bellovacos siti, et Sequanam fluvium accolentis no men. Quod quidem nomen olim Julius Cæsar Commentariis suis illustrius fecerat simulque eorum ur bem Lutetiam belli consilio inibi habito reddiderat clariorem; verum longe alia claritudo post accessit, cum Dionysius Areopagita omnem prope Athenarum gloriam, hoc est seipsum, huc transtulit; neque hoc sine felici rei magne omine, facultatis scilicet omnium liberalium artium, et Græce in primis facundiæ eodem aliquando (quod jam dudum factum est) transituræ. Sed illa tamen, quamvis per sc ampla, præ A. dei luce quam diffudit, præ Christi nomine quod importavit, præ tot insignibus victricis fidel tropeis tota Gallia erexit, exigua videri possunt et debent. Igitur ad hunc populum et ad hanc urbem divino ductu accessit eumque in vicino delegit habitationi locum, quem et sacris studiis, et piis precationi bus, et divinorum contemplationi, et opportuno ab Evangelii laboribus receptui reperire potuit quam commodissimum. Eum esse credunt, quem academia Parisiensis nunc insidet, illius Atheniensis, quam Plato celebravit, et ubi Dionysius quondam philosophatus est, æmula. Ilic ergo cum duobus sociis Rustico presbytero, et Eleutherio diacono fidissimis contubernalibus consedit, hic sacris operatus est, hic divina meditatus, hic coelestia contemplatus, hic libros illos incomparabiles et nisi paucis rarisque ingeniis in accessos, est commentatus, quos et 470 hodierna theologorum schola secundum Scripturas in prima ponit laudatque auctoritate; hic denique, ut quondam Joannes in deserto, concurrentes ad se omnis generis mortales fama vitæ et iniraculoruni excitatos docuit, abluit, et plus etiam quam Joannes, peccatorum suo rum vinculis exuit, ac teterrima ereptos servituti in libertatem filiorum Dei vindicavit Nam cum vir tute polleret miraculorum et jam visum cæcis, jam auditum surdis, jam sermonem mutis, jam clau dis gressum reformaret, variisque præterea morborum affectos incommodis circa ustionem, sectionem, potionum amaritudinem, sola precatione et verbi divini invocatione percuraret; toli genti admirationi fuit, imo et propter facta tam benefica passim apud omnes in amore et honore non vulgari. Quibus ad fidei persua sionem Deique illius cultum (cujus vocato nomine hæc patrabat) viam sternentibus, non exiguum Parisio rum numerum ad Christi castra perduxit. Sed præ aliis omnibus, quorum obscurior fama est et ignota nomina, unus singulariter exstitit, cujus non quivis hactenus nec ætas cuncta disperdens, nec livor sem.. per magnis invidens, jani obtegere nomen aut obscurare gloriam. Lisbius enim prisca stirps et radix Montmorentianæ familiæ, qui primus e Gallica nobilitate salutiferis baptismi aquis a Dionysio expiatus et Christiani nominis gloria creditur insignitus, vivit etiamnum et viget, vigebitque perennibus, nec unquam intermorituris ad omnem posteritatem litteris. Nam ut antehac, ita et deinceps, Gallorum habebitur et appellabitur Christianæ primitive: nec celabitur (ut nobilis erat juxta et locuples) tam ad commendandanı ac promovendam fidem ejus auctoritas, quain ad religiosa sacella et oratoria (prout ea ferebat tempestas) vel aptanda vel conservanda insignis benignitas ac munificentia. Ad hæc enim opera tam auctoritate quam opibus præsto adfuisse Dionysio ex antiquis habetur monumentis. Atque hæc fortassis irarum et discor diarum conjugi occasio et seminarium fuit: quod scilicet Larcia (hoc erat conjugi nomen) tantarum im pensarum, quibus dilapidari rem familiarem arbitrabatur, impatiens (marito enim fidem amplexo diu inti delis perstitit) virum tanquam summæ in deos impietatis reum detulerit, præclaramque martyrii palmam, sed longo post hæc tempore, remanentibus tamen odiis, volens nolens, ut suo dicetur loco, procurarit. Nam cum Vespasianus imperium tunc teneret, princeps admodum mitis ac humanus, nulla gravior bisce temporibus exstitit in Christianos persecutio, nulla religionis hostibus sui in bonos expromendi odii, tanta

col. 779–780page 102 of 262

quantam voluisset opportunitas fuit. Hinc Ecclesia illo imperatore sensim recreari, paulatim accrescere, vires sumere, ædiculas struere, liberius sacros coetus habere, in Christi doctrina et virtutum exercitio non penitendos progressus in dies facere. Tum ergo et Dionysius obsecundante in primis quem modo diximus Lisbio, nonnulla variis in locis sacella ut commoditas erat, construxit. Primum autem, vel certe inter prima illud fuisse creditur, quod omnipotenti Deo, suæ hujus peregrinationis auctori atque duci, titulo Sanctæ Trinitatis dedicavit: quod deinde multis post sæculis in honorem sancti Benedicti, reservata tamen ibidem loci venerandæ antiquitatis et sanctimoniæ grata memoria, instauratum, ampliß catum, consecratum fuit. Quippe in sacello, quod Sancti Nicolai nunc dicitur, et in divi Benedicti tem plo inclusum est, hoc legitur veteris religionis certissimum monumentum. In hoc sacello san ctus Dionysius cœpit invocare nomen sanctæ Trinitatis. Nam ille proprie locus fuit ædificati a Dionysio sacelli. Postea vero et alterum cultui beatæ Mariæ Virginis, destructo, quod inibi colebatur, Mercurii si mulacro, dedicasse tradunt; quod ab indigenis ad rei memoriam Nostra Domina de Campis est appellatum. Ubi et partem aliquam sanctissimi veli ejusdem Virginis, cujus ipse interfuerat exsequiis, ad majorem loci ejus sanctitatem deposuit. Unum item sancto Stephano primo post Christi ascensionem martyri; quod hodieque templum Sancti Stephani Græcorum vulgo nominatur, quod scilicet primi ejus conditores Græci essent. Alia denique aliis sanctis, quorum enumeratione, ut difficili, minusque necessaria nunc su persedeo. Sed quemadmodum templa et sacraria, sic sacerdotes et ministros constituit, variaque in loca dimisit Necessarium enim erat, ut, multiplicatis gregibus, pastores quoque multiplicarentur. Illos au tem cum ad omnem virtutem diligentissime informavit, tum etiam peculiari cura iisdem commendavit, ut ea quam exactissime callerent et curarent, quæ sui essent circa res sacras officii et ministerii. Nec imme rito. Quid enim in omni mundo est, quod parem curam ac sollicitudinen requirat, quam ea servitia et obsequia, quæ non hominem mortalem, sed Deum ipsum et cœlos tangunt? Nam si pro personarum di gnitate atque fastigio verum est honorem ac venerationem crescere, quam exquisiti divinæ adorationis ritus ac cæremoniæ, et quanta honoris ac reverentiæ incrementa ad supremæ illius atque infinitæ majesta tis cultum adhibenda sunt? Dionysius igitur tanti reverentissimus culininis, præclaram omnino, si quis alius, hac in re navavit operam. Cum enim apostoli (in quorum præcipue humeros tanquam pri morum Dei legatorum, et novæ legis principalium præconum 471 id incumbebat oneris) instituta a Ma gistro sacramenta et sacrificia certis ritibus ac cæremoniis, majoris venerationis ergo, divinitus instruxis sent, ordinatisque ab se episcopis non tam voce aut scripto, quam usu et exemplo tradidissent, visum est viris apostolicis post illorum e vita migrationen e bono communi fore (quod et Spiritus ipsis suggere. bat) ut præcipua religionis Christianæ mysteria, eorumque ratio et intelligentia sic litteris mandarentur, ut et cum novis pontificibus ac sacerdotibus (quorum jam passim per omnes terras numerus excrescebat) facile communicaretur, et simul caveretur, ne quæ occulta esse oporteret, temere ad homines profanos et indignos emanarent. Quemadmodum enim ad religionis sanctæque disciplinæ consensionem atque uni tatem plurimum istis commodarent; ita his propter ignorantiæ tenebras mentisque imbecillitatein baud parum officerent. Quare hoc in negotio primus ominium, quod quidemn sciatur, sanctus Hierotheus Diony sii magister laboravit; sed ita laboravit, ut ejus scripta ob difficultatem et obscuritatem sublimioribus duntaxat ingeniis inservirent. Unde cum ea Dionysius ad Timotheum urbis Ephesi episcopum transmisis set, is ita probavit, ut mediocribus ingeniis aliquanto clariora requireret. Quin et ipsummet Dionysium ad hunc suscipiendum laborem non semel, sed sæpius hortatus est, non quasi ipse Timotheus, utpote vete ranus Pauli apostoli discipulus, iis magnopere indigeret, sed ut nuper creatis aut deinceps creandis ab se episcopis in directionem atque subsidium exhiberet, unumque essent illa scripta Dionysii velụt rituum omnium ac cæremoniarum conforme magisterium. Et sane ita per Orientem et universam Græciam, quæ in libris suis circa ordines conferendos idem perscripsit Dionysius, invaluerunt perennaruntque, ut eorum usus apud illos hodieque perseveret. Sed de libris in præsentia hoc tantum dicam, quod satis liquet (nam omnium recensionem, quorum quidem nunc sit memoria, post inferemus) nobiles illos libros, aite rum De cœlesti, alterum De ecclesiastica hierarchia, cum sint e postremis ab eo editis operibus, in Gallia esse scriptos, in Gallia auctos et retractatos. Hic enim a duorum apostolorum glorioso excessu (ex quo tempore ad scribendum ab eorum discipulis maxime est stimulatus) sedem ac domicilium tenuit. Quam vis et exemplo magistrorum ad visendas et firmandas remotiores Ecclesias, in alia terrarum nonnunquam excurrerit. Nam et in Hispaniam e Gallia profectum fuisse Hispani ipsi affirmant Quod eo quoque fit probabilius, quod qui ab orbis exorsi capite in vicinas Gallias sub illa apostolorum tempora proficisce bautur, soliti essent satis evulgato inibi Evangelio, inde in Hispaniam ejusdem dilatandi gratia convola re. Plurima enim in Hispanorum historiis ejusmodi profectionum exempla consignantur. Nempe hoc de sancto Martiale Lemovicensium episcopo hoc de sancto Saturnino Tolosanoruin boc de sancto Jone seu Jona presbytero Castrensium, hoc de sancto Mancio Catalaunensium antistite, hoc de plu ribus aliis in Gallia episcopis, et apostolorum discipulis nemoriæ prodiderunt. Neque enim ut regnorum aut provinciarum, sic fidei et religionis limites erant; sed dispersorum toto orbe Christianorum velut una provincia, unum regnum, una natio, imo velut una domus et una familia tota Christi Ecclesia erat; iamque facilis tum e provincia in provinciam, quam nunc ex urbe in urbem, et fere dixerim e domo in domum, transitus patebat et receptus. Nulla tum inter Christianos ob locorum intervalla animorum dis junctio, nulla ob linguarum diversitatem charitatis divulsio, nulla denique inter fratres (Italos enim, Gal los, Germanos, Hispanos, Græcos, et quoscunque alios totius universi populos una continebat et conglu tinabat germanitas), nulla, inquam, inter fratres plusquam fraterno amore se complectentes, nisi solius vir tutis et pietatis et divini honoris parebat æmulatio. At si forte tempestas aliqua persecutionis ingruebat, ea magis inter illos sese, non secus atque aquam frigoris asperitas, constringebat. Ivit igitur in Hispa niam Dionysius, et suorum quos antehac illo præmiserat, discipulorum labores et fructus præsens inspe‐ xit, cognovit, promovit. Est enim dictu incredibile, quantum fidei rebus afferat pondus, sanctorum viro rum, præsertim doctrina et auctoritate præstantium, vel audita tantum oratio, vel conspecta solum præ sentia. Hinc tantus olim populis ardor inerat vel videndi et audiendi apostolos, vel iis e vita profectis, ipsorum saltem discipulos velut vivas eorum imagines cognoscendi. Ea causa fuit, cur episcopi apostolo rum successores per aro in una sede ita hæserint, quin ad alias atque alias provincias, seu ipsarum in vitatu, seų sua voluntate crebro peregrinati sint. Itaque et Clemens ipse, Petri successor et discipulus, relicta ad tempus Roma, varias in partes, non minus quam magister suus abiit: et circa hæc ipsa tempo ra usque ad Domitiani sceptra, et impios adversus Ecclesiam motus, generosi Christi athletæ libere el confidenter, quocunque Spiritus Dei agebat, non modo ad multiplicandas Ecclesias, sed etiam ad eas con firmandas, et statutis ac legibus ordinandas, et concordiæ vinculo (quod maxime tunc erat necessarium)

col. 781–782page 103 of 262

PG 4:781ἄνωθεν αὐτῷ κεχρη θείῳ θελήματι, ὡς ὑπὸ Θεοῦ ἡγαπημένος, οδηγού κηρύγματι, καὶ τῷ τῆς διδασκαλίας διαυγάσματι, καὶ τοῖς τῶν θαυμάτων τερατουργήμασιν, Οφθαλμοὶ γὰρ τυφλῶν ἀνέβλεπον, καὶ ὦτα κωφῶν ἠνοίγοντο, καὶ γλῶσσαι μογιλάλων ἐτραγοῦντο, καὶ βάσεις χωλῶν συνεσφίγγοντο, καὶ ποικίλων νοσημάτων ἀσθενοῦντες ἐλευθεροῦντο, τῇ τοῦ παντοδυνάμου Σωτῆρος ἐπικλήσει διὰ τοῦ θαυμασιωτάτου θεράποντος αὐτοῦ παραδοξοποιοῦντος, καὶ τοὺς ἐν σκότει τῆς ἀγνοίας καθημένους προσκαλουμένου πρὸς τὸ φῶς τῆς γνώσεως καὶ σωτηρίας. αὐτα; δι' αὐτοῦ κατηξίωσε γενέσθαι τὰς δυνάμεις, ὅτι τῶν πολεμίων ἐθνῶν τὰς καρδίας οὐκ ἔλαττον τῶν εὐαγγελιζομένων ἀνέδειξεν. τει: Οὐ διδαχῆς μόνον βή μασιν, ἀλλὰ καὶ σημείων ἔργοις ἀποστολῆς ἔργον είρ Ἐπὶ τούτοις γὰρ τῶν πιστῶν πληθὺς ηὐξάνετο· καὶ ναοὶ τῷ Θεῷ κατὰ Γαλλίαν καὶ Γερμανίαν, τὴν μεγί στην επαρχίαν, ἡγείροντο, Τοῦτον οὖν τὸν τόπον ὁ Θεοῦ δοῦλος περιοδεύσας, καὶ τῷ στερεῷ τῆς πίστεως όπλισάμενος, Θεῷ τῷ παντοδυνάμῳ πανταχοῦ βοη θοῦντι καὶ συνοδεύοντι αὐτῷ, ἐκκλησίαν ἐκεῖσε κατὰ τὴν δύναμιν αὐτοῦ, καθ' ὅτι νέος ἀκμὴν προσήλυτος ὑπῆρχε, καὶ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι στῷ εἰς τιμὴν ἀνέστησε. πᾶσι τοῖς Ἑσπερίοις μέρεσι,

colligandas contendebant. Sic ergo et Dionysius nec Athenis, nec Galliis, nec 472 Germania contentus, in Hispanias quoque penetravit, et temporum usus opportunitate, ea quæ Jacobus, quæ Petrus, quæ Paulus quæ alii apostolorum plantaverant, irrigatum ivit. De tempore quidem profectionis etsi non omnino liqueat, de profectione tamen ipsa satis liquet. Quæ autem in Gallias reversus infesto juxta et infausto Domitiani egerit dominatu, hinc jam ordiemur. NOTATIONES. esse testimonium, quam Visbii filii ejus conscriplio, e qua desumpsit Hilduinus ea quæ de illius conversione familia perscripsit. Hanc autem esse radicem Montmorentianæ domus, tola testis illius posteritas, ad quam solet de principiis ac stemmatibus cujusque familiæ semper remitti cognitio. Accedunt vero et tituli, et insignia, et elogia, et gentis Francorum ex antiquo perennis consensus, ut viro æquo nihil desiderari amplius posParisii hac ipsa, qua de agimus, ætate, etc. Pa- versione ad fidem Christi, nullum potest certius risios, ut regionis nomen; Lutetiam vero, ut ejus regionis caput, usurpavit Cæsar lib. vi De bello Gallico, sub initium, ubi sic de se ipse scribit: Concilio Galliæ primo vere, ut instituerat, indicto, cum reliqui præter Senones, Carnutes, Trevirosque venissent, initium belli ac defectionis hoc esse arbitratus, ut omnia postponere videretur, concilium Lutetiam Parisiorum transfert. Confines erant hi Senonibus, civitatumque patrum memoria conjunxerant: sed ab hoc concilio abfuisse existinabantur. Sic ibi. (6-7) Igitur ad hunc pop. et ad hanc urbem divino duciu accessit. De hoc accessu, ex divino nutu seu monito attestantes habemus Simeonem Metaphrasten in Vita Dionysii, qui ἄνωθεν αὐτῷ κεχρηpatioµévov, superne oraculum ei redditum scribit. Ita prius Athenis Romam venerat oúpaviy xat θείῳ θελήματι, ὡς ὑπὸ Θεοῦ ἡγαπημένος, οδηγούHevos, ut scribit Methodius, coelesti et divina voluntate, tanquam dilectus a Deo, per iter deduclus. Hic libros illos incomparabiles, etc. Libros qui nunc exstant, De divinis nominibus; De cœlesti hierarchia, De ecclesiastica hierarchia, etc, probabilissimum est scriptos a Dionysio Parisiis, post apostolorum mortem, cum jam ipse inter Pauli discipulos præcipua scientia emineret. Constat enim posterius esse scriptos (quod etiam infra probabitur) quam eos, qui perierunt. Michael in Laudatione S. Dionysii. Nam cum virtute polleret miraculorum, etc. De S. Dionysii potestate miraculorum testantur antiqui Vitæ scriptores, tam Græci quam Latini. Dabo Græcorum testimonia, omissis Latinorum, quæ magis in promptu. Itaque Michael Syngelus scribit Dionysium expulisse colendorum simulacrorum insaniam, hisce tribus machinis, tỶ te tñ dλnbelas κηρύγματι, καὶ τῷ τῆς διδασκαλίας διαυγάσματι, καὶ τοῖς τῶν θαυμάτων τερατουργήμασιν, praconio veritatis, doctrinæ splendore, miraculorum prodigiis. Deinde subjungit continenter aliquas curationes vi livina ab eo factas: Οφθαλμοὶ γὰρ τυφλῶν ἀνέβλε πον, καὶ ὦτα κωφῶν ἠνοίγοντο, καὶ γλῶσσαι μογιλά λων ἐτραγοῦντο, καὶ βάσεις χωλῶν συνεσφίγγοντο, καὶ ποικίλων νοσημάτων ἀσθενοῦντες ἐλευθεροῦντο, τῇ τοῦ παντοδυνάμου Σωτῆρος ἐπικλήσει διὰ τοῦ θαυμασιωτάτου θεράποντος αὐτοῦ παραδοξοποιοῦντος, καὶ τοὺς ἐν σκότει τῆς ἀγνοίας καθημένους προσκα λουμένου πρὸς τὸ φῶς τῆς γνώσεως καὶ σωτηρίας. Oculi enim cæcorum intuebantur, el surdorum äures aperiebantur, et mutorum linguæ solvebantur, et claudorum incessus restringebantur, et variis debilitati morbis, invocato Salvatoris omnipotentis auxilio, per admirabilissimum ejus servum miracula patrantem, et sedentes in ignorantiæ tenebris, ad lucem cognitionis advocantem liberabantur. Ita Syngelus. Quid Methodius? Hæc nimirum inter alia: Kal tooαὐτα; δι' αὐτοῦ κατηξίωσε γενέσθαι τὰς δυνάμεις, ὅτι τῶν πολεμίων ἐθνῶν τὰς καρδίας οὐκ ἔλαττον τῶν εὐαγγελιζομένων ἀνέδειξεν. Εt tantas per eum dignatus est Dominus patrare virtutes, ut non minus gentium hostilium corda, quam Christianorum promoveτει Melaphrastes aulem: Οὐ διδαχῆς μόνον βήμασιν, ἀλλὰ καὶ σημείων ἔργοις ἀποστολῆς ἔργον είρ Yalero. Non doctrinæ solum verbis, sed et opevibus signorum munus exsequebatur apostolatus. Lisbius enim prisca stirps, etc. De Lisbii consit. Nonnulla variis in locis sacella, etc. De his testes sunt Syngelus et Methodius supra laudati. Prioris verba, postquam de sancti viri miraculis egit, sunt hæc: Ἐπὶ τούτοις γὰρ τῶν πιστῶν πληθὺς ηὐξάνετο· καὶ ναοὶ τῷ Θεῷ κατὰ Γαλλίαν καὶ Γερμανίαν, τὴν μεγίστην επαρχίαν, ἡγείροντο, etc. Propter hac enim miracula fidelium multitudo crescebat, et templa Deo per Galliam et Germaniam, provinciam maximam, excitabantur. Posterioris autem ista: Τοῦτον οὖν τὸν τόπον ὁ Θεοῦ δοῦλος περιοδεύσας, καὶ τῷ στερεῷ τῆς πίστεως όπλισάμενος, Θεῷ τῷ παντοδυνάμῳ πανταχοῦ βοηθοῦντι καὶ συνοδεύοντι αὐτῷ, ἐκκλησίαν ἐκεῖσε κατὰ τὴν δύναμιν αὐτοῦ, καθ' ὅτι νέος ἀκμὴν προσήλυτος ὑπῆρχε, καὶ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι στῷ εἰς τιμὴν ἀνέστησε. Hunc igitur Dei servus, cum peragrasset locum fidei robore armatus, Deo omnipotenti sibi ubique auxiliari et comiti, templum illuc ut facultas gerebat (quippe novus ibi admodum adrena erat) et Domino nostro Jesu Christo, honoris gratia ædificavit. His porro consentiunt Antiquitates Parisienses, et prisci Rituales libri, in quibus hæc rbythmice: Hic constructo Christi templo, Verbo docet et exemplo, Coruscat miraculis, etc. De aliis templis et sacellis videndus est Demochares, libro De divino missæ sacrificio, capite 18, in Catalogo episcoporum Parisiensium. Methodius in Dionysii Martyrio. Nam et in Hispaniam e Gallia profectum fuisse Hispani ipsi affirmant. Flavius Dexter ad annum Christi 110, et Romæ 861. Haud multo post S. Dionysius Areopagita Hispanias invisit, ut legatus a B. Clemente totius occidentis ordinatus. › Consentit Franciscus Bivarius 473 in Commentario ad eumdem annum, probatque ex S. Methodio, qui scribit Dionysium Evangelii semina dispersisse πᾶσι τοῖς Ἑσπερίοις μέρεσι, cunctis partibus Hespe riis. Hispani autem censentur in Hesperiis, ut recte ibidem probatur. Sed cavendum ne putetur Dionysius illo anno Christi 110 aut paulo post fuisse a Clemente ordinatus Occidentis legalus. Nain multis ante annis obiisse Clementem, constat. Sed tantum existimandus est Dexter afferre causam cur iverit in Hispaniam, quod scilicet jam olim ordinatus fuisset a Clemente totius Occidentis legatus. Ego autem ivisse in Hispaniam censeo longe prius quam velit Dexter, nempe temporibus Vespasiani, pace post Neronem Ecclesiis reddita. Regnavit enim Vespasianus annos ferme decem: ita ut extremis ejus annis, jam satis ordinata Parisiensi Ecclesia, inviserit Dionysius Hispanias, et eadem opera discipulum Marcellum.

col. 783–784page 104 of 262

prædicaverat, floret: et post multos labores mi Vide ibi Commenta grat martyr, anno 106.", rium doctum Bivarii. De S. Jone dictum est in su perioribus. Accedit Gothici Breviarii Toletani auctoritas, in & sium in Lusitania pontifex, qui in Gallia prins quo bymnus exstat Dionysii et Eugenii profectio nem continens, illius in Hispaniam e Gallia, hu jus in Galliam ex Hispania. Incipit sic Sancti Eu genii digna memoria. Ubi inter alia de Dionysio, quem vocat alumnum Græciæ, et de Eugenio, quem appellat doctorem Hispaniæ, sic habet Alumnus Græciæ visit Hispaniam. Doctor Hispaniæ revisit Galliam Docti præsentiam doctoris Galliæ Fideli captans pectore. Nempe hoc de sancto Martiale Lemovicen sium episcopo. Flavius Dexter ad annum Christi 52, Romæ 805, Martialis, inquit, Lemovicen sium, Cadurcorum et Tolosatium apostolus Hispa nias adiit, et prædicando fideles invisit. Vide ibi. dem Bivarium. Hoc de sancto Saturnino Tolosanorum, etc. Dexter ad annum Christi 112: Sanctus Satur ninus episcopus Tolosanus secundo Toletum invi sit. De primo autem adventu vide Bivarium in Commentario Dextri, ad annum 76. Hoc de sancto Mancio Catalaunensium. Ita de illo Dexter, ad annum Christi 90: ‹ Mancius, ci vis Romanus, Christi discipulus, primus Eboren Ea quæ Jacobus, quæ Petrus, quæ Pau lus, etc. Hos omnes fuisse in Hispania Dexter, et Metaphrastes, et alii quamplurimi pro certo po nunt. De omnibus vide Commentarium Francisci Bivarii ad Dextrum, anno Christi 50, et alibi. De Jacobo, ut extra dubium, dicere omitto. De Petro ad citatum jam annum ita Dexter: Petrus, ut Christi vicarius, Hispanias adit: imagines Antio chia delatas affert, etc. De imaginibus, si consu las ibi Bivarium, tibi faciet satis. De Paulo in Hispaniam profecto patet e supra dictis, et ex eo deni Bivario, qui bene et fuse refellit alia sentien tes. Jam certe post Dextri editionem nullo mode dubitari debet. Quem Dextrum si doctus ac dili gens Baronius nactus esset, haud dubie multa ali ter, quam sensit, sensisset et docuisset. Verum si dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scien tiam (Psal. xvII, 13), multo magis menses et anni, quibus assidue procedentibus, alía atque alia in novam lucem eruuntur antiqua monumenta. Dionysii per tempora Domitiani imperatoris curæ et labores el prophetiæ spiritus. Verissimum est quidem sane, quod peritissimi viæ cœlestis ductores ac magistri tradunt, eo quemque servorum Dei et crebrius et copiosius divina participare beneficia, quo et gratior sit de susceptis, et im pensorum adversus collatorem officiorum atque obsequiorum profusior. Cujus enim nec imminui bono rum copia propter infinitam benignitatem potest, idem se in mutui amoris certamine vinci a servo Do minus nequaquam sinit. Cum ergo Dionysius depluentium in se donorum memor, tam illa quam semet ipsum in eorum auctorem totum refunderet, velut perfectum quemdam reciprocantis benevolentiæ cir culum, licet impar, gratissimus tamen, cum Deo contexebat. Nova enim cum reciperet beneficia, nova referebat officia; et dum hæc referret, novisque propter hoc ipsum a Deo gratiis cumularetur, his ille denuo incitatus, quo plus recipiebat, eo plus reddebat; quoque plus reddebat, eo plus recipiebat, ut nom esset nec dandi numerus, nec finis remunerandi. Ita quippe et magni apostoli crescebant, qui nec esse vacuam in se gratiam Dei sinebant, et alios quoque, ut ne in vacuum eam reciperent, hortabantur •. Ita apostolorum discipuli (et bic in primis Dionysius) in dies proficiebant, semper cursui suo addentes, semper laborem labori, industriam industriæ, obsequia obsequiis aggerantes. Hinc a rebus cunctis infe rioribus digressi, atque ad Deum et divina sublime erecti, miris implebantur omnigenæ sapientiæ fulgo ribus, quibus et se et mundana omnia penitus cognoscerent atque despicerent: et bonum ipsum, vere omne bonum in ipsius boni radio conspicerent, et universis terræ rebus uti perpusillis et nullo pretio di gnis, immensum quantum anteferrent. Quemadmodum enim ii, qui ex altissimis turribus et aeris spe culis, ac præsertim monti cuipiam editissimo superstructis, bomines quamvis procerissimos et gigantea mole spectandos, inferne obambulantes conspicantur, ipsi eos velut exsiles vermiculos aut perexigui cor poris formiculas videre sibi videntur, vixque vident: ita qui mente et cogitatione in alta atque abdita Dei mysteria per multiplices profunda 474 contemplationis gradus conscenderunt, ii tam magna, tam excelsa, tam incomprehensa inibi speculantur, et demirantur, ut deflexis inferne orbibus, humana om nia, imo absolute omnia, puncti instar brevissimi esse videant, si tamen videant. Nam ut qui diu in lu cidissimo sole ambulavit, dum in umbracula primum ingreditur, præ oculorum caligine nihil videt; sic magnis viris cum Deo suo familiariter versantibus usu venit, ut toti divinis mysteriis intenti et per fusi, terrena nec videant nec curent. Ab infimis enim rebus, quoad ejus fieri potest, se subducunt, sem perque ea minimi faciunt, quæ vulgus hominum, quia majora non norit, permagno æstimat. Dionysius porro, ut qui abundanti supernæ lucis copia perfusus omnia ista prorsus vana nihilque esse intelligeret, proindeque se ab illis penitus segregans, illa quæ vere sunt, et magna sunt, tota animi contentione per sequeretur, ad Deum assidue aspirabat, ascendebat, adhærebat, totusque quodammodo Dei effectus (quod apprime ad divina percipienda necessarium scriptis suis edocuit) ea quæ paucis nosse da tum est, videbat, audiebat, imbibebat, atque ad alios quaqua poterat verborum grandiloquentia (nole bat enim res tantas verbis vulgo obviis deterere) efferebat. Quippe nimis profanum et irreligiosum esse ducebat, res a communi et vulgari hoc statu tam semotas, tam diversas communibus ac vulgaribus enuntiare vocibus; atque adeo ad honorem et æstimationem Dei rerumque divinarum hoc spectare ju dicabat, si verbis quam posset magnificentissimis ea quæ omnem transcendunt magnitudinem, quadam tenus repræsentaret. Hinc voces novas, et sua compositione eximium quiddam atque omni creato fasti gio altius atque augustius designantes, infinitis atque incomparabilibus Dei perfectionibus explicandis efformavit. Quas homines quidam leves, et audaculi (20-21), partim inhonoratione, partim malevolentia, de teriorem in partem interpretati, maluerunt styli et eloquentiæ affectationi bene prudenterque dicta at tribuere, quam dignitati rerum atque majestati assignare; quodque est deterius, auctoris potius cavil lari verba et calumniari sermonem, quam et dicendi genus admirari, et dicentis revereri pietatem. Ast ego quidem prorsus e contrario, illa ipsa ab eodem Spiritu verba suggesta esse certo scio et credo, II Cor. VI. 1.

col. 785–786page 105 of 262

PG 4:785τῶν. Οὕτω γὰρ ἔσται τὰ θεῖα δοτὰ τοῖς μετὰ Θεοῦ γιγνομένους. Κρεῖστον γὰρ εἶναι Θεοῦ καὶ μὴ ἑαυ ταύτην οὖν τὰ θεῖα νοητέον, οὐ καθ' ἡμᾶς, ἀλλ' ὅλους ἑαυτοὺς ὅλων ἑαυτῶν ἐξισταμένους καὶ ὅλους Θεοῦ

a quo et rès ostensas non dubito. Neque enim ante ad scribendum aggredi vir sanctus audebat aut solebat, quam se ferventi precatione, velut cœlesti quadam catena, ab humo sublevasset, Deoque junxisset. Denique tam familiares illi erant Dei sermones et oracula, ut sacris quidem in negotiis nihil grande, nihil mediocre, sine divino viso aut cœlesti responso susciperet. Multos in diaconorum, in sacerdotum, in episcoporum ordinem cooptavit, sed unum absque Dei sententia neminem. Quippe qui et omnibus hoc faciendum præsulibus diserte edocuit, et complurium conglobatione exemplorum evidenter comprobavit. Ex ipsius quoque institutione, si quis obscurus ac difficilis Scripturæ locus occurrebat, cujus in exsolvendo nodo ministri laborarent, illi presbyteros adibant, presbyteri ipsum, ipse autem (nisi si apostoli in promptu essent) intima templi ingressus, Deum ipsum consulebat, et quæcunque is vellet, illo ipso per angelos inspirante, condiscebat. Quemadmodum enim in cœlesti, sic et in Ecclesiæ principatu ordo est addiscendi, ordo est et docendi: quodque in cœlo seraphini, hoc in Ecclesia sunt episcopi: et sicut ab illis primis inferiores spiritus, sic ab his subjecti ordines difficilium hauriunt disciplinam. Qui autem in terra sunt supremi, hi a coelo sumunt quod ignorant, ut et qui in coelo summi, a Deo ipso, ut primo fonte, nullius interventu, cognitionem accipiunt. Quæ igitur Dionysius maxime ardua didicit et docuit, hæc quidem aliquam partem e sacris Litteris, nonnullam item e Pauli atque Hierothei magisterio, sed tamen multo maximam atque præcipuam, non ab hominibus, sed a Deo et angelis, precando, meditando, contemplando percepit. Nam si tanta est Dei opt. max. in homines benignitas ac benevolentia, ut contracta cum illis (tametsi cum imparibus) amicitia, eos consiliorum suorum facere participes, et arcana pandere etiam privatis non dedignetur, quanta primis militiæ suæ ducibus, quanta Dionysio inter duces strenuissimo ac laboriosissimo, et ob mentis eximiam puritatem longe charissimo, sive luce inter ardentissimas preces, sive nocte per objecta visa inter quietem ostendit? Si enim Deus sol est lucidissimus, et Dionysii anima speculum nitidissimum, et ille quidem ad dispergendos radios semper compositus, et hæc ad recipiendum semper disposita, quidni perpetuo et ille illustraret et hæc illustraretur? Neque sane ut in hoc aere, sic in mente, obvelantium intervenit nubium frequentia. Est enim mens justi a terra et vicino terris aere, et nubibus hunc aerein contristautibus elevatíor, unoque ictu et momento ad Deum, cum voluerit, se penetrat. Dionysius autem tantis urebatur divini amoris incendiis, ut illis in alta sublatus (nescit enim ille ignis in inferioribus detineri) semper cum Deo esset, semper beata ejus aura et sancto divinoque Spiritu afflaretur. Quod tum accidebat potissime, cum exortis ui mundo turbinibus (qui imperante Domitiano sævissimi exstiterunt [24-25]) Dei Ecclesiam gravior torqueret necessitas. Cum 475 enim vir Dei intolerabilem illius imperatoris superbiam summa impietate conjunctam videret (quippe non Dominus solum, sed etiam Deus appellari et divinos sibi tribui honores tyrannus ille volebat et jubebat), cumque insuper quales et quanti motus adversus Ecclesiam a tam arroganti et tempestuoso mundi hujus velut maris gubernatore aut archipirate potius exsurrecturi essent, perspicaci mentis acie prævideret, tum ipse, ut vere pius et pro grege suo. imagis nunc quam alias unquam pervigilans, uni vero Deo se stringere, arctius eun complecti, ardentius exorare, crebrius et instantius consilia et oracula tam arctis in rebus exposcere: ita ut cum alia multa de suorum statu, tum etiam de procul remotis, Deo illa sibi manifestante precognoverit, quæ et multa eum consolatione afficerent, et præsentium temporum mororem non modo spe futurorum bonorum certissima permultum imminuerent, sed etiam prævalentibus gaudiis prorsus abstergerent. Nam cum excitata in píos Dei cultores ab impio tyranno tempestate unicus jam e toto apostolorum choro superstes in terris esset dilectus ille Jesu discipulus, cujus in uno capite salus cousistebat plurimorum, quein tamen ipsum immanis tyrannus demonum furiis agitatus, jain morte, jam exsilio sublatum e medio cupiebat (nam modo in ferventis olei dolium [27] immisit, modo in exsilium, postquam illæsus e dolio exisset, relegavit), Dionysius de tanti apostoli et hisce præsertim temporibus tam necessarii salute et incolumitate plurimum sollicitus, continuis pro illo precationibus diu noctuque insistebat: quin et illius magni patriarchæ instar cum Deo colluctans, vim quodammodo, si ita loqui licet, pro noto et amico faciebat, uti ejus curam gereret, murumque adversus insurgentes et incursantes bestias opponeret. Quid multa? Deus alioqui invictus se vinci passus est, et quem fecerat apostolum, fecit et evangelistam; sed antequam faceret, consilii sui Dionysium participem esse voluit. Quemadmodum enim olim Abrahamo in ipso fervore diei & Deus apparuit, ita Dionysio in cœlesti ardore charitatis pro Ecclesia æstuanti adfuit, et quæ circa exsulantem in Patmo apostolum gesturus esset, aliquanto ante indicavit: nimirum vitam ejus et incolumitatem ad novos pro Ecclesia labores sibi corde fore, adeoque propediem ſuturum, ut ab. exsilio exsolutus in sua reverteretur, et reversus Evangelium conscriberet; sed Evangelium, quo et novi recentium errorum satores confunderentur et sua Christo æterna divinitas vindicaretur. Hac igitur abditorum revelatione tain amica, tam certa, tam salutari mirifice recreatus Dionysius, quamvis alia celare oracula ex submissionis studio semper adamasset, hoc tamen unum, quod in amici honoren et consolationem adeo vergeret, nec celare voluit, nec potuit. Nam ad illum his ipsis sævientis Domitiani temporibus in insula, ad quam deportatus fuerat, degentem litteras dedit; quibus litteris ea, quæ de ipso cœlitus didicerat, lætus patefecit. Quas ipsas litteras, cum ad manus babeam, haud bonuni factum, si reticuero. Harum proinde exemplum hic subjiciam. NOTATIONES. τῶν. Οὕτω γὰρ ἔσται τὰ θεῖα δοτὰ τοῖς μετὰ Θεοῦ Yiyvoμévois. Hac igitur nostri cum Deo conjunctione, etnon ingenio nostro divina intelligenda sunt, ita ut nos toli extra nos totos simus, et toti Dei simus. Melius est enim, ut Dei simus, quam nostri ipsoSic enim nobis divina tradentur, si cum Deo fuerimus. Tolusque quodammodo Dei effectus, etc, Do- γιγνομένους. Κρεῖστον γὰρ εἶναι Θεοῦ καὶ μὴ ἑαυ cet Dionysius libro De divinis nominibus, cap. 7, ad percipiendas animo res divinas tauta nobis opus esse cum Deo conjunctione, ut a nobis ipsis quodammodo digressi, non tam nostri simus quam Dei: talem proinde illum fuisse necessario fatendum est; quippe qui cœlestia et divina præcellentiori modo secundum apostolos, quam forte quisquam alius mente perceperit. Verba ejus sunt: Kard ταύτην οὖν τὰ θεῖα νοητέον, οὐ καθ' ἡμᾶς, ἀλλ' ὅλους ἑαυτοὺς ὅλων ἑαυτῶν ἐξισταμένους καὶ ὅλους Θεοῦ ! Gencs. xxxII, 24. 8 Genes. xvIII, 1. rum. (20-21) Quas homines quidam leves, et audaculi, etc. Minime vereor leves, et audaculos vocare eos, qui Dionysium ob voces novas et grandes, quibus ad.

col. 787–788page 106 of 262

res maximas explicandas usus est, non timuerunt permisit, ac ponderis certi.» Sextus Aurelius Vi reprehendere, et stylum ejus, quasi a spiritu apo stolico alienum, denotare. Hi autem maximam par. tem sunt hæretici, quorum unum ex antesignanis refutavi. Vide, si placet, infra quæstionem 11, quæ tota est de scriptis S. Dionysii. Merito sane leves appellandi sunt, qui levibus de causis contra sanctos Patres moventur, aut mo veri se sinunt; audaculi etiam, ne gravius quid dicatur, qui adversus majores suos judicia temere arripiunt, eorumque dicta et facta imprudentium nore canum allatrant. Hinc recte Franciscus Sua rez, magnum sacræ theologiæ columen, et sui sæ culi rarum decus, recte monuit in suo ad librum De angelis prooemio, vitandain esse eorum auda ciam, qui libros Dionysii, quos habemus, negarunt esse Dionysii Areopagitæ scripta. Neque enim ante ad scribendum aggredi, etc. Hæc abunde confirmantur ex capite toto, de ejus in scriptis pietate, superius posito, ubi et illustres ipsius, de vi sanctarum precationum, nos ad su perna tollentium, similitudines apposui. Vide ca put 22 Vitæ ipsius. 476 Quippe qui et omnibus hoc faciendum præ sulibus. Hane doctrinam egregie a sancto Dionysio tractatam reperies in libro De ecclesiastica hierar chia, cap. 5, et a nobis alibi Latine et clare ex positam. (24-25) Qui imperante Domitiano sævissimi exstite runt. De acerbissima Domitiani persecutione attigi ubi scripsi de imagine primi sæculi. Vide præterea Eusebium libro Hist. eccl., cap. 13, 14 et 15, et Tertullianum in Apologetico, cap. 5. De illius crudelitate Suetonius: Erat autem, inquit, non solum magnæ, sed et callidæ inopinateque sæ. vitiæ. › ctor Schotti sic de eodem: ‹ Debinc atrox cædibus, bonorum supplicia agere cœpit; ac more Caligulæ, Dominum sese, Deumque dici coegit. › Vide etiam Dionem lib. LXVII, ubi scribit, Juvenium Celsum conjurationis reum, frequenti adoratione, et Do mini Deique appellatione, suam necem prorogasse, postremoque astu evasisse. Nam modo in ferventis olei dolium, etc. Te stis est Martyrologium Rom. ad 6 Maii, cujus hæc sunt verba Romæ S. Joannes ante portam Lati nam, qui ab Epheso jussu Domitiani vinctus Ro mam perductus, et judicante senatu, ante eamdem portam in olei ferventis dolium missus, purior et vegetior inde exiit, quam intravit. › De quo et Tertullianus lib. De præscriptionibus adversus hæreticos, cap. 36: ‹ Habes Romam, in quit, unde nobis quoque auctoritas præsto est. Sta tu felix Ecclesia, cui totam doctrinain apostoli cum sanguine profuderunt: ubi Petrus passioni Domi nicæ adæquatur, ubi Paulus Joannis exitu corona tur, ubi apostolus Joannes, posteaquam in olena igneum deinersus nihil passus est, in insulam rele gatur.» Paria Tertulliano refert Hieronymus pluribus locis. Vide lib. 1 in Jovinianum, et Comment. ‚in Matthæum, cap. 20. Quo et novi recentium errorum satores con funderentur. Nimirum Ebion et Cerinthus, qui in Asia et Syria zizania seminabant, et Christi divini tatem denegabant. ‹ Novissimus omnium scripsit Evangelium (inquit Hieronymus in Scriptoribus ec clesiasticis) rogatus ab Asiæ episcopis, adversus Cerinthum, aliosque hæreticos, et maxime tunc Ebionitarum dogma consurgens, qui asserunt Chri stum ante Mariam non fuisse. Eamdem causam scripti a S. Joanne Evangelii multo ante apéruerat S. Irenæus, libro Adversus hæreses, cap. 11, unde fere alii omnes desumpserunt. Hanc fidem, inquit, annuntians Joannes Domini discipulus, vo lens per Evangelii annuntiationem auferre eun, Cerintho inseminatus erat hominibus, errorem, et multo prius ab his, qui dicuntur Nico laitæ, › etc. Quippe non Dominus solum, sed etiam Deus appellari. De hac Domitiani arrogantia atque su perbia, qua deus et dominus appellari voluit, ita Suetonius c. 13: ‹ Pari arrogantia cum procurato rum suorum nomine formalem dictaret epistolam, sic coepit Dominus et Deus noster sic fieri jubet. qui a Unde institutum posthac, ut ne scripto quidem ac sermone cujusquam appellaretur aliter. Statuas sibi in Capitolio non nisi aureas et argenteas poni Dionysii ad Joannem apostolum ir. Palmo exsulem litteræ; et nonnulla de sanctis revelationibus. DIONYSIUS, JOANNI apostolo. Saluto sanctain animam tuam, o dilecte, etc. Vide inter epistolas S. Dionysir quas tomo 1 Opp. S. Dion. recudimus, sub num. X. 477 Quæcunque in his litteris prædixit, brevi postea, uti prædixit, evenere. Joannes enim, discipulus ille quem diligebat Jesus h, Domitiano propter nimiam superbiam et immanitatem imperio et vita pulso, actisque ejus a senatu rescissis, in Asiam, dominante Nerva, salvus incolumisque rediit. Ubi et Evange lium suum, quod ad Christi imitationem inducit, proptereaque boni Dei imitatio est a Dionysio appella tum, jam circiter nonagenarius exaravit. Quis hic porro Dei nostri benignitatem (ad eum enim bona omnia tanquam ad fontem remittenda sunt), quis hic, inquam, ejus in servos suos benignitatem satis de mirari possit? Quippe qui illis semper et ubique præsto est, cum illis familiariter loquitur, illis secreta consiliorum aperit; illis, si qua interrogart, si consulunt, si de futuris sciscitantur, prompte, et plura interdum quam sciscitentur, respondet: quin et vota precesque non raro antevertit, et occulta mysterio rum, quæ verecundioribus scrutari esset religio, veluti amoris excessum testari volens, revelat ac dete git. Nam et ipsi Dionysio quanta non solum de hominibus, sed etiam de angelis, sed etiam de seipso re velavit! Nihil enim fere ejus scripta omnia, nisi spiritum illum divina et abscondita inspirantem et reve lantem spirant. Atque adeo in hoc Ecclesiæ calamitoso statu, non modo Joannem (de quo magis quam de se erat sollicitus) ab exsilio revocandum, sed etiam ipsum Domitiani furoribus eximendum, et se ejus dem dilecti apostoli conspectu fruiturum, divino suggerente Spiritu præcognovit. Erant quidem illo sæ cu.o Dei revelationes non modo Ecclesiæ præsidibus, sed privatis quoque non paucis (qui vulgo tamen virtute præcellerent) familiares; verum utroque ex genere haud sane multis, quos cum Dionysio ausis componere. Nam ut Joannem, tanquam præcellentem apostolum e numero eximamus, ecquos mibi ex illa ætate, præter Titum forte, et Timotheum, et Hierotheum, et Carpun Pauli discipulos, aut præter Ignatium, Polycarpum, et Papiam, Petri Joannisque auditores, aliosque apostolorum sectatores quam Joan. xIII, 23.

col. 789–790page 107 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. paucissimos ecquos, inquam, præter illos invenias, quos aliquo modo cum Dionysio conferre possis? Et iamen ipsi Titus et Timotheus (ut e duobus conjectura sit de aliis) recepti e cœlo luminis palmam ei dem videntur Dionysio detulisse. Nam et illum sæpenumero super rebus difficilioribus consuluere, et implicatiores sacrarum Scripturarum nodos ab eo postulavere exsolvi. Ne vero quispiam imprudenter, ne dicam impie, existimet magnum illum justitiæ solem illis tantum primis sæculis, et super excelsos duntaxat illos montes copiosi sui luminis jaculatum esse radios, et abditorum mysteriorum reserasse ar cana; nunc autem velut senecta ætate parciorem effectum, nec splendores ullos emittere, et revelatio num dona in sinu abscondita retinere: is pro certo et explorato habeat immutabilem esse Deum, ac proinde omnibus ætatibus peræque benignum et liberalem, nunquam a suorum profusione donorum, ubi quidem vasa reperit idonea (et vero semper aliqua reperit) destitisse, aut destituturum esse. Atque uti nam quidem, quam promptæ sunt Dei manus ad profundendum, tam paratæ sint hominum mentes ad excipiendum! Neque enim a Deo, qui-natura sua semper idem est, semper dives, semper bonus, semper largus; sed ab homine, qui nec egestatem suam novit, nec veras opes quærit, immemor Dei, ignarus sui, ab ipso,inquam, homine, non a Deo istorum communicationis bonorum raritas et mentis penuria profi ciscitur. Licet enim tibi, licet alteri paria Dionysio recipere, si paria Dionysio feceris: ita nimirum, ut hæc habeas quæ et Dionysius, primo quidem tui magnani cognitionem et perspicientiam, ut alios tibi præ feras, te nemini; deinde mentein non a gravioribus tantum flagitiis, sed a minimis quoque noxiis, quoad assequi Deo juvante valeas, maxime puram ac liberam; tum vero cunctas animi affectiones æquabili re etæ rationis arbitrio egregie domitas atque subjectatas; nempe ut terrena omnia, et quæcunque sub pe dibus, velut quodam debitæ contemptionis præsagio, te habere vides, non pluris, quam ipsa vere sint, facias: tantoque minus corpori quam animæ tribuas, quanto minus servo ancillæque deberi scis, quam aut hero aut dominæ: ut prima proinde et maxima pascendæ mentis cura sit, postrema corporis; neu de cibo potioneve (multo autem minus de deliciis, quæ solius esse debent animæ) nisi admodum moderate, et tantummodo ut corpus sustineatur, parque sit sustinendis laboribus, cogites. Præterea laudes, hono res, dignitates, divitias, famæ celebritatem, magni nominis gloriam, aliaque vulgo hominum magna (etsi spectantibus Deum perparva sint) non modo non appetas, sed etiam internæ pacis respectu, et æternæ gloriæ studio fortiter rejicias. Post hæc autem id cures, id viriliter studeas, in id toto, quod aiunt, pe ctcre incumbas, tota ut cogitatio tua in Dei agnitione et in ejus infinitarum æstimatione perfectionum defixa sit, tota ut memoria in beneficiorum et factorum ejus admirabilium grata recordatione inhæreat; denique ut voluntas, et affectus, et desiderium, et quidquid est fidelis animæ, in unico Deo et unice dilecto continue, quoad ejus fieri potest, immoretur: ita ut (quod idem noster commendabat Dionysius) Dei to tus sis, et a te totus excedas. Quod si etiam, ejusdem sancti pontificis exemplo, susceptis pro Deo labo ribus delectere, 478 eosque ultro appetas, et ante quietem et otium ponas, quodque omnium est maxi mum, pro Christo pati, et quælibet acerbissima sustinere, supplicia omnium voluptatum et deliciarum loco habeas; tum vero longe præstantioribus bonis affluet ac difatabitur cor tuum, et non modo divina rum ubertate revelationum, sed aliorum quoque insimul eximiorum donorum abundantia, ut amicus ab amico, ut familiaris a familiari, confertim cumulabere. Qui enim sanctorum induerit mores, et divinos imbiberit amores; idem haud dubie et dona consequetur sanctorum, et pari cum illis gloriæ ornamento coronabitur. Ivisse vero Dionysium per hosce omnes gradus, et illa omníno via ad supremum istud san ctitatis quam adeptus est, et illustrationis qua perfusus est, fastigium tetendisse ac pervenisse, multo clarissimum ferunt juxta et certissimum, tam aliorum quam ipsiusmet scripta, judicium et testimonium. De aliis autem claris viris, qui per eosdem calles suis quisque in ætatibus, usque ad hanc ipsam quamı decurrimus, eodem quo Dionysius fastigii conscenderunt (quorum nos quidem nonnullos in consequen tibus afferemus, sed plurimos aliis scriptoribus relinquemus) memorare hujus non est instituti. Jam enim ad əlia Dionysii decora cursum intendimus. Dionysii ab extremis Domitiani temporibus usque ad Trajanum res gesiæ. Ejus sævitiæ atque immanitatis, quam Domitianus, supremis præsertim imperii sui annis ad versus Christianos exprompsit, pars orbis nulla exsors fuit. Ubique cædes, ubique exsilia, ubique cru ciatus, illo alterum Neronem repræsentante, auditi. Exterminatus ab illo apostolus occisi pontifi ces, vexati episcopi, melior ac nobilior Ecclesiæ portio variis modis exagitata, nullibi tuto subsistere in suo permissa est. Igitur et in Gallia atque Germania, ubi Dionysius curabat, satis turbarum fuit nec dubium, quin multa per eam tempestatem tam in se, quam in membris suis, hoc est, in pro genitis ab sese filiis, gravia passus est. Ut enim parentes in charissimorum liberorum dolore et cru ciatu plus sæpenumero dolent et cruciantur, quam si in se eadem ipsi experiantur: sic amantissimi subditorum suorum episcopi gravius vel mediocres in ipsis plagas, quam atrociora in semetipsis tor menta persentiscunt. Noluit porro arcana Dei Providentia suum Galliæ apostolum in hoc adverso tur bine vita eripi, sed alia in tempora reservatum, huc illuc ad juniores animandos athletas, et ad neces saria debilibus suppeditanda auxilia, discurrere. Itaque locis omnibus adera:: et ubi præsentius peri culum docente ac dirigente intus Spiritu advertebat, illuc adventuros Christi hostes omni diligentia prævertebat ibi laborabat, ibi sanctum populum cunctis fidei armis ante certamen prænuniebat. Idem vero et alii ejus college episcopi pro suis quisque viribus sedulo ac indefesse præstabant. Quorum unus quidem annis jam gravis, sed meritis gravior (is est beatus Eutropius Petri apostoli discipulus [32], de quo et supra brevis mentio), egregium in his temporibus certamen decertavit. Nam post multos in Santonibus (populi sunt Galliæ Aquitanica) fidei causa exantlatos labores, et laborum ingentia dilatatis Ecclesia terminis operæ pretia, tandem prémente diaboli invidia, et populi tumultu concitato, lapidibus. primo appetitus, dein fustibus immaniter cæsus, postremoque securi ad caput illisa percussus, plenam in coelos palinam intulit. Ejus autem spectata in pietatis conflictu animi fortitudo et eximia victoria, cum Christianos omnes mirifice exhilaravit, tum præcipue socium ejus ac comitem Dionysium hisce turbidis in rebus adeo recreavit, uti et ad gaudium cum aliis communicandum, et ad gloriam ipsius inartyris evulgandam, acta ejus martyrii Græce conscripserit (33 ). Quæ quod Clementi pontifici fore Imulto gratissima certo, sciret (is enim dum in Galliam eum mitteret, inartyrem futurum præsagiebat), ad illum Romæ tum residentem et præsidentem misit adjectis una litteris., quibus postulabat, ut

col. 791–792page 108 of 262

PG 4:791Κάν τῷ αὐτῷ ἔτει ἄλλους τε πολλούς, καὶ τὸν Φλάβιον Κλήμεντα υπατεύοντα, καίπερ ἀνεψιὸν ὄντα, καὶ γυναῖκα αὐτὴν συγγενῆ ἑαυτοῦ Φλαβίαν Δομιτίλλαν ἔχοντα, κατέσφαξεν ὁ Δομιτια ἧς καὶ ἄλλοι εἰς τὰ τῶν Ἰουδαίων ἔθη ἐξοκέλλοντες πολλοὶ κατεδικάσθησαν. Καὶ οἱ μὲν ἀπέθανον, οἱ δὲ τῶν γοῦν οὐσιῶν ἐστερήθησαν· ἡ δὲ Δομιτίλλα υπερ ωρίσθη μόνον εἰς Πανδατέρειαν. « Έγκλημα ἀθεότητος,crimen έπειτα χειμῶνας οὓς ἡ Δομιτιανοῦ μανία κατὰ τῶν πιστῶν ἐπήγαγεν, ἀνδρείως ὑπομείνας, καὶ δόκιμος ἐν πᾶσι φανεὶς, διαβοήτου ἀπηνέγκατο κλέους. «

eorum exemplum in Græciam, ac præcipue Athenas ad cognatos et consanguineos suos, aliosque fideles transmitteret. Nempe gloriosam generosi pugilis pugnam et victoriam non solum magno illis gaudio fore, sed efficaci etiam ad paria audenda incitamento, vir longe sapientissimus sentiebat. Hinc etiam a priuis Ecclesiæ initiis invaluit illa et adhuc perennavit consuetudo, illustria martyrum acta përscribendi, atque ad exteras provincias fraternæ instinctu charitatis, et studio similis profectus circumquaque dimittendi. Utinam autem hæc, de quibus loquitur, acta nunc exstarent! Sive enim propter Dionysii sacrum laborem, sive propter Eutropii egregias laudes, quam nunc merito deploranda est istorum actorum jactura, tai e contrario juvaret et stimularet salutaris eorumdem lectio atque notitia. Sed bis relictis, quæ habere non possumus, ad respiciendam gratioris cœli serenitatem quam disjecto et distracto hujus tempestatis commotore Domitiano, suæ Ecclesiæ reddidit verus et solus Dominus, verus et solus Deus (quam enim falso hæc nomina Deus et Dominus usurpaverit tyrannus ille, opera docuerunt, exitus indicavit [36]), cum stylo animum advertamus. Domitianc igitur successit Nerva, hoc est, superbo moderatus, inimani perhumanus, successit autem, ut morbo sanitas, ut nocti dies, ut lux tenebris. Nam tum demum illuxisse Ecclesiæ clarum jubar visum est, cum Nerva imper. obductam mundo caliginem suæ splendore clementiæ dissipavit. Exire tum Christiani e latibulis, 480 reverti ab exsilio confessores, sua recuperare proscripti: ad solitos coetus remeare et convenire fideles per metum antehac distracti. Tum et Joannes ipse, prima nunc Ecclesiæ claritudo, et vere filius tonitrui, acceplo divinitus et dictato post fulgura et tonitrua Evangelio velut alter Moyses e monte, in quem cum Deo tractaturus ascenderat, descendit, relictaque quam habitatione sua beaverat, insula, repetens Ephesum suis se reddidit, totiesque desideratum, toties expetitum jam denique Evangelium evulgavit. Nec mora: differtur per omnia piorum ora lætus rumor; sed Dionysius ante omnes eodem nunc audire factum, quo futurum prius audiverat, oraculo; nec celare id suam plebem, sed prædicare, sed ad gratias Deo agendas excitare. Prorsus igitur alia jam erat Ecclesiæ facies, quam paulo ante conspecta fuerat; læta, hilaris, explicata, amoris et fiduciæ plena in hymnis et canticis spiritualibus Deo devota, procedens quotidie et crescens, sive sui ipsius incrementis, sive accessionibus alienis. Semper enim Ecclesia persécutione, sicut vitis putatione, lætius provenit, latius proficit. Hoc in profectu novos sacerdotes, novos episcopos vigil ac sedulus pastor crescentibus Ecclesiis ordinavit. Ex quibus Sanctinum ad Carnutes tantisper in fide roborandos misit, indeque aliquanto post tempore Meldensium Ecclesiæ præfecit. Ipse autem ad visendum Joannem totus animo ferri; eaque re compositis celeriter Galliæ rebus, et commendata fideli populo erga constitutos a se ministros, tantillo suæ absentiæ spatio, pristina et constanti obedientia, ipse ad iter (quod tum Christiani omnes piis votis, nos devoto stylo jam prosequemur) se accinxit. NOTATIONES. quod desertis idolis unum colerent Deum, perinde ac Judæi, idcirco dicebantur in eorum mores decidisse. De hac Flavia Domitilla et aliis ejusdem nominis, vide Baronium in Martyrologii notis ad diem 7 Maii. Supremis præsertim imperii sui annis. Quam- rum, nullos alios intelligi, quam Christianos, qui vis ab initio fere imperii crudelis Domitianus fuerít, cum annis tamen et usu sævitiæ ad extremun usque tempus profecit; si tamen hoc est proficere, magis magisque in homines sæviendo, toti generi officere. Persécutionis autem in Christianos initium adnotatur Eusebio, Hieronymo et aliis, auno imperii ejus decimo quarto. Tametsi nec in eo defuerint ante hoc tempus etiam in Christianos velut præludia quædam immanitatis, qui per annos quindecim, inquit Paulus Orosius, ad hoc paulatim per omnes scelerum gradus crevit, ut confirmatissiınamı toto orbe Christi Ecclesiam, datis ubique crudelissinæ persecutionis edictis, convellere auderet.» Et infra Idemque efferatus superbia, qua se Deum coli vellet, persecutionem in Christianos agi secundus a Nerone imperavit. Quo tempore etiam beatįssimus Joannes apostolus in Patmum insulam relegatus fuit., Nec vero tantum e sacris scriptoribus notissima est Domitiani in Christianos feritas, sed etiam e profanis multo certissima. Sic enim Dio, lib. Lxvu Hist. Rom.: Κάν τῷ αὐτῷ ἔτει ἄλλους τε πολλούς, καὶ τὸν Φλάβιον Κλήμεντα υπατεύοντα, καίπερ ἀνεψιὸν ὄντα, καὶ γυναῖκα αὐτὴν συγγενῆ ἑαυτοῦ Φλαβίαν Δομιτίλλαν ἔχοντα, κατέσφαξεν ὁ Δομιτια • vóc. Envexon de postos, p' ἧς καὶ ἄλλοι εἰς τὰ τῶν Ἰουδαίων ἔθη ἐξοκέλλοντες πολλοὶ κατεδικάσθησαν. Καὶ οἱ μὲν ἀπέθανον, οἱ δὲ τῶν γοῦν οὐσιῶν ἐστερήθησαν· ἡ δὲ Δομιτίλλα υπερωρίσθη μόνον εἰς Πανδατέρειαν. «Et eodem anno Domitianus cum alios multos, tum etiam Flavium Clementem consulatu fungentem, tametsi patruelem, et habentem uxorem Flaviam Domitillam ejus cognatam, interemit. Objectum vero ambobus crimen impietatis, propter quam et alii multi in errores Judæorum delapsi condemnati sunt; quorum pars quidem occisi, pars facultatibus suis exspoliati: Domitilla vero tantum in Pandatariam est relegata. › Ubi nota, Έγκλημα ἀθεότητος,crimen impietatis vo cari religionem Christianam, tanquain respuentem deorum cultum; per delapsos item in mores JudaoExterminatus ab illo apostolus, etc. Joannes enim apostolus, ut paulo ante indicatum est, ab eo relegatus est in insulam Patmum, idque postquam in ardentis olei dolium immersus fuisset. Illo etiam imperante martyrium subiisse creditur Cletus pont. sive Anacletus: nam omnes sancti Patres unum ſaciunt, non duos. Ex episcopis exsllium passus est in Syria S. Ignatius, mortem in Gallia S. Eutropius, de quo infra statim dicetur, et de quo nonnihil etiam supra notatum est. Nec dubium, quin multa per eam tempestatem. Passum esse Dionysium non pauca Domitiani temporibus, non obscure indicat Syngelus in Vita sancti Dionysii, sub finem his verbis: Tous & dy per έπειτα χειμῶνας οὓς ἡ Δομιτιανοῦ μανία κατὰ τῶν πιστῶν ἐπήγαγεν, ἀνδρείως ὑπομείνας, καὶ δόκιμος ἐν πᾶσι φανεὶς, διαβοήτου ἀπηνέγκατο κλέους. «Reliquas vero subsecutas tempestates quas contra fideles Domitiani invexit insania, cuni viriliter pertulisset, probatusque in omnibus apparuisset, celeberrimam gloriain reportavit.» Is est beatus Eutropius S. Petri apostoli discipulus. De Eutropio misso in Galliam a Clemente notavimus supra capite 10, ex ipso Gregorio Turonensi. Vide autem fusiora sancti Eutropii acta apud Vincentium Bellovacensem lib. x Speculi historiarum, cap. 19, et apud S. Antonium, parte 1 Hist., tit. 6, cap. 28, § 2, et apud Petrum Equiliuum_in Catalogo sanctorum, lib. iv, cap. 105, & apud Eysengrinum Centenario 1, parte v, dist. 3. De illo sic Martyrologium Romanum ad diem 30 Aprilis: Apud 481 Santonas beati Europii episcopi et martyris, quem S. Clemens pontificalis ordinis gratia consecratum direxit in Galliam, peractaque diu prædicatione, ob Christi testimonium colliso capite

col. 793–794page 109 of 262

PG 4:793Έπειτα Ἰωάννης ὁ μαθητής τοῦ Κυρίου, ὁ καὶ ἐπὶ τὸ στῆθος αὐτοῦ ἀναπεσών, καὶ αὐτὸς ἐξέδωκε τὸ Εὐαγγέλιον ἐν Ἐφέσῳ τῆς Ασίας διατρίβων. Τὸ δὲ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγέλιον ὑπηγορεύθη τε ὑπ' αὐτοῦ τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ ἀποστόλου καὶ Αγαπημένου, ὄντος ἐξορίστου ἐν Πάτμῳ τῇ νήσῳ, καὶ ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ ἐξεδόθη ἐν Ἐφέσῳ διὰ Γαΐου τοῦ ἀγα πητοῦ. Περὶ οὗ καὶ Παῦλος Ρωμαίοις γράφων φησίν Ασπάζεται ὑμᾶς ὁ Γάϊος ὁ ξένος μου, καὶ ὅλης τῆς Ἐκ

jam Domitiano, in manus receperat. Litteras igitur ad eum jam Romæ præsidentein sub annuin Domini 97, Domitiani 14, una cum S. Eutropii martyrio misit. victor occubuit. In Martyrologio autem Petri Gale- Anacleto vita functis, clavum Ecclesia, regnante sinii quædam continentur magis particularia: sic enim ad eamdem diem, sive pridie Kalendas Maii, adnotatum habet: Apud Santonas, S. Eutropii episcopi et martyris. Hic Persa, parentum reguin filius, beati Dionysii Areopagitæ discipulus et comes, a S. Clemente pontifice episcopus Santonensium_consecratus, septem et viginti annos eo munere functus, excitata infidelium persecutione, colliso capite victor coronatur. > Ubi in eo, quod dicit, Eutropium munere functum episcopali septem et viginti annos, optime concordat cum eo quod supra docuimus, missum esso eum cum Dionysio in Galliam a Clemente statim a Petri martyrio, sive anno Christi septuagesimo. Unde si numerentur viginti septem anni, juste pervenietur ad decimum quartum Domitiani, cui anno ascribitur secunda persecutio, in qua omnes excisum sanctum Eutropium consentiunt. Adnotatur autem mors sancti Petri non tantum ab Eusebio, sed etiam a Baronio ad annum Christi sexagesimum nonum, et Neronis decimum quartum. Itaque anno sequenti, sive septuagesimo Christi, pervenit Eutropius in episcopatum suum Santonensem, perseveravitque ad persecutionem Domitiani inchoatam anno ejus imperii decimo quarto, qui juxta Eusebium est Christi nonagesimus sextus, juxta Baronium autem nonagesimus septimus. Scribit porro Galesimus in suis ad Martyrologium Adnotationibus de Eutropii anno martyrii his verbis: • Martyrio coronatus dicitur ante Christi nonagesimo sexto, imper. Domitiano. > Itaque ex his colligitur non posse verum esse, quod sensit Baronius, Dionysium venisse Roma in Galliam demum post mortem Domitiani: quandoquidem S. Eutropius, Dionysii in eo itinere comes, ipso vivente Domitiano, affectus fuerit martyrio, et quidem post viginti sex aut viginti septem annos in episcopatu Santonensi, ad quem cum Dionysio profectus fuerat, exactos. Vellem autem, ut nonnulli qui Vitas sanctorum scripserunt post tempora Baronii, proposuissent sibi potius historias ipsi diligenter examinare, quam cæcorum more, cujuslibet alterius ductum sequi. Acta ejus martyrii Græce conscripserit. Scripsisse B. Dionysium Acta martyrii S. Eutropii, sive, ut vocant, passionem, liquet ex aliis ejusdem Eutropii gestis, e quibus se hæc accepisse profitetur Vincentius Bellovacensis, lib. x Speculi histor., c. 18 Hic B. Dionysius, inquit, B. Eutropii consocius ac Parisiorum præesul, passionem ejus litteris Græcis scripsit, et parentibus suis in Græcia, qui jam credebant, per manum beati papæ Clementis misit. Nota Gallicismum, parentibus suis, id est consanguineis. Sic enim Galli consanguineos vocant les parents. Dicitur Callistus II pontiiex Acta illa Græce scripta reperisse Constantinopoli in schola Græcorum, in codice quodam multorum martyrum Acta continente, atque e Græco in Latinum vertisse. Adjuncta erat illis sancti Eutropi Actis epistola S. Dionysii, hac fere forma: Clementi pontifici, Dionysius. S. Eutropius, quem mecum in has oras ad prædicandum Christi nomen misistis, martyrii coronam per manus gentilium apud urbem Santonas ex causa fidei accepit. Quocirca te humiliter exoro, ul martyrii ejus codicem consanguineis, et notis, et amicis meis fidelibus, qui in Gracia sunt, ac præcipue Athenis, mittere quam citissime ne graveris. Quo et cæteri, qui mecum una novæ regenerationis lavacro a Paulo sunt abluti, cum acceperint gloriosum martyrem pro Christi fide crudelem mortem oppetiisse, de toleratis pro Christi amore adversis angustisque rebus gaudeant. Ad illum Romæ tum residentem et præsiden-, tem misit. Cesserat (ut alibi supra dictum est) pontificatu, quem proxime a Petro acceperat, et aliquantisper tenuerat, beatus Clemens, sed Lino et Hinc etiam a primis Ecclesiæ initiis, etc. Antiquissimam fuisse in Ecclesia consuetudinem scribendi Acta martyrum, et cum aliis Ecclesiis communicandi, planum fit e litteris ab Ecclesia Smyrnensi de martyrio S. Polycarpi exacte scriptis, et ad alias Ecclesias transmissis (quas intueri integras licet apud Eusebium lib. v Hist. eccl., c. 15), et e litteris Ecclesiae Viennensis et Lugdunensis ad Ecclesias Asiæ et Phrygiæ, apud Eusebium lib. v Hist., c. 1. Comprehendi illas in aliis Vitis, priores quidem in Vita S. Polycarpi, posteriores vero in S. Irenæi. Opera docuerunt, exitus indicavit. Indignum enim fuisse non modo Domini et Dei nominibus Domitianum, sed etiam nomine hominis, facta ejus inhumana, et exitus miserrimus, vita tamen dignissimus, comprobarunt. Nam facta in ipsum conjuratione, vita, qua indignus erat, confosso inguine multoque insuper vulnere, expulsus est. Cum Nerva imp. obductam mundo caliginem, etc. Hic tranquillitatem imperio, hic serenitatem Ecclesiæ, hic clementiæ suæ asylum cunctis exhibuit. Hic denique primo edicto suo, inquit Paulus Orosius, cunctos exsules revocavit. Unde et Joannes apostolus, hac generali indulgentia liberatus. Ephesum rediit. › Accepto divinitus et dictato post fulgura et tonitrua Evangelio. Ita vetus Historia ecclesiastica (unde S. Hieronymus et Metaphrastes nonnulla desumpsere) contestantur. Ubi autem Evangelium a Deo acceperit dictaveritque, auctores diversa sentiunt. Quidam in Patmo, ubi et Apocalypsin scripsit; alii Ephesi in Asia scripsisse arbitrantur. Ego prioribus astipulor. Neque enim illi antiquissimi Patres (quos pro sua sententia citant, ii qui dissentiunt), Irenæus scilicet, Athanasius, et Eusebius, suis verbis aliud indicant, quam Ephesi publicasse. Nam sane Irenæus, et Irenæi verba laudans Eusebius, ille quidem lib. 111: Adversus hæreses, cap. 1; hic autem lib. v Hist. eccl., c. 8, sic de Joanne: Έπειτα Ἰωάννης ὁ μαθητής τοῦ Κυρίου, ὁ καὶ ἐπὶ τὸ στῆθος αὐτοῦ ἀναπεσών, καὶ αὐτὸς ἐξέδωκε τὸ Εὐαγγέλιον ἐν Ἐφέσῳ τῆς Ασίας διατρίβων. Postea et Joannes discipulus Domini, qui et supra pectus ejus recubuit, ipse 482 quoque edidit Evangelium Ephesi in Asia commorans. Idem Irenæus eodemi lib. 1, cap. 11, scribit Joannem volentem redarguere errores Cerinthi et Nicolaitarun, inchoavisse sic Evangelium: In principio erat Verbum, etc. S. Athanasius vero in Synopsi sacræ Scripturæ hæc habet: Τὸ δὲ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγέλιον ὑπηγορεύθη τε ὑπ' αὐτοῦ τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ ἀποστόλου καὶ Αγαπημένου, ὄντος ἐξορίστου ἐν Πάτμῳ τῇ νήσῳ, καὶ ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ ἐξεδόθη ἐν Ἐφέσῳ διὰ Γαΐου τοῦ ἀγα πητοῦ. Περὶ οὗ καὶ Παῦλος Ρωμαίοις γράφων φησίν Ασπάζεται ὑμᾶς ὁ Γάϊος ὁ ξένος μου, καὶ ὅλης τῆς Ἐκxanoiac. Quæ sic vulgatus interpres reddidit: Evangelium vero secundum Joannem et dictatum est ab Joanne apostolo et dilecto, cum exsulasset in Palmo insula, el postea ab eodem Ephesi editum per Caium dilectum el apostolorum hospitem. De quo et Paulus Romanis scribens dicit: Salutat vos Caius hospes meus et tota Ecclesia. Corrige et totius Ecclesia, ut habent Græ ca. Nam isti Caio omnes Christiani, ut ejus facultas ferebat, grati hospites erant. Nota porro, illud ¿¿¿dwxɛ, edidit, Irenæi, et tò èĘ660ŋ, editum est, Athanasii, si capiantur, ut vulgo passimque apud auctores solent, non signifieare composuit aut scripsit, sed edidit, evulgavit, in lucem emisit, jam ante scilicet composita. Ilinc scripta, detinentur, aut etiam quæ illo forte demortuo, apud auctorem vel amicum adhuc latent, et

col. 795–796page 110 of 262

PG 4:795βιβλίον γράφειν, βιβλίον

apud unum aut alterum conservantur, vocari so- Carolum Calvum imperatorem, ita de ordinatione dent recepto more ¿véxdota inedita. Itaque sunt diversa, βιβλίον γράφειν, et βιβλίον Exdidóval, librum scribere, et librum edere. Plutarchus in Theseo ntrumque sic jungebat: Ipayas tov Lóyov ¿½¿dwxɛ. Scriptam orationem edidit, hoc est, evulgavit, publicavit Discrimen hoc etiam Tullius ipse in Latinis ostendit, cum scriptam et compositam a se orationem ad Atticum mittens ita scribit lib. xv, epist. 15: ‹ Orationem tibi misi. Ejus custodiendæ et proferendæ arbitrium tuum. Sed quando illum diem, cum tu edendam putes! Et lib. xi, ad eumdem, epist. 21: Dic mihi, placetne primum edere injussu meo? Hoc ne Hermodorus quidem faciebat, is qui Platonis libros solitus est divulgare. › Ad rem ut redeam, Metaphraste narratio de Joannis Evangelio, itemque Prochori ejusdem Joannis discipuli (licet in quibusdam aliis non recipiatur), hic tamen rationi admodum consentanea, minimeque a vero remota mihi videtur, uti neque Baronio. Ex quibus Sanctinum ad Carnutes, etc. Hincmarus, Rheinensis archiepiscopus, in epistola ad et missione B. Sanctini a sancto Dionysio Carnutum: ‹ Destinatis quoque sociis per diversas civitates, ad dolos diaboli destruendos, et populos Domino acquirendos, Sanctinum ordinavit episcopum, et Carnutum illuminare eos, qui in tenebris erant, inspirante Domino, misit; ubi eum per aliquid temporis immorari disposuit. Postea vero Meldensium civitati pastorem et episcopum esse consti tuit, ejusque suffragio Antoninum, qui junior ad distinctionem senioris Antonini prænominabatur, adhibuit. > Vide etiam sanctum Antoninum, archiepiscopum Florentinum, parte 1 Hist., titul. 6, c. 28, § 1, et Petrum Equilinum in Catalogo, lib.jv, cap. 108. Dicit Baronius in Notis ad Martyrologium, 22 Septembris, exstare vetus manuscriptum de Actis sancti Sanctini, utinam prodeat! De eodem Sanctino ita Martyrologium Romanum dicta die: Apud civitatem Meldensem, beati Sanctini episcopi, discipuli sancti Dionysii Areopagitæ, qui ejusdem civitatis episcopus ab eo consecratus, primus illic Evangelium prædicavit. › CAPUT XVI. Dionysii in Asiam ad S. Joannem apostolum profectio, et inde reditus in Galliam. Ut proprium est sanctorum, in omnibus quæ dicant et faciant, Spiritu sancto agi, nec quidquam ferè Domino inconsulto aggredi; ita in suscipiendis peregrinationibus, præsertim longioribus, cola eorum mens, si unquam alias, a Deo pendet, ad Deum dirig.tur, in Deo conquiescit. Ex quo etiam usu venit, ut comitante eos angelo, et si qua intercurrant, impedimenta submovente, cuncta in bonum et illis et fratribus vertant; sintque illis sua quamvis longa itinera nihil aliud, nisi continua quædam impressæ sanclitatis vestigia. Id in apostolis, id in apostolorum discipulis, et in boc maxime Dionysio certum esse constitit. Hinc quocunque et ille et illi ibant, quocunque appellebant, a loci incolis tanquam angeli Domini, ut vere erant, recipiebantur, et omni genere obsequii, fervente in Christianis charitate, fovebantur. Neque id profecto mirum. Plus enim erat quod sancti illi hospites secum afferebant, quam quod tectis excepti recipiebant. Quidnam autem? Doctrinam vitæ, scientiam sanctorum, exempla probitatis, specula honestatis, regulam morum, quin subinde etiam (quæ viduæ hospiti propheta Elias rependisse scribitur) procurata miraculo subsidia el victus et vitæ. Quo enim modo propheta ille et pugillum farinæ auxit et olei pusillum multiplicavit, et filium insuper viduæ vita redonavit: ita Christi germani discipuli, et legis novæ sancti antistites juxta Domini sui præceptum, ad quamcunque civitatem accedebant, quamcunque domum intrabant, pacem civitati, pacem domui sed pacem bonorum omnium conciliatricem, dabant; atque etiam una, cum res quidem Deique honos postularet, infirmos curabant, mortuos suscitabant. Talium enim potentes prodigiorum erant. Quorum nec expertem fuisse Dionysium, alibi expressum est. Ivit igitur vir sanctus ex Gallia in Asiam nec itineris longitudinem, 483 nec ætatis veritus gravitatem (erat enim haud minus nonaginta annos natus [43]), ivit, inquam, illa ætate e Gallia in Asiam, spargens ubique per domos, per civitates devoto fidei præconio suarum semina gratiarum; gaudebantque homines extremis apostolorum temporibus novami Ecclesiæ columnam agnoscere, novum religionis Girmamentum intueri; et quem a magistris hauserat spiritum, quadamtenus et per transennam saltem degustare. Detinere enim properantem non poterant, sed (quod secundum in votis erat) comitari abeuntem plurimi properabant. Sciebant enim, quam non modo suavis, sed etiam salutaris virorum sanctorum sit comitatus, atque eorum præsertim, qui apostolorum amicitia et familiaritate dignati, præclaris eorum dictis et factis secundum pectus in sitientes piorum aures, apertosque animæ sinus valeant exprimere. Ephesum vero urbem, urbem ex nomine suo vere desiderabilen ut venit Dionysius, et dilectum illum Jesú discipulum, magistrum autem suum longe dilectissimum ut invenit et convenit, tanta ambos de repente mutuo e conspectu incessit lætitia, tam arcta e familiari collocutione orta est necessitudo, et animarum inter sese conglutinatio, ut quadam reciprocatione sancti amoris alter in alterum transisse totus videretur. Hic agnoscebat aquila illa evangelica germanum pulluni, liquidos solis radios irreflexa mentis acie intuentem, adeoque ardorum cœlestium in humano corpore, angeli instar, patientem. Agnoscebat, et amabat, et fovebat, et in sublimium revelationum gyros nequaquam inassuetum educebat et circumducebat. Hic vero amoris juxta et venerationis plenus, illum ut apostolum Dei, ut solem mundi, ut coronam Ecclesiæ, ut prophetam sæculorum, ut regis assessorem, ut Reginæ filium et custodem et hæredem tota animi devotione suscipiebat, colebat, affectabatur, nunquam videndi, nunquam audiendi, nunquam admirandi satur. Plusculis igitur hebdomadis, vel mensibus potius, una cum fuissent, deque processu Evangelii in his atque illis mundi partibus, necnon de erroribus modo enatis, et corum ducibus Christi divinitatem aliaque fidei mysteria impugnantibus, collocuti essent, tum illum Joannes Evangelio suo adhuc recenti, et plane musteo (quod nimirum ipse Spiritus saneti musto plenus jam modo eructaverat) donatum, et sua benedictione munitum, in Occidentis plagas, unde venerat, et ubi pretiosa eum palma exspectabat, renavigare hortatus est. Hic autem, tametsi ab illo velut unico mundi miraculo avelli per se grave esset, tamen divinæ cedens voluntati, et honorem Christi præ suis commodis ponens, iter est aggressus. Quo in itinere, et ad sua regressu, multo etiam magis, quam dum ad apostolum tenderet, a populis et urbibus occurrebatur, deducebatur, detinebatur. Tum et Athenien- * III Reg. xvII.

col. 797–798page 111 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. sem revisisse Ecclesiam, finitimasque illi urbes olim sibi excultas (quippe aut illo, aut certe non procul via ferebat) incredibili illarum Ecclesiarum gaudio adiisse, et inibi aliquandiu commoratum esse, ipsa persuadet Patris in liberos charitas. Deus bone! qui tum ad civem suum, ad doctorem, ad pastorem, ad patrem mortalium concursus, videre, tangere, amplecti, dissuaviari hunc angelum Dei contendentium! Quoties ejus expetiti congressus! quoties postulatæ exhortationes! quibus tamen habendis nulla ædes, nullus sacer locus ob sancti populi affluxum satis amplus capaxve erat. Verba porro ipsius, partim re ferentis, quæ cum alibi, tum maxime in Gallia fundatæ essent Ecclesiæ, qui eam vineam viri illustres coluissent, colerentque: quam præclara illic nupera in persecutione exstitissent martyrum certamina partim memorantis, quæ in Asia præsens vidisset, quæ ab aliis audivisset, de discipulo potissime illo, quem diligebat Jesus, et quem nunc totus orbis Christianus unice et singulariter deamarei, et pro cujus vita et incolumitate vota quotidie faceret; verba, inquam, ipsius hæc et talia publice annuntiantis, velut cœlestia quædam oracula cupidissimis excepta auribus, in profunda mentis dimittebantur, ut ad posteros redundarent. Id autem præcipue Dionysius spectabat, ut auditores suos ad eorum quos prædicabat, et quorum pulchras ac vere aureas de fide, de pietate, de aliis virtutibus sententias inter dicendum subinde ingerebat, reverentiam, et amorem, et imitationem stimularet. Minime enim eos audiendos esse dicebat et ingeminabat, qui diversa ab illis magnis viris sentirent, qui suam Christo divinitatem impie ac sacrilege ereptum irent, qui alia quam apostolorum semita graderentur (Ebionem scilicet ac Cerinthum et similes denotabat contra quos habere se luculentum Joannis apostoli et novissimi evangelistæ, hodieque su perstitis testimonium, ostendebat, qui primo Evangelii sui incursu illos petat, ac velut intorto e supernis nubibus, cum fulgure et tonitru, fulmine subvertat, dicens: In principio erat Verbum, et Verbum erai apud Deum, et Deus erat Verbum 1, et alia quæ ibi consequenter.adversus illos faciunt, et divinam Christi na turam planissime astruunt. Ita visitatís et in fide confirmatis Græciæ Ecclesiis, Italiam versus cursuni di rexit, Romamque tandem multa per viam eluctatus amicorum retinacula (quocunque enim appellebat, vincula charitatis et jura hospitii illum quam arctissime constringebant) ad Clementem papam, veterem anicum et collegam, venit: ubi diutius consistere et 484 inimorari non charitas modo suasit, sed aucto ritas quoque suprema, et tractandarum rerum necessitas adegit. Interea hujus moræ quædam res se ob tulit, quæ inhabitantem in Dionysio vera vaticinandi spiritum commoveret. Adolescentem quemdam Ro manum, Taurinum nomine Tarquinii et Eutychiæ filium, matris rogatu (quæ clam infideli marito Christiana erat) sacris undis abluerat B. Clemens; quem cum Dionysio commendaret erudiendum, una que piæ matris de filio somnium referret (erat autem somnium rite conjectantibus futuræ index sanctita tis, nempe lilium odoriferum e parturientis utero prodire visum), conjectis Dionysius in adolescentem oculis, in hanc subito erupit vocem: 0 fili, multa pro Christo tibi debentur certamina. Nec vana fuit va ticinatio. Obtenta a Clemente discedendi facultate, duxit illum, sanctæ ejus matris victus precibus (quæ prudenter filio a patre infideli metuebat), secum in Galliam, accurate instruxit, instructum sacris mini steriis adhibuit: denique prospiciens, imo jam multo ante certo præscius, quanta pro Christi nomine es set perpessurus, episcopi munere, ut post diretur, honoravit. Reversus igitur in Galliam Dionysius, qua jam diu exspectabatur et desiderabatur, dici non potest quantis sinceri amoris et verorum gaudiorum si gnificationibus passim exceptus sit; reducem enim et salvum et velut renovata juventute vividum atque alacrem ex longo itinere, videbant pastorem illum suum et ducem, cui alium, si illo orbarentur, vix erat ut auderent sperare similem. Credibile est autem primo Arelaten (quo ex Italia brevis est trajectus) na vem applicuisse, hocque ingressu oppidanos primi illius sui ingressus fecisse memores, quo una cum so ciis a Clemente missus illuc appulerat, ipsisque episcopum dederat; nunc autem cum novo beati Joannis venire Evangelio longe divinissimo, cujus sit exemplum ipsis relicturus omni thesauro pretiosius. Quo išli audito, mirum quantum exsultare et triumphare gaudio, tam de sanctissimi apostoli memoria, de quo non pauca Dionysius memorabat, quam de tanto ejus dono et monumento, cujus origo prorsus divina et cœlestis exsisteret. Cum autem justo illie tempore partim ad pernoscendum Ecclesiæ statuin, partim ad danda eis mandata, et communicandos animi sui sensus, restitisset, tum ad alias pari modo, et simili gratulationum, gaudiorum, hilaritatum mutua profusione, Parisios usque contendit. Quid ibi autem ſece rit, nunc exsequendum. Quo enim modo propheta ille et pagillum fa- germana ipsius scripta esse confitentur. Quippe qui rinæ auxit, etc. Elias hospitio exceptus, famis tem pore, a vidua Sarephtana, ejus farinæ pugillum, qui solus restabat in hydria, et pauxilluin olei, quod supererat in lecytho, sic auxit, ut quotidie vescenti bus in tempus longum non deficeret, quoad scilicet in terra illa fames cessaret. Quin et filium ejus mor tuum ad vitam revocavit. Vide lib. III Regum, 2. XVII. Pacem civitati, pacem domui, etc. Præcepit Dominus apostolis, Lucæ 1, 3, ut pacem civitati, pacem domui, in quamcunque intrarent, precaren tur. In quamcunque domum intraveritis, primum dicite Pax huic domui; et si fuerit filius pacis, requiescet super illum pax vestra: sin autem, ad vos revertetur. Et infra: Et in quamcunque civita tem intraveritis, et susceperint vos, manducate quæ apponuntur vobis, et curate infirmos qui in illa sunt. Ivit igitur vir sanctus ex Gallia in Asiam, etc. Quin sanctus Dionysius ad B. Joannem ab ex silio reversum in Asian profectus sit, nullus dubi tat, nec dubitare potest, eorum quidem, qui illa scripta Dionysii, quæ ejus exstant nomine, vera et ▲ Joan. x111, 23. 1 Joan. 1, 1. in Epistola ad ipsummet Joannem, sibi coelitus prædictum hoc iler, et hanc cum Joanne mutuam collocutionem aperte perscripserit. Sed de loco un de in Asiam profectus sit, nonnulla est controver sia. Nam Baronius existimavit Dionysium Athenis, ubi creatus fuerat a Paulo episcopus, usque ad Nervam mansisse, ac proinde Athenis quoque ad Joannem in Asiani concessisse. Verum sæpe pluri bus locis hactenus ostendimus ex Actis multorum sanctorum, longe antehac in Galliam venisse, ac proinde ex Gallia, ubi jam sub Domitiano erat (præcessit autem ille Nervam ) ad Joannem profe clum esse. Quin et multi vel mortem sub Domitia no in Gallia passum esse, vel gravia multa tolerasse Dionysium, auctores sunt. Qui saltem in hoc a no bis sunt; quod Dionysius in Gallia jam fuerit sub Domitiano. Adde Baronium nonnulla recipere Acta martyrii sociorum sancti Dionysii, quæ illos venisse cum ipso in Galliam, et imperante Domitiano in Gallia occubuisse tradunt. Pro Baronio autem fa ciunt Acta S. Reguli apud Vincentium et Meta

col. 799–800page 112 of 262

PG 4:799πλανᾶσθε; ποῖ τρέπεσθε; Ποί πλανάσθε, Κήρινθε και Εβίων, καὶ οἱ ἄλλοι.

phrastensed in aliorum sanctorum actis et spe- Ebionitarum dogma consurgens, qui asserunt Chriciatim in ipsius S. Dionysii, multo plura pro nobis faciunt, sicut disperse compluribus in locis ostendimus. Erat enim haud minus nonaginta annos natus. Ivit enim in Asiam extremo Nervæ imperio, cum esset Christi nonagesimus nonus, ac conse quenter Dionysii nonagesimus, quippe junioris Christo annis novem. Nemini porro incredibile videri debet, quod tam sera et præcipiti ætate iter tantum susceperit, cum et alios reperire liceat non paucos, qui pari, aut etiam grandiori ætate, iidem aut 485 minoribus de causis, talia confecerint itinera. De sancti Polycarpi ex Asia in urbem Romam extremo ævo suo profectione indeque in Asiam reditu, scripsimus in ejus Vita. Nec multo minor natu, quam uterque illorum, fuit sanctus Marcellus cum ex Hispaniæ umbilico in Galliamı visendi Areopagitæ præceptoris sui gratia se contulit. Sanctus Epiphanius Constantiæ in Cypro episcopus sub annum vitæ suæ centesimum decimum quartum, e Cypro Constantinopolim ad causam S. Joannis Chrysostomi dispiciendam, accersente Theophilo Alexandrino ejusdem Chrysostomi adversario, contendit. Quin et multis post sæculis (quorum tamen processu solet hominum vita non solum brevioribus arctari terminis, sed etiam viribus fieri debilior) anno scilicet Christi millesimo ducentesimo septua gesimo sexto, Burchardus de Sarken, cum oclogenarius ad episcopatum Lubecensem provectus esset, ac primo anno propter æs alienum ab intercessore suo contractum, laboris plurimum sustineret, studio parcendi impensis in Franciam abiit; deinde anno episcopatus sui vigesimo secundo, id est æ.atis centesimo tertio, pro tuendo Ecclesiæ suæ jure super molis aquatilibus (quod Lubecenses maximopere impugnabant) Romam petiit, ibique, ut scribit Albertus Crantzius, per annos quatuor constitit, pro Ecclesia sua viriliter decertans, gloriose tum, licet sumptuose et laboriose triumphavit in causa. Jam ergo erat centum septem annorum, cum patriam repetiit; ubi et alios tredecim superstes fuit, usque ad annum scilicet atatis centesimum vigesimum. Vide Crantzium in sua Metropoli lib. vIII, cap. 37. Atque ut in hanc grandævorum societatem nonnullos quoque alios episcopos advocemus, ecce S. Simeon propinquus Salvatoris, et Jacobi apostoli in sede Hierosolymitana successor, centum viginti annos natus crucis supplicium fortiter pertulit. Ecce S. Narcissus ejusdem sedis antistes, centum sedecim transgressus est. Ecce S. Dorotheus Týri presbyter, anno ætatis centesimo septimo martyrium pro Christo pertulit. Ecce et alter Dorotheus Constantinopolitanus patriarcha centum undeviginti annos exegit. Ecce S. Remigius, insignis Rheinorum præsul, anno sui episcopatus numeravit, auctore S. Gregorio Turonensi, integros septuaginta, vel etiam amplius; ætatis vero, ejusdein testimonio, centum viginti. De S. Simeone habemus S. Hegesippi auctoritatem apud Eusebium lib. Hist. eccles., c. 26. De S. Narcisso B. Alexandri Hierosolymorum episcopi, apud eundem Eusebium lib. vi, c. 11. De S. Dorotheo Tyrio testes sunt Martyrologium Romanum, et Menæum Græcorum, ad diem 5 Junii. De altero autem Dorotheo Socrates lib. vn Hist. eccles., cap. 6. Et de S. Remigio Gregorius Turonensis lib. De gloria confessorum, cap. 79, et cap. 87. Ebionem scilicet ac Cerinthum et similes denotabat, etc. Contra hos enim scripsisse S. Joannem Evangelium, communis est opinio. Notavi alibi, aut indicavi potius locum Irenæi, ubi id docet, nempe lib. 11 Adversus hæreses, cap. 11. Ilieronymus in lib. De illustribus Ecclesia scriptoribus, cap. 9; in Joanne, ita de illo: Novissimus omnium scripsit Evangelium rogatus ab Asiæ episcopis adversus Cerinthum aliosque hæreticos, et maxime lunc stum ante Mariam non fuisse. Idem habet Epiphanius hæresi 51, c. 12, ubi scribit Joannem per Evangelium suum quodammodo exclamasse: Dol πλανᾶσθε; ποῖ τρέπεσθε; Ποί πλανάσθε, Κήρινθε και Εβίων, καὶ οἱ ἄλλοι. Quo erratis? quo vos convertitis? Quo erratis, Cerinthe et Ebion, et cœteri. Irrepsit in Petavii editionem erratum, ut poneretur Marcion pro Ebion. Adolescentem quemdam Romanum Taurinum nomine, etc. S. Taurini Acta usque a prima ejus infantia, breviter recitantur a Vincentio Bellovacensi, lib. x, cap. 33, cujus capitis extrema ista verba: Jam enim ordinaverat in civitate Cameraca germanum ejus Gaugericum, ut prorsus adulterina et supposititia procul amandanda sunt, cum nec in antiquissimis exemplaribus reperiantur, nec apud S. Antoninum, nec usquam apud alios (quod quidem, facta diligenti inquisitione, sciam) ulla exstent vestigia, quod scilicet Gaugericus fuerit S. Taurini, qui secundo vixit sæculo, germanus. Nam Gaugericus minimum quatuor sæculis posterior est S. Taurino. Adde S. Taurinum Romæ natum et educatum temporibus Domitiani imperatoris et Clementis pontificis, ut habent ejus Acta; Gaugericum vero in provincia Belgica et ditione Lutzemburgensi, nempe in villa Evosio, quam nunc Ivodium et Gallice Yvois vocamus. Et hujus rei antiquum et luculentum testem habemus Baldericum Noviomensem episcopum in Historia Cameracensis et Atrebatensis Ecclesiæ, lib. 111, cap. 37: ‹ Hinc autem, inquit, imperator egressus (Henricus scilicet e palatio Aquisgrano) ad Evosium villam scilicet pulcherrimam quam beati videlicet Gaugerici nativitas illustrat, cum primoribus quidem suorum palatinorum intendit. Et paulo inferius: «Sapienter quippe disposito, ut in eo loco, ubi beatissimum Gaugericum noverat, ejus gaudiosam festivitatem quæ 111 Idib. Augusti est, celebrare veniret. Accidere hæc anno Domini 1023, juxta Sigeberti Chronicon. Deinde hæc verba extrema hujus capitis nullam prorsus habent cum prioribus connexionem. Quæ enim, amabo, est in his connexio? Ei ut cognovit (Dionysius) cum hoste rapido se habere conflictum, Taurinum eumdem Ebroicæ civitatis ordinavit episcopum. Jam enim ordinaverat in civitate Cameraca germanum ejus Gaugericum. › Egregia vero causa! præclara ratio! Ordinaverat Gaugericum Cameraci, ergo ordinavit Taurinum Ebroica. Tollatur proinde ineptum illud assumentum ab extremo illo capite. Quod fecissent profecto, qui novam Operum Vincentii editionem nuper hic Duaci ediderunt, si locum attendissent atque examinassent. Sic de Taurino Romanum Martyrologium ad 11 diem Augusti Apud Ebroicenses in Gallia, S. Taurini episcopi, qui a B. Clemente papa illius civitatis episcopus ordinatus, Evangelii prædicatione Christianam fidem propagavit, ac multis pro ea susceptis laboribus, niraculorum gloria conspicuus obdormivit in Domino. > Petrus Galesinius autem in suo Martyrologio, ad eamdem diem, ex ipsis Ecclesiæ Ebroicensis Labulis sic habet: Apud Ebroicenses in Gallia, S. Taurini episcopi. Is Dionysii Areopagitæ discipulus a B. Clemente pontifice maximo in Galliam missus, illiusque 486 civitatis episcopus consecratus, veræ in Christo religionis doctor, post multa, quæ Evangelii disseminandi causa fortiter pertulit, cruciamenta, demum miraculorum, pieque gestarum rerum, ac fidei propagatæ laude clarus, obdormivit in Domino. › Notandum porro non aliter dici posse consecratum episcopum a Clemente, quam approbando electionem et consecrationem. Nam cum Taurintis a Clemente in Galliam cum Dionysio dimissus est, admodum adolescens, et pene puer erat, ut ex Actis

col. 801–802page 113 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. quam a Petro acceperat, sede Romana, eam pacis causa cessisset Lino, uti e S. Epiphanio colligi potest. lianet, minimeque sacro ministerio idoneus, sed Pauli, antequam Clemens retenta aliquantisper, multis annis a Dionysio in Gallia eruditus, tum demum ab eodem est ordinatus. Demochares in Catalogo pontificum ejus Ecclesiæ, scribit, a Cle mente pontifice maximo, anno Christi nonagesimo quarto missum; sed non dicit illo anno consecra tum episcopum, quod tanquam ex illo male notavit Eysengrinius, centenario 1, parte 1, dist. 3. Melius ex ipsis Actis Vincentius supra citatus: ‹ Qui beatus Dionysius, inquit, eum a beato Clemente in Gallias mitteretur, secum filiolum suum Tauri num, precibus matris victus adduxit, et eum cum omni diligentia spiritualia nutrivit. Agit autem de secunda missione, quæ fuit post reditum ex Asia. Nam prima missio, ut supra dictum est, fuit non multo post martyrium apostolorum Petri et Melius etiam S. Antoninus archiepiscopus Flo rentinus, parte 1 Hist., tit. 6, cap. 28, § 4: ‹ Tau rinus, inquit, ex Christiana matre et patre gentili natus, a Clemente papa b\ptizatus, et Dionysii spi ritualis filius, ab eo in Galliam ductus, Ebroi censis civitatis tandem præsul efficitur. Mater vo cabatur Eutychia, pater Tarquinius: illa Christiana et religionis amantissima, hic autem gentilis et Christianorum acerbissimus persecutor fuit. Qui ut sævissimus lupus, inquiunt Acta, persequebatur Christianos, nescius uxorem suam esse Dei famuª lam. › Dionysii ad Parisios reversi extrema studia atque ad fidei certamen præparatio. Quemadmodum amittendi Dionysii, quandiu is in itineribus fuit, major Parisios quam quoslibet tenuerat metus; ita ejus recepti longe copiosior quam ullos alios lætitia et triumphus incessit; atque eo sane solidior, quod illum maximo jam natu (annum enim nonagesimum ætatis excesserat [46]) amplior certiorque spes erat perpetuo apud se deinceps retinendi. Nuntiatum igitur de propinquo ejus adventu cum esset, probíssimi quique certatim et densis agminibus occurrere, amplexari, reditum congratulari, gestu et verbis, totaque vultus hilaritate extraordinariæ voluptatis sensum testificari. Ad coetus vero in ædem sacram ut ingressus est, verbaque ad concionem habuit, Deus immortalis! quan tum modo ex ejus veneratione, in confertissima licet turba, silentium! quantæ modo ex dictorum ad miratione et approbatione acclamationes! quanti etiam ex inundanti dilatatæ mentis gaudio fluctus lacrymarum! Percurrente enim illo benignissimi Domini erga se toto itinere beneficia; recensente etiam quos viros sanctos et hic et illic viderit, convenerit, suspexerit: Joannem in primis apostolum ad stu porem mundi in mundo relictum; cujus secum novissima scripta, Evangelium deportasset, Evangelium scriptionis tempore quidem postremum, sed mysteriorum altitudine et nobilitate facile primum; in quo et nonnulla ab aliis Evangelii scriptoribus omissa, divino agitante Spiritu suppleverit, el quædam brevius concisiusque exarata, plenius distinctiusque expresserit: talia, inquam, recensente Dionysio, et quæ idem Joannes in Patmo egisset, quæ nunc Ephesi ageret, quam divinis virtutibus polleret, quæ signa et prodigia morbidis curandis, mortuis suscitandis in dies patraret, referente, alque ad am plexandam ejus doctrinam, et imitandos mores sanctissimos incitante, mirabiles conciebantur ani morum motus, nihilque esse apparebat, quod hactenus in Christi schola fecerant, præ eo quod in posterum (tantus virtutum ardor omnes incenderat) facturi videbantur. Nequit enim dici quantam vim ad commovendas mentes habeant, vivorum adhuc et superstitum velut spirantia exempla, digno ex ore in tempore prolata. Mala aurea, inquiebat ille Sapiens, in lectis argenteis, qui loquitur verbum in tem pore suom Hoc nupe Dionysius agebat: cujus verba præterquam quod in tempore suo dicebantur, etiam erant ejusmodi, ut non tam malis aureis in lectis argenteis, quam facibus igneis e cœli incendiis conferenda essent. Quamvis tamen id quoque illi frequenter accideret, ut ardorem infiammati pectoris exprompta verba haud exæquarent. Nam et in privato scribens non raro id patiebatur. Sed jam ad alia. In Trajani nunc versamur temporibus. Nam Nervæ imperium breve admodum, nec sesquianno par totum in peregrinatione, quam depinximus, consumptum est. qua peregrinatione studium Dionysio fuit, quod reliquum esset supremæ ætatis, tanquam ultimum vitae aetum excellenter peragere. Hoc igitur in duobus posuit; uno quidem, ut se hostiam puram, et immaculatam, et acceptissimam Deo præ pararet; altero autem, ut toti Ecclesiæ, quoad facultas ferret, non in præsens tantum, sed etiam in futurum profutura relinqueret. Is enim est magnarum animarum scopus, ea vividorum ingeniorum 487 est cura, nequaquam angustis hujus fugacis ævi terminis laborum suorum fructus coarctare, sed ad ominia sæcula, si fieri possit, longissime propagare. Quocirca cum libros antehac nonnullos (ut est a nobis alibi indicatum) conscripsisset, quorum aliquos ordine (quem sacris in rebus divinisque mysteriis, si alibi uspiam, observari peræquum est) firmando stabiliendoque longe utilissimos Timotheo dedi casset, visum est ei jam seni cum illos, tum alios ad limam et amussim revocare, locisque ex nupero Joannis Evangelio desumptis exornare simul et roborare. Ut enim auctorem ipsum, síc ejus scripta incredibile quanti faciebat. Cordi autem in primis fuit recens fundatas seu a se, seu ab apostolis in Gallia et viciniore Germania Ecclesias sedulo visitare; quantus in singulis populus vera religione im butus esset, quantus etiam restaret imbuendus, observare; num qui inter illos falsi fratres aut erro rum clandestini prosatores exsisterent, caute explorare divina officia in festis conventibus, si decenti ritu et consentaneis cæremoniis celebrarentur, perspicaci oculo contemplari: cum ipsis item pastoribus et ministris privatim crebro agere; rei bene gerendæ et subditorum sibi devinciendorum præcepta tra dere a fide quoque extraneos illiciendi atque ad Christi legem traducendi rationes condocere; ante omnia autem mutuæ illos charitatis et concordiæ res parvas exaugentis, et divisas coagmentantis, impendio commonere. Populus vero, seu ad aras facientem sanctum senem spectaret, seu habentem verba ad concionem audiret, mire affici animo, nec verbis solum, sed aspectu ipso capi; nec dubitare, quin a tali profecta sanctitate sibi pro oraculis recipienda, sibi omni studio exsequenda essent. Adeo in veneranda canitie spectate innocentis vitæ sanctimonia, pertrahendis quoquo velit mortalium animis plurimum potest! Sic visitabat vir ille divinitus commissas sibi provincias, sic formabat, sic firmabat, sic ad virtutem animabat, sic omnis armaturæ genere ad se suosque tuendos, ad alienos amore, labore, constantia pervincendos obarmabat; atque hæc magna et prima ejus erga fratres occupatio fuit. Altera in responsis, cum multi undique eum consulerent, quæstiones proponerent, de statu Ecclesiarum re ■ Prov. xxv, 11.

col. 803–804page 114 of 262

nuntiarent, dandis ac referendis. Exstant ejus aliquot epistolæ, quibus testatam banc occupationem habemus utinam omnes! Plura enim in bis speculis ejus doctrinæ atque prudentiæ exempla intue remur. Sed in tantis quæ illum urgebant et premebant externis occupationibus, semper secum, semper cum Deo, semper totus Dei erat. Neminem enim nisi illum in cunctis quæritabat, nullius nisi illius honorem et amorem venabatur. O si hoc etiam iis qui idem munus gerunt, accideret universis! Quam bene cum omni Ecclesia ageretur! ubi tunc tupis, ubi vulpibus esset locus? certe nec illi oves devo rarent, nec hæ vineam devastarent. Adesset enim omni loco suis pastoribus, suis custodibus ille bonus pastor, et vigil custos, qui et illos sub ovina pelle delitescentes detegeret, et has per cuniculos subre pentes ad lucem extractas demonstraret. Est enim profecto dictu incredibile, quantum sancti episcopi a sole suo Jesu Christo recipiant luminis, et quam pauca, quæ ad ipsos et ad gregem suum spectent, eos lateant. Alias multa Dionysius de se et suis: nunc et de appetendo extremo certamine (49-50), et vicina gloriosæ mortis victoria edocetur. Itaque cognito brevi adesse tempus, quo pertingendum esset ad metam, per omnia terræ Galliæ loca circunifert acute mentis aciem, ac si quid uspiam desideretur, affulgente de cœlo lumine studiosius inspicit; et ecce quasi Ebroica supplices tenderet manus (est anten Ebroica Galliæ Celticæ antiqua civitas [51]) et pontificem postularel, divino motus spiritu Tau rinum illi pontificem dedit, viruin sane illis temporibus, eique regioni adversus dæmones et magos prorsus necessarium Cujus divinam electionem nec ipse dissimulavit malus. Nam cum novus præsul suscepto per manus impositionem sacro ministerio, ad concreditam sibi urbem proficisceretur, ecce iste versipellis suam hic rem agi cernens, et ad veteres suas artes confugiens, conatur aliquoties ejus iter, quod sibi perquam noxium præsentiebat, intercludere. Jam enim informis ursi speciem in dutus, jam leonis rugientis terrorem imitatus, jam ferocientis bubali impetum prætentans, in virum Dei tanquam membratim discerpturus incurrit. Sperabat scilicet bisce multiformis terriculis accessu urbis prohibere; verum sanctus antistes talium fraudum haud ignarus, in Domini verbo, et ope Dionysii confidens, omnes elusit et irrisit artes, et, 0 miser, inquit, qui Conditoris tui deserta similitudine, mutis te assimilas bestiis, ecquid tibi post hæc melius? an novo jam aliquo demulceris gaudio?, Cui ille, nescio quid rancidum infrendens: Ecquod mihi possit esse gaudium, inquit, quando tu cum Deo tuo huc veneris meum subversurus dominatum? sed faxo equidem, ut qui te huc transmisit, brevi intereat; tecumque solo deinceps singulariter dimicem. Vix dixerat, nec usquam fuit. Nimirum co actus est, ut sæpe alias, mendacii pater, et de Dionysio et de Taurino ejus discipulo edicere veritatem. Propterea scilicet atrocissimum illi bellum renuntiabat, quod eum cunctis Christi athletis præsentissi mam ferre opem, seque omnibus sensim expelli provinciis, et simulacra cum fanis et delubris passim prosterni, ludibrioque haberi cerneret. 488 Voluit porro Dionysius, quod et fecisse Paulum meminerat, aliquos e discipulis suis habere testes martyrii, qui acta ipsius ad Dei honorem et fratrum utilitatem conscriberent. Cui rei Sanctinum et Antoninum e Carnutibus evocavit Sed quod ipsorum scriptos de magistri rebus mentarios in præsentia non habeamus, cogimur aliunde ea, quibus conjunctim deficimur, hinc inde variis ex Ecclesiarum tabulis labore haud parvo disjunctim quærere. Sed non in tenui labor, is præsertim qui prælustrem trium invictorum pugilum pugnam una in arena spectandam exhibebit. et Paulus, sic et alii divinitus sui exitus nuntium acceperunt, et successores declararunt. Nec tacuit diabolus, sed quas parabat Dionysio insidias, ex ira et indignatione aperuit, cum scilicet venienti Ebrni cas Taurino, cujus timebat fidem, dixit: «Illum ●quidem, qui huc te transmisit, cito faciam interire. ut tecum ineam singulare certamen. Nempe inci tavit idem dæmon cultores suos, ut in Dionysium, tanquam impium et deorum contemptorem insurge rent, et neci darent. Quod et factum est. Annum enim nonagesimum ætatis excesserat. Ebroicensibus dare episcopum. Sic apostoli Petrus Colligitur hæc Dionysii ætas hoc pacto: Cum Pa risios a profectione Asiana rediit, erat annus Tra jani imperatoris primus. Nam totum Nervæ tempus (quod non integer sesquiannus fuit) in illa peregri natione consumptum est, præsertim cum non sla tim initio imperii Nervæ profectus sit, sed tantum postquam audivit revocatos a Nerva exsules, et Joannem in Asiam revertisse: jam autem primus annus Trajani est Christi Domini centesimus: Dio nysius autem annos novem duntaxat junior Christi ætate fuit, ut supra probatum est cap. 1 Notatio num. ltaque nonagesimum excesserat, cum Christi fuit centesimus. Evangelium scriptionis quidem tempore, etc. In confesso est apud omnes Joannem apostolum postremo loco inter evangelistas scripsisse, altius tamen quam alios, aquila instar (quæ proinde aquila appingi solet illius imagini) in prædicanda Christi divinitate subvolasse. Vide inulta de ejus Evange lio et Evangelii prærogativis, apud nostrum Joan nem Servium in Apparatu evangelico, cap. 5. Nam Nervæ imperium breve admodum, nec sesquianno par, etc. Sunt enim qui tredecim men ses duntaxat, diesque aliquot ei tribuant. Alii, qui annum et menses quatuor, pauloque amplius, sed nemo, quem legerim, sesquiannum integrum. (49-50) Nunc et de appetente extremo certamine, etc. Præmonitum uisse Dionysium de instanti martyrio, continent etiam Acta sancti Taurini, apud Vincen tium Bellovacensem libro decimo, cap. 33, in illis verbis: Et ut cognovit cum hoste rabido se ha bere conflictum, Taurinum ejusdem Ebroicæ civi tatis ordinavit episcopum, id est, postquam intel lexit instare sibi extremum conflictum, festinavit Est autem Ebroica Galliæ Celticæ antiqua civitas, etc. Populi vocantur Julio Cæsari, libro t De bello Gallico, Eburonicenses, idiomate Gallico, Les pais d'Evreux. Sunt autem in Gallia Celtica, Aulercis, Lexobiis, Unellisque finitimi. Civitas pri mo Eburonicæ deinde Ebroicæ et Ebroica est dicta, quibusdam quoque Eburonicum. Vide Robertum Ce nalem libro secundo De re Gallica, perioche 4. Adversus dæmones et magos prorsus necessa rium. Quæ adversus illos gesserit sanctus Taurinus, vide apud Vincentium libro ante nominato, capite trigesimo quarto, et Petrum Equilinum libro septi mo, capite quinquagesimo. Cui rei Sanctinum et Antonium a Carnutibus evocavit. Ex eorum Actis id collegit Vincentius li bro decimo, capite vigesimo secundo, sed quod fa ctum dicit sub Domitiano, id sub Adriano accidisse alibi probatum est. Nam sub Adriano instare sibi martyrii tempus intellexit; sub eodem illos suos di scipulos evocavit: sub eodem mortem pro tide op petit. Quod non tantum e vetustissimis Martyrolo giis, sed etiam e plurimorum sanctorum Actis (uš disperse alibi notavimus) colligitur. Quod si in aliis quibusdam rebus sit nonnulla di

col. 805–806page 115 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. versitas, hæc ad meliorem partem, et eam cui scri- troversias habent, conveniunt, eorumque decretis pta ipsius sancti Dionysii et ratio ipsa favent, ac commodanda est. Nam si tempora ipsa nonnunquam rebus adversentur, æquum est e duobus ea potius reprobari, in quibus errare sit proclivius; ac pro inde relictis temporibus, quæ in errores maxime sunt lubrica, res ipsas gestas, quæ animo et memo riæ fixius inhærent, sartas teclas conservari. Ita que sanctus Dionysius inminentem præsentiens mortem, illos suos discipulos a Carnutibus, ubi vi neam Domini excolebant, accersivit, totumque mar tyrii sui certamen diligenter observare, atque ad pontificem Romanum, et inde in Græciam ad Athe nienses partim deportare, partim curare nuntian dum jussit; ut ipsi et de feliciter confecto hujus vi tæ cursu gratias Deo agerent, et erga Dei cultum religionenique bono fortique animo essent. judiciisque parent. De iisdem ita Raimundus Mar lianus, in Indice populorum: ‹ Carnutes, inquit, populi inter Celtas Andegavensibus Turonibusque finitimi, ac Oceano proximi, erant in clientela Rhe morum. Regio eorum totius Galliæ media; a qua tamen 489 extra regnum Francorum biduo iter expedito patet. Sed quomodo, inquiet aliquis, ea regio est totius Galliæ media, si Oceano proxima? Media igitur est, non omni dimensione, quasi ex omnibus undique Galliæ finibus tantunidem ad illam sit spatii, sed media secundum longitudinem duntaxat Urbs ipsa Carnutum, sive Carnotum, vulgo Chartres (Ptole mæo "Atotxov Autricum appellatur) civitas est epi scopalis, media inter Lutetiam Parisiorum (a qua in occidentem ad 20 m. p. Gallica recedit) et Vin docinum, inquit Philippus Ferrarius in sua ad Martyrologium Romanum Topographia; apud quem etiam reperies qui præcipue sancti ibidem co De Carnutibus, quorum hic mentio, ita Cæsar, libro vi De bello Gallico, agens de Druidibus: ‹ Hi certo anni tempore, inquit, in finibus Carnutum (quæ regio totius Galliæ media habetur) considunt lantur. in loco consecrato. Huc omnes undique, qui con Dionysii sociorumque comprehensio, et Lisbii nobilis viri eorum fautoris martyrium. Ecclesiæ rebus (labente in dies magis magisque superstitione) (54-55) leto jam passu procedentibus, tanti impatiens successus ille hominum et virtutum juratus hostis diabolus præcipuos invidiæ suæ mini stros ac satellites (quales fere id temporis plerique omnes erant provinciarum præfecti ac præsides) cum in Christianos communiter universos, tum præcipue in celeberrimum ea tempestate Dionysium Areopa ' gitam furore et feritate obarmavit. Horum igitur jussu perquisitus ad necem vir sanctus, et coelo jam maturus, in urbe Lutetia, ubi post multos laboriosæ sementis annos copiosam exuberantis fidei messem legebat, in ipso Evangelii præconio comprehensus est Quippe jam fortis et indefessus athleta cursum consummarat, fidem servarat, tempusque tandem advenerat, quo ad repositam sibi suisque laboribus co ronam convolaret. Sæpe alioquin iftum Druides (bi erant Galliæ prisci flamines et sacrificuli) ad ne cem et carnificinam perquisiverant(58): sæpe quasi jamjam capturi in eum eminus conspectum stipati turbis incurrerant; sed capiendi potestatem, distante adhuc hora, Dei manus retardarat. Cum enim nonnun quam ab eo proxime abessent, et tantum non manibus prædam tenerent, eam Dominus servo suo gratiam oris effundebat, id lumen oculis, eam voci atque sermoni virtutem immittebat, ut magis ipsos caperet, quam ab ipsis caperetur: adeo ut qui ad mortein rapturi venerant, ipsi in admirationem et stuporem rapti consisterent, manusque ad fidem invitanti ultro darent, aut certe sive ab ipso, sive ab angelo ipsi custode conterriti, fugam capesserent. Quæ quidem cunctos Evangelii præcones, et pro Christo Dei lega tione fungentes, sed eos præsertim, qui in terris longinquis, aut barbaris in nationibus peregrinantur, plurimum permovere, atque ad spem suam in Domino, cui se curæ esse norint, omni depulso metu fir miter collocandam, merito incitare atque inflammare debeant. Comprehensus igitur ad extremum est Dionysius; sed ut bonis certaminibus auream imponeret coronidem, atque ut de hostibus simul semel que omnibus, et de ipsa insuper morte mortuus triumpharet. Atque ut qui laborum et periculorum indi vulsi bactenus comites ei adhæserant, extremi quoque certaminis et præparatorum ab æterno præmiorum simul consortes forent, una cum illo Rusticus et Eleutherius (quorum illum sacerdotem, hunc diaconum consecrarat) simul capti, simul vincti, simul ducti sunt: insignis autem Dionysii alacritas animique fortitudo ad tribunal et ad mortein, quasi ad epulum gradientis, juncta dicendi et religionem propalam con fitendi egregia libertate atque fiducia, litteris est mandata tam Græcis quam Latinis. Oblatus enim præ fecto, et de genere, de patria, de studiis interrogatus, pro cunctis unum (illa enim alia nihili, boc unum maximi reputabat) se Christi servum esse respondit Quærenti rursus, essetne ille, qui populos a deorum inimortalium cultu averteret, qui arte magica hominum animos fascinaret, qui invictis im peratoribus contumaciter se opponeret, ipse infracto constantique animo, se impietatis eversorem, simu ¡acrorum destructorem, dæmonum supplantatorem, ingenue intrepideque confessus est. Flagitanti deni que, ecqua esset sua religio, qui cultus, quæ professio, ipse, unaque bini socii, trium instar puerorum mediis in flammis inambulantium, spiritus et gratia pleni clarissiniam fidei suæ professionen uno ore ediderunt Qua ille audita: vobis igitur, inquit, nostrorum imperatorum atque principum jussa el mandata contemnuntur? a vobis inviolatorum deorum honos et potestas despicitur atque violatur? Atqui ego, quanti ista vobis statura sit superbia atque contumacia, faxo brevi ut experiamini. › Hæc cum diceret, ecce Larcia matrona Lisbii, de quo supra diximus, conjux, cui niultæ pridem cum marito religionis causa disputationes et altercationes intercesserant, arrepta hujus temporis occasione, furoris et irarum quas danion succenderat plena, ad præfectum propere adit, et utrumque graviter in cusat, maritum et Dionysium, hunc magiæ, illum impietatis: nempe inaritum suum magicis illusum ar tibus maximos quosque deos minimi facere, unum præ illis nescio quem furciferum plurimi æstimare; hunc continenter in ore habere, hunc venerari, huic preces et vota offerre, nullis 490 quæ ad ejus honorem faciant impensis parcere, quin etiam ad deos immortales deserendos, quorum nec unum in laribus reli querit, assidue se cohortari, et unam sibi dies noctesque cantilenam occinere, Debes fieri Christiana, ▸ hoc est, ut ego quidem interpretor, inquiebat, maga et sacrilega. Quæ cum ita sint, per omnes deos etiam åtque etiam se rogare, uti marito, quam possint, medelam citissime afferant; de sortilego autem illo et venelico, ut meritus ipsis videbitur, ita statuant: se enim in tanto vitæ et religionis dissidio quietnın trabere spiritum nequaquam posse. Quibus illi auditis, tam in hanc improbam impie misericordes, quam in istos longe probissimos immisericorditer impii, bono eam animo esse jubent; daturos se actutum

col. 807–808page 116 of 262

PG 4:807ἀθρόον ἐπιπεσόντες, σύναμα δεσμοῦσι τοῖς μετ' αὐτοῦ τὴν θείαν ἀνὰ στόμα διδαχὴν ἔτι φέροντα.

་ operam, uti et maritus ad mentem redeat, et magus ille suis dignas artibus et malis dolis pœnas luat, Nimirum sperabant se facili negotio rem cum Lishio transacturos. Quo factum est ut, cum contra quam speraverant prorsus eveniret (mox enim tribunali adfuit, et pro fide et Christo rupis instar immotus stetit) nullisque eum nec argumentis, nec minis, nec blanditiis movere de sententia possent, imo et cæcitatis in deorum et religionis æstimatione ab eo redargui se sentirent, nec ferrent, subtilibusque subinde inspiratarum e cœlo rationum aculeis se ad vivum pungi non sustinerent; sic, inquam, factum est ut suis minis impotentes, mortis in eum præcipitarint sententiam; dumque vitam putant eripere, immortalem ei gloriam præpararint. Brevi siquidem postea pro Christiani nominis propugnatione, capitis supplicio affectus, æternam martyrii lauream, plaudentibus e cœlo angelis, est consecutus. Ita magistros suos et doctores nimis quam felici sorte discipulus antecessit; et ita antecessit, ut suæ in ipsos Deo acceptissimæ hospitalitatis eximiæque charitatis (qua ipsos primum in Parisiense territorium ingressos excepit, juvit, protexit) triplex a Deo benignissimo præiniuni receperit. Quorum primum quidem et maximum fuit, illa quam diximus, nobilissimi martyrii laurea: secundum vero, Larciæ uxoris, pro qua tot ad Deum preces vivus fuderat, ad eamdem fidem eamdemque palmam, ut infra ostendetur, vocatio: tertium denique, totius posteritatis suæ, hoc est, domus Montmorencianæ (quæ istorum martyrum vera est et germana soboles) perennis in Ghristiana fide constantia, ac tot quidem in revolutionibus rerum et honorum inconcussa prosperitas. Nam domi juxta et militiæ, in sacro peræque et populari statu, nec sine clara litterarum luce, et testata sapientiæ laude, illa etiamnum viget claretque familia; et quidem secundis Christianorum votis et apprecationibus æternum videtur claritura. Cum enim Lisbius communi et inveterato totius gentis consensu, illius habitus sit hactenus, et nunc habeatur familiæ caput, indeque profluxerit, ut baro Montniorencianus pessim Primus baro Christianus Franciæ appelletur, hinc ea invaluit consuetudo, ut quocunque in exercitu quispiam imperet Montmorencianorum, his illi acclametur ominis longe faustissinii vocibus: Auxilietur Deus primo Christiano. Quod indigenæ sua lingua vulgo sic efferunt: Dieu aide au premier Chrestien. Qua in re et pius acclamantum in fidem Christianam affectus recognoscitur, et in præliis tota victoriæ fiducia in Dei solius auxilio reponitur. Ad cujus auxilii promptam impetrationem dum primi Christiani memoria renovatur, ipse sancti Dionysii in agro Parisiaco primitiæ, et velut opima de incredulitate spolia, apposite commemorantur. Nempe ista est grati animi, et beneficiorum divinitus olim acceptorum maxime memoris, non minus pia quam læta significatio. Succinctæ enim illius et succulentæ acclamationis hæc fere est vis et sententia: Domine Deus exercituum, qui oblatas a Dionysio Gallicanæ nobilitatis primitias in Lisbio accepisti, eidemque contra fidei hostes illustrem martyrii palmam contulisti, ejusdem nunc piæ, fideli, minimeque degeneri propagini adversus impios sanctæ religionis impugnatores fortiter opitulare. Hoc, inquam, brevicula illa acclamatio significat, hoc petit, hoc impetrat. Quia vero eadem Lisbiana seu Montmorenciana domus, uti puram ab initio suscepit fidem, ita deinceps integram inviolatamque, nec ullo permistam hæreseos aut erroris cujuslibet inquinamento, hactenus conservavit conservatque, idcirco in suis insignibus gentilitiis tam apte quam jure, brevissimum illud unius vocis inclusit elogium &ndavis, absque errore, et Græca quidem, ut opinor, voce, quod qui primus ex ea stirpe erroris abegit nebulas (beatus scilicet Dionysius) Græcus esset. Benedictus autem Deus, cujus misericordia a progenie in progenies timentibus eum ". Sed terni athletæ nostri, viso hoc fautoris et hospitis sui spectaculo quinam? Nempe tantum abfuere ut vel præ metu animis caderent, vel moerore aliquo (quemadmodum sibi fortasse hostes persuaserant) percellerentur; ut potius exsultantis animi motus, et interni vim gaudii nec capere possent, nec celare. Quod enim majus et amico, et hospiti, et fratri, imo et sibi optarent ac vellent bonum, quam tali pugnata pro Christo pugna transire ad regnum? Neque tam tardi, opinor, et bardi erant ipsi iniquitatis satellites, quin ex fronte eorum et vultu latentes animos et se extrinsecus prodentia optatissimæ mortis vota perviderent. Hinc etiam ipsi magis excru ciari, 491 et ad novas excogitandas carnificinas in tempus aliud cum minis et detestationibus athletas differre, atque in tetrum carcerem mittere. Sed quo profectu, jam considerabitur. NOTATIONES. (54-55) Ecclesiæ rebus, labente in dies magis magis- scentum numerus disciplinæ causa concurrit maque superstitione, etc. De Ecclesiæ prospero successu et diaboli invidia, vide Syngelum in Encomio S. Dionysii, sub finem, et Metaphrasten in Vita. In ipso Evangelii præconio comprehensus est. Id sic adnotat Metaphrastes: Kal tov μaxáptov ἀθρόον ἐπιπεσόντες, σύναμα δεσμοῦσι τοῖς μετ' αὐτοῦ τὴν θείαν ἀνὰ στόμα διδαχὴν ἔτι φέροντα. Et in beatum subito irruentes, simul cum sociis vinciunt adhuc divinam doctrinam ore expromentem. Sæpe aliquem illum druides, etc. Nulli unquam gentilium Christianis infestiores fuerunt, quam ipsorum flamines et sacerdotes, quippe quorum honos et lucrum per veram religionem deperirent. Quare etiam druides Dionysio et sociis easdem ob causas fuere multo infestissimi. Locus de druidibus (ut qui, et cujus auctoritatis fuerint, plenius intelligatur) a Cæsare, 1. vi De bello Gallico, depromendus est. Sic ibi habet: In omni Gallia, eorum hominum, qui aliquo sunt numero et honore,sunt duo genera. Tum quibusdam interjectis subdit: Sed de his duobus generibus, alterum est druidum, alterum est equitum. Illi rebus divinis intersunt: sacrificia publica ac privata procurant, religiones interpretantur. Ad hos magnus adole- a Luc. 1, 50. gnoque hi sunt apud eos in honore. Nam fere de omnibus controversiis publicis privatisque constituunt; et, si quod est admissum facinus, si cædes facta, si de hæreditate, si de finibus controversia est, iidem decernunt, præmia pœnasque constituunt. Si quis aut privatus, aut publicus eorum decreto non steterit, sacrificiis interdicunt. Hæc pœna apud eos est gravissima. Quibus ita est interdictum, ii numero impiorum ac sceleratorum habentur: iis omnes decedunt, aditum sermonemque defugiunt, ne quid ex contagione incommodi accipiant; neque iis petentibus jus redditur, neque honos ullus communicatur. His autem omnibus druidibus præcest unus, qui summam inter eos habet auctoritatem. Hoc mortuo, si quis ex reliquis excellit dignitate, sucredit: aut, si sunt plures pares, suffragio druidum allegitur. Nonnunquam etiam armis de principatu contendunt. Hi certo anni tempore in finibus Carnutum (quæ regio totius Galliæ media habetur) considunt in loco consecrato. Huc omnes undique, qui controversias habent, conveniunt, eorumque decretis judiciisque parent. Disciplina in Britannia reperta, atque inde in Galliam translata esse existimatur. Et nunc qui

col. 809–810page 117 of 262

PG 4:809Βάρδοι μὲν, ὑμνηταὶ καὶ ποιηταί· εὐβάγεις δὲ ἱερο ἅπασι δ' ὡς ἐπίπαν τρία φύλα των τιμωμένων δια φερόντως εἰσὶ βάρδοι τε, καὶ εὐβάγεις καὶ δρυΐδαι. ποιοὶ καὶ φυσιολόγοι· δρυίδαι πρὸς τῇ φυσιολογίᾳ καὶ τὴν ἠθικὴν φιλοσοφίαν ἀσκοῦσι. Δικαιότατοι δὲ νομί ζονται, καὶ διὰ τοῦτο πιστεύονται τάς τε ιδιωτικές κρίσεις, καὶ τὰς κοινάς. Ὥστε καὶ πολέμους διήτων πρότερον, καὶ παρατάττεσθαι μέλλοντας ἔπαυον. Τάς τε φονικὰς δίκας μάλιστα τούτοις ἐπετέτραπτο δικά ζειν. Όταν τε φορὰ τούτων ᾖ, φορὰν καὶ τῆς χώρας νομίζουσιν ὑπάρχειν. Αφθάρτους δὲ λέγουσι καὶ οὗ τοι καὶ ἄλλοι τὰς ψυχὰς, καὶ τὸν κόσμον· ἐπικρατήσειν δέ ποτε καὶ πῦρ καὶ ὕδωρ.

diligentius eam rem cognoscere volunt; plerumque Βάρδοι μὲν, ὑμνηταὶ καὶ ποιηταί· εὐβάγεις δὲ ἱερο illo discendi causa proficiscuntur. Druides a bello abesse consueverunt: neque tributa una cum reli quis pendunt. Militiæ vacationem, omniumque rerum habent immunitatem. Tantis excitati præmiis et sua sponte multi in disciplinam conveniunt, et a parentibus propinquisque mittuntur. Magnum ibi numerum versuum ediscere dicuntur. ‹ Itaque annos nonnulli vicenos in disciplina permanent, neque fas esse existimant eam litteris mandare; cum in reliquis fere rebus publicis privatisque rationibus Græcis litteris utantur. Id mihi duabus de causis instituisse videntur; quod neque in vulgum disciplinam efferri velint, neque eos qui discunt, litteris confisos, minus memoriæ studere, quod fere plerisque accidit, ut præsidio litterarum, diligentiam in discendo ac memoriam remittant. Inprimis hoc volunt persuadere, non interire animas, sed ab aliis post mortem transire ad alias; atque hoc maxime ad virtutem excitari putant metu mortis neglecto. Multa præterea de sideribus atque eorum motu, de mundi ac terrarum magnitudine, de rerum natura, de deorum immortalium vi ac potestate disputant et juventuti tradunt.» Hactenus Cæsar de druidibus. Unde nobis ratiocinari ex vero licet, quo loco Christianis et quanta in auctoritate esse debeant veri Ecclesiæ. sacerdotes; et quibus donari immunitatibus, et quanti eorum æstimari excommunicationes et interdicta et decreta oporteat. Si enim tanti vitrum, ut aiunt, quanti margaritum? Illorum meminit etiam Aristoteles in Magico, apud Diogenem Laertium De philosophorum initio. lllorum et Marcus Tullius strictim mentionem facit Hibro primo De divinatione, post medium, ubi illos physiologiæ, et rationis divinandi ac prædicendi, gnaros fuisse declarat: Siquidem et in Gallia druides sunt, inquit, e quibus ipse Divitiacum Heduum, hospitein tuum laudatoremque cognovi, qui et naturæ rationem, quan physiologiam Græci appellant, notam esse sibi profitebatur, et partim auguriis, partim conjectura quæ essent futura, dicebat. lta Tullius. Paulo fusius Pomponius Mela, lib. De situ orbis, cap. 2, ubi post alia de gentis moribus: Habent tamen, inquit, et facundiam suam magistrosque sapientiæ druidas. Hi terræ mundique imagnitudinem et formam, motus cœli et siderum, ac quid dii velint, scire profitentur. Docent multa nobilissimos gentis clain et diu, vicenis annis in specu aut in abditis saltibus. Unum ex iis, quæ præcipiunt, in vulgus effluxit, videlicet (ut forent ad bella meliores) æternas esse animas, vitamque alteram ac Manes. Itaque cum mortuis cremant ac defodiunt apta viventibus. Olim negotiorum ratio etiam et exactio crediti differebatur ad inferos, erantque qui se in rogos suorum, velut una victuri, libenter mitterent. Sic ille. De iisdem vero druidibus juvat Ammiani Marcellini lib. xv Historiæ brevem adjungere memoriam. Describens ergo Galliam, ejusque partes ac terminos, sic inter alia: ‹ Per hæc, inquit, loca hominibus paulatim excultis viguere studia laudabilium doctrinarum, inchoata per bardos et eubages et druidas. Et bardi quidem forlia virorum illustrium facta heroicis composita versibus, cum dulcibus lyræ modulis 492 cantitabant. Eubages vero scrutantes summa, sublimia naturæ pandere conabantur. Inter hos druidæ, ingeniis celsiores, ut auctoritas Pythagoræ decrevit, sodalitiis ascripti consortiis, quæstionibus occultarum rerum altarumque erecti sunt, et despectantes humana, pronuntiarunt animas immortales. Ita ille. Verum cum e Strabone strictim ista attigisse Ammianus videatur, bonum judico ipsum audiri Strabonem. Igitur libro quarto Geographie, sic de illis: Ilap' ἅπασι δ' ὡς ἐπίπαν τρία φύλα των τιμωμένων διαφερόντως εἰσὶ βάρδοι τε, καὶ εὐβάγεις καὶ δρυΐδαι. PATROL. GR. IV. ποιοὶ καὶ φυσιολόγοι· δρυίδαι πρὸς τῇ φυσιολογίᾳ καὶ τὴν ἠθικὴν φιλοσοφίαν ἀσκοῦσι. Δικαιότατοι δὲ νομί ζονται, καὶ διὰ τοῦτο πιστεύονται τάς τε ιδιωτικές κρίσεις, καὶ τὰς κοινάς. Ὥστε καὶ πολέμους διήτων πρότερον, καὶ παρατάττεσθαι μέλλοντας ἔπαυον. Τάς τε φονικὰς δίκας μάλιστα τούτοις ἐπετέτραπτο δικά ζειν. Όταν τε φορὰ τούτων ᾖ, φορὰν καὶ τῆς χώρας νομίζουσιν ὑπάρχειν. Αφθάρτους δὲ λέγουσι καὶ οὗ τοι καὶ ἄλλοι τὰς ψυχὰς, καὶ τὸν κόσμον· ἐπικρατή σειν δέ ποτε καὶ πῦρ καὶ ὕδωρ. Apud omnes vero, ut plurimum, tria sunt genera eorum qui eximie honorantur, bardi, et eubages, et druidæ. Bardi quidem hymnorum et poematum sunt compositores: eubages autem sacrifici, et physiologi; druide vero præter physiologiam, moralem traciant philosophiam. Et hi quidem justissimi reputantur; ideoque et privata et publica illis committuntur judicia. Quin et bella olim decernebant, et bellaturos inhibebant: iisdemque causæ capitales præcipue credebantur. Imo et illorum numerus si sit magnus, agrorum quoque magnam exspectant ubertatem. Immortales vero et ipsi et alii dicunt esse animas, et mundum; dominatura autem aliquando ignem et aquam. Sic ibi legendum Græce Strabonem, et Latine vertendum, plane existimo. Nam alioqui Græce in editione Basileensi anni 4549, legebatur: Bápão: TE xalováteis xal dpůldat, et Latine reddebatur, Bardi et rates et druidæ. Atqui nomen vates nihil nec Græci nec Gallici idiomatis antiqui sonat, quemadmodum altera duo,sed ex Latino vates formatum est. Unde existimo, temporibus Ammiani Marcellini (in cujus variis editionibus semper eubages reperi, et munquam vates) lectum fuisse in Strabone Eu6áysis, eubages, aut certe Ebayɛic, quod sonat pios el sanctos. Ait enim idem Strabo, illos fuisse leponotoÚS, sacrificos. Hoc autem, si ullorum, maxime profecto et unice piorum et sanctorum est munus. me quidem stat Stephanus Forcatulus, libro 1 De GalClorum imperio, ubi sic de iisdem euhagibus: Ca terum eubages plerumque mediocribus fortunis, et natalibus non ita splendidis educti, profitebantur sapientiam et sanctimoniam. Unde et ipsis nomen subducta littera. Nam ɛủayńs sanctum ac pium significat. Sic ibi. Accedit quod apud Lucanum 1. 1 Pharsaliæ, iidem sunt bardi, qui vates. Sic enim ibi de illis, et de druidibus conjunctim scribit: Vos quoque, qui fortes animas belloque peremptas Laudibus in longum, vates, dimittitis ævum, Plurima securi fudistis carmina, bardi. Et vos barbaricos ritus, moremque sinistrum Sacrorum, druidæ, positis repetistis ab armis. Solis nosse deos, et cœli numina vobis, Aut solis nescire datum; nemora alta remotis Incolitis lucis; vobis auctoribus umbræ Non tacitas Erebi sedes, Ditisque profundi Pallida regna petunt: regit idem spiritus artus Orbe alio: longæ (canitis si cognita) vitæ Mors media est: certe populi, quos despicit Arctos, Felices errore suo! quos ille timorum Maximus haud urget leti metus: inde ruendi In ferrum mens prona viris, animæque capaces Mortis, et ignavum est reditura parcere vitæ.. Quod si in barbaris et fidei rudibus spes immortalitatis tantum potuit; quid mirum, si et in Christianis, et præcipue in martyribus longe plus potuit, qui positis in medio tormentis, illam poetæ illius postremam vereque auream sententiam taciti clamabant, et generoso fine præstabant, ... Ignavum est redituræ parcere vitæ? Et redituræ quidem multo meliori, quam abierit. Siquidem misera et caduca abiit, beata et sempiterna reditura est. Quod autem isti veteres bardi plus nimio simplices aliis gentibus haberentur, hinc factum est,

col. 811–812page 118 of 262

PG 4:811πλοις ἀνδράσιν οὐκ ἠδύνατο πληθὺς ἔνοπλος ἀντι Είσεισιν οὖν ὁ γεννάδας μα Ρουστίκῳ καὶ Ἐλευθερίῳ ἀτρόμῳ διανοίᾳ καὶ πεπαῤῥησιασμένη ψυχή, ὥσπερ εἰς ἑορτὴν οὐκ εἰς ἀγῶνα Καὶ σπεύδοντες ἐπὶ τὴν τοιαύτην σφαγὴν ἄγαν ἀγαλλόμεθα, ὡς ἀσφαλῶς τα στεύοντες αὖθις ἀναστήσεσθαι τῆς κρείττονος καὶ μακαριωτέρας καὶ διαιωνιζούσης τευξόμενος λήξεως καὶ τοῖς ἀκηράτοις στεφθησόμενοι στέμμασι.

ut bardus pro simplici et stolido usurpatum sit, non ut olim Attilam flagellum Dei cognominatum, coram aliis solum, sed et M. Tullio, qui hæc in lib. De fato: Quid Socratem nonne legimus quemadmodum notarit Zopyrus Physiognomon, qui se profitebatur hominum mores naturasque ex corpore, oculis, vultu, fronte pernoscere? Stupidum esse Socratem dixit et bardum, quod jugula concava non haberet, obstructas eas partes et obturatas esse dicebat. Addidit etiam mulierosum: in quo dicitur Alcibiades cachinnum sustulisse. Itaque eubages, qui fuisse dicuntur physiologi, similes fuerunt isti Zopyro, quem Physiognomonem appellat ibi Tullius cujus etiam Græcæ vocis subjunxit significationem. Nota etiam, Ammianum, id quod est apud Strabonem de iisdem eubagibus tepomotol, sacrifici, legisse tepoporto, aeripetæ, quandoquidem verterit, scrutantes summa, nec ullam fecerit sacrandi mentionem. Sed quærat hic forte aliquis, quonam pacto dici possint Gallorum druides S. Dionysium esse persecuti, cum ex longo jam tempore essent ab imperatoribus e Gallia relegati? Nam de Claudio scribit Suetonius inter alia: Druidarum religionem apud Gallos diræ immanitatis, et tantum civibus sub Augusto interdictam, penitus abolevit.» Deinde sunt, qui excisa silva, in qua docere_consueverant, tota ejectos Gallia, migrasse in Germaniam scribant consedisse autem apud Herbipolim, isti vulgati versus divulgant: Herbipolis druidum quondam celeberrima sedes, Francigena eximios quos coluere viros. Herbipolis Bacchi et Cereris pulcherrima mater, Et Moni decus et filia pulchra senis. Unde igitur his temporibus in Gallia? Respondeo, idem fere dicendum de druidibus, quod de magis, sæpe scilicet pulsos, sæpe damnatos, semper tamen fuisse. Secundo, quos aliqui imperatorum damnabant, alios non modo tolerasse, sed etiam in pretio habuisse, ac de futuris eos consuluisse. Fuerunt enim quidam imperatorum 493 magis et hariolis, et aliis hujusmodi vaticinatoribus mire addicti, et quæ sibi successura essent, quos successores habituri, quovis modo cognoscendi longe cupidissimi. Hi magos, hi druidas, hi haruspices tolerarunt, foverunt, auxerunt. Ad necem et carnificinam perquisiverant. Hilduinus in Areopagiticis: Et cum sæpissime, inquit, ab idolorum pontificibus contra eum seditio excitaretur in populis, ita ut plebes innumeræ etiam de vicinis regionibus, cum armis et bellico apparatu, propter fideles, qui jam per illum in Christum crediderant, ad perdendum illum gregatim, ubi ipsum esse audiebant, concurrerent; mox ut illum cernere poterant, ut tanta et ita ineffabiliter in eo lux coelestis gratiæ radiabat, ut aut omni feritate una cum armis deposita, se illi prosternerent; aut qui compuncti Spiritus sancti dono ad credendum non erant, pavore nimio solverentur, et territi a præsentia ejus aufugerent, miroque modo inermi viro non valebat plebs armata resistere, etc. Methodius in Martyrio: Cavµášw dè nŵç àóπλοις ἀνδράσιν οὐκ ἠδύνατο πληθὺς ἔνοπλος ἀντιovat. Miror autem quomodo viris inermibus non potuerit armata multitudo resistere. Ita Methodius. Cujus admiratio ipsa mihi est admirabilis, cum id minime novum sit, ut trepident improbi coram sanctis, partim incutiente illis metum et artus concutiente (nulla etiam ex causa) Deo optimo maximo, partim eos visis quibusdam forinsecus, territante, Leone I pontifice. Vidit enim alium quemdam sacerdotali habitu Leoni astantem, et mortem stricto gladio minitantem, nisi Leoni obtemperaret. Atque, ut alios omittam complures, quibus similia diversis in ætatibus contigere, an non bisce nostris ſere temporibus apud Indos orientales, in ora Piscaria barbari illi, qui ad necem Andreæ Fernando societatis Jesu sacerdoti (qua primum die is eorum transiret municipium) inferendam conspiraverant, iidem ejusdem adventu atque præsentia sic expavefacti sunt, ut hac illac, nullo persequente, diffu gerent, atque in latebras, quasi jam jam capiendi sese abderent? Quid quod Julius Mancinellus hac nostra menioria ſeros atque immanes Turcas sui et Christiani sanguinis sitibundos, cum proxime adessent, ne verbulo quidem prolato, sed præsentia sola atque conspectu ita percellebat permovebatque, ut exuta luporum immanitate, tanquam agni innocui coram illo mites ac perhumani comparerent? Nempe Christus Dominus dux noster, et vitæ mortisque arbiter ut suimet servandi aut inimicis tradendi liberrimam habuit potestatem (qua potestate et quando voluit, et quomodo voluit, usus est), ita varias nobisque incognitas, tam suos ex media morte eripiendi, quan hostes deterrendi, vias et rationes semper quidem novit, usurpat autem cum placet. Hoc vero nostræ sit modestiæ, totum hujus rei arbitrium libenter ei relinquere, atque in ipso confidere. Insignis autem Dionysii alacritas. Hanc Dienysii ad martyrium tendentis alacritatem ejus Vitæ scriptores litteris prodiderunt. Simeon quidem Metaphrastes his verbis: Είσεισιν οὖν ὁ γεννάδας μα Ρουστίκῳ καὶ Ἐλευθερίῳ ἀτρόμῳ διανοίᾳ καὶ πεπαῤῥησιασμένη ψυχή, ὥσπερ εἰς ἑορτὴν οὐκ εἰς ἀγῶνα els xaλouevos. Incedit igitur hic generosus una cum Rustico et Eleutherio intrepida mente, et animo confidenti tanquam ad festum non ad certamen vocatus. Michael autem Syngelus sic illum et socios inter alia proloculos scribit: Καὶ σπεύδοντες ἐπὶ τὴν τοιαύτην σφαγὴν ἄγαν ἀγαλλόμεθα, ὡς ἀσφαλῶς τα στεύοντες αὖθις ἀναστήσεσθαι τῆς κρείττονος καὶ μακαριωτέρας καὶ διαιωνιζούσης τευξόμενος λήξεως καὶ τοῖς ἀκηράτοις στεφθησόμενοι στέμμασι. Atque ad hanc properantes necem valde exsultamus: ut qui nos resurrecturos, et melioris, ac beatioris, sempiternæque hæreditatis potituros, atque immortalibus redimiendos coronis certo credamus. 0 si spes illa (quæ in aliis quoque martyribus appetendi votis omnibus martyrii præcipua causa exstitit) in cunctis mortalium viveret vigere£que animis, quod ferrum, quæ fera, quæ flamma timeretur? Se Christi servum esse respondit. Vide Simeonem Metaphrasten in Vita, ubi eum scribit omisso genere, patria, studiis respondisse, XpLOTOÑ Soulos siva ópoloyw. Christi servus esse profiteor. Essetne ille qui populos a deorum immorta lium. Idem omnes fere scriptores Vitæ, Latini et Græci referunt; quos malo, si quis auctoritatis egeat, requiri, quam diutius citandis eorum verbis immorari. Clarissimam fidei suæ professionem uno ore ediderunt. Hanc professionem cum apud alios tum apud Methodium in Dionysii martyrio reperies. Ecce Larcia matrona. Quæ hic dicuntur, exscripserat octingentis abhinc annis Hilduinus abbas ex vetustissimis Actis sancti Dionysii manuscriptis. CAPUT XIX. Dionysii et sociorum ejus inclusio, diverberatio, dilaceratio, martyrium. Jonge alia, ut hic est intueri, in facinorosorum judiciis est ratio, quam in causis martyrum Ibi e judices tranquilli sunt, et rei tremunt, hic autem et quæsitores perturbantur, et martyres, in quos in

col. 813–814page 119 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. quiritur, securi sunt. Quippe, istos suorum conscientia scelerum exagitat, et quas meruerunt pœnas identidem sibi observari oculis putant: hi vero nullius culpæ conscii, et suorum benefactorum memores, spe certa præmiorum vel mediis in tormentis recreantur. Hoc in tribus hisce regni æterni candidatis plus ipsa luce dilucet. Nam cum in judiciis præfecti ipsi instar tempestuosi maris, hinc inde variis ira rum et furoris perturbationibus contra insontes agitentur; hi, tanquam res aliena agatur, non sua, nihil Judicio, nihil minis, nihil propositis ob oculos tormentis commoventur. Adjudicat 494 illos præfectus diræ verberationi; illi gratias Deo reddunt; trahit, raptat, vexat carnifex; nihil resistunt; cruciat, clamat, fodical tortor; ne gemunt quidem. Et sane pulchrum hic erat et dignum, in quod cœlites omnes, et Deus ipse oculos intenderet, spectaculum. Hic enim stabat senex centum decem eoque amplius annos natus canitie venerabili, modestia, gravitate, mansuetudine singulari: illic fero el truci aspectu lictores; istic virgæ, secures, catastæ, fidiculæ, equulei, alia crudelitatis instrumenta; quæritur (inter hæc quid ha beat senex animi, Christumue abnegando jussis parere imperatoris, et ista evadere terribilia, an impera tori obluctando cunctas subire, quas in oculis habeat, tormentorum acerbitates, et dura intolerandaque omnia experiri. Nihil moræ vir sanctus in re minime dubia facit: Stat, inquit, hæc omnia et majora pro Christo pali. Tantum illo fruar, et omnia in me tormenta veniant. Jam igitur videre erat istos jam pridem humani sanguinis sitientes tigridum more in senem irruere, immaniter propulsare, vestes diforicare, nu dum in medio statuere, virgis omni ex parte concidere, et senile ac effeturn corpus nullo respectu dila cerare illum autem inter diros immanium verberum crepitus, nihil aliud nisi Dei opt. max. laudes quanto maximo affectu celebrare, nisi commilitones ad paria cœli beneficia cobortari: Laudem Domini, inquiebat, loquetur os meum: et benedicat omnis caro nomini sancto ejus °: quoniam stigmata passionis Christi perferre dignus habitus sum pro confessione ejus in corpore meo, quæ gloria est vestra, o viri fideles, et dilectissimi fratres. Quocirca nec vos hæc mea tormenta terreant, sed animent potius, atque ad eadem pro nomine Jesu Christi perferenda inflamment. Sic igitur et unicus, et senex, et nudus, et inermis, tortores multos, et juvenes, et validos, et armatos generose superavit, nec enectam prope verberibus senectam non modo de animi proposito deturbare, sed nec minimum pavefacere fidei baculo innixam, ter terni invicem succedentes potuere barbari lictores. At socios forte vicerunt? Nihil minus. Atrocissima quidem verberations et membrorum plurimo sanguine perfusorum cruentatione institerunt, ut fracti aut debili tati quidquam elicerent animi, sed idem et tantumdem a filiis, quantum a patre elicuerunt: nempe fidei hortatus pro gemitu, Dei laudes pro suspiriis at vero sibi ipsis pro exspectatione confusionem, pro victoria ignominiam. Denique tanquam rebus illa die desperatis retrudi jubent sanctos in carcerem, ut ibi gravissimo catenarum pondere degravati, et loci ipsius squalore ac pædore perdomiti, ad secundum fidei conflictum imbecilliores redderentur. Nempe ignorabant homines impii et inhumani, quo plura Chri stiani pro Domino patiantur, hoc majora ab illo subsidia impetrare: neque sciebant, eos afflictis corpo ribus erectos et constantes gerere animos, tantoque ad ea quæ restent sustinenda alacriores, quanto ea quæ prius sustinuerant, essent acerbiora. Nam et hujus rei fecere ipsimet experimentum, cum alia die productum sanctum antistitem, et de sententia, quam teneret, interrogatum, majore etiam quam antehac fiducia respondentem audiverunt: cum et extendi in catastam, direque tam illum quam socios excruciari jussos rupium instar stare immotos conspexerunt. Tum enim omnes uti prius, et verbis gaudium testari, et Deo gratias agere. Quid igitur tandem? Profertur ferrea crates in medium, ignis copiosus sub jicitur, torus flammis excandescit, dejicitur in eum vir sanctus, non enim deponitur: strident nidentque ustulata membra, sed spiritus semper sibi præsens et renidens, illud Domino suo dulcisonum in mediis ignibus fundit melos: Ignitum eloquium tuum, Domine, vehementer: et servus tuus dilèxit illud P. Deinde et precatur: Domine Deus, qui dixisti: Cum ambulaveris in igne, non combureris, et flamma non ardebit in ie: quemadmodum mihi prius periculosiorem dedisti cupiditatis ignem ope tua evincere, da et nunc hasce flammas ad tui nominis gloriam superare. Quid multa? Adfuit precanti Deus, et votis annuit. Nec flam mas tantum fecit ut vinceret sed et ferocissimarum bestiarum, quibus projectus est, rabiem, et ingentia clibani incendia, et membrorum in cruce suffixiones: quæ omnia partim invicta patientia sustinuit, partim salutari signo profligavit, partim prece et fidei prædicatione sibi substerni, et suæ subservire gloriæ jussit. Nam precanti, et crucis signum rugientibus atque in se incurrentibus bestiis objectanti, ipsæ quamvis immanes et efferatæ, coram eo quasi cicures et mansuetæ prociderunt. Conjectum etiam in flagrantissimos æstuantis clibani ardores, fusæ ad Deum precationes omni auro puriorem ac splendi diorem eduxerunt. In crucem denique sublatum, cum ex ea velut e suggestu concionatorem ageret, po pulumque circumfusum divinis coliortationibus aliorsum, quam quæsitores vellent, pertraheret, e ligno eum refigere, qui affixerant, maluerunt, quam doctoris sapienter incantantis audire sermones: et pædore potius carceris illum enecare, quam tot suppliciorum victorem gloriosum exhibere. Quo tamen in carce rem (is tunc Glaucini carcer vocabatur: nunc autem sacellum est ipsius sancti Dionysii, vulgo S. Denys de la Chartre appellatum) nec divina defuit gloria: et Dionysii excellens apud Deum gratia præclare enti cuit Cum enim in eumdem carcerem non modo bini ejus socii, sed aliorum quoque 495 fratrum bonus numerus cum illo una inclusi essent, ipse omnes ad generose ac fortiter decertandum cohortatus, ibidem ad majus illis indendum robur sacris operari, et cunctos pane illo, sanctorum corda divinitus con fortante, reficere constituit. Ecce vero illi raro quodam amoris ac pietatis sensu (angelum potius crederes quam hominem) sacrificanti, atque ad sumendam et cum aliis communicandam immortalitatis escam se accingenti, immensa quædam lux e cœlo affulget, in qua Christus Dominus multa circumcinctus angelo rum caterva, omnibus, qui tali viso se dignos præstiterunt, intuentibus, se aris immiscet, et acceptam e sacra mensa hostiam divino pontifici sua manu offert dicitque: Accipe hoc, chare meus quod mox complebo tibi una cum Patre meo, qui mecum est maxima merces tua, et his, qui audierint te, salus in regno mes. Nunc facies fortiter, et memoria tua erit in laude. Dilectio et benignitas quam habes, pro quibuscun que petieris, impetrabit. Dictu porro incredibile est, quam subito cæcus ille atque obscurus carcer in præ lustrem regiam, imo in locum deliciarum, omniumque cœli voluptatum inclusis verterit. Sentire mox cuncti insolitum mentis gaudium: et cupidinem ardoremque mortis in se omnes quam flagrantissimum experiri robur quoque et fortitudinem seu in membris, seu in animis secum ipsi demirari; denique co gnoscere et fateri, ubi Deus præsens sit, ibi robur esse, ibi vires, ibi animos, ibi vitam, ibi delicias, ibi gloriam, ibi gaudium, ibi coelum. Quibus omnibus (heu dolor 1) quam miseri sunt, qui ab illo voluntarii secedentes miserrime se privant! quanto (Deus bone!) feliciores illi et sapientiores, qui aliis omnibus desputis ac despectis, illa sola quærunt, illis solis student, ad illa sola per ignem, per aquam, per equu Psal. cxliv, 21. P Psal.cxvIII, 140. q Isai. xLIII, 2.

col. 815–816page 120 of 262

leos, per omnia tormenta currtint, quæ regnum perennemque gloriam pariunt. Aderat jam novi judicii, novi certaminis tempu educuntur martyres e custodia, sistuntur tribunali, denuo interrogantur, men temne tandem vexatio illis reduxerit, an in sua etiamnum damnabili persistant amentia: velintne diis immolare immortalibus, et vivere, an vero vitam suavem et honestam cum morte acerbissima atque tur pissima commutare. Ast illi multo etiam quam ante animosius, deos exsecrari: et dicere, non se vitam postulare quæ inferat mortem, sed mortem flagitare quæ afferat vitam. Vitam ipsam ecce Jesum Christanı; deos autem, quos stulti et cæci colant, deteriores esse morte, illum ad gloriam et immortalitatem ducere, hos ad miseriam et intoleranda inferorum supplicia devolvere. Quibus auditis, exacerbatus supra modum Fescenninus, supremam tandem de eorum obtruncatione profert sententiam. Itaque post repetitam sin gulorum dirissimam diverberationem, illos ex urbe ad vicinum Mercurii collem abreptos immanissimi tortores per viam sane quam inhumaniter, vexant, tandemque spei plenos et gratias Deo agentes, sæpe optata, sæpe expetita pro Christo morte, resectis hebetata securi capitibus (sic ad acerbiores cruciatus mandatum fuerat) transmittunt ad vitam. Sed de tempore, de loco, de quibusdam aliis vel mar tyrio conjunctis, vel cum martyrum gloria consecutis paulo amplius est disserendum. Ad hoc igitur in tendamus. Martyrum. Græci scriptores generatim tan- sciens martyrium S. Dionysii condiscipuli sui, etc., tum quæ ad supplicia attinent, perstrinxerunt; sed Latini, apud quos hi sancti martyres tormenta passi sunt, quod ea velut domestici haberent no tiora, pluribus et singulatim sunt persecuti: præ sertim Hilduinus abbas, accuratissimus vetustorum actorum explorator, qui fusius ac distinctius, quam quivis alius, ea conscripsit. Quæ autem inibi di versa suppliciorum genera referuntur, compendio innuit Martyrologium Romanum ad diem 9 Novem bris illa clausula: Tandem a præfecto Fescen nino, post gravissima tormentorum genera, una cum sociis gladio animadversus, martyrium com plevit. Hic enim stabat senex centum decem eoque amplius annos natus. Nam ad Adriani primum (quo imperante eum occisum probavimus) erat Christi annus juxta Eusebium et antiquos centesimus deci mus annus (juxta Baronium vigesimus), ac conse quenter Dionysii (qui novem fere annis Christo junior erat) centesimus decimus. Malo enim, et id melius est, Eusebium in Chronologia, et omnes sanctos Patres illius sectatores sequi, quam quem vis alium ab illis discedentem. Non tamen ex eo, quod imperante Adriano occisum Dionysium dicam, accipi velim restricte primo ejus anno occisum, cum satis probabile sit, tertio aut quarto ejus anno id accidisse, atque ita centum tredecim annos na tum obiisse (quod ex quibusdam Syngeli locis, quæ capite sequenti proferemus, videtur posse colligi) aut etiam aliquanto serius. Quod addo propter Fla vium Dextrum, et Franciscum Bivarium, quorum ille satis innuit, Dionysium vixisse annos centum viginti circiter; hic autem id diserte asseverat. Hic enim commentario 2 ad annum Christi sexagesimum sextum super Dextri Chronico: Ita S. Dionysius Areopagita, inquit, annum agens centesimum vice simum occisus est, ut ad annum centesimum tri cesimum Domini monstrabimus. › Monstrare au tem, vel ejus rei mentionem ibi facere, oblitus est Dexter vero ad annum Christi centesimum trigesi mum, 496 et Romæ octingentesimum octogesi mum primum hæc scribit: ‹ Sanctus M. Marcellus Eugenius, Toletanorum episcopus, S. Clementis le gatus, ad Gallias profectus, causa communicando rum cum Dionysio gravium negotiorum, Tolosæ prædicat, et ejus urbis episcopus creatur post necem S. Saturnini ejus urbis episcopi et martyris. Inde profectus, sciens martyrium S. Dionysii condisci puli sui, id ille celebrat elegantissimo carmine, et prope Lutetiam a satellitibus Trajani Adriani, cui ipse charus fuit, pro fidei patrocinio jugulatur. > Ex his igitur adnotatis e regione anni centesimi trigesimi, collegit Bivarius quod supra dixit, Dio nysium eodem anno Christi centesimo trigesimo obiisse, ac proinde Dionysii fuisse centesimum vicesi mun. Bivario enim videtur Dexter innuere, illo anno passum esse Dionysium, cum dicit: «Inde profectus, quasi nimirum in ipso itinere intellexerit recens occisum Dionysium. Quia tamen non raro idem Dexter multa ad unum annum conglobat, quæ di versis accidere, ita ut non semper facile sit conji cere quid potissimum illo anno factum velit; hinc locus hic (quo tamen nititur Bivarius) in iis quæ attingunt B. Dionysium, non omnino Certus est, quia non propter Dionysium allatus est, sed pro pter sanctum Marcellum. Sic ad annum Christi ducentesimum (uti et in Quæstionibus infra notavi mus) hæc habet: Titus, cognomento Justus, epi scopus factus, secutus primo S. Paulum, inox Eu genium, prædicat in Carpentana, ubi ejus memoria magnitudoque miraculorum celebratur, etc., Ex his omnibus nihil ad citatum annum ducentesimum vigesimum attinet, nisi posterius membrum: Ubi ejus memoria magnitudoque miraculorum celebratur. Legerat nimirum Dexter, illo anno celebrem fuisse in Carpetania memoriam miraculorum beatissimi Titi. Quod dum in Chronico suo adnotat, bonum judicavit simul, qualis fuerit Titus, adnotare, licet illa uno ante sæculo accidissent. Ita etiam de Mar cello Eugenio, quod dicit, Clementis legatus, non ita capiendum est, quasi illo anno centesimo trige simo factus sit a Clemente legatus, cum Clemens fere triginta ante annis obiisset; sed solum quod veterem Marcelli dignitatem designare voluerit sicut et Titi. Vide Acta martyrii S. Dionysii apud Hildui num Patrologia Latinæ t. CVI, col. 33. Hostiam divino pontifici manu sua offert, etc. Christum Dominum Dionysio apparuisse in carcere, et sacrificanti acceptam ex altari hostiam sua oblu lisse manu, Acta vetera continent, et antiquissimi rituales libri, e quibus hi confecti sunt rhythmi, quos nobis Antonius Demochares suppeditavit Seniore celebrante Missam, turba circumstante, Christus adest comitante Celesti frequentia, Specu clausum carcerali Consolatur, et vitali Pane cibat, immortali Coronandum gloria. Qui Demochares etiam addit: Locus hic car ceris, ob hujus perpetuam memoriain, in ecclesiam conversus est, quæ hodie S. Dionysii a Carcere dicitur et conspicitur. ▸ Magnum hoc porro et singulare prorsus benefi cium, tantam fuisse Christi Domini in servum be nignitatem, ut se illi in carcere forma corporali videndum exhiberet: neque hoc tantum, sed etiam ut nulla urgente tantæ dignationis necessitate, sui sacrosancti corporis et sanguinis sacramentum (quod nullis ante illud tempus, nisi apostolis et discipulis eum fecisse legimus) sua ipsius manu porrigeret. Decebat tamen, ut qui vitam vere ege

col. 817–818page 121 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. rat apostolicam, hocce etiam privilegio frueretur ferens diutius illam languere, atque ex ea refectione vere apostolico. Scio equidem, aliis quoque post sæculis nonnullos a Christo Domino simili prope affectos honore et beneficio. Nam habent Acta Am bianensis Ecclesiæ, S. Firminum illius populi epi scopum, cum ædem supra Firmini martyris sibi cognominis sepulcrum in honorem beatissimæ Vir ginis construxisset, ibique in die Paschatis festo sacra faceret, Christi Domini dexteram sibi sanctis sima mysteria porrigentem conspexisse. De beata idem Coleta, virgine ardentissimæ in Jesum chari tatis, refert ejus Vitæ auctor Stephanus Julianus, c. 43, cum sanctissimo refici sacramento percupis set, et ex sacrificantis oblivione consecrata hostia non fuisset, ipsum Dominum Jesum suis manibus pretiosissimum corpus suum ei obtulisse. Vir item venerabilis Jacobus de Vitriaco loquens de claris Leodiensibus feminis, in Prologo ad Vitam S. Ma riæ Ogniacensis (erat enim Leodii tum archidiaco nus, postea autem episcopus, primo Aconensis, deinde Tusculanus, postremo S. R. E. cardinalis) ad Fulconem episcopum Tolosanum ita scribit in ter alia: Novi ego quamdam in iis sanctis femi nis, cui, cum ingenti veri illius Agni carnes edendi desiderio teneretur, ipse Agnus se impertiit, non illa convaluit. Phira in sacris Historiis, aut san ctorum Vitis ejusmodi liceat reperire exempla; sed tam augustum, et tanta cum luce, et cum tam nu meroso tamque aspectabili angelorum comitatu, quam B. Dionysio, hactenus nullum. Verum, ne id excidat, ille idem lapis sacer, su per quem in carcere. S. Dionysius rem divinam faciebat, translatus fuisse dicitur ad cœnobium S. Petri Broniensis in Leodiensi situm ditione. De quo ita Ægidius Aurea vallis, apud Anselmum, De gestis Stephani episcopi Leodiensis, cap. 40: ‹ Nam reliquiæ S. Leodegari episcopi et martyris, et lapis super quem B. Dionysius sacrum mysterium cele bravit in carcere, cum Dominus Jesus apparuit ei dem dans illi sacramenta, in dicto cœnobio dicuntur esse translata. > Sic ibi. Accipe hoc, chare meus, etc. Verba hæc Christi ad Dionysium prolata etiam apud Hilduinum abba tem reperies. Neque dissimilia apud Dionysium Rickelium, lib. IV De novissimis, art. 59, sub me dium Denique, inquit, divino et magno Dionysio Christus in carcere apparens, suumque corpus tra dens, Accipe, ait, hoc, chare meus, quoniam merces tua apud me magna est valde. › Martyrii tempus, locus, et alia his adjuncta, audituque mirabilia. De tempore et imperatore, quo B. Dionysius terris excessit, non est omnium, aut potius non fuit, una eademque sententia. Nam ad Adrianum imperatorem plerosque omnes nunc inclinare, aut certe in clinaturos equidem credo et spero. Fuerunt igitur hactenus, iique non pauci, qui imperante Domi tiano fuerunt et nonnulli, qui Trajano fuerunt et tertii qui Adriano Trajani successore Dionysium, obtenta palma, emigrasse dicerent et confirmarent: inde scilicet, nata diversitate, quod primis a Christo temporibus Acta martyrum memoria magis quam scripto continerentur: quoniam Christianis per illas persecutionum procellas potius vacabat fortiter rem gerere, quam gestam eleganter conscri bere. Quo factum est, ut cum memoria multo sit factorum retinentior, quam nominum, in oblivionem nomina iverint, facta ad hoc ævi perennarint. Longe post autem, cum etiam scriptis mandari cœpta sunt acta, fuit historicis tanto post intervallo ad temporum notas, et ad imperatorum nomina conjecturis ad nitendum. Quæ, cum sint ex ingeniorum varietate variis variæ, hinc quidam, ut ad res Dionysii ventuın est, considerata hinc tormentorum, quæ passus est, acerbitate, illinc ejus ætate, quam ad Domitianum pervenisse nullus dubitaret, idcirco martyrii tempus ad Domitiani tempora retulerunt. Alli vero conjectis in alia oculis, et Dionysii ipsius peregrinationes et scripta diligentius rimati, repererunt saltem ad Tra jani eum tempora pervenisse. Tertii denique, cum ipsius martyris veteres memorias, tum alia priscorum de illo antiquissima perscrutati monumenta fidis vestigiis etiain ultra progressi sunt, et Dionysium egisse obiisseque vitam Adriano imperatore deprehenderunt, posterisque tradiderunt. Ita veterrimi concinnator Martyrologii ita venerabilis Beda ita Ado Viennensis episcopus, ita secundum illos et alii fece runt, et nos fecimus. Nam et Aristidem, eximium illum sæculi scriptorem, ipsius Dionysii martyiium Adriani consignasse temporibus, jam olim compertum est. Quare, ut rem concludamus, anno Christi cir citer 121, Adriano imperat., Fescennino præfecto victis in justo fidei certamine hostibus, egregia martyrii laurea donatus est Dionysius Areopagita, Athenarum episcopus, Galliarum apostolus, totius Oc cidentis legatus, utriusque hierarchiæ, coelestis et ecclesiasticæ, ac divinorum nominum descriptor et in terpres eximius, theologorum secundum apostolos et evangelistas dux et antesignanus: qui ætatem vixit (uti et magnorum virorum illo ævo complures) longam juxta et sanctam: nempe annos amplius centum decem Quam etiam ætatem eodem ipso sæculo transcendit B. Simeon Hierosolymorum episcopus, et Christi cognatus: quem centum ipsos viginti annos exegisse, et gloriosam in tam grandi ævo martyrii coronam reportasse, certum est: ut proinde quod de Dionysio affertur, haud ita mirum videri debeat; cum de isto id quod minus probabile videri poterat, nullo dubitante teneatur. Hoc de tempore; nunc de loco, nobilitatis enim ei facta accessio exigit stylum. Locus igitur, ubi tres illi generosi atbletæ victoriam et gloriam adepti sunt, colliculus fuit urbi Parisiensi imminens, olim Mercurii (quoniam illic Mercurius honore præcipuo coleretur ab indigenis ita vocitatus: sed consequentibus temporibus, propterea quod horum atque aliorum item inartyrum multo sanguine respersus et quasi consecratus fuerit, Mons martyrum, et lingua patria, Montmartre vulgo est appellatus: hodieque ad perpetuam inclytorum mar tyrum memoriam ea perseverat appellatio. Quo in loco (res sane nova, et ut olim visu, sic et nunc dictu admiranda) Dionysii martyris truncus licet exsanguis et vitæ expers, tamen se erexit, et recisum ab humeris caput (síc est antiqua traditio, et sic complures litteris prodidere) in manus suas, perinde ac si viveret, trophæi instar accepit, atque ad duo circiter Gallica milliaria, duce angelo, et choris cœlestibus. cum admirabili concentu comitantibus, et hymnum, modo Gloria tibi, Domine, modo Alleluia resonanti bus, tam diu deportavit, donec ad locum ubi nunc situs est, et sui nominis urbem et cœnobium habet, pervenit; atque in nobilis matronæ fundo (Catulla ei nomen fuit [77]) quasi se illi daret, requievit. Diffu gere extemplo infideles tanto territi prodigio, et ne fors sibi fraudi tanta artis magicæ, ut vocitabant, effi cacia exsisteret, permultum formidare: Christiani vero, et quos melior agebat spiritus (inter quos et Larcia Lisbii uxor fuit) divinam admirari et celebrare virtutem atque potentiam. Unde multi antehac a religione alieniores, manus Christo dedere, principesque inter illos jam dicta Larcia propalam se Chri stianam professa, ideoque comprehensa et enecta, effuso in vicem baptismi sanguine, numero sancto-.

col. 819–820page 122 of 262

PG 4:819"Οθεν ή υπόπτερος φήμη πανταχόσε θέουσα τὴν πανεύφημον αὐτοῦ προσηγορίαν ταῖς Τραϊανοῦ τραχυτάταις ἀκοαῖς ἐνήχησε,

rum martyrum est aggregata. Sacrum vero Dionysii depositum Catulla ejusdem martyris discipula diligenter custodivit; nec eo solo contenta, 498 studuit etiam duorum commilitonum Rustici et Eleutherii sacra corpora, quæ impii satellites in Sequanam projicere deliberaverant, vel prece, vel pretio, vel etiam astu obtinere. Nam satellites mensa exceptos large hilariterque haberi jussit, dato interim certis fratribus mandato, ut istis compotatione occupatis, eadem corpora clandestino subrepta in tuto absconderent. Quod ab illis impigre quidem factum; sed cum remota mensa, remota etiam cadavera nimis in hoc uno sobrii satellites animadvertissent, eaque tumultuosius identidem reposcerent, adeoque nisi actutum redderentur, minas intentarent, fuit ut modo clusa vigilantia poculis, sic nunc iracundia pecuniis elidenda, Ergo aurum objecit, et pretiosiora quovis auro sacra pignora retinuit. Ita Christiani tam sanctarum exuviarum compotes facti, eas deinceps, ut præcipuum ac singulare in duris adversisque rebus perfugium habuerunt. Digressis enim barbaris, rebusque jam satis salvis, eadem sacra cimelia ad tertiam Octobris (ut Græci scriptores adnotarunt) ab eadem Catulla commodo in loco sunt deposita, miraculis ibidem tanquam e fonte jugiter scaturiente affatim manantibus. Ipse etiam Catullæ ager, seu laudatus sepulturæ nar. tyrum locus, in feminæ honorem Catulliacus posteris est dictus, præsertim postquam ædicula beatis martyribus ibidem loci constructa, frequenti populo celebrari cœpit. Hanc ædiculam primitus dedicasse memoratur S. Regulus Arelatensis episcopus, tali occasione: illi die quadam in urbe sua sacris operanti, atque ad ea sacri canonis verba, ubi sanctorum vita defunctorum fit memoria, progresso, excidit præter morem et intentionem, ut aliis recitatis nominibus adjiceret: Et beatis martyribus tuis Dionysio, Rustico et Eleutherio: cujus extemporalis nec voluntarii additamenti admiratione tactus, cum penderet aliquantisper animi, ecce illi visum novum et insolens ternæ oculis obversantur columbæ cruci altaris insidentes, quæ trium illorum martyrum nomina in pectoribus sanguine inscripta præferebat, Dionysii, Rustici, Eleutherii: quas fixo parumper obtutu contemplatus, demum ternos illos athletas, sancto suggerente Spiritu, palmam assecutos martyrii (nec enim aliunde id acceperat, et recens res erat) retexto ænigmate intellexit. Tum vero incitari animus ad petendum Parisios, ibique super martyrum certamine atque exitu magis particulatim cognoscendum: perque opportune tum evenit, ut non procul Lutetia cuma abesset, in ipsam Catullam inciderit, et si quid de nece hominum nuper occisorum inaudisset, interrogaverit. Illa enim Christianum, uti erat, ex modestia et habitu et sermone suspicata, petiit Christianusne esset? illoque, quod verum erat, confitente: Num etiam, inquit, ex amicis et familiaribus es Dionysii et sociorum ejus Rustici et Eleutherii?, tum ille obortis ad eorum nomina lacrymis: Plane, inquit, ex illis sum, et esse glorior. › Tum igitur ipsa quoque illorum se discipulam aperiente (81-82), mutua. congratulationes, amica colloquia, perbenigna hospitalitas; denique non posse satiari, nec ille, nec illa, de Dionysii rebus illo, quæ prioribus temporibus alibi fecerat, referente; hac autem, quæ proxima persecutionis procella tulerat, memorante. Qui etiam inter alia de die martyrii et de tempore visionis inter se conferentes, in unam eamdemque lucem utraque incidisse compererunt. Postquam autem, quæcunque Regulo in votis erant, bona femmina indicasset et commonstrasset, turn etiam atque etiam ipsum rogavit, uti longiorem apud se moram faceret, se enim, quamvis a B. Dionysio nonnullam accepisset rerum sacrarum agnitionem, primaque fidei rudimenta quadamtenus attigisset, tamen præcipuorum mysteriorum rudem ignaramque adhuc esse, quorum magnopere desideraret ipso magistro ampliorem notitiam. Cui vir sanctus, ut beneficium beneficio repensaret, ejus instruendæ gratia dies aliquot inibi est commoratus: quo etiam tempore constructam ab ea ædiculam, materie quidem et spatio humilem atque exiguam, sed repositis in ea tantorum martyrum pignoribus nobilem inprimis atque augustam, eorumdem sanctorum honori, ut ante attigimus, consecravit. Atque hæc prima omnium S. Dionysio et sociis sacratarum ædium fuit. Posteris vero temporibus alia quoque ad beatiss. Dionysii memoriam in eodem Parisiensi tractu condita sunt sacraria, locorum scilicet ubi conclusus, ubi tortus, ubi obtruncatus fuit, æterna monumenta, quorum primo nomen datum est, S. Dionysii de Carcere, vulgo S. Denys de la Chartre; secundo, S. Dionysii de Passione, vernacule autem, S. Denys du Pas; tertio, Sacellum martyrum, Gallice, la Chapelle des Martyrs. Et duo quidem priora in urbe ipsa Lutetia, postremum autem in conspectu urbis, sive in Monte martyrum (de quo supradictum est) visitur. Et hæc quidem antiquissima; aliis de autem recentioribus et magnificentioribus post dicetur nam quædam alia, qua: hoc Dionysii sæculo contigere, ac præsertim ejus discipulorum labores et fructus, nonnullæque ipsius martyris post mortem apparitiones, prævertendæ sunt.” 499 NOTATIONES. " tinis autem quædam Martyrologia, et nomination quod jussu Gregorii XIII editum fuit. Quod ita habet, septimo Idus Octobris: ‹ Lutetiæ Parisiorum, natalis sanctorum mart. Dionysii Areopagitæ episcopi, Rustici presbyteri et Eleutherii diaconi: ex quibus Dionysius ab apostolo Paulo instructus credidit in Christum, atque ab eo baptizatus, primus Atheniensium episcopus est ordinatus; deinde Ro mam veniens, a B. Clemente Romano pontifice in Gallias prædicandi gratia directus est et ad præfatam urbem deveniens, cum ibi per aliquot annos commissum sibi opus fideliter prosequeretur, tandem a præfecto Fescennino, sub Trajano impera tore post gravissima tormentorum genera, una cum sociis gladio animadversus martyrium complevit. › Qui imperante Domitiano. Hilduinus, Me- Græcis quidem, Michael Syngelus, et Suidas, e Lathodius, Metaphrastes, et quidam alii ascribunt martyrium Dionysii Domitiano imperatori. Quod stare nullo modo potest, ne ex ipsorum quidem, si modo sibi in aliis constent, sententia. Nam si admittant, uti admittunt, epistolam, quæ ad sanctum Joannem apostolum in Patmo exsulantem missa est, germanam esse Dionysii, et spiritu prophetico scriptam, in qua dicit propediem eum ab exsilio reversurum, et cum illo una se communicaturum (quod fieri non potuit, nisi mortuo Domitiano, et Nerva aut Trajano imperante), nullo sane modo dici potest mortuus esse Dionysius sub Domitiano. Erroris porro causam dedere antiqua sanctorum scripta, quæ olim sine certis temporum aut impp. notis (ut hodieque plurima) posteritati tradita sunt. Posteriores autem, rebus hand satis exacte dispectis, probabiles, ut existimabant, secuti conjecturas, imperatorum nomina et persecutiones adjecerunt, et interdum hallucinati sunt. Fuerunt et nonnulli, qui Trajano. Ad Trajani tempora retulerunt Dionysii martyrium, e Syngeli verba sic habent: "Οθεν ή υπόπτερος φήμη πανταχόσε θέουσα τὴν πανεύφημον αὐτοῦ προσηγο ρίαν ταῖς Τραϊανοῦ τραχυτάταις ἀκοαῖς ἐνήχησε, etc. Unde velox fama quocunque discurrens clarissimum ejus nomen (Dionysii scilicet) asperrimis Trajani auribus insonuit, etc.

col. 821–822page 123 of 262

PG 4:821"Ο τοίνυν θεοφάντωρ Διο νύσιος ήδη που μακρὸν ἐλάσας χρόνον, καὶ πλήρης ἡμερῶν γεγονώς τῶν τοῦ πνεύματος, μαρτυρίῳ τῷ ὑπὲρ Χριστοῦ τελειοῦται ἐπὶ Τραϊανοῦ Καίσαρος, ὅτε καὶ ὁ θεοφόρος Ιγνάτιος τὸν τῆς ἀθανασίας διήθλησεν

Suida autem sunt haec: "Ο τοίνυν θεοφάντωρ Διονύσιος ήδη που μακρὸν ἐλάσας χρόνον, καὶ πλήρης ἡμερῶν γεγονώς τῶν τοῦ πνεύματος, μαρτυρίῳ τῷ ὑπὲρ Χριστοῦ τελειοῦται ἐπὶ Τραϊανοῦ Καίσαρος, ὅτε καὶ ὁ θεοφόρος Ιγνάτιος τὸν τῆς ἀθανασίας διήθλησεν ayuva. Igitur Dei interpres Dionysius valde provecia jam ætate, el spiritualium dierum plenus, martyrio pro Christo consummatur sub Trajano Cæsare, quando et deifer Ignatius certamen immortalitatis decertavit. Obiisse tamen sub Adriano, probabilius est. Et præter argumenta Baronii, allata anno Christi centesimo uono e variis martyrologiis et præsertim Adonis et Bedæ, bina affero nova: unum e vetere Rom. Martyrologio, quod Baronius diu optatum reperire non potuit: post ejus vero mortem reperit et edidit noster Heribertus Rosveydus: alterum e Fl. Lucio Dextro, cujus Chronicon post ejusdem Baronii obitum, abhinc tantum biennio prodiit. Itaque illad vetus Romanum Martyrolog. ad ♥ Nonas Octobr. sic habet: «Athenis, Dionysii Areopagitæ sub Adriano diversis tormentis passi. › Ubi ad to Athenis subanditur, celebratur memoria, seu dies natalis, › ut supra docui, et evidenter ostendo quæst. 11 adversus illos, qui existimabant to Athenis connectendum esse cum passi. Unde et mihi in hoc dederunt manus qui ante adversabantur. Flavius Dexter autem in Chronico ad annum Christi 130, Romæ vero 884, ubi tempora persequitur Adriani imperat., scribit sanctum Marcellum Toletanorum episcopum ex Hispania in Gallias ad Dionysium esse profectum, atque antequam Parisios perveniret, de ejus martyrio intellexisse, atque illud carmine elegantissimo celebrasse. Unde colligit Franciscus Bivarius, Dionysium non tantum Adriano imperat. martyrium obiisse, sed etiam 120 annos vixisse. Nos prius illud tanquam certum admittimus, alterum autem non admittimus; eo quod Dexter in suo Chronico (ut superiori quoque capite indicavimus) non restricte per singulos annos procedat, sed jam duos, jam plures intermittat, resque interdum non hoc illove anno, sed sub hæc tempora, aut per idem tempus,, accidisse scribat, ut ex ejus textu liquet, et fatetur Bivarius. Sic enim ab anno Christi 76, mediis omissis, ad 86 transit: et ab anno Christi 112-transit similiter ad 115, propterea, inquam, alterum de annis 120 Dionysii haud admittimus tanquam certum. Ita veterrimus concinnator Martyrologii. Hlius nempe, quod vulgo Vetus Romanum Martyrologium appellatur, cujus verba paulo ante sunt producta. Ita venerabilis Beda. In suo enim Martyrologio ad 3 Octobris sic habet: Natale S. Dionysii Areopagitæ, qui ab apostolo Paulo instructus, credidit Christo, et primus Athenis ab eodem Apostolo episcopus est ordinatus, et sub Adriano principe post clarissimam confessionem fidei, post gravissima tormentorum genera glorioso martyrio coronatur. Post quæ verba adduntur hæc in Adonis Martyrologio, eadem die: ‹ Ut Aristides Atheniensis, vir fide sapientiaque mirabilis, testis est in eo opere, quod de Christiana religione composuit. Hoc opus apud Athenienses summo genere colitur, et inter antiquorum monumenta clarissimum tenetur, ut peritiores Græcorum affirmant. › Et his quidem simillima nunc leguntur in vetere Romano. Nec refert, quod rursum die nono ejusdem mensis, quasi de alio, ejus martyrium conjungant cum SS. Rustico et Eleutherio. Nam quo id modo acciderit, explicui infra quæst. 11. Fescennino præfecto. De hoc præfecto consentiunt Martyrologia, Romanum, venerabilis Bedæ, Usuardi, 500 Adonis, et aliorum, ad diem nonum Octobris. quibus Beda et Ado addunt Sisinnio. præfecto, inquiunt, Fescennino Sisinnio, › Recensetur autem Sisinnfus in Chronico Alexandrino inter consules, imperante Adriano, olym piade ccxxvn, ind. xv, anno Adriani 27, ita ut valde sit probabile, anum eumdemque esse (præ sertim tam concordi tempore) istum Sisinnium cos. et nostrum Fescenninum. Accedit de Fescennino aliud e Romano Martyrologio ad diem 11 Octobris indicium, quod scilicet sanctum Nicasium et socios in pago Vilcassino sub præside Fescennino passos esse dicat. Atqui iste Nicasius, de quo hic sermo, primus fuit Rothomagensium episcopus, qui et a Clemente pontifice in Gallias missus prædicatur. Vide Democharem in catalogo episcoporum Rothomagensium, lib. De di vino missa sacrificio, cap. 20, et Notationes Baronii in Rom. Martyrologium ad dictam diem. Quare si tempora Fescennini cum temporibus sancti Nicasii Rothomagensium apostoli congruunt, et Nicasius ætate Clementis papæ vixit, et ab eo in Gallias missus est, nihil propius fidei apparet, quam utrumque, tam Dionysium quam Nicasium, eadem tempestate et eodem imper. et eodem præfecto martyrium obiisse præsertim cum de alio ejusdem nominis præfecto aut præside posterioribus sæculis (quæ satis diligenter indagavimus) omnino nihil sonent, neque Martyrologia, neque sacræ Historiæ. Adde Francisci Fevardentii, viri egregie docti, auctoritatem, qui de primis apostolorum discipulis in varias Galliarum partes distributis, ad librum primum sancti Irenæi Lugdunensis episcopi, cap. 3, notat. 3, strictim ejus meminit; ubi ahis multis recensitis, ad extremum hos adjicit: «Superioribus quoque, inquit, beatus Clemens adjunxerat Nicasium, Taurinum et Exuperium: quos Rothomagenses, Ebroicenses et Bajocenses, ut apostolos et pastores magna alacritate receperunt. Ad Exuperium porro quod attinet (nam de aliis jam est dictum, partim hic, partim superius) Robertus Cenalis, episcopus Arboricensis, lib. 11 De re Gallica, perioche 4, dum describit agrum Beloncassinum (sic vocat, quem alii Vilcassinum aut Velocassinum appellant, cujus præcipua civitas est Bajoca) undecin recenset ejusdem civitatis episcopos numero sanctorum ascriptos, qua in recensione sic incipit: Exuperius totius regionis apostolus, D. Clementis discipulus.» Et paulo inferius de ejus ætate ita subdit: Apostolico functus est officio D. Exuperius anno a parta salute quarto ac nonagesimo, collega usus D. Reverentio.» ◉ Ne quis vero Nicasii nostri ætatem calumnietur, atque ad posteriora tempora detrudi velit; propterea quod aliquem Nicasium circa persecutionem Wandalicam pro fide percussum legat, noverit illum non Rothomagensem, sed Rheinensem fuisse episcopum, et trecentis prope annis nostro posteriorem. Nam nostri a sancto Clemente in Gallias missi, etiam Chronologia archiepiscoporum Rothomagensium, opus Joannis Dadræi posthumum, contmeminit, ubi et isti allegantur Vitalis de illo ver sus: Antistes Rothomæ datus a Clemente, Nicasi, Si non sedisti, caput at legando stetisti. Quibus indicatur, non pervenisse ipsum ad sedem suam episcopalem, sed in itinere interemptum caput eis reliquisse, ac per illud quasi per principem corporis sui partem Rothomagi constitisse. Nempe annos amplius centum decem. Consequitur hæc ætas ex eo, quod supra probatum sit obiisse Dionysium imperante Adriano, cujus initia imperii inciderunt in annum Christi 119 ex recensione Eusebii, ac consequenter Dionysii 110, et ali quanto amplius. Nec enim Christus Dominus totis novem annis Dionysium antecessit: siquidem anno Christi 33 erat Dionysius annorum viginti quinque. Multum porro huic sententiæ de tam longæva aut etiam longiore Dionysii ætate favent Michael Syngelus et Nicephorus Callistus: bic quidem lib.

col. 823–824page 124 of 262

PG 4:823ἐμπειρότατος πρεσβύτης, καὶ βαθὺ καὶ πῖον εἰσελη λακὼς γῆρας, πρὸς τὴν ὑπὲρ τοῦ Χριστοῦ μακαριωτάτην προσπηδήσας σφαγήν, τοῦτο καὶ πολλάκις Διονύσιος ἐπὶ ἑβδομήκοντα έτη χρόνον, διὰ μυρίων ὀνειδισμῶν καὶ πειρασμῶν καὶ πολέμων, καὶ κινδύνων, καὶ τῶν συντρόφων φιλοσό Καὶ δραμὼν δρόμον διπλασίονα τοῦ ἂν Παῦλος ὁ πολύαθλος καὶ οὐρανοδρόμος δεδρά κοντα τὴν ἀποστολικὴν ὁδεύσαντα τρίβον, καὶ Σωτήρα Χριστὸν κηρύξαντα,etc.,ἀξίως θαυμάσειεν; πρὸς τῷ τοῦ διώκτου τυραννίδος Πάντων δὲ τῶν θεῶν τὸν Ἑρμῆν Εφερεν οὖν τὴν κεφαλὴν καθάπερ τι τρόπαιον ἐπὶ τῶν χειρῶν, Καὶ γὰρ τῇ μακαρίᾳ χειρὶ ἑαυτοῦ τὴν κε φαλὴν ἀπὸ τοῦ σώματος ὑπὸ τῶν ἀνόμων τῷ ξίφει

Trajano excitatam Romæ compesceret, ut acrius at que acerbius instaurarit. Et infra: Adrianus igitur ipso in imperium ingressu, etsi erga omnes Romano subjectos imperio optimum principem, la men in Christianos exhibuit se Phalaridem. › Unde conciliari duæ sententiæ de tempore martyrii sic possunt, ut et sub Adriano casus dicatur S. Dionysius, et in persecutione Trajani nempe a Trajano inchoata, ab Adriano promota. n Historia eccles., cap. 20, dum scribit, multos tum abest ut persecutionem in Christianos jam a annos eum fuisse in Occidente, et els Batu ñpas, ad profundam senectutem, pervenisse. Profunda autem senectus ea vocatur, ad quam a paucissimis pervenitur, quæ et extrema appellari solet, propterea quod qui in profundo est, non habeat quo ulterius tendat. Michael Syngelus vero ita in extremo Dionysii Encomio inter alia: Outws 6 tŵy Belwv ȧywvwv ἐμπειρότατος πρεσβύτης, καὶ βαθὺ καὶ πῖον εἰσελη - λακὼς γῆρας, πρὸς τὴν ὑπὲρ τοῦ Χριστοῦ μακαριω τάτην προσπηδήσας σφαγήν, etc. Sic ille divinorum certaminum experientissimus senex, alque ad profundam et meritis fecundam progressus senectutem, ad beatissimam pro Christo mortem prosiliens, etc. Sed idem clarius et expressius, cum dicit Dionysium septuaginta annos in cursu apostolico seu Evangelii prædicatione posuisse. Quibus si addideris annos 40 ante ipsius ad Christum conversionem (tot enim minimum fuerunt) invenies totius ætatis annos centum decem. Quare observandum est, Baronium tomo Xl Annalium, anno Christi 119, errore lapsum in reprehensione Syngeli, dum existimavit illum numerare tantummodo septuaginta annos ætatis sancti Dionysii. Nam hoc minime facit Syngelus; minime gentium. Quomodo enim id faceret, qui eum ad extre ma persecutionis Trajani pervenisse scribat! Verum omissis ætatis annis, de annis tantum agit quos in Christiana vita et cursu apostolico, ut ipse vocat, transegit. Quod, ut magis constet, probabitur ex ipsius Syngeli verbis, duobus in locis. Prior locus in Dionysii Encomio est talis: '0 μaxápios Tolv xat spic τοῦτο καὶ πολλάκις Διονύσιος ἐπὶ ἑβδομήκοντα έτη χρόνον, διὰ μυρίων ὀνειδισμῶν καὶ πειρασμῶν καὶ πολέμων, καὶ κινδύνων, καὶ τῶν συντρόφων φιλοσό pwv, µäíkov §è àσów, dieλnhuis, etc. Beatus igitur, et terque quaterque beatus Dionysius ad septua ginta annos per mille opprobria et tentationes et bella et pericula, tam a suis popularibus et ejusdem aliquando religionis, et simul educatis philosophis, aut insipientibus potius, transgressus, etc. Quæ verba de annis ætatis accepit Baronius, cum id verba non sonent, sed magis contrarium innuant, nempe ten pus, quod in Christi servitio multa inter opprobria, pericula, adversa transegit. Quod ex verbis paulo post subsequentibus, liquido confirmatur, ubi dicit Dionysium peregisse duplum S. Pauli cursum: 501 Sic enim habet: Καὶ δραμὼν δρόμον διπλασίονα τοῦ ἂν Παῦλος ὁ πολύαθλος καὶ οὐρανοδρόμος δεδράunxev. Et qui duplum ejus cursum percurrit, quem Paulus multorum expertus certaminum, et ad cœlos usque provectus cucurrit. Atqui S. Joannes Chrysostomus in Homilia De principibus apostalorum Petro et Paulo scribit, cursum et certamen S. Pauli fuisse 35 annorum cui et si alios 35 addideris, juste 70 efficies, hoc est duplum cursum Dionysii tot enim illi annos laborum tribuit Syngelus, ut jam videbitur. Alter locus igitur in eodem Encomio, sub finem, est ejusmodi: Tis oùy tov v Etely £6doµhκοντα τὴν ἀποστολικὴν ὁδεύσαντα τρίβον, καὶ Σωτήρα Χριστὸν κηρύξαντα,etc.,ἀξίως θαυμάσειεν; Quis igitur eum, qui annos septuaginta viam triverit apostolicam, et Salvatorem Christum prædicarit, digne admiretur? Quem locum si Baronius attendisset, simulque de duplo cursu accuratius perpendisset nunquam, opinor, dixisset videri sibi hallucinatum: Michaelem Syngelum, imo eum avide pro sua sententia arripuisset (cum ad eam plurimum facial) uti et illum arripuit, quo scripsit Syngelus Dionysium ad extrema Trajani tempora pervenisse, sive, ut alibi est in Greco, πρὸς τῷ τοῦ διώκτου τυραννίδος Répari, ad finem tyrannidis persecutricis. Duravit autem el post ipsum Trajanum incitata persecutio, nec successor Adrianus initio imperii vel exstinxit, vel repressit, sed redaccendit potius et laxavit. Assentior enim Baronio hæc de illo scribenti: ‹ Tan- ' Quoniam illic Mercurius honore præcipuo coleretur. Ita cultum fuisse Gallis Mercurium, auctor est ipse Julius Cæsar, lib. vi De bello Gallico, bis verbis Deum, inquit, maxime Mercurium colunt. Hujus sunt plurima simulacra: hunc omnium inventorem artium ferunt: hunc viarum atque itine rum ducem; hunc ad quæstus pecuniæ, mercaturasque habere vim maximam arbitrantur. Post hunc, Apollinem, et Martem, et Jovem, et Minervam. Ita Cæsar. Ubi nota, Deum maxime, id est e diis maxime, Mercurium colunt. Esse enim casus gignendi, indicat vetus interpres Græcus, qui ita legit et vertit: Πάντων δὲ τῶν θεῶν τὸν Ἑρμῆν леpoσóraα σéбovor. Ex omnibus diis maxime colunt Mercurium. De Mercurio est etiam illa Tertul liani auctoritas, in Scorpiaco, adversus Gnosticos, c. 7: Sed enim, inquit, Scytharum Dianam, aut Gallorum Mercurium, aut Afrorum Saturnum, minum victima placari apud sæculum liquit. a Nota liquit præteritum esse a liquet, id est constitit. Mentio item hujus nefarii cultus exstat apud Minutium Felicem in Octavio, sub initium. ● Inde adeo, inquit, per universa imperia, provincias, oppida, videmus singulos sacrorum ritus gentiles ha bere, et deos colere municipes, ut Eleusinos Cererem, Phrygas Magnam matrem, Epidaurios Esculapium, Chaldæos Belum, Astarten Syros, Dianam Tauricos, Gallos Mercurium, universa Romanos. › hoDe Martis autem cultu testantur vetera sanctorum Acta, e quibus hæc desumpsit Vincentius Bellovacensis in Speculo hist, lib. x, c. 27: Hi sancti viri a B. Clemente directi, apostolica benedictione roborati, et Spiritus sancti amore succensi, Dominici ruris fideles agricolæ, barbaricis pectoribus verbum Dei inferentes, Arelatensium venerunt ad urbem, tantamique gratiam sanctis suis largitus est Dominus, ut eorum prædicationi plebs Arelatensis nullo modo resisteret, sed Evangelium Christi devotis suscipiens mentibus, Conditorem omnium fideliter adoraret. Erat enim ibi maximæ venerationis templum, in quo Martis statua ab cmnibus. colebatur. Quam B. Dionysius nullo hominum labore, sed divini nominis invocatione confregit, et eliminatis soliti cultus spurcitiis, ad regenerandum populum Dei, baptisterium ibi fieri præcepit: ipsum vero templum, sub veneratione beatorum apostolorum Petri et Pauli ecclesiam consecravit. › De Heso et Theutate, diis itidem Gallorum, eorumque cultu, vide in Historia deorum, syntagmate 17, sub finem. Dionysii martyris truncus, etc. Simeon Metaphrastes: Εφερεν οὖν τὴν κεφαλὴν καθάπερ τι τρόπαιον ἐπὶ τῶν χειρῶν, etc. Ferebat igitur caput in manibus, quasi tropæum aliquod. Idem refert Methodius: Καὶ γὰρ τῇ μακαρίᾳ χειρὶ ἑαυτοῦ τὴν κε φαλὴν ἀπὸ τοῦ σώματος ὑπὸ τῶν ἀνόμων τῷ ξίφει ¿notundɛisav čla6s, etc. Etenim beata manu caput suum a corpore ab hominibus nefariis gladio præcisum accepit. Vide apud eosdem plura, et fuse apud Hilduinum. Eadem de re Hugo a S. Victore lib. ¡v De vanitate mundi, sub finem: «Dionysius Areopagita, inquit, accepto mandato Galliam penetravit, et pugnans, ut vinceret, prævaluit stabilire leges in terra. Ipse enim, ut ostenderet viam vitæ,. propter testimonium veritatis, verbum sanguine consecravit: et ne mors vitam hæreditaret, in mortuis vi-

col. 825–826page 125 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. tæ signum faciens, caput manibus bajulavit occi- episcopo, sic inter alia scribit Lucius Marineus Si sus. Ita ille. Nec silenda est hoc in loco Cælii Rhodigini de codem miraculo pietas insignis et fides. Is lib. 1 Lectionum antiquarum, ejus ita meminit: «Scri bunt et Christianæ veritatis assertores celeberrimi, Dionysium Areopagitam martyrio coronatum, posteaquam resectum illi caput est, aliquandiu pro gressum, suum sibi caput bajulantem. Scio, ride bunt hoc philosophi tanquam parum constanti ve ritate dictum, nos autem Christi Salvatoris infinitæ potentiæ id ascriptum volumus verissime ac sin cerissime. Ita ille. Feruntur et alii martyres non pauci sua eodem modo capita tulisse, atque inter primos sub ipso Nerone affectus martyrio S. Ursicinus medicus cujus sanctum cadaver sese humo erexisse, caput que ambabus manibus apprehensum, ad locum ubi sepulturæ mandandum erat, detulisse, a ple risque (ut scribit Hieronymus Rubeus lib. 1 De gestis Ravennarum) memoriæ proditum est. Aliqui etiam addunt ex ejus collo tres palmæ ramos ena tos. De S. Jone Dionysii discipulo notavi cap. 21 Vitæ. De S. Lamberto agricola Cæsaraugustæ in Hispania martyrium passo, testatur Flavius Lucius Dexter ad annum Christi 300, Romæ vero 1051 ubi de Cæsaraugustæ agens martyribus: ‹ Item inquit, ibidem S. Lambertus, qui succisum caput manibus importans, angelo_duce SS. martyrum numero sociatus. Sic ibi. Fuit is Lambertus ho mo agricola, servus cujusdam infidelis, a quo ac cusatus, et fidei causa in ipso agro, 502 ubi bo ves agebat arantes, capite plexus, illud manibus suis exceptum detulit usque ad cæterorum marty rum sepulcra, illicque illum psalmi versiculum pronuntiavit: Exsultabunt sancti in gloria, cui suc cinentes alii martyres subjunxerunt: Lætabuntur in cubilibus suis F. Vide Vasæum in Chronico, et Florem sanctorum Hispaniæ. De S. Eliphio martyre sub Juliano Apostata, sic scribit Rupertus Tuitiensis, in ejus Vita, cap. 12 Martyris quippe corpus erexit se per virtutem Christi, et ambabus amplexum manibus caput suum, per unum milliare, comitantibus utique angelis, et Christum collaudantibus, deportavit. Deinde sub iit in montem ipsum, et ibi lapidem colore album, situ planum inveniens, sedit super eum; protinus que duritia lapidis officiose cessit pio martyri. Et enim, quasi cera bene mollis, insidenti gremium aperiens, concavum subsellium præbuit, secutu ris memorabile sæculis. Unde hactenus mons ille, mons dicitur S. Eliphii. › Ita Rupertus. De S. Oriculo martyrium passo in persecutione Wandalica, qui abscissum caput in fonte lavit, atque ad sepulcrum, quod sibi paraverat, detulit, videndus est Flodoardus lib. 1 Historiæ Rhemensis, eap. 8. De Severino Boetio, illustri scriptore, ita Julia nus Martianus in ejus Vita: Ticini incolæ sem per a majoribus traditum constanter asseverant Severinum, cum regius spiculator lethale vulnus intulisset, utraque manu divulsum caput sustinuis se, interrogatumque a quonam se percussum exi stimaret, Ab impiis, respondisse: atque ita cum in vicinum templum venisset, et flexis genibus anl te altare sacra percepisset, paulo post exspirasse. Exstinctus divinos honores a nostris consecutus est, quod pro catholicis contra perfidiam Arii mor tem sustinuerit. Sic ille. Occisus est autem a Theo dorico rege Ariano ad annum Domini 526. Visitur Ticini in æde S. Augustini, carcer ejus et sepul crum. Nota per divinos honores intelligi sacros et religiosos, quales martyribus exhibentur, non au tem quales Deo. De S. Lauriano Hispalensi archi * Psal. CXLIX. 5. culus, lib. v De rebus Hispania, ante medium Mox autem ab eodem angelo monitus ut in His paniam rediret, quia pro fide Christi martyrium pati eum oporteret, revertens, in itinere a Totila regis satellitibus capite obtruncatur. Quod quidem caput abscissum manibus suis accepit. Quod cum satellites vidissent, metu perterriti ad Christi fidem conversi, et baptismatis oleo peruncti, caput Lau riani lentes Hispalim detulerunt. Et cum regi om nia, quæ viderant, retulissent, rex quoque Christi nomen assumpsit, et hujus sancti et aliorum tem pla ædificari præcepit. Ita ibi. De eodem S. Lau riano agit Joannes Vasæus in Chronico ad annum Domini 544, quo ista evenisse creduntur. De S. Proculo Bononiensi Sigonius lib. 1 Hist. Bononiensis. De S. Justino, puero novenni, _sub impp. Diocletiano et Maximiano, venerabilis Beda tom. i, et ex eo Surius tom. V Vitarum SS. idem miraculum tradiderunt. Adde his S. Theocnistuni et socios martyres, S. Justinianum monachum, S. Decumanum eremitam, S. Offitham virginem et mart. et alios. De quibus quidem martyribus, ac præsertim de S. Dionysio et sociis, liceat mihi au rea illa B. Joannis Chrysostomi verba usurpare, et Francorum pietatem pari cohortatione excitare. ‹‹ Sæpe, inquam, eos invisamus: tumulos adorne mus, magnaque fide reliquias eorum contingamus ut inde benedictionem aliquam assequamur. Etenim sicut milites vulnera in præliis sibi inflicta regi monstrantes denter loquuntur, ita et illi in mani bus obsecta capita gestantes, et in medium aſſe rentes, quæcunque voluerint, a Rege cœlorum im petrare possunt. Ita Chrysostomus homilia De sanctis martyribus Juventino et Maximo, sub A nem. Catulla ei nomen fuit, etc. Hujus Catullæ meminerunt tam Græci, quam Latini scriptores. Vitæ sanctæ Dionysii. Illi Katoúlav vocant. Ejus memoriam in Menæo quoque reperies. Nam satellites mensa exceptos, etc. Scribit S. Joannes Chrysost. pari stratagemate usum pa trem sanctarum Berenices et Prosdoces martyrum, hom. 51, Ad popul. Antiochenum. Is eniun , quo li liabus suis facíliorem martyrii cursum efficeret militibus qui eas custodiebant, prandium apposuit, vinum affatim propinavit. Ita dum illi epulantur et inebriantur, virgines duæ adjuvante matre in proxi mum fluvium se demerserunt, et brevi martyrio injurias vimque satellitum tuta castitate redeme runt. Laudat illas integra oratione S. Chrysosto mus, et ex Hierapoli urbe Phrygiæ, ubi hæc facta sunt, ad vere sacram urbem, hoc est ad cœlum emigrasse tradit. In feminæ honorem Catulliacus. Meminit hujus vici. Aimoinus lib. Iv Historia Francorum, cap. 17, ubi agens de rege Dagoberto, ‹ In vicum, inquit, cui Catulliacus vocabulum est, cursu deſer tur. In hoc viculo ædicula erat, quæ corpora mar tyrum Dionysii ac sociorum ejus tegebat., Illi die quadam. Refertur hoc visum in Actis sancti Reguli Arelatensis episcopi, apud Vincen tium Bellovacensem lib. ✗, cap. 28, et apud Petrum. Equilinum lib. IV, cap. 15, et lib. 1x, cap. 41, Actis SS. Dionysii et sociorum, et apud alios. in (81-82) Tum igitur ipsa quoque illorum se discipu lam aperiente. Id apud Vincentium Bellovacensem innuitur in Actis S. Reguli, lib. x Historialis_spe culi, c. 21, ubi de eadem B. Catulla dicitur: ‹ Fue rat enim a B. Dionysii signo crucis præsignata.» Fi delis quoque fuisse indicatur apud S. Antonium archiepiscopum Florentinum, 1 parte, tit. 6, cap. 28 Quædam autem nobilis matrona fidelis, ist quit, timens ne corpora sanctorum in flumen vici

col. 827–828page 126 of 262

num jactarentur etc. Apud Hilduinum vero in Areo- inspirata, mactæ virtutis consilium appetivit, atque pagiticis traditur nondum fuisse baptizata: Nam nobilis quædam materfamilias, inquit, Catulla no mine, quæ licet paganorum adhuc erroribus, neces sitate potius quam voluntate teneretur addicta, con verti tamen ad fidem Christi per exempla martyrum, atque ad baptismi gratiam še pervenire desiderare, et mente demonstrabat et opere, Dei misericordia ad convivium venire postulat sanctorum corporum perditores. Verisimile est, Catullam fuisse tantum catechumenam in sancti Dionysii et sociorum mar tyrio, sive primis duntaxat fidei rudimentis citra baptismum imbutam, illo autem a sancto Regulo in bac apud ipsum commoratione illustratam. Vide infra, cap. 25 et seqq.. Discipulorum S. Dionysii labores et fructus, nonnullæque ejusdem martyris salutiferæ post mortem apparitiones. Ut filii parentibus, sic discipuli magistris honori, laudi, gloriæ, et instar pulchræ et suaveolentis co ronæ exsistunt. Tales fuere Dionysio (ut omittamus Rusticum et Eleutherium, primas illius coronæ rosas) illi insignes Ecclesiarum duces, S. Jon (quem modo Jonam (83°), modo Joníum invenimus appel latum), Sanctinus, Antoninus, Taurinus, Regulus, Eugenius, complures alii; sed nominare singulos longum, præcipuos non omisisse necessarium. Hi ergo a discessu patris vere patrios gerere animos, et pro se unusquisque sollicitus esse, ut paternarum virtutum addita hæreditate, suam quisque vineam sancta quadam æmulatione, quam posset excultissimam Dei gratia et suo labore redderet. Jon quidem presbyter, qui primo Athenis Romam cum Dionysio, deinde Roma in Galliam cum eodem transierat, sacerdotii sui partes et vivente et vita functo præceptore examussim implevit, semenque Evangelii pre sertim in agro Castresio cum persuavi virtutum suarum odore, et temperantis animi fragrantia dispersit; quippe aqua sola et herbis solitus vitam sustinere, et per tempus quidem quadragenarii jeju nii bis duntaxat quot hebdomadis cibum sumere. Is admiratus magistri fortitudinem, et magno ejus imitandi studio succensus, in paria se jecit certamina, primisque gentilium sub Christi jugum ductis, inscenso martyrii curru triumphavit. Comprehensus enim haud procul Lutetia, et fidei titulo interem ptus magistri tropæum triumphumque etiam in eo repræsentavit, quod refectum a cervicibus caput palmis excepit, atque ad montem una fere leuca distantem, ubi et sepultus est, deportavit. Loco acces sit honos, ut mons S. Jonis diceretur. Hujus diem natalem ascribunt Martyrologia decimo Kalendas Octobris tali elogio: Apud pagum Castrensium sancti Jonis presbyteri et martyris, qui cum sancto Dionysio profectus in Galliam, jussu Juliani præfecti verberibus casus, gladio martyrium consumma vit Jungamus S. Joni B. Sanetinum Meldensem episcopum, quandoquidem in iisdem Ecclesiæ tabulis eadem conjunctus die reperitur, hisce verbis:

col. 829–830page 127 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. resonare. Ita nimirum viri sancti etiam hinc ad æterna translati nostra curant: ita Ecclesiæ invigilant, ita gentilium saluti student, ita honorem Dei amplificant. Eximium igitur quidem sane et germanum Dionysii discipulum fuisse hunc Regulum prorsus necesse est, cujus pia studia magister suus sic cordi habuerit, sic ex alto inspexerit. Et quam vicina, Deus bone, bonis sunt sanctorum auxilia! sed illorum potissime, qui patres nostri ac pontifices in terris exstiterunt; si tamen eorum insistentes vestigiis, et ut germani filii, eorum mandatis obsequentes simus, et devota prece amicam opem imploremus. Re gulo ad Eugenium mox veniam, si unicum duntaxat de illo prius addidero; quemadmoduin scilicet Regu Ius eo virtutis dignitatisque pervenerit, ut fidei dux, et rex sacrorum, et quidem talis tantusque evaderet. Nempe primo in adolescentiæ flore beatum Joannem apostolum audivit, suspexit, secutus est; cujus coelesti ac mellifluo delibutus eloquio, nobilis et dives cum esset, omnia post Christi paupertatem et evangelicam doctrinam posuit. Athenas dehinc profectus Dionysio adhæsit, quem et primo Romam, et deinde in Gallianı, ut ante memini, est comitatus, et quod multo amplius est, in moribus atque labori bus proxime imitatus. Nunc de Eugenio et ut vere nomen sonat, nobili, non tamen illa nobilitate quam de caduca homi nis stirpe stultus suscipit mundus, quam illa vera et solida, quam de manu Domini sapiens suscipit Christianus. Hic igitur cum in Dionysii comitatu atque disciplina vim ingenii magnorum capacis osten disset, præclareque sacerdotii sui munus explesset, ab eo denique in episcoporum ordinem cooptatus, atque in Hispaniam ablegatus est: ubi sic rem gessit, sic Ecclesiæ Toletanæ habenas rexit, ut nobilis simæ illius provinciæ ad Christianam legem accessio illi potissime, tanquam primo atque omnium san ctissimo pontifici, accepta merito referenda sit. Qui post innumeram rudis populi multitudinem sancta religione imbutam, revisendi aliquando magistri et sermones cum eo conferendi desiderio captus, in Galliam transiit: sed, heu dolor! ubi spiritus voluptatem ex amici affatu sperabat non mediocrem, ibi ex ejusdem deproperato interitu incredibilem hausit animo dolorem. Nam priusquam Parisios atti gisset, occisum intellexit. Itaque et mortuum luxit ut patrem, et pro fide occisum laudavit ut victo rein Neque vero iter aut inhibuit aut reflexit; sed vel invisendi sepulcri amans, vel paris sortiendæ sortis cupidus, Lutetiam versus iter prosecutus est: neque amplius quatuor milliaribus jam distabat, cum et ipse interceptus a fidei hostibus, et interfectus est. Cadaver in lacum Marcosium projecerunt. Ibi diutissime, imo, ut auctores non pauci tradiderunt, annos circiter ducentos immersum delituit Neque tamen vel Dei providentia in custodiendo, vel Dionysii cura in revelando desideranda est: et tanti temporis latebræ corporis probavere dignitatem. Nam salvum et incolume duobus post sæculis non nsitato repertum est miraculo. Sic autem repertum vulgata fert fides: Hercoldus vir nobilis et locuples, Constantini magni, ut aiunt, temporibus, domum et agros propter lacum illum habebat: cum autem ex oculis graviter laboraret, ecce illi S. Dionysius per noctem in venerandi forma senis se offerre, ac læto hilarique vultu ita compellare; Hercolde frater, surge ex morbo sanus, et ad vicinum adi lacum, condisci puli nostri Eugenii corpus illic require ac honeste sepeli. Nam illius gratia et meritis magna huic populo collaturus cat Deus beneficia. His auditis, expergefactus Hercoldus, et sanum se cernens ac demirans, nimio gaudio exsultat tam de divino viso, quam de curato visu. Nec mora est, quin continuo lacum petat, corpus educat, sepultura donet. Verum id omnibus merito per quam mirum et vere Dei opus ap parere, tam integrum illud, 505 tam recens reperiri, atque si illo die et non ducentis ante annis fuisset neci datum. In fundo autem suo cum perhonorifice sepelisset, posteaque sepulcro superædificatum martyris honori sacrarium fuisset, ingentia ibi miracula, et exinde concursus admirabiles facti. Sa crum igitur corpus terra Gailia, ut pretiosiorum hujusmodi pignorum cultrix studiosissima, et multis sæculis et ingenti cura retinuit: sic tamen, ut nonnullam reliquiarum portionem viri pientissimi exora rint, potentissimi impetrarint. Decimo enim circiter ab ortu Christi sæculo hoc est octingentis eoque amplius post annis, quam idem beatus Eugenius martyrii laurea decoratus fuerat, sanctus Ge rardus abbas Broniensis nonnullas ejus reliquias (cujus in honorem oratorium quondam monachus exstruxerat) a sancti Dionysii cœnobitis, qui illas in suo monasterio Parisiis asservabant, precario ob tinuit. Quo etiam tempore præclara ejusdem martyris Acta in concilio Leodiensi recognita, et publice deinceps quotannis legi jussa: imo ipse qui ei concilio præerat Stephanus Leodiensis episcopus vir sanctissimus hæc in ejusdem Eugenii honorem addidit: Decreto, inquit, pontificio statuitur, et hæc sancta synodus ei subscribens assentit, ut per totam, in qua S. martyr quiescet, decaniam, so lemnitas ejus instar Dominicæ diei celebretur, et Ecclesia Broniensis ab omni obsonio Leodiensi epi scopo ex debito persolvendo deinceps immunis sit. Edictum quoque_proposuit idem episcopus, ut transeuntibus in Leodiensem et Namurcensem terram ejusdem sancti Eugenii reliquiis, denso ac fre. quenti agmine obviam iretur, et in præparatum ipsis locum magno cum gaudio inferrentur. Nam sanctus Gerardus Parisiis delatas, Cuvinii, quod ejusdem dioecesis oppidum est Lotharingiæ finitimum, tantisper deposuerat, rogatumque interim antistitem Stephanum venerat, num ei placeret, uti publicus sancti Eugenii reliquiis honos haberetur? Cui ille, ut jucundo erat ac perspicaci ingenio, audito nomine Eu genii: Prorsus, inquit, ita faciendum, et magno Eugenio cum magno Euge obviandum est. Itaque sic factum. Annis vero post hanc translationem amplius ducentis, hoc est Christi circiter millesimo cente simo quinquagesimo sexto, cum Ludovicus septimus rex Galliæ Toleti esset, mentioque sancti Eugenii incidisset, ab eo impetrata est, quamvis ægre, pars aliqua ejus reliquiarum, nempe brachium dextrum. Quibus reliquiis, cum ab abbate Sancti Dionysii, regis Ludovici legato, Toletum deferrentur, ipse Al phonsus Castellæ rex, imperator nuncupatus, cum filiis regibus, et proceribus, et sacris ordinibus, et magna confluentium mortalium turba, ritu supplicationis processit in occursum, subcollantibusque ipso et duobus filiis regibus, theca ipsa in ædem maximam insigni pompa et solennitate illata est, anno salutis, ut dixi, millesimo centesimo quinquagesimo sexto, pridie Idus Februarii Nec vero cessavit Hispana pietas donec certa patroni sui ossa, quæ in Galliis residua erant, obtineret, atque in Ec clesiam Toletanam, quam ille idem primus pastor instituerat fundaratque, velut in propriam possessio nem ex Gallorum concessione transferret. Quare Philippus II, Hispaniarum rex, legationem pro iis impetrandis ad Carolum 1X, Galliæ regem, misit, tandemque anno salutis quingentesimo sexagesimo quinto supra millesimum, hoc est annis post jam dictam dextri brachii translationem quadringentis novem, impetravit. Tum igitur honos eidem Eugenio tantus ab Hispania, et ab ejus rege potissimum est habitus, quantus haberi ab homine mortali possit. Quippe præter aliam translationis pompam et apparatum incomparabilem, rex ipse catholicus incredibili succensus pietate, oneri subire, et humeros feretro supponere, atque in pristinam Toletanam sedem, tanto post intervallo velut reducem episcopum sanctissimum et martyrem gloriosissimum revehere, pro magno honore et voluptate habuit. Quo in .a

col. 831–832page 128 of 262

facto pałam` sane toti mundo fecit, quam alte Christiana et avita pietas cordi regio et tantorum potenti bonorum et regnorum insideret. Hujus porro martyris sacra solemnisque memoria decimo septimo Ka lendas Decembris Romano ascripta Martyrologio sic legitur: Natalis sancti Eugenii episcopi Toletani et martyris, B. Dionysii Areopagitæ discipuli, qui in territorio Parisiensi consummato martyrii cursu, beatæ passionis coronam percepit a Domino. Cujus corpus Toletum postea fuit translatum. Fusiorem hujus postremæ translationis descriptionem, arcuumque item triumphalium tunc erectorum, vide apud Guillelmum Eysengrineum, centen. 1, parte 1, distinct. 4, De Hispanis pontificibus, Hactenus de B. Dio nysii eximiis aliquot discipulis: nunc ad aliquas virtutes in divinis ipsius scriptis prælucentes alten damus. Christi sacris populariter imbuta, Hercoldus vir primarius divino monitu in Dioluin pagum lacui vicinum delatum, templo ejus nomine dicato co luit. Vide etiam L., Marineum Siculum lib. v De rebus Hispania. Modo Jonam, etc. Jonas vocatur in Marty- in Marcasıum lacum conjectum. Gallia demum rologio Romano 22 Sept., et in Flavii Dextri Chro nico ad annum Christi 86, et alibi; Jonius autem a Vincentio Bellovacensi lib. x, cap. 23, et S. Anto nino in 1 parte, titul. vi, cap. 18, § 2, et quibus dam in Martyrologiis ad diem 5 Augusti. Verum a Francis et olim et nunc, cum monte ejusdem no minis Jon appellatur, quo modo et a Petro Equi lino lib. Catalogi sanctorum VII, cap. 106, et a D. Bucherio doctore Sorbonico, in epistola de Diony sii genino episcopatu, et germanis ejus libris ad Petrum Lansselium data. In agro Castresia. Galli sua lingua vocant Chastres sous Montlehery. Castresium vocat etiam Equilinus loco citato. Aliqui Castrensium, sed tum est genitivus plur. Franciscus Bivarius existi mat agrum Castresium, sive pagum Castrensium, idem esse quod Castra Cæcilia în Lusitania. Vide illum in Commentario ad Dextri Chronicon anno Christi 86, numero 12 et anno 130, num. 4. De Jone seu Jona egimus etiam supra ad cap. x. Martyrol. Rom. 22 Sept. Apud civitatem Meldensem. Nomen civitatis est Melda, Gallice Meaux. Est civitas episcopalis, media inter Lutetiam Parisiorum (a qua distat decem millibus passuum) et castrum Theodorici. Multos habuit sanctos episcopos, quorum primus fuit B. Sanctinus, de quo hic agitur: secundus sanctus Antoninus Sanctini comes et successor qui ambo coluntur ad diem 22 Septembris. Alios vide apud Philippum Ferrarium in Nova topographia. Beati Sanctini episcopi. De illo egi supra ad cap. xv et xvi. Eum autem scripsisse martyrium sancti Dionysii magistri sui, est in ipsius Sanctini lib. x Actis apud Vincentium Bellovacensem, Speculi historialis, cap. 22. Sed in tempore con suetus error (ut sæpe diximus, et alibi causam erroris attulimus) in eo corrigendus est, quod Domitiano attribuat, quæ sunt Adriani. Probavi mus enim S. Dionysium imperante Adriano affe ctum esse martyrio. Martyrol. Rom. 22 Sept. Nam una eademque die. Habent sancti Tau rini Acta apud Vincentium Bellovac. lib. x, cap. 34, illum suscitasse Eufrasiam Lucii filiam, ea demque ipsa die ab eo baptizatos centum viginti homines, octo cæcos illuminatos, quatuor mutos sanatos, aliasque virtutes non modicas csse pa tratas. Nunc de Eugenio, etc. Aliqua de illo teti gimus quæst. 3 infra, ubi disputavimus, idemne sit Eugenius et Marcellus: et dato eumdem esse, an etiam ille Eugenius sit Timotheus ille, ad quem Dionysius Areopagita libros suos misit, et cui eosdem dedicavit. Vide ibi. Revisendi aliquando magistri, etc. Venisse Eugerium in Galliam ex Hispania, revisendi Dio nysii et cum eo conferendi gratia, habemus au ctoritatem Gothici Breviarii, quam vide supra cap. xi. Vide et Joannem Marianam lib. IV De rebus Hispania, cap. 4, ubi inter alia: «Studio Dionysium invisendi, inquit, in interiorem Gal liam penetravit, cum a Sisinnii præfecti satelli tibus comprehensus in vestigio est occisus. Corpus Et pro fide occisum laudavit, ut victorem. Testis est Flavius Dexter ad Christi annum 130, sancti Dionysii martyrium ab Eugenio celebratum elegantissimo (sic enim ait) carmine. Hilduinus quoque abbas in Epistola ad Ludovicum Pium semper Augustum, testatur, S. Eugenium Tole tanum scripsisse hyınnum de beato Dionysio. Nec mirari, inquit, quis poterit, cum byrunum S. Eu genii Toletani de B. Dionysio habeamus, et vici norum sapientum scriptis exceptis paucis videa mur carere. > Istum hymnum depromptum e sacro Dionysiani coenobii armario hic proferimus. Sic igitur Coeli cives applaudite Mundi jucundo lumini, Quo illustratur cœlitus Hujus diei gratia. Præcelsa fides martyris Sacrique vita antistitis, Dionysii nobilis Hodie palmam suscepit. Areopago Ecclesia Regis sumpsit diadema Coelestis, gemmam fulgidam Dionysium sophistam. Paulo docente, speculum Habet fides fidelium Et spiculum gentilitas, Quem ante murum noverat. Miro clarescens dogmate Illuminavit Græciam. Et inclytus hinc pontifex Urbem Romam tunc adiit. Clemente Romæ præsule Jubente, venit Galliam Cui jubar solis splendidi Illuxit signis, flamine. Tandem repulso dæmone, Constructo sacro opere, Poenis affectus maximis Casa cervice cœlum adit. Ave, Pater, scandens polum; Ave pte, visens solum Annua festi munera Tua sacrans præsentia. Offer sacerdos optime Gemitus nostros et preces Firma fidem, martyr Dei, Moresque nostros corrige. Ope guberna fragiles, In mundi hujus pelago, Atque exutos corpore Pie benignus suscipe. Quo sine fine gloriam Deo Patri cum Filio, Una cum sancto Spiritu Tecum canamus perpetim. Amen. Scripsit autem Eugenius hymnum illum, audito in itinere martyrii nuntio, priusquam advenisset ad sepulcri locum. Nam in ipsa via occisus est es quidem a præfecto 507 Sisinnio, ut paulo superius innuit Mariana, hoc est, ab eodem a quo S. Diony sius, quippe non multo intervallo alter post alterum.

col. 833–834page 129 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOG. JESU. L. Marineus Siculus loco supra citato: «Qui episcopus. Hic fuit in episcoporum Leodiensium se postquam visitavit magistrum Dionysium, inquit, cum iter esset ingressus, a gentilibus deprehensus, et ex fidei confessione quis esset cognitus, gladio aperiente viam, qua magister suus illuc jam præ cesserat, cœlum coronatus ingreditur. › Annos circiter ducentos immersum delituit. Ita scripserunt Vaseus in Chronico ad annum Do mini 97, Thomas de Trugillo tom. II Thesauri, ad 15 Novembris, et Franciscus Bivarius in Commen tario ad Dextrum, anno Christi 130, et alii. Verba Thomæ sunt: De miraculo S. Eugenii in curatione ejusdem Stephani episcopi, vide Ægidium loco supra ci tato. Notandum porro in hac translatione, licet ab Egidio dicatur corpus translatum, minime intelli gendum esse de toto corpore, sed tantum de por tione aliqua corporis. Est enim hæc frequentissima (cum de sanctis agitur reliquiis) synecdoche partis pro toto. Unde etiam error ille et certamen non raro nascitur, quo plures urbes se alicujus sancti corpus habere depugnant, cum singulæ partem tantum habeant. Annis vero post hanc translationem amplius ducentis. Hæc est secunda translatio reliquiarum S. Eugenii, quæ facta est anno Dom. 1156, tempore Ludovici VII, regis Galliæ, cum Alphonsus Castellæ rex brachium dextrum S. Eugenii ab illo obtinuit. Hanc secundam translationem Molanus et Baronius in suis ad Martyrologia Notationibus, seu oblivione seu ignoratione præterierunt, et quæ tertia fuit, se cundam fecerunt, ut mox videbitur. Hujus autem, quam nos secundam ponimus, ple rique omnes rerum Hispaniæ scriptores, mentionem in Alphonso, aut in Eugenii Vita fecerunt. Brevis sime Joannes Mariana lib. v De rebus Hispaniæ, cap. 4, his verbis: Rege Castellæ Alphonso, qui imperator est nuncupatus, ejus brachium primum Toletum relatum est, Ludovico VII, Galliæ rege con cedente, in soceri regis gratiam, et Raymundi To letani præsulis. Nam quo is tempore Eugenio III Romano pontifice ad Rhemensem episcoporum con ventum festinabat, ex itinere rem omnem de Hispa norum memoria oblitteratam præsens explorave rat. Fusius autem lib. x1, cap. 3. Eamdemi secun dam translationem descripserunt | Hispanice in Vita S. Eugenii, Alphonsus de Villegas in Flore sanctorum, et Petrus Ribadeneira in Vitis extrava gantibus. Vide etiam copiose apud Thomam de Tru gillo in Thesauro concionatorum, tomo II. Decimo enim circiter ab ortu Christi sæculo. Agitur hic de nonnullarum S. Eugenii reliquiarum translatione ad Bromense monasterium in diœcesi Leodiensi situm. Cujus translationis mentio non tantum in Vita S. Gerardi abbatis Broniensis, sed etiam apud Ægidium a Leodio, Aurea-vallis reli gioso, reperitur. Vide Gesta pontificum Tungrensium seu Leodiensium tomo primo, ubi Anselmus res Stephani episcopi prosequitur. Illic igitur Ægidius in suis ad Anselmum Additamentis ita de Gerardo abbate scribit: Per prædictum etiam Gerardum, corpus S. Eugenii Toletanæ urbis episcopi et mar tyris in episcopatum Leodiensem translatum est. Qui B. Eugenius discipulus apostolorum fuit, et a B. Dionysio ordinatus Toletanæ urbis episcopus. Passus est martyrium sub Fescennino præside, decimo septimo Kalendas Decembris, sub quo et B. Dionysius passus est. Fuit hæc prima trans latio, quam etiam agnoscunt Molanus et Baronius in suis Adnotationibus ad Martyrologia, ad 15 No vembris, et Joannes Mariana lib. x De rebus Hispa nia, cap. 20. Qui ei concilio præerat Stephanus Leodiensis Joannes Mariana lib. v De rebus Hispaniæ, c. 4. Nec vero cessavit Hispana pietas, etc. Hic describitur tertia translatio earundem sanctarum reliquiarum B. Eugenii, sive totius reliqui corporis, quantum quidem Lutetiæ tunc erat. Facta est au tem rogatu Philippi Il regis Hispaniarum, cap. xxı. Hujus translationis multo nobilissimæ omnes prope scriptores meminerunt, et Hispani, et externi. Ex Hispanis quidem nominatim illi omnes quos modo laudavi, et alii quam plurimi: ex aliis Molanus et Baronius locis prius hic citatis, in eo solo halluci nati, quod secundam, ut dixi, appellaverint pro tertia. Virtutes nonnullæ S. Dionysii ex ejusdem scriptis delectæ, et primo pietas. Cum aliarum S. Dionysii virtutum ipse Areopagus, tum vero Christianarum S. Paulus, et S. Clemens testes quam locupletissimi exstiterunt. Siquidem illum nec Areopagus in suum consilium, nec hi Ecclesiæ proceres ad munus apostolicum, nisi omnibus florentem virtutibus adlegissent. Sed earum virtutum quæ dam in suscepto vitæ genere, quædam in immortalibus ejus scriptis illustrius emicuerunt. Nam, ut ali» missa faciam, quod episcopatu Atheniensi, quem ab apostolis acceperat, sponte dimisso, multis in spar genda Evangelii semente peragratis regionibus in Italiam pervenerit: quod ex Italia in Galliam, hoc est

col. 835–836page 130 of 262

in terram eo quidem tempore satis incultam ac barbaram voluntarius abscesserit: quod denique plorima ac diversissima supplicia, non infracto tantum animo, sed etiam læto pertulerit, atque ad eadem pari virtute perferenda, alios animarit; has, inquam, virtutes vere heroicas ipsa vitæ series continet. Sed sunt etiam aliæ nonnullæ, quæ ex ejusdem scriptis, velut quidam e viridanti prato suaveolentes flores carptim delecti, aliquem piis animis odorem spargant, eæque tres numero præcipue, quas magnopere expediat omnibus qui se ad scribendos libros conferunt, non minus imprimi intus animis quam foras scriptis ex primi. Sunt autem hæ pietas, modestia, mansuetudo. Pietas quidem in Deo et sanctis, ad opem in scri bendo prestandam invocandis; modestia autem, in nullius scriptis, veterum præsertim et majorum, con temnendis, sed eorum dignitate et auctoritate augenda potius et tuenda, quam spernenda aut elevanda; mansuetudo denique, non in scriptis modo, sed in actis quoque omnibus tam suis exhibendis, quam alie nis ferendis aut refellendis. Hæ virtutes in B. Dionysii monumentis, si in cujuspiam alterius, sane quam excellenter eluxerunt. Et spectetur imprimis pietas: Pietas autem ad omnia útilis est, inquit Paulus. Pietas quidem in omnibus, qui nunc exstant, ejus libris, velut votivæ quædam primitiæ, in ipso statim initio, et quasi primo limine sese offert. Nam cum præter ejus Epistolas, virtutem hanc egregie redo lentes, libri sint quatuor, unus De cœlesti hierarchia, alter De ecclesiastica hierarchia, tertius De divinis nominibus, quartus De mystica theologia; in borum singulorum principiis prima in Deum pietas cunctis legentibus fronte religiosissima occurrit. Primum enim illorum´a S. Jacobi verbis et Jesu invocatione sic orditur: Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum *. Quin et ipsa illuminationis a Patre profluentis universa processio benigna in nos largitione emanans, rursus lanquam vis quædam copulativa excitando dilatat, et ad Patris ipsius colligentis unitatem, et deificam sim plicitatem convertit. Quoniam ex ipso et in ipso sunt omnia, ut sacra loquuntur Eloquia". Quare invocato Jesu, inquit, qui est lux Patris, lux exsistens, lux vera quæ illuminat omnem hominem venientem in Aunc mundum: per quem nobis ad Patrem, lucis auctorem, aditus patuit, ad sanctissimarum Scripturarum traditas a Patribus illustrationes, quoad ejus fieri potest, suspiciamus: et quas nobis cœlestium mentium hierarchias signis quibusdum subobscuris expresserunt, pro viribus speculemur. Ita ibi. Jam autem capite 11 ejusdem libri, antequam aggrediatur ad dicendum quid sit hierarchia: Sit autem, inquit, kujus sermonis dux atque director Christus, si fas miki est dicere, meus, qui totius expositionis hierarchiæ per fectissimus est inspirator. Secundo item libro, qui est De ecclesiastica hierarchia sub primi capitis initium ita prætendit pieta tem: Nunc autem hierarchiam nostram, ejusque principium et naturam ita pro virili mea exprimere cona bor, si Jesum, qui omnium hierarchiarum est initium atque perfectio, ante invocavero, et cap. 3 ejusdem li bri, cum de venerabilis eucharistiæ sacramento agit, ita ipsum sibi propitium exposcit: Sed, o tu, in quit, divinissimum atque sacrosanctum sacramentum, circumjecta tibi symbolice ænigmatum velamenta delegens, perspicue nobis ostendito, et mentis nostræ oculos singulari et inoperta luce perfundito. Jam li bro i qui est De divinis nominibus, cap. 1, ita scribit: Mihi autem det Deus, inquit, ut Divinitatis, quæ nec appellari, nec nominari potest, beneficas variasque appellationes pro ejus dignitale laudibus efferam, ne que ab ore meo verbum veritatis auferat. Sed capite ejusdem libri non modo pietatem suam satis alias testatam, sed vim quoque piarum precationum, tribus egregiis explicat similitudinibus, quibus hic lecto rem æquum est munerari. Sic igitur habet: Ac primam, inquit, si videtur, et perfectam et omnium Dei progressionum interpretem appellationem, invocata Trinitate, quæ boni fons est, et bonum exsuperat, et que suam omnem optimam providentiam exponit, consideremus. Precationibus enim ad eam, ut boni principium, deduci primum debemus: cumque propius ad illam accesserimus, tum ex ipso dona longe optima, quæ penes eam sita sunt, edoceri. Nam ipsa quidem 509 omnibus præsens est, non tamen illi præsentia sunt omnia; sed cum puris precibus, et mente imperturbata, et animo ad divinam conjunctionem apto illa invocamus, tum demum illi præsentes sumus. Nec enim ita in loco est, ut ab illo absit, aut ex aliis ad alia commigret. Quin si eum in rebus omnibus esse dixerimus, tamen minus dixerimus, quam ejus postulet infinitas, quæ omnia et excedit et comprehendit. Itaque nos ipsos ad sublimiɔres divinorum benignorumque radiorum obtutus per preces extendamus. Quemadmodum enim si perillustrem catenam e cæli fastigio dependentem, atque huc usque pertingentem, alternis semper manibus apprehendamus, attrahere quidem illam videbimur, re autem vera non eam attrahemus, cum supra simul et infra exsistat, sed nos potius ipsos ad altiores coruscantium radiorum fulgores sursum attollemus. Aut quemadmodum si navigium aliquod ingressi, rudentes e saxo quo piam ad nos usque prolensos auxilii causa teneamus, non saxum ad nos, sed nos polius ac navim ipsam ad suxum adducemus. Aut denique, quemadmodum si quis stans in navi saxum maritimum dispellat, nikil sane contra fixum atque immobile saxum proficiet, sed se ipse potius ab eo disjunget, tantoque magis ab illo re pellet, quanto illud magis dispulerit. Quare priusquam aliquid aut agamus, aut dicamus, præsertim quod ad Deum spectet, nobis a precibus ordiendum est, non quo vim illam ubique simul et nullibi præsentem attraha mus, sed quo Dei memoria et invocatione nos ipsos ei trahamus et copulemus. Ita nimirum vir ille multo sa pientissimus, nobis ad Deum et ad cœlestia viam parari, ita ab humo ad cœlum, velat quibusdam cate nulis animos erigi ac sublevari docuit. Denique initio libri De mystica theologia, eadem pietas velut in primis foribus ita se objicit: 0 Trinitas, inquit, essentia, divinitate, bonitate superior, divinæ Christiano rum sapientiæ dux, dirige nos ad ignotissimum et lucidissimum atque excellentissimum mysticorum eloquio rum culmen, ubi simplicia et absoluta et immutabilia theologiæ mysteria latent adoperta, præfulgente qua dam silentii occulta sacra decentis caligine, quæ quidem ubi maxime videtur obscura, ibi supra modum lu cem profert exuberantem, et in eo quod omnium tangi et videri non potest, longe pulcherrimis splendoribus mentes nec oculatas, mirifice complet. Ita ille. Quam ad precationem ita Marsilius Ficinus vir in philosophia magnus, et ævo suo facile princeps: Dionysius Areopagita, inquit, Platonica discipline cuimen, et Christianæ theologiæ columen, quærens divinum lumen, non tam intelligentia perserutatur, quam ardente voluntatis affectu et oratione petit. Quippe cum a Paulo mundi sole didicerit, Platone etiam confirmante, ipsum universi principium esse intellectu quantumlibet excelso superius: non igitur conatu quodam intelligentiæ comparari, sed in animum amore prorsus Deo deditum accendi Deum, alque ibidem in ardore lucere. › Hæc Marsilius. Nunc quia verum est pietati in Deum sociari et adhærere mo destiam, in hanc tantisper oenlos deflectamus. 1 Tim. iv, 8. Jac. 1, 17. u Rom. x1, 36. ♥ Joan. 1, 9. Marsilius Ficinus, Comment, in Dionysium, c. 3 De divinis nominibus.

col. 837–838page 131 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. Dionysii modestia seu animi submissio. Altera quæ in Dionysii scriptis grato aspectu et quasi verecundo ore collucet, proptereaque omnibus merito adamanda et semper in sinu habenda scriptoribus, est modestia, velut fida pietatis socía, et intima contubernalis. Quæ modestia in æstimatione ingenii atque judicii (quod fere in hominibus solet esse su perbissimum) non minus quam cæteris in rebus a magno Areopagita peramanter stricteque complexa est. Quod cum ex aliis locis, tum vero e tribus potissime, uno De cœlesti hierarchia, altero De ecclesiastica, tertio De divinis nominibus colligi licet. Nam in primo quidem horum librorum, postquam super ea quæ stione Cur Isaias propheta purgatus dicatur a seraphim, suam exposuisset sententiam, ingenue fassus est eam se ab alio didicisse, et libenter quidem, si melior afferatur mutaturum esse. Sic enim scribit Atque hoc quidem ille me docuit tibi autem trado. Tuæ erit sapientiæ atque eruditionis, aut alteram cau sarum allatarum omni dubio exsolvere et alteri, ut æquam et rationi consentaneam, et veram fortassis, ante ponere, aut tecum aliquid quod propius sit veritati excogitare, aut ab alio addiscere, Deo scilicet sermonem suppeditante, et angelis deferentibus, atque ita nobis qui angelorum studiosi sumus clariorem, si fieri possit, el chariorem patefacere contemplationem. Ita ille S. Timotheo. Deinde ejusdem libri postremum caput i'a pulchro fine concludit: Hæc mihi de sacris figuris dicta sunto: quæ ab exacta quidem earum interpreta tione procul absunt, ad hoc tamen, ut arbitror, juvant, ut ne rimis abjecte figuratis imaginibus adhæresca mus. Quod si objicias non omnium angelicarum virtutum, aut operationum, aut imaginum fecisse nos men tionem; tibi equidem prorsus, quemadmodum res habet, respondebo: nempe nos scientiæ illius supermun dana rudes esse, atque alio potius ad ea perdiscenda doctore atque interprete indigere; tum etiam, illa quæ prius exposi¡is similia sunt eamdemque vim habent, nos sponte prætermisisse, tam in dicendo modum aucu pantes, quam res reconditas, et ingenio nostro majores silentio venerantes. Secundum vero librum, 510 qui est De cœlesti hierarchia, haud minus specioso exitu terminavit. Sic enim dixit: Ista, fili, tam multa et tam præclara, et singularia hierarchiæ nostræ spectacula videre mihi datum est: aliis autem perspicacio ribus mentibus non hoc modo, sed etiam multo clariora et diviniora forte perspecta sunt; tibique ipsi, ut opinor, illustriores atque diviniores pulchritudines ad sublimiorem radium jam dictis gradibus contendenti collucebunt. Quare communica tu quoque mecum, o dilecte, perfectiorem lucem, et præstantiores alque uni formiores, quascunque contueri poteris pulchritudines, oculis meis commonstra. Nam per hæc, quomodo a me dicta sunt, insitas tibi ignis divini scintillas excitatum iri confido. Jam autem libro De divinis nominibus banc vere auream imposuit coronidem: Hæc nos divina nomina in unum congesta, quatenus assequi datum est, explicuimus, non modo impares accurate illorum expositioni (quod et angeli ex vero dicant), nec iis etiam, quas angeli tribuunt, laudibus inferiores (cum et postremis nostri cedant theologi) neque item theologis ipsis. eorumque auditoribus et assectatoribus conferendi, sed eorum quoque, qui nostri sunt ordinis, postremi et infimi. Quare si recte quidem habeant, quæ a me dicta sunt, et pro loco nostro et ordine, interpretationis divinorum nominum sententiam assecuti sunus, id bonorum omnium auctori acceptum referatur, qui primo quidem dicendi, deinde et bene dicendi tribuit facultatem. Quod si eorum nominum, quæ eamdem vim habent, aliquod prætermissum est, id eadem via et ratione subaudiendum erit. Sin minus recte minusve perfecte hæc a nobis tractata sunt, aut si etiam a veritate vel omnino vel ex parte aberravimus, tuæ fuerit humanita tis corrigere non sponte ignorantem, et addiscendi cupidum edocere: atque etiam haud satis per se valenti opem ferre et ægrotare nolenti medicinam facere; et alia quidem a te ipso, alia vero ab aliis inventa, sed omnia ab ipso bona percepta in nos transfundere. Neque te pigeat hominem amicum afficere beneficio: cum et nos videas nullam nobis traditarum sacrarum institutionum intra nos continuisse, sed eas tecum cæteris sacris hominibus incorruptas communicasse, uti et deinceps communicaturi sumus, prout quidem et nos ad dicendum, et pares alii fuerint ad audiendum: nec iniqui circa traditionem erimus, nisi si vel ad intelligen dum vel ad eloquendum ſuerimus tardiores. Sed hæc quidem, ut Deo gratum, ita se habeant, et dicantur et hic sit divinorum nominum quæ mente percipiuntur finis: nunc ad theologicam symbolicam, Deo ducente, transibimus. Ita librum illum beato fine concludit Dionysius. Cujus modestia et animi submissio non ex his tantum, sed ex aliis compluribus locis, quorum aliqua alibi tetigimus, cognosci potest. Verumtamen ea quæ conjunctam habent ipsius erga præceptores suos insignem reverentiam atque laudem, tacite præterire qui possum? Nam optimi sane animi et nobilissimæ indolis signum est clarissimum, ut minorum erga majores, sic discipulorum adversus præceptores suos honor et reverentia. Quæ in sancto Dionysio tai illustribus notis emicuerunt, quam in ullo alio antehac fortassis nemine. Siquidem agistrorum suo rum vix unquam, ac ne vix quidemn in scriptis suis, nisi suis gratissima debiti honoris præfatione, et sui præ illis magna submissione atque despicientia commeminit. Nam Hierothei quidem unius e magi stris suis verba e theologicis institutionibus, ad firmandam ejus auctoritate propositam a se doctrinam, non sine eximia ejusdem laude ac veneratione aliquoties profert in medium. Cum enim admirandam Domini Jesu in utero virgineo efformationem nec sermone ullo exprimi, nec ulla mente concipi, ne an gelica quidem et seraphica, docuisset, tum de eadem Christi humana generatione atque miraculis hæc cum magistri honore subjecit: Hæc autem, inquit, et alibi a nobis compluribus in locis demonstrata sunt, et ab inclyto præceptore nostro in suis Theologicis institutionibus perquam eximie celebrata: sive illa a sacris theologis acceperit, sive ex accurata Scripturarum perscrutatione multa in eis exercitatione usuque diuturno perspexerit, sive ex aliqua diviniore inspiratione edoctus fuerit, non studio solum, sed etiam experi mento divina assecutus, atque ex quadam naturæ convenientia atque consensione, si ita loqui fas est, ad mysticam, et quæ non docetur, sed suspicitur, conjunctionem atque fidem perfecte provectus. Atque ut multas et beatas optimæ illius mentis speculationes in paucissimis ostendam, hæc de Jesu in collectis a se institutionibus ait: Omnium causa est et complementum Jesu divinitas, etc. Ita Dionysius libro De divinis nominibus, cap. 2. Jam autem ejusdem libri cap. 3, ubi de celeberrimo illo apostolorum aliorumque pontificum apud sanctissi mam Deiparam conventu agit, quam eumdem magistrum suum extollit! quam se deprimit! Ejus verba S. Timotheum Epi esi episcopum alloquentis hæc sunt: Apud ipsos, inquit, Deo afflatos pontifices nostros, cum et nos, ut nosti, et ille (Hierotheus scilicet) ac plerique e nostris sanctis fratribus ad contemplationem corporis illius, quod vitæ principium exstitit, Deumque suscepit, convenissemus (aderat autem et Jacobus frater Do mini, et Petrus supremum ac maxime venerandum theologorum columen) cumque eo conspecto placuisset, ut potentissimam divinæ imbecillitatis bonitatem pontifices omnes pro suo quisque ingenio collaudarent, tum ille, ut scis (Hierotheus) aliis omnibus sacrorum magistris secundum apostolos præcellebat, totus excedens,

col. 839–840page 132 of 262

totus se deserens, atque adeo quamdam eorum, quæ prædicabantur communionem in se experiens, ab 511 omnibus qui videbant et audiebant, qui noscebant vel ignorabant, sacro numine correptus, et laudator divi nus judicabatur. Sed quid ego tibi ea quæ de divinis rebus ibi dicta sunt, commemorem? Nisi enim meimet ipsius plane oblitus sum, scio me quoque abs te istorum divinorum hymnorum partes aliquas audivisse. Adeo tibi cordi est divina haud leviter persequi. Verum ut mystica illa, et sicut in vulgus non efferenda, el tanquam tibi perspecta prætermittamus, quotiescunque nostra cum multis communicare, et quamplurimos ad doctrinam sacram adduci oportuit, ille plerisque sanctis doctoribus, et usu temporis, et mentis puritate, et demonstrationum certitudine, et cæteris sanctæ eloquentiæ facultatibus haud parvo intervallo antestabit ita ut adversus tam magnum solem nostros figere obiutus ausi nunquam fuerimus. Ita enim nobis consci sumus, ita sentimus non posse nos, nec divina, quæ mente percipienda sunt, satis intelligere, nec quæ super Dei cognitione exprimenda sunt,digne effari: sed cum procul ab eo absimus, id etiam accedit, quod ista di vinorum viforum ad veritatem theologicam spectante scientia deficimur, atque eo prorsus ex magno metu el reverentia devenimus, ut nihil omnino de sacra philosophia nec audiremus, nisi insedisset animo, non esse divinarum rerum quantulamcunque cognitionem negligendam. Quod quidem nobis persuadens non modo nas turales mentium appetitiones quæ tantam, quantam capere possunt, rerum sublimtium contemplationem stu diose semper affectant, sed ipsa quoque divinarum legum optima institutio, quæ ea quidem, qua supra nos sunt, tanquam meritum et captum excedentia, vetat curiosius investigare; omnia vero quæ permissa et con cessa sunt, jubet attente condiscere et benigne cum aliis communicare. His igitur et nos inducti, atque ad divinorum, quatenus assequi licet inventionem, nec labori parcentes, nec inertia concedentes, imo nec eos qui nostris altiora contemplari non valent, absque subsidio relinquere sustinentes, animum ad scribendum appu limus; nihil quidem novi inducere ausi, sed minutioribus duntaxat, et particularibus quibusdam instructio nibus, ea quæ compendiose a nostro vere Hierotheo dicta sunt, distincturi atque explanaturi. Hactenus verba Dionysii de se tam tenuiter atque submisse, quam de præceptore Hierotheo reverenter ac honorifice dicta. De quo rursus capite 4 ejusdem libri sic ait: Hæc etiam præclarus ille noster sacrorum moderator (Hierotheus) in hymnis amatoris divine exposuit. Quorum hic meminisse, et nostro De amore tractatui velut sacrum quoddam capul adnectere, haud erit alienum. Adnectit deinde illud caput, quod ad ipsiusmet Hierothei Vitam differo. Adeo vir ille sanctus quantum præceptoribus et rerum divinarum magistris deberetur honoris et observantiæ, non intelligebat modo, sed etiam absque omni invidia præ se gratis simo animo terebat, posterisque tradebat. Quin etiam neque eamdem, quam suus doctor Hierotheus, materiam ante ausus est pertractare, quam clarum fecisset, id se bona ejus venia, imo suasu atque jussu facere nec tam quæ ille ardua atque difficilia perscripsisset majoribus animis et perfectis sensi bus accommoda: quam quæ idem tanquam minora omisisset ab aliis explicanda, et tardioribus ingeniis exponenda, sese alieno rogatu scriptis mandare professus esset. In quibus tam propter exemplum ju ventutis, quæ olim suos magistros bis tracta vestigiis venerabitur, quani quia sancti Dionysii perillustris, et omnibus æmulanda scriptoribus tam sua extenuantis, quam aliena extollentis elucet modestia animi que submissio, non pigebit aliquantisper in monstranda tantæ virtutis pulchritudine immorari. Hæc igitur sunt magni Areopagitæ verba: Sed aliquis requiret fortasse quid sit quamobrem postquam veneran dus præceptor noster Hierotheus Theologicas institutiones perexcellenter collegerit, nos jam, quasi illæ mi nus sufficerent, novas alias et præsertim hanc theologiam conscripserimus. Atqui si ille quidem omnia que ad theologiam pertinent, ex ordine commentari voluisset, ac totius theologiæ summam brevissimis explicationibus persequi, eo vesaniæ aut temeritatis nunquam prorupissemus, ut nos illo arbitraremur vel perspicacius res theologicas esse assecuturos vel divinius; neque item animum induxissemus in iisdem labore Supervacaneo repetendis operam nostram ludere; quid dicam et præceptorem et amicum ex cujus præcipue sermonibus secundum divinum Paulum instituti sumus, injuria afficere, et præstantissimam ejus contem plandi scientiam et expositionem suffurari? Sed cum is divina graviter explanans, compendiosas nobis et multa breviter complecientes definitiones exposuerit, simulque mandaverit, ut et nos pro virili, et quicunque nostri similes rudiorum sunt animarum magistri, apto sermone breves illas et singulares mentis illius per spicacissimæ sententias explicaremus, tuque ipse nos, o Timothee, ad idem prastandum sæpenumero exhor talus sis, et nobis ejus librum tanquam sublimiorem remiseris: hinc et nos illum ut perfectorum atque exer citatorum ingeniorum magistrum iis qui supra vulgus sapiunt, secernimus ejusque scripta velut allera scripta divinis, et apostolicis proxima reputamus: nostri autem similibus pro nostro et ipsorum captu res divinas exponemus. Si enim perfectorum est solidus cibus, alios eo pascere quantæ perfectionis est? Recte igitur hoc quoque a nobis dictum est, claram illam et per se oculatam spiritualium eloquiorum contemplationem et suc cinctam eorum doctrinam exercitatioris indigere facultatis; sermonum autem qui eo deducant, scientiam atque disciplinam inferioribus sacrorum mysteriorum magistris juxta et discipulis convenire. Quanquam et illud quoque a nobis perquam diligenter est observatum, ut qua divinus 512 ille præcepter plana expositione distinxisset, nullo modo attingeremus, nec iis quæ ipse dilucidasses, denuo repetendis actum ageremus. Hac ténus Dionysii Areopagitæ, viri in maxima ei sublimissima scientia longe modestissimi verba plane au rea, quæ cunctis sacræ theologiæ doctoribus, sed et quibuslibet aliis quarumcunque artium magistris, sed tamen illis potissime, ut ejusdem studii corrivalibus, cum Christianæ submissionis, tum debitæ majoribus, et præsertim magistris suis reverentiæ exemplo esse debeant. Verum de modestia satis nunc germana ejus mansuetudo inspici cupit. Dionysii mansuetudo, et mansuetudinis commendatio. Sancti Dionysii modestiæ comes mansuetudo jungatur. Quibus scilicet ut geminis germanisque sorori bus, cum scripta ejus cætera, tum epistolæ præsertim insignes sunt, tresque potissimum, una ad Poly carpum Smyriæ pontificem, altera ad Demophilum monachum, tertia ad Sopatrum sacerdotem. quarum prima leniter admodum et mansuete conjectum in se Apollophanis grave convicium retorquet secundam vero totam fere in eximia mansuetudinis laude consumit. In tertia quam suaviter cum probis viris alia quam nos sentientibus agendum sit, ipsius suæ epistolæ exemplo docet *; est enim illa graviter juxta et perhumaniter scripta. Dionysio hoc proprium fuit, ut sua conaretur solide comprebare, aliena non magnopere curaret (nisi si multum religioni officerent) refutare. Ostensa enim certo et liquido veritas omnem contrariam falsitatem suo marte supplantat. Quod idem ipse in Epistola ad S. Polycar * Est inter epistolas sancti Dionysii ordine sexta.

col. 841–842page 133 of 262

VITA, AUCT. P. HALLO!X SOC. JESU. pum egregie docet atque exemplo veri ac regii numismatis confirmat: quo in medium posito, adulterina omnia mox deprehenduntur. Recte tamen observavit Maximus S. Dionysii interpres, non simpliciter ab auctore nostro refutationes aliarum opinionum reprobari (cum et ipse Elymæ magi sententiam refutet in libro De divinis nominibus), sed tum duntaxat, cum præter institutun aliena operosius refellantur, quam propria confirmentur. non Epistolam ad S. Polycarpum suo loco ante positam de superato per mansuetudinem convicio, existimavi hic reponendam, sed in memoriam solum esse revocandam. Verum eandem mansuetudinem in laudata superius ad Demophilum Epistola, uti meminisse lector potest, adeo exacte, fuse fervideque partim exemplis, partim sententiis vir sanctissimus et mansuetissimus exaggeravit, ut inde satis signi sit, quam eadem virtus illi chara et intimis insita medullis fuerit. Ubi inter alia exemplum illud de S. Carpo, Christi mansuetudinem per visum nocturnum edocto, ut longe pulcherrimum, atque ad eliciendam in pec catores lenitatem efficacissimum, cunctis curam animarum gerentibus necessario legendum est. Quocirca tolum una cum sua Epistola in superioribus est positum. Illuc ergo, quos ea res tangit, ablego. Nam ad reges Christianissimos (in quorum auxilia et nunc et olim currere solitus est S. Dionysius) cum in præsenti avocet, moram non traho. Sàncti Dionysii în Christianissimos Francorum reges benepcia. Proximum virtutibus locum merito sibi prodigia vindicant, et ea præsertim quæ animis juxta et corpo ribus profuere. Quorum quia Christianissimi Francorum reges præcipue compotes fuerunt, ab iis auspicato capiendum videtur initium. Primus igitur in hunc ordinem veniet Dagobertus, Clotharii filius, quando hunc ei locum tam series temporis, quam percepti a sancto Dionysio beneficii magnitudo 513 addicit quippe qui et patris iram adolescens, et Dei vindictam terris excedens, bujus sanctissimi martyris oppor tuno interventu evaserit. Quæ quo pacto acciderint, breviter enarrabo. (2-3) Rex Clotharius Dagoberti parens, charum in paucis et cui res fidenter committeret, certum homi nem habebat nomine Sadragesilluni: et hunc filio moderatorem et Aquitaniæ gubernatorem præfecerat. Sed eumdem Dagobertus, ut severiorem et minus sui reverentem, odio tacito et vindictæ avido persequebatur. Patre igitur Clothario per venationum studia ab se longius sejuncto, commodam sui ulciscendi occa sionem nactus Sadragesillum invitat, adhibetque mensæ: post mensam in eum manus injici, vestes de trahi, flagris cædi, barbam amputari mandai. Cujus tam audacis facti exinde conscius el cito pœnitens (ita scilicet est animus juvenum, ut cæcus et præceps ad audendum, sic celer et facilis ad retractandum) patris iram et conspectum exhorrebat, nec sine causa. Nam reversus pater, et illatam homini amico tam atrocem injuriam oculis suis conspicatus, graviter admodum et iniquo animo ferre; imo et ingentibus mi nis tanti auctorem facinoris filium ad pœnam deposcere: hic autem nusquam tutus, latebras ubique quæ rere, et præ nimio metu loca identidem commutare, donec tandem in vicum Çatulliacum, et in sacram ibidem ædiculam, S. Dionysii et sociorum corporibus illic asservatis nobilem, tanquam in asylum, contu git. Ibi enim cervum contra insequentes molossos et venatores, quos occultus nexus aditu arcuerat, salu tem quondam invenisse meminerat. Hic ergo mæstus ac lugens cum jaceret tam animo dejectus, quam oppressus somno, ecce illi per visum vir ore venerando objici, hortarique ut, posito metu, bono sit animo isto enim illum periculo, atque etiam majori quam hoc esset, olim defuncturum: imo et Francorum re gno quondam politurum, si tamen eorum, qui bic siti essent, monumenta sese ornaturum promitteret. Promisit: moxque ut dictis et promissis certa constaret fides, cœlestem opem sensit. Nam eos qui a pa tre missi venerant, cum uno circiter milliari ab æde illa abstarent, ne ultra progredi possent, vis divina inhibuit. Qui proinde subitaneo territi prodigio iter reflectunt, et quid monstri sibi accidisset, regi re nuntiant. Quibus ille recusans fidem, et inertiæ potius atque infidelitati, quam certo prodigio factum at tribuens, alios eodem submittit; sed illi quoque in pari intervallo accessu prohibiti, idem quod nuntii priores, referunt. Quibus perinde increpitis, et tanquam principi filio obsecundantibus, acerbe rejectis, anit ipsemet stomacho plenus, velut filium a sepulcris martyruin suis manibus abstracturus: verum ubi se nihilo minus quam satellites ibidem loci, quadam vi clandestina ab appropinquando distineri animad vertit, cœlesti tandem potentia et martyrum virtute recognita, dat manus, reditque cum filio in gratiam, et recepta progrediendi facultate ædiculam ingressus, gloriosos martyres supplex adveneratur, et sibi propitios facit. Filius autem Dagobertus accepti memor beneficii, magno deinceps honore et horrore eum locum, et sanctos loci præsides, potissimeque Dionysium, coluit. Quo tamen in cultu haud sane id pro baverim, quod illud sapientissime dictum: Ne quid nimis, aut non satis attenderit, aut parum curaverit. Siquidem nimia exornandæ S. Dionysii basilicæ, quam ipse exædificaverat, cupidine, omnia fere Gallia rum templa præcipuis exspoliasse ornamentis fertur, adeoque ædis S. Hilarii Pictaviensis episcopi valvas ex ære fusili fabrefactas, in D. Dionysii haud veritus est transportare: non reputans scilicet animo, quam ea pietas vel ingrata sanctis, vel invisa Deo foret, quæ unius divorum ornamenta ex alterius con aret exuviis. Neque vero colites ipsi de tam impia et irreligiosa (si fas est sic appellare) pietate et re (.gione atrum ferre calculum distulerunt. Nam earum valvarum alteram, dum per Oceanum in Sequanam, et per hanc Parisios versus deveberetur, profundo fluminis alveo nunquam adhuc repertam demerse ant. Sed et hoc et alia Dagoberti peccata cum ejus serio pœnitentis regiæ eleemosynæ, et pia opera, ¡um etiam sanctorum martyrum, et in primis Dionysii cultus et veneratio, teste certa revelatione abs erserunt. Narrat enim Aimoinus et narrationi subscribunt rerum Gallicarum scriptores universi, Ansaldum illustrein virum, eumdemque Pictaviensis Ecclesiæ protectorem, cum peragratis Siciliæ oris in Galliam postliminio renavigaret, ad quamdam brevem insulam appulisse: illic viri cujusdam san ctissimi solitarie degentis, Joannis nomine, congressu et confabulatione usum, atque inter alios de animæ salute sermones interrogatum ab eo fuisse, num regem Dagobertum nosset. Qui cum nosse respondis set, illum rursus sciscitatum, quæ vita, qui mores hominis exstitissent. Quibus ex ordine commemoratis, demum subjecisse senem illum solitarium, quæ super ejusdem regis statu per visum accepisset; nempo sibi vigiliis ac jejuniis, atque etiam ipso senii gravamine in somnum depresso, virum quemdam vene randa canitie spectabilem astitisse, monuisseque, uti propere surgerel, ac pro Dagoberti regis anima, quæ eadem ipsa hora corpus deseruisset, preces ad Deum funderet: quod inipigre exsequenti subito apparuisse in ipso pelago, nee a se procul, terribiles visu 514 formas, teterrimos scilicet ac truculento

col. 843–844page 134 of 262

vultu dæmones, qui vinctum regem Dagobertum per vasta maris spatia vexantes, plagisque lancinantes, ad antra ignea pertraherent; ipsum vero regem diris distentum cruciatibus, inter verbera vexationes que, certorum sanctorum efflagitasse subsidia; atque tum aperto derepente coelo, viros quosdam nitore admirabili, inter crebra fulmina multa cum fragrantia ruentia descendere visos; qui ab eo interrogati quinam essent, eos se esse responderunt, quos Dagobertus in suppetias advocasset, Dionysium scilicet et Mauritium martyres, et cum his S. Martinum confessorem. Hos ergo vidisse se referebat, ereptam dæ monibus animam ad coelos cum hoc epinicio deducentes: Beatus, quem elegisti et assumpsisii, Domine, inhabitabit in atriis tuis ×. Hæc solitarius ille ætate et sanctitate venerabilis a se visa Ansoaldo narravit, Ansoaldus S. Audoeno, Audoenus et Aimoinus posteritati. quibus duo videntur ad vitam bene beateque degendam elici posse utilia documenta; quæ omnibus quidem mortalibus, sed potissime regibus cordi esse debet. Unum, ut peccata sua, quibus ob curarum molem eos contaminari necesse est, mature ac sollicite profusis in egenos largitionibus redimant; alterum, ut nonnullos e sanctorum numero, quos pe culiari cultu et veneratione in vita prosequantur, et quorum ope in exitu securiores sint, sibi patronos asciscant. Quod utrumque Dagobertus ille magno animæ suæ bono mille fere ante annis præstitit. Nam præter sancti Dionysii templum, quod universis, quæ Gallia tum habuit, magnificentius exstruxit, hoc præterea effecit immortali memoria dignissimum, quod subjugatis circumquaque vicinis nationibus, et pace toto regno firmata, cum se alius, ut solet, luxui otioque dedidisset, ipse nuntio his remisso, ani mum ad pietatem, et cogitationes suas ad regnum aliud vere regnum pulchris meritis comparandum, serio adjecerit. Siquidem in unum coactis Galliæ proceribus, cam super vitæ suæ mutatione habuit ora tionem, quam frequentissimus ille pontificum coetus ingenti plausu excepit. Se nimirum, considerata hine mortalitate corporum, inde immortalitate animorum, in hanc deinceps, cujus præcipua sit habenda ratio redemptis præteritæ vitæ flagitiis, penitus et ex animo velle intendere, proindeque testamentum condere decrevisse, in quo omnes regni sui celebriores basilicas certis copiis et prædiis locupletaret. Quod ille quidem non dixit magnificentius, quam præstitit liberalius. Nam et apud ipsum Aimoinum, et alios reruin Gallicarum scriptores, non orationem modo regis, sed et testamentum ipsum piis instructum donationibus invenias. Neque vero solum Dagoberto, sed et aliis eum consecutis Francorum regibus idem ille regni aposto lus in utrisque tam terrenis quam coelestibus bonis commodavit. Exstat enim egregia Ludovici Pii im peratoris (7-8), ejusdemque Francorum regis, ad Hilduinum abbatem epistola, in qua e majoribus suis complures recenset, quibus incredibili bone fuit, piam B. Dionysii coluisse memoriam: Qui dum sacras ejus exuvias (ita loquitur imperator) in terris ob amorem et honorem Domini nostri Jesu Christi, opi bus quibus poterant, honoraverunt, per ejus preces dignissimas honoris privilegio potiri et in terrenis et in cœlestibus meruerunt: ut videlicet unus e priscis Francorum regibus Dagobertus, qui eumdem pre tiosissimum Christi martyrem veneratus non mediocriter fuerat, et immortali est vita sublimatus, et per ejus adjutorium, sicut divina ac celebris ostensio perhibet, a pœnis est liberatus, inque vita pe renni desiderabiliter constitutus. Ita de Dagoberto rege Ludovicus Pius laudatæ superius revelationi conformiter memoravit. Qui ibidem deinceps ejusdem Dionysii, primo in proavum suum Carolumn, dein ceps in Papinum, postea in patrem suum Carolum Magnum, et postremo in semetipsum merita et be. neficia gratissimo animo persequitur: Proavus, inquit, noster Carolus, princeps Francorum inclytus, per orationes ipsius excellentissimi martyris indeptum se fuisse gratulatus est apicem principatus. Denique, quo brevis sim, eadein prope de avo, de patre, de se ipse prædicat; nempe S. Dionysii meritis regni coronam ipsis datam, servatam, restitutam. Neque vero in hos magis, quam in posteros reges, ejusdem martyris se prodidit beneficentia. Nempe pares pietates paria solent beneficia co mitari. Itaque Robertus, qui ad regni potentiam non modo pietatem, sed et doctrinam quoque, eamque rege pio dignissimam adjunxit, cum suæ magnam partem félicitatis sancto Dionysio ascriberet, in ejus bo norem et grati signum animi cœnobitis Dionysianis agros non paucos, et præclara latifundia insignia liberalitate condonavit, his usus verbis: Probavimus ergo, inquit, operæ pretium esse (ut diligentius obsequiis divinis vacarent, et nostram ac totius regni salutem Deo commendarent) qualemcunque lar gitionis nostræ opem conferre fratribus e monasterio specialis patroni nostri macarii Dionysii cujus protectionum alis erecti, et quam plurima jam pericula superavimus, et ad hæc regni fastigia nos ascendisse confidimus.» Dein recenset rex liberalissimus juxta et pientissimus villas decem, quas illas totas concedit, aliaque insuper non pauca. Post quæ subjungit: Hæc itaque regiæ largitionis nostræ indulgentia cupimus sanctorum martyrum Dionysii, Rustici, et Eleutherii, quibus olim oninem spei no stræ 515 fiduciam commisimus, patrocinia promereri, quatenus hostibus nostris et victrices dextras inferre, et cum triumpho victoriæ, invicta, annuente Deo, exinde de eorum subjectione vexilla referre.) Hæc ille. Itaque semper invictus fuit: semper omnium quæcunque attentavil compos et victor, semper etiam pius. Hinc et multas ædes sacras variis in locis exstruxit: apud Silvanectum, sancto Regulo B. Dionysii socio unam: Aureliæ, divo Aniano aliam: Stampis, beatissimæ Virgini tertiam: Augustoduni, duas apud Possiacum, rursus eidem Virgini alteram. Anno demum regni sui trigesimo quarto, et sa lutis nostræ circiter millesimo tricesimo tertio, sancte obiit, atque in æde sancti Dionysii tumulum in cœlo regnum aliud acquisivit. De Henrico autem I ejus filio, quid dicam? An a patris germana pietate descivit, aut ab avito Dio nysii cultu vel latum unguem degeneravit? Nempe qui propter Ratisbonensium de corpore S. Dionysii dissensionem, cum illud in coenobio Dionysiano detegi jussisset, inibique repertum, et quidem mira odoris fragrantia divinitus refertum cognovisset, confestim extraordinaria instinctus pietate, Parisiis ad S. Dionysii urbem, eadem ipsa die (hoc est, nona Junii, quæ exinde quotannis festa est) ad visendum atque venerandum idem corpus, nudis pedibus, rex tantus et tam potens, ad duo circiter milliaria pro peravit, et regalia munera sacræ ejus aræ devotus imposuit. Denique et Philippus Augustus et ejus filius Ludovicus sancti Ludovici pater, et ipse sanctus Ludovicus (ut tres sint instar omnium) præsentissimam patroni sui opem non semel, sed sæpius experti sunt. Nain anno quidem Domini millesimo centesimo nonagesimo primo, ægrotantibus non uno eodemque tempore, et uno eodemque morbo, sed locis maxime dissitis, Philippo rege et Ludovico filio, hoc in Francia, illo in transmarinis regionibus, ubi adversus Turcas pro terra sancta militabat, invo cata S. Dionysii et sociorum ope, atque insuper instituta ab ejus coenobii religiosis ad urbem usque × Psal. LXIV, 5.

col. 845–846page 135 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. Parisios solemni supplicantium processione, ambobus e periculosissimo dysenteriæ morbo incolumitas est restituta. Qua quidem in re mirabilis sane Dei opt. max. largitas constitit: qui pro solo filio de precantibus (nihil dum enim de patris invaletudine inaudierant) non tantum pro filio, sed etiam pro patre propitius fuit, ambosque eadem bora persanavit. Quæ duplicata sanitas, incredibile dictu quanta deinceps reipublicæ Christianæ commoda importarit. Fuerunt enim illi duo reges non modo Ecclesiæ fortissimi propugnatores, sed etiam hæreticorum, ac præsertim Albigensium, impugnatores acerrimi, nec sine magna opinione sanctitatis. Neque desunt qui Philippo ipsi vita functo occurrisse Dionysium, atque se illi ad coelos ducem ac comitem præbuisse, divina certum ostensione asseverent. Quod suis celebrare versibus minime prætermisit Guilielmus Brito, qui in libris Philippiados hæc de illo cecinit inter alia Spiritus aula Fulget in angelica, ductore receptus eodem Idque pari patrum Dionysius ipse sequenti Nocte revelavit: ne quis regnare Philippum Cum Christo dubitet, re tanto teste probata. S. Ludovicus vero gratiarum beati Dionysii expers esse qui potuit? quippe qui in illius cultu (si veram et sinceram spectes pietatem) nulli superiorum regum aut imperatorum concessit. Quare cum anno Domini millesimo ducentesimo quadragesimo quarto in gravem et medicis desperatum morbun incidisset, et eo quidem tempore quo ejus opem præcipue exspectabat et efflagitabat Ecclesia (nam ad illum Innocentius 1V pontifex ob Friderici imp. tyrannidem confugerat) tum et ipse rex Ludovicus, et sanctissima ejus mater Blancha regina, non aliunde secundum Deum et sanctissimam Virginem, quam a B. Dionysio regni patrono, certum ac præsens auxilium sperandum rati, ejus sacras reliquias ex ab ditis latebris in lucem erui, palam et publice coli, per ædem et claustrum Dionysianum religioso ritu circunferri, preces denique tam ad eum, quam ad socios martyres pro ejus salute spargi expetierunt. Quæ simul fieri cœpta sunt, statim rex convalescere, confestim regni Ecclesiæque negotia in melius procedere occeperunt. (2-3) Rex Clotharius. Quæ hic de Clothario memo rantur, ea cunctorum Franciæ historicorum consen sione firmantur. Vide Aimoinum lib. IV De gestis Francorum, et Paulum Æmilium lib. 1, et Robertum Gaguinum lib. 111, et Belloforestium lib. 1 Historiar., cap. 30, et alios. Aimoinus 1. iv, c. 34, De gestis Franc. Quod utrumque Dagobertus. De hac Dagoberti aut dexterae potius Excelsi in Dagoberto mutatione, lam vere quam eleganter Stephanus_Forcatulus, lib. v 516 De Gallorum imperio: «Cæterum, in quit, constat Dagobertum qui quandoque ædes divo rum spoliarat, præsertim Hilarii Pictaviensis ære fusili valvas fabrefactas prætextu Dionysium exor nandi, et alia sacra profanaque sine delectu legerat, jam senescentem ita ad templa exstruenda et ditanda animum convertisse, et divinis cæremoniis augendis incubuisse, ut duos in uno homine Dagobertos fuisse quis crediderit: aliter atque Salomon, qui bona juventæ infami senecta exhausit inter mulierum greges diis reprobis thura adolens et immolans, ac colens Astarten deam Sidoniorum, quæ non fuit alia quam Venus. Et paulo inferius: ⚫ Melius itaque accidit Franco regi, qui impietatis priorem maculam sequente sanctitatis decore eluerit, et impuræ voluptatis sordes speciosis rebus gestis purgarit. Ut et Childericus ille de quo sermonein insutueram, quo nihil unquam odiosius habuere Franci quandiu immersit se spurcis voluptatibus; nec charius, dum einersisset. Tum enim majore longe cupiditate revocarunt, quam expulerant. ▸ Ita Forcatulus. Sed et testamentum. Ad Dagoberti donationes Ecclesiis factas quod attinet, tot ac tantæ fuerunt, ut nullius fortasse a Constantino Magno regis_aut imperatoris eas æquare magnificentia potuerit. Quæ aulein nominatim coenobio S. Dionysii apud Lute tiam largitus sit, e regiis litteris, quas nuper edidit Jacobus Dubletius, cognosci potest. Exstant_illæ lib. 1v Antiquitatum ejusdem cœnobii, cap. 3, in quarum unis mentionem iræ patris, et auxilii a sancto Dionysio obtenti strictim meminit ipsemet Dagobertus hisce verbis inter alia: «Orbis univer sus eum (Dionysium) summo debet venerari obse quio: multum quidem ego, qui in declinando patris iram, ipsius sensi mihi non abfuisse gratiain. › (7-8) Exstat enim egregia Ludovici Pii imp. Epistola hæc Ludovici Pii exstat in Areopagiticis Hilduini abbatis a Galeno Westcappellio editis, et apud Su rium in Octobri, ad Vitam sancti Dionysii Areopa gitæ. Denique et Philippus Augustus, etc. Videndus est Rigordus in lib. De gestis Philippi, ut etiam de Ludovico ejus filio. Et ipse S. Ludovicus. Quæ hic de sancto Lu dovico, et alia de eodem, vide apud Guilielmun Nangium ubi de ejus gestis. Christianissimorum Franciæ regum erga B. Dionysium studia et honores. Christianissimis regibus antiquissimum in orando et honorando Dionysio Clotharium Il invenio qui plurimum quidem auri et argenti ad exornandas B. Dionysii et sociorum martyrum memorias oblu lit, imo prædia quoque, et bona, et multa; sed tamen Dagobertus ejus filius, tam liberalitate et munift centia in exstruendo et dotando templo patri anteivit, quam ejusdem Dionysii honore atque cultu cun ctis fere regibus. Nam Ludovicorum quidem purior et religiosior pietas fuit, uti et sanctitas major: seð Dagoberto templi et cœnobii Dionysiani laudein fundationis cuncti attribuunt. Cujus templi partem, quæ sancta corpora obtegebat, argento texit; cœnobium autem non opibus tantum largissime ditavit, sed privilegiis quoque et immunitatibus amplissime honoravit. Verum de templi consecratione (13-14), ipsius Christi Domini peracta ministerio, mira inusitata, idoneis tamen auctoritatibus et testimoniis, prædi cantur. Nam cum antistites ad celebrandam dedicationem (quæ ad vi Kalend. Martii futura speraba.

col. 847–848page 136 of 262

tu. Dagoberti regis invitatu in unum convenissent, leprosus quidam obtenta ab ædituis in eadem sacra le pridie dedicationis pernoctandi facultate, dum vigil in precationibus excubat, ecce videt mɔnifeste Christum Dominum, sanctis apostolis Petro et Paulo stipatum, assectantibns quoque Dionysio, Rustico et Eleutherio, templi patronis, ingredientem, ipsumque candido præmicantem habitu, omne dedicationis munus per sese obeuntem. Quo absoluto munere ad se quoque accedentem, ac hujasmodi utentem verbis audit: Tu homo dicito pontificibus, ubi crastina luce ad hanc ædem advenerint, eaun a me consecra tam esse, et habeto hujus testimonium certitudinis, lepræ tuæ mundationem. › Quæ simul atque est elo cutus, lepra in vicinum lapidem translata, quæ ad hunc usque diem, inquit Robertus Gaguinus, ‹ per summam admirationem visitur, leprosus omnino mundatus est. Quo miraculo attoniti præsules, dedicatione abstinuerunt. De Dagoberto hactenus. Cæteri porro reges, qua honoribus, qua largitionibus egregie sunt æmulati: qui quidem in sancti Dio nysii meritis tantum esse præsidii crediderunt, ut spe beatæ vitæ per ejus allegationem citius obtinendæ, in ejus templo voluerint tumulari: unde et idem templum pro communi regum mausoleo cœptum est deinceps usurpari. Sed inter alios, quanta Caroli Magni pietas in hoc genere, quanta modestia et animi demissio fuit? qui se ipsa Dionysii æde indignumi reputans, satis sibi esse dixit, si ante ipsa ædis limina conderetur, itaque condi voluit. Qua tamen cum modestia certat vincitque, me judice, illa ejusdem in patronum suum pietas et devotio singularis qua donorum aliorum, quantislibet largitionibus non conten tus, in templum ipse ingressus, et deposito super aram sacram regali diademate, genibus humi flexis, palam et cunctis audientibus, regnum suum et Francorum coronam B. Dionysio obtulit ac devovit. «Do mine sancte Dionysi inquit, regio me 517 honore ego Franciæ spolio, ut vos de cætero ejus ha beatis dominium. Deinde altari quaternos aureos velut redemptionis pretium imposuit, hoc signo testans, et palam omnibus faciens, a nullo se Francorum regnum, nisi a Deo et a B. Dionysio obtinere. Quod non modo ipse fecit, sed aliis quoque post venturis regibus quotannis faciendum præscripsit. In expeditionem porro extra regnum abiturus, sive alia de causa exiturus, pro more habuit, ab eodem Dionysio facultatem exposcere, eique regnum commendare hac fere formula: «Domine sancte Dionysi, a vobis nunc abeundi facultatem peto, Franciamque vobis relinquo, ut illius secundum Deum curam ac tutelam suscipiatis. Quod Caroli Magni exemplum ad posteros quoque transiit qui etiamnum iter ali quod magnum aggressuri, ad sanctoruin martyrum corpora adeunt, et oblatis super ara B. Dionysii mu neribus, ac regni cura et protectione divis concredita, ab iisdem accipiunt discedendi facultatem. Ab eodem Dionysii honore et amore priscum illud dictum emanasse creditur, quod iisdem Francorum regi bus lingua patria fuit in ore quam frequentissimum, Mon Jove S. Denys hoc est: Jupiter meus S. Dionysius. Quasi dicerent: Jovem sibi habeant alii, mibi pro Jove erit sanctus Dionysius. Quod dictum usque a Clodoveo 1 derivatum ferunt, qui uxoris suæ Clothildis pientissimæ reginæ suasn atque hortatu, tam ad suscipiendæ fidei Christianæ volum, quam ad sancti Dionysii cultum fuerit incitatus. Hæc enim cum eximia corporis forma et indole vere regia emineret, ea lege cum Clodoveo nuptias pepigerat, ut se Christianorum baptisma adınissurum, et a Jove aliisque diis, nec diis, ad unum Deum, atque ad Chri stiana sacra transiturum promitteret. Quod tunc quidem promissum, sed a nuptiis celebratis diu proro gatum, necessitas tandem extorsit. Quintodecimo enim regni sui anno Alemannos bello aggressus, et ab is pene oppressus, dum suos a fuga cohibere non valeret, tuin demum arctis in rebus, et fidei suæ re diit in memoriam olim Clothildi datæ, et falsis diis non succurrentibus, uni vero Deo opt. max. baptis mum et religionem vovit, si is a se quidem in hoc prælio staret, et domum victorem reduceret. Quo nuncupato voto, nova confestim incessente animum alacritate, denuo dari signum classico jubet, et quam sibi proximam habebat, ad sui corporis munimentum, egregiam armis juventutem secum agens retro in hostes flectit. Nec mora fugiunt persecutores, vincuntur victores, rex Alemannorum cæditur, Alemannia subjugatur. Parta igitur tam memorabili victoria occurrit victori viro victrix Clothildis una cum S. Re migio; atque, ut multa paucis, rex Clodoveus voti reus instruitur, abluitur, insignis Christi cultor et sancti Dionysii cliens efficitur, jacetque deinceps cum suis diis Jupiter, et pro Jove Dionysius passim celebratur. Denique sive in jurejurando, sive in sermone alio, ubi antea Jupiter usurpari solitus erat, jam a Christianis regibus nihil fere alind, nisi Mon Jove S. Denys resonat: donec auniş labentibus, et Jove sensim m oblivionem abeunte, posteriores reges et principes àli deflexa nonnihil pronuntiatione, arbitrati gaudium et non Jovem secunda illa voce enuntiari, cœperunt vulgo Mon joye S. Denis, id est Gaudium meum S. Dionysius, parva litterulæ unius commutatione, usurpare: præsertim quod ita Glodo veum ipsum Gallici idiomatis tum satis rudem, at pote Francum, ita locutum esse existimarent: ac proinde plus auctoritatis regi et antiquitati, quam legibus grammaticis tribuendum contenderent: se cundum quas alioqui, Ma ioye S. Denis: recta concinnaque locutione fuisset efferendum. Denique quo, tiescunque insignis aliqua de hostibus parta fuisset victoria, hæc ferine erat exsultantis exercitus, næc congratulantis populi publica acclamatio: Mon joye S. Denys, Mon joye S. Denys: quippe qui et vicio rias, et triumphos, et spolia nni secundum Deum accepta referrent Dionysio. Hinc et erepta hostibus signa atque vexilla, interdumque sua ipsorum arma, quibus fortiter prospereque depugnaverant, eidem velut sacro exercituum duci suspendebant. Sed nunc ad proposituin revertamur. Caroli Magni egregiam in Dionysium pietatem filius Ludovicus, qui Pius est cognominatus; et Ludo vici, Carolus Calvus; et Caroli Calvi, ejus posteri sunt imitati. Nam de Ludovico quidem testis est locuples ipsiusmet ad Hildoinum epistola, cui commemoratis tam in se quam in majores suos Dionysu beneficiis, conquirendorum ejusdem martyris librorum ac monumentorum omnium, sibique exhibendo ruin curam ponit: satis scilicet insinuans, aliquain se a fastidiosis regni negotiis animi remissionem in eorum lectione positurum. Adde quod Carolum Calvum filiorum natu minimum, adhuc admoduın par vulum eidem sancio, singulari cura atque (ut Ainoinus loquitur [18]) speciali traditione, com tueuda rit. Qui proinde natu jam grandior, et regni potens, cultum sancti Dionysii velut patriam atque avitam hæreditatem retinuit. Quare facta de subito Danorum in Franciæ regnum irruptione, cum hæreret inops consilii, aliis alio elabentibus, et urbem ipsam Parisios hosti prædam deserentibus, ipse ad sancti Dio nysii monasterium, opem divinam imploraturus, cum exiguis copiis contendit: ubi quidem fixum habuit, vel difflmente populo, pro sanctorum martyrum reliquis depugnare, et sanctum locum tueri, 518 si facultas aliqua daretur, resque postularet, in hostem irrumpere, sicque laudabili corporis interna, religionis ac fidei gloriam depasci. Sed ejus adventantis inexspectatam audaciam hostes declinaverunt; apse vero his atque aliis defunctus periculis, sancti Dionysii templum magnis auxit proventibus, et pre tiosissimis donariis adornavit, quæ ad hoc usque tempus asservata visantur Inter quæ donaria

col. 849–850page 137 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. fuerunt Domnicæ crucis clavus, et spinea Christi corona, et sancti senis Simeonis brachium. Idem Carolus cum annos triginta regnasset, imperium est consecutus: quo biennium duntaxat perfunctus, Sedeciæ medici, quem habebat charissimum, veneno, ut aiunt, interiit, et Vercellis urbe Italiæ tumula tus est: sed in sancti Dionysii edem septennio post transferri voluit. Nam Archengerus cœnobita Dio nysianus, et Alphonsus D. Quintini Viromandensis ædituus, se in templis suis pernoctantes ab ipso Ca rolo per quietem, de ejus corpore in martyrum ædem transferendo admonitos asseverarunt. Nec fuit Ludovicus Crassus a majorum æmulanda in Dionysium veneratione degener. Siquidem ir Fuente in Franciam Henrico II imperat., et urbi Rhemis extremum minitante exitium, interea dum miles scribitur, adit ipse ad sanctum Dionysium, regni tutorem invocat, ejus et sociorum corpora e latebris effert, venerationi exhibet: deinde assumpta ab altari flammula (vexillum hoc est sacrum et belli cum, Francis regibus in militia præferri solitum) Rhemos cum exercitu advolat. Cujus adventu et copiis territus imperator, confusione simul et mærore et impatientia animum flagellantibus, mortis accelerata necessitate retrocessit, brevique postea, et quidem sine liberis, excessit, Ludovicus autem voti compos, dimisso exercitu, ad Dionysii crenobium, Deo et martyribus gratias acturus rediit: quibus et egregia dona suspendit. Sed quod rege dignam pietatem in primis ostendit, hoc fuit; quod recondendis eorum dem SS. martyrum corporibus suos ipse humeros rex tantus supposuit. Conjungamus tam pio regi conjugem suam multo pientissimam, cujus in sanctum Dionysium tanta pielas, et amor, et benevolentia fuit, ut locum martyrii ejus, sive Montein Martyruin, illustri cœnobio sacrarum virginum ornare, et nova quadam perpetuæ sanctimoniae corona honorare voluerit. Nam ibi Adelais æterna digna memoria heroina, ut piis virginibus ordinis Sancti Benedicti egregium et tali cœtui accommodatum esset monasterium, quo se recipere identidem ad sacros suos amores atque delicias, hoc est, ad neuroriam atque monumenta gloriosa mortis sanctorum martyrum posset, institit apud maritum, pervicitque, ut viris religiosis, qui locum illum prius insidebant (erat enim prioratus, ut vocant, a cœnobio S. Martini de Campis dependens) aliquis alius attribueretur, quem ipsi volentes lubentesque in commutationem acciperent. Id igitur curatum diligenter, et factum: ac illi quideni abbatian Sancti Dionysii de Carcere appellatam non inviti accepere. Virgines autem in Montemi Mar tyrum triumphante ac voti sui potiente Adelaide conscendere. Exstant hujus commutationis litteræ a Petro Venerabili abbate Cluniacensi (nam illius ea res intererat) anno Dominica Incarnationis mille simo centesimo tricesimo tertio data. Absolutis porro tum aliis ad habitationem ædificiis, tum ad pre ces et vota templi structuris, percommoduin same accidit, tam ad majoreni regis ac reginæ lætitiam atque exsultationem, quam ad ipsius solemnitatis longe augustissimam et sanctissimam celebrationem, ut Eugenius III pontifex in Gallia diversaretur. Nam regis Christianissimi, et pientissimæ Adelaidis invitatu templuni illud novum legitimis cæremoniis dedicavit, et sibi ad aram principem facienti, S. Ber marduin abbatem Claravallensen pro diacono, Petrum Venerabilem præsulem Cluniacensem pro sub diacono ministraturos assumpsit. Ac Bernardus quidem illam ipsam tunicam, qua tum sacris operatus erat, e tela argentea confectam, ejusdem monasterio munus reliquit. Quæ ibi sanctæ regina gaudia, qui plausus, qui triumphi, rebus omnibus tam e voto tanquam ex animi sententia confectis, fuerint, quis dicendo exprimat? Ex illo igitur itare frequenter ad beatum illum locum, nec unquam aspectu cul tuque sanctæ illius terræ, quæ patroni sui Dionysii sociorumque martyrum sanguinem suxit, satiari. Denique post charissimi mariti excessum cuncta illi palatia præ illo uno cœnobio sorduere: ibi viduita tem suam sacrare, ibi totam deinceps vitam exigere, ibi mori et sepeliri elegit. Nec parentum virtutem in se desiderari passus est Ludovicus Junior: qui in terram sanctam paraus expeditionem (annus erat salutis nostræ millesimus centesimus quadragesimus septimus) pr.usquam regno excederet, ad sancti Dionysii secunda post Pentecosten hebdomada accessit, a quo et opem et discedendi facultatem expetiit: quo etiam in templo sacrum vexillum ex more regio perquam reveren ter accepit. Quin et patris exemplum secutus, sacro B. Dionysii feretro, dum reconderetur, succollavit. 519 Philippum vero Augustum, hujus Ludovici Junioris filium, quis hic sine flagitio præterire pos sit? fic enim multis parentum precibus post copiosam alterius sexus sobolem a Deo impetratus, et vix, decimum quintum ingressus annum vivente et volente patre, regni gubernaculis admotus cum fuisset, confestim magna in Deum pietatis, magna in Dionysium venerationis specimina edere incipit. Anno igi tur Domini millesimo centesimo nonagesimo, ipsa die sancti Joannis Baptistæ sacra (id quod diu ante præ se tulerat, et diutius cum animo suo volverat ac concupiverat) serio aggredi expeditionem in ter ram sanctam nunc instituens, in oppidum sancti Dionysii, eum invocaturus patronum et ducem præsi demque belli, se contulit. Ibi vero coram sacris ejus et sociorum suorum Rustici et Eleutherii corpo ribus marmoreo in pavimento humiliter prostratus, ardentes ad Deum optimum maximum preces fun dere, atque illi et beatæ Virgini, et hisce beatis martyribus atque omnibus sanctis suppliciter enixeque commendare: dein lacrymis perfusus a precatione surgere, et sportam baculumque peregrinationis, porrigente Guilielmo Rhemensi archiepiscopo, avunculo suQ, apostolicae sedis legato, cum magno pieta is sensu accipere; tum etiam bina vexilla egregie apparata, quæ supra sanctorum martyrum corpora lixa erant, suis manibus religere ac tollere: denique post expostulata a fratribus religiosis precatioïïum subsidia, et post acceptam clavi Dominici, et spineæ coronæ, et brachii saucti Simeonis (quas in eo, coenobio pretiosissimas servant reliquias) benedictionem abscedere, atque iter pro amplificanda religio his Christianæ gloria rex Christianissimus maturare. Perruptis proinde ommibus morarum et dilatio num causis, anno proximo, ipsa sacri Paschatis vigilia pro muris Acconis urbis totius Palæstinæ multo munitissima, Christianis eam obsidentibus, sed nihil admodum contra Saladini vires et loci propugna cula proficientibus, tanquam angelus Domini astitit, et dato suis ammo sic oppugnare adorsùs est, ut illi non exspectato Francorum insultu (jam euim patefacta via erat) dedere se malentes, quam perire, has deditionis conditiones admiserint; ut veram Domini crucem, quaïù habebat Saladinus, redderent; ut omnes Christianos, quos in terris suis captivos detinebant, restituerent: ipsi vero salvis tantum corpo ribus siue armis ullis excederent. In gravem post hæc morbum Philippus cum incidisset, aliæque simul reditus causæ intercederent, in Franciam reversus, nihil habuit antiquius, quam ut coufestim ad bea tissimi Dionysii ædem orationis causa deproperaret: cui adventanti ejus cœnobii religiosi una cum ab bate suo Hugone, facta, ut Rigordi verbis utar processione, obviam ivere, eumque cum hymus et laudibus in templum induxere. Rex autem ante sanctorum corpora humiliter prostratus, primo quidem quantas potuit maximas Deo beatisque martyribus, quorum ope tot ac tantis defunctus esset periculis, gratias egit: tum vero pallium sericum, amoris sui pignus, altari anathema imposuit. Verum quo testa

col. 851–852page 138 of 262

tiorem suam faceret adversus Dionysium pietatem, quantumque in ejus apud Deum auctoritate spei at que fiducia reponeret, luculentius demonstraret, idem postea pristino monachorum Dionysianorum nu mero tricenos alios, qui perpetuo rem divinam pro se Deo exsolverent, copiis suppeditatis adjunxit Hæc et alia in Dionysium officia cum cæteri Francorum reges observarint, tum principali cum modestia et pietate sanctus Ludovicus qui ad iter Hierosolymitanum fidei propagandæ causa accinctus, ipsam quoque religiosorum Dionysiani cœnobii exedram ingressus, non modo præsulis, aut seniorum mo nachorum, sed juniorum quoque humiliora sedilia refugiens, locum in infimo eorum graduum, quibus ad abbatis thronum conscenditur, elegit: unde expeditis omnium religiosorum pro se et pro totius re gni salute (quod beato Dionysio præcipue commendabat) sanctis precibus, et percepta clavi Dominici et spineæ corona benedictione, iter cum faustis omnium apprecationibus et acclamationibus aggressus est. Neque in morte quam in vita suam in Dionysium eximiam pietatem minus patefecit: siquidem deficien tibus jam corporis viribus, illam usitatæ ad beatum Dionysium precationis clausulam identidem repetere auditus est: Tribue nobis, quæsumus, Domine, prospera mundi despicere, et nulla ejus adversa formidare. In ejusdem Dionysii templo, quod multis vivens aureis coronis et ornamentis decoraverat, atque ad se pulturam elegerat, est conditus. Hæc ad testificandam Christianissimorum regum in martyrėm Diony sium pietatem cum abunde sint, cæteris, quæ multa conferri possent, supersedeo. codice ms. in S. Dionysii cœnobio apud Parisios. (13-14) Verum de templi consecratione, etc. Tem plum sancti Dionysii in cœnobio ejusdem nominis, manu Christi Domini consecratum permulti aucto. res referunt. Exstat autem ejus rei narratio fuse descripta apud Vincentium Bellovacensen in Spe culo historiali, lib. xxı, cap. 36, et apud Robertum Gaguinum, lib. i Hist. Franc., in Dagoberto. Rem porro minime improbabilem confirmat similis con secratio a duobus summis pontificibus comprobata. De qua sic Carolus Sausseius libro Annalium Ec clesiæ Aurelianensis, numero duodecimo: ‹ Cre dunt, inquit, Avenionenses, et hoc habet bulla Si xti IV papæ, et alia Joannis XXII ecclesiam ca thedralem suam, quæ S. Mariæ de Donis nuncupa tur, a beata Martha Domini nostri hospita funda tam, manu Dei consecratam exstitisse. > Meminit vero idem Sausseius, eodem loco dedicationis illius, de qua hic egimus. Sed et Albertus Crantzius libro primo Saxoniæ. Accedit de tam sancta Dionysiani templi dedicatione, Guilelmi de Nangis, qui res sai temporis perscripsit, auctoritas. Is libro De gestis sancti Ludovici: Anno, inquit, Domini millesiino ducentesimo vigesimo primo, regni Ludovici Franciæ quinto, Odo Clementis, abbas Sancti Dionysii in Francia, coepit ex consilio regis Ludovici et reginæ matris ejus dominæ Blanche, aliorumque probo rum virorum et religiosorum ecclesiam Beati Div nysii renovare; quod antea sine consilio non au debat facere, quia sciebat camidem ecclesiam dedi cationis mysterium a Domino recepisse.» Et infra Anno Domini, inquit, millesimo ducentesimo qua dragesimo tertio, regni Ludovici regis septimo de cimo, ætatis vero suæ vicesimo octavo, sexto Ka lendas Martii, in die festivitatis beati Matthiæ apo stoli (quo die festum Dedicationis ecclesiæ Beati Dionysii Areopagitæ, factæ per Dominum, celebra tur) peperit regi Ludovico ulium diu optatum sibi desponsata venerabilis Margareta.» Sic dedicata fertur ecclesia Beatæ Mariæ Lakensis juxta Bru xellam. Cujus dedicationis a Domino factæ so lemmis memoria celebratur Dominica in Albis, seu Octava Pascha: de qua videri potest Novale san ctorum Brabantiæ, et Auclarium Arnoldi de Raisse ad natales sanctorum Belgii per Molanum, ad 14 Aprilis. Mirabilis fuit ea quoque dedicatio, qua templum in honorem apostolorum Petri et Pauli ab Eduardo rege Anglorum sanctissimo exstru ctum, a sancto Petro apostolorum principe fuit de dicatum. De qua dedicatione vide ejusdem sancti Eduardi regis et contessoris Vitam ab Aelredo conscriptam tomo primo Surii. Nec dissimilis ea fuit, qua ædes apostolorum (quam S. Chendechildis Clodovei filia exstruxerat) divinitus, nec humana manu, consecrata prædicatur. Quam rem ita me morat Bernardus Odonius in Gestis Hormisdæ pon tificis: Per idem, inquit, tempus floruit Chende chitdis filia Clodovei, virginitate pariter et pietate famosa. Hæc in prospectu civitatis Senonis cœno bium sub honore apostolorum construxit, multis ædificiis illud amplians, et prædiis locupletans. Quo profecti ad dedicandam basilicam cum saneto Eradio tune Senonis præsule, vicinarum urbium præsules adfuere. Ubi dum in ecclesia pernocta rent, angelieas audierunt voces dulcissime con crepantes facto autem mane respicientes altare, viderunt in quatuor angulis, et in medio marmo ris, signacula crucis decenter impressa, stupentes que proinde non sunt ausi ulterius consecrare lo cum, quem cernebant divinitus consecratum. › lae ille quæ et a Roberto Cenale laudantur, lib. De re Gallica, perioche 12. Domine sancte Dionysi, etc. Hæc desum pta sunt ex antiquissima Historia manuscripta, sive ex Caroli Magni constitutione illic inserta, quam ex parte refert Belloforestius in Cosmographia sua, ubi de oppido Sancti Dionysii agit. Sic est initium Præcepit etiam imperator, ut omnes Franciæ re ges et episcopi præsentes et futuri, pastori ejusdem ecclesiæ essent obedientes in Christo, etc. Mon Jove Sainct Denys. De hac bellica ac clamatione ita Robertus Cenalis, lib. 1 De re Gat lica, perioche 12: Vides, ut externo etiam te stimonio, Gallofrancorum comprobetur æterna memoria, Clodovei armis strenue comparata? Vi cit quidem Clodoveus, sed supra communem ho minis captum, divino potius auxilio, quam humna no consilio. Cum enim in pendenti æquilibrio in ter utrumque volaret exercitum dubiis victoria pennis, essentque plurimi a parte nostra catholici milites, statini audita acclamatione ex ore princi pis, Sainct Denis, mon Jove, resumptis, qui pene interciderant animis, in partem catholicorum in clinare coepit. Est autem hujus tesseræ hæc inter pretatio: Illum in meum Jovem Deumque sum mum recipio bac publica professione, quem vobis Gallica gentis catholicis sanctus Dionysius a mul tis inde et diebus et aunis evangelizavit. Quæ pro fessio Clodoveo de ferocissimis hostibus victoriam peperit. Sunt qui ita interpretentur: Meus auxi liator et patronus Dionysius. Quem vos catholici milites Galliarum apostolum agnoscitis, hunc ego vobiscum communen patronum lubens recipio. Legendum itaque est, Sainct Denys, mon Jove, non Sainet Denys mont-joye. Auctorem, inquit, habeo (si quis mihi diflidit) in hac re Hubertum Thomam Leodium, de Tungrorum et Eburonum origine ita disserentem: Apparet in excelsa rupe mons Jovis, ara ita nominata, et a Romanis nimi rum constructa, quæ quidem hoc loce me, ut ad monet Gallis wale intellectam regum suorum ac i

col. 853–854page 139 of 262

sius VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. item in limbis duntaxat exstitisse, illis indicat verbis, ubi simplex et e simplici materia (quam cendatum vocat) fuisse scribit in his versibus lib. 11 Philippiados Ast satis est regi, tennes crispare per auras Vexillum simplex, cendato simplice textum, Splendoris rubei: Litania qualiter uti Ecclesiuna solet certis ex more diebus. Posteriores versus Latiniores reddidit Massonus libro tertio Annalium, legendo et scribendo sic quali celebri Litania Utitur in certis Ecclesia sancta diebus. 2. Dicta est auriflamma, quod ex auro constans et purpura, aurearum instar flammularum rutila ret. Unde Guillelmus Brito supra vocat splendoris rubei. Appellatur etiam vexillum, seu standalium, seu standartum S. Dionysii, postremis duabus vo cibus e Gallico estendart efformatis. clamationem, dum prælia ineunt, Mon ioye sainct bus seu litaniis: illa autem sunt quadrata. Aurum Denys, declarem, quam protulisse fertur is rex, qui primus inter Francos Christianæ religioni no men dedit, et quam posteri reges in animandis suis ad fortiter præliandum usurparunt et utuntur. Interpretantur autem: Meum gaudium, S. Diony quod non ita sese habere vel feminæ Gallice animadvertere deberent, cum eorum lingua, joye, id est gaudium, non masculini aut neutri, sed fe minini sit generis, et dicendum fuerat: Mon Joye, sainct Denys. Non igitur joye, hic gaudium signi tica:, sed Jovem, quem Galli Jove appellabant proptereaque 521 Clodoveus inclinata suorum acie, cum invocando Jovem non proficeret, ad Deum Christianorum, quem per Galliam Dionysius, sive Areopagita ille, sive alius, annuntiaveral, conver sus ad suos, qui magna ex parte Christiani erant, exclamavit: Sistite, viri, gradum, et fortiter pugna te: Mon Jove, sainct Denys, id est, meus Juppiser sanctus Dionysius erit. Hoc est enim Deum, re licto Jove, colam, quem Dionysius prædicavit, et vos adoratis. Quo audito Galli Christiani alacres in pugnam reversi, hostes fuderunt, et Clodoveus a divo Rhemigio sancto baptismatis lavacro ablutus est. Postmodum reges hanc vocem usurpare volen tes, pro Jove, ioye, pronuntiant, re non bene con siderata. Quod autem verum sit Gallos Jovem, sive jove appellasse, inde deprebendo, quod iidem ipsi Jovios hodie joye appellitant. Sunt autem Jovii, la pilli, quos peregrinantes per vias in cumulos con jiciunt, ut sint recti itineris indices, quales multos per Galliam divum Jacobum petentes ubique vide mus, quos Galli Mont-joye vocant. Est et in Eburo nibus olim, nunc Juliacensi duci parens arx, in Ar duenna silva (qua parte Eyfelt appellatur) mons Jovis dicta Mont-joye, ut hoc quoque adnotarim. > Hactenus ea de acclamatione cum Huberto Thoma Robertus Cenalis. Sunt alii, qui arbitrentur, in istis acclamationibus scribendum esse, olimique scri ptum esse Mont joye, non autem Mon-Jove, neque mon joye: quibus mont-joye nihil est aliud quàm cumulus gaudiorum. Itaque mont joye sainct Denys non aliud interpretantur, quam sanctum Diony sium ingentis gaudii conciliatorem esse, seu libe rando ipsos ab hostibus, seu impertienda victoria, seu alia prægrandi felicitate procuranda. Quæ sen tentia cum sit probabilis, tum etiam ad eosdem S. Dionysii laudum cumulos non parum facit. Nam de Ludovico quidem, etc. De pietate Ludovici Pii regis et imperatoris, exstat epistola ejus ad Hilduinum, edita simul cum Hilduini Areo pagiticis, a Matthco Galeno Westcappellio Coloniæ excusis anno 1563. Aimoinus 1. 1 Miraculorum S. Germani, Citp. 1. Robertus Gaguinus 1. v His. Francorum, cap. 1; Rigordus De gestis Philippi Angusti. Assumpta ab altari flammula. Dicam de hac flainmula, sive auriflamma, quæ apud rerum Gal licarum scriptores, tam Gallicos quam Latinos, re peri digna litteris 1. Auriflamma (quæ Gallice Oriflamme vulgo di citur) vexillum fuit sacrum et militare, quadratum, e rubro ac flammanti serico, regibus Galliæ ad bella et peregrinationes procedentibus præferri solitum, De quo Joannes Villaneus lib. x11 Historiæ ita scri bit Philippus VI eduxit e templo divi Dionysii vexillum ex auro et flamma, quod educi inde non solet, nisi pro summis regis regnique necessita tibus, idque ex auro et purpura compositum est. › Ubi per aurum intellige limbos aureos; per flam mam seu purpuram, flammei seu purpurei coloris pannum sericum, ut infra e Gaguino clarescet, irum. 7. Quadratum porro fuisse, ac nihil auri nisi in limbis habuisse, inde colligi videtur, quod Brito Armoricus scribat illud simile fuisse illis vexillis, quibus uti Ecclesia solet in publicis supplicationi Notandum vero baculum peregrinationis non esse quod aliqui existimarunt, eundem cum auriflaın ma; quod e Sugerio et Rigordo veteribus rerum Gallicarum scriptoribus patet: quorum ille in Vita Ludovici ita de illo: Venit rex, ut moris est, ad ecclesiam Sancti Dionysii, a martyribus licentiam accepturus: et ibi post celebrationem_missarum, baculum peregrinationis, et vexillum B. Dionysii (quod oriflamme Gallice dicitur) valde reverenter accepit. Hic autem in libro De gestis Philippi Augusti Francorum regis, ad annum Domini niil lesimum centesimum nonagesimum, ita de eodem Philippo Tandem in lacrymis ab oratione sur gens, sportam et baculum peregrinationis de manu Guillelmi Remensis archiepiscopi, avunculi sui, apostolicæ sedis legati, devotissime ibidem accepit demde desuper corpora sanctorum, duo standalia, decenter insiguita, pro memoria sanctorum marty rum, et tutela contra inimicos crucis pugnaturus propriis manibus accepit. Ita ille. Ubi manifeste distinguit baculum peregrinationis a standaliis seu vexillis, quorum unum erat auriflamma; alte rum, signum regale, quod utrumque nominat Brito infra num. 6. 3. Culitus in terram delata creditur, ut quem admodum Constantino Magno Labarum, sic Fran corum regibus Auriflamma signum esset victoriæ. Hinc flammulam victoriosam appellat Jacobus Meye rus lib. xn Annalium Flandriæ: ‹ Flammulam illam victoriosam gessit eo die, inquit, Milo Noerius, qui non diu post fuit in humans. Eamdem Stephanus. Forcatulus appellat vexillum cœleste, lib. vi De Gallorum imperio, ubi sic scribit: «Nihil omnino Francos jam pietatis studiosos magis inflammavit, quam vexillum cœleste, purpureum, aureo licio va riatum. Parcarum manu textum putares ad terro rem hostium nominis Christiani Francique, sparsis liliis similiter lectis ex hortis cœlestibus, albicante circa medium cruce non modo propter argenteuin. colorem signis militaribus familiarem, præ cæteris (quoniam, ut putat Plinius, longissime fulget), sed peculiariter a Gallis receptum in sacris et cæreuio iis. Sed ille: ‹ Sunt qui hoc cœleste beneficium Carolo Maguo collatum fuisse contendunt. Gaguinus libro primo Historiæ Francorum. Verum ali retro usque ad Clodoveum primum e Francis regibus Christianum, auriflammæ originem refe runt: idque velut certa ad posteros traditione flu xisse a majoribus credunt. Inde sunt aurei isti versus Ronsarci, Franciados lib. IV 522 Veis tu Clovis, grand honneur des Troyens? Qui le premier abhorrant les payens, El des Gentils les menteuses escoles, Pour suivre Christ, luissera les idoles, Donnant baptesme aux François desvvyez. El lors du ciel luy seront envoycz, En oriflamme, es.endurt pour la crainte Inquit

col. 855–856page 140 of 262

De sex haineux, et l'ampoule tressaincte. Huile sacrée, onction de tes rois? Son escusson deshonoré de trois Crapaus bouffis, des lis pour sa vieille peinture. Prendra des lis à la blanche teinture, Present du ciel Dieu qui le choisira, D'konneur, de force, et de bien l'emplira. Ad Clodoveum refert et Stephanus Forcatulus libro supra citato. Sed de bufonibus, antiquis Francorum gentilium insignibus, valde inficiatur et ego una. Magis enim placet derivatam fabulæ originem a Gallorum sacrificiis, bufonia appellatis. Nam Græce Buçóvia dicebantur sacra, in quibus boves taurive mactabantur. Ritum porro talium sacrificiorum apud Gallos solemnium ita describit Plinius lib. xvı Historiæ nat., cap. 44; ‹ Sacrificiis epuli-que rite sub arbore præparatis, duos admio vent candidi coloris tauros, quorum cornua lunc primum vinciantur: sacerdos candida veste cultus arborem scandit, falce aurea demetit, candido id excipitur sago: tum deinde victimas immolant precantes ut suum donum Deus prosperum faciat his quibus dederit. Fecunditatem eo poto dari cui cunque animali sterili arbitrantur, contraque venena omnia esse remedio. Tanta gentium in rebus fri volis plerumque religio est. Sic ibi. Exstat et Badii Ascensi carmen de insignibus Franciæ, hoc est de liliis, auriflamma, et sacro chrismate, quæ vocal cœlica dona in his versibus at nobis dona, Et pia Francorum placeant insignia regum; Aurea cœlesti primum sufflata colore Lilia, Casares olim jam credita servis Auriflamma dehinc veterum victoria regum Tum sacrum nitidis allatum chrisma columbis. Cui paria sentit Stephanus Forcatulus lib. vi De Gallorum imperio; ‹ Tria, inquit, pignora de c‹œlo missa imperii Gallici sempiterna: scutum liljatum, phiala odorosa, et vexillum splendidum, purpur theream confitens pro certo. Nihil vero moramur incredulos etscurras, qui sorte humana, non divino consilio, regna instituti arbitrantur. › 4. Asservabatur auriflamma in ipsa urbe et cœ nobio Sancti Dionysii, et magnis cum cæremoniis ab ara ejusdem sancti, per manus abbatis, a rege ad periculosam militiam aut longam peregrinatio nem accincto, assumebatur, et cum magnis item a reduce ibidem restituebatur. Jacobus Meyerus lib, xi Annalium Flandriæ: Flammulam, inquit, (quod non nisi extremo discrimine solitum) ex pe neualibus Dionysiaci cœnobii deprompta, Petro Villerio fortissimo viro, tradita. Į Ejus vexilli utendi præcipua tempora indicat breviter Forcatulus, loco supra citato: Vexillum, inquit, Gallis cœlitus missum secundos bellorum eventus vel præstitit, vel ornavit: maxime contra Turcas et Sarracenos. Nec ullo libentius usus nare ratur Carolus Magnus in sacris bellis, non ullo felicius. Illud quoque præferri jussit Philippus Augustus Jerosolyma debellatum tenuens cum Ri chardo Anglorum rege, sumpsitque ex æde Diony siana: sicut postea divus Ludovicus Libyam petens. Plane Carolus VI etiam adversus Anglos sibi pro futurum putavit idem vexillum Vido Trimollio cre ditum: quod auriflammeum nuncupabatur, nimi rum a colore. Sic ille. 5. Acceptam in manus. auriņammam dabat rex gestandam comiti Vilcassino, cui hic honos jure debitus erat, et cujus comitatus a Sancto Dionysio in feudum acceptus erat. Vide Sugerium in Vila sancti Ludovici Cṛassi Francorum regis, et Fran ciscum Belloforestium libro tertio Historia, capitę quadragesimo primo, ubi comes Vilcassinus Gallice comte de Vexin appellatur. De ea cæremonia sic breviter Papirius Massonius lib. 1 Annalium Franciæ: ‹ Crassus anno mille simo centesimo vigesimo quarto, publicis tabulis (quæ supersunt) agnoscit comitatum Vilcassinum esse in clientela et jurisdictione Dionysii, Rustici et Eleutherii martyrum: et comites Vilcassinos retroactis temporibus jus habuisse ferendæ in bellis flammulæ. Idein Crassus devoluto ad se comitatu, eo bello, quod adversus Henricum Cæsarem acer rimum parabatur, flammulam, non ut rex, sed ut comes, à præfecto illius monasterii alacriter sus cepit.› 6. Antecedebat auriflamma in præliis alia omnia vexilla, etiam regium; nec pugnabatur, nisi præ cessisset, excepta ob subitos hostium incursus necessitate. De qua re exstat insignis locus apud Rigordum ad anuum Domini millesimum ducente simun decimum quintum: «Othone, inquit, Im peratore ex insperato copias regis Philippi inva dente, clamatur ubique per campos: Arma! arma, viri clangunt tubæ; revertuntur cohortes, quæ jam pontem transierant: revocatur vexillum S. Diony sii, quod omnes præcedere in bello debebat, nec satis propere revertitur, unde nec exspectatur. › Et paulo inferius: «Interea adveniunt legiones, quæ fere usque ad hospitia processerant, et vexil Jum B. Dionysii, et accurrunt quantocius ad aciem regis, ubi videbant signum regale, vexillum scilicet floribus lilii distinctum, quod ferebat die illo Galo de Montiniaco miles fortissimus, sed non dives. › De eodem ita Guillelmus Brito lib. 11 Philippiados initio Quod cum flamma habeat vulgariter aurea nomer, Omnibus in bellis habet omniu signa præire Quod regi præstare solet Dionysicus abbas Ad bellum quoties sumptis proficiscitur armis. Ante tamen regem signum regale tenebat Montiniacensis, vir fortis corpore, Galo. In quorum auctorum verbis est duo vexilla distin guere unum B. Dionysii, sive auriflammam; alte rum ipsius regis quod signum regale appellatur. 7. Amişsa fuit auriflamma (ut auctor est Bello prælio contra Flandros commisso. De eadem auri forestius in Descriptione oppidi Sancti Dionysii ) in flamma, ejusque amissione ita Gaguinus libro 1 Historia Francorum, in Clodoveo: • Traditum quoque est pannum sericeum, rubrum, instar sigui militaris quadratum, miro fulgore splendentem, 523 divinitus esse exceptum; quo in expeditioni bus contra fidei Christianæ hostes pro signo Franci reges uterentur: huicque vexillo nomen aurilļamma hactenus permansisse, diuque a Dionysians cœno bitis asservatum esse: sed abutentibus signo ad versus Christicolas regibus, illud evanuisse: alte rum tamen non dissimili forma instauratum esse, quod ab episcopis et loci abbate consecratum inter sacia asservata. › Denique amissa creditur auri flamma ad montem Pabulanum, qui mons inter Duacum et insulas Gallo-Flandriæ urbes hodieque illustris est. Commissam inihi pugnam anno Do mini millesimo trecentesimo tertio inter Francos et Flandros_præsente et fortiter dimicante Philippo Pulchro, Francorum rege, describit Jacobus Meyerus lib. x Annalium Flandriæ. Quo in prælio et regem ipsum fuisse vulneratum, et flammulam a Flandris discissam ac laniatam, et Anselmum Cherosium ejus gestatorem interemptum, memorat, Negat tamen Dubleus receus scriptor lib 1 Histo riæ suæ, cap. 41, amissam esse: imo se illam vidisse asserit. Verum ego substitutam eam vi disse magis crediderim, quam illam veterem et primam, de qua nimis constat ex ipsismet Gallis scriptoribus esse deperditam. 8. In hujus flammiulæ sive auriflammæ locum, alia quam simillima vexilla deinceps fuerunt sub stitutà, ut ex iisdem Gallorum ac Fiandrorum his toriis cond.scimus. 9. Ad aurillammæ, seu veteris seu novarum, be nedictionem, hæc reperitur solita adhiberi precatio ‹ Inclina, Domme, aurem tuam ad preces humilı talis nostræ, et per interventum B. Michaelės ar

col. 857–858page 141 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. changeli tui, omniumque cœlestium virtutum, sed Dei illud consequentes, per virtutem sanctæ crucis, et beatorum martyrum Dionysii, Rustici et Eleu therii omniumque sanctorum tuorum, præsta nobis auxilium dexteræ tuæ: ut sicut benedixisti Abra ham adversus quinque reges triumphantem, atque Davidem in tui nominis laude triumphales congres sus exercentem; ita benedicere et sanctificare di gneris hoc vexillum, quod ob defensionem regni et sanctæ Ecclesiæ contra hostilem rabiem deſertur; quatenus in nomine tuo fideles et defensores populi triumphum et victoriam se ex hostibus acquisisse lætentur, monumentis cœnobii Dionysiani apud Lutetiam. Vide in Bibliotheca Cluniacensi privilegia pontificum monasterio Cluniacensi concessa. Rigordus 1. De gestis Philippi, auno Domini Gaguinus 1. vi Hist. Franc. Guillelmus Nangius, in Gestis S. Ludovici. Aliorum partim sanctorum, partim genere illustrium adversus beatum Dionysium honores. Præter illorum, quos supra laudavimus, pietatem honoresque adversus sanctum Dionysium, multi quoque alii partiin cultus frequentia et sinceritate, partim templorum, cœnobiorum, aliorumve ædifi ciorum exstructione eumdem sibi patronum fautoremque fecerunt. In quibus primas sane sibi vindicat B. Genovefa virgo sanctissima, quæ ducentis ferme annis ante regem Dagobertum, vicum Catulliacenzem ox amore et honore sancti Dionysii frequentissime celebravit, inibique illam ipsam ædem, in quam tanto postea Dagobertus patris iram fugiens, ut ante memoravi, velut in asilum confugit, non jam facultatibus suis, tametsi illis quoque, quam precibus el miraculis condidit. Quæ enim ad templum tali loco et tein pore ædificandum inaxime desiderabantur, ea ubi reperienda essent, precando didicit, et ipsis operarum necessitatibus miracula patrando subvenit. Jungatur S. Genovefæ beata Birgitta, virgini Gallicanæ vidua Germanica, etsi ævo quidem admodum disjuncta (inter utramque enim baud minus quam novem sæcula interfuerunt), pietatis tamen ardore et colendi Dionysii studio prope par ac gemina. Quippe quæ beatum martyrem tam frequenter ac tam ferventer voto et precibus adierit et lacessiverit, ut non raro qua visis cœlestibus, qua opportunis sola tiis ab eodem ipsam visitante affici meruerit. Et flagrante quidem inter reges Philippum Valesium Galliæ, et Eduardum Angliæ, quam acerrimo bello vidit inter precandum Galliæ patronum Dionysium super afflicto regni statu, Reginæ cœli supplicantem, et auxilium Francis implorantem Alias item cum e peregrinatione ad sancti Jacobi Compostellani suscepta cum marito simul reverteretur, isque Atrebati iu morbum incidisset, ex quo illa non mediocrein animo participaverat mærorem, gratissimam a suo patrono Dionysio consolationem percepit. Precanti enim appareus eum se esse dixit, qui ab urbe Roma Evangelii proferendi causa in Franciam venisset; et quia singulari ab ea diligeretur affectu, hinc se ejus curam habiturum, semperque præsto adfuturum; et addidit promisso pignus, brevi consecuturam mariti valetudinem. Quæ et paulo post est consecuta, Denique alias sæpius eumdem habere visitatorem merita est et consolatorem. His accenseri merito debent sanctus Swibertus Frisonum apostolus et B. Notgerus Eburonium episcopus: quorum ille, relicto natali solo, et stirpis nabilitate Christo substrata (Anglus enim erat, el illustri e familia oriundus), cum a sancto Willrido Merciorum præsule creatus antistes, ad Frisones Germanosque fide imbuendos missus esset, nihilque haberet antiquius, quam ut vanas corum supersti tiones in veram unius Dei religionem, et profana deorum fana in divorum sacra templa commutaret, tum magui Dionysii toto Occidente potissimi, et sibi in 524 primis charissimi haud immemor, templum ejus honori sub annum salutis nostræ sexcentesimum nonagesimum in oppido foernaer consecravit. Alter vero multorum Leodii templorum ædificator, unum quoque in honorem et cultum B. Dionysii construxit, cui et canonicorum adjunxit collegium: qui primo quidem viginti, procedente vero tempore (ut loquitur et testatur Anselmus) decem additis, in tricenarium profecerunt numerum. › Sanctæ vero Edithæ pietas meritissime inter hos sanctos sibi locum facit. Fuit hæc virgo Edgari regis filia, et Eduardi regis et martyris soror, el post patris quidem ac fratris excessum (misi constanter recusasset) gentis suæ regina: quæ contempto regno et mundo, dum tota viam insistit pietatis, templum in honorem D. Dionysii patroni sui sub annum Domini nongentesimum octogesimum quartum condidit, et requietis suæ locum certo mentis præsagio appellavit. Nam in eadem templo, quod vivens crebro frequentarat, a S. Dunstano, qui illud ejus invitatu dedicaverat, sepulta est. Qui Dunstanus cum in ipsa dedicatione eam virginem observasset pollicem dexterum identidem ad efformandum in fronte sua crucis signum extendere, facto delectatus apprehendit ejus dexteram, et dixit: Nunquain putrescat hic digitus. Qui proinde mansit imputribilis. Nam tredecim ipsis annis a suo decessu apparuit eadem sancta virgo beata Dunstano, et de corporis elevatione commonuit, addito veritalis signo, quod præter ea membra quibus olim in puellari wtate abusa fuerat (oculorum scilicet, manuum et pedum) totum reliquum corpus incorruptum inveniretur. Adjunxit etiam de pollice his verbis: Pollicem quoque dextræ manus, quo mihi assidue crucis signum impressi, illæsum videbis, ut appareat clementia "Domini in parte servata, et paterna castigatio in parte desumpta, Denique, ut S. "Dionysii cultum olim, dum viveret egregie promoverat, ita illius mundo defunctæ venerationem, quadam remunerationis vice ide Dionysius Dunstano antistiti apparens, et sacrum virginis corpus in lucem exponi et coli præcipiens, celesti auctoritate promovit. Adeo exhibitus sanctis cultus in eos, qui exhibuerint, non sine ingenti fenore solet reciprocari. Facit porro candidissimus ille puritatis et pietatis anglicane flos, beatissima Editha, uti et aliorum Anglorum seu regum seu principum S. Dionysii amantissimorum, et sacro ejus honori devotissimorum mitt refricetur ac redeat læta imemoria: nec tui, o beatissime Eduarde rex et confessor, ulla possim ratione oblivisci. Haud enim scio, an quidquam aliquando tulerit terra Anglia nomine tuo vel majus vel sanctius, sed simul et conjunctim gloriae S. Dionysii celebrandæ et totandæ devotius. Nam cum præter solitam in sancta regni tui loca et indigetes tuos liberalitatem ac munificentiam, Dionysii quoque, licet peregrini, memor esses, ac prædivitem ei villam plurimisque abundantem commodis elargirere, ita fere dicebas, ita scribebas: Ego Eduardus rex Anglorum, cum essem in pace, in gloria regni mei, pro salute animæ meæ patrumque meorum qui ante me regnaverunt, cum consultu et decreto primatum ñdeliumque meorum, dedi S. Dionysio (qui celebris memorie apud nos quidem nominatur, apud Fraucos autem et

col. 859–860page 142 of 262

colitur et habetur) villam quamdam nominatam Teintuna in territorio et comitatu urbis quæ Oxenaforda dicitur, cum omnibus appendicibus ejus, id est terris, silvis, pascuis, aquis, pratis, cultis et incultis. Sit autem terra hæc immunis et libera ab onini negotio, excepta expeditione, et pontis vel arcis instaura tione. Quod si qui violaverint, sit pars eorum, decreto Dei et meo, omniumque episcoporum (quorum nomina hic habentur) cum Juda traditore, cum Dathan et Abiron, in ignem æternum, ubi vermís eorum non moritur, et ignis non exstinguitur; nisi reatum suum coram Deo et sancto Dionysio emendaverint. Anno Dominicæ Incarnationis millesimo quingentesimo nono, ete. His litteris regiæ donationis sub scripserant nomina sua, primo rex et regina, deinde duo archiepiscopi, tum episcopi sex, postea duces quinque, deinceps et alii. Sed hæc studio brevitatis omitte, et ab Anglorum pietate, de qua et inferius sermo mihi necessario instituendus est, in Franciam pedem refero. Vocat enim ad se, quem hactenus omisi, S. Eligius, et in S. Dionysii honore spectari artem suam petit. Cui sane inter ævi illius aurifices facile principi, et in opus quod ad B. Dionysii spectabat ornamentum, toto quod aiunt, animo et corpore incumbenti, haud me diocris laus debetur: imo et Noviomensis episcopatus, qui post divinitus ei tributus est, ut pars forte, aliqua præmii, procuratore apud Deum Dionysio, felici sorte obtigit. Nam longe nobilissimum eidem suo et omnis Galliæ patrono in civitate Parisiensi condidit mausoleum, cui et tectum auro gemmisque opere mirifico incrustatum superposuit. Quo quidem in opere tametsi regis Dagoberti liberalitas ac munificentia præclare resplenduit, tamen omne auri gemmarumque pretium infra artis ac industriæ æstimationem fuit ● Tantum enim illic (ut S. Audoeni verbis utar) suppeditante rege suam exercuit industriam, atque ita suum declaravit ingenium et artificium, ut pene singulare sit in Galliis ornamentum, et in magna. omnium admiratione usque in hodiernum diem. › 525 Liceat mihi in horum coronam sanctorum, qui S. Dionysii gloriæ et honori studuerunt, aut sacra illa loca coluerunt, etiam S. Ignatium societatis Jesu Deo duce auctorem atque fnndatorem in cladere. Is enim Parisiis cum studeret, et nonnullis sibi adjunctis sociis totus ad res magnas ac divinas. aspiraret, tandem anno Domini millesimo quingentesimo tricesimo quarto, cum instituenda formanda que perfectioris vitæ initia, et quædam velut semina futuræ societatis facienda concepisset animo, non alium ad hæc beata principia commodiorem aut sanctiorem locum esse judicavit, quam vicinum Pari siis montem Martyrum, hoc est montem illum S. Dionysii et aliorum martyrum cruore consecratum illuc proinde solemni Assumptæ Virginis die (quam præcipuam sibi apud Deum patronam cuncti ascive rant) communiter adeundum censuerunt, ibi tantam celebritatem qua possent pietate exigendam, ibi coruin quæ ad Dei gratiam et fratrum salutem conceperant vota nuncupanda. Et summa quidem voto rum hæc fuit: Primum, ut remisso fluxis vanisque voluptatibus nuntio, integram illibatamque in per petuum amplexarentur castitatem. Dein, ut quod ejus fieri posset, paupertatis semita graderentur, eamque, excepto tam studiorum (quæ aliqui necdum absolverant) quai destinatæ ad sacra Jerosoly morum loca peregrinationis tempore gnaviter sectarentur: neu quidquam omnino pro augustissimi sacrificii celebratione quovis prætextu admitterent. Præterea, ut in Palæstinam ad gentis ejus salutem (si quidem pateret aditus et permitteretur) certo tempore constituto simul navigarent; sin minus, ad suminum pontificem adirent, atque ad ejus prostrati genua lolos se ad fructum animarum ex ipsius. nutu arbitrioque dedicarent. Quæ vota duobus quoque annis consequentibus eodem die, et loco, et ritu renovarunt. Quis autem dubitet quin ille Galliarum apostolus, ille instructor gentium, ille ab Oriente ad Occidentem peregrinus, cum in sui martyrii loco exiguam illam coronam videret sua per vestigia incedere meditantem, ac se fratrum suorum in longinquis terris degentium saluti devoventem; quis, inquam, dubitet, quin ille verus honoris Dei amator et æmulator multum caloris muliumque roboris devotæ illis novorum athletarum coronæ, et ad promittenda et ad præstanda tanta molimina, suis. apud omnium gratiarum fontem precationibus impetrarit? Addamus horum divorum numero illustres regia dignitate personas; sive Adelaidem Roberti Franco rum regis matrem, egregia sanctitate feminam; sive Henricum i Angliæ regem præclara virum pietate de quorum altera Helgaudus Floriacensis post cœnobiorum ab ea exstructorum recen sionem, ita subdit: Speciali autem suo post Dominum amicorum amico, beato videlicet Dionysio, ca sulam miro itidem opere factam contulit, quod opus vocatur orbis terrarum illi Caroli Calvi dissimil Jimum. Sperabat eniin se Deo fidelis regina partem habituram cum eo cui promiserat Deus sermone non casso impetraturum pro quibuscunque petiisset. Etenim universa progenies famulam se tanti martyris in omni opere proclamabat. De altero autem ita Nangius: ‹ Anno Domini millesimo du centesimo quinquagesimo nono Henricus rex Angliæ venit in Franciam, exceptusque est Parisiis a S. Ludovico postmodum B. Dionysium visitare cupiens, discessit Parisiis, et ad ecclesiam B. Dionysii venit cum magna devotione et reverentia, mensemque et eo amplius ibi commoratus, conventui cappam auream et scyphum magni ponderis contulit. Nec inhonoratum indonatumve S. Dionysium reliquit Philippus II Hispaniarum rex; qui obtento a rege Franciae S. Eugeni primi antistitis Toletani (quod diu multumque postulaverat) sacro corpore, in tauti memoriam beneficii, et simul quod idem Eugenius, Dionysii Areopagitæ discipulus, ab eo in Hispaniam missus esset, eidem martyri Dionysio argenteam lampadem magnitudine et artificio spectabilem donum misit. Istis, quæ in hoc genere præcipua sunt, cursim delibatis, cætera transiliens, ad mirabiliora Dionysianæ virtutis signa depropero. in Revel, extrav., c. 92, et in Vita ejus tomo Vita S. Dionysii, ubi hæc verba: Dilectio et beni IV Surii. S. Marcellinus presbyter in Vita S. Swi berti, c. 11, tomo II Surii. Apud Surium, tomo VI Vitarum. lielgaudus in Vita Roberti regis Franco rum. Cui promiserat Deus sermone non casso. Pro misisse Deum open onnibus pro quibus suppli casset S. Dionysius, præter Helgaudum Floriacen seur hic laudatum, etiam testatus est Hilduinus in grilus quam habes, semper, pro quocunque petieris, impetrabit. Refert eadem verba Guilielmus Nangius in Vita S. Ludovici. Similem a Domino promissio uem preces S. Viti martyris subsecutam esse, seri bit Witichindus lib. 11 Gestorum Saxonicorum flanc vocem, inquit, subsecuta est spousio divinæ promissionis rata et firma esse omnia quae rogas set. De Gertrude 1. 1 Insinuationum, cap. 25, scribitur, pro quocunque benignissimum Demn negotio invocaret, id eventu prospero semper suc

col. 861–862page 143 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC, JESU. cessurum. Dixit etiam S. Dominicus, ille Domini canæ fundator et pater familiæ, atque adeo præ se tulit, ac rebus ipsis ostendit, nihil se unquam a Domino poposcisse quin impetraverit. Ac ne cui mimis hæc mira videantur, ipsum divini Psalmistæ audiendum est testimonium Psal. CXLIV, 19: Volun tutem 526 timentium se faciet, et deprecationem eorum exaudiet, et salvos faciet eos. Quin et nostra prope ætate S. Theresia Carmelitarum discalceato rum mater, sibi esse a Domino revelatum dixit, neminem quidquam in nomine B. Petri Alcantara a Deo petiturum), quin esset impetraturus; ac se quidem multis in rebus promissi hujus expertam veritatem. Vide Vitam ejus ab ipsamet scriptam. c. 24. Guiliel. de Nangis 1. De gestis S. Ludovici. Istis, quæ in hoc genere præcipua, etc. Nam et alia in aliis adjici possent, si necesse foret. Hel gandi tamen Floriacensis monachi et scriptoris (quia nonnulla nobis suppeditavit) flet aliqua men tio. Is igitur in fundo cœnobii Floriacensis ædem parvulam construxit in honorem SS. Dionysii, Rustici et Eleutherii: qua re intellecta, misit ei Robertus Francorum rex eorumdem sanctorum nonnullas reliquias, e casnta scilicet S. Dionysii, e dalmatica S. Rustici, e easula S. Eleutherii, at que e vestimentis eorumdem sanguine aspersis, et de corporum pulveribus, nec non de triplici funi culo quo astrictus fuerat sanctus martyr Diony sius. Horum testis est ipse Helgandus in Roberto, rege Francorum. Nec vero canonicorum Rhemen sium pietas prætereunda est, qui templum S. Dio nysio ædificarunt: quod Hervæus Rhemensis ar chiepiscopus, teste Flodoardo, Hb sv, c. 13, con secravit. S. Dionysii varia in varios et vario in genere post mortem miracula. Omnia quæ B. Dionysius post excessum ad superos vario in gencre perpetravit miracula, et pervesti gare studiosius nimis tædiosum, et accuratius enarrare nimis operosum esset: proinde præcipua dun taxat et pauca referam. In quibus tenere principatum illud debet, quod in Stephano pontifice, ejus nominis tertio, in magnum Ecclesiæ bonum idem Dionysius designavit. Cujus quidem miraculi, quo certior exstet fides, ex ipsiusmet Stephani litteris, quæ hodieque in promptu sunt, collecta veritas est. Hic igitur Stephanus ab Aistulpho Longobardorum rege inique oppressus, expetitis frustra ab impe ratore Constantinopolitano auxiliis, demum ad Pipinun: Francorum regem, si quid is forte subsidii afferret, se contulit; cui rex perbenigne et perhumaniter excepto, atque in B. Dionysii cœnobio per hie mem hospitari jusso, spopondit se proximo vere in Aistulphum ducturum, et opem afflicta Italiæ, urbique ipsi et pontifici quietem et pacem allaturum. Stephano interea tam ex itinerum laboribus, quam ex injuriis temporum gravissime laboranti, et desperata jam valetudine, nusquam nisi in Deo et in sanctis spes suas reponenti, ecce dum in æde sacra preces fundit, per visum apparent principes apostolorum Petrus et Paulus, et cum illis una templi præses S. Dionysius, et hic quidem gracili ac procero corpore, vultu amœno, cɩma candida, tunica nivea clavo purpureo juncta, pallio conchyliato stellulis aureis in tertexto: et hi inter sese læto ac hilari ore sermocinantes, Dionysio medendi munus deferunt; tum ille palmam et thuribulum manu gestans, presbytero_et diacono, qui seorsum adhuc steterant, latera cingentibus, ad ægrum propius accedit, salutatque: Pax tecum, frater, noli timere: non morieris donec ad sedem tuam prospere revertaris. Surge sanus, et hoc_alture in honorem Dei et apostolorum ejus Petri et Pauli, quos vides, dedica, missas gratiarum agens. Erat vero ibidem (ut ipse retulit visi hujus specta tor Stephanus) inæstimabilis quædam cum mira suavitate claritas. Mox ergo sanitati est restitutus. Quare cum exsequi mandatum B. Dionysii jam incolumis satageret, et demonstratam aram in Dei et apostolorum honorem consecrare, ii qui coram aderant, et pridianæ infirmitatis oculati testes fuerant, desipere eum arbitrabantur, donec Pipino regi, et optimatibus atque proceribus rei serie denarrata, et fide dictis habita, rite sacris operatus, eam ipsam aram dedicavit, et super ea pallium apostolicum, ac Petri claves, velut sacra quædam anathemata, in rei memoriam deposuit. Annus tunc agebatur Domini septingentesimus quinquagesimus quartus, ipsius autem Stephani papæ tertius. Fertur idem pontifex nonnullas B. Dionysii reliquias secum Romam asportasse, atque in ejusdem martyris honorem monasterium in paterno fundo ædificare cœpisse, quod opus morte auctoris interceptum, Paulus ejus frater, et in pon tificatu successor, magnilice absolvit, convectisque in illud compluribus SS. martyrum corporibus con secravit, et Græcis hominibus Deo ibidem famulaturis, in memoriam et honorem Dionysii Areopagitæ, ut fratrem velle didicerat, attribuit: locumque Ad sanctos martyres in schola Græcorum, appellavit. Atque de Stephano hactenus. Quemnam autem illi potissimum subjungemus, similis a B. Dionysio collata valetudinis compotem et laudatorem? Te, opinor, jure quam meritissimo, dux Bertholde, et inter Angliæ duces veræ pietatis cuitu eminentissime. Tu enim in gravissimam aliquando delapsus infirmitatem, cum a medicis' sperare nihil posses, ad coelestia suspirans remedia, opem a B. Dionysio et sociis martyribus confidenter exspe clasti, et reportasti. Nam audito esse in Galliis corumdem sanctorum corpora, velut quasdam ellicacium medelarum apothecas, qua primum per Caroli Magni imp. (cujus in obsequiis versabare) facultatem licuit, illo te contulisti, cos veneratus 527 es, ab iis sanitatein expostulasti, et paucis admodum, qui bus ad eorum monumenta decubuisti, diebus integram plane ac solidam valetudinem recuperaști. Quid ergo? Apud ingratum et immemorem ea fuit collocata gratia? nullusque in sanctos tanti beneficii fru etus redundavit? Imo vero maximus. Nam ædem illis sacram in villa tua exstruxisti, et illam ipsam villam una com agris, pratis, silvis, aquis, campis, hæreditate a majoribus acceptam, sed et portus duos maritimos ei terræ vicinos, simul cum salinis, aliisque codem pertinentibus, perquam insigni et prolixa benignitate, eorumdem sanctorum cultoribus monachis, sive Dionysianis cœnobilis condonasti Dignum est enim, inquiebas, ut per quos sum ab omni corporis liberatus infirmitate, ipsi mihi in ipsa mea debeant hæreditate succedere. Beatum porro illud sæculum (sunt enim bina hæc piæ liberalitatis exempla unius ejusdemque octavi sæculi) quod tales habuit clientes sanctorum! quod tam memores protulit di vinorum beneficiorum susceptores! Et vero alios eosdem ipso sæculo, et ex eadem Anglia præclaros possem adducere erga Dionysium de nefactores, seu Offam Merciorum regem, seu geminos fratres Agonavalam et Sigrinum, et hosce quidem ultro et unanimi consensu ommem suam possessionem, quam portui Lundevicensi vicinam habebant, S. Dionysio contribuentes; illum autem et quidquid ibidem habebat juris benignissime remittentem, et ahə

col. 863–864page 144 of 262

insuper e suo adjungentem. Fuit, ſuit olim ea in divos pietas, ea largitas, ut præ sanctorum honoribus omuis propinquorum videretur inducta oblivio: nunc e contrario tauta est propinquorum cura, et viscera corrodens sollicitudo, ut nulla videatur sanctorum præ propinquis restare memoria. Verum hoc agamus, et alia nostri martyris benefica revisamus miracula. Auctor præterea est Flodoardus sua ætate, hoc est sub annum Christi nongentesimum, feminam panperculam, Gillaudem nomine, cum totam manum impacto molæ manubrio graviter sauciasset, ad B. Dionysii sacras reliquias (quæ ob infestationes paganorum Rhemis tunc asservabantur) magno cum timo re et reverentia adiisse, atque in preces diu noctuque prostratam ejus denique alloquio et solatio in som nis donatam esse, et simul viam obtinendæ sanitatis didicisse. Alia ejusdem martyris miracula perstringit Rigordus ævi sui scriptor: quorum bina in annum millesimum centesimum nonagesimum tertium, bina in proxime sequentem inciderunt. Priora sunt hæc: Puerulus quidam vita functus, ad B. Dionysii ædem a parentibus, ipso ejusdem sancti festo die deportatus, et ante martyrum corpora altari impositus, postquam parentes S. Dionysii opem mistis preces lacrymis atque suspiriis impensius implorassent, ad vitæ usuram, universo respectante populo, remigravit. Item arreptitius quidam in eodem templo simili ope curatus est. Posteriora autem in sequenti anno hæc fuerunt: Trimulus puer de Curte nova aquis sub mersus, vitam B. Dionysii meritis recuperavit. Deinde vir quidam Misionensis, eodem invocato et succur rente Dionysio martyre, e custodia apud Rothomagum exsolutus est. Nec vero tantum Dionysii cultoribus magna beneficia, sed etiam sepulcri violatoribus gravia in prompte fuerunt supplicia. Quippè duorum sacrilegorum acceleratæ mortes, et unius quidem in ipso peccati arti culo, alterius vero intra eumdem annum, quo facinus admiserat, idonea sunt testimonia Prior e Si geberti Francorum regis primoribus erat, qui eodem rege Parisios armis et flammis vastante, S. Dionysii sacram ædem non pietatis sed avaritiæ impulsu ingressus a sancti sepulcro pallam bolosericam auro et gemmis coruscanteni tollere non dubitavit. Ecce ergo, dum infelici spolio se beatum putat, et necessitate navigandi urgente, una cum credito sibi puero, cui ducentos aureos nummos tradiderat asservandos, iter prosequitur, derepente charus ille et prétiosus puer præceps navi, tactus a nemine, et incertum quo casu delabitur, et aquis obrutus, nec ipse nec aurum apparet. Impulit quidem ea duplex jactura, ut confestim littori applicaret, et sepulcralem pallam, unde abstulerat, referrei, sed mortem sacrilegii vindicem ne all num quidem unui amoliri potuit. Eodem enim obiit. Alter eadem instigante auri cupidine ipsum ascen dere, et pedibus conculcare sacrum tumulum baud veritus, duin ei impendentem columbain auream lan cea tentat elidere, ipse pedibus, quibus turritum insistebat tumulum utrinque dilapsis, compressisque in ipso lapsu testiculis, et suo infixa lateri lancea, mortem pro auro invenit. Nec sane fortuito ista, sed justo. Dei judicio illis evenere; ut quai aptissime in eos quadret illud Ecclesiastici; Mylti dati sunt în auri ca sus, et facta est in specie ipsius perditio illorum y, id est multi propter aurum ceciderunt, et ejus capti spe cie perierunt. Flodoard. Lib. 1 Hist. Rhemensis, c. 24. Rigord., lib. De gestis Philippi Augusti. Greg. Tur. lib. 1 Mirac. c. 72. S. Dionysii reliquiæ, et earum virtus atque æstimatio. Sanctissimum Dionysii corpus babult initio, habetque etiamnum inviçta Francia; noc est verum illud aliquando seu vi seu dolo ad gentem aliam translatum, foris remansisse, aut non esse. Nam Rbemos quidenı (ut e Flodoardo superius insinuatum est) propter infestationem paganorum semel delatum esse constat, sed ibi ad meliora tantum usque tempora reservatum. Semel item a Carolo Maguo in socie tatem militiæ assumptum, sed parta victoria mox relatum. Nam adversus rebellantes sibi Saxones bellum moturus, cum satis nosset, quam forti et dura cum gente sibi res esset, et ipsa ancipitis Martis discrimi na sagaci animo jam ante prospiceret; quo præter humana auxilia et mortales copias, etiam sanctorum haberet in castris suis præsens auxilium; voluit beatorum martyrum Dionysii et sociorum ejus corpora ab religiosis viris in eam expeditionem deportari. Fardulphus ergo S. Dionysii abbas (ſuit hic ordine octa vas decimus) eidem regi a consiliis, et cunctis in expeditionibus comes fidelis ac providus atque etiam re bus fidei ac pietatis promovendis admodum idoneus," negotium hoc suscepit, et qui vicissim sacris depor Landis reliquiis succollarent, bonam vin clericorum providit. Bis pugnatum est totis castris: sed eorum altero conflictu debellatum, et victoria penes Caroluni Magnum stetit. Hic autem cœlestis haud immemor beneficii, hoc primo curavit (quod semper a Christianis regibus curandum est) ut victoriæ fructus præci pue ad Dei honorem, et sanctæ fidei augmentum recurreret. Itaque mandavit ut Saxones Christi religio nem institutaque susciperent: deinde eorumdem Saxonum aliquot millia, qui varias in regui sui parles distribuerentur, et sensim Ecclesiæ rudimentis et moribus imbuerentur, deportavit. Quo facto (ut Deus ip sum honorantes novis semper auget honoribus) haud multo postea ipsius regno adjecit imperium: fuitque deinceps simul rex, simul inperator; et regnavit quidem secundo rerum cursu, nec interrupta unquam valetudine, annos quadraginta septem; imperavit vero quatuordecim. Unus denique in omni vita mor bus, seu febris una, vitæ cum mortali eripuit felicemque et bis fortunatum immortali ascripsit, anno sci licet octingentesimo decimo quinto, ad quintam Kalendas Februarias. Qua die sancta ejus memoria qui busdam ir ecclesiis pie recolitur et solemniter celebratur. Tum ergo plus ille et vere sanctus imperator sacrum Dionysii corpus ex urbe et æde sibi cognomine extulit, et cum illo una illustrem victoriam repor tavit. Sed alias nunquam (irisi quis audacibus credere fabulis velit) ab urbe S. Dionysii longius quam Pa risios regni caput, tanti martyris principales reliquiæ præsertim, ut remanerent, alterique loco proprie essent, leguntur exportata. Harum porro reliquiarum virtus, non tantum aut in morbis sanitatem, aut vi ctoriam in præliis, sed incrementum quoque et prosperitatem regnis et imperiis importavit. Quod Meurico regi Saxoniæ Caroli Simplicis Francorum regis legatus haud obscure indicavit. Nam cum ei manum S. Dionysii auro gemmisque inclusam, fidei et amicitiæ testem Caroli nomine offerret, his usus esse verbis memoratur lloc habeto pignus foederis perpetui, et amoris vicarii. Hanc partem unici sola tij Francorum Galliam inhabitantium (postquam eos deseruit insignis martyr Vitus et ad nostram perui ciem vestramque perpetuam pacem, Saxoniam visitavit) communicare tecum maluit. Neque enim post ▾ Eccli. xxxt. 6.

col. 865–866page 145 of 262

VITA, AUCT. P. HALLOIX SOC. JESU. quam translatum est corpus ejus a nobis, civilia vel externa cessavere bella. Eodem quippe anno_Dani et Normanni regionem nostram invaserunt.» Quibus verbis vaticinari legatus voluit, non secus a Francia cum his Dionysi sacris reliquiis prosperitatem ad Saxonas transituram, quam olim cum B. Viti corpore transiisset. Quanti porro manum illam S. Dionysii æstimarit rex Henricus, idem qui superiora perscribit Witichindus Rex antem, inquit, munus divínum cum omni gratiarum actione suscipiens prosternitur reliquiis sanctis, et deosculatus eas sumina veneratione veneratus est. Ita ille. Nec defuit sane pietati huic et venerationi merces: quandoquidem ex illo tempore Saxonum res, Hungarorum irruptionibus nu per admodum accise in pristinum restitui statum, et magna sumere incrementa, domitis bello Sclavis, Bohemis, Dalmatis, et aliis in orbem vicinis populis (quos Henricus fecit tributarios) continuatis victoriis incoeperunt. Tantuin scilicet in sacris reliquiis, et in convenienti earum cultu situm est boni! Quod uti nam Clodoveus II intellexisset (40-41), atque a contrectandis Dionysii sanctissimis ossibus irreverentes ma nus abstinuisset! næ et mens illi firmior, et ejus regno prosperitas major constitisset. Verum ubi marty ris brachium minus pie et religiose attigit atque abscidit, tum et ipse mente motus est, et haud modice attousa magnanimæ illius gentis est gloria. Ac licet ablatam brachii partem, auro et gemmis ditiorem postea reddiderit, et varia insuper donaria S. Dionysii cœnobio 529 pro recuperanda integræ mentis fir mitate contulerit, nunquam tamen ita revaluit quin ad supremum usque tempus aliqua insaniæ vestigia prætulerit, magnum sañe regibus documentum, quantus ad res sacras horror et reverentia afferenda sit et quam non leviter, tametsi cum pietate (qua forsan, et Clodoveus non omnino caruit) sanctorum membra nec frangenda nec disjungenda sint Et vero tantam inesse virtutem ipsius sacri corporis reliquiis, quid mirum? quando et vela et serici panni, quibus eæ involvuntur, adversus potestates tenebrarumi ha rum et terribilés dæmonum carnificinas haud parum possint. Nam cum anno Domini millesimo quinquage. sino, quo detectum corpus, et palam venerationi expositum fuit, quidam ex iis abbatibus qui ad eam so lemnitatem accesserant, nonnullam antiquissimi veli partem, quo obvolutum corpus fuerat (nam velum novum, idque pretiosissimum, miserat Henricus I rex Francorum) inde ad monasterium suum asportassel, atque obsesso cuipiam a dæmone homini gentili et a fide nostra alieno admovisset, mox ille obsessor quamvis alias atrox et importunus, serio abscessit et aufugit: et homo ille ab ista tyrannide vindicatus aquis ablui salutaribus, et Christianis accenseri expetiit. Denique tanta fuit non regum modo aut virorum virtute præstantium erga S. Dionysii sacras reliquias affectio pietatis atque religio, sed etiam indiscrimi natim totius populi Galliæ, ut existimarent hominem tam insignite improbitatis ac nequitiæ reperiri nemi nem posse, qui coram venerando tanti totius Galliæ patroni tumulo dejerare aut mentiri ausus esset Hinc non raro accidebat, ut si quis vel injustitiæ vel cujuslibet alterius grandis flagitii reus objectum sibi crimen inficiaturus in judicio videretur, is ad S. Dionysii tumulum tanquam ad rem maxime sacram et in violabilem jurisjurandi gratia traberetur. Ibi enim vel stimulis conscientiæ fodicantibus, vel pœna scele rum cito consequente, certa veritatis edebantur indicia. Talibus nimirum Deus opt. max. sanctos suos di gnatuţ honoribus; tam præsentibus eorum contemptores prosequitur terroribus, ulciscitur suppliciis. ifactenus quæ sanctus Dionysius egerit vidimus: quid scripserit, requiramus. Sanctissimum Dionysii corpus habuit, etc. juxta urbem Suessionis pugnans contra Robertum Probabimus infra fuse quæstione 4, corpus S. Dio- fratrem Odonis regis, qui contra se regnum Fran nysii fuisse semper, et nunc esse in Francia. Nam Rheus quidem, etc. Testis est Flodo ardus lib. Historiæ Ecclesiæ Rhemensis, cap. 4, sub finem, aliquando fuisse Rhemis sancti Dionysii corpus: Quadain denique sabbatorum die, in quit, jam vespera Dominici diei accedente, quædam paupercula, nomine Gillaidis, ex familia S. Diony sii villæ Cortis superioris, duni molai mane verte ret, manubrium molæ ipsius inhæsit dexteræ, ut divelli posset a nemine. Tandem molæ manubrium ex utraque parte manus abscindere cogitur, indi cium nolens secum ferre miserabilis operæ. At sa Jutis suæ sollicita, quoniam B. Dionysii tunc Rhe mis (ob infestationem paganorum) servabantur membra, veloci gressu ad ejusdem S. martyris Do mini sui contendit accedere pignora, • etc. Semel item a Carolo Mugno, etc. Vetus ms. coenobii Sancti Dionysii prope Parisios: Itaque non tantum gloria, inquit, verum et potentia Ca rolus Magnus, cum bellum adversus Saxones mira bili industria administraret, et sui præsentia vires exercitus acueret, Fardulphum B. Dionysii Areo pagitæ abbatem, inter alios, qui ad ferendum pon aus prælii, et gentis audaciam comprimendam evo cati undique construxerant, contigit accidisse. Hic sacra beatorum martyrum pignora secum ferre jussus fecerat, et custodes clericos, qui secum pro nciscebantur, uti eis vicissim succedentibus debita exhiberetur religio, delegaverat.» Ita ibi. Nam cum ei manum S. Dionysii, etc. De ma nu S. Dionysii a Carolo Simplice, Francorum re ge, ad regein Saxoniæ missa, scribit Sigebertus in Chronico ad annum Domini 922, his verbis: ‹ Ca Tulus rex Franeorum cum auxilio Lotharensium, corum invadebat, eum cum multis peremit, et se et Franciam Henrico regi submittit, eique in pignus perpetui fœderis et amoris mittit manum pretiosi martyris Dionysii Parisiensis, auro gemmisque in clusain. ▸ Witichindus, l. 1 Gestorum Saxonicorum. (40-41) Quod utinam Clodoveus 11 intellexisset! De Clodovei adversus sanctum Dionysium irreverentia hoc habemus Adonis Viennensis in Chronico testi monium: Clodoveus rex, inquit, temere agens, brachium B. Dionysii martyris abscidit. Ab eo tem pore (sicut Franci tenuerunt) regnum ipsorum ca dere coepit variis casibus molestatum. Robertus Gaguinus, lib. Historiæ Francorum, cap. 4 Hujusmodi religiosis operibus, inquit, cum maxi me operam daret Clodoveus, neque ullis agitaretur bellis, aperto divi Dionysii feretro, brachii partem inde abstulit. Quod tametsi reverenter haberet, protinus tamen mente concidit, secutæque sunt per Dionysiacum templum tenebræ, et rerum omnium obscuritas: ut qui illic aderant pavitantes citissı me inde aufugerent. Rex, etsi insano non dissimi lis esset, brachii partem ablatam auro circumda tam, et mulus gemmis decoratam beato corpori restituit, simulque donaria monasterio attribuit, quibus meliorem sibi mentem recipere posset. Qui etsi paulum meliusculus exstiterit, præ se tamen tulit insaniæ vestigium.» Sic ille. Hæc ipsa, ut opinor, est manus quam postea Ca rolus Simplex (de quo hic paulo ante) ad Hemicum Saxomæ regem msisit. veteribus codicibus S. Dionysii apud Pa risios. Gregor. Turon., l. v Hist., c. 52.

col. 867–868page 146 of 262

PG 4:867&λλα ρηται πρὸς ἡμῶν ἐν τῷ Περὶ τῶν ἀγγελικών ιδιο τήτων καὶ τάξεων. άλλο πόνημα Διονυσίου ζητεῖται. μὲν ἱερὸς λουτήρ, ὡς εἰρήκαμεν, ἐν τῇ κατὰ νόμον ἦν ἱεραρχία. ὡς εἰρήκαμεν ἐν τῇ κατὰ νόμον ἱεραρχίᾳ, Ως γὰρ ὁ νόμος είχε λουτήρα, οὕτως ἐνταῦθα ἡ ἀπόνιψις γίνεται τῶν χειρῶν. ή κατά νόμον ἱεραρχία κατὰ τὸ Λόγιον, ἐδωρήσατο τὴν κατὰ νόμον ἱεραρ Σημείωσαι, ὅτι οὐ λουτήρ ἦν ἐν τῷ νόμῳ, καὶ ὅτι σύνταγμα έχει ἄλλο περὶ τῆς κατὰ νόμον ἱεραρ

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET OPERIBUS 530 CAPUT XXX. Librorum sancti Dionysii index Primam in theologia laudem, secundum Scripturæ sacræ libros, sibi ex doctorum et piorum consensn vindicant sancti Dionysii Opera, multis probata et laudata cum philosophis tum theologis. Qunrum librorum pars optima, Dei beneficio, hodie superest: nonnulla portio injuria temporum interiit. Supersunt hodie libri· De cœlesti hierarchia. A. De divinis nominibus. 1. De ecclesiastica hierarchia. 4. De mystica theologia. 1. Item Epistolæ. Ad Caium. 1. Ad Sopatrum. 1. Ad Demophilum. 1. Ad B. Joannem evangelistam. 1 (4·). Ad Dorotheum. 1. Ad Titum. 1. Ad Apollophanem. 1. Ad Polycarpum. 1. His porro superstitibus hoc insigne laudis merito ascripsit seu Ambrosius Camaldulensis, seu Jacobus Faber Stapulensis, seu quilibet alius, quisquis primus fuit, theolog a vivificans, solidus cibus. Nihil enim in omnibus istis Areopagitæ scriptis facile reperias, quam solidum cibum, quam theologiam viviſicantem. De symbolica theologia. De anima. De divinis hymnis. Theologicæ informationes. De justo et divino judicio. De iis quæ intelligentia et quæ sensu percipiuntur. Quibus libris magno Ecclesiæ damno deperditis, idem qui supra, quisquis ille fuerit, hanc jure bono affixit tristis naturæ epigraphen: Infinitus thesaurus aut deperditus aut absconditus. Scripsisse autem Dionysium libros ejusmodi, nulli magis quam ipsi credimus. Quippe qui in iis, qui modo exstant, istorum qui non exstant, a se scriptorum ineminerit. Libros porro qui supersunt, egregiis Deus opt. max. decoravit miraculis. Anno enim a Christi ortu circiter octingentesimo vigesimo quarto, cum Michael Baibus imp. Orientis legatos ad Ludovicum Pium regem Francorum et Occidentis imp. misisset, co ipso die quo libri S. Dionysii per Theodorum diaconum, Ecclesiæ Constantinopolitanæ œconomum, qui unus erat e legatis, ad cœnobium Dionysianum allati sunt (erat autem Vigilia S. Dionysii) novemdecim insignes variorum morborum curationes meritis tanti martyris designatæ sunt, eaque in personis notis. simis, nec longe ab eodem cœnobio degentibus. Duobus autem fere post hæc seculis, sive sub annum Domini nongentesimum sexagesimum septimum, Othone Magno imperante, aliud accidit prodigium, quod totidem hic verbis referam, quot nobis transmisit sanctus Odilo presbyter in Vita S. Majoli abbatis Claniacensis: Cum esset, inquit, aliquando sanctus Majolus in monasterio sanctissimi martyris Dionysii, et pro consuetudine nocturnis horis legeret ejusdem martyris et admirabilis philosophi librum De hierarchia coelesti, gravi in eum incidente somno, cereus e manu ejus in libri paginam decidit: et ecce rein stupendam, ignis et naturæ suæ officium persequens, ellychnium et ceram consumpsit, paginam violare nou est ausus! Ita S. Odilo. NOTATIONES Continet indicem librorum S. Dionysii, quo- ▲ archia, cujus meminerit cap. 3 Ecclesiasticæ hierrum duplex ordo ponitur: unus eorum qui supersunt, alter eorum qui perierunt. Quod autem hos scripserit quos periisse diximus, ex illis ipsiusmet scriptis, quæ supersunt, habemus testimoniun. De symbolica theologia enim meminit c. 15 libri De cœlesti hierarchia, et cap. 1 et 13 libri De divinis nominibus, et capite tertio De mystica theologia, et Epistola 1x quæ est ad Tituin. Theologicarum informationum meminit c. 1 et 2 libri De divinis nominibus, et c. 3 De mystica theologia. De anima meminit cap. 4 libri De divinis nominibus. De justo et divino judicio mentionem facit ibidem. De divinis hymnis meminit cap. 7 libri De cœlesti hierarchia. De iis quæ intelligeniia et sensu percipiuntur, sive nt vulgo, De intelligibilibus et sensibilibus, meminit cap. 1 et 2 libri De ecclesiastica kierarchia. Sunt qui inter hos deperditos recenseant librum De angelicis proprietatibus et ordinibus, cujus fieri putant mentionem in libro De divinis nominibus, cap. 4, sub initium in illis verbis: Kat öga &λλa ɛ!- ρηται πρὸς ἡμῶν ἐν τῷ Περὶ τῶν ἀγγελικών ιδιο τήτων καὶ τάξεων. Εt quacunque alia a nobis dicta sunt in tractatu De angelicis proprietatibus et ordinibus. Ad quæ verba sic S. Maximus in Scholio: 'Idoù άλλο πόνημα Διονυσίου ζητεῖται. Ecce aliud opus Dionysii desideratur. Verum melius alii intelligunt, tantum significari partein eam libri De cœlesti hierarchia, in qua proprietates et ordines angelorum exponuntur. Cum enim id ibi fuse tractatum sit, cui bono alius de ea re liber scriberetur? Tenet etiam non esse disjunctum libruın, illa insignis Carthusiæ lux et pulchra Eburonum gemma Dionysius Richelius, in sua Elucidatione librorum S. Dionysii. 531 Aliqui etiam addunt librum De legali hier- ' de archiæ. Sed inale dispunxerunt, et perperam in tellexerunt Dionysium; qui sic legendus est: '0 μὲν ἱερὸς λουτήρ, ὡς εἰρήκαμεν, ἐν τῇ κατὰ νόμον ἦν ἱεραρχία. Isti autem sic legerunt, ὡς εἰρήκαμεν ἐν τῇ κατὰ νόμον ἱεραρχίᾳ, sine ulla distinctione post vocein Eiphxaµ³v, hoc sensu: Ut diximus in legali hierarchia. Sed alium esse sensum, ostendit Pachymeras in sua paraphrasi his verbis: '0 lɛợ Louthp, & EV to voµy ɛipŋμévos. Sacer luter, de quo in leye dictum est, sive sacrum lavacrum, quo est sermo in Vetere Testamento. Et paulo post idem Pachymeras: Ως γὰρ ὁ νόμος είχε λουτήρα, οὕτως ἐνταῦθα ἡ ἀπόνιψις γίνεται τῶν χειρῶν. Sicul lex habebat luterem, ita hic ablutio fit manuum. Quod ut clarius explicein, habet hunc sensum: Ut in lege veteri erat lavacrum, in quo sacerdotes lavabant manus ac pedes, antequam ad offerendum thymiama accederent: sic in nova lege sacerdotes ante sacrificium debent extreinas manus lavare. Itaque ή κατά νόμον ἱεραρχία nihil aliud significat, quam legem velerem, seu Verus Testamentum. Sie accepit idem Dionysius cap. 5 Ecclesiastice hierarchiæ, sub initium, de Judæis loquens, quibus, lan quam pueris, Deus dedit legem: Nπlois pèv ovo, κατὰ τὸ Λόγιον, ἐδωρήσατο τὴν κατὰ νόμον ἱεραρ xlav. Quibus, inquit, pueri cum essent, dedit hierarchiam legalem, id est legem, sive statum legis. Quare melius hunc S. Dionysii locum intellexit Pachymeras, quam S. Maximus: si tamen idem Maximus (quod hodie legitur) Dionysii verbis addidit: Σημείωσαι, ὅτι οὐ λουτήρ ἦν ἐν τῷ νόμῳ, καὶ ὅτι σύνταγμα έχει ἄλλο περὶ τῆς κατὰ νόμον ἱεραρ xlas, one où pepetal. Nola, in lege non fuisse lu terem, et Dionysium habere alium tractatum de hierarchia Hujus ad B. Joannem Epist. meminit S. Damascenus, orat. 3 De imaginibus.

col. 869–870page 147 of 262

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. xit, propterea adjunxit illam posteriorem partem Et Dionysium habere alium tractatum de hierarchia legali, qui non exstat. archia legali, qui non exstat. Verum nequaquam crificia, et S. Dionysii verba male accepit ac distin mihi tam sacrarum Litterarum ignarus aut obli viosus censeri potest S. Maximus, ut nescierit, aut mon meminerit, in Veteri Testamento fuisse luterem seu pelvim, seu labrum æneum, seu mare fusile (idem enim hæc significant) in quibus sacerdotes lavarent. Nec enim uno in loco, sed in pluribus eorum fit mentio; nempe Exodi xxx, 18: Fucies et labrum æneum cum basi sua ad lavandum; ponesque illud inter tabernaculum testimonii et altare. Et missa aqua, lavabunt in ea Aaron et filii ejus manus suas ac pedes, quando ingressuri sunt tabernaculum testi monii, et quando accessuri sunt ad altare, ut offe rant in eo thymiama Domino, ne forte moriantur. Et Exodi cap. xxxvIII, 8: Fecit et labrum æneum cum basi sua de speculis mulierum, quæ excubabant in ostio tabernaculi. Et lib. III Reg., cap. vii, 23: Fecit quoque mare fusile decem cubitorum a labio usque ad labium, rolundum in circuitu. Et idem quoque repetit totidem fere verbis II Paralip. iv, 2, et addit v. 6 Porro in mari sacerdotes lavabantur. Hæc igitur S. Maximum virtute et eruditione maxiına præditum latere potuisse quis credat? Quare sicut Lansselins noster illud Scholion, lanquain adulte rinum ex parte, a S. Maximo juste amovet; ita ego totum ab eodem justius amolior. Nam si posterior pars non est sancti Maximi, certe multo minus prior. Nam propter priorem adjecta est posterior. Quia enim existimavit adulterini hujus scholii in eptus et indoctus intrusor, non fuisse in lege lu teres seu pelves ad lotionem sacerdotum ante sa Dicitur præterea sanctus Dionysius scripsisse martyrium sancti Eutropii consodalis sui, atque ad Clementem pontificem misisse, rogasseque ut illud deinde in Græciam suis legendain consanguineis mitteret. Epistola Dionysii ad dictum pontificem una cum codice martyrii missa, in hanc scripta erat sententiam: Eutropium, quem mecum in h.s oras ad prædicandum Christi nomen misisti, signi fico apud Santonas urbem a gentilibus pro Domini fide trucidatum, martyrii coronam percepisse. Qua propter tuam paternitatem humiliter exoro, at hunc passionis ejus codicem consanguineis meis et notis el amicis el fidelibus in Græciæ oris, Athenis præ cipue, quam citissime poteris, mittere non differas. Quo et ipsi el cæteri, qui a B. Paulo novæ regene rationis luvacrum una mecum acceperunt, cum uu dierint gloriosum martyrem pro Christi fide crudelem necem subivisse, gaudeant se tribulationes et ungu stias pro Christi amore sustulisse. Hæc Epistola, ut et codex passionis (quæ Calixtus papa II Constanti nopoli in schola Græcorum reperisse dicitur, et e Græco in Latinum transtulisse) Græce jam non exstànt. Vide Vincentium Bellovacensem lib. x Spe culi kistor., cap. 18. Ibi exstant Acta sancti Eutro pii, sed incertum est an ea sint quæ sanctus Dio nysius perscripsit, an vero desumpta tantum ex illis, saltem ex parte. DE S. DIONYSII VITA ET OPERIBUS 532 Circa sancti Dionysii Vitam, ejusdemque Opera quatuor occurrunt nobilissimæ et variis doctorum virorum distractæ sententiis quæstio nes. Prima est: An idem sit Dionysius Areopagita, Pauli discipulus, qui et episcopus Parisiensis Frau corum patronus. Secunda: An Opera quæ nunc exstant sub no mine Dionysii Areopagitæ edita, sint revera ipsius, an vero posterioris cujuspiam. Tertia: An Timotheus, cui hi libri inscripti sunt, sit Timotheus ille, Pauli discipulus et socius, an alius aliquis seu a Lucio Dextro, seu a Baronio, seu a quopiam alio propositus. Quarta: Utri hodie sancti Dionysii corpus te neant, Parisiensesne, an Ratisbonenses. Hasce quæstiones quatuor, quibus velut totidem columnis structura Vitæ et Operum S Dionysii sustinetur, tametsi a nonnullis antehac, et quidem haud intelligenter, tractate sint; visum est mihi tamen in præsentia aliquando diligentius retractarą. Nam et adversarum partium veterana arma sive antiqua argumenta studiosius expendi, et contra novitios insultus nova meliori parti auxilia con duxi; eo scilicet consilio, ut si qui Vitam hanc, alienis imbuti opinionibus, forte despiciant, aut minoris justo faciant, iis consultis, quas in vicino habeant, sententiæ nostræ rationibus, simulque argumentorum momentis utramque in partein a!la torum æqua lance perpensis, facilius a deviis erro ribus in rationis gyrum reducantur. i An idem sit Dionysius Areopagita, Pauli discipulus, qui et episcopus Parisiensis Franco rum apostolus. Unum eumdemque esse Dionysium, qui primo tum apostolis usitato post fundatam Athenis Er Athenarum deinde Parisiorum fuerit episcopus, his probatur argumentis Primo quidem, quod cum primum ea moveri cœpta est quæstio, et res inter Græcos et Francos diligentius examinari, communi utrorumque judicio decisum sit non esse duos, sed unicum: qui more clesiam, et datum illis episcopum, alio denigrarit, tandemque in Galliam devenerit. Ac de Græcorum quidem judicio confirmari potest e præstantissimis illius ævi tam sanctitate quam eruditione viris, nempe sancto Methodio, et sancto Michaele Syn gelo; qui ambo, Cedreno teste, sub Theophilo ím◄

col. 871–872page 148 of 262

PG 4:871ὁ μακάριος οὑτοσὶ Διονύσιος τῷ τοῦ σταυροῦ ἀρότρῳ τὴν θάλασσαν διατεμών, ἀπὸ ᾿Αθηνῶν τὴν Ῥώμην κατέλαβεν οὐρανίῳ καὶ θείῳ θελήματι, ὡς ὑπὸ Θεοῦ Αγαπημένος, οδηγούμενος. Ακοιτανίας δὲ τοῖς μέρεσι τὸν ἅγιον Αν τωνῖνον ἀποστείλας, αὐτὸς σὺν τῷ ἁγίῳ Ἐλευθερίῳ ἐν Παρισίᾳ τῇ πόλει ἐπορεύθη. Καὶ δὴ καταμηνυθέντος αὐτοῦ τοῖς διώκταις ὑπάρχειν ἐν Παρισίᾳ, πολίχνῃ οὕτω καλουμένῃ, δρομαίως εἰσελάσαντες ἐκεῖσε κατέλαβον αὐτόν. Τὴν βασιλίδα Ρώμην καταλαμβάνει, καὶ πρόσεισ Κλήμεντι τὸν Ἀποστολικόν τηνικαῦτα θρόνον διέποντι. Ὑπὸ τούτου προτρέπεται καὶ πρὸς Ἑσπέ Καὶ τοὺς Εσπερίους καταλαβὼν Γαλάτας, οὐ διδαχές μόνον βήμασιν, ἀλλὰ καὶ σημείων ἔργοις ἀποστολή ἔργον εἰργάζετο. 20: Διονύσιος δὲ τὸν λόγον εὐσεβείας λαμπρῶς παρρησιασάμενος, ἐπὶ πολλοῖς ἔτεσι κατὰ τὴν ἑσπέ ραν δοξάσας Χριστὸν, εἰς βαθὺ γῆρας ήκων, καὶ τῷ ὑπὲρ αὐτοῦ μαρτυρίῳ κατεκοσμήθη.

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET OPERIBUS per. Iconoclasta martyrium religionis causa subiere. Isti igitur, quo tempore Ludovicus Pius imper. res et acta patroni sui perquirebat, unus sancti Dionysii martyrium, alter vitam omnem, egregia panegyrl est complexus. Ac prioris quidem, hoc est S. Methodii patriarchæ Constantinopolitani, quæ huc spectant verba, sunt ejusmodi: Tore xal ὁ μακάριος οὑτοσὶ Διονύσιος τῷ τοῦ σταυροῦ ἀρότρῳ τὴν θάλασσαν διατεμών, ἀπὸ ᾿Αθηνῶν τὴν Ῥώμην κατέλαβεν οὐρανίῳ καὶ θείῳ θελήματι, ὡς ὑπὸ Θεοῦ Αγαπημένος, οδηγούμενος. Tum et beatus hic Dionysius crucis aratro mare sulcans, Athenis Romam cœlesti ac divina ductus voluntate, tanquam Dco dilectus transmeavit. Sic ille de profectione Romam; de transitu vero in Franciam, ita ibidem paulo inferius: Ακοιτανίας δὲ τοῖς μέρεσι τὸν ἅγιον Αν τωνῖνον ἀποστείλας, αὐτὸς σὺν τῷ ἁγίῳ Ἐλευθερίῳ ἐν Παρισίᾳ τῇ πόλει ἐπορεύθη. Misso in Aquitanic partes S. Antonino, ipse cum sancto Luciano et sancto Rustico et sancto Eleutherio ad urbem Paristos profectus est. Syngeli autem presbyteri Hierosolymitani, et magna eruditione præditi, sunt hæc, ubi de martyrio ejus Parisiis obito agit: Καὶ δὴ καταμηνυ θέντος αὐτοῦ τοῖς διώκταις ὑπάρχειν ἐν Παρισίᾳ, πολίχνῃ οὕτω καλουμένῃ, δρομαίως εἰσελάσαντες ἐκεῖσε κατέλαβον αὐτόν. Εt cum jam annuntiatum esset persecatoribus in urbecula Parisiis appellata eum esse, cursim insecuti eum inibi comprehenderunt. De Francis porro idem fuisse eadem tempestate judicium, liquet e scriptoribus ætatis illius, Hilduino abbate et Hincmaro archiepiscopo Rhemensi: quorum prior non tantum probat eumideni esse Dionysium Areopagitam et Parisiensem, sed etiain alia sentientes aut quomodolibet innuentes fortiter refutat; alter vero in Epistola, quam ad Carolum 533 Calvum imp. et Francorum regem scripsit, non modo Græcos et Francos in hac fuisse de uno eodemque Dionysio sententia asserit, sed etiam Romanos, ipsumque adeo pontificem. Nam dicit se quorumdam hac de re scriptorum exemplar imperatori mittere: Ut si quæ sint, inquit, illorum reliquiæ, qui negabant dominum et patrem nostrum patronum vestrum, Dionysium esse Areo pagitam a beato Paulo apostolo baptizatum, et Atheniensium ordinatum episcopum, et in Gallias a beato Clemente directum, ex his quæ Græca testificatio et sanctæ sedis Romanæ attestatio, et Gallicana intimat contestatio, ratum esse in hac causa, quod longe ante nos dictum est, recoguoscant. Quia veritas sæpius exagitata magis splendescit in lucem. Ita Hinemarus. Citat cadem Baronius tomo II Annal., ad Christi annum 109, sed nonnitit vitiose. Nec enim valet, Gallicana intima contestatio, legendum intimat, quæ vox illo sæculo fui frequentissima. Nec item quod ista inclusit parenthesi (quod longe ante nos dictum est), nam Hincmari hic est sensus: Ut recognoscant id quod longe ante nos dictum est (de uno eodemque Dionysio scilicet) ratum esse in hac calisa. › Scripsit his conformia sub idem tempus ad eumdem imper. Carolum Anastasius, Romanus bibliothecarius; ubi post alia, in quibus se Græcain sancti Dionysii Vitam in Latinum eloquium vertisse dicit: Cesset ergo jam, inquit, quorumdam opinio perhibentium non esse Areopagitam Dionysium eum qui prope Farisium corpore ac virtutibus redolet cum hoc et Græcoruin quoque stylus cum Latina lingua concordans testetur et prædicet. > Nec parvi sane faciendum hoc argumentum est, quod a Græcorum consensu (qui satis alias et se el sua amare solent) ductum est. Neque enim est dubium, quin tanti viri, quales patriarcha Constantinopolitanus Methodius, et presbyter Hieroso872 lymitanus, Michael Syngelus, eruditionis scilicet et gravitatis et sanctimoniae gloria clari, antequam ea scriberent quæ de S. Dionysii scripserunt, aliquam diligentiam perquirendæ veritati, tanto præsertim in negotio, insumpserint. Nam dicere ant suspicari in favorem imperatoris ea scripsisse, qua aliter ipsi sentirent, est viris qui ad martyrium prompti fortesque fuerunt, nimis levem, imo et lz vam attribuere conscientiam. Secundo. Quod tanti viri, quantus fuit Dionysius, tam exigua olim in Oriente (ubi cuin Paulo floruit) memoria et mentio reperta sit, seu de tempore excessus, seu de genere mortis, seu de loco sepulturæ, magno sane argumento est, eum (quod fere tunc omnes apostolorum faciebant discipuli) alias in terras demigrasse, proculque a patriis finibus vitam commutasse. Tertio. Simeon Metaphrastes, Nicephorus Callistus, et alii Græcorum, qui memorias sanctorum studiosius sunt e veteribus monumentis perscrutati, eadem de Dionysii in Italiam et Franciam migratione docuerunt. Prioris verba sunt hæc: Τὴν βασιλίδα Ρώμην καταλαμβάνει, καὶ πρόσεισ Κλήμεντι τὸν Ἀποστολικόν τηνικαῦτα θρόνον διέποντι. Regiam urbem Romam pervenit, atque ad Clementem apostolicam sedem tunc tenentem accedit. Et paulo inferius: Ὑπὸ τούτου προτρέπεται καὶ πρὸς Ἑσπέpia petaɓñvai µépn. Ab illo incitatur, ut etiam ad partes transeat occidentales. Et rursus hand multo post: Καὶ τοὺς Εσπερίους καταλαβὼν Γαλάτας, οὐ διδαχές μόνον βήμασιν, ἀλλὰ καὶ σημείων ἔργοις ἀποστολή ἔργον εἰργάζετο. Et ad Occidentales Gallos proje clus, non modo doctrinæ verbis, sed et factis prodigiosis, sui munere apostolatus fungebatur. Verba Nicephori libro secundo Hist. ecclesiast.. cap. 20: Διονύσιος δὲ τὸν λόγον εὐσεβείας λαμπρῶς παρρησιασάμενος, ἐπὶ πολλοῖς ἔτεσι κατὰ τὴν ἑσπέ ραν δοξάσας Χριστὸν, εἰς βαθὺ γῆρας ήκων, καὶ τῷ ὑπὲρ αὐτοῦ μαρτυρίῳ κατεκοσμήθη. Dionysius porro, cum pietatis doctrinam præclare et libere pradicasset, multosque annos in occidente Christi˚g!orium extulisset, ad multam usque progressus seneclutem, denique pro eodem corona martyrii decoTalus est. Quarto. Latini historici et chronographi et annalistæ eamdem de Dionysio sententiam tutati sunt: Vincentius Bellovacensis in Speculo historiali, lib. 1, c. 1; S. Antoninus in 1 parte historiali, tit. 6, c. 48 et 19; Petrus Equilinus 1. 1x, c. 41; Genebrardus, Mariana, Baronius, et passim omnes. Qui si dicantur recentiores esse auctores, dicendum est eos, qui contra sentiunt, multo etiam iis esse recentiores, adeoque heri et nudiustertius, ut aiunė, natos. Quinto. Probatur hæc sententia ex multis aliorum sanctorum Vitis, quorum sanctorum aliqui Athenis Romain, alii Roma in Galliam beatum Dionysium narrantur comitati. Grave est autem, et parum Christianæ pietati atque modestie couso num, tot Vitis sanctorum et narrationibus ex variarum archivis Ecclesiarum depromptis, fidem abrogare. Habent igitur S. Jonem (quem alii Jnam, alii Jonium, sed utrumque minus recte, appellant) venisse cum B. Dionysio Athenis Romam, et hinc in Gallias una migrasse. Cujus quidem martyrium nomen fecit loco, Mons Sancti Jonis dicitur apud paguin 534 Castresium, dictuin Gallice Chastres sous Montehery. Habent et B. Regu lum, S. Joannis apostoli olin discipulum, a magistri in Paumon relegatione Athenas ad Dionysium se contulisse, eique deinceps adhæsisse, et Roman una profectum esse, indeque in terram Galliam. De quo Regulo ita Petrus Galesinius in Martyrologio ad Kalendas Aprilis: Apud Silvavecteuses, inquit, sancti Reguli episcopi. Is civis Nicænus beati Joannis evangeliste discipulus, Dionysii Arev pagitæ in peregrinatione Gallica socius et comes,

col. 873–874page 149 of 262

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. post Trophimum Arelatensium factus episcopus, quo colligunt, Areopagitam non potuisse dici pas sanctimoniæ laude clarus, ex ædificata apostolorum sum Parisiis sub Adriano, qui ante Antoninum basilica quievit in Domino.» Ita ibi. Vide plura de Pinm regnavit. sociis ejusdem Dionysii cap. 10 et 21 Vitæ ipsius supra. Sexto. Menæis Græcorum, quæ ad diem 3 Oc tobris referunt, eum post explanatam ecclesia sticæ dispositionis formam, ad partes occiden tales profectum esse, et martyrium apud Parisios obiisse. Ipsa Menæi verba exstant supra cap. 31 Vitæ. Septimo. Libellus passionis S. Dionysii longe antiquior omnibus jam citatis scriptoribus Græcis, et missionis ejus a Clemente in Galliam, et sup pliciorum mortisque ordinem continens: itemque multo antiquissima Visbii de iisdein rebus con scriptio (fuit enim Visbius Lisbția sancto Dio nysio conversi filius) ab Hilduino talium scripto rum diligenti perquisitore, annis abhinc octin gentis circiter inventa, idem docent atque con vincunt. Octavo denique confirmatur ex antiquissimis martyrologiis, breviariis, missalibus, ubi Diony sius ille Parisiorum episcopus dicitur a Clemente pontif. Rom. in Gallias missus. Vidi Parisiis (eo enim me barum explorandarum gratia contuleram) vidi, inquam, in Bibliotheca clarissimi viri Thuani, et vidit mecum Andreas a Quercu insiguis nostri ævi scriptor, duo perantiqua Martyrologia manu scri pta, in quorum altero erat, S. Dionysium a ponti Ace Romano in Gallias missum; in altero autem (quod e duobus erat antiquius) expresse_habebatur a Clemente pontifice Romano missum. De diversis porro cunctarum fere Ecclesiarum, et nonnullis quoque extra Galliam breviariis ac missalibus, re mitto cupidos Lectores ad Historiam abbatiæ S. Dionysii, nuper a Jacobo Dublæo (quocum etiam aliquando Parisiis contuli) in lucem editam. Is vir, si quis alius, omnium quæ S. Dionysii res contin gunt, diligentissimus fuit investigator. Adde autem pro corollario Martyrologium et Breviarium, quo nunc Romana utitur Ecclesia, quæ disertissime protestantur, Dionysium Areopagitam a Clemente pontifice missum esse in Galliam prædicandi Evan gelii causa. Atqui non potest alius assignari Cle mens pontifex, quam ille Petri et Pauli discipu lus, qui primo vixit sæculo. Nam Clemens II pon tifex, demum undecimo sæculo vixit. Igitur unus idemque est Athenarum et Parisiorum episcopus, non duo. Sed quid his opponant ii qui contraria sentiunt, nunc est videndum. Tria igitur præcipue oppo nunt. Primum quidem, et quod aliis præstat, est, quod in veteribus Latinis Martyrologis repererint bis positum S. Dionysium, semel scilicet 3 Octobris, sub his verbis: Athenis, Dionysit Areopagita sub Adriano diversis tormentis passi: ut Aristides testis est in opere quod de Christiana religione composuit. Hoc opus apud Athenienses inter anti quorum memorias clarissimum teuetur, semel 9 ejusdem mensis, sub hac forma: Parisiis Dionysii episcopi cum sociis suis a Fescennino gladio ani madversi.» Ita vetus Martyrologium Romatum, cui consentiunt Martyrologia venerabilis Bedæ, et Adonis Viennensis, quod quidem attinet ad di versos dies; verbis alioqui nobis favent, ut post declarabitur, cum ad secundum argumentum re spondebitur. Secundum argumentum est ab auctoritate Gre gorii Turouensis, lib. 1, cap. 30, dicentis Diony sium missum in Gallias sub Decio imper. Unue sequeretur, non potuisse esse Areopagitam. Nam Decius vixit tertio sæculo, Areopagita primo. Tertium ab auctoritate Severi Sulpiui lib. 1 Sacræ Hist. scribentis, sub M. Aurelio Antonivi Pii filio primum intra Gallias visa martyria. Ex Hec argumenta primo aspectu satis probabilia apparent; sed propius inspecta et discussa, ma nifeste falsitatis arguuntur. Itaque singula exa minemus. Ad primum ergo quod attinet, talis est respon sio: Non sequi, ex eo quod quis ponatur bis in Martyrologio diversis diebus, et sub diversis verbis, esse duos ejusdem nominis diversos. Nam ut idem quispiam bis ponatur in Martyrologio, variis modis accidit. Primo quidem, cum is diversis in locis episcopus fuit. Multi enim gesto alicubi episcopatu, el relicta illic sui memoria, alio demigrarunt, se demque aliam statuerunt: ut Petrus apostolus primo Antiochiæ, deinde Roma: ut sancius Ale xander (cujus etiam, utpote scriptoris Vitam seri psimus) prius in Cappadocia, deinde Hierosolymis, 535 quem duobus diebus in Menologio reperies, nempe 16 Maii, et 12 Decembris: ut magnus Eusta thius primo Berrhoeae, post Antiochiæ, qui et bis in Menologio diversis diebus ponitur, semel 21 Fe bruarii, semel 5 Junii, in Romano autem, tam vetere quam novo, Juli 16. Secundo, cum dies suscepti episcopatus uno tem pore celebratur, et alio dies excessus, seu mar tyrio seu vitæ sanctimonia nobilitati, ut in SS. Ba silio Magno, Ambrosio Mediolanensi, et aliis acci dit. Nam Basilii quidem depositio sive excessus celebratur Kalendis Januarii, ordinatio autem decimo octave Kalendas Julii; ut videre est in Ro mano Martyrologio. Ambrosii vero natalis pridie Nouas Aprilis assignatur, ordinatio autem septimo Idus Decembris in hæc verba, Mediolani ordinatio sancti Ambrosii episcopi, cujus sanctitate et do ctrina universalis Ecclesia decoratur. › Tertio, cum semel alicujus natalis, sive obitus dies celebratur, et semel aut sæpius ejusdem dies translationis corporis, aut certarum reliquiarum, ut in sancto Ignatio martyre ostendimus; et quemad modum in sanctis Andrea apostolo, Luca evange lista, Timotheo Pauli discipulo, e B. Hieronymi ad versus Vigilantium discitur lucubrationibus: uti etiam in ipso saucto Hieronymo et S. Nicolao Myræ episcopo, et in aliis quam plurimis cerni potest: quorum non modo dies natalitii, sed etiam dies translationis reliquiarum reperiuntur distinctis diebus aduolati. Quarto, et sæpius, ex errore eorum qui confla runt Martyrologia, et e variis libris sacris sacros iis inserendos collegerunt, partim e Græca, partim e Latina Ecclesia. Quod eo facilius accidit, quod Martyrologia non ab uno homine, nec in uno sa culo, sed ab hominibus multis, aliis post alios, et in omnibus sæculis vel condita sint, vel aucta. Nam qui primus primo sæculo, aut secundi initio cou didit Martyrologium, is tantum sanctos primi sæ culi comprehenuit; quo mortuo, prout aliqui se cundo sæculo exstiterunt qui digni Martyrologio viderentur: sic ab aliis atque aliis additi sunt, tam a Græcis in Græca, quam”a Latinis in Latina Ec clesia habuerunt enim et hi et illi distinctos fastos. Itaque Vetus Romatum, exempli gratia, quod initio minimum erat, crescente paulatim san etorum numero, pari etiam passu crevit; itemque Græcorum Menæum, post aliquot deinde sæcula, cum multa Latinorum in Græcis deessent Menæis, et multi Græcorum in Latinis desiderarentur Mar-. tyrologiis, fuerunt quidam (præsertim post tempora S. Hieronymi) qui primo illi Romano Martyrologio (quod jam Vetus Romanorum appellatur) multos sanctos addiderint, eosque de Græcorum Menæis magna ex parte desumpserint. Hi autem fuerunt, primo quidem venerabilis Beda, cum suo supple tore Floro monacho (reliquerat enim ille dies ali quot martyrum nominibus vacuos), deinde Usuardus

col. 875–876page 150 of 262

PG 4:875Τοῦ ἁγίου ἱερομάρτυρος Διονυσίου τοῦ ᾿Αρεοπα

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS Caroli Magni imp. jussu: post hunc Ado, qui Bedam, licet Flori additamentis aliquatenus pleniorem, haud tamen numeris omnibus absolutum, ita perfecit, ut non modo dies vacuos replerit, sed etiam brevibus ipsorum martyrum actis adornarit, uti ex ejnsmet Adonis liquet Epistola, quam noster Heribertus Rosweydus veteri præfixit Romano martyrologio. Dico igitur, sanctum Dionysium ab initio tantum semel fuisse tam in Græcorum Menologio, quam in Latinorum Martyrologio: et in Menologio quidem die tertia Octobris, brevissime hoc modo: Certamen sancti Patris Dionysii Areopagitæ episcopi Athenarum. › Ubi observa, sileri ubinain fuerit illud certamen sive martyrium, quod longe scilicet a patria peregrinati et defuncti locum haud satis Græci nossent. In Menæo autem, quod Menologio posterius est, et multo auctius, quamvis sub hoc tantum titulo dies ejus natalis proponatur, Τοῦ ἁγίου ἱερομάρτυρος Διονυσίου τοῦ ᾿Αρεοπα ytrov, Sancti Dionysii Areopagita martyris; tamen in subjecto ejus vitæ et martyrii compendio scribitur passus Parisiis. Non habent autem etiamnum, nec Menæum, nec Menologium Græcorum, nisi uno eodemque die, Dionysii Areopagitæ et Parisiorum episcopi natalem, hoc est tertio Octobris. Conflator igitur aut amplificator potius Romani Martyrologii, id quod reperit in Menologio tertio die Octobris, in Martyrologium suum eodem die intulit: atque ita factum est, ut qui erat 9 Octobris sub nomine Parisiorum episcopi, fuerit etiam tertio die sub nomine Areopagite seu episcopi Athenarum. Nam cum utrobique fuerit episcopus, et Athenis et Parisiis, Athenieuses sub nomine Areopagite aut episcopi Athenarum, Parisienses autem sub nomine episcopi Parisiorum inscripserunt et coluerunt. Nota hic quoque par transeunam, in vetere Romano Martyrologic primitus nihil fuisse tertio Octobris, nisi boc: Athenis Dionysii Areopagitæ sub Adriano diversis tormentis passi. Totum autem hoc quod sequitur: Ut Aristides testis est in opere quod de Christiana religione composuit. Hoc opus apud Athenienses inter antiquorum memorias clarissimum tenetur, 536 esse additamentum alicujus posterioris. Quod patet ex toto reliquo corpore ejusdem Martyrologii (ubi tantum nomina martyrum et locus ac dies passionis recensentur) et ex testificatione Adonis in epistola superius citata. Videtur autem ex ipso Adone sumptum, qui in Buo Martyrologio idem, et pluribus quidem verbis, habet hoc modo: Ut Aristides Atheniensis, vir lide sapientiaque mirabilis, testis est in eo opere quod de Christiana religione composuit. Hoc opus apud Athenienses summo genere colitur, et inter antiquorum monumenta clarissimum tenetur, ut peritiores Græcorum affirmant. Hinc ergo inepte et indecore intrusum est in Vetus Romanum; nam in augendo aliquo opere, forma primi operis retinenda est; et imitanda vel brevitas vel prolixitas ipsius auctoris et fontis. Quo in genere qui peccant, non pravi quidem, sed pravi se judicii protilentur. Sic peccavit, qui in eodem Martyrologio ad octavam Novembris sic addidit: Et ipso die, quatuor coronatorum, Severi, Severiani, Carpophori, Victorini quorum festivitatem statuit Melchiades papa sub nominibus quinque martyrum celebrari, quía nomina eorum non reperiebantur; sed intercurrentibus annis cuidam sancto viro revelata sunt. Debebat enim finire in Victorini, et ista foras projicere, quorum festivitatem, etc. Hisce enim forma Martyrologii deformatur. Quomodo auten Melchiades statuit celebrari sub nominibus quinque martyrum, si fuerint tantum quatuor? Tolle igitur quinque, est enim vitiosum, et repone quatuor. aque ut ad propositum argumentum redeamus, errore posteriorum martyrologorum factum est, ut bis in Martyrologio poneretur S. Dionysius. Nam cum invenissent in Menæo Græcorum et Menologio ad tertiam Octobris scriptum natalem sive certamen Dionysii Areopagitæ episcopi Athenarum, rati esse diversum a Diouysio episcopo Parisiorum, quem in suis Martyrologiis habebaut nono die ejusdem mensis, inscripserunt etiam ipsi tertio die Octobris natalem Dionysii Areopagitæ, sicut ibi inve nerunt, atque ita ex uno Dionysio fecerunt duos. Unde Molanus in Notis ad Usuardum indicavit, tertio Octobris non necessario legendum esse quod habetur de sancto Dionysio. Nam apposuit istam notulam q, quam in epistola ad Lectorem numero 12 dicit significare, eousque in omnibus Ec clesiis legi posse: Illa enim, inquit, quæ sequuntur notam q, vel sunt festa translationum, fere ex propriis Ecclesiis sumpta, quæ non est necesse passim per Ecclesias legi; vel sunt minimis typis, de non canonizatis, etc. Unde Molanus, vir sane in hujusmodi rebus diligens et attentus, judicavit, Dionysium hunc Areopagitam notatum 3 Octobris, eumdem esse cum Dionysio Parisiorum episcopo, cur enim alioqui censeret non legendum Areopagitam in omnibus ecclesiis? Adde, nec in Martyrologio Venerabilis Bedæ quidquam primitus fuisse 3 Octobris, sed tantum 9, ut nunc in Martyrologio Romano novo et correcto. Testatur enim Baronius tom. II Annalium, anno Christi 109, antiquissimum Bedæ Martyrologium manu scriptum, acceptum olim ex reliquiis monasterii S. Cyriaci, unum tantum habere Dionysium, Parisiensem scilicet, septimo Idus Octobris. Unde non a Beda, inquit, sed ad Bedam ea de Dionysio Areopagita addita esse oportuit, ex Græcorum videlicet Menologio. Nam ea die 3 Octobris iidem agunt de Dionysio Areopagita.» Ita Baronius, et bene. Indicarat et Molanus loco supra citato, addita G littera ad vocem Areopagita, sumptam illam esse e Græco Menologio. Sed petunt nostri adversarii exempla eorum qui bis similiter in Martyrologio ponantur quasi sint diversi; et tamen sint unus idemque. Respondeo quidem, id quod petunt non esse necessarium, cum aliunde alia sufficiant argumenta; sed tamen etiam in hoc nos ipsis facturos satis, quo et ipsi libentius nobis dent manus, cum quod petunt acceperint. Primo igitur S. Crescens Pauli apostoli discipulus, qui perinde ac Dionysius et in Oriente et post in Galliis apostolus fuit, bis similiter in Martyrologiis ponitur, semel 27 Junii hoc modo: In Galatia S. Crescentis discipuli Pauli apostoli, qui in Gallias transitum faciens, verbo prædicationis mulLos ad fidem Christi convertit; rediens vero ad genten cui specialiter datus erat episcopus, cum Galatas ipsos usque ad finem vitæ suæ in opere Drium columnavit.; Semnel rursus 29 Decembris Domini confirmasset, demum sub Trajano martyhoc pacto Viennæ in Gallia S. Crescentis discipuli B. Pauli apostoli et primi ejusdem civitatis episcopi. Ita in Romano Martyrologio. Ubi vides, semel Viennæ poni ejus natalein, ubi fuit episcopus, nulla facta Galliarum mentione; eodem prorsus modo, quo S. Dionysii Parisiorum episcopi 9 Octobris, sine ulla mentione Athenarum, in antiquis Bedæ et Usuardi et Adonis Martyrologiis, semel item in Galatia 27 Julii, quo die apud Bedam nulla mentio Viennæ aut Galliarum. Hoc enim tantum habet Apud Galatiam B. Crescentis episcopi, discipuli S. Pauli apostoli. 537 Die autem Decembris 29 sic: ‹ Eodem die S. Crescentis, apostoli Pauli discipuli. Viennensis Ecclesiæ primi dectoris. Usuardus porro cum eumdem esse aguo visset, et bis positum animadvertisset, semel sustulit. De Crescente enim 29 Decembris nihil habet. Sic novi Romani Martyrologii assertores.

col. 877–878page 151 of 262

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. cum eumdem Dionysium Areopagitam et Parisiorum tertio Octobris dicatur, Athenis Dionysii Areopa episcopum bis positum deprehendissent, semel expunxerunt, et tantum 9 Octobris reliquerunt. Secundo, S. Philippus Gortynæ in Creta episco. pus, bis in vetere Romano Martyrologio reperitur, semel 11 Aprilis in hunc modum: Gortynæ Phi lippi episcopi, qui claruit Antonini Veri et Lucii temporibus. Et semel 8 Octob. in hanc formam Gortyna Filippi episcopi. Bis habet eum ipsum etiam Beda iisdem diebus, semel sic tertio Idus April. Apud Cretam urbem Gortynæ, B. Philippi episcopi. Ubi adhibenda est talis correctio: Apud Cretam in urbe Gortyna. Nec enim Creta est urbs Gortyna, sed contra. Apud Cretam autem idem est, quod in Creta quod frequens est in Martyrologiis ut apud ponatur pro in. Nec est quod quisquam di versos fingat: nullum enim usquam alterius Phi lippi episcopi Gortynæ vestigium, quam unius scri ptoris ecclesiastici (cujus et ego Vitam seorsum scripsi) reperitur. Et eumdem utrobique denotari, patet ex Adone qui 11 April. sic habet: Apud Cretam, urbe Gortynæ, B. Philippi episcopi, qui vita et doctrina claruit temporibus Antonini Veri et Lucii Aurelii Commodi impp.;» et 8 Octobris sic: Apud Cretam urbe Gortynæ, beati Philippi episcopi magnis virtutibus et optimis studiis præ diti viri. Quis autem dubitat, quin eadem sint ‹ vita et do ctrina clarere et magnis virtutibus et optimis præ ditum esse?» Quis item ambigat, quin ista de eo dein dicantur, cum viri nomen et dignitatis, al que ipsa quoque insula et urbs ejus insulæ consen tiant? Hinc novi Rom. Martyrologii censores, et ante illos Usuardus, cum duobus diversis diebus B. Fi lippi legerent in posteriore loco sustulerunt. Usuardus enim 11 April. ita ejus refert menio riam, et alibi nusquam: Apud Cretam, urbe Gortyna, S. Philippi episcopi, qui magnis virtuti bus et optimis studiis præditus fuit. Floruit autem temporibus Antonini Veri et Lucii Aurelii impera torum.» Ubi vides, omnia quæ in duos dies Ado discreverat, uno eodemque a doctissimo Usuardo comprehendi. Sic factum et in novo Romano Mar tyrologio eadem die, ubi sic: Gortynæ in Creta, S. Filippi episcopi, vita et docrina clarissimi, qui temporibus M. Antonini et Aurelii Commodi Ec clesiam sibi creditam regens a furore gentilium et bæreticorum insidiis eamdem tutatus est. de illo alibi. Nihil Tertio, S. Alexander Hierosolymorum episcopus, qui sub Decio passus est, bis legitur in Menologio, seinel 16 Maii, et semel 12 Decembris: bis item in Venerabilis Bedæ Martyrologio, semel 30 Januarii semel 18 Martii reperitur: similiterque in Adone et in vetere Romano Martyrologio; sed in novo Romano semel sublatus est, et jam tantum semel reperitur, itemque in Usuardo. Viderunt enim eum dem esse, quem alii duos putaverunt. Duplicis autem situs in eodem Martyrologio ea dem videtur causa, quæ dicta est in sancto Diony sio. Nam bis quoque episcopus fuit, semel in Cap padocia, semel Hierosolymis. Longum esset alios requirere, qui sæpius in diversis Martyrologiis positi reperiuntur. Nam et S. Euphrosyne bis ab Usuardo diversis et diebus et mensibus adnotatur semel 1 Januarii, ubi et Beda et Ado et novum Romanum Martyrologium, et alia; et semel rursus 11 Februarii. Similiter et Basilius Magnus semel 1 Januarii, semel 14 Junii. Sic et alii. Sed hæc possunt et debent sufficere ad decla randum, non sequi necessario, diversos esse ejus dem nominis eos qui bis ponuntur in Martyrologio, tametsi ejus causa ibidem deprehendi non possit, cum aliqua fere semper earum subsit, quas supra posui. Nec valet eorum argumentatio qui ex eo quod gitæ, etc., colligunt Athenis passum; et ex eo quod nono Octobris dicatur Parisiis, Dionysii episcopi,, etc., volunt intelligi Parisiis passum. Non hoc significant illa nomina urbium, neque hoc intelligi volunt; sed istud, celebratur natalis, aut celebratur memoria, sive ibi passi aut mortui sint, sive alibi. Nam alioqui, intelligerentur ibi passi, multi atque inprimis ille inexcusabilis primo Fe bruarii, ubi dicitur in vetere Romano Martyrolo-` gio: Antiochiæ, Ignatii episcopi et martyris, > cum luce sit clarius, eum Romæ passum, et apud Bedam, ubi sic: Apud Antiochiam, passio sancti Ignatii episcopi et martyris, et apud Adonem Eodem die, apud Antiochiam beati Ignati episcopi et martyris. Quibus omnibus in locis ad urbium aut locorum nomina intelligi debet, ut diximus, natalis celebratur aut memoria recolitur. Sic in Romano Martyrologio ad 31 Augusti: Treviris natalis sancti Paulini episcopi,» scilicet celebratur; et tamen ibi non est mortuus, sed in 538 Phry gia aut apud Phrygiam in exsilio. Sic in eodem Martyrologio ad diem quartum Septembris Arimini, S. Marini diaconi,» qui¨ non Arimini, sed apud montem Titanum obiit, ut in ejus Vita exsistit. Itaque subaudiendum, dies na talis colitur. Sic in vetere Romano Martyrologio ad vigesi mam septimam Januarii cum dicitur: Constan tinopoli Joannis Chrysostomi, non debet nec po test intelligi, obiit, sed celebratur festivitas. Nec enim Constantinopoli obiit, sed in Ponto. De primo argumento satis: nunc ad secundum veniamus, quod est ejusmodi. Scribit Gregorius Turonensis libro primo Histo ria Francorum, cap. 30, tempore Decii imp. mis sos in Galliam septem episcopos, inter quos recen set S. Dionysium Parisiorum episcopum; ergo alius est ab Areopagita, qui multo ante sub Adriano mortuus est. Verba ejusdem Gregorii sunt hæc: Hi ergo missi sunt: Turonicis Gratianus episcopus; Arela tensibus Trophimus episcopus, Narbone Paulus episcopus; Tolosa Saturninus episcopus: Pari siacis Dionysius episcopus; Arvernis Stremonius episcopus; Lemovicinis Martialis est destinatus episcopus. > Agit autem ibi de temporibus Decii. Respondeo, hanc auctoritatem sua sponte cor ruere. Continet enim aperte et evidenter res fal sas. Nam S. Trophimus primus Arelatensis epi Scopus, de quo hic agitur (nec enim alius in ea Ecclesia legitur) fuit S. Pauli discipulus, idque omnia testantur et vetera et nova Martyrologia. Nam Vetus Romanum 29 Decembris sic habet ⚫ Trophimi episcopi, discipuli apostolorum. No vum autem sive Ordinarium Romanum sic: ‹ Are late natalis S. Trophimi, cujus meminit S. Paulus Dad Timotheum scribens, qui ab eodem apostolo episcopus ordinatus, præfatæ urbi primus ad Chri sti Evangelium prædicandum directus est. Ex cu jus prædicationis fonte (ut S. Zosimus papa scri bit) tota Gallia fidei rivulos accepit. Ven. Bedæ Martyrologium ita de eodem: Apud Arelaten na tale sancti Trophimi episcopi et confessoris, disci puli apostolorum Petri et Pauli.» Vide eadem apud Adouem in libello De festi vitatibus, et apud alios tam martyrologos quam historicos sacros: et tamen in illis Gregorii verbis ponitur sub Decio. De S. Martiale apostolorum item discipulo, perinde aberravit idem Gregorius, cum nemo præter illum senserit S. Martialem sub Decio venisse in Gallias, priusque sit ejus opi nionis auctor. Nam omnes fere antea eum fuisse unum e Christi septuaginta duobus discipulis con senserunt. De quo vide Galliam Christianam Clau dii Roberti, ubi Lemovicense Martyrologium ita

col. 879–880page 152 of 262

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS de illo: Apud Aquitaniam provinciam Galliæ, civitate Lemovicis, natalis sanctissimi Martialis, qui unus ex septuaginta duobus discipulis electus, inagnum meritum ad prædicationis officium cum Petro apostolorum principe complevit, postea vero, jubente Domino, Aquitaniam convertit. Qui virgo electus ab ipso, et plenus sancto Spiritu assum plus est cum magna gloria et inducibili ad cœlos, quinquagesimo nono ætatis suæ anno, episcopatus autem vigesimo octavo, Olympiadis vero 212, et Imperii Vespasiani Cæsaris tertio anno, et post re surrectionem Domini quadragesimo. Omnes ejus vitæ anni ita supputantur: Annos impleverat quin decim ante baptismum: tribus permansit cum Do mino, et quinque cum Petro Hierosolymis, septem vero in Antiochia, Romæ vero uno anno mansit, in Aquitania per viginti octo annos, in episcopali mi nisterio ad finem usque gloriosissime persevera vit: ubi ecclesiam S. Stephani Levitæ protomar tyris consecravit temporibus Neronis imperat. et Stephani ducis. Ita ibi. In S. Paulo Narbonensi primo episcopo similiter hallucinatus est idem Gregorius: de quo ita Ven. Beda Martyrologium, 22 Martii: In Galliis, ci vitate Narbone, sancti Pauli episcopi et confesso ris, discipuli apostolormin Christi: quem tradunt eumdem ipsum fuisse Sergium Paulum procon sulem, virum prudentem, a quo ipse Paulus sorli tus est nomen, etc. Consentiunt alia Martyrolo. gia, tam Romanum illud vetus ab lleriberto edi Luni (ubi sic: Narbone S. Pauli episcopi, disci puli apostolorum») quam usitatum et ordinarium itenique Adonis et aliorum hac die: sed Usuardi 12 Decembris. Qui ergo in his tribus manifesto erravit, dum dixit venisse eos in Gallias sub Decio, hoc est in legro sæculo postquam essent mortui, quomodo idem testimonium valebit contra Dionysium Areo pagitam, quod contra illos nihil valuit? Itaque quod Gregorius Turonensis dicit de Dionysio, Tam verum est (ut merito scribit Baronius) quain quod ibi asserit ejusden Decii tempore Trophiinum Arelaten, Paulum Narbonam, et Martialeni item in Gallias amandatos: quos constat fuisse apostolo rum discipulos, et apostolorum temporibus ad prædicandum Evangelium in Gallias esse missos. Sed hæc, sicut alia multa, auctoris simplicitati multa tain facile admittenti donanda sunt, prout etiam Hilduinus excusat ita dicens: Cæteruin par cendum est simplicitati viri religiosi Gregorii Tu ronensis episcopi, qui multa aliter quam veritas se habet, æstimans, non calliditatis astu, sed beni guitatis et simplicitatis voto litteris commendavit., Sic illi. 539 Ego vero ad firmandam eorum de Grego rio opinionem, sed præcipue ad corroborandam nostram de S. Dionysio Areopagita sententiam, dico, eidem Gregorio Turonensi non magnopere cordi fuisse, præsertim in primis imperatoribus, distinguere accurate tempora, sed adeo illa confu disse, ut miscuerit et conturbarit ea quæ facta sunt sub Antonino Pio, cum'iis quæ sub M. Aurelio An tonino philosopho, et L. Vero ejus filiis, et cum iis quæ sub horum successore Commodo, et quæ sub aliis usque ad Decium acciderunt. Nam inter An toninum Pium et Decium nulla tot imperatorum, qui intercesserunt, ab eo fit mentio. Nihil de Marco Aurelio Antonino, qui imperavit annos 19, nihil de Commodo, qui 12, nibil (ut Pertinacem et Didium tanquam brevi exstinctos omittam) de Severo, qui annos septemdecim; nihil de Antonino Caracalla, qui annos sex; nihil de Macrino, de Heliogabalo, de Alexandro Severo, qui annos tredecim, nihil de Maximino, nihil de Maximo et Balbino, nihil de Gordiano, nihil de Philippo, qui annos sex. Si quis igitur aliunde ignarus historiæ legat hic Gregorium Turonensem, credet sane omnia quæ sub tot imperatoribus mediis facta sunt, esse facta sub Antonino Pio, adeoque Irenæum sub eodem esse passum, etiamque Justinum philosophum et Pothinum: quæ tamen ipsorum adversariorum con fessione sunt falsissima. Ita enim scribit libro pri mo cap. 28: Nain sub Antonini imperio Marcio nitana et Valentiniana hæresis insana surrexit; et Justinus philosophus post scriptos catholicæ Eccle sia libros martyrio pro Christi nomine coronator. In Asia autem orta persecutione, beatissimus Poly carpus, etc. Sed et in Galliis multi pro Christi no mine sunt per martyrium gemmis cœlestibus coro nati, etc. Ex quibus et ille primus Lugdunensis Ecclesiæ Pothinus episcopus fuit, etc. Beatissimus vero Irenæus hujus successor martyris, etc., Quis ita legens non diceret omnia sub Antonino Pio ac cidisse, eodem nimirum tempore quo Marcionis et Valentini hæreses surrexerunt? At vero longe ali ter res habet. Nam Justinus quidem, Polycarpus et Pothinus non sub Antonino Pio, sed illo pridem de functo sub ejus filiis interempti sunt: Irenæus au tem multo etiam postea sub Severo imp. de quibus in ipsorum Vitis aut martyriis ago fusius. Et tamen Gregorius Turonensis in eadem ipsa pagina, ubi de septem illis episcopis sub Decio in Galliam missis hallucinatur, rursus errore lapsus scribit quadra ginta_octo martyres (ex quibus primus fuerit Ve tius Epagathus) passos esse post Irenæum; cum constel ex ipsorum Lugdunensium epistola tum scripta de ipsorum martyriis, longe ante illos esse passos cum Pothino, Irenæum autem multo ut dixi, postea sub Severo. Verba Gregorii, ne mihi gratis credatur, sunt hæc Beatum Irenæum diversis in sua carnifex præsentia pœnis affectum Christo Domino per mar tyrium dedicavit. Post hune et quadraginta octo martyres passi sunt, ex quibus primum fuisse le gimus Vetium Epagathum. › Ita ille. Atqui triginta annis post istos martyres adhuc superstes erat Ire næus, ut in ejus Vita a me scripta videre est. Un de miror, eos, qui auctoritatem Gregorii pro se al legant, dum ejus errata chronographica tâm multa et tam crassa et tam vicina allendunt, si tamen attendant, non vehementi pudore suffundi. Et vero quomodo potuit sub Decio missus esse Dionysins in Galliam, cum veterrima Martyrologia, ut superius ostendi, ferant eo missum a Clemente Romano pon tifice, nullus autem talis Clemens fuerit sub Decio? Et ipse Beda (quem pro se citant, quia diversis diebus duos videtur afferre Dionysios) in hoc pro nobis plurimum facit, quod illum Parisiorum epi scopum dicat missum a Clemente pontifice. Jude eniin sequitur, quod primo sæculo, et nullo modo sub Decio, qui tertio vixit sæculo; nullus enim tum Clemens pontifex: aut si est, proferant. Vener. Bedæ verba 9 Octobris sunt hæc: Apud Pari sium natale sanctorum martyrum Dionysii episco pi, Eleutherii presbyteri et Rustici diaconi. Qui beatus episcopus a pontifice Clemente Romano in Gallias directus, ut prædicationis operam populis a fide Christi alienis exhiberet, tandem ad Parisio rum civitatem devenit, et per annos aliquot sanctum opus fideliter et ardenter exsecutus, a præfecto Fescennino Sisinnio comprehensus est, et cum eo sanctus presbyter Eleutherius et Rusticus diaconus gladio animadversi martyrium compleverunt.» El quia non raro, dum suum Gregorium frustra jactant, æque antiquum a nobis auctorem postu Jant, qui a nobis sit, ecce æqualem Gregorio, el forte etiam natu grandiorem, doctrina certe vel parem vel superiorem eis reponimus Venantium Fortunatum, qui insignem de nostro Dionysio hyur num composuit, in quo de missione ejus a Clemen te pontifice Romano expresse meminit, Citaveral olim eum hymnum Hilduinus abbas, sed non edide rat, eum nunc luci dedit Jacobus Dubletius lib. 1 Antiquitatum suarumrextremo, estque talis

col. 881–882page 153 of 262

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONKS IV. 540 Hymaus Venantii Fortunati de B. Dionysio. aliqui interdum variis temporibus (quod etiam ex Fortem, fidelem militem Caeli secutum principem, Dionysium martyrem Plebs corde, voce personet. Clemente Roma præsule Ab urbe missus adfuit Verbi superni seminis Ut fructus esset Galliæ. Opus sacratum construit Fidem docet baptismatis Sed audientum cæcitas Munus repellit seminis. Instante sacro antistite Errore plebem solvere; Dum spem salutis incidit, Tormenta mortis ingerit. Tenetur a gentilibus Christi placens altaribus Amore tantæ gloriæ Poenas libenter excipit. Unum quod illi defuit, Pro rege colla tradidit Dilectionem pectoris Cervice cæsa prodidit. Magnus sacerdos, qui dabat Templi sacrata munera, Fuso beato sanguine Est factus ipse victima. Felix pio de vulnere, Qua pena palmam præbuit! Qui morte mortem conterit, Nunc regna coli possidet. Gloria sit Deo Patri Gloria Unigenito Una cum sancto Spiritu, In sempiterna sæcula. Sic ille cui profecto nusquam in scriptis suis ti tubanti, multo major adhibenda fides, quam Gre gorio toties et tam aperte offensanti. Denique astruit Hilduinus, protestatos Athenien ses, se tam ex antiquissimis quorumdam scripto rum monumentis: quam ex majorum suorum con tinuatis traditionibus accepisse, ‹ Dionysium sub rogato sibi episcopo Romam adiisse et (ut compe rerunt) apud Gallorum gentem glorioso martyrio consummatum fuisse. Quod et Tarasius patriarcha Constantinopolitanus, inquit, per legatos suos sol licite inquisivit; et ita se eam rem habere certua, eamdem Atheniensium civitatem pallio archiepi scopali (quod tam ex ea tam diuturno tempore orta quadam contentione subtractum fuerat) redo navit; et synodali consensu, Metropolis auctorita te, qua ante functa fuerat, honoravit.» Vixit Ta rasius octavo sæculo, tempore Adriani papæ 1 et patriarcharum (quem ante recusaverat) ea tandem lege admisit, ut cogeretur concilium, et de cultu imaginum (qui sublevatus fuerat a Græcis impp.) restituendo ageretur. Declaratus est patriarcha anno quinto imperii Irenes et Constantini filii. Vide Cedrenum ad eum annum. a Ad tertium argumentum ex auctoritate Sulpitii Severi ductum jam respondendum est, nec difficilis est negotii responsio. Verba Sulpitii sunt: Post Adrianum, Antonino Pio imperante, pax Ecclesiis fuit. Sub Aurelio deinde Antonini filio persecutio quinta agitata. Ac tum primum intra Gallias mar tyria visa, serius trans Alpes Dei religione susce pta. Sic igitur inde argoinentantur: Si regnante M. Aurelio Autonino philosopho primum visa sunt martyria in Gallia, ergo Dionysius Areopagita non fuit martyr Parisiis sub Adriano, hoc est qua draginta, eoque amplius anuis ante M. Aure lium. Respondetur, Sulpitium eo loco breviter omnes Ecclesiæ graviores persecutiones, quæ ante ipsum fuerunt, perstringere; ut patebit cuivis eum locum attendenti; ac propterea eun agere de martyriis quæ magno simul numero (ut in gravibus persecu tionibus solet) edita sunt: non vero negare, quin tra generales illas persecutiones sæpenumero acci dit) martyrio affecti sint. Respexit enim procul dubio Sulpitius ad illa Eusebii verba in Chronico ad annum M. Aurelii et L. Veri septimum: Plu rimi in Gallia gloriose ob Christi nomen interfe cui, quorum usque in præsentem diem condita li bris certamina perseverant. ▸ Sicut ergo talis persecutio per Gallias antehac non fuit, ita Sulpitius eam primam nominat, et merito. Nam sicut una hirundo, ut aiunt, non facit ver; ita paucorum in una integra gente martyria, non faciunt, ut debeat historicus (et is præsertim qui res tantum graviores se breviter persequi pro fitetur) corum meminisse. Nam Sulpitius quidem totam historiam sacram ab orbe condito ad sua usque tempora duobus libellis complexus est. Quos sic incepit: Res a mundi exordio sacris litteris editas breviter constringere; et cum distinctione temporum usque ad nostram memoriam carptim dicere aggressus sum: multis id a me studiose eflagitantibus, qui divina, compendiosa lectione, cognoscere properabant. › Unde non mirum, si particulariuin quorumdam martyrum mentionem neglexerit. Imo nec Pothini, nec Irenæi (quamvis prior cum illustrissimis martyribus quadraginta, posterior cum omni fere Lugdunensi civitate sub latus sit) nominatiın meminit. sci 541 Itaque quod dicit, ante illud tempus mar tyrii non esse visa intra Gallias, sic capiendum et intelligendum est, quo modo et illud quod subdit, serius trans Alpes Dei religione suscepta, licet palam et a totis populis. Quis enim dicat, a nullis omnino susceptam religionem catholicam in Galliis, ante M. Aurelium Antoninum philoso phum, hoc est ante anuum a Christo circiter cen lesimum sexagesimum? Ergone Petrus et Paulus, quorum alter tam diu Romæ, alter etiam satis fuit, volabant, cæcos ad Galliam habebant oculos? ad et qui omnia per se, vel per suos, ut fulgura per Galliam tam vicinam, tam nominatam? Res est creditu non modo difficilis, sed etiam indigna au ditu. Nam ex ante dictis constat, varios variis tem poribus et in Gallia fuisse, et martyrium in Gallia obiisse. Et de S. Ursino primo Bituricensium episcopo fatetur ipsemet Gregorius Turonensis, a discipulis apostolorum in Gallias missum. Nam libro De glo ria confessorum, cap. 8, sic scribit: Bituriga vero urbs primum a S. Ursino (qui a discipulis apostolorum episcopus ordinatus in Gallias desti natus est) verbum salutis accepit, atque Ecclesiam Biturigensem primum instituit, rexitque, qui mi grans a sæculo, in campo inter reliqua sepulcra populorum sepulturæ locatus est. Non enim adbuc populus ille intelligebat sacerdotes Domini venc rari, eisque debitam reverentiam exhibere. Con sentiunt omnia Martyrologia ad diem 9 Novemb. ‹ Eutropius quoque martyr Santonicæ urbis (verba sunt ejusdem Gregorii Turonensis libro primo Miraculorum, cap. 56) qui a Clemente episcopo fer tur directus in Gallias; ab eodem pontificalis or dinis gratia consecratus est, etc. His consentit Romanum Martyrologium ad trigesimam Aprilis. Si quis autem dicat, a Dionysio Areopagita usque ad episcopos Parisienses quí nunc sunt, computa tis singulorum annis, non reperiri justum nume rum, siquidem eum asseramus primo fuisse sit culo, aut secundi initio; respondere ex vero pos sumus, post Dionysium ob persecutionis flammas diu vacasse episcopatum. Naur si a tempore Decii (qui tertio demum sæculo imperavit) usque ad pri mum Constantis imp. annum, Turonensis episco. patus cessavit triginta septem annis, ut ipse auctor est Gregorius Turonensis lib. x Historiarum, capit. 31, quanto magis vel tanto vel ampliori etiam in tervallo vocaverit sedes Parisiensis secundo sit

col. 883–884page 154 of 262

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS esse, qui olim Athenarum, et postea Parisiorum princeps fuerit episcopus: Qua de re quam mihi ar ridet Jacobi Fabri Stapulensis, viri docti juxta et pii sententia, tam hic minime est prætermittenda. ● Insuper, inquit, non sine divina ordinatione et summa providentia id effectum esse mihi visum est, ut hic sacratissimus et longe divina sapientia illustrissimus Pater, primuin Atheniensium antistes Atticam rexerit Ecclesiam, et civitatem primariam, omnium parentem litterarum, illuminaverit. Qua illuminata mox in Gallias a beatissimo Clemente apostolus missus, sedem apud Parisiorum insignem urbem (seu Parrhisium seu Lutetiam appellarent) delegarit. Quæ melius Dionysia a Dionysio primo 542 suo antistite et apostolo, primo susceptore ac regeneratore, quam ab Iside, aut luto, ut volunt nonnulli, potuisset appellari. Primus enim eam ad vitæ fontes erexit in Christo parvulam (solent enim ab ea effugavit, et induxit vitam; quam in Chri primi susceptores indere nomina); primus mortem culo? cum scilicet et episcoporum ac doctorum mus, firmum fixumque habeatur, unum eumdemque minor esset copia, et Gallia numero Christianorum desertior. Nec hoc sane novum aut Parisiensi Ec clesiæ proprium, quod episcoporum continenti suc cessione illo ævo caruerit. Hoc enim et multis aliis accidit. Ac de Rhemensi quidem Ecclesia Flodoar dus presbyter, scriptor gravis (quem haud ita pri dem ediderunt et egregie illustrarunt Sirmondus noster et Georgius Colvenerius) diserte scribit post illos primos ejusdem Ecclesiæ pontifices, beatos, inquam, Sixtum ac Sinicium sancti Petri apostoli discipulos, usque ad imperium Constantini Magni, per tria scilicet sæcula unicum memorari præsu lem Amansium. Et ne verba ejus auctoris deside rentur, subjicio. Itaque lib. 1 Histor. Rhemensis Ecclesiæ, postquam superius de primis a Petro in eam vineam missis egit, ita cap. 5 subdit: ‹ Fre quentibus igitur persecutionum procellis intonanti bus Ecclesiæ puppis nostræ jactata, diversisque oppressa fluctibus, quoniam vix caput attollere po terat, quanto sedes ipsa tempore rectore vacua digno resederit, haud facile panditur: adeo, ut post tot præmissos nostræ fidei patres, beatum Sixtum atque Sinicium, unum duntaxat præsulem inveniamus Amansium ad imperium usque Constan tini: sub quo Betausius reperitur, qui cum Primo genito diacono suo primus ex hac Belgica provincia legitur Arelatensi primæ interfuisse synodo, relatæ per Marinum episcopum beatissimo papæ Silvestro, Volusiano et Aniano Coss. Post quem Aper, inde Maternianus, elc. Deinde responderi potest, seposita etiam throni episcopalis vacatione, mediorum episcoporum nul lam esse mentionem, non quod li defuerint, sed quod aut obscuri fuerint, deficientibus qui scribe rent; aut si scripti olim fuerint, tamen injuriis temporum deleti sint. Ita fere simili in negotio re spondet Joannes Dadræus in Chronologia archiepi scoporum Rothomagensium, ubi de S. Nicasii et S. Mellonis agit distantia. Quare, ut huic finem disputationi tandem pona stiano cultu, suo sanguine et omnium tormentorum molitionibus libenter susceptis tandem confirma vit. Unde et victor mundo triumphato ad Deum, qui ipsum miserat, conscendit. Tum Deus illum locum, piorum studiorum fontem præordinavit; ut ad quem, in certum eventus rei argumentum, ex Athenis virum supra omnem humanam sapientiam doctum direxerit. Vox igitur Dionysia bonarum lit terarum omnium academia, eadem et Parisiensis, quam unus idemque Pater sociam fecit Athenis, et sororem, vestro applaudite apostolo, vestro primo antistiti et parenti, primo ad vitam susceptori et illuminatori, et ejus sacras disciplinas in honore suscipite, atque in eis ipsis dies noctesque preti cite. Sic ille. Et hoc sane melius quam inquirendis contra hanc tam longo receptam intervallo sententiam iuutili. bus argumentis frustra tempus insumere. Et quæso, ne locus detur isti querelæ: Filii matris meæ pu gnaverunt contra me. z De scriptis sanctı Dionysii. Fuit hæc semper atque etiamnum est celeber rima inter doctos viros quæstio, cujusnam sint ea scripta, quæ sub Dionysii Areopagitæ nomine in lucem prodiere, ipsiusne revera Areopagita, an alterius. Tractarunt eam complures, partim Græci, partim Latini; partim catholici, partim hæretici. Et qui dem qui affirmativam partem tenuerunt, ea scilicet scripta vere esse Dionysii Areopagitæ, e cœtu ca tholico pene omnes fuerunt: qui vero negativam, maxima ex parte hæretici, quantumvis aliquo etiam numero catholici. Ac ne cui in mentem veniat, me post tot hujus quæstionis tractatores videri actum agere, discent ex hoc nostro tractatu, quicunque animum adjece rint, meliorem nos in non paucis tenuisse refutandi viam, quam qui nos antegressi sunt: itemque cer torum argumentorum hinc inde allatorum vel vitia detexisse, vel momenta adauxisse. Prima igitur sententia, eaque vera, est hæc Opera quæ Dionysii Areopagita nomine inscripta sunt, vere illius sunt, et pro talibus haberi debent. Primum argumentum. Quia si in re dubia et in certa, qualem esse hanc nonnulli volunt, melior est conditio possidentis, quanto magis ex tanto tem pore, et a lot sæculis, defenso semper jure suo, bona fide possidentis? Nam ab immemorabili ten pore habita sunt hæc Opera pro rebus Areopagita, cum non queat assignari spatium, quo ipsa alterius et non illius habita sint. mille enim retro aunis eoque amplius laudatus nominatim reperitur Dio nysius Areopagita, ut horum auctor operum: et fuit nemo hactenus tam imprudens aut impudens, tam audax aut temerarius, qui alieno sub nomine ea Opera evulgarit. Fuerunt quidem qui vel að Apollinarem, vel ad alium a nostro Dionysium, sea Corinthium, seu Alexandrinuin, suas tenues et vix refutatu dignas applicarent conjecturas: sed qui serio tueri ac propugnare intenuerent, aut nomen Dalicujus illorum præügere hisce scriptis auderent, nulli fuerunt. Qui vero ante mille annos hunc Areopagitam ci tarunt, in promptu habeo Leontium Byzantinum, et S. Anastasium Sinaitam, viros magna doctrina et auctoritate, ambos imperante Justiniano (is sus cepit imperium anno Christi Domini 527), scriptis illustres, et plurima SS. Patrum lectione instru ctos. Quorum prior lib. n, contra Nestorium et Eutychetem producturus veterum testimonia, sic præfatur: Quoniam gratia Christi, quæstiones, quæ speciem probabilitatis habebant, pro viribus solvi mus, polliciti vero sumus testimoniis veterum confir mare quæ diximus; accipe in fidem multitudinem testimoniorum, æquabilem modulatum veritatis con centum edentem. Deinde post quædam alia ejusdem præfationis, dum profert testimonia, primo prorsus * Cant. 1, 5.

col. 885–886page 155 of 262

PG 4:885Εγένοντο δὲ ἐν τοῖς χρόνοις τοῖς ἀπὸ τῆς γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ μέχρι τῆς βασιλείας Κωνσταντίνου, διδάσκαλοι καὶ πατέρες οίδε· Ιγνάτιος ὁ θεοφόρος, Εἰρηναῖος, Ιουστίνος φιλόσοφος καὶ μάρ τυρ, Κλήμης καὶ Ἱππόλυτος ἐπίσκοπος Ρώμης, Διο νύσιος Αρεοπαγίτης, Μεθόδιος ἐπίσκοπος Πατάρων. Γρηγόριος ὁ θαυματουργός, Πέτρος ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκοπος καὶ μάρτυρ. ε, ἐν ἑαυτῷ συλλαβὼν ἔχει τὸ εἶναι. πέλαγος οὐσίας ἄπειρον καὶ ἀό κοῦ φωτὸς ἀπειρόν τε καὶ ἄφθονον πέλαγος.» πετεινὸν τοῦ οὐρανοῦ, Εξώδιος, ἡ εὐωδία τῆς Ἐκκλησίας, καὶ τῶν ἁγίων ἀποστόλων διάδοχος; Ποῦ Ἰγνάτιος, τὸ τοῦ Θεοῦ οἰκη τήριον; Ποῦ ὁ Διονύσιος τὸ πετεινὸν τοῦ οὐρανοῦ; Που Ἱππόλυτος ὁ γλυκύτατος καὶ εὐνούστατος; Ποῦ Βα σίλειος ὁ Μέγας, καὶ μικροῦ δεῖν τῶν ἀποστόλων ἰσόρροπος; Ποῦ ᾿Αθανάσιος ὁ ἅγιος καὶ πλεονέκτης των ἀρετῶν; Ποῦ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, καὶ αήττητος στρα τιώτης, καὶ ὁ δεύτερος τούτου συνώνυμος; Ποῦ Ἐφραὶμ ὁ πολύς, ή παραμυθία τῶν ἀθυμούντων;

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. loco ponit Dionysium Arcopagitam hoc modo: Dio- ▲ in sermone de psendoprophetis et falsis doctoribus nysii Areopagitæ ætatis apostolorum ex libro De divinis nominibus: Corruptio vero, infirmitas naturæ et defectus naturalium habituum, et operationum ac potentiarum, etc. Sic Latinus Leontii interprès: Græcum enim nancisci exemplar non potui. Sed idem in lib. De sectis (quem ad manum tam Græce quam Latine habemus) eumdem Areopagitam aperte inter sanctos Patres, qui a Christo ad Constantinum Magnum medio spatio comprehenduntur enumerat. Nam actione tertia, sub medium il: scribit: Εγένοντο δὲ ἐν τοῖς χρόνοις τοῖς ἀπὸ τῆς γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ μέχρι τῆς βασιλείας Κωνσταντίνου, διδάσκαλοι καὶ πατέρες οίδε· Ιγνάτιος ὁ θεοφόρος, Εἰρηναῖος, Ιουστίνος φιλόσοφος καὶ μάρ τυρ, Κλήμης καὶ Ἱππόλυτος ἐπίσκοπος Ρώμης, Διο νύσιος Αρεοπαγίτης, Μεθόδιος ἐπίσκοπος Πατάρων. Γρηγόριος ὁ θαυματουργός, Πέτρος ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκοπος καὶ μάρτυρ. Fuerunt autem in lempori - bus a Christi nativitate usque ad imperium Constantini, doctores 543 hi et Patres: Ignatius Theophorus, Irenæus, Justinus philosophus et martyr, Clemens et Hippolytus Romæ episcopi, Dionysius Areopagita, Methodius Patarensis episcopus, Gregorius Thaumaturgus, Petrus Alexandriæ episcopus el martyr, etc. Leontio ista. Ubi notandum est, S. Hippolytum ab eo (uti et a quibusdam aliis scriptoribus Græcis, quod in ejus Vita admonitum volui) Romæ episcopum vocari, quod in Portu Romano, urbe Italiæ, fuerit episcopus; non autem quod ipsius urbis Romæ sedem tenuerit principalem. Eumdem S. Dionysium laudat nomination S. Anastasius Sinaita, episcopus Antiochenus lib. vii Anagogicarum contemplationum in Hexaemeron, initio: • Celeberrimus ergo, inquit, et rerum divinarum mysta apostolicus Dionysius doctor in sapientissima sua theologia, quod Deus dicitur ε65, ex co 'quod omnia 0ɛwpɛl, id est contemplatur, › etc. Ante istos igitur auctores opera ista, de quibus est nunc controversia censebantur Dionysii Areopagitæ. Quin et antiqui Patres, quamvis nominatim ea non citaverint, legisse tamen, et imitati esse, mon obscuris vestigiis deprehenduntur. Nazianzenus certe in non paucis secutus hunc auctorem manifestis indíciis a doctissimo Billio ostenditur. Integrum enim capul in suo Observationum sacrurum lib. 1 ea de re confecit, estque illud num. 23, quod sic orditur: Nonnulla, inquit, apud Gregorium loca sunt, Dionysii Areopagitæ verbis usque adeo similia, ut ea ille ab ipso mutuatus esse non immerito cuipiam videri possit.Quod ne me fingere quisquam putet, loca ipsa proferre minime pigebit. Orat. 2 de Pascha, de Deo loquens Gregorius: "Olov, inquit, ἐν ἑαυτῷ συλλαβὼν ἔχει τὸ εἶναι. Dionysius autem capite 5 libri De divinis nominibus: "Ulov Ev čauty to elval ouvidyows. Eodem loco Gregorius Deum esse dicit πέλαγος οὐσίας ἄπειρον καὶ ἀόPLOTOV. Quæ verba non longe remota sunt ab his Dionysii, libro De cælesti hierarchia, c. 9: Cɛapyɩκοῦ φωτὸς ἀπειρόν τε καὶ ἄφθονον πέλαγος.» Hacke nus e Billio. Vide ibi longe plura. Et sane admodum credibile est, sanctum Gregorium Nazianzenuin, cuin Athenis studiorum causa degeret, et præcipuorum inibi philosophorum ac theologorum (quod ex ejus Vita a me scripta cognosci poterit) familiaritate uteretur, in eos libros tanquam altissimæ philosophiæ plenos incidisse, eosque pervolutasse. Idem et de S. Joanne Chrysostomo dici potest: qui non minore ibidem, quain Nazianzenus, gloria floruit: nempe eum ejusdem Dionysii scripta perlegisse, et sublimitatem scientiæ et spiritus qui in eo loquebatur, et mirabilia de Deo et coelestibus virtutibus referebat, demiratum, appellasse eum tò πετεινὸν τοῦ οὐρανοῦ, Volucrem cali. Diu requisitum illum Chrysostomi locum tandem reperi. Illic enim paulo post medium ita scribit: Пou Εξώδιος, ἡ εὐωδία τῆς Ἐκκλησίας, καὶ τῶν ἁγίων ἀποστόλων διάδοχος; Ποῦ Ἰγνάτιος, τὸ τοῦ Θεοῦ οἰκητήριον; Ποῦ ὁ Διονύσιος τὸ πετεινὸν τοῦ οὐρανοῦ; Που Ἱππόλυτος ὁ γλυκύτατος καὶ εὐνούστατος; Ποῦ Βασίλειος ὁ Μέγας, καὶ μικροῦ δεῖν τῶν ἀποστόλων ἰσόρροπος; Ποῦ ᾿Αθανάσιος ὁ ἅγιος καὶ πλεονέκτης των ἀρετῶν; Ποῦ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, καὶ αήττητος στρατιώτης, καὶ ὁ δεύτερος τούτου συνώνυμος; Ποῦ Ἐφραὶμ ὁ πολύς, ή παραμυθία τῶν ἀθυμούντων; Ubi Evodius ille, bonus odor Ecclesiæ, et sanctorum αρostolorum successor? Ubi Ignatius Dei domici lium? Ubi Dionysius Areopagita volucris cœli? Ubi Hippolytus suavissimus et benevolentissimus? Ubi Basilius magnus et par ſerme apostolis? Ubi Athanasius ille sanctus et virtutibus dives? Ubi Gregorius Theologus et invictus miles, et alter illi cognominis? Ubi Ephrem ille celebris, obtorpescentium excitator, afflictorum consolator? etc. Ac ne quis illam orationem D. Chrysostomo abjudicet, sexcenti jam auni sunt, cum Anastasius Bibliothecarius eam sub ejus nomine citaverit, ut videre licet in ipsius ad Carolum Calvum imp. epistola. Quin et Perronius Ebroicensis episcopus dixit, se, Venetiis cum esset, vidisse illam Chrysostomi Græcam orationem, in qua elogium illud de Dionysio recitatur, ejusque Homiliæ titulum esse, Cygna vox Chrysostomi, quam scilicet Constantinopoli, priusquam in exsilium pelleretur, habuerit. Quod autem ad titulum illum attinet, satis clarum est non a Chrysostomo illi orationi inditum, sed ab aliquo descriptore, qui dicentis tempus et materiam spectaverit. Auctoritati porro nostri Frontonis Ducæi (qui ob styli, ut quidem censet, differentiam, inter eas illam rejecit, quas credit non esse Chrysostomi) oppono: Primo, non tantam esse styli differentiam, quantam facit; deinde, ut sit aliqua, nihil videri debere mirum. Alius est enim stylus senis, alius juvenis: alius dolentis, et anxii, et pro grege suo derelinquendo solliciti, atque ab eo discessuri; et alius sedati et in episcopali sede cum ouni quiete et securitate residentis. Hæc autem scripta est non longe ante ipsius e vita excessum, uti declarat et expresse denuntiat exordium. Itaque hic ea inculcat, quæ tali in tempore a bonis solent pastoribus inculcari: primo, fugiendos hæreticos et pseudoprophetas; deinde, vacandum lectioni sacrarum Litterarum: tertio, recogitandum et reformidandum 544 Dei judicium; quarto, bonis operibus insistendunt, ac præsertim compunctioni et pœnitentiæ, nec hanc in longum differendam. Quæ sunt igitur orationum S. Chrysostomi germana lineamenta, si hæc non sunt? Vel ille profecto solus locus, quem hic proferam, convinceret auctorem hujus orationis esse Chrysostomum. Nam post varia Scripturæ loca, et post Distum Pauli, Videte canes, mihi vero lacryma, inquit, oboriuntur, dum quosdam ex nostra Ecclesia dicentes audio, non dici hæc in divinis Scripturis: idque non solum a laicis, verum etiam ab illis qui videntur esse pastores, et locum apostolorum obtinent et prophetarum, sed non mores. Ad quos opportunum est dicere: Væ vobis, duces cæci et indocti et inconstantes, qui vestium ornatu delectamini, et non lectione sacrorum librorum, › etc, Ille enim Chrysostomi zelus pro libris sacris pas - sim notus est. Probari præterea potest esse Chrysostomi hanc orationem, quod in loco supra citato ipse Chrysostomus tanquam Antiochiæ natus proferens verorum pastorum et imitandorum episcoporum nomina, primo loco patronos suos urbisque suæ Antiochiæ secundum Petrum apostolum. Antistites inducat Evodium et Ignatiuin, deinde Dionysium Areopagitam illis æqualem, postea reliquos, ut supra,

col. 887–888page 156 of 262

PG 4:887Ποῦ Νεστό Καθάπερ οὖν ἐν θαλάττῃ ἀπὸ ἀγκύρας τονούμενοι έλκουσι μὲν τὴν ἄγκυραν, οὐκ ἐκείνην δὲ ἐπι σπῶνται, ἀλλ᾽ ἑαυτοὺς ἐπὶ τὴν ἄγκυραν· οὕτως οἱ και τὰ τὸν γνωστικὸν βίον ἐπισπώμενοι τὸν Θεὸν, ἑαυτοὺς ἔλαθον προσαγόμενοι πρὸς τὸν Θεόν. Θεὸν γὰρ ὁ θε Ὥσπερ εἰς ναῦν ἐμβεβηκότες καὶ ἀντεχόμενοι τῶν ἔκ τινος πέτρας εἰς ἡμᾶς ἐκτεινομένων πεισμά των, καὶ οἷον ἡμῖν εἰς ἀντίληψιν ἐκδιδομένων οὐκ ἐφ᾽ ἡμᾶς τὴν πέτραν, ἀλλ' ἡμᾶς αὐτοὺς τῷ ἀληθεῖ καὶ τὴν ναῦν ἐπὶ τὴν πέτραν προσήγομεν. αντεχόμενοι τῶν ἔκ τινος πέτρας εἰς ἡμᾶς ἐκτεινομέ γων πεισμάτων, ἀπὸ ἀγκύρας τηνούμενοι. ἐπὶ τὴν πέ Εἰ γάρ τις ἀπίδοι πρὸς τὰ κάλλη τῶν αὐτοῦ λόγων, τὰ βάθη τῶν νοημάτων, οὐκ ἀνθρωπίνης φύσεως ταῦτα νομίσοι γεννήματα· ἀλλὰ, τινὸς ἀκηράτου καὶ θείας δυνάμεως. ὑπερούσιε, καὶ ὑπέρθεε, καὶ ὑπεράγαθε,»

DE S. DIONYŠII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS Accedit tertio quod si hæc oratio non fuisset Chrysostomi, sed alterius ipso posterioris, certe ille, quisquis fuisset, non minus Chrysostomi meminisset quam Basilii et duorum Gregorioruin. Nec enim minus quam illi celebris fuit, seu vita, sen dignitate, seu scriptis. Adde quarto, si lubet, hunc auctorem, uti nullius catholici scriptoris meminit qui non ante Chrysostomum fuerit, ita nec ullius hæresiarchæ mentionem facere, qui post vixerit. Eunomium enim, contra quem scripserunt Basilius et Gregorius Nyssenus ultimum recenset nominatim. Sic enim scribit: Ubi Simon Magus in hæresi primus, discipulus et præcursor Antichristi? Ubi malus ejus fetus et insaniæ ac lasciviæ successor Montanus? ubi Marcion? ubi Valentinus? ubi Manes? ubi Basilides? ubi jam Nero? ubi Valens? ubi alii reges atque poentes? ubi Jul.anus transgressor? ubi porro Arius? ubi Eunomius, et reliqui hæresiarchæ? › Ita Chrysostomus ex interpretatione Gerardi Vossii, qui melius et integrius exemplar Græcum nactus est, quam sit illud quod Fronto noster indidit tomo VI Operum Chrysostomi Græco-Latinorum. Nam in Frontonis exemplari lacunæ quatuor visuntur satis magnæ, in Vossii nulla. Notandum etiam in Greco Frontonis male haberi, Ποῦ Νεστό ploc; ubi Nestorius? pro quo restituendum, ToÙ Eúvótos; Liquet tum ex ipsa Vossii interpretatione, quam produxit idem Fronto; tum maxinie, quod in citatione SS. Patrum superius posita, ubi hæresiarcharum adversarii laudantur, nequaquam auctor hujus orationis reticuisset S. Cyrillum Alexandrinum Nestorii principem adversarium et debellatorem siquidem inter hæresiarchas nominasset Nestorium, uti aliorum hæresiarcharum oppugnatores non reticuit. Sed pro astruendo Chrysostomi testimonio, et vindicanda illa sua oratione, hactenus satis. Jam autem non modo ii quos dixi, scripta Diony. sii Areopagitæ videntur agnovisse, sed et antiquiores; in quibus nonnulla videor deprehendisse Dionysii imitamenta. Nam et Cleniens Alexandrinus, vír longe doctissimus, cum Athenis esset natus et educatus, et quidem proximo post Dionysium nostrum sæculo, legisse illum et imitatus esse, de signis pon minimis creditur. Habet S. Dionysius libro De divinis nominibus, cap. 3, egregias similitudines, quibus ostendit, nos postris ad Deum peccationibus non trabere illum ad nos, sed potius” nos ad illum. Notavi illas similitudines supra cap. 22 Vitæ. Secundam igitur illarum, quæ ducta est a navi ad saxa funibus alligata, șic imitatus est Clemens lib. IV Stromatum sub tinem: Καθάπερ οὖν ἐν θαλάττῃ ἀπὸ ἀγκύρας τονούμενοι έλκουσι μὲν τὴν ἄγκυραν, οὐκ ἐκείνην δὲ ἐπισπῶνται, ἀλλ᾽ ἑαυτοὺς ἐπὶ τὴν ἄγκυραν· οὕτως οἱ και τὰ τὸν γνωστικὸν βίον ἐπισπώμενοι τὸν Θεὸν, ἑαυτοὺς ἔλαθον προσαγόμενοι πρὸς τὸν Θεόν. Θεὸν γὰρ ὁ θε panεÚV AUTOV DEрaneve. Quemadmodum igitur, qui in mari ab anchora funibus firmantur, trahunt quidem anchoram, sed illam ad se non altrahunt, verum seipsos potius ad anchoram: ita qui in vila gnostica (scientiæ donum obtineute) Deum trahunt, seipsos non advertentes ad Deum adducunt. Qui enim Deum colit, se ipsum colit. Verba autem Græca S. Dionysii loco dicto sunt lac: Ὥσπερ εἰς ναῦν ἐμβεβηκότες καὶ ἀντεχόμενοι τῶν ἔκ τινος πέτρας εἰς ἡμᾶς ἐκτεινομένων πεισμά των, καὶ οἷον ἡμῖν εἰς ἀντίληψιν ἐκδιδομένων οὐκ ἐφ᾽ ἡμᾶς τὴν πέτραν, ἀλλ' ἡμᾶς αὐτοὺς τῷ ἀληθεῖ καὶ τὴν ναῦν ἐπὶ τὴν πέτραν προσήγομεν. Latina possunt vi deri supra cap. 22 Vitæ. Quod igitur Dionysius hic habet, ɛlç vauv èµбeEnxores, dixit Clemens, of & Badan: et quod ille, αντεχόμενοι τῶν ἔκ τινος πέτρας εἰς ἡμᾶς ἐκτεινομέ γων πεισμάτων, dixit Clemens brevius, ἀπὸ ἀγκύρας τηνούμενοι. Sic ubi Dionysius dixit, ἐπὶ τὴν πέ spav, ad saxum, Clemens usurpavit, 545 ini sły ayxupav, ad anchoram: et quod Dionysius appiicavit ad precantes Deum, Clemens accommodavit ad pie viventes, et Deo per contemplationem vacantes. Habet idem Dionysius tam in libro De celesti hierar. cap. 11, quam in lib. De divinis nominibus, doctrinam de cognitione Dei per negationem. Quani imitatus videtur Clemens lib. v Stromatum, sub medium, ubi sic scribit: Si igitur post ablata omnia quæ insunt corporibus, et iis quæ dicuntar incorporea, nos ipsos in Christi magnitudinem, projecerimus, atque inde in immensitatein sanctitate processerimus, ad intelligentiam Omnipotentis utcunque perveniemus, non id quod est, sed id quod non est cognoscentes. Figura autem, et motus, vel status, vel thronus, vel locus, vel dextera, vel sinistra, de Patre universorum nequaquam sunt cogitanda. Atqui et hæc scripta sunt. Verum, quid unumquodque istorum significet, suo dicetur loco. Quare prima causa non est in loco, sed supra et locum et tempus et nomen et intelligentiam., Omisi Græca, ne in his essem longior. Habet et quædam alia his similia eodem libro inferius de Deo, quem dicit ineffabilem, propterea quod non sit genus, nec differentia, nec species, etc. Vide in Clemente Græco-Latino. Secundum argumentum pro Dionysii operibus sumi potest ex ipsorum materie, et ex tempore scriptionis hæc autem sunt ejusmodi, ut auctorem æquævum apostolis, ut magnum philosophum, ut ardentem theologum, ut virum denique in sublimissimo argumento rebus et verbis haud imparem, ac vere Pauli discipulum ostendant, materies enim sive argumentum est, Deus, Trinitas, angeli, Ecclesia, pontifices, sacramenta seu graduum et offciorum ecclesiasticorum descriptio episcopis scitu necessaria sermo autem et locutio, hominis est in contemplando, et verba contemplationi, quoad ejus fieri potest, adæquando eximii, atque, ut Dionysius Rickelius Areopagitam appellat, viri profundissimi ac ferventissimi cordis. Ita scilicet in sublime assurgit, ita in voces novas ac singulares, nempe ad rerum cæteroqui inexplicabilium aliquam adumbrationem ebullit; ita sursum cogitationibus et sensibus in immensum attollitur ut non immerito magnus ille Hugo a S. Victore (qui alter Augustinus ex mentis et sermonis acumine vocari obtinuit) ea quæ de Seraphinis a B. Dionysio scripta sunt an geli potins verba esse putet, quam hominis. Eadem luit de illo mens Suide, eadem sententia. Si quis eum, inquit, ejus spectet elegantiam orationis, et profunditatem sententiarum, ca nequaquam bumanæ naturæ fœtus, sed immortalis cujusdam ac divinæ esse facultatis existimabit.» Si Græca quis malit, ea sic habent: Εἰ γάρ τις ἀπίδοι πρὸς τὰ κάλλη τῶν αὐτοῦ λόγων, τὰ βάθη τῶν νοημάτων, οὐκ ἀνθρωπίνης φύσεως ταῦτα νομίσοι γεννήματα· ἀλλὰ, τινὸς ἀκηράτου καὶ θείας δυνάμεως. Iuem fuit et Leonard Lessii præceptoris nostri sensus, idem judicium. Quod ad eloc nem, inquit, attinet, eam quoque angelicam potius dixeris, quam humanam; adeo sublimis est nimirum, ut conceptionum sublimitatem orationis sublimitas exæquet. Quis post apostolos unquam de divinis ita locutus est: Tpias ὑπερούσιε, καὶ ὑπέρθεε, καὶ ὑπεράγαθε,» etc. qu vide in ejus epistola Operibus S. Dionysii Areopagile Petro Laussels præfixa. Noster item Nico laus Caussinus, in Eloquentiæ Parallelis, ita de eodem inter alia: ‹ Nuin videtur hic de Deo et pulcherrimo ejus opificio verba faciens, quasi aquila ex bominum conspectu subductus contentissimo volatu se in altas nubes indere, et illic inter fulminum jaclus, inter nives et grandines ludere, mox inter stellas spatiari? Verum ubi Triadem illam specuJatur, ubi de Verbo divino disserit, et mysteriorum divinorum majestatem depingit, non jam est aquila, sed angelus quispiam loquens e turbine, aut ut

col. 889–890page 157 of 262

PG 4:889'Ανεγνώσθη Θεοδώρου πρεσβυτέρου, ὅτι γνησία τοῦ ἁγίου Διονυσίου βίβλος. Διελύοντο δὲ ἐν τῷ οὖν τὰς τέσσαρας ἀπορίας διαλῦσαι ἐπαγωνισάμενος, βεβαιοί, τό γε ἐπ' αὐτῷ, γνησίαν εἶναι τοῦ μεγάλου Διονυσίου την βίβλον. Καὶ Διονύσιος ὁ πολὺς μὲν τὴν γλῶσσαν, πλείων δὲ τὴν θεωρίαν, ὁ μαθητὴς Παύλου, καὶ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρ, καὶ τῶν ᾿Αθηναίων ἐπίσκοπος. Ει

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. Elias igneo curru devectus supra nubes et pluvias et ventos, et quidquid mortale est, audacissimo nisu consurgit. Ita ille et bene. Jam de tempore scriptionis certissimum ex ipsis operibus argumentum ducitur, ea scripta esse primo sæculo, cum illorum auctor nullius scriptoris aut alterius illustris viri meminerit, qui non apostolorum temporibus vixerit; et quod caput est, se Pauli apostoli discipulum vocet, atque ad Titum, atque ad Timotheum aliosque ævi illius scribit. Cum ergo illa scripta sub nomine Dionysii Areopagitæ semper prodierint, et idem Dionysius in omni eruditionis genere apprime versatus insignisque in paucis philosophus fuerit (solos enim fere ejusmodi viros admittebat Areopagus, ut alibi probatum est et Pauli insuper apostoli discipulus, a quo et virtutem eximiam, et altissima mysteria, ntpote capacissimus, addiscere et imbibere potuerit; quis dubitare possit, quin hæc ipsius vera et germana scripta sint? • At enim stylus horum librorum, inquit Abrahamus Scultetus Calvinista, non est simplex et sincerus, sed argutus nimis, est inflatus et affectatus et parum apostolicus. Verum improbus scriptor improbe fallitur. Nam quem negat esse simplicem ac sincerum, meliora sectantes 546 aiunt esse simplicissimum ac sincerissimum, non simplicitate quidem sermonis humi repentis (tali enim stylo utendum est in rebus parvis et humi repentibus) sed simplicitate, qua res magnis et propriis, sibique accommodatis potius, quam longis ambagibus, et translatitiis vocibus explicantur. Divina enim et cœlestia cum miro et elevato mentis acumine penetraret vir ille, et sensus suos in rebus altissimis conaretur explicare, nec verba reperiret paria, novis verbis; Attice tamen efformatis, in rebus novis et communem captum transcendentibus est usus. Sincerissimum item ajunt, sed sinceritate, quæ res ita notatur repræsentare ut sunt, non autem ea quæ fucum admittit, et quo res parvæ ac turpes, magnæ et pulchræ videantur, aut e contrario. Quod porro argutum nimis asserit, et inflatum, et affectatum, et parum apostolicum; hoc totum nego, el aio, Scultetum in prioribus quidem valde hallucinari; in postremo autem, ubi vocat parum apostolicum, ipsummet non parum, sed multuın ariolari. Nam si res parvas aut mediocres eo stylo, et istis verbis quibus hic utitur, exponeret Dionysius, tumn sane inflatus et affectatus quin diceretur, nihil re-. pugnarem: verum si verba hic sunt grandia, et res quoque ipsa multo grandior, quid est quod argui possit? Nec vero alius in Dionysii libris spiritus et eloquentia apparet, quam in Pauli præceptoris sui nonnullis Epistolis, ubi talis nonnunquam est oratio, et tam elata verbis, et tam figuris ornata, ut si verba Sculteti in Dionysio haberent locum, etiam et in Paulum ipsum viderentur posse grassari. Nam certe Pauli stylus ex omnium confessione longe est et ab Evangelio et ab aliorum apostolorum scriptis differens. Quare si Pauli stylus cum alibi, cum in secunda ad Corinthios Epistola est apostolicus etiam Dionysii, cum in rebus sublimibus est sublimis, et in cœlestibus cœlestis, potest et debet dici apostolicus; præsertim ubi sub illis, quibus utitur, verbis tanta rerum divinarum æstimatio et pietas etiam interlucet. Tertium argumentuin est, quod cum olim, hoc est, sub annum Christi quadragesimum, orta esset de Operibus sancti Dionysii Areopagitæ quæstio, nonnullique certis de causis, an ejus essent legitimi Ietus, dubitarent, scripserit Theodorus presbyter librum unum, quo docuit illa Opera esse sancti Dionysii Areopagitæ germana atque legitima, et raLiones quatuor, quæ contra potissime objiciebantur, dissolvit. Hoc testatur Photius in Bibliotheca, cod. 1, hisce verbis: 'Ανεγνώσθη Θεοδώρου πρεσβυτέρου, ὅτι γνησία τοῦ ἁγίου Διονυσίου βίβλος. Διελύοντο δὲ ἐν τῷ Ady EvotάGELS Téoσapɛç. Lectus est Theodori presbyteri liber, quo docet germanum esse S. Dionysii opus. Dissoluta sunt autem eo in libro argumenta quatuor. Subjungit deinde Photius ea argumenta, sed ahsque solutionibus, propterea quod liber Theodori presbyteri in quo eæ solutiones continebantur satis esset vulgatus. Ego inferius tam ipsa argumenta quam solutiones (quæ quidem afferri potuerunt aut debuerunt, quando quidem ille Theodori non exstant) in contrariæ sententie refutatione proferam. Postremo addit idem Photius hæc verba: Taútas οὖν τὰς τέσσαρας ἀπορίας διαλῦσαι ἐπαγωνισάμενος, βεβαιοί, τό γε ἐπ' αὐτῷ, γνησίαν εἶναι τοῦ μεγάλου Διονυσίου την βίβλον. Hæc igitur quatuor difficilia argumenta dissolvere connisus, confirmat, quantum quidem in se est, legitimum esse magni Dionysii librum. Ac ne quis arbitretur, ea verba contrariæ favere sententiæ, sciat eumdem ipsum Photium (de cujus insigni eruditione atque exacto in consendis libris judicio catholici æque et hæretici consentiunt) expensis utriusque opinionis rationibus ac momentis tandem istos libros, de quibus hic agitur, sancto Dionysio Areopagitæ, ut proprios adjudicasse. Quod liquet ex eadem ipsius Bibliotheca, cod. 231, ubi in variorum recensione auctorum, quos citaverat Sophronius patriarcha Hierosolymitanus, ita de nostro Areopagita: Καὶ Διονύσιος ὁ πολὺς μὲν τὴν γλῶσσαν, πλείων δὲ τὴν θεωρίαν, ὁ μαθητὴς Παύλου, καὶ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρ, καὶ τῶν ᾿Αθηναίων ἐπίσκοπος. Ει Dionysius ille sermone quidem magnus, sed major contemplatione, Pauli discipulus et Christi martyr, et Atheniensium episcopus. Ita ille. Quae certe non diceret, nisi Opera quæ Areopagite nomine inscripta sunt, Areopagitæ adjudicaret. Namn unde sciret illum sermone magnum, si nihil ejus Operum vidisset? Unde et majorem contemplatione quam sermone nosset, si contemplationem ejus nullam legisset? Sub hujus enim Dionysii nomiue aliud nihil exŝtat præter illa opera de quibus nunc agitamus. Aut ergo illa vidit et legit et expendit, aut certe iis, qui viderunt et legerunt et expenderunt, assensit. Atque etiam observa secundum argumentum supra positum, ubi de Dionysii elocutione et contemplatione agebatur, confirmari, cum illa nimirum Photii verba directe in adversarios tendant, et tam sermonem quam contemplationem comiendent. Quartum argumentum ex magnorum 547 virorum auctoritate ducitur, et eorum quidem non minus doctrina quam pietate illustrium, quorum integras turmas in Martini Delrii Vindiciis spectare licet præ quorum multitudine, qui stant ex adverso, perpauci sane numerantur. Name theologis scholasticis, si hæreticos omittamus, unicum fere aut certe præcipuum habent Cajetanum. Nos vero Alexandrum de Ales, Albertum Magnum, S. Thomam Aquinatem, S. Bonaventuram, Durandum, Scotum, Richardum, Gabrielem, et reliquos. Ex alis varia eruditione præditis habent Theodorum Gazam, Laurentium Valiam, Desiderium Erasmum, Josephum Scaligerum, Desiderium Heraldum, paucos alicujus notæ alios. Sed his opponuntur Joannes Picus Mirandulanus, vir ab ingenio et memoria naturæ miraculum appellatus, Marsilius Ficinus et Lilius Gyraldus, viri iam magni ingenio, quam varii scienua, quorum ille quidem ipsius Dionysii librorum interpres fuit et admirator; hic autem eumdem Dionysium in divinorum explicatione nominum cunctis anteposuit. Budæus et Billius, duo litterarum Græcarum in Galliis prælustria lumina, Gilbertus Genebrardus, et Arnaldus Pontacus pari studio litterarum et sincere amicitiae cultu nobiles. Item Gælius Raodiginus, plurimæ lectionis varietate vix sciens parem

col. 891–892page 158 of 262

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS (cujus verba, nt pietatis plenissima, infra ponam) et innumeri alii, quos partim ex ipsorum operibus, partim ex citatis Delrii Vindiciis cognosci facile est. Nam tot Romanis pontificibus, tot conciliis universalibus, tot patriarchis, tot episcopis, tot doctoribus, quos idem laudat noster Delrius, quid habent adversarii quod opponant? Solidas forte inquirent rationes omni humana auctoritate fortio res; itaque illas infra videbimus et examinabi mus et sic quidem, ut cum fortissimas earum, nulla earum quæ ponderis alicujus sit dissimulata, protulerimus, aliquas etiam a nobis novas addamus ab illis præteritas, et tamen iis quas attulerint evictu difficiliores. Quintum argumentum. Non est divini moris, nec æternæ illius providentiæ, opera vana et fictis mendaciis plena veris ornare et cohonestare mira culis. Atqui Areopagitæ Opera, cum variis infirmi tatibus in tanti viri honorem applicarentur, multis divinitus honestata sunt miraculis, ut capite 30 Vitæ attigi. Quare signum est satis evidens et lu culentum, ejus esse illa Opera, cujus in honorem ea patrata sunt. Sextum denique et contra adversarios longe va lidissimum argumentum est ejusmodi: Si Opera illa non sint Dionysii Areopagita qui fuit Pauli di scipulus, sed alterius Dionysii, sive Corinthii, sive Alexandrini, sive alterius cujuscunque posterioris; fateri necesse est illorum auctorem Operum, quis quis demum fuerit, plenum mendacii, fallacia el sacrilega simulationis exstitisse. Atqui hoc minime dici potest, minime gentium. Nam scripta illa meram sapiunt et spirant pieta tem, modestiam, gravitatem, sanctimoniam, neque ullum prorsus vel minimum aut levitat's aut vani tatis (quæ abesse a fallacibus haud possunt) seu fumum seu fimum redolent. Ita sane reperiet quis quis illa composito sedatoque animo perlegere vo luerit; aut si boc longum est, saltem ea quæ in capul 22 et 23 Vitæ ejus supra immissi, non invi tus percurrerit. Plenum autem alioqui futurum men dacii et fallaciæ et simulationis, si alius sit quam dicimus, et quam scripta repræsentant, inde cla rum est, quod se convixisse apostolis, quod Pauli apostoli discipulum fuisse dicat, quod se Deiparæ Virginis funeri adfuisse, quod bymnos in ejus ho norem audiisse, quod Timotheo eosdem memoranti aures dedisse scribat, quod alia plura denique iisque in libris afferat, quæ alioqui prodigiosam mentiendi et decipiendi continerent audaciam. At vero quis credat virum adeo doctum et pium et illuminatum, qualem se hic auctor in scribendo præstat, tam impia finxisse somnia, tam inusitata excogitasse mendacia, idque ut nomini alieno fa mam daret, detraheret suo? Talis certe non fuit, neque S. Dionysius Corinthiorum episcopus secundi sæculi scriptor (horret id animus cogitare) neque doctissimus ille illustrissimus Christi confessor Dionysius Alexandrinus ævo tertio clarus (nimis temerarium est vel suspicari) neque alius denique vir bonus et timens Deum. Lævi nimis ingenii fue rit, hoc de tali existimare. Tractant hoc idem argumentum fusius partim Græce S. Maximus, Operum hujusce heati Dionysii interpres, in Prologo; partim præceptor noster Leonardus Lessius in epistola censoria super iisdem Operibus; quam noster Petrus Lansselius in lucem protulit. Nec sane ullum argumentum est aliud isto fortius et inexpugnabilius: ita ut nihil videam, quod saltem probabiliter ad ejus refutationen afferri possit. Nam adversariorum argumentis ostendam, Beo duce, proderes formationes, et que lo Cum sæpe in scriptis dijudicandis habeant, non paucas opponi, 548 et eas moderatis quidem in geniis facere satis posse et debere. Argumenta partis adversæ cum eorum solutionibus. In bisce argumentis seu referendis seu refellendis ordinem sequar temporum, et antiquissima (quæ el præcipua sunt)in prima acie constituam. Ea sunt quæ Theodorus presbyter, cujus facta ante mentio, sibi proposuit, aut aliis proposita dissolvit. Et quia dis solvit, et quia dissolutiones illæ jam non exstant, conabor ergo alias (tametsi re ipsa fortassis eas dem) tamen sermone et tractatu diversas, in me dio ponere. Primum igitur argumentum est: Si scripta illa sint Areopagitæ, cur Patres eo posteriores illorum non meminerunt? Secundum. Eusebius Pamphili, qui libros a san ctis Patribus conscriptos recensuit, nullam ejus Operis a Dionysio Areopagita conscripti mentionem facit. Tertium. Quomodo traditionum, quæ in Ecclesia progressu quodam et temporis longinquitate incre verunt, particularis tenuisque descriptio in iis Ope ribus continetur? Magnus enim Dionysius, ut ex Actis patet, apostolorum æqualis fuit; quæ autem hic liber complectitur, descriptio sunt traditionum, quæ sensim in Ecclesia post id tempus invaluerunt. Incredibile est igitur, imo male confictum, eas quæ diu post magni Dionysii mortem succreverunt tra ditiones, existimare a Dionysio conscriptas. Quartum. Quomodo hic liber mentionem facit epistolæ sancti Ignatii? Nam Dionysius apostolo rum effloruit temporibus; Ignatius autem sub Tra jano martyrii certamen decertavit. Qui et paulo ante mortem epistolam illam, cujus hic liber me minit, conscripsit. Hæc sunt quatuor antiquissima contra libros Dionysii argumenta. Quibus ita re spondeo. Ad primum dico, Patres Dionysio posteriores no minatim ejus scriptorum non meminisse, quia illis vel non libuit, vel non licuit. Nam quibus ignoti fuerunt, non licuit (nec enim in omnium venire manus potuerunt); quibus noti, non libuit. Quid autem causæ? Primo, quia libros illos (quemad modum auctor ipse optaverat et postulaverat) no luerunt vulgo esse notos, sed tantum penes pontif ces reperiri. Secundo, quia scriptores antiqui præter Scripturam sacram vix ullos citabant nominatim auctores; aut si faciebant, id fere necessario, et ad revincendos hæreticos faciebant. Ac proinde, com eæ, quas Dionysius tractavit, materiæ, ut de cœ lesti, de ecclesiastica hierarchia, de divinis nomi nibus, etc., nihil fere aut parum adversus regnantes tum hæreses facerent, ac tota fere certamina circa Scripturas sacras versarentur, et eæ utrinque in adversarios densissimæ intorquerentur, nihil loci inferioribus auctoribus relinquebatur. Quin et S. Athanasius, quarto seculo scriptor, Arianos repre hendit, quod præter auctoritatem Scripturarum ad alios quoque auctores præsidii causa converterei tur. Nec ipse quidem usus fuisse reperitur, nisi forte si ipsi adversarii aliquos magnæ auctoritatis viros pro se usurpassent. Ita enim Origenem et Dionysium Alexandrinum ab illis, ut suæ opinionis, vindicatos eripuit, docuitque non Arianis illos fa vere, sed catholicis. Ad Secundum (quod fere est prioris corrobora tio) respondetur, libros illos latuisse Eusebium, aut noluisse propter dictam superius causam evulgare. Nam quod aliqui dicant eum fraude id fecisse, con vitium puto. Neque enim, quamvis eos habuissent, uti illis catholici voluissent. Quid enim ibi tam cla rum pro Christi æterna divinitate, quod non multo clarius in Scripturis sacris contentum sit? Certe in tanta divinarum Scripturarum utramque in par tem copia nimis putidum visum est, etiam ipsi Athanasio, ut jam dixi debiliora tela perquirere. Nam nec beatum Irenæum, Filii cum Patre æter nam coexsistentiam clarissime professum, libro Adversus hæreses 11, cap. 55, et alibi, citaverunt. Quod autem respondent quidam, quamvis Euse bius non meminerit, tamen Origenem et Dionysium

col. 893–894page 159 of 262

PG 4:893ποτε, μιᾶς οὐσίας εἶναι πάντας τοὺς ἁγίους ἀγγέλους λεγούσης τῆς Ἐκκλησίας, ὁ θεῖος Διονύσιος πολλὰς ὀνομάζει δυνάμεις; Ο γοῦν μέγας Διονύσιος ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκοπος, ὁ ἀπὸ ῥητόρων, ἐν τοῖς Σχολίοις, οἷς πεποίηκεν εἰς τὸν μακάριον Διονύσιον τὸν αὐτοῦ συνώνυμον, οὕτω λέγει, ὅτι ἀγέννητον εἴωθε καλεῖν ἡ ἔξω σοφία, πᾶσαν ἀόρατον φύσιν, ὁμοίως καὶ οὐσίας, τὰς ὑποστάσεις. Κἀκ τούτου φησίν, ὅτι κατὰ τοὺς ἔξω εἴρηνται τῷ ἁγίῳ Διονυ Πρὸς οὓς λεκτέον, ὡς πάμ πολλα παρῆκεν Εὐσέβιος οὐκ ἐλθόντα περὶ χεῖρας οἰκείας. Καὶ γὰρ οὔτε φησὶν ἅπαντα καθάπαξ συν αγηοχέναι, μαλλον γε μήν ὁμολογεῖ καὶ ἀριθμοῦ κρείττονα βιβλία καθιστάναι μηδαμῶς εἰς αὐτὸν ἐληλυθότα. Καὶ πολλῶν ἐδυνάμην μνημονεῦσαι μὴ κτηθέντων αὐτῷ, καὶ ταῦτα τῆς αὐτοῦ χώρας, ὡς Ὑμεναίου καὶ Ναρκίσσου τῶν ἱερασαμένων ἐν Ιε ροσολύμοις. Ἐγὼ γοῦν ἐνέτυχόν τίσι τῶν Ὑμεναίου. Καὶ μὴν οὔτε Πανταίνου τοὺς πόνους ἀνέγραψεν, οὔτε τοῦ Ῥωμαίου Κλήμεντος, πλὴν δύο καὶ μόνων ἐπιστολῶν, ἀλλ᾽ οὔτε πλείστων ἑτέρων. Ὁ γὰρ ἂρι γένης οὐκ οἶδα εἰ πάντων, μόλις δὲ τεττάρων ἐμ νήσθη. Διάκονος δέ τις Ῥωμαῖος, Πέτρος όνομα διηγήσατό μοι πάντα τὰ τοῦ θείου Διονυσίου σώζε σθαι κατὰ τὴν ἐν Ῥώμῃ τῶν ἱερῶν βιβλιοθήκην Μνημονεύει δὲ τοῦ ᾿Αρειο παγίτου καὶ Διονύσιος ἀρχαῖος Κορινθίων ἐπίσκοπος, καὶ Πολύκαρπος ἐν τῇ πρὸς Ἀθηναίους ἐπιστολῇ

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. Alexandrinum meminisse, haud mihi placere po- ▲ Areopagitam qui Athenarum episcopus fuit, sed test ea responsio. Nam quod citatur homilia 1 Origenis in Joannem, nullius est ponderis, cum istæ in Joannem homiliæ non Origenis, sed incerti sint auctoris, quippe in quibus Manichæorum et Arianorum, qui post Origenem exorti fuerunt, fiat mentio. Quin et in ipsa eadem homilia, ubi citatur Dionysius Areopagita, hoc est in caput primum Joannis; uno in loco Ariani refutantur, in altero Manichæi. Unde liquet primo, istam homiliam non esse Origenis; secundo, ex auctoritate inde sumpta nihil solidum effici, cum nec cujus sint auctoris, nec quantæ antiquitatis, facile sciri possit. Quod vero etiam dicitur S. Dionysius Alexandrinus Origenis discipulus Scholia in Dionysium. Areopagitam scripsisse, et auctoritate probatur S. Maximi, vana est probatio. Nec enim dicit sanctus Maximus eum scripsisse Scholia 549 in Dionysium Areopagitam, sed in Dionysium sibi cognoninem. Tales autem fuerunt multi. Nam et fuit Dionysius Corinthiorum episcopus; et Dionysius papa Romanus, ambo insignes scriptores, et quidam fortasse alii ita ut non possit certo dici sanctus Max mus de Areopagita loqui; et ego contra possim ex eodem S. Maximo probare planissime, ipsum de alio quam de Areopagita ibi scribere. Nam verba S. Maximi in Scholiis ad cap. 5 De cœlesti hierarchia, ubi explicat illa verba: Coelestes substantias, sunt hæc: Tàç ovpurlaç ovolaç. Tish ποτε, μιᾶς οὐσίας εἶναι πάντας τοὺς ἁγίους ἀγγέλους λεγούσης τῆς Ἐκκλησίας, ὁ θεῖος Διονύσιος πολλὰς ὀνομάζει δυνάμεις; Ο γοῦν μέγας Διονύσιος ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκοπος, ὁ ἀπὸ ῥητόρων, ἐν τοῖς Σχολίοις, οἷς πεποίηκεν εἰς τὸν μακάριον Διονύσιον τὸν αὐτοῦ συνώνυμον, οὕτω λέγει, ὅτι ἀγέννητον εἴωθε καλεῖν ἡ ἔξω σοφία, πᾶσαν ἀόρατον φύσιν, ὁμοίως καὶ οὐσίας, τὰς ὑποστάσεις. Κἀκ τούτου φησίν, ὅτι κατὰ τοὺς ἔξω εἴρηνται τῷ ἁγίῳ Διονυ cly ai tolaūta: pwval xaxaxprotixwe. Calestes substantias. Cur porro, cum Ecclesia omnes sanclos angelos dicat ejusdem esse essentiæ, divinus Dionysius multas nominal virtutes? Magnus Dionysius igitur Alexandriæ episcopus, ille orator, in Notis quas fecit in B. Dionysium sibi cognominem, ita dicit, solitam esse proſanam sapientiam, ingenitam appellare omnem naturam invisibilem, et similiter essentias, subsistentias. Atque ex hoc dicit S. Dionysio tales voces ex more Scriptorum profanorum abusive usurpalas esse. Cur autem S. Maximus in his verbis per B. Dionysium sibi cognominem non videatur intelligere S. Dionysium Areopagitam, hæ sunt præcipuæ rationes. Prima. Si Areopagitam intellexisset, potius, ut fert scriptorum consuetudo, sic locutus fuisset: la Notis quas scripsit in hunc ipsum Dionysium, agebat enim tum de Dionysio Areopagita. Secunda. Quia sanelus Maximus in sua Apologia pro scriptis Areopagitæ, sive in Præfatione ad sua in Dionysium Scholia, cum respondet ad illam adversariorum objectionem: Quod nec Eusebius Pamphili, nec Origenes scriptorum Dionysii meminerint; sine dubio, si scivisset Dionysium Alexandrinum Origeni æqualem, et Eusebio superiorem, conscripsisse Scholia in Areopagitam, nullo modo reticuisset, sed dixisset: Quamvis Origenes et Eusebius non meminerint Areopagitæ, tamen sanctus Dionysius Alexandrinus, qui uno prope sæculo vincit Eusebium, et ætate vixit Origenis, nun taltum ejus meminit, sed etiam in euin Scholia conscripsit. Qua responsione procul dubio cunctis adversantibus ora conclusisset. Atqui nihil tale dixit, sed fassus est neque Origenem, neque Eusebium, neque ullum antiquiorum Patrum fecisse librorum Areopagita mentionem: tantumque pro excusatione attulit, Origenem vix auctorum quatuor meminisse Eusebium autem non tantum præteriisse etiam Hymenæum et Narcissum suæ regionis scriplores, qui Hierosolymis sacerdotes fuerunt. Verba S. Maximi contra objicientes, nullam librorum Areopagite nec ab Origene nec ab Eusebio factam mentionem, sunt hæc: Πρὸς οὓς λεκτέον, ὡς πάμπολλα παρῆκεν Εὐσέβιος οὐκ ἐλθόντα περὶ χεῖρας οἰκείας. Καὶ γὰρ οὔτε φησὶν ἅπαντα καθάπαξ συν αγηοχέναι, μαλλον γε μήν ὁμολογεῖ καὶ ἀριθμοῦ κρείττονα βιβλία καθιστάναι μηδαμῶς εἰς αὐτὸν ἐληλυθότα. Καὶ πολλῶν ἐδυνάμην μνημονεῦσαι μὴ κτηθέντων αὐτῷ, καὶ ταῦτα τῆς αὐτοῦ χώρας, ὡς Ὑμεναίου καὶ Ναρκίσσου τῶν ἱερασαμένων ἐν Ιε ροσολύμοις. Ἐγὼ γοῦν ἐνέτυχόν τίσι τῶν Ὑμεναίου. Καὶ μὴν οὔτε Πανταίνου τοὺς πόνους ἀνέγραψεν, οὔτε τοῦ Ῥωμαίου Κλήμεντος, πλὴν δύο καὶ μόνων ἐπιστολῶν, ἀλλ᾽ οὔτε πλείστων ἑτέρων. Ὁ γὰρ ἂρι γένης οὐκ οἶδα εἰ πάντων, μόλις δὲ τεττάρων ἐμνήσθη. Διάκονος δέ τις Ῥωμαῖος, Πέτρος όνομα διηγήσατό μοι πάντα τὰ τοῦ θείου Διονυσίου σώζε σθαι κατὰ τὴν ἐν Ῥώμῃ τῶν ἱερῶν βιβλιοθήκην avatɛɛéva. Adversus quos dicendum, Eusebium quidem quamplurima omisisse, quæ ad manus ejus non pervenerunt. Etenim nec prorsus omnia se collegisse ait: quin potius profitetur, libros, qui ad se non pervenerunt, numero esse superiores. Et sane multos memorare possem, quos minime habuit, et hos quidem suæ regionis, ut Hymenæi et Narcissi, qui Hierosolymis sacerdotes fuerunt. Ego quidem sane in aliquos Hymenæi libros incidi. Sed nec Panlæni opera descripsit, neque Clementis Romani, nisi duarum duntaxat epistolarum, sed nec aliorum plurimorum. Nam Origenes, nescio an omnium, vix sane quatuor mentionem facit. Verum diaconus quidam Romanus nomine Petrus mihi narravit, omnia divini Dionysii Opera Roma in scriptorum sacrorum bibliotheca asservari. Ex his etiam patet, auctoritatem, quæ affertur quasi ex scriptis Origenis (de qua supra dixi) esse inutilem; siquidem non fuisset eam præteritus sanctus Maximus, cum et occasio esset, et urgeret necessitas, atque, ut dicitur, hic Rhodus, hic sallus. Tertia. Si Dionysius Alexandrinus tantæ eruditionis vir et sanctitatis, commentarios in Areopagitam fecisset, sane sanctus Maximus eos subinde citasset; nisi forte dicantur ii commentarii in aures tantum ejus venisse, non in manus. At enim, si is, in quem Dionysius Alexandrinus perscripsit Scholia, non est Dionysius Areopagita, quis est ergo ille, inquies, vocatus a Maximo beatus et sanctus Dionysius? Respondeo, videri esse S. Dionysium Corinthiorum 550 episcopum, illustrem secundi sæculi scriptorem, qui, ut Eusebius et Hieronymus testantur, tantæ eloquentiæ et industriæ fuit, ut non solum suæ civitatis et provinciæ populos, sed et aliarum urbium et provinciarum, epistolis erudiret. Ilæc enim sunt ipsissima verba S. Hieronymi in Catalogo scriptoruin ecclesiasticorum, cap. 20, ubi et scripta ejus recenset. Confirmat porro hanc responsionem, quod idem sanctus Maximus in eadem præfatione apologetica scribat, hunc Dionysium Corinthiorum episcopum fecisse in scriptis suis mentionem Areopagitæ. Verba Maximi sunt hæc: Μνημονεύει δὲ τοῦ ᾿Αρειοπαγίτου καὶ Διονύσιος ἀρχαῖος Κορινθίων ἐπίσκοπος, καὶ Πολύκαρπος ἐν τῇ πρὸς Ἀθηναίους ἐπιστολῇ aútoū. Meminit vero Areopagita Dionysius antiquus Corinthiorum episcopus, et Polycarpus in sua ad Athenienses epistola. Nota autem, hic nec Dionysium nec Polycarpumn dici meminisse scriptorum, seu librorum Arcopagitæ, sed tantum, Areopagita: ut ne quis in errorem ducatur pro eodem illa accipiendo, cuin die stent longissime. Aliud est enim meminisse Areopagitæ, aliud meminisse scriptorum ejus.

col. 895–896page 160 of 262

PG 4:895γενέθλια,: Οὕτω μὲν οὖν τὰ ἅγια τῶν ἁγίων, ἃ καὶ τοῖς Σεραφίμ συγκαλύπτεται, καὶ δοξάζεται τρισὶν ἁγιασμοῖς εἰς μίαν συνιούσι κι φιότητα καὶ θεότητα. Ο καὶ ἄλλῳ τινὶ τῶν πρὸ ἡμῶν πεφιλοσόφηται κάλλιστά τε καὶ ὑψηλότατα. καὶ σεβασμιωτάτην ἀνακράζουσι θεολογίαν "Αγιος, ἅγιος, ἅγιος, Κύριος Σαβαώθ. Πλήρης πᾶσα ἡ γῆ Τὸ γὰρ τρίτον τὰ τίμια ζώα ταῦτα προσφέρειν τὴν δοξολογίαν, "Αγιος, ἅγιος, ἅγιος, λέγοντα, τὰς τρεῖς ὑποστάσεις τε λείας δεικνύντα ἐστίν· ὡς καὶ ἐν τῷ λόγῳ Κύριος τὴν μίαν οὐσίαν δηλοῦσιν. επ θεσπεσίων προφητῶν, τῶν μάλιστα καταξιωθέντων τῆς τοιαύτης θέας, ἀπήγγειλεν 551 ἡμῖν, ὅτι ἐν μὲν τῷ ἅπαξ εἰπεῖν, τὸ Ἅγιος, μεγάλῃ τῇ φωνῇ, ἐν δὲ τῷ δευτερῶσαι ἥσσονι, ἐν δὲ τῷ τρισσεῦσαι ὑποβεβηκότως· καὶ κατὰ τοῦτο τὸν πρῶτον ἁγιασμὸν Κυριολογοῦντα, τὸν δὲ δεύτερον ὑποτάσσοντα, καὶ τὸν τρίτον κατώτερον τιθέντα. πρὸ ἡμῶν πεφιλοσόφηται

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS Quæ est igitur mentio Areopagitæ, quam fecit ▲ sanctus, sanctus, uniformiter et eodem tono sive Dionysius Corinthius? nempe illa quam refert Eusebius lib. 11 Historiæ, cap. 4, in fine, Dionysium Corinthiorum episcopum memorasse, Dionysium Areopagitam fuisse primum episcopum Athenarum. Cur autem Dionysius Alexandrinus Scholia scriberet in S. Dionysium Corinthiorum episcopum sibi cognominem, permagna causa fuit. Nam hæretici illius scripta corruperant, iisque ad suos errores abutebantur. Quod ne dicere gratis videar, vide ipsa ejusdem Dionysii Corinthii verba id conquerentis apud Eusebium lib. IV Historiæ ecclesiasticæ, cap. 22. Quare Alexandrinus ut eum partim explicaret, partim defenderet (plurimi enim fiebat ejus auctoritas) necesse habuit in eum Scholia conscribere. Itaque nec Origenes, nec Dionysius Alexandrinus, quod quidem certo asseri possit, meminerunt librorum Areopagitæ, nec aliquid inde citarunt. Sed neque sanctus Gregorius Nazianzenus. Is est enim tertius, quem nonnulli proferunt: cujus et locum istum producunt ex oratione ejus Elçτà γενέθλια, ante medium: Οὕτω μὲν οὖν τὰ ἅγια τῶν ἁγίων, ἃ καὶ τοῖς Σεραφίμ συγκαλύπτεται, καὶ δοξάζεται τρισὶν ἁγιασμοῖς εἰς μίαν συνιούσι κι φιότητα καὶ θεότητα. Ο καὶ ἄλλῳ τινὶ τῶν πρὸ ἡμῶν πεφιλοσόφηται κάλλιστά τε καὶ ὑψηλότατα. Sic nimirum Sancia sanctorum (indicant mysterium Trinitatis scilicet) quæ a seraphinis contegunivr, et glorificantur tribus sanctificationibus in unam dominationem et deitatem coeuntibus. Quod et alius quidam eorum, qui ante nos fuerunt pulcherrime et sublimissime philosophatus est. Ubi per ista verba, Quod et alius quidam, etc., existimant indicari, Dionysium Areopagitam, cap. 7 De cœlesti hierarchia, sub finem ita de seraphinis scribentem: Oide the most Exel καὶ σεβασμιωτάτην ἀνακράζουσι θεολογίαν "Αγιος, ἅγιος, ἅγιος, Κύριος Σαβαώθ. Πλήρης πᾶσα ἡ γῆ ths dóns aútoū. Hi autem (seraphini) celebratissimam illum et augustissimam Dei laudem magna voce clamant Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Sabaoth plena est omnis terra gloria ejus. In quibus quidem verbis non potest dici Dionysius pulcherrime et sublimissime philosophatus, cum nude tantum referat ex Isaiæ vi quid seraphini in coelo faciant, seu quomodo laudent Deum; sed bene quod proxime subjungit idem Dionysius, se illas seraphinorum voces atque laudes explicuisse in libro De divinis hymnis, et quantum satis esset, pro virili sua de iis dixisse. Unde perquam est, probabile, Nazianzenum incidisse in librum illum De divinis hymnis, et pulcherrimam atque sublimissimam de seraphinis, eorumque vocibus Dionysii philosophiam demiratum esse. Quamvis autem hoc sit, ut dixi, perquam probabile, tamen haud est penitus certum; præsertim cum Nazianzenus in verbis supra positis videri possit non ad Dionysium Areopagitam, sed ad magnum Athanasium, qui etiam ante ipsum fuit, respexisse: atque eo magis, quod ipsius verba verbis Athanasii in oratione super ista verba, Omnia mihi tradita sunt, Matthæi 11, cernantur quam simillima. Verba sancti Athanasii: Τὸ γὰρ τρίτον τὰ τίμια ζώα ταῦτα προσφέρειν τὴν δοξολογίαν, "Αγιος, ἅγιος, ἅγιος, λέγοντα, τὰς τρεῖς ὑποστάσεις τε λείας δεικνύντα ἐστίν· ὡς καὶ ἐν τῷ λόγῳ Κύριος τὴν μίαν οὐσίαν δηλοῦσιν. Quod enim tertio ista επ cellentia animalia proferant glorificationem dicentia: Sancius, sanctus, sanctus, in hoc tres perfectas personas demonstrant; sicut et in voce, Dominus, unam essentiam declarant. Quid est autein, inquiet aliquis, in quo Athanasius super hac re pulcherrime et sublimissime philosophatus dicitur? Respondeo in eo, quod ibidem ex hac triplici sanctificatione, seu voce, Sanctus, pari virium contentione a seraphinis pronuntiata, collegerit S. Athanasius trium personarum æqualitatem. Ejus verba sunt: Kal oúdajov tis TWY θεσπεσίων προφητῶν, τῶν μάλιστα καταξιωθέντων τῆς τοιαύτης θέας, ἀπήγγειλεν 551 ἡμῖν, ὅτι ἐν μὲν τῷ ἅπαξ εἰπεῖν, τὸ Ἅγιος, μεγάλῃ τῇ φωνῇ, ἐν δὲ τῷ δευτερῶσαι ἥσσονι, ἐν δὲ τῷ τρισσεῦσαι ὑποβεβηκότως· καὶ κατὰ τοῦτο τὸν πρῶτον ἁγιασμὸν Κυριολογοῦντα, τὸν δὲ δεύτερον ὑποτάσσοντα, καὶ τὸν τρίτον κατώτερον τιθέντα. Nec quisquam omnino sanciorum prophetarum, eorum maxime qui tali viso dignati sunt, nobis annuntiavit angelos, dicendo semel Sanctus, magna voce usos; iterando autem, minori; triplicando denique, submissa. Neque item dixit quisquam, sanctificationem primam Dominum celebrasse, deinde secundam subjecisse, tertiam vero inferius posuisse, scilicet personas, quæ sancti&- cantur. Id est: Nemo dixit, per primam vocem Sanctus significari et laudari Dominum, per secundam autem celebrari ei subditum, per tertiam vero inferius positum. Quod scilicet dicebant Ariani, nempe Patrem esse Dominum, Filium esse inæqualem Patri, Spiritum esse creaturam, quod est inferius positumi esse. Hæc itaque pulcherrima et sublimissima Athanasii contra Arianos philosophia et argumentandi solertia fuit, quod e loco Isaiæ cap. 6, et Joannis in Apocal. cap. 4, ubi dicuntur seraphini clamasse: Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus exercituum, ut apud Isaiam; vel, Dominus Deus omnipotens, ul apud Joannem, quod, inquain, viderit primo, clamore illum nihil esse aliud quam laudem et honoren Dei; deinde, eum clamorem ter repetitum, tres designare SS. Trinitatis personas; tertio, istius clamoris triplicis æqualitatem (nec enim prophetæ ullius meminerunt distinctionis, aut in voce aut in tono) significare honoris et laudis æqualitatem; et postremo, ex hac honoris et laudis æqualitate tribus attributa personis, earundem quoque personarum inter sese æqualitatem designari; ac proinde nec Filium dicendum minorem Patre (quod volebant Ariani) nec Spiritum sanciun infra ponendum, sive inter creaturas relegau • dum. Athanasii porro acumen imitata et æmulata est B. Ruperti subtilis acrimonia, qui lib. De Trinitate, cap. 15, ita ex eodem, unde Athanasius, Isaie loco ratiocinatur: «Quam pulcher, inquit, quam stabilis! Nullus inæqualia tenor in verbis! quam certus! qui hic sunt gradus? nullum momentum incrementi aut decrementi in vocibus istis, Sanctus, sanctus, sanctus s Dominus Deus exercituum, plena est omnis terra gloria ejus, Isaiæ vı. Unde ergo gradus suos accepit inimica hæresis! Nam ac si concentus ille cecinisset: Sanctus, sanctior, sanctissimus, et pluraliter addidisset, domini et dii, non singulariter Dominus et Deus; ita sibi gradus fecit, maxime per os Arii, ut diceret Spiritum sanctum magnum quidem, sed Filium Spiritu sancto majorem, et Deo Patre minorem. Unde, inquam), gradus istos accepit impia et serpentina bæresis, nisi ab ipso colubro patre mendacii, quem de conceptu illo manus Domini propter dissonantiam ipsius eduxit et foras misit? › Hæc Rupertus, qui ex eodemn Spiritus sancti foule, ex quo Atba nasius ante biberat, sibi hausit, et nobis tradidit. Propter laudatam igitur Athanasii doctrinam dici posset Nazianzenus non ad Dionysium, sed ad Athanasium potius respexisse. Verum sunt, qui vim faciant in illis Nazianzeni verbis: "A tivi TWY πρὸ ἡμῶν πεφιλοσόφηται: Ab alio quopiam e majo ribus sapienter dictum est. Athanasium autem non posse dici unum e majoribus respectu Nazianzeni, qui vivente adhuc Atbanasio fuit episcopus. Quibus responderi potest, illud, of ñpò quŵv, quamvis vulgo et sæpissime idem sit quoŭ majores,

col. 897–898page 161 of 262

PG 4:897Ωσπερ δὲ καὶ τάξεως διαφορὰν ἐν ταῖς ἄνω δυνάμεσιν ἔγνωμεν, οὕτω καὶ στάσεως καὶ γνώσεως οἱ μὲν θρόνοι καὶ τὰ χερουβὶμ καὶ τὰ σεραφίμ ἀμέ σως παρὰ Θεοῦ μανθάνουσιν, ὡς πάντων ἀνώτερα, καὶ Θεῷ πλησιάζοντα· ταῦτα δὲ διδάσκει τὰ κατώ τερα τάγματα, καὶ οὕτως ἐφεξῆς τὰ ἀνώτερα διδά σκει τὰ κατώτερα. Τὸ δὲ κατώτερον τάγμα εἰσὶν οἱ ἄγγελοι, οἱ καὶ τῶν ἀνθρώπων ὄντες διδάσκαλοι. θεῖος Ἰγνάτιος· Ὁ ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται.

Nihil ergo mirum, si ab eo abstinnerit sanctus Athanasius quod reprehendebat in aliis. P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. tamen stricte ac rigide capiendo nihil sonare aliud quam qui ante nos, scilicet fuerunt aut scripserunt. Fuit autem Athanasius multos annos ante Nazianzenum, et multis annis ante illum scripsit et defunctus est. Quare Jacobus Billius interpretum princeps, ita Nazianzeni verba Latine reddit: Quemadmodum et alius quidam ante nos philosophatus est. Nicetas quoque Græcus interpres verba illa intellexit de S. Athanasio, non de S. Dionysio Areopagita. Haud tamen inficior, videri subinde non modo Nazianzenum, sed et ipsum Athanasium scriptis B. Dionysii Areopagitæ usum esse alque adjutum, adeoque ambos ex eodem illis bibisse fonte. Loca Nazianzeni complura colligit modo laudatus Billius, ut ante indicavi, quæ retulit in c. 23, lib. 1 suarum Observationum sacrarum. Ex Athanasio autem unicum gratia exempli proferam, tum ut ne sim longior, tuin ut aliorum industriæ materiem relinquam. Est autem et libro De communi essentia Patris, Filii et Spiritus sancti, in fine, ubi decantatam ab Areopagita angelicorum ordinum subordinationem his verbis repræsentat: Ωσπερ δὲ καὶ τάξεως διαφορὰν ἐν ταῖς ἄνω δυνάμεσιν ἔγνωμεν, οὕτω καὶ στάσεως καὶ γνώσεως· οἱ μὲν θρόνοι καὶ τὰ χερουβὶμ καὶ τὰ σεραφίμ ἀμέ σως παρὰ Θεοῦ μανθάνουσιν, ὡς πάντων ἀνώτερα, καὶ Θεῷ πλησιάζοντα· ταῦτα δὲ διδάσκει τὰ κατώ τερα τάγματα, καὶ οὕτως ἐφεξῆς τὰ ἀνώτερα διδάσκει τὰ κατώτερα. Τὸ δὲ κατώτερον τάγμα εἰσὶν οἱ ἄγγελοι, οἱ καὶ τῶν ἀνθρώπων ὄντες διδάσκαλοι. Quemadmodum autem et ordinis discrimen in supernis virtutibus cognovimus, sic et stationis atque cognitionis; throni quidem et cherubim et seraphim nullo medio discunt a Deo, tanquam omnium supremi, et Deo vicini: hi 552 vero docent inferiores ordines, atque ita deinceps superiores doctrinam cum inferioribus communicant. Infimus autem ordo sunt angeli, qui et hominum sunt magistri. Hæc desumpta existimo e libro Dionysii De cœlesti hierarchia, cap. 7, hoc est ex eodem unde et sua Nazianzenus desumpsisse dictus est. At enim cur neuter vel minimam Areopagite mentionem fecit? Respondeo primo, quia nec sancti Ignatii martyris, nec Clementis Romani, nec Polycarpi, nec Athenagoræ, nec Irenæi, nec Theophili, nec Justini, nec Gregorii Thaumaturgi, quorum tamen exstabant et nunc exstant Opera, mentionem fecerunt hoc est quia non fuit illis in more alios auctores citare nominatim; neque in scribendo eam pati moram, quæ ad citandas aliorum auctoritates necessario adhibenda foret; sed si quid e veteribus forte legerant scriptoribus, id sibi acquisitum, suis efferebant verbis. Nisi forte, ut ante dixi, ipsi adversarii essent refutandi; tum enim et nomimandi erant, et tam ipsorum, quam aliorum quos ipsi pro se allegabant, verba nonnunquam producenda ut Origenis, Dionysio Alexandrini, Theoguosti ab Athanasio. Secum enim facere Origenem et Dionysium Alexandrinum, contendebant Ariani, et nullum antiquorum iis vocabulis usum esse, quibus concilii Nicæni Patres, uterentur. Quare Athanasius pro se Theognostum produxit; et Origenem ac Dionysium Alexandrinum, quos adversarii produxerant, in suas partes traxit. Respondeo secundo, ut ante insinuavi, improbasse Athanasium in Arianis, quod præter sacras Scripturas, et pias rationes humanas, alia firmamenta e veteribus scriptis conquirerent. Ita enim scribit in epistola de sententia Dionysii contra Arianos, sub initium: «Si igitur confidunt, inquit, jis quæ sentiunt et dicunt nudam hæresim proferant, ac si quid pro ejus defensione vel e scripturis, vel ex aliqua ratione humana, quæ quidem pia sit, demonstrare possunt, demonstrent; sin ejusmodi habent nihil, taceant.» Ita ille. Itaque ad secundum argumentum supra positum, sic videtur respondendum: Quamvis demum sexto sæculo maxime celebrata fuerint scripta Dionysii, et citata nominatim, tamen non inde sequi antea non fuisse, cum paulo ante ostensum sit, præcipuos Patres a citandis nominatim antiquioribus Patribus abstinuisse. Et quidem, nisi Eusebius ex composito catalogum confecisset scriptorum ecclesiasticorum, valde multorum exstincta prorsus fuisset memoria: et tamen eo etiam confecto, non paucorum interiit; partim quod eum latuerint (nec enim nancisci omnes potuit) partim quod sciens volens, ut ipsemet fatetur lib. IV Histor., c. 24, præterierit; partim denique, quod interdum auctores nomina sua suppresserint, de quibus ita idem Eusebius lib. v Histor., cap. 26: Atque aliorum plurimorum, quorum nec nomina recensere nobis possibile est, libri ad nos pervenerunt, orthodoxorum quidem et ecclesiasticorum, ut cujusque declarat in sanctain Scripturam interpretatio, sed tanien nobis ignolorum, propterea quod non ascripla sint eorum, qui conscripserunt, nomina.» Ita ille; reddidi enim Græca de verbo. Præterea duæ aliæ rationes pro latebris scriptorum Dionysii, præ scriptis aliorum afferri possunt. Una, quod ipse auctor latere illa voluerit, et tantum inter episcoporum sacerdotumve manus versari altera, quod materiem continerent sublimiorem atque obscuriorem quam a plerisque capi posset. Ad tertium argumentum, quod de traditionibus allatum est, quæ videntur post S. Dionysii tempora sensim in Ecclesiam inductæ, non autem ejus ævo fuisse usitatæ, respondetur, ita videri quidem adversæ parti, nobis autem non sic. Restat ergo, ut pars adversa bonis rationibus probet merito sic videri, et insuper ostendat, quænam ex iis traditionibus aut cæremoniis tempore sancti Dionysii non fuerint. Nam de omnibus quidem nemo, ut opinor, tam inverecundus reperietur qui dicere ausit. Quia vero in supra posito apud Photium argumento nulla vel traditio vel cæremonia speciatim producta est, liberi a responso speciali sumus. Nami ad ea quæ recentiores quidam objecerunt, seorsum respondebimus: nunc iis tantum, quæ Theodoro presbytero objecta sunt conjunctim respondemus. Ad quartum igitur supra allatum, de citato in Dionysio operibus loco sancti Ignatii ex epistola ejus ad Romanos, quæ fuit scripta sub Trajano, cum tamen Dionysius apostolorum effloruerit temporibus responderi potest, non minus Ignatium apostolorum effloruisse temporibus quam Dionysium, et quidem Ignatium vita excessisse prius Dionysio, cum ille sub Trajano, hic autem sub Adriano Trajani successore excesserit, aut certe et hic et ille sub eodem Trajano, sed Ignatius undecimno Trajani imperatoris anno. Dionysius autem ultimo, hoc est imperii ejus vigesimo, et Adriani primo. Verum pressius et dilutius aliter respondebo. 553 Quærebat igitur quartum argumentum: Quomodo hic liber Dionysii mentionem fecit epistolæ sancti Ignatii? Respondeo, non fecisse mentionem. Atqui, inquies, in libro De divinis nominibus, cap. 4, reperiuntur ista verba: pápɛ: &è xa! θεῖος Ἰγνάτιος· Ὁ ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται. Scribit autem et divus Ignatius: Amor meus crucifixus est. Hæc autem sententia reperitur in epistola ejus ad Romanos paulo ante mortem scripta. Respondeo in epistola quidem Ignatii reperiri, sed in Dionysio non reperiri. Dico enim et contendo, et mecum non pauci, ista verba in illo Dionysii loco nequaquam a Dionysio ipso scripta esse, sed ab aliquo insciente et rerum ignaro impuden ter et inepte in ipsum Dionysium intrusa. Quod ego quidem probabo, ut opinor, tain evidenter, ut

col. 899–900page 162 of 262

PG 4:899Καί τοι ἔδοξέ τισι τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ἱερολόγων καὶ θειότερον εἶναι τὸ τοῦ ἔρωτος ὄνομα τοῦ τῆς ἀγάπης. Γράφει δὲ καὶ ὁ θεῖος 556 Ιγνάτιος· Ὁ ἐμὸς ἔρως ἑσταύρωται. Καὶ μή τις ἡμᾶς οἰέσθω παρὰ τὰ Λόγια τὴν τοῦ ἔρωτος ἐπωνυμίαν πρεσβεύειν. ταῦτα εἰπεῖν δοκῶμεν, ὡς τὰ θεῖα Λόγια παρακινοῦντες, ἀκουέτωσαν αὐτῶν οἱ τὴν ἔρωτος ἐπωνυμίαν διαβάλλοντες. Εράσθητι αὐτῆς, φησὶ, καὶ τηρήσει σε. περιχαράκωσον αὐτὴν, καὶ ὑψώσει σε. Τίμησον αὐτ τὴν, ἵνα σὲ περιλάβῃ. Καὶ ὅσα ἄλλα κατὰ τὰς ἐρωτικὰς θεολογίας ὑμνεῖται. Καὶ ἐν ταῖς προεισαγωγαῖς τῶν Λογίων εὑρήσεις τινὰ λέγοντα περὶ τῆς θείας σοφίας: Εραστής ἐγενόμην τοῦ κάλλους αὐτῆς, ὥστε τοῦτο δὲ τὸ τοῦ ἔρωτος ὄνομα μὴ φοβηθώμεν. Μηδέ τις ὑμᾶς θορυβείτω λόγος περὶ τούτου δεδιττόμενος· ἐμοὶ γὰρ δοκοῦσιν οἱ θεολόγοι κοινὸν μὲν ἡγεῖσθαι τὸ τῆς ἀγάπης καὶ τὸ τοῦ ἔρωτος ὄνομα. έρωτος, ἀγάπης, έρωτος. έρως, ἀγάπη ἔρως ἐράω. 18: Ελθε, καὶ ἀπολαύσωμεν φιλίας έως ὄρθρου· δεῦρο, καὶ ἐγκυλισθῶμεν ἔρωτι. Αδης, καὶ ἔρως γυναικῶν, καὶ γῆ οὐκ ἐμπιμπλαμένη ὕδατος, καὶ ὕδωρ καὶ πῦρ, οὐ μὴ εἴπωσιν

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS nullus deinceps (æquus sit modo hujusce discepta- Scripturas simul et primo congeret, deinde sanctotionis, et eorum quæ proferam, judex et æstimator) dissentire ullatenus aut in dubio remanere possit. Laborarunt quidem et alii in hoc nodo dissolvendo, sed conabor in præsentia, Deo adjuvante, clarius aliquanto et explicatius, quam adhuc quisquam fecerit, nodum hunc enodare. Verba igitur illa sanctissimi Ignatii intrusa esse in illum beati Dionysii locum, non autem ab auctore ipso primitus ibi collocata, sic probatur. Primo, quia sine illis Ignatii verbis inulto melius cohæret sancti Dionysii oratio, quam cum illis. Nam cum intendat probare tam ex Vetere Testamento, quam ex Novo, atque etiam ex aliis auctoritatibus, nomen Epwtos, seu amoris, locum hahere et usurpari in rebus divinis; si verborum Ignatii citationem sustuleris, tum videbis uniforiniter et conjunctim currere primo testimonia Veteris Testamenti, deinde Novi, postremo aliorum. Probat enim primo ex Proverbiis et e libro Sapientiæ; tum ex loco Pauli ad Galatas, si non expresse et nominatim, saltem virtute, rei ipsius, que per amorem fit, repræsentatione; postremo ex flierothei præceptoris sui auctoritate. rum Patrum aliorumve scriptorum auctoritates inducet; præsertim si eum in scopum tendat, ac verbis id præseferat (quemadmodum hoc loco facit Dionysius) se ostensurum e Scripturis vocem aliquam recte in sermone de rebus divinis usurpari. Jam autem idiota quispiam, cum hæc Dionysii legeret, ac meminisset etiam Ignatium in Epistola ad Romanos usum eadem voce (licet in alia significatione) ipse ad marginem illius loci adnotavit ipsa verba Ignatii, quæ postea in textum intrusa sunt inter duo Scripturarum testimonia, et proxime ante locum e libro Sapientiæ: Καί τοι ἔδοξέ τισι τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ἱερολόγων καὶ θειότερον εἶναι τὸ τοῦ ἔρωτος ὄνομα τοῦ τῆς ἀγάπης. Γράφει δὲ καὶ ὁ θεῖος 556 Ιγνάτιος· Ὁ ἐμὸς ἔρως ἑσταύρωται. Et quidem visum est quibusdam nostris sacris scriptoribus etiam divinius esse amoris nomen quam charitatis. Scribit porro et sanctus Ignatius: Amor meus crucifixus Best. Et quidem, quod primo ac præcipue intendat Scripturæ sacræ locis id probare, patet ex iis, quæ ante ibidem velut præmunitionis loco posuit, ut cum dixit: Καὶ μή τις ἡμᾶς οἰέσθω παρὰ τὰ Λόγια τὴν τοῦ ἔρωτος ἐπωνυμίαν πρεσβεύειν. Εt nemo nos putel contra sacras Scripturas amoris nomen allegare. Et rursum paulo inferius, dum ad Scripturarum allegationes se accingit, ita habet: hy va µh ταῦτα εἰπεῖν δοκῶμεν, ὡς τὰ θεῖα Λόγια παρακι νοῦντες, ἀκουέτωσαν αὐτῶν οἱ τὴν ἔρωτος ἐπωνυμίαν διαβάλλοντες. Verum ut ne hæc dicere videamus, velut divinas Scripturas pervertentes, audiant illas ii, qui amoris appellationem cavillantur. Mox ergo et continenter subdit illas Scripturas quæ amoris nomen usurparunt, hisce verbis (ponam enim in medio ejus verba sine testimonio Ignatii, ut oculis ipsis cernatur melior et sapientior connexio orationis sine illo, quam cum illo); hisce, inquam, verbis sequentibus ita subdit Scripturarum testimonia: Εράσθητι αὐτῆς, φησὶ, καὶ τηρήσει σε. Περιχαράκωσον αὐτὴν, καὶ ὑψώσει σε. Τίμησον αὐτ τὴν, ἵνα σὲ περιλάβῃ. Καὶ ὅσα ἄλλα κατὰ τὰς ἐρωτικὰς θεολογίας ὑμνεῖται. Καὶ ἐν ταῖς προεισαγωγαῖς τῶν Λογίων εὑρήσεις τινὰ λέγοντα περὶ τῆς θείας σοφίας: Εραστής ἐγενόμην τοῦ κάλλους αὐτῆς, ὥστε τοῦτο δὲ τὸ τοῦ ἔρωτος ὄνομα μὴ φοβηθώμεν. Μηδέ τις ὑμᾶς θορυβείτω λόγος περὶ τούτου δεδιτ τόμενος· ἐμοὶ γὰρ δοκοῦσιν οἱ θεολόγοι κοινὸν μὲν ἡγεῖσθαι τὸ τῆς ἀγάπης καὶ τὸ τοῦ ἔρωτος ὄνομα. Ama illam, inquit Scriptura, et conservabil te. Aggeribus circumda illam, et exaltabit te. Honora eam, ut te amplectatur a. › Et quæcunque alia amatoris in Scriptura sermonibus celebrantur. Atque in primis Scripturæ institutionibus aliquem invenies de divina sapientia dicentem: Amator factus sum pulchritudinis illius, ita ut hoc ipsum amoris nomen non reformidemus b. Neque vero quemquam perlerreal sermonis geminatio; mihi enim videntui theologi commune existimare charitatis et amoris nomen. Hactenus verba Dionysii. Quæ quis non videt optime inter se cohærere? ac multo melius, quam si inter citationes duarum Scripturarum, sive duorum testimoniorum divinoruin, una interferatur citatio humani testimonii, ex Ignatio scilicet decerpti? Nam prudens quiden sane et alicujus ingenii et judicii scriptor, volens aliqnid probare e Scripturis et e Patribus, nunquam sic sua disponet argumenta, ut primuin argumentum e Scriptura proferat, secundum ex aliquo sanctorum Patrum, tertium rursus et quartum e Scriptura, deinde rursum e Patribus: sed omnes a Prov. IV, 6,8. b Sap. VIII. 2 Nota hic porro, sanctumn Dionysium in superio. ribus Scripturæ citationibus usun editione Sepluaginta Interpretum, ac proinde nos quoque veteren interpretationem in Latinis secutos, non autem Hieronymi sive usitatam, eo quod Græcis non respondeat in omnibus. Nam in loco e Proverbiis editio usitata habet sic versum 8: Arripe illam, et exaltabil te, glorificaberis ab ea, cum eam fueris amplexatus. Et Sapient. vii, 2, sic: Amator factus sum formæ illius. Nota secundo, per theologos sanctum Dionysium intelligere scriptores sacrarum Litterarum, cum dicit superius: Videntur enim mihi theologi commune existimare charitatis el amoris nomen, sive ȧyanns xal Epwros, propterea quod auctores Scripturarum indiscriminatim jam uno utantur, jam altero, nec unum altero divinius existiment. Ac proinde illa verba, quæ jam dixi intrusa, non possunt esse Dionysii, cum in illis dicatur theologos aut scriptores sacros divinius putasse nomen έρωτος, amoris, quam ¿ɣánŋs, charitatis: est enim hoc fal sum. Nam si divinius putassent sæpius in sǝcriş Litteris usurpassent, seu in Vetere seu in Novo Testamento. Atqui fecerunt contrarium, et sæpissime vero ἀγάπης, usi sunt, rarius voce έρωτος. Unde in Novo Testamento ne semel quidem reperitur vox έρως, vox autem ἀγάπη ex numerato plusquam nonagies. In vetere autem &ɣá… ayanaw creberrime, et quidem in Cantico canticorum (ubi maxime locus) semper, ne semel autem vox ἔρως aut ἐράω. el Atque hæc, opinor, causa est, quamobrem aliqui Dionysio objecerint, uti euin în rebus divinis voce non divina, sed profana, ipse autem valde operose se defenderit, et testimonia e SS. Scripturis collegerit in quibus tamen nec vocem ipsam Epws invenerit, sed tantum nomen appellativum Epochs, et verbum páquat in imperativo, ubi quidem sanctus amor significetur. Nam pro amore profano et carnali bis invenio nomen Epw; in Vetere Testamento usurpatum, semel Proverbiorum vil, 18: Ελθε, καὶ ἀπολαύσωμεν φιλίας έως ὄρθρου· δεῦρο, καὶ ἐγκυλισθῶμεν ἔρωτι. Veni, et fruamur amicitia usque ad auroram: veni, et involvamur amore. Vulgata editio habet: Veni inebriemur uberibus, et fruamur cupitis amplexibus, donec illucescat dies, et semel Proverb. xxx, 10: Αδης, καὶ ἔρως γυναικῶν, καὶ γῆ οὐκ ἐμπιμπλαμένη ὕδατος, καὶ ὕδωρ καὶ πῦρ, οὐ μὴ εἴπωσιν· "Apxel. Infernus, et amor mulierum, et terra non repleta aqua, et aqua et ignis, non dicent: Sufficit. Hæc omnia de amore impuro et insatiabili proferuntur. Secundo probatur, testimonium Ignatii intrusum in Dionysium, et non ab illc conscriptum. Quia

col. 901–902page 163 of 262

PG 4:901Τί δὲ ὅλως οἱ θεολόγοι βουλόμενοι, ποτὲ μὲν ἔρωτα καὶ ἀγάπην αὐτόν φασι, ποτὲ δὲ ἐραστὸν μ ἀγαπῶν, οὐκ ἔγνω τὸν Θεὸν, ὅτι ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστίν. Ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστί· καὶ ὁ μένων ἐν τῇ ἀγάπῃ, ἐν Θεῷ μένει, καὶ ὁ Θεὸς ἐν αὐτῷ. Ὁ ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται, καὶ οὐκ ἔστιν ἐν ἐμοὶ πῦρ φιλοῦλον, ὕδωρ δὲ ζῶν ἀλλό μενον ἐν ἐμοῖ ἔσωθέν μοι λέγει· Δεῦρο πρὸς τὸν Πα Ἐμοὶ κόσμος ἐσταύ κόσμος έρως, γράφω ὑμῖν, ἐρῶν τοῦ διὰ Χριστὸν ἀποθανεῖν. Ο ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται, καὶ οὐκ ἔστιν ἐν ἐμοὶ πῦρ

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. si Dionysius illud usurpare voluisset, non modo in medio testimoniorum e Scriptura non posuisset, sed nec auctoritati sancti Hierothei præceptoris sui, quem pluris omnibus secundum apostolos faciebat, præposuisset, aut saltem post illa verba posuisset. Τί δὲ ὅλως οἱ θεολόγοι βουλόμενοι, ποτὲ μὲν ἔρωτα καὶ ἀγάπην αὐτόν φασι, ποτὲ δὲ ἐραστὸν xal ayanntov; Quid autem uno verbo sibi volunt theologi, qui eum (Deum scilicet) modo amorem et charitatem appellant, modo amabilem et dilectum? Ubi per theologos intelligit Dionysius apostolos et alios scriptores sacros, et respicit quidem ad Epistolam sancti Joannis primain, cap. IV, 8: 0 μ ἀγαπῶν, οὐκ ἔγνω τὸν Θεὸν, ὅτι ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστίν. Qui non diligit non novit Deum, quoniam Deus charitas est; et rursum versu 16: Ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστί· καὶ ὁ μένων ἐν τῇ ἀγάπῃ, ἐν Θεῷ μένει, καὶ ὁ Θεὸς ἐν αὐτῷ. Deus charitas est: et qui manet in charitate, in Deo manet, et Deus in eo. Cum igitur is, qui ea verba Ignatii, Amor meus crucifixus est, intrusit in Dionysium, existimarit ibi sub nomine amoris intelligi Christum, hic potius ea debeat ponere, quam ubi prius posuit, scilicet inter loca sanctæ Scripturæ, et extra locum suum. Quod autem male id existimarit, e proxima ratione plenum fiet. Tertio. Illa beati Ignatii verba nullo modo ad id probandum, quod intendebat Dionysius, acco̟nimodata sunt. Intendebat enim ostendere, nomen Epwc, a sacris scriptoribus in bonam partem accipi pro charitate seu dilectione spirituali; at vero in epistola Ignatii nequaquam sic accipitur, sed pro concupiscentia et amore terrestri, quem dicit in se esse crucifixum, hoc est mortuum, nec se amare jam aliud quam Deuin, exstincto penitus omni igne concupiscentiæ, et rerum terrenarum desiderio. Quod ex integra patebit Ignatii sententia, quæ sic habet: Ὁ ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται, καὶ οὐκ ἔστιν ἐν ἐμοὶ πῦρ φιλοῦλον, ὕδωρ δὲ ζῶν ἀλλό μενον ἐν ἐμοῖ ἔσωθέν μοι λέγει· Δεῦρο πρὸς τὸν Παrépa. Amor meus crucifixus est, nec est in me ignis rei ullius terrena amans, sed aqua viva insaliens interius mihi dicit: Huc ad Patrem, ubi secundum membrum explicatio est prioris, ita ut idem verbis diversis bis dicatur; semel per affirmationem. Qualibus sententiis plenus est in sacra Scriptura liber Proverbiorum, verbi gratia, cap. iv, 13 et sequentibus: Tene disciplinam: ne dimittas 555 eam. Custodi illam; quia ipsa est vita tua. Ne delecteris in semitis impiorum: nec tibi placeat malorum via. Fuge ab ea, nec transeas per illam. Declina ei desere eam. Et ibidem cap. v, 8: Longe fac ab ea viam tuam: el ne appropinques foribus domus ejus. Quarto. Ignatii sententia similis est illi sententiæ Pauli ad Galatas vi, 14: Ἐμοὶ κόσμος ἐσταύputal. Mihi mundus crucifixus est, id est nihil mihi cum mundo. Ad illam igitur respexisse videtur Ignatius, et pro κόσμος posuisse έρως, alio quidemn verbo, sed eodem sensu, sunt enim uuum idemque: Nihil mihi cum mundo, et: Nihil cum amore mundi. Quinto. Si sanctus Dionysius legisset epistolam beati Ignatii ad Romanos, et laudare ejus testimonium voluisset, fecisset procul dubio quod in Hierotheo fecit, atque integrum Ignatii locuin laudasset, non vero eam partem omisisset quæ pro eo maxime faciebat, et ubi verbum pw sine controversia in bonam partem capitur, atque ad Deum refertur. Nam totus locus sic habet: Zwy γράφω ὑμῖν, ἐρῶν τοῦ διὰ Χριστὸν ἀποθανεῖν. Ο ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται, καὶ οὐκ ἔστιν ἐν ἐμοὶ πῦρ Góuhov, etc. ut prius citavi. Quæ verba Joannes Brunnerus in sua epistolarum Ignatii pia et accurata paraphrasi hoc modo, et eodem quo nos sensu reddidit, his verbis: «Vivus enim prudensque hæc scribo, meos esse amores, meas delicias, mori propier Christum. Quidquid enim præter hunc usquain fuit amabile aut gratum, mihi crucifixum est, et morte Christi deletum: neque alius in me superest ignis, qui aliud quidquam vel amet vel desideret. Aqua autem in me vivida eructans sic monet, el sic alloquitur: Age, ad Patrem, age. Ita Brunnerus, vir pius et æterna sapiens, qui ab bæreticorum castris, ubi annos multos clarus in paucis militaverat, ad Christiana signa conversus, meliora sub Christo stipendia meruit, et Græcas litteras, sanctamque linguam Friburgi Brisgovice in principe gymnasio professus est. Itaque amor in illa Ignatii sententia non Christum significat, non amorem sanctum, sed amorem concupiscentiæ et terrenorum, non autem æternorum desiderium, quod ipse quidem martyrii jam candidatus, et totus ad cœlum aspirans, in se exstinctum prædicabat. Nam et multa his conformnia in iisdem ad Romanos litteris ex spiritus fervore est elocutus, ut sunt illa Jam disco demum pro eo vinctus nihil mundanum, nihil vanum concupiscere.Et paulo inferius: Ignoscite, amabo: quid mihi expediat, novi. Nunc incipio Christi esse discipulus, cum eorum, quæ videntur et quæ non videntur, nihil æmulor, ut Jesu Christo potiar.» Et alia multa ibidemn ejus generis. Jam satis, ut opinor, factum est argumentis illis quatuor antiquissimis theologi; nunc aliquot præcipuis recentiorum Scriptorum oppugnationibus pro virili repugnandum. Oppugnat Abrahamus Scultetus sancti Dionysii scripta rationibus duodecim, quarum ego vanitatem (ne nimis se amet, neu Calvinistaruin plausus veritatem putet) statui palam prodere. Prima ejus ratio est: Stylus horum librorum non est simplex et sincerus, sed argutus nimis et inflatus, et affectatus, et parum apostolicus. › Ad eam respondi supra in secundo argumento pro altera sententia, ubi ostendi, stylum respondere materiæ, et sublime esse in re sublimi. Audiat hic porro nostrum et suum Augustinum simili in re, simillimo utentem stylo, et obmutescat. Igitur in lib. Soliloquiorum, c. 31, sic inter alia: • Soli quidem tibi Trinitas sancta, Trinitas supermirabilis, et superinenarrabilis, et superinscrutabilis, et superinaccessibilis, et superincomprehensibilis, superintelligibilis, superessentialis, superessentialiter exsuperans omnem sensuin, oninein rationem, omnem intellectum, omnem intelligen - tiam, omnem essentiam supercœlestium animorum: quam neque dicere, neque cogitare, neque intelligere, neque cognoscere possibile est etiain oculis angelorum. Vide ibi plura, quæ diceres aut Dionysio, aut ex eodem certe Spiritu hausta et scripta. Secunda. Eusebius et Hieronymus, diligentissimi librorum inquisitores, non faciunt mentionein aliquam horum librorum, nec ullus alius admodum antiquus auctor.› Et huic respondi superius, cum arguimenta Theodoro presbytero objecta refellerem. Vide ibi ad primum. Tertia. Laurentius Valla indicat, fuisse suæ ætatis doctissimos viros, qui judicaverint eos libros esse Apollinaris.> Respondeo, Scultetum hæc verba sumpsisse ex Erasmo in c. xvII Actorum apostolorum, et reticuisse subsequentia ejusdem Erasmi verba, ubi eam sententiam improbat. Subdit enim Erasmus: ‹ Tametsi duos ejus nominis commemorat Hieronymus, alterum Hierapolitanum episcopum, qui foruit sub M. Antonino II, alterum Laodicenum in Syria episcopum; neutri tamen hujusmodi quidquam tribuit Operum. Neque enim, opinor, hæc Apollinari hæretico tribuenda. Sic ille. Quod si hæretico non sunt tribuenda, multo minus alteri

col. 903–904page 164 of 262

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS Apollinari catholico et sancto: nec enim esset talis viri, fingere se Pauli discipulum, comminisci facta esse, quæ nunquam facta sint, nimirum se inter fuisse 556 apostolorum cœtui ad funus Deiparæ, et alia similia. Atque ut ipsamet tela adversariorum in ipsos convertamus, secunda ipsorum ratio contra ter tiam militat hoc modo: Eusebius et Hieronymus diligentissimi librorum inquisitores nullam faciunt mentionem horum librorum ab Apollinari scri ptorum, nec ullus admodum antiquus auctor, ergo non sunt ipsius. Videsne, Scultete, tuis te retibus irrctiri? Deinde ipse Erasmus ad Catalogum, S. Hieronymi de scriptoribus ecclesiasticis abjudicat illos Apollinari, et cum multi fuerint Dionysii in ter scriptores ecclesiasticos, probabilius censet ab uno illorum scriptos. Quid jam valet tua ratio, Scultete, ex Erasmo fallaciter prompta? Possein pluribus; sed frustra lux major ad tantam hominis ca:citatem. Quarta. Guilielmus Crocinus, memoria Erasmi Londini hunc auctorem explicans, ingenue co ram auditoribus professus est, sibi non videri ið opus esse Dionysii Areopagite. Quan putida ratio! et quam arundineo innixa baculo auctoritas! Albusne an ater fuerit iste cro cinus qui ista crocitavit, quis novit? Tempus per dam, si plus respondeam. Quinta. Materies scripti, inquit, idem demon strat. Nam in hierarchia cœlesti, cœli supellecti lem et angelorum subsellia non modo vane, sed etiam falso enumeravit, et de iis pene inventarium confecit.> Hens tu, ostende alterutrum vel quod vane, vel quod falso. Enumera, si potes, aliquid vel soli dins vel verius. Probat igitur in hunc modum: Apostolus II Cor. x11, 4, ista et hujusmodi reliqua omnino äppta esse dicit. Irenæus lib. 11, cap. 55, istos hierarchiarum scriptores delirare scribit. Augusti nus in Enchiridio ad Laurentium, cap. 58, affirmat se nescire ordines angelorum et eorum differen tias. Nec sequuntur Dionysium in angelorum di stinctione Gregorius Magnus, Bernardus, et alii. Franciscus quoque Patritius, qui Panarchias suæ libro 1, multo ex veterum scriptis ad stabiliendas hierarchias Dionysiacas emendicat, dubitanter vo lens nolens de auctore hierarchiarum pronuntiat.» Ita ille. Videamus nunc membratim ejus vanitatem et impudentiam. Citavit Paulum, Irenæum, Augusti num, Franciscum Patritium. Ibimus per singulos. Pauli locus ad Corinthios XII, 4, est: ‹ Quo niam raptus est in paradisum, et audivit arcana verba, quæ non licet homini loqui.» Quid ibi, amabo, contra Dionysium? Atqui ista sunt, in quies, et reliqua hujusmodi, quæ scripsit Diony sius. Qui probas? quis tibi dixit esse ista? Nihil probat, et sibi vult credi, homini nempe vanissimo, et ex mendaciis (ut passim in Notis meis illi ostendo) impudentissinis conflato. Quid hoc va nius? Adde, Paulum loqui de verbis quæ audive rit, et quæ loqui non liceat; Dionysius autem non de verbis loquitur, sed de rebus scribit, et ordinum angelorum nomina, quæ in sacris Scripturis om nia continentur, enumerat. An vero tantum fuit mysterium, scire illorum ordinem et significatio nem, ut neque Dionysio, neque Paulo, neque Joanni, neque ulli apostolorum aut discipulorum inspiratum 557 fuerit? Atqui Dominus Deus de dit apostolis intelligentiam Scripturarum. Quid hic magis miremur, hominisne stupidam inscitiam, an effrontem meretricis impudentiam? quippe qui nec voces, quibus utitur, intelligat; el de rebus, quas non capit, velut censor aut judex decidat. Quis unquam regis filios in aula: regiæ numeravit supellectili? quis de illis inventarium aliquando confecit? quis inventarii nomine com prehendit? Atqui Dionysius tantum angelos, eo rumque ordines et officia descripsit, quorum nihil nec in supellectili continetur nec in inventario scribitur. Et quam bumilia ista de sublimissimis! quam vilia de nobilissimis! Nescio an iste homo, dum illa scriberet, de' movenda forte supellectili domestica, aut scribendo rerum suarum inventa rio (in quo et uxorem et utriusque sexus liberos comprehenderat) cogitaret. Docendus est videlicet minister Silesius, quid supellectilis, quid inven tarii nomine veniat. Supellectilis nomine (at inquit Paulus) continentur mense, trapezophori, delphicæ, subsellia, scamna, lecti inargentati, cul citræ, toralia, mappe villosæ, vasa aquaria, pel ves, aquiminaria, candelabra, lucernæ, trullæ, vasa ænea, vulgaria, id est quæ non proprio sunt loco attributa: præterea, capsæ, armaria, vitrea, escaria, poortia (sic). Hæc Sipontinus ex 23 ff. de su pellectile legata. Nulla ibi personarum, nulla libe rorum mentio. De inventario item sic vetus Glos sarium: «Inventarium dicitur quidam libellus, in quo `omnia bona, quæ apud aliquem inveniuntur, conscribuntur. Repertorium appellat Ulpianus aliquanto Latinius, ubi de administratione et peri culo tutorum, L. Tutor, sic scribit: Tutor; qui repertorium non fecit, quod vulgo inventarium appellatur, dolo fecisse videtur, nisi forte aliqua necessaria et justissima causa allegari possit cur id lactum non sit. Aliqua ergo debuisset Scultetus proferre a Dionysio enumerata, quæ aliquam sal tem cum his, quæ dicta sunt similitudinem repræ sentarent. Atque ista quidem inscitia et stupore von contentus, addit multo majorem impudentiam, dum dicit: Et angelorum subsellia non modo vane, sed etiam falso enumeravit. Itane vero? II Cor. xi, 4. Quid ergo magni, si Dionysius a magistro suo Paulo petierit, quid sibi vellent ista angelorum no mina, quorum et ipsemet in suis epistolis, et alii sacri scriptores in divinis Litteris meminerunt? si, et quis esset inter eos ordo, et quæ singulorum officia poposcerit et didicerit? Et sane, si ista Scul teti ratio vel hilum valeret, plus contra S. Joannis Apocalypsim, quam contra Dionysii scripta faceret. Multo enim ibi alia et majora et captu difficiliora, quam in Dionysio memorantur: quæ si dixisset Dio nysius, fuisset forte Sculteto locus major recor dandi suæ supellectilis; nempe cum audiret conversus vidi septem candelabra, el in medio septem candelubrorum aureorum, etc. Cum, inquam, au diret septem candelabra, Apoc. I et clavem David, cap. 3 et sedem positam in cœlo, et in circuitu sedis sedilia viginti quatuor, el coronas aureas, cap. ¡v, et librum et citharas, et phialas aureas, cap. v, et ar cum, et gladium, et coronam, et stolas, cap. vI, el palmam, et thronum, et templum, cap. vii, et tubas, et thuribula, el incensa multa, cap. vii, et alia in aliis. Cum hæc, inquam, vel similia in Dionysio audiret, tum majori jure sua illa de cœli supel lectile et inventario deblateraret. Nunc autem cum illa in Apostoli scriptis legantur, quid dicet? Licuit beato Joanni tam multa et tam recondita de cœlo e coelestibus referre, et mundo patefacere: sancto Paulo autem non licuerit pauca quædam, eaque ad Scripturarum intelligentiam spectantia, Dionysio Areopagita a se converso, et discipulo suo, euar rare? Quid ita? Quia audivit arcana verba, inquit, Scultetus, quæ non licet homini loqui c. Egregie vero. Applica, Scultete. Nec facis, nec potes. Quis enim risum teneat, si ea ipsa esse dicas quæ Dionysius enarravit? Qui enim probes? Sin alia esse dicas, nihil facis. Potuisse autem Dionysium e Scripturis novem colligere angelorum ordines, vel ex ipso

col. 905–906page 165 of 262

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. dum operationem potentiæ virtutis ejus, quam ope ratus est in Christo, suscitans illum a mortuis, et constituens ad dexteram suam in cœlestibus, supra omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nomen, quod nominatur non solum in hoc sreculo, sed etiam in futuro. Quo in loco cum agat Paulus de Christi ascensu in cœlum, non potest quispiam, nisi extreme stolidus, quin ab inferioribus incipiat, et gradation ad superiores ordines ascendat, dubitare. Et tamen audet Scul tetus (qua est impudentia) ore improbo effutire, Dionysium angelorum subsellia (sic ille vocat an gelorum ordines) non modo vane, sed etiam falso enumerasse? Gregorio Magno patet, qui id ipsum fecit homilia 34 in Evangelia. Novem vero, inquit, angelorum or dines diximus, quia videlicet esse, testante sacro Eloquio, scimus angelos, archangelos, virtutes, potestates, principatus, dominationes, thronos, che rubim atque seraphim. Esse namque angelos et archangelos, pene omnes sacri Eloquii paginæ te stantur. Cherubim vero atque seraphim sæpe, ut no tum est, libri prophetarum loquuntur. Quatuor quoque ordinum nomina Paulus apostolus ad Ephe sios enumerat, dicens: Supra omnem principatum, el polestatem, et virtutem, et dominationem d. Qui rursus ad Colossenses scribens ait: Sive throni, sive potestates, sive principatus, sive dominationes Ⓡ.) Deinde colligit numerum hoc modo: Domina tiones, inquit, et principatus, ac potestates, tam ad Ephesios loquens descripserat: sed ea quoque Colossensibus dicturus, præmisit thronos, de quibus nedum quidquam fuerat Ephesiis locutus. Dum ergo illis quatuor, quæ ad Ephesins dixit, id est princi- R patibus, potestatibus, virtutibus atque dominatio nibus, conjunguntur throni, quinque sunt ordines qui specialiter exprimuntur. Quibus dum angeli atque archangeli, cherubim atque seraphim ad juncta sunt, procul dubio novem esse angelorum ordines inveniuntur. › Ex his omnibus e Gregorio Magno allatis patet, eum nihil aliud voluisse, quam probare novem esse ordines, non vero inter illos describere et distin gnere hierarchias, ae proiude nihil esse mirum, si aut ipse, aut S. Bernardus eum secutus, et quidam forte alii qui angelos per hierarchias non distinxe runt, alium sint ordinem, re minus accurate exa minata, amplexati. Nam in confesso est omnibus, longe res tractari exactius ab iis qui methodice et per præcepta materiam aliquam tractant, definiunt, dividunt (quod fecit Dionysius Areopagita) quam ab iis qui populariter et oratorio more ad virtutem alios exhortantur: quemadmodum fecisse constat Gregorium homil. 34 in Evangelia, et S. Bernardum Serm. 19 in Canticum canticorum. Aliud est enim sermones et homilias, aliud libros dɩdaxtixoúç scri bere. Quare qui hos scripserunt, ut illi scholasticorum principes, Joannes Damascenus apud Græcos, Tho mas Aquinas apud Latinos, non alium statuerunt ordinem quam eum quem in Dionysio nostro inve nerunt. Damascenus quidem in libro De fide or thodoxa, cap. 8, Thomas autem 1 p. qu. 108, art. 5 et 6, et post alios cuncti ad unum doctores scholastici. Hæc autem tacuit Scultetus vel ex in scitia, vel ex malitia: nec dubium, quin eliam ex impudentia. Jam vero S. Dionysii Areopagitæ ordi nem omni alio meliorem, ac propterea merito et a Damasceno, et ab Aquinate, et ab omnibus scho lasticis usurpatum ex eodem probabo doctore, a quo illum primus accepit Dionysius, nenipe a doc tore gentium Paulo Dionysii olim gentilis magistro.p Et sic probo: De quatuor primis ordinibus, hoc est de seraphim, de cherubim, de thronis et de domi nationibus, inter omnes omnino liquet. Nam cum Dionysio Areopagita etiam Gregorius, et Bernardus, et alii consentiunt, nempe illos esse omnium pri mos; de duobus etiam postremis ordinibus, 558 hoc est, de archangelis et angelis, perinde constat. Restat igitur de tribus tantum ordinibus contro versia, hoc est, de virtutibus, potestatibus et prin cipatibus, sintne in cœlo hoc ordine, quemadmo dum Dionysius constituit, sive, an supra archan gelos proximi sint principatus, et supra hos sint potestates, et supra potestates emineant virtutes, deinde dominationes, sicut in cœlesti hierarchia. Ecce igitur locus Pauli ad Ephesios cap. 1, 19 et seqq., ubi tali utitur gradatione de Christo ad sum main in cœlo gloriaur elevato: Qui credimus secun Ephes. 1, 21. * Cap. 1, 16. Aliam ejus impudentiam (de illa enim satis) vi deamus. Ea in illis verbis renidet: «Irenæus, in quit, lib. 11, cap. 55, istos hierarchiarum scriptores delirare scribit. › Quid ad hanc impudentiam addi potest? Mentitur enim Scultetus, et insane delirat. Nam ne verbo quidem, nec ibi, nec alibi de bie rarchiis angelorum Irenæus, tanquam illas impro bans, agit imo directe eos impugnat, qui relictis angelis, archangelis, et aliis angelorum ordinibus triginta onas in cœlo ponebant, et quasi novos deos. Quin et expresse admittit et memorat ibi ali quot ordines angelorum, nempe principatus, domi nationes, virtutes, angelos, archangelos. Proferam ipsa Irenæi verba, quo erubescat, si potest, canina Sculteti impudentia. Agens igitur Irenæus contra Marcionem et Valentinum in illo ipso capite janı citato, et asserens unum esse verum Deum, non duos, non plures, sic ait inter alia: Ipse Dominus omnium, et neque præter ipsum, neque super ipsum, neque mater quam illi admentiuntur; nec Deus alter quem Marcion affinxit; nec Pleroma triginta Æonum, quod vanum ostensum est; neque Bythus, neque Proarche, neque coeli, nec lumen virginale, nec on innominabilis, nec in totum quidquam eorum, quæ ab his et ab omnibus hæreticis deli rantur; sed solus unus Deus fabricator, qui est super omneni principalitatem, et dominationem, et vir tutem. ▸ Ecce igitur eos quos vanitatis Irenæus arguit, et dicit delirare, nimirum Marcionem duos fingentem deos; Valentinum triginta constituentem Eonas, et reliquos omnes hæreticos, nulla vel minima Dio nysii aut hierarchiarum ejus facta mentione, nisi quod ordines aliquos nominavit, in quibus per prin cipalitatem intelligit principatus, non tamen reprobans, sed ut maxime approbans; sicut ibidem paulo inferius, cum dicit: Hic Pater Domini nostri Jesu Christi per Verbum suum (qui est Filius ejus) revelatur et manifestatur omnibus quibus re velatur cognoscunt enim eum hi, quibus revela verit Filius. Semper autem coexsistens Filius Patri, olim et ab initio semper revelat Patrem et angelis, et archangelis, et potestatibus, et virtutibus, et om nibus vult revelare Deus. Ha ibi. Sed idem Ire næus priori capite ejnsdem libri, sive c. 74, eosdem refutans Valentinianos insinuat varios angelorum ordines, et inter ordines singulos discrimina, his verbis Præterea, si per ipsos ea quæ sunt super coelos facta sunt, dicant nobis quæ sit invisibilium natura, enarrent numerum angelorum, et ordinem archangelorum, demonstrent thronorum sacra menta, et doceant diversitates dominationum, prin cipatuum, potestatum, atque virtutum. Sed non habent dicere. Non ergo per eos facta sunt. › De boc satis. Aliud argumentum Sculteti est hoc: Augustinus in Enchiridio ad Laurentium cap. 58, affirmat, se nescire ordines angelorum et eorum differentias. › Quid tum? an omnia scivit Augustirus? an quod ille nescivit, nullus scivit? Magni fuit ingenii, fa teor, rarique judicii, imo et ejus quoque sancti

col. 907–908page 166 of 262

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS tatis, ut multa eorum quæ nesciret, illi crediderim revelata. Sed an Deus uni omnia? Nunquid alii quidem per Spiritum datur sermo sapientiæ, alii au tem sermo scientiæ secundum eumdem Spiritum, alteri fides in eodem Spiritu? etc. An non unus atque idem Spiritus dividit singulis prout vult *? Quid ergo mirum, si dederit Dionysio Pauli discipulo, et fonti aquarum viventium tam vicino, quod Augu stino multis post sæculis exorto non dederit? Quin et hoc ipso loco, qui citatus est, ostendit se nescire Augustinus, an sol et luna et cuncta sidera vitam non habeant beatitudinis et societatis sanctorum capacem, et ignorare insuper, an plures sint in cœlo angelorum ordines quam quatuor, cum tamen supra e Scripturis sacris ostensi sint novem. Et quia forte hæc audientes desiderent ipsa Angustini verba in medio poni (nam sane mira sunt, et de sideribus alia nobis nunc certa fides est) illa ponam. Sic ergo 559 habet in Enchiridio ad Laurentium cap. 58 Quid inter se distent quatuor illa vocabula, quibus universam ipsam cœlestem societatem videtur Apostolus esse complexus, dicendo: Sive sedes, sive dominationes, sive principatus, sive potestates, dicant qui possunt, si tamen possunt probare quod dicunt; ego me ista ignorare confiteor. Sed nec illud quidem certum habeo, utrum ad eamdem so cietatem pertineant sol et luna et cuncta sidera, quamvis nonnullis lucida corpora esse, non cum sensu vel intelligentia videantur. Ita Augu stinus. Quemadmodum ergo non propterea quod dicat Au gustinus se certum non habere, an sidera vivant et intelligant et beatitudinis capacia sint, reprehendi quispiam potest, si doceat ea nec vivere, necintellige re, nec beatitudinis capacia esse: sic neque propterea quod de angelicorum ordinum numero dubitet, im prudenter facere dicendi sunt, qui eorum numerum et Histinctionem docent; multo minus autem, qui tam din ante Augustinum docuerunt, et vel ex divina revelatione, vel ex apostolorum relatione accepe runt. Et si temerarium esset de cœlesti hierarchia et angelorum ordinibus librum unum conscribere, ut de rebus reconditis; quanto magis temerarium esset de ipso sanctissimæ et abstrusissimæ Trinita tis mysterio vel duodecim libros componere, quod S. Hilarius fecit; vel etiam quindecim, quod S. Au gustinus? Addit Scultetus, Franciscum Patricium jib. 1 sux Panarchias dubitanter volentem nolen tem de auctore hierarchiarum pronuntiasse: quid autem pronuntiaverit, non explicat; sed satis intel ligitur, eum secundum nos pronuntiasse. Unde quantus hominis stupor, ea proferre in medium quæ contra se faciant. Nam licet dubitanter, tamen contra Scultetum pronuntiavit. Sexta ratio Sculteti est hæc: In libro De eccle siastica hierarchia multa scribit de templis, de al taribus, de locis sacris, de choro, de consecratione monachorum, de tonsura et ratione capitum; cum revera nihil horum fuerit temporibus Dionysii Areo pagitæ: id quod demonstratum historice reperiet lector apud Rodolphum Hospinianum Tigurinum. › Ita ille suo more, nihil in particulari probans, et nequiter ad alios remittens. Contra simile argumenti genus, talis erit propria et maxime conveniens, ut equidem arbitror, re sponsio Ista omnia, quæ Scultetus e Dionysio protulit, revera fuerunt temporibus Dionysii Areo pagite: id quod demonstratum veridice reperiet Jector apud Cæsarem Baronium Soranum, et apud Robertuin Bellarminum cardinales. De hac solutione, sat scio, non conqueretur cum pro uno reponam duos, et quidem tales con tra talen, et eodem quo ipse utar argumenti ge nere. De templis tamen et altaribus, et locis sacris (non quod opus sit ad Sculteti refutationem, sed quod ↑ I Cor. xii, 8-11. ad rudium atque infirmorum instructionem et con firmationem non parum habeat roboris ac ponderis) locum peregregium S. Petri Cluniacensis adversus Petrobrusianos hæreticos, idem olim, quod nunc Scultetus, delirantes valide intortum, hic lubet ipsis met, ejus verbis repræsentare (is autem ante Scul tetum quingentis annis vixit). ‹ Quid enim? ait vir ille sanctus, nunquid per viginti quinque annos, quibus Roma Petrus apostolus sedit, absque templo vel ecclesia, id est orationis domo, vel parvo sal tem oratorio fuit? Nonne, ut gestorum veracium series narrat (si tamen præter divinum canonem gestis aliquibus assensum datis) primus ipse prin ceps apostolorum Petrus in urbe orbis capite tem plum Christo inter innumera gentilium templa con struxit, et juxta quod beatus et magnus papa Leo nobili sermone pronuptiat tropæum crucis Christi, Romanis arcibus invexit? Nonne et nos ipsi Roma positi frequenter vidimus in cryptis antiquissimis oratoria et altaria, qualia eo tempore fieri poterant, quæ ab codem apostole constructa et sanctificata (sicut per successionem fama consentieus ac cele herrima protestatur) in monumentum sanctitatis fidelibus ostenduntur, et ab eisdem fidelibus dul cissime ac devotissime deosculantur? Nunquid apud Arelatem (quam necdum per Dei gratiam vester sordidus error infecit) Pauli apostoli discipulus Trophimus (de cujus fonte, ut papa Zosimus scribit, omnes Galliæ fidei rivulos acceperunt) semper in campo aut in foro prædicavit, baptizavit, oravit? Nunquam domum orationis vel ipse habuit, vel alios habere instituit? Et unde tot sancti successores ejus hoc præsumere ausi sunt, quod ille non docuit, a quo fidei rivulos acceperunt? Sed ut de primis Galliæ nostræ apostolis, quos vestra impia fatuitas, et fatua impietas hactenus scire non meruit, aliquid plenius dicam (sicut ipsa testatur antiquitas, el a sanctis viris nobis relictæ tradunt historiæ) non so silli cum majoribus, senes cum junioribus, vestrain lum nos, verum etiam omnes Christiani populi pu insaniam irridentes, certissime tenent, quod Ire næus Lugduni, Crescens Viennæ, Ursinus Biturigis, Paulus Narbone, Saturninus Tolosa, Anstremonius Arvernis, Martialis Lemovicis, Burdegala, et Picta vis; Fronto Petragoris, Eutropius Xantonis, Gra tianus Turonis, Julianus Cenomannis, Parisiis Dio nysius, Senonis Potentianus et Savinianus, Bello vaci Lucianus, Æduæ Andochius, Lingonis Beni gnus (et quis 560 omnes gloriosissimos fidei no stræ patres et apostolos enumerare sufficiat?), isti certe, isti, ubicunque nomen Domini annuntiave runt, statim idolorum delubra, prout fas fuit, ever tentes, aut novas ecclesias fundaverunt, aut ipsa templa in ecclesias converterunt: adeo ut hodie que in plerisque locis (sicut ipsi nostris oculis in speximus) ecclesiæ vel basilicæ ab eis constructæ, altaria manibus eoruin fundata et consecrata, in libus populis reservata monstrentur; quamque ri memoriam antiquitatis et sanctitatis eorum, a fide dendi et detestandi sitis omnibus hominibus, qua dam viva voce loquantur. Et ut ad Orientem et cæteras mundi paries transitum faciam, quis Illy ricum, Græciam, Scythiam, nisi Paulus et Andreas? Quis Asiæ maximas partes, nisi Joannes et Philip pus? Quis Persica regna cum proximis gentibus, nisi Simon et Judas? Quis Indicas partes et solis ortui contiguas terras, nisi Thomas et Bartholo mæus? Quis totam Æthiopiam, nisi Matthæus, primi et novissimi apostoli Christi vetusta super stitionis templa destruentes, novæ gratiæ ecclesiis implicuerunt? Ita universi veteris et novæ Legis auctores unanimi studio vobis adversantur; ut lie cesse vobis sit, aut tantis testibus acquiescere, aut sine Christo, prophetis, et apostolis Christianos fallaciter permanere. flactenus vir sanctus,

col. 909–910page 167 of 262

PG 4:909χὼς αὐτὸν τοῖς ἔτεσι, καὶ τῇ φιλοσοφία προέχων, Σ "Οτι μὲν ἡ καθ' ἡμᾶς ἱεραρχία, παίδων ἱερῶν ἱερώτατε, κ. τ. λ. Εοικεν δὲ ὁ παιδαγωγὸς ἡμῶν, ὦ παῖδες ὑμεῖς, τῷ Πατρὶ αὐτοῦ τῷ Θεῷ. "Η ἐπειδὴ τοὺς κατὰ Θεὸν ἀκακίαν ἀσκοῦντας, παῖδας ἐκάλουν, ὡς καὶ Παπίας δηλοῖ βιβλίῳ τῶν Κυριακῶν ἐξηγήσεων, καὶ Κλήμης ὁ ᾿Αλεξανδρεὺς ἐν τῷ Παιδαγωγῷ. Η τοὺς τὴν ἀκακίαν ἀσκοῦντας παῖδας ἐκάλουν, καθὼς τινὲς παλαιῶν ἱστοροῦσι περὶ τούτου, ὅτι τῇ ἀκακίᾳ ἐσεμνύνετο.

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. cujus non est dignus solvere calceamenta Scul- & ideoque a sæculi litteratis multum negotii az motelus. Septima ratio: Timotheum vocat filium, qui tamen illo si non major, certe par fuit pietate, auctoritate, doctrina. › lestiæ pateretur (quod Maximus et Pachymeras testantur), propterea et Pauli, dum viveret, et eo mortuo, Dionysii auxiliis indigebat. Cum ergo PanIns sub Nerone obierit, credibile est 561 Dionysium suos ad Timotheum libros sub consequentibus impp. ac præsertim sub Vespasiano, Tito et Domitiano, quorum primus annos decem, secundus dnos, tertius quindecim regnavit, exarasse. Nam Galba, Otho, Vitellius, qui hos antecesserunt, non integros singuli annos exegerunt. De timore et pusillanimitate Timothei, nonnulla in Notationibus ad Vitam sancti Polycarpi, cap. 7, ad finem adnotavi. Addendum fuisset, et ælate, ut efficax fieret argumentum. Nam luce est clarius, solitos esse senes, appellare ætate juniores nomine filiorum. Sic in sacris litteris, sic in profanis auctoribus, sic in communi usu vide:nus. Timotheum porro longe Dionysio juniorem fuisse, ex eo liquet, quod Paulus ad eum jam episcopum Neronis temporibus scribens, insinuet eum etiam tum fuisse adolescentem cum dicit Nemo adolescentiam tuam contemnat. Atqui Dionysius jam satis magnus natu erat, et (quod ad Ex his denique facile_colligi potest, quam sit rem hand parum facit) permagna quoque auctori- probabile, Timotheum a Pauli obitu ad Dionysium tate, sive quod fuisset ex Areopagitis, et Christi Areopagitam, quein et ingenio maximum, et utracausa eos dereliquisset, sive quod ab ipso Paulo que scientia. tam sacra quam profana, eximium conversus, baptizatus et ordinatus fuisset. Itaque nosset, subsidii atque solatii causa se convertisse, Dionysius Timotheum vocavit filium, äτe pо6×6η- ac pro ingenita simplicitate et modestia animi χὼς αὐτὸν τοῖς ἔτεσι, καὶ τῇ φιλοσοφία προέχων, (quod etiamnum facimus, dum ad seniores atque tanquam annis eum antegressus, et philosophia præ- doctiores scribimus, aut quidpiam petimus) ejus se cellens, ut loquitur S. Maximus in scholiis ad cap. 2 filinm aut puerum appellitasse; qua proinde voce De cœlesti hierarchia, super illis verbis, Σ de, rescribens ad eum Dionysius etiam usus sit; quamTal. Tu vero, fili; idemque sentit ad eumdem locum vis ad eam vocem interdum nomen sancti aut sanGeorgius Pachymeras. Deinde maię non tantum si- ctissimi addiderit, ut qui sciret se ad episcopum et gnificat filium, sed etiam puerum, et quidem prima ad virum sanctum, tametsi juniorem et simplicioet principali significatione, sicut vtó; principaliter rem, scribere. Hinc et librum De ecclesiastica hiefilium. Hinc Christus Dominus apostolos suos et rarchia sic ad eum exorditur: "Οτι μὲν ἡ καθ' ἡμᾶς discipulos, quos moribus similes pueris esse cupie- ἱεραρχία, παίδων ἱερῶν ἱερώτατε, κ. τ. λ. Quod nostra bat, pueros appellabat Joannis xx1,5: Pueri nunquid quidem hierarchia, o sanctorum puerorum sanctispulmentarium habetis? Unde etiam factum in pri- sime, etc. Quia vero (ut est apud Job 5) deridetur mitiva Ecclesia, ut Christiani omnes vocarentnr justi simplicitas, lampas contempla apud cogitatiopueri, ob Christianam scilicet morum simplicitatem nes diritum, sive quia proclive est, ut justi et simet suavitatem; episcopi vero, aliique sacris ofliciis plices facile a vanis hominibus derideantur atque destinati, maldɛç iɛpal, pueri sacri. Ita beatus Cle- contemnantur, cavit sedulo Paulus, ut ne in Timomens Alexandrinus libro 1 Pædagogi, capite 2, theum illa caderent, partim eum laudando, partim Christianos omnes puerorum nomine compellat his ex suo et illius nomine litteras scribendo, partim verbis: Εοικεν δὲ ὁ παιδαγωγὸς ἡμῶν, ὦ παῖδες expresse ejus despectum prohibendo. ItaqueEpistole ὑμεῖς, τῷ Πατρὶ αὐτοῦ τῷ Θεῷ. Similis est noster Pauli ad Philemonem inscriptio conjunctuni habet Pædagogus, o vos, pueri, Patri suo Deo. Et tamen Timothei nomen, hoc modo: Paulus vinctus Christi ii ad quos scribit, nec ætate, nec judicio pueri erant Jesu et Timotheus frater Philemoni dilecto, etc. In (quibus tam alta non congruissent documenta), sed priore vero ad Corinthios capite xvi, 10. laudat morum probitate et innocentia. Hanc significatio- simul et commendat et a despectu tutum facit. Si nem et responsionem ad dictum Dionysii locum autem venerit Timotheus, inquit, videte, ut sine liadmittit quoque et probat sanctus Maximus hisce more sit apud vos. Opus enim Domini operatur, sicverbis: "Η ἐπειδὴ τοὺς κατὰ Θεὸν ἀκακίαν ἀσκοῦν- ut ego. Ne quis ergo illum spernat: deducite autem τας, παῖδας ἐκάλουν, ὡς καὶ Παπίας δηλοῖ βιβλίῳ illum in pace, ut veniat ad me. Exspecto enim illum τῶν Κυριακῶν ἐξηγήσεων, καὶ Κλήμης ὁ ᾿Αλεξαν cum fratribus. δρεὺς ἐν τῷ Παιδαγωγῷ. Aut quoniam pueros vocabant eos, qui piam simplicitatem et innocentiam sectabantur, quemadmodum et Papias indicat libro primo Dominicarum explanationum, et Clemens Alexandrinus in Pædagayo: hoc est simplices, sinceros, minime malos, qualem fuisse Timotheum, antiqui, ut ait Pachymeras, tradiderunt. Sic enim in sua Paraphrasi Dionysiana: Η τοὺς τὴν ἀκακίαν ἀσκοῦν τας παῖδας ἐκάλουν, καθὼς τινὲς παλαιῶν ἱστοροῦσι περὶ τούτου, ὅτι τῇ ἀκακίᾳ ἐσεμνύνετο. Aut simplicitatem exercentes, pueros appellabant, ut quidam veterum de hoc (Timotheo) retulerunt simplicitate ornatum fuisse. Legi equidem sæpius et attentius utramque divi Pauli ad Timotheum Epistolam, si qua forte vestigia reperire indagando possem, quibus ad ingenii indolisque ejus notitiam, eademque via ad illius nodi, quem strinxerunt adversarii, solutionen pervenirem; inveni tandem Timotheum in sacris quidem Litteris a puero versatum, sed ingenio atque animo satis pusillum ac perquam timidum, et qui onus pontificium, si per Paulum licuisset, perlibenter deposuisset. Quare et a Paulo identidem animari atque excitari debuit, et pueri more, quo modo cum unoquoque hominum genere conversandum sibi esset, edoceri. Et quia profanæ philosophiæ et extranearum litterarum rudis essct, * Cap. xii, 4. Quibus in locis non possum quin mirer, et amem, et amplectar istam Apostoli benignitatem, et parandæ discipulo suo auctoritatis atque fiduciæ paternam curam ac sollicitudinem: quod et sanctus Joannes Chrysostomus in suis ad Pauli Epistolas Commentariis olim est admiratus. Ut autem cognoscatur, quanti sanctus Dionysius Timotheum (quamvis filium ob ætatem appellaverit) tamen propter eruditionis opinionem æstimaverit, legantur, quæso, quæ superius in Dionysii Vita perscripsi capite 25, ubi ejusdem sancti Dionysii modestia in medio ponitur. Nam ibi ea de Timotheo dicit, quæ vere digna sunt eo, qui fuit Pauli comes et discipulus. Eum enim esse facit, qui mereatur a Deo per angelos, edoceri et quidem veriora et clariora, quam ipse docuerit. Octava ratio Sculteti est: ‹ Multos majores præceptores hinc inde nominat, cum tempore veri Dionysii, præter apostolos vix unus et alter esset scriptor ecclesiasticus. › Valde tenuis est hæc ratio, et telæ, quæ muscas vix teneat, similis. Multos, inquit. Peto, quos? aut quo modo nominet? Nisi enim ego (ut Ennii verbis ular) adjuro curamve levasso, hærebit illi aqua. Duos ergo nominatim præceptores suos laudat Dionysius, Paulum et Hierotheum, alios autem gene

col. 911–912page 168 of 262

PG 4:911Ἵνα δὲ καὶ παρὰ τῶν ἡμετέρων διδασκάλων (λέγομεν δὲ τοῦ λόγου τοῦ διὰ τῶν προφητῶν) λαβόντα τὸν Πλάτωνα μάθητε, διδάσκαλος ἐδίδαξε, Ταύτας δὲ τὰς θείας δράσεις οἱ κλεινοὶ πατέρες ἡμῶν ἐμυοῦντο διὰ μέσων τῶν οὐ ρανίων δυνάμεων. Ορᾷ τῶν θεολόγων εἷς ὁ Ζαχαρίας ἕνα το πρώτων, ὡς οἶμαι, καὶ περὶ Θεὸν Αγγέλων. Ετερος δὲ τῶν θεολόγων Ἰεζεκιήλ, Καὶ τί γὰρ ἄλλο μαθεῖν ἔστιν ἐκ τῆς ἱερᾶς θεολογίας, οπόταν φησὶ τὴν θεαρχίαν αὐτὴν ὑφηγουμένην εἰπεῖν· Τί με ἐρωτᾷς περὶ τοῦ ἀγαθοῦ; οὐδεὶς ἀγαθὸς, εἰ μὴ μόνος ὁ Θεός. Ὁ ἐμὸς ἔρως εσταύρωται.

DE S. DIONYSÉ AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS ratim similibus utendo vocibus, theologi nostri, patres nostri, etc. Intelligit autem per theologos (ut in ipsius scriptis videre est) omnes qui de Deo et rebus divinis scripserunt, hoc est, prophetas, apostolos, et alios Scripturæ sacræ auctores; illi enim vere theologi, vere magistri et præceptores nostri: quo modo et sanctus Justinus philosophus eos appellat in Apologia ad Antoninum Pium post medium, his verbis: Ἵνα δὲ καὶ παρὰ τῶν ἡμετέρων διδασκά λων (λέγομεν δὲ τοῦ λόγου τοῦ διὰ τῶν προφητῶν) λαβόντα τὸν Πλάτωνα μάθητε, etc. Ut autem et nostris magistris (de doctrina prophetarum loquimur) accepisse Platonem intelligatis, etc. Probat ibi Justinus, Moysen antiquiorem esse Platone, et hunc e libris ejus aliqua desumpsisse, dicitque se per nostros magistros intelligere prophetas. Idem Justius in Apologia ad senatum sub medium, vocat Jesun, magistram nostrum. Kal Iŋoous & fμεrepos διδάσκαλος ἐδίδαξε, etc. Et Jesus magister noster docuit, etc. Sic Dionysius libro De cœlesti hierarchia, cap. 2, theologos vocat Malachiam, Joannem evangelistam, Moysen, Salomonem, Isaiam, Usee, Davidem. Nam docens quomodo theologi divinitatem exprimant, ex iis omnibus exempla subjicit, et nulla ex aliis Scriptoribus inferioribus. Et cap. 3, postquam dixit: Ταύτας δὲ τὰς θείας δράσεις οἱ κλεινοὶ πατέρες ἡμῶν ἐμυοῦντο διὰ μέσων τῶν οὐ ρανίων δυνάμεων. Has autem divinas visiones clari illi patres nostri a cœlestibus virtutibus edocti sunt. Ne Scultetus dicat nullos fuisse claros Patres; qui sint illi quos intelligat, e subjectis exemplis osten dit, nempe du Moysen, Lucam, Matthæum, 562 Isaiam, probationis causa producit. Vide Dionysium ibidem cap. 5 initio, et cap. 7 post medium, ubi in theologoruin numero Davidem, Isaiam, Ezechielem recenset, itemque cap. 8. Et quia tain effrons est Scultetus, ut ea negare possit, nisi expresse dicat auctor, Ezechiel theologus, Zacharia: theologus, et ita de aliis; age, et illum sic convin camus. Igitur cap. 8 Coelestis hierarchiæ ita Diony sius: Ορᾷ τῶν θεολόγων εἷς ὁ Ζαχαρίας ἕνα το πρώτων, ὡς οἶμαι, καὶ περὶ Θεὸν Αγγέλων. Vid st Zacharias theologorum unus unum e primis, ut puto, et Deum circumstantibus angelis. Et paule post: Ετερος δὲ τῶν θεολόγων Ἰεζεκιήλ, Ezechiel vero alius theologorum, etc. Vide ibi et sequentibus capitibus plura. Sic theologia ab eodem Dionysio passim usurpatur pro sacra Scriptura, ut capite 2 De divinis nominibus, initio: Καὶ τί γὰρ ἄλλο μαθεῖν ἔστιν ἐκ τῆς ἱερᾶς θεολογίας, οπόταν φησὶ τὴν θεαρ χίαν αὐτὴν ὑφηγουμένην εἰπεῖν· Τί με ἐρωτᾷς περὶ τοῦ ἀγαθοῦ; οὐδεὶς ἀγαθὸς, εἰ μὴ μόνος ὁ Θεός. Ecquid enim e sacra theologia discere licet aliud, cum ail divinitatem ipsam docentem dixisse: Quid me interrogas de bono? nemo bonus, nisi solus Deus. Quamvis igitur Dionysius alios nullos habuisset præceptores nisi llierotheum et Paulum apostolum, tamen de cæteris scriptoribus sacris seu Veteris seu Novi Testamenti dicere optimo jure poterat: Præceptores nostri, patres nostri, majores nostri, theologi nostri, etc. Ex quo vanissima ostenditur octava Sculteti objectio. Ad alias procedamus. Nona est talis: Citat sententiam Ignatii morituri sub Trajano, Ὁ ἐμὸς ἔρως εσταύρωται. Αt Mem thodius Dionysium regnante Domitiano occisuin esse scribit.» " Sic ille, cui sufficere posset hæc responsio: AL Ado Viennensis archiepiscopus Adriani temporibus Dionysium inartyrio affectum scribit. Ut enim Ille uno teste probat, sic ego uno teste reprobo. Jam sumus ergo pares. Verum plenissime huic de Ignatii sententia objectioni jam respondimus in hac ipsa quæstione supra. Decima ratio, sive decumana impudentia Sculseti, est ejusmodi. «Errat (inquit de sancto DionyLuc. xvi, 19. sio) manifeste, quod docet oleo defunctos perfundendos et ungendos; monachatum omnium initiandorum ordine atque etiam ministerio esse excellentiorem unguentum baptismo dµotaytę esse, Inventum scilicet hominis, sacramento Christi. › Ita ille Pythagoreo more diceus, et non probans, Cui ego eodem more si respondero, et tria illa quæ intulit, sola negatione rejecero, quid indignum tali argumentatore fecero? Sed in aliorum gratiam plus dicemus, et ibimus per puncta singula. Primo igitur, pro eo quod dicit de sanctissimo et doctissimo viro, et quidem de scribente certissima errat manifeste, reponendum censeo. Errat Scultetus et delirat manifestissime. Liccat enim sanctorum amatori in conviciatores sanctorum sic loqui. Nam scripsit sanctus Dionysius, quod suo tempore circa defunctos tam a se quam ab aliis Geri videbat: et quidem cur id fieret, banc attulit optimam et bonis omnibus acceptissimam rationem, nimirum significari eum, qui ungitur, legitime certasse et certando excessisse. Scultetus autem pro audaci sua et impudenti contradictione quid affert? ne id quidem, quod pueri clamitant se in faba reperisse. Legant autem, velim, Christiani cæremonias a Dionysio de exsequiis mortuorum productas lib. De ecclesiastica hierarchia, cap. 7, et earum mirabuntur antiquitatem juxta et sanctitatem sapientiæ plenissimam. Secundum reprehensionis Sculteti punctum est, Dionysium docere monachatum omnium initiandorum ordine atque etiam ministerio esse excellentiorem. Contra quam doctrinam nihil rursus aliud affert, quam illa duo verba, Errat manifeste, com ipsemet interim mentiatur multo manifestissime. Nam in primis non docet Dionysius monachatum yllo ministerio esse excellentiorem, nec est in eo verbum ullum quod hoc sonet: immo ponit monachatum extra ordinem omniun ministrorum et omnium sacrorum ordinum. Tres enim ponit sacros ordines, pontificum, sacerdotum, diaconorum, qui et initiantes seu sacra tractantes appellantur, inter quos nulla monachorum mentio: quippe qui nihil sacris in rebus officii habeant, ac proinde earum ministris seu administratoribus omnibus inferiores sunt. Deinde eos qui initiantur tantum, nec initiant, hoc est, laicos oinnes ad Ecclesiam pertinentes, in tres classes partitur: in eos qui a sacrificiis excluduutur, in eos qui illorum sunt participes et communem vitam degunt, in eos qui majorem perfectionem profitentur, hoc est, monachos. Quæ partitio reperietur in libro De ecclesiastica hierarchia, cap. 6, ubi etiam docet Dionysius, primam classein (quæ est rudiorum et imperfectiorum) spectare ad euram diaconorum seu ministrorum, qui Asitovpyoi appellantur; quorum est illos erudire et purgare; secundam vero, quæ est mediorum, et tertiaui quæ est monachorum sive cultorum, ad sacerdotis munus pertinere ejus enim est, et communem plebem seu fideles jai baptizatos, et viam conjugii jam currentes, docere et illuminare, et monacos vitam singularem et exactam castimoniam profiteutes Deo 563 consecrare. Quid igitur sibi Scultetus voluit, cum mentitus est Dionysium docuisse monachatuni esse ministerio excellentiorem? an forte Calvini minister ad suum ministerium respexit, atque ad conciliandam Dionysio invidiam, finxit eum præferre monachos ministris? Atqui tales ministros Areopagita penitus nescivit; atque etiam, si tales fortassis mille et quadringentis post se annis venturos prævidisset, haud grande tamen peccatum admisisset, si monachis, non dico iis qui nunc sunt, sed illis etiam qui tunc erant, et nihil sacri ordinis gerebant, posiposuisset. Verum nibil tale de ministris locutus est Dionysius: apud quemi ministri appellantur, qui nunc vulgo diaconi, sed

col. 913–914page 169 of 262

PG 4:913τὸ μύρον καὶ βαπτίσε 'Αλλ' ἔστι ταύτης ομοταγής ἑτέρα τελεσιουργία μύρου τελετὴν αὐτὴν οι καθηγεμόνες τῆς συνάξεως τρόπον αἱ τῶν ἀτελειώτων ἀπολύο. Εἶτα τὸ μύρον ὁ Ἱεράρχης λαβὼν ἐπιτίθησι τῷ θείῳ θυσιαστηρίῳ, την οἱ θεῖοι καθηγεμόνες ἡμῶν, ὡς ὁμοταγῆ καὶ ταυτουργὸν τῷ τῆς συνάξεως ἱερῷ τελεστηρίῳ ταῖς αὐταῖς εἰκόσιν, ὡς τὰ πολλὰ, καὶ μυστικαί, διακοσμήσεσι καὶ ἱερολογίαις διετάξαντο. ταυτουργόν

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. illis monachos postponit: quos, ut ante notavi, in hic ipsorum auctor non ¿potayés modo, sed etiam solis laicis velut classem præcipuam docet excellere. Et hæc opinor, sufficiunt ad detegendam hominis effrontis meretriciam impudentiam. Nam de anonachis agam infra fusius, et ostendam, quantum sit inter illos de quibus egit Dionysius, et eos qui posterioribus sæculis fuerunt et nunc sunt, discrimen; simulque ex eo discrimine argumentum sumam fortissimum pro libris Dionysii: munc enim certum est confundendo insistere Sculteto. Tertium igitur decimæ rationis ab eo allatæ membrum erat, ‹ manifeste errare Dionysium, quod doceret unguentum baptismo duotayɛs, esse, inventum scilicet hominis sacramento Christi.» Quid hic respondeam? Non dicit ipse ubinam hoc Dionysius doceat, non profert verba, non urget illa, non conatur certain aut saltem aliquo modo probabilem deducere ex illis sequelam; ita ut inverecunde abutatur et suorum simplicitate, quos sibi ut Pythagoræ vult credere, et doctorum virorum, quibus ad loca perquirenda non est otium, nimia patientia. Perquisivi ego si forte reperirem Dionysium alicubi dicentem, τὸ μύρον καὶ βαπτίσε patos dµotayés, unguentum ejusdem esse aut similis cum baptismate ordinis aut dignitatis, nusquam reperi, nec illa vox dµotayés, in comparatione unguenti cum baptismo, usquam a Dionysio est usurpata; sed bene cum de eucharistia egit, et ab illa ad unguenti confectionem transit (quod facit capite quarto De ecclesiastica hierarchia initio) ita scribit: 'Αλλ' ἔστι ταύτης ομοταγής ἑτέρα τελε σιουργία μύρου τελετὴν αὐτὴν οι καθηγεμόνες wv dvopovat. Sed illi (sanctissimæ synaxi) ejusdem ordinis finitima est altera sacra operatio: unguenti sacramentum cam vocant duces nostri. Dicit autem esse ejusdem ordinis, non quod sit idem sacramentum (aperte enim distinguit, et ab uno se dicit transire ad aliud), sed quod hæc unguenti confectio etiam spectet ad pontificem seu episcopum et quod ejus confectioni non intersint, misi ii quibus etiam confectioni synaxeos licet interesse; ac propterea excludantur catechumeni, energumeni, poenitentes. Quæ duo expresse docel in eodem ipso capite 4, partim in ipsa ritus unguenti descriptione, partim in subjecta contemplatone. Verba Dionysii sunt hæc: Karà tòv autóv τῆς συνάξεως τρόπον αἱ τῶν ἀτελειώτων ἀπολύο.- tai tážɛiç. Ad eumdem modum, quo in synaxi, ordines imperfectorum dimittuntur (in confectione unguenti scilicet). Deinde paulo inferius de pontificis munere ita subdit: Εἶτα τὸ μύρον ὁ Ἱεράρχης λαβὼν ἐπιτίθησι τῷ θείῳ θυσιαστηρίῳ, etc. Deinde pontifex sumptum oleum sancio imponit altari. Similia rursus habet in contemplationis progressu, ubi et rursum vocem spotays usurpat, ita de eadem unguenti confectione scribens: Atò xał taúτην οἱ θεῖοι καθηγεμόνες ἡμῶν, ὡς ὁμοταγῆ καὶ ταυτουργὸν τῷ τῆς συνάξεως ἱερῷ τελεστηρίῳ ταῖς αὐταῖς εἰκόσιν, ὡς τὰ πολλὰ, καὶ μυστικαί, διακοσμήσεσι καὶ ἱερολογίαις διετάξαντο. Atque illum di vini duces nostri velut ejusdem ordinis et efficaci tatis cum sancto synaxeos sacramento, iisdem ut plurimum imaginibus et mysticis descriptionibus et sacris locutionibus ordinaverunt, id est fieri constituerunt. Quæ verba Scultetus, si non tam 80cors et vecors fuisset, longe plus contra uos facere vidisset, quam ea quæ attulit. Ut enim apud nos pluris est eucharistia quam baptismus, ita pluris erat unguentum conferre cum eucharistia (quod Jacit Dionysius) quam cum baptismo. Verum perversæ fider homo, et a veritate alienissimus: nec iltam veritatem vidit, et familiare sibi mendacium sine labore invenit. Alioqui clamare et vociferari poterat Ecce qui Jesum Christum in eucharistia præsentissimum dicunt, quo devenerint? Unguen- ¡um, opus hominis, duotaɣéç Christo faciunt. Ecce Tautou prov sacræ synaxi unguentum facit. Quod si tautoυpyóv, id est, ejusdem efficacitatis, seu idem efficiens, ergo unguentum perinde ac synaxis Christum efficit. Potuisset, inquam, homo ille, et secundum sectam suam debuisset yocem illain ταυτουργόν contra catholicos pro suis Calviuistis allegare, urgere, inculcare potius quam suum duotays, quod ideo forte neglexit interpretari, ut plus in ea latere mysterii homines putarent, quam revera sit. Nam si tantum hoc voluit, quod in baptismi sacramento inter alias cæremonias etiam unguentum adhibetur, quid hoc magni est? Nec enim vel Dionysius vel Catholici propterea injuriam baptismo inferunt, sed honorem potius ac venerationem afferunt. 564 Nam eo spectant cæremonia rebus additæ, ut res ipsæ pluris fiant, magisque honorentur. Nec enim dicimus aut sine illis baptismum inefficacem esse, aut illas eandem cum baptismo vim habere (absit hæc a nobis cogitatio! inventum enim hominis, Dei constitutioni par non est); sed dicimus, propter mysticas significationes tam unguentum quain alias quasdam cæremonias recte ac merito quibusdam sacramentis adhiberi. Quas quidem significationes non existimo ullum bene compositæ mentis ac firmi constantisque judicii (si illas in ipso Dionysio legerit) posse ullo modo improbare: imo et admiraturum potius atque permagni facturum, nihil prorsus persuadeo. Sed ne vox illa tautoupyóv non explicata, erroris cuipiam ansa sit, non eam vim habet, ut dicat id omne ab unguenti sacramento effici, quod ab eucharistia (sic enim non diversum, sed idem esset sacramentum) verum quod similes gratias conterat, quod animum illuminet, roboret ad cœlestium cogitationem, amorem, desiderium exsuscitet. Undecima ratio Sculteti: Libro Ecclesiasticæ hierarchiæ, capite 1, præcepit Timotheo, ut non omnibus revelet sua scripta. Non sunt igitur apostolica. Sic ille. Atqui hoc jam non quæritur, an illa scripta sint apostolica necne, sed utrum illa scripta (qualiacunque sint) Dionysii sint, an cujuslibet alterius: nam et tu, o bomo plene fallacia et dolo, hanc quæstionem post recensitos Dionysii libros sic proposuisti: An libri recensiti sint Dionysii Areopagitæ; non vero illam: An scripta ejus sint apostolica. Cur ergo aliud inters quam quæris; deinde, quin aliquid concludis quod clarum sit et ambigui expers? Nam vox apostolica ibi est ambigua: et quiden si in prima et propria significatione capis, ut scilicet scripta apostolica appellentur, quæ ab alıquo apostolorum scripta sunt, nugas agis, dum refutas quod nemo dicit; hactenus enim fuit nullus, qui illa scripta apostolorum cuipiam tribueret. Sm ea vocas scripta apostolica, quæ apostolorum scripta sint ætate, injuriam facis apostolis,, cum et ipsorum ætate nonnulla scripta sint ab hæreticis (contra quos suum Joannes scripsit Evangelium) quæ sic dici possent et deberent apostolica. Quid igitur tandem vocas apostolica? An scripta stylo apostolico? non audebit hoc dicere, ne videare bis cramben eamdem obtrudere. Nam si de stylo hic agis, prorsus actum agis, et quod prima ratione proposuisti reponis undecima. Prima ením tua ratio fuit de stylo parum apostolico, quam el nos refutavimus. Sin hoc forte vis dicere (es enim adjuvandus) non esse scripta spiritu apostolico, live est, fïdei et salutis animarum et perfectionis Ecclesiæ cupido (hoc enim ipsum est, opinor, quod intendis, si quid novum intendis), at neque sie aliud quidquam mist crassum et impudens mendacium effutis. Spirant enim certe ea scripta meram fidei et salutis animarum, et perfectionis Ecclesiæ ambrosiam. Id quod viri doctissimi juxta et sanctissimi, et qui incorruptum

col. 915–916page 170 of 262

PG 4:915δεῖ τὰ ἅγια τοῖς βεβήλοις ἐκφαίνειν, οὐδὲ τοὺς μαρ γαρίτας τοῖς χοίροις ῥίπτειν, τὰ θεῖα τῆς θεογενεσίας εποπτεύσωμεν σύμβολα. Καί μοι μηδεὶς ἀτέλεστος ἐπὶ τὴν θείαν ἰέτω. Καὶ γὰρ οὐδὲ ταῖς ἡλιοτεύκτοις αὐγαῖς ἐν ἀσθενέσι κό ραῖς ἀντωπεῖν ἀκίνδυνον· οὐδὲ τοῖς ὑπὲρ ἡμᾶς ἐγε χειρεῖν ἀβλαβές. Σιωπῶ γὰρ, ὅτι οἱ Στρωματεῖς τῇ πολυμαθείᾳ σωματοποιούμενοι, κρύπτειν εντέχνως τὰ τῆς γνώσεως βούλονται σπέρματα. ὧδε διατετάχθαι φίλον ἔδοξεν εἶναι τοῖς ὑπομνήμασιν; "Οτι μέγας ὁ κίνδυνος τὸν ἀπόῤῥητον ὡς ἀληθῶς τῆς ὄντως φιλοσοφίας λόγον ἐξορχήσασθαι τοῖς ἀφειδῶς πάντα μὲν ἀντιλέγειν ἐθέλουσιν, οὐκ ἐν δίκῃ, πάντα δὲ ὀνόματα καὶ ῥήματα ἀπορρίπτουσιν οὐδαμῶς κοσμίως, αὐτούς τε ἀπατῶντες, καὶ τοῖς ἐχομένοις αὐτῶν γοητεύοντες, τὰ "Αγια τῶν 'Αλλ' ὅρα, όπως οὐκ ἐξορχήσῃ τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων, Τὰς τῶν φωτιζομένων κατηχήσεις τοῖς μὲν τῷ βαπτίσματι προσερχομένοις, καὶ τοῖς τὸ λουτρόν ἔχουσιν ἤδη πιστοῖς, εἰς ἀνά γνωσιν παρεχόμενος, μὴ δὸς τὸ σύνολον, μήτε κατη χουμένοις, μήτε ἄλλοις τισὶ τοῖς μὴ οὖσι Χριστιανοῖς. Ἐπεὶ τῷ Κυρίῳ λόγον δώσεις. Καὶ ἐὰν ποιῇς ἀντί γραφον, ὡς ἐπὶ κυρίου ταῦτα πρόγραψον.

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS virtutis gustum habebant, amplissime sunt con- veræ philosophiæ sermonem appellat fidei nostræ testati. Verumtamen quomodo probas non esse in iis scriptis spiritum apostolicum? Quia, inquit, præcepit Timotheo, ut non omnibus revelet sua scripta. Imo vero spiritus ibi apostolicus elucet, dum sic Timotheum admonet, ut ne cum gentilibus, et aliis nullo adhuc sacramento initiatis, fidei nostræ altissima mysteria communicet, sed cum solis Christianis, et quidem illustratis, hoc est, baptizatis; quia scilicet, ut recte sanctus Maxiinus: 0 δεῖ τὰ ἅγια τοῖς βεβήλοις ἐκφαίνειν, οὐδὲ τοὺς μαρ γαρίτας τοῖς χοίροις ῥίπτειν, non oportet sancia profanis ostendere, neque margaritas porcis projicere. Quid? an hoc Evangelio et spiritui apostolico non est conforme? Atqui ipse Christus Dominus Matthæi vit, 6, dicit: Nolite dare sanctum canibus; neque millatis margaritas vestras ante porcos: ne forte conculcent eas pedibus suis, et conversi dirumpant vos. El sane ita futurum crede bat Dionysius, ut si gentiles aut parum in fide fundali abdita Ecclesia nostra mysteria legerent, ipsi ea tanquam vilia et despicabilia pedibus conculcarent, hoc est contemnerent et irriderent, et in scriptores ipsos atque in talium doctores insurgerent, ac si possent etiam dirumperent. Quare hanc una præmonitione contentus, quam initio libri De ecclesiastica hierarchia adhibuerat, etiam c. 2, aggressurus sacri baptismatis cæremonias, productis in medium argumentis et exemplis, ab earum conspectu profanos arcet. Sic enim scribit: ' dè τὰ θεῖα τῆς θεογενεσίας εποπτεύσωμεν σύμβολα. Καί μοι μηδεὶς ἀτέλεστος ἐπὶ τὴν θείαν ἰέτω. Καὶ γὰρ οὐδὲ ταῖς ἡλιοτεύκτοις αὐγαῖς ἐν ἀσθενέσι κό ραῖς ἀντωπεῖν ἀκίνδυνον· οὐδὲ τοῖς ὑπὲρ ἡμᾶς ἐγε χειρεῖν ἀβλαβές. Deinceps vero divina ex Deo genemihi ad rationis symbola inspiciamus. Et nemo spectandum non initiatus accedat. Num ut imbecillibus oculis radios solis ex adverso intueri non caret periculo, sic altiora nobis aggredi non vacat damno. Quod etiam exemplis e Scriptura sacra prolatis probat, quæ videri illic possunt. Eadeni porro, qua Dionysius, cautione usus est beatus Clemens Alexandrinus libro 1 Stromatum qui in hoc quoque Dionysium est imitatus, quod 565 libros suos sponte et de industria obscurius scripserit, et celare semina cognitionis, ut idem ipse loquitur, voluerit, et novis interdum vocibus usus sit quo nimirum et laboriosius (ut in venatione) inventa veritas esset dulcior et gratior; et ab hominum petulantium, qui sancta non capiunt, ludibrio et cavillis remotior atque securior. Nec pigebit paucula Clementis verba indidem laudare, et quasi digitum, quod aiunt, ad fontem intendere. Ea sic habent: Σιωπῶ γὰρ, ὅτι οἱ Στρωματεῖς τῇ πο λυμαθεία σωματοποιούμενοι, κρύπτειν εντέχνως τὰ τῆς γνώσεως βούλονται σπέρματα. Taceo enim, quod hi Stromatum libri, e doctrina multiplice unum in corpus coagmentati, celare artificiose velint cognitionis semina. Et Paulo inferius: T diot' OUV ὧδε διατετάχθαι φίλον ἔδοξεν εἶναι τοῖς ὑπομνή μασιν; "Οτι μέγας ὁ κίνδυνος τὸν ἀπόῤῥητον ὡς ἀληθῶς τῆς ὄντως φιλοσοφίας λόγον ἐξορχήσασθαι τοῖς ἀφειδῶς πάντα μὲν ἀντιλέγειν ἐθέλουσιν, οὐκ ἐν δίκῃ, πάντα δὲ ὀνόματα καὶ ῥήματα ἀποῤῥίπτουσιν οὐδαμῶς κοσμίως, αὐτούς τε ἀπατῶντες, καὶ τοῖς ἐχομένοις αὐτῶν γοητεύοντες, etc. Qua de causa igitur istos ita visum est componere commentarios? Quia magnum periculum est, hunc sane quam arcanum veræ philosophiæ sermonem iis enuntiare, qui imparce quidem volunt omnibus contradicere, idque immerito; cuncta vero el nomina et verba haudquaquam decenter projicere, et fallentes, semetipsos, et sectatoribus suis illudentes. Vide ibi plura. Vocat ibi veram philosophiam (sicut et alli SS. Patres Græci) doctrinam Christianam; et arcanum mysteria: quæ Dionysius appellavit τὰ "Αγια τῶν ȧylwv, Sancia sanctorum, initio libri De ecclesiastica hierarchia, cap. 1, ubi sic ad S. Timotheum: 'Αλλ' ὅρα, όπως οὐκ ἐξορχήσῃ τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων, etc. Sed vide, ut ne enunties Sancta sanctorum. Ubi notandum ambos eadem voce opɛt̃oðaɩ, id est lacenda enuntiare, usos esse, Dionysium et Clementem, ut hic videre est. Idem porro ipsum, quod in Dionysio reprehendit Scultetus, approbarunt mille et ducentis, priusquam ipse natus esset, annis S. Cyrillus Hierosolymitanus, S. Basilius, S. Ambrosius, et alii. Nam eoruin primus ante suas catecheses non modo eamdem præmisit de libris suis cautionem, sed etiam, si forte quipiam illos exscriberent, ipsam quoque ut exscriberent cautionem serio commonuit. Hæc sunt ejus verba: Τὰς τῶν φωτιζομένων κατηχήσεις τοῖς μὲν τῷ βαπτίσματι προσερχομένοις, καὶ τοῖς τὸ λουτρόν ἔχουσιν ἤδη πιστοῖς, εἰς ἀνάγνωσιν παρεχόμενος, μὴ δὸς τὸ σύνολον, μήτε κατη χουμένοις, μήτε ἄλλοις τισὶ τοῖς μὴ οὖσι Χριστιανοῖς. Ἐπεὶ τῷ Κυρίῳ λόγον δώσεις. Καὶ ἐὰν ποιῇς ἀντίγραφον, ὡς ἐπὶ κυρίου ταῦτα πρόγραψον. Calecheses istas eorum qui illuminantur, accedentibus quidem ad baptismum, et iis qui jam baptizati sunt fidelibus, legendas exhibens, nullo modo communices cum catechumenis, neque cum ullis aliis nondum Christianis. Nam alioqui rationem Domino reddes. Et quidem si transcribas, hæc ipsa, ut in autographo, præpones. Locus autem Basilii libro De Spiritu sancto, capite 27, est longe pulcherrimus: quem, quod et alia nonnulla de baptismi cæremoniis attingat, integrum apponam, sed brevitatis causa Latine tantum, tametsi et Græca babeam ad manum, quæ sic verti Benedicimus autem et aquam baptismatis, et oleum unctionis, et eum præterea qui baptizatur. quibus scriptis? Nonne a tacita el occulta traditione? Ipsam porro olei unctionein quis serino scriptus edocuit? Et hominem ter immergi, unde sumptum? Alia item omnia, quæ circa baptismum fiunt, ut abrenuntiare Satanæ et angelis ejus, e qua scriptura sunt? Noune ex illa minime evalgata et arcana doctrina, quam in quieto et nequaquam curioso silentio illi Patres nostri veneranda mysteria conservare edocti custodiverunt? Aut quid magnus ille Moyses sibi volebat, cum profanos quiden extra sacros cancellos statueret, prima vero atria purioribus permittens, solos Levitas dignos Dei cultores judicaret; mactationes porro et holocautomata et reliquum ministerium sacerdotibus assignaret; unum e cunctis electum in adyta admitteret, ac ne id quidem semper, sed unico lagtum die quotannis, et illius quoque diei statamı boram, qua illi fas ingredi esset, præscriberet? Nempe ut propter novitatem et insuetudinem admiratione tactus Sancta sanctorum inspiceret. Probe eniin sciebat, pro ea quæ poflebat sapientia, id quod tritum et captu facile est, promptum item esse contemni: id autem quod reductum est et rarum, naturaliter quodammodo magni fieri et studiose perquiri. Eodem igitur modo, qui certos Ecclesiarum ritus ab initio perscripserunt apostoli et Patres, occultatione et silentio suam mysteriis diguitatem servaverunt. Neque enim omnino est mysterium, ld quod in populi et vulgi aures affertur. Atque hæc est ratio traditionis illorum quæ scripto non sunt prodita, ut ne scilicet dogmatum exercita cognitio propter consuetudinem vulgo lieret despicabilis. Nam aliud est dogma, aliud prædicatio. Dogmata enim silentur, prædicationes publicantur. Est autem et quædam silentii species psa Scripturæ obscuritas, sententiam dogmatum intellectu dificilem reddens, idque ad legention utilitatem. › Hactenus ille magnus Basilius, longe sane aliter,

col. 917–918page 171 of 262

PG 4:917του ταῦτά φαμεν, ἅπερ οἱ θεοειδεῖς ἡμῶν ἱεροτελεσται πρὸς τῆς ἀρχαίας μυηθέντες παραδόσεως εἰς ἡμᾶς ἀρχαία παράδοσις, θεοειδεῖς ἱεροτελεσταί,

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. tiquum. Potest enim aliquid esse primum, nec tamen vetus aut antiquum; et item antiquum, et non esse primum. Verba igitur Dionysii de baptismo parvulorum loquentis sunt ista: Ilept toúτου ταῦτά φαμεν, ἅπερ οἱ θεοειδεῖς ἡμῶν ἱεροτελεσται πρὸς τῆς ἀρχαίας μυηθέντες παραδόσεως εἰς ἡμᾶς mponyayov. De illo hæc dicimus, quæ divini initiatores nostri a prima edocti traditione ad nos proquam vills Scultetus, ratiocinans; longe profecto apxaïov primum significat, non modo vetus aut anmelius, quam minister Calvinista, sapiens. Nam duo probat, quæ Dionysius in suis libris observavit: unum, ne mysteria evulgaret; 566 alterum, ut styli obscuritate illa communiret. Non opus est quidem in re tam clara, tam testata, pluribus testimoniis aliquod tamen e Latinis, ne forte desideretur, hic subjicio: nempe sancti Anıbrosii, e libro De iis qui mysteriis initiantur, capite 4: Nunc de mysteriis, inquit, tempus dicere admonet, atque ipsorum sacramentorum rationem edere: quam ante baptismum si putassemus insinuandum nondum initiatis, prodidisse potius quam edidisse æstimaremur.) Huc etiam facit (quod pene præterieram) Septuaginta interpretum in vertendis ex Hebræo prophetis affectata, Hieronymo teste, obscuritas. Nam epistola 117: Unde conjicio, inquit, noluisse tunc temporis Septuaginta interpretes fidei suæ sacramenta perspicue ethnicis prodere, ne sanctum canibus, et margaritas porcis darent. Quæ cum hanc editionem legeretis, ab illis animadvertetis abscoudita. Ita Hieronymus. Et ante hos omnes egregie Origenes homilia 1 in Ezechielem:: Confiteor, inquit, libenter, a sapiente fideli viro dictam sententiam, quam sæpe suspicio: De Deo etiam vera dicere, periculum est. Neque enim ea tantum periculosa sunt, quæ falsa de eo dicuntur, sed etiam quæ vera sunt, et non opportune proferuntur, dicenti pericului creant. Margarita vera est, etc. Et quia ratio ipsa naturalis docet, quemadmodum non omnes omnium sunt capaces, ita nec omnibus ingeniis omnia scriptorum genera esse committenda aut permittenda (futura alioqui non paucis fraudi, non emolumento) hinc et profani philosophi, interque illos Plato et Porphyrius, et alíi, dogmata veritatis abstrusiora, vel mysteria. magis recondita, in vulgus efferri haud imprudenter vetuerunt. Quare Scultetus, in eo quod Dionysium reprehendit, manifeste et contra rationem, et contra omnem philosophiam, et contra sacram Scripturam facere convincitur. Ac si argumentum quidem ejus valeret sequeretur, nonnulla quoque sancti Pauli dicta, ea nimirum quæ eidem Timotheo cum solis doctis communicanda tradidit, non esse, aut parum certe esse apostolica. Que audisti, inquit, a me per mullos testes, have commenda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere i. Duodecima et postrema Sculteti ratio est ista: Postremo, inquit, prodit se satis manifeste in line Hierarchiæ ecclesiasticæ, ubi inquit: Sancti præceptores nostri ex pristina traditione edocti ad Dos derivarunt, › Et hæc quoque ratio valde oscitanter ab eo producta est. Debuisset enim Scultetus, et qua de re bi sermo esset aperire, et quomodo verba Dionysii aliter explicari non possent, ostendere; ac denique quam certo id, quod vellet, concluderetur, commonstrare: quorum homo socors nihil fecit. Agit ergo ibi Dionysius de baptismo parvulorum, docetque, traditione apostolorum licere parvulos baptizare. Nec enim dubium quin, circumcisione jam ablata et abolita, quæsitum fuerit ab apostolis, quid pueris atque infantibus (ut solent multi in tenella illa et rudi ætate intermori) ad salutem facto opus esset, baptismusne illis adhibendus, et quomodo respondisse autem apostolos, et tradidisse (uti docet Dionysius) iHos esse baptizandos, maxime in mortis periculo. Ista autem traditio vocala est ab auctore nostro ἀρχαία παράδοσις, loc est prima seu primigenia traditio. Nam cum appaios plura significet, ejus significationes pro subjecta materia capiendæ sunt. Inter alia vero (quod vel e Lexicis addisci potest) sicut &pxý principium. ita i Tim. 11, 2. vexerunt. Ista porro verba, θεοειδεῖς ἱεροτελεσταί, deiformes seu divini initiatores; et quæ paulo inferius; Oało xaðŋyɛµóveç, divini duces, nullis melius competunt quam apostolis, ac propterea de illis interpretatus est sanctus Maximus in Scholiis ad hunc locum. Possent tamen etiam intelligi de sancto Hierotheo (qui etiam Dionysii præceptor fuit) et de aliis Hierothei æqualibus, seu etiam de evangelistis Luca et Marco, aut de aliquibus e numero septuaginta duorum discipulorum, e quibus citat Dionysius sanctum Justuin cap. 11 De divinis nominibus. Unde et sanctus Maximus beati Dionysii colligit antiquitatem. Si igitur per illos divinos duces et initiatores intelligantur Hierotheus, Justus, Antipas, ei similes, rectissime dicentur illi a prima traditione edocti, hoc est, a traditione apostolorum: nec opus erit ad Christuin usque recurrere. Sin ipsi intelli- v gantur apostoli, tum edocti dicentur a prima traditione, hoc est, a Christo, qui ipsos post resurrectionem suam, ut de multis aliis, sic et de baptismo plene edocuerit. Nam traditio non de rebus Lantum antiquis dicitur, sed etiam de novis: ita ut nova Christi præcepta et documenta apostolis tradita, illo etiam ipso tempore quo tradebantur, recte revocarentur traditiones. 567 Unde et Paulus II Thessal. 11, 14: Itaque, fratres, inquit, state et lenete traditiones quas didicistis, sive per sermonem sive per epistolam nostram. Quæ: quidem traditiones non poterant esse tam antiquæ, quam illæ de quibus loquebatur Dionysius. Hactenus de Sculteti objectionibus. Nunc ad alia quædam quæ ab aliis opponuntur aut apponi possunt, nonnihil attendamus. Dicunt ergo nonnulli parum probabile videri, tempore sancti Dionysii Areopagita, qui convixit apostolis, tantam fuisse cæremouiarum in Ecclesia multitudinem, quanta ab auctore horum librorum adducitur. Quibus ego respondeo, non satis videri ab illis examinatum esse atque perpensum, neque nume- ·rum earum cæremoniarum, neque qualitatem; imo nec apostolorum circa illas officii debitum atque cu ram. Nam ad eos certe spectavit, abolitis veteribus sacrificiis atque ritibus et cæremoniis, alia sacrißcia, ritus et cæremonias vel a Christo instituta procurare ut fierent, vel suæ relicta dispositioni, præsertim quod ad ritus cæremoniasque attinet, instituere. Nec enim tam bene constare, tantique fieri res sacras absque cæremoniis, quam cum illis, tam ex ipso Vetere Testamento, quam ex Spiritus sancti unctione (qui ipsos omnia docuit) probe didicerant. Et de earum multitudine quid frustra et immerito arguimur? cum numero fere innumero plures in veteri Lege per unum Moysen, quam in nova per duodecim quatuordecimve apostolos constitutæ sint. Neque tamen illum tam familiariter cum angelo versatum esse crediderim, quam hos cum Christo: neque tanta, item Spiritus saucti gratia, quam eosdem, fuisse perfusum. Adde porro eas cæremonias, quæ a Dionysio descriptæ sunt, esse numeró perpaucas, et aliquorum duntaxat sacramentorum, non omnium, et eas quidem, ut illis initiis, perbreves et perfaciles: ut venerabilis eucharistiæ, et sacrorum ordinum; qui

col. 919–920page 172 of 262

PG 4:919Εἰσῄειτε πρώτον εἰς τὸν προαύλιον τοῦ βαπτιστηρίου οἶκον, καὶ πρὸς τὰς δυσμὰς ἑστῶτες ηκούσατε καὶ προτάττεσθε ἐκτείνειν τὴν χεῖρα, καὶ ὡς παρ. όντι αποτάττεσθαι τῷ Σατανά. Εἶτα ἀποδυθέντες ἐλαίῳ ἠλείφεσθε ἐπορκιστῷ ἀπ᾿ ἄκρων τριχών κορυφῆς ἕως τῶν 'Αλείφεται, ὥσπερ οἱ άθλη ταὶ εἰς στάδιον ἐμβησόμενοι.

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS bus non paucæ postmodum a variis pontificibus sen quam ipse ab orbe toto exsufflandus esses, si huic episcopis diversorum locorum additæ sunt, quemadmodum in pluribns sanctorum antistitum liturgiis et ritualibus libris videre est. Denique omnes a Dionysio recensitos ritus (nam contemplationes, sive eorum explicationes, ab iis secernendæ sunt) facile vel uno foliolo comprehenderis. Nam baptismi quidem ritus duas duntaxat pagellas implent; eucharistie vero, unicam; unctionis autem, vix ac ne vix quidem mediam: trium porro ordinum, episcopi, sacerdotis, et diaconi, inediam tantum consecrationis monachi, nihilo plus, ritns exsequiarum, tantundem, ita ut quinque pagellis omnes à Dionysio prolatas cæremonias, de quarum interim multitudine tot passim jactantur convicia, nullo negotio concluseris. Nec enim alias aut cæremonias aut ritus, præter ea quæ commemoravi, liber ille Dionysii continet. Atque ut ad ipsarum qualitatem cæremoniarum veniamus, atque a baptismio ordiamur, earum quidem sane, quæ præ aliis recentes videri possent antiquissimi Patres meminerunt, nempe abrenuntiationis, exorcizationis, exsulationis, unctionis, et pro infantibus etiam sponsionis; hæc enim fere sunt quæ hæretici confemnunt, irrident, cavillantur; et quibus probatis, veljut nolint, causa cadunt. Audiatur ergo Tertullianus, quid de abrenuntiatione et de quibusdam aliis baptismi referat cæremoniis. Libro De corona militis, capite 3: Denique, inquit, ut a baptismate ingrediar, aquam adituri, ibidem, sed et aliquanto prius, in Ecclesia sub antistitis manu contestamur nos renuntiare diabolo, et pompæ, et angelis ejus. Dehine ter mergitamur, amplius aliquid respondentes quam Dominus in Evangelio determinavit: inde suscepti, lactis et mellis concordiam prægustamus, etc. Audiatur et Origenes homilia 12 in Numeros: ‹ Recordetur, inquit, unusquisque fidelium, cum primum venit ad aquas baptism, cum signacula fidei prima susce pit, et ad fontein salutaris accessit, quibus ibi tune usus sit verbis, et quid renuntiaverit diabolo, non se usurum pompis ejus neque operibus ejus, › etc. Si plures libet audire, adeantur isti, Cyrillus Ilierosolymitanus catechesi mystagogica prima, Basilius Magnus libro De Spiritu sancto, cap. 27; Ambrosius libro 1 De sacramentis, cap. 2, et lib. n, cap. 7; Chrysostomus homiha 21 ad populum Annochenum; Hieronymus in cap. vi Amos; Augustiuus libro í De symbolo ad cutechumenos, cap. 1 et alii. Quia vero beati Cyrilli verba doctrinæ et verbis sancti Dionysii Areopagita admodum sunt conformia, non pigebit illa hie referre. Sic igitur habent: Εἰσῄειτε πρώτον εἰς τὸν προαύλιον τοῦ βαπτιστη ρίου οἶκον, καὶ πρὸς τὰς δυσμὰς ἑστῶτες ηκούσατε καὶ προτάττεσθε ἐκτείνειν τὴν χεῖρα, καὶ ὡς παρ. όντι αποτάττεσθαι τῷ Σατανά. Primo ingressi estis in porticum domus baptisterii, el stantes versus occidentem audistis et jussi estis manum extendere, et tanquam præsenti abrenuntiare Satana. Vide ibi plura de verbis abrenuntiationis, et de conversione ad ortum, et pronuntiatione symboli, et aliis, quæ omnia doctrinam sancti Dionysii veram et apostolicam confirmant. 568 De exorcizatione et exsufatione, quæ pariter et junctim procedunt, eadem est ratio, idem SS. Patrum sensus, idem judicium. Vide eumdem Cyrillum in Procatechesi, sive præfatione ante catecheses, et priorem illo S. Cyprianum epist. 76 ad Magnum, ue baptizandis Novatianis, sub finem, et Nazianzenum oratione in sanctum lavacrum, et pro multis vide sanctum Augustinum libro vi conira Julianum, cap. 5: ‹ Ecclesia, inquit, filios tidelium nec exorcizaret, nec exsullaret, si non eos de potestate tenebrarum et a principe mortis erneret. Quod in libro meo, cui velut respondes, a me positum est; seit id to commemorare timuisti, tanexsulationi, qua princeps mundi et a parvulis ejicitur foras, contradicere voluisses.» Qua sententia etiam Scultetus sane judicatur exsufflandus. Vide eumdein Augustinum lib. 11 ad Valerium, cap. 17, sed præcipue cap. 29, ubi exorcizandi et exsufflandi ceremonias docet esse in Ecclesia antiquissimas. Neque enim, inquit, ex quo esse eœpit Manichæi pestilentiosa doctrina, ex illo cœperunt in Ecclesia Dei, parvuli baptizandi exorcizari et exsufflari. › Quasi dicat, sed multis retro sæculis, cum prima origo nisi ex apostolica traditione ostendi possit. Et paulo inferius ibidem post citatuin Cyprianum et Ambrosium, sic ait: Hos iste audeat dicere Manichæos, et antiquissimam Ecclesiæ traditionem isto nefario crimine aspergat, qua exorcizantur, et ut dixi, exsufflantur parvuli, ut in regnum Christi a potestate tenebrarum, hoc est, diaboli et angelorum ejus eruti, transferantur. › Jam de unctione in baptismo multi quoque veterum Patrum meminerunt: e Græcis quidem S. Cyrillus Hierosolymitanus catechesi mystagogica 2 et 3; Chrysostomus homilia 6 in Epist. ad Colossenses, et alii; e Latinis autem Tertullianus libro De baplismo, cap. 7; Ambrosius lib. 1 De sacramentis, cap. 2; Augustinus serm. 206 De tempore, et alii. Verba Cyrilli: Εἶτα ἀποδυθέντες ἐλαίῳ ἠλείφεσθε ἐπορκιστῷ ἀπ᾿ ἄκρων τριχών κορυφῆς ἕως τῶν xázw. Deinde exuli, oleo peruncti estis, exorcizato, a summis capitis capillis usque ad ima. Verba Chrysostomi: 'Αλείφεται, ὥσπερ οἱ άθλη ταὶ εἰς στάδιον ἐμβησόμενοι. Ungitur, ut athleta stadium ingressuri. Et paulo post-addit, baptizandum aliter, quam olim sacerdotes, ungi; eo quod baptizandus ungatur per totum corpus, illi autem tantum in capite, et aure dextera, et manu. Tertulliani verba: ‹ Exinde digressi de lavacro perungimur benedicta unctione de pristina disciplina, qua ungi oleo de cornu in sacerdotium solebant. Alia testimonia omitto, ut quæ cunctis in promptu. De sponsoribus autem idem Tertull. libro jam citato capite 18: ltaque, inquit, pro cujusque personæ conditione ac dispositione, etiam ætate, cult ctatio baptismi utilior est, præcipue tamen circa parvulos. Quid enim necesse est, si non tam necesse, sponsores etiam periculo ingeri? qui et ipsi per mortalitatem destituere promissiones suas possunt, et proventu malæ indolis falli; › id est cum tanta non sit necessitas accelerandi parvulorum baptismum, et is differri possit, nullo scilicet urgente mortis periculo, quid necesse est eoru sponsores seu susceptores periculo objici, ne cum pro illis spoponderint, fidem non servent, nec cos, ut promiserunt, instituant, curamque salutis ipsoruin gerant? Post baptismi ritus in medio positos et mystice declaratos aggreditur Dionysius capite 3, ad ritus eucharistiæ seu sacrificii. Sunt autem nec multi, nec ab illo ævo alieni: cum et ab aliis, antiquissimis Patribus eorum liat mentio, ut jam antea usitalorum, non autem ut recentissime usurpatorum. Vixit S. Justinus philosophus et martyr secundo Christi sæculo, et istorum rituum in Apologia ad Antoninum Plum imper. et hos commeminit. uper: Edidi illos Græce et Latine ad ejus Vitam; quare hic omitto. Sed Scultetum, verbis Dionysii contra ipsum Dionysium et matrem Ecclesiam improbe abutentem, qui suismet ipsum armis confodiam, omste tere non possum. Certat enim ille ex eodem cap. 3 libri De ecclesiastica hierarchia deducere, Christum non esse vere præsentem in venerabili eucharistia, sed tantum figurate et symbolice, et his utitur verbis Quiscunque autem Dionysius iste luerit, antiquus fuerit necesse est: quod ipsa ecclesiasticæ ordinationis forma docet, in qua illud observatione

col. 921–922page 173 of 262

PG 4:921ἱερουργίαν συμβολικήν, κοινωνίαν τε καὶ σύναξιν, ἱερουργίαν συμβολι τὰ ἀμφιέσματα συμβολικῶς τῷ Χριστῷ περικείμενα, τοις, αἰσθητῶς ὑπ' ὄψιν ἄγων Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν τὴν νοητὴν ἡμῶν, ὡς ἐν εἰκόσι, ζωήν. Καὶ τὰς ἱερὰς θεουργίας ὁ ἱεράρχης ὑμνήσας ἱερουργεῖ τὰ θειότατα, καὶ ὑπ' ὄψιν ἄγει τὰ ὑμνημένα διὰ τῶν ἱερῶς προκειμέ ἄγει τὰ ὑμνημένα διὰ τῶν ἱερῶς προκειμένων συμ Αἰσθητῶς ὑπ' ὄψιν ἄγων Ἰησοῦν τὸν σύμβολα, εικόνας, βολα ταῦτα, καὶ οὐκ ἀλήθεια. Καὶ πολλοὶ μὲν εἰς μόνα

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. dignum, quam Ecclesiæ orthodoxæ (sic honorat suam mentum, circumjacentia tibi symbolice ænigmatum Calvini synagogam minister Calvinisticus) de encharistia sententiam tuentur hodie, etiam Dionysii hujus ætate, circa controversiam apostolicam fuisse judicatam. › Dicit ergo Scultetus Dionysium esse antiquum auctorem: nec hoc tantum, sed etiam id, quod de eucharistia docet, citra controversiam esse traditionem apostolicam. Concedo illi utrumque et perlibenter. Verum quod eamdem vult esse suam et Dionysii doctrinam, ið sine pugna non conceditur: imo et stat occumbere potius, quam concedere. Quamvis autem nullum hic a tam levibus et plumeis (non enim dicam plumbeis, licet sint absque 569 acumine) telis ac sagittis, velut puerili emissis manu, vel minimi vulneris sit periculum, nedum gravis plage aut mortis; tamen ne aliquid sibi effecisse videatur, eorum propalabo vanitatem. Igitur telum ejus primum, sive argumentum est hoc: Totam actionem cænæ sacra nominat (Dionysius ) ἱερουργίαν συμβολικήν, sacram actionem symbolicam, ergo non est ibi præsens Christus. Respondeo Dionysium in ipso initio capitis tertii De ecclesiastica hierarchia agere de appellatione bujus sacramenti, et totius actionis, et dicere, vocare illam κοινωνίαν τε καὶ σύναξιν, communionem et synaxin, et quidem ejus appellationis rationem reddere, ac nullis frequentius quam istis in hac materia uti vocabulis; semel duntaxat, idque extremo illo capite appellare ἱερουργίαν συμβολιxhv, sarram actionem symbolicam; quo pacto vocatur omnis actio, que non est clara et evidens sed tecta signis aliquibus, ita ut videri et intelligi absque fide aut signorum explicatione non possit. Quarum actionum aliquæ sunt pure symbolice, aliæ mistæ, Puræ symbolicæ sunt, quæ in se non continent id quod significant. Mistæ autem sunt, que continent id quod significant. Itaque confectio hujus sacramenti est symbolica mista, continens scilicet id quod significat, sive constans symbolis et signis, sed veritati conjunctis; veritati, inquam, hoc est, Christo. Ilinc et signa ipsa, que integrum una cuin Christo subtus delitescente sacramentum constant, vocat Dionysius, ipso fatente Sculteto, τὰ ἀμφιέσματα συμβολικῶς τῷ Χριστῷ περικείμενα, restimenta symbolice Christo circumposita. Cedo igitur jain Sculteto: Ista vestimenta in illa sacra actione præsentiane sunt, an nou? Præsentia, inquis. Et Christo etiam circumjecta, an non? Jam, inquis, confessus sum. Bene habet. Igitur et Christus est præsens. Nec enim, si præsentia vestimenta cuipiam circumjecta coram spectentur aut circumposita, alteri quam præsenti circumjecta esse possunt. Fateri, inquis, necesse est. Quare ergo huic doctrinæ tuis in scriptis contradicis? cur non relicta cœnula tua e solo pane et vino, ad magnain cœnam invitatus accedis? Homo enim quidam fecit cœnam magnam, et invitavit multos. Verum illud quidem, ais, sed ego uxorem duxi, et propterea non possum venire. Quomodo venire non potes? Ad siccum panem venire potes, ad Agnum non potes? Nescis, quod repletio panis pessima, ejus autem Agni optima, et illius Agni, qui tollit peccata mundi? et illius Agni, qui dicit: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam æternam, et ego resuscitabo eum in norissimo die k. Sed ad Dionysium redeamus, qui non modo per verba superius posita indicat, in illo sacramento præsentem esse Christum, sed etiam per invocationem illius, tanquam ibi præsentis, certum id et exploratum facit. Verba enim ejus sunt hæc: Sed, o tu divinissimum atque sacrosanctum sacraJoan. vi, 54, 55. 1 Matth xxx 20. velamenta detegens, perspicue nobis ostenditor, et mentis nostræ oculos singulari atque inoperta İnce perfundito. Quæ invocatio, si solus ibi esset panis, sine vita, sine sensu, sine intelligentia (ut Scul tetus et Calvinistæ volunt) sane perquam aliena et inconveniens foret: secundum nos autem, qui Christi in eo mysterio præsentiam agnoscimus et docemus, aptissima est et convenientissima. Quæ Christi præsentia etiain sub ejusdem capitis tertii finem confirmatur, ubi Dionysius, postquam egit de divisione ac distributione sacramenti, quæ fit a pontifice, tum ita subdit: Alaypaper yàp EV TOÚτοις, αἰσθητῶς ὑπ' ὄψιν ἄγων Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν τὴν νοητὴν ἡμῶν, ὡς ἐν εἰκόσι, ζωήν. Describit enim in his, modo quodam sensibili sub aspectum adducens Jesum Christum, spiritualem nostram velut in imaginibus vitam, etc. Sic superius in descriptione ipsius consecrationis dixerat: Καὶ τὰς ἱερὰς θεουργίας ὁ ἱεράρχης ὑμνήσας ἱερουργεῖ τὰ θειότατα, καὶ ὑπ' ὄψιν ἄγει τὰ ὑμνημένα διὰ τῶν ἱερῶς προκειμέ vwy ouμ662wv. Et postquam sacras Dei actiones laudavit pontifex, conficil divinissima, et sub aspectum ducit jam laudata, per sancte proposita symbola, id est, postquam memoravit quod Dominus in ultima coena gessit, sive postquam haec aut similia verba, Christi actionem referentia, pronuntiavit: Qui pridie quam pateretur, accepit panem in sanctas ac venerabiles manus suas, et elevatis oculis in cœlum ad te Deum Patrem suum omnipoteniem, tibi gratias agens benedixit, fregit, deditque discipulis suis di· cens Accipite, el manducate ex hoc omnes tum conficit divinissima, id est, consecrat, sive. verba ista consecrationis pronuntiat: «Hoc est enim corpus meum 1., Et sub aspectum ducit jam laudata, id est, hostiam consecratam ostendit populo sive Christum, seu Christi corpus, per sancte proposita symbola, id est, per apparentes et externas sacramenti species (nec enim Christus nisi media hostiae consecrate albedine conspicitur) spectandum populo exhibet. Et hunc esse sensum patet ex eo, quod ista subobscurius dicta, Sπ' &fiv et éva di tv lep; pox - ἄγει τὰ ὑμνημένα διὰ τῶν ἱερῶς προκειμένων συμ662wv, postmodum 570 in ipsa contemplatione seu expositione clarius et brevius explicat istis verbis jam supra positis: Αἰσθητῶς ὑπ' ὄψιν ἄγων Ἰησοῦν τὸν ✗plotov. Sensibiliter sub aspectum ponens Jesum Christum. Sensibiliter, id est, per signa sensibus objecta; sub quibus signis, uti velamentis aut vestimentis, subsistit Christus. Urget denique Scultetus, panem et vinum vocari a Dionysio σύμβολα, εικόνας, et alia ejusdem sortis, sicque nihil aliud quam aerem verberat. Cum autem vuli intelligi, nihil in sacramento esse aliud quam panein et vinuin, ac pro sua perversa opinione Maximum et Pachymeram citat, improbe profecto ac perfide se gerit, ut clare ostensum venio. Dicit igitur: Et consentiunt hoc loco fidelissimi inDterpretes Dionysii (utinam autem eorum sequeretur fidem, quos appellat fidelissimos!) Pachymeras Paraphrastes et Maximus Scholiastes, Græcus uterque. Sic enim Maximus, cap. 3 Eccles. Hierar.:Σóµβολα ταῦτα, καὶ οὐκ ἀλήθεια. Sic ille. Respondeo, verum esse, illa verba habere S. Maximum, sed longe alio sensu quam velit Sculte tus. Nam dicit illa signa, quæ tantum extrinsecus parent, signa esse et non veritatem: quod et nos dicimus. Illa enim quæ extrinsecus parent, signa tantum sunt et non veritas: sed quod sub signis est, veritas est, et non signum: Christi caro est, et non panis; Christi sanguis est, et non vinum. Et quia Scultetus camina inverecundia Pachymeræ ausus est mentionem facere, proferam ipsa viri vere catholici verba, quæ habet in mysterio synaxeos proxime ante Oswplay sive Contemplationem. Sunt igitur hæc: Καὶ πολλοὶ μὲν εἰς μόνα

col. 923–924page 174 of 262

PG 4:923τὰ θεῖα παρακύπτουσι σύμβολα· ἅτε μὴ δυνάμενοι ὑψηλότερόν τι ἐννοῆσαι· αὐτὸς δὲ ἱεράρχης πρὸς ἐκεῖνα τὰ πρωτότυπα, αὐτὸ τὸ τοῦ Κυρίου τίμιον σώμα καὶ αἷμα ἀνάγεται, πιστεύων ὅτι καὶ τὰ προ κείμενα εἰς ἐκεῖνα μετεβλήθησαν, τῷ ἁγίῳ καὶ παντούργῳ Πνεύματι. Ει ὅτι οὐ μόνον ὁ ἅγιος ἄρτος κεκαλυμμένος προετίθετο, ἀλλὰ καὶ τὸ θεῖον ποτήριον, ὅπερ νῦν οὐ γίνεται. Αγιωτάτη τελετή, θειο θεία τῆς συνάξεως τελετή, ; τῶν ἱερῶν κοινωνία,; θεαρχικὴ κοινωνία, θεαρχικά ἡ τῶν θείων υπερκόσμιος ἱερουργία, ἱερουργία συμβο θεραπευτὰς ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ καθαρᾶς ὑπηρεσίας καὶ θεραπείας,

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS τὰ θεῖα παρακύπτουσι σύμβολα· ἅτε μὴ δυνάμενοι ὑψηλότερόν τι ἐννοῆσαι· αὐτὸς δὲ ἱεράρχης πρὸς ἐκεῖνα τὰ πρωτότυπα, αὐτὸ τὸ τοῦ Κυρίου τίμιον σώμα καὶ αἷμα ἀνάγεται, πιστεύων ὅτι καὶ τὰ προ κείμενα εἰς ἐκεῖνα μετεβλήθησαν, τῷ ἁγίῳ καὶ παντούργῳ Πνεύματι. Ει multi quidem ad sola divina respiciunt signa, tanquam nihil valentes intelligere sublimius; at vero Pontifex ad ipsa prototypa, ipsum Domini pretiosum corpus et sanguinem erigitur, credens ea, quæ proposita sunt, in illa esse transmutala, virtute sancti et omnium opificis Spiritus. Ecce igitur Pachymeras, diligentissiinus ipso teste Sculteto, Dionysii interpres clare el aperte dicit proposita, hoc est, panem et vinum, in pretiosum Domini corpus et sanguinem esse transmutata. Quare horum alterutrum fuisse in Sculteto necesse est, aut cæcitatem mentis admi.. rabilem, si ista non vidit; aut impudentiam intolerabileın, si vidit. Quippe qui tam manifeste auclorem contra se facientem pro se citaverit. Quanta porro illi homini fides habenda sit, vel hinc ejus addiscant discipuli, Ex eadem cæcitate et furore in Romanam Ecclesiam, post illa sancti Maximi verba: Enpelwadi, ὅτι οὐ μόνον ὁ ἅγιος ἄρτος κεκαλυμμένος προετίθετο, ἀλλὰ καὶ τὸ θεῖον ποτήριον, ὅπερ νῦν οὐ γίνεται. Nota, quod non solum sanctus panis oblectus proponebatur, sed et divinum poculum, quod jam non fil: hæc subjunxit Scultetus: Cur vero, inquit, Maximi tempore idem non fiebat? Nimirum quia ßôćAvyua Antichristi jam sedem Romanam occupaverat. › Sic ille. Quasi vero res catholicæ in eo consistant, ut vel hoc vel illo modo calix in altari proponatur, oblectus aut non tectus. Quid hoc ad substantiam facit sacramenti? Cæremonias enim, quæ sunt præter substantiam et necessitatem, quis nescit (nisi valde stupidus sit et excors) sine ullo salutis et fidei incommodo non tantum mutari et variari, sed etiam omitti ex pontificum et episcoporum dispositione et prudentia posse? Sed nimirum Sculteto nimis male, affecto bilis egerenda erat. Utinam tota egesta sit, et vivat! Nunc pro corollario in gratiam theologorum ponam in medio, quam variis modis hoc venerabilis sacrosanctæ Eucharistiæ sacramentuin efferatur a sancto Dionysio Areopagita, cap. 3 Ecclesiastica hierarchiæ. a Dionysio traduntur, tam breves, tam simplices et tam concinni sunt, ut aperte clament, atque etiam convincant ab apostolorum se esse temporibus. Episcoporum ibi duntaxat et sacerdotum et diaconorum fit mentio, et horum quidem singulorum ordinum succincta ordinationis forma traditur, quæ hodieque a Græcis catholicis observatur, et in ipsa urbe Roma ac primæ sedis conspectu etiammum (ut mihi testes oculati narrarunt) usurpator. Hinc nihil contra productos ibi ritus neque a oatholicis neque ab hæreticis immurmuratur. Itaque nulla hic mora. Progredimur ulterius. Duo nunc tantum restant capita, quorum prius est de monachis, alterum de exsequiis. Et contra has et contra illos armantur hæretici. Pro utrisque igitur pugnandum singillatim. De monachis tempore S. Dionysii Areopagita, qui qualesve fuerint. Unde nonnulli scripta S. Dionysii infirmare se posse arbitrati sunt, inde ego illa confirmare, et propria suo auctori facere quam maxime spero. Nam illi errore sane abrepti sunt, rati tales ibi monachos men:orari, quales vel olin in silvis có montibus, vel nunc in cœnobiis et monasteriis cerni solent. Non ita res se habet. Magnum inter utrosque est discrimen. Et valde a vero deerravit Josephus Scaliger, cum existimavit Dionysium de eremitis aut cœnobitis, quales Pauli Antoniive saculo fuerunt, sermonem facere. Unde et aerem verberat, cum hæc scribit in Elencho: ‹ Ante Paulum nullus eremita fuit, nulli xotvóбix poviGovtes in Christianismo. Eos sane non tacuissent, quotquot a Justino martyre viri ecclesiastici ad Cyprianum usque scripserunt. Neque tot examina monachorum potuerunt esse, quin.(ut Tertullianus loquitur) aliquam contesserationein cum Ecclesiis atque episcopis haberent. Denique multa de illis apud scriptores ecclesiasticos testimonia exstarent. At nulla exstant. Et vetustissimus scriptor Tertulhanus satis aperit, suo ævo nullos eremicolas fuisse. Non sumus, inquit, silvicolæ et exsules vilz. Monachatus igitur ignotum vitæ propositum prisco Christianismo. Ita ille. Quibus ex verbis satis intelligitur, eum confundere eremitas et cœnobitas Antonianos aut similes, cum monachis et therapeutis S. Dionysii, ac proinde valde oscitanter legisse Dionysium, nec discrimen ullum expendisse. DioNomina venerabilis Eucharistiæ apua Dionysium nysius enim de eremitis et cœnobilis ne ypu quiAreopagitam. Teleth TeleTwy, sacramentum sacramentorum; Αγιωτάτη τελετή, sanctissimum sacramentum; θειο tátŋ xal iɛpà tɛdeth, divinissimum et S. sacramentum; θεία τῆς συνάξεως τελετή, divinum synaxeos sacramentum; cúvatis, synaxis; xotvwvla, communio; τῶν ἱερῶν κοινωνία, sacrorum communio; θεαρχικὴ κοινωνία, divinissima communio; θεαρχικά Hvorŕpia, divinissima mysteria; Octoán cuxa piotia, divinissima eucharistia; à fetózata, divinissima, absolute. Ipsa autem actio sacra seu consecratio vocatur ibidem ἡ τῶν θείων υπερκόσμιος ἱερουργία, divinorum supermundana operatio seu rei divinæ cœleste sacrificium; et navaɣεorán lepoupyla longe sanctissimum sucrificium; et ἱερουργία συμβο Aix, sacra actio symbolica, ut supra exposui. Atque ista de hoc sacramento, ejusque ritibus Satis. 571 Proximum illi apud Dionysium jungitur mysterium ritus unguenti, quod media pagella conmetur, et meram sapit antiquitatem. Vide illud inter documenta nostra, et dignare eo esse contentus. Nihil enim peculiare video contra objici, præter id quod decima ratione ab Abrahamo Sculteto objectum, atque in ejus caput directe retortum est, ut supra videri potest. Transeo igitur ad caput 5 Dionysii De sacris ordinibus. Ritus ergo qui de illis dem. De monachorum item examinibus nullam cum episcopis contesserationem habentibus ne verbum. Imo vero docet, monachos populi urbani partem fuisse; docet a sacerdotibus erudiri et consecrari solitos; docet perfectioris vitæ episcoporum, sua pietate ac sanctimonia, æmulatores, exstitisse; docet monachos dictos, non quod soli habitarent, sed quod vitam singularem et curarum unique Deo intentam agitarent; docet dictos etiam terrenarum expertem (qua quidem fieri posset) θεραπευτὰς ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ καθαρᾶς ὑπηρεσίας καὶ θεραπείας, Therapeutus a puro Dei famululu et cultu appellatos. Atqui tales monachi, qui pars populi essent, et inter laicos recenserentur et degereul, qui non tantum episcopis, sed etiam sacerdotibus subessent, qui vel privatim in ædibus suis, vel communiter in collegiis vitam puram et castam ducerent, quibus demque in templo primus inter Jaicos locus et ordini ecclesiastico proximus esset assignatus (uti ex epistola ad Demophilum liquet, tales, inquam; monachi, neque Antonii tempore, neque post leguntur exstitisse; itaque prius. Alque ex hoc ego fortissimum duco argumentum pro libris Dionysii: quod scilicet illorum meminerit monachorum, de quibus tertio sæculo, et post illud nulla deinceps facta sit mentio: nempe quia primo tantum et secundo istud viguerit institutum. Gude autem sumptum? Certe ex Evangelio et ex aposto-

col. 925–926page 175 of 262

PG 4:925Ἡ δὲ τῶν τριχῶν ἀπόκαρσις ἐμφαίνει τὴν καθαρὰν καὶ ἀσχημάτιστον ζωήν, οὐκ ἐπιπλάστοις σχήμασι τὸ κατὰ νοῦν δυσειδὲς ἐπιθετικῶς καλλωπίζουσαν· ἀλλ᾽ αὐτὴν ἐφ' ἑαυτῆς οὐκ ἀνθρωπικοῖς κάλλεσιν, ἀλλ᾽ ἐνιαίοις καὶ μοναχοῖς εἰς τὸ θεοειδέστατον ἀναγομένην. καὶ τῆς ἑτέρας λῆψις τὴν ἀπὸ μέσης ἱερᾶς ζωής ἐπὶ τὴν τελεωτέραν μετάταξιν ἐμφαίνει. Καθάπερ ἐπὶ τῆς ἱερᾶς θεογενεσίας ἡ τῆς ἐσθῆτος άμειψις ἐδήλου τὴν ἀπὸ καθαιρομένης ζωῆς εἰς θεωρητικὴν καὶ φωτιστικὴν ἕξιν ἀναγωγήν.

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. lorum Epistolis: ubi vite Christianæ perfectio continetur et commendatur, sive, cuin Christus quærenti de vita æterna adolescenti respondit: Si vis perfectus esse, vade, vende quæ habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in cœlo: et veni, sequere me. Et cum discipulis dixit: Sunt eunuchi, qui se ipsos castraverunt propter regnum cœlorum. Qui potest capere, capiat D. Sive cum Paulus ad castimoniam adhortans ait: Volo autem vos sine sollicitudine esse. Qui uxore est, sollicitus est quæ sunt mundi, quomodo placeat uxori, et divisus est o. Ex illo enim tempore, velut audito perfectioris vitæ classico et apostolica castitatis tuba cunctorum auribus insonante, plurimi ad castimoniam et vitæ puritatem a sæcularium negotiorum tumultu secretam aspiravere. 572 Quami qui externo habitu et professione certam faciebant, monachi vel cultores appellabantur; alii autem tantum cælibes. Et horum quidem cælibum in utroque sexu non paucorum meminerunt secundi sæculi scriptores, ut notant ad Vitam S. Justini philosophi. Priorum autem, sive monachorum (quia scilicet nihil gentilium intererat, contra quos scribebant, eos nosse vel tales rilus scire) non meminerunt. Nam satis habebant ostendere, Christianos non esse impuros et incestos, quemadmodum ipsi eos criminabantur. Ritus autem consecrandi monachum, ut illo tempore, hic est: Sacerdos ante altare certas precationes pro consecrando, qui post illum rectus stat, ad Deum spargit; quibus finitis, ad eum, qui consecrandus est, conversus petit, an rebus et curis sæcularibus nuntium remittat; oportere enim ipsum vitam reliquo populo perfectiorem instituere: quod professum forma crucis signat, tondetque invocata sanctissima Trinitate, et veteri exutum veste, nova induit, salutat, et cum illo alii viri sacri, ac postremo sacra communione donat. En omnis ritus, propter quein, quasi illo sæculo recentiorem, tantæ scilicet adversus scripta Dionysii turbæ concitandæ sunt. Quid vero unum in his, quæ dicta sunt, assignari potest, quod ab initio non fuerit, aut esse non debuerit? An non oportuit eos, quibus inter congeneres laicos virtute excellendi studium fuit, quo et aliis prælucerent ac velut faces ad sui imitationem accenderent, aliquo extrinsecus habitu et instituti sui demonstratione distingui? Nam et propterea variorum temporum ad hanc usque ætatem successu, tot ac tam varii et habitu, et inoribus et regulis distincti hominum religiosorum ordines non modo ad Ecclesiæ splendorem atque ornamentum, sed ad ejusdem permagnam quoque utilitatem suscitati sunt. Quod si bonum fuit, aliqua in populo velut luminaria collucere, alque ab aliis distingui; melius magisque in promptu formari ea distinctio potuit, quam et in attousione comarum (in quibus præsertim apud Athenienses apud quos primæ et antiquissimæ nobilitatis per implexas crinibus aureas cicadas arrogatæ, signa futilia eminebant) et in pompa luxusque vestium depositione, ubi fere homimum terrena et caduca sectantium vana se jactat insolentia? Ritus autem et cæremoniæ, quas Dionysius Athenis natus, et Athenis datus episcopus refert, ibi poussimum aut natæ aut corroboratæ mea quidem sententia videntur. Accepisse enim a Paulo et Hierotheo, qui ibi prædicaverunt, et quos xaonyeoves, id est duces suos et præceptores appellat, credide-. rim. Adde cæremoniam tousionis sive rasionis e Vetere Testamento, sicut alias nonnullas, videri derivatam; sed causam et significationem esse eam, quam hic refert in Contemplatione Dionysius hisce verbis: Ἡ δὲ τῶν τριχῶν ἀπόκαρσις ἐμφαίνει τὴν καθαρὰν καὶ ἀσχημάτιστον ζωήν, οὐκ ἐπιπλά στοις σχήμασι τὸ κατὰ νοῦν δυσειδὲς ἐπιθετικῶς καλλωπίζουσαν· ἀλλ᾽ αὐτὴν ἐφ' ἑαυτῆς οὐκ ἀνθρω- – Matth. xix, 21. » Ibid., πικοῖς κάλλεσιν, ἀλλ᾽ ἐνιαίοις καὶ μοναχοῖς εἰς τὸ θεοειδέστατον ἀναγομένην. Capillorum autem detonsio puram nec fucatam vitam declarat, non fictitiarum figurarum adjectione deformitatem mentis adornantem, sed ipsum in se ipsa, non humana, sed singulari et unica pulchritudine, ad id quod divinissimum est, adducentem. Nota item, de simplici tonsione loqui hic Dionysium, non de tonsura, ut jam loquuntur, clericali aut monachali in coronæ modum, tametsi illa etiam antiqua (unde et antiquitas horunce scriptorum intelligitur) et per verba illa, nors extraor fictitiis figuris, et, adjective, prorsus videri respicere ad commas Atheniensium, quas adjectis, ut dixi aureis cicadis adornabant. De quibus cicadis ago pluribus in notationibus ad Vitami sancti Hierothei. Ad vestis porro mutationem quod attinet, ex imitatione descendit cæremoniarum baptisınatis, uti eodem loco insinuat sanctus Dionysius, dum sic scribit: 'H & the poτépas toños бodh, καὶ τῆς ἑτέρας λῆψις τὴν ἀπὸ μέσης ἱερᾶς ζωής ἐπὶ τὴν τελεωτέραν μετάταξιν ἐμφαίνει. Καθάπερ ἐπὶ τῆς ἱερᾶς θεογενεσίας ἡ τῆς ἐσθῆτος άμειψις ἐδήλου τὴν ἀπὸ καθαιρομένης ζωῆς εἰς θεωρητικὴν καὶ φωτιστικὴν ἕξιν ἀναγωγήν. Prioris autem vestis abjectio et alterius assumptio traductionem significat a media sacra vita ad perfectionem. Quemadmodum in sacra regeneratione vestis mutatio, vitæ, quæ expiabatur, subvectionem ad statum contemplationis et illuminationis demonstrabat. De tonsione denique inotrachorum, sive eorum, qui perfectius ac sanctius vivendi genus profiterentur, quod dixi e Vetere Testamento derivatum, habeo mihi patrocinantem Isidorum Hispalensem episcopum, libro De divinis officiis, ubi hæc scribit: Tonsuræ ecclesiasticæ usus a Nazaræis, ni fallor, exortus est, qui prius crine servato, denuo post magnam vitæ continentiam, devotione completa, caput radebant, et capillos in ignem sacrificii ponere jubebantur, scilicet ut perfectionem devotionis suæ Domino consecrarent. Hujus ergo exempli usus ab apostolis introductus est ut qui divinis cultibus mancipati Domino consecrantur, quasi Nazaræi, id est sancti Dei crine præciso innoventur. › Vide ibi plura. Neque viris 573 tantum fuit ille resecandorum crinium mos usitatus, sed etiam feminis, iis nimirum, quæ rebus sæculi nuntium remittentes, sese Deo devoverent, idque primis sæculis, et ante B. Hieronymi tempora. Cujus moris in Syria et in Ægypto usurpati meminit idem Hieronymus epist. 48 ad Sabinianum. Moris est, inquit, in Ægypti et Syriæ monasteriis, ut tam virgo quam vidua, quæ se Dev voverint, et sæculo renuntiantes, omnes delicias sæculi conculcarint, crinem monasteriorum matribus offerant desecandum. › Atque ut ostendamus, magistri et discipuli, hoc est Pauli et Dionysii documenta tam inter se, quam cum Christi ipsius, ut supremi omnium magistri, doctrina concordare, observandum est ex illorum dictis duplicem colligi justorum, etiam laicorum, vitam unam indivisani et uni Deo adhærentem, a teram divisam et in varia distractam; et utriusque quamdam velut imaginem in illis Christi verbis repræsentatam: Martha, Murtha, sollicita es, et turburis erga plurima. Porro unum est necessarium. Maria optimam partem elegit, quæ non auferetur ab ea P; ita ut In Martha designetur vita divisa et sollicita curisque externis distracta, quæ et activa solet appellari; in Maria autem simplex et indivisa, et uni illi, quod est necessarium, intenta; et hæð est, quæ caret sollicitudine, et contemplativa dicitur. Ad hanc posteriorem hortatur Paulus, cum dicit: Volo autem vos sine sollicitudine esse. Qui sine uxore est, sollicitus est qua "Domini sunt, quumedo placeat Deo 9. Quibus in verbis illam denuntial vi12. • 1 Cor. vii, 32, 33. P Luc. x, 41. 11 Cor. vi, 32, 33.

col. 927–928page 176 of 262

PG 4:927στον καὶ ἑνιαίαν ζωήν, Ασπάζομαι τὸ σύστημα των παρ. Τίς οὖν οὐκ οἶδεν, ὅτι ἤμερον καὶ κοινωνικὸν ζῶον ὁ ἄνθρωπος, καὶ οὐχὶ μοναστικὸν, οὐδ᾽ ἄγριον; Εἶτα καὶ ὑπὲρ τῶν προκεκοιμημένων ἁγίων Πατέρων καὶ ἐπισκόπων καὶ πάντων ἁπλῶς τῶν ἐν ἡμῖν προ κεκοιμημένων (προσφέρομεν θυσίαν δηλαδή), μεγίστην ὄνησιν πιστεύοντες ἔσεσθαι ταῖς ψυχαῖς, ὑπὲρ ὧν ἡ δέησις ἀναφέρεται τῆς ἁγίας καὶ φρικωδεστάτης προκειμένης θυσίας. Οὐκ εἰκῆ ταῦτα ἐνυπετέθη ὑπὸ τῶν ἀποστόλων, τὸ ἐπὶ τῶν φρικτῶν μυστηρίων μνήμην γίνεσθαι τῶν ἀπελθόντων. Ισασιν αὐτοῖς πολύ κέρδος γινόμενον,

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS vimus, non scio. › Ita ille. Quæ omnia non modo tunc vera erant, cum longe pauciores, quam postea, essent monachi eremicolă, sed etiam nunc, cum plurima in silvis et montibus examina sunt monachorum, verissima censeri possunt. Quota enim est ista portio, quæ in silvis est, ad cæteros Christianos? De talibus tamen, ut dixi, non loquitur monachis Dionysius, sed de urbanis et eamdem cum reliquo populo Christiano Ecclesiam sive cœtum celebrantibus. Verum de his abunde; nunc ad exsequias defunctorum, quæ postremo loco inter cæreinonias a Dionysio profe runtur. tam, quam Dionysius ejus discipulus vocat dupt- mur negotiis vestris, cum quibus et de quibus vi. στον καὶ ἑνιαίαν ζωήν, indirisam et singularem vitam, eo quod scilicet ad divinaın unitatem et Deo gratam perfectionem deducat (ut ibidem declarat ) et quasi unum cum Deo faciat. Cum autem subdit idem Pantus: Qui autem cum uxore est, sollicitus est quæ sunt mundi, quomodo placeat uzori, et divisus est, vitam significat divisam et imperfectiorem, tanquam in multa distractam. Posteaquam igitur plures Pauli consilium secuti sunt viri feminæque, tum distingui eorum ordo, tanquam perſeetior. a cæteris laicis, et utrorumque paulatim institui collegia, tam monachorum quam virginum cœpta sunt. Unde et initio secundi sæculi (quo tempore superstes adhuc erat Dionysius) virginum (quod Philippis in Macedonia erat) collegium salutat beatus martyr Ignatius. In epistola enim ad eos missa sic scribit: Ασπάζομαι τὸ σύστημα των παρ. Bevwv. Saluto collegium virginum. Et in epistola ad Jeronem diaconum, dum salutari jubet Mariam, pudicissimam feminam, et, quæ in domo illius est, Ecclesiam, probabile est eum intelligere coetum virginum, cujus illa fuerit moderatrix. De illa Maria pluribus ago in notationibus ad epistolam quæ ab Ignatio ad illam missa est. Sicut ergo virginum, ita et monachorum fuisse cœtus seu collegia, minime a vero alienum est, sed in urbibus primum et quæ ah episcopis et presbyteris dependerent, ut e Dionysio patet. Quare quod Scaliger e Tertulliano contra afferebat, dicente: «Non sumus silvicolæ et exsules vitæ, › nihil adversum nos, nihil adversus Dionysium facit: cum is de monachis intra urbes habitantibus agat. Et tamen, quamvis etiam de monachis in eremo degentibus egisset Dionysius, nihil contra nos propterea Tertulliani locus faceret. Agit enim ille de tota natione Christiana, quam dicit non vitare urbes, non forum, non publicum, non commercia, etc., quod etiam nunc verum est, licet non pauci in cremno et solitudine degant. Sic sanctus Basilius magnus, licet sua ætate permultos sciret esse monachos, seque adeo ex ipsorum aliquando fuisse numero, negat tamen hominem esse animal monasticum, hoc est, ex genere et natura sua solitarium, sed civile et sociale; quemadmodum de Christianis Tertullianus ante dixerat. Basilii verba in regulis fusius disputatis, responsione ad interrogationem tertiam sunt hæc: Τίς οὖν οὐκ οἶδεν, ὅτι ἤμερον καὶ κοινωνικὸν ζῶον ὁ ἄνθρωπος, καὶ οὐχὶ μοναστικὸν, οὐδ᾽ ἄγριον; Quis igitur nescit hominem esse animal mile et sociale, ac minime solivagum, minimeque agreste? Ex quo loco si quis vellet contendere, non fuisse sancti Basilii temporibus monachos, an non merito ridiculus censeretur? Ita et qui e loco Tertulliani. Ejus enim ibi scopus non erat alius, quam ut homines Christianos non esse reipublicæ inutiles comprobaret. Quod ut pateat verba ejus, vel quod elegantia sint, apponam. Sic igitur in Apologetico cap. 42: Sed alio quoque injuriarum titulo postulamur, et infructuosi in negotiis dicimur. Quo pacto homines vobiscum degentes, ejusdem victus, habitus, instructus, ejusdem ad vitam necessitatis? Neque enim Brachmanæ aut Indoruin gyinuosophistæ sumus, silvicola, et exsules vitæ. Meminimus nos gratiam debere Domino Deo Creatori. Nullum fructum operum ejus repudiamus; plane temperamus, ne ultra modum aut perperam ulamur. Itaque non sine foro, non sine macello, non sine balneis, tabernis, officinis, stabulis, nundinis vestris, cæterisque commerciis, cohabitamus in hoc sæculo. Navigamus et nos vobiscum, 574 et militamus, et rusticamur et merca - mur: proinde immiscemus artes, opera nostra publicamus usui vestro. Quomodo infructuosi videa1 Cor. ví, 32,35. De cæremoniis circa defuncios. Non video autem in omnibus, qui circa defunctos flunt ritibus, quid vel reprehendi, vel non fuisse Dionysii Areopagitæ temporibus, comprobari possit. Cum enim duo sint præcipue in iis ritibus, qaæ parum fortasse placeant hæreticis, unctio scilicet, quam corporibus defunctorum adhibere perhibetur pontifex, et pro eorumdem animabus ad Deum deprecatio: facile est ostendere, utrumque suam a temporibus apostolorum antiquitatem vere meritoque arcessere. Nam unctio quidem Judæis et Christianis in Veteri et Novo Testamento quam usitata et pietatis plena fuerit, declarat S. Mariæ Magdalenæ diligentia in comparandis et prinio mane afferendis, ad ungendum Christi corpus quod resurrexisse nesciebat, unguentis. Hoc igitur pietatis officium quo esset sanctius, et mysterii significantius (denotat enim, eodem teste Dionysio, eum, qui ungitur, legitime certasse, et certando exces sisse) ad episcopos aut sacerdotes translatum est. Jam vero precationum pro defunctis antiquissimam traditionem veterum Pătrum, tam Latinorum quam Græcorum; clamant et asseverant testimonia. Tertulliani libro De corona militis, cap. 3, ubi inter consuetudines a traditione derivatas etiain hane ponit: Oblationes pro defunctis, pro natalitiis annua die facimus. › Cypriani epistola 66, ubi dicit episcopos antecessores suos censuisse, ne quis frater excedens ad tutelam vel curam clericum nominaret; ac si quis hoc fecisset, non offerretur pro eo, nec sacrificium pro dormitione, ejus celebraretur. Unde et subdit, pro Victore non offerendum, qui hoc fecerat. Sancti Cyrilli Hierosolymitaui, catechesi 5 mystagogica, ante medium, ubi refert quorum fiat memoria in sancto sacrificio, et pro quibus offeratur, cujus hæc sunt verba inter alia: Εἶτα καὶ ὑπὲρ τῶν προκεκοιμημένων ἁγίων Πατέρων καὶ ἐπισκόπων καὶ πάντων ἁπλῶς τῶν ἐν ἡμῖν προ κεκοιμημένων (προσφέρομεν θυσίαν δηλαδή), μεγίστην ὄνησιν πιστεύοντες ἔσεσθαι ταῖς ψυχαῖς, ὑπὲρ ὧν ἡ δέησις ἀναφέρεται τῆς ἁγίας καὶ φρικωδεστάτης προκειμένης θυσίας. Deinde pro defunctis sanctis inter nos ante dormiverunt (offerinius hostiam), maxipatribus et episcopis et pro omnibus simpliciter, qui mum advenire credentes animabus iis auxilium, pro quibus hæc offertur sancti et maxime horrendi se crificii propositi deprecutio. Unde autein profluxerit, et quam antiqua sit bæc pro defunctis precandi in oblatione sacrificii cousuetudo, arbitror equidem non credendum hujus ævi aut proximi sæculi hæreticis, seu Sculteto, sen Kemnitio, seu istius farinæ cuilibet; sed ei potius, qui mille ducentis ante ipsos annis vixit, eoque amplius, sancto, inquam, Joanni Chrysostomo tante sanctitatis et eruditionis viro, ut isti vix digni sint ejus lingere vestigia. Illi, inquam, in Pauli Epistolam ad Philippenses ita scribenti credendum est: Οὐκ εἰκῆ ταῦτα ἐνυπετέθη ὑπὸ τῶν ἀποστόλων, τὸ ἐπὶ τῶν φρικτῶν μυστηρίων μνήμην γίνεσθαι τῶν ἀπελθόντων. Ισασιν αὐτοῖς πολύ κέρδος γινόμενον,

col. 929–930page 177 of 262

PG 4:929μú ρου μυστήριον οὐκ ἐμφέρεται μὲν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ, παραδέδοται δὲ μὴν ὑπὸ τῶν μαθητῶν τοῦ Λόγου καθὼς ὑπὸ τοῦ θείου Παύλου διδαχθεὶς ὁ ἱερώτατος Διονύσιος ἐν τοῖς ἱεροῖς αὐτοῦ συγγράμμασι παρα δέδωκεν· ἐν δὴ ἄνδρα μετὰ τοὺς ἀποστόλους ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία γεραίρει.

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. molihy thy wyεdelay. Non temere hæc ab apos'olis & enim ipse in primo suo responso ad Augustanam constituta sunt, ut in horrendis mysteriis memoria fieret eorum qui vita excesserunt. Quippe qui scirent magnum illis lucrum accedere, magnam utilitatem. Et rationem ibidem affert, quam illic vide. Hactenus de cæremoniis à S. Dionysio Areopagita productis (nec enim ille plures habet) satis dictum videtur et clare quidem ostensum est, nullam se, quæ non vel ad primum sæculum quo floruit Dionysius, vel ad secundum quo vitam sub Adriano terminavit, referri possit, nec refelli possit. Non vidi porro, nec visurum spero, qui tam clare, tam distincte argumenta nostræ partis, quæ pro Dionysii Areopagitæ scriptis attulimus, solvere possit, quam nos ea solvimus, quæ illi contra projecerunt. Nam certe sextum argumentum nostræ partis, deductum ex ipsius auctoris, quo de agimus, scriptis, prorsus est insolubile. Produxit autem illud (jam mille fere anni sunt) S. Maximus martyr in suo ad Opera Dionysii Prologo, nec adbuc repertus est factionis adversæ quispiam, qui illi (quod quidem scire potuerim) responderit. Nam adversarii nostri instar militum imbellium, ac de viribus suis diffidentium, bac relicta arce præcipua, et quam pro inexpugnabili merito judicarunt, ad alia quædam minus valida 575 munimenta se converterunt, quæ tamen ipsi nec quatefacere, nedum evertere potuerunt. confessionem cap. 7 scribit: To dε to Oslov μúρου μυστήριον οὐκ ἐμφέρεται μὲν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ, παραδέδοται δὲ μὴν ὑπὸ τῶν μαθητῶν τοῦ Λόγου καθὼς ὑπὸ τοῦ θείου Παύλου διδαχθεὶς ὁ ἱερώτατος Διονύσιος ἐν τοῖς ἱεροῖς αὐτοῦ συγγράμμασι παρα δέδωκεν· ἐν δὴ ἄνδρα μετὰ τοὺς ἀποστόλους ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία γεραίρει. Quod ad sacri unguenti mysterium attinet, inquit, în divinis quidem Litteris id non exstat, tradit tamen est a discipulis Verbi: sicut qui a divo Pa': institutus est sanctissimus Dionysius, in sacris scriptis suis tradidit; quem quidem virum prozinio secundum apostolos loco Dei Ecclesia veneratur. Sic ibi. Idem porro patriarcha pluribus aliis in locis honorificam ejusdem sancti Dionysii et rectæ ejus doctrinæ mentionem facit; sed animadvertens tandem se surdis canere; volensque etiam ipse, dum spem profectus nullam videt, receptui canere, sic illos, Wittembergenses theologos, sive e Calvini schola hæreticos affatur. Unde igitur vos, inquit, rectius et melius vetere novaque Roma sapuistis, ut veterum theologorum scriptis relictis, vestra ista meliora potioraque duceretis? Per novam Romam intelligit Constantinopolim, cujus erat ipse patriarcha. Sic enim a temporibus Constantini Magni imper, vocata est. Denique ipsos rogat, ut desinant in posterum super iisdem de religione controversiis sibi negotium facessere: aliis vero in rebus, si velint, amicitiam colere ipsis per se licere. Ita ergo ii, qui sperabant Græcos hujus ætatis pro se snaque secta esse facturos, et adversus sancti Dionysii Areopagitæ scripta ipsis fauturos, adeo spe sua exciderunt, ut ipsimet vel de sua decedere sententia coacti sint, vel deinceps silentium tenere jussi. Postre mo tai læva et infausta illis fuit hæc complurium aunorum disputatio, atque etiam ipsius disputa – tionis in lucein editio, ut eam ipsi postea in tenebras abdere, et quantum in ipsis fuit, omnia exemplaria supprimere sint conati. Sed quemadmodum in talibus usu venit, nulla tanta potuit adhiberi diligentia, quin aliquid in manus catholicorum emamarit. Nain amicus ille noster et familiaris unum sibi ex illis pretii magnitudine elicuit, nobisque perlibenter commodavit. Verum de sancti Dionysii Scriptis (quæ tam a veteribus quam ab hodiernis Græcis approbata illique adjudicata babemus) in præsenti satis nunc ad tertiam quæstionem acceIlic ego finivissem, neque de germanis S. Dionysii scriptis verbum amplius addidissem; nisi nuper, Insulis Flandriæ cum essem, vir clarissimus dominus Desprets mihi suam inspicienti bibliothecam, librum inter alios unum ostendisset a theologis Wittembergensibus anno Domini 1584 editum, cujus hæc erat inscriptio: ‹ Acta et scripta theologorum Wittembergensium, et patriarchæ Constantinopolitani D. Jeremiæ, quæ utrique ab anno 4576 usque ad annum 1581 de Augustana confessione inter se miserunt, Græce et Latine ab iisdem theologis edita. › In quo libro cum indicasset nonnulla de S. Dionysii scriptis inter partes esse agitata, cepit me cupido ejus libri, qui non valde spissus esset, percurrendi, ac si quid pro nobis aut contra nos faceret disquirendi. Igitur deprehendi, magistros illos Wittembergenses, aliorum hæreticorum more, auctoritatem scriptorum S. Dionysii elevare, sed argumentis vulgaribus et sæpe refutatis; patriarcham vero Constantinopolitanum permagni eosdem libros facere, et suam de sacramentis doctrinam viriliter inde propugnare. Sic damus. QUÆSTIO III. De Timotheo, ad quem scripsit S. Dionysius. Tertia, quæ ad hanc S. Dionysii Vitam pertinet, quæstio est: An Timotheus, cui hi libri, de quibus superiori quæstione egimus, inscripti sunt, sit celeberrimus ille Timotheus Pauli comes et discipulus, an vero alius quispiam a Baronio aut ab alio quolibet propositus. Hunc autem esse ipsum B. Pauli discipulum, tenuerunt Græci omnes, itemque Latini fere communiter, usque ad Baronium. Qui quidem Baronius vi unius argumenti, cujus non facile solutionem reperiebat, eo divertendum sibi putavit, ut alium rẻ quireret Timotheum quein in his libris affaretur, et cui ipsos dedicaret Dionysius. ‹Cæterum qui nos compellit, inquit, ut affirmemus auctorem ea scripsisse ad Timotheum Pauli discipulum, episcopum Ephesiorum? Nam germana et ab auctore illa operi De ecclesiastica hierarchia proposita est inscriptio: Compresbytero Timotheo Dionysius presbyter, etc. Sic ipse. Ratio autem quæ negotium illi facessivit est ista: In libris illis qui dicat leguntur Timotheo, reperitur una sententia ex epistola S. Ignatii ad Romanos paulo ante martyrium scripta. Atqui cum illa scriberetur epistola (nempe Trajani imp. auno decimo aut undecimo) jam mortuus erat Timotheus Ephesiorum episcopus, ut patet ex epistola ejusdem Ignatii ad Philadelphenses sub idem tempus 576 exarata, ubi illius meminit tanquam e vita egressi. Ergo stare hæc simul non possunt, scriptos esse hos libros a Dionysio Areopagita post morten Ignatii martyris (quemadmodum citata ejus sententia tendentis ad mortem indicat) et di - catos esse Timotheo qui jain ante Ignatium excesserat. Recte igitur vidit Baronius, oportere hoTum esse alterutrum, nempe vel alium requirenduin esse Timotheum qui vixisset post Ignatium, vel certe illam Ignatii sententiam non fuisse in Dionysii Operibus, cum ea dedicarentur Timotheo, sed post esse additam. Verum quod ab ipsomet auctore additam dicit, in hoc quidem sane fallitur: nam ab alio quopiam imprudenter et imperite injectam esse vel intrusam, clare et ſusę

col. 931–932page 178 of 262

PG 4:931Τῷ συμπρεσβυτέρω Τιμοθέῳ Διονύσιος ὁ πρεσβύτερος. τοῦτο δὲ τὴν σὴν ἱεραρχικήν σύνεσιν ὑπομνήσομεν, σὴν ἱεραρχικὴν σύνεσιν μὴ χαλεπαίνειν ἐπὶ τοῖς πέ πλανημένοις. ἱεραρχικὴ σύνεσις, Ὁ μὲν ἱερὸς Τιμόθεος, ὦ καλὲ Τίτε, οὐκ οἶδα, εἴ τινος τῶν διεγνωσμένων μοι θεολογικών συμβόλων ἀπελήλυθεν ἀνήκοος· ἀλλ᾽ ἐν τῇ Συμβολικῇ θεολογία διηυκρινησάμεθα πάσας αὐτῷ τὰς τῶν Λογίων περὶ Θεοῦ δοκούσας εἶναι τοῖς πολλοῖς Η τὴν κρυφίαν καὶ μυστικὴν ἐποψίαν τοῦ τῶν μαθητῶν ἀγαπητοῦ καὶ θεσπεσίου, ἢ τὴν ὑπερκόσμιον Ἰησοῦ θεολογίαν τοῖς πρὸς θέωσιν

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS supra ostensum est. Quæstione II in responsione Græci haud sane infrequenter cernuntur usurpare. ad argumentum e Photio. Aliod porro Baronii argumentum pro altero Timotheo est, quod auctor ipse in exordio commentarii De ecclesiastica hierarchia dicat: Sacerdotii quidem nostri functionem, sanctissime fili Timothee, etc., ac proinde alium quempiam juniorem Timotheum signare videatur. Quia nimirum Dionysius magnum illum Timotheum, Pauli antiquum comitem et discipulum, non appellaret filium. Sed hujus argumenti solutio, ut hic repetenda non sit, videri potest supra quæstionen in responsione ad septimiam rationem Sculteti. Denique prorsus tenendum est eumdem esse Timotheum hunc cui libros inscripsit Dionysius, et illum Pauli discipulum, non autein duos diversos. Quod sic probari potest. Primo. Nomen aliquod pluribus conveniens si absolute ponatur, pro principali significato accipiendum est. Sic apud profanos auctores Caesar pro Julio Cæsare, Cicero pro M. Tullio oratore, Virgilius pro principe Latinorum poetarum. Sic apud sacris, S. Petrus pro apostolorum coryphæo, S. Panlus pro doctore gentium, S. Ignatius pro Ignatio Theophoro, episcopo et martyre, et de aliis similiter. Quare et Timotheus pro præcipuo Timotheo, Pauli scilicet discipulo. Nec refert quod presbyter appelletur, et non episcopus: nani pro colem tunc accipiebantur presbyter et episcopus. Sic se quoque appellat ipse Dionysius Athenarum tunc episcopus, in illa ipsa inscriptione, qua librum illi dedicavit: Τῷ συμπρεσβυτέρω Τιμοθέῳ Διονύσιος ὁ πρεσβύτερος. Timotheo synpresbytero Dionysius presbyter. Et ipse Joannes evangelista scribens ad Electam, tacito episcopi et apostoli nomine, presbyterum se appellat. Secundo. Ille Timotheus, ad quem scribit Dionysius, interfuit una cum apostolis et S. Hierotheo, el ipso Dionysio, exsequiis sanctissimæ Virginis Deiparæ, ut ipsemet auctor scribit libro De divinis nominibus,cap. 3. Quis autem Timotheus illis dignior exsequiis, quam apostoli discipulus et comes, magnus ille Timotheus? Tertio. Tanti hunc, ad quem scribit, Timotheum Dionysins æstimat, ut illi de scriptis suis judicium committat, et secum ab illo, si quæ occurrerint meliora, communicari petat, imo etiam si in aliquo quidem a veritate aberraverit, ab eodem Timotheo corrigi postulet. Vide supra cap. 23 Vitæ, ubi Dionysio modestia sive animi demissio palam proponitur. Quare non est credibile Dionysium alii quam huic S. Timotheo tantum honoris atque laudis tribuisse. Quarto. Cum Christiani omnes primo ævo pueri vocarentur, et qui sacra tractarent non tantum pueri, sed maldes lɛpol, pueri sancti appellarentur, Dionysius Timotheuin compellans cap. 1 De ecclesiastica hierarchia, maldwv lepiv lɛpurate, inquit, hoc est, sanctorum puerorum sanctissime. Quod episcopo convenit. Quinto. Indicat pluribus locis Dionysius se non aliquem affari inferiorem sacerdotem aut presbyterum, sed episcopum sive pontificem: ut libro De colesti hierarchia, cap. 9, cuin ita eum affatur: Kal τοῦτο δὲ τὴν σὴν ἱεραρχικήν σύνεσιν ὑπομνήσομεν, öti xai ty Papaw, etc. Et hoc etiam, inquit, tuæ pontificia sapientiæ commemorabo, quod et Pharaoni, etc. El libro De ecclesiastica hierarchia, capite 7, sub finem Contemplationis: Aɛi dì thy σὴν ἱεραρχικὴν σύνεσιν μὴ χαλεπαίνειν ἐπὶ τοῖς πέπλανημένοις. Decet autem iuam pontifciam sapientiam non iis succensere qui in errorem abducti sunt. Quibus in locis ἱεραρχικὴ σύνεσις, pontificia sapientia, nihil sonat almid quam tepȧpxv, pontificem sive principem sacrorum. Est enim loquendi modus a respectu et veneratione magnorum virorun inventus. Quem SS. Patres tam Latini quam Sexto. Item Dionysius epistolam suam quamdam (ea est numero nona) ad Titum pontificem misit, in cujus principio mentionem Timothei facit, indicatque se librum De divinis nominibus ad eum scripsisse jam autem cum nemo dubitet, quin Titos ille pontifex sive episcopus, idem ipse sit qui Pauli comes, et socius, et adjutor fuerit; quis etiain dubitare ausit, quin ille Timotheus, cujus ea in epistola meminit, et cui se explanasse divina nomina et theologiam symbolicam significat, 577 sit ille alter Pauli sodalis et discipulus? Atque adeo, si illi duo Pauli sodales et discipuli una in epistola conjunguntur, eccui dubium relinqui potest, quin et ipse scriptor epistolæ Dionysius, ille sit Dionysius Pauli apostoli tertius discipulus, qui in Arenpago conversus est, qui Athenarum creatus episcopus, qui postea Francorum apostolus et fuit et semper est habitus? Illius porro epistolæ inítium est ejusmodi: Ὁ μὲν ἱερὸς Τιμόθεος, ὦ καλὲ Τίτε, οὐκ οἶδα, εἴ τινος τῶν διεγνωσμένων μοι θεολογικών συμβόλων ἀπελήλυθεν ἀνήκοος· ἀλλ᾽ ἐν τῇ Συμβο λικῇ θεολογία διηυκρινησάμεθα πάσας αὐτῷ τὰς τῶν Λογίων περὶ Θεοῦ δοκούσας εἶναι τοῖς πολλοῖς Tepatoloylaç. Sanctus quidem Timotheus, o bone Tite, haud scio an cujusquam theologicorum symbolorum a me expositorum ignarus abscesserit: nam in Symbolica theologia cunctas illi sacrarum lillerarum de Deo voces, quæ prodigiose plerisque videntur esse, enucleavimus, etc. Cujus epistolæ, et stylus, et materies eumdem clamant esse auctorem tam superiorum librorum, quam harumce epistolarum. Denique maneat et certum sit Timotheum, de quo his in libris agitur, non esse alium quam Pauli discipulum. Nec sententia illa Ignatii, Amor meus crucifixus est,› quæ videtur ex ejus ad Romanos epistola desumpta, quidquam obstare potest, cum clare supra ostensum sit, nunquain a sancto Dionysio in suis libris scriptam esse (quippe quæ neutiquam ibi quadret), sed ab aliquo imprudenter ad marginem libri ascriptam, et imprudentius a nescio quo in ipsum textum inmissam esse. Sed major aliunde exoritur difficultas, nempe ex Jocis Evangelii S. Joannis, quæ passim in scripüs S. Dionysii reperiuntur: quod Evangelium dicitur scripsisse jam reversus ab exsilio sub Nerva aut Trajano, tunc autem obierat Timotheus, nempe sub Domitiano aut Nerva. Quonam igitur modo ad illum scribens Dionysius verba usurpat illius Evangelii, quod necdum scriptum erat? Loca enim ex Evangelio Joannis sunt, partim libro de Celesti hierarchia, c. 15, ubi hæc leguntur verba: Nescis cuim, inquit, unde veniat, et quo vadat, quæ verba reperiuntur Joannis 11, 8, partim libro De ecclesias!. hierar.,cap. 2, ubi hæc habentur: Si quis enim diligit me, sermonem meum servabit, el Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus; quæ inveniuntur Joannis xiv, 23. Et rursus eodem cap. 2, Ecles. hierar,paulo inferius, hæc verba exstant: Quotquot enim receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus, qui non ex sanguinibus, neque es voluntate carnis, sed ex Deo nati sunt, Joannis c. 1, 12 et 13, totidem fere cernuntur verbis, nisi quod ibi etiain legatur: neque ex voluntate viri, quod a Dionysio omissum est. quæ Præterea cap. 3 ejusdem libri De ecclesiastica hierarchia, post medium,citatur locus e Joannis xml, 10: Qui lotus est, non indiget nisi ut pedes lavet. Et in libro De divinis nominibus multa sunt e S. Joannis Evangelio. Denique idem Dionysius eodem 3 cap. in recensione librorum sacræ Scripturæ, tam Evangelii quam Apocalypseos sancti Joannis memimit hisce verbis: Η τὴν κρυφίαν καὶ μυστικὴν ἐποψίαν τοῦ τῶν μαθητῶν ἀγαπητοῦ καὶ θεσπεσίου, ἢ τὴν ὑπερκόσμιον Ἰησοῦ θεολογίαν τοῖς πρὸς θέωσιν

col. 933–934page 179 of 262

PG 4:933ἐπιτηδείοις ὑφηγήσατο. Πᾶσα μὲν γὰρ ἱερὰ καὶ ἁγιόγραφος

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. ἐπιτηδείοις ὑφηγήσατο. Aut occultam et mysticam isionem dilecti ac divini discipuli (id est Apocalypsin) aut supramundanam Jesu theologiam idoneis ad divinitatem adipiscendam exposuit, id est Evangelinm, quod explicat Christi Jesu cœlestem divinitatem, et ab ea incipit, dicens: In principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum. Respondeo, verum quidem esse, sanctum Dionysium libris suis De cœlesti hierarchia atque etiam De ecclesiastica, extremam manum imposuisse post scriptum ab Joanne Evangelium, ut prolata jam modo loca convincunt; at non perinde constare (quod tamen ad argumenti victoriam est necessarium) prius quam illud primo conscriberetur, mortnum fuisse sanctum Timotheum, cum de ejus obitu variæ sint sententiæ, et certa ex omnibus nulla. Nam quidam sub Domitiano, alii sub Nerva, quidam sub Trajano mortuum ferunt. Quare ex incerto id quod longe est certius, confutari non debet. Est autem longe certius libros Dionysii, vivente adhuc Timotheo, scriptos esse, cum in iis ipsum alloquatur Timotheum libro De divinis nominibus, cap. 3, et in memoriam reducat quæ facta sint in sanctissimæ Deiparæ exsequiis, quodque ipse Timotheus illis præsens aliquas hymnornm partes in ejusdem Virginis laudem decantatorum retinuerit. Cum autem, ut probabilissimum, nobis teneatur, S. Timotheum sub Nerva occisum (quod fusius probatum est in Vita S. Polycarpi, cap. 7 Notationum), diu autem post usque ad Adriani tempora superstes fuerit Dionysius, dicendum est eum libros suos rudius et imperfectius ab initio scriptos vivente adhuc Timotheo, post autem eo mortuo perfectos et correctos, nonnullis additis ac mutatis edidisse. Quod adeo neque mirum, neque novum videri debet, ut sæpe et ab aliis antiquis Patribus olim sit factum, et hodie a novis scriptoribus non raro fieri animadvertamus 578. Nam sanctus Justinus philosophus, cum in primordio suæ conversionis brevem tractatum ad Græcos (quem Elenchum vocaverat) edidisset; postea eamdem retractans materiam, absolutum opus sub nomine Hapalreσis xpòç "Elanruç, Cohortatio ad gentiles, emisit, ut in ejus Vita notavimus. Tertullianus, item aliquod breve opusculum adversus Marcionem, juvenis effuderat; postea vero aliud copiosius elaboravit; quod ipsum cum quidam subreptum in lucem mendosissime emisisset, idem Tertullianus a se repertum emendavit atque auxit: sic enim de illo suo opere scribit libro Adversus Marcionem initio: ‹ Si quid retro, inquit, gestum est nobis adversus Marcionem, jam hinc viderit. Novam rem aggredimur ex vetere. Primum opusculum quasi properatum, pleniore postea compositione rescideram; banc quoque nondum exemplariis suffectam, furto lunc fratris, dehinc apostatæ, amisi; qui forte descripserat quædam mendosissime, et exhibuit frequentiæ; emendationis necessitas facta est: innovationis ejus occasio aliquid persuasit. Origenes quoque ea, que junior in Canticum canticorum scripserat, ita fuse et accurate natu grandior pertractavit, ut nihil a quoquam eo in genere scriptum sit, quod cum illis in comparationem venire possit. Apollinaris item Laodicenus suum adolescentis in Osee prophetam brevem Commentariolum, pleniore ac succulentiore commentario ætate provectior commutavit. Idem se fecisse in illum ipsum prophetam sua in præfatione contestatur Hieronymus, nimirum quæ levia et jejuna juvenis scripserat, hæc triginta post annis maturiora exactioraque edidisse. Quid de S. Augustino loquar? qui complures e libris suis rudiores et inabsolutos longo post teinpore in manus resumpsit, auxit, expolivit. Quos ne mihi necesse sit omnes commemorare, eo libro comprehensos invenies, quem Retractationu'n in sera ætate composuit, Ita igitur et S. Dionysium sua postremis annis retractasse, et aliunde nonnulla præsertimque e B. Joannis Apocalypsi et Evangelio. adjecisse, nobis non sine causa persuademus: quippe qui aposto· lum illum et Christo in paucis dilectum discipulum. plurimi faceret, et divina ejus scripta (quæ in lucem proditura, Deo praedicente, cognoverat) avidissime exspectaret. Ex aliis vero, quæ primæ compositioni eam adjecisse partim rogatu amicorum, partim adversariorum objectu crediderim, duo sunt potissime. Unum quidem cap. 3 De ecclesinstica hierarchia in contemplatione seu expositione sacra - menti synaxeos, nempe recensio illa librorum sacræ Scripturæ, tam Veteris quam Novi Testamenti, per circumlocutionem fuse explicata, quæ incipit ab illis verbis: Πᾶσα μὲν γὰρ ἱερὰ καὶ ἁγιόγραφος tos, Omnis quidem sacræ Scripture liber. Quam recensionem induxit ex occasione modulationis Psalmorum, quæ adhibetur in sancto sacrificio, sed præcipue eorum rogatu, qui libros sacræ Scripturæ ab aliis internoscere cupiebant. Nam ea quoque de causa S. Melito secundi sæculi scriptor, catalogum eorumdem librorum contexnit, ut nos in Vita ejus ostendimus. Alterum, quod ob quorumdam objectiones scriptis suis posterius inseruisse illum opinamur, est illa de baptismo puerorum atque infantium, adversus gentilium irrisiones responsio; quæ ad calcem libri De ecclesiastica hierarchia reperitur, plane extra locum suum, hoc est, in capite septimo et ultimo; ubi de mysterio exsequiarum agitur, cum proprius ei locus esset in capite secundo, ubi scilicet ex professo tractatur de sacramento illustrationis, sive de baptismo. Sed quod liber ille jam totus ante descriptus esset, quam vel baptismus ille puerorum in frequenti usu esset, vel quam ea objectio menti occurreret, propterea ejus quæstionis tractatio ad extremum illum 1brum adjecta est. Quin ex ejusdem loci verbis, si quis attendere voluerit, clare cognoscel Dionysium ea non prius scripsisse, quam Timotheus recepto eodem libro quæstionem illam moverit. His super hac tertia quæstione jam pertractatis, venit in manus meas Flavii Lucii Dextri Chronicon, et una Francisci Bivarii viri doctissimi in euin Commentarius. Hi prorsus novam inducunt de Timotheo, cui libros suos dedicarit sanctus Dionysius, opinionem. Tenent enim illum Timotheum non esse euin ad quem S. Paulus duas scripserit epistolas, sed esse Eugenium Marcellum S. Dionysii Areopagite discipuluin (sive illum de quo scripsimus in Vita S. Dionysii, cap. xxı) qui agnominatus fuerit Timotheus. Quain opinionem priusquam refuto, videtur aliquid de illius auctoribus brevissime præmittendum. Itaque ille Flavius Lucius Dexter est auctor sane antiquus, et S. Hieronymo æqualis, qui etiam ipsum aliquando hortatus est, ut scriptores ecclesiasticos in ordinem digereret, quod et Hieronymus fecit, librumque De viris illustribus ipsi Dextro dedicavit, ut testatur proœmium Hortaris Dexter, etc. Ipse item Dexter Chronicon omnimodæ historiæ conscripsit, quod paucis ante annis in lucem edidit Franciscus Bivarius, 579 aut potius alquam ejus partem, eam scilicet quae Hispaniae Ecclesias attingit; nam fere eo omnia referuntur. Cum autem fuerint ambo Hispani, tam Dexter, quam Bivarius, ipsi res Hispaniæ ecclesiasticas summa diligentia perquisiverunt et illustrarunt. Quod utinam plures alii in notationibus fecissent, ac res suarum nationum in publicam utilitatem evulgassent tum et pulcher veritatis candor, el insignis Ecclesiarum sanctimonia, et veræ animarum divitiæ, multo clarius mundo innotescerent. Fatebor equidem nonnulla in eo Chronico ex amore patriæ, ut fit, sive ab auctore ipso, sive postea ab aliis, terræ Hispaniæ attributa esse, quæ videantur alis nationibus vel æque vel æquius attribui posse

col. 935–936page 180 of 262

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS Dionysius adjunxit ex Gallia (ut Michael Syngelus est auctor) Eugenium ipsum fuisse, atque hoc qui dem nomen ab ingenita nobilitate manasse; alte rum autem a parentibus accepisse. Quod cum affir mant, nulla meliori conjectura nituntur, quam quod Eugenii nulla mentio exstet in antiquorum scriptis; Philippus et Marcellus quid rerum in Hispania gesserint, penitus lateat. Sic ille. Credibile est igitur Dextrum, ubi recensitos 580 reperisset multos sanctorum, qui temporibus apostolorum per agrassent Hispaniain, interque alios M. Marcel lum, et Eugenium, et Timotheum; credibile est, inquam, ex causa omissæ distinctionis, existimasse unicum esse qui tres erant. Alioqui enim, si a fidelibus (ut vult Bivarius pag. 30) est appellatus Eugenius, idque ob generis sui splendo rem, quod esset ex familia et domo Neronis; quo modo Christiani ad eum scribentes, non eo nomine illum appellarunt quod ipsi dederant? Nam SS. Ne reus et Achilleus ad eum scribentes, nulla Eugenii mentione, sic tantum inscripserunt: «Nereus et Achilleus servi Christi Jesu, fratri et condiscipulo Marcello æternam salutem. › eum Quibus ille respondens, hanc usurpavit inscriptio nem: Marcellus servus Christi sanctis confesso ribus Nereo et Achilleo. › Ipsas eoruin litteras si quis requirat, inveniet tomo III Surii, in Actis eorundem martyrum Ad eundem Marcellum scripserunt et alii; sel hoc modo: Eutyches, Victorius et Maro, servi Domini nostri Jesu Christi Marcello. ▸ Ita nimirum in Actis Nerei et Achillei et aliorum, perpetuo Marcellus, nunquam Eugenius, nunquam Nobilis appellatur, neque in Græcis neque in La tinis exemplaribus. et debere; tamen quin opus ipsum sit Dextri datum, aut certe Marcellum, quem Philippo socinm (esto aliqua aliunde adjecta sint, aut aliquantulum variata), non video qui possit prudenter a quoquam negari. Quare hoc nobis in Dextro faciendum erit, quod in Hieronymo, Augustino, aliisque Patribus fieri concessum est, nempe ut si quid sit improba bile, refutetur; si quid intrusum, denotetur; alio qui maneant auctoribus opera sua, nec ob paucas alienas opiniones omnia abjudicentur. Facit ergo contra nos apud Dextrum in Chronico ille locus ad annum Christi centesimum, et Romæ octingentesi-, mnm quinquagesimum primum, ubi legitur: Dio nysins Areopagita dicat Eugenio Marcello, dicto propter ingenii excellentiam Timothen, libros De divinis nominibus. › Quæ verba, uti jacent, diffi culter admitto esse Dextri, propter absurda quæ in illis continentur; magisque existimo ita fuisse Dextro conscripta: Dionysius Areopagita dicat Timotheo libros De divinis nominibus. Nam certe illa intermedia, Eugenio Marcello, dicto propter ingenii excellentiam Timotheo, putide, et ad vin licandam Eugenio Toletano episcopo inscriptionis illorum librorum gloriam, videntur injecta. Et quamvis daremus verba illa esse Dextri, tamen minime concederemus dextre idcirco esse dicta. Quid enim minus dextre dici potest, quam illud Dicto propter ingenii excellentiam Timotheo? Nec enim Timotheus ingenii excellentiam sonat, sed honorem Dei est enim ipf honor, non autem in genium. Deinde cur_alia atque alia M. Marcello agnomina? Si primo Eugenius, cur deinde Timotheus appellatur? Nam Timothei quidem jam dixi nou convenire magisque post ostendetur. Eugenius au tem ubi aut à quo est appellatus? Si Romæ et a patre suo, utpote Romæ præfecto, certe potius No bilis vocatus esset Romano nomine, quam Eugenius Græco. Nec dici videtur posse id familiæ Marcel lorum fuisse gentilitium nomen, nullis videlicet apparentibus, ubicunque demum quæsieris, ejus rei vestigiis, et (quod plus est) more Romano contra stante. Ac proinde magis credibile fuerit, auctorem illum tres Evangeli in llispania præcones in unum confudisse, Marcellum, Eugenium, Timotheum. Cunctos enim in Hispania fuisse, habemus partim in ipso Dextro, partim in aliis scriptoribus. In Dextro quidem ad annum Christi 64, his verbis S. Paulus ad flispanias veniens, secum fert Phi lemonem, Timotheum, aliosque discipulos: > ubi quis dubitare possit quin Timotheum Ephesiorum episcopum intelligat, uti et Philemonem illum ad quem una exstat Pauli Epistola? De Marcello item constat, non tantum e Dextro, qui ad annum Christi 50 scribit, Petrum Christi Vicarium Hispa nias adtisse, multis eum comitantibus, M. Marcello, Eugenio, Apollinari Ravennate, etc., sed etiam e Methodio in martyrio sancti Dionysii Areopagitæ. Tunc, inquit, S Dionysius Murcellum in Hispaniam misit. Denique et de Eugenio liquet tame veteribus monumentis Dionysiani coenobii apud Parisios, quam ex Actis ejusdemn martyris a Stephano Leo diensi episcopo ante multa sæcula, ut in Vita scri plum est, recognitis. Vide ibi caput xxI. Quod vero is Eugenius sit idem qui Marcus Marcellus, nec in illis Actis, nec in monumentis Dionysianis, nec in ipso Eugenii tumuio (cum tamen in tumulis nun quam fere propria omittantur nomina) nec alibi denique, quam in Dextro ullum apparet vestigium. Nam Joannes Mariana, rerum Hispanicarum dili gentissimus explorator, libro iv De rebus Hispaniæ, cap. 4, cum ad Eugenii Toletani pervenit tem pora, fatetur Hispanos nullo alio niti argumento, our putent Eugenium esse eundem cum Marcello, aut cum Philippo Marcelli socio, quam quod in an Liquis scriptoribus nulla reperiatur Eugenii mentio, et de Philippo et Marcello nesciatur quid gesse rint, e Sunt qui putent, inquit, Philippum quem dam a Clemente in Hispaniam episcopum aman Præterea pervetustus Auctor, qui S. Petri apostoli martyrium et sepultura:u descripsit (cujus verba referuntur apud Vincentium Bellovacensem in Spe culo historiali, lib. ix, cap. 25) non aliter quam Marcellum appellat. Marcellus quidem frater, in quit, statim corpus sanctum propriis manibus de cruce deposuit, et lacte ac vino optimo lotum, et aromatibus conditum, diligentissime sepelivit. Jo ipsa autem nocte cum ad sepulcrum ejus vigilaret, et ardenti ipsius desiderio fleret (statuerat enim ia vita sua non separari a doctoris sui sepultura) stetit ante eum B. Petrus, et ait: Frater Marcelle, non audisti vocem Domini dicentis: Dimitte mortuos sepelire mortuos suos? Ne ergo quasi mortuum vi dearis sepelire et flere, sed quasi vivus viventi et gaudenti congaudere, relinque mortuos sepelire mortuos suos, tu autem, ut per me didicisti, vade el annuntia regnum Dei. Sic ibt. Quæ non est du bium quin de S. Marcello Petri discipulo dicta sint præsertim cum ipse Dexter ad annum Christi 100 notet, illum peregrinatiouum S. Petri individuum comitem exstitisse, et ex familia domoque Neronis fuisse; ita ut facile illi fuerit talem magistro suo curare sepulturam. Deinde nomen Eugenius esse proprium, sicut et Timotheus, ex eo patet quod ab omnibus, uno ex cepto Dextro, semper solitarie ponantur, S. Euge nius, S. Timotheus; quod non fieret, si essent ap pellativa. Quemadmodum S. Ignatius martyr əgue iminatus est quidem Theophorus, sed quod absolute appelletur Theophorus, vix reperitur. Et tamen nou legimus nomen Theophori alteri cuipiam, vel ul nomen vel ut agnomen, adhæsisse, sicut Eugenii et Timothei multis fuerunt nomina propria. Sed esto, S. Marcellus,fuerit agnominatus Exge nins (de quo tantum elucidandæ veritatis causa sunc disputo) id ipsum pro nobis facit qui dicimus u a aguominatum esse Timotheum. Facilius enim esset credere M. Marcellum fuisse agnominatum Timo theum, si non fuisset agnominatus antea Eugenins. Quid enim attinebat, post datum illi agnomen Ex

col. 937–938page 181 of 262

PG 4:937Τιμόθεος ει Θεότιμος, τιμος ἰσότιμος,

P. HALLOIX SOC. JESU QUESTIONES IV. genii, dare etiam postea agnomen Timothei? præsertim cum alii plures sub ea tempora nomine isto vocarentur, aut vocati essent Timothei. Deinde si S. Dionysius in libri sui inscriptione alium voluisset designare Timotheum, quam illum Pauli notissimum comitem et discipulum, sane addidisset vel nomen ipsum ejus proprium, vel aliquid aliud. quod ambiguitatem appellationis tolleret; vocando autem absolute Timotheum, nullum sane alium voluit designare, quam eum qui inter Timotheos appellatos præcipuus fuit, et in ore omnium. Est et alius locus in eodem Flavio Dextro ad annum Christi 200, et Romæ 971, his verbis: Exstat quædam epistola, quæ circumfertur ad Marc. Marcellum Toletanum præsulem, quem voeat filium et Timotheum, id est Deo honoratum. Nam alter Timotheus, cum epistola hæc est scripta, jam in vivis esse desierat. › Quæ verba mihi persuadere non possum esse Dextri, sed potius hominis plani et ignari, qui volens omni modo persuadere, eumdem esse M. Marcellum, et Timotheum illum ad quem scribit Dionysius, putidissime hæe coagmentavit. Adverte Hem, aliam hic dari interpretationem nominis Timotheus, quam prius. Dicebat enim prius dictum Timotheum propter ingenii præstantiam, cum dicere debuisset, ob pietatis præstantiam: nunc Timotheum interpretatur Deo honoratum, cum inserpretari deberet, konoraniem Deum. Differunt emium Τιμόθεος ει Θεότιμος, cum prius active, poste rius passive capiatur. Est enim Deótipos Deo honoratus, valde honorundus, sicul repliμios, perado τιμος ἰσότιμος, et alia ejusdem sortis, sive quotiescunque 581 pars tipo; est finis compositi; tum enim tales voces sunt passivæ significationis. Aliter autem et e contrario res habet, eum est initiut compositi: tunc enim activam, ut dixi, habent significationem. Unde tipórodıç Euripidi est is qui bonorat civitatem, seu, qui ornamento est civitati, non autem qui ab ea honoratur. Sic custTeliç Aristopham, servator civitatis. Sic pihónodis amator civitatis. Et ita de aliis. Itaque alterutrum dicendum est, vel addita hæc esse ad Dextrum, vel Dextrum nescisse litteras; posterius dicere non ausim, igitur prius. Alia, quæ in supra dictis verbis insunt absurda, prætereo. Hoc autem passim toto libro constat, eum Chronici auctorem, seu e libris Hispaniæ ecclesiasticis compilatorem, plus nimio genti suæ addictum, aliena multa in jus suum (si jus dici potest) et in propositas suæ ceJebrande patriæ laudes pertraxisse. Hactenus de Dextro jam ad solvenda argumenta Francisci ejus commentatoris (quem agnoseo virum doctum, et proposito suo defendendi Dextri ingenue sølerterque insistentem) aceingamur. Primum erat de S. Timotheo, quem dicit sub Domitiano mp. mortuum. Id nego verum esse. Prebavi enim in Notationibus ad Vitam S. Polycarpi, cap. 7, sub Nerva imp. esse mortuum, nempe id attestante B. Polycrate, secundi sæculi scriptore, et ejusdem Ephesinæ Ecclesiæ, cujus fuit ipse Timotheas, pontifice; qui haud dubie ea quæ de Timothei excessu scripsit, ex ipsis illius Ecclesiæ tabulis exscripsit. Nam moris tuin fuit Ecclesiis (qui nos hodieque perseverat) episcoporum suorum notare et successiones singulorumque ingressus et obilus, nec annos tantum, sed etiam dies interdum ipsos sacris mandare tabulis. Miror proinde Bivarium trabere Polycratein in suas partes; imo et illud quoque magis demiror, ipsum vocare Polycratem discipulum S. Joannis apostoli, cum inter eos unum fere interfuerit sæculuin. Neque item in eo assentiri Bivario possum, quod Timothei Vitam, quæ exstat apud Metaphrasem, putet esse eam quæ scripta sit a Polycrate, cum valde inter se differant: et ista quidem nonnulla contineat, quæ multis post Polycratem sæculis couPATROL. GR. IV. tigerunt, ac præterea de tempore genereque mortis now prorsus consential. Itaque nego S. Timotheum tunc fuisse mortuum cum B. Dionysius libros suos primo composuit; sed tunc tantum, quando illos post S. Joannis ab exsilio reditum, et post seriplum ab eodem Evangelium et Apocalypsim (quæ ipse ardenter desiderabat, ut ejus data ad ipsum epistola declarat) accuratius relegit, et locis illius apostoli et novi evangelistæ, partim velut gemmis quibusdam ornavit, partim velut fortissimis argumentis corroboravit. Nam et hoc frequentissiine fieri scimus, ut, si post editionem alicujus operis quidpiam novi vel a pontifice maximo, vel ab aliquo alio præcipuæ auctoritatis viro constituatur, aut in lucem edatur, quo nostra firmari possint, ea perquam avide arripiamus, atque in alteram editionem immittamus. Neque magnopere nobis cura est, supersilne adhuc is cui liber primo dicatus fuerit, an jam obierit. Si quis igitur argumentari velit ex eo, verbi gratia, quod in illo citètur statutum aliquod pontificium abhinc tribus duntaxat quatuorve aunis editum, non potuisse eum librum vel Baronio vel Toleto, exempli causa, dedicari, qui aliquanto ante fuerint mortui, certe infirmum ac vanum fuerit argumentum: nam prima libri dedicatio, quæ fuit multo ante illud statutum, illo adveniente nibil mutata e-t. Ita in onysii operibus accidit: illis euim aliqua postmodum adjecia sunt, et fortasse etiam variata, sed libri dedicatio eadem mansit, et uon variata. Quis porro, si ætate vixisset Dionysii, et lib os ante evulgatum Joannis Evangelium edidis. set, aliud faceret quam fecit Dionysius? quis, inquam, post Evangelium jam evulgatum impetrare a seipso posset, ut opus suum non retractaret, nec illud, advocatis e novo tanti apostoli Evangelio auxiliis, melius faceret? Alioqui insipiens saue esset et haberetur, si id negligeret. Talis igitur fuisset et haberi debuisset S. Dionysius, si aliter quam fecit, fecisset. Quod vero et usitata fuerit antiquitus librorum retractatio, sit etiam illa M. Tul ii in epistolis ad Atticum testificatio. Is enim cum aliquando I brum quemdam suum placerɑ eidem Altico intellexisset, eum illi postea misit retractatiorem, et dixit: Quod te Erotein non s ne muLusculo exspectare dicis, gaudeo eam rem non fefell sse ex- >pectationem tuam. Sed tamen idein σúvrayμa misi ad te retractatius, et quidem ipsum ápxétumov crearis locis inculcatum et refectum. Sic ille lib. xvI Ad Atticum, epistola 3. Ita omnino et Dionys us noster fecit. Opuscula sua crebris locis Evangelii et Apocalypseos Joannis inculcata et refecia emisit. Erat enim ante inventam typographiam ea librorum retractatio, ut longe facilior, ita multo frequentior. Quin ego ipse, nisi typographiæ mea 582 commillere statuissem, aut potius si nulla fuisset typographia, multis jam annis Vitam hanc sancti Dionysii et quasdam alias in lucem exire permisissem, quas nunc edo longe retractatiores. Denique ipse Flavius Lucius Dexter omnimodam Historiam suam (ut ipsemet est auctor) primo emisit, et sancto Hieronymo dedicavit non admodum locupletem, postea autem multis locis, ut ipsemet scribit, auctam locupletatamque rursum edidit, atque in ea tempus mortis ipsius Hieronymi descripsit, et quædam alia, quæ post ejus mortem acciderunt. Sic autem locupletatam dedicavit alteri, nempe Paulo Orosio, presbytero Tarraconensi. Faciamus igitur (quod fieri potuit, et forte debuit) Dextrum non mutasse epistolam dedicatoriam; an ex eo, quod in isto opere fieret mortis sancti Hieronymi, et aliorum qui post eum fuerunt, mentio, bene sequeretur, illum Hieronymum, cui liber ille dedicatus legeretur, non esse sanctumn Hierony MUTU Presbyterum, sed aliquem alium eo nomine esse ¡equirendum? Minime gentium. Çur ergo idem iu

col. 939–940page 182 of 262

PG 4:939Διὸ καὶ βασιλεὺς λέγεται των αἰώνων, ὡς ἐν αὐτῷ, καὶ περὶ αὐτὸν παντὸς τοῦ εἶναι, καὶ ὄντος καὶ ὑφεστηκότος, καὶ οὔτε ἦν, οὔτε ἔσται, ούτε ἐγένετο, οὔτε γίνεται, ούτε γενήσε

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS Dionysio non dicimus, quod in Dextro dici potest? Ecquis enim est, ant fuit, ant erit (seposita Dextri auctoritate) qui audita inscriptioue, Ad Timotheum, non statim illum intelligat Timotheum, qui absoJute et non aliter quam Timotheus appellatus_sit? præsertim si argumenta omnia, quæ contra objici possunt, commode diluantur? Alqui et ab aliis ante nos, saltem ex parte, atque a nobis etiam aliquoties et quid in plenius id est factum. Et, quæso, judicet sincerus lector, atrum sit probabilius: Dionysiumne Areopagitam librum suum De Divinis nominibus scripsisse anno vitæ suæ centesimo primo aut secundo, an vero aliquanto ante tempore composuisse, seu prima, quod aiunt, manu corpus ipsum libri exarasse (nempe anno ætatis circiter septuagesimo, quo integriores illi vires erant, et quo ipse vivebat et vigebat Timotheus), sed demun anno ætatis plus minus centesimo, id tantum, quod facilius erat, perfecisse, hoc est accepta jam et perfecta utriusque tam Apocalypseos quam Evangelii sancti Joannis historia, locis inde assumptis adauxisse et locupletasse: præsertim cum ipsi fere libros nostros, non minus quam parentes liberos, adamemus; et cum eorum profectum et perfectionem, magis subinde quam illi, tam diurno quam nocturno studio procuremus. Neque vero omnis ætas, ut liberis gignendis, sic libris edendis est idonea. Hinc recte M. Varro, cum de quiete a scribendo cogitaret, ‹ Annus me, inquiebat, octogesimus admonet, ut vasa colligam. Si enim homo bulla, quanto magis senex? › Quod autem dixi, Franciscum Bivariqui in ea esse sententia, ut teneat Dionysium libros suos scripsisse anno ætatis suæ centesimo primo, id probatur obatur ex istis ejus verbis in Commentario ad Dextrum, anno Christi centesimo, pag. 202: ‹ Ad calcemi, inquit, monere necessum est, non ideo hoc anno centesimo egisse Dextrum de libris Dionysii, quasi eo anno scripti sint; constat enim, post centesimum decimum martyrio S. Ignatii celebrem scriptos fuisse; sed quia semel de Dionysio et Marcello Eugenio sermonem inierat, placuit hoc de -illis inserere, præsertim quia non dixit học anno id accidisse, sed per hoc tempus, nimirum principio secundi centenarii annorum Christi Domini.» Ex quibus verbis necessario colligitur, Dionysium illos libros scripsisse anno ætatis suæ centesimo primo aut secundo. Nam Dionysius viginti quinque annorum erat tempore passionis Christi (ut ipsemet de se scribit Dionysius in epistola ad Apollophanem) ita ut Christus Dionysium ætate, ut summum, annis novem antecederet; tot enim fere, et nou plures, intersunt inter vigesimum quintum Dionysii, et trigesimum tertium aut trigesiinum quartum Christi. Si ergo Dionysius scripsit libros De divinis nominibus post annum Christi centesimum decimum, ut vult Bivarius, certe scripsit anno ætatis suæ centesimo secundo: nam annus centesimus undecimus Christi, est Dionysii centesimus secundus. Jam vero em potest videri probabile, Dionysium libros illos scripsisse anno ætatis suæ centestino secundo? as in scilicet librorum feçunda est. Et si lbrum De divinis nominibus scripsit anno ætatis suæ centesimo secundo, librum De mystica thevlogia quoto? nam hune scripsisse post illum, prorsus liquet; cum capite tertio libri De mystica theologia ita scribat: In libro autem De divimus nominibus, quomodo bonus appelletur (Deus scilicet) quomodo ens, quomodo vila, sapientia, virtus, el alia, quæ ad vietnorum nominum pertinent intelligentiam, dixımus. In hasce videlicet salebras se indunt, qui unam beati Ignati martyris sententiam alio, quam oporteat, sensu capiunt, et qui male intrusam esse in Dionysium, non autem a Dionysio scriptam, non intelligunt. Et hæc est, quam idem Bivarius pro secundo adversum nos argumento, velut inexpuguabilem machinam, admovel; de qua mox BICAUI. Prius enim mihi ab illo quiddam concedi volo, quod juste recusare non potest. Nam cum Dexter 583 ad annum Christi centesimum notet Dionysium per hoc tempus dicasse librum De divinis nominibus Timotheo: ipse Bivarius illud per hoc tempus vult non significare illo restricte anno, sed posse ad undecim annos in tempus posterum protrahi, ita ut idem sit atque si diceret, anno Christi centesimo. Igitur ab illo vicissim peto, ut sicut ipse protrahit ad undecim annos in tempus posterius, ita mihi liceat ad undecim annos in prius retrahere: nimirum, ut per hoc tempus significet undecim annis ante Christi centesimum, qui erit Christi octogesimus nonus, et Domitiaui sextus, atque ita nihil prorsus obstabit, quin et liber ille De divinis nominibus potuerit esse dicatus Timotheo Pauli discipulo, prima scilicet compositione et dedicatione; cum satis constet, longe post (etiam ipsius confessione Bivarii) mortuum esse Timotheuin. Nam loca Evangelii Joannis et Apocalypseos post libri retractationem esse addita, jam ostendi: nec obstare locum Ignatii, jam ostendam, aut digitum saltem, quod dicitur, ad fontem intendam. Secundum igitur argumentum Francisci Bivanii est, quod S. Dionysius cap. 4 De divinis nominibus citet Ignatium ex Epistola ad Romanos scripta un - decimo Trajani anno, Christi autem centesimo decimo vel centesimo undecimo. Cui argumento hic non respondebo, quia prius responsum est. Vide supra quæstionem 11 in responsione ad quartum, et in Commentario nostro ad Ignatii epistolam, atque etiam in Notationibus ad Vitam: illis enim locis clare ostendimus, ex illo Ignatii loco nullum desumi posse contra libros Dionysii argumentum: quandoquidem illam sententiam, Amor meus crucifixus est, › non scriptam esse a Dionysio (cui mhil potuisset) sed intrusam in Dionysium ab homine sensus illius ignaro, monstratum est, Quod autem a Bivario affertur de periculo, quod sanctorum libris iminineat, si liceat aliquid proprio Marte ex illis sine alicujus antiqui codicis testimo - nio abradere; respondemus, nos proprio Marce non abradere, sed ombino abradendum ratione convincere. Eam, si dignetur ipse legendis nostris. sicut nos suis legendis libenter dedimus, aliquid vacui temporis uibuere, locis jam citatis inv niel. Alia rursus bina argumenta ex ipsis Dionysii petita libris profert in medium. Primum est, quod cum Dionysius sexcenties, ut ipse ait, alloqueus Timotheum, referat ex utraque Pauli ad eum Epistola sententias, nunquam dicat, ut recte tibi l'umlus scripsit, aut simile quidpiam. Respondeo, aliam librorum qui ad multos spectant, aliam epistolarum quæ singulos tangunt, esse rationem. In libris qui ad omnes diriguntur, non est moris, eum cui fibrum dedicamus crebro alloqui, imo a plerisque ommbus, etsi bona se oferat occasio, tautum in præfatione seu dedicatoria epistola ut; in epistolis autem, quæ ad unum exarantur, id liberalius út. Quæ igitur Dionysius ad Timotheum scripsit, libri sunt, non epistola. Respondeo secundo, Salva Francisci Bivarii pace, raro aut nunquam Dionysium citare sententias Pauli ex Epistolis ad Timo theum, tunc scilicet cum alloquitur Timotheum, longe abest ut sexcenties. Et quod dicit citari locum ex 1 ad Timotheum 1, 17: Regi autem sachlorum immortali, invisibili, etc., valde audacter dicit, cum id non possit in Dionysio ostendere. Sed cum Rex sæculorum sit unum e divinis nom uibus, illud quoque explicat S. Dionysius, cap. 5, sed nec citato Paulo, nec allatis ejus verbis. Tautum enim sic dicit: Διὸ καὶ βασιλεὺς λέγεται των αἰώνων, ὡς ἐν αὐτῷ, καὶ περὶ αὐτὸν παντὸς τοῦ εἶναι, καὶ ὄντος καὶ ὑφεστηκότος, καὶ οὔτε ἦν, οὔτε ἔσται, ούτε ἐγένετο, οὔτε γίνεται, ούτε γενήσε cat. Hinc et isex saculorum dicitur, inquit, quod

col. 941–942page 183 of 262

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. circiter illius ætatem exegerat. Secundo, filiorum appellatione censetur discipuli, et patrum nomine magistri. Ita sanctus Dionysius Alexandrinus, cum libros De natura inscriptos, Timotheo cuidam dedicaret, eum filii nomine com pellavit, uti apud Eusebium Cæsariensem cerni licet libro vi Historiæ ecclesiastica, cap. 26, editio nis Græcæ. Timotheus igitur in philosophia et sæ culi disciplina, cujus rudior erat, atque etiam in subtiliore theologia (his enim adversus philosophos fidem nostram oppugnantes opus erat) Dionysium habebat pro magistro; et illum absens per epistolas consulebat. Nec enim parum periculi a philosophis et sæculi sophistis Ecclesiæ imminebat. Hinc et Paulus cautum Colossensibus volens: Videte, in quiebat, ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi, et non secundum Chri omnibus in eo et circa eum existentibus et subsisten- tuam contemnals': tum antem Dionysius duplam tibus, ipse neque ſuit, neque erit, neque genitus fuit, neque gignitur, neque gignetur; sed unde habetur, in quies, vocatum esse Regem sæculorum, nisi ex Paulo? Respondeo, haberi ex libro Tobiæ cap. xu1, 6, uhi Tobias senior sic loquitur: Aspicite ergo quæ fecit nobiscum, et cum timore et tremore confitemini illi Regemque sæculorum exaltate in operibus vestris. Et ex Joannis Apocalypsi capite xv. 13: Justæ et veræ sunt viæ tuæ, Rex sæculorum. Neque item magis citatur Paulus ad Timotheum in libro De cœlesti hierarchia capite secundo, quod tamen dicebat Bi varius. Denique si quis attente Dionysium legat (quem ego ad ejus Vitam conscribendam, et tra henda inde documenta non solum terque quaterque, quod aiunt, volvi et revolvi, sed eo etiam sæpius) nunquam inveniet in iis locis, quæ profert Bivarius debuisse Dionysium Timotheo dicere, ut recte tibi Paulus scripsit; nec enim ubi ullatenus congrueret, quandoquidem in illis locis totus sit vel in doctrina, vel in disputatione; et nulla ibi fiat mentio Timo thei. Quomodo igitur induceret, ut recte tibi scri psit? tales enim allocutiones tum haberent locum, si Dionysius allato Pauli ad Timotheum loco, eum moneret hortareturve ad quidpiam præstandum, ut fieri solet in epistolis, aut cohortationibus; quem admodum et fecisse reperitur 584 beatus martyr Ignatius in epistola sua ad Ephesios, cum citaret Pauli ad eosdem verba: Et sitis, inquiebat, quem admodum Paulus vobis scripsit, unum corpus, et unus spiritus; quoniam et vocati estis in una spe fidei. Si autem Dionysius in epistola ad Demophilum aut ad alios citet Pauli verba ad Timotheum, sane hoc nihil ad rem. Nec enim potest dicere scribens De mophilo, ut tibi, Timothee, recte scripsit Paulus; esset enim inepta apostrophe. Sin scriberet ut recte ad Timotheum scripsit Paulus, tam id pro nobis faceret, non pro Dextro, neque pro Bi vario. Secundum argumentum est, quod_Dionysius Ti motheum semper vocet filium, lib. De ecclesiastica hierarchia, cap. 1: Sanctissime fili Timothee, › et ad calcem ejusdem libri: Ista, fili, tam multa, › et lib. De cœlesti hierarchia c. 2: ‹ Tu autem, o tili, › etc., et lib.11 De divinis nominibus, c. 2, parte Nemo autem, inquit Bivarius, sanæ mentis sibi persuadebit, Dionysium filii nomine unquam illum Timotheuin vocitasse, qui ipso Dionysio an tiquior discipulus, et Ephesinus episcopus erat; quem ita nimirum Paulus, honoraverat, ut sex epi stolas sub suo et ipsius simul nomine inscripserit, etc.› Ita Bivarius. Quem quidem hoc loco miror modestia (quam alias satis videtur adamare) fines excessisse. Itane vero? tam multi et tanta doctrina viri, qui sane, ut plus non dicam, Bivario in litteris seu sacris seu profanis nihil aut non multum ce dunt, tain multi, inquam, et tanti viri, qui sibi persuaserunt et comprobarunt Timotheum in illis locis vocari filium, sanæ mentis non fuerunt? Imo vero valde metuendum est, ne id dictum (tametsi a docto et probo viro dictum) tamen quia non omni bus horis, ut vulgo dicitur, sapimus, non videatur a sana mente dictum: Ecquomodo autein non vidit vir prudens, a multis viris sapientibus et sanctis isti argumento esse responsum? Quomodo etiam morem illum usitatissimum præ oculis non habuit, qui hodieque perseverat, ut admodum senes (talis euim erat judicio Bivarii Dionysius, dum scriberet de divinis nominibus, hoc est centum et duorum annorum) juniores ætate appellent filios, et hi simi liter illos appellent patres. Jam autem Timotheus respectu Dionysii erat admodum juvenis, quippe qui Neronis tempore vocetur adolescens, et ad quem scribens Paulus dicat: Nemo adolescentiam Cap. ¡v, v. 4. ** 1 Tim. iv, 12. ↑ Cap. tv, v. 8. stum. Tertio, cum Timotheus satis esset natura timidus et pusillanimis (quod in notationibus ad cap. 7 Vite sancti Polycarpi ex ipsomet Paulo pro bavimus) non tantum doctore scientia, sed etiam magistro virtutis et constantiæ indigebat. Miror autem, Bivarium non didicisse ex Pauli Epistolis, ęt e sancti Joannis Apocalypsi, qualis fuerit sanctus Timotheus; ut a pueritia quidem pro ingenii modo in saeris versatus litteris (quippe matre Christiana natus) atque etiam insigni pietate et sanctimonia præditus; ita ad res magnas animi interdum nimis pusilli, et duce atque incitatore indigentis. Namn quod utriusque nomine tot Epistolas scripsit Pau tus, quodque eum sæpius et impense commenda vit, hoc non erat quod magna valeret præ alis auctoritate Timotheus, sed ut valeret. Nain et sanctus Chrysostomus, in Pauli Epistolis longe ominium oculatissimus, ideo illum conjunxisse siti in inscriptionibus Timotheum scribit, ut ei pucio ritatem conciliaret, quemadmodum videre est in secundæ Epistolæ ad Corinthios commentariis. Tertium argumentum Bivarii contra nos (quod tamen in adversarios valide repulsum, integram nobis pariet victoriam) est illud, nempe, majoris semper fuisse auctoritatis apud discipulos Timo theum, quam Titum; utpote quem Paulus plus ho noraverit. Atqui Dionysius scribens ad Titum non vocat eum filium, multo igitur minus sic debuit vocare Timotheum. Respondeo, auctoritatem tribus rebus potissime et usitatissime comparari: primo ab ætate; et hoc modo senes majoris sunt auctoritatis quam juve nes secundo, rerum in nobis sitárum excellentia, ut scientiæ et virtutis et egregiorum facinoruin tertio ex honore et dignitate extrinsecus adveniente. Hic autem honos vel expenditur rerum magnarum 585 commissione, ut gubernatione urbium, ad ministratione provinciarum, ejusque modi aliis vel familiaritate alicujus et gratia apud magnos. Ego autem censeo et assero, hisce tribus primis modis fuisse Titum majoris auctoritatis quam Ti motheum, plusque illum, præsertim intrinsecus momenti ad auctoritatem habuisse, quam hune. Primo igitur plus Tito auctoritatis erat ab ætate; quod satis potest e Pauli Epistolis et ex infra di cendis colligi. Secundo a scientia, prudentia, aliisque virtutibus ad Ecclesiæ gubernationem spectantibus: at_non magnopere eguerit magistri commendatione; Pau lus autem frequenter ejus auxilio. Cum venisset au tem Troadem, inquit Paulus ", propter Evangelium Christi, et ostium mihi apertum esset in Domino, non habui requiem spiritui mev, eo quod non invene rim Titum fratrem meum, sed valefaciens eis, profectus sum in Macedoniam. Ecce igitur quanto Titi absen × II Cor. 11, 12.

col. 943–944page 184 of 262

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS tia impedimento fuerit Paulo, quo minus Troade annuntiaret Evangelium, quia videlicet Titus Pauli erat interpres, ut quæ una lingua Paulus, ille lo queretur altera: et si qua Paulus obscuriora et di viniora effatus esset, hic, ut talium intelligens mysterierum, clare et evidenter efferret. Atque ut Apostolo Titi absentia, magno mœrori, sic præ sentia magnæ consolationi fuit. Nam et cum venis semus, inquit, in Macedoniam, nullam requiem ha buil caro nostra: sed omnem tribulationem passi su mus: foris pugnæ, intus timores. Sed qui consolatur humiles, consolatus est nos Deus in adventu Titi ▾. Et paulo inferius: In consolatione autem nostra, ab undantius magis gavisi sumus super gaudio Tiṭi, quia refectus est spiritus ejus ab omnibus vobis. El v. vin, 6: Ita, ut rogaremus Titum, ut quemadmo dum capit, ita et perficiat in vobis etiam gratiam is tam. Et quidem quod pluris Titum Apostolus fece rit quam ipsum Lucam evangelistain, inde etiam probatur, quod eodem ipso capite dical, se mittere cum illo Lucam. Igitur rogat Titum, miuit autein Lucam.Gratias autem Deo, inquit v.16, qui dedit eam dem sollicitudinem pro vobis in corde Titi: quoniam exhortationem quidem suscepit; sed cum sollicitior essel, sua voluntate profectus est ad vos. Misimus etiam cum illo fratrem, cujus laus est in Evangelio per omnes Ecclesias: non solum autem, sed et ordi nalus est ab Ecclesiis comes peregrinationis nostræ, etc. Et rursus capite x1, 17: Nunquid per aliquem eprum, quos misi ad ros, circumveni vos? Rogavi Ti tum, et misi cum illo fratrem. Nunquid Titlus vos circumvenit? nonne codem spiritu ambulavimus? nonne iisdem vestigiis? An eliam ex his non patet, quanti Paulus Titum fecerit? Veritus est ením di cere se illum misi-se, sed tantum rogasse, aut, ut supra innuit, exhortatum esse ut iret, Corinthum scilicet: Lucam vero non se rogasse dicit, ut iret, sed simpliciter misisse. Deinde si pluris eos faci mus, magisque illis confidimus, quibus plura et majora committimus; commissa est Timotheo Ephesus, sed Creta Tito: nempe illi urbs una, huiç autem integra et multis plena urbibus insula. Et ille quidem Ephesi futurus eral sub Joannis evan geliste umbra: hic vero aliis insulæ episcopis in star umbraculi. Adkle, multo duriores ad fidem recipiendam fuisse Cretenses quam Ephesios. Hinc Paulus am bornu magister, diversos scieus illorum populorum mores, buic quidem scribens tantum dicit: Incre pa in omni patientia et doctrina y; Tito autem * Increpa illos dure, ut sint sani in fide. His igitur omnibus superior fuit Titus. Fateor proinde plus elaborasse Paulum, ut conciliaret Timotheo aucto ritatem, sive scribendo litteras suo et illius nomi ne, sive alias impense commendando (magis enim indigebat) verum plus est habere a se auctorita tem, quam ab alio accipere. Nec quod duas ad Ti motheum litteras scripserit, unicas ad Titum, id circo pluris illum quain hunc fecit. Nam cum eæ litteræ sint ad instructionem scriptæ, potius indi cant (et re vera sic fuit) majori eguisse instructione Timotheum quam Titum; alioqui enim Silvanus, qui extra Pauli litteras fere est ignotus, et ad quem nihil a Paulo est scriptum, semper tamen Ti motheo prælatus ab ipso Paulo legitur: ut II Cor. 1, 49: Dei enim Filius Jesus Christus, qui in vobis per nos prædicatus est, per me et Silvanum et Timo theum, NON fuit est et non, sed est in illo fuit. Et l Thess. sic habet Pauli inscriptio: Paulus et Sil vunus et Timotheus Ecclesiæ Thessalonicensium, etc. Itaque ruit Bivarii fundamentum de majori aucto ritate Timothel quam Titi. Atque ex dictis etiam colligi potest, cur Diony sius Timotheum potias vocaverit filium quam Ti tum: nec enim Titus tam juvenis tamque egens ▼ }} Cor. vii, 5. × Vers. 13. 11 Tim. v, 2. consilii atque disciplinæ fuit, quam Timothens, Denique ad Titum únicam seu epistolam seu libel lum scripsit Dionysius: qui si unicum etiam li brum scripsisset ad Timotheun, nempe illum De mystica theologia, nihilo magis inveniremus Timo theum ibi appellatum filium, quam in libro ad Ti tum. Quare uti in dicto libro De mystica theologia Timotheum non vocavit filium, ita nec Titum in alio. Quod si tam multos ad Titum scripsisset quam ad 586 Timotheum, forsitan et illum peræque fi lium appellasset quam Timotheum. Jam audienda sunt alia Bivarii verba et fortiter refutanda nec forte homines nostræ sententiæ suis terrificis deterreat dictis, dum rursus repe tit: Nemo autem sanæ mentis credet, Timotheum illum apostoloruin comparem, qui Pauli ad ubera nutritus, et lacte doctrinæ perpetuo, dum ille vixit, edoctus, eo de medio sublato, disciplinæ Dionysii deditum fuisse, ejusque factum discipulum, et vi vente quoque apostolo Hierotheun Athenis pri mum, deinde in Hispania docentein sedulo audivis se. Sic ille. Age igitur; demus hoc gratis, nemo sanæ mentis credat, Timotheum Pauli socium et discipulum, illo mortuo deditum fuisse disciplinæ S. Dionysii Areopagitæ: cedo punc cujus mentis ille futurus sit, aut amentiæ potius, qui credat, Ti tum S. Pauli interpretem, et Græcæ insule episco pum ab eodem Apostolo constitutum, mortuo illo, se de lisse in sequelam, non dico Dionysii (quod ne quidem de Timotheo dicimus, sed tantum a Diony sio nonnulla edoctum esse) sed ejus qui Dionysii fuit discipulus, nempe Eugenii. Igiturne Titus, mortuo Paulo (juxta Dextri et Bivarii sententiam), secutus est Eugenium Dionysii discipulum: et Ti motheus non potuit sequi ipsum magistrum Diony sium? Fac vero æquales fuisse Titum et Timotheum (non fuit tamen, ut ostendimus) sed fac fuisse; utrum jam est minus credibile? Timotheumne se cutum esse Dionysium? an Titum secutum esse Dionysii discipulum? Hoc tamen posterius au det Dexter scribere, nec reformidat Bivarius defen dere. Quæ cum faciant, absit tamen a me, ut eos di cam non sana; mentis, hoc tantum dicam, non satis prudentis et consideratæ fuisse! Verba Dextri ad aunum Christi 220 sunt ista: «Titus cognomento Justus, episcopus factus, secutus primo S. Pau lum, mox Eugenium, prædicat in Carpetania, ubi ejus memoria magnitudoque miraculorum celebra tur. Atqui ille est Eugenius Dionysii discipulus, a Dionysio creatus episcopus, ab eo in Hispamam missus. Illum ergo secutus est Titus scilicet. Quan do autem? fortasse nobis ex Equilino suggeret au quid Bivarius, unde colligi possit. Sic ergo Biva rius ad dictum Christi annum 220 Commentario 3 Petrus, Equilinus episcopus, inquit in cujus opere, velut in totius vetustatis apotheca, immensum mi hi thesaurum semper invenio, libro_septimo Cata logi, capite 118, dum Vitam sancti Tīti, Pauli apo stoli discipuli, scribit, illud inter alia narrat, quod Paulus Titum Cretensem episcopum ordinaverit, ipsumque Creta dimittens abiit: post duns autem aunos Titus ad Paulum Romam accessit, cum quo el fuit usque ad interfectionem ejus a Nerone, corpus que ipsius una cum Luca_evangelista sepelivit,» Quando igitur, inquam, Titus Eugenium secutus est; au statim sepulto Pauli corpore? hoc dici non potest: quia episcopus fuisset secutus simplicem Sacerdotem, et necdum episcopum. Nam Eugenius demum sub Clemente a S. Dionysio in urbe Arela tenși factus est episcopus, cum Titus multis ante aunis ab ipso Paulo, ut dictum est, creatus esset insulæ Creta episcopus. An tum igitur Titus jam senex in episcopatu, et totius Crete moderator no vum secutus est episcopum? Nemo credet (audeo Cap. 1, v. 15.

col. 945–946page 185 of 262

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. hic dicere) sanæ mentis. Quando igitur tandem? Uno verbo, nunquam. Ita enim plane sentiendum est, nec Timotheum unquam secutum esse Diony sium, nec Titum item Eugenium; indecens en m utrumque, sed tamen hoc posterius magis indecens. Quid igitur de S. Timotheo dicimus? Nihil scilicet aliud, quam in rebus difficilioribus, magisque ar duis consuluisse Dionysium, virum maximo ingenio, prudentia, scientia, ac præsertim philosophica et iheologica, atque enim ob ætatem et Areopagi no men, præcipua auctoritate præditum; hunc autem illius et aliorum gratia libros eos, quos habemus in manibus, exarasse. Aliud est enim, aliquid ab altero per epistolas aut libros scriptos discere, aliud, eum sequi tanquam discipulum. Prius de Timotbeo et de Tito dicimus (ad utrumque enim scripsit Dionysius) posterius de utroque pernega mus. De Tito tamen secuto Eugenium tanquam di scipulum, videntur Dextri verba necessario esse accipienda; quandoquidem eodem modo de utrius que tam Pauli quam Eugenii sequela solent et pro cedant; dicit enim: Secutus primo Paulum, max Eugenium. Atqui Paulum, ut discipulus et infe rior, sequebatur, sic ergo et Eugenium. Quod si forte tantum virum fuisse velit aliquis Eugenium, ut sequi potuerit eum Titus; eo etiamı modo sequetur illud absurdum, quod cadere posse in hominem sanæ mentis non credit Bivarius. Nam si Eugenius fuerit major Tito, fuerit etiam procul dubio saltem æqualis Timotheo. Quod si Eugenius equalis fuerit Timotheo, nou poterit sane Diony sius Eugenium Timotheo æqualem magis filium ap pellare, quam ipsummet Timotheum. Addam et il lud, quod mihi in præsentia succurrit, pro nostra sententia argumentum, Timotheum 587 et Titum fuisse discipulos S. Pauli, cujus fuit et Dionysius; Eugenium autem non sancti Pauli, sed Petri fuisse discipulum et sectatorem, ipsius autem Dionysii exiguo tantum tempore: quare cum certum sit, ipso confitente Bivario, Dionysium scripsisse ad Ti. tum Pauli discipulum, credi quoque pronissimum est, eumdem Dionysium ad alteruin ejusdem Pauli discipulum Timotheum illos_scripsisse libros qui exstant, præsertim cum in Epistola ad Titum Ti mothei faciat mentionem. Græce item scripsit Dio nysius, non Latine: ex quo longe probabilius fit ad Græcos scripsisse, quam ad Eugenium hominem Romanum, qui et an Græce sciverit, incertum est. Nam totain ætatem suam vel in Italia trivit (ul pote Romanus, quod Dexter et Bivarius docent) vel in Gallia, vel in Hispania: de his enim liquet; Græciam autem si aliquando videri:, non liquet. Quamvis enim negare nolim, Græce eum scire po tuisse, tamen an sciverit, et ita sciverit, ut libri Græce scripti potuerint ei dedicari, haud equidem scio. Jam autem si quis forte cuipiam restet in re tam comprobata scrupulus, et stans a Bivario, ma jorem adhuc Tito reputet Timotheum, atque id circo non magis hunc debuisse Blium appellari, quain Titum auctor ego illi sum, ut illam totius vetustatis apothecam, de qua superius actum est, et in qua immensum sibi thesaurum semper se in venire profitetur Bivarius, ingrediatur, videatque an non talem tantumque ibi faciat Titum Equibi nus episcopus, ut vix ei comparari possit Time theus. Nain eum quidem same scribit clarissimis ornatum esse parentibus, et retro usque ad Minoa regem Crete, ipsius refert genus, itemque admi rabili prorsus ac divina vocatione ad Christi agni tionem accessisse memorat; cujus etiam passioni, resurrectioni, ascensioni in cœlum adfuerit, una que eum discipulis Spiritum sanetum in se corpo raliter descendentem receperit. Quæ si vera sunt, ut credere videtur Bivarius, certe in dubio relinqui non potest, quin Titus et Jonge senior sit Timotheo, et aliquot item annis grandior ipso Dionysio (cum enim Dionysius tem pore passionis fuerit tantum vigiuti quinque anno rum, Titus inimum viginti novem, ex corem Equilino fuisse eolligitur) ut proinde a Dionysio non perinde vocari filius potuerit, quam Timo theus. Qua de re vide Equilinum libro vu Catalogi, capite 108, ubi dicit Títum viginti annos natum, et Homeri carminibus, philosophorumque libris ap prime dedituin, excepisse de colo vocem, quæ commonebat, ista profana studia ipsi deinceps esse relinquenda, et animæ saluti providendumi: no vem vero post annis eumdem, lecto Isaiæ libro, tam suæ quam aliorum salutis jam cupidiorem, missum ab avunculo suo Cretæ proconsule Hiero solymam, ibique in Christi venisse notitiam. En igitur annos viginti novem Titi ante Christi pas sionem; quos nec Dionysius æquavit, nedum Ti motheus. Ex his, ut opinor, satis fuisse causæ apparet, quamobrem S. Timotheus vocari a B. Dionysio puer aut filius potuerit, et non item Titus: quippe qni utroque fuerit natu major, tam ipso Dionysio, quam Timotheo. Quare cum jam argumentis contra no stram communemque sententiam objectis abunde responsum sit, et bæc tertia quæstio sufficienter, ut mihi quidem videtur, explicata; trunc transibo ad quartain et postremam. De corpore Sancti Dionysii Areopagita; utrum illud sit in urbe S. Dionysii prope Lutetiam an Ratisbona in Bajoaria. pusque et modum et commoditatem ostendunt, aut certe conantur, quoad possunt, ostendere. Haud parvum facit ad nomen et gloriam alicujus tisbonenses enim translatum ad se dicunt, tem sancti, inter claros nobilesque populos de ejus olim decertatum esse hodieque decertari corpore. pietate enim populorum, et ab æstimatione san clarum reliquiarum, ejusmodi inter Christianos exoriri solent certamina. Sic igitur Inter Francos ęt Germanos, sive potius, inter duorum celeberri morum coenobiorum viros religiosos, unius in urbe S. Dionysii haud procul Parisiis, alterius Ratis bonæ in Bajoaria, olim viguit et nunc viget de sancti Dionysii Areopagita: sacro corpore non me diocris, contentio. Nam illi se semper possedisse et possidere; hi vero istos olim quideni possedisse, sed nunc se possidere, totis viribus pugnant. Ra Nam aiunt tempore Arnulphi imper. hoc est sub annum Christi 890, a Gisalberto uno ex impera toris proceribus (qui specie admissi sacrilegii in coenobium Sancti Dionysii ex composito relegatus fuerit) devinctis sibi ex amica et liberali consuetu dine monachis, ac semel hilari convivio exceptis, vinoque et somno sepultis, sanctum illud corpus clandestine subreptum esse, atque ad imperatorem deportatum: qui imperator illud Ratisbonæ in cœ nobio 588 beati Emmerani (quod esse ornatissi mum cupiebat) deposuerit. Quin et quadrata quæ

col. 947–948page 186 of 262

DE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS dam saxa ibidem servari férunt, in quibus hoc epigramma litteris Romanis majusculis inscriptum sil ARNULPHO IMPER. ET OTTONE REGE, SUB EUBU LONE ABBATE MONASTERII S. DIONYSH, GISAL BERTUS FURATUS EST QUINTO NONAS JULII. FURTO SUBLATUS HUC VENIT PRIDIE NONAS DECEMBRIS, vi Post quæ verba sic subdit Joannes Aventinus libro quarto suorum Annalium: Is Gisalbertus procerum locupletissimus fuit: ex composito sa crilegii condemnatur: de industria monasterium divi Dionysii deportatus, libenter a monachis re cipitur cum quibus frequenter bene victatus (nain et habebat quod dabat, et dabat nemo largius) longe gratior factus est. Ubi satis fidei sibi haberi videt, sumptus affatim suppeditans, dubiam cœnam, num studiose optimum monachis ct contuberna libus omnibus monasterii, regio luxu apparat: in noctem protrahit convivium; illisque omnibus vino somnoque sepultis tum Gisalbertum sacrilegium perpetrasse litteris proditum est. Quin etiam osten ditur diploma datum divi Haimerami mystis a Leone IX pontif, max. qui coram oratoribus Galliæ Reginoburgii, in æde D. Haimerami, in re præsenti scrinia et monumenta universi ejusdem ſani per scrutatus litem diremit, sententiam dixit, tantum cœlitem e Gallia furto sublatum, imper. Arnulpho traditum, in Bajoaria Reginoburgii situm esse pronun tiavit. Gallos, nisi mentiri desinant, devovet. Etquid satis est, cui hæc parum sunt? Ego cum pertinacibus digladiari polimi. Nam istis testimoniis non credere, complorata perditaque est impudentia.» Sic ille. Itaque præcipuumi, et quo ut validissimo nitun tur, argumentum est, quod exardescente sub an Dum 1052 ea controversia, tandem ad Leonem IX pontificem hujus litis decisio delata sit, is vero se‐ cundum Ratisponenses (apud quos tum ipse erat) judicarit. Nam et diploma ejusdem pontificis pro ferunt, in quo disertis verbis corpus S. Dionysii illis adjudicatur. Quod cum exstet etiamnum, et a pluribus recitetur (nam et Baronius in suum to inum undecimum Annalium, et Severinus Binius in tomum tertium Conciliorum, ubi de Leone IX pon tifice illis sermo est, retulerunt) operæ pretium non videtur etiam huc inducere 589 Diploma hoc, seu constitutionem, ut vocat Baromus, Leonis IX papæ, in veteribus pontificum Romanorum scriptis Antonii Augustini aliquantum) mendosam se reperisse scribit. Fuit ille Antonius Augustinus scriptor Hispanus, et lerdensis epi scopus vita et doctrina insignis, sed auctor admio dum recens, qui undequaque pontificum scripta et constitutiones corrasit. Baronius porro post addu clam illam papæ constitutionem vicissim affert, quæ contra afferant Franci ac præsertim Rigordus, antiquus scriptor natione Gothus, regis Francorum chronographus, qui sub Philippo Augusto Franco rum rege, et sub ejus filio Ludovico Horuit, et de gestis ejusdem Philippi librum edidit. Non dirimit tamen nec discutit litem Baronius, sed tanquam Jongo in opere fessus, atque ad extrema anhelans, tantum bane de sancti Dionysii corpore altercatio nem ei comparat, quæ inter Cassinenses et Floria censes de beati Benedicti sacro pignore multa in tercessit sæcula. Ego vero, qui labores meos, ut in longe minori itinere exercitus, ad enucleandas pe nitus antiquissimorum sanctorum Vitas proferre longius possum, statui hane ita controversiam elų cidare, ut qui honorare ac venerari tam sanctum 590 ac tam salutiferum pignus velit, cognoscere ex scriptis nostris possit, ubi illud potissimum sibi requirere debeat. Ac pro Ratisponensibus quidem, præter ea quæ superius in medio sunt posita, et unius forte atque alterius novi scriptoris auctoritatem, nihil_admo dum reperio quod adjicere possim. At pro Franco rum causa permulta occurrunt, quæ aperiendæ et asserendæ veritatis gratia depromere habeam. Cum enim isti fortius pro se nihil attulerint, quam lit teras, quas prætendunt, pontificias; valerent eæ profecto permultum, si tales esse constaret, ac non potius fictitiæ aut subreptitiæ a magnis viris ha berentur valerent, si ex archivo Romano ema nassent, ibique a Baronio ejus accuratissimo per scrutatore invente essent, non autem ab en de sumptæ, quem sit probabile de Ratisponensi oM cina mutuatum. Nam qui primus omnium illas epistolas in lucem protulit (quod quidem ego post diligentem inquisitionem scire potuerim) fuit Joan nes Aventinus scriptor hæreticus, qui centum cir citer ante annis scripsit; post illum autem (haud scio tamen an ex illo) Antonius Augustinus, de quo supra; certe ex Antonio Augustino Baronius at ipsemet fatetur: e Baronio autem, ut pieraque alia sine alio judicio, Severinus Binius, qui et in tomos Conciliorum, ut indicavi supra, immisit. Contra illas porro epistolas primo facit, quod narrat Ri gordus in libro De gestis Philippi Angusti, ad an num ejus quintum, et recitatur quoque a Baroniɔ, tomo XI Annalium, Christi auno 1052, nenipe jus sam ab Henrico 1 Francorum rege inspici et aper iri capsam sancti Dionysii, præsentibus regni pro ceribus, et hoc esse factum anno Domini 1050 in ventumque ejusdem sancti corpus præter ossa duo e collo, quæ data fuerant Ecclesiæ Vergiacensi, et unum e brachio, quod Stephanus III pontifex Roman! olim asportaverat. Verba Rigordi sunt hæc: ‹ Iste Henricus rex auditis rumoribus, quod in Aleman nia, in civitate Ratispona, in abbatia S. Emme raui martyris inventum fuit quoddam corpus, quod dicebant esse Dionysii Areopagitæ, misit nuntios suos ad Henricum imper. cum litteris suis, ut diem elevationis illius proletaret, quousque per certas nuntios, utrum corpus hieromartyris Dionysii Areo pagitæ Athenarum archiepiscopi, discipuli apostoli Pauli in Francia, in ecclesia, quam Dagobertus fundaverat, esset, vel non plenissime certificaren tur. Quo audito, imperator misit magnos viros et sapientes in Franciam ut plene rei veritatemi agno scerent. Visis nuntiis imperatoris, Henricus rex convocavit archiepiscopos, episcopos et barones totius regni, et cum Odone charissimo fratre suo ad ecclesiam Beatissimi martyris Dionysii misit. Facta autem oratione, allata sunt tria vasa ar gentea Dionysii, Rustici et Eleutherii coramo omni populo, diligentissime sigillata: et aperto vase B. martyris Dionysii, totum corpus ipsius cum capite inventum est, exceptis duobus ossibus de collo, quæ sunt in ecclesia Vergiacensi, et osse quodam de brachio, quod Stephanus papa III secum ad Ro manam portavit Ecclesiam, et posuit in ecclesia, quæ hodie Schola Grecorum vocatur. Hoc videntes universi populi, cum lacrymis et suspiriis puras manus levantes ad Domiuum, Deo et beatæ Mariæ virgini et sanctis martyribus se commendantes, cum gaudio recesserunt. Tunc nuntii, qui missi fuerant, ad imperatorem citissime revertentes, su per his quæ viderant, et audierant, imperatorem plenissi plenissime certificaverunt. Hoc fuit factum tempore Leonis papa IX, anno Domini ML. › Sciebant igitur cœnobite Dionysiani, quid, et quantum, et quibus datum a se esset e reliquiis S. Dionysii, antequam id diploma pontificium a Ratisponensibus ederetur: nempe minimum ossa tria, unum pontifici, duo ecclesiæ Vergiacensi, el quidem ante annum millesimum quinquagesimumi, Quomodo igitur fieri potest, ut fuerit integrum, ex Vide Patrologie Latinæ tom. CLXIII, in Leone IX.

col. 949–950page 187 of 262

P. HALLOIX SOC. JESU QUÆSTIONES IV. cepta unica minima particula manus dextræ, duobus quia non in armorum potentia, sed in Christi vir annis post, hoc est anno Domini millesimo quin quagesimo secundo, ut litteræ Ratisponeuses præ ferunt. Præterea cum ab iisdem cœnobitis Dionysianis ex anno illo Domini 1050 quo visitatæ fuerunt sancti martyris reliquiæ, et aperta coram omni populo sacra theca, sacræ tectæ invente; cum, in quam, cœperit illius diei solemnitas quotannis deinceps celebrari, et Detectio corporis B. Dionysii appellari (quemadmodum et in hodiernum diem appellatur et celebratur) quomodo pontifex Ste phanus (siquidem diploma illud contra illos fecit) non illis eadem opera efficaciter istius festivitatem solemnitatis interdixit? Quomodo nec ullus poste riorum pontificum prohibuit? Nam hodieque ad Nonam Julii eam solemnitatem, nullo vetante, nullo repugnante, celebrant. Quin et Nicolaus II pontifex, Stephani IX jam laudati successor, in bulla, quam tertio pontificatus sui anno edidit, manifeste in dicat, sancti Dionysii corpus in illo sæpius nomi nato ejusdem martyris cœnobio requiescere. Exstat illa bulla apud Jacobum Dublæum libro 11 Antiqui tatum abbatiæ Sancti Dionysii, capite 9. Quin et Nicolai successor Alexander II in sua item bulla data 591 anno quarto sui pontificatus. Indictione Iv, idem prorsus indicat hisce verbis: ‹ Quapropter notum facimus præsentibus et futuris omnibus, vi delicet regibus et ducibus, principibus et domina toribus, seu cunctis apostolicæ sedis fidelibus, quod venerabilis abbas Rainerius et monachi monasterii Beati Dionysii martyris, ubi ipse sanctus in corpore requiescit, nostram præsentiam adierunt, suppli citer postulantes, quatenus privilegia eidem mona sterio a domino Dagoberto Francorum rege, ipsius loci fundatore concessa, etc. Vide Dublæum ibi dem, cap. 10. Si igitur Stephanus IX sancti Div nysii corpus cœnobitis Dionysianis abjudicasset; qua ratione, amabo, proximi ejus duo successores adjudicarent? denique nullo unquam tempore ces sarunt reges Galliæ, ne quideni post illas, ut qui dem appellant, Stephani litteras, ad S. Dionysii re liquias, tanquam in illo Dionysiano cœnobio præ sentes, adire, et opem a regni sui patrono et tu tore exposcere. Hinc anno millesimo centesimo nonagesimo, Philippus Augustus rex Francorum ad Terræ sanctæ recuperationem profecturus, prius ad S. Dionysium, opis impetrandæ gratia, profectus est. De quo, is qui tum vivebat, Rigordus sic scri bit: Ideo Christianissimus rex ante corpora san clorum martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii humiliter super pavimentum marmoreum in ora tione prostratus, Deo et beatæ virgini Mariæ et Sanctis martyribus et omnibus sanctis se commen davit. Tandem cum lacrymis ab oratione surgens, sportam et baculum peregrinationis de manu Gui lielmi Rhemensis archiepiscopi, avunculi sui, apo stolicæ sedis legati devotissime accepit. Dende anno millesimo centesimo nonagesimo primo, re gina ipsa de mariti profectione et profectu sollicita, pari pietate ad eadem sacra pignora oratum una cum regni proceribus accedit; et dum hic regina orat, tuin ibi rex Acconem, urbem Palæstinæ mu. nitissimam, obsidet, et se dedere coactam capit. Rem ita narrat idem Rigordus: Eodem auno, in quit, octavo Kal. Septembris consilio domini G. Rhemensis archiepiscopi, et Adelæ reginæ, et om nium episcoporum, corpora beatissimorum marty rum Dionysii, Rustici et Eleutherii, cum purissimis vasis argenteis, in quibus diligentissime sigillata continebantur, sunt extracta, et super altare po sita, adjunctis ibi aliis corporibus sanctorum in eadem ecclesia quiescentium, ut ibi fideles ad tam sanctum spectaculum_convenientes, cum gemitu et suspiriis, pro saucta Terra liberanda, et pro rege Francorum et universo comitatu suo puras manus cum Moyse levantes, ad Dominum preces funderent tute et miseratione Christiani confidunt; nec in se, sed in Deo virtutem faciunt, superantes populos infideles, et ad nihilum redigentes inimicos crucis Christi. Sequenti vero festo B. Dionysii, aperto vase argenteo, in quo corpus sacratissimi Dionysii martyris continebatur, assistentibus venerabilibus episcopis Silvanectensi et Meldensi, et Adela, Fran corum regina, et multis abbatibus et viris reli giosis, totum corpus ipsius cum capite, ut præ diximus, est inventuin, et universis Dei fidelibus, qui de longinquis partibus, orandi causa, con venerant, devotissime demonstratum. Vide ibi plura. Præterea anno Domini millesimo ducentesimo quadragesimo quarto, cum Innocentius IV pontifex ob Friderici imp. violentiam, ad S. Ludovicum in Franciam confugisset, idemque Ludovicus eo tem pore gravissimum in morbum deposita valetudine incidisset, ipse et serenissima ejus mater Blancha regina ab Odone Sancti Dionysii abbate poposce runt, uti sacratissima corpora Dionysii, Rustici et Eleutherii, quorum patrociniis (ut verbis ular Nangii) tota gaudet regio, regni stat potentia, de crypta, in qua quiescebant (quo suis precibus regi sanitatem a Domino impetrarent) sine cuncta tione educerent, propalamque collocarent. Rex si quidem post Dominum et sacratissimam Virginem matrem (ut idem loquitur Nangius) in ipsis, utpote in suis et regni sui advocatis et protectoribus, con fidentius sperabat: nec immerito. Quid enim pos set Dominus B. Dionysio denegare, qui eidem in carcere propter fidem catholicam retruso dixerat Dilectio et benignitas quam habes, semper pro qui buscunque petieris, impetrabil. Denique, ut brevi ter comprehendam, quæ pluribus idem auctor per sequitur, educta sunt in lucem præsentibus Carolo Noviomensi, et Petro Meldensi episcopis, ac pro palam venerationi exposita sanctorum martyrum Dionysii et sociorum corpora; quæ cum solemni in processione et supplicatione populi deportarentur, ex ea statim hora revalescere rex sanctus cœpit, et brevi tam ad incolumitatem et prosperitatem regui, quam ad Terræ sanctæ subsidiuin (in quod et opes omnes et vitam ipsam ardenter posthac m pendit) penitus convalescere. Quis nune igitur dubitare potest, quin etiam tune ipsum revera san cti Dionysii sacrum corpus in Francia et in dieto coenobio esset, atque idem ipsum et non aliud a beato Ludovico et sanctissima ejus matre coleretur? Secundo. Litterarum Ratisponensium auctorita tem valde infringit Otho Frisingensis, episcopus bonus et antiquus, 592 et fidei veritatisque stu diosissimus scriptor, quem merito Bellarminus insignem nobilitate, pietate et doctrina prædi cat, quippe Henrici IV imperat. nepotem, Henrici V sororium, Conradi regis fratrem uterinum, Fri derici I imper. patruum, qui sotam hanc nobilita tem, ut monachus fieret Cisterciensis, volens lu bens Deo submisit. Christus vero eum primo ab batem, dein episcopum esse voluit. Is ergo, licet causæ illi non deessent, quamobrem Ratisponensi bus magis fæveret quam Francis (si favori quidem contra veritatem locus esset), nam et Germanus erat, et Leopoldi ducis Bajoariæ, ubi Ratispona est, frater; tamen hanc Ratisponensium ita perstrinxit, ut irridere eos, non ipsis credere videretur. Ita enim scripsit libro sexto Chronici, cap. 11 Dilexit vero (Arnulphus) præ cæteris regni sui locis metropolim Bajoariæ Ratisponam. Unde et muros ejus ampliavit, monasteriumque Sancti Emmerani pluribus ornamentis adornavit, ac largis possessionibus locupletavit. Tradunt ibi, scriptumque monstrant, quod prædictus rex san ctum Dionysium a Galliis ad prælatum monaste rium transtulerit. Quod atrum ita sit, ipsi vide rint. Ita ille quasi dicat: Ego autem non credo. Nam si credidisset, eodem quo superius sermone abulam

col. 951–952page 188 of 262

ƉE S. DIONYSII AREOPAGITÆ VITA ET SCRIPTIS QUÆSTIONES IV. utens dixisset, præcipue sancti Dionysii corpore e didit. Fertar autem, quod præfati vermes adeo Galliis traducto honorarit, aut certe simili quo piam sermonis genere usus esset. Is autem Otho longe est fide dignior quam aut Aventinus, aut Crantzius, quos quadringentis saltem annis ante cessit. Tertio. Witichindus, qui annis minimum sexcen tis eosdein Aventinum et Crantzium scribendo an teivit, et illis litteris Ratisponensibus integro sæ culo antiquior ſuit; is, inquàm, Witichindus libro 1 Gestorum Saxonicorum scribit, Carolum Simpli cem Francorum regem, adversus quem sui prin cipes tum rebellaverant, misisse manum sancti Dionysii ad Henricum Saxonicorum regem (nempe anno Domini 920), amicitiæ ejus sibi conciliandæ gratia. Verba ejus sunt hæc: Quando vero rex Rhenum transiverat ad dilatandum super Lotharios imperium suum, occurrit ei legatus Caroli, et sa Intato eo verbis humillimis, Dominus meus, inquit, Carolus regia quondam potestate præditus, modo privatus, misit me ad te, demandans quia nihil ei ab inimicis circumvento jucundius, nihil dulcius esse possit, quam de tui magnifici profectus gloria aliquid audire, fama virtutum tuarum consolari. Et hoc tibi signum fidei et veritatis transmisit, protulitque de sinu manum pretiosi martyris Dio nysii auro gemnisque inclusam. Hoc, inquit, ha beto pignus fœderis perpetui et amoris vica rii, etc. Vide supra cap. 29, Vitæ ipsius S. Dio nysii. Jam si verum est quod Ratisponenses asseve rant, totum se corpus sancti Dionysii accepisse ab Arnulpho rege Bajoariorum, sub annum Domini circiter 890 (nam sub id tempus regnabat), unde habere potuit Carolus Simplex annis triginta post manum illam, quam ad Henricum imper. misit? Si e Francia (inde enim se mittere indicat) ergo non totuin corpus, excepta minima manus particula, jam Ratisponæ erat: sin Ratispona habuit, et in Saxoniam transmisit, quomodo centum post annis eoque amplius, boc est anno 1052 (ut ipsi aiunt Ratisponenses) decerni potuit, integrum apud eos corpus esse? cujus multæ partes in varia loca transportatæ jain erant, manus in Saxoniam, os brachii Romam, alia ossa in Burgundiam, et aliæ alio ejusdem sacri corporis reliquiæ? De quibus vide Antiquitates abbatiæ S. Dionysii in Francia 1. 1, c. 30. Quarto. In iisdem Ratisponensium litteris fur tum illud, sive potius nefarium sacrilegium, quo ad se translatum Dionysii corpus ferunt (si qui dem res vera esset) verbis mollibus et vanis, mo lestamque consolationem afferentibus, et impera toris pietate excusatur; cum tamen satis constet, eum longe impiissimum fuisse quem et impli Herodis morbo ob sua fagitia periisse, cuncti fere scribunt historici. Luithprandus certe vir cob eru ditionem et prudentiam multe, ut ait Bellarminus, auctoritatis (is est quem Berengarius imperator legatum misit ad Constantinum imp. Græcum) libro Rerum ab Europæ imperatoribus ac regibus gestarum, ita de Arnulpho per lethale poculum a sensibus alienato scribit: Credo autem Arnul phum regem justa severi judicis censura hujusmodi pestem incurrisse. Secundæ enim res, dum impe rium hujus ubique magnificarent, virtuti suæ cun eta tribuit, non debitum omnipotenti Deo honorem reddidit. Sacerdotes Dei vincti trahebantur: sacræ virgines vi opprimebantur, conjugatæ violabantur. Neque enim ecclesiæ confugientibus poterant esse asylum. In his namque symbola faciebant, gestus turpes, cantus ludicros et debacchationes. Sed et mulieres in eodem publice prostituebantur.» Et paulo inferius de morte ejus turpissima sic subji it: Profectusque in propria, turpissima valetu dine exspiravit. Minutis quippe vermibus, quos pediculos aiunt, veliesenter afflictus spiritum red scaturirent, nt nullis medicorum curis minui pos sent. Sic ibi. Et nihilominus illæ supra positæ lit teræ 593 volunt, ut rex Franciæ congaudeat apostoli sui gloriæ, ‹ qui tam devotum furem sui corporis habuit, auro utique et topazio meliorem,» Idem absurditatem! Et quidemn post tanta flagitia et sacrilegia litteris ad posteritatem exarata non erubuit scriptum illud Ratisponense de illo hæc enuntiare: Qui fures atque sacrilegos erat soli tus condemnare. Baptista item Egnatius libro Romanorum principum, ejusdem Arnulphi scelera et scelerum pœnas ita quam brevissime perstrin xit; «Quia adversus Nortmannos res egregias prima gessit, mox in rapinas, templorumque spoliationes conversus, justa numinum ira plectitur. Nam et prior illum felicitas deseruit et brevi pediculari morbo confectus obiit.» Simillima reperies apud Jacobum Wimphelengium in Epitome rerum Germa nicarum capite deciino quinto; sic enim scribit Arnulphus, septimus a Carolo Maguo imperator, primo quidem strenue sun plis armis Norimannos rebelles perdomuit verum mox in ecclesiasticos sæviens, Dei mutu pediculari morbo, quem Græci pleplay vocant, brevi consumptus est, relicto filio Ludovico successore. Non invenimus queuīpiam fittos filiorum suorum vidisse, aut feliciter tanden mortuum, qui clerum, qui Ecclesiam, qui Dei mi nistros persecutus damno vel contumeliis eos afſe cisset. Ita ille. Quibus omnibus succinit Jacobus Pino in Serie Romanorum imperatorum, his ver sibus Arnulphus subit, egregias qui gessit in ipso. Auspicio imperi res strenuus; inde rapinas Sectatus, spoliat templa es donaria divum Unde luit pœnas, consumptus Numinis ira Vermiculis, nonum interea dum clauditur ævum, id est, exspiravit exeunte nono Christi sæculo, sive sub annum Domini nongentesimum. Quinto. Quomodo potuit tanti Francorum apo stoli corpus, tanta semper cura custoditum, tanta populoruin veneratione cultum, tanti a cunctis Francorum regibus æstimatum, aut insciis aut dis simulantibus Sancti Dionysii cœnobitis e crypta sua erui, e monasterio educi, e regno efferri, ut nullus omnino ad quemquam Francorum rapti sui apo stoli rumor aut murmur emanaret? nullus verbum unum faceret? Nam fingere, omnes prorsus religio sos illius cœnobii ita vino somnoque fuisse obrutos sepultosque, ut quid doini gereretur, nescirent; ut claves ad tanti subreptionem thesauri vel ultro of ferrent, vel a se tolli non persentiscerent, nimiś vanum, nimis ridiculum est. Adde vero, quod caput est, extremæ id nequitiæ et improbitatis videri, audere aliquem tantum et tai horrendum sacrile gium attentare; nimirum id quod aliquo in regno tam sacrum, tam religiosum sit, id quod tanto cultu et veneratione celebretur, id quo nihil pre tiosius, nihil sanctius inter cunctas ejus gentis re liquias habeatur, justis tam longi temporis succes soribus sine causa subfurari. Quin et hoc fortassis minime contemnendum aliquis judicaverit, totam Ratisponensium de hac ad se translatione fabulam, ortum habere et principium ab hominis nequam et sacrilegi dicto et jureju. rando; cui potius creditum sit dicenti illud corpus, quod Ratisponam afferret (si quid tamen attulit) esse corpus sancti Dionysii, quam omnibus simul religiosis Dionysiani cœnobi id sancte pernegau tibus, atque apud se esse palam monstrantibus, imo et externis regibus ac principibus id profiten tibus. Vide supra caput 27 Vitæ, ubi verba saneti Eduardi regis Anglorum, scripta anno Domini millesimo quinquagesimo nono, laudavi, in quibus dicit, sanctum Dionysium apud Anglos quidem ce lebris memoriæ nominari, apud Francos autem culi

col. 953–954page 189 of 262

et haberi. Si ergo apud Francos erat anno mille- esse Ratispona? Maneat proinde, ut longe proba bilius, dictum S. Dionysii corpus in Francia potius esse, quam uspiam alibi: et hic sit quæstionum linis. simo quinquagesimo nono, quomodo decerni po tuit, anno millesimo quinquagesimo secundo fuisse olim in Germaniam translatum, atque etiamnum 594 Cum pleraque adversariorum argumenta, quæ ad Operum S. Dionysii auctoritatem elevandam objiciunt, fuse salis et accurate a reverendo P, Petro Halloix, quæstione 11, quæ est de scriptis S. Dionysii, soluta et refutata sint, ne iisdem repetendis lectori nauseam moveamus, ex Vindiciis Areopagiticis R. P Mar tini Delrio ea duntaxat argumenta el antiquorum testimonia proferemus, ad que Halloix compendii cau sa lectorem remittit: et sane tantum ponderis hàbent ad hæe Opera S. Dionysii vindicanda, ut nemo prudens amplius de iis dubitare posse videatur. Qui factum, ut tot annis hæc Opera Dionysii latu erint. Id nunc superest ambiguitatis: yix enim quí busdam credibile visum, tot sæculis B. Dionysii Areopagitæ, tam clari et apostolici viri libros oc cultari potuisse; atque suspectum est, eos tam subito ex adeo diuturnis tenebris et abditis late bris emersisse. Nec nova quæstio est, nec intacta D. Dionysii vindicibus, causas peridoneas reddide runt. Prima est Suidæ et Anastasii Bibliothecarii, quam his verbis Joannes Saracenus proposuit epist. ad Odonem S. Dionysii abbatem: Quia catholici obtestatione S. Dionysii erant obstricti, ne impe ritæ multitudini, sed solis doctis sua scripta, quasi multorum capacitatem excedentia, revelarent doctis autem paulatim deficientibus (culpa eoruin maxime, ut reor, qui prælationes ecclesiarum suis quibuscunque conferunt, litteratos respuunt) qui bus committerent, non habuerunt. Forsitan etiam inde Hieronymus excellentissimum Areopagitam, inter ecclesiasticos scriptores non connumeravit, quia ejus libros, tanquain eminentes, non putavit ad communem notitiam deputatos. Sic ergo hæc prima causa, caligo et obscuritas scriptionis, quam pauci poterant dispellere, et intelligentia pene irare. Hinc enim nata paucitas describentium et legentium raritas; quam secuta socordia et negle ctio contemnentium non intellecta, ut fieri vide mus, et Juliano Apostata beatus Nazianzenus ex probravit. Semper aliquos fuisse qui libros nove rant, ex sequentibus patebit; quare non omni bus, sed plerisque ignoti latuerunt, quod minus irandum, cum plerisque scriptoribus sciamus accidisse. Porro D. Dionysii obtestatio illa conti netur De ecclesiastica hierarchia, cap. 1, in prin cipio et fine; De dīviris nominibus, cap. 1; De my stica theologia, cap. 1. Ubi nota, S. Dionysium passim Timotheo incul. care, ut solis antistitibus sui similibus hæc scripta communicaret; et tanquam arcana quædam sacra vulgo inaccessa atque intemerata servaret. Quod non mirabitur, quisquis non ignarus est, quam stu diose in Ecclesia primitiva sacramentorum et 'sa crarum cæremoniarum religionisque mysteria, non dum initiatis ac profanis hominibus abscondi sol Matth. v, 6. Beant, ne pateret sanctum canibus, aut porcis spi ritales margaritæ projicerentur. Quare cum Orige nes, Eusebius atque S. Hieronymus, scriptorum ecclesiasticorum catalogum texentes, nullam Ope rum sancti Dionysii mentionem faciant, non inde sequitur, hæc Opera tunc nondum exstitisse, aut ex ignoratione ab ipsis omissa fuisse; quin potius eadein religionis studio siluisse putandi sunt, ne dum ipsorum catalogi ad omuium passim manus devenirent, si in iis horum (ques Ecclesia ipseque Dionysius non secus ac mysteria quæ in ipsis ac curatissime explicantur, rudioribus abscondi cupio bat) mentio fieret, curiosis ansa præberetur, ipsos, uti in vetitum semper nitimur, studiosius investi gandi, et consequenter tam eos quam sacra my steria 595 in iis contenta, contra præceptum Do mini et mentem Ecclesiæ, profanis et impuris ho minibus propalandi. Hæc autem videtur mihi fuisse ratio verissima et probabilissima, cur in communem scriptorum ca talogum olim sancti Dionysii Opera non fuerint recensita. Confirmat hanc opinionem meam epi stola Nicolai papæ ad Caroluin Calvum, cujus mo minit Baronius t. X, anno Christi 878. Cum enim Joannes Scotus Erigena Athenis studuisset, et ibi dem, uti curioso erat ingenio, exemplar aliquod Græcun S. Dionysii investigando nactus esset, sila manu clam descriptum secum in Gallias detulit, et a se Latine interpretatum Carolo Calvo dedicavit ac publicavit. Hoc intellecto, Nicolaus pontifex Maximus, quod nimirum sub regis Galliæ patrocinio S. Dionysii Opera, quæ hactenus in Ecclesia tan quam sacrum quoddam xetufov apud sacros anti stites asservabantur, publici juris facta essent ægre tulit, uti par est, se inconsulto et minime requisito id factum et ausu temerario tentatum esse, et Ca rolum regem bis verbis admonuit: «Relatum est apostolatui nostro, quod Opus beati Dionysii Areo pagite, quod de divinis nominibus, vel cœlestibus ordimbus Græco descripsit eloquio, quidamı vic Joannes Scotus genere, nuper in Latinum traustų lerit. Quod juxta morem nobis mitti, et nostro ju. dicio debuit approbari, etc. Quibus verbis ponti fex maximus haud obscure significat, ista Opera esse S. Dionysii Areopagita, neque sine peculiari et expressa pontificis Romani approbatione evulgari debuisse. Haudquaquam sane id regi Galliæ scripta

col. 955–956page 190 of 262

PG 4:955Ἀπὸ Σχολίων τινὸς φιλοπονωτάτου ἀνδρός. Ιστέον, ὥς τινες τῶν ἔξω φιλοσόφων, καὶ μάλιστα Πρόκλος, θεωρήμασι πολλάκις τοῦ μακαρίου Διονυσίου κέχρηται, καὶ αὐταῖς δὲ ξηραῖς ταῖς λέξεσι. Καὶ ἔστιν ὑπόνοιαν ἐκ τούτου λαβεῖν, ὡς οἱ ἐν ᾿Αθήναις παλαιότεροι τῶν φιλοσόφων σφετερισάμενοι τὰς αὐτοῦ πραγματείας, ὡς ἐν τῇ παρούσῃ ἀπομνημονεύει βίβλῳ, ἀπέκρυψαν, ἵνα πατέρες αὐτοὶ ὀφθῶσι τῶν θείων αὐτοῦ λογίων· καὶ κατ' οἰκονομίαν Θεοῦ νῦν ἀνεφάνη ἡ παροῦσα πραγματεία πρὸς ἔλεγχον τῆς αὐτῶν κενοδοξίας και ραδιουργίας. Καὶ ὅτι σύνηθες αὐτοῖς, τὰ ἡμέτερα σφετερίζεσθαι, διδάσκει ὁ θεῖος Βασίλειος εἰς τὸν Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, ἐπ' αὐτῆς της λέξεως ούτωσὶ λέγων· Ταῦτα οἶδα, πολλοὺς τῶν ἔξω τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας μεγάλα φρονούντων ἐπὶ σοφία κοσμικῇ, καὶ θαυμάσαντας, καὶ τοῖς ἑαυτῶν συντάγμασιν εγκαταλέξαι τολμήσαντας. Κλέπτης γὰρ ὁ διάβολος, καὶ τὰ ἡμέτερα ἐκφερομυθῶν πρὸς τοὺς ἑαυτοῦ ὑποφήτας. Καὶ οὗτος μὲν οὕτως. Τοῦ δὲ Νουμενίου του Πυθαγορικοῦ προφανῶς λέγοντος· τί γάρ ἐστι Πλάτων, ἢ Μωϋσῆς ἀττικίζων; οὐδεὶς ἀρνήσασθαι δύναται, οὐχ ἡμετέρου, ἀλλὰ τῶν ἐναντίων δν τος, ὡς μαρτυρεῖ καὶ Εὐσέβιος ὁ τῆς Παλαιστίνων Καισαρείας καθηγησάμενος, ὅτι οὐ νῦν μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς Χριστοῦ παρουσίας σύνηθες τοῖς ἔξω το φίας τὰ ἡμέτερα κλέπτειν.

Idem ab antiquo quodam Græco in Scholiis saneti Maximi ms. Codicis Dionysiani, observationis in morem adnotatum fuisse, animadvertit Lansselius his verbis: Ἀπὸ Σχολίων τινὸς φιλοπονωτάτου ἀνδρός. rus, si Ecclesia, uti cæterorum Patrum opera, ita gnificum dixerunt, manifeste ab illis usurparunt. › et hæc ad manus passim omnium devenire voluisset. Unde patet, quam frivolum sit argumentum istud negativum, quo adversarii potissimum nituntur, nimirum: S. Hieronymus, aliique veteres non faciunt mentionem operum S. Dionysii Areopagitæ, ergo sunt supposititia. Licet enim per se argumentum istiusmodi ab auctoritate negata secundum logicos nil concludat; quis non videat, multa magis istud affirmari ex eo, quod tam multæ suppetant rationes, cur prædicti auctores hæc Opera sancti Dionysii in communem catalogum non retulerint? Aliam quoque causam reddit idem Anastasius Bibliothecarius, cum testatur veram esse Græcoruin sententiam, perhibentium, libros Dionysii ab antiquis hereticis per multa sæcula occultatos esse donec per quemdain Petrum Romanum (ut auctor Maximus) ex Bibliotheca Romanæ Ecclesiæ (quæ fda semper custos fuit exemplarium optimorum) deprompti, in Græciam fuerunt asportati; et sic paulatim vulgo innotuerunt, quos prius pauci Græci noverant, Latini vix ulli. Neque mirandum est, auctoren Græcum Græcis a Latina Ecclesia manifestatum; quia, qui principio Atheniensium, postea Parisiorum fuit episcopus, a B. Petro in Gallias missus; ubi corpus, ibidem et libros suos, martyrio functus, dereliquit, qui Romam e Galliis portati. Auctores qui Corinthiorum quoque episcopum putarunt fuisse, videntur cum altero DionyBio Corinthio confudisse. Verisimillimam hanc veterum hæreticorum perfidiam mihi faciunt tria. Primo, qu'a nunc Lutheranos et Calvinistas videmus tanto eosdem niti libros ex hominum manibus eripere, et oblivione sepelire. Secundo, quia libros hosce non invenio ab ullis hæreticis citatos, usque ad tempora Monothelitarum, qui primi his abusi ad suumi errorem stabiliendum, ut patet ex concilio Romano sub Martino 1 et Constantinopolitano in Trullo, tempore Constantini Pogonati imperatoris, de quibus postea. Tertio, quia scribit idem Anastasius sua in Areopagitam Præfatione: «Virum (ut vocat) magnum et apostolicæ vitæ præceptorem, Constantinum philosophum totum hunc codicem B. Dionysii memoriæ commenda-se, et quantum utilitatis ejus medulla haberet, solitum auditoribus commendare, et dicere: Quod si sanclos, videlicet priores institutores nostros, qui hæreticos vix', et quodammodo cum fuste decollaverunt, Dionysium contigisset habere, acuto procul dubio gladio eos trucidassen.; innuentem profecto hujusmodi dicto, quia quorum os laboriosius, et fortasse tardius, facilius et velocius obmutescere fecissent. Quod de Arianis etiam Michael Syngelus martyr, in martyris nostri Encomio testatus fuit: et de nostri temporis Novantibus testari possunt, quotquot Dionysium legerunt, et eorum hæ reses cognoverunt. lueo nunc isti tam multa mohuntur, ut hunc nobis omni acutiorem gladio divinum sermonem extorqueant: sed, ut dici solet, non est facile clavam Herculi extorquere. Tertiam causam reddunt Suidas et Pachymerius, petitam a philosophorum (quos hæreticis Tertullianus Patres assignat) ambitione. Hos enim, perspecta librorum Dionysü profunditate et sapientia, præcipue Proclum, pro viribus eos occultasse, et ex illis celebriores sententias usurpasse pro suis, ut ipsi tam præclarorum sermonum auctores haberentur. Idem usu venisse principio Evangelii S. Joannis, magnus Basilius conqueritur. Idem de Di.. nysi et aliorum veterum libris deplorat Marsilius 596 Ficinus De religione Christi, c. 22, sie scribens: Ego certe reperi præcipua Numenii, Philonis, Plotini, Jamblichi, et Procli mysteria, a Joanne, Paulo, Hierotheo, Dionysio Areopagita accepta fuisse. Quidquid enim de mente divina, angelisque et cæteris ad theologiam spectantibus, ma9 Ιστέον, ὥς τινες τῶν ἔξω φιλοσόφων, καὶ μάλιστα Πρόκλος, θεωρήμασι πολλάκις τοῦ μακαρίου Διονυ σίου κέχρηται, καὶ αὐταῖς δὲ ξηραῖς ταῖς λέξεσι. Καὶ ἔστιν ὑπόνοιαν ἐκ τούτου λαβεῖν, ὡς οἱ ἐν ᾿Αθήναις παλαιότεροι τῶν φιλοσόφων σφετερισάμενοι τὰς αὐτοῦ πραγματείας, ὡς ἐν τῇ παρούσῃ ἀπομνημονεύει βίβλῳ, ἀπέκρυψαν, ἵνα πατέρες αὐτοὶ ὀφθῶσι τῶν θείων αὐτοῦ λογίων· καὶ κατ' οἰκονομίαν Θεοῦ νῦν ἀνεφάνη ἡ παροῦσα πραγματεία πρὸς ἔλεγχον τῆς αὐτῶν κενοδοξίας και ραδιουργίας. Καὶ ὅτι σύνηθες αὐτοῖς, τὰ ἡμέτερα σφετερίζεσθαι, διδάσκει ὁ θεῖος Βασίλειος εἰς τὸν Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, ἐπ' αὐτῆς της λέξεως ούτωσὶ λέγων· Ταῦτα οἶδα, πολλοὺς τῶν ἔξω τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας μεγάλα φρονούντων ἐπὶ σοφία κοσμικῇ, καὶ θαυμάσαντας, καὶ τοῖς ἑαυτῶν συντάγμασιν εγκαταλέξαι τολμήσαντας. Κλέπτης γὰρ ὁ διάβολος, καὶ τὰ ἡμέτερα ἐκφερομυθῶν πρὸς τοὺς ἑαυτοῦ ὑποφήτας. Καὶ οὗτος μὲν οὕτως. Τοῦ δὲ Νουμενίου του Πυθαγορικοῦ προφανῶς λέγοντος· τί γάρ ἐστι Πλάτων, ἢ Μωϋσῆς ἀττικίζων; οὐδεὶς ἀρνήσασθαι δύναται, οὐχ ἡμετέρου, ἀλλὰ τῶν ἐναντίων δντος, ὡς μαρτυρεῖ καὶ Εὐσέβιος ὁ τῆς Παλαιστίνων Καισαρείας καθηγησάμενος, ὅτι οὐ νῦν μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς Χριστοῦ παρουσίας σύνηθες τοῖς ἔξω το φίας τὰ ἡμέτερα κλέπτειν. Ex Scholiis diligentissimi cujusdam viri. Sciendum, aliquos externos philosophos, et mazime Proclum, sæpe usum fuisse speculationibus B. Dionysii, quinimo meris etiam ipsis dictionibus. Unde ex hoc suspicari liceat, antiquiores Atheris philosophos, hujus opera sibi vindicantes, sicut in præsenti libro commemorat, occultasse, ut ipsi divinorum ejus librorum auctores ac patres viderentur; at divina dispensatione nunc præsens opus demonstratum est, ad ipsʊrnı vanitatem et nequitiam redarguendam. Familiare auTem ipsis fuisse, nostra usurpare, divinus docet Basilius in illud: In principio erat Verbum, ita skper ea dictione disserens: Hæc nori multos ex iis qui exsortes verbi veritatis in mundana sapien:ia gloriantur, et admirari, et scriptis suis inserere audere, diabolus enim fur est, et nostratia suis interpretibus per fabellas insusurra!. Et hic quidem sic. Hæc autem Numenio Pythagorico aperte dicente: Quid enim est Plato, nisi Moyses Altice loquens? nemo negure polest, cum is noster non sit, sed adversariorum, prout etiam testatur Eusebius Cesareve Palæstina episcopus, quod non tantum modo, sed etiam ante Christi adventum pro more habuerint profani sapientes nostra furari. EX CAPITE IX. Argumentum ex ipsis Dionysii libris petitum, ad probandum yvhoia esse Opera. Nunc aspice num mage sit nostrum penetrabile chalybe, et probe amentatum, sumptain ex pharetelum, geminum duntaxat, sed bono præmunitum tra rectæ argumentationis, exacutum cote Lydia, quam prudentiores critici semper hujusmodi controversiis dirimendis adhibuerunt. Nihil est in Opere toto, quod indicet, illud falso ascribi B. Areopagita; sed omnia contrarium suadent. Judicium de libri auctore pendet, a stylo, materia, methodo, et aliorum testimoniis. Testimonia sequentibus capitibus proferentur; cætera illa isto capite sunt expendenda. Si stylum aspicis, nihil illo subl mius, nihil antiquitatein et ævum apostolicum, et philosophiæ sacræ energiam æque spiral: nec negant adversarii. Methodus simplex est, et quali priores illi scriptores ecclesiastici utebantur, mysticam theoriam practicæ commiscens, plus artis occultans, quam præseferat. Si materiæ dignitatem,

col. 957–958page 191 of 262

PG 4:957ἐν θεολόγοις θεοσοφώτατον, ἐν ἱεράρχαις πανιερώτατον, ἐν μάρτυσι λαμπρότα λιμαία. τὰ ἐπουράνια, καὶ τὰς ἀγγελικὰς τάξεις, καὶ τὰς τῶν ἀρχαγγέλων, καὶ στρατιῶν ἐξαλλαγάς, δυνάμεών τε καὶ κυριοτήτων διαφοράς, θρόνων τε καὶ ἐξουσιῶν παραλλαγάς, αἰώνων δε μεγαλύτητας, τῶν τε χερουβὶμ καὶ σεραφὶμ τὰς ὑπεροχὰς, τοῦ τε Πνεύματος τὴν ὑψηλότητα, καὶ τοῦ Κυρίου τὴν βα σιλείαν, καὶ ἐπὶ πᾶσι τὸ τοῦ παντοκράτορος Θεοῦ

et theologica tractationis sublimitatem, profundi- tam sublimem, ac excellentem, et mente diviniturs tatem, mysteria abditissima perpendas; invenies esse doctrinam revelatam, cœlestem, verbis grandibus æqualem, et Pauli discipulo dignissimam. Nam Lutherus, Wittakerus, et Scaliger eam reprehendentes, non magis intellexerunt quam ego Japonicas vel Æthiopicas litteras: phreneticis sunt similes, qui cæteros desipere, se solos sapere arbitrantur, et pronuntiant. Jure optimo Syngelus martyr nostrum nuncupat· ἐν θεολόγοις θεοσοφώτατον, ἐν ἱεράρχαις πανιερώτατον, ἐν μάρτυσι λαμπρότα TOV, et alia hujusmodi, per singulos 597 Dionysii libros discurrens. illustrata theologum, cœli cardines perambulantem, angelorum choros pervestigantem, Divinitatis thronum adeuntem, el secreta rimantem, ipsum, in quam tanquam ludionem in scena, superinducta larva ludere, aliumque ab eo qui esset voluisse mendaciter fingere, alias mentiri personas, multaque falsa voluisse componere, quæ ut vera certaque vellet ab omnibus accipi, idque magno gloriæ suæ detrimento. Nam immortalem illam, quam sibi ex suis divinis plane scriptionibus gloriam comparasset, proprio occultato nomine, et alieno superinducto; inauiter prodigere visus esset; quam si, quod decet sapientem dixerimus contempsisse; certe multa mentiri, sapientis non fuit, ejus præsertim, qui cœlestia ac divina pertractans, a levissima quoque opinione mendacii procul debet abhorrere. Hactenus ille, tot tam evidentes alque prægnantes rationes addicens, atque in unum congerens, ut nemo sanæ mentis amplius refragari debeat. › EX CAPITE X et seqq. Testimonia Patrum; et primum ex beato Ignatio martyre. Guilielmus Budæus, sui temporis 'EXλnvix coplas diligentissimus, oræ exemplaris Græci Dionysii Areopagitæ, multa Patrum testimonia ascripserat, quibus inducebatur ut germana hæc sancti patris opuscula censeret; quæ loca nobis Guillelmus Morellius in Græcis typographus Regius, editione Parisiensi anno M. D. Ln exhibuit, quo tempore puer illis operam litteris dabam. Cogor hic illa nunc repetere, ut clarius appareat pertinacia adversariorum; sed addam illis alia multa. Cæterum Budæana testimonia quædam aperta sunt, quædam obscuriora; quæ ultima in sequentibus comprehendam. 598 Dividam enim probationum ex testimoniis agmen in multos velut manipulos testium, propter eorum multitudinem. Hæc testimoniorum probatio semper visa fuit orthodoxis sullicere, etiam in fidei quæstionibus decidendis; quas semper in conciliis videmus terminari majorum traditione, et catholicorum Patrum sententia. Hac ego nitor, et pluris facio quovis novitio acumine. Venio ad rem. Optarem legi disertissimum illud Syngeli Encomium, quod unum deberet Novantium petulantiæ et superbiæ retundendæ sufficere. Deinde ipsemet auctor libri, et quis sit, et suum ævum apertissime manifestat, ac se B. Pauli aique Hierothei discipulum profitetur, De divinis nominibus, cap. 2 et 3, se funeri B. Mariæ virginis interfuisse scribit, ejusdem lib. cap. 3, item se, Christo patiente, admirabile illud solis deliquium, cum Apollophane sophista, observasse, epist. I ad Polycarpum, cujus eclipsis etiam Phlegon, Eusebius, Maximus, Syngelus, et alii meminerunt. Carpo in Creta exceptum se hospitio tradit, Epist. ad Demo, hilum, cujus Carpi mentio apud Apostolum II Timoth. IV, 43. Timotheum docet suum magistro Paulo condiscipulum fuisse, De divinis nominibus, cap. 4. Ejusdem rogatu opus De ecclesiastica hierarchia, et alterum De divinis nominibus composuit, cap. 2, De dīvinis nominibus. Scribit Epistolas ad B. Joannein evangelistam, prædicens illi liberationem ab exsilio, et mutuum conspectum, epist. x ad Titum Timothei condiscipulum suumque epist. ix, ad quem etiam B. Paulus scripsit; item ad Polycarpum episcopum Smyrnæorum, cujus ætas patet, quia meminit illus Apollophanis sophistæ, epist. vit. Polycarpi etiam meminit B. Ignatius, et B. Irenæus doeet beati Joannis fuisse discipulum. Scribit Cajo therapeutæ epistolas quatuor, quem Cajum B. Lucas nominat Actor. xix, 29, et ad eum S. Joannes tertiam canonicam Epistolam misit, et forte meminit ejus Paulus ad Rom. xvi, 23. Utitur etiam solis testimonis illustrium illius sæculi virorum, ut S. Pauli apostoli, et quem Hispanum fuisse nonnulli autumant, Hierothei, locis citatis; et beati Bartholomæi apostoli, Mysticæ theologiæ cap. 1, et Justi Joseph, cap. 2 De divinis nominibus, cujus fit mentio in Actis cap. 1, 23; sancti Ignatii martyris, ut ante dictum; et Clementis philosophi, qui sive fuit Actius Clemens, ad quem scribit Plinius Junior, ut censet Baronius; sive Clemens Romanus papa, ut vult Pachymerius in Paraphrasi, constat eum valde deditum fuisse philosophie, ex ejus epist. ad Jacobum fratrem Domini; et nihil est quod cogat nos ad Clementem Alexandrinum confugere. Citat itaque Clementem aliquem Stromateo antiquiorcm, cap. 5 De divinis nominibus. Sed etiam cap. 3 ecclesiastica Hierarchiæ indicat, suo adhuc tempore solitos in Ecclesia fideles, uno præcinente, omues subsequentes canere, sine chororum alternatione, quam primus beatus Ignatius Antiochiæ introduxit, et sub Constantino imperat. in omnes Ecclesias fuit ista consuetudo derivata, ut ex Basilio Magno et Socrate historico Gilbertus Genebrardus notavit tom. II Chronographia, sæculo 1. Sunt et alia hujus generis non pauca eodem spectantia, sed ista veritatis studioso suffecerint. Quid ad ista redargutor? os hominis! jactat magno hiatu, ista omnia fictitia esse xai Únoб0λιμαία. Nubis favet præsumptio, et onus probandi in illum transfert, qui temeraria contentione nititur adeo clara testimonia solis suspicionibus infirmare. Gravissime et verissime cardinalis Baronius pronuntiavit: «Indignum ac nefas esse suspicari, Budæus primo nitebatur nonnihil obscura, sed verisimili ex beati Ignatii scriptis conjectura, item ex scriptis Nazianzeni, Hieronymi et Chrysostomi. Volebat ex hoc opere quædam desumpsisse beatum Ignatium martyrem epistola ad Trallianos, cum scribit: «Etenim tametsi vinctus sim, et intelligere possim τὰ ἐπουράνια, καὶ τὰς ἀγγελικὰς τάξεις, καὶ τὰς τῶν ἀρχαγγέλων, καὶ στρατιῶν ἐξαλλαγάς, δυνάμεών τε καὶ κυριοτήτων διαφοράς, θρόνων τε καὶ ἐξουσιῶν παραλλαγάς, αἰώνων δε μεγαλύτητας, τῶν τε χερουβὶμ καὶ σεραφὶμ τὰς ὑπεροχὰς, τοῦ τε Πνεύματος τὴν ὑψηλότητα, καὶ τοῦ Κυρίου τὴν βα σιλείαν, καὶ ἐπὶ πᾶσι τὸ τοῦ παντοκράτορος Θεοῦ ànapábɛtov, › etc., quibus verbis appareat, non tamum ad tradita a B. Dionysio allusisse, sed et jam ipsum loquendi modum observasse. Nam res supercelestes, et angelicos ordines, et archangelorum et exercituum d fferentias, virtutum et dominationum discrimina, thronorum el polestatum distantias, saculorum vero mugnificentius, seraphim et cherubim excellentias, descripsit Coelestis Hierarchiæ cap. 7; Spiruus sublimitatem, Domini regnum, et præter omnia omnipotentis Dei incomparabilitatem divine proposuit libro De divinis nominibus, cap. 12. Ex quibus duo colligo, priore loco blasphemum fuisse Lutherum, qui non veritus dicere, de his scribentem Dionysium fuisse delirum senem, et merum somniatorem, cum tamen videamus eadem omnia a beato Ignatio confirmari: posterius vere, hanc temporis apostolici doctrinam fuisse, sensum et loquendi modum; et, cum Iguatius tantum ea per-

col. 959–960page 192 of 262

PG 4:959τà πετεινὸν τοῦ οὐρανοῦ, πάντων ἐστὶν ἡ ὑπὲρ τὸ εἶναι θεότης. ύψω. τρόπον τοῦ ἀγαθοῦ ἑστερημένον, οὐδαμῆ οὐδαμῶς οὔτε ἦν, οὔτε ἐστὶν, οὔτε ἔσται, οὔτε είναι δύναται.

strinxerit, quæ Dionysius tam fuse explicavit, non hunc ab illo sumpsisse, sed ab hoc potius mutatum illum debere judicari. Testimonia ex Gregorio Nazianzeno, Hieronymo et Chrysostomo. Ex his etiam arguebat Budæus, arbitratus divum Hieronymum libro 11 Adversus Jovinianum, seriem angelicorum ordinum ex Dionysio nostro accepisse, his verbis: Quare in regno coelorum archangeli sunt, angeli, throni, dominationes, potestates, cherubin, et seraphim, et omne nomen quod nominatur, non solum in præsenti sæculo, sed etiam in futuro? Sine causa diversitas nominum est, ubi non est diversitas meritorum. Archangelus utique aliorum minorum angelorum est archangelus: et potestates, et dominationes habent alia per quæ exerceant potestatem, et in que subjecta dominentur. › Si dicas,.ex ipsomet Paulo mutuatum Hieronymum; quoad nomina facile assentiar, non quoad illam subordinationem quam addidit, et propter quam subdit: Hoc in cœlis est, hoc in mysterio Dei, ne nos solito more irrideas atque subsannes, si imperatores posuerimus, et præfectos, et comites, et tribunos, et centuriones, et manipulos, et reliquum militiæ ordinem. › Non arbitror alio respexisse, quara ad tradita et uberrime explicata a beato Dionysio toto libro De cœlesti hierarchia, præsertim cap. 6. Sanctus Gregorius Theologus lib. Els τà yɛvé8Xia, in hanc sententiam scripsit: «Et ita quidem Sancta sanctorum, quæ a seraphim conteguntur, et glorificantur tribus sanctificationibus quæ in unam dominationem atque deitatein coeunt: quemadmodum alius quispiam majorum et pulcherrime philosophatus est, et sublimissime. Quis iste? non Isaias, non enim vocaret alium quempiam majorum. Nicetas in Adnotat. de B. Athanasio accepit; sed neque bunc vix defunctum videtur sic appellaturus. Verisimilior est Budæi sententia, volentis significari beatum Dionysium Areopagitam, qui Merito sic vocetur, et pulcherrime ac sublimissime de his fuit philosophatus Coelestis Hierar., cap. 7. Sane Gregorium Nazianzenum fuisse non modo assiduum lectorem, sed imitatorem studiosum nostri Dionysii voluit vir optimus et doctissimus Billius Prumaus, abbas S. Michaelis, lib. 1 Observation. sucrar., cap. 23, cui Græcarum litterarum gustum, credo, quivis concedet. Certe propter sublimitatem scriptorum istorum, B. Chrysostomus in ultimo Sermonum suorum libro (sic eum citat Anastasius Bibliothecarius in epist. ad Carolutu regem) Chrysostomus, inquam, vocavit nostrum Dionysium πετεινὸν τοῦ οὐρανοῦ, volucrem cæli, eo quod penna haud metuente solri, adusque turonum Divinitatis, supra cherubim et seraphim se, divinæ gratiæ favomio sublatus, sustulerit. Testimonia ex Origene et Dionysio Alexandrino. Inter opera Origenis Adamanti tomo II exstant aliquot orationes in varia Novi Testamenti loca. Earum prima scribitur: «In ipso enim, ut os loquitur 599 divinum, vivimus, movemur et sumus b: et, ut ait magnus Dionysius Areopagita, esse omnium est superessentia et divinitas. Locum habes apud nostrum De cœlesti hierarchia, cap. 4: To rap ɛival πάντων ἐστὶν ἡ ὑπὲρ τὸ εἶναι θεότης. Si quis eget banc Origemis homiliam esse, antiquissimi sane scriptoris esse non negare potest, cum eam pro Origeniana Rutinus, vel quis alius ex Græco verterit. Potuit recentior interpres, ut scimus mon raro factum, aliqua Origeni de suo addidisse; nam in ea mentio fit Arianorum, qui Origene sunt juniores: saltem erit alicujus anonymi Patris auύψω. h Act. xvii, 28. ' Eodem ferme quo Origenes vixit tempore, beatus Dionysius Alexandrinus floruit, juxta nonnallos Origenis auditor: hunc in ista Dionysii Areopagitæ opuscula seripsisse scholia, testantur Anastasius Sinaita patriarcha Antiochenus, in libro quem vocal Odnov, et Maximus martyr in cap. 5 Celestis hie rarchiæ: Unde refelluntur, qui Dionysio Alexaudrino hæc opuscula tribuere conati. Sed cur Easebius horuin Dionysii Alexandrini scholiorum nea meminit? Secutus institutum suum, ne vel sic Areopagitæ libros indicaret. Mala mens se prodidit quia tacuit Alexandrini Dionysii scripta, in quibus Arius tot annis ante damnationis præjudicio multabatur; contra diligenter meminit illorum scriptorum, in quibus contra Sabellium acriter disputans visus fuit qui quibusdam catholicis Ar.anismo favere, nou malitia, sed incauto in adversarium fervore, ut eum accusat Magnus Basilius epistola 41 ad Maximum philosophum, quæ incipit: Animorum imagines. Habueruut ergo Dionysius Alexandrinus, et qui illum secuti Anastasius et Maximus hos libros pro Areopagiticis. Nam si Alexandrinus Dionysius illos habuisset pro libris Dionysii Corinthi, Anastasius et Maximus id minime reticuissent: nunc satis indicant quod dixi. luter Dionysium quoque Alexandrinum, ef Dionysium Corinthium, non intercesserunt centum auni, ut non sit verisimile in hujus libros illum scholia composuisse. Cesset itaque suspicio de Dionysio Corinthio auctore, quem S. Dei martyrem, incredibile est sic voluisse sub larva Christi Ecclesiam ludificari. Quamvis auteu Dionysii Corinthii forent opera, censerentur antiquitate plus quam mille et quadringentorum anuorum: sed non sunt ejus, ut dixi. Denique Eusebius et Hilduinus testantur, Dionysium Corinthium in epistola ad Athenienses nostri Dionysii mentionem fecisse cui veritus fuisset ascribere, de quibus tum facile revinceretur. Ex B. Cyrillo Alexandrino, et B. Maximo monacho el marlyre. Vix Græcia nobis doctiorem dedit beato Cyrillo Alexandrino hunc ex libris beati Dionysii Areopagitæ quædam mutuatum, testatur Liberatus Afer, cujus verba dabo infra. Mihi curæ non fuit loca in divo Cyrillo quærere, quia Græcis exemplaribus careo, et Latinis non satis contido; quoniam gna rus sum, hæreticos interpretes more solito in beati Cyrilli versione se gessisse. Magna quoque Cyrilli operum pars interiit, in quibus quæ Liberatus dici contineri potuerunt. B. Maximus monachus, philosophus et martyr, Capitum theologicorum sermone 57, adduxit.x Areopagita nostro locum: «Quod autem bouo prorsus privatum est, id nusquam ullo pacto vel fuit, Vel est, vel erit, vel esse potest; habes eum De divinis nominibus, cap. 4, § 20: To de xarà náv:a τρόπον τοῦ ἀγαθοῦ ἑστερημένον, οὐδαμῆ οὐδαμῶς οὔτε ἦν, οὔτε ἐστὶν, οὔτε ἔσται, οὔτε είναι δύναται. Didem scholia in omnes Dionysii Areopagitæ libros scripsit, quæ textui subjunximus. Idein in disputatione contra Pyrrhum Monothelitam, patriarcham Constantinopolitanum, qua illum ex hæresi ad tidem catholicam convertit, Dionysii nostri epist. ad Caium Bɛpanevry laudavit. Idem in Ecclesiastica mystagogia hos libros Areopagitæ adjudicat. Fuit autem Maximus iste vir summus; cujus sanctitatem res gestæ, cognitionem divinæ et humanæ sapientiæ illius temporis scriptores omnes merito celebrarunt, et libri plurimi ab eo couscripti testautur; quorum multos Photius retulit, plures Baronius Annal. tom. VIII, anno Christi 657, ad quem te, lector, remitto. Ejusdem Maximi nuper opuscula multa contra Monothelitas ex versione Francisci Turriani uostri prodierunt, quæ necdum legi. Vide infra.

col. 961–962page 193 of 262

PG 4:961ἐν τῷ Οδηγῷ Θεός, θεωρεί, Κύριος, κυριεύει Διὸ καὶ κυριότης παρὰ τὴ κῦρος, καὶ τὸ κύριον, καὶ τὸ κυριεύον. Θεότης δὲ, ἡ πάντα θεωμένη πρόνοια, καὶ ἀγαθότητι παντελεί πάντα περιθέουσα καὶ συνέχουσα, καὶ ' αυτῆς ἀποπληροῦσα, καὶ ὑπερέχουσα πάντα τὰ τῆς προνοίας αὐτῆς ἀπολαύοντα. θεότης, Εγώ δὲ, ὅτι μὲν ἀμοιβαίαν ἕξει τὴν ἀποκλήρωσιν και στος, εν οἶδα, τοῖς Λογίοις ἀκολουθῶν. Απέκλεισε γὰρ, φησὶν ὁ Κύριος, καθ᾿ αὐτοῦ, καὶ κομίσεται ἕκαστος τὰ διὰ τοῦ σώματος πρὸς ἃ ἔπραξεν, εἴτε ἀγαθὸν, εἴτε κακόν. Ὅτι δὲ καὶ τῶν δικαίων αἱ προσευχαὶ κατὰ τὸν τῇδε βίον, μήτιγε μετά θάνατον, εἰς τοὺς ἀξίους ἱερῶν εὐχῶν ἐνεργοῦσι μόνον, αἱ τῶν Λογίων ἡμᾶς ἐκδιδάσκουσιν ἀληθεῖς παραδόσεις. Η τί πρὸς τοῦ Σαμουὴλ ὁ Σαούλ ἀπώνατο; τί δὲ τὸν τῶν Ἑβραίων λαὸν ὤνησεν ἡ προφητική προσευχή ': Ο θείος ἱεράρχης ἐκφαντορικός ἐστιν, ὡς τα λόγια φησι, τῶν θεαρχικών δικαιωμάτων· ἄγ γελος γὰρ Κυρίου παντοκράτορος Θεοῦ ἐστι. Μεμά θηκεν οὖν ἐκ τῶν θεοπαραδότων Λογίων, ὅτι τοῖς ὁσίως βιώσασιν, ἡ φανοτάτη καὶ θεία ζωὴ κατ᾽ ἀξίαν ὑπὸ τῶν δικαιοτάτων ζυγῶν ἀντιδίδοται, παρορώσης ἀγαθότητι τῆς θεαρχικῆς φιλανθρωπίας τὰς ἐγγε νομένας αὐτοῖς ἐξ ἀνθρωπίνης ἀσθενείας κηλίδας, επείπερ οὐδεὶς, ὡς τὰ λόγια φησι, καθαρὸς ἀπὸ ῥύπου. Ταῦτα μὲν οὖν ὁ Ἱεράρχης οἶδεν ἐπηγγελμένα πρὸς τῶν ἀληθῶν Λογίων, αἰτεῖ δὲ αὐτὰ γενέ σθαι, καὶ δωρηθῆναι τοῖς ὁσίως βιώσασι τὰς ἱερὰς ἀντιδόσεις, ἅμα μὲν ἐπὶ τὸ θεομίμητον ἀγαθοειδώς ἐκτυπούμενος, καὶ τὰς ἑτέρων δωρεὰς ὡς οἰκείας ἐξαιτῶν χάριτας, ἅμα δὲ καὶ τὰς ἀψευδεῖς ἐπαγγελίας εἰδὼς ἐσομένας, καὶ τοῖς παροῦσιν ἐκφαντορικῶς ἐμφαίνων, ὅτι τὰ παρ' αὐτοῦ κατὰ θεσμὸν ἱερὸν ἐξαιτούμενα, πάντως ἔσται τοῖς κατὰ θείαν ζων τετελειωμένοις Οὐ γὰρ ἂν ὁ ἱεράρχης, ὁ τῆς θεαρχικῆς δικαιώσεως ὑποφήτης, εζήτει ποτὲ τὰ 601 μὴ τῷ Θεῷ προσφιλέστατα, καὶ πρὸς αὐτοῦ δοθή σεσθαι θειωδῶς ἐπηγγελμένα. Διὸ τοῖς ἀνιέροις οὐκ επεύχεται ταῦτα κεκοιμημένοις, οὐ μόνον ὅτι τῆς ὑποφητικῆς ἐν τούτῳ παρατραπήσεται τάξεως, και τι τῶν ἱεραρχικῶν αὐθάδως τολμήσει, μὴ πρὸς τοῦ τελετάρχου κεκινημένος, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ τῆς ἐναγούς εὐχῆς ἀποτεύξεται, πρὸς τοῦ δικαίου λογίου καὶ αὐτ της οὐκ ἀπεικότως ἀκούων· Αἰτεῖτε, καὶ οὐ λαμ βάνετε, διότι κακῶς αἰτεῖτε. "Εστι μὲν γὰρ ἄλογον, ὡς οἶμαι, καὶ σκαιόν, τὸ μὴ τῇ δυνάμει τοῦ σκοποῦ προσέχειν, ἀλλὰ ταῖς λέξεσι. Καὶ τοῦτο οὐκ ἔστι τῶν τὰ θεῖα νοεῖν ἐθελόντων ἴδιον, ἀλλὰ τῶν ήχους ψιλοὺς εἰσδεχομένων, καὶ τούτους ἄχρι τῶν ὤτων ἀδιαβάτους, ἔξωθεν συνεχόντων, καὶ οὐκ ἐθε λόντων εἰδέναι, τί μὲν ἡ τοιάδε λέξις σημαίνει, πῶς δὲ αὐτὴν χρὴ καὶ δι' ἑτέρων ὁμοδυνάμων καὶ ἐκφαντικωτέρων λέξεων διασαφῆσαι, προσπασχόντων δὲ στοιχείοις καὶ γραμμαῖς ἀνοήτοις, καὶ συλλαβαῖς, καὶ

Testimonia duorum Anastasiorum, et cujusdam ex locis, propter quæ tam infensis animis novi incerti Athanasii. Anastasii Sinaitæ testimonium ἐν τῷ Οδηγῷ jam ante laudavi; qui vixit Justiniano I imperatore, sanctimoniæ et doctrinæ laude clarissimus, et invicta Ecclesiæ contra sui temporis hæreticos columna, ut docent Theophanes, Evagrius et alii. Accedat ejus alterum quoque testimonium ex lib. Vi in Hexaemeron his verbis Latine redditum ab Herveto: ‹ Celeberrimus ergo, et rerum divinarum mysta apostolicus, Dionysius, dicit in sua sapientissima theologia, quod Deus Græce dicitur Θεός, ex 600 eo quod θεωρεί, contemplatur, et fspicit, Dominus autem Κύριος, ex eo quod κυριεύει douninetur.» Quod ex capite 12 De dirinis nominibus non modice immutatum, uti $ 2: Διὸ καὶ κυριότης παρὰ τὴ κῦρος, καὶ τὸ κύριον, καὶ τὸ κυριεύον. Θεότης δὲ, ἡ πάντα θεωμένη πρόνοια, καὶ ἀγαθότητι παντελεί πάντα περιθέουσα καὶ συνέχουσα, καὶ ' αυτῆς ἀποπληροῦσα, καὶ ὑπερέχουσα πάντα τὰ τῆς προνοίας αὐτῆς ἀπολαύοντα. Ιd est: Quapropter dominatio Grace a xupos derivato nomine, idem est quod firmum ac firmans seu ratificans. Deitas autem Greece θεότης, idem est atque omnium conspica providentia, omnigena bonitate cuncta circumspiciens continensque, et se ipsa complens, atque transiliens uuiversa quæ ipsius providentia fruuntur. Anastasius autem Nyssenus prolixas quasdam in sacram Scripturam quæstiones composuit, alias longe a brevioribus aliis, quæ B. Aliastaso Ales xandrino solent ascribi. In illis multa veterum loca citavit, et inter ea quædam testimonia nostri B. Dionysii Areopagitæ, unum prolixum q. 32, quod ita vertit Gentianus Hervetus: Ex Dionysio, de iis qui saucte dormierunt: Ego autem recte novi divina sequens Eloquia; quod datam sibi sortein habebit unusquisque. Adversus ipsumn enim conclusit Deus, inquit Dominus, et referret unusquisque per corpus, prout ea sunt quæ gessit, sive bona sive mala. Quod autem justorum quoque preces – etiam in hac vita, nec solum post mortem, in eos tantum operantur qui sacris digni sunt precibus, divinorum Eloquiorum sacræ nos docent tradition nes. Quid enim Sauli profuit Samuel? Quid populo Hebræo profuerunt prophetæ preces? Divinus itaque pontifex est, ut sacra dicunt Eloquia, enuntiator Dei justificationem. Est enim angelus seu nuntins Domini Dei omnipotentis. Didicit certe ab Eloquiis a Deo datis, quod iis qui sancte vixerunt, lucidissima et divina vita redditur pro meritis justissima et divina libra, per bonitatem despiciente Dei clementia et benignitate maculas quæ illis ab humana infirmitate inustæ sunt; quandoquidem, ut divina dicunt Eloquia, nullus est mundus a sorde. Hæc quidem novit pontifex esse promissa a veris Eloquiis; petit autem of hæc fiant, et iis qui sancte vixerunt sacræ reddantur retributiones, simul quidem semetipsum benigne conformans ad imitationem Dei, non secus aliis quam sibi ipsi dona posceus ac gratias, sciens itein promissiones Dei esse infallibiles, præsentibus etiain aperte declarat, illa quæ ab ea jure sacro postulantur, prorsus eventura illis qui secundum Deum vitam consummarint. Neque enim pontifex, iuterpres et enuntiator divinæ justificationis, ea poteril quæ non sunt Deo jucundissima, et divina ab ev dari promissa, petere (quamobrem hæc non sunt promissa profanis qui dormierunt) non solum quod a vatis seu interpretis ordine recederet, et quod insolenter et arroganter esset ausurus aliquid ex iis quæ pertinent ad principium, non motus a principe sacri imperii, sed etiam quod sanctum votum non assequetur a jústo Eloquio, ipse quo que, ut est consentaneun, audiens: Petitis, et non accipilis, quoniam male petitis c. Ecce unum e Jac. 1V, isti Aeriani in hæc Dionysii scripta feruntur; quia vident, de oratione pro fidelibus defunctis, de justa retributione, et de meritis bonorum operum, et de pontificia dignitate ac munere sibi præscribi. Habes capite 7 De ecclesiastica hierarchia: Εγώ δὲ, ὅτι μὲν ἀμοιβαίαν ἕξει τὴν ἀποκλήρωσιν και στος, εν οἶδα, τοῖς Λογίοις ἀκολουθῶν. Απέκλεισε γὰρ, φησὶν ὁ Κύριος, καθ᾿ αὐτοῦ, καὶ κομίσεται ἕκαστος τὰ διὰ τοῦ σώματος πρὸς ἃ ἔπραξεν, εἴτε ἀγαθὸν, εἴτε κακόν. Ὅτι δὲ καὶ τῶν δικαίων αἱ προσευχαὶ κατὰ τὸν τῇδε βίον, μήτιγε μετά θάνατον, εἰς τοὺς ἀξίους ἱερῶν εὐχῶν ἐνεργοῦσι μόνον, αἱ τῶν Λογίων ἡμᾶς ἐκδιδάσκουσιν ἀληθεῖς παραδόσεις. Η τί πρὸς τοῦ Σαμουὴλ ὁ Σαούλ ἀπώνατο; τί δὲ τὸν τῶν Ἑβραίων λαὸν ὤνησεν ἡ προφητική προσευχή: Εt mox ': Ο θείος ἱεράρχης ἐκφαντορικός ἐστιν, ὡς τα λόγια φησι, τῶν θεαρχικών δικαιωμάτων· ἄγ γελος γὰρ Κυρίου παντοκράτορος Θεοῦ ἐστι. Μεμά θηκεν οὖν ἐκ τῶν θεοπαραδότων Λογίων, ὅτι τοῖς ὁσίως βιώσασιν, ἡ φανοτάτη καὶ θεία ζωὴ κατ᾽ ἀξίαν ὑπὸ τῶν δικαιοτάτων ζυγῶν ἀντιδίδοται, παρορώσης ἀγαθότητι τῆς θεαρχικῆς φιλανθρωπίας τὰς ἐγγε νομένας αὐτοῖς ἐξ ἀνθρωπίνης ἀσθενείας κηλίδας, επείπερ οὐδεὶς, ὡς τὰ λόγια φησι, καθαρὸς ἀπὸ ῥύπου. Ταῦτα μὲν οὖν ὁ Ἱεράρχης οἶδεν ἐπηγγελμένα πρὸς τῶν ἀληθῶν Λογίων, αἰτεῖ δὲ αὐτὰ γενέσθαι, καὶ δωρηθῆναι τοῖς ὁσίως βιώσασι τὰς ἱερὰς ἀντιδόσεις, ἅμα μὲν ἐπὶ τὸ θεομίμητον ἀγαθοειδώς ἐκτυπούμενος, καὶ τὰς ἑτέρων δωρεὰς ὡς οἰκείας ἐξαιτῶν χάριτας, ἅμα δὲ καὶ τὰς ἀψευδεῖς ἐπαγγε λίας εἰδὼς ἐσομένας, καὶ τοῖς παροῦσιν ἐκφαντορι κῶς ἐμφαίνων, ὅτι τὰ παρ' αὐτοῦ κατὰ θεσμὸν ἱερὸν ἐξαιτούμενα, πάντως ἔσται τοῖς κατὰ θείαν ζων τετελειωμένοις Οὐ γὰρ ἂν ὁ ἱεράρχης, ὁ τῆς θεαρχικῆς δικαιώσεως ὑποφήτης, εζήτει ποτὲ τὰ 601 μὴ τῷ Θεῷ προσφιλέστατα, καὶ πρὸς αὐτοῦ δοθή σεσθαι θειωδῶς ἐπηγγελμένα. Διὸ τοῖς ἀνιέροις οὐκ επεύχεται ταῦτα κεκοιμημένοις, οὐ μόνον ὅτι τῆς ὑποφητικῆς ἐν τούτῳ παρατραπήσεται τάξεως, και τι τῶν ἱεραρχικῶν αὐθάδως τολμήσει, μὴ πρὸς τοῦ τελετάρχου κεκινημένος, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ τῆς ἐναγούς εὐχῆς ἀποτεύξεται, πρὸς τοῦ δικαίου λογίου καὶ αὐτ της οὐκ ἀπεικότως ἀκούων· Αἰτεῖτε, καὶ οὐ λαμ· βάνετε, διότι κακῶς αἰτεῖτε. Percutiuntur et alio silice ex alveo Dionysiano novatores nostri, quem jacit idem Anastasius quaest. 52, non addito loco libri, sed laudato simpliciter Areopagita, de his verbis: Est enim a ratione alienum, et absurdum, instituti ac scopi vim non attendere, sed dictiones. Estque hoc proprium non eorum qui divina volunt intelligere, sed eorum qui nudos admittunt sonos, et eos, usque ad aures suscipiunt extrinsecus, non transeuntes, neque volunt scire quid ea dictio significet, et quo modo eam oporteat declarare per alias quæ æqualem vim habent et sunt significantiores dictiones: affecti sunt autem erga elementa et lineas, quæ non possunt intelligi, syllabasque et dictiones ignolus non transeunles ad intelligentem eorum animæ facultatem, sed foris resonant in eorum labris et auribus. Quis Apelles adversariorum sapientiam spirantiore penicillo quivisset depingere? quis acrius interpretes sensum omnem mysticum repudiantes condemnavit? Invenies apud nostrain Dionysium hæc omnia libro De divinis nominibus, capite 4: "Εστι μὲν γὰρ ἄλογον, ὡς οἶμαι, καὶ σκαιόν, τὸ μὴ τῇ δυνάμει τοῦ σκοποῦ προσέχειν, ἀλλὰ ταῖς λέξεσι. Καὶ τοῦτο οὐκ ἔστι τῶν τὰ θεῖα νοεῖν ἐθελόντων ἴδιον, ἀλλὰ τῶν ήχους ψιλοὺς εἰσδεχομένων, καὶ τούτους ἄχρι τῶν ὤτων ἀδιαβάτους, ἔξωθεν συνεχόντων, καὶ οὐκ ἐθε λόντων εἰδέναι, τί μὲν ἡ τοιάδε λέξις σημαίνει, πῶς δὲ αὐτὴν χρὴ καὶ δι' ἑτέρων ὁμοδυνάμων καὶ ἐκφαντικωτέρων λέξεων διασαφῆσαι, προσπασχόντων δὲ στοιχείοις καὶ γραμμαῖς ἀνοήτοις, καὶ συλλαβαῖς, καὶ

col. 963–964page 194 of 262

PG 4:963λέξεσιν ἀγνώστοις, μὴ διαβαινούσαις εἰς τὸ τῆς ψυεξαπτέρυγα Σεραφίμ, τὰ πολυόμματα Χερουβίμ, χῆς αὐτῶν νοερόν, ἀλλ᾽ ἔξω περὶ τὰ χείλη καὶ τὰς ἀκοὰς αὐτῶν διαβομβουμέναις, Φημὶ δὲ, τοῖς Λογίοις ἑπόμενος, ὡς ὠφέλιμοι πάμ παν εἰσὶν ἐν τῷδε τῷ βίῳ τῶν ἁγίων αἱ προσευχαὶ, κατὰ τόνδε τὸν τρόπον· Εἰ τις ἱερῶν ἐφιέμενος δώρων, καὶ πρὸς μετοχὴν αὐτῶν ἕξιν ἱερὰν ἔχων, ὡς τῆς οἰκείας ἐπιγνώμων βραχύτητος, ἐλθὼν ἐπί τινα τῶν ὁσίων ἀνδρῶν ἀξιώσειεν αὐτόν οἱ γενέσθαι συλλήπτορα καὶ συνικέτην, ὠφεληθήσεται πάντως ἐκ τούτου τὴν πάσης υπερκειμένην ὠφέλειαν. ἐπιτεύξεται γὰρ ὧν αἰτεῖ θειοτάτων δώρων, ἀποδεχομένης αὐτὸν τῆς θεαρχικῆς ἀγαθότητος, τῆς τε οἰκείας εύ λαβοῦς ἐπιγνωμοσύνης, καὶ τῆς ἐπὶ τοῖς ὁσίοις αἰ τοῖς, καὶ τῆς τῶν αἰτηθεισῶν ἱερῶν αἰτήσεων ἐπαινετῆς ἐφέσεως, καὶ καταλλήλου καὶ θεοειδοῦς ἕξεως. Ἔστι γὰρ καὶ τοῦτο τοῖς θεαρχικοῖς κρίμασι νενομοθετημένον, τὸ τὰ θεῖα δῶρα τοῖς ἀξίοις τοῦ μετασχεῖν ἐν τάξει θεοπρεπεστάτη, δωρεῖσθαι διὰ τῶν ἀξίων τοῦ μεταδούναι. Ταύτην οὖν εἴ τις ἀτι μάσειε τὴν ἱερὰν ευκοσμίαν, καὶ πρὸς ἀθλίαν οἴησιν ἐληλυθὼς, ἱκανὸν ἑαυτὸν οἰηθείη πρὸς τὴν θεαρχικήν ὁμιλίαν, καὶ τῶν ὁσίων ὑπερφρονήσοι· καὶ μὴν, εἰ τὰς αἰτήσεις ἀναξίας τε Θεοῦ, καὶ μὴ ἱερὰς αἰ τήσοι, καὶ τὴν ἔφεσιν τῶν 602 θείων εἰ μὴ σύντονον ἔχει καὶ ἑαυτῷ κατάλληλον, ἀποτεύξεται δι' ἑαυτὸν τῆς ἀνεπιστήμονος αἰτήσεως. Τάγματα δὲ, ὡς ὁ πολὺς ἐν Θεολογίας Διονύσιος φησι, ἐννέα, ἅπερ εἰσὶ ταῦτα· "Αγγελοι, ἀρχάγγελοι, Αρχαί, Εξουσίαι, Δυνάμεις, Κυριότητες, τὰ πευτὴν? Καὶ τὸ λοιπὸν, οὐ κατὰ Θεὸν τὰ θεῖα δράσας, οὐ τὰ ἀνθρώπεια κατ' ἄνθρωπον, ἀλλ᾽ ἀνθρώπωθέντος Θεοῦ, καινήν τινα τὴν θεανδρικὴν ἐνέργειαν ἡμῖν πεπολιτευμένος.

MARTINI DELRIO VINDICIÆ AREOPAGITIC.E. λέξεσιν ἀγνώστοις, μὴ διαβαινούσαις εἰς τὸ τῆς ψυ- εξαπτέρυγα Σεραφίμ, τὰ πολυόμματα Χερουβίμ, χῆς αὐτῶν νοερόν, ἀλλ᾽ ἔξω περὶ τὰ χείλη καὶ τὰς ἀκοὰς αὐτῶν διαβομβουμέναις, etc. Idem Anastasius qua'st. 6, posterioris exemplaris, ex Dionysio Areopagita de iis qui sancte obdormierunt i̇sta descripsit: Dico ergo, sacras Scripluras sequens, quod omnino sunt utiles in hac vita sanctorum preces, hoc modo: Si quis donum desiderans, et ad ejus participationem religiose affectus, tanquam suam agnoscens exiguitatem, quempiam sanctorum adeat, rogetque, ut sibi adjutor et precutor accedat; ex eo omnino capiet, qua omnes exsuperat, utilitatem. Assequetur enim ea quæ petit divinissima dona, ipsum suscipiente divina bonitate, piaque ac religiosa sui agnitione, et in sancios reverentia, et petitarum sacrarum petitionum laudabili desiderio convenientique et divino habitu. Est enim hoc quoque divinis judiciis constitutum, ut divina dona, iis qui digni sunt ut sint participes, decentissimo donentur ordine per eos qui digni sunt imperiri. Hunc si quis pulchre instututum aspernetur ordinem, et ad miseram elatus de se persuasionem, se idoneum existimet ut cum Deo habeat consuetudinem, el sancios despiciat: quin etiam si Deo indignas et non sanctas postularit petitiones, et intensum divinorum non habeat desiderium, et sibi conveniens, propter seipsum excidet a stulta petitione. En tertium telum pro sufragiis sanctorum, ut per eos ad Deum adeamus, et depicta clare superbia Calvimistarum, qui misera de se persuasione tuniidi, hune ordinem negotiandi cum Deo per familiares Dei, despiciunt ac despuunt. En tibi verba apud nostrum capite septimo De ecclesiastica hierarchia: Φημὶ δὲ, τοῖς Λογίοις ἑπόμενος, ὡς ὠφέλιμοι πάμ παν εἰσὶν ἐν τῷδε τῷ βίῳ τῶν ἁγίων αἱ προσευ χαί, κατὰ τόνδε τὸν τρόπον· Εἰ τις ἱερῶν ἐφιέμενος δώρων, καὶ πρὸς μετοχὴν αὐτῶν ἕξιν ἱερὰν ἔχων, ὡς τῆς οἰκείας ἐπιγνώμων βραχύτητος, ἐλθὼν ἐπί τινα τῶν ὁσίων ἀνδρῶν ἀξιώσειεν αὐτόν οἱ γενέσθαι συλλήπτορα καὶ συνικέτην, ὠφεληθήσεται πάντως ἐκ τούτου τὴν πάσης υπερκειμένην ὠφέλειαν. Επιτεύ ξεται γὰρ ὧν αἰτεῖ θειοτάτων δώρων, ἀποδεχομένης αὐτὸν τῆς θεαρχικῆς ἀγαθότητος, τῆς τε οἰκείας εύλαβοῦς ἐπιγνωμοσύνης, καὶ τῆς ἐπὶ τοῖς ὁσίοις αἰ τοῖς, καὶ τῆς τῶν αἰτηθεισῶν ἱερῶν αἰτήσεων ἐπαινετῆς ἐφέσεως, καὶ καταλλήλου καὶ θεοειδοῦς ἕξεως. Ἔστι γὰρ καὶ τοῦτο τοῖς θεαρχικοῖς κρίμασι νενομοθετημένον, τὸ τὰ θεῖα δῶρα τοῖς ἀξίοις τοῦ μετασχεῖν ἐν τάξει θεοπρεπεστάτη, δωρεῖσθαι διὰ τῶν ἀξίων τοῦ μεταδούναι. Ταύτην οὖν εἴ τις ἀτιμάσειε τὴν ἱερὰν ευκοσμίαν, καὶ πρὸς ἀθλίαν οἴησιν ἐληλυθὼς, ἱκανὸν ἑαυτὸν οἰηθείη πρὸς τὴν θεαρχικὴν ὁμιλίαν, καὶ τῶν ὁσίων ὑπερφρονήσοι· καὶ μὴν, εἰ τὰς αἰτήσεις ἀναξίας τε Θεοῦ, καὶ μὴ ἱερὰς αἰτήσοι, καὶ τὴν ἔφεσιν τῶν 602 θείων εἰ μὴ σύντο νον ἔχει καὶ ἑαυτῷ κατάλληλον, ἀποτεύξεται δι' ἑαυτὸν τῆς ἀνεπιστήμονος αἰτήσεως. Inter Opera D. Athanasii Alexandrini patriarchæ, tomo XI, Commelinianæ editionis Græco-Latina, editus est libellus Quæstionum breviorum ad Antiochum; quem magni illius Athanasii non esse colligitur, quod in is SS. Epiphanius et Gregorius Nyssenus citentur, illo magno Athanasio juniores. Nec tamen idem videtur auctor cum illo Anastasio Nysseno, licet fortassis ad eumden Antiochum nterque quæstiones scribat. Hic Athanasius quæst. vin quærit, quot sint essentiæ et ordines angeloEt respondet ex D. quidem Nysseno, unam et eamdemn esse essentiam, sicut eliam una est essentia cunctorum hominum: de ordimbus vero, esse novem, angelos, archungelos, principatus, potestates, virtutes, dominationes, sex alis aluta seraphim, multis oculis ornata cherubim, el thronos, sicut multum in Theologia vatens Dionysius inquit: Τάγματα δὲ, ὡς ὁ πολὺς ἐν Θεολογίας Διονύσιος φησι, ἐννέα, ἅπερ εἰσὶ ταῦτα· "Αγγελοι, Αρχάγγελοι, Αρχαί, Εξουσίαι, Δυνάμεις, Κυριότητες, τὰ rum. xal oi póvot, perspicue ad libros De cælesti hierar chia respiciens, sic enim ibi distinguuntur, cap. 6, licet alio paululum ordine. Fieri potest, ut iste Athanasins sit recentior aliquis episcopus Alexandrinus; cujus etiam sit Liber definitionum, in quo citatus Nyssenus; et Liber dictorum et interprelationum parabolarum evangelicarum, ubi citatur Gregorius Nazianzenus. Sed hæc ambigna sunt: patet, satis antiquum esse scriptorem, qui pro magno Athanasio receptus, et Epiphanio juniorem nullum citat. Sophronii catholici, Monothelitarum hæreticorum, et schismaticorum Græcorum testimonia. Temporibus Honorii et Joannis IV pontificum Romanorum vixit quidam Sophronius llierosolymita nus, qui primus ferme se Monothelitis opposit auctor Prati spiritualis, circa annum Domini 638. llinc in epistola ad Sergium Constantinopolitanum patriarcham sic scribit: Christi vero asserimus etiam esse virtutem illam, quæ dicitur nova et Deivirilis operatio, non unam exsistentem, sed diversi generis ac differentiæ, quam ex Areopago, a Paulo egregio divinitus captus asseruit Dionysius. Nomme innuit locum in epistola quarta ad Cainm Oɛpaπευτὴν in line, de Jesu? Καὶ τὸ λοιπὸν, οὐ κατὰ Θεὸν τὰ θεῖα δράσας, οὐ τὰ ἀνθρώπεια κατ' άνθρω πον, ἀλλ᾽ ἀνθρώπωθέντος Θεοῦ, καινήν τινα τὴν θέαν δρικὴν ἐνέργειαν ἡμῖν πεπολιτευμένος. Quod reli quum est, neque secundum Deum (subintellige lie et in seqq. tantum) divina perficiens, neque humana secundum hominem; sed Deo homine facto, noram quamdam Dei-virilem operationem nobiscum conversalus ostendens. Hunc locum pro se versulissimi tum temporis heretici producebant, catholicis consentientes de epistolae auctore Areopagita. Si non valet apud Calvinianos auctoritas catbolcorum monachorum, valeat saltem sententia bæreLicorum. Valeret, si non noceret Calvinismo, Enumerabo tamen hæreticos illos, ut constet de orbis tunc temporis de epistole illius scriptore consensa. Tomo II Conciliorum, in synodo Romæ habita sub Martino papa, secretario 3, pag, 121, exstal epistola illins Sergii Monothelitæ ad Cyrum patriarcham Alexandrinum, qua epistola recipit capitulum sepumum Cyri, in quo hunc locum Diony sio Areopagitæ tribuebat. Pagina vero 123 ait The mistius hæreticus in Epistola ad Marcellinum presbyterum et Stephanum diaconum de operatione Christi: «Ideo Dei-virilem Dionysius Areopagita nominavit. Idem asseruit Macarius patriarcha Antiochenus hæreticus in synodo habita Constantiιοpoli in Trullo, tempore Fogonati imperatoris, act. 2, in fine: ‹ Ego, inquit, numerum non dico, sed Dei-virilem operationem ejus, secundum sanctum Dionysium. Cyrus hæreticus in dist. cap. 7, dixerat se credere, eumdem unum Christum, et unum Filium operantem Deo dicibilia et humana, una Dei et viri operatione secundum B. Dionysium, I d. tomo Ill pag. 120. In quibus verbis Cyrus coDtextum Dionysii depravasse, et unum posuisse, pro nova, a B. Sophronio convictus fuit, ut fatetur ipse Pyrrhus adhuc hæreticus, in libro contra dogmaticum Cyst volumen, his verbis: Unum autem tantum capitulum reprehendit Sophromius reve rendissimus, utpote testimonium beate memoria Dionysii falsantem permutatione unius vocis; in hoc congrua dicens prædictus vir et cauta, su quibus ille asserit; sed homine facto Deo, nom quamdam et Dei. virilem operationem nobis proferens. Unam enim secundum veritatem continebat denominatum volumen; sed non malitiose (absit!) jaxta meum verbum; sed quoniam non potest allter nova intelligi, nisi una; a sanctissimo Cyro hujusmodi vox posita est: quoniam per abnegationem sublimium unami B. doctor confess ouem construens, et hanc singulariter exprimeus; quid aliud nisi unam couliteri 603 operationem, co

col. 965–966page 195 of 262

PG 4:965Τί δὲ περὶ τοῦ ἁγίου Διονυσίου φαμέν, ἐν τῇ πρὸς Γάϊον τὸν θεραπευτὴν ἐπιστολῇ φήσαντα φήσαντος] περὶ τοῦ Χριστοῦ . καινήν τινα θεανδρικὴν ἐνέργειαν πεπολιτευ Αρεοπαγίτου βίον ἔγραψα, καὶ ἔπεμψα ὑμῖν, ὡς καλῶς μέμνημαι, και, εἰ ζήτησας, αὐτοῦ εὑρήσεις. Ἡμεῖς δὲ, γίνωσκε, ὅτι θεῖον ἄνδρα τὸν τοιοῦτον ἔχομεν, καὶ μετὰ τοὺς ἀποστόλους Χριστοῦ ἡ Ἐκκλησία τιμᾷ, καὶ τὸ βιβλίον αὐτοῦ ἀποδεχόμεθα, καὶ πιστὰ τὰ ἐν αὐτῷ γεγραμμένα λέγο γνησίαν εἶναι τοῦ μεγάλου Διο 5: Τοὺς γὰρ ἐπὶ τὴν παναγεστάτην Ιόντας ἱερουργίαν, ἀποκεκαθάρθαι δεῖ καὶ τὰς ἐσχάτας τῆς ψυχῆς φαντασίας, καὶ δι᾿ ὁμοιότητος αὐτῇ κατὰ τὸ δυνατὸν προσιέναι. αὐτοῖς τοῖς θεολήπτοις ἡμῶν ἱεράρχαις, ἡνίκα καὶ ἡμεῖς, ὡς οἶσθα, καὶ αὐτὸς καὶ πολλοὶ τῶν ἱερῶν ἡμῶν ἀδελφῶν ἐπὶ τὴν θέαν τοῦ ζωαρχικοῦ καὶ θεοδόχου σώματος συνεληλύθαμεν. Παρὴν δὲ καὶ ὁ ἀδελφόθεος Ιάκωβος, καὶ Πέτρος ή κορυφαία καὶ πρεσβύτατη τῆς θεολόγων ἀκρότης. Εἶτα ἐδόκει με τὰ τὴν θέαν ὑμνῆσαι τοὺς ἱεράρχας ἅπαντας,

quod anius est Christus, per quoddam verbum lu- quippe unum est, mendacium autem multiplex. Nam culentius tradidit? › Hactenus veternosus coluber Pirrhus, fatetur corruptelam, quam negare non poterat, convictus; sed ex crimine laudem quærit. Idem Pirrbus in disputatione cum B. Maximo monaclio et martyre circa finem: Τί δὲ περὶ τοῦ ἁγίου Διονυσίου φαμέν, ἐν τῇ πρὸς Γάϊον τὸν θεραπευτὴν ἐπιστολῇ φήσαντα [leg. φήσαντος] περὶ τοῦ Χριστοῦ· . καινήν τινα θεανδρικὴν ἐνέργειαν πεπολιτευ péros; Turrianus vertit: Quid præterea dicemus de S. Dionysio, qui in epistola ad Caium cultorem de Christo dixit, exercuisse novam quamdam operationem Dei-virilem? Habes quinque Monothelitas, et considera inihi, hanc sententiam de Dionysii Areopagitæ scriptis sæculo illo vi, in omnibus patriarchalibus sedibus, hoc est Ecclesia tota. fuisse indubitatam: nam Romæ id asserebant Martinus, Honorius, et Joannes; Alexandriæ Cyrus, Antiochiæ Macarius, Constantinopoli Sergius, Hierosolymis Sophronius. Vide etiam quo pacto hodie hac in re, de libris dico Areopagitæ, cum Romana Ecclesia schismatici Græci consentiunt. Cum Stephanus Gerlachius, Martinus Crusius, et alii Lutherani Ubiquetarii Witteinbergenses et Tubigenses, contra catholicos Germania Jesuitas, et alios, unde suffragatores suæ sectæ conquirerent, juxta illud Virgilii à: Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo, legationem miserunt ad Jeremiam patriarcham Constantinopolitanum, et postea per epistolam quæsierunt ab eodem, quænam esset totius Græciæ de hoc, de quo controvertit Scaliger, Dionysio et ejus operibus sententia. Ille per Theodorum Zygomalam scribam suum respondit in hæc verba, quæ ex libro primo Turco-Græciæ columna 97 desumpta, misit ad me noster Petrus Dujarricius Aquilanus: Αρεοπαγίτου βίον ἔγραψα, καὶ ἔπεμψα ὑμῖν, ὡς καλῶς μέμνημαι, και, εἰ ζήτησας, αὐτοῦ εὑρήσεις. Ἡμεῖς δὲ, γίνωσκε, ὅτι θεῖον ἄνδρα τὸν τοιοῦτον ἔχομεν, καὶ μετὰ τοὺς ἀποστόλους Χριστοῦ ἡ Ἐκκλησία τιμᾷ, καὶ τὸ βιβλίον αὐτοῦ ἀποδεχόμεθα, καὶ πιστὰ τὰ ἐν αὐτῷ γεγραμμένα λέγο Hev. Ait: Areopagite vitam descripsi, et vobis misi, id quod bene memini, invenies etiam tu istic modo quæras. Scito, eum vīrum a nobis divinum haberi, secundum post apostolos Christi ab Ecclesia honorari, livrumque ejus a nobis probari, et fide digna, quæ in eo scripta sunt, duci. Quid ad hæc Scaliger? chinnabitur Lutheranos, quod Jeremiam potius, quam Genevenses et se consuluerint. Sed redeo ad Inostros, hoc est antiquiores Patres. Testimonia Theodori presbyteri, Sergii Tempsanensis et Antoni Melissa. et caSophronio tres ali accedant, de quibus, quod ignoti, quid dicam aliud non habeo. In Photii Bibliotheca fit mentio Theodori presbyteri, qui quando vixerit, et quid aliud egerit, scripserit, nescio. Photius ait se legisse librum illius, quo solverat quatuor objectiones adversariorum (habes supra) et 1 probaverat hæc monumenta divini et magni Dionysli germana esse, γνησίαν εἶναι τοῦ μεγάλου Διο vuolou Thy Biбlov. Credant Calvinista Photio hæretico, tam docto quam impio, Romanæ sedis acerrimo adversario. In concilio Lateranensi sub Martino 1, consultatione 3, Sergiu episcopus Tempsanensis agnoscit dictam epistolam ad Gujum cuitorem, de qua supra, et illa ipsa verba quæ Cyrus m capitulo septimo proferebat, fatetur fuisse Dionysii Areopagitæ. Antonius quidam monachus, cujus exstat liber vocatus Melissa, sæpe cital nostrum Dionysium. Lib. 1, serm. 19 in line ex eo profert hæc: Non peri potest, ut veniam consequantur illi, quos peccatorum non pœnitet; el serm. 21: Veritas est Deus útpote unum, non multa, secundum naturam. Verum ✔ Æneid. vii, 313. et Christus nit: Ego sum ria, veritas et vila *. Serm. 75: Silentium pro consensu haberi, docetur etiam proverbio. Horum locorum nullum potui reperire in libros quos habenius fieri potest, ut diligentiam meam fuerint frustrati. Libro 11, serinonë 3, citat hæc: Qui ad purissimum accedunt sacrificium, perpurgalos esse oportet extremis etiam animæ phantasiis, et per similitudinem ipsi, quoad fieri potest, appropinquare. Hoc exstat Ecclesiast. hierarchive cap. 5: Τοὺς γὰρ ἐπὶ τὴν παναγεστάτην Ιόντας ἱερουργίαν, ἀποκεκαθάρθαι δεῖ καὶ τὰς ἐσχάτας τῆς ψυχῆς φαντασίας, καὶ δι᾿ ὁμοιότητος αὐτῇ κατὰ τὸ δυνατὸν προσιέναι. Ne vero dubites hæc esse Areopagite, scito hune Antonium, Dionysii nomen solilum ɑndwę nostro tribuere: aliorum vero Dionysiorum solere patriam adjicere, ut lib. It, sermone 45, affert ex Dionysio Alexandrino istud: ‹ Fortis autem et accurata oratio, amaras etiam dicit esse dulcium causas, et laborum fructus esse voluptates. Nam sine labore nihil potest pulchri contingere; et sermone 72, ex eodem Dionysio Alexandrino profert Irasci 604 apud nos eousque extenditur dum peccata sedet. Irascimini, inquit, et ne peccetis f. Et summum jus vitandum est, cum dical Ecclesiastes 8: Ne sis justus multum. Denique scitum est apud theologos xat' ¿Ęoxhv Dionysii appellatione Areopagitam censeri. Ex Elia Cretensi et Andrea Cretensi, testimonia. Elias Cretensis disertos et accuratos Commentarios composuit in multas B. Gregorii Nazianzeni orationes, in quibus sæpius meminit nostri Dionysii, ut in Apologet. oratione 1, fol. 59 et 75, dicit Nazianzenum vocem owτaywyous, illuminantes, ex Dionysii libris mutuatum, nempe De ecclesiastica hierarchia, cap. 5, § 2, et postea Elias fol. 451, perspicue alludit ad Dionysii libros hierarchico», ita scribens: ‹ Etenim quæ hic in Ecclesiis cele. brantur, eorum, quæ in cœlis celebrantur similitudlines ac simulacra esse, sanctus Dionysius censet, nostramque hierarchiam post cœlestem hierarchiani collocans, comministram eam pronuntiat, illincque pro benignitate congruentes illuminationes accipere ait, his nimirum verbis utens. Hujus igitur nostræ congruentis deificationis causa benignus ille sacrarum cæremoniarum principatus, etc., quæ cuncta licet legere d. cap. 5, a pag. 355, et cap. 8, a pag. 388, copiosius enarrata. Item in commentario orationis xıx laudat quæ Dionysius scripsit de ritu consecrandi sacerdotes, quæ nunc exstant d. cap. 5, pag. 364. S. Andreas Hierosolymitanus, Cretensium episcopus et martyr, laudatus a Glyca, in oratione De dormiLone Deiparæ Virginis, non solum secutus fuit narrationem nostri Dionysii de obitu Mariæ dominæ nostræ, sed et stylum ac verba conatus imitari; ut facile colliget, qui Græca verba Andreæ contulerit cum Dionystanis, tom. 1, p. 539. Testimonia Juliani Hierosolymitani, Epiphanii presbyteri, Glycee et aliorum Græcorum. Sanctus Dionysius Areopagita libro De divinis nominibus cap. 3, in fine, sic scribit: 'Entel xai nap' αὐτοῖς τοῖς θεολήπτοις ἡμῶν ἱεράρχαις, ἡνίκα καὶ ἡμεῖς, ὡς οἶσθα, καὶ αὐτὸς καὶ πολλοὶ τῶν ἱερῶν ἡμῶν ἀδελφῶν ἐπὶ τὴν θέαν τοῦ ζωαρχικοῦ καὶ θεο δόχου σώματος συνεληλύθαμεν. Παρὴν δὲ καὶ ὁ ἀδελφόθεος Ιάκωβος, καὶ Πέτρος ή κορυφαία καὶ πρεσβύτατη τῆς θεολόγων ἀκρότης. Εἶτα ἐδόκει με τὰ τὴν θέαν ὑμνῆσαι τοὺς ἱεράρχας ἅπαντας, elc Quandoquidem apud ipsos quoque nostros a Deo afflatos sacrorum principes, quando nos quoque, ut ipse nosti, et mulli er nosiris sacris fratribus, ad contuendum corpus, quod vitæ principium dedis, et Deum suscepit, convenimus. Aderat autem Dei quoque frater Jucubus, et Petrus, qui erat theologorum e Joall. XXIV, 6. 1 Eplies. IV, 26. ↑ Cap. vii, 7.

col. 967–968page 196 of 262

PG 4:967οὖν ἐκ τῶν ἱερῶν μεμνήμεθα λογίων, ὡς ὁ θεῖος ἔφη Διονύσιος ὁ Αρεοπαγίτης, ὅτι ὁ Θεὸς πάντων ἐστὶν αἰτία καὶ ἀρχὴ, τῶν ὄντων οὐσία, τῶν ζώντων ζωή, τῶν λογικῶν ὄντων λόγος. Καθὼς δὲ, ὁ ἁγιώτατος καὶ θεολογικώτατός φησι Διονύσιος ὁ ᾿Αρεοπαγίτης, Πάσας ή θεολογία, ήγουν ἡ θεία Γραφή, τὰς οὐρανίας ουσίας εννέα κέκληκε. Εφη τοιγαροῦν ὁ πολὺς τὰ θεῖα καὶ βαθὺς Διονύσιος ἐν τῇ περὶ τῶν κεκοιμημένων μυστικῇ θεωρία, ούτωσὶ λέξας, ἵν᾿ ἐκ τῶν αὐτοῦ θείων καὶ σεβαστῶν λόγων πρὸς ἐναργῆ ἀπόδειξιν ἐφάψωμαι "Οτι δὲ καὶ τῶν δικαίων αἱ προσευχαί...

suprema et antiquissima summitas. Visumque est, ut post illud spectaculum omnes sacrorum principes hymnum canerent, etc. Hæc ut vera verba de se Joquentis Areopagitæ, magno consensu Græci Patres receperunt; et inde in Ecclesiam traditio antiquissima manavit, morti Deiparæ virginis omnes apostolos, et B. Dionysium ac Timotheum interfuisse. Tempore Chalcedonensis synodi, petentibus Marciano et Pulcheria, Julianus flierosolymitanus episcopus id verbis hisce fuit testatus: Tunc autem aderant cum apostolis, sanctissimus Timotheus apostolus et primus episcopus Ephesioruin, et Dionysius Areopagita: sient hic ipse magnus testatur Dionysius, in his quæ de beato Hierotheo, qui ipse quoque tune aderat, conscripsit ad D. apostolum Timotheum, sic dicens: Quandoquidem, etc., subdit enim citata Dionysii verba. Hoc B. Juliani testimonium profert Euthymius historicus libro I, cap. 40, citatus a B. Joanne Damasceno orat. De Dormitione Deiparæ: et Nicephorus Calixtus idem refert libro xv Hist. c. 14. Eamdem auctoritatem et verba pro Areopagitæ gnesiis amplectuntur etiam Epiphanius presbyter in orat. De dormitione Deipare, Simeon Metaphrastes, et Michael Syngelus in laude Dionysii, Maximus scholiis in Dionysium, Glycas lib. Annal, el alii Græci in Cantico quodam de Deipara. Lege Petruin Canisium lib. v Marialis cap. 3, et Cardin. Baronium, tomo 1 Annal., anno Christi 48, num. 8, ubi docte ostendit, hanc veram esse Dionysii sententiam. B. Michaelis Syngeli et B. Joannis Damasceni sententia. Beatus Michael Syngelus presbyter Hierosolymitanus, magna laude sanctimonia ac eruditionis, scripsit quædam tempore non Mauritii imperatoris, sed Ludovici Pii Hilduini ævo, quando a Theophilo Græcorum imp. iconomacho propter catholicam fidem multa pertulit, ut tradit Curopalata in Histor. et laudatur a Theodoro Suidita lib. 11, epist. 213. Hic ergo Syngelus eodem tempore, quo Methodius vitamı el marlyrium Areopagitæ scripsit, etiam ipse martyrii amore exæstuans, disertissimum ejusdem Dionysii Encomium composuit, quod Parisiis 605 Græce fuit excusum, hoc initio: Oupaviav or tʊɔç, in quo multa laudat utriusque hierarchiæ, libri De divinis nominibus, epist. ad Caium et alia quæ sant cuique ad manumi. Michaele paulo antiquior, et confessionis laude non ignobilior Joannes Manzer Damascenus vixit, elarum lumen ac sidus octavi sæculi, diligeus lector et candidus laudater horum Dionysii librorum, habes libro i De fide orthodoxa, capite 12: Taūta pèv οὖν ἐκ τῶν ἱερῶν μεμνήμεθα λογίων, ὡς ὁ θεῖος ἔφη Διονύσιος ὁ Αρεοπαγίτης, ὅτι ὁ Θεὸς πάντων ἐστὶν αἰτία καὶ ἀρχὴ, τῶν ὄντων οὐσία, τῶν ζώντων ζωή, τῶν λογικῶν ὄντων λόγος. Quae, licet alio ordine, invemes omnia De divinis nominibus, capite primo. Et hæc quidem a sacris oraculis sumus edocti, sicut ait divinus Dionysius Areopagita, Deum omnium causam esse et principium, eorum quæ sunt, essentiam, viventium vilam, el ratione utentium rationem, etc. Idem Joannes ejusdem Operis libro 11, cap. 18, vocal sanctissimum et theologiæ peritissimum. › Καθὼς δὲ, ait, ὁ ἁγιώτατος καὶ θεολογικώτατός φησι Διονύσιος ὁ ᾿Αρεοπαγίτης, Πάσας ή θεολογία, ήγουν ἡ θεία Γραφή, τὰς οὐρανίας ουσίας εννέα κέκληκε. Sicut autem sanctissimus et theologiæ callentissimus ait Dionysius Areopagita: Universe theologia, id est sacra Scriptura, celestes essentias novem esse dixit. Sunt deprompta ex libro De cœlesti hierarchia, capite 5, sub tin. Tertium profert locum in lib. De iis, qui in fide obierunt: Εφη τοιγαροῦν ὁ πολὺς τὰ θεῖα καὶ βαθὺς Διονύσιος ἐν τῇ περὶ τῶν κεκοιμημένων μυστικῇ θεωρία, ούτωσὶ λέξας, ἵν᾿ ἐκ τῶν αὐτοῦ θείων καὶ σεβαστῶν λόγων πρὸς ἐναργῆ ἀπόδειξιν ἐφάψωμαι "Οτι δὲ καὶ τῶν δικαίων αἱ προσευχαί... Ait rerum divinarum magnus ac profundus scruIntor Dionysius, in mystica de dormientibus contemplatione, sic loquens, ut ejus divinis et venerandis sermonibus demonstrationem delibem: Quod autem justorum preces, etc. Locus Dionysii habetur cap. ult. De ecclesiastica hierarchia, quem supra ex beato Anastasio Nysseno totum exhibui eundem laudante; ideo nec illum repeto, nec quartum addo testimonium Damasceni, ex oratione De dormitione beatæ Mariæ virginis, ubi confirmat nostri Dionysii narrationem, de qua etiam supra; quam historiam quoque beatus Michael Syugelus eleganter dilatavit in præfato S. Dionysii Encomio. Ex Simeone Metaphraste et Theodoro Prodromo testimonia. Beatus Simeon Metaphrastes, celeberrimus apud Græcos (cujus auctoritate synodus Florentina œcumenica sub Eugenio IV, sess. 7, utitur) multus est in horum librorum commendatione, confirmans cos B. Dionysii Areopagitæ esse. Primum in Dionysii Vita, quam habemus in Surii tomo V, die 11 Octobris; ubi etiam materiam librorum 3 quam videmus in istis nostris, producit. Deinde ejusdem Surii tomo IV in oratione De dormitione Deiparæ ait: ‹ Per nubem autem ejus venerandos congregat discipulos, ut veneraudum ejus corpus mandarent sepulturæ. Ne autem videatur inane, quod dictum est de congregatione apostolorum, quæ facta est in dormitione Virginis, satius fuerit ea summatim addere quæ a Dionysio Areopagita dicuntur in 11 libro De divinis nominibus ad Timotheum. › Librum pro capite seu sectione usurpat, et subdit verba Dionysii, quæ habemus superius. Adjungo Theodorum Prodromum, qui dia posterior, vixit temporibus imp. Andronici Junioris; sed adjungo, quia recensens gravissimos aliquos el antiquissimos atque sanctissimos Patres Græcos, quorum scriptis Ecclesia sint illustrata primum lo cum tribuit nostro beato Dionysio Areopagitæ: huic subdit magnum Athanasium, et Basilium, et utrumque Gregorium, et Ephræm Syrum, et Joannew Chrysostomum, et Cyrillum Alexandrinum, et Maximum nostrum, et Joannem Climacum, et Nilum; denique his quos dixi omnibus subdit, ut eorum consortio dignum, Simeonem Metaphrasteu; quarc et illi ipse nunc associetur. Ex Suida, el Joanne Sycopolitano, et Gregorio Petricio. Suidas ille, quisquis fuit cujus exstant utilia collectanea, qui vixit post annum Christi millesinum, agens de nostro Dionysio, facit illum B. Pauli discipulum, et Atheniensium episcopum, et ex eo narrat historiam de echipsi visa Heliopoli, patiente Domino, cum adesset Apollophanes, et citat epistolam nostri Dionysii ad Polycarpum, quæ multorum manibus teritur; in qua verbotenus omvia continentur quæ Suidas retulit. Postea subjicit omnem materiam libri De divinis nominibus ad Timotheum. Agnoscit etiam libros hierarchicos, el Mysticam theologiam, et epistolas quas habemus ommes, et inter eas ad Caium, 606 et ad Demopkilum, quos ambo vocat Therapeutas, Cital etiam Encomium Michaelis Syngeli, de quo jam egimus. Multi Prologum, qui præfigitur beati Maximi Græcis Scholiis, volunt non esse Maximi, sed junioris cujusdam Joannis Sycopolitani; nec saue convenit admodum cum Maximi stylo, qui pressior est et simplicior. In hoc Prologo respondetur quibusdam argumentis adversariorum, qui conant MAT hos libros Dionysio Areopagitæ adimere, quæ nos argumenta jam solvimus, et Prologum Maximo tribuiuus, cum plerisque, cui arbaror now adi mendum propter haud magnam styli discrepantiam. In eoden Prologo subditur index omulum Dionysii quæ nunc exstant Operum, et praeterea

col. 969–970page 197 of 262

PG 4:969ἐκ τοῦ ἄθλου καὶ ἀμεροῦς ἀγαθοῦ, τὰ ἐγκάρδια τῆς πηγαία θεότης ὁ Πατήρ· ὁ δὲ Ἰησοῦς καὶ τὸ Πνεῦμα, τῆς θεογόνου θεότητος, εἰ οὕτω χρή φάναι, βλαστοί θεόφυτοι, καὶ οἷον ἄνθη καὶ ὑπερούσια φώτα, πρὸς τῶν ἱερῶν Λογίων παρειλήφαμεν· ὅπως δὲ ταῦτά ἐστιν, οὔτε εἰπεῖν, οὔτε ἐννοῆσαι δυνατόν, 341. "Οθεν ἐν πάσῃ σχεδόν τῇ θεολογική πρα γματεία, τὴν θεαρχίαν δρωμεν ἱερῶς ὑμνουμένην· ὡς μονάδα μὲν καὶ ἐνάδα, διὰ τὴν ἁπλότητα καὶ ἑνότητα τῆς ὑπερφυοῦς ἀμερίας, ἐξ ἧς ὡς ἐνοποιοῦ δυνάμεως ἐνιζόμεθα, καὶ τῶν μεριστῶν ἡμῶν ἑτεροτήτων υπερκοσμίως συμπτυσσομένων, εἰς θεοειδή μονάδα συναγόμεθα, καὶ θεομίμητον ἔνωσιν· ὡς τριάδα δὲ, διὰ τὴν τρισυπόστατον τῆς ὑπερουσίου γονιμότητος ἔκφανσιν, ἐξ ἧς πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ἐστι καὶ ὀνομάζεται, οὖν ταῖς θεολογικαῖς Υποτυπώσεσι τὰ κυριώτατα τῆς καταφατικής θεολογίας υμνήσαμεν πῶς ἡ θεία καὶ ἀγαθὴ φύσις, ἑνικὴ λέγεται, πῶς τριαδική· τίς ἡ κατ' αὐτὴν λεγομένη πατρότης τε καὶ υἱότης· τί βούλεται δηλοῦν ἡ τοῦ Πνεύματος θεολογία· πῶς ἀγαθότητας ἐξέου φῶτα, καὶ τῆς ἐν αὐτοῖς, καὶ ἐν ἀλλήλοις συναϊδίου τῇ ἀναβλαστήσει μονῆς ἀπομεμένηκεν ἀνεκφοίτητα. Ἐπὶ τῆς ἑνώσεως τῆς θείας, ἤτοι τῆς ὑπερουσιότητος, ἠνωμένον μὲν ἔστι τῇ ἐναρχικῇ Τριάδι καὶ κοινὸν, ἡ ὑπερούσιος ὕπαρξις, ἡ ὑπέρα θεος θεότης, ἡ ὑπεράγαθος ἀγαθότης, ἡ πάντων θὸς, εἰ μὴ μόνος ὁ Θεός. Τοῦτο μὲν οὖν καὶ ἐν ἄλ λοις ἐξετασθὲν ἡμῖν, ἀποδέδεικται, τὸ πάσας ἀεὶ τὰς θεοπρεπείς θεωνυμίας, οὐ μερικῶς, ἀλλ' ἐπὶ τῆς ὅλης καὶ παντελοῦς καὶ ὁλοκλήρου και πλήρους θεότητος, ὑπὸ τῶν Λογίων ὑμνεῖσθαι, καὶ πάσας αὐτ τὰς ἀμερῶς, ἀπολύτως, ἀπαρατηρήτως, ὁλικῶς, ἁπάσῃ τῇ ὁλότητι τῆς ὁλοτελοῦς καὶ πάσης θεότη

MARTINI DELRIO VINDICIÆ AREOPAGITICA. multorum quæ interciderunt, quorum in nunc ex- ἐκ τοῦ ἄθλου καὶ ἀμεροῦς ἀγαθοῦ, τὰ ἐγκάρδια τῆς stantibus facta habetur mentio, quæ nihil opus nunc iterum recensere. Denique typis prodierunt Epigrammata varia Georgii Patricii, cui Mitylene patria, in laudem librorum beati Dionysii, De cœlesti hierarchia, De ecclesiastica hierarchia, De divinis nominibus, et De mystica theologia. Ex Euthymio monacho Zigabeno. Vixit tempore Alexii Comneni, sæculo undecimo, inter Grecos sui evi eruditissimus et diligentissimus, ut patet ex libris qui exstant; nempe Commentariis in Psalmos omnes, et in quatuor Evangelia, et Panoplia contra hæreses, in quo opere molta satis ampla loca nostri Dionysii adducit, ut Areopagitæ illius Magni. Dabo nonnulla ex versione Francisci Zini. Ait parte 1 Panopliæ orthodoxæ fidei, titulo 2: ‹De Patre, Filio, et Spiritu sancto distincta simul atque conjuncta divinitatis ratio; Dionysii Areopagite ex capite de unita distinctaque theologia: Patrem quidem esse fontem, ut ita dixerim, divinitatis; Filium antem, et Spiritum, fe cundæ divinitatis, si ita dicendum est, germina divinitus pullulantia, et flores quodammodo, et essentia præstantiora lumina, ex sacris libris accepimus: sed quonam pacto hæc smit, nec eloqui possumus, nec intelligere. Nonne sunt ista? "Ote µky čσt! πηγαία θεότης ὁ Πατήρ· ὁ δὲ Ἰησοῦς καὶ τὸ Πνεῦμα, τῆς θεογόνου θεότητος, εἰ οὕτω χρή φάναι, βλαστοί θεόφυτοι, καὶ οἷον ἄνθη καὶ ὑπερούσια φώτα, πρὸς τῶν ἱερῶν Λογίων παρειλήφαμεν· ὅπως δὲ ταῦτά ἐστιν, οὔτε εἰπεῖν, οὔτε ἐννοῆσαι δυνατόν, De divinis nominibus, cap. 2. Vides, quam hæc germana sint nostri Dionysii, cujus Græcam grandiloquentiam vix ulla sermonis Latini facundia plene queat exprimere; quod ex cæteris æque patebit. Hem, ex capite primo libri De divinis nominibus: Quamobrem in omni fere theologica disceptatione summam divinitatem sancte celebtalam cernimus; ium ut monadem et unitatem, propter simplicitatem unitatemque impartibilitatis ipsiùs naturam exsuperuntis: ex qua lanquam unifica potestate unum efficimur, dividuisque nostris diversitatibus supra mundunum modum copulatis, in monadem deiformem, unionemque Deum imitantem, colligimur: tum aulem Trinitatem, propter fecunditatis essentiam superantis in tribus personis expressionem, ex qua in cœlo et in terra paternitas omnis exsistit et nominatur. Hæc et reliqua, quæ subdit omnia, exstant in nostro, pagina 341. "Οθεν ἐν πάσῃ σχεδόν τῇ θεολογική πρα γματεία, τὴν θεαρχίαν δρωμεν ἱερῶς ὑμνουμένην· ὡς μονάδα μὲν καὶ ἐνάδα, διὰ τὴν ἁπλότητα καὶ ἑνότητα τῆς ὑπερφυοῦς ἀμερίας, ἐξ ἧς ὡς ἐνοποιοῦ δυνάμεως ἐνιζόμεθα, καὶ τῶν μεριστῶν ἡμῶν ἑτεροτήτων υπερκοσμίως συμπτυσσομένων, εἰς θεοειδή μονάδα συναγόμεθα, καὶ θεομίμητον ἔνωσιν· ὡς τριάδα δὲ, Did TRY TOUTSTATO THE REPOUSOU you pontos διὰ τὴν τρισυπόστατον τῆς ὑπερουσίου γονιμότητος ἔκφανσιν, ἐξ ἧς πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ἐστι καὶ ὀνομάζεται, etc. Item ex cap. 3 De mystica theologia istud: In eo libro quem De theologicis institutionibus inscripsimus, quæ sint affirmantis theologiæ præcipua decluTuvimus: quomodo divina bonaque natura una dicatur et trina; quæ in ipsa Patris, quæ t'ilii notio; quid significet Spiritus sancli theologia: qua ratione ex incorporeo individuoque bono intima bonitatis lumina pullulent, et a coæterna cum ipso pultulatione in ipso, el in seipsis et inter se mansione sic exeam, ut av ea nunquam discedant. Habentur Græce tom. 11: 'Ev pèv οὖν ταῖς θεολογικαῖς Υποτυπώσεσι τὰ κυριώτατα τῆς καταφατικής θεολογίας υμνήσαμεν πῶς ἡ θεία καὶ ἀγαθὴ φύσις, ἑνικὴ λέγεται, πῶς τριαδική· τίς ἡ κατ' αὐτὴν λεγομένη πατρότης τε καὶ υἱότης· τί βούλεται δηλοῦν ἡ τοῦ Πνεύματος θεολογία· πῶς h Luc. xv, 19. PATROL. GR. IV. ἀγαθότητας ἐξέου φῶτα, καὶ τῆς ἐν αὐτοῖς, καὶ ἐν ἀλλήλοις συναϊδίου τῇ ἀναβλαστήσει μονῆς ἀπομεμένηκεν ἀνεκφοίτητα. Sequuntur apud Euthymium duo loci ex cap. 2 De divinis nominibus. 607 Prior talis est: In unione divina, sive natura illa essentiam superunte, conjuncta quidem sunt et communia unicæ principalique Trinitati exsistentia essentiam superans, divinitas divinitate superior, bonitas bonitate præstantior, etc., ex illo: Ἐπὶ τῆς ἑνώσεως τῆς θείας, ἤτοι τῆς ὑπερουσιότητος, ἠνωμένον μὲν ἔστι τῇ ἐναρχικῇ Τριάδι καὶ κοινὸν, ἡ ὑπερούσιος ὕπαρξις, ἡ ὑπέρα θεος θεότης, ἡ ὑπεράγαθος ἀγαθότης, ἡ πάντων etc. Posterior autein ex ejusdem cap. principio: Nullus bonus, nisi solus Deus h. Hoc et alibi a nobis expensum ac demonstratum est, omnes semper denominationes Deo dignas non per partes, sed in tota, perfecta, integra, et plena divinitate in sanctis celebrari libris, et omnes ipsas individue, absolute; et præter omnen discriminis observantiam, integra ratione universæ integritati perfecta et totius divini - tatis attribui, et que sequuntur multa. Obdelç áraθὸς, εἰ μὴ μόνος ὁ Θεός. Τοῦτο μὲν οὖν καὶ ἐν ἄλ λοις ἐξετασθὲν ἡμῖν, ἀποδέδεικται, τὸ πάσας ἀεὶ τὰς θεοπρεπείς θεωνυμίας, οὐ μερικῶς, ἀλλ' ἐπὶ τῆς ὅλης καὶ παντελοῦς καὶ ὁλοκλήρου και πλήρους θεότητος, ὑπὸ τῶν Λογίων ὑμνεῖσθαι, καὶ πάσας αὐτ τὰς ἀμερῶς, ἀπολύτως, ἀπαρατηρήτως, ὁλικῶς, ἁπάσῃ τῇ ὁλότητι τῆς ὁλοτελοῦς καὶ πάσης θεότη Tos àvatiesai, etc. En quinque ex uno titulo tėstimonia. Vereor ne molestus sim, si ex eodem opere cætera omnia commemorem; sunt enim multa et magna nimis. Nam titul. 3 continentur fragmenta viginti et septem, metaphrastice citata ex libro De divinis nominibus et aliis operibus: towin titulo 5, sed titulo 7, dno ex eodem libro, unum ex epistola 4 ad Caium, unum ex libro De theologicis elementis, duo ex cœlesti et ecclesiastica hierarchia. Cæterum parte 11, titul. 48, refert epist. 5 M:- ximi ad Nicandrum, in qua locum ium beati Dionysii de Dei-virili operatione ex epistola ad Caium fuse explicavit: quæ explicatio quia pererudita est, et ostendit Maximi sapientiam atque eruditionem, cujus inscitiam Scaliger jactal se ostendisse, eam hoc loco ascribam, in Scaligeri gratiam, non Græce, quia careo exemplari, sed Latine ex versione Zini, Ait ergo: ‹ Idem de actionibus dicere possumus, nec tamen ob id unicas divinorum Patrum de ipsis actionibus voces negamms (absit) quas vel sanctus et divinis in rebus explicandis excellentissimus Dionysius, vel sapiens Cyrillus, pronuntiavit; qu.- bus divina simul et humana actio sic declaratur ut conjunctam atque unam esse appareat. Voces enim ab illis excogitatæ propter conjunctionem, et mutuam naturalium actionum inter ipsas omnino copulationem, sunt piæ et comprobandæ. Quemadmodum et ille quæ geminas declarant actiones propter differentiam in essentia naturaque subsistentem. Vox enim illa Theandrica, a doctore Divnysio composita quæ divinam humanamique signiti. cat, ut unica pronuntiatione duplicem nature dn pheis actioneni indicaret. Sapiens rursum Cyrillus unam conjunctamque dixit actionem, ut cognatam naturahum actionum copulationem doceret.» Et post pauca Quamobrem una, ut Cyrillus ait, conjunctaque utriusque actio, quæ demonstrata est, non aliter quam illa Dionysii Theandrica naturaliter actionum indicans copulationem, diversam et geminam earum rationem proprie demonstrat. › Idem Euthymius eodem titulo cap. 83 citat explicationem clariorem ejusdem loci Dionysiani, traditam a B. Damasceno contra Monothelitas, quæ est ista: ‹ Beatus Dionysius Christum nova quadam thean31

col. 971–972page 198 of 262

PG 4:971περίφρασις Περὶ ἀγγελικών ιδιοτήτων, Περὶ ψυχῆς. Περὶ δικαίου καὶ θείου δικαιωτηρίου, Περὶ θείων ὕμνων, Περὶ νοητῶν καὶ αἰσθητῶν, Περὶ θεολογικῶν ὑποτυπώσεων, Περὶ συμβολικής θεολογίας. Πρὸς Τιμόθεον ἐπίσκοπον Εφέσου, καὶ αὐτὸν μαθητὴν Παύλου τυγχάνοντα, Περ θείων Πρὸς τὸν αὐτὸν Τιμόθεον ἑτέρα βίβλος, Περὶ ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας, κεφάλαια ιε'. Πρὸς τὸν 608 αὐτὸν Περὶ τῆς οὐρανίου Ιεραρχίας, κεφαλ. ις'. Πρὸς τὸν αὐτὸν, Περὶ μυστικῆς θεολογίας, κεφ. ε'. θεραπευτὴν δ'. Πρὸς Δωρόθεον λειτουργὸν σ'. Πρὸς Σώπατρον ἱερέα α'. Πρὸς Πολύκαρπον ἱεράρχην Σμύρνης α. Πρὸς Δημόφιλον θεραπευτὴν α'. Πρὸς Ιωάννην τον θεολόγον, τὸν ἀπόστολον, καὶ εὐαγγελιστήν, α'.

drica actione usum dicit; quo quidem vocabulo non tollit actiones naturales, sed unam ex divina humamaque constantem actionem constituit. Sic enim et unam naturam novam, quæ ex divina atque humana constat, dixerimus. Quorum enim actio una, horum una et essentia, ut divini nostri Patres sentiunt. Sed cum vellet ostendere novun arcanumque modum, quo naturales Christi actiones patefactæ sunt, propter arcanam rationem, qua Christi naturæ vicissim inter se commeant; congrue consuetudinem etiam ejus, quantum ad humanitatem attinet, novam et admirabilem appellavit. Neque enim divisas dicimus actiones, neque naturas separatim agere, sed conjunctim utramque cum alterius societate agere, id quod est ipsius propriam, etc. quæ subdit, usque: Hoc igitur significat theandrica actio, cum Deus home factus sit, humanam etiam ipsius actionem divinam esse, id est deificatam, et non expertem divinæ ejus actionis; itemque divinam ipsius actionem humanæ ipsius actionis expertem non esse; sed utramque simul cum altera speclari. Hæc autem loquendi radio περίφρασις appellatur cum res duas una dictione complectimur. Quemadmodum enim, unam dicimus igniti gladii, tum incisam ustionem, tum ustam incisionein, cum tamen alia actio sit incisio, et alia ustio, et ab alia atque alia natura profici scantur, nempe ustio ab igne, incisio autem a ferro; sic etiam cum unam dicimus Christi theandricam actionem, geminas duarum ipsius naturarum actiones intelligimus, divinitatis quidem ipsius divinam, humanitatis autem humanami, › Reliquit etiam epistolas decem, quarum postrema evangelista Joanni, qui supra pectus Domini recubuit, est scripta. Atque hæc quidem ejus scripta etiam hodie circumferuntur, Ipse quoque aliarum etiam lucubrationum suarum mentionem facit, quales sunt quæ ab eo Theologice expositiones sunt nominate. Item Symbolica theologia præterea De angelicis proprietatibus,et ordinibus. Commentarius De anima, De justo el divino judicio, De divinis hymnis; item: De iis quæ vel intelligentia vel sensu deprehenduntur, Commentarii autem isti omnino visi non sunt, neque nobis, neque his qui ante nos fuerunt, cogniti. › Tantum Nicephorus, cui de scriptis Areopagita plane consentil. Gregorius Pachymerius sub Michaele Palæologo et Andronico circa annum 1260, paulo antiquior: cujus habemus Aristotelicas epitomas, et paraphrases Areopagiticas, in libros qui exstant omnes, ut et Maximi Scholia: reliquorum, quos ait non invemiri, nomina ponit: Περὶ ἀγγελικών ιδιοτήτων, Περὶ ψυχῆς. Περὶ δικαίου καὶ θείου δικαιωτηρίου, Περὶ θείων ὕμνων, Περὶ νοητῶν καὶ αἰσθητῶν, Περὶ θεολογικῶν ὑποτυπώσεων, Περὶ συμβολικής θεολογίας. Quoad superstites libros, his etiam Suidas consentit quantum ad inscriptiones; nam quoad capita variant, quod parum refert. Sic autem recenset libros Suidas: Πρὸς Τιμόθεον ἐπίσκοπον Εφέσου, καὶ αὐτὸν μαθητὴν Παύλου τυγχάνοντα, Περ θείων brouátur Bibala 3. et capitum subjicit inscriptiones. Πρὸς τὸν αὐτὸν Τιμόθεον ἑτέρα βίβλος, Περὶ ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας, κεφάλαια ιε'. Πρὸς τὸν 608 Testimonia Nicephori Callisti, Georgii Pachy- αὐτὸν Περὶ τῆς οὐρανίου Ιεραρχίας, κεφαλ. ις'. Πρὸς merii, el cardinalis Bessarionis. Nicephorus Callistus Xanthopulus Historiam ecclesiasticam conscripsit, sane diligenter, tempore Andronici senioris Palæologi, circiter annum Domimi 1311. llic lib. ut, cap. 22, ex nostri Dionysii, quem Areopagitam vocat, narratione, dicto cap. 3 De divinis nominibus, recenset quæ in funere B. virginis Mariæ acciderunt. Sed cap. 21 sic de nostro loquitur: Tanta autem fuit in Christum fides, ut non modo dignus divino lavacrotesset, sed etiam ipsius Pauli manibus Atheniensium designaretur episcopus, mirificis prorsus atque divinis charisimatibus pollens. Vixit is etiam familiarius cum divino viro Hierotheo, quorum utrique res summas Paulus (ut eis, in tertium cœlum et paradisum raptus, initiatus fuerat) de theologia, Deique verbi ratione scilicet, necnon cœlesti hierarchia, rerumque omnium absolutissima dispositione atque ordinatione, communicans tradidit, quas res Dionysius postea etiam in scripta retulit; qui vero verbo pietatis verique cultus magnifice prædicando magna usus est libertate, multosque annos in partibus occidentalibus Christum glorificans, ad multam venit senectutem, et pro ipso martyrii corona est cohonestatus. Ferunt autem eum caput suum, quod gladio resectum fuerat, in manibus gerentem ad duo millia passuum tulisse, ibique in quam inciderat, mulieri tanquam depositum tradidisse. Quæ autem ille scripta, sublimi rerum divinarum contemplatione, sententiis et elocutione admiranda prorsus, et excellentia, longeque ab iis, quæ pro hominum captu edita sunt, dissita composuerit, sic se habent. Primum quidem opus De divinis nominibus scripsit tredecim capitibus, in quo ad centum quoque alia capita sunt adjecta divinæ sapientiæ plena. Secundus ab eo liber scriptus est, cui titulum fecit De cœlest hierarchia, capita habens quindecim. Tertius De ecclesiastica hierarchia capitum seplem. Quartus De arcana seu mystica theologia, quinque capitum. τὸν αὐτὸν, Περὶ μυστικῆς θεολογίας, κεφ. ε'. Deinde recenset epistolas hasce: Пpòç Fátor θεραπευτὴν δ'. Πρὸς Δωρόθεον λειτουργὸν σ'. Πρὸς Σώπατρον ἱερέα α'. Πρὸς Πολύκαρπον ἱεράρχην Σμύρνης α. Πρὸς Δημόφιλον θεραπευτὴν α'. Πρὸς Ιωάννην τον θεολόγον, τὸν ἀπόστολον, καὶ εὐαγγελιστήν, α'. Ubi vides præteritan epistolamm ad Titum episcopum, quam Maximus, Pachymerius et Nicephorus recognoscunt. Nam Maximi, sive Joannis Sycopolitani va similis est enumerationi Pachymeriame; nisi quod addit loca Dionysii, ubi citat libros suos, qui non exstant. Circa Christi annum 1371 vixerunt jam corruente Græcia, Georgius Trapezuntius, Theodorus Gaza, et doctissimus cardinalis Bessarion, qui a Gaza dissensit, et majores suos sequens, hæc opera tribuit. Areopagitæ. Nam lib. 1 Defensionis Platonicæ cap. 3, ita scribit: Vir sanctissimus, Dionysius Areopagita, qui primus et summus Christianæ theologiæ auctor fuit, neminem ante se habuit rerum divinarum scriptorem, præter apostolum Paulum, et Hierothenm Athenarum pontificem, quibus ipse præceptoribus 609 usus est. Sic ex Budæi codice Morellius. Quæro, quæ alia de divinis rebus Dionysii scripta laudarit hoc loco Bessarion, præter nostra? cujus ego in rebus istis judicium deceu Gazis, et centum Scaligeris non vereor præponere. Testimonia ex conciliis Græcorum. Idem non per singulos tantum Patres, sed cupctim etiam per synodos possum probare. Nicæna synodus œcumenica prima, et princeps (ut sic dicam) universalium conciliorum, in canonibus uberioribus, quos ex nostris hominibus, Arabica secuti exemplaria, Pisanus et Turrianus ediderunt, canone xxxi, qui est de recipiendis ex hæresi redeuntibus, ita sanxit: Et postquam hæc fecerit episcopus, vel sacerdos, in cujus manibus est, debel ungere eum oratione chrismatis, et ter signare signo crucis, ungendo et orando super eum orationem Dionysii Areopagitæ, Instituerat ergo formulam əliquam oraudi noster certe. Nam exstat cap. ultro De occlesiastica hierarchia, et ibi inventes.

col. 973–974page 199 of 262

PG 4:973Διακέκριται δὲ τῆς ἀγαθοπρεποῦς εἰς ἡμᾶς θεουργίας, τῷ καθ᾿ ἡμᾶς ἐξ ἡμῶν ὁλικῶς καὶ ἀληθῶς οὐσιωθῆναι τὸν ὑπερούσιον Λόγον, καὶ ὁρᾶσαι και παθεῖν ὅσα τῆς ἀνθρωπικῆς αὐτοῦ θεουργίας ἐστὶν ἔκκριτα καὶ ἐξαίρετα. Τούτοις γὰρ ὁ Πατὴρ καὶ τὸ Πνεῦμα κατ' οὐδένα κεκοινώνηκε λόγον· εἰ μήπου τις φαίη κατὰ τὴν ἀγαθοπρεπῆ καὶ φιλάνθρωπον βού λησιν, καὶ κατὰ πᾶσαν τὴν ὑπερκειμένην καὶ ἄῤῥη τον θεουργίαν, ἣν δέδρακε καθ' ἡμᾶς γεγονώς ὁ ἀναλ λοίωτος, ᾗ Θεὸς καὶ Θεοῦ Λόγος. γὰρ τῆς καθ' ἡμῶν ἱεραρχίας ἐστὶ τὰ θεοπαράδοτα Λόγια, ήγουν ἡ τῶν θείων Γραφῶν ἀληθινὴ ἐπιστήμη, καθὼς ὁ μέγας ἀπεφήνατο Διονύσιος. καθ' ἡμᾶς καθ' ἡμῶν μὲν δὲ ὅπως ἐκ παρθενικῶν αἱμάτων ἑτέρῳ παρὰ τὴν φύσιν θεσμῷ διεπράττετο, καὶ ὅπως ἀβρόχοις ποσί, σωματικὸν ὄγκον ἔχουσι καὶ ὕλης βάρος, επει πορεύετο τὴν ὑγρὰν καὶ ἄστατον οὐσίαν. θῶς ἐλθὼν, ὑπὲρ οὐσίαν οὐσιώθη, καὶ ὑπὲρ ἀνθρώπου ενήργει τὰ ἀνθρώπου. Καὶ δηλοῖ Παρθένος ὑπερφυως κύουσα· καὶ ὕδωρ ἄστατον, ὑλικῶν καὶ γεηρων ποδῶν ἀνέχον βάρος, καὶ μὴ ὑπεῖκον, ἀλλ' ὑπερφυεῖ δυνάμει πρὸς τὸ ἀδιάχυτον συνιστάμε

Deum divina opera!us, neque humana secundum hominem; sed Deo homine facto, novam quamdam Dei-virilem, id est avopixiv, operationem nobis ostendens. Postea 610 Martinus et cæteri Patres, tanquam Dionysii verba approbant; quæ hodie exstare in 4 Epistola ad Caium, jam crebro diximus. Generalis synodus octava, sub Eugenio IV Ferrarie, sessione 7, recipit Simeonis Metaphrastæ orationem de diva Dionysii Vita, in qua (ut dictunt superius) hæc Dionysii nostri Opera, ui germană beati Dionysii Areopagite referuntur. Testimonia Gregorii Magni et Martini 1, Romanorum pontificum. In sexta synodo universali, quæ fuit Constan- ad Caium directa, ad locum: Etiam non secundum tinopolitana tertia, tempore Agathonis papa, et Constantini IV imp. anno 678, recipiuntur hæc opera pro Areopagiticis. Etenim actione 8, pag. 279, legitur: Item relatum est aliud testimonium ex eodem codicillo sancti Dionysii episcopi Atheniensis et martyris, ex libro Divinorum nominum, et collatus similiter textus testimonii, continens ita Discreta est autem benignissima circa nos Dei operatio, per hoc quod secundum nos ex nobis integre vereque humanatum est Verbum, quod est supra substantiam, et operuri, et pati, quantum humanæ ejus divinæ operutioni congruunt, præcipua ac probabilia. His numque Pater et Spiritus nulla ratione communicant, nisi quis dixerit secundum benignissimam miséricordiam, voluntatem (quæ abscissa sunt ex eodém testimonio ab eisdem) et per omnem sublimissimum et ineffabilem Dei operationem, quam operalus est secundum nos factus incommutabilis, eo quod Deus et Dei verbum. Citat locum e capite secundo: Διακέκριται δὲ τῆς ἀγαθοπρεποῦς εἰς ἡμᾶς θεουργίας, τῷ καθ᾿ ἡμᾶς ἐξ ἡμῶν ὁλικῶς καὶ ἀληθῶς οὐσιωθῆναι τὸν ὑπερούσιον Λόγον, καὶ ὁρᾶσαι και παθεῖν ὅσα τῆς ἀνθρωπικῆς αὐτοῦ θεουργίας ἐστὶν ἔκκριτα καὶ ἐξαίρετα. Τούτοις γὰρ ὁ Πατὴρ καὶ τὸ Πνεῦμα κατ' οὐδένα κεκοινώνηκε λόγον· εἰ μήπου τις φαίη κατὰ τὴν ἀγαθοπρεπῆ καὶ φιλάνθρωπον βού λησιν, καὶ κατὰ πᾶσαν τὴν ὑπερκειμένην καὶ ἄῤῥη τον θεουργίαν, ἣν δέδρακε καθ' ἡμᾶς γεγονώς ὁ ἀναλ λοίωτος, ᾗ Θεὸς καὶ Θεοῦ Λόγος. Vis etiam aliquid ex nostris, in quibus vobis male complacetis, Decretis Gratiani? Lege cap. 6, quod incipit, Omnis, distinct. 38. Sed, ne nausees, scito idem haberi in concilio ecumenico Nicæno || quod fui! universale septimum;; ubi traditur hierarchiæ nostræ essentia, posita in oraculis a Deo traditis, hoc est in veraci rerum divinarum scientia et cognitione, quemadmodum magnus ille ait Dionysius. Sic concipitur canon iste 11: Osia γὰρ τῆς καθ' ἡμῶν ἱεραρχίας ἐστὶ τὰ θεοπαράδοτα Λόγια, ήγουν ἡ τῶν θείων Γραφῶν ἀληθινὴ ἐπιστή μη, καθὼς ὁ μέγας ἀπεφήνατο Διονύσιος. Habes hodie cap. 1 Ecclesiast. hierar. nisi quod hodie καθ' ἡμᾶς pro καθ' ἡμῶν legitur, eodem sensu, facili mutatione. Testimonia ex conciliis Latinorum. el In Latinis conciliis sæpe multi Græci, ut in Græcis Latini interfuerunt; hæc enim conciliorum universalium conditio est: sed Latina voco, quia in Occidente celebrata; Græca, in Oriente. Romæ in Laterano anno 660 celebratum fuit concilium sub Martino 1 papa: tunc Patres hæc opera pro germanis Dionysii Areopagitæ habuerunt, ut patet ex secretario 3, pag. 122. Nam ibi ‹Martinus sanctissimus ac beatissimus episcopus sanctæ Dei Ecclesiæ catholicæ atque apostolicæ urbis Roma dixit: Codicem S. Dionysii episcopi Atheniensis hi, quorum interest, actis deducant. Theophylactus primicerius notariorum sancte apostolicae sedis dixit: Secundum jussionem vestræ beatitudinis offerens de venerabili bibliotheca sedis vestræ codicem beati Dionysii præ manibus habeo; quid præcipitis? Martinus sanctissimus ac beatissimus episcopus sanctæ Dei Ecclesiæ catholicæ atque apostolica urbis Romae dixit: Codex beati Dionysii suscipiatur, et de epistola, quæ ibidem deposita est, ad Gaium directa, locus ille ordinabiliter, de quo agitur, cujus mentionem fecerit Cyrus in suo capitulo ad approbationem novitatis ejus coram S. concilio relegatur. Et accipiens Paschalis notarius regionarius apostolicæ sedis, de Græco in Latinam linguam interpretatum ipsum testimonium, relegit, continens ita: Sancti Dionysii ex Epistola i Joan. vii, 47. Venio ad Romanos pontifices Petri apostoli successores; quibus qui abnuit credere, Petro credere detrectat; sine quorum approbatione ne generália quidem concilia certæ fidei habentur, si vero approbarint, Spiritum sanctum sancitis aspirasse dogmatibus confitemur. S. Gregorius Magnus homilia 34 in Lucæ Evangelium, capite 45, ita scribit: Fertur Dionysius Areopagita, antiquus videlicet et venerabilis Pater, dicere, quod ex minorum angelorum agminibus foras ad explendum ministerium, vel visibilitet vel invisibiliter mittuntur; scilicet quia ad humana soʻ latia aut angeli aut archangeli veniunt. Nam superiora illa agmina ab intimis nunquam recedunt. › Non citat ipsa Dionysii verba, sed doctrinam Dionysii, quam explicuit libro fere toto De cœlesti hierarchia, maxime cap. 7, 9 et 15. Dixit ‹ fertur, › quia vel ipse Dionysium non legerat, vel quia liber vulgo Latinis nondum satis notus erat. Sane Gregorium non hæsitanter, sed assertive Dionysio opus illud tribuere, tenuit Adrianus I papa, ut videbitis infra. S. Martinus gloriosus martyr, in dicta Latecranensi synodo, secretario 1, citans varios Patres, etiam nostrum laudat his verbis, pag. 119: ‹ Dionysius egregius et molem carnalem eum habere prædicat, et pondus corporeum; et cum mole ac pondere corporeo, eum incedere super aquas, non intusis pedibus: et hoc in opusculis ejus De divinis nominibus docens, ait: Ignoramus qualiter de Virgine is alia lege præter naturalem formabatur, et qualiter non infusis pedibus corporalem molem habentibus, et materiale pondus, deambulabal humidam et instabilem substantiam. Atque iterum in epist. ejus ad Gaium scripta ait: Et ad substantiam vere veniens supra substantiam substantiatus est, et super hominem operabatur, quæ hominis sunt. Et hoc ostendit Virgo super naturam pariens: et aqua instabilis terrenorum atque materialium pedum supportans pondus, et non obediens, sed supra naturam virtute sine diffusione consistens. Prior locus exstat capite secundo De divinis nominibus: 'AyvooÙμὲν δὲ ὅπως ἐκ παρθενικῶν αἱμάτων ἑτέρῳ παρὰ τὴν φύσιν θεσμῷ διεπράττετο, καὶ ὅπως ἀβρόχοις ποσί, σωματικὸν ὄγκον ἔχουσι καὶ ὕλης βάρος, επει πορεύετο τὴν ὑγρὰν καὶ ἄστατον οὐσίαν. Posterior indem in epist. ad Caium 4: Kat els ouslay adŋθῶς ἐλθὼν, ὑπὲρ οὐσίαν οὐσιώθη, καὶ ὑπὲρ ἄνθρω που ενήργει τὰ ἀνθρώπου. Καὶ δηλοῖ Παρθένος ὑπερφυως κύουσα· καὶ ὕδωρ ἄστατον, ὑλικῶν καὶ γεηρων ποδῶν ἀνέχον βάρος, καὶ μὴ ὑπεῖκον, ἀλλ' ὑπερφυεῖ δυνάμει πρὸς τὸ ἀδιάχυτον συνιστάμε vov. Demum secretario 3, pag. 422, sic loquitur: ‹ Propterea hos vobis Dominus, ut cernitis, manifestavit per hoc testimonium B. Dionysii, quod in præsenti relectum est, falsidicos luculentius eos ostendens, ut et de his, quod a Domino dictum est, impleatur, quo ait: Quando loquitur mendacium de propriis loquitur: quia mendax est, et pater ejus iš "

col. 975–976page 200 of 262

PG 4:975Χριστὸς ἀληθεύει, καὶ τοὺς μαθητὲς οἱ ἄδικοι τῶν πόλεων ἐξελαύνουσιν, αὐτοὶ τὰ κατ' ἀξίαν ἐαυτές ἀπονέμοντες, καὶ τῶν ἁγίων οἱ ἐναγεῖς Ἀποδιαστελλόμενοι, καὶ ἀποφοιτώντες; Αληθῶς ἐμφανεῖς εἰκόνες εἰσὶ τὰ ὁρατὰ τῶν ἀοράτων. Οὐδὲ γὰρ ἐν τοῖς αἰῶσι τοῖς ἐπερχομένοις, αἴτιος ἔσται τῶν ἐξ αὐτοῦ δικαίων ἡμῶν ἱεραρχίαν, ἡ τελετάρχις ἱεροθεσία, τῆς τῶν εὐ ρανίων ἱεραρχιῶν ὑπερκοσμίου μιμήσεως ἀξιώσασα, καὶ τὰς εἰρημένας άθλους ἱεραρχίας, ὑλαίοις σχήμασι καὶ μορφωτικαῖς συνθέσεσι διαποικίλασα, παραδέδωκεν· ὅπως ἀναλόγως ἡμῖν αὐτοῖς, ἀπὸ τῶν ἱερωτά των πλάσεων, ἐπὶ τὰς ἁπλᾶς καὶ ἀτυπώτους ἀναχθώ μὲν ἀναγωγὰς καὶ ἀφομοιώσεις. Ἐπεὶ μηδὲ δυνατήν ἐστι τῷ καθ᾿ ἡμᾶς νοί, πρὸς τὴν ἄϋλον ἐκείνην ἀνα ταθῆναι τῶν οὐρανίων ἱεραρχιών μίμησίν τε καὶ θεω ρίαν, εἰ μὴ τῇ κατ' αὐτὸν ὑλαία χειραγωγία χρήσει το, τὰ μὲν φαινόμενα 612 κάλλη, τῆς ἀφανοῦς εύ

MARTINI DELRIO VINDICE AREOPAGITICÆ Mentita est enim iniquitas sibi, in his utique in- Patrem et doctorem esse. Iste sub temporibus apostabilibus exsistentibus ut instabilis. Nam B. Dionysio asserente sicut audivistis, dilectissimi fratres, novam quamdam Dei virilem operationem inter nos versatam, nterque eorum apertissime contra Patrem mentitus est. Et Cyrus quidem in suo septimo capitulo, novam, immutando, et unam pro nova asserendo Dei virilem operationem, quasi dixisse doctorem perhibens: Sergius autem in epistola de hujusmodi quæstione ad Cyrum scripta, tam immutationem novæ cum illo confirmans, et non solum hoc, sed et doctoris Dei-virilen amputans penitus vocem; et unam absolute in Christo Deo dogmatizans operationem facientes dolum quasi novacula acuta, atque minime considerantes, quod in Psalmo scriptum est: Nonne Deus requiret ista? ipse enim novil occulta cordis 1, et cogitationes lalium hominum, quoniam vanæ sunt; vana enim locutus est unusquisque ad proximum suum: labia dolosa, in corde et corde locuti sunt mula: sed disperdet Dominus universa labia dolosa, et linguam magniloquam, qui dixerunt: Labia nostra a nobis sunt, quis noster est Dominus? Nam si hæc in memoria retinerent, minime ad talem iniquitatem prosilirent, id est immutationem et interemptionem paternarum traditionum et dogmatum. Hactenus S. papa Martinus. Quid ille nunc vobis diceret hæretici? Si voculam unam tollere, et aliam substituere ex isto libro B. Dionysii, est immutare et interimere paternas traditiones; quid totum librum abolere, et de gnesio spurium facere; de sancto martyre et gravissimo Ecclesiæ doctore, larvan, simium, supposititium? Videte an vos non ex illis, quorum labia dolosa, et lingua 611 magniloqua, frena nec a pontificibus, nec a synodis admittentes? Videte ue Deus a vobis requirat ista, ne vos discindat, qui novit occulta cordis et cogitationes abditissimas. Acutior est novacula vestra, quam Sergii et Cyri: unicum verbum illi, vos to pola scula conscidistis. Verba porro Dionysii ex epistola ad Caium, de quibus agitur, exhibui superius, et habentur in fine dictæ epistolæ 4 ad Caium Bɛpareuthy quod monąchum exponunt Maximus et Pachymerius, recte; sive cultorem veritatis cum Turriano, sive medicum cum Zino. Nam monachi præcipue divino cultui et animi sui medicinæ præ cæteris vacabant, et sic a purgatrice ad illuminatricem, et ab hac ad unitivam vitæ spiritualis viam progrediebantur; ut desinatis tandem vestros corporum medicos cogitare. Testimonia Agathonis papæ, Adriani I et Nicolai I. Agatho papa in epistola ad Constantinum imper. Heraclium et Tiberium Augustos, in d. concilio Constantinopolitano tertio lecta, pag. 252, ita seribit: Sanctus quoque Dionysius Areopagita episcopus Atheniensis, in libro Divinorum nominum, cap. 2, similiter docet: Discretum est autem a benignissima circa nos Dei operatione, hoc quod secundum nos ex nobis integre vereque humanatum est Verbum, quod est supra substantiam, et operari uc pati quanta humanæ ejus et divinæ operationi congruunt præcipua ac probabilia. His namque Pater et Spiritus nulla ratione communicant; nisi quis dixerit, secundum misericordem et benignissimam ejus voluntatem, et per omnem sublimissimam et ineffabilen Dei operationem, quam operatus est, secundum nos factus incommutabilis, eo quod Deus et Dei Verbum. Locum habes hodie, et posui supra. Adrianus papa 1 in scripto suo ad imper. Carolum Magnum De colendis imaginibus, prout habes in I tomo Conciliorum, p. 616, de nostro sic toquitur Sanctus Dionysius Areopagita, qui et episcopus Atheniensis, valde nimirum laudatus est a divo Gregorio papa, confirmante eum antiquum stolorum fuit, et in Actibus apostoloruin monstratur. Unde prædictis sanctissimis prædecessoribus nostris pontificibus, in sacris conciliis eorum, ejus confirmata sunt veridica testimonia pro sacrarum imaginum veneratione: inter cætera amplectentes Ista ex epistola sancti Dionysii episcopi Albeniensės, quæ directa est ad S. Joannem evangelistam. › Ei infraQuid mirabile, si Christus verax, et discipulos iniqui de civitatibus ejiciunt? Ipsi sibi digne judicantes, et de sacro scelerati interdicunt recedentes? In veritate et manifeste imagines sunt visibilia invisibilium. Nec enim in sæculis supervenientibus erit culpabilis ex ejus justitia respectus Dei. Item ejusdem, de cœlesti militia: Prædicta enim incorporea agınina diversis coloribus efligurantur, el compositionibus varios per colores tradidit, quatenus tacite per nosmetipsos per sacratissimas effigies ad simplices et incorporatos pia mente transeamus. Etenim impossibile est nostra mente ad invisibilem et incorpoream illam pertingere cœlestis militiæ imitationem visionenique, nisi per elementorum poterimus per visibilem et invisibilem pulcherrimamque attingere effigiem, et visi biles odoriferasque imagines rationali traditione invisibiles præfulgi,» etc. Duo hæc loca invenies in nostro; unum epist. 10, alterum Cælestis hierarchiæ, quam Adrianus sacræ Scripturæ more militiam vocat, cap. 1. Prioris verba sunt: Tí favµaozèv, ei Χριστὸς ἀληθεύει, καὶ τοὺς μαθητὲς οἱ ἄδικοι τῶν πόλεων ἐξελαύνουσιν, αὐτοὶ τὰ κατ' ἀξίαν ἐαυτές ἀπονέμοντες, καὶ τῶν ἁγίων οἱ ἐναγεῖς ἀποδιαστελ xal oi λόμενοι, καὶ ἀποφοιτώντες; Αληθῶς ἐμφανεῖς εἰκόνες εἰσὶ τὰ ὁρατὰ τῶν ἀοράτων. Οὐδὲ γὰρ ἐν τοῖς αἰῶσι τοῖς ἐπερχομένοις, αἴτιος ἔσται τῶν ἐξ αὐτοῦ δικαίων ayopioi sóç, etc. Invenies hunc locum clarius a Dionysii interpretibus trauitum, quam in pontificia epistola; cui quid solidum respondeant fidel cernant hanc tam clare tribui Areopagitæ, et affirDionysiauæ desertores iconomachi, non video, cum mari hunc eumdem scriptorem a saucto Gregorio Magno laudatum; et ab aliis sanctissimis pontifcibus ejus libellos, de quibus controvertimus, in couciliis, quibus Spiritus sanctus præest, ut veridica scripta confirmari. Vel unicum istud testimonium homini catholico deberet sullicere. Alterius verba dicta pag. 3, tom. I sunt: Atd xai thy bow ἡμῶν ἱεραρχίαν, ἡ τελετάρχις ἱεροθεσία, τῆς τῶν εὐ ρανίων ἱεραρχιῶν ὑπερκοσμίου μιμήσεως ἀξιώσασα, καὶ τὰς εἰρημένας άθλους ἱεραρχίας, ὑλαίοις σχήμασι καὶ μορφωτικαῖς συνθέσεσι διαποικίλασα, παραδέδω κεν· ὅπως ἀναλόγως ἡμῖν αὐτοῖς, ἀπὸ τῶν ἱερωτά των πλάσεων, ἐπὶ τὰς ἁπλᾶς καὶ ἀτυπώτους ἀναχθώ μὲν ἀναγωγὰς καὶ ἀφομοιώσεις. Ἐπεὶ μηδὲ δυνατήν ἐστι τῷ καθ᾿ ἡμᾶς νοί, πρὸς τὴν ἄϋλον ἐκείνην ἀναταθῆναι τῶν οὐρανίων ἱεραρχιών μίμησίν τε καὶ θεω ρίαν, εἰ μὴ τῇ κατ' αὐτὸν ὑλαία χειραγωγία χρήσει το, τὰ μὲν φαινόμενα 612 κάλλη, τῆς ἀφανοῦς εύ Enεias nixovioμata Toyoμsvos, etc. Quæ cuncia Latine sunt satis clare reddita ab Ambrosio Camaldulensi, fidelius etiam ab ipso Joanne Scoto, qui Caroli Magui fere contemporaneus, in hune modum vertit: Propter quod et sanctissimam nostram hierarchiam, perfectissima sacrorum disposttio, cœlestium hierarchiarum supermundana imitetione dignam judicans, et dictas immateriales hierurchias materialibus figuris et formalibus compositionibus varificans, tradidit: ut proportionaliter nobis ipsis, a sucratissimis formationibus, in simplas el non figuratas ascendamus altitudines et similitudines. Quoniam neque possibile est nostro animo ad non materialem illam ascendere cœlestium hierarchiarum et imitationem, et contemplationem, nisi ea quæ secandum ipsum est materiali manuductione uintur, visibiles quidem formas invisibilis pulchritudinų ▲ Psal. xxvi, 12. 1 Psal. 43, 22. Psal. xc, I. a Psal. xi, 3-5..

col. 977–978page 201 of 262

PG 4:977Οὐ θεμιτὸν ἱερέα πρὸς τῶν ὑπὲρ σε λειτουρ τῶν, ἢ τῶν ὁμοταγών σοι θεραπευτῶν εὐθύνεσθαι.

imaginationes arbitrans, etc. Quo pacto possent ista lium ejus operationum, quas videlicet per propria probari nostris Iconoclastis? Denique Nicolaus papa I ad Michaelem imper. perfidum epistola ita illum affatur: Si adhuc placet aliquid de hoc nosse quod delectet, antiqui Patris et venerabilis doctoris Areopagitæ Dionysii ad Demophilum verba vobis recitari præcipite; qui etiam in causa pietatis delinquentem sacerdotem nefas sancit a minoribus vel inferioribus judicari ne fiat in Ecclesia Dei aliquid inordinatuin, et status ejus in aliquo confundatur.» Hodie ista epistola inscribitur Demophilo therapeutæ (boc est monacho, vide supra) et est epistolarum Dionysii numero octava in qua continentur quæ citat Nicolaus: Οὐ θεμιτὸν ἱερέα πρὸς τῶν ὑπὲρ σε λειτουρτῶν, ἢ τῶν ὁμοταγών σοι θεραπευτῶν εὐθύνεσθαι. Nejas est sacerdotem a ministris, vel qui ejusdem tecum ordinis sunt therapeutis, jud:cari. Testimonia Liberati Afri, et Deusdedit episcopi Caralitani. Produxi testes ex Asia et Europa, producam etiam unum ex Africa; produxi ex continente, producain unum ex insula Sardiniæ. In omnes enim orbis partes, per terram et Oceanum, hæc sententia penetravit, et prævaluit. Liberatus Afer in Breviario, de causa Nestoriana et Eutychiana cap. 10, ita scripsit: Cyrillus quatuor libros scripsit, tres adversus Theodorum et Diodorum; quasi Nestoriani dogmatis auctores, et alium de Incarnatione librum. In quibus continentur antiquorum Patrum incorrupta testimonia, Felicis papæ Romani, Dionysii Areopagitæ Corinthiorum episcopi, et Gregorii Mirabilis auμatoupou cognominati. › Contra hoc testimonium duo possent ab adversariis objici. Primo, quod catholici quidam negarint hos libros esse D. Cyrilli; ducti ea ratione, quia Cyrillus vivis hæc testimonia non objecerat; ergo Cyrilli hoc opus non videri. Responderi potest, tunc demum objecisse, quia prius illorum non recordatus, postea in mentem venerunt; item illis mortuis hoc opus composuisse, contra quos viventes non disputarat adhuc junior: disputavit autem contra discipulos eorum Nestorium ac Theodoretumn. Secundo potest objici, locuin esse mendosum, et tó Areopagitæ induceudum. Velim consuli vetusta exemplaria; fieri enim potest, ut locus mendosus minime sit, sed Liberatus in eorum errore fuerit, qui Dionysium Areopagitam censuerunt, post Atheniense cathedram ad Corinthiam translatum, priusquam in Gallias migraret. scripta, quæ in præsenti relecta sunt, Cyrus et Sergins denegantes, et propterea sanctorum quoque Patrum adulterantes testimonia, merito a vestra apostolica pia sententia condemnati sunt, quos et nos consonanter cum ea propterea condemnamus necnon et Pyrrhum Sergii successorem, quoniam et ipse nihilominus cum Sergio Cyrum recepisse dignoscitur, et studuit ei advocare in prænominato septimo capitulo et hoc cum in scripto testatur contra eum, quoniam immutavit 613 dictionem beati Dionysii, et quoniam juste reprehensus est pro hujusmodi immutatione a beatæ memoria Sophronio: ita enim scribit in unum dogmaticum ejus volumen Pyrrhus. Unum autem tantum capitulum reprehendit Sophronius reverendissimus, utpote testimonium beatæ memoriæ Dionysii falsantem permutatione unius vocis: in hoc congrua dicens prædictus vir, et cauta, in quibus ille asserit Sed homine facto Deo, novam quandam Dei-virilem operationem nobis proſerens; unam nempe secundum veritatem pro nova continebat denominatum volumen; sed non malitiose (absit) juxta meum verbum, sed quoniam non aliter potest nova intelligi, nisi una, a sanctissimo Cyro hujusmodi vox posita est: quoniam per abnegationem sublimium unam beatus doctor confessionem coustruens, et hanc singulariter exprimens, quid aliter nisi unam confiteri operationem, eo quod unus est Christus, per quoddam verbum luculentius prodidit? Ecce apertissime per suos sermones Pyrrhus et falsatam a Cyro dictionem beati Dionysii professus est, et reprehensum propterea eum merito ostendit, etc. Agit de illo Dionysii loco epistola ad Gaium quarta, quo Monothelite depravato a se, et male citato, contra veritatem geminæ in Christo voluntatis abutebantur. Adeodatus, sive Deusdedit venerabilis episcopus Ecclesiæ Caralitanæ insulæ Sardiniæ in synodo Lateranensi sub Martino I consultatione 3; sic locutus: Verbum consummatum et breviatum acci… piens a Domino vestra veneranda beatitudo conipendiose pariterque diligenter, tam falsiloquium et novitatem, quam operati sunt apertissime Cyrus et Sergius adversus sanctos Ecclesiæ catholicæ Patres atque dogmata, per ea quæ prudentissime in præsenti allocutus est, nobis demonstravit, ostendens eos hæreticorum irretitos confessione, per hoc quod unam juxta exsecrabiles Themistium et Severum, Dei-virilem operationem esse denuntiant, et non mirifica in hoc atque mirabilem, quoniam in unione indivisa, duas unius ejusdem Christi Dei naturales operationes inconfuse ostendit, id est divinam et humanam, in approbatione verissima, Deum eumdem esse naturaliter et hominem; quod utique, sicut beatus Dionysius ait, omnium est novitatum superemineus novum. Nec enim utriusque interemptionem, sed indivisam unitatem, per hanc compositam ejus vocem memoratus Pater edocuit. Veram namque unitionem ostendere voluit, sed non qiminutionem quamlibet naturarum, quæ in uno Christy Deo substantialiter salvautur, aut naturaTestimonia ex Hilduino, Hincmaro, Anastasio Bibliothecario, et Hugone de Sancto Victore. Hilduinus abbas monasterii B. Dionysii prope Lutetiam Parisiorum, ubi corpus beatissimi martyris creditur asservari (licet Ratisponenses contendant in suam civitatem dono Frauciæ regum translatum, hodie in Sancti Emmerani nobili monasterio haberi) Hilduinus, inquam, ad Ludovicum Pium imper. Caroli Magni filium scribens, testatur, horum librorum scriptorem genere nobilissimum, el philosophiæ magisterio insignem, Athenis claruisse ac probat ex apostolicis Actis; et Aristarchi Græci chronographi epistola ad Onesiphorum primicerium, de situ Athenarum; a quo dicit narrari ortum prosapiæ et doctrinam ejus, alque conversationis ordinem, seu ætatis tempus, nec mon et ordinationem ipsius, et prædicationem, subrogationem etiam episcopi in locum suum, et adventum illius Romam. Ibi inter cætera de his libris ita scribit: Cæterum de notitia librorum ejus, quos patrio sermone conscripsit, et quibus petentibus illos composuit, lectio nobis per Dei gratiam, et vestram ordinationem, cujus dispensatione interpretatos scrinia nostra petentibus reserant, satisfacit. Authenticos autem eosdem libros Græca lingua conscriptos, quando œconomus Ecclesiæ Constantinopolitanæ, et cæteri missi Michaelis, legatione publica ad vestram gloriam compendio functi sunt, in ipsa vigilia solemnitatis S. Dionysii, pro munere magno suscepimus. Quod donum devotioni nostræ, ac si cœlitus allatum, adeo divina est gratia prosecuta, ut in eadem nocte decein et novem nominatissimas virtutes in ægrotoruin sanatione variarum infirmitatum, ex notissimis, et vicinitati nostræ personis contiguis ad laudem et gloriam sui nominis, orationibus et meritis excellentissimi sui martyris, Christus Dominus sit operari dignatus. Post hæng Hilduinus Bedæ et Gregorii Turonensis de hoc Dionysio nostro lapsum os. Digized by Google

col. 979–980page 202 of 262

relam tumida et gravi, sed ingrata et inutili coaxa tione, in limo lacustri renovarunt. tendit; et iis respondet, qui Bedałac Gregorii aucto- tium perduelles, antiquam illam anonymorum que ritate conati fuerant istorum librorum alium Dio nysium Corinthium facere auctorem. Denique idem Hilduinus in passione beati Dionysii Areopagitar, quam ex Græcis se collegisse profitetur, ponit summam eorum quæ tractantur in libris quos hodie babemus, et quo habentur editi ordine. Hinemarus episcopus Rhemensis, Hilduini disci pulus, Carolo Calvo imperatori scribens, probat ea quæ Hilduinus ex Græcis scriptoribus tradiderat, testimonio beati Sanctini, qui primus Carnuten sium, et postea Meldensium episcopus, et Dionysii Areopagite discipulus fuit, a quo ejus Acta atque martyriuın, ex vetustissimis membranis se Hinc marus ait descripsisse, et exemplar Carolo Calvo transmittere. Ut si quæ sunt (ait) eorum reliquiæ, qui negabant dominum et patrem nostrum, patro num vestrum Dionysium, esse Areopagitam, a beato Paulo apostolo baptizatum, et Athenien sium ordinatum episcopum, et in Gallias a beato Clemente directum, ex his quæ Græca testificatio, et sanctæ sedis Romane attestatio, et Gallicana intimat contestatio, ratum, et in hac causa, quod longe ante nos dictum est, recognoscant: quia ve ritas sæpius exagitata, magis splendescit in lucem.> Tribus argumentis probat, quibus et nos usi, et atimur. 1. Græcorum testificatione, nempe legato. rum Michaelis imperatoris, quibus addidi decurias aliquot Patrum. 2. Sanctæ Romanæ sedis attesta tione, nempe per Anastasium Bibliothecarium, de quo statim, quibus adco clara testimonia Gregorii Magi, Martini 1, Adriani 1, Nicolai! et Agathonis. 3. Gallicana contestatione, nempe Hilduini, et, de qua postea, Ludovici imperatoris. Beati Sanctini de adventu beati Dionysii nostri in Gallias verba fuerunt: S. Dionysius Areopagites egregia B. Pauli apostoli prædicatione, fidei veritate illumi Datus, etc., per revelationem ordinata sibi com missa Ecclesia Romam venit, 614 etc., et a B. c Clemente Petri apostolį successore, amabiliter et honorabiliter susceptus, post aliquod spatium tem poris cum aliis ad eroganda divini verbi semina in Gallias est directus, qui prædicando, et sermonem confirmando sequentibus signis, Parisios, ducente Domino, pervenit: ubi et martyrium perpessus; ideo (quod notavit Hilduinus) apud Græcos inter rupta aliquandiu ejus memoria fuit. Anastasius Bibliothecarius Romanæ sedis, cujus Historiam noster Joannes Busæus Moguntiæ cura vit imprimi, ad eumdem Carolum Calvum episto lam scripsit, contra cos qui asserebant B. Diony sium, primum Parisiorum episcopum, non esse Areopagitam: et contendit, fretus Græcorum co dicum et Latinorum auctoritate, eumdem esse, et Græco sermone celsa sua scripta contexuisse: quæ scripta (sodes) nisi hæc ipsa, quæ ab Erigena con versa in Latinum, jubente Ludovico, et à se cor recta Anastasius Ludovici filio Carolo, cum pas sione B. Dionysii a se ex Methodio conversa, dedi cavit? de quibus videlicet in alia ad eumdem Ca rolum epistola sic scripsit: Notandum est, quod licet tantæ gloriæ tantæque scientiæ, sive antiqui tatis iste S. Dionysius fuerit, nunquam tamen ali qua Opuscula eum edidisse, nisi fallor, quæcunque orthodoxorum scripta traditio prodit, priusquam Romani pontifices, Gregorius, Martinus et Agatho, dictorum ejus in conscriptis suis mentionem fece runt.» Et mox: ‹ Unde ego veram esse Græcorum opinionem conjicio, perhibentium, libros ejus a prioribus hæreticis occultatos, donec longo post tempore, ex opusculis ejus, solus codex, qui nunc habetur, est Romæ repertus, cæterisque nondum inventis, in Græciam asportatus. Sic iffe: sed docui, quibusdam Græcis”, etiam ante divum Gre gorium papam, hæc Areopagitica opera fuisse co gnita, illud verum est, post Gregorium communi consensu recepta, donec'isti terræ filji, et cæles Ingo de S. Victore, canonicus regularis, sui temporis tam clarum lumen, ut aliter Augustinus fuerit vocatus; primus Latinorum ausus fuit ex plicationem Caelestis hierarchiæ magni Areopagita, usus versione Joannis Scoti, et eam decem libris comprehensam dicavit Ludovico Francorum regi, filio Ludovici Grossi; et in Prolegomenwy cap. 4, causam reddit, ‹ cur theologus et narrator hierar chiarum et potestatum sacrarum Dionysium eum vocal) opus illud Celestis hierarchiæ sibi cen suerit componendum. Claudat agmen Patrum Bugo nam iis, quos subdam, a disputandi accommoda tiore scholis ratione, Scholastici sunt vocati. Testimonia Scholasticorum. (sic Petrus Lombardus, qui vulgo Magister senten tiarum vocatur, in libro, et eum secuti schola stici, pro indubitatis Areopagitæ operibus habue runt; et ideo dicta ejus de hierarchiis cœlestibus, et de divinis proprietatibus et alia, pro ratis et summopere venerandis semper laudarunt: nec, præter Thomam de Vio, ipsorum legi ullum, qui de opusculorum istorum auctore vel leviter dubi tarit. Patet eorum consensus (quem communem omnium vocat Dionysius Carthusianus Præfatione in nostrum) ex eo quod Alexander de Hales in p. u a quæst. 36; Albertus Magnus in 2 Sent., distinct, 9 et 10; B. Thomas in i part. q. 108 el passim; B. Bonaventura in dict, distinct. 9 et 10; Duran dus, Scotus, Richardus, Gabriel, et ahi ibidem, sine ullo addito, per antonomasiam, semper Dio nysium vocarunt; neque sic vocaturi, neque tanti facturi, si pro incerto, dubio, vel supposititio ha buissent. Eadem fiducia et reverentia S. Bonaven tura, ejus imitatione et vestigiis hærens, eruditum librum De ecclesiastica hierarchia composuit, et Sanctus Thomas edidit Commentarja in lib. De di vinis nominibus; ut etiam in hierarchiam angeli cam Robertus Grosseteste Lincolniensis episcopus. Pro Areopagiticis etiam habuit Allonsus de Ma drigal, Tostatus episcopus Abulensis. Commenta riis in Josue cap. x, q. 88. Recollectio auctoritatum, singuns operibus D. Dio nysii accommodala. Quia controversia ista, quæ inihi cum Josepho Scaligero, ab auctoritate et antiqua præscriptione potissimum pendet; visum in libri calce suffragia per recapitulationem recolligere, ut æqui judices habeant uno intuitu, quod illos ad juste Vindicias audicendas vel abjudicandas queat permovere. Pro Scaligero (qui se primum putat dubitasse) fuerunt olim quidem Græci, sed anonymi, incertum an catholici, an hæretici. In Francia quoque non nulli, regnantibus Ludovico Pro et Carolo Calvo, sed et ipsi quoque anonymi. Avorum nostrorum memoria sepultum errorem effoderunt, et pro novo venditarunt, Theodorus Gaza et Laurentius Valla Grammatici, Desiderius Erasmus incertæ fidei, Ca Jetanus catholicus, sed Erasmo nimis credulus, Lu therus hæresiarcha cum suis, Calvinus alter hæ resiarcha cum suis, et his annis 615 Josephus Sca liger, et Desiderius Heraldus. Rarum manipulum cer mitis, et rorariorum. Stat ex alia parte densa et invicta plane legio, robur triariorum, ex Asia, Africa, Europa evoca torum; concilia universalia, pontifices Romani, patriarchæ, episcopi, doctores Ecclesiæ, theo logi, historici, philosophi, omnes in terris olim celebres, nunc in cœlis multi gloriosi. Horum nonnuli omnes, quos habemus Dionysii libros, alii quosdam ut gérmanos beati Dionysii Areopagite receperunt. Omnes quidem libros receperunt, quotquot in

col. 981–982page 203 of 262

eos Scholia ediderunt, ut Maximus martyr et Pa chymeres Græci; vel Latio donarunt, ut Scotus, Hilduinus, Anastasius Bibliothecarius, et alii: vel eorum pinacas contexuerunt, ut Joannes Sycopo litanus, Suidas, Simeon Metaphrastes, Nicephorus, et Hilduinus; vel qui ex professo affirmarunt esse Dionysii Areopagitæ, ut Theodorus presbyter, et iidem Anastasius ac Hilduinus, Guilelmus Budæus, Matthæus Galenus, Alanus Corpus, cardinalis Ba ronius, et noster cardinalis Bellarminus, quibus addere licet Jeremiam Constantinopolitanuin, et alios complures; vel qui ex opusculis hisce pro miscue testimonia desumentes, theologica axio mata inde comprobarunt, ut cum magistro sentent. SS. Bonaventura et Thomas, et reliqui scholastici omnes item qui simpliciter scriptorum Areopa gitæ meminerunt, vel ex incertis locis fragmenta. quædam collegerunt, ut D. Cyrillus supra, Libe ratus, SS. Sanctinus et Hinemarus, Anastasius Nyssenus, Antonius Melissa, Theodorus Prodro mus, cardinalis Bessarion, et synodus Ferrariensis generalis vui. Certa vero et definita exstantium libellorum loca produxerunt plurimi. Exempli gratia: De cœlesti hierarchia, B. Ignatius martyr, S. Hieronymus, S. Gregorius Nazianzenus, S. Chrysostomus, S. Dionysius Alexandrinus, S. Athanasius Alexan drinus, Origenes Adamantius, Michael Syngelus, S. Joannes Damascenus, Georgius Patricius, Eu thymius Zigabenus, S. Gregorius Magnus, Adria mus papa, Hugo de S. Victore, et Robertus, epi Scopus Lincolniensis. De ecclesiastica hierarchia, Anastasius Nyssenus, Elias Cretensis, S. Michael Syngelus, S. Joannes Damascenus, Georgius Patricius, Euthymius Ziga benus, synodus Nicæna 1, synodus Nicæna 1, cap. Omnes, dist. 38, ex Decreto Gratiani, S. Bo naventura. Ex libro De divinis nominibus, S. Ignatius mar tyr. S. Maximus martyr, S. Anastasius Sinaita, S. Andreas Cretensis Hierosol. episcopus, Glycas, Julianus episcopus Hierosolymitanus, Euthymius historiographus, S. Joannes Damascenus, S. Si meon Metaphrastes, Nicephorus Callistus, Epipha nius presbyter, S. Michael Syngelus, Græci in quodam de Deipara cantico, Georgius Patricius, Euthymius Zigabenus, synodus Vi generalis S. papa Martinus I, Agatho papa, divus Thomas de Aquino. Ex libro De mystica theologia, Georgius Patri cius, et Euthymius monachus ille Zigabenus. Epistolarum omnium meminerunt, qui omnia re censent Opera; quorumdam vero sigillatim ac spe ciation sequentes hoc pacto. Epistola quarta ad Caium Therapeutam, S. So phronius episcopus Hierosolymitanus, S. Maximus, S. Michael Syngelus, S. Joannes Damascenus, Euthymius Zigabenus, synodus Lateranensis sub Martino 1, S. Martinus papa I, Sergius Tempsa nensis, Deusdedit Caralitanus. Hi omnes cailo lici, ex Monothelitis vero quinque habes, Sergium, Cyrum, Pyrrhum, Macarium, patriarchas, Themistium philosophum. et Epistolæ ad Demophilum Therapeutam, Nico laus papa. Epistola ad S. Joannem evangelistam, Adria nus 1 papa. Satisne multi et probi? His igitur.co piis fretus in aciem prodii: hac nube testium obumbratus, Salmonei fulmina, aut Claudiana tonitrua non formido. Testes produxi, qui multo rum sæculorum, et totius orbis Christiani, pruden tissimi, sanctissimi, sapientissimi fuerunt: multi in conciliis oecumenicis, Spiritu sancto inspirante, locuti multi beatorum numero ascripti, marty riis et miraculis illustres, etc. 616 Non est ut mirandum sit alicui, si post multas doctissimorum hominum lucubrationes, qui summa laude et ingenii gloria Vindicias Areopa giticas in lucem emiserunt, nos eamdem disputa Lionem aggredimur. Nam ut omittam, quod sin guli non omnia persecuti sint, quoque, ut ait cœ lestium hymnoruin Vates, dies diei eructat verbum º; sane pertinet ad editionem hanc nostram, quani ornatam suisque numeris absolutam esse cupimus, ut remoræ omnes exstinguantur, turbulente obje ctionum undæ placentur, quo recto cursu hic mer ciưm Atticarum cataplus, in Galliam a B. Diony sio invectus ad doctorum omnium intelligentiam appellat. Neque vero hic complectar omnia quæ in hoc genere dici potuissent: magnam partem objectionum, quas amantes novitatis solent oppo nere, S. Maximus, aliique exhauriunt, qui Diony sii Vitam summo judicio perscripserunt. Quorum Psal. xviii, 3. docta monumenta quoniam sunt in manibus, et a nobis in hoc etiam Opere collocantur, hoc proinde loco silebitur de Apollinari, nihil dicetur de utro que Dionysio, tum Corinthio tum Alexandrino, nihil de iis minutis quasi tragulis, quas scioli ho mines et curiosi in communem jam omnium natio num opinionem conjiciunt, ne in illis oliose refel lendis actuin agere, et bis cramben recoquere vi deamur. Gravior mihi semper visa Turonensis Gregorii auctoritas, qua freti eruditissimi quidam hujus temporis theologi, fieri minime posse dice bant, ut is foret Areopagita Dionysius, quem homo Gallus, in Galliæ rebus versatus deque notissimis rebus memorans, sub Decio Lutetiam Parisiorum venisse confirmat. Eoque magis in ea ipsa re au diendum esse putabant, quod cum ejus narratione sententia Martyrologium vetus Romanum, ut ipsi quidem rentur, conspiret. Sancti viri locum

col. 983–984page 204 of 262

dique populus, humanas hostias pro sua sospitato mactare consueverat. Itaque tres juvenes publica pecunia emptos anno toto saginabant, quos cousti tuto die ad ipsam aram immolabant, victimarum sanguine circumstantem poputum aspergentes, quem ritum D. Trophimus, ex septuaginta duobus Christi discipulis illo ex Judæa missus, sustulit; docens, non cruore mortalium hominum, sed Christi sanguine illos debere aspergi. Hunc igitur, ad rudes animos religione imbuendos, sub Decio ve nisse in Galliam putemus, Francorum Ilistoria depromptum, quandoquidem & sita, ubi quotannis ad Kalendas Maias frequens un lubet excutere et examinare paulo subtilius, ad latebram totius difficultatis illuminandam, dolnm hic apponam. Ita igitur habet libro 1, cap. 30: Hu jus tempore septem viri episcopi ordinati ad prædi candum in Gallias missi sunt, sicut historia pas sionis sancti Saturnini denarrat: ait enim, sub Decio et Grato consulibus, sicut fideli recordatione retinetur: primum ac summum Tolosana civitas sanctum Saturninum habere cœperat sacerdotem. Hi ergo missi sunt, Turonicis Gratianus episcopus; Arelatensibus, Trophimus episcopus; Narbonæ, Paulus episcopus: Tolosa, Saturninus episcopus; Parisiacis, Dionysius episcopus; Arvernis, Stremo nius episcopus; Lemovicinis, Martialis est destina Lus episcopus. › Sequitur tertio loco Narbonensis antistes Paulus, de quo, si eadem vetustatis monumenta scrutari, et pervolutare Martyrologia velimus, sic reperi emus, nullam Decii mentionem, nullam cum Dio nysio nostro in peregrinando societatem adhiberi. Vetus Romanum 22 Martii diserte ipsum discipulum apostolorum indigitat. Ado De festivitate apostolo rum: Natalis S. Pauli, quem beati apostoli ordi natum urbi Narbona episcopum miserunt. Quem tradunt enmdem ipsum fuisse Sergium Paulum proconsulem, virum prudentem, a quo ipse Paulus sortitus est nomen, quia eum fidei Christi subege rat, quique ab eodem sancto Apostolo, cum ad Hispanias praedicandi grația pergeret, apud præf. tami urbem Narbonam relictus, pradicationis officio non seguiter impleto, clarus miraculis coronatus sepelitur.› Illustrissimus Baronius hanc ipsam histo riam purpura orationis convestivit et ornavit, quam buic panno minime attexo, hoc unum contentus ostendisse, tot sæculorum ætatumque judicio, M.r tyrologii testimonio, scriptorum illustrium consen sione, Gregorii Turouensis opinionem abjectam et repudiatam fuisse. Equidem hunc antistitem non agri modo Turo nensis decus, sed totius Galliæ lumen, tanti facio, quanti par est eum, qui clarissimis monumentis gloriosi nominis famam obtinuit; sed in hac re ta men non plus habet momenti ejus oratio, quam illa ipsa passio Saturnini qua:n laudat, quamque in mæandris antiquitatis relegendis Helicen unam et Cynosuram sequitur. Atque hoc ipso introitu in. disputationem videre mihi videor, quis eum flatus in erroris scopulos illiserit; nam cum in ea Satur mini rerum gestarum bistoria, vidisset egregium illum Christi bellatorem sub Decio venisse in Gal liam, existimavit etiam alios claros viros, quos deinde nominat, fidei duces et propagatores, eadem jpsa ætate Galliæ regnum vitæ innocentia et do ctrina illustravisse. Itaque ut in tenebris micans et incertus, nullum profert Romanum pontificem 1otius Ecclesiæ gubernatorem, a quo illi primipili religionis ad triumphantem ubique impietatem coercendam sint dimissi. Sunt igitur duo quædam mihi obiter et brevissime ostendenda: in primis, fuisse plures, etiam ex iis quos enumerat Gregorius, Christianæ fidei buccinatores in Gallia, priusquam Decius imperii habenas moderaretur; deinde, ne minem eorum scriptorum, qui Ecclesiæ nascentis memoriam posteritati transmiserunt, martyrum que natales dies collegerunt de B. Dionysio confir masse, eum una cum Gratiano, Saturnino, cæteris in Galliam fuisse legatum: e quibus liquido, opi nor, constabit, quam levis, atque falsa, quam inanis sit Gregorii Turonensis opinatio, 617 quam yanum denique sit ingeniosorum hominum commentum, qui antiquo Romano Martyrologio niù ejus opinionem, robustioremque feri existimant. Utrumque vero ex iis scriptoribus, qui Martyro logia summa cura et labore concinnarunt, non est operosum ostendere. Nam ut a Gratiano inchoe mus, vetus Romanum Martyrologium, et deinceps Ado 18 Octobris, nec quo tempore sit missus in Galliam explicant, nec socium B. Dionysii fuisse contendunt. Par utriusque silentium de Trophimo, quem alioqui discipulum apostolorum vocant. De illo vero hæc Adonis verba notari velim, cum,de ſe știvitatibus apostolorum, ‹ Natalis, inquit, saneti Trophimi de quo scribit Apostolus ad Timotheum; Trophimum autem reliqui infirmum Mileti P. Hic ab apostolis Romæ ordinatus episcopus, primus ad Arelatem urbem Galliæ ob Christi Evangelium præ dicandum directus est. Ex cujus fonte, ut B. papa Zosimus scribit, tolæ Galliæ fidei rivos acceperunt qui apud eamdem urbem in pace quievit. Idem confirmat in Chronico ætate sexta, anno Christi 59, Gaguinus libro 1x de Carolo V rege scribens, hæc de Trophimo refert: Arelatem regni Burgundo rum primariam civitatem et caput fuisse, impe rioque paruisse, certum est: quam, ut Gervasius scribit, Aram latam prisci appellabant; nam in eo Joco prope civitatem, qui Rocheta dicebatur, duæ columnæ exstractæ erant et super eas ara impo p 1 Tim. IV, 20. Numerat deinde Saturninum, de quo etiam quid vetus memoria prædicet, videamus. Vetus quidem Romanum Martyrologium plane silet, nec in Vita quam Surius tomo VI posuit, discipulus fuisse Dionysii nostri dicitur; quin Græcus scriptor nullus reperietur, qui dicat Saturninum sancti Dionysiį socium, Tolosanum fuisse episcopum. Adde, ne wjném memorare, mortem illum occubuisse sub Fescennino Sisinnio, atque adeo, nisi me mea me moria fallit, non exstare apud ullum qui res ve teres litterarum monumentis mandarit, ullam men onem cujusdam præsidis Sisinnii, qui tempore Decii imperatoris floreret. Latini vero qui deinceps Saturniai memineruat, cum in cadem vestigia sint ingressi, quæ palans ante Gregorius impresseral, non est mirum, si cum eodem de via dellexerint. Merito igitur illa ab Hilduino dicuntur pag. 69 Et quod Gregorius Turonensis, sicut in passione S. Saturnim legisse se dixerat, sub autumatione memoret istum ipsum tempore persecutionis Decii sub B. Sixto cum aliis sex episcopis, quorum vitæ vel passiones nequaquam ejus dictis in ratione temporum consonant, in has regiones fuisse di rectum. › Quinto loco Dionysium nostrum recenset, quein, ut delectum Argivum virum, ad ipsam heroum classem Gallicamque expeditionem aggregat. Pro feremus igitur Martyrologium, quod totum ab eo esse volunt. Ita vero habet 3 Octobris; Athenis, Dionysii Areopagitæ, sub Adriano diversis tormentis passi, ut Aristides testis est in opere quod de Chro stiana religione composuit, etc. El 9 ejusdem ● Parisiis Dionysii episcopi cum sociis suis a Fescen niuo gladio unimadversi. › Ex his locis quidam existimarunt, quod e privatis eorum litteris coguovi, perspicue duos distingui Dionysios, notata loci et diei varietate. Sed, quod pace illorum sit dictum, vitreum illud est et fragile fundamentum, ex quo effici nihil aliud possit, quam solemnes dies festos uni et eidem varie consecratos. Neque vero est

col. 985–986page 205 of 262

quod 618 Athenarum mentio conturbare ullius deremus quid varia breviaria, quæ communem animum debeat: nam Athenis quidem S. Diony sium diem extremum obiisse, non civitatum impe riorumque Annales, non commemoratio ulla anti quitatis, non excellentium hominum commentarii significant; liquido autem repugnant illi omnes, qui ejus Vitam scriptis illustrarunt suis, quos di ligenter exceptos studioso Lectori suo loco propo nimus. Quod si quis autem rationem exquirat, cur vetus Romanum Martyrologium, Beda et Ado agant 3 Octobris de Areopagita Dionysio, die vero 9 de Dionysio Parisiorum, cæcus sim et devins a ratione, si me putem in eo genere aliquid melius aut ele gantius excogitare, quam quod præstitit clarissi mus Baronius, undequaque magnus, de quo non dubitem id Laconum pronuntiare, Delos avhip Oros. Sic vero ille disputat: Quod autem Beda et Ado de Dionysio Areopagita agunt tertia die Octobris, die vero nona de Dionysio Parisiorum, quasi hic sit diversus ab illo, dicimus a Græcis mutualos exemplum, ea enim die Græci de Areo pagita agunt, Romæ autem hac die ex antiquis Ec clesiarum monumentis agi solitum certum est, alia fortasse de causa. Sæpe enim accidisse vidimus, ut alia ratione Græci, alia vero Latini ejusdem sancti agant celebritatem; imo inter ipsos Latinos eamdem invenies diversitatem, quod nimirum alii celebrent diem natalem, inventionis seu transla tiouis; alii, vel forte dedicationis Ecclesiæ; qua etiam ratione de uno eodemque sancto iterum agi solemnitatem, facile invenies. Ad hæc si attentius considerentur quæ Beda et Ado es die tertia Ocio bris dicant de Dionysio Areopagita, iidem nostræ potius favere videntur causæ, quam contradicere, cum testentur, sanctum Dionysium sub Adriano imperatore martyrium consuminasse; quo quidem tempore Atheniensi Ecclesiæ præfuisse Quadratom episcopum, et hujus præcessorem Publicum, Dio nysii successorem, certum est; id etenim Eusebius Historia libro iv, cap. 22, id etiam sanctus Hiero nymus De scriptoribus ecclesiasticis in Quadrato, id denique cæteri historici ea tempora prosecuti te stantur. Quin si fidem prestamos Hippolyti libello De septuaginta duobus discipulis, Narcissum disci pulum Domini ante prædictos post Dionysium Athe mis sedisse, dicere opus est. Quænam ergo causa esse potuit, ut Dionysio adhuc superstite, usque ad tmpora Adriani tres episcopi, vel saltem duo, in ejus locum fuerint subrogati? Hand equidem cre dendum est, talem tantumque virum, Ecclesiæ co. Juurnam, in maximis illis Ecclesiæ angustiis sedi nuntium remisisse, vitamque otiosam transegisse. Sicque id est quod convenientius dici posse vi deatur, quam (quod ejus acta significant) eum ad majorem provinciam subeundam a S. Clemente papa in Gallias amandatum; quo exemplo factum apparet, ut et S. Polycarpus suorum discipulorum plerosque eodem ex Asia miserit, cum tam ingens ostium ad Evangelium propagandum patere videret, et in multa messe operarios esse perpaucos, › fidem nationum de tutelaribus sanctis conservant, de Dionysio deque ejus sociis repræsentent. Multos igitur communium precum codices sen breviaria diversarum ecclesiarum nobis concessit R. D. Flo rentius Vander Hare, canonicus et thesaurarius ecclesiæ collegiatæ Sancti Petri Insulis, vir dili gentissimus veterum rerum indagator, idemque bumanissimus, in quibus perspicue notari video in Galliam eos venisse. Breviarium Parisiense im pressum anno 1492, Burgense anno 1502, Mori mense 1519, Brugense 1520, Rhemense 1549, Hil desinense 1516, ipsum asserunt a Clemente papa in Gallias missum, Parisis capite diminutum. Hil desimense vero adjungit ei socios SS. Saturninum, Lucianum, Marcellum. Unde patet, Latinos etiam scriptores pervetustos censuisse, Saturninum longe ante Decii tempora, in Galliis fidem religionemque vulgasse. Parisiense quidem certe in Vita S. Eu tropii asseverat, illum cuni saneto Dionysio 619 ve nisse; sed Burgense anno 1502 editum, rem omnem magnificentius explicat: sic enim S, Eugenii Vitam proponit Hactenus Baronjus: qui cum S. Clementem nO minat, fortissimum mea quidem opinione suggerit argumentum ad eamdem rem comprobandam. Ne que enim in Vius pontificum reperietur ab aho missum in Galliam Dionysium, quam a Clemente, qui idem publicus administer religionis, solique Romani præses, pari consilio et anctoritate B. Dio nysii comanditones amandavit, a quibus Itali, Ger manique, tum qui in Hispania sunt populi, fidei lu cem exceperunt. Quos populos futili existimatione delusos, hacients in summa ignoratione jacuisse necesse est, imamemque omnem majorum traditio nem esse putandam, anilia denique esse commenta quæ in archivis ecclesiarum tabulariisque conti nentur, si Dionysius Areopagita, si qui ejus ferun tur socit, nunquam ad eas oras appulerunt. Atque hoc ipsum erit eliam, opmor, iliustrius, si cousi Postquam B. Dionysium Paulus apostolus ad fidem Christi convertit, et Athenarum præfecit episcopum, Romam rediit, ubi non longe post mar tyrium sumpsit; cujus desiderio B. Dionysius illuc pergens, B. Petrum ac eumdem Paulum martyrio coronatos invenit, sanctumque Clementem aposto lica sedis infula sublimatuin reperit, cujus bene dictione roboratus, apostolatuque ab eo totius Gal liæ suscepto, cum pluribus coepiscopis et presbyte ris et diaconibus Arelatensium civitatem usque pervenit. Comministros sibi traditos destinavit, vi delicet B. Lucianum Belvacensibus, Marcellum Bi turicensibus, aliosque quamplures suis in locis, Eugenium vero Toletum mittere studuit: præui ctus itaque Dionysius cum sociis Rustico et Eleu therio urbem aduit Parisios, ubi illos contra incre dulos dimicantes Fescenninus reperit, eosque multis afliciens tormentis, ad ultimum decollari jussit. Hi sancti viri S. Trinitatem confitentes, trinum pari, ter compleverunt martyrium. Interea dum hæc aguntur, B. Eugenius, cujus inclyta vita in Eccle sus exstat bonorum operum forma, postquam gen tilem populum Toletanæ provinciæ exemplo honestæ vitæ, catholica prædicatione, miraculorum confir matione ad fidem Christianam convertit. › Huic historiæ lucem feret splendida P. Joannis Mariane e societate nostra animadversio, ex libro IV De rebus Hispaniæ, capite 4, circa annum Chri sti 97: «Omnium per hæc tempora Eugenius pri mus Toletanus præsul occisus est. Missus fuerat in Hispaniam a Dionysio Areopagita (sic pro constanti traditur) ex Gallia ubi Evangelium propagabat: et Christi religione in ca provincia, ac Toleti præ sertim, fundata; sundio Dionysium invisendi, in interiorem Galliam penetravit, cum a Sisinii præ fecti satellitibus comprehensus, in vestigio est occi sus, Corpus in Marcasium lacuin conjectum, Gallia demum Christi sacris populariter imbuta, Herceldus vir primarius divino monitu in Diołum pagum lacui vicinum delatuur, templo ejus nomini dicaso coluit. Inde in templuin Dionysiacum migravit, et rege Castellæ Allonso, qui imperator est nuncupatus, ejus brachium primum Toletum relatum est, Lu dovico VH Galliæ rege concedente in spceri regis gratiam, et Raymundi Toletani præsulis. Nam quo is tempore Eugenio III Romano pontifice ad Rhe mensem episcopum conventum festinabat, ex itinere rem omnem de Hispanorum memoria obliteratam præsens exploraveraí. Reliquum inde corpus nostra tate a Carolo IX rege Galliæ, Philippo li Hispaniæ regi datum, atque in urbem Toletum invectum, principali ac vero incredibili apparatu ante viginti anuos, majori religione colitur. Sunt qui puleul, Philippum quemdam a Clemente in Hispaniam epi

col. 987–988page 206 of 262

pluribus de eodem agunt. scopum amandatum, ant certe Marcellum, quem episcoporum Tungrorum, et Breviarium Rhemense Philippo socium Dionysius adjunxit ex Gallia (ut Michael Syngelus est auctor) Eugenium ipsum fuisse, atque hoc quidem nomen ab ingenita nobi litate manasse, alterum autem a parentibus acce pisse. Quod cum affirmant, nulla meliori conjectura nituntur, quam quod Eugenii nulla mentio exstel in antiquorum scriptis: Philippus et Marcellus quid rerum in Hispania gesserint, penitus lateat. Ex en suspicantur, nominibus permutatis eumdem Euge nium et Philippum fuisse aut Marcellum. › Quod vero dicat, Syngelum censere, S. Marcel lum adjunctum S. Dionysio socium eumdem esse cum Eugenio, in Syngelo desideratur. Quare arbi tror ipsum existimasse auctorem martyrii S. Dio nysii fuisse Syngelum: alius tamen ſuit, nimirum S. Methodius. Cuspinianus p. 423, in Consules Cassiodori affirmat, se legisse in vetustis annalibus anno Domini 121: ‹ Apud Parisios Dionysius epi Scopus martyrizatur. › Sed rc libasse de B. Dionysio sufficiat, ad in fringendam Gregorii Turonensis auctoritatem; qui de pergit, et his episcopis subnectit Stremonium, quo Vetus Romanum, Ado, Beda, et, ut brevi di cam, omnes qui Martyrologia confecerunt, plane Lacent. Martyrologium duntaxat Romanum Baronii ita meminit Arvernis Austremonii primi ejusdem civitatis episcopi:» quo tempore floruerit non dicit. Demochares p. 42: S. Astremonius seu Austremo uius, quem inter Christi discipulos numerant. › Extremo in loco pouitur Martialis. Et de tem pore quidem quod hic venit in Gallias, nullum, quod sciam, prodit Martyrologium; observat auteni Baronius, Petrum in Catalogo 1. vi, c. 29, tradere, eum dudum obiisse anno tertio Vespasiani. Demo chares pag. 43, ita scribit: S. Martialis, unus ex septuaginta discipulis Domini, anno Domini 47 has quatuor sedes episcopales in honorem Dei et beatæ Mariæ virginis, Aniciensem, Ruthenam, Arvernam, Mimiatensem ædificasse ac dedicasse dicitur. Idem quoque sub nomine ac titulo B. Stephani proto martyris, quinque has ecclesias cathedrales, Le movizensem, Bituricensem, Cadurcensen, Agenen sem et Tolosanam construxisse fertur. Sunt et qui eidein tribuunt trium ecclesiarum episcopalium ħarum, Pictaviensis, Xantoniensis, Engolismensis in honorem sancti Petri apostoli erectionem. Nec desunt qui eumdem dicant ecclesiam Burdegalen sem in honorem sancti Stephani ac sancti Andreæ apostoli consecrasse. › Hæc propemodum mihi satis esse videbantur, ut ostenderem, Gregorii Turonensis 620 leviorem esse opinionem, quain ut receptam et contestatain omnium sæculorum ætatibus sententiam possit con vellere. Sed quoniam tantum sub Decio, fide pri mum imbutam Galliam ornatamque significat, age nunc ostendamus, quod sumus jam ab initio polli citi, ante illam Decii imperatoris tempestatem mul los claros et religione præstantes in imperio Galli canos fuisse, quos Gregorius ut ignotos homines præteriit, et de quibus verbum nullum fecit. Non erit certe Gallis hominibus hæc inutilis aut ingrata commemoratio, cum videbunt, jam inde ab invento Christiano nomine, tam variis tamque odoratis flosculis coronatam Tuisse Galliam, tot veluti stellis clarissimis distinctam, tot divini spiritus tubis re sonantem. Occurrunt mihi in primis Rhemenses archiepiscopi tres, magnæ viri auctoritatis et sanctimonia, san clus Sixtus, sanctus Sinicius, sanctus Amantius, B. Petri apostoli discipuli, qui sub Nerone morte obita, gloriosissime triumpharunt, 1 Septembris. S. Memmius Catalaunensis episcopus Romanus, beati Petri discipulus, hic apud Dionantum ædem beato Stephano consecravit, ubi et sanctus Mater mus Tungrensis beatæ Maria: alteram ædem dedica Vi anno Domini 120. 1. Placentius in Catalogo Sanctus Maternus episcopus Tungrorum, 14 Sep tembris, discipulus sancti Petri apostoli, de quo Demochares: ‹ Sanctus Maternus anno Domini 101 oratorium via publica Christo Salvatori nun cupavit, apud Trajectenses et Tungros ædem Dei pare Virgini consecravit, et anno 102 apud Huvos ad montis umbraculum, quem Mosa alluebat, ædem Virgini matri dedicavit. Deinde Dionantum pro fectus, ubi invenit sanctum Memmium episcopum Catalaunensem, ædem sanctæ Mariæ consecravit, alteram Meminius sancto Stephano. Ideo quoque Namurci destructo idolo, ædem beatæ Mariæ in scripsit, præter eas quas passin aliis in locis dici tur dedicasse. › S. Regulus Silvanectensis episcopus, 30 Martii, discipulus sancti Joannis evangeliste. Vide Petrumi in Catalogo libro Iv, cap. 15, de quo ita Demochares Silvanectensium episcopus primus B. Regulus, qui missam celebravit a beato Joanne evangelista edoctus, a beato Clemente confirmatus. Siquidem de eo legimus in Catalogo sanctorum capite decimo quinto, libro quarto, ad hunc modum: Regulus episcopus natione Græcus, Joannis evangelistæ apud Ephesum discipulus fuit. Quo in Patmon insu lam relegato, Athenas veniens, Dionysio adhæsit, cum quo Romam perrexit, et una secum, et cum sanctissimis Rustico et Eleutherio, a beato papa Clemente ad Gallias prædicationis gratia destinatur, qui primum Arelatum devenit: ubi a sancto Dio nysio Christi nomine invocato, idolum Martis de struitur, et multis conversis templum illud in ho norem apostolorum Petri et Pauli consecratur. Missis ergo sociis suis ad diversas urbes, ipse Die nysius, sancto Regulo Arelatensis civitatis ordinato episcopo, Parisios accessit, ubi cam Rustico ct Eleutherio martyrii palmam suscepit. Eodem autem die quo passi sunt, dum missam Regulus in Arelato celebraret, et nomina istorum martyrumn inadver tenter in canone cum aliis sanctis recitasset, mira tus quod dixerat, vidit in altari tres columbas ipsorum martyrum nomina conscripta in rostris habentes. Qua visione cognoscens sanctos per mar tyrium migrasse, commisso populo cuidam Felici episcopo, Parisios accessit, et a Christiana 'ma trona olim Dionysii discipula Catulla nomine hospi lio susceptus, martyres Christi eadem die qua vi sionem viderat, passos fuisse comperit, et super eorum corpora basilicam ædificavit. Inde Silvane clensem civitatem ire disponens, in villa Lauria idolum Mercurii baculo comminuens, populum con vertit, et basilicam Dei Genitricis ibidein construxit. Et in civitate Silvanectensium ad sui ingressum idola corruerunt, et templum in honorem eatæ Virginis dedicavit, et omnem populum ad fidem sua prædica tione et miraculis conversum baptizavit. › Hec ibi. Sanctus Savinianus aut Sabiuianus episcopus Se nonensis, 31 Decembris, missus cum sancto Poten tiano in Gallias a sancto Petro. Petrus De natatious lib. 1, cap. 25. Ado in Martyrologio: «Item apud Senonas, natale beatorum Sabiniani et Potentiani, qui a beatis apostolis ad prædicandum directi, præ latam urbem martyrii sui confessione illustrem fecerunt. > Sanctus Peregrinus episcopus Antisiodorensis, 16 Maii, civis Romanus, a Sixto papa ad Gallias missus, sub Alexandro imperatore, martyr apud S. Dionysium in Francia quiescit. Vincentius lib. x, cap. 119; Antoninus pag. 1, titul. 7, cap. 5; Petrus in Catalogo lib. v, cap. 5; Ciaconius in Vita sanett Sixti anno Domini 129, dicit: ‹ Peregrinus Roma missus in Galham, unde ibidem fide firmata Romam redivit, ubi in loco eodem in quo Christus sancio Petro cum cruce apparuerat, supplicio affectus est., Sanctus Sanetinus episcopus Meldensis, 22 Se ptembris, a sancto Dionysio Areopagita episcopus

col. 989–990page 207 of 262

ordinatus. Petrus in Catalogo lib. vIII, cap. 108; Antoninus 621 parte 1, tit. 6, cap. 8, et ante omnes homines hos Hincmarus cum agit de sancto Dionysio Areopagita. Sanctus Nigasius aut Nicasius, episcopus Rhoto magensis, 11 Octobris, a beato Clemente in Gal lias missus cum B. Dionysio, et cæteris, cujus rei Bidem faciunt adhuc, inquit Demochares, et locus martyrii hujus percelebris et sacer, reliquiæ et templa sub hujus nomine clara a Rupeforti non multum distantia. Vide Baronium. Sanctus Crescens aut Crescentius episcopus Viennensis, 27 Junii, beati Pauli discipulus et martyr. Vide Baronium ad hire diem. Sanctus Maximus aut Maximinus, episcopus Aquiensis, 8 Junii, qui cum sanctis Lazaro, Maria Magdalena, Martha sororibus, et Cedonio post ascensum Christi in cœlum, classe Massiliam ap pulit. Petrus in Catalogo libro v, cap. 101 et Sanctus Ursinus aut Ursiniens, episcopus Bitu ricensis, 9 Novembris: hunc quidam dicunt Natha naelem. Petrus in Catalogo cap. 9, 1. 1, et cap. 41, libro x. Ado: «Item eodem die apud Bituricas san eti Ursini, qui Romæ ordinatus a successoribus apostolorum, primus eidem urbi destinatur episco pus sunt ipsissima verba sancti Gregorii Turo mensis De gloria confessorum, cap. 80. Sanctus Eutropius episcopus Santonensis, 30 Aprilis, a B. Clemente episcopo, inquit Ado, di rectus in Gallias,› etc. Beatus Gregorius Turonen șis De gloria martyrum cap, 56. ‹ Entropius quo que martyr Santonicæ urbis, a B. Clemente epi scopo fertur directus in Gallias, etc. Petrus Cata logo lib. v, cap. 105. Breviarium Parisiense dicit missum fuisse cum sancto Dionysio a B. Cle mente. Ne tibi, Lector, molestus sim, si diutius in re liquis te detineam, finem imponam, ubi nomina reliquorum sanctorum qui Gallias ante Decii tem pora lumine fidei illustrarunt, indicaro. Tu de illis Baronium et alios consules. Sanctus Taurinus Ebroicensis episcopus, 11 Au gusti. Sanctus Lucianus Bellovaci, 8 Januarii. San ctus Valerius Treverensis, 29 Januarii. Sanctus Julianus Cenomanensis, 27 Januarii. Sanctus Za charias Viennensis, 26 Maii. Sanctus Martinus Viennensis, 10 Julii. Sanctus Verus episcopus Viennensis, 1 Augusti, De his, ut dicebam, omni bus mihil penitus dixit Gregorius, quorum tamen res nec parvæ nec obscuræ fuerunt, ut qui sanctos Ecclesiæ contus publicasque cæremonias multos an nos sint moderati. Ergone de B. Dionysio quæ di xit, docti homines tanquam sibylle folium exci pient, et verissima esse contendent? Quid quod multa sunt ab eo præscripta, quæ a choro intelli gentium omnium repudiantur? Libro 1 Mirac. cap. 28, de apostolatu magni Petri, quem noster Diony sius coryphæum et sublimem theologiæ verticem nominat, sic habet: Petrus apostolus, qui ab apostolis cæteris episcopus ordinatus, Romæ ca thedram locavit.» Quod ita durum est, ut ni com moda expositione molliatur, ferri nequeat, cap 29 Paulus vero, inquit, apostolus, post revolutum anni circulum, ipsa die qua Petrus apostolus pas sus. An sectatores hac in re habei multos, qui contrariam omnibus prope historicis sententiam tueantur? Qua de re videndi eruditissimi viri Ba ronius et noster Deekerius, Libro 1 Historiæ, cap. 30, docet Sixtum pontificem Romanum, et Lau rentium archidiaconum sub Decio passos. Atqui illi sign:feri pietatis sub Valeriano Romæ in ex celso et illustri loco purpurea trophæa posuerunt, quod Baronius clare è S. Cypriano demonstrat, et Roster Mariana hb. v De rebus Hispania, cap. Nulli igitur mirum videatur, Hilduinum hanc er roris S. Gregorii Turonensis, et aliorum posterio rum originem afferre. Fieri enim potest, ut dixi mus, quod textum passionis ipsius sancti Domnini ex authenticis scriptum non habeant, et ideo in hoc errent, quia et nos plures codicillos exinde vidimus, qui in quibusdam sensų videbantur con cordare, sed litteratura admodùm dissonare, in quibusdam autem nec sensi nec orationis tenore poterant sociari; quod manifestum est, hujus ve nerabilis et antiquissimi Patris vetusta longinqui Late, et ignotæ atque peregrinæ linguæ, ubi de ejus notitia maxime scriptum erat, inscitia, seu devo tione fidelium accidisse, qui non studuere ad priscas historias pro cognitione ejus recurrere, sed ea quæ auditu collegerunt, ut Gregorius Turonensis, non votivo errore fallens, videntes insignia magnifica atque innumerabilia per eum fieri, prout unicuique sensu abundavit, curaverunt scriptis committere; sic et de sanctorum apostolorum gestis ac passio nibus factum legimus, et de aliis quibusque histo riis Ecclesiæ necessariis manifeste comperimus. › Et paulo post: ‹ Cæterum parcendum est simpli citati viri religiosi, Gregorii Turonensis episcopi, qui multa aliter quam se veritas habeat, æstimans, non calliditatis astu, sed benignitatis voto litteris commendavit. Patenter et quidem noscere possu mus, non adeo quædam solerter eum investigasse, quin ei contemporalis 622 exsistens vir prudens, et scholasticissimus Fortunatus, qui plura et fre quenter ad eumdem scripserat, hyminum rhythmica compositionis pulcherrimum de isto gloriosissimo martyre composuerit: in quo commemorat, eum a B. Clemente destinatum, sicut in Latinorum pagi nis didicit; de natione autem ejus, et ordinatione episcopatus mentionem non facit, quia linguæ Græca penitus expers fuit.» Longius fuit hoc cum S. Gregorio Turonensi cer tamen, quippe Achilles adversariorum habitus fuit, turrisque belli; cæteri ut velites atque nudi, le viori contentione fundentur Aiunt primo Nicepho rum, qui nomina episcoporum, qui suas sedes re liquissent, cum accurate recenseret, de sancto Dionysio tacuisse; certum igitur, videri Athenis illum vita functum. Sed perfacilis huic est re sponsio; clare etenim ipse dicit plurimos se otni Bisse. Secundo. Severus Sulpitius B. Martini discipu lus, qui circa annum Domini 400 floruit, testis est; persecutione demum quinta martyria in Galliis visa fuisse, serius trans Alpes Dei religione susce pta. Atqui ad hoc tempus, ut vir clarissimus Ni colaus Faber scribebat, Dionysius Areopagita per. venire non potuit, nec ejus martyrium stare sub Domitiano vel Trajano, in quod tempus id rejiciunt qui diutissime vixisse volunt in Galliis si primum ini quinta persecutione visi martyres fuere. Sane hoc telum quod acerrimum quidam putant. erudi tissimi Fabri quasi armamento et auctoritate con tortum, ita leve debileque judico, ut nihil videa tur hebetius. Nam Şeveri quidem Sulpitii dictum, quod meo judicio Faber non comprobat, non potest non indoctæ plenum vanitatis temeritatisque vi deri, nisi opportuna explicatione condiatur. Quid en? verum illud esse queat, aute quintam perse cutionem, id est ante annum centesimum septua gesimum, nullos in Gallia martyres visos? Quid igitur faciemus generosissimis illis Ecclesiae primæ proceribus, quos veterum historiarum fides disci pulos apostolorum facit, qui variis in locis Gallise de perlidia, immanitate, superstitione, gloriosissi mos triumphos retulerunt? An forte martyres ii dici mimme possunt, quorum in patiendo mobili tata constantia, ferri aciem, uncos, equuleus, et omne genus carnificinæ superavit? Cum ergo scri bit Sulpitius, persecutione demum quinta martyria in Gallis visa fuisse, non vult dicere, nullos po uitus fuisse martyres, sed tum primum, velut

col. 991–992page 208 of 262

patefactis subito carceribus, illam immanem ty- barones totius regni cum Odone charissimo fratre rannorum tempestatem fuisse effusam, qua Lu gduni et Viennæ Vetius, Photinus, Irenæus, aliis que in locis innumerabiles, alii inter medios cru ciatus coronati vixerunt. Tertio. Græcis fraudem eam manasse conten dunt, qui cum ambirent regum Franciæ societa tem, quos in bello potentissimos esse videbant, et eorum gratiam et munificentiam ancuparentur, sanctum Dionysium, quem in Gallia celebrari didi cissent, finxerint esse Dionysium Areopagitam. Respondeo, gravem et non ferendam toti Græciæ fieri infuriam, in qua cæci omnes cupiditate fingan tur, nullus patriæ veritatisque studiosus, cum nemo hactenus illam suorum levitatem inanitatem que arguerit. Deinde si beati Dionysii corpus in sinu Græciæ positum fuit, cur in tantis disertorum hominum monumentis nulla ipsius memoria, mi ruin potius silentium? cur nemini unquam impera tori e lipsanis ejus quidpiam concessum, aut Romæ ornandæ, qua in urbe magister ejus Paulus sitas est, aut ad Byzantium aliudve oppidum e pio more cohonestanduin? Quarto. Cur Stephanus papa S. Dionysii bene ficio sanitatem consecutus, os sacrum e brachio sumptum Parisji Romam detulit, exstructumque in ejus honorem templum Græcis monachis augusta religione celebrandum dedit? an non prius in quirendum fuit, num uspiam Athenis Areopagitæ Dionysii exuviæ conquiescerent, nisi foret illa com munis et pervagata omnium regionum populorum que opinio, eum thesaurum, gaza omni et flavissis opulentiorem, Parisiis tantum reperiri? Quinto. Cur perenni cum plurium sæculorum decursu, cum tot homines Græciam peragrarint, tot Græci, capta præsertim Constantinopoli, Romam venerint, Italiamque omnem suis scriptis refer serint, nullus tamen sit inventus hactenus, qui corpus S. Dionysii coli in Græcia, Parisienses longe sua opinione deceptos esse diceret? Sexto. Infinita prope miracula patrata sunt Dio nysii nostri meritis et gratia apud Deum; evelli non potest aut excuti ex animo hæc opinio, Areopagi tam hunc esse Dionysium, quem omnium ordinum homines legitimis honoribus celebrant. Estne veri simile, si alius quispiam sit Dionysius qui Lutetiæ Parisiorum præsederit, eum honore spoliari, lau dem ejus transferri in alium, tot annis inter suos ignotum jacere? Nam tametsi sanctissimi viri qui cum Deo felicitate potiuntur, laudibus nostris et gratulatione non indigent, pertinet tamen ad di vinæ mentis providentiam, ut cœlites, quorum re liquiæ in terris multa prodigia operantur, aliquo gaudio et humanissima voluptate non careant quam ex hominum cognitione 623 et grati animi significatione percipiunt. Cur igitur tot sæculoruin labentibus jam anuis, hunc ignotum Dionysium esse voluisset, supposititium autem cultu et honore perfrni? Sed remota disputandi subtilitate, lubet in histo riam intueri, quæ nuntia est vetustatis, abditarumque rerum testis. Sunt in manibus mediæ ætatis scripto res, qui res Galliæ hominum memoriæ consecrave runt, eoque excepti a doctis cupidius, quod Pi thæi V. C. auspiciis lucem vident. li tanto ante, nisi refractaria esset hominum mens, dubitationem forte omnem et jactantem sese liberius contentio num libidinem sustulissent. Nam cum tempore Leo nis papæ IX auno Domini 1050 Ratisbona in Ger suania corpus fuisset inventum, tacitæ religionis plenum et sanctitatis, quod nonnulli Dionysii Areo pagitæ esse dicebant, inittuntur nuntii ab impera Lore in Franciam, qui rescirent, num Parisiis in eo templo, quod Dagobertus ædificaverat, Dionysii corpus Areopagite D. Pauli discipuli esset, an hon esset. Galliæ rex Henricus, imperatoris nuntiis co mitatus, jussit ado,se archiepiscopus, episcuvos, et suo, ad Dionysii martyris templum. Cumque preces demississime Deo obtulissent, allata sunt argentea vasa tria, Dionysii, Rustici, et Eleutherii sigillis nunita, et in totius populi conspectu posita. ‹ Et aperto vase beati martyris Dionysii, totum corpus ipsius cum capite inventum est (verba sunt Rigordi scriptoris) exceptis duobus ossibus de collo, que sunt in ecclesia Vergiacensi, et os quoddam de brachio, quod Stephanus papa III secum ad Roma nam portavit ecclesiam, et posuit in ecclesia quæ hodie Schola Græcorum vocatur. lloc videntes uni versi populi, cum_lacrymis et_suspiriis puras ma nus levantes ad Domínum, Deo et beatæ Mariæ virgini, et sanctis martyribus se commendantes, cum gaudio recesserunt. Sed quid ego scriptorem unum commenioro? quotus quisque de Gallorum rebus gestis, et tam inclyti dominatus antiquitate quidpiam prodidit ad perennem hominum memo riam, in quo non exstent nostri Dionysii haud ob scura et expressa testimonia? Quoties in bello et in pace, publice, privatim, in omni fortunæ condi tione S. Dionysius, ille, inquam, Areopagita Dio nysius, invocatus, adfuit, seque inirabilem et Deo charum ostendit? Quin gentes quædam sunt in Gallia atque familiæ, veteri prosapia et illustri ge meris claritate omni vetustate corroborata, quæ hoc uno glorientur, quod a S. Dionysio Areopagita primæ fuerint sacro fonte ablutæ, ab eodem insti tutæ, et veri Numinis religione ornatæ. Facerem omnino injuriam religioni et veritati, si gentis Montmorantiorum amplissimum decus, et vetuslæ pietatis clarissimum testimonium hic dissimulem, quæ pietas a sanctissimo nostro Dionysio in agro Parisino primum insita, subito mirabiliter effloruit, purpureasque veluti rosas omni gratia et amœnitat uberes in coelum emisit. Stirps illius gentis fuis Lisbius, quem veterum historiarum Annales Pari siacæ urbis nobilissimum et splendidissimum virum nominant, qui primus adventantem Lutetiam Pa risiorum Areopagitam Dionysium excepit, ab eo priamus Christi fidem et religionen hausit, eidem primus locum dedit ad pium templum exæditican dum. Hujus principis et religiosissimi viri filius Visbius, sui parentis, et B. Dionysii gloriosum fa tum litteris commendavit, quod opus Hilduinus ante octingentos fere annos, ut oculati testimoniam fidum et ingenuum vehementissime commendabat. Atque ut omni posteritati nobilissimi viri pietas ad sempiternam hominum memoriam proderetur, om pium consensione tributum fuit, ut primus baro Christianus Franciæ, Montmorantius diceretur: et posteri gentilatio in stemmate, sive insignibus fa miliæ, nota elogia duo ferrent, Gallicum unum Primum Dieu aide au premier Chrétien, hoc est Christianum Deus juvet: alterum Græcum, 'Andavhs, erroris expers, quod Lisbius, Montmorantiauæ la miliæ progenerator, inter Gallos, tum devios a re ligione, primus in agro Parisiensi lucem et veri Nu minis cognitionem exceperit. Et quidem in cla rissimanı illam familiam, Dionysii nostri pietatem penitus insitam et illiminatam fuisse, qui postea consecuti sunt magni heroes, claris facinoribus et perenni catholicæ religionis propugnatione decla raverunt. Sciunt hoc omnes, et prædicant uno ore Galli, et etiamnum in Belgio nostro videmus ejus dem generis nominisque multos, qui partim armis inclyt, partim moderatores reipublicæ incredibili sapientia, consilio, fide, partim antistites præsides que religionis, avitæ pietatis hunc ardorem ia omnium luce atque prædicatione collocant. Dẹ qui bus nihil dicam amphus, cum D. Raphael Beau champ, pius et doctus Benedictinæ familiæ mona chus Marchianensis, synopsim Lisbiacam in ma nibus habeat, ubi et de Lisbiy rem omnem accurate et copiose, et Montmorantiorum familiæ decora persequitur. Quæ diserti hominis commentatio al

col. 993–994page 209 of 262

PG 4:993ἀπορίας σκέψεως

F LANSSELII DISPUTATIO APOLOGET. veterem pietatem illustrandam idonea, propediem, opinor, lucem videbit. 624 Post argumenta tam multa, tamque illu stria, quibus cœlo terraque faventibus, Areopagitam Hierophantem in Galliam deduximus, an exspectemus dum solum ipsum, dum parietes atque tecta vocem mittant et exclament, et hominum (ut modestissime dicam) plus nimio sibi tribuentium opinionen refutent? nibilne vetustissimum Græcorum templum exstructum Parisiis, nihil S. Dionysii carcer et defossa specus, nihil tot loca late sparsa, tum Dionysii nostri tam discipulorum ejus notata vestigiis, pietate, sanguine, laŭreisque faciendam valebunt? Illustris ornata, ad fidem mihi in hoc genere visa fuit oratio D. Bocherii, doctoris theologi Sorbonici omni genere litterarum exculti, quam integram hic tibi, Lector, repræsentandam putavi, ne si vel minimum ego commulavero, aliquid de tanti viri sapientia et elegantia dematur eoque faciam id libentius, quod clari yiri disputationem doctor singularis Andreas Duvallius, Sorbonæ lumen, suo judicio comprobavit. Ille igitur a me super hac quæstione rogatus, ita per litteras respondit: Quod a me petis, imo flagitas, mi Lansseli, de utroque circa Areopagitam Dionysium (tuumne dicam an nostrum? sed verius nostrum atque tuuin) problemate quid sentiam, altero, sitne hic noster, id est Parisiorum, idem qui prius Athenarum episcopus, altero, an yvota, quæ nomine ejus cenlsentur opera atque scripta (quorum alterum ante annos septingentos agitatum ac decisum, sæculi nostri nonnullorum de rebus quantumvis claris dubitandi nodumve, ut dicitur, in scirpo quærendi xaxóŋłɛç renovavit; alterum dudum sopitum novatorum sibi a tali.auctore jure·metuentium sie recoxit impietas, ut peperisse videatur) facis tu quidem sic amice et familiariter, ut vicissim me fateri familiaritas jubeat, si judicium meum tantum qque ris, perinde id me accipere, ac si aperito claróque sole quæras, noctemine anne diem esse putem. Sin ut lucis aliquid addam, perinde ac si jubeas, lychnum me soli admovere. Quippe qui in re tam Jonga sæculorum memoria tam acribus judiciis indagata, tot eruditorum ac sanctorum confessione, Græcorumque ac Latinorum consensu credita et probata, nec modo principum atque adeo imperatoruim et regum, et qui in Oriente et qui in Occidente rerum potiti sunt, sed et pontificum RomaNorum auctoritate suffulta et roborata, miraculis denique confirmata, quid multa? nullo non præscriptionis genere stabilita ac munita, Pyrrhonicum istud denuo seu ἀπορίας seu σκέψεως zmulari geo nus (nedum negare ¿nàŵç, et cornicum, ut dicitur, oculos configere) tam pervicacis animi esse putem, quam id probare velle amplius, inutilis operæ ac laboris. Maxime vero, ex quo post clara priorum Oriens tulit, et quos sæculorum Ecclesiæ lumina, Syngelos, Methodios, Metaphrastas, et quos Occidens Hilduinos et Hincmaros, a quibus hæc dudumi tam accurate disceptata, discussa, decisa sunt, qui novissime seculo nostro prodierunt, Genebrarui, Galeni, Baronii, amplissime vero Delrii, causam hanc sic illustrarunt, imno pervicerunt, ut quidquid istud amplius in utroque problemate controversiæ, seu potius quàoverlag et ambitiosæ contentionis erit, non tam ad id dissolvendum ratione aut judicio, quam sensu opus esse videatur. Plane, ut si iis qui negant vel dubitant me adjungam, tam in vitio futurus sim, quam si iis qui ajunt affirmantque, aliud nihil amplius egero, quam, ut poetæ id usurpem: Vilavi denique culpam, Non laudem merui…………….. HOR., De arte poel., v. 267. Niceph. l. 11, c. 21. Nisi vero, quod ad prius spectat, quod apud Anastasium S. R. E. bibliothecarium S. Methodiuş Constantinop. episcopus, apud Lipomanum B. Michael Syngelus, apud Surium Simeon Metaphrastes, magni illius Areopagita Vitæ scriptores, et cum iis Nicephorus Græci omnes, ejusdem in Gallias adventum uno ore astrumnt: et quod apud Hildujnum Tarasius patriarcha Constant. et ipse Græcus, sollicita adhibita inquisitione, id pro certo tandem ac comperto habet; et quod apud Hincmarum Hilduinum discipulum, ac Rheniensem archiepiscopum, Carolo Calvo regi scribentem sanctus Sanctinus Meldensis episcopus, S. Dionysii discipulus, et historiæ martyrii scriptor quam se idem Hincmarus ex vetustissimis membranis descripsisse, et exemplar ejus ad Carolum Calvum mittere ibidem scribit, hunc Areopagitam S. Pauli discipuluin per revelationem ordinata sibi commissa Ecclesia Romam venisse, et a B. Clemente papa in Gallias directum fuisse, Parisiosque adeo venisse, disertis verbis ait quodque iis amplius est, et superioribus belle quadrat, quod apud Eusebium Dionysius Corinthiorum episcopus Dionysio Areopagita Publium, Publio Quadratum, qui utique ad Adriani imperatoris tempora pertinent, in episcopatu Atheniensi testatur successisse: non commisso utique magno illo apostoli Pauli ut doctrinæ sic sanctitatis discipulo, ut de statione decederet, nisi divina urgerel vocatio, uberioris in ea regione messis colligendæ causa, ad quam Græciæ orientisque ut eruditionis, sic pietatis divitias conferri præordinatum divinitus erat. Hæc, inquam, omnia tam exi、 gui ponderis sunt, ut præ unius dormitautis aliquando, quod vel bone, id est quantumvis sagaci et attento, Homero accidat, Gregorii Turonensis dicto (pace tanti viri dixerim) qui ad 625 Decii tempora Dionysium nostram refert, nihil debeant æstimari. Ut ei scilicet, quem viro, quantumvis erudito et sancto, in opere non tam longo quam multiplici et vario, fas fuit somnum obrepere, quemque adeo obrepsisse cum alia multa, tum Trophimi Arelatensis, qui Pauli apostol discipulus fuit, in Actis apostolorum et secunda ad Timotheum Epistola memoratus, itemque Pauli Narbonensis, qui fuit Sergius Paulus proconsul a sancto Paulo baptizatus, et Martialis Lemovicensis, qui Stephani protomartyris consanguineus puerque ille fuisse traditur qui quinque panes hordeaceos et duos pisces in deserto babuil: missio ad hæc ipsa Decii tempora ab ipso relata clamat, quam sub ejusdem Clementis pontificatu fuisse, em temporis quo vix erunt ratio, tum Martyrologia omnia docent, plus quam tot oculatissimis ac vigilantissimis Orientig et Occidentis luminibus credere sapientes homines oporteat. ‹ Quam enim verum sit, divinas istas de oriente in occidentem convehi debuisse merces, quamque de orientis pharetra promi quæ mittendæ de manu potentis in corda Gallorum sagittæ, id est Evangelici verbi prædicatores erant, ob idque id ita fieri Deo placuerit, præterquam quod id veri solis pendentis in cruce Christi, occidentem, atque adeo Galliam intuentis, in eamque oculos (nam et prædicatores oculi sunt) ab oriente dirigentis ac velut radios vibrantis, neque id tantum, sed et ejus qui Christum proxime referebat Petri de oriente in occidentem venire a Deo nominatim jussit, ut refert Metaphrastes, Galliamque speciali affectu complectentis mysterium exigebat, docent variis temporibus, varia Galliæ loca præter Dionysium istum, Christianæ sementis e Græcia et Oriente cultores missi, ut qui de Polycarpi Smyrnensis episcopi schola Lugdunum Irenæi, Augustodunum Audochii et Thyrsi qui ex Attica Arelatem Egidii, et qui in Hannoniam Belgica Galliæ provinciam de episcoEuseb. 1. iv, c. 23.

col. 995–996page 210 of 262

patu Atheniensi Gisieni: quin etiam et qui ex Arme- Parisiorum episcopus ad hunc usque annum epi nia, atque adeo de archiepiscopali fastigio, Torna cum Chrysolii, et qui Santonas Aquitaniæ urbem, de regio Persarum sangnine Eutropii, Græci videli cet sermonis et eruditionis omnes, evangelica nos face collustrarunt. Quod et in nostro Dionysio tanto illustrius, quod non ut episcopum tantuin, sed et nt apostoli cæ sedis legatum a S. Clemente missum esse, os tendunt ii quos ille ad diversa loca intra et extra Galliam episcopos destinavit. Quales S. Lucianus, S. Petri discipulus Bellovacum, S. Sanctinus, qui et Vitam ejus scripsit, Meldas episcopi missi. Qualis et Arelate missus ab eo Toletum in Hispaniam ar chiepiscopus Eugenius ejus discipulus, qui et ad in visendum aliquo post tempore magistrum suum Pa risios veniens, ibidem martyr occubuit. Cujus etiam impetrate nuper, concedente Carolo IX de que S. Dionysii cœnobio levatæ a Philippo II Hispa niæ rege reliquiæ regiis humeris in ecclesiam To letanam anno 1565 magna celebritate, el regia pie tatis significatione illatæ sunt. Ut ne interim paucula hæc omittamı, que nec suo in hac causa pondere caritura esse non nemo, ut credo, fatebitur. Primum, quod S. Caraunum Dio nysii nostri discipulum (Cheronem Galli dicunt) in agro Carnotensi in Gallia martyrem factum idque per latrones in via, dum ad magistrum invisendum iret (unde et monasterio, quod in ejus honore pro pe Carnutum constructum est, nomen S. Caraunus de Via) ad Domitiani tempora Martyrologia refe runt, 28 Maii. Hem et supradictum Lucianum, a Clemente cum Dionysio missum 8 Januarii. Deinde quod qui Athenis itineri se socium Romam primum, deinde in Galliam Dionysio dedit S. Jon pre sbyter (Jonam Martyrologia 22 Sept. nominant) vir Græci ut sanguinis sic nominis, in Gallia pago Ca strensium (vulgo Chastres sous Monilehery) martyr factus nominis illic sui memoriam, in monte qui Sancti Jonis dicitur, Græcanicæ utique missionis te stem, usque nunc dereliquit. Amplius, quod de tri bus antiquissimis Lutetiæ Parisiorum basilicis, quæ a S. Dionysio conditæ traduntur, quarum pri ma sub invocatione SS. Trinitatis quæ nunc colle giata S. Benedicti ecclesia; altera B. Mariæ matris Dei, quæ vulgo Nostra Domina de Cumpis, nunc Discalceatarum de Carmeli ordine virginum cœno bium; tertia S. protomartyris Stepham, quæ Græ corum hodieque dicitur: de tribus is, inquam, dua, prima et postrema, veritatis hujus signa non panitenda habent. Illa quidem per vitream anti quissim operis fenestram, ubi verba bæc inscripta sunt: IN HOC SACELLO S. DIONYSIUS COEPIT INVOCARE NOMEN SS. TRINITATIS. Altera quod vet ipsum Græ corum etiam hodie superstes nomen, ejus a quo ædes illa condita est nationem ac genus prodit, non minus quam quod a Stephano papa, ob memoriam accepte in Gallia ad sancti Dionysii corpus de morbo difficili curationis conditum Romæ sub invocatione S. Dionysii monasterium Græcis mo nachis, utique S. Dionysii gentilibus, ab eodem tra ditum est. Amplius vero, quod et illic pone altare majus antiquissimi operis oratorium, quod S. Dio mysi fuisse tradunt, adhuc visitor. Ut taceam de carcere, deque loco tam cruciatuum in civitate, quam supremi extra urbem supplicii, exstructisque ivi totidem ecclesiis, quarum prima S. Dionysius de Carcere, altera S. Dionysius de Passione, tertia Martyrum sucellum, in eo qui olim Mons Mercurii, mune Mons martyrum dicitur, 626 ac stupendis que in martyrio hoc acciderunt miraculis. Quæ si quis omnia ad Decii tempora, hoc est ad annum Christi 253, quo Decius imperare cœpit, differat, cum necesse sit, siquidem S. Dionysius primus fuit Pet. de Natal., 1. vit, c. 106. Baron. ex Hilduino tom. II. scopo caruisse Parisios, ab eo merito quærendum erit: Qui, fiat, ut cum jam inde a tempore apostolo rum, ex quo scilicet Savinianus, Potentianus et Altinus, qui de LXXH discipulis erant, a S Petro in Gallias missi, episcopalem sedem Senonibus pri mum (unde et primatus Senonensis) deinde Caruuti et Trecis posuerunt, ac per vicina totius illins re gionis loca Parisiis, Aureliani, Altisiodori, Naverni prædicando effusi sunt, fides Christi in Parisiensi territorio sic viguerit, et uno ejus vico, cui nomen Christolium, qui Parisiis duabus leucis distat, Agoardi et Agluberti, iunumerabiliumque cum ipsis promiscui sexus Christianorum martyrium ipso S. Joannis Baptistæ die 24 Junii in Parisiensi Bre viario celebretur: idque usque adeo antiquum (ac ipso etiam S. Dionysii în Galliam adventu prius) ut quasi ex vico hoc fides Christi in Gall a esse cœpe rit, datus sit per allusionem nominis ejus ad Chri stianismum proverbio locus, Cresteil premier village de Chrestienite, hoc est, Christolium primus chri stianitatis vicus: qui liat, inquam, ut longo tempo ré, intra quod Carnufenses sextum jam episcopum nomine Severum numerabant, hoc est ab anno 46 Christi, fundatæ vero Romanæ Ecclesiae secundo, quo dietos Savinianum, Potentianum et Altinum in Galliam Roma Petrus misit, usque ad primum Decii annum ducentis ac septem annis, soli sine epi scopo el pastore Parisii, et quidem sic fer ventibus in ea religione Christianis, esse polu erint. Adde, quod nec id sine argumento est, quod qui sextus a S. Dionysio Parisiorum episcopus fuit, nomine Victorinus inter Patres Agrippinensis syno di, quæ sub Julio pontifice, anno 346 lacta est, absens licet, fuisse memoratur Nec id qui dem absque significatione contractæ ex senio mitir mitatis, propter quam adesse non potuerit, in ev quod ipso non præsente, sed consentiente et mair dante, synodi decreta dicuntur confirmari. Nam cum ab anno 1 Decii, qui fuit 253, usque ad di clum annum 346 intersunt tantum 93 anni, ex qui bus si demas 24 quibus Parisiis sedit Dionysius (quem centenarið majorem obiisse ex historiis con stat) rehqui sunt tuntum anni 69, tum vero id cer tuan, breviorem esse numerum hunc annorum, quam ut sequentibus quinque post Dionysiumu epi scopis, qui fuerunt n Mello, in Massus, qui et his toriam martyrii SS. Dionysii et sociorum scripsit, Iv Marcus, v Adventinus, et Vi Victorinus, possit sufficere. Idque pro ea, quam tum fuisse nascente adhuc Ecclesia pastorum longævitate, observat Ba romus in Martyrologio et Aunalibus in anno 76 et 109. Sic utique dispensante Deo, ut quæ ipsi lon gioris aetatis experimento didicissent ac vidissent, ellicacius testarentur, ac posteris transmitterent, Quod et experimento in als Ecclesiis compertum quale illud, quod Carmuti, qui post Aventinum, pri mum ejus sedis episcopum, qui anno 63 obiit, primi quinque fuerunt episcopi, Optatus, in Valenti mus, tv Martinus Candidus, v Avianus, vi Severus annos ducentos et septemdecim, hoc est ab anno 65 usque ad 280, que Castor vi episcopus electus est, complevisse reperiuntur. Ex quo etiam intelli gitur, quanto probabilius sit, numerum ducentorum 27 annorum, qui ab anno 119 qui primus Adriani fuit, quo et mortuus est Dionysius, usque ad 346 qui fuit synodi Agrippinensis, lapsi sunt, a quinque is dieu Dionysii successoribus episcopis, et qui dem vi illo, id est Victorino, defecta jai, ut dictum est, ætatis viro, completum esse, quam ut eorum vita ad 69 annos restringi arctarique possit aut debeat. Nam quod nonnulli napadoótapov adhuc ad ipsa etiam Diocletiani tempora, qui Decio annis tri Democh., 1. 11 Concil., tom. I.

col. 997–998page 211 of 262

PG 4:997ἁγιωτάτῳ καὶ θεολογικωτάτῳ; μɛɣáλw γενναίῳ καὶ γνησίῳ ἀετιδεί, ἀλλ' ὡς ἐπὶ πολύ

P. LANSSELII DISPUTATIO APOLOGET. ginta duobus junior est, Dionysium rejiciunt, ejusmodi sunt qui S. Piatum seu Piatonem, quem sub Diocletiano et Maximiano cum S. Quintino el sociis Roma in Belgium venisse, ac Tornaci passum esse constat a S.Dionysio presbyterum factum, et ab eo Tornacum missum dicunt; inter quos m'irum est esse Petrum in Catalogo, quod et in Breviariis quibusdam obtinuit, cum hoc nihil aliud, quain purum ac putum mendum sit, non aliunde forte natum, quam si quis per errorem pro Domitiano, sub quo fuit Dionysius, Diocletianum, sub quo Piatus, similitudine vocis deceptus, posuerit, mirabili certe avaxpovou cum alter altero ducentis annis junior sit, non alio hic remedio, quam simplici litura opus esse judicamus. Postremo, quod cum in eo, ut bene observavit illustrissimus Baronius, nec ipsa rerum suarum tam rígida æmulatrix et vindex Græcia reclaniet, queraturve Gallis datum, quos audiens Areopagita Dionysio tam impense gloriantes, sic illis id concedit ultro, ut de eo ipsis etiam gratuletur, non factura utique, ni veritas cogeret; tanto magis a ratione alienum erit, si Galli ipsi tantum boni a se ultro ac gratis velint vel studeant amoliri. • Quæ de priori problemate cum dicta sint, quo ad alterum, quod de vero librorum horum auctore est, quod sopiti etiam hic dudum anonymorum quorumdam per Theodorum Gazam, Laurentium ValHam, Erasmum et Erasmi sequacem Cajetanum primum, deinde per Lutherum redivivi facti, hodie etiam per novatores, maxime autem 627 ScaligePom cineres excitantur, queEt veterem, ut ait ille, in limo ranæ cecinere [relam, › (VIRG., Georg. 1, v. 378.) ut suppositum Areopagitæ partum ut pseudo-Dionysium, et, ut loquitur Scaliger Smoбolipalov dicant: codem utique spiritu ac schemate, quo sibyllinos olim de Christo scriptos versus (quos a D. Paulo tanquam Yvnoious approbatos, ab iis quibus prædicabat legijussos esse, gravissimus auctor est Clemens Alexandrinus ab ethnicis, quod eorum se auctoritate premii a Christianis viderent, non tantum in dubium revocatos ex Valeriani imperatoris apud Vopiscum ad senatum epistola, sed etiam damnatos vetitosque Christianis fuisse ex Justino martyre constat Quemadmodum et fictitios esse propterea sibi Cicero persuasit, quod rem minus ipsi gratam, quamque nec capere homo ethnicus poterat, contiuerent, venturum esse Regem, cui parere necesse esset omnes qui salvi esse vellent Addo et, quo Vetus Testamentum Carpocrates, Cerdon, Severus el Manichæus; Evangela Matthæi, Marci et Joannis idem Cerdon; Epistolas Pauli, Ebion; Machabæorum libros, Ecclesiasten, et quam stramineam pro sua modestia vocat, Jacobi Epistolam, Lutherus cum suis gregalibus rejicere præsumpserunt: quodque mirere non minus, quo etiam hodie S. Remigit testamentum, et Gregorii Magm Epistolas; et quo nihil sub sole illustrius terra vidit, Lateranense concilium, recentes quidam ex scriptis nati aristarchi, quibus dulce contra torrentem uiti, templumque Dei replere fumo, falsi insimulant, unoque nomine id solemne hæreticis, ac novis semper id genus de abyssi puteo erumpentibus locustis, ut quain sibi quisque, id est furori suo Scripturam contrariam videt, hanc audeat impudentissime traducere, imo etiam expugnare, tantum abest ut propter abvpoɣhwttov; isios, et symbola Dodo9 Job xxxix, 27. 1 Cor. 11, 6. • ]] Cor. xII, Luc. 1. × Job xII. y Małach. I, 1. Petrus de Nat., 1. 11, cap. 36. Strom. 1. vi. Just. Orat. ad Anton. Pium. Lib. 11, De divin. De sacerd. I. 1v. næa, fœtum hunc auctori suo, hoc est Areopagitæ Dionysio, dubitem asserere, ut hoc potius nec levi argumento ducar, quod tenebrionibus istis ac vere terræ filis id non placeat negentque contentius, voram hanc ejus atque indubitatam prolem, esse. Quippe tam dignam aquila hac, sive, ut loquitur Chrysostomus neteivų) toỹ oúpavoũ quæ in arduis ponit nidum suum 9, sólemque firmis et immotis oculis intuetur, quamque propterea emulari qui studeat, de eo id jure dici possit: Ceratis ope Dadalen Nititur pennis, vitreo daturus Nomina ponto. OR. Carm., lib. 1v, od. 2. Quam dignus hic vicissim, cui probato ex hoc signo grandior illa aquila, imo aquilarum mater Paulus, qui sapientiam loquitur inter perfectos, sua arcana illa in tertio coelo audita verba, quæ non licet homini, id est terram sapienti, loqui, huic jam non homini sed Bɛlo, id est divino, ut loquitur Damasce mus et ut inter suos idem gentilis adhuc andiebat, ców; ut vero idem Damascenus alibi vocal ἁγιωτάτῳ καὶ θεολογικωτάτῳ; ut Michael Syngelus et Andreas Cretensis, μɛɣáλw xalȧyyć), denique ex omni parle γενναίῳ καὶ γνησίῳ ἀετιδεί, hoc est generoso ac germano aquila pullo, dicatur credidisse. Ut nec mirum esse debeat si quantum lucernam hanc ardentem ac lucentem oderunt ac fugiunt noctuæ hæ, tantum in ejus luce ac splen dore qui filii lucis sunt, debeant exsultare. s Nam quod hic forte quis objiciat, ex c. 13 Cœlestis hierarchiæ, auctorem hunc (licet id non tam suo, quam aliorum, ut ipse confitetur, sensu) supremi ordinis angelos ad inferiora hæc mitti sic negare, ut hoc quidquid est de missis apud Isaiam $ seraphinis, non aliter quam vicaria per minores angelos, majorum personam gerentes, opera factum velit (scitum enim quod vix id theologorum scholz probet, quippe reclamante non Scriptura tantum, quæ omnes administratorios spiritus in ministerium missos propter eos qui hæreditatem capiunt, salutis ", esse ait; imoque Michaelem, Gabrielem et Raphaelem missos refert, quos de minoribus angelis esse nullo pacto dici potest; verum etiam de ratione ipsa, quæ nihil indignum angelis, quantumvis magnis, esse docet, quod vel in se angelorum creator et Dominus x, angelus y ipse et apostolus et missus nominatus a, Jesus Dei Filius admiserit præterquam quod dici potest où istud, ἀλλ' ὡς ἐπὶ πολύ a Dionysio nostro dictum esse, cum certum sit, ut minores angeli superiorum personam aliquando agant, sicuti et gregales ho. mines principum in theatro, nihil hoc prohibere, quin el magui angeli quemadmodum et principes suas ipsi per se obeant operas et functiones (nisi potius hoc totum, sicuti alibi, ut scis, in meo de arca testamenti syntagmate explico, non tam angelicarum TootάGɛwv, quam rei angeli superioris, id est Christi passionis et sacrificii, signum ac mysterium est) absit ut hoc, quidquid est, tanti momenti esse debeat, ut fidem libris his, quasi Areopagitæ non sint debeat abrogare. Quasi vero, quod prophetis etiam accidere post divum Gregorium auctor est D. Thomas ut cum non semper actu adsit eis Spiritus Dei, quædam sint quæ vel ignorent ipsi, ut de se Elisæus confitetur b, vel de suo aliter quam res est (Scripturæ auctores hic excipio) citra spiri2. * Cáp. VI. u Hebr. 1, 14. ▾ Josue v; Dan. viu; a Joan. ix. b ¡V Reg. 1v, 27. × Hebr. H, Damascenus De fide, etc.,l. 1, cap. 12 Lib. 11, De fide c. 18. Greg. sup. Ezech. D. Thom. 2.2, qu. 171, a. 2. "

col. 999–1000page 212 of 262

PG 4:999ψεῦδος ἔξω τοῦ θείου χορού

DE S. DIONYSIO EJUSQUE SCRIPTIS tus prophetiæ præjudicium interdum eloquantur, runt codem satu bene multi, in eosdem nón ridinon huic simile hic aliquid, citra ejus, ex quo illa hausta mysteria sunt, Paulini spiritus injuriain ac diminutionem potuerit contigisse. Sed et absit hoc multo magis, ut pro lis, quæ hic tam multa et præclara sunt tantum sit apud nos Novatorum pondus, ut in eorum gratiam, propter ea que ipsi contra catholicæ Ecclesiæ fidein, de libero 628 arbitrio, de peccato originis, de Ecclesiæ hierarchia, ac prinatu Petri, de fide atque operibus, de sacramento olei, de eucharistia et missæ sacrificio, de panis et vini in corpus et sanguinem Christi conversione, de ejus in eucharistia adoratione, de vita monastica, de festis, de jejuniis Quadragesimæ, et aliis, de sacrarum imaginum in templis usu, de angelorum ac beatorum spirituum invocatione, denique de reliquiarum veneratione, garriunt blaterantque tam improbe; quorum omnium, ut et olim consubstantialis Ariani, tam pulchre hic causam peroratam vident, vel ipsis, quam id male eos habeat quamque Areopagitica hæc arma horreant fatentibus, seque adeo, ut olim missione ac silentio. Ensebius, sic judicio suo et garritu velut sorex prodentibus ac mysterium aperientibus, Luthero primum, qui delirum senem el merum somniatorem, auctorem hunc dicere non est veritus, deinde Calvino, ac novissimum Scaligero; propter hæc. (inquam) scutum hoc, quod ignea talium vereque igne digna tela restingual, hanc plusquam Phocionis securim, quæ infelices arbores has excaudicet ac rescindat, hoc fulmen quod absumat exstirpetque radicitus, hanc solem qui tenebras istas discutiat, et bestias has ad sua lustra remittat et compellat, denique hanc plusquam Herculis clavam quæ hydram hanc, ac renascentia novitatum capita tam potenter de metal ac conficiat, de manu vel utro abjicere vel eripi nobis pati debeamus. Cui rei si assentiar, aut vi ſat, non repugnem, non me eorum tantum qui tot sæculis floruerunt, ac libros hos sub Areopagitæ nomine citaverunt, sanctorum Patrum et scholasticorum, imo et conciliorum, quorum indicem Delrius tam pulchre ac diligenter texit, promat, damneique auctoritas, sed et diligentissimi ac perspicacissimi nostri sæculi totius Græcæ sapientiæ indagatoris et arbitri civisque adec et gentilis mei (ne domesticum hoc præjudicium sileam) G. Budæi censura reprehendat, qui Ignatios, qui Hieronymos, ac Chrysostomos fontem hunc sapien tiæ delibasse, sic agnoscit, ut suas eos illinc de abditissimis rebus, et quas D. Paulo acceptas jure quis ferre debeat, sententias deprompsisse non obscure fateatur. cule minus quam furenter declamitarunt. Noperus scriptor in Batavia, Scaliger, cum se minime bypobolimæum dici et existimari velit, audet tamen nostrum Dionysium úroбolipalov nominare. lisdem in libris Illyricus genuinum infixit, Erasmus arrosit, Laurentius Valla carpsit, innumeri alii de grege novorum ¿λačóvwv, qui necessarium bellum indixorunt pietati, bæc quoque B. Dionysii monumenta repudiaverunt. Ego vero neminem posthac tam mente captum, tam prææposterum, tam projeckim ad audendum futurum puto, qui hos libros Areopa gitæ Dionysio velit deripere, si modo animum, vacuamque malitia mentem, vel ad unicam rationem accommodarit. Nam cum horum Commentariorum scriptor Paulo præceptore glorietur atque Hierotheo, spectatorem se fuisse dicat exorientis Ecclesime, et tum primum ad orientem efflorescentis, si is non sit Dionysius Areopagita, quein doctor gentium ab inani superstitione revocavit, quem interpretem religionis esse voluit, Athenisque episcopum; certe necesse est hominem fuisse monstritico genere e diversissimis naturis conglutinatum; hiac virum sanctum, ingeniosum, moderatum, in theologia sumunum, qui mysteria cæteris hominibus arcana viderit, sapientiæ fontes aperuerit, cœlestium rerum admirabilitatem magnifico genere orationis et plaue divino explicarit; hinc contra planum, malitiosum, yóŋta, qui personatus quasi post sipas rium delitescens spectatorum animos deinserit, in cothurno alieno incesserit, cæca et inani imitatione e mustaceo lauream nescio quam petere voluerit, qui cum ψεῦδος probe sciret ἔξω τοῦ θείου χορού poni, tabulam tamen subornavit, mendaciorum indiguissima varietate et fœdissima sutela contextam. Hic autem illud Cassianum audiri velim. Cui bono? aut quid tandem eo ingenio vir et doctrina, e putida 629 illa fraude sperare potuisset? Atque Chane rationem docte, ut solet, et elegantissimo ju dicio explicuit P. Leonardus Lessius societatis nostræ theologus, quem non ævo aliquo, sed clarissimis editis operibus jam eruditorum chorus agnovit. Illius sapientiam cum tanquam Pythium Apollinem super hac re consuluissein, breves lilteras ad me dedit, quas libens cum Lectore meo communicabo. Fuerunt autem scripte in hæc verba:, Hæc habui, quæ tibi ut facerem satis de utroque a te proposito problemate non tam dicerem, quam aliunde pene hausta repeterem. Quæ si me tixum ac firmum eorum qui aiunt affirmantque, præ illis qui negant vel dubitant (ut aperte quod sentio loquar) probatorem laudatoremque dixero, tam jure id fecero, quam illorum erudita atque firma, horum jejuna ac plane nulla, seu argumenta seu momenta esse ratio ipsa monstrat. Väle, meque, ut facis amare perge, et sacrificiis commendatum habe Tornaci Nerviorum Kalendis Maii 1615.▸ Hæc sapientis et copiosi theologi disputatio, non modo perspicue Areopagitam Dionysium Gallia, sed ipsi Dionysio scripta sua vindicat, quæ pars erat nostræ disputationis secunda; quam necesse est constabiliamus hoc loco atque firmemus, ne quem adhuc in errore versari patiamur. Sunt enim etiam in hac parte haud pauciores, mea opinione, inimicissimi saucti Dionysii hostes, obtrectatores invidi, bono alieno moerentes atque virtute, qui Commentarios divinissime scriptos, quosque omnis mirata est antiquitas, apostolico spiritu et primigenia pietate indignos contendant. Lutherus jampri dem, Beza, Calvinusque, tum qui deinde pullula ‹ Reverende in Christo Pater, pax Christi. ‹ Litteras reverentiæ vestræ datas Parisiis 14 Aprilis accepi 24 ejusdem. Miror, post patris Martini Delrio Vindicias Areopagiticas, adhuc superesse aliquos, qui de hoc opere dubitent, an auctori illi sit vindicandum; dissolutis enim adversariorum ratiunculis, tot profert veterum auctorum (inter quos multi summi pontifices, et viri sanctitate illustres) testimonia, quibus scripta illa S. Dionysio Areopagitæ tribuuntur, ut vix putem esse Dvibus testibus suo auctori possit vindicari. Mibi aliquod antiquorum Patrum scriptum, quod pluvero res adeo perspicua videtur, ut etiamsi ejusmodi testimonia minime suppeterent, non putem ei, qui attentius expenderit operis conditionem, de auctore ambigendum. Hac enim unica ratione facile convincetur, qua et ego, ex quo auctorem illuin legi, convictus sum. Si opus illud non esset magni illus Dionysii Areopagite qui temporibus apostolorum vixit, sed alicujus posterioris, ut Dionysi Alexandrim, vel Corinthit, vel cujusdam qui aliquot sæculis postea temporibus Justiniani Il circa annum Domini sexcentesimuin nonagesimum vixerit, ut vult Scaliger; auctor ejus esset mendas, hypocrita, et impostor. Ait enim, præceptorem et institutorem in rebus divinis se ona cum Timotheo habuisse S. Paulum, deinde S. Hierotheum, ut við dere est lib. De ecclesiastica hierarch., c. %, part. 1, el De divinis nom., c. 3, et c. 7. Affert objectionem Elymæ magi tanquam æqualis et contemporanei,

col. 1001–1002page 213 of 262

PG 4:1001θεολογικαὶ ὑποτυπώσεις Τριὰς ὑπερούσιε καὶ ὑπέρ θες, καὶ ὑπεράγαθε, κ. τ. λ. Πᾶσα θεία πατριὰ καὶ υἱότης ἐκ τῆς πάντων ἐξῃρημένης πατριαρχίας καὶ υἱαρχίας δεδώρηται. Τὸ θεαρχικὸν Πνεῦμα. Προς τὸν ἀρχίφωτον Πατέρα. Πρὸς τὴν ὑπεράρχιον ἀρχήν. Τὴν ἀρχικὴν καὶ ὑπεράρχιον τοῦ θεαρχικοῦ Πατρός φωτοδοσίαν άθλοις καὶ ἀτρεμέσι νοὺς ὀφθαλμοῖς εἰσδεξάμενοι Ὑπερουσίως ουσιώθη. Θεανδρικαὶ ἐνέρ

P. LANSSELII DISPUTATIO APOLOGET. tatis virum, ut qui totus in rebus divinis et angelicis contemplationibus ubique versetur, et Timotheum passim ad rerum divinarum assiduam theoriam, relictis omnibus quæ sub sensum cadunt, hortetur. Quis talem ac tantum virum credat tam putide voluisse mentiri, et tam absurda hypocrisi falsa quadam specie antiquitatis et apostolica consnetudinis, mundo imposturam facere? Non cadunt ista in virum probum et sanæ mentis, multo minus in sapientissimum et sanctissimum. Denique, quo fine hæc omnia fecisset, et se alium finxisset quam revera fuit? an ut labores suos, et gloriam illis debitam, per scelus et amentiam perderet? Poterat enim nomen sumin el veritatem patefaciendo, maximam sibi gloriam toto orbe et omnibus sæclis duraturam comparare, et maximis doctoribus Ecclesiæ æquari, vel etiam præferri. Poterat omnium theologorum qui unquani futuri sunt, admiration nem, amorem et benedictionem sibi conciliare, et illustrissima ingenia, ad sui imitationem provocare. Quorsum per mendacia et improba facta, per hypocrisim et imposturas indignissimas et inauditas voluisset tanto se bono privare, et nomen suum æternis tenebris involvere? Hæc ratio me ita convincit, ut nihil de auctore hujus operis possim dubitare: nec quisquam, opinor, dubitabit, qui lecto diligenter opere ista expenderit. Legi sæpius, et accurate omnia expendi; itaque mihi placuit, nt hunc Dionysium jam a triginta sex annis in patronum delegerim, et semper in sacrificio missæ nomination invocarim, mihi ejus sapientiam et spiritum imprecans. Dolui subinde, quod non melius esset conversus, nec vis verborum ejus multis locis expressa, sed alia substituta, quæ lectoren possent in errorem conjicere, ut plurimis exemplis possem ostendere. Quam ob causam statui ego aliquando illum transferre, et in eum finein multa adnotavi. Verum per alias occupationes numquam sat otii suppeditavit. Gaudeo, et gratulor tibi, quod hunc laborem susceperis, eoque nomine omnes theologi, præsertim qui Græcæ linguæ non satis sunt periti, tibi multum debebunt, si facilem illis aditum ad tanti auctoris lectionem et intelligentiam patefeceris. Vale, mi Pater, mei memor. Lovanii, 25 Aprilis 1615. > De divinis nominibus cap. 8. Item cap. 3 ait se in- fuisse eminentissimæ sapientire et magnæ sanctiterfuisse cœtni apostolorum et fratrum, qui convenerant ad contuendum corpus heatissimæ Virginis ibidem adfuisse Petrum et Jacobum, ejnsque rei Timotheum esse probe conscium. Hierotheum præceptorem ibi post apostolos excelluisse in laudanda divinita'e: scribit epistolam ad Polycarpum, aliam ad Titum, aliam ad S. Joannem evangelistam in Patmo exsulantem, et in ea narrat sibi revelatam ejus liberationem et reditum in Asiam. Scribit ad Apollophanem, hortatur eum ad Adem Christi, et commonet eclipsis quam simul viderint in Ægypto tempore passionis Dominicæ; quomodo eam conspexerint, quæ verba inter se commutarint. Hæc et alia scribit ille auctor: quæ omnia falsa essent et meræ imposturæ, si iste non esset magnus Dionysius apostolis Júyxpovos, sed junior alius. Atqui prorsus incredibile est, auctorem illius operis voluisse tam fœde mentiri, et hominibus imponere; hoc enim non cadit in virum probum et sapientia conspicuum. Nam constat, auctorem illius operis tanta fuisse sapientia et rerum divinarum cognitione, ut summis theologis, ex quo in lucem prodiit, fuerit admirationi, et nemo post apostolos ei putetur præferendus, vel etiam æquandus; nemo de natura divina, ejusque perfectionibus et operationibus scripsit sublimius aut copiosius; nemo angelorum ordines, hierarchias, actus hierarchicos, omnemque dispositionem, præter illum nobis descripsit; nemo Scripturas sacras, earunique sensus arcanos, sublimius interpretatur. Ille nobis primus theologiam symbolicam et mysticam tradidit. Excidit tamen opus illud De symbolica theologia, et solum diversis locis ejus dat aliquod specimen; ex quo possumus conjicere quam admirabile et sublime opus illud fuerit. Excidit et aliud θεολογικαὶ ὑποτυπώσεις inscriptum, enjus ipse meminit variis locis. Nemo eorum quæ in sacramentis geruntur mysteria, et occultas significationes, profundius aut copiosius patefecit. Jam vero quam sana ubique in tanta sublimitate theoriæ de maximis Christianæ religionis dogmatibus, doctrina, ut de tribus in simplicissima divinitate hypostasibus seu personis, de earum processione et distinctione, de unitate essentiæ, de indivisa operatione, de admirabili unione naturæ divinæ et humanæ in una hypostasi Verbi, de natura mali, de efficacia sacranientorum, de augustissimo eucharistiæ sacramento, quod ex sententia sui inclyti præceptoris (Paulum vel Hierotheum intelligens) dicit esse tɛdetwy telethy, quasi dicas sacramentorum omnium perfectionem. Quod ad elocutionem attinet, eam quoque angelicam potins dixeris quam humanam, adeo sublimis est; nimirum ut conceptionum sublimitatein orationis sublimitas exæquet. Quis post apostolos unquam de divinis ita locuius est: Τριὰς ὑπερούσιε καὶ ὑπέρ θες, καὶ ὑπεράγαθε, κ. τ. λ. Πᾶσα θεία πατριὰ καὶ υἱότης ἐκ τῆς πάντων ἐξῃρημένης πατριαρχίας καὶ υἱαρχίας δεδώρηται. Τὸ θεαρχικὸν Πνεῦμα. Προς τὸν ἀρχίφωτον Πατέρα. Πρὸς τὴν ὑπεράρχιον ἀρχήν. Τὴν ἀρχικὴν καὶ ὑπεράρχιον τοῦ θεαρχικοῦ Πατρός φωτοδοσίαν άθλοις καὶ ἀτρεμέσι νοὺς ὀφθαλμοῖς εἰσδεξάμενοι Ὑπερουσίως ουσιώθη. Θεανδρικαὶ ἐνέρ yɛtat. 630 Et mille alia non coacta, non laboriose quæsita, sed sponte ex altissima contemplatione fluentia. Legi S. Augustinum de Trinitate, et multa S. Gregorii cognomento theologi opuscula, et aliorum Patrum doctissimos tractatus, nemo tamen ex illis visus est mihi Dionysium vel doctrinæ sublimitate, vel dicendi majestate æquare. Quam ob causam mirantur illum non solum omnes doctores scholastici (quorum aliquot etiam commentariis illum illustrarunt), sed et SS. Patres qui illum legerunt, ut S. Joannes Damascenus, S. Maximus, Michael Syngelus, et alii multi quos recenset Delrio. Ex quibus constat auctorem istius operis PATROL. GR. IV. R. V. Servus in Christo LEONARDUS LESSIDS. Potentissima quidem est, ut aiebam, hæc eruditissimi viri argumentatio, neque desunt aliæ rationes quæ eodem orationis cursu bic a me ponerentur, si certorum hominum voluntates rationibus duci posse constaret. Sed hærent in sententia firmiter, el tanquam in arce causæ multis præsidiis septi et circumvallati, nisi turres et propugnacula quatiantur, nisi diluantur objectiones et refellantur, abduci a pristina opinione non possunt, as obstinati et multarum palmarum gladiatores sm dimoveri de suo gradu non sinunt. Age igitur, videamus quæ objiciunt, et si non æqua cum superioribus felicitate, pari sane felicitate refutemus. Stylum inprimis Dionysii nostri arguunt atque lacerant, quem obscurum et involutum esse aiunt, tum etiam tumentibus ampullis inflatum, quem negant convenire in illud tempus, in quo religionis Christianæ simplicitas moderatioque lucebat, et minime omnium quadrare in eum virum, qui dictus est Areopagita. Primum lubens ab iis doctoribus quærerem, quemnam esse hominem velint, et qualem tandem Areopagitam Dionysium. Audio quid Laurentius Valla dicat, quid Erasmus, quid alii quidam ex eadem officina fuliginosi. Volunt enim vel civem fuisse Atheniensem umum de grege, qui a certo loco urbis, Areopagitæ nomen tulerit, vel certe de numero judicum fuisse unum, quasi unum

col. 1003–1004page 214 of 262

PG 4:1003ὄνος πρὸς λύραν. σοφίας ἐπ' ἄκροισι θαμίζων, τὰ τῶν λόγων προκαλύμ ἀρχαῖον καὶ λίαν Πλατωνικόν κρύ Στειν τὰ ἐν φιλοσοφίᾳ σπουδαῖα θρασεία γὰρ ούσα ἡ ἀνθρωπίνη ψυχή, τὰ μὲν ἐν ποσὶν ἧσσον τιμᾷ, τοῦ δὲ ἀποντος θαυμαστικῶς ροείας πάντα μεστὰ αἰνιγμάτων εξ μυστικούς, καὶ ἐν οἷς τὰ τέλη ἱερά, ὅπως καὶ ἔχοντες, μὴ ἔχωσιν ἀμύη στήρια ἐν ἀλληγορίαις λέγεται πρὸς ἔκπληξιν καὶ φρίκην ὥσπερ ἐν ἀδύτῳ καὶ νυκτί. οὕτω γὰρ ὡς ἡ θεολογία τοῖς θιασώταις ἡμῖν παραδέδωκε.

DE S. DIONYSH VITA EJUSQUE SCRIPTIS de centumviris apud Romanos fuisse dicas. Rident Commentationes tribuisset, populares sermones, proinde de catholicis magnos viros, qui Dionysium philosophum nominaverunt. Hinc Abrahamus Scultetus solis defectionem sive eclipsim, quam se vidisse ait Dionysius, fabellam indigitat. Itaque hominem pingunt prope idiotam, лpayшaixó, veluti quemdam rabulam fori togatum vulturium, qui pauculas modo Solonis leges tenuerit, qui Axonas manibus pervolutarit, cætera similis aliorum. Mentior si ab ore viri docti quidquam exire potuit insulsius. Ille etenim Dionysius, quem domi nobilem et ornatum, quem principem in urbe virum, quem in eo domicilio litterarum sapientem fuisse accepimus, de quo nobis tam multa ad commemorationein sancti Patres et historiarum monumenta reliquerunt, solus nihil viderit, nihil 631 audierit, in Academiain nunquam aut Lyceum venerit, non ad Platonicos unquam, non ad stoicos, aliasque sectas philosophorum accesserit? Ergone in eo concursu omnuiun nationum, quæe Athenas omnium disciplinaruin emporium confluebant, ea maxime tempestate, cum, ut in sacra B. Luca historia perscribitur, aliud nihil studerent tum Athenienses, tum aliarum gentium peregrini, quam ut aliquid novi audirent, aut dicerent, ubi omnes caupones fuerunt sapientiæ et facundiæ, ut Tertulliani verbis utar; in eo æstu et ardore quotidianarum scholarum et eruditissimarum disputationum, Dionysius noster solus plumbeus, solus & μovoos et comingnium litterarum expers fuit, patriæque institutionis? Cur igitur non ut claudus sutor domi desedit, cur potius adfuit, cum D. Paulus cum Stoicis et Epicureis disputaret? cur tanto studio onɛpµolóɣov illum audiit, cur maturo exquisitoque judicio pri mus omnium vim divinæ religionis agnovit? Apage tu, Valla, tu, Erasme, convitium, utriusque linguæ vitium insolentis. Erit nobis Dionysius Areopagita qui semper fuit a temporibus apostolorum, dignus Atheniensis Musei alumnus, Atticæ cultor Minervæ, omnium doctrinarum choragio ornatus et sapiens. Qui aliud sentit, non meo, sed omnium intelligentium judicio sit ὄνος πρὸς λύραν. Hic vir tantus (jam accedo propius ad propositam objectionen: de stylo), hic Areopagi splendor ea gravitate et auctoritate, hic in omni parte litteraturæ perfectus, de quo Empedocleum´illud merito dicam: σοφίας ἐπ' ἄκροισι θαμίζων, divinitus allatus, mustea dogmata quæ magno aninio conceperat, resque plane divinas atque cœlestes, litteris mandare voluit, hominumque judicio committere. Nego scribi de illis rebus potuisse melius aut sapientius, quam quo modo scripsit magnus Dionysius, hoc est obscure, et supra commuHem modum magnifice. Quis enim nescit hoc in more positum olim apud sapientes fuisse, ut cum abditas arcanasque res et indoctæ multitudinis sensum et intelligentiam superantes, vellent tradere, eas de industria cæcarent oratione atque mobscurarent, et sapientiæ velum obtenderent, sen ut illi ipsi loquebantur, τὰ τῶν λόγων προκαλύμ para? Id Synesius politissimi vir ingenii clarusque antistes, ἀρχαῖον καὶ λίαν Πλατωνικόν esse ait, κρύ Στειν τὰ ἐν φιλοσοφίᾳ σπουδαῖα: communem illam affert rationem, ne quæ perite sunt a doctis hominibus excogitata, pereant, neque tamen ab imperita multitudine ut a profanis, sancta contaminentur. Maximus Tyrius aliam rationem attulit, nimirun concilianda venerationis gratia et majestatis: θρασεία γὰρ ούσα ἡ ἀνθρωπίνη ψυχή, τὰ μὲν ἐν ποσὶν ἧσσον τιμᾷ, τοῦ δὲ ἀποντος θαυμαστικῶς Exɛɩ. Ea enim humanæ mentis imprudentia est, ul quæ exposita sunt atque prompta minoris facial; quæ abstrusa, vehementer admiretur. Itaque apud philosophos et ροείας πάντα μεστὰ αἰνιγμάτων εξ vat. Et quidem Lycei parens Aristoteles, majorum veluti gentium philosophus, cu:n bipéruito suas quos Oupatous 16your nominant, aureo genere orationis, et Gratis Veneribusque instructos sic. emittit, ut ab omnibus capi facile et cognosci queant; sed μυστικούς, καὶ ἐν οἷς τὰ τέλη ἱερά, mysticos, et qui sacras initiationes continent, sic inobscuravit, ὅπως καὶ ἔχοντες, μὴ ἔχωσιν ἀμύη Tot, ut sapientem memini scribere Themistium. Qui aliter facerent, non modo inepti futilisque oris homines, verum etiam in philosophiam ingrati, in mysteria impii judicabantur. Clemens certe Alexandrinus in variegato illo opere suo mirabilis, Hipparchum ait Pythagoreum accusatum, quod capus aperte scripsisset decreta Pythagoræ, expulsum e schola fuisse, et propter ipsum velnti jam mortuum factain esse colummam. Sed periti id suudiosissime observant, si quando foret de Deo, de religione, de arcanis cœlestibusque mysteriis disputandum. Demetrius Phalereus illud vere, Tà µvστήρια ἐν ἀλληγορίαις λέγεται πρὸς ἔκπληξιν καὶ φρίκην ὥσπερ ἐν ἀδύτῳ καὶ νυκτί. Mysteria, inquit, allegoriis exprimuntur ad terrorem et horrorem lanquam in adyto et nocte. Itaque videmus sanctissimos viros, religionis catholicæ mystas, et pietatis interpretes, cum augustiora illa pertractant, quæ non sit utile cognosci ab omnibus, tenebras offundere orationi, et ut verbo utar S. Hieronymi, obliquos esse in dicendo. Sanctus Joannes, abbas Raythu, Scholiis in Climacum, ad gradum 27 id sapieuter animadvertit. Non clare, inquit, narravit contemplationem sanctus, eo quod noluit omnibus talia revelare. Quid igitur facere is debuit, qui Athenis, hoc est e sinu ipsius philosophiæ ad scribendum prodiens de abditis sancte theologiæ arcanis disputationem instituebat? qui in ejus urbis luce commentabatur, ubi tam multi curiosi atque malevoli, tam multi subsessores doctrinarum, tam multi aucupes novitatum, qui ut diuturnam sitim explere cupientes, quæ dicebantur, quæque litteris mandabantur, avidissime excipiebant? An dubitabimus quale sapientissimi Dionysii consilium bac in re fuerit, qualis mens et voluntas, nec audiemus que ipse perspicue significavit? Nam priusquam ad 632 hierarchiam ecclesiasticam proponendam aggrediatur, monet Timotheum, ne divina, illa enuntiet profanis et evulget, sed clausa teneal, et veluti honorifico parapetasmate involuta, habeat in pretio et veneratione; se quidem illa tegere, doctum a theologia, οὕτω γὰρ ὡς ἡ θεολογία τοῖς θια σώταις ἡμῖν παραδέδωκε. Desinant igitur novi censores hanc gravissimi Dionysii obscuritatem impetere ut insolentem, ut tanto viro indignam, ut lieroicis illis et apostolicis temporibus non convenientem. Imo potius mecum expendant quid de illa ipsa sentiat, quidve scribat scholæ magister S. Thomas, ille theologiæ apex, qui nodosas difficilium rerum quæstiones facilius, quam nodum Gordium Alexander solvebat. Illius verba mihi quidem auro contra Erythræisque gemmis chara, tibi quoque non injucunda, lector, futura, hic apponam. Est autem considerandum, quod B. Dionysius in omnibus libris suis obscuro utitur stylo. Quod quidem noa ex imperitia, sed ex industria, ut sacra et divina dogniata ab irrisione infidelium occultaret. Acciuit etiam difficultas in prædictis libris ex multis. Primo quidem quia plerumque utitur stylo et modo loquendi, quo utebantur Platonici, qui apud moder nos est inconsuetus. Secunda autein diflicultas accidit in dictis ejus, quia plerumque rationibus ellicacibus utitur ad propositum ostendendum, et multoties paucis verbis, vel etiam uno verbo eas iuplicat. Tertia, quia multoties utitur quadam multiplicatione verborum, quæ licet superflua videantur, tamen diligenter considerantibus magnam sententiae profunditatem continere inveniuntur. › Dixi de obscuritate, consequens modo est ut de stylı magnificentia videamus. Ejus enim orationem

col. 1005–1006page 215 of 262

PG 4:1005διὰ πολυπληθίας λέξεων σκοτοῖ τὸν λόγον, τῷ λόγῳ πλατέα, ταῖς διανοίαις ὑψηλὸν καὶ μετέωρον κάλλιστά τε καὶ ὑψηλότατα.

P. LANSSELII DISPUTATIO APOLOGET. neget? Nemo miratur cum Platonem videt, Socratem, aliosque in convivio cum probum laudant speciosis amoris involucris redimitum, incitari mente, stylo assurgere, vooraμó pali, furere, vatici nari, Baxxeúetv: hanc animam divini amoris igne colliquescentem, Deo plenam, supra res onines adspectabiles amoris alis evectam, divinæ bonitatis vim, varietatem, mirabiles et inexplicabiles machinationes canentem, novo singulari genere dicendi attollentem, non feramus? Id qui volet, tribuat excellentissimi Dionysii genio et consilio, qui cum esset a natura non modo ad singularem animi constantiam et gravitatem, verum etiam ad magnificum et illustre genus dicendi instructus, in mysteriorum ista explicatione, aliquid etiam ad con. suetudinem adjunxerit ornatus et magnificentiæ, ne a profanis hominibus facile attingerentur. aiunt esse byxwồn inflatam, peregrino tumore cre- qui apostolicis temporibus eas epistolas scriptas pantem, insolentem, vel, ut objectat Illyricus, Asiaticam et redundantiorem, quam ut in eam ætatem et scribendi rationem quadret. Cui hæretico e Novatorum castris hominem unum possem opponere Isaacum Casaubonum, qui tametsi in oppugnanda veritate sit infelici et timendo fato immortuus, ut erat tamen non derelictus ab ingenio, nec lectionis complurium Auctorum expers, Dionysium nostrum vidit divinum quemdam esse hominem et antiquissimum, idque ipsum sæpe est non sine præfatione honoris professus, de cujus in scribendo ratione ita laudans, et micantis undique excellentiæ magnitudine obstupefactus prædical: ‹ Fingit voces novas, et compositiones format inusitatas, inauditas, unirificas: quæ simpliciter verbo uno aut altero dici poterant, diffundit in plures voces admodum sonoras et magnificas, atque ut vere observat Maximus, διὰ πολυπληθίας λέξεων σκοτοῖ τὸν λόγον, congestis verbis multis obscural sermonem. › Et alio in loco ait inultos Patres, eximie vero præ cæteris Dionysium Areopagitam, de sacramentis novo quodam et inusitato dicendi genere scripsisse, quod a cothurno tragico, vel dithyrambicis ampullis, non multum videatur distare. Hujus ob os, Illyricus credo, os aperire suum non audeat. Quanquam Illyrici quidem temeritatem jejunique animi jactationem, jampridem Matthæus Galenus. vir præstantis eruditionis, compescuit: docet enim una etiam in ætate, styli varietatem in diversis scriptoribus esse potuisse; Philonem Judæum, quem Atticum; et unum omnium elegantissimum omnes sciunt, cum temporibus iisdem floreret, ita nonnunquam dicendo incitari, ut propius absit a magno Dionysio, quem proinde meritissime Eusebius τῷ λόγῳ πλατέα, ταῖς διανοίαις ὑψηλὸν καὶ μετέωρον appellat; id ipsum quod scioli quidam reprehendant a sanctissimis Patribus, qui totius Græciæ facile principes olim audierint, exquisita laude celebrari quippe a Gregorio Nazianzeno dicit viro eloquentissimo, et in rerum gravissimarum intelligentia versato, scripta fuisse a Dionysio κάλλιστά τε καὶ ὑψηλότατα. Hec et alia vir ille doctus copiosissime exponebat. Sed, si lubet pedem propius jam conferre, quid est magnopere mirandum esse videatur,fsi noster Dionysius ea ingenii subtilitate, quod, ut verbum a poeta matuer, tenues limarant Athenæ, ea institutione atque doctrina quæ clarissimum illud domicilium litterarum saperet, iis doctoribus usus, qui a tertio usque cœlo devocatam coelestium rerum cognitionein in ejus animum instillassent, cum maxime religio et divinus amor ejus animi inflammationem exsuscitant si Dipnysius, inquam, sapientum Atheniensium primitiæ, in eo ardore pietatis, delibutus liquido gaudio et voluptate, qua divinæ mentis illapsu perfruebatur, humum deseruit, extulit se supra se, verba ad animi dominantem affectionem accommodavit, nova et inusitata dicendi ratione evolavit altius, quain nos humi strati queamus suspicere? Si jam Hierothei sacros hymnos videremus, quos olim, æstu quodam ingenii raptus et pietatis, admirabiliter cecinit, sic ut illi qui aderant, vix arcanos orationis sensus intelligentia consequerentur; repudiaremus, credo et aspernaremur, quod subli - mía illa atque magnifica in eam tempestatem non caderent, quod non trito et consueto genere orationis fuisset usus? S. Ignatius neque Athenis disputans, neque hymnos pertexens, aut in mediis 633 cœlestium animarum choris beato lumine circumfusus, sed epistolas scribens, nonnunquam tamen impetu orationis effervescit, compositiones verborum habet granditate sonantes, novitate mirabiles, structura speciosas, ut vel initium epistolæ ad Romanos fidem facit. Quis enimvero est tam morosus in probando, tam in judicando stolidus atque procax, Ego vero sic sentio, divini Numinis imperio et motione hæc ab eo fuisse perscripta. Deus profecto rerum omnium opifex qui illo ævo rara quædam et inusitata patrabat, Dionysii mentem atque linguara habuit pro calamo scribæ velociter scribentis: il· Jius ductu atque lumine non politiam modo omnem Christianæ religionis, verum etiam coelestium mentium ordines, peragravit. Ille Spiritus qui Dionysio concessit, ut indicta cæteris inauditaque pangeret, verba etiam et mirificum orationis con· textum, quo illa ipsa exponeret, suppeditavit. Quare ut Graccho olim oranti, fistula eburneola puer litteratus vocis contentionem et tonum moderabatur, sic divina mens, periti instar phonasci, sanctissimo Dionysio nostro dedit, ut inflaret altius, et cum divinissimo Paulo mente excederet. Certe clarissimus idemque religiosissimus Billius, enjus industria et fructuosissimis laboribus, tot eximios e Græcia Patres explicatos et illuminates habemus, dicere solebat, hoc opus Areopagitæ Dionysii, hunc stylum adeo esse BETVETOV alqua divinum, ut si quotquot in Europa sunt acerrimo ingenio et gravioribus scientiis imbuti, in unuın coeant, et simile quidpiam meditentur, vix omni animi contentione atque viribus, sint tantam altitudinem atque præstantiam imitando consecuturi, Quod acroama ex ore tanti viri excepit D. Richardus Stephanus doctor theologus, vir summa humanitate, ut mihi nuper in familiari sermone memorabat. In eadem sententia fuit Marsilius Ficinus, lumen ævi sui, varia abundantique doctrina cujus aureum pronuntiatum non possum quin totidem verbis hic ponam, ut honorificum nostræ disputationis emblema. Sic igitur habet: Dionysii Dei numen, Theologi veteres et Platonici, separatarun, mentium exstasim et excessum esse putant, quando partim amore nativo, partim instigante Deo, naturates intelligentiæ limites supergressæ, in amatuj Deum mirabiliter transformantur, ubi novo quodam nectaris haustu et inestimabili gaudio velut ebriæ (ut ita dixerim) debacchantur. Hoc genus Dionysiaco mero Dionysius noster ebrius exsultat passim, effundit æniginata, concinit dithyrambos. Itaque quam arduum est profundos ejus sensus intelligentie penetrare, tain difficile miras verborum compositiones, et quasi Orphicum dicendi charaeterem imitari, ac Latinis præsertim verbis exprimere. Idem profecto ad id facile consequenduin necessarius omnino nobis divinis est furor, etc.» læc de stylo satis: quid aliud adversus Dionysii nostri monumenta objiciatur videamus. Ecce tibi Scaliger sane infesto animo incurrit in Dionysium: hos libros supposititios ex eo probat, quvil de monachis agant, qui nusquam fuerint; non enim, ut Tertullianus aiebat, Christiano ‹ silvicolas øsse aut exsules vitæ: › id genus vitæ a Paulo primum eremita institutum: Smodiuatov humo scrip torem in fraudem fuisse inductum ab Eusebio, qui

col. 1007–1008page 216 of 262

PG 4:1007Μοναχοὶ ὀνομάζονται ἐκ τῆς ἀμερίστου καὶ ἐνιαίας ζωῆς ὡς ἐνοποιούσης αὐτοὺς ἐν ταῖς τῶν διαιρετῶν ἱεραῖς συμπτύξεσιν εἰς θεοειδή μονάδα καὶ φιλόθεον κενῆς οἰήσεως ἔμπλεων ἄσχον, μανδρίτην. Γαΐῳ θερα τάξιν καθαιρομένην, θεωρητικήν, φύσει καθαρτικόν

DE'S. DIONYSII VITA EJUSQUE SCRIPTIS nit Dionysius capite 6 Ecclesiasticæ hierarchiæ: Μοναχοὶ ὀνομάζονται ἐκ τῆς ἀμερίστου καὶ ἐνιαίας ζωῆς ὡς ἐνοποιούσης αὐτοὺς ἐν ταῖς τῶν διαιρετῶν ἱεραῖς συμπτύξεσιν εἰς θεοειδή μονάδα καὶ φιλόθεον TEAɛtwoLv. lident ipsi non seclusum habebant ullum locum in quo cœtus celebrarent suos, sed cum cæteris divinis liturgis intererant: et tametsi loci honore ut et vitæ gradu anteirent cæteros laicos, velo tamen alque janua a liturgis disjungebantur, quibus dignitate cedebant, ut in epistola ad Demophilum therapeutam ab auctore nostro explicatur. Atque hæc, opinor, Scaligero, et ejusdem sectæ honiinibus, ni iniquiores sint, possunt sufficere, quæ in Gallica P. Joannis a sancto Francisco Apologia longe uberius ornatiusque dicuntur. Nunc breviter, ut in cursu orationis, Abrahamum Scultetum modestiæ, commonefaciamus, qui Medullam Patrum velut excarnificatione direptai, pestilenti veneno infecit. Is de scriptis Dionysii Areopagite disputans De undecim, inquit, epistolis, quæ ejdem tribuuntur, nihil attinet multa dicere, cum nihil memoratu dignum contineant, nisi forte cuipiam fabella de eclipsi passionis Dominicæ arrideat, quam Dionysius Heliopoli Ægyptiorum se vidisse scribit epistola ad Polycarpum. monachismum ad nascentis Ecclesiæ tempus revo- carent. Hoc eleganter et divine, ut omnia, expocavisset: per Dionysii nostri ɛpañɛuráç, exsules illos vitæ intelligendos, se primum e Trullana synodo aperuisse gloriatur. Sed Thrasonen hunc gloriosum κενῆς οἰήσεως ἔμπλεων ἄσχον, insultan tem audacius, et in Trullo bullientem, sua confutarunt trua periti non in theologia modo homines, sed in omni litteratura elegantissimi, Martinus Delrio in primis e societate nostra theologus, deinde Joannes a Sancto Francisco, Fuliacensium prior apud Lutetiam, linguarum cognitione præcellens, in quo nescias &yxxonaldelay mireris potius scientiarum, an virtutum. Ac videtur mihi quidem Scaliger meticulosos imitari peregrinos aut cerritos, qui quidquid increpuerit, quæ res cunque tandem in aures oculosque se injecerit, hostem putant, darvam, infortunium. Sic ille, cum monachorum genus omne et religiosorum Vatiniano quodam odio prosequeretur, si quod tenue religiosi pareat judicium, subito exhorrescit, monachum 634 adesse putat in cucullo silvicolam, exsulem vitæ μανδρίτην. Scripsit sanctus Dionysius, Γαΐῳ θερα TEUT: Scal.ger, quasi in silvestrem Faunum incidisset, panico terrore, furit, monachum exclamat. Minuanius, si fieri potest, homini timorem, eumque a silvis et deserto loco in urbem ducamus. Neque enim therapeutam cum nominat Dionysius, euni intelligit qui in vasta quapiam solitudine oberret, aut qui plane atque omni ratione eorum vitæ rationem imitetur, quam in Palæstina primum atque Egypto, mox ad orientem late solem et occidentem, piorum hominum greges celebrarunt. Ista magna et mirabilia non subito omni perfectione cumulata solent exsistere: levioribus principiis ea quæ perennant non natura modo, verum etiani et gratia prætexit. Quid vero temporibus illis Depanevtal fuerint, si quis modo legat animumque accommodet, non est operosum e Dionysio ipso doclore cognoscere. Dividit enim cœtum onimem seu populi Christiani complexum duas primum in parles, in sacros videlicet homines, atque laicos. In illis hierarchæ sunt episcopi, presbyteri, et liturgi. In his ordinibus tribus distincti, in primo catechumeni, energumeni, pœnitentes; in secundo populus sanctus, in tertio monachi. Ex his gradibus divina quadam ratione conserta et composita ecclesiastica hierarchia, mirabiliter secuin ipsa consentit; nam sacrorum hominum functiones in purgando, aut illuminando, aut perficiendo, occupantur, quare ordinem liturgorum xabaprixhv Tági appellat, purgantem; presbyterorum YWTIOrixhy, illuminantem; episcoporum tedɛotixfiv, perficientem. Quibus inferiores tres respondent gradus. Et catechumenorum quidem energumenorum et poenitentium ordinem nomina τάξιν καθαιρο μένην, purgatum, populi sancti θεωρητικήν, seu puriousvny, illuminatum; monachorum denique tetɛàɛoµévýv, perfectum. In hoc igitur partium concentu, et velut in cantu el huibus harmonia, monachos locat in numero laicorum, sed qui tamen quasi μɛ06ptot quidam existimari possint, sic ut neque in populi humilitate jaceant, neque rursus ad hierarcharum ordinem attollantur, itaque ad adyti januam consistunt, reliqua omni multitudine superiores, inferiores liturgis. Eorum proprium suit, majorem quamdam vitæ sanctimoniam prouteri, piis precationibus dare operam paulo studiosius, ab imanium reruin tumultu recedere, in medio coetu Christianorum ita vivere, ut longe quam vulgus religiosius consecravisse Deo vitam constaret. Nec monachi ideo nuncupantur, quod lucem fugitantes hominumque societatem, in spelæa sese abderent, umbrosasque silvas, sed quod mentem atque voluntatem, quantum fieri posset, ab omni caducarum rerum cupiditate abstrahierent, colligerent animi vires omnes atque potentias, seque Were Evialous in unius Numinis providentia colloGræci veteres mare aiunt φύσει καθαρτικόν alvat, labes animi corporisque tollere: sed ne quidem Germanicum omnem oceanum putem hanc effusi hominis temeritatem expurgare posse. Nam si nunquam eas epistolas in manus sumpsit, cur repudiat, et cæco judicio aspernatur? Si legit et pervolutavit aliquando, qua fronte, quo superbientis animi fastidio ea dicit quæ a quolibet, qui oculis modo atque ratione præditus si, et refelli et importunæ vanitatis convinci possint? Nam ut omittam, sanctum Dionysium semper sui esse similem, illo e sole divinitus illuminato, tum maximis tum mediocribus in rebus, radios spargi rutilantis sapientiæ, ubique ab eo sublimium reruin cognitionem attingi, certe epistolis 6 el 7 de tradendis fidei mysteriis communicandisque agit, re videlicet omnium gravissima; de via et ratione tenenda in disputando, ubi hæreticum agendi mo dum incredibili orationis venustate coarguit, de tolerandis æquo animo injuriis. Doctam præterea, veram, et exquisitam de solis 635 cursu et natura disputationem pertexit, tum Scripturæ sacræ auctoritate, tum luce rationis comprobatam. Hæc igitur sani ullius judicio, vana, futilia, et explodenda videantur? Epistola 8, Christianam mansuetudinem eximie commendat, privatam exomologesin docet, nocturnis precationibus luceur affert, ecclesiastici fori majestatem exponit, de pœnitentibus mœrore confectis in Ecclesiæ gremium recipiendis mouet. Ne hæc quidem censorio illo supercilio sint digna? Epist. 41, plurima illustrat divinæ paginæ loca, in magna obscuritate posita, Traditionum vir et auctoritatem explicat. Hæc nimirum malyvia sunt homini hæretico. Epistola 10, auimi felicitatem, dura et acerba Dei causa toleranus summis laudibus in cœlum vehit. Sed jam e dumis spinerisque disputationum egrediens oratio, gestit evolare liberius in amœna vireta sanctissimorum Patrum, atque hortulos omnigewa florum varietate convestitos, è quorum dictis, velut rosis atque liliis, coronamenta plectam Dionysio nostro, magno, inclyto, victori, vere Areopagitæ, vere Gallico, de invidia hominum, de sæculorum ommum vetustate gloriosissime triumphanti. Nec longe abiero: nam ecce mihi cum pleuis calathis R. P. Petrus Colonus e societate nostra homo eloquentissimus, et magnarum artium cognitione ir structissimus, qui Dionysium nostrum, conquisitis summa industria ex omni antiquitate testimoniis, exornavit et defendit. Ejus gravem et eruditam disputationem religio sane esset hic omittere, cum

col. 1009–1010page 217 of 262

PG 4:1009περὶ τῶν θείων ὕμνων πετεινὸν τοῦ οὐρανοῦ,

LANSSELII DISPUTATIO APOLOGET. tot symbolæ sint mihi aliunde quæsitæ ad convivii divino Paulo captum ait ex Areopago, Deo mancipabujus apparatum. Ponam igitur illam ut mel et saccharum et extrema bellaria, in quibus mens tua, lector, conquiescat', et totidem verbis repræsentabo, prout Latinam fecit unus e nostro ordine, qui Gallicam elegantiam Romani styli suavitate aquavit. Sic igitur ille primo libro institutionis catholicæ. Sed unius Dionysii Areopagitæ auctoritas, qui De cælesti hierarchia librum divine contexuit, quique mysticæ theologiæ lumen, et eximius doctor. fuit Ecclesiæ Christianæ, rem conficiet, dummodo constet eum Dionysium, qui de cœlesti hierarchia scribit, esse verum et genuinum Areopagitam, Pauli discipuluin, de quo in Actis apostolorum memoratur ©. Cujus rei probationes lubet hic apponere, e flore hominum sapientissimorum depromptas, qui quoque sæculo a nato mundi Servatore ad hanc atatem floruerunt. Sæculo 1. D. Lucas ejus nobis describit nomen, conditionem, et ad fidem Christianain conversionem In it. Dionysius Corinthiepiscopus ait illum antisutem fuisse Athenarum. 111. Dionysius Alexandrinus, Origenis auditor, luculentos in ejus opera scripsit Commentarios, ut Maximus vir doctissimus prodidit v. Divus Gregorius Nazianzenus eundem haud obscure designat, ubi scriptoris antiqui meminit, qui præstabili quadam sapientia disputassel de seraphinis qui tabernaculum operiunt, el tpioáytov magno animi ardore decantant, cum certum sit, magnum Dionysium librum composuisse περὶ τῶν θείων ὕμνων De divinis hymnis, cujus meminit sub finem capitis septimi De Coelesti hierarchia. In eodem sæculo S. Joannes Chrysostom mus eleganter eum nominat πετεινὸν τοῦ οὐρανοῦ, ut legitur in Epistola Anastasii Bibliothecari ad Carolum Calvum. v. Si Liberato Afro qui anno 520 floruit, adhibemus fidem, S. Cyrillus Alexandrinus antistes eum laudat, in Theodorum et Diodorum agens Nestorianorum primipilos, quod etiam fecit libro De Incarnatione. Sæculo vi. Anastasius episcopus Antiochenus, dictus Sinaita, vir exquisitæ eruditionis, et exemplar sanctitatis, ut auctor est Evagrius, in eximio quodam Commentario quem inscripsit Contemplationes anagogicas in Hexaemeron, illum indigitat celeberrimum rerum divinarum mystam, apostolicum Dionysium. D. Gregorius Magnus antiquum venerandumque Patrem nominat, utiturque ejus auctoritate, ut probet angelos tutelares ex intimo esse ordine ultimæ hierarchiæ, vi. Hoc est circa annum Domini 640, floruit Maximus, excellenti artium cognitione vere maximus, et singulari auctoritate apud Heraclium imperatorem, qui se lubens a comitatu palatioque subduxit, quod pestem in eo grassantem Monothelitarum videret, et religiosis se claustris addixit, in quibus placida quiete perfruens, animique tranquillitate multos edidit confecitque libros, inter quos Scholia sunt in opera Dionysii Areopagite: tandem ipsi lingua evulsa fuit, hæreticorum factione impioque maleficio, inclytusque martyr e sordibus custodiæ et pædore ad beatæ æternitatis usuram evolavit. Eodem sæculo vigebat Sophronius patriarcha Hierosolymitanus, qui ad Sergium Constantinopolitanum item Patriarcham scribens, litteras quæ in undecima actione synodi vi, jnserumtur Dionysii auctoritatem adhibet ad confutandos errores Monothelitarum, eumque Dionysium a c Act. XVII. Euseb., 1. iv, c. 23. S. Maxim. in c. 5 Cæl. hier. Orat. 58. Liberatus Afer diaconus in Breviario de causa Nestor, et Eutych. c. 40. 165) Homil. 3 De Druchma perdita. tum. Eadem etiam erat naus auctoritate Macarios archiepiscopus Antiochenus, eadem hæresi imbutus, ut constat ex line Actionis secundæ, ubi tametsi vehementer 636 imperator urgeret, distinguere tamen noluit et explicare, quemadmodum intelligeret operationem hominis Dei, quam Dionysius savopixfiy in Epistola ad Caium nuncupaverat. Octavo S. Joannes Damascenus lux et decus eorum theologorum, qui a præstanti eruditione Scholastici nomen habent, opera sæpe illius laudat, neque id fere unquam sine præfationis bonoris, meritoque præconio, quippe nominat ‹ divinum Areopagitam, sanctissimum et eloquentissimum Dionysium; et tractatu De iis qui in fide quiescunt, divinis rebus abundantem profundumque Dionysium. › Secundum generale concilium Niceæ celebratumn anno septingentesimo vigesimo septimo, sub Adriano papa citat eundem, et magnum Dionysium appellat. Idem pontifex Maximus scribens ad Carolum Magnum, vocal Areopagitam, Episcopum Athenarum, minem apostolicum ait dictum fuisse a. sanctissi mo Gregorio antiquum Patrem et doctorem, › a sacris item conciliis et decessoribus suis comprobata illis fuisse opera, ex iisdem fuisse laudatas promptasque sententias, et præsertim ex epistola quam ad D. Joannem scribit, ad imaginum cultum et religionem tuendam. hoLibri autem tanti viri missi in Galliam fuerunt circa nonum sæculum a Michaele imperatore Constantinopolitano, qui eos velut magnificum regiumque munus Ludovico imperatori Occidentis cognomento Pio dedit, cum didicisset, quanta observantia et religione magnum Dionysium prosequeretur, quam etiam videretur habere quasi propriam atque hæreditariam, cum eumdem avus atavusque impe rator Carolus Magnus et Pippinus coluissent: Ludovicus Pius summa lætitia exceptos evestigio misit ad Hilduinum monasterii S. Dionysii abbatem in Francia. Michael Syngelus qui tum vivebat rem publica laudatione celebravit, et Methodius Græca lingua confecit Acta in ejus honorem, quæ usque· in hodiernam diem reperiuntur. Joannes Erigena Scotus Græcis quoque Latinisque litteris doctus paulo post eos libros primus in Latinum vertit, idque jussu Caroli Calvi, qui in imperium paternamque pietatem successerat, anno fere octingentesimo sexagesimo. Anastasius, qui eodem ævo bibliothecarius fuit sanctæ sedis apostolicæ, ad eumdem scripsit imperatorem litteras, quarum initium est: Inter cætera studia, ubi apparet quantum studii industri:eque poneret summus ille Gailiæ et totius Occidentis moderator, in scriptis beati Dionysii legendis et intelligendis. Decimo sæculo Simeon Metaphrastes, cujus viri auctoritas in œcumenico Florentino concilio, sess. vii adducitur S. Dionysii Vitam litteris mandavit, et libros qui in manibus sunt, ut veros et germanos agnovit. Suidas qui eodem scribebat sæculo, de ejus Vita moribusque similia memorat, nec in libris recensendis dissentit. Undecimo fuit Euthymius cognomento Zīgabenus, inter doctos suæ ætatis clarissimus in Græcia, qui in Panoplia sententias sæpe atque flosculos e Dionysio nostro decerptos delectosque laudat. Quod etiam duodecimo sæculo multo sæpius facit Hugo a S. Victore, qui sub Ludovico Juniore florebat, dictus vulgo secundus AugustiTom. II Concil. Damase Or. de fid. defunct. C. 2, tom. II Concil. Adrian. pap. ad Carolum Magnum tom. III Concil. ep. 3, c. 30. Tom. "

col. 1011–1012page 218 of 262

PG 4:1011οὐκ ἀνθρωπίνης φύσεως γεννήματα νομίσει, ἀλλὰ τινὸς ἀκηράτου καὶ θείας δυνά μέση.

40+1 S. D'ONYSII AREOPAGITÆ scripta vera et legitima esse defendit: Marsilius Ficinus in Latinum convertit librum De divinis nominibus, et quem De Mystica theologia scripsit, et rem omnem illustravit commentariis. lisdem fere temporibus Joannes Picus Mirandulanus, cujus ingenii magnitudo atque excellentia orben) universum obstupefecit, illum suis laudibus ad cœlum extulit, præsertim eo libro quem doctissime elucubravit De ente el uno. nus, propter uberrimam elegantissimamque doctri- rio, doctrina sus quam purpura splendidior, eadem nam et ingenii præstantiam: hic autem splendidissimos et suavissimos Commentarios in Cœlestem hierarchiam edidit, quos eidem regi dedicavit. Decimo tertio Georgius Pachymeres inter Græcos, polita et exculta paraphrasi Dionysii libros illustravit; et e Latinis D. Thomas celsissimus apex theologiæ, libros de Divinis nominibus luculenter exposuit, et in Theologica Summa, aliisque in locis, citat eos frequenter, ad abstrusissima quæque mysteria et reconditas fidei quæstiones comprobandas. Sæculo xiv. Nicephorus Callistus Xanthopulus, qui ecclesiasticam Historiam memorabili opera contexuit sub Andronico Paleologo, inter alia quæ de viro sancto memorat, ait illum et lavacro salutari tinctum, et Athenis episcopum renuntiatuin manibus D. Pauli; tum indicem proponit eorum voluminum quibus fruimur, quæque temporum injuria desiderantur. Centum post annis sæculo xv, cardinalis BessaApud Gulielmum Moreliam, an. 1562. XVI. Eruditissimus Budæus manuscriptum unam reliquit, curis vigiliisque suis diligenter emendatum, notisque illuminatum, quæ Parisiis deinde in lucem prodierunt Petrus Faber Stapulensis libros eosdem perpetuis annotationibus illustrat: Joachimus Perionius in Latinum vertit. Præstantissimi viri atque illustrissimi, Genebrardus, Baronius, Bellarminus aliique eorum objectiones docte refutarunt, qui et auctorem, et ejus scripta in dubium revocassent. 637 AREOPAGITÆ DEFENSIO ADVERSUS HÆRETICUM CALVINISTAM, CARENTONI MINISTRUM Sive gemini argumenti adversus B. Dionysii Areopagitæ libros ab eo propositi imbecillitas demonstrata clarissimo et nobilissimo viro Joanne domino de Chaumont, Christianissimi regis in sacris ac secretioribus regni consiliis consiliario, et arcanioris regiæ bibliothecæ præfecto, Gallice primum conscripta, subindeque cujuspiam amici studio Lutine reddita. EPISTOLA NUNCUPATORIA. Ad illustrissimum ac reverendissimum Dominum D. Philippum Conspeanum regi Christianissimo a secretioribus, sanctioribusque consiliis, ac Lexoviorum præsulem dignissimum, circa geminum argumentum adversus B. Dionysii Areopagita libros ab hæretico Carentoni ministro usurpatum. Tibi jampridem (reverendissime præsul et illustrissime domine) obtemperandum a me fuit, ut ea scripto etiam consignarem, quæ tui honore colloquii perfruentem effari palam apud te ac disceptare licuerat: minusque oppido vereri debui, ne festinantior obsequi properantis et parum culta scriptio, quam ipsa non obsequentis detrectatio displiceret. Jam intelligis porro ut adscripta S. Dionysio Areopagitæ opera præfatione ista significem; de quibus ulique supervacanee quæritur, quisnam illis Dionysius e multis aucior debeat vindicari; quippe cum lotum quæstionis ipsius momentum in eo sit, seu revocari ad id unum debeat, an Dionysii Areopagita sint; an vero egregii cujuspiam circulatoris ac sycophantæ, qui videlicet operis usque adeo divini, ut ab aliqua potius incorruptibili ac divina virtute, quam ab humano genio editum Suidas pronuntiet promeritam a se gloriam sibi ipse præripiens, eam subinde in alium, cui nec esse grala possit quundoquidem falsos ac mentitos honores respuunt sancti, derivet ac devolvat; qui seipsum apostolorum coœlaneum simulet; qui apostolicis viris epistolas a se scriptas confingat et nugetur; qui unam inter cæteras ad S. evangelistam Joannem dalam obtendat; et in ea quidem praedicere se, poetico veluti delirio ac figmento, prætezal, que contigisse alioqui jam nosset; qui se paganum fuisse olim el paganorum erroribus implicatum aliro ical, et portentosam illam eclipsim, quæ in salutifera divini hominum Redemptoris passione contigit, se vidisse glorietur, multaque demum de rebus apostolico sæculo gestis, ac si suo ipsius tempore contigissent, impudenter effutiat. Enimvero, quod Areopagita opera illa sint, nihil ad nos altinet, veros ulique ac legitimos possessores, ut probemus; cum vel ipsu librorum inscriptio satis auctorem prodal ac probel; quorum passim nomina non aliunde quam ex istiusmodi præfixis inscriptionibus innotescunt, aut certa legentibus el probata redduntur; sed quod impudentis cujuspiam circulatoris ac sycophantæ sint, qualem esse profecio nunquam sibi finget, qui eum accurate perlegerit, nec perfunctiore duntaxat ac transcursim ob solam antiquitatis 638 notitiam aucupandam critica curiositate prævaluerit. Id porro nobis necesse est ut probeni, Nempe ita sentit, quod qui ejusmodi libros attentius legerit, expenderitque quo stylo conscripti sint, οὐκ ἀνθρωπίνης φύσεως γεννήματα νομίσει, ἀλλὰ τινὸς ἀκηράτου καὶ θείας δυνά μέση.

col. 1013–1014page 219 of 262

qui tam prave ac perperam sentiunt; nobis, inquam, quibus veluti veris ac legitimis possessoribus id unum satis esse debet, ut objectiones duntaxat omnes, vel ex advectis et ascitis extrinsecus testimoniis comparatas, vel ex ipsius libri visceribus effossas ac erutas refellamus. Et quidem nisi certam nobis præfatæ inscriptio nis firmitatem objectiones illæ qualescunque convellant, firmus utique semper in ea laudis et gloriæ sorte perstabil sanctus noster, quam tot illi seriatim sæcula, tot eruditissimi ab ipsa jam antiquitule pontifices, tot ecclesiastica concilia, tot unanimi consensione nationes ac populi detulerunt; e quibus etiamnum tol ac tam graves viri, provolutis identidem ante cœlestis istius hominis opera genibus, latentem in iis profunditatem sensuum, el parem sensibus elocutionis majestatem adorabundi propemodum reverentur. Merito, inquam, in ea laudis et gloriæ sorte perstubit, dum eos interim, qui hanc ipsam illi honoris tesseram irrito conatu velut in cœlum, ut aiunt, spuentes, præripere aut abdicare tentaverint, justissimo utique tam sacrilegi lairo cinii pudore suffusos, non aliud quam probrum ac dedecus ex ausu illo suo reportare oporteat; si videlicet mortuorum spoliatio quædam sacrilegii species habita semper est, et haberi justissime reipsa debet, eaque multo justius, qua sanctum, qua martyrem, qua tam sacrum divinumque hominem violari contingut. Nunc vero, cum tam justa sese offeral ac tam opportuna eorum refellendorum occasio, quæ recens hac ipsa de re quispiam Charentoni minister effutit et blaterat ea sine dubio carpens quæ nec ipse perlegerit, coque ipso tam eximia citra comparationem ullam opera convellens, quæ nemo palam inspecta perstringet, ut in quibus waxime ante omnia non fucatam sinceritatem, et quæ nec a falsatore ullo fucari possit, palam sit elucere; subindeque res ipsa postulet, ut hoc ad religionem pertinens argumentum, uni cuipiam ex divinioribus illıs germana religionis, non adulterinæ, ministris ac rectoribus animarum episcopis nuncupetur. Inter quos a tot jam annis insigniter emines, ut qui nimirum, genio simul et usu ad summam tui perfectionem certatim con ferente, quidquid conferre ad absolutam summorum virorum efformationem solet, inusitatam eruditionem, parem etiam eloquentiam, judicioque prope divino spectabilem cum insigni simul vitæ sanctitate conjunxe ris; nemini plane justius quam tibi nuncupari posse sentio, cujus et auspiciis ipsis, imperioque ac nutu con ceptum est. Excipe igitur, illustrissime præsul, ac tuere, quod ego ipse tuum esse profiteor. celebratas: alteram quidem inter catholicos et Se verianos, in qua hæreticos B. Dionysii Areopagite scripta proferentes, falsitatis Hypatius postulavit; alteram vero adversus Acephalos habitam, in qua prætermisso jam Hypatio episcopo Ephesino, repu diatos a catholicis ait libros quosdam, qui sancto Cyrillo afficti essent, et ea certe causa repudiatos, quod nonnulla e sancti Dionysii Areopagitæ de prompta scriptis testimonia continerent. Atqui reipsa iidem sunt Severiani hæretici, qui Acephali, et collatio illa quæ ad annum Domini 532, nun quam satis laudando imperatoris Justmiani studio Constantinopoli habita est, ipsissima est eadem, quam ex Liberati Africani Breviario refert ac re censet hæreticus; nimirum circa Nestorii et Eu tychetis hæreses, quas capite decimo Liberatus perstringit, convocata, ut ipse capite nono testatur. Atque in ea certe illos ipsos libros contra Diodorum ac Theodorum conscriptos, de quibus illic loquitur Liberatus, bæreticis B. Cyrilli nomine proferentibus, catholici rejecerunt aut suspectos potius habuerunt. Non ob ullam tamen inscriptionem falsi ab iisdem catholicis adversus B. Dionysii Areopagitæ inter tatam id præstitum; sed hanc unam ob causam duntaxat et momentum, quod sanctus Cyrillus con tenta illic, tum ipsius B. Dionysii, tum aliorum quorumdam, testimonia produxisse tune non pos set, ac deinceps tamen eadem adversus Nestorinul, viventem adhuc, omisisse: adeo ut hæc ipsa eorum. dubitatio in sanctum Cyrillum potius recidat, cujus prætermissionem catholici carpant et notent, quam in id quod sancto Dionysio ascriptum proferebant hæretici, nec ipsi catholici respuebant, nisi bac una conjectura duntaxat, quod ejusmodi testimo niis usus postea Cyrillus non fuisset; quamvis ignota interim sibi sancti Dionysii opera testaren Cæteris hactenus argumentis omnibus abunde responsum est, quibus antiquam fidem eludens hæ reticus, ascriptos jam dudum S. Dionysio Areopa gite libros abrogare conatur, ac velut adulterinos foetus, operave spuria, et illegitime illi afficta proscribere. Duo tantum supersunt, quæ delibata hondum ac discussa, expediri nunc diluique opor teat; alterum quidem ascititium et extrinsecus ac cersitum, nec nisi ad summum negativa, ut lo quuntur, probatione constans; quatenus nempe, sive auctorum circa hæc ipsa opera silentium, sive aperta professio, quod incomperta ea sibi et ignota sint, non aliud præbere argumentum potest, quain qualia in scholis negativa dici, proindeque ad fa ciendam veritatis fidem, probandumque quod quæ ritur, infirma existimari solent. Alteruin insititium quodammodo, vel aflixum, seu ex ipso libri penu sinuque ac visceribus erutum ac depromptum. Et quidem aseititium illud quod extrinsecus advehit et accersit hereticus, his omnino verbis, pag. 48 libri ab eo Gallice conscripti exaratis, conficitur In ea, inquit, collatione quæ inter catholicos olim. ac Severianos hæreticos habita est cum id in men tem Severianis venisset, ut Dionysii Areopagitæ scripta proferrent, Hypatius Ephesinus episcopus, qui catholicæ disputationis partes agebat, contra obstitit, et ea falsi postulavit. Quin et Liberatus testatur, quod cum Acephali alios quosdam 639 S. Cyrilli nomine libros, in quibus testimonia e S. Dionysii Areopagite scriptis petita contineren tur, objecissent (dicere debuit Læreticus in eadem collatione id factum), catholici quoque ob hæc ipsa testimonia (debuit et addere ob alia quædam) li bros illos ui confictos ac supposititios rejecerunt. Ita ille quidem. Sed enim una eademque collatio, ut et Liberatus etiam ipse, de libris loquitur in contentionem et controversiam revocatis. Nempe de tribus contra Diodorum ac Theodorum episco pum Mopsuestenum conscriptis, et fortassis etiam de illo alio, quem de Incarnatione scripsisse fertur sanctus idem. Diceres tamen, hæretico isto perpe ram suggerentę, argumentaque veluti gemmaste quod unum est, duas fuisse collationes ejusmodi lur. Hic vero tam accuratuin se terminorum, ut vo cant, seu vocum interpretem hæreticus exhibet, ac dum alibi tria Chalcedonensis concilii capitula, tres illius concilii capitales partes appellai; quæ nihil minus tamen quam concilii partes, ae multo minus capitates erant, vel ullam definitionem fidei continebant; sed articuli duntaxat eraut (sic enim interpretari capitula oportet) ad merum putum eco

col. 1015–1016page 220 of 262

ac exstant, illius operibus ascivissent: nempe illud quod secundo capite De divinis nominibus videre est, ubi quædam operationis istius cavopixÑS, quam Deivirilem Latini reddunt, effecta comine morat et recenset. Ad istam porro catholicorum exceptionem revincendam, prima subinde ac po tissima hæreticorum reclamatio esse debuerat, ut commemoratum a se sancti Dionysii librum palam publiceque proferrent; quo certus esse posset bæ reticus iste noster, an librum illum reipsa falsi postulasset Hypatius, ut prætexit. elesiasticæ politiæ factum pertinentes: nimirum modi testimonium ex universis quæ apud nos circa Ibam episcopum Edessa, ac magnum illum Theodoretum in episcopatus dignitatem et suarum possessionem sedium restitutos. Qua in re, non religionis ac fidei, sed personarum duntaxat causa versabatur. Quandoquidem tunc tantum restituti ambo sunt, postquam uterque Nestorium unanimi anathemate prædamnasset. Jam quod ad momentuin tertium, nempe Theodori Mopsuesteni scripta spectat, nihil omnino de iis illic actum, ut Facun dus ipse lib. m et lib. x, profitetur, ac multo minus quidpiam definitum. Quin, id ad quintam synodum revocari factum oportet, ubi excussa eorum librata doctrina est; ut et ibidem Theodoreti quo que contra S. Cyrillum scripta versata sunt, et epistola Ibæ contra Marim Persam eodem examine ventilata; triaque illa scilicet accusationis capita fuerunt; quorum unum ad scripta Origenis vindi canda vergebat, cujusmodi primarius Theodori Cæ sariensis in Cappadocia episcopi scopus et institu tum fuit, ac deinde ut per tria illa capita simul, Chalcedonensis concilii auctoritatem, velut obli quis anfractibus et cuniculis, etsi frustra tentatis admouisque, convelleret. Frustra id sane; quippe duos illos viros in suarum sedium possessionem restituisse concilium potuerat, et eam nihilominus, que de Theodoro Mopsuesteno agebat, epistolam tolerasse; sola scilicet personarum habita ratione sine ulla eorum discussione quæ scripserant, qua lem in posteriori concilio factam constat, adeo ut uirumque diverso respectu concilium recte fecisse dici posset; cum utique ambos illos episcopos in structa in eos accusatione liberare potuisset illud primum, quantumvis Nestorianam hactenus hæ resim professi essent, vel scriptis etia: suis con signassent, modo eam deinceps, ut uterque præsti tit, anathemate adhibito, condemnarent. Sed hoc ad ipsum causæ fundum, statumque non pertinet, quemadmodum id pertinet, quod prolata sancti Dionysii Areopagitæ scripta falsi postulasse Hypa tius ab hæretico isto in sua illa objectione præ texitur. Nec enim postulatio falsi, et ea quidem non firma, nec plane omninoque formata, illic usquam tentata est, nisi adversus epistolam unam duntaxat, vel duo testimonia, quæ sancti Dionysii scriptis contineri dicerentur; non adversus opera ipsa, quæ nec ad mauum illis erant, nec ad eorum notitiam forte pervenerant, qui ea testimonia pro tulissent: ac deinde 640 adversus ascripta S. Cy rillo scripta quædam, quorum auctoritas ad astrueir dam ejusmodi testimoniorum veritatem adhibita tunc fuisset. Et eos utique libros respuere Facun dus aut inficiari ausus non est; quamvis ipsius in Theodorum Mopsuestenum episcopum amica pro pensio, nimium quantum urgere illum videretur, ut id vellet. Verique simile videri potest, nonnisi unam sancti Dionysii epistolam (quam ego quidem propter vo cabulum, Beavopixfy, quartam esse arbitror) inter Severianos aut Acephalos tunc temporis exstitisse. Quæ si profecto depravata jam tum fuisset, uti Monothelite postea depravatum fuisse annuerunt, nonnullam sane catholicis, propter vocabulum, xazvýy, cum dictione, play, commutatum diflicul tateni ac molestiam facessisset. Epistolam subinde illam nonnullis quoque aliis epistolis adnectebant, e quibus aliquas catholici velut affictas ac suppo sitītias respuerunt; hoc solum interim de ista pro nuntiare contenti, quod eadem collatione contine tur: illa enim testimonia quæ vos Dionysii esse dicitis, unde potestis ostendere vera esse, sicut suspicamini? Enimvero quod aiunt, suspicamini, minus apte de libro seu opere integro, quam de compactis quibusdam testimoniis diceretur; quæ quidem plurali numero hæretici juxta insitam hæ Tesi ostentationem, ac nativum illius fastum effe rebant, cum nonnisi tamen alterum præterea ejus Sed cum hæretici nonnisi epistolas, vel deprompta ex Epistolis testimonia, fragmentaque præ manibus haberent, et ea quidem a catholicis falsa ob eam causam existimata, quod illa nec sanctus ipse Cy rillus alibi, nec sanctus Athanasius (quos antiquos appellant) usurpassent; cum sola, inquain, ejus modi testimonia præsto illis forent, quibus ad ali quod fidei momentum, ipsam sancti Cyrilli, ea illic usurpantis, auctoritatem accersere cogeren tur; catholicis visum est, penes quos nullius plane momenti erat, quidquid ad conciliandam testimo niis illis fidem, ex ascriptis nimirum sane:o Cy rillo libris jactabatur, ut illa omnino rejicerent, quia sanctus ipse Cyrillus nec in epistolis, nec in articulis aut anathematismis duodecim, nec in Ephesino concilio, ubi ea ipsa testimonia contra Nestorium, spirantem adhuc et vivum, tantopere illi necessaria esse ac prodesse potuerant, repe riatur usurpasse; id visum saltem, ut ab hæreticis ad eos libros, qui sancto Cyrillo ascriberentur, ad jecta esse atque assuta responderent. Quin ubi ea se deinceps ex ipsismet sancti Cyrilli patriarchatus archivis ac monumentis deprompta prodituros re ceperunt hæretici, catholicis rursus hoc ipsum re pudiare visum est, nisi ante certum aliquod ac præfixum tempus exstitisse monumenta illa con staret, seu fuisse sub ipsis Proterii ac Timothei, cognomento Salofacioli, temporibus explorata jama el comperta pro certis. Atque ubi subinde ad ex pendenda singulatim testimonia, et præsertim sancti Dionysii, ventum est, veritatemque illius epistolæ disquirendam, non amplius adhibentur illa verba (quæ præmissa generation fuerant.) Intantum falsæ sunt epistolæ, sive testificationes, ut neque amam sanctus Cyrillus voluerit recordari. Utpote in qui bus dubitatio falsitatis ad sancti Cyrilli emISSIQUEM refertur, iis ipsis locis notatam, ubi tantopere his epistolis ac testimonis indigebat: sed hæc dun taxat sola nectuntur, unde nunc potestis osten dere, quia illius sunt, nescio: et quidem post alia illa jam præmissa; nempe quod sanctus Athana sius, si po certo ejus fuisse sciret. An vero id est cum tanta firmitate loqui, quanta jactatùr? aut ne gare omnino, quod sanctus Athanasius opera illa vidisset? Vel quidquam aliud inde colligi possit, quam penes neutros illorum, qui hac de re disce ptabant, ejusmodi opera exstitisse? proptereaque catholicos in unum aut alterum testimonium, ad versus eos ipsos prolatum, non potuisse consentire, quin major illis ac certior, quam e sancti Cyrill contentiosis, controversisque scriptis, firmitas ac cessisset. Id vero in ea tam prolixa collatioue, in qua ipse illius enarrator de rebus tot ac tam diver sis actum esse testatur, excussaque momenta tam varia, ut referre universa non possit, satis agno scere ipsi potuerant. Quemadmodum et se ibidem nounulium ex aliis quoque testimoniis legisse, imo et omnia pervidisse significant; cum prius ajunt prodesse illa sancto Cyrillo contra Nestorium po luisse, si ab illo adhibita tunc fuissent. Quid igitur ex his demum erui omnibus potest, quo generalis illa et perantiqua persuasio, que hos ipsos beato Dionysio libros asserit, convellatur? An prædicta fortassis catholicorum recusatio, qua suscipere illos remuunt ac detrectant? At enim uthul

col. 1017–1018page 221 of 262

PG 4:1017ἅγιον Διονύσιον ἐν κεφαλαίῳ περὶ Ο μέγας Διονύσιος, ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκο του, ὁ ἀπὸ ῥητόρων, ἐν τοῖς σχολίοις, οἷς πεποίηκεν από μέτρων εἰς τὸν μακάριον Διονύσιον, τὸν αὐτοῦ συνώνυμον. (75, Θείος, καὶ ᾿Αποστολικὸς Διονύσιος. Ει Αλλ' οὐκ ἔγραψεν αὐτοῦ τὰς συντάξεις Εὐσέ βιος ὁ Παμφίλου, καὶ μὴν οὐδ᾽ Ωριγένης. Δε μους Λ.κτέον, ὡς πάμπολλα παρῆκεν Εὐσέβιος, οὐκ ἐλθόντα περὶ χεῖρας. Καὶ γαρ οὔτε φησὶν ἅπαντα καθάπας συναγηοχέναι, μάλλόν γε μὴν ὁμολογεῖ καὶ ἀριθμοῦ κρείτονα βιβλία καθεστάναι,

DEFENSIO CONTRA CALVINISTAM MINISTRUM. illinc depromptam assertionem quamdam sanctus Gregorius papa commemorans, velut ex rumore tantum dicat: Fertur Dionysius Areopagita antiquus et venerabilis Pater dixisse. Primis vero Ecclesiæ sæculis aliqua jam illius notitia præluxerat, ut ex Maximo colligi potest, qui non alium quam Dionysium Areopagitam Dionysii Alexandrini scholiis illustratum existimat, cum bæc ait: Magnus Dionysius Alexandriæ episcopus, orator ille, in Commentariis suis quos in B. Dionysium cognominem sibi fecit Et sane quod professione orator esset, ut Anastasius etiam Šimaita loco citato refert, ubi et sanctumn Dionysium Areopagitam existimat eum esse, quem Dionysius Alexandrinus Commentariis illustravit, quandoquidem Apostolicum illum appellat, eo ipso plus apud Maximum aliosque ponderis ac momenti ob hæc ipsa verba obtinebat, quibus explicationem illius atque auctoritatem insigniendam judicavit. Quæ profecto necessitas proficua nobis admodum fuit, it cui tam luculentam ac præclaram, et a tali ac tanto viro, martyrii gratiam sua ipsius egregia sanctitate promerito, editam veritatis confirmationem, referre acceptam debeamus. Enimvero quod ad illam aliam attinet, quæ istam antecessisse prætexitur, et ex quadam Origenis de diversis homilia, nempe secunda in Joannem, ernitur a nonnullis, absit ut eam a me proferri, adhiberique contingat: quamvis et initium ipsum et locus qui subinde producitur, grande illud ingenium utique sapiant, de quo pronuntiatum istud est, ut: Ubi bene, nemo nelius fecerit. in ea collatione de ipsorum veritate tractatuin est; tra scintillare, sive testimonia propagari: adeo ut de qua nec certi aliquid statuere collatio potuit, cum infallibilem el ratam, præsertim in quæstione facti, auctoritatem non haberet; sed nonnulli duntaxat 641 ex iis textus in ascriptos beato Cyrillo libros imparti, ventilati sunt, cum ventilari totum epus expendique non posset; tantum abest it falsi fuerit postulatum. Et id quidem, quod in ea ipsa collatione libratum est, non aliud fuit, quam librorum veritas qui ad Diodorum ac Theodorum conscripti ferebantur, ut de illorum auctore constaret; quem u'ique Liberatus ex proprio Marte ac genio loquens, beatum Cyrillum fuisse non abnuit, ut nec Facundus Hermianus episcopus, quantumcunque id se posse optaret. Quin hoc ipsum publico rumore sparsum asserit, qui non infimum sibi solet inter humanæ rationis firmamenta momentum ac pondus vindicare. Ac si equidem tenui duntaxat Tumore jactaretur, vix illius habere rationem ipse vellet, cui persuaderi difcillime potuit, ut libris, quos in orthodoxis haberet, S. Cyrilli auctoritatein putaret obstitisse: nisi et illud quod ait, ut fernnt rumores, nullatenus ad scripta ipsa, sed ad solam scribendi occasionem, et ad ea duntaxat verba referri oportere dicendum est, quæ ibidem adjungit, cum ait: Quibus permotus Cyrillus. Budæus profecto vir doctissimus in autographo seu manuscripto suo consignatum ac testatum reliquit, quod sanctum Cyrillum iis libris auctorem Liberatus assignet; atque hoc ipsum doctissimus pariter Sirmoudus in tertium Facundi librum his verbis asseverat: Cyrillus scripserat, sicut Liberatus testater capite 10, tres libros contra Diodorum ae Theodorum tanquam auctores hæresis Nestorianæ, Sensisse interim catholicos refert, quod a sancto Cyrillo evulgati aut editi non fuissent; cum parum consentaneum videretur, inquiebant, ut quibusdam adversus demortuos homines argumentis usus esset, quæ tamen ab eodem essent adversus viventem adhuc Nestorium prætermissa, etsi non satis ratio ista urget aut convincit. Illorum quippe conscribendorum occasionem post Nestorium condemnatum emersisse Liberatus narrat, et collatio ipsa catholicos asserit, eo se subinde recepisse, ut eos dicerent depravatos, obtrusis in ea testimonis de quibus agitur, et quæ præsertim e sancti Dionysii Areopagitæ operibus excerpta essent, haud dubie apud illos omnes, ob discussas a Maximo rationes, ignoratis. Delitescebant nimirum in tenebris libri illi, et ipso Ecclesiæ communi usu, quo mysteria passim occultari solebant, et proprio sanctissimi auctoris instituto, qui se prodi noluerat: et subtili Platonicorum astu, qui eorum sibi sensa, quasi proprio concepta genio, vindicabant. Atque ut Qlumina illa, quæ in imos terra: sinus ac meatus absorpta, post aliquantuin occultiori efluxu decursum, emensumque tractum, inde subito in apertum erumpunt: ita eximium hoc ac præcellens opus, posteaquam longo satis, quantum consequi notitia mostra potest, intervallo delituit, in Oriente tandem paulo post collationem istam illuxit, ut ex Anastasio Sinaita in suo adversus Acephaios 'Odnyw seu via-duce compertum, et eum diffundere splendorem palam cepit, qui remotiorem a se nonnisi sexto exeunte sæculo illustrare perrexit Occiden - teur. Imo nec totum illucescere statim primo aspeciu visum, sed aliqua duntaxat illius veluti fulgeC. 22. Ibi nimirum citat aut citatum certe ab aliis refert, ἅγιον Διονύσιον ἐν κεφαλαίῳ περὶ jsɣálov xal cuixpoù quod in lib. De div. nomin. Bovum habetur. Hom. 54. Ο μέγας Διονύσιος, ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκο του, ὁ ἀπὸ ῥητόρων, ἐν τοῖς σχολίοις, οἷς πεποίηκεν από μέτρων εἰς τὸν μακάριον Διονύσιον, τὸν αὐτοῦ συνώνυμον. (75, Θείος, quαι, καὶ ᾿Αποστολικὸς Διονύσιος. Ει Viderique merito possint ab imperitis ac hæreticis assuta esse nugamenta quæ illic reperiuntur, universa, dum suis nimirum deliriis 642 conciliare tanti scriptoris auctoritatem ambiunt, et hinc operi potius auctoritatem abrogant, qua se maximə cupiant permunitos; ut in epistolis ipse suis iterum, iterumque conquestus est. Maximo nih˚.ominus definitum fortasse quispiam arbitretur, quod in tot Origenis operibus ad sex usque millia volu minum numeratis horum Areopagita operum non nulla mentio flat, nec nisi quatuor illle ecclesiastic: scriptores commemorati sint; probabileque illud videri satis posse putet, habita ratione scriptorum qui tam pauci antea scripserunt; atque hoc ipsum ex illo Prologi loco eruere sibi videatur. Ubi enumeratos ab Eusebio scriptores ecclesiasticos commeniorans, et conceptam his verbis adversus Dionysii libros objectionem perstringens, Atqui nec Euse bius, quin nec Origenes, hujus libros scriptis mane darunt, › huic objectioni sic respondendum docet: Eusebium quamplurima omisisse quæ ad ejus manus non pervenerant. Etenim nec prorsus omma inquit, collegisse ait: imo magis fatetur libros qui ad ipsum non devenerunt, esse numero superiores. Et sane multorum meminisse possem, quos mime habuit, et quidem suæ regionis, ut HymneDai et Narcissi, qui sacerdotes herosolymis fuere. Ego sane in aliquos Hymenæi libros incidi. Hem neque Pantæni opera descripsit, neque Clementis Romani, nisi duas tantum epistolas, sed neque plurimorum aliorum; Origenes enim nescio an ome nium, vix autem quatuor meminit; diaconus vero quidam Romanus, nomine Petrus, naravit muhi omnia divim Dionysii opera Romæ in sacrorum scriptorum Bibliotheca reposita servari Emmvero non satis cohærere ista inter se videri posmox eadem verba, quæ proxime scribebat Maximus, nec syllaba quidem immutara, subjungit. Αλλ' οὐκ ἔγραψεν αὐτοῦ τὰς συντάξεις Εὐσέ βιος ὁ Παμφίλου, καὶ μὴν οὐδ᾽ Ωριγένης. Δε μους: Λ.κτέον, ut quit, ὡς πάμπολλα παρῆκεν Εὐσέβιος, οὐκ ἐλθόντα περὶ χεῖρας. Καὶ γαρ οὔτε φησὶν ἅπαντα καθάπας συναγηοχέναι, μάλλόν γε μὴν ὁμολογεῖ καὶ ἀριθμοῦ κρείτονα βιβλία καθεστάναι,

col. 1019–1020page 222 of 262

PG 4:1019μηδαμῶς εἰς αὐτὸν ἐληλυθότα· καὶ πολλῶν ἐδυνάμην μνημονεῦσαι μὴ κτηθέντων αὐτῷ, καὶ ταῦτα τῆς αὐτοῦ χώρας· ὡς Ὑμεναίου καὶ Ναρκισσοῦ, τῶν Ιερασαμένων ἐν Ἱεροσολύμοις. Ἐγὼ γοῦν ἐνέτυχόν τισι τῶν Ὑμεναίου· καὶ μὴν οὔτε Πανταίνου τοὺς πόνους ἀνέγραψεν, οὔτε τοῦ Ῥωμαίου Κλήμεντος, πλὴν δύο καὶ μόνων ἐπιστολῶν· ἀλλ᾽ οὔτε πλείστων ἑτέρων· ὁ γὰρ Ωριγένης, οὐκ οἶδα εἰ πάντων, μόλις δὲ τεττάρων ἐμνήσθη. Διάκονος δέ τις Ρωμαίος, Πέτρος όνομα, διηγήσατό μοι, πάντα τὰ τοῦ Διονυσίου σώζεσθαι, κατὰ τὴν ἐν Ῥώμῃ τῶν ἱερῶν βιβλιοθήκην ἀνατεθειμένα. Εἴτις οὐ δέχεται τὰ συγγράμματα τοῦ ἁγίου Κυ ρίλλου, καὶ μάλιστα τὰ κατὰ Θεοδώρου, καὶ Θεοδωρίτου, καὶ ᾿Ανδρέου, καὶ Νεστορίου, ἀνάθεμα ἔστω

sint, si de scriptoribus illic rerumve numero agitur, qui Origenem præcesserunt; quippe si vix quatuor forent, forte non diceret Maximus: Nescio an omnium; cum utique multo plures Origene antiquiores non ignoraret, aut scire saltem posset exstitisse; puta sanctum Clementen papam, sanctum Ignatium, Papiam, Quadratum, Aristidem, Anaxagoram, sanctum Justinum martyrem, sanclum Dionysium Corinthiorum episcopum, Clementem Alexandrinum, sanctum Irenæum, Tertullianum, aliosque plusquam viginti a sancto Hieronymo in Catalogo recensitos; inter quos Hermas et Hegesippus numerantur. Quin cohærere videantur aptius et connecti, si librorum sancti Dionysii numerus insinuari dicatur, e quibus utique qui perierunt, multo iis quos conservari contigit, numerosiores dici possunt; cum vel unius De divinis nomimbus libri capita tredecim pro tredecim libris eo tempore habita ipse observet. Alioqui certe nisi hæc ad sancti Dionysii libros referri oporteat, quorsum iis verbis: Vix quatuor meminit, alia ista subnecteret, quod quidam ei narraverit omnia sancti Dionysii opera conservata? Utique opera illa quæ præ manibus halebat, imo et interpretabatur, conservata ex integro fuisse, admonendus non fuil Verum utcunque ista se habeant, hoc ego argumenti genus adhibere nolim, ut neque anterius aliud usurpare; id unum proferre audacter possim, istiusmodi operibus astruendis eamdem auctoritatem inservire, quæ destruendis adhibetur, indeque fulciri ea maxime unde illorum veritas oppugnatur ac posse præsumitur expugnari; non secus ac ingentes illos palos agitatio ipsa firmat, qui firmandis deinceps fulciendisque superstructis ædibus ipsi subserviunt. Id, inquam, proferre audacter possim, quod juxta rumorem tunc jactatum, reclamantibus quidem in ea collatione catholicis, et validam satis opponentibus conjecturam, quæ quinque illis episcopis facile persuaderet, posse hoc ipsos quod præstare cogerentur, ut videlicet ejusmodi libros 643 abnuerent, ens utique sanctus Cyrillus non ante concilium Ephesinum, sed illo duntaxat jam celebrato protulerit, ut non omnium quovis tempore meminisse moris est; et quod arma hæc ipsa venire illi subinde in mentem, vel ad ejus notitiam post initum cum Nestorio certamen pervenire potuerint; cum Juvenalis nimirum et ipse, dum orientalium adventum præstolantur, commodum satis inter miscendos de beatissima Deipara sermones, revocandi ad memoriam ejus operis, ac de illo disserendi spatium nacti essent. Atque inde factum, ut prima deinceps occasione oblata iisdem illis armis usus reperiatur in iis libris, quos Alexandrinus patriarcha Cyrus, Monothelita quidem, sed catholicum simulans, transmissæ a se ad Sergium Constantinopolitanum patriarcham scriptionis μηδαμῶς εἰς αὐτὸν ἐληλυθότα· καὶ πολλῶν ἐδυνάμὴν μνημονεῦσαι μὴ κτηθέντων αὐτῷ, καὶ ταῦτα τῆς αὐτοῦ χώρας· ὡς Ὑμεναίου καὶ Ναρκισσοῦ, τῶν Ιερασαμένων ἐν Ἱεροσολύμοις. Ἐγὼ γοῦν ἐνέτυχόν τισι τῶν Ὑμεναίου· καὶ μὴν οὔτε Πανταίνου τοὺς πόνους ἀνέγραψεν, οὔτε τοῦ Ῥωμαίου Κλήμεντος, πλὴν δύο καὶ μόνων ἐπιστολῶν· ἀλλ᾽ οὔτε πλείστων ἑτέρων· ὁ γὰρ Ωριγένης, οὐκ οἶδα εἰ πάντων, μόλις δὲ τεττάρων ἐμνήσθη. Διάκονος δέ τις Ρωμαίος, Πέτρος όνομα, διηγήσατό μοι, πάντα τὰ τοῦ Διονυ σίου σώζεσθαι, κατὰ τὴν ἐν Ῥώμῃ τῶν ἱερῶν βιβλιο θήκην ἀνατεθειμένα. Planum tamen ex tota serie contextus de scriptoribus dici: Et vero qui dicere vellet Maximus, Origenem vix quatuor operum seu librorum S. Dionysii meminisse, cum nullius omnino præsumatur meminisse? Nec urget illud, nescio an omnium; non enim nescire se ait, quod alii præ. cesserint, sed an eorum Origenes in tam multis articulo nono, his ei verbis ascribit: ● Si quis non suscipit scripta sancti Cyrilli, et maxime quæ sunt contra Theodorum et Theodorium, Andreamque ac Nestorium, anathema sit (77*), ut sess. sive act. 13 sexta synodi continetur. Neque vero credibile est, ut Basilius diaconus, qui librorum Theodori volumeu per varia passim loca circumferebat, illud ad ipsum attulerit, eaque de re litteras ad eum Joannes Antiochenus patriarcha conscripserit, quemadmodum de utroque testatur Liberatus, nec ipse lamou operi tam pernicioso scriptum ullum ac responsum objecerit, unde nefarium adversarii sui Nestorii dogina propagari videret; et in ea quidem tanti momenti quæstione tam erudite versatus quæ disceplanda illic occurrebat. Quin, quod eo fortias adhuc urget, act. sive collat. 4 quinta synodi quædam Theodori verba referuntur, quæ sanctus utique Cyrillus refutavit. Et quod rursus ipsa Hypatii negatione multo validius ac ponderosius argumen=' Theodorum libri a beato Cyrillo conscripti fratum est, quædam item primi ac secundi adversus gmenta in eamdem illam actionem sive collationem quintain inserta exstant, et synodi consensu velut germana illius opera comprobata; utique etiam doctissimus ac R. P. Sirmondus, Christianissimi regis a sacris confessionibus auditor, in facuudi lliermiani episcopi librum nonum hisce verbis agnoscit ac testatur. Nec in iis vel ullum styli discrimen, vel quidpiam aliud videmus a catholicis observatum, quod eos beato Cyrillo abrogandi præbere causam possit, pra:ter conjecturam prædictam, quod Dionysii Areopagitæ aliorumque scriptorum testimoniis ac epistolis non esset usus, ex quo in istis adversus Diodorum Tarsensem episcopum ac Theodorum Mopsuestenum libris ea ipsa, ut ferebatur, usurpasset. Ac ego quidem capere non possum, ut affingi sancto Cyrillo libri illi, vel quo instituto et fine potuerint; cum Nestorianismum ab eo condemnatum nibil opus esset persuadere; aut ut illorum verus auctor seipsum scriptionis illius gloria defraudare voluerit. At vero, quod facile captu est, fuisse saltem catholicus auctor debuit a quo scripti sunt, et, ut in ea collatione asseritur, ex Alexandrini patriarchatus monumentis atque archivis prodierunt. Ex cujus profecto collationis lectione, ut et ex iis omnibus, quæ circa opera Liberatus prodit constare satis aperte potest, ut facta de illis disquisitio in eorum gratiam favoremque declinet; ac eorum inde veritas elucescat, unde convinci putantur falsitatis. Jam vero quid adversus homiliam illam qua sanctus Chrysostomus Ecclesiæ suæ valedicit, et quam Anastasius cardinalis, apostolica Bibliothecæ præfectus, ad Carolum Calvum, hos libros plurimi facientem, suorumque hac in parte majorum, Ludovici Pii, Caroli Magui, ac Pippini cui eos Paulus papa transmiserat, exempla insecutum rescribens, inter grata operibus a se non visis meminerit. Sed nec urget, quod subnectat, diaconus vero quidam, etc. Nor enim hoc admittit præcisis illis verbis, quæ proxime antecedunt, sed superiori toti contextui, ut significet, quod quamvis nec Eusebius, nec Origenes ista scripta commemorent, exstent tamen, Non denique urget, quod ea exstare quæ præ manibus illi essent, admonendus non fuit; neque eviw eo se admonitum ait, ut ea exstare sciret, sed ut sciret velut monumentum antiquitatis asservari, et sub illius nomine cui tribuenda ipse sentiebat, alque ut illam in sacrorum librorum (sive forte ponuficum, hoc enim etiam est, tɛpwv) Bibliotheca lam accuratam asservationem prætermissioni Eusebii et Origenis quam sibi objecit, opponat. Εἴτις οὐ δέχεται τὰ συγγράμματα τοῦ ἁγίου Κυ ρίλλου, καὶ μάλιστα τὰ κατὰ Θεοδώρου, καὶ Θεοδω ρίτου, καὶ ᾿Ανδρέου, καὶ Νεστορίου, ἀνάθεμα ἔστω

col. 1021–1022page 223 of 262

PG 4:1021τὴν ἀρχαιότητα τὴν θείαν, Πετεινὸν οὐρανοῦ. ὥσπερ καὶ ἀνθρώπων μία. Τάγματα δὲ, ὡς ὁ πολὺς ἐν θεολογία Διονύσιος φησιν, ἐννέα. μεν, ἅπερ οἱ θεοειδεῖς ἡμῶν ἱεροτελεσταί, πρὸς τῆς ἀρχαίας μυηθέντες παραδόσεως, εἰς ἡμᾶς προήγαγον. Τὸν ἀρχαῖον καὶ ὄντα ἀπ' ἀρχῆς.

DEFENSIO CONTRA CALVINISTAM MINISTRUM. illius opera octingentis abhinc aunis exstitisse testatur, ut etiamnum exstat. Quid, inquam, adversus homiliam illam afferri, vel ad id subinde dici potest, quod in ea ipsa sanctum Dionysium volucrem cœli appellat? Haud dubie propter illum Caelestis hierarchiæ librum, ex quo de pertinentibus ad angelos mysteriis eamdem Ecclesia doctrinam hansit, quam ei sui deinceps doctores, puta sexto Sæculo sanctus Gregorius jam citatus, et S. Hieronyinus quarto, quemadmodum libro primo Apologiæ adversus Ruffinum videre est, tradiderunt. Alque ut hanc totam de Dionysii Areopagitæ operibus disceptationem corouide ista concludam, ea Juvenalis Hierosolymitanus episcopus, qui sanctum CyrilJum inter celebrandam Ephesinam synodum vidit, et secum habuit colloquentem, ea, inquam, Juvenalis in scriptis ad Marcianum imperatorem, et Pulcheriam imperatricem datis, Nicephoro teste, profert, apud quem scripta illa Juvenalis exstabani, ut lib. xv, cap. 44, et lib. 11, cap. 23, testatum reperitur. Præterquam quo. ascriptus etiam S. Athanasio quæstionum ad Antiochum liber eadem illa, tanquain Dionysii, responsione octava usurpat et adhibet 644 CAPUT II. Pergit deinceps hæreticus, et librum libro ipso exauctoratum explodere satagens, ac sanctum Dionysium cum veritatis hostibus pariter suorumque ipsius operum æmulis conciliare contendens, ita pag. 48 loquitur: «Qui enim existimari potest, ut auctor ille, qui postea quam de cæremoniis ac ritibus Ecclesiæ sacramentisque disseruit, hoc ipsum a se tradi testatur, quod sancti pontifices traditione antiqua instituti docuerunt? Sed enim respondeo non de universis Ecclesiæ cæremoniis id ab eo proferri; verum de iis duntaxat, quæ in baptismo parvulorum usurpantur: ita parum ipse sincerus ac fidus est in iis etiam referendis, quæ prodesse instituto non possunt. Quippe illic sanctus Dionysius De hoc, inquit, (baptismo) id quoque dicimus, quod divini nostri (seu Deiformes) pontifices a prima (Christi) traditione mystice edocti ad nos nsque produxerunt.» Et quidem præterquam quod sancti Dionysii usus ita fert, notum id etiam vulgo est, ut vocabulum, &pxatos, vetustum quidpiam nounisi ex accidente significet; nen pe, cum res a principio suo et origine procul distat. Atque hoc idem vocabulum sanctus ipse Dionysius c. 10 De divinis nominibus per paraphrasim explicans, id significare ait, quod a principio exstat, ubi Deum eo designari notat, velut a principio exsistentem Ibidemque, Hierotheo interprete, Deum simul, OÀɩdy xal vɛóv, antiquum et novuni appellari disserit, ut utroque illo vocabulo, τὴν ἀρχαιότητα τὴν θείαν, exprimat; quam utique vetustatem divinain reddi nefas sit, sed potius principalitatem divinam, si eo verbo uti fas est, seu divinam principii rationem reddi oporteat, ut quo pacto scilicet Deus principium sit, eo dicendi modo explicetur. Quin et subinde, vocabuli, véos, explicationem adjiciens, ideo intelligi vult, ui, tò àpxaiótepov Deus obtineat, quod majorem vetustatem perperam redderemus, quasi juvenis vetustum exprimeret; sed majorem principi rationem obtinere aptiori significato reddendum est: quem in sensum et alia dictio, pixwepa, proxime sequitur, ut origini propinquiora signif cet. Sic et Latinum antiqui vocabulum, velut ab adverbio, antea, derivatum, non aliud quam quod anterius est, sua ipsius origine ac derivatione significat; eoque sensu contra modernum opponitur; Πετεινὸν οὐρανοῦ. Nempe de angelis loquens: Ovola µla, inquit, ὥσπερ καὶ ἀνθρώπων μία. Τάγματα δὲ, ὡς ὁ πολὺς ἐν θεολογία Διονύσιος φησιν, ἐννέα. elsi aliam ei significationem communius ac vulgarius jam receptam usus indiderit, juxta quam la¬ men sive res ipsæ, seu personæ ob eam semper cansam antiquæ nuncupantur, quod origine alias antecedant. Nec Latini cum antiquos dicunt, intelligunt senes, aut intellectos utique volunt, sed eos tantum qui præcesserint, quemadmodum et hic loquendi modus; vir qui antiquum obtinet, non senem certe illorum usu, sed hominem primis moribus insigni~ tum præditumque designat; alioqui nostro sæculo congruentius antiquitatis notio, quam primævo conveniret (quod videlicet in primis hominibus juventus ipsa vel infantia potius mundi nascentis fuit ), si vetustatem necessario significaret antiquitas, et non id solum quod anterius exstitit, sive a principio ipso fuisse declaratur: tantumque abest, ut, &pKalou, vocabulo significari vetustatem oporteat, quin potius aliquando ad significandam simplicitatem ineptam, et stoliditatem adhibetur, ac proinde vetustatem eo ipso significare non potest, ut pote a stolida simplicitate remotiorem ætatem et magis alienam. Et vero cum antiquos, vel Gallos, vel Romanos, vel Græcos nominainus, non eos utique ab ejusmodi appellatione secludimus, qui juvenili ac Dorentiori ætate, ut Alexander et Cæsar, obierunt. Ut et cum antiquum ætatis aureæ sæculum, vel antiquuin etiam Saturni sæculum dicimus, non aliud intelligimus quam primævum aut primum; aut ut antiquus majorum nostrorum valor, vel antigua virtus et pietas, nonnisi primævum valorem ac primavam pietatem virtutemque significat. Et cum Arminii hæretici, quos contra remonstrantes appellant, ad suos antiquos Lutherum, Melanchthonem, Calvinum, aliosve a pio ipsorum sæculo non procul disșitos provocare se dicunt, quid aliud apud illos antiquorum nomen, quam primos innuit? Ut ad suos nimirum præceptores primos intelligantur provocare; alioqui Ecclesiæ comparatione nuperrimos. Vel ut aptius id usurpem, nunquid et sanctus Lucas ipsis Ecclesiæ incunabulis vicinior quam Dionysius iste poster, nihilominus dum Evangelium scribere aggrederetur, dixit, of an apñs, quod per illos qui fuerunt a principio, reddi debet, ut ii significentur, qui credita sibi primum Christi doctrinæ mysteria cæteris deinceps tradiderunt? Sic igitur et sanctus ipse noster, ad quem suorum ipsius verborum interpretatio potissimum pertinet, vocabulum illud adhibuit, ut juxta traditam cap. 10 De divinis nominibus apxalov paraphrasion quasi a principio exsistentis, primos 645 illos Ecclesiæ præsides, præsulesque insinuet, a quibus interpretatam a se baplismi doctrinam, derivatam ac traditam profitetur. Num et alii denique &pxalov, quasi principiale, ut ita dicam, usurpant, sive a principio jam existens? Quemadmodum a sancto Gregorio Nazianzeno ¿pxalav Súvapiv reperies usurpatam. Ac tu equidem rectissime tunc, illustrissime præsul, aiebas, vix persuadere sibi quemquam posse, quo pacto scriptor iste, quem quicunque legerunt, non modo candidum inprimis ac sincerum, sed et summo simul judicio pollentem, ac sublimi supra modum ingenio prædi tum et præstantem agnoscunt, adeo tamen mente captus videri possit, imo et sensu, quem vocant, communi caruerit, ut pro malaids vocabulo, illud aliud àpyalaç vocabulum data opera quæsitum adhiberet, quo suam ipse detegeret imposturam; nisi et suupte instituto, et sancti simul nostri usu, primam et a principio existentem, sive originalem, ut ita loquar, aut originariam designaret. Ex quo utique concludo non ita reddi textum auctoris oportere, quemadmodum asst to fraudulenter additaEccl. hierar. cap. 7: Пept TOÚTOV TaŬTά ya. μεν, ἅπερ οἱ θεοειδεῖς ἡμῶν ἱεροτελεσταί, πρὸς τῆς ἀρχαίας μυηθέντες παραδόσεως, εἰς ἡμᾶς προήγαγον. Τὸν ἀρχαῖον καὶ ὄντα ἀπ' ἀρχῆς.

col. 1023–1024page 224 of 262

PG 4:1023παρά τινος, νεί πρός τινος, τῆς παραδόσεως εἰκόσιν ἀποτυποῦσιν, 'Αλλ' ὦ θειοτάτη καὶ ἱερὰ τελετή· ὡς ἐμψύχῳ γὰρ αὐτῇ διαλέγεται, καὶ εἰκότως. Ει πως: Καὶ. αὕτη ἡ ἱερὰ τελετή, αὐτός ἐστιν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰη σοῦς Χριστὸς, πρὸς ἐν ποιεῖται τὸν λόγον ὁ ἅγιος ἵνα ἀποκαλύψῃ τὰ ἀμφιέσματα, καὶ ἀποπληρώσῃ τοῦ ἔστι γὰρ αὐτοῦ τε ἑνιαίου φωτός. Αλλά μυστήριον τελετῆς μύρου, ὡς ἄν τις φαίη μυστήριον τελετῆς Θεοῦ· ἐπεὶ δὲ τελετὴ καὶ τοῦ τελουμένου λέγεται, ἐν ἑκατέρῳ τῷ ἐκλαμβάνομεν τὴν λέξιν.

S. DIONYSII AREOPAGITÆ DEFENSIO. .mento reddit hæreticus; ut aliquam unam seriem .raditionis ac successionem longius propagatam significare velle videatur, quippe cum non habeat, παρά τινος, νεί πρός τινος, quo pacto hæreticus commentari videtur, cum pro suo nutn vertit (par une tradition ancienne), sed ut solam definite Christi traditionem, sive institutionem, ab apostolis jam inde initio acceptam exprimat, quæ nudo ac simplici et absolute pronuntiato τῆς παραδόσεως vocabulo designatur, ut non alia quam Christi videri possit ac debeat designata, quemadmoduni et interpres expressit. Nec aliter paraphrasis quam textus legit, sed ex tis duntaxat, non Ex Tivos aut aliam quam originariam institutionem, non vero continuatam diu succidua sæculorum plurium consuetudine traditionem insinuat. Non committam interim, ut ex hoc argumento absque adnotatiuncula ista desiliam; nempe quod eo ipso loco qui ad abroganda sancto Dionysio Areopagitæ admiranda hæc opera valere plurium existimatur, merus, ut in sua paraphrasi Pachymeres adnotavit, reperiatur atticismus his expressus verbis touto els voÛv ελrós, quemadmodum et in alio illo, εἰκόσιν ἀποτυποῦσιν, quem in suis ad septimum Cœlestis hierarchie caput Scholiis Maximus observavit; quin et alius alicubi quispiam exstat, quem ex duobus illis viris alteruter mihi suggessit advertendum. Id vero illi, non affeclata quadam levitate studiose conquiritur, sed in stylum sponte incurrit; ut et manifesta ubique in illius contextu ingenuitas elucescit: puta, cum sua ipsius opera tunc citat, ubi non modo ad institutum apta citatio, sed omnino necessaria videri aperte potest, nec ab ipsa perindo separari, quin plenitudo sensus, et integritas violetur, cui citatio illa veluti supplementum accedit, ut per se impleat, quod alioqui vel materiæ deesse, vel ordini videri juste posset: aut cum de nonnullis etiam sui temporis rebus disserens, nunc Elymam dicere ait nunc Bartholomæum, nune Justum, nunc Clementem, et series tamen contextus interea ordinatim procedit. Itemque refert, quod sibi optimus Crispus apud eum in insula Candia hospitanti narraverat: et rursus, quid Apollophani responderi oporteat, Polycarpo rescribit; ac alia id genus multa suo tantum sæculo nota profert; quæ proinde illi a posteriorum sæculorumi hominibus affingi non potuerint, eo scilicet tempore quo nulla nobis eorum habetur mentio, donec hi libri tandem vel innotescere palam reipsa cœperunt, vel juxta eorum placitum, quibus critica tantum et censoria levitate percurrere satis visum est, supposititie ostentari: postremo cam obsoletos jam dudum ritus, ac desuetam eorum praxim, antiquatimque usum aperte commemorat; ac præ cæteris impositum altari per sacerdotes una cum diaconis consecrandum panem; et eucharistiam pueris mox a baptismo suscepto ministratam: ex quo, ait Maximus, hujus auctoris antiquitas innotescit, qui res a sæculis posterioribus tam remotas recenset, ut vel nunquain auditas (gratis tamen et citra ullum fundamentum) obtrectent, qui eas respuunt ac detrectant. Atqui retorquere possim, nulli ergo venisse in mentem unquam, ut eas excogitaret aut fingeret, si nec unquam auditæ sunt: nisi forte is ipse, a quo ut in tam multis locis videre est, non utique præter mentem, quasi duntaxat exciderint, sed sciente ac volente, veluti data opera, ultro ac sponte conscriptæ sunt, eam plane veri speciem detrahere sibi voluerit, quam tamen captare tam studiose atque ambire solet, quisquis fingit. 'Αλλ' ὦ θειοτάτη καὶ ἱερὰ τελετή· ὡς ἐμψύχῳ γὰρ αὐτῇ διαλέγεται, καὶ εἰκότως. Ει πως: Καὶ. αὕτη ἡ ἱερὰ τελετή, αὐτός ἐστιν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς, πρὸς ἐν ποιεῖται τὸν λόγον ὁ ἅγιος ἵνα ἀποκαλύψῃ τὰ ἀμφιέσματα, καὶ ἀποπληρώσῃ τοῦ · CAPUT III., Ad adnotata omnia supradicta, illustrissime præsul, hoc etiam tibi velut ultra sortem et condictum addideram, quod vocem, tɛλst, quæ sacramentum, vel sanctam, sacramque cæremoniam ac ritum significat, per nudum perfectioniɛ abstracto sensu Sumptæ vocabulum perperam interpretarṇuir hæreticus. Atque id quidem, quam præter germanum vocabuli signification, et propriam illius loci notionem faceret, ex ipsa Pachymeris, Græcam profecto linguam sibi nativam apprime callentis, 646 Paraphrasi debuit edoceri, ubi sic loquitur Sed, o divinissimum et sanctissimum sacramentuin (ut animatum enim alloquitur, et merito quidem), › ac mox addit, cet sanctum illud sacramentum ipso Dominus noster Jesus Christus est, cui sermonem hunc dirigit... Et vero si Christum Dominum extra mysterium aut sacramentum alloqueretur illis verbis, neutiquam diceret: Vela detège, quæ te symbolicis integumentis obvolvunt; quod ad solain teÀEThy, quatenus mysterium, sacramentum, cæremoniam sacram, sanctumque ritum significat, pertinere dici potest. Quin addi præterea possit, ad eam solam tādɛthy et eo sensu sumptam referri hane apostrophen oportere, quandoquidem de illa ipsa proxime, sive in antecedentibus verbis, sive in consequentibus agitur; eique ut cæremoniæ sauctæ vel sacro ritui et mysterio ac sacramento speclatæ, aptius epitheta illa, ibi adjecta et simul juneta conveniunt; Belotáty xal tepá, quibus divinissima et sacra nuncupatur, quam Christo ipsi, ut perfectionis appellationem abstractiw desiguale, conven.re dici possint, uti tɛɛtty hæreticus contra Græcorum usum contendit explicandam. Plane quodcunque tandem vocabuli etymon, vel etymi ac originis ratio esse possit, usui tamen velut elocutionis regi, vel potius tyranno, cedendum ultro ac parendum est, ex eoque vocabulorum notiones accersendæ, ac tales existimanda, quales ipse præscripserit; sed hoc illi præsertim usui tribuendum, qui sanctorum Patrum auctoritate firmetur; adeoque idem hic in sancto Dionysio Areopagita observari oportet, qui redery, alio nunquain seusu, quam præmisso usurpat, ut eo sacrum ritum, sacramentumque significet. Quippe illud ipsum quod bæreticus inde promit, nomlisi pro sacramento seu sacro ritu et cæremonia ibidem usurpatur. Ejusmodi enim est generali quadam notione sancti chrismatis consecratio, quatenus mysticum quiddam suapte significatione importat æc includit. Nec Lansselii versio, vel docti admodum patris Goutæi posterior ollicit, perfectionem reddens, cum anterior tamen consecrationem reddidisset; nam et excidere utrique potuit, et minus meo quidem judicio advertens, unam pro alia significationem reddiderint; et utcunque ab illis id factum sit, non certiorem utique quam Pachymeres, facere fidem possunt aut illius Paraphrasi prævalere, que sic habet «At mysterium sanctæ chrismatis aut unguenti cæremoniæ, perinde ac si quis dicat, sanctæ Dei cæremonia mysterium. Quia enim tedɛtý tam ejus est qui consecrat et mitiat, quam qui consecratur ipse ac initiatur, utroque sensu vocabulum usurpamus.› Et hoc ipsum sancti Dionysii textus aperte lert, nimirum eo te, utroque prælato sensu ob eamdem rationem, ab iis qui tɛdstoupɣlav illam, hoc est sacri ritus ac cæremoniæ operationem celebrant, appellari: ac deinde proxime in eodem Sancti Dionysii textu sequitur, ἔστι γὰρ αὐτοῦ τε ἑνιαίου φωτός. Αλλά μυστήριον τελετῆς μύρου, ὡς ἄν τις φαίη μυστήριον τελετῆς Θεοῦ· ἐπεὶ δὲ τελετὴ καὶ τοῦ τελουμένου λέγεται, ἐν ἑκατέρῳ τῷ ἐκλαμβάνομεν τὴν λέξιν.

col. 1025–1026page 225 of 262

deth, quasi dicat: Sacramentum enim illius aut perfectionem quam recepit Christus ut homo, et quam nobis confert, atque communicat ut Deus, id est quain in sua simul et nostra humanitate opera tur, utique tanquam cæremoniam quamdam sacram spectat el contemplatur sanctus noster; non proprie quidem dictam, sed ea ratione, qua Christum ut altare, nos vero ut victimas intulit. Ac proinde vo cabulum teeth, neutiquam illic ad significandam perfectionem, sive passive, sive active sumptam, usurpatum dici debet, ut contendit hæreticus: qui profecto non tam acriter ad abrogandum hunc sancto Dionysio Areopagitæ librum, nec tanta con tentione ac pertinacia depugnaret, ut reipsa depugnat, si consentientem sibi sentiret et faventein. sancta cæremonia perfectiva et ejusdem consecra tio. Quæ verba omnia nonnisi ad operationem ipsam tɛdɛtñç veluti sacræ cæremonia referuntur. Ut enim sanctificatur altare per cæremoniaın ali quam sacram, per eamdem sanctificat; sic et Chri sto tam secundum rationem altaris quam Dei spectato convenire ait, ut utroque sensu cæremonia *Dei sancta dicatur; sive quatenus recipit sanctifi cationem ut homo, sive quatenus eam confert ut Deus neque illic tedɛtý, nisi pro quodam cære moniæ sacræ genere usurpatur, quo Christus per ficiatur ut homo, et nos vicissim tanquam Deus, quadam sui communicatione perficiat: scilicet eam (Amicus ille qui Gallico idiomate in Latinum transtulit, vocatur reverendus Pater Joannes Nicolai. sacri ordinis Fratri.m Prædicatorum, doctor theologus facultatis Parisiensis; cujus nomen ut omnis do £trinæ fama celebre est, ita et hoc opus non mediocriter illustrabit.) R. P. BERNARDI M. DE RUBEIS De operibus, quæ vulgo Areopagitica dicuntur: deque auctore, ejusque fide, an ortho doxus fuerit, an hæreticus, vel Apollinarista, vel Monophysita, seu Eutychianus? absorpta, aut per eam consumpta; quod plerique ex ista hæresi sequebantur. At Semieutychiani unam ex duabus naturam compositam sic esse con stituebant, quemadmodum ex anima et corpore una consurgit integra natura humana; ut eadem pro pierea Deo Patri et homini consubstantialis esset; Impium hocce dogma satis obscurum et implexum ita declarant alii, ut sine alterutrius naturæ per mutatione, vel confusione, una tamen illa esset; una videlicet natura divina primas agente partes, cui accesserit humana, velut instrumentum per quod illa actiones ederet, vel quod passiones forin secus illatas reciperet. Hac de re adhuc infra dili gentiore opera agendum. Orthodoxi quinque episcopi in collatione Constanti nopolitana anno 532, videntur opera vulgo Areo pagitica rejecisse, veluti fœtus Apollinaristarum. 647 Opera quæ vulgo Areopagitica audiunt, sive testimonia quædam ex illis deprompta, prima viee coram palamque allegata a Severianis hæreticis in venimus, qui Constantinopoli collationem cum_or thodoxis episcopis anno 532 habuerunt. Severiani erant impia propago Eutychianorum seu Monophy sitarum, qui unam in Christo naturam contra fidem catholicam ac synodi Chalcedonensis definitionem propugnabant. Nomen obtinuere a Severo, qui pri mum Petri Mongi partes adversus Timotheum So lofaciolum catholicum Alexandriæ antistiteın secta tus est; tum ab ejus postea communione abstinuit, Zenonis imperatoris edicto Henoticon vocant, suh scribere nolens, utpote quo non satis Chalcedonensi concilio derogari censebat: ducemque illorum se præbuit, qui ab eodem Mongo secedentes, ac nulli obtemperantes episcopo, dicti sunt Acephali. Thro num denique Antiochenuin anno 512 invasit, ubi quinque annos et aliquot menses tyrannidem exer cuit. Foedam adhuc vitam agebat anno 536 quo synodus Constantinopoli, præside Menna, ceieprata est. Consule Michaelem Lequienum ordinis Prædi catorum in Oriente Christiano, et Petrum Boschium societatis Jesu in Historia chronologica patriarcha rum Antiochiæ, inter Acta sanctorum, tomo IV Julii. Nomen etiam Semieutychianorum Severianis in hæsit. Istos inter ac Eutychianos discrimen Peta vius enarrat libro 1 de Incarnatione, capite 17, num. 9, ex Facundo Hermianensi, qui primus vi detur Semieutychianorum vocabulum usurpasse quod meri Eutychiani unam tantummodo naturam, eamque simplicem, post unitionem mansisse in Christo dicebant, sive in humanitatem divinitate conversa, sive potius humanitate in divinitatem Cum his hæreticis Constantinopoli anno 552 col lationem habuere orthodoxi quinque antistites quorum primus erat Hypatius episcopus Ephesinus. Patres nonnullos vetustos, veluti unam naturain Dei Verbi decernentes post unitionem, allegabant heterodoxi homines, beatum Cyrillum, et beatum Athanasium Alexandrina_civitatis episcopos, Feli cem, et Julium Romanæ Ecclesiæ, Gregorium mi rabilium factorem, et Dionysium Areopagitam. Spurias invehi ac venditari merces nihil hæsitans reponit Hypatius: In tantum falsæ sunt, inquiens, epistolæ, sive testificationes illa, quas dicitis, nt neque unum ex illis beatus Cyrillus voluerit recor dari. Suspicionem falsi amoliri student Severiani, et aiunt: Quid ergo suspicamini, quia nos eas falsavimus? Non ipsis, sed antiquis Apollina ristis hanc esse tribuendam fraudem et imposturain, ait Hypatius Vos non suspicamur, sed antiquos hæreticos Apollinaristas. Tum contentione mota ob citatos Cyrilli libros Adversus Diodorum et Theo dorum de quibus numero sequente expandere pergit Ephesinus antistes testimonia Patrum, quæ primo loco Severiani attulerant: Nam et beati Julii, inquiens, famosam illam epistolam manifeste Apollinaris ostendimus fuisse, scriptam ad Diony❤

col. 1027–1028page 226 of 262

R. P. B. M. DE RUBEIS enim Hypatius, testimonia illa non inveniri a Cy rillo adhibita in libris contra blasphemias Nestorii elucubratis) et eos qui contra capitula ejus (nempe Cyrilli) scripserunt. proferre habuerit eadem te stimonia. Sed nunc videtur, quoniam et in illis libris hæretici falsantes addiderunt ea. Severianis re ponentibus, facile posse ex antiquis exemplaribus, maxime si ex Alexandriæ archivis eruantur, com probari, revera Cyrillum prædictas attulisse Dio nysii et aliorum auctoritates; regessit Hypatins, indubitata fore duntaxat exemplaria, quæ sub Pro terio, vel Timotheo Solofaciolo descripta ostende rentur; cum enim illa a multis, qui rectæ duarum naturarum confessioni adversabantur, jampridem retinerentur; adigi catholicos nequaquam posse, ut adversariorum suoram testimonia suscipiant. sium.... Quod autem prius dici debuit, hoc in ul- sunt, multo magis contra Nestorium (præmis-rat timo loco dicimus; illa enim testinionia, quæ vos 648 Dionysii Areopagitæ, dicitis, unde potestis ostendere vera esse, sicut suspicamini; si enim ejus erant, non potuissent latere beatum Cyrillum. Quid autem de beato Cyrillo dico? Quando et bea tus Athanasius, si pro certo scisset ejus fuisse, ante omnia in Nicæno concilio de substantiali Trinitate eadem testimonia protulisset adversus Arii diversæ substantiæ blasphemias. Si autem nullus ex anti quis recordatus est ea, unde nunc potestis osten dere, quia illius sint, nescio. Ad opera igitur vulgo Areopagitica quod attinet, spuria et conficta illa esse ostendebant Hypatius ex veterum silentio, maximeque Cyrilli et Athanasii; eademque vide tur habuisse pro fœtu Apollinaristarum, quemad modum et aliorum Patrum testimonia, quæ alle gaverant Severiani ⚫ Vos non suspicamur, in quiens, sed antiquos hæreticos Apollinaristas. ▸ De libris Areopagiticis litem in hac collatione aclam non fuisse, putat Natalis Alexander dissert. 22, sæculi primi; sed intentatam postulationem falsi adversus duntaxat epistolam, vel quædain te stimonia, quæ in Areopagitæ scriptis contineri con tendebant Severiani. Quod ego non ita solidum doctissimi viri existimaverim responsum cum cer tum sit compertumque, objecta ab heterodoxis te stimonia in ipsis contineri libris, quæ tribui Diony sio Areopagitæ solent. Ex Collectaneis mss. contra cosdem hæreticos, quæ a se visa ac diligenter lustrata refert Michael Lequienus dissertatione 2 Da mascenica, Severum patriarcham addiscimus in patrocinium erroris hæc attulisse sub nomine Areo pagitæ verba: Dei sancti viri novam quamdam Deivirilem operationem, quæ habentur in epi stola 4, Ad Cajum. Affert etiain Anastasius Sinaita in 'Oonry, seu Duce vice capite 13, prolatas_ab Acephalis sub ejusdem Dionysii nomine sententias, quæ pariter totidem verbis in citata Ad Cajum epistola leguntur, et in libro De divinis nominibus. Ala plura dabimus infra. Hæc vero satis indicant, Severianos præ manibus opera Areopagitica ha buisse; ex hisce deprompta ab eisdem, quæ obji ciebantur testimonia, ut una in Christo natura sua deretur, et operatio; tum ipsa vero testimonia, tuto Areopagitica scripta ab orthodoxis episcopis in col latione Constantinopolitana, veluti spuria rejecta fuisse, et ab hæreticis cusa. An Areopagite scripta, vel testimonia Cyrillus Ale xandrinus laudaverit in libris contra Diodorum et Theodorum? Orthodoxorum responsio in colla tione Constantinopolitana. Liberati diaconi locus expensus et emendatus. Cum Hypatius et orthodoxi episcopi, testifica tiones Athanasii, Felicis et Julii Romanorum pon tificum, Gregorii Thaumaturgi et Dionysit Areopa gitæ, quas in medium protulerant Severiani, veluti spurias et ab antiquis hæreticis Apollinaristis con fitas rejecissent, reposuerunt in hæc verba ipsi Severiani, ut oppositam vobɛlaç notam amoliren ior: Possumius ostendere, inquientes, quia beatus Cyrillus usus est istis testimoniis in libris adversus Diodorum (Tarsensem) et Theodorum (Mopsueste mum) editis. Hinc lis inter partes erupit, id ita esse negantibus orthodoxis, aientibus Severianis. Parvi momenti res non esset, si certo innotescere quidem posset, testimonia quædam sub nomine Dionysii Areopagitæ ante medium sæculum quintum allegasse Cyrillum Alexandrinum; obiit quippe san etissimus Pater anno 444. At reclamantis Hypatii verba sunt: ‹ Modo ma, xime et illos adversus Diodorum et Theodorum libros ambiguos facitis, tanquam fictos; adversus mortuos prolatos dicentes, qui non poterant refel lere falsitatem. Si enim adversus mortuos profati Laudatum ergo a Cyrillo Areopagitam, ejusque testimonia adhibita in libris Contra Diodorum et Theodorum, contendebant Severiani. Dolendum hæc opera deperdita esse: quæ consulere cum non liceat, dubium manet, quod satis expediri nunquarn poterit, num Severiani dixerint, in eisdem prostare Areopagitæ testimonia. Infirma quoque videntur Hypatii responsa. Reposuit primo, Cyrillo libros istos Contra Diodorum et Theodorum falso attribui; quæ certe responsio maxime nutat, cum illi pro genuinis admissi lectique fuerint collatione quinta 649 synodi quinta oecumenicæ: id quod etiam agnovere Liberatus diaconus in Breviario, capite 10, Leontius Byzantinus De sectis actione 8, et Eu logius Alexandrinus in Excerptis apud Photium. No que solida est, quæ subditur ratio, ac si non po tuerit Cyrillus veterum illorum Patrum sententias, quas prætermiserat in libris contra Nestorium vi ventem lucubratis, in aliis afferre libris, quos con tra Diodorum et Theodorum vita functos conscri psit. Sed utriusque rationis forte cognita levitate, eo tandem se recepit Hypatius, ut eosdem Cyrilli libros diceret depravatos, hæreticorum manu testi moniis insertis, de quibus agimus: ‹ Sed nunc vi detur, inquiens, quoniam et in illis hæretici fal santes addiderunt ea.» Quo sane responso confici posse videtur in eisdem Cyrilli libris testificationes insertas esse, quæ a Severianis afferebantur, sub nominibus Athanasii, Felicis, et Julii Romanorum pontificum, Gregorii Thaumaturgi, et Dionysii Areo pagita; at eas veluti spurias tamen rejectas ab orthodoxis, utpote ab antiquis hæreticis Apollina ristis confictas, additasque interpolatrice manu Cyrilli libris. Favere videtur Liberatus archidiaconus Cartha ginensis, in Breviario cause Nestorianorum et Eu tychianorum, quod paulo post præfatam Constanti nopolitanam collationem scribebat. Sic habet enim capite 10: Basilius quidam diaconus, sumens to mum Procli (Constantinopolitani episcopi) quem Armeniis scripserat, Alexandriam venit: et Arine niorum libellos suis libellis adnectens, obtulit Cy rillo ejusdem urbis antistiti. Quibus (ut ferunt rii mores) permotus Cyrillus, quatuor libros scripsit, tres adversus Diodorum et Theodoruin, quasi Ne storiani dogmatis auctores, et alium de lucarns tione librum; in quibus continentur antiquorum Patrum testimonia incorrupta, id est Felicis papæ Romani, Dionysii Areopagita Corinthiorum episcopi, et Gregorii Mirabilis cognominati. Verba illa, cut ferunt rumores, sensum edere videntur, rumore pu blico ac fama communi constare, editos a Cyrillo contra Diodorum et Theodorum libros; quanquam et eadem verba non ad ipsos Cyrilli libros referri, sed ad solam scribendi eos occasionem dalam animadvertunt doctissimi viri. Ad illa verba: «Dionysii Areopagitæ Corinthio rum episcopi,, notain adpingit in sua editione Joannes Garnerius: Addita erat, inquiens, in editis codicibus vox Areopagita; sed expungenda Digized by Google

col. 1029–1030page 227 of 262

PG 4:1029καθ᾿ ἡμᾶς ὁλικῇ πρὸς ἀλήθειαν ἐνανθρωπήσει,

VINDICI OPERUM AREOPAGITICORUM. tium assumptione, suarum nos participes efficiat. Scholiastes ait: «Perfecta. Nota, quid de Christo dicat, sive de perfecta ejus assumptione humanitatis, etiam contra Apollinarium.» Et capite 4, num. 3, § 10, divino unguento Christus denotatur, & Th καθ᾿ ἡμᾶς ὁλικῇ πρὸς ἀλήθειαν ἐνανθρωπήσει, in totali et omnimoda secundum veritatem humanitatis assumptione. Quæ verba animadvertenda propouuntur in Scholiis: «Nota autem, integram naturam humanam assumpsisse, contra illos qui illum mentis expertem asserunt. De divinis nominibus, capite 1, § 4, ait auctor: Se nobis após álla olixws, vere integre in una persona sua communicavit. Nempe quod dicit integre (ut ait Scholiastes) est etiam contra Apollinarium; significat enim, ipsum assumpsisse hominem perfectum.» Et capite 2, § 9: 'Olixios xal adnews, integre el vere nostram substantiam assumpserit. Paria occurrunt plurima, quæ cum præcipuo Apollinaristarum hæreseos capite pugnant ex diametro. fuit. Retinendam esse vocem ‹ Areopagitæ, › Co- 3, § 7, in fine legimus: Perfectaque rerum nostrarinthiorum expungendam, felicius conjectatur Lequienus in Dissertatione citata num. 12: ‹ Garnerius, inquiens, hunc locum non sanavit, dempta voce Areopagitæ, ac si Dionysius Corinthi episcopus, qui secundo floruit sæculo, laudatus potius a Cyrillo credi posset. Nam Liberatum hic paucis narrare constat, quid in collatione Constantinopolitana gestum sit cum Severianis; ex cujus proinde actis Areopagitæ nuncupationem retinendam docemur. Hunc vero scriptorem memoriæ lapsu, Corinthiorum episcopum, pro Atheniensem posuisse (quanquam fortasse notariorum error dici debet ). Sed ejus textus sic forsan restitui potest: In quibus continentur antiquorum Patrum incorrupta testimonia, id est Felicis papæ Romani, Julii ad Dionysium Corinthiorum episcopum, Dionysii Areopagita, et Gregorii mirabilis cognominati. Dionysium etenim illum, ad quem Julii papæ data epistola ferebatur, Corinthi episcopum appellat Leontius actione 8 De sectis. Quæ ita si sese habeant, dicendum foret, in illis Cyrilli Contra Diodorum et Theodorum libris laudatum fuisse Dionysium Areopa gitam, ejusque allegata testimonia. Sed num ea ipse adhibuerit Cyrillus, an hæretica manus addiderit, dubium est, quod in collatione Constantinopolitana haud satis expeditum videtur. Illud postremo adnotare non prætermitto, Leontii Byzantini loco citalo sententiain esse, epistolam illam Julii ad Dionysium Corinthi episcopum, quin et septem alias epistolas, quæ ejus esse dicuntur, ab Apollinare» prodiisse, tanquam auctore. Ell. Præcipuo Apollinaristarum hæreseos capili passim adversantur Opera vulgo Areopagitica: adeoque ab eisdem non prodierunt kæreticis. Guillelmi Cuve sententia expenditur. Humanitatem Christi Domini mutilabant Apollinaristæ nobiliore sua parte, humana scilicet mente. Cum nempe ex duabus rebus perfectis et integris componi unum aliquid non posse existimarent, ab humanitate Christi, ut is unus agnosceretur, eain sustulere partem, quæ rationalis est, ejusdem munia in Verbum propter unionem cum carne transferentes. Sophistas Platonicos (secutus est Apollinarius (verba sunt Nemesii capite 1 De natura hominis) qui aliud esse animum, aliud intelligentiam statuebant, atque ex tribus hominem constare volunt, corpore, animo, intelligentia: quo opinionis suæ jacto fundamento, reliqua suo dogmati convementer astruxit. › Hinc inferebat ille, nedum unam esse Christi personam et hypostasim, verum et naturam unam. Hanc anathemate percusserunt hæresin synodus Alexandrina 650 sub Athanasio anno 362, Romana sub Damaso papa anno 373, Antiochena auno 378, et Constantinopolitana, œcumenica secunda, anno 381. Auctor prologi in eadem opera Areopagitica, qui nomen S. Maximi præfert in editione Corderiana, sed parentem habet Joannein Scythopolitanum, ut infra dicendum, hanc impietatis Apollinaristica notamjam ejus ætate impactam his verbis amolitur: «Quin audent aliqui, inquiens, hæreseos insimulare divum Dionysium, cum prorsus non cognoscant, quæ sint hæreticorum. Si enim cum singulis, quæ in hæreticis damnata sunt, hujus dogmata conferrent, ab impiis istis multo magis distare cognovissent, quam verum lumen a tenebris. Quid enim dixerint de iis quæ de sola adoranda Trinitate ab ipso theologice exponuntur? Quid de uno beatissimæ hujus Trinitatis Jesu Christo, unigenito Dei Verbo, qui edelw; εvavopal, perfecte humana indui natura voluit? An non fixtu Évvouv, animam intellectualem, et corpus terrenum nostro simile recensuit? › Hæc sane qui tam diserte docet, tam perspicue profitetur, dici Apollinarista non potest. Guillelmi Cave in Historia litteraria scriptorum ecclesiasticorum opinio fuerat, operum de quibus agimus, auctorem esse Apollinarium antistitem Laodicenum, nempe Apollinarium filium, mutilatorem mentis in Jesu Christo, regni millenarii propugnatoreni. Laodicea, quæ Ad mare dicitur, in patriarchatu Antiocheno gestas ab illo infulas, ostendit Lequienuș în Oriente Christiano: ‹ Verum re melius perpensa (inquit Cavæns) eruditis disquirendum relinquo, an non Apollmarjo patri potius, quam filio Areopagitica sint tribuenda? Certe filium, ut in aliis fidei articulis hæreticum, ita inter Millenii propugnatores recensent veteres; qui tamen error, ut notavit olim S. Maximus, in his libris liquido damnatur. Pater vero in fide sanus erat; nec de illo aliter loquuntur veteres, nisi quod Socrates semel eum eadem cum filio hæresi involvere videtur. Hæc satis essent, inquio ego, ut Areopagitica ab hæreticis Apollinaristis hand prodiisse liquido certoque constaret. Rem quippe fuculentissime confirmat aperta regni millenarii damnatio, quod Apollinariste heterodoxi propugnabant. Insignem locum profero ex capite 7 De ecclesiastica hierarchia, num. 1, § 2: Ali porro, nescio quo pacto ad terrenas cogitationes dilapsı, dixerunt, præsenti vitæ similem beatis romissum esse sanctissimam beatissimamque sortem; cibosque vitæ variabili proprios iis, qui angelis æquales sunt, nefarie applicuerunt. Sed ubsit ut unquam sanclus vir quispiam in istiusmodi errores incidal. Apposttissimum refero scholion quod sub nomme S. Maximi in Corderiana citata editione prostat: ‹ Beatissimamque. Hæc ait insinuans, ut opinor, Papiam Hierapolis Asiæ episcopum, qui divi Joannis Evangelista temporibus floruit. Hic autein Papias libre IV Dominicarum suarum explanationum scripsit, Luculentissima sunt in operibus vulgo Areopagiticis testimonia, quæ impium hocce dogma funditus convellunt. De libellis Gregorio Thaumaturgo, Felici et Julio Romanis pontificibus attributis, et ex Apollinaristarum officina prodeuntibus, si credimus. Hypatio in sæpe laudata Constantinopolitana collatione, hoc loco non ago. Pauca Areopagitıcorum proferre loca liceat, quorum primum in epistola ad Cajum monachum babetur: Jesus..... cæteris hominibus substantialiter aggregatus est….... inquantum est revera homo, secundum totam hominis substantiam, xat ovolav öv. In Scholiis, quorum aliqua Joannes Scythopolitanus edidit, lucubravit alia Maximus martyr, legere hæc est: • In hac autem dispensatione, tanquam secundum totain hominis substantiam substantialis homo dicitur…... Observa autem totum epistolæ contextum, quoniam est contra omnem hæresim, tam antiquam quam novam. De ecclesiastica hierarchia, capite

col. 1031–1032page 228 of 262

R. P. B. M. DE RUBEIS fore in resurrectione voluptates, quæ percipiuntur rium papam adversus Monothelitas; in eaque bea ex cibis: in quod quidem dogma postmodumi Apol linarius credidit, quod aliqui vocant Annum mille narium. Quomodo igitur scripta S. Dionysii pos sint esse Apollinarii, uti aliqui delirant, cum hæc Apollinarium refutent? › At illa Apollinario patri tribuenda censet Cavæus qui in fide sanus erat.» Novit 651 ipse tamen adversantem sibi Socratem. Is enim libro 11. Hist. eccles., capite 46, ait: «Laodicea in Syria duo erant viri, eodem nomine nuncupati, pater et filius. Uterque enim Apollinaris dicebatur. Et pa ter quidem presbyteri gradum in Ecclesia obtine bat, filius vero lectoris officio fungebatur... Flore bat una cum illis Epiphanius Sophista (philosophus gentilis) cui cum essent arctissimo amicitiæ vin culo conjuncti, omni studio eum fovebant. Theo dotus vero Laodicenus episcopus, veritus ne assi dna hominis consuetudine paulatim ad gentilium superstitionem delaberentur, vetuit ne ad illum ventitarent. At illi parvipendentes episcopuin, aini citiam Epiphanii constanter retinuerunt. Post hæc Georgius, successor Theodoti, ab Epiphanii consue tudine eos avellere conatus, cuin id illis persuadere non potuisset, utrumque communione mulctavit. Id factum Apollinaris filius contumeliæ loco duxit et sophistica dicendi facultate fretus novam ipse quoque bæresim condidit..... Et initio quidem di cebant (uterque, pater et filius) hominem absque anima a Deo Verbo assumptum esse in dispensa tione Incarnationis. Postea vero tanquam pœniten tia ducti, ac pristinum emendantes errorem, adje cerunt animam quidem assumptam esse, sed quæ mentem non haberet; Deum autem Verbum mentis loco esse in homine assumpto. › Errorem utrique Apollinario communem, patri et filio, diserte nar rat Socrates. Quidni ita fuerit, cum ambo arctissi mo amicitiæ vinculo conjungerentur Epiphanio so phistæ gentili, a quo dogmata Platonică edocti fue rint, quibus eorum hæresim superstructam fuisse, docentem supra audivimus Nemesium? Ante Constantinopolitanam anni 532 collationem noti erant lībri Areopagitici, quos Joannes Scy thopolitanus illustravit scholiis, vindicavitque ab hæreseos nota. Quis ille fuerit? Eodem tempore luudavit eos Ephræmius, patriarcha Antiochenus. Anastasius Bibliothecarius in epistola ad regem Carolum Calvum de sua Latina, quam adornavit, translatione Scholiorum in Areopagitica, sic ait ‹ Ipsorum autem Scholiorum quæcunque in calce sui signum vivificæ crucis habent, a beato Maximo confessore et monacho inventa narrantur; et cæ tera S. Joannis Scythopolitani antistitis esse nar rantur.» Quæ tamen in libris Dionysii anno 1562 inclusive editis (admonente Usserio Armachano apud Cavæum et Lequienum, locis citatis) simul confusa sunt Joannis et Maximi scholia; quæ non antiquioribus solum, quæ Cyparissiota tempore ferebantur, editionibus fuerunt distincta, sed etiam in utroque quo usus Morellius codice; in quorum altero ad marginem apposita sunt Joannis Scytho politant sine nomine scholia; in altero vero seor sim, post absolutum textum integrum Dionysii, no mine Maximi insignita scholia; eo breviora, quod ab amplioribus Joannis, cum quibus ea conjunxit Morellius, separata fuerant. › Obiter animadverte, non ipsa Areopagita opera, sed scholia ab Aua Stasio Bibliothecario Latime translata fuisse, ut con tra Vossium disserit Labbeus. Ipsum consule. Joannem urbis Scythopoleos in Palestina anti sutem, qui sedem illam anno circiter 496 conscen ait, recenset Lequienus in ejus Ecclesiæ tabulis in Oriente Christiane. Apud Photium codice 251 legi mus excerpta epistole synodicæ, quam Sophro mus patriarcha Hierosolymitanus dedit ad llono tus Joannes antistes Scythopolitanus memoratur, qui docte et pie de synodo Chalcedonensi scripsit.› Synodus illa anno 431 celebrata est. Fato functus anno 518 jam fuerat, cum eodein anno Scythopoli tanam Ecclesiam regeret Theodosius. Recenset idem Photius codice 95 libros duode cim Joannis Scythopolitani Scholastici adversus Ecclesiæ desertores, Eutychem et Dioscorum, ejus demque sectæ asseclas, qui in duabus naturis præ dicare Christuin recusabant: notatque, ipsum Joannem in suis libris præcipue insequi Basilium Cilicen Nestorianum, quem anno circiter 517, vita mortali migrasse, animadvertunt bibliographi. Du bium vero, an iste fuerit idem cum Joanne epi-. scop» Scythopoleos? Imo diversus videtur, ideinque cum illo, quem Cyrillus Scythopolitanus in Vita S. Sabæ his verbis repræsentat apud Lequienum in Theodosio episcopo, laudati Joannis successore Erat porro quidam Scythopoli Scholasticus Juan nes, Expelleutæ filius, vir bonus et animo illumi natus. Hunc a Basilio Cilice multis scriptis ex agitatum satis indicat Photius codice 107: ‹ Le cus est, inquiens, liber Basilii presbyteri Cilicis adversus Joannem Scythopolitam, cui et Causidici nomen. › Vitam ergo adhuc agebat hic Joannes Scholasticus Scythopolitanus sub Theodosio ejus dem urbis episcopo, quem adnotavimus sodem eamdem anno 518 conscendisse. Hunc potius Joannem Scholasticum, quam prio rem Scythopoleos antistitem lucubrasse Scholia in opera Areopagitica, gravem ingerunt conjecturam nonnulla scholiorum loca animadversione dignis sima. In scholio ad caput 7 De cœlesti hierarchia, § 3, hæc 652 habentur: «In cœlum. Nota con tra Basilianos, sive Nestorianos', Jesum Christum ut hominem in cœlos assumptum, ipsum etiam Do minum omnium spirituum, et Regem gloriæ exsi stere. Et ad caput 7 De ecclesiastica hierarchia, num. 5, § 7: Et sanctam illam. Intelligit sanciam illam confessionem: Tu es Christus, Filius Dei vivi; quod notandum est contra Basilianos, et Nestoria nos, et Paulianistas, et similes. › ‹ Atqui nusquam alibi reperias (optima Lequieni animadversio est) Nestorianos appellari Basilianos. Hæc autem ap pellatio ab alio auctore indita eis esse non potuit, præterquam a Joanne Scythopolitano, qui variis Scriptis a Basilio Cilice Antiochena Ecclesiæ pre sbytero facessitus, eumdem Basilium, tanquam ver sutissimum Nestorianæ impietatis propagatorem, antirrheticis dissertationibus traduxerat; veluti narrat Photius in Bibliothecæ codicibus 95 et 107. Jam vero sive Scholiorum in Areopagitica auctor fuerit Joannes Scythopolitanus antistes, sive Joan nes alter Scythopolitanus scholasticus et causidicus (qua in re non adeo constans videtur sæpe lauda tus Lequienus) plura colligere pronum est. 1. Ea dem opera ante Constantinopolitanam anni 532 collationem, tum hæreticis hominibus, tum ortho doxis nota fuisse. Il. Eadem ab hæreticis adhibita contra fidem catholicam: deque illis inter ortho doxos dubitasse nonnullos, nuin potius Apollinari starum fetus essent. If. Sæculo tamen sexto in eunte, vel etiam quinto vergente ad finem, schoiiis suis Areopagitica illustrasse Joannem Scythopoli tanum; eadem etiam eripuisse Apollinaristis, ha reticis, tanquam auctoribus; ac data occasione de monstrasse, quantum dogmata in eisdem contenta differrent a vetere qualibet hæresi, ac nova maximo Monophysitarum seu Eutychianorum. Eodem tempore florebat Ephræmius, pluribus pro synodo Chalcedonensi scriptis editis clarus, quæ Photius recenset codicibus 228 et sequente. Rexit etiam Antiochenam sedem ab anno 527 ad anuum 545, ut calculos subducunt Lequienus in Oriente Christiano, et Boschius De patriarchis An trochenis, tomo IV Juli, inter Acta sanctors..

col. 1033–1034page 229 of 262

PG 4:1033ἁπλοῦς Ἰησοῦς συνετέθη, παρὰ τῆς εὐσεβείας τὸ σύνθετον Μέγας Διονύσιος, ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκο. πος, ὁ ἀπὸ ῥητόρων,

VINDICIÆ OPERUM AREOPAGITICORUM. Areopagitica opera laudat ille, utiturque testimonio & Alexandrinus adnotaruat. Aliam sententiam ex ex libro De divinis nominibus desumpto. Verba ejus sunt apud Photium codice 229 juxta versionem Andreæ Schotti: «Et unam personam, hoc est Verbi incarnati hypostasim pronuntiamus. Quandoquidem simplicem ponit Jesum divus Dionysius Areopagita (in libro De divinis nominibus) et de hypostatica quidem unione juste contra pietatem compositum dicitur; compositum vero dicere nemo audeat præter Apollinarium. Vitiosam corrige translationem: «Quoniam et simplex Jesus come ponebatur, ἁπλοῦς Ἰησοῦς συνετέθη, secundum sanctum Areopagitam Dionysium. Etenim de unione secundum hypostasim, juste ab ipsa pietate conpositumn dicitur, παρὰ τῆς εὐσεβείας τὸ σύνθετον: substantiam autem compositani, súvůstov &t oústav, nemo dicere ausus est præter Apollinarium. › De alio Areopagiticorum scholiaste, Dionysio Alexan. drino, inquiritur. An eadem, que Joannes Scythopolitanus lucubravit, Dionysii Alexandrini nomine prenotata scholia fuerint? Quis ille Dionysius Alexandrinus? Magno Dionysio Alexandria episcopo perperam ipsa Areopagitica opera tribuenda conjicit Joannes Philippus Baraterius. Non pauci Areopagiticorum operum Scholiastæ, noinine suppresso, memorantur in Scholiis quæ S. Maximo tribuuntur in editione Corderiana, qua utor. Ad caput 11 De divinis nominibus, § 1, hæc habentur: ‹ Ad integram unitatem. Integram unitatem aliqui quidem intel.exerunt simplicem atque individuam rerum causam, ad quain omnia conversa sunt, ut quæ in ipsa cousistant; alii vero compagem universi ex elementis diversæ naturæ contemperatam. › Inter eos, honoris causa, nomine proprio vocal magnum Dionysium, Alexandriæ episcopum et oratorem, ad caput 5 De cœlesti hierarchia: Cœlestes essentias. Cur porro, cum Ecclesia tradat, omnes sanctos angelos unius esse substantiæ, divus Dionysius multas virtutes nominat? Magnus ille Dionysius, Alexandriæ episcopus et orator, in scholiis a se in beatum Dionysium sibi cognominem concinnatis, notat, etc. Petrus Halloixius quæstione 2 De vita et operibus S. Dionysii Areopagitæ animadvertendum proponit, non dicere S. Maximum, eum scripsisse in Dionysium Areopagitam, sed in Dionysium sibi cognominem; tales autem fuisse multos, Dionysium Corinthiorum episcopum, et Dionysium papam Romanum; adeoque certo dici non posse, loqui Maximum de Areopagita, ac non potius de Corinthio. ‹ Si enim, inquit iile, Areopagitam intellexisset, polius, ut fert scriptorum consuetudo, sic lucutus fuisset lu Notis quas scripsit in hunc ipsum Dionysium; agebat enim tum de Dionysio Areopagita. Verum enimvero hunc Areopagitam utroque modo nominari potuisse, scriptorum con- () suetudo ferre videtur. Ad hæc, par est loquendi modus, quo utitur Anastasius Smaita, qui eodem de argumento agitin 'Odnyŵ capite 22:653 Rursus, inquiens, cum Ecclesia doceat, unam esse augelorum substantiam, idem divinus et apostolicus Dionysius nominat supernas virtutes multas substantias. At maguus Dionysius Alexandrinus, ex rhetorum numero episcopus factus, in Scholiis quæ scripsit in sibi cognominem Dionysium, hæc habet, etc. Eadem fere sunt verba Anastasii et Maximi; quo tamen loco cognominis ille_Dionysius intelligi sine dubio videtur Areopagita. Rem ponit extra controversiam Joannes Cyparissiota, cognomento Sapiens. Decudes ejus de theologia symbolica habentur tomo XXI Lugdunensis Bibliothecæ Patrum. Decade prima, capite 4, cum Areopagiticam sententiam ex Epistola ad Titum protulisset, Hoc dictum, addit, sanctus Maximus, et Dionysius PATROL. GR. IV. eadein Areopagitæ epistola cum adduxisset decade secunda capite 2, Alter, inquit, Dionysius (Alexandrinus), hæc edisserens ait, etc. Usserius Armachanus in Observationibus mss., ut citat Lequienus, vel ut citatio est Jo. Alberti Fabricii libro v Biblioth. Græcæ, cap. 1, num. 6 in Dissertatione de Dionysio, quam H. Warthonus edidit ad calcem libri De scripturis vernaculis, pulat Joanni Scythopolitano reddenda esse Scholia, quæ Dionysio Alexandrino perperam attributa erant. + Quod ex sententia, inquit, a Cyparissiota ex Dionysii Scholiis citata patet: quæ in Scholiis istis totidem verbis reperitur, ut liquet ex Latina translatione Scholiorum Scythopolitani, a Roberto Lincolniensi episcopo facta, et in Bibliotheca collegii Corporis Christi apud Oxonienses asservata.» At mirum, inquio ego, maxime fuerit, Anastasium Siuaitam, qui sexto sæculo vitam agebat, eamque ut summum ad initia sæculi septimi traduxit, ut Bollandi continuatores notant ad diem 20 Aprilis, Scholia ignorasse Joannis Scythopolitani ejusdem sæculi sexti scriptoris, eademque Dionysio Alexandrino tribuisse! Equidem loca duo, quæ Cyparissiota profert capite 1 decadis primæ, et capite decadis secundæ sub nomine Dionysii Alexandrini, totidem verbis reperiuntur in Scholiis, quæ sub nomine S. Maximi prodierunt: et miratio subit major, Joannis Scythopolitani nomen deleri oblivione potuisse, ejusque loco substitui ‹ Magnum Dionysium Alexandrinum episcopum et oratorem!> An fortasse locum habet conjectura, Scholia iu Areopagitam adornata fuisse et a Dionysio quodam Alexandrino, et a Joanne Scythopolitano; et hunc pleraque, quæ prior alter ante scripserat, sua fecisse; vel potius econtra? Pro certo ac indubitato tamen illud habendum existimo, Magnum illum, quein vocant Dionysium Alexandrinum episcopum et oratorem, non esse Dionysium, cognomento Magnum, qui sæculo Ecclesiæ tertio sedem Alexaudrinam tenuit. Cum enim Joannes Scythopolitanus in Prologo ad Opera Areopagitica ad eam responderet adversariorum objectionem, quod nec Eusebius Pamphiti, nec Origenes scriptorum Dionysii (Areopagita) meminerint; sine dubio (ut ait Halloixius) si scivisset Dionysium Alexandrinum, Origeni æqualem, et Eusebio superiorem, conscripsisse Scholia in Areopagitam nullo modo reticuisset; sed ejus auctoritate, scriptisque ab eo scholiis adver santium ora obturasset. Consentit Joannes Pearsonius in Vindiciis Ignatianis parte 1, cap. 10: ' Hunc quidem Dionysium, inquiens, quem tx pnTopwy indigital Maximus (et ante ipsum Anastasius Smaita) haud credo fuisse Alexandrinum episcopum tertii sæculi, quem optimum oratorem quidem inisse agnosco; sed in Areopagitica scripsisse scholia non puto. Putat vero, satis vetustum fuisse auctorem, an priorem Scythopolitano, an sequiorem, ignotum mihi. At Maximus et Sinaita haDent: Μέγας Διονύσιος, ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκο. πος, ὁ ἀπὸ ῥητόρων, Magnus Dionysius, Alexan dria episcopus, e rhetoribus. An ergo cum nobili ilto celebratoque Alexandrino episcopo confuderint alum quempiam Dionysium Alexandrinum, torem, et Areopagiticorum scholjasten? oraNolim ego de tabula manum ante subducere, quam peculiarem Jo. Philippi Baraterii sententiam euarro ac paucis retello. Is inter Dissertationes adjunctas operi, quod inscriptum: Disquisitio chronologica de successione antiquissima episcoporum Romanorum, etc., typis Ultrajectinis anno 1740 edidit, nonnullas profert conjecturas, queis ipon Areopagitica opera laudato magno Dionysio, Alexan drinæ Ecclesiæ episcopo, tribuenda suadeat. Peto mibi concedi, inquit ille, Dionysiu¡ aliquem aucto❤ rem horam librorum esse, cum omnes codices, omnes citationes Dionysio hæc opera tribuant. At -

col. 1035–1036page 230 of 262

R. P. B. M. DE RUBEIS rum mores, id adnotante Maximo in Scholiis, enar ravit; quod quidem ab homine Græco, gente nimi rum et lingua, fieri ægre admodum probabile est. Nutal quaquaversum, ac rimas agit insolens hæe Dodwelliana opinatio. Alum non esse Dionysium. quem citabant Severiani, ab eo Dionysio, cujus opera vulgo Areopagitica hodie habemus certo evinci potest ex iis quæ proferebant Severiani, te stimoniis; totidem enim verbis reperiuntur eadem in operibus, quæ supersunt, Dionysio Areopagita tributa. Loca nonnulla indicavimus num. 1 in calce; alium num. 4 protulimus ex Ephræmio: plura da bimus infra. qui Dionysius iste (pergit) jam sexto, jam quinto, quod Areopagita Romanorum potius, quain Græco imo et quarto sæculo citatur; ergo prior est. Atqui rursum primis quatuor sæculis, imo et sæculo sexto, et ultra, alii Dionysii non fuerunt, vel eruditione, vel alio nomine noti, præter Areopagitam, Corin thium et Alexandrinum. Sed noster, sane eruditus, non est Areopagita; quod ab aliis ad oculum de monstratum est. Neque est Corinthius, tum quod Corinthius præter quasdam epistolas veteribus re censitas, nihil scripsisse memoretur, tum ob alias multas rationes; ergo est Alexandrinus. Hæc Ba raterii sententia, in qua tamen primum, quod sibi dari postulat hic auctor, non ita facile concesse rint, qui opera, vulgo Areopagitica, 654 Diony sio Areopagitæ tribuenda pernegant. Hypatius Ephesinus, et alii catholici antistites in collatione Constantinopolitana contendebant, eadem opera ab hæreticis Dionysio, eidemque Areopagitæ supposita fuisse. Neque præterea satis constat, sæculo præ sertim quarto eadem nota ac vulgata fuisse opera, atque demum ab ejus ævi scriptoribus laudata; unde an ætatė prior fuerit auctor Areopagiticorum, non demonstrat, non evincit Baraterius. Inanes futilesque, ut puto, addit ille conjecturas, queis magno Alexandrino Dionysio laudata adjudi cet opera. Legenda jubet fragmenta epistolarum ejus ad Germanum apud Eusebium libro vi, cap. 11, et libro vi, cap. 11, in quibus ait, et Timothei et Caii mentionem fieri; ac si idem sit Timotheus, idem Caius quibus epistolas aliquas et libros nun cupat ac scribit auctor Areopagiticorum. Lubricum, ac elumbe quis non videat argumentum? Styli de mum consonantiam in prolixo fragmento Espi qú GEW, De natura, quod affert Eusebius libro xiv De præparatione evangelica, cap. 23, profert ille: ‹Sty fum nempe, ut in Areopagiticis, intricatum admo dum, et obscurum, atque composit:s ampullatisque vocibus plenum. At simile quidpiam nihil ego vi deo, nihil vident eruditiores. Commenta philoso phorum ibidem Alexandrinos Dionysius refert quorum alii ‹ Universum infinitum esse putabant, ortu carere, nec ullo providentiæ consilio regi. › Atomos alii invexere, incorrupta quædam exigua corpuscola, num:eroque infinità, unaque spatium aliquod vacuum, nec ullis finibus circumscriptum. Hinc dum casu propter impetus perturbationem aliæ cum aliis concurrunt, ac propter multiplicem figuram inter sese commiscentur, hic mundus, imo mundi etiam infiniti facti sunt.» Quid hic intrica tum, quid obscurum, quænam verba composita et ampullata? Pergit vero Dionysius cap. 24, 25, 26 et 27, hæc vana commenta simplici, claro, didasca lico stylo expendere ac refutare. Colligitur, Areopagitica opera perperam Gregorio Magno Romano pontifici attribui. Neque illorum auctor est Latinus quispiam homo, neque Ægy plius, sed Græcus, ex Achaia ut videtur. Singularem, quæ sibi insederat, de auctore Areo pagiticorum opinionem datis litteris ad Guillelmum Cave his verbis significavit Henricus Dodwellus, quæ habentur in ejusdem Cavei Historia litteraria. 1. Dubium esse, an non Dionysius, quem in colla tione anno 532 habita Constantinopoli, citabant Severiani pro una natura, alius fuerit ab eo, cujus opera habemus hodie. II. Contentioso isto sæculo non defuisse catholicos, forsan ipsum Gregorium postea Romanum pontilicem, qui diu Constantino poli vixerat, qui Dionysium catholicum confinge rent, quem pro una hypostasi, aliisque quibusdain controversiis tunc temporis agitatis, Orientalibus opponerent. III. Hinc vero hæc opera in Romanæ Ecclesiæ scriniis reposita, teste Scholiaste in Pro logo, et a Gregorio‘papa primum diserte producta. IV. Suspicionem exinde augeri, ut habet idem Dod wellus in libro De sacerdotio laicor., cap. 8, § 3, Quid est vero, quod Areopagiticorum auctorem suspicetur Dodwellus hominem Latinum quempiam, ac forsan ipsummet Gregorium, qui diu Constan tinopoli vixerat?, Jussus a Pelagio II, inigravit Constantinopolim, apocrisiarii munere defuncturus Gregorius, anno 578, aut insequente; Romamque redit ille anno circiter 585. Utramque epochain definiunt ascete Sammauræi in ejusdem Gregorii papa Vita cap. 5, ac nos etiam expendimus et con stituimus in Monumentis Aquileiensibus cap. 26, num. 4. Jam vero notum compertumque fecimus, sæculi sexti initio, vel etiam sæculo quinto cadente, nota fuisse opera Areopagitica, eademque laudata in collatione Constantinopolitana, et ab Ephræmio patriarcha Antiocheno memorata, et illustrata Scholiis a Joanne Scythopolitano; ut insana sine dubio opinatio illa sit, vel eadem Gregorio attri buere velut auctori, vel ab hominibus Latinis pro cusa asserere eo tempore, quo idem Gregorius Con stantinopoli morabatur. An ipsius præterea sanctissimi Gregorii probitas pateretur, ut opera, quæ ipse confinxerit, aut ipsis contingendis ansam et opem præbuerit, sub nomine Dionysii 655 Areopagite laudaret? Laudat ea vero hommia 34 în Lucam: ‹ Fertur, inquiens, Diony sius Areopagita, antiquus et venerabilis Pater di cere quod ex minoribus angelorum agminibus foras ad explendum ministerium, vel visibiliter vel invisi biliter mittuntur. › Hæc ‘allegatio Gregorii jam tum vulgata fuisse evincit opera sub nomine Dionysii Areopagitæ, quæ præ manibus omnium forent. Sed attamen sanctissimum pontificem de illorum saltem auctore dubium hæsisse, reponunt plerique; quod si placeat, per me licet; quanquani hæsitationem ejus, quam significat verbum fertur, non ad aucto rem ejusque opera, sed ad doctrinam in libro De coelesti hierarchia contentai, quam in ipso fonte expendere forte Gregorio non vacabat, referri posse, docti viri interpretantur: quam ego intactam hoc toco relinquo quæstionem. Accedit demum, et ipsa ætate Scythopolitani, tot scilicet ante Constantinopolitanum Gregorii îter annis, in Archivis Romanæ Ecclesiæ exstitisse ope ra, quæ Areopagitica dicuntur. Qua de re fidem Petri cujusdam Romani diaconi allegat ipse Scy thopolitanus in Prologo: ‹ Quidam vero, inquiens, diaconus Romanus, nomine Petrus, narravit mihi omnia divi Dionysii opera Rome in sacrorum scri ptorum Bibliotheca reposita servari.» Sonoran fabellam Joanni Scythopolitano cecinisse Petrum illum diaconum, putat Lequienus, quandoquidem sexto sæculo jam affecto (ait ille) Gregorius Magnus ex auditu solo illa exstare noverat: profertque lo cum ejus jam aliatum ex homilia 34 in Lucam. At locum illum satis non esse, ut pro fabella habeatur Petri illius diaconi Romani narratio, adnotavimus. Areopagiticorum auctor, inquit Dodwellus, Ro manorum potius, quam Græcorum mores, id etiam ipso Maximo adnotante in Scholiis, enarrat, › Lo cum Maximi afferre satis fuerit, qui habetur in Scho lus ad cup. De ecclesiastica hierarchia, num. 2 Proponunt. Hoc et secundum consuetudinem, quæ Romæ viget: illic emm septem soli diacoui al

col. 1037–1038page 231 of 262

PG 4:1037Ἐπὶ τὸν ἱεράρχην αὐτὸν ἀνάγουσιν,

VINDICIE OPERUM AREOPAGITICORUM. tari serviunt, quos hic arbitror selectos appellari. Latinum ergo si exinde concludas fuisse auctorem Areopagiticorum, toto aberras ostio. Quidni enim Græcus homo, qui ritus liturgicos, aliosque ecclesiasticos aggrediatur data opera explanandos, non potuerit, vel etiam non debuerit ritus eos exponere, quos in Occidentali et Romana Ecclesia adhiberi, facillimo negotio nosse poterat? Frequentes sunt Latini scriptores, vetusti ac recentes, qui idem argumentum pertractantes, et Latinos ritus declarant, et Græcos, aliosque. " quam tamen sacerdos divinam illam regencrationem (seu baptismum) sine divinissimo illo unguento consummabit. Quod unguentum sine dubio consecrat pontifex an etiam illud ipse semper adhibeat, baptizatos consignando? Ita sane Pachymeres, Dionysii paraphrastes: non ita Arcudius, qui baptizatuin eo loci ab ipso simplici sacerdote inungendum intelligi arbitratur. Plura adducit argumenta Lequienus loco citato, ut Atticum fuisse illum scriptorem evincat. Atticismis opera ejus scatere, Joannes Scythopolitanus, aliique Græci observarunt. In Notis ad cap. 7 De cœlesti hierarchia, pag. 90 edit. Corder., hæc habentur: Nemo solecismum suspicetur... Allicorum enim est, participia masculina femininis coujungere. Ipsum vocat Michael Syngelus in ejusdem encomio atticizantium atticissimum et grammaticorum peritissimum.» Hinc vero conjicit laudatus Leqnienus, Romanorum ritus ab eo sæpe describi; propterea quod cum Ecclesiæ Achaia, Thessalia, et Illyrici ab ipso apostolorum ævo addicte essent Romano primati, Romanæ Ecclesiæ cæremonias aliquot usurpabant, quas aliæ Græci ritus et idiomatis nou haberent. Hanc peculiarem Romanæ Ecclesiae curam in prædictas provincias ex eo colligit laudains auctor in Orientis Christiani diœcesi Illyrica, num. 4, quod earum Ecclesiarum fundator ac insti tutor Paulus, cuin Rotaam subinde profectus esset, ibique martyrio functus, eas dedit Romanæ Ecclesiæ administrandas. Quamobrem aliquandiu ab ejus obitu, orta in Corinthiorum Ecclesia (sub qua Athenæe) contentione de iis, quos episcoporum sen presbyteroruin gradu movendos ducebant, causam Romanæ sedi detulerunt, apud quam judicaretur et finiretur. Clementis papæ primi epistola exstat, quam Ecclesiæ suæ nomine ad Corinthios de illo negotio scribit. Huc quoque spectat, quod legesippus apud Eusebium lib. iv Historiæ eccles., c. 22, memorabat, se Romam cuin Primo Corinthioruin antistite navigasse... Navigabat illuc Primus ob negotia Ecclesiæ suæ urgentissima. Dionysius, Primi successor, Soteri papa data epistola significavit, illam Clementis ad Corinthios suos epistolam statis temporibus ☺¿ud se legi solitam; quin illam pariter, quain Soter quoque papa sibi scripserat. Græcus ergo homo, el ex Achaia, vel Atheniensis, ut videLur, cum fuerit Areopagiticorum auctor, mirum Esse non debet, ritus aliquos Ecclesiæ Romanæ suis in operibus ipsum explañasse. Pergit Lequienus in dissertat. 2 Damascenica sic disserere: Sacram unctionem, quam nos confi:- mationem appellamus, non a presbyteris fieri concedit, ceu qui perficiendi potestate careant, sed a pontifice: Ἐπὶ τὸν ἱεράρχην αὐτὸν ἀνάγουσιν, illum (baptizatum) ad pontificem ducunt, qui divinitus sucrulo oleo virum consignans, etc. cap. 2 De eccles. hierarch., num. 2, § 7. Qui locus argumento erit, arvatum hunc Dionysium non fuisse Alexandrinæ Ecclesiæ obnoxium; in qua penes etiam presbyteros jam olim esset hujus unctionis peragendæ ollicium.Hæc nimirum dicta sunt contra Paschasium Quesnellium, et Joannem Bonam, 656 de quibus intra; conjecturamque confirmant de auctoris patra et Ecclesia Romanæ Ecclesiæ subjecta. Quanquam theologi viri animadvertunt, allato loco ordimarium confirmationis ministruin indigitarı: ipsumque scriptorem alibi presbyterum simplicem agnovisse ministrum extraordinarium, ut apud Græcos in more positum est. Locum afferunt ex capite 5 De ecclesiastica hierarchia, num. 1, § 5, ubi pontificem esse primum in ordine hierarchico, ab eoque sacram omnem potestatem ad inferiores promanare cuni probet, sic deinceps ait: Licet enim sacerdolibus venerundu quædam sacrameniu conficiantur, nunVII. Ab hæreticis Monophys 'tis seu Eutychianis Areopngitica opera non prodiisse velut auctoribus, argumenta plura suadent; vulgata Dionysii Areopagitæ relusta prænotatio; Areopagitica dogmata ab orthodoxis patribus contra Eutychianos, et Mono. thelitas adhibita suspicio quidem apud aliquos de auctore Apollinarista, apud neminem de Moncphysila; testimonia plura in eisdem libris contenia, quæ Eutychianis erroribus adversantur. Hactenus leviora disseruimus, quæ nulla tamen prætermitti ratione potuere, ut inoffenso pede ad graviora assurgeremus. Num Eutychianus bomo Inerit anctor Areopagiticorum, quaestio est, quam celebrem fecit doctissimus vir Michael Lequienus ordinis Prædicatorum, eruditissimis editis operibus clarissimus. În dissertatione Damascenica 2, num. 14 et seqq., ostendere pro virili sua nititur, errores Monophysitarum sive Eutychianorum, sive Dioscoritarum, sive Acephalorum ac Severianorum in Areopagiticis libris contineri; suspicaturque nom. 16, eorumdem auctorem fuisse Petrum Chaphæum seu Fullonem, Ecclesiæ Antiochenæ tyrannum, aut alium quemlibet partium ejus et consiliorum 80cium. saltem argumentis Lequieni evinci contendit Maturinus Veyssere la Croze in opere Gallico Hagæ comitum anno 1739 typis edito quod inscribitur, Histoire du Christianisme d'Ethiopie et d'Arménie; ut Areopagitica quinto Ecclesiæ saculo ´elucubraverit scriptor, qui commentum Apollinarði temperaverit, præformaveritque hæresim Monophysitarum; ac iste fuerit Synesius episcopus Ptolemaidis. Mihi nemo vitio vertat, nimiæque audaciæ haud me notet, si maxime pugnam cum Le quieno doctissimo viro committere audeam, quere a facie novi dum anno 1722 degerem Parisiis, quemve me docentem ac eruditis colloquiis beantem sæpe audivi. Sed et ipsius Crozei opinatio refellenda mihi est. Præsto sunt argumenta plura, queis auctoris Areopagiticorum orthodoxiam vindicem; ac præsto mihi sunt gravissima, ut puto, respousa, quibus opposita argumenta infirmari possunt, ac etiam elidi. Ipsa occurrit primo prænotato Dionysii Areopagitæ, sub cujus nomine vetusti orthodoxi patres Areopagitica laudabant; quod argumento est, eorundem auctorem fuisse illis, sin minus apostolicum virum sancti Pauli discipulum; orthodoxum certe, ac nulla hæreseos nota infamem, allegantem sub Dionysii Areopagitæ nomine testimonia ex us libris deprompta jam audivimus Ephræmium patriarchani Antiochenum. Imo Dionysio Areopagitæ vindicavit eadem opera (qua de re judicium ego non profero) Joannes Seymopolitanus sexto sæculo ineunte, vel cadente superiore. Andreas Cæsariensis in Cappadocia episcopus, quem eodem circiter tempore Doruisse bibliographi notant, m Commentario in Apocalypsim, capite 10, ubi de senis alis quatuor animalium agitur, ita magno Dionysio (Areopagite) visum admonet, ipsumque non semel alibi laudat in eodem opere. Jobius monachus, sæculi sexti, ut videtur, scriptor, novem libros edidit De Verbo incarnato, quos Photius recenset codice 222. Hæc habentur vero libro vi, nuin. 22: ‹ Quamobrem etiam inefabilium enarrator (Paulus apostolus Cor. xIII, 9) clamat: Ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus; cum autem venerit quod perfectum est, et evacuabitur quod ex parte, etc.

col. 1039–1040page 232 of 262

R. P. B. M. DE RUBEIS Eutychiani fecerint. Hujusque germanes d'scipulus, sapiens ille Diony- suspicionem de impostura, quam Monophysi æ seu sius, hæc ipsa iisdem propemodum testata verbis reliquit; maxime ubi de perfecto atque uno agit, › scilicet capite 43 De divinis nominibus. Anastasij Sinaite aliquot jam loca protulinus: afferunt alii plura. Leontium denique Byzantinum memoro, qui libro n contra Nestorianos et Eutychianos, passi bile et corruptibile corpus Christi probat ante re surrectionem, Dionysii Areopagitæ verbis allegatis ex libro De divinis nominibus. At ipsis laudare hæc opera sub Areopagitæ nomine, perinde erat ac virum orthodoxia ac fide integra eximium allegare. 657 Ejusdem testimonia cum hæretici, Euty chiani, et Monothelitæ, proferrent, scriptorem op ponere orthodoxis existimabant, qui nullius ob hæ reseos suspicionem rejiciendus foret. Sed abuti doctrina ejus Eutychianos et Monothelitas, osten debant orthodoxi Patres, ipsosque premebant au ctoritate ejusdem auctoris, veluti catholicæ fidei luculentissimi testis. An hodie ergo tot in operibus ejus innotescant errores, quos videre datum non fuit vetustis illis Patribus in acerrimis illis, quæ agitabantur de una natura deque una voluntate controversiis? Patres quamplures memoravimus, qui sexto sæculo floruerunt, et Areopagiticorum auctoritate Monophysitas insecuti sunt. Insequenti sæculo septimo acta contra Monothelitas paucis, refero. Lateranense concilium sub Martino I papa anno 649 celebratum est adversum Monothelitas, Eutychianorum propaginem. Areopagitica testi monia pro fide duarum in Christo voluntatum et actionuin, proque impio dogmate adverso, ab or thodoxis Patribus et ab hæreticis prolata leguntur non pauca. At hæretici quidem corrupta loca alle gabant; fraudem eorum evincebant orthodoxi, co dicem sancti Dionysii episcopi Atheniensis ex Bi bliotheea sedis apostolicæ proferentes; eorumque degina, quo unam constituere voluntatem et actio nem nitebantur, genuinis textibus ex codice illo desumptis convellebant. Idem quoque in a:cumenica synodo sexta sub Agathone papa anno 688 præsti tum, ut cuique innotescere facile potest, qui quar tam et octavam, et undecimam actiones expeŭdat. Vitam agebat hoc codem sæculo S. Maximus, Con stantinopolitanus monachus, martyrio pro fide cla rus, qui prædicta Areopagitica opera brevibus illu stravit scholiis; forebatque Sophtonius, qui sedem Hierosolymitanam anno circiter 633 tenere cœpit, ac Dionysii Areopagita testimoniis Monothelitas insequebatur. Hæc satis. Quorsum vero hæc om nia? Ut nempe liquido innotescat, pro orthodoxo Areopagiticorum auctorem habuisse Patres illos, quos memoravimus sæculi septimi, et sexti, ac fortasse quinti; cosdemque orthodoxia et subliqi tate doctrinæ ejus facillime induci potuisse, ut e iam germana illa (diligentiore indagine, si pla ceat, prætermissa) apostolici viri Dionysii Areopa gita, sub cujus nomine ferebantur, opera nibil hæsitantes crederent. Ac dignissima profecto animadversione res est, incidere quidem suspicionem de auctore Apollina rista apud nonnullos catholicos potuisse, qui ab hæreticis deprompta ex libris Areopagiticis testi monia minus primo aspectu inteliigebant, nunquam vero de auctore Monophysita, seu Entychiano. Cum prolatas a Severianis in collatione Constantinopo litana nonnullas testificationes Dionysii Arcopa gitæ, ac veterum aliorum Patrum, rejecisset veluti falsas Hypatius Ephesinus antistes: Quid ergo suspicamini, reposuerunt Severiani, quia nos eas falsavimus? Non illis, neque cæteris Monophysitis crimen falsi impegerunt orthodoxi, sed antiquis hæreticis Apollinaristis: «Vos non suspicamur, in quientes, sed antiquos hæreticos Apollinaristas. › Hac in re deceptum quidem Hypatium cum collegis, wum. 3 ostendimus: at notum fit compertumque, nullam episcopis orthodoxis tum temporis insedisse Ab hæreseos nota auctorem Areopagiticorum vindicat Joannes Scythopolitanus: sed ipsum ab una Apollinaristarum impietate vindicatnoi inveni mus, quin ullum indicium pateat Eutychiani erro ris, cujus ille insimulatus aliquando fuerit. Verba ejus sunt: «Quid enim dixerint (qui fidem auctoris in controversiam vocant) de iis quæ de sola ado randa Trinitate ab ipso theologice exponuntur. Quid de uno beatissimæ hujus Trinitatis Jesu Christo, unigenito Dei Verbo, qui perfecte humana indui natura voluit? Annon animam intellectualem, et corpus terrenum nostro simile recensuit?, Cætera plura se in Seboliis pro occasione › pertractatu rum spondet. Unus hoc loco Apollinaristarum me moratur error, quem auctor Areopagiticorum pas sim confoderit; sive qui humanam Christi naturam nobiliore sua parte, scilicet anima vel mente, mu tilabat; sive qui gradu in sanctissimam Trinitatem invehebat, ut Spiritus sanctus magnus, major Fi lius, Pater maximus diceretur. Quidni vero res ita se habeat, cum sententiæ plures in Areopagiticis habeantur, quæ dogmatibus Eutychianis adversantur ex diametro? Il observa tum frequentissime a Scholiaste legimus. Dabimus infra loca plura. Illud in exemplum profero, qnod habetur capite 1 De divinis nominibus, § 4. Ait au ctor: Se nobis vere et integre in una persona sua communicavit, revocans ad se, sibique jungens humanam humilitatem, ex qua siniplex Jesus inel fabili modo constitit. Quæ nemo dixerit, nemo confiteatur Monophysita. In Scholiis nota appingi tur: Nota vero unam illam personam nobiscum integre communicasse: quodve dixerit, ipsum Do minum nostrum Jesum Christum, cum simplex ex sisteret, deinde compositumn, humanam extremita tem ad se revocasse. Recte igitor dicimus, unam personam sanctissimæ Trinitatis crucifixam esse; quod est contra Nestorianos, et Acephalos, Mono physitarum propaginem.» Alia dabimus contra Eu tychianos luculentissima testimonia capite sequente, ac deinceps. Areopagitica dogmata fatentur innoxia, et Monophy sitis adversa vel ipsi doctissimi viri, qui eadem esse inficiantur Dionysii Areopagita. 658 Hand leve puto pre orthodoxia auctoris Areopagiticorum argumentum illud, quod Suppe ditat auctoritas doctissimorum virorum, qui pul tiplici argumentorum genere opera illa Dionysio Areopagita abjudicantes, integram habent, et omni censura immunem auctoris fidem, maximeque ad versam erioribus Monophysitaruin. Eminet inter eos Joannes Morinus, qui et opera Areopagitica prodiisse in lucem arbitratur, antequam Eutychiani prodirent. Sic ait vero parte It De sacris ordina tionibus in præfatione capite 6, nuin. 1: «Certum est, nemoque diffiteri potest, anno Christi quin gentesimo, aut pauculis post annis, Dionysii opera e tenebris in lucem emissa fuisse. Deinde certum est, tum primum composita non fuisse, nec eo anno; sed quisquis corum fuerit auctor, tempus adnotatum aliquot annis praxessisse. Præterea cum propter sententias quasdam ambiguas, Euty chani ea catholicis opposuerint; certum quoque mihi videtur, ante Eutychetis condemnationem, hoc est ante concilium Chalcedonense, eorum aucto rem vixisse. Nam apud omnes notum et confessum, catholicos doctores liherius, et minus caule anle natam bæresim nonnunquain scribere et loqui so Jere. Ideo mihil novum et insolens fecit, si verba quædam ambigua protulit, quæ hæresis postmo dum nata in suum commodum interpretata es Forsan post Nestorium scribens, dum (tacita bæ resi) personæ in Christo unitatem vehementer che

col. 1041–1042page 233 of 262

PG 4:1041θείσης ὑπὸ παντὸς τῆς Ἐκκλησίας του πληρώματος τῆς καθολικῆς ὑμνολογίας,

VINDICIÆ OPERUM AREOPAGITICORUM. probantem jam audivimus Michaelem Lequienum; ipsumque ad sæculum Ecclesiæ sextum detrudi non posse, plura sunt argumenta quæ enarravimus. Ut ut sese res habeat, viros criticissimos habemus, qui auctorem Areopagiticorum catholicum pronuntiant, non Apollinaristam, non Eutychianum, non Semientychianum. fitetur et explicat, visus est Eutychianis naturarum fuisse Alexandrinum, hand spernendis conjecturis unitatem et confusionem inducere. I videbatur Eutychianis, qui opera illa, quæ vetustissimi auctoris fetum putabant, catholicis opponebant. Id quoque visum quinque illis Constantinopolitanæ collationis episcopis, qui propterea auctorem suspicabantur vetustnm quempiam Apollinaristam. Sed paulatim catholici librorum istorum lectioni diligentius incumbentes (pergit Morinus capite 1, num. 11, judicium suum exponere) eorum soliditatem in fide, sensum absolute catholicum admirati sunt... Cum enim maturius et penitus examinassent testimonia ab hæreticis Eutychianis in hæresis suæ defensionem hinc deprompta, animadverterunt ea facile dissolvi posse, et longe plura in istius hæresis eversionem ex iisdem colligi. En ergo solertissimum Areopagiticorum scrutatorem, qui verba ut summum ambigua in illis reperit, quibus abuterentur Monophysitæ; sensum novit absolute catholicum, ac longe plura in istius hæresis eversionem ex iisdem colligi posse animadvertit. Aliam definit auctoris ætatem Nicolaus Nourrius, asceta Benedictinus Sammauræus; sed ejus orthodoxiam certam habet, prolatisque nonnullis testimoniis confirmat. Verba ejus sunt dissertatione 10 De operibus S. Dionysii: In iis libris hæresis contra Incarnationis Christi mysterium non minus aperte, quam omnes contra ejus divinitatem, et unam trium divinarum personarum naturam errores, proscribitur. Hæc etenim de incarnato Dei Filio variis in locis legimus, De ecclesiastica hierarchia, capite 3 (num. 3, §2): Dei principalis bonitas... nostrorum omnium vere fucla particeps, absque peccato, humilitatique nostra unita, salvo praprietatum suarum statu, eoque prorsus inconfuso el inviolato. In alio autem De divinis nominibus libro: Verbum dirinissimum... per inconfusam humanitatis Mostra assumptionem. Et in epistola 4 ad Caium: Quatenus erat Deus et humo, novam quamdam nobiscum conversando, Beavopixhy Evεpyelay (Dei-cirilem operationem) exhibebat. Quid planius, quid dilucidius post sparsos Nestorii Eutychetisque errores, a quovis auctore usquam scriptum est? Tam perspicua putabat Nourrius, hæc et similia plura testimonia contra Eutychianos errores, ut etiam pon levi conjectura colligendum existimaverit auclorem Areopagiticorumi, maximas cum turbas ab hæreticis Nestorianis et Eutychianis cieri videret, tunc ut utrosque confunderet, ac pro viribus Ecclesiæ partes tueretur, animum ad scribendum appulisse adeoque prædicta opera intra annum 451, quo synodus ecumenica Ephesina adversus Nestorianos, et 451, quo synodus Chalcedonensis contra Eutychianos celebrata est, ab illo profecta videri. › Ad sæculum Ecclesiæ sextum detrudit operum eorum natales Paschasius Quesnellius. Auctorein habet apprime catholicum, sed tanto contra Nestorianos zelo aetum, ut in contrariam quandoque declinare sententiam videatur. Epistolam ms. hocce de argumento ab eodem Quesnellio scriptam refert, ac decerpit Papebrochius in Ephemeridis Græco-Moschis tomo 1, Maii pag. XLV. Nihil ambigendum ait de tide auctoris, tametsi tanto contra Nestorianos zelo aetus scripserit, ut plus quam par sit in contrariam Eutychianorum, vel Semieutychianorum declinaverit sententiam, phrases 659 eis familiares usurpans: quas tamen catholice - terpretari quis possit, fortasse et debeat.› Addit ille, auctorem sibi videri ex Judæis prognatum, natione Ægyptium, professione monachumi, disciplina Platonicum.» Hanc vide Joanni Bonæ ex parte placuisse opinionem, cum libro 1 Rerum liturgicurum, capite 8 doceat: Unum fortasse fuisse ex professoribus Platonica philosophiæ, qui in Schola Alexandrina circa finemi quarti sæculi, vel initio quinti sapientiæ laude floruerunt. › Sed ipsum uon Recentissimos addo scriptores duos heterodoxos, Christianum Augustum Salig, et Jacobum Bruckerum. Lequieni opinionem novit ille, nec approbat. Verba ejus affero, quæ habentur in tractatu de Entychianismo ante Eutychen capite 18: Ut ego dicam, quod sentio: ab Apollinaristis, et Eutychianistis non profecta Dionysii opera... exinde mihi probare videor, quod et Eutychianismus in scriptis illis notetur, ac refutetur... Credam ego, tolum lihrum De divinis nominibus, quin et alios, nullo alio consilio esse scriptos, quam ut confusionem et commistionem naturarum contra Eutychianos prosterneret auctor ipsorum... Fullonem nunquain tam candide et fortiter contra Eutychianos_pugnare potuisse existimo, dum et ipse Fullo inter Eutychetis fautores refert. › Minus æquo in eumdem Areopagiticorum seriptorem comparatus animo fortasse videri poterit Bruckerns, qui in Historia critica philosophia, tomo Il, capite 3 de philosophia Patrum in specie, notat ipsum veluti philosophum eclecticum, sive Alexandrinum, qui nugis Platonicis Christianæ fldei simplicitatem depravavit, › sæculo circiter Ecclesiæ quinto. At ejus pariter sententia est § 29 scriptorem istum, non tain confirmandi Monophysismi, quam propagandæ confirmandaequc philosophiæ Alexandrinæ causa, a nugas suas magno cuidam inter Christianos nomine supposuisse. Adnotat etiam § 31 haud esse ferendam eorum opinionem, qui Apollinario patri hos fetus adjudicant, cum recte observatuin Pearsonio fuerit, fragmentis ejus, quæ supersunt, similes haud esse, nec dogmatibus ejus consentaneos; neque Apolli⚫ mario juniori tribuendos, cum nonnulla contineant ab ejus placitis longe lateque diversa. Mirum foret, Apollinaristarum Eutychianorumque commenta non vidisse in Areopagiticis, aut purgare ipsorum auctorem voluisse scriptores, qui virga nimium censoria eadem notare opera, severumque proferre de illis judicium non hæsitarunt. Michaelis Lequieni conjecture, queis Opera Areopagitica Petro Cnaphao seu Fulloni Monophysitæ, aut cuidam ex ejusdem asseclis tribuenda suspicatur; itemque conjecture Crozei de Synesio, Areopagiticorum auctore, simulque præformatore hæreseos Monophysitarum. Hiç Innoxiam doctrinam Areopagiticam esse, maximeque Eutychianorum erroribus adversam, diligentiore inito examine, infra mihi ostendendum est, in argumentorum solutione, quæ validiory quam hactenus egerint alii, conati opponit Lequienus. Conjecturas ejus modo expendo, queis permotus auctorem Areopagiticorum suspicatus est, dici posse Petruan Fullonem Monophysitam. omittere non possum (inquit in dissertatione Damascenica 2, num 14) pessimum hunc hominem (Chaphæum) aut quemdam saltem ex ejus asseclis, genuinum fuisse videri parentem librorum, qui Areopagitici audierunt. Cujus meæ suspicionis hæc ratio est, quod capite 3 De hierarchią ecclesiastica, ubi strictim primuin refert, moxque subinde enarrat liturgiæ partes, quas ab apostolis traditas esse persuadere lectoribus voluit, mentionem etiam fecerit recitationis Symboli: pooμodoryθείσης ὑπὸ παντὸς τῆς Ἐκκλησίας του πληρώματος τῆς καθολικῆς ὑμνολογίας, cum omnis Eccl. sic cœlus confessus ante fuerit catholicam laudationemi

col. 1043–1044page 234 of 262

PG 4:1043θρησκείας τὸ σύμβολον, ; καὶ ἐν πάσῃ συνάξει τὸ σύμβολον λέ μű ρον τῆς Ἐκκλησίας ἐπὶ παντὸς λαοῦ ἁγιάζεσθαι

R. P. B. M. DE RUBEIS hoc est, ut ipse in Theoria mysterii exponit, s sorem, dubitaverit nemo (inquit ille) qui prolatam θρησκείας τὸ σύμβολον, religionis symbolum; quod nempe recitandum statim ab egressu catechume norum et energumenorum ait; uti postea fieri consuevit in Ecclesiis Græci ritus, quarum etiam morem Latini deinceps imitati sunt. Atqui ecctesiasticæ historiæ monumenta perhibent, paucis annis antequam supposititia Dionysii volumina prodirent, Petrum Chaphæum, cum Antiochenum thronum denuo occupasset (anno 476, ut infra) instimisse ut symbolum fidel in omnibus missis recitaretur; καὶ ἐν πάσῃ συνάξει τὸ σύμβολον λέyeobaɩ, inquit libro 11 Theodorus lector. Quem ritum paulo post sub Anastasio imperatore Timotheus Constantinopolitanus antistes Monophysita, Chalcedonensique 660 synodo infensus, in Urbe regia observari sanxit, eodem lectore teste. Ex quo capite compertiorem habemus ætatem, qua spuria Areopagitica conscripta sunt. Ad hæc, quemadmodum Cnaphæus iterum excogitavit, ut unguentum sanctum, seu chrisma palam in Ecclesia, astante populo, sacraretur, to μűρον τῆς Ἐκκλησίας ἐπὶ παντὸς λαοῦ ἁγιάζεσθαι (Theod. lect. libro 11), quæ proinde consecratio prius clam, et extra divinam liturgiam fiebat: ita quoque libro De ecclesiast. hierarch. capite 4 legitur, statim valere jussis catechumenis, et aliis qui a sacrificio de more arcebantur, auspicandam esse intra missarum solemnia, ac proinde Christiana plebe præsente, divini unguenti consecrationem. • Quinimo ritus alter, qui ibidem subjungitur, quemque hodieque observant Græci, ut unguentum super altare depositum seraphicis figuris duabus contegatur, quo significetur, Christum qui unguento repræsentatur, perpetuo seraphim cantico, quod trisagium seu tersanctum dicitur, celebrari; annon hoc etiam Cnaphæi et Severianorum mentem et ingeuium redolet, qui trisagia cantica modo toti Trinitati accinunt, modo soli Filio ac Christo: quemadmodum ecclesiasticum illud: Sanctus Deus, Sanctus fortis, Sanctus et immortalis, adjecta interdum voce, qui crucifixus es pro nobis, ut ad Christum referri significaretur? Hujus additamenti, quo Filius ter proclamaretur sanctus, auctorem fuisse Fullonem, vel pueri norunt.) Hæc ille. Sequitur opinio, vel potius commentum Mathurini Veyssieris la Croze, cujus hæc asserta sunt libro 1 citati operis. 1. Scilicet, Areopagiticas lucubrationes revera abs scriptore prodiisse, qui perversum Apollinarii dogma temperavit quidem, sed hæresim præformavit, quam Eutychiani et Momophysitæ coluerunt. Qua in re satis illi est, consentientem habere doctissimum Lequienum. II. Theophilum Alexandriæ episcopum prima novi dogmatis lineamenta præformasse; auctoremque Synesio episcopo Ptolemaidis fuisse, ut ad errori conciliandam auctoritatem libros concinnaret sub viri apostolici nomine, Dionysii Areopagitæ. III. Hæc opera tam venerando nomini supposita in Archivis Ecclesiae Alexandrinæ latuisse, donec Cyrillus Theophili successor, qui errorem maxime promovit, nonnulla ex illis deprompta testimonia adhibuit contra Diodorum et Theodorum, quæ postea Severiani allegarunt in collatione Constantinopolitana auno 532 habita. Porro Theophilum Alexandrinum inter præcursores Eutychetis numerandum esse, colligi ex eo posse putat Crozeus, quod ipse ex eorum numero fuerit, qui apud Nyssenum in Epistola ad ipsum Theophilum adversus Apollinarem, orthodoxos duas in Christo naturas confitentes insimulabant erroris, ac si duos filios colerent in dogmate, unum quidem secundum naturam, alterum autemi sdoptione postea acquisitum., Novo huicce dogmati expoliendo promovendoque animum applicuisse Cyrillum, Theophili in sede Alexandrina succesexpenderit ab eo sententiam de una Verbi natura incarnata, quam suam fecere Eutyches et asseclæ. Synesio denique Areopagitica prodiisse opera, tria videntur evincere, Areopagiticorum collatio cum ejusdem Synesii operibus, ejusque animi character ad mentiendum proni, ac peculiaris quædam calami facilitas ad varia styli genera. In fine libri, qui Dion inscribitur, fatetur ipse, perquam facile sibi fuisse, ut variis plurimumque a se invicem diversis dicendi formis mentem et calamum adaptaret. Effata ejus nonnulla occurrunt, quæ satis indicant ad fingendum proclivitatem. Sententia ejus est in Encomio Calvitii: Populum faciles nimium parabilesque res deridere: portentis autem, repaTelas (seu imposturis) opus habere (il a besoin d'imposture.) Et in epistola 105, tum scripta, cum al episcopale fastigium postulabatur, quod ejurare omni ope contendebat, sic ait: Animus certe quidem philosophia imbutus, ac veritatis inspector, inentiendi necessitati nonnihil remittit... Mendacium vulgo prodesse arbitror, contra nocere veritatem iis, qui in rerum perspicuitatem intendere mentis aciem nequeunt. Quem animum sic affectum et episcopus factus (Crozei verba sunt) servavit. Par denique stylus, par sententiarum sublimitas in Areopagiticis et in Synesii operibus. Ait iste hymno 3, ubi de Patre æterno agit, maya Rayev, fontem fontium, principium principiorum, radicum radicem ait etiam ille capite 2 De divinis nominibus, § 7: πnyala Osórns, fontalis divinitas. Eodem in hymno divina vocal Synesius Buboy ǎppytov, profunditatem ineffabilem; legiturque capite libri citati De divinis nominibus, § 5, þábos... ansplantov, profundum cunctis inaccessum. Alia demum loca conferenda jubet, ac præcipue caput primum libri citati Areopagitici, pag. 439 editionis Corderianæ, cum primo et altero Synesi hymno. ✗. Nec Theophilus, nec Cyrillus, episcopi Alexandrini, Monophysitarum hæresim præformarunt. Synesio episcopo Ptolemaidis perperam Areopagitica tri buuntur opera. Eadem elucubrata non sunt ca mente eoque consilio, ut error unius in Christo naturæ evulgaretur. 661 Superius descriptum Crozei commentum liceat ante paucis refellere, quam expendere Lequieni doctissimi conjecturas et argumenta, eademque pro mea virili refutare aggredior. Posita a Crozeo principia nutant, ac labascunt omnia; L.- bulisque adinventis fabulamı fulcit ille. Manus habeo mihi porrigentem laudatum Bruckerum tomo Historiæ criticæ philosophiæ capite 3, § 29. Commentuin aio putidissimum esse, unam in Christo naturam credidisse Theophilum Alexandrinum, ipsumque Apollinaristis junctum insimulasse orthodoxos, qui duas integras in Christo naturas profitebantur, ac si duos inveberent filios. Tauti criminis, cujus reus fuerit Alexandrinus antistes, vola nulla, vestigium nullum apud Gregorium Nyssenum. Admonet ille Theophilum, Apollinaristas, qui carnale Verbum faciunt, atque sæculorum conditorem hominis Filium, et mortalem Filii dertatem, insimulare quosdam in Catholica Ecclesia › audere, veluti qui duos filios in dogmate colunt,» utpote duas naturas in Christo confitentes, ‹ unum quidem secundum naturam, alterum autem secundum adoptionem postea acquisitum.» Catholicos viros hæc mussitantes fatetur ipse, se nosse nut los: Nescio a quo talia audientes, aut cum qua persona luctantes: nondum enim cognovi qui talia effutiret. Hinc Theophilum adhortatur, ut pro ea qua pollebat auctoritate, Ecclesiæ causam vindicet, cohibeatque maledicos Apollinaristas: Verumta

col. 1045–1046page 235 of 262

men, inquiens, quoniam istam proponentes adver- tentia sanissima est: minus tute (ævo polissimum sus nos causam, ex eo quod videntur tale flagitium impugnare, suas opiniones corroborant; bonum est, ut tua in Christo perfectio, prout tibi in men tem injecerit Spiritus sanctus, corum occasiones amputet, qui quærunt adversus nos occasiones; et persuadeat eis, qui per calumniam hæc Ecclesiæ Þei crimini vertunt, nullum hujusmodi apud Chri stianos esse dogma, neque prædicari. Tum in eo denique totus est, ut ostendat, binarium filiorum numerum minime colligi ex ‹ conjunctione naturæ humanæ cum Verbo;, sed propter exactam ■nionem assumptæ carnis et assumentis divinitatis, uni Filio Christo ‹ communicari et mutuo dari no mina, ita ut et humanum ex divino, et divinumn ex humano denominetur., Verbulum occurrit nullum, quod subindicet, Theophilo Alexandrino placuisse temperatum Apollinaristarum dogma; ipsumque curasse, ut naturæ unitas in Christo editis libris vindicaretur; eosque invecti binarii filiorum nu meri insimulasse, qui duas in Christo naturas tu tabantur. Imo Apollinaristas, veluti imposturæ fabros, apud Theophilum accusat Nyssenus; ipsum que permovere studet, ut hominum audaciam cohibeat, causamque Ecclesiæ pro virili de feudal. Vita mortali functo Theophilo, sedem Alexan drinam anno 412, obtinuit Cyrillus. Ex Areopagi ticis jam conflictis libris deprompta ab eo nonnulla testimonia, eademque adbibita in opere contra Dio dorum et Theodorum, nimia confidentia pronun tial Crozeus. Severianis id aientibus in Coustan tinopolitana collatione, tam facile fidem præstan dam non esse, admonuimus num. 2. Lequienum vero, quem veluti sibi faventem appellat, diserte adversum habet in Dissertatione Damascenica 2, num. 17, ubi hæc habet: ‹ Ex illis itaque, de qui bus ante disputavi, lucubrationibus variis, ac non ex Dionysii (Areopagite) libris, Cyrillus intulit, unam dicendam esse Christi Domini maturam pro pter arctissimam unionem divinitatis cum huma nitate: unam itidem Dei Verbi naturam incarna tam. Nimirum hæc posteriora verba leguntur libro 11 contra Nestorium, et in Epistola ad Aca cium Melitinensem, et in Commonitorio ad Eulo gium eademque ab omni Apollinarismi suspicione purgavit in Epistolis ad Successum. Habentur vero priora verba in laudato Commonitorio, ubi sic ait sanctissimus Pater Unitione concessa, Mon distant amplius ab invicem, quæ unita sunt; sed deinceps Filius est una ipsius natura, Verbo utique carne facto. Quæ cum ipse et scripserit, et vindicaverit, quantum ab errore Apollinaristarum Eutychiano rumque longissime distaret, egregie probant ac evincunt Lequienus loco citato, Ludovicus Tho massinus De Incarnatione, libro, capite 13, et Dionysius Petavius libro IV, capite 7, et libro vi, ubi anonymum Calvinianum hominem pro meritis castigat, qui hoc demonstrandum suscipit, Nesto rium impurissimum hæresiarcham, pium et catho licum fuisse: illos autem, a quibus condemnatus est, Cyrillum et Ephesinam synodum, hæreticos et impios. Consule caput 8, in quo sententia, quain et Crozeus opponit, innoxia et apprime catholica ostenditur. Menteni Cyrilli, consiliumque, omnium lucidissime patefacit laudatus Thomassinus loc. cit. Verba ejus refero, quæ maximo et infra usui nobis erunt. 662 Nestorio, inquit, insidiosius duas jactante in Christo naturas, et (quod nequis simum fraudis genus est) de veritate ipsa veritati invidiam conflante; ne duarum naturarum obtentu duæ quoque impingerentur personæ, hanc aut ex cogitavit, aut instauravit Cyrillus jam pene oblit teratam eloquendæ Incarnationis formulam (cum diceret, unam esse Verbi Dei naturam incarnatam). Cujus oraculi hæc maxime significatio, hæc sen illo) duas dici in Christo naturas nisi una dicatur Verbi natura incarnata. Propterea quod ubi duæ di cuntur Christi naturæ, duarum statim ebullit suspicio personarum. Etenim non aliud est natura, aliud per sona; sed una et eadem res cum sit, aliter et aliter significatur (quæ distinctio in scholis virtualis ap pellatur), quocirca plurimum periculi ingruit, ne geminata natura, geminetur et persona. Deinde cum duæ dicuntur naturæ, quasi ex æquo nume rantur, eoque seorsim unaquæque cogitatur: vix autem, ac nec vix cogitari seorsim quælibet potest natura, quin personæ proprietate vestiatur. Deni que non alia magis machina Nestorius duas scinde bat personas, quam naturæ duplicis prædicatione atque ita ab ipsa veritate falsitati præsidia com parabat. Si duæ autein naturæ non ita statuantur ob oculos, ut binæ simul ex æquo procedant, sed ut altera subjungatur alteri; ut una principaliter emineat, altera accessio ejus sit: una fuerit sem per et pergat esse, altera nuper illi accreverit una sua sibi sit, sui juris suæque potestatis sit, per se immutabiliter et sempiterne sit; altera illi ut subjecto accidens incumbat, illi superstruatur nt fundamento, illius juri censuique ascripta sit, illius propria et quasi portiuncula sit, per se seor sim nec sit, nec unquain fuerit; tum vero omnis eluetur in geminæ naturæ professione suspicio ge minatæ persona. At id Cyrillus molitus, id consecutus est ubi unam dixit naturam Verbi incarnatain. Eminst enim et primas tenet, imo sola in conspectum statim se dat principaliter divinitas Verbi; "nec latet interim caro seu humanitas, ex quo dicitur incarnata. Oc cursat itaque non deitas et caro, sed deitas cuin carne: non Deus et homo, sed Deus humanatus; non duplex natura, deitas ethumanitas, sed, simplex natura deitatis, cum accessione humanitatis. Ete nim ubi duæ naturæ dicuntur Deus et homo, utra que natura per se nominatur, per se cogitatur; et per se nominari cogitarive vix potest, quin per sonæ cuique suæ suspicio obrepat. At ubi natura tantum Verbi incarnata dicitur, una primario et per se subsistens natura obversatur animo, cum naturæ alterius additamento. Quamobrem singula ejus confessionis verba momenti plurimum afferre non immerito videntur, ad fidei adversus Nestorianas insidias stabilimen tum. Nam 1. Natura una dicitur Verbi: ac proinde perinde nobis est, seu naturam ibi pro natura stri clius, seu pro persona laxius sumptam arbitreris nainque Cyrillum alii aliter interpretati sunt). Nihil aut perparum interest, utrislibet accedas; namn persona el natura non differunt, nisi conceptu mentis; et seu personam vel hypostasim Verbi in carnatam seu naturam Verbi ut principalem et sum mam et totalitate sua per se fretam cum carnis adjunctione jam cogites, perinde est. Persona enim non aliud est, quam natura ut principatum sui te nens, ut per se consistens, ut accidentibus et ad ditamentis omnibus substans. II. Natura Verbi dici tur, ne ad totam Trinitatem spectare existimetur carnis assumptio. III. Incarnata dicitur, quo̟ caro designatur, sed oblique; et ut non per se, nec sui causa, nec sui juris: adeo ut unitati hypostaseos vindicandæ accommodatius sit dici, naturam Verbi incarnatam, quam naturam Verbi et carnem. IV. Una dicitur Verbi natura, nam unitas sicut et totalitas penes naturam principaliorem est attendenda. Una est enim persona Christus, quia unus est Dei Filius sempiternus et incorruptibiliter idem; prius sine carne, nunc cum carne, semper idem, unusque semper idem; nec minus totum prius sine carne, nec magis totum cum carne; auctus sine incremento, nec major factus carnis accessione. Unitas ergo personæ tota a Verbi natura repetenda est…... ‹ Hinc litem (inter eos, qui in propositione Cyrill!

col. 1047–1048page 236 of 262

PG 4:1047φύσεως, ει ὑποστάσεως μόνη δὲ πηγὴ τῆς ὑπερουσίου θεότητος ὁ Πατήρ,

R. P. B. M. DE RUBEIS nomen naturæ pro persona, seu hypostasi usurpa- veræ religious vertex et colophon accederet: noque tum opinantur, et qui pro natura Verbi ipsa positum existimant) componere non arduum est, si medullitus Cyrilli doctrina indagetur. Illi enim hypostasis vel persona non aliud est, quam natura, sed tota et Întegra; adeoque non alterius cujusquam facta, velut pars et accessio. Illi nomen φύσεως, ει ὑποστάσεως promiscue pro eodem habetur. Illi, quominus persona aut bypostasis sit humanitas Christi, non alicujus inopia est, sed superioris naturæ copia. Ergo ubi una natura Verbi incarnati pronuntiatur, et pro natura, et pro persona nomen naturæ usurpatur; quia natura, ubi tota et princeps suique jurís est, ntique persona est..... Hinc etiam consultissime a Cyrillo dictum, non Christi, sed Verbi unam naturam incarnatam. Nam Christi duæ sunt naturæ: at Verbi una est natura seu una divinitas incarnata. Puerili autem cavillatione 663 Semieutychiani, Christum et Verbum eumdem esse blateraules, unam Christi naturam incarnatam biuc fabulabantur. Hactenus egregie Thomassinus. Nihil vero ab eo dictum, quod ipse Cyrillus pluribus in locis, quæ laudatus auctor allegat, luculentissime nou expresserit. Ad rem hanc demum illustrandam maxime facit exemplum in creatis compositi accidentalis, puta albi, quo divus Thomas utitur opusculo 11, capite 241. Si namque in albo quispiam dixerit, unam esse naturam parietis dealbati, seu dealbatam, verum dicit: significat quippe, naturam seu substantiam parietis esse principalem, accessorium accidens; illain per se subsistere, istud subsistere in subjecto per inhærentiam; ac duas naturas parietis et accidentis fatetur distinctas, non discretas aut separatas. Par est significatio CyrilJianæ propositionis, cæteris omnibus salvis conditionibus, quæ substantialem hypostaticam duarumi naturarum quæ substantiæ sunt, in Christo unitiomein comitantur. eam spem fefellisse Theophilum aliosque, qui Synesium ad episcopale munus postulabant, tradit Evagrius libro 1, capite 15: Recte omnino conjicientes, inquiens, ad reliquas ejus viri virtutes ista esse accessura cum divina gratia nihil imperfectum habere sustineat; nec spes eos fefellit. Paria şeribit Photius codice 26. Loco altero in Encomio Calvitii, de sacerdotibus Ægyptiorum agit, qui populum ludunt, ipsi in interiores latebras recepti, quod ipsi efficiunt populi oculis eripientes: a si namque quod efficiunt ipsi, videret populus, succenseret ipsis: utpote qui faciles nimium parabilesque res derideat; portentis enim opus habet, quorum ipse causas on norit, An hæc animum Synesii repræsentent mendaciis, commentisque, ac imposturis addictum? At licitam putaverit ipse fraudem el suppositionem, ad ducendum naso populum: peculiaris hæc ipsi non insederat opinatio; neque pru Synesio quidpiam colligere Crozeo datur. Sibi quidem vindicat ille gloriolam in Dione, quod eo pervenerit studio et exercitatione, ut vix distinguenda similitudine styli imitari valuerit veteres scriptu res; quodve de suo scriptis eorum adnecteret, ab ipsis dictum scriptumque putarent lectores. Sed hæc probant, inquit Brukerus, interpolandi vel supponendi artem egregie calluisse Synesium; ad libros Dionysii Areopagite nomine insiguitos minime quadrant. Vel enim ea scripta Synesii ætate non exstabant, quorum ipse stylum imitaretur; quod si exstarent, non eadem sub falso nomine Synesium elucubravisse, peritia evincit, qua pollebat in aliorum scriptorum styli imitatione. Quænam vero tanta inter Synesii stylum ac sententiam similitudo ac Areopagiticorum auctorem, ul hæc fetus illius dici debeant! An adeo sublime et reconditum fuerit, Deum cogitare et appellare foutem fontium, et ineffabile profundum; ut si quæ diversa opera hanc habuerint sententiam, ab eodem prodiisse auctore existimandum sit? Quanquam Synesius Patrem fontem fontium appellat, et alter fontalem divinitatem; quæ vim eamdem non exserunt et significationem. Ait etiam auctor Areopagiticorum capite 112 De divinis nominibus, § 1: thy nyalav xal ávézdɛintov altlav, scuturieniem el nunquam deficientem causam, et § 5: μόνη δὲ πηγὴ 666 τῆς ὑπερουσίου θεότητος ὁ Πατήρ, solus fons supersubstantialis deitatis Pater: quibus paria in Synesio frustra perquiras. Jam vero colligitur, somnium esse et commentum Crozei existimantis, elucubrata Areopagitica opera eo consilio fuisse, ut in iis Monophysiticum unius in Christo naturæ dogma vulgaretur. Verum etiam facinus istud a Synesio perpetratum, commentum est atque vanissimum somnium. Ptolemaidis Cyrenaicæ episcopatuin gessit ille, Theophilo Alexandrino incentore, quod anno 407 accidisse putant Petavius et Lequienus. Nihil ille prætermisit, ut ad episcopale fastigium non promoveretur: eamque potissimum causain affert, quod ipse Platonicæ philosophiæ præceptis imbatus, a præcipuis aliquot lidei Christianæ capitibus dissentiret; easque opiniones ita animo lixas esse, ait, ut licet dissimulare pacis et concordiæ causa posset, dimittere lamen aut mutare easdem nolit, Dogmata autem tria proponit: primum, animam præexsistere: alterum de mundi æternitate, quem ut interiturum aliquando crederet, neutiquam adduci poterat: tertium de mortuorum resurrectione, quam mysticum et arcanum aliquem sensum recondere, nec cum vulgo accipiendam esse asserit. Non serio ista a Synesio inculcata fuisse contendit Baronius ad annum 410, ed arte ad declinandum episcopi munus. Animi sui sensus candide illum aperuisse, veteres plures ac recentes arbitrantur, tantum animi candorem collaudantes. Cæterum quæ verba opponit Crozeus, noN exhibent hominem ad mentiendum fingendumque paratum: neque asserentem bonum esse quandoque et utile mendacium proprie dictum; sed pacis et concordiæ causam bonam quandoque esse veritatis dissimulationem, illa scilicet in corde retenta, mendacio tamen nunquam prolato. Aiebat enim, dogməta jlla sma Platonica, si episcopus fuerit, silentio prewere posse, nihil contra eadem docturum. Verba ejus accipe: Ut nihil penitus docens, sic nihil etiam dedocens, atque in præsumpta animi opinione permanere sinens. Hæc licet contestaretur Synesius, ca tamen spe initiatus episcopus fuit, fore ut Conferendum denique Crozeus jubet primum el secundum Synesii hymnum cum loco De divinis nominibus capite 1, § 1. Aunuimus libentissime. Hæc loco citato habentur: Supra substantias est illa suprasubstantialis inpuitas, el supra mentes utu supra mentem unitas: et omnibus ratiocinationibus inscrutabile est illud supra ratiocinationem 1 1 M N omnique verbo ineffabile est illud supra verbum bonum: unitas effectrix universæ unitatis, et substantia supra substantiam, et mens non cadens sub intelligentiam, ratio non effubilis ratione, intelligentia, nomineque vaçans: "nullius rei similitudinem habens quæ quidem causa est, ut omnia sint, etc. Hæc vero inter alia, quæ hymno Secundo Syuesius canit, accipe: Unus fons, una radix: uin enim profunditas Patris, ibi etiam illustris Filius: bonorum tulit copiam, et supersubstantialem propaginem: Patris gloriam, et primogenitam formam: in Pater, tú es mater: tu mas, tu femina: tu vox, tu silentium: unitas divinorum numerorum., Hæc paria qui dixerit, cæcus est. Cannt el Ju hymno 1: lile quidem ex se ortum principium, gubernator paterque rerum omnium, ingenitus.., unitatum uniļas sancta, monadumque monas prima, simplicitas summitatum... Unitas ineffabilem in modum diffusa, trinam adepta est vim. Supersubstantialis vero fous coronatur pulchritudine prolis, quæ ex çentro profluxit. › Sunt quædam utrique cour

col. 1049–1050page 237 of 262

munia, utpote que cuique obvia, quæ de summo ficiscitur eucharistie sacramento. Quenam præfe Deo ac sanctissima Trinitate celebrentur; sunt alia Synesio propria, quæ nuspiam scripsit auctor Areo pagiticorum. Ac duo sunt postremo loco animad vertenda; alterum cum Jo. Ernesto Gabrio in Notis ad caput 1 S. Irenæi, Synesium in hymnis poetica licentia abusum, omnem fere Valentinianorum Ma tæologiam vere theologiæ adoptasse, ac hæretica voce orthodoxam cecinisse fidem; alterum cum Tillemontio tomo XI, in ejusdem Synesii Vita arti culo 4, nempe dogmata Christianæ fidei in hymnis parum accurate edisseri, ac plura promi potius ex philosophorum scriptis, quam divinis ex eloquiis. Hæc ab Areopagiticis longe absunt; quorum inte gerrima fides adhuc inferius patefacienda est, ac viudicanda. Fullonem esse auctorem Areopagiticorum, non pro bat ritus publica sacri unguenti consecrationis in Areopagiticis descriptus. Ritum illum antiquis simis temporibus nonnullæ Ecclesiæ adhibebant. Canticum trisagion in eisdem Areopagiticis vel non memoratur, vel certe non redolet Fullonis et Severianorum ingenium. Præmittere liceat Areopagiticorum auctoris ver ba, quibus unguenti sacri conficiendi ritus de scribitur, De ecclesiastica hierarchia, capite 4, num. 2: Eodem modo, quo in synaxi, ordines eorum qui minus perfecti sunt, excluduntur: præ missis videlicet sacra per totum templum cum odoris fragrantia processione, Psalmorumque sacra modu latione, el divinissimorum eloquiorum promulgatione. Hactenus missarum solemnia vides ad evangelium usque lectum promulgatumque. Deinde pontifex, accepto unguento, ponit illud supra divinum altare, duodecim sacris alis obvelatum, cunctis sanctissima voce concinentibus illud divinitus afflatorum pro phetarum canticum afflationis. In altari, adeoque intra missarum solemnia, astante populo fideli, sanctum unguentum sacratum a pontifice', hæc verba declarant. Atqui Theodori lectoris in Historia ecclesiast., libro 11, verba sunt: ‹ Petrum Fullo nem instituisse, ut sacrum chrisma coram omni populo consecraretur. › Hinc Lequieni suspicio, aut ipsi Fulloni, aut ejus sucio et assecla Areopagiti cos libros tribuendos esse. renda, veľúti genuina, lectio sit, diligentius per quirere non vacat: certum vero mihi compertum que, eodem in loco Cyprianuin de ipso etiam chri smate loqui, deque consecratione ejus in altari. Post allata verba, statim subjicit ille: ‹ Sanctificare autem non potuit olei creaturam, qui nec altare habet, nec ecclesiam (id est hæreticus): unde nec unctio spiritualis apud hæreticos potest esse, quan do constet oleum sanctificari, el eucharistiamn fleri apud illos omnino non posse. Quo loco jolci creaturam, quæ sanctificatur, quis intelligat eucharistiam? Imo oleum distinguit Cyprianus et eucharistiam, docetque neque illud sanctificari neque istam fieri apud hæreticos posse, qui nec altare habent, nec ecclesiam. Hocce argumentum quo Cyprianus hæreticorum sacramenta rejiciebat, adducit ac solvit Augustinus libro v De baptismo contra Donatistas capite 20, oleumque accipit ab eucharistia distinctum: Cur autem, inquiens, ad verba, quæ procedunt ex ore homicidæ (n1012 hæretici, sed intra catholicain Ecclesiam peccato ris) possit tamen Deus oleum sanctificare: et in altari, quod hæretici posuerunt, non possit, nescio….. Quomodo exaudit homicidam deprecantem vel super aquam baptismi, vel super oleum, vel super Eucha ristiam, vel super capita eorum, quibus manus impo nitur?» Materiæ aut elementi nomine distincta nu merat et appellat sacramenta, baptismum, contir mationem, eucharistiam, ordinationem. In altari ergo, intra missarum solemnia coram populo fideli longe ante Fullonis ætatem sacratum fuisse chrisma seu sacrum unguentum, certo con stat. Neque reponas, Petrum Fullonem, Theodoro lectore teste, ritum illum consecrandi chrismatis primum invexisse apud Græcos: euindemque ritum jam olim in Ecclesia Latina obtinentem spectari minime potuisse a Græco Areopagiticorum auctore. Præsto namque responsio prima est, sibi etiam scriptorem illum proposuisse, Lequieno consen tiente, ac auimadvertente Scholiaste, ut Ecclesiæ Romanæ et Occidentalis ritus aliqnos afferret et exponeret: quod num. 6 exemplis confirmavimus. Sequiturque responsio altera Theodori testimonio id unum evinci, Fullonem in Ecclesiam Antioche nam, in qua tyrannidem exercebat, ritum illum potuisse primum invehere; at colligi non posse, eundem ritum in aliquibus Græcæ communionis ecclesiis antea non obtinuisse. At hæc scribens Theodorus lector si deceptus fuerit, cadat oportet labaturque Lequieni conje ctura. Errasse vero Theodorum, si Fullonem fuisse intellexerit, qui primus in universa Ecclesia Chri stiana ritum invexerit, chrisma sacrandi in altari inter actionem liturgicam, coram populo fideli, pro certo habet Edmundus Martene De antiquis Ecclesiæ ritibus, capite 22, $ 3, num. 1, ubi Publica bujusce consecrationis solemnitas (ait) in Africana Ecclesia jam longe ante obtinuerat; utpote quam ad altare peractam fuisse, non secus ac eucharistiam, docent hæc S. Cypriani verba in epistola 70. Porro eucharistia, et unde baptizati unguntur, oleum in altari sanctificatur. Et quidem invocato Christi nomine, ut discimus ex Optăti Mi levitani libro VIII Adversus Parmenianum: ‹ Oleum nominant illum liquorem, qui in nomine Christi conditur; quod chrisma, postquam conditum est, nominatur. > Cypriani locum adhibet Martene, prout ab Erasmo emendatus est, suaque in editione a Pamelio positus legitur. Aliter legendum censuit Baluzius juxta fidem codicis Corbeiensis: Porro autem eucharistia est, unde bapizati unguntur oleo in altari sanctificato.» Aliamque post Manutium le ctionem amplectitur Rigaltius: ‹ Porro autem eu charistia est, unde baptizati unguntur, oleum in altari sanctificatum; › ac si ipsa 665 eucharistia dicta intelligatur oleum spirituale: eodemque in loco de spiritați unctione agatur, quæ ab ipso pro- ˜¯ At ritus ille, qui ibidem subjungitur (Lequieni verba sunt) ut unguentam super altare depositum seraphicis figuris duabus contegatur, quo significe, tur, Christum qui unguento repræsentatur, per tuo seraphim cantico, quod Trisagion seu Ter sanctum dicitur, celebrari; annon hoc etiam Cna phæi et Severianorum mentem et ingenium redolet, qui Trisagia cautica modo toti Trinitati accinunt, modo soli Filio et Christo? › Duo animadverte in ritu, quem describit Areopagiticorum auctor. I. Unguentum supra divinum altare positum, sera. phicis figuris duabus, seu duodecim alis obvelari. 1. Concinere astantes illud divinitus afflatorum prophetarum canticum afflationis, Verba hæc cum integro textu superius dedimus. Canticum istud, quod astantes concinunt, ita, declarat Scholiastes Canticum, scilicet Sanctus vel Alleluia.» Sed posterius, Alleluia, intellexisse auctorem Areopa giticorum, ipse sui interpres est loco citato num.3, § 12, ubi latius exponit quæ strictim proposue rat Porro, inquiens, melos illud sacrum prophe tarum divinitus afflatorum, sciunt hi qui Hebraice norunt, Dei laudem significare, sive laudate Domi num. ltaque canticum illud, quod in confectione sacri unguenti concinebant astantes, nihil aliud erat nisi Alleluia; quod Latine perinde esse ao Laudate Deum, vel pueri norunt. Nulla ergo in bis verbis Trisagii mentio. Neque te moveat (obviama

col. 1051–1052page 238 of 262

PG 4:1051τῆς θρησκείας τὸ σύμβολον,

R. P. B. M. DE RUBEJS prævenio ac depello difficultatem) chrismatis con- lis decantari audiebat Isaias. Originem ejus narfectionem ad sanctam et magnam feriam quintam raut ecclesiastici scriptores. hebdomadis sanctæ reservatam esse: illudque canticum, Alleluia, minimæ Quadragesimæ tempore decantari solitum. Olim enim liberum episcopis fuisse, ut sacrum chrisma omni die conficerent, perspicue patet ex concilio Toletano 1, quod æræ Christianæ anno 400 celebratum est, canone 20, Hbi hæc habentur: Episcopo sane certum est omni tempore licere chrisina conficere. Quibus adde Goarii animadversionem in notis ad Euchologium Græcorum: In officiis quadragesimalibus canticum, Alleluia, frequentare sæpius et iterare Græcos; eique decantando facilius indulgere,quo tempus illud diuturniores divinas laudes requirere agiioscunt; ac‘idem quoque in mortuorum exsequiis assumere. > Dixerit Lequienus, de Trisagio se loqui, quod seraphicæ illæ figuræ duæ, sacrum unguentum obtegentes, significent. Annuo libentissime. Ipse auctor Areopagiticorum loco citato num. 3, § 5, sic ait: In alis duodecim ungmentum in altari positum obvelantibus, significari ordinem seraphim, qui, astante Jesu, et multum decantatam illam theologiam incessabili voce proclamant. Voce illa, Theologiam, adnotat Scholiastes, intelligi canticum Sunctus, Sanctus, Sanctus. Ecce Trisagion: quod etiam theologie voce indicari, docet Cyrillus Hierosolyinitanus catechesi 23, mystagogica 5, num. 4: Mentionem 666 etiam facimus seraphim , quæ in Spiritu sancto vidit Isaias thronum Dei circumstantia, et duabus alis faciem tegentia, duabusque pedes, ac duabus volantia, et dicentia: Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Sabaoth... Propterea traditam nobis a seraphinis hanc theologiam recitamus, ut communi laudum modulatione cum superioribus mando exercitibus conjungamur. › Notas consule doctissimi Sammauræi editoris. Significent ergo figuræ illæ duæ seraphicæ canticum Trisagion, quod in cœlis perpetuo decantatur; quid inde extundas, quod mentem et ingenium redoleat Chaphæi et Severianorum, cum illud in liturgico officio antiqua omnis catholica Ecclesia adhibuerit? Symbolum fidei non indicat auctor Areopagiticorum, legi aut decantari solitum in liturgia quam describit; unde præcipua cadit Lequieni conjectura de Areopagiticis libris Petro Fulloni ascribendis. Morem legendi, aut cantandi fidei symbolum post evangelium, catechumenis et energunienis dimissis, in sacra liturgia, a Petro Fullone primitus invectum post secundam ejus sedis Antiochenæ invasionem anno 476, pro certo habent doctiores quique, qui de sacris ritibus agunt, fide et auctoritate innixi Theodori lectoris. Verba ejus num. 8 dedimus. Ritum istum satis indicari Lequienus conten· dit ab auctore Areopagiticorum, capite 3 De ecclesiastica hierarchia, num. 2, ubi hæc habentur: Sacrarum Scripturarum lectione finita, sacro ambilu catechumeni arcentur, el cum iis energumeni et pœnitentes... Qui autem in ministrorum ordine primas tenent (diaconi) una cum sacerdotibus divino altari panem, sacrumque calicem benedictionis imponunt; ab universa plenitudine Ecclesiæ (seu ab omni Ecclesiæ coetu) communi hymnologia (seu catholica laudatione, τs xabolixns Suvoloɣlas) præmissa. Hane laudationem catholicam intelligit vir doctissimus fidei Symbolum: quod etiam clarius indicatum putat ab eodem auctore num. 3, § 7, ubi latius theoriam mysterii exponit: Hunc autem hymnum, inquiente, alii laudis canticum, alii religionis symbolum, τῆς θρησκείας τὸ σύμβολον, appellant. Ilaque auctor ille fuerit aut ipse Fullo, aut quidam alius ejus assecla. His verbis Areopagiticis indicari symbolum fidei credidit etiam Hugo Menardus, in notis et observationibus in librum Sacramentorum: Fuit quidem, inquiens, illius (symboli) usus in Ecclesiis antiquocrum Græcorum, ut constat ex S. Dionysio, capite 3 Hierach. eccles., cum proferens diversas opiniones circa hymnum, qui in sacris mysteriis cantatur, sic ait: Hunc autem hymnum alii laudis canticum, alii religionis symbolum, alii (mea quidem sententia) divinius, hierarchicam eucharistiam,» Quo tamen loco cum symboli fidei usum in sacra liturgia reſerat Menardus ad ecclesias antiquorum Græcorum, idque probet ex S. Dionysio, annon spectasse lempora videatur Petro Fullone anteriora? At in eo contendit laudatus Lequienus, pravam latere Severianorum mentem, quod Trisagion illud ad solum Filium Jesum Christum, sacro unguento significatum, applicetur. Ac sane Fulloni datum crimini fuit, qui ad ipsum solum Filium carmen illud redegerit, Sanctus Deus, Sanctus forlis, Sanclus immortalis; invecto additamento, qui crucifiaus es pro nobis. Petavium lege libro v De Incarnatione, capite 4, § 4. Nolim ego subtiliores hoc Joco quæstiones agitare. Pro certo illud habeo, Areopagiticorum auctori mentem consiliumque non fuisse, ut Trisagion soli Christo applicatum eo ritu intelligeretur. Quinimo seraphim illi, astante Jesu, concinere intelliguntur Trisagion sanctissimæ Trinitati, Jesumi sanctificanti, et oleo gratiæ plenissime ungenti. Auctoris luculentissima accipe verba, loco citato, num. 3, § 10: Nequaquam igitur, inquientis, divinissimus coelestium essentiarum ordo ignorabat, Jesum divinissimum sanctificationis ergo descendisse, verum sciebat... et ab ipsomet Patre Spirituque humano more sanctipcatum. Consonat Scholiastes: Nam et Jesus, qui ut Deus omnia sanclificat, ut homo etiam sanctificatus fuit a Patre, et a semetipso, quia etiam Deus est, et a Spiritu sancto; scientibus quoque cœlestibus ordinibus.... Eodem ritu hodieque utuntur Græci, ut apud Goarium videre est; neque puto, quispiam dixerit, se conformare illos velle menti, cousilioque Petri Fullonis et Severianorum. Caterum ad illud quod attinet Trisagion, Sanclus Deus, Sanctus fortis, Sanctus et immortalis, cuni additamento Petri Fullonis, Qui crucifixus es pro nobis, nec illud indicant Areopagiticorum auetoris verba, nec illud est quod a seraphim in cœVidit hanc vero objectionem Scholiastes, sive Maximus, sive Joannes Scythopolitanus, depellitque duplici modo: ‹ Ab universa. Quoniam, inquiens, euäm tum 667 fidei quoddam symbolum præmittebatur; vel potius doctrina ista quam tum acceperant; sen lider explanatio. Hæc habet ille ad n. 2 et ad n.3. $7, sic ait: Generali. Generale laudis canticum Jixit: vel quod ab omnibus canitur, vel pro universali quasi gratia offertur, Hunc autem byminum. Nota ut hunc hymnum symbolum, et professionem, el gratiarum actionem appellet. Quamdam fidei explanationem professionemque, quæ symbolum vocari posset, ac etiam bymnus et laudis canticum dicebatur, editam ac decantatam ab omni Ecclesiæ consessu locum antiquitus in sacra liturgia habuisse, ammadvertit primo Scholiastes; qui inde tamen colligere liceat, Areopagiticis allatis verbis indicatum esse symbolum lidei, sive aposiolicum, sive Nicænum, sive Constantinopolitanum. Symboli Nicæni usum, Theodoro lectore teste, iu Ecclesiam Antiochenam invexit Petrus Fullo, et in Ecclesiam Constantinopolitanam Timotheus Monophysita; erat vero ab hisce formulis longe diversa quæ describitur ab auctore Areopagiticorum, in officio liturgico adhibita, confessio fidei, utpote quæ hymnologia, et cantici laudis, et hierarchica eucharistiæ, seu gratiarum actionis modum haberet; tametsi et symbolum religionis vocaretur, propterea quod divina beneficia, quæ fide credimus nobis

col. 1053–1054page 239 of 262

PG 4:1053πίστιν, ει ἔκδοσιν, ει ὄρος πίστεως, ει κανόνα, ει ἅγιον μάθημα, ει γράμμα, γραφήν

VINDICIA OPERUM AREOPAGITICORUM. a Deo in redemptione collata, canebantur et lauda- de symbolo fidei loquens, quod initiandi baptismo bantur. Ad rem hanc facit animadversio Josephi· Bingham, qui libro xv Originum ecclesiasticarum, capite 3, cum explanasset majorem gratiarum actionem, quæ in liturgia legitur; illam scilicet, quæ hymnum seraphicum includit, Sanctus, sanctus, sanclus Deus Sabaoth, adnotat, mentionem deinceps fieri in Constitutionibus apostolicis cujusdam specialioris actionis gratiarum pro divinis beneficiis in redemptione per Christum acceptis. Quod integrum symbolum erat, inquit, quo Ecclesia tunc temporis in hoc officio utebatur. Nondum enim solemnis recitatio symboli pars officii ecclesiastici erat, uti quidem in posterioribus sæculis; sed tantum istæ doctrinæ recitabantur quæ specialioris gratiarum actionis pro magnis Incarnationis ac Redemptionis mysteriis erant argumentum. Locum affert ex Constitutionibus, itemque testimonia Joannis Chrysostomi homilia 24, in Epist. I ad Corinth. et Cypriani epist. 113, edit. Oxon. Jamvero ad alteram scholiastæ responsionem dilapsi sumus, quæ potius est prioris allata lucidior explanatio. Ipse namque Areopagiticorum auctor catholicam illam bymnologiam, quam post evangelium decantatum, jussisque foras abire catechumenis et energumenis et pœnitentibus, totus Ecclesiæ consessus concinebat, positam docet in commemoratione quadam beneficiorum Dei, Deique maxime benevolentiæ in sacro mysterio mox peragendo, cum laude supremi datoris, et cum gratiarum actione pro donis datis. Ejus accipe verba quæ habentur num. 3, § 7: Tum denique, inquientis, sancti sacrorum administri, spectatoresque studiosi (ecce consessum Ecclesiæ omnem) sacratissimam hostiam (quæ nempe parabatur in altari immolanda) contuentes, catholica hymnologia (seu generali laudatione) concelebrant beneficum munificumque principium, a quo salutaria nobis exhibita sunt sacramenta, quæ sacrosanctam illam initiatorum (baptizatorum) consumat deificationem. Quis, indicatis his verbis, dixerit symbolum fidei, seu formulani illam aut apostolorum, aut Nicænam, aut Constantinopolitanam, quam recitantes aut legen - tes fidei nostræ suprema capita profitemur? Pergit auctor: Hunc autem hymnum alii laudis canticum, alii religionis symbolum appellant: alii denique, mea quidem sententia, divinius hierarchicam eucharistium, sive sacro principalem gratiarum actionem; ut quæ divinitus ad nos dimanantia sacra dona complectitur. Hymnus iste dicebatur laudis canticum, quo sacri ministri et fideles supremum datorem benorum omnium canendo laudabant: verum etiam gratias agebant pro sacris donis ad nos dimanantibus, unde et sacro principalis gratiarum actio vocabatur. Ab aliquibus item symbolum religionis dictum fuit; ubi dignum est animadversione, symbolum dici, non lidei, sed religionis: nec enim simplex erat fidei professio; sed Christianæ religionis mysteria, Deo laudes effundendo, eique gratias pro collatis donis agendo, commemorabant fideles. Diciturque demum catholica hymnologia, propterea quod universus Ecclesiæ cœtus hymnum illum decantabat. Nihil est ergo, quod formulam illam, quam symbolum fidei vocamus, indicet. Mirum foret, tot nominibus insignitam illam fuisse, quæ Patres alii ecclesiasticique scriptores nunquam usurparunt, neque ipse Areopagiticorum auctor alio in loco, ubi de Symbolo fidei apostolorum agit. Porro symbolum sive apostolorum, sive Nicænum, sive Constantinopolitanum a Græcs Patribus dictum legimus πίστιν, ει ἔκδοσιν, ει ὄρος πίστεως, ει κανόνα, ει ἅγιον μάθημα, ει γράμμα, et γραφήν: mullibi hymnum, aut hymnologium, aut cunticum laudis, aut gratiarum actionem. Ipse auctor Areopagiticorúm capite 2. De ecclesiast. hierarch., num. 2. § 6, edebant, ac profitebantur, vocat illud GeomapadóTous lɛpodoylas, sacra a Deo tradita eloquia. Quod argumento demum est, nihil 668 esse in eo loco Areopagitico, quod symbolum fidei indicet, quodve spectet ad rituin in officio liturgice invectuni a Petro Fullone. Symbolum simplex Nicænum fecit sacræ liturgiæ partem Petrus Fullo. Symbolum Constantinopolitanum orthodoxi adhibuerunt. Ritus hujusmodi non exponit, nec indical auctor Areopagiticorum. Hinc vitam egit ille ante ejusdem novi ritus tempora. Nondum satis. Invectum a Fullone ritus penitius introspicere præstat, ut liquido demum pateat, nihil esse in Areopagiticis dictis, quod mentem ac ingenium Petri Fullonis ac Severianorum redoleat. Illum verissime declarat Christianus Lupus in Dissertatione de symbolo apostolico et Nicæno cap. 6: Tertio discimus, inquiens, quod Nicænum symbolum solemniter cantari ad omnem liturgiam, primus in Antiochena Ecclesia ac diœcesi jusserit foedus Eutychianista Petrus Fullo. Quarto, quod eumdem ritum in Constantinopolitanam Ecclesiam ac diœcesim invexerit ejusdem patriarcha Timotheus. Jam tene ritum illum a Fullone in Ecclesiam Antiochenam, a Timotheo in Constantinopolitanam, Eutychianistis hominibus invectum, in sola Symboli decantatione positum non esse, sed in usu Symboli Nicæni, rejecto Constantinopolitano. Cur ita? Animadverte formulam fidei, quam in concilio Nicæno adversus Arium trecenti decem et octo Patres condiderunt, quibusdam postea auclam fuisse additamentis, vel majoris explicationis gratia, vel novæ ut hæreses claris verbis confoderentur. Nicænum quidem Symbolum his verbis desinit: Qui propter nostram salutem incarnatus est, et inter homines versatus: qui passus est, et resurrexit tertia die, ascendit ad Patrem, et iterum venturus est cum gloria, ut vivos judicet ac mortuos: credimus etiam in Spiritum sanctum.» Ita vero se habent symboli Constantinopolitani additamenta: ‹ Qui propter nos homines, et nostram salutem descendit de cœlis: et incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria virgine, et homo factus est: crucifixus etiam pro nobis sub Poutio Pilato, passus et sepultus est, etc. tum Utrumque symbolum in synodo Chalcedonensi, quod habitum fuit adversus Eutychem et asseclas, publica orthodoxorum acclamatione, ac Patrum decreto confirmatum. Utrumque actione 2 recitaac primo his acclamatum Nicæno verbis: Hæc catholicorum fides, huic omnes credimus, in hac baptizati sumus, in hac baptizamus; › tum pariter Constantinopolitano: Hæc omnium fides, hæc orthodoxorum fides, sic omnes credimus. In definitione demum fidei, quæ habetur actione 5, ita pro utroque decretum latum legitur: Communi judicio dogmata expellentes erroris, et inerrabilem Patrum renovavimus fidem, symbolum trecentorum decem et octo omnibus prædicantes: et eos, qui hanc veluti tesseram pietatis acceperunt, ut proprios Patres etiam ascribimus; eos nimirum, qui postea in magna Constantinopoli congregati sunt centuin quinquaginta, et eamdem tidem ipsi quoque confirmaverunt. Decernimus igitur.... prafulgere quidem rectæ et immaculatæ fidei expositionem sanctorum et beatorum 318 Patrum qui in Nicæa temporibus piæ memoriæ Constantini imperatoris: servari autem et ea, quæ apud Constantinopolim a sanctissimis centum et quinquaginta Patribus decreta sunt, ad expellendas quidem hæreses quæ co tempore germinaverant, et ad confirmationem catholica et apostolicæ nostræ fide).» Hine vero factum, ut orientales orthodoxæ Ecclesiæ, singularibus fidei formulis prætermissis, quibus utebantur pro liber-

col. 1055–1056page 240 of 262

PG 4:1055ματος) (κατὰ τὸ σύνηθες)

R. P. B. M. DE RUBEIS tate; quæ tunc obtinebat, paulatim symbolum Con- sita Timotheus subsecutus est in sedem Constantistantinopolitanum adhibere coeperint in baptismatis collatione, illudque constantissime retinuerint, hodieque retineant; idemque symbolum nihilominus in ecclesiasticis monumentis appellatum fuerit Nicænum, cum revera sit ipsum Nicænum aliquibus additamentis auctum. At hæc additamenta, quæ in symbolo Constantinopolitano habentur, pertinacissime rejiciebat Eutyches, adhærebatque soli ac simplici Nicæno, quo divinæ sacramentum Incarnationis non ita perspieue, ut in Constantinopolitano, explanatum fuerat. Apertissime rem ☑odunt Acta synodi oecumenicæ Chalcedonensis. Actione 1, libellus refertur confessionis Eutychetis, in quo symbolum Nicænum continebatur cum his verbis ad Incarnationis mysterium attineutibus: Qui propter nos homines et propter nostram salutein descendit, et incarnatus est, et homo factus est, passus, et resurrexit tertia die, etc. Tum sic addit Eutyches: Sic ab initio, Inquiens, a progenitoribus meis accipiens, credidi et credo.... Et in hac fide baptizatus, signatus sum, et usque hodie vixi.... Eum, qui præter istain addiderit aliquid, aut imminuerit, aut docuerit, damnationibus.... subjacere. Pravam hæretici homiais mentem station patefecit Diogenes episcopus Cyzici. Hæc ille reposuit: «Dolose, inquiens, præ« posuit (Eutyches) synodum sanctorum Patrum, quæ in Nicæa facta est, Accepit nanque additamenta a sanctis Patribus (Nicæni ad Symbolum apostolorum facta) propter perversum intellectum Apollinaris, et Valentini, et Macedonii, et qui eis similes sunt 669 (quibus Eutyches animo adbæresceba:). Et additum est in symbolo sanctorum Patrum (nempe Constantinopolitano): Qui cescendit, et incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria virgine. Hoc namque prætermisit Emtyches, sicut Apollinariste. Nam etiam Apollinaris suscipit sanctam synodum, quæ in Nicea facta est; secundum propriam perversitatem intelligens verba. Effugit: De Spiritu sancto et Maria virgine, ut ne omnino unionem carnis confiteretur. Etenim sancti Patres, qui in Nicara convenerunt, quod incarnatus est, dixerunt. Sancti autem Patres, qui post ipsos fuerunt (Constantinopoli congregati in synodo) explanaverunt dicentes: De Spiritu sancto, et ex Maria virgine. Hæc Cyziceni episcopi verba insuper habentes episcopi quidam Egyptii, qui Eutychetis, ac Dioscori Alexandrini antistitis, Eutycneti patrocinium impendentis, partibus adhærebant, adjectiones Nicæno symbolo factas rejicere perrexerunt: Nemo, inquientes, suscipit adjectiónem, nemo diminutionem: quæ in Nicaa constituta soût, teneant.» Ac rursum; ‹ Adjectionem nullus suscipit: teneant, quæ Patrum sunt: teneant, quæ in Nicæa constituta sunt, ɔ Satis jam patet, solemne Eutychianis fuisse, ut Constantinopolitanum symbolum sugillarent ac rejicerent, solumque Nicænum profiterentur. Hoc idem consilium Monophysius Petro Fulloni episcopo Antiocheno, et Timotheo episcopo Constantinopolitano insederat; eodemque pravo inducti consilio, partem Iturgiæ divinæ fecerunt symbolum, non Constantinopolitanum, quod rejiciebant; sed Nicænum, quo abutebantur. Refert ergo Theodorus lector libro, Petrum Chaphæum (cùm rursus episcopatum recuperassel Antiochenum) excogitasse, ut in singulis collectis symbolum diceretur, quod Nicænum fuisse, hæc alia ejus verba evincunt: • Timotheus (episcopus Constantinopolitanus) symbolum fidei trecentorum et octodecim Patiom in singulis collectis recitari præcepit, in odium scilicet Macedonii, quasi ille non susciperet id symbolum. Secundam Cnaphæi irruptionem in sedem Antiochenam ad annum 476 pertmere, docent Lequienus ju Oriente Christiano, continuatores Bollandi tomo IV Julii, Antonius Pagius. Macedonio hujus nomiMis secundo anno 515 in exsilium pulso, Monophynopolitanam, rexitque Ecclesiam illam septem annos. Invecti novi ritus auctor fuit in Antiochena Ecclesia Petrus Fullo, seu Cnaphæus: ipsumque imitari in Ecclesia Constantinopoleos Timotheu placuit. Verba illa, in odium scilicet Macedonii,» 'expendeus Natalis Alexander, sibi colligere videtur, agi eo loci de symbolo Constantinopolitano, tametsi dicatur illud trecentorum et octodecim Patrum; a Macedonium scilicet intelligens, Spiritus sancti divinitatis hostem, in synodo Constantinopolitana œcumenica i damnatum. Ita ille sæculo w, dissertatione 37, art. 1 in fine. Fallitur vir doctus. Macedonius est, non primus Spiritus sancti hostis, sed hujus nominis II immediatus ipsius Timothei antecessor, catholicæ fidei in synodo Chalcedonensi constitute professione clarus, Hanc ob causam ab Anastasio imperatore in exsilium anno 511 pulso, ipse Timotheus hæreticus, et synodi Chalcedonensis impugnator suffectus fuit. Plura pessimus homo egit, Theodoro lectore teste, contra ipsum Macedonium ac inter alia symbolum fidei trecentorum et octodecim Patrum (Nicænum) in singulis collectis recitari præcepit, in odium scilicet Macedonii (præcessoris) quasi ille non susciperet id symbolum (nempe Nicænum). > Ritui porro, quem pravo consilio invexeraat hæretici Monophysitæ, ritum opposuerunt orthodoxi, quo palam coramque in sacra liturgia rectam et catholicam Incarnationis Dominicæ fidem proliterentur, symbolo Constantinopolitano, quod rejiciebant illi, adhibito. Præsto est ecclesiasticum monumentum, quod ad annum 518 pertinet, quo maxime constat, jam tum in usu fuisse apud orthodoxos, ut in divina liturgia symbolum fidei legeretur aut decantaretur. Inter acta synodi Constantinopolitanæ anno 556 sub Menna celebratæ, libellus recensetur inscriptus: Quomodo prædicate (sea promulgatæ sint synodi. Ad aliud concilium spectat Constantinopoli anno 518 habituin, Justino seniore catholico regnante post Anastasium imperatorem, Chalcedonensis concilii hostem. Ejus initium est; Introitu facto secundum consuetudinem in sanclissima magna ecclesia nostra, die Dominica 15 præsentis mensis Julii, indictione XI, a domino sanctissimo archiepiscopo et œcumenico patriarcha Joanne, etc. Annum 518 indicat undecima indictio: quo Joannes II, cognomento Cappadox, die 17 meusis Aprilis in sedem Constantinopolitanam Timotheo Monophysitæ memorato suffectus fuit. Prope finem libelli hæc habentur verba juxta versionem ab Henrico Valesio emendatam in nous ad Evagrium libro iv, capite 11: Et post lectionem saneli Evangelii, cum missa ex more celebraretur, el clausis januis, et sacro symbolo (tou ȧyiou past. ματος) ex more recitato (κατὰ τὸ σύνηθες) ubi ven inm est ad diptycha, etc. Perspicue patet, symbolum fidei in liturgia jam anno 518 ex more a lectum recitatumque ab orthodoxis fuisse. At illud erat symbolum Constantinopolitanum. Exstant loco citato epistolæ 670 ejusuetu synodi Constantinopolitane annd 513 celebrate ad ipsum Joannem nuperum patriarcham, in quibus hæc babentur Tertium capitulum in petitione continebatur, ut pro majori Scripturarum auctoramento sancta et magna synodus 318 Patrum congregatorum in Nicæa, qui sanctum symbolum lider detinterunt et exclamaverunt; «In quo baptizati sumus, el baptizamus: et quæ in Constantinopoli sub Nectario sanctæ memorie.congregata est, et prædictum sanctum symbolum 318 Patrum confirmavit ponantur in sacris diptychis, › etc. Ubi symbolum illud fidei, quod Nicæna synodus delinivit, confirmavitque synodus Constantinopolitana, non aliud est nisi Constantinopolitanum, seu Nicænulo cum additamentis. Paria leguntur verba ibidem in

col. 1057–1058page 241 of 262

PG 4:1057ὑπερφυὲς καὶ ὑπερούσιον, ὑπερούσιος, υπερφυής,

VINDICIE OPERUM AREOPAGITICORUM. epistolis monachoruta, et Joannis Ilierosolymitani advertente Edmundo Martene libro i De antiquis ad eumdem Joannem patriarcham. Accedit luculentissima confirmatio ex Chronico abbatis Riclarensis Lusitani, qui sæculo sexto florebat, didicitque litteras Constantinopoli, Chronicon illud, quod ab anno 566 perducitur ad annum 500, vulgavit Henricus Canisius. Locus est luxatus quidem, sed ab Henrico Valesio ad sua lempora redactus, qui rem mirifice confirmat. Nemne ait Biclarensis: Romanorum (imperatorum) Lill Justinus junior annis undecim. Qui Justinus anno primo regni sui (anno Christi 566) ea quæ contra synodum Chalcedonensem fuerant commenta, destruxit; symbolumque sanctorum 150 Patrum Constantinopoli congregatorum, et in synodo Chalcedonensi laudabiliter receptum, in omni Ecclesia catholica a populo concinendum intromisit, priusquam Dominica dicatur oratio. Que nempe Justino seniori conveniunt, factaque fuerunt anno 518, deceptus Biclarensis tribuit Justino juniori, redigitque ad annum 566. Ita Henricus Valesius in Notis ad caput 4 libri v Evagrii. Quo loco refert ipse Evagrins, a Justino juniore transmissum fnisse anno primo imperii, Christi 566, edictum • ad omnes qui ubique sunt Christianos: cui omnes quidem consensum suum accommodarunt, rectam in eo fidem ac doctrinam promulgatam esse dicentes; nullum tamen ex membris Ecclesiæ, quie discissa fuerant, ad pristinam rediit unitatem; propterea quod disertis verbis edixerat imperator, ut firmus atque immotus Ecclesiarum status in posterum servaretur, sicut antea servatus fuerat. › Nempe satis fuit Justino juniori, orthodoxam edicto suo exposuisse filem; deque Eutychiano, et Nesto. riano dogmate disputationes in posterum vetasse, ita ut unicuique de hisce rebus pro suo sentire arbitria liceret. Ex hoc itaque edicto colligitur (verba sunt Valesii) mullam utilitatem consecutam esse, ut recte scribit Evagrius. Malé igitur Joannes Biclarensis in Chronico Justino juniori ea tribnit, quæ seniori Justino potius conveniebant. Is fuit ergo, qui anno 518, ut ea destrueret, quæ contra synodum Chalcedonensem peracta fuerant, symbolum fidei Constantinopolitanum, quod ipsa Chalcedonensis synodus laudabiliter acceperat, quodve rejiciebant Eutychiani, decantandum in sacra liturgia præcepit in omni Ecclesia catholica, cum aliquæ jam illud adhibere cœpissent, postquain Petrus Fullo anno 476 concinendum prava mente invexit symbolum Nicænum. Concinendum illud vero jussit, si Biclarensi credimus, ante Orationem Dominicain; quod utique postea præstitutum novimus in ecclesiis llispaniæ, non alibi. Sero in Occidente ritus idein receptus. In collatione baptismatis tradere symbolum, quod apostoJorum dicitur, perrexerunt Latinæ Ecclesiæ: ipsumque symbolum Constantinopolitanum ut divinæ liturgia pars esset, Hispani Patres in concilio Toletano quod anno 589 sub Recaredo rege adversus grassantem Arianam impietatem celebratum est, primi decreverunt capite 2. ‹ Ut pro reverentia sanctissimæ fidei, inquientes, et propter corroborandas hominum invalidas mentes, consulta piissimi et gloriosissimi domini Recaredi regis.... per omnes ecclesias Hispaniæ vel Galliciæ, secundum formam Orientalium Ecclesiarum, concilii Constantinopolitani, hoc est 150 episcoporum, symbolum fidei recitetur: et priusquam Dominica dicatur oratio, voce clara a populo decantetur. > Sæculo nono mos idem vigebat in Galliis. Valafridus Strabo in libro De rebus ecclesiasticis, capite 22 ait: Apud Gallos, et Germanos post deJectionem Felicis hæretici, sub gloriosissimo Carolo Francorum rectore damnati (anno 792, in synodo Ratisbonensi et anno 794 in Francfordiensi) idem symbolum latius et crebrios in missarum cœpit ollicus iterari. › Satis indicant hæc verba faniur Ecclesin ritibus, capite 4, art. 5) jam antea symbolum in missis recitatum fuisse; sed non ita latius et crebrius, ac post damnatum Felicem. Sæculo demum undecimo, eumdem in Ecclesia Romana, Henrici imperatoris temporibus admissum ritum, plerique arbitrantur; sed toto etiam sæculo nono dictum lectumque, licet non decantatum, aptid Romanos symbolum, contendit laudatus Martene loco citato, ubi scriptorum, qui adversari videntur, testimonia declarat et conciliat. Jam vero ritum hujusmodi mullum, quem diligenter exposuimus, indicant Areopagitica verba a Lequieno opposita, sive prava mente a Petro Fullone et Monophysitis, sive catholico consilio ab orthodoxis Invectum. Nulla symboli Nicæni, nulla Constantinopolitani mentio, quod in sacra liturgia decantaretur. Una proponitur 671 hymnologia, quam totus ecclesiæ consessus post Evangelium, catechumenis, et energumenis, et pænitentibus pulsis, cum hostia in altari immolanda parabatur, concineret. Quæ nempe hymnologia complectebatur tum laudem supremi Numinis, a quo bona cuneta procedunt, tum pro donis datis gratiarum actionem. Hinc vero colligi potest, auctoren Areopagiticorum, qui inter partes liturgicas nullam sym boli fidei mentionem ingerit, vitam egisse ante ritum hujusmodi invectumi anno 476. Primus Areopagiticorum locus a Lequieno objectus ex libro De divinis nominibus. Prava dogmata Monophysitica explanantur. Cum his non consonat, imo illis adversatur prædictus locus, quo dirina naturæ integritas, et humanæ exaltatio in Christo declaratur. Scholiastæ et S. Thomæ commentarii. Summam disputationis jam attigimus. Pravis Eutychianorum dogmatibus opera Areopagitica_scatere contendit Lequienus. Id ad examen vocandum est. Locum profert ille, qui capite 2 De divinis nominihus, §10, legitur sub nomine S. Hierothei: in quo Dominus Jesus dicitur ὑπερφυὲς καὶ ὑπερούσιον, quod supernaturale et supersubstantiale est, quando factus fuit homo, servasse, non solum quatenus nostra participavit sine alteratione et confusione, nihil ex inexplicabili sua inanitione quoad immensam plenitudinem suam perpessux; sed (quod omnium novorum perquam notum est) in nostris naturalibus sypernaturalis erat et in iis quæ substantiæ sunt supersubstantialis, quoad omnia nostra supra nos eximia supereminens. Cujus loci sensus visque ut percipiatur (Lequieni verba sunt), attinel observare, vocibus ὑπερούσιος, et υπερφυής, apud istum aucto rem non significari eximiuin quemdam statum, qui tamen naturæ create terminos ex toto non excedat; sed divinam omnem præcellentiam, quæ ab omni creatæ substantiæ quantalibet perfectione infinite discrepet. Jamvero si Dominus Jesus, supernaturalem, supersubstantialemque statum suum servavit; non solum quatenus cum Deus esset, sine sui diminutione et confusione nostrarum rerum particeps fuit; sed etiam quatenus humana nostra, seu nostræ substantiæ ac naturæ propria, supernaturali supersubstankialique ratione gessit, et habuit; quid aliud restat, nisi Christum divine humana quæque nostra gessisse; ejusque adeo humanitatem ad divinitatis naturam pertinuisse velut ejns appendicem qui quidem purus putus Monophysitaruin error fuit. › Reponenda plura sunt. Ac primo Monophysitica commenta, non una, sed alia et alia ratione efferebant heterodoxi ipsi homines, ac intellexisse videntur Patres, qui in illo negotio versati sunt, S. Leo papa, Patres Chalcedonenses, Theodoretus aliique plures. Paucis ea Damascenus II lib. 111 De fide orthodoxa, capite 2, complectitur: «Unus,» inquiens, Filius Dei naturæ humanæ perfectæ ac

col. 1059–1060page 242 of 262

R. P. B. M. DE RUBEIS. subjecti, ut sit persona eadem hominis, et albi. › Neque tamen quispiam colligat, naturam humanam accidentis more ad personam divinam adhærescere,ac unionen duplicis naturæ in Christo accidentalem di ci debere; humana quippe natura est vera substantia, eademque ad subsistentiam Verbi divini tracta con stituit personam Christi, quæ non est distineta a persona Verbi pariter subsistente in natura divina. Theologos consule, qui hæc omnia late pertractant. integræ ● secundum hypostasim absque confusione, situm; accidens vero trahitur ad personalitateın aut mutatione, aut divisione: ita ut nec divinitatis suæ naturam in carnis substantiam mutaverit, nec substantiam carnis suæ in naturam suæ divinitatis; nec ex divina sua natura, et quam assumpsit hu mana natura, unam confecerit naturam › (sive con fusam, ex divina scilicet et humana simul com mistis coalescentem; sive ex duabus illis integris quidem manentibus, sed veluti imperfectis incom pletisque partibus compositam). Tres vel quatuor hujusmodi insani ac pestiferi erroris explicandi modos passim afferunt Patres. Nihil vero simile in Areopagiticis allatis verbis, nibilque prorsus in opere toto: imo dicitur Filius Deimostra participa visse sine alteratione et confusione: nihil ex inex plicabili sua inanitione, quoad immensam plenitu dinem suam, perpessus. Que Scholiastes expen dens ait: Observa itaque, neminem tam divine loqui contra Nestorianos, et Acephalos (seu Mono physitas) et Phantasiastas.» Adhuc plura, eaque solidissima, dabimus infra. At fuerint Monophysitarum aliqui, vel plerique, qui impium ac impossibile unius Christi nature commentum prædictis modis expositum rejicientes, novum addiderint, ne ita insani viderentur; quod nempe verbis citatis indicat Lequienus, ac superius ex doctissimo Combefisio ita repræsentaverat, cut unam dixerint Eutychiani naturam, non ut caro sive humanitas Christo defuerit, vel per mutatio nem sive conversionem, vel per absorptionem sive deperditionem (neque ut divinitas conversa intel ligi debeat in carnem, aut in unam tertiam natu ram differentem per commistionem adunata, aut veluti demum pars imperfecta compositam quam dam simul cuin carne conficiens); sed ut natura divina sola proprie natura sit et dicatur, quæ pri mas in Incarnatione partes habeat, non humana, quæ secundas tantum: illa, inquam, quæ aliam habeat, non quæ habeatur tanquam illius videlicet appendix, eique immersa. Qui tamen error, in quio ego, ut magis innotescat, satis non est dicere, naturam divinam in Christo 672 priucipalem esse, et humanam veluti appendicem; illamque habere, et istam haberi. Hæ videntur innoxiæ locutiones, ni aliquid aliud addatur. Dixerat namque Vigilius Tapsensis libro iv Contra Eutychem, num. 4: Quia ergo non est idipsum haberi, et habere; Verbum quippe habet, habetur autem caro: perspicue et li quido comprobatur, Christum utriusque esse na turæ, unius vero personæ. Quo loco ex illa di stinctione habentis, et habiti dogma colligit Vigi. lius Eutychianis adversum. Quanquam et illud animadvertendum est, quod docet S. Thomas in opusculo Contra Græcos et Armenos, capite 6, non tam esse divinam naturam, quæ habeat humanam; quam potius personam Verbi esse illain, qua: vere ac proprie naturam humanam habet; nihilominus vero propter rei identitatem, ut ait ille opu sculo 1, capite 4,cum natura divina non distingua tur a persona; dici recto sensu posse, naturam divinan habere humanam. Ea recole quæ latiore sermone versavimus num. 9, ubi Cyrilli sententiam expendimus de unu naturu Verbi incarnala. Hinc merito Dionysius Petavius libro De Incar. natione, capite 8, num. 4 colligit, primarium in lu carnatione locum obtinere divinitatem, ad quam humanitas, velut appendicis et accidentis instar est ad substantiam. Id ante luculentissime docuerat doctor angelicus, opusculo 11, capite 211, ubi re jecta compositione ex natura divina et ex humana, velut ex partibus, non aliud inquit hujusce com positionis in Christo exemplum posse in creaturis inveniri, nisi quod suppedital subjecti et acci dentis unio: quæ non sic uniuntur, ut ex eis ali quod tertium constituatur; unde subjectum in tali unione non se habet ut pars, sed est integrum quoddam, quod est persona, hypostasis, et suppo Hæreticum sensum si velit Lequienus locutio nibus illis, quas adhibet cum Combefisio, efferri; addat oportet quæ postea refert ipse ex Timotheo Eluro, qui in lucubratione, qua Leonis Magui ad Flavianum epistolam vellicabat, pronuntiare non dubitavit Humanitatem Christi omni actione propria carnisse; nec operationes alias, nisi divi nas, per eam exsertas esse; atque adeo quæ hu manitatis operationes censebatur, ráon passiones potius, et meras exsecutiones, pasic, esse nu cupandas. Quo commento admisso sponte fluit, quod idem Elurus contendebat, solam divinitatein esse Christi naturam, etsi incarnatam › se nimirum carne vel humanitate habente instar appendicis ad junctæ, vel instar instrumenti, per quod divinæ exse rerentur operationes. Quo pariter admisso commen to, et illud intelligi potest quod effutiebant, per Incarnationem humanitaten totam ad deitatis naturam pertinuisse, sed sine ulla lainen per mistione, vel absorptione, vel conversione; nec enim humanitas deperdebatur, sed salva cousi stebat, propria tamen operatione spoliata, ac di vinæ naturæ effecta instrumentum. Eutychianum hunc sensum confirmat Petavius libro vini De In carnatione, capite 6, enarrans dogma Monothelita rum, qui sicuti unam Christi operationem esse pu tabant, ita unani ejus naturam fateri cogebantur. Christi humanitatem a divinitate Verbi actam (ait ille num. 5) et impulsam, ac gubernatam fuisse, inter orthodoxos convenit... Verum hoc eo fine Monothelitæ proferebant, ut nonnisi una amborum esset ¿vépyɛla, eaque ex toto divina, quæ manans a divinitate trajiceretur in animam et in carnem, a quibus tantummodo reciperetur, nulla autem effi ceretur ex parte. Siquidem animam illi censebant nullis in Christo facultatibus instructam esse, ne que spiritalibus, neque sentienti ac vegetanti parti congruentibus; sed solam inesse substantiam: ¿¿ vapiv vero et potentiam, ac consequentein ex ea Èvépystav in solidum divinitatis esse. Sicut malleus ab artifice ad opus adhibitus et impulsus nullam es sese motionem confert; sed hanc totam a movente receptam, tanquam alienam in opus refundit.» Et infra num. 5: In ipsa carnis perpessione duo sunt consideranda: alterum, motio ipsa et agitatio car nis, aut divisio vel contusio et hujusmodi; alterum doloris perceptio, quam scholæ sensationem vocani. Horum prius sola caro patiebatur, utpote materia, et quantitate natura sua constans; posterius ex vi et sentiendi facultate proficiscebatur, non humana vel creata; sed divina, quæ carni se accommodans, idem in carne Christi faciebat, quod in carne omnium hominum anima rationalis. Itaque (ut numero su periore concludit ille) quidquid vitale, ac vegetuin, et spirans inesset homini Christo atque omnts ejus actio et impulsio, qua vel seipsam in cæteris Adami posteris movet anima, vel subjectam sibi carnem agit et excitat, non ab ulla creata polentia et fa cultate flucbat, sed ab ipsamet divinitatis substan tia, quæ naturales animæ facultates altiori et ea traordinaria 673 virtute supplebat, et consenta neas humanæ substantiæ operationes exprimebat.» Hæc ille, que et Lequienus approbat in Notis ad has resim Monothelitarum. Hinc demum perspicue ratio patet, ob quam Monothelitas et Eutychianos ortho doxi Patres appellarent Apollinaristas; hi namque anima, vel mente mutilabant humanitatem Christ;

col. 1061–1062page 243 of 262

PG 4:1061; καὶ ἀνὴρ ὁ ὑπέρθεος ἐχρημάτισεν τοῦ Ἰησοῦ θεότης; ἐν μιᾷ τῶν αὐτῆς

VINDICIÆ OPERUM AREOPAGITIGORUM. illi propria energia ac omni facultate vitali spoľ'abant eam, id omne munus in divinitatem rejicientes. An ergo tam impium dogma tradiderit allato loco auctor Areopagiticorum? Age locum ipsum diligentius expendamus. Prætermissa a Lequieno verba primum affero. Jesu Christi divinitatein extollit, quæ ineffabilis est et inexplicabilis, supra sensum, supra vitam, supra substantiam; supernaturaliter habet supernaturalitatem et supersubstantialiter substantiam excedit. Quo loquendi modo passim toto opere usurpat auctor non tam substantiam, dici debere Deum, quam supra substantiam, frequentius animadvertens; neque naturam, sed supra naturam. Pergit ille: Ex humani generis amore, inquiens, Ews quoɛws ad naturam se demisit: xal adnows ourivon, et vere substantiatus est; καὶ ἀνὴρ ὁ ὑπέρθεος ἐχρημάτισεν et homo (qui supremus Deus eral) nuncupatus est. Catholicam fidein hæc verba exprimunt; neque verbulum est, quod varia Entychiana dogmata redoleat. Id etiam ævo suo observatum a Scholiaste: Usque ad naturam. Vides quomodo dicat, quoniam etiam ad naturam venit (naturam scilicet nostram intellige): et naturam non recte de Deo dici (Deus quippe supra naturam est). Ecce enim quomodo dicat, quoniam usque ad naturam descendit, id est eo usque vilitatis, atque ejus quod ipse non habebat, pervenit. Ubi nota significantiam verborum. › An ita vero descenderit ad naturam nostri generis, ut hæc in assumptione conditionem proprii generis amiserit, actione propria spoliata, et effecta instrumentum, per quod quidquid energiæ et actionis erat in Christo Domino una deitas operaretur? Ita nonnullos Eutychianos contendisse, dictum est: ac ita sequentibus verbis voluisse Areopagiticorum auctorem, arbitratur Lequienus. Jam verba, quæ sequuntur, profero et expendo. Etsi in istis (in natura scilicet nostra, nostraque substantia assumplis) habeat quod supra naturam, el supra substantiam est. Quod bifariam ostenditur. Ac primo quia divinitas, quam paulo superius vocandam docuerat supra naturam, et supra substantiam, salva consistit in Incarnatione; unde ait: Non solum quia immutabiliter et sine confusione nobis sese communicavit, mikıl in exuberanti sua plenitudine ex ineffabili exinanitione perpessus. Ac deinde quia verum etiam (quod omnium novorum novissimum) in naturalibus nostris supernaturalis erat, et in substantialibus supersubstantialis, omnia nostra ex nobis et supra nos excellenter habens. Si Monophysitica hæc verba sint, sensum edant oportet, naturam nostram et substantiam nostram in Christo propria caruisse actione; nec operationes alias nisi quæ divinitatis erant, per humanitatem ejus exsertas esse. Sed hunc sensum convellit auctor, qui diserte docet Deum, sen Dei Filium in Incarnatione vere substantiatum esse: et insuper habere omnia nostra ex nobis, naturam scilicet ipsam et naturæ proprietates, et actiones; sed hæc omnia tamen ab illo haberi supra nos, id est excellenter, seu excellenti modo, Quam sine dubio excellentiam plura declarant in Christo Domino notissima. 1. Quia natura humana Verbi divini personali proprietate subsistit. II. Quia operationum, quæ Christus exserebat, principium erat persona divina, seu Verbum divinum in ipsa subsistens natura humana. III. Quod ipsa natura humana auclore et moderatore Deo ita gubernabatur, nihil ut sine ipsius nutu prorsus ageret. IV. Denique quod multiplici ac sublimi dono gratiæ insignitus fuerat homo Christus veluti ortus ex Virgine, impeccabilitatis, ac miracula patrandi facultatis; quæ omnia novissima sunt, soli Christo conveniunt; ac sane mirabilia quis non agnoscat, non adoret? Hæc vero sunt illa, quæ pervio, ac plano et catholico sensu ostendunt, in ipsis naturalibus et substantialibus mostris per Incarnationem assumptis maxime elucere divinitatis supernaturalitatem et supersubstantialitatem. Hæc illustrat omnia Petavius libro vit De Incarnatione, capite 10 et 12. Hæc eadem ante enarraverat Scholiastes, quem consule. Non alium vidit sensum perspicacissima angelici præceptoris mens. Ait enim lectione 5: Quamvis enim acceperit propria nostræ naturæ, tamen in ipsis rebus hamanis habuit supernaturale et supersubstantiale: id est uno modo, in quantum cominunicavit nobis, assumenis nostram naturam absque variatione divinæ naturæ, et absque commistione ipsius, et conversione ad humanam naturam; ita quod per exinanitionem ineffabilem de qua Apostolus loquitur Philipp. Nihil passus est ad superplenum ipsius, id est nihil diminutum de plenitudine suæ deitatis; non enim dicitur exinanitus per diminutionem deitatis, sed per assumptionem nostræ naturæ deficientis. Alio modo, quia (quod est inter omnia nova magis novum, et mirabile) ipse erat in naturalibus nostris supernaturaliter, et in substantialibus nostris supersubstantialiter, omnia humana quæ_ex nobis accepit, supra nos habens; quia caro 674 ejus majoris virtutis est et dignitatis quam alterius, et anima ejus dignior omni anima, et actus ejus et operationes fuerunt unifica (vivificæ, deifica) ex virtute deitatis. Cur ita? quia nempe caro et anima, seu humanitas Christi, Dei Verbi personali proprietate affecta subsistebat, ac operationes ejus a persona divina, velut a principio, proficiscel.antur; unde verissime dictum, Christum divino et excellenti modo humana nostra gessisse et habuisse. XY. Alia Areopagitica testimonia duo, ex eodem libro De divinis nominibus objecta naturam diserte distinguit a persona auctor: docetque factam naturarum unitionem in persona et hanc ex duabus nuturis compositam. Divi Thomæ commen:arius. Eodem in allegato loco, quem numero superiore expendimus, digna censet animadversione Lequienus vérba nonnulla sub Hierothei nomine prolata, nempe Causa omnium, et quæ omnia impiet, est Jesu divinitas, τοῦ Ἰησοῦ θεότης; quæ usque ad nostram naturam se demisit, el vere substantia est, annowe overwoŋ. Ubi Severianorum more (inquit Lequienus) contra quam inter catholicos, post synodum præsertim Chalcedonensem, ratumn lixumque erat, deitatem seu naturam divinam hic minime secernit ille ab hypostasi, ut eam esse incarnatam censeat. Quem Eutychianum sensum confirmari ait aliis verbis, quae eodem in libro De divinis nominibus, capite 1, § 4, habentur: Deitas Betons, humanissimam se præbuit, quia nostris secundum veritatem integre in una suarum hypostasium communicavit, ad seipsam referens, sibique vindicans humanam vilitatem, ex qua ineffabili modo simplex Jesus compositus est, etc. Hoc in loco (verba sunt Lequieni) humanitatem sic a deitate assumptam censet, ut ipsamet divina natura propria sibi fecerit, quæ humanitatis sunt, ac non solum divina Verbi persona: ut, inquam, non modo divinæ personæ Verbi secundum accuratas mutuæ communicationis proprietatum regulas, humanitatis dotes ascribat, verum et ipsimet deitati. Quo dato deitas ipsa de Virgine nata, passa et crucifixa erit; aliaque porienta impune proferentur, quæ Eutychianis et Severianis familiarissima fuere, cum naturam ab hypostasi non distinguerent, ubi de Dei Verbi Incarnatione disputabant. › At Areopagiticorum auctor, reponam ego, si naturam Severianorum more non distinguebat ab hypostasi; cur ei satis dicere non fuit, deitatem nostris vere et integre communicavisse; cur addiderit, hanc deitatis cum nostris unitionem factam esse in una suarum hypostasium, ἐν μιᾷ τῶν αὐτῆς SHOOTάGEWY? Nonne vero, qui in deitate hypostasės cognoscit ac pronuntiat, easdem fatetur distinctas a deitate, quæ una est? Addo vocem Ocótŋs ev im

col. 1063–1064page 244 of 262

PG 4:1063ὡς μονάδα μὲν καὶ ἑνάδα ὡς Τριάδα, άνθρωποφυϊκαῖς ἀλη άνθρωπίνην ἐσχατιὰν ἐξ ἧς, ἀμεταβόλου καὶ ἀσυγχύτου τῶν οἰκείων ἱδρύσεως.

R. P. B. M. DE RUBEIS fero non haberi, sed beapyla. Hanc porro supre- & las esse proprietates integras et inconfusas, perà the mam Divinitatem animadvertit ibidem AreopagitiCorum auctor, collaudari primo, ut monadem quidem ac unitatem, ὡς μονάδα μὲν καὶ ἑνάδα: deindle, at Trinitatem, ὡς Τριάδα, propter superessentialis fecunditatis in tribus personis, xploróstatov, manifestationem; et hanc denique se nobis vere et integre in una suarum hypostasium communicavisse. Quid vero non catholicum in his verbis reprehenili potest? Quodnam fuerit verbului, quo indicaverit auctor humanitatis dotes ipsi naturæ divine ascribi debere, ut non solum Filius Dei dicatur natus ex Virgine, passus, crucifixus, sed ipsa deitas, aut natura divina dici nata ex Virgine, passa, crucifixa deheat? Imo pulchre hic explicat (Scholiastis verbis utor) mysterium Incarnationis, quoniam una persona Trinitatis passa est. Nota vero: unam illam personam nobiscum integre communicasse..... Recte igitur dicimus unam personam sanctissimæ Trinitatis crucifixam esse: quod est contra Nestorianos, et Acephalòs, › seu Eutychianos. Non alium sensum efferunt, qui hæreseos nota configi debeat, verba primo loco objecta ubi quemadmodum docet ille, deitatem Jesu ad nostram usque naturam venisse, ac vere substantiain esse; ila simul etiam diserte factum, appellatumque esse hominem, qui summus Deus est. Paria sunt quæ ab codem tradita legimus capite 3 De mystica theologia: Jesum supersubstantialem (quatenus Deus est, humanæ naturæ veritatibus substantiatum fuisse, id est veram assumpsisse naturam huma - nam. Quibus in locis Deus, et Jesus, qui factus, et appellatus homo dicitur, atque substantiatus, divinai procul dubio personam significat, in qua naturarum unitionem factam esse credimus. Ille vero humanæ naturæ veritates, άνθρωποφυϊκαῖς ἀλη Bɛlais, nonne integram significant naturam humanam quæ per lucarnationein neque sua conditionis metas transilierit, neque proprias amiserit facultates, et operationes? quo certe nihil magis Eutythiano commento adversum. Cæterum denique scitissime adnotavit Petavius libro 1v De Incarnatione, capite 8, num. 4, plerumque Patres naturæ divinæ tribuere, quod non ei simpliciter ac secundum se convenit, sed eatenus qua est hypostasis.» Exempla affert plura ibidem, et libro v, capite 1, num. 4. Cujus rei egregiam divus Thomas, hac eadem de re disserens, rationem affert in opusculot Contra 675 errores Græcorum, capite 4: «Licet modus, inquiens, significandi diversus sit, cum dicitur Deus, et deitas: tamen res est eadem peuitus, et ideo propter rei identitatem sicut unum de altero prædicatur, ut cum dicitur, Deus est deitas, vel persona divina sive Pater est divina essentia; ita et a sanctis interdum unum pro alio ponitur, et sic dicitur quod essentia divina generat, quia Pater, qui est essentia divina, general; el essentia est de essentia, quia Filius qui est essentia, est de Patre qui est eadem essentia divina.» Quod impune dici potuit ab aliis sauctis Patribus, cur veluti hæreticum, et medullitus Monophysiticum rejici ommiuo debeat in verbis Areopagiticorum auctoris? Quid est vero, quod ea verba: Simplex Jesus compositus, Lequieuus carpat, ac si quid veræ theologiæ minime consentaneum sonent? Ipsa verba satis admonent theologum, Jesum eatenus dictum simplicem, qua Filius Dei est subsistens in patura diviua: compositumque præterea, quia subsistit etiam in assumpta natura humana. Illud ego capendendum in is verbis propono, quod Eutychians maxime adversatur; tum primo compostium dici Jesum, ex duabus scilicet naturis; tum etiam compositum appellari ex humana vilitate, humilitate eatremέναις, άνθρωπίνην ἐσχατιὰν ἐξ ἧς, etc., que verba perspicue demonstrant, humanam naturam per Incarnationem non transcendisse metas sui geser's; atque demura in hanc compositionem serva- ' ἀμεταβόλου καὶ ἀσυγχύτου τῶν οἰκείων ἱδρύσεως. Hæc sunt orthodoxa dogmata Eutychianis commentis adversa, ut etiam notavit Scholiastes: «Nota, inquiens, quo dixerit, ipsum Dominum nostrum Jesum Christum cum simplex exsisteret, deinde compositum, humanam extremitatem ad se revocasse..... Quod est contra Nestorianos et Acephalos. Egregiam subjicio divi Thomæ commentationem: Jesus qui est ineffabiliter simplex secundum deitatem, ipse idem hypostasi est compositus secundum humanitatem..... Et ne aliquis perverse intelligeret, quod Deus factus sit homo secundum aliquam conversionem deitatis in carnem, vel in animam (eo nempe sensu, quo Apollinariste effutiebant, divinitatem gessisse munus animæ, vel mentis: quove Eutychiani et Monothelitæ putabant, divinitate suppletas fuisse proprias humanitatis facultates et operationes) vel etiam secundum aliquam commensurationem, ut sic esset na natura Dei et hominis, ut Eutyches confinxit; subjungit, cum intransmutabili et inconfusa collocatione, id est firma salvatione propriorum, id est proprietatum. utriusque naturæ. Animo nimium præoccupato Areopagitica legisse videtur opera, qui eadem scatere Monophysitarum commentis contendit. Epistola quarta, quæ est ad Caium, opponitur; eademque ad examen vocatur. Grandioribus verbis unam docet auctor naturæ humanæ exultationem in Christo, ejusque operandi modum plane divimirabilem, ineffabilem. Sed hæc attamen, salva naturæ humanæ integritate quoad subsiantiam, ipsasque quod attinet ad faculiales et operationes, intelligenda jubet idem auctor. пит Coepto pergit Lequienus. Monophysiticum virus, quo putat aspersum Areopagiticorum auctorem, effundi totum in epistola quarta ad Caium, con tendit ille. ‹ Etsi Christum (inquit) vere fuisse hominen concedit; attamen eum supra quam hominum conditio feral, hominem fuisse iterum docet Monophysitarum more: Supra homines, et secundum homines, ex hominum substantia cum supra substantiam exsisteret, substantium assumpsit. Nemque: Ad substantiam vere veniens, supra substantiam substantiatus est et supra hominem operabalur quæ hominis sunt. Id quod probat ex ejus in utero Virginis conceptione, et incessione super aquas. Quæ quidem exempla ipsissima sunt quæ Leo Magnus in epistola ad Flavianum adhibuerat, ut ostenderet deitatem Christi peculiares suas operationes divinas ab humanis distinctas exercuisse; quemadmodum humanitas suas, absque utrarumque confusione aut divisione; cum alioqui Monophysite adversus ipsum ex iisdem mirificis operibus unicum operationis genus, subindeque naturam unam, deitatis scilicet, in Christo fuisse inferrent. Proprietates humanas ad divinam naturam revocabant, ut caro deitatis dotibus imbueretur; quæve humanæ operationes videbantur, revera deitatis ipsius actiones propugnabant. Quin demum idem auctor ibidem subjungit, ea quæ de humanitate Christi asseverando dicuntur, vim potius habere eximiæ negationis. Unde ait: Ut eniin compendio dicamus, neque homo erat, non al prorsus non fuerit homo, sed ut qui ex hominibus cum esset, ab luminibus longe distubal, vere factus supra hominem homo. Quibus verbis Apollinarii vocem imitatur, ac Christum absolute dici hominem inficiatur veluti ſere quondam Eutyches corpus ejus, humenum esse corpus effutierat, non corpas hominis. ● Hæc Eutychetis recitautur verba in synodo AUD Flaviano celebrata. 676 Christum fuisse absolute hominem, dicere potuerat, debueratque Apollinarius, qui humanitatem_nobiliore sua parte, mente scilicet, mutilabat;

col. 1065–1066page 245 of 262

PG 4:1065σεί; κατ᾽ οὐσίαν ὅλην ἀληθῶς ἄνθρωπος ὤν.

VINDICIE OPERUM AREOPAGITICORUM nem. Sed attamen revera homo; nec enim per eamdem unionem ant mutata, aut deperdita fuit natura humana, aut mutilata aliqua sui parte, aut demum spoliata proprietatibus, que veritatem consequuntur nature humane. Quandoquidem Filius Dei supra homines, et secundum homines, ex hominum substantia, cum supra substantiam exsisteret, substantiam assumpsit. Filius nempe Dei incarnatus, et est supra homines, quia Filius Dei ac verus Deus et est secundum homines, quia verus homo. Ipseque, cum in natura divina subsistens, sit supra naturam, el supra substantiam, ex hominibus tamen substantiam assumpsit. Nonnisi lividus oculus heterodoxa in his verbis videat portenta. insumque Verbum gessisse vicem mentis, effutiebat. citur hypostatica, transcendit omnem naturæ ordiHæreseos quoque suæ principiis inhærens Eutyches corpus Christi fateri corpus hominis renuebat, tametsi vocaret illud corpus humanum. Quomodo namque corpus hominis, aut vera humanitas diceretur, quæ ita absorpta a divinitate asserebatur, ut spoliata esset proprietatibus suis, ac facultatibus et operationibus, quæ illas consequuntur; eademque admittebatur in Christo veluti inanime quoddam instrumentum, per quod nonnisi divine actiones transfunderentur, quæ operationes humanas supplerent? Longe ab hisce commentis distant Areopagitica dicta. Plura superioribus capitibus eademque luculentissima in medium protulimus testimo - nia, queis egregie idem auctor docet assumptain a Filio Dei ab una Trinitatis persona humanitatein vere, integre, perfecte, totaliter, omnimode. An hæc toties, ac passim inculcaret, qui humanitatem in Christo Domino spoliatam arbitraretur proprietatibus suis ac facultatibus et operationibus quæ consequuntur? Favent et ipsa testimonia ab Lequieno objecta. Grandioribus quidem verbis mirabilissimum Incarnationis mysterium enarrat auctor: at in id recidit tamen semper, ut ipse Christus vere fuerit homo. At ille: Neque homo erat; sed veluti se corrigens addit: Non, ut prorsus non fuerit homo: eral ergo prorsus et omnino homo. Ait etiam: Vere faclus supra hominem homo; ita ut tametsi Christus dici debeat supra hominem, ut infra declarandum; vere lamen factus komo est. Quod illis demum verbis confirmatur: Ad substantiam vere veniens, supra substantiam substantiatus est. Dei Filius nempe, cum nec natura nec substantia proprie sit, sed supra naturain et supra substantiam; ad nostram naturam nostramque substantiam vere venit, et substantiatus est, per ejusdem naturæ ac substantiæ assumptionem, et cum ejusdem proprietatibus, facultatibus, operationibus. Tam catholica, et commentis Eutychianis adversa dogmata clariora fiunt, si brevis epistole ad Caium integrum contextum expendamus. Inquirentein Caium inducit: Quomodo, inquis, Jesus cum sit omnibus superior, cateris hominibus substantialiter, oùowwows, aggregatus est? Planum ac pervium sensum accipe: Quomodo Filius Dei, qui rebus omnibus et hominibus superior est, factus fuerit hominibus consubstantialis? Reponit auctor: Nou utique, ut auctor kominum, hoc loco homo dicitur. Id est ge putes ea ratione Jesum dici hominem, qua nomen effectus eminenti quodam modo tribui solet causæ, ac hominem dici Jesum, quia auctor est hominum; quemadmodum et sol et lux vocatur Deus, qui suprema est causa et lucis et solis. Sed in quantum secundum substantiam totam vere homo σεί; κατ᾽ οὐσίαν ὅλην ἀληθῶς ἄνθρωπος ὤν. Verba sunt, quæ ‹ contra omnem hæresim, tam autiquam, quam novam › militant, ut ait Scholiastes. Adversantur ea Phantasiastis, qui verum corpus, veramque humanitatem Christo negabant; et Apollinaristis, qui totam hominis substantiam in Christo non agnoscebant, utpote mente eam mutilantes; el Acephalis ac Monophysitis qui eamdem Christi humanitatem proprietatibus suis, et facultatibus, ac operationibus quæ consequuntur, spoliabant: unde nec illi admittebant, totam in Christo vere exsistere humanitatem. Sequitur: Nos autem Jesum non humanitus definimus. Quomodo enim humanitus tautum definiri potest Christus, qui a cæteris hominibus longe distat; nec est solus homo, sed homo et Deus? Neque enim ille homo tuntum est, quia nequaquam supersubstantialis exsisteret, si solus homo foret. Solus namque homo natura constat humana, et subsstentia creata: at Jesus ita homo est, ut humanitas affecta subsistat personali Filii Dei proprietate, quæ supersubstantialis est; et hæc unio, quæ diPATROL. GR. IV. Sed ampliora pergit ille enarrare. Inquit: Verumtamen supersubstantialitate supra modum plenus est. Jesu namque persona, utpote divina, est supra substantiam; ac supernaturalis et supersubstantialis est nature divinæ et naturæ humanæ unitio in una divina Filii Dei persona. Ut qui semper supra substantiam sit, abundantia quadam supersubstantialitatis; etiam ad substantiam vere veniens, supra substantiam substantiatus est. Divina Verbi persona ita supra substantiam dici debet, ut etiam ex abundantia quadam supersubstantialitatis fecerit naturam humanam supersubstantialiter subsistere, personali scilicet divina Filii proprietate affectam: et licet vere ad nostram venerit 677 substantiam, manet simul tainen supra substantiam. Imo demum el super hominem gessit ea, quæ sunt hominis; propterea nempe quod humanæ operationes non procedebant a solo homine, sed ab homine Deo, qui sine dubio super hominem est. Et hæc etiam supernaturalitas, et abundantia supersubstantialitatis, quam Dei Filius in humanitate assumpia integram servat maxime apparet in mirificis operibus, quod Virgo supra naturam parit: quod aqua profluens, quæ pedum ex muteria terraque concretorum gravitatem sustinet, neque cedit; sed virtute supernaturali sine diffusione subsistit. "ilinc vero sponte ac necessario fluit: ea quæ de humanitate Jesu affirmantur, excellentis quoque negationis vim continere. Ita namque affirmamus Jesum esse hominem, ut simul negari oporteat, ipsum esse simplicem hominem; cum sit supra hominem, utpote persona divina in natura humana subsistens, et a Virgine conceptus fuerit, dequeV.rgine matre natus. Nam ut summatim dicamus, ne homo quidem eral: non quod non esset homo; sed quod ex hominibus natus, homines longe superaret, et supra hominem vere homo factus sit. Non erat homo solus, sed vere tamen factus est homo: simulque omnes homines superabat, et supra hominem erat; quouiam persona divina, quæ supra hominem est, et supra naturam, et supra substantiam vere subsistebat in natura nostra, in humanitate nostra: et sic subsistens Dei Filius vere homo factus erat. Commentum omne Monophysitarum, ut video, Jonge exsulat ab hac epistola: quod etiam vidit Schohasies: Observa, inquiens, totum epistolæ contextum, quoniam est contra omnem hæresim, tam antiquam, quam novam.»Neque reponat doctissimus Lequienus has nostras interpretationes esse quæ hæreticas locutiones obscuriore quodam medo propositas ad catholicum sensum detorquent. Sunt imo simplices sententiarum grandiore stylo scriptarum explicationes, quae catholicum sensum, hon longe petitum, sed pervium ac planum patefaciunt. Hisce dictis abutebantur quidem Monophysitæ, hæreticorum more proprios errores ut poterant tegentes: at eadem Areopagitica dicta nec hæresim efferunt, nec hæresim involucro verborum tectam complectuntur, ut illius ævi Patres ostendebant. Opus foret, ut Areopagiticorum auctor probaretur hæreticus argumentis aliunde peutis, ut quæ demum grandiore quodam stylo ac iusuero protulit,

col. 1067–1068page 246 of 262

R. P. B. M. DE RUBEIS prava mente ac pravo sensu dicta dicerentur. At rit eadem ab auctore ita usurpari potuisse, nt si hæc argumenta præsto non fuerunt Lequieno. Cæteroqui vero ex hac intima et mirabili naturæ humanæ in Christo conjunctione cum natura divina in una sanctissimæ Trinitatis persona colligebant veteres Patres absque ulla erroris suspicione, fa ctam illam esse divinam, et deificatam, et in alte rum quodammodo statum translatam, ac recto de mum et catholico sensu 2 divinitate absorptam. Id vero, ac præterea nihil, verborum suorum magni ficentia, et grandi sublimique dicendi genere, docet auctor Areopagiticorum. Patrum testimonia Diony sius Petavius libro iv De Incarnatione, capite 9 et libro x, capite 1, non pauca profert, quæ naturam humanam in Christo deificatam enuntiant: quæ perperam et injuria ad invidiam conflandam tradu cerentur. Orthodoxum, cuique pervium exprimit sensuin loco posterius citato num. 8, ubi varias na turæ humanæ proprietates distinguit; docetque, quibus illa, salva integritate, spoliari possit, qui busque non. Aliæ sunt specifica, ut ratiocinari posse, intelligere, loqui, libere agere, individuis omnibus humanis cominunes, et ad essentiam per timentes, vel profluentes ex essentia. Aliæ adven itiæ et accidentes, sine quibus constare natura potest; vel individuis omnibus convenientes, cujus modi sunt ægrotare posse, vel sanum esse posse, morti et corruptioni obnoxium esse, concupiscentia, et in peccatum propensio, quibus hominum nemo caret citra singulare Dei beneficium; vel certis duntaxat individuis, non omnibus competentes, ut ægritudo, bona valetudo, vitium corporis aut animi, quæ non insunt omnibus. Jam vero cum proprias naturæ humanæ affectiones protulere Patres in di vinitate Jesu Christi absorplas ac velut exstinctas, de priore genere proprietatum locuti minime sunt. Ac sane quod attinet ad auctorem, Areopagiticorum, quis dixerit banc ab eo admissam absorptionem exstinctionemque, cum passim doceat naturam hu manam a Verbo assumptam vere, integre, perfecte, totaliter, omnimode, salvis humanæ naturæ veritati bus, ac inviolato manente proprietatum statu: quæ iam frequenter inculcata verba sensum omnem rejiciunt, et Apollinaristicum, et Eutychianum? Alterius generis proprietatum quasdam stati:n exclusas funditus penitusque in Christo docuere Patres; quasdam, dum in terris ipse viveret, pro enrandæ salutis humanæ gratia retinuisse. Priores eæ sunt, quæ contagione culpæ aliqua sunt afflatæ; cujusmodi est peccandi potestas, intestinus con cupiscentiæ motus, id genus alia. At quæ sunt al terius speciei, et procul ab vitio peccatoque sunt, tametsi vilissima ac indignissima tanta majestate fuerint, aliquanto in se tempore suscepit; ut est moriendi conditio, tristitia, fames, lassitudo, sitis, ac reliqua id genus humanæ infirmitatis argumenta. Quæ tamen, mortali vitæ statu perfunctus, 678 depo suit omnia, et in præstantiorem ac divinum absor peri, abolerique voluit, nempe post resurrectionem. Egregium præsto est Areopagiticum testimonium, quo hæc doctrina orthodoxa miritice confirmatur. Capite 3 De ecclesiastica hierarchia,num. 4, § 2, sic habet auctor: Dei principalis bonitatis infinita be nignitas... nostrorum omnium vere, Ev vel, fuc.a particeps, absque peccato ȧvapapthews, humilicauique nostræ unita, salvo proprietatum suarum statu pror sus inconfuso et inviolato, cujus etiam nobis, utpote congeneis consortium dedit. Peccato, et iis quæ pec cati contagione aliqua alllata sunt exceptis, particeps factus est Dei Filius omnium nostrorum. Animad verte, omnia nostra a Dei Filio assumpta, animam, corpus, humanitatem ex iis coalescentem, prædi tamque suis facultatibus et operationibus. Auimad verte rursus, hæc eadem verba: Nostrorum om nium vere facta particeps, sensum edere nommisi orthodoxum, Eutychiano dogmati ex diametro ad versum, illumquc cuique pervium. Quis vero dixe gnificarent humanitatem sibi Deum junxisse, fa cultatibus suis ac operationibus multatam, ас veluti instrumentum inanime, per quod suas exe reret divinas operationes, quæ nostras humanas imitarentur et supplerent? Eutychianum hocce commentum impingi auctori, qui superiora protulit scripsitque verba, per injuriam quidem potest, jure ac merito (me sane judice) minime potest. Postrema ejusdem epistolæ ad Caium, veluti speciali nota digna, Lequienus opponit verba. Quæ tamen non unam, sed novam Deivirilem in Christo ope rationem enuntiat. Hæc vero non mistus duntaxat ex utriusque naturæ confluxu operationes comple ctitur; verum ad alia quoque protenditur opera tionum genera. Postrema ejusdem quartæ ad Caium epistolæ verba, quæ animadvertenda proponit Lequienus, rec sunt: Ceterum divina, non qua Deus patrabal; neque humana, quatenus homo gerebat; sed quatenus erat Deus et homo, novam quamdam, nobiscum conversando, deivirilem, cavopixty, operationem exhibebat. Ad quæ sic ille: Pergit ementitus au ctor, statimque subdit quæ magis unam deitatis humanitatisque naturam compositam astruunt, propter mistæ unius ac Deivirilis operationis vocem, quam ipse omnium primus invexit.» Miratio subit, asseria Lequieno, mistam unam ac deivirilem ope rationem ab illo auctore invectam, qui non unam, sed novam quamdam appellat Deivirilem operatio nem. Animadvertit ibidem ipse doctissimus auctor Cyrum Alexandrinum anathematismo 7, et Ser gium Constantinopolitanum in epistola ad eumdem Cyrum, ambo Monothelitarum hæreseos patronos præcipuos, ut virus suum de una Christi voluntate et operatione melius infunderent, Dionysii Ipsius verba labefactare non dubitasse: quasique vero non eis sufficeret, auctorem istuin novam quamdam deivirilem operationem protulisse, vocem illaw in unam deivirilem operationem mutasse. Cur ergo et ipse textum eumdem labefactal, ac unam enuntiat, non novam operationem deivirilem? Addit ille Quod quidem postremum epistolæ membrum, licet sequioris ævi Patrum complures post Scythopolitanum Joannem, aliique subinde theologi ad sanum sensum variis interpretamentis transferre conati sunt, ita ut jam Domino Jesu deivirilis operatio quædam absque fidei detrimento attribuatur; nihilominus obvia totius periodi, maxı me ubi cum iis quæ præcesserunt comparatur, si gnificantía, nihil præter unius naturæ composita, in qua tamen potior sit, humanamque iuvolvat divinitas, assertionen repræsental. At quæ præ cesserunt omnia in epistolæ contextu, non unius Christi naturæ assertionem repræsentant: neque verbulum adest quod naturam Christi ita composi tam significet, ut potior tamen sit divina, et hæc involvat humanam, et hæc humana se habeat instar instrumenti inauimis, per quod divinitas operetu.; nec aliæ a natura humana operationes profluant nisi divinæ, quæ imitentur ac suppleant humanas. Hinc vero postremum Epistolæ membrum, sive comparetur cum præcedentibus, sive obvia ejus significantia expendatur, nihil certe minus repræ sentat, quam Monophysitica commenta. Ad ipsam novaн theandricam, seu Deivirilem operationem accedo. Voces istas tam parum aplas ad arcessendum unitati naturæ, et operationis pa trocinium existimavere Cyrus Alexandrinus, et Sergius Constantinopolitanus ambo Monothelitæ el Monophysitæ: ut ille novam immutando, unam pro nova asseruerit: et iste ‹iminutationein novæ confirmans, Deivirilem amputaverit penitus vocemu, unam absolute in Christo Deo dogmatizaus opera

col. 1069–1070page 247 of 262

tionem. Hæc sunt verba Martini Romani pontifi- qui quemadmodum Deus simul et homo est, ita na cis in synodo Lateranensi, consultatione 3. Novam ergo ex incarnatione Filii Dei operatio nem Deivirilem apparnisse docet 679 auctor quidni vero ita docuerit, cum plane nova ac mirabi lis facta fuerit duarum naturarum in uno suppo sito unitio? Id genus operationum naturam pro priamque indolem, quæ Deiviriles' seu theandrice appellantur, præter Joannem Scythopolitanum et Maximum in Scholiis, aliosque veteres orthodoxos Patres, qui Eutychianos et Monothelitas insecuti snut, tam luculenta oratione enarrant Petavius libro v De incarnatione a capite 10, et Thomas. sinus libro vi a capite 8, ut mirum sit auctorem Areopagiticorum propter ea verba, quæ multiplicem efferunt catholicum sensum, ad invidiam traduci. Pauca paucis verbis delibo ego. Triples operatio num Christi genus discernitur; earum, quæ Deita tis sunt, sicut mundum creare; earum item, quæ humanitatis propriæ sunt, velut edere, bibere, loqui, flere, pati; earum denique, quæ mistæ sunt quodammodo ex utriusque naturæ confluxu, ut tactu carnis mortuum exsuscitare. Fuerunt veterum nonnulli, qui theandricas ope rationes intelligerent mistas illas tantum: qua de re difficultas nulla, cum tangere v. g. sit hominis, Dei autem excitare mortuum. At operationis thean dricæ vocem latius patere, seseque ad alia ope rationum genera protendere, egregie ac perspicue patefaciunt laudati scriptores, ac theologi omnes. Cur enim humana quæque operatio dici non de beat theandrica, cum eadem sicuti a natura huma na, ita et a persona divina proficisceretur? Norunt philosophi, consentiunt theologi quique, nullam, nisi subsistentem, agere naturam quidpiam; ac prius definiri ac terminari illam oportere, certaque consistendi proprietate devinciri, quam functionem ullam præstare possit; ac personalem demum pro prietatem, etsi per se et præcise loquendo, non sit efficax et actuosa, eam tamen vim habere, ut na turam afficiens et complens ac terminans, eamdem ad agendum instructam et idoneam reddat. Quæ cum ita se habeant, sponte illud oritur, ut quæli bet actio Christi divina sit, etiam illa quæ mere est humana; propterea quod humanitas eam exer cere vel perpeti, nisi divina Verbi personali pro prietate affecta et completa ac determinata non potest. Adest ergo orthodoxo apprime sensu dcivi rilis operatio in Christo, v. g. locutio, loquebatur enim Deus homo; eademque operatio proficisceba tur et ab humanitate, el a persona divina; ab ista ut a supposito, quod loquitur; ab illa ut a princi pio, quo persona divina loquitur. Sed et alii de mum sunt modi, queis divinitas sese humanis ope rationibus infundebat, eas regendo ac moderando, eisque dignitatem maximam ac infinitum pretium communicando. Divinas ipsas, quæ supersunt, ac sunt Dei Verbi operationes, multifariam multisque modis dici theandricas posse, laudati scriptores egregie de clarant. Rationem duplicem, quam veteres Patres exponunt, paucis exhibet Joannes Damascenus li bro De fide orthodoxa, capite 19. Namque et caro vicissim, ait, cum operante Verbi divinitate communicabat: tum quia per corpus, velut instru mentum quoddam, divinas actionės (puta miracula) etliciebat; tum quia unas idemque erat, qui et divino simul et huinano modo operabatur.» Ratio nem hanc posteriorem adoptat Anselmus libro De sacramento altaris, capite 3. ‹ Natura carnis, inquit, ex quo summe illi naturæ unita est, in tanta uni tate et ab ipso conceptu Virginis est concepta, ul nec sine homine divina, nec sine Deo agerentur humana; et per hanc unitatem etiam in diebus carnis suæ homo Christus potuit divina.» Christi namque operationes, quarum aliæ sunt humanæ, aliæ sunt divinæ, unius et ejusdem sunt operantis; turæ propria utriusque exsequi dicitur. Latiorem praetermitto sermonem. Animadvertendum est ad id summam quæstio nis redigi, utrum deivirilem operationem Mono physitico sens dixerit Areopagiticorum auctor, ut operatio, quamcunque Christus ederet, nec hu mana essel, nec divina, tametsi ab homine-Deo proficiscens; verum tertia quædam ex utraque coa gmentata, ut Monothelitæ nonnulli loquebantur; vel divinam quidem, sed per humanitatem edita, ac propriam supplens humanitatis operationem. Tam absurdos sensus in Areopagiticis verbis invenerit nemo, nisi qui verba ipsa ad id significandum tor queat, quod minime significant. Ait vero auctor Cæterum divina, non qua Deus patrabat; neque hu mana, quatenus homo gerebat; sed quatenus erat Deus et homo. Porro quærendum est, num diviua' cum patraret Christus, v. g. regendo mundum, hæc revera non esset operatio divina, sed tertia quædam, nec divina, nec humana? Apage tam pra vum sensum, ab Areopagiticis dogmatibus longe alienum. Pari ergo demum ratione docuerit ille nunquam, humanas Christi operationes non faisse vere humanas, sed tertium quid, quod ne cogitan do quidem adumbrari potest. Sed erant tamen deiviriles operationes multiplici orthodoxo illo sensu, quem satis declaravimus. Postremus locus opponitur ex libro De divinis nomi mibus. Mistam quamdam non invehit Areopagit;. curum auctor operationem in Christo, quæ ita sil Christi propria, ut in eam sanctissima Trinitas nullam exerceat efficientiam. Quid in eisdem ope rationibus proprium Christi fuerit, quid Trinitati commune, declaratur. Sancti Thomæ Commenta rius, et aliu egregia ejusdem testimonia. 680 Malesanam ac hæreticam de una illa Do mini Jesu operatione composita sententiam suam, Lequieno si credimus, vocibus aliis iterum exhibet aucior Areopagiticorum, quæ cap. 2 De divinis no minibus, § 6 habentur. Sunt illæ vero: Porro a be nignissima erga nos efficientia divina secernitur, quod ipse Deus Verbum, qui supra substantium est, integre uc vere, juxta ac nos, alque ex nobis substantialus fuerit; egeritque, et perpessus sit, quæ the ȧvopwπi vms autou soupyia;, humano-divinæ operationis ipsius præcipua sunt et singularia. In his nihil com mune habuil Pater, ac Spiritus sanctus, nisi quis dical, secundum benignissimam voluntatem. Inviola bilem Ecclesiæ doctrinam esse adnotat Lequienus, externa quævis Deitatis opera tribus personis per inde communia esse; ut quæcunque miracula Chri stus, etiam adhibita carne, ediderit, eadem Pater et Spiritus sanctus simul et ex æquo perfecerint. Quod si Christus, seu Verbum incarnatum (sub sumit ille) præter efficientiam suam mere divinam, quam cum Patre et Spiritu sancto communem ha bet; altera insuper divino-humana, quæ nec Patri nec Spiritui sancto communis est, eximia opera seu miracula edidit; quid aliud hinc consequitur, nisi auctorem istum qui hæc effutiit, eo in errore ver satum esse: Deum Verbum, assumpta humanitate, mistum quoddam naturæ genus nactum esse, seu naturam compositam quæ hujus efficientiæ veluti formale, ut scholastici loquuntur, principium es set; quæque nec Patris, nec Spiritus sancti exsi…. steret. > Mira nobis hæc videntur. Hæc eadem Areopagi tica verba in synodo Lateranensi consultatione, sen Secretario 5 allegantur ommia, ut duplex in Christo evincatur operatio quemadmodum duplex in eo na tura est. Argumenti vim expono. Nempe aliqua ne cessario stabilienda est Christi operatio usque adeo propria et peculiaris, ut in ejus communionem nec Pater, nec Spiritus sanctus vocetur. At hæc nom

col. 1071–1072page 248 of 262

R. P. B. M. DE RUBEIS alia quam humana operatio potest excogitari, quæ & ita sit Verbi propria, ut non sit Patris et Spiritus sancti, ad eum modum quo est Verbi; sicut et hu manitas assumpta ita est Verbi peculiaris, ut eadem ipso jure nec Patris sit, nec Spiritus sancti. Quia enim solus se carni implicuit Verbum Deus, huma nitatem sua personali divina proprietate complen do, definiendo, terminando; in ejus etiam unius jus personale, et proprium censum eadem humanitas ascripta est. Ex quo id etiam efficitur, ut omnis operatio humanitatis, veluti peculium sit Verbi pro prium, tanquam ex proprio ejus agro succrescens arbor, vel in propria arbore fructus enatus. Est autem præterea Verbi operatio divina, ut creare, conservare, regere mundum, miracula patrare, ac ea operari quacunque, quæ Deus operatur, cum Patre et Spiritu sancto sine dubio communis. Ergo duplex est Christi operatio. Agnitam ab auctore Areopagiticorum efficientiam mere divinam fatetur Lequienus, quam Christus communem cum Patre et Spiritu sancto habeat. Alteram, ait ille, ab eodem auctore distingui, et ap pellari humano-divinam, quæ nec Patri nec Spiritui sancto communis est: quod repugnat, inquit, in violabili doctrinae Ecclesiæ, quæ tradit externa quævis Deitatis opera (omnia autem opera nostra el ipse operatur Deus) tribus personis perinde com munia esse. Magna latet æquivocatio, in quam in cidisse videtur vir doctissimus. Animadverto, hu manas operationes Christi hoc loco ab illo auctore appellari humano-divinas, eodem plane sensu quo alibi vocavit eas Deiviriles; utpote quæ a natura humana, velut principio formali procedunt, et a per sona divina tanquam supposito agente; sunt enim actiones, passionesque suppositorum. Rursum anim advertendum, in hisce humano-divinis operationi bus quidpiam esse, quod sanctissimæ Trinitati com mune est, nempe efficientiam illam, qua dicitur Deus omnia opera nostra operari; sed etiam quid piam admitti oportere, quod esset Verbi divini pro prium, cujus ratione dicebatur ille in humanitate assumpta intelligere, velle, esurire, sitire, edere, bibere, pati; non item Pater, non Spiritus sanctus. Hæc trita est apud theologos doctrina. Sylvium an dire liceat p., quæst. 19, art. 1: At dices (sic opponit) Actiones ad extra sunt communes toti Trinitati; tales autem erant humanæ operationes Christi ergo, etc. Resp. Neg. consequ., quoniam humanæ Christi operationes erant quidem commu nes toti Trinitati, inquantum ex ea, veluti causa principaliter efficiente procedebant; peculiari tamen àliqua ratione procedebant a Christo, 681 secun dum quam non procedebant a Patre, nec a Spiritu sancto. Quia Christus operabatur eas per naturam humanamı, sibi (non Patri, non Spiritui sancto) hy postatice unitam: ac per consequens persona Vervi (ion Pater, non Spiritus sanctus) erai causa proxi ma illas eliciens per naturam humanam, quam ter minabat; atque ita dicebant intrinsecum ordinem ad humanitatem, ut ad principium quo (agitur): et ad Verbum humanitati conjunctum, ut ad princi pium quod (agit). › Id unum docet auctor Areopagiticorum. Ait ille Porro a benignissima erga nos efficientia divina (quæ toti Trinitati sanctissimæ communis est) secernitur quod ipse Deus Verbum, qui supra substantiam est (non Pater, non Spiritus sanctus) integre, et vere, juxta uc nos, alque ex nobis substantiatus fuerit. An qui contenderet, a Deo Verbo assumptam fuisse hu manitatem, mutilatam anima vel mente, propriis fa cultatibus et operationibus spoliatam, ita loqueretur, ut ex nobis bumanitatem assumpserit integre el ve re, ac homo factus esset juxta ac nos? Hinc etiam oritur quod ipse Deus Verbum egerit et perpessus sit, qua humano-divinæ operationis ipsius præcipua sunt et singularia, quin in his commune aliquid ha. buarit Pater et Spiritus sanctus: propter ea newpe quod Deus Verbum in humanitate assumpta pecu liari jure exercebat quidquid ad humanas pertine bat operationes; ipseque dicebatur intelligere, velle, esurire, edere, sitire, bibere ac pati; non item Pa ter, non Spiritus sanctus. Sed istas humanas tamen operationes ac perpessiones vocal insuper auctor humano-divinas; cum non solus homo, sed Deus e‹ homo esset ille, qui ageret, qui pateretur. Quod attamen in eisdein operationibus commune sanctissimæ Trinitati dici poteral, statim enarrat laudatus auctor: Nisi quis, inquiens, dicat secun dum benignissimam voluntatem; ac insuper secundum omnem illam eminentem atque ineffabilem divinam operationem, quam, apud nos exsistens is qui immu tabilis erat, exercuit, in quantum Deus et Dei Ver bum; quæ verba prætermittit Lequienus. Primo itaque sanctissima Trinitas, consilio et beneplacito suo, sicut humanitatis assumptionem approbavit, ita et cæteras omnes Verbi divini operationes in bn manitate assumpta. Deinde communis eidem Trini tati erat efficientia illa eminens et ineffabilis divina, qua et Verbum ut subsistens in natura divina, et Pater et Spiritus sanctus operationes omnes huma nas Christi simul operabantur. Tam perspicue vero, tam egregie cum auctor Areopagiticorum de humano-divinis Verbi Incarnati operationibus et passionibus agat, mirum sane, si lentio præteriisse Lequienum perpessiones Christi omnes, neque animum ad id applicuisse, quod ea quæ Verbum Dei passum est, nec Pater sine dubio, nec Spiritus sanctus perpessi sunt! Mirum etia:a, prædicta omnia quibus Pater et Spiritus sauclus juxta sententiam auctoris non communicarunt, pe culiari scilicet eo jure quo eadem in carne assumpta sibi vindicabat Verbum, ad unam redegisse Lequie num efficientiam illam, qua eximia opera seu wire cula edebat Christus; cum absque ulla ambage de iis pertractet omnibus auctor, quæ egerit Christus, el perpessus sit! Quid est vero, quod in eisdem mi rabilibus, quæ Christus patrabat, non discreverit ille quod toti Trinitati commune, quod proprium et peculiare verbi erat; v. g. sputo cæci nati oculos liniendo, visum eidem restituit Christus. Liuire sputo oculos, eosque tangere erant actiones bomi nis, vel etiam humano-divinæ, ut sæpe dictum; curare cæcum, ac visum restituere erat operatio divina. Ita Deus Verbum in natura humana subsi stens delinivit oculos, ut nec Pater nec Spiritus sanctus dicantur oculos liuivisse ac tetigisse; at cu ratio cæci nati Deo Verbo, et Patri, et Spiritui saneto æquo modo convenit; imo et ipse oculorum tactus motusque impressus efficiebatur a sanctissi ma Trinitate, ut effectus a causa suprema. Quid est postremo, verba illa, operatum pussumque eximia quæcunque el excellentia divino-humanæ efficientiæ opera, in sensum Monophysiticum pertrahere; ac si Christus, non modo qua homo exstabal, verum etiam ipsa deitate cum humanitate composita pro pter nos sublimiori quadam ratione esset passus? Pervius et planus sensus catholicus his effertur ver bis; sublimiori quadam ratione Christum operatumi, passumque esse eximia quæcunque et excellentia, quæ ad ejus incarnationem et incarnationis œcono miam pertinebant; quia non homo solus, verum Deus et homo erat ille, qui agebat, qui patiebatur, prout Incarnationis dispensatio postulabat. Hæc omnia pari ratione ac sensu intellexit Scho liastes; eademique Eutychianis commentis maxime adversa, adnotavit. Scholia profero: ‹ Secernuur vel distinctum est. Nota, Verbi Incarnationem a sancta Trinitate omnino ac vere distinctam esse, › Item: ‹ Nostri, vel juxta ac nos. Hoc loco Kerum de dispensatione seu incarnatione tractans, eam soli Deo Verbo attribuit, sine ulla Patris et Spiritus sancti communicatione, nisi secundum voluntatem. Nota vero accuratam dispensationis enarrationem. Quoniam Deus Verbum supersubstantiale, substan

col. 1073–1074page 249 of 262

PG 4:1073ἀνδρικῆς θεωρίας, ανδρικῆς θεουργίας

VINDICIÆ OPERUM AREOPAGITICORUM. tiam 682 immutabiliter assumpsit; permansit enim Deus et uti nos, ex nobis substantiam integre accepit, id est corpus, et animam rationalem vere habuit. Item Deus Verbum est id, quod patiebatur, scilicet secundum carnem: et humana simul ac divina erat ejus operatio, quoad omnia quæ concernunt dispensationem. His autem Pater et Spiritus non communicarunt, nisi ex beneplacito, volendo Incarnationem; et in divinis signis, Deo Filio cooperando. Nota vero hæc, maxime contra Nestorianos, et Acephalos, atque Phantasiastas. › Latior et luculentissima divi Thomæ commentatio caput claudat. Verba ejus hæc sunt: «Discretum est, id est, ad unam tantum personam pertinet; supersubstantiale Verbum, id est Dei Filium, esse factum secundum nos, id est hominem similem nobis in natura; ex nobis accepta carne, non de coelo allata secundum Valentinum; totaliter, id est non subtracta anima vel intellectu, secundum et Arium et Apollinarium; et vere, non phantastice secundum Manichæum. Et non solum ipsa incarnatione discretum; sed, secundum etiam actiones el passiones Dei Filium credimus incarnatum. Quæcunque sunt, cum quadam electione et segregatione ab aliis attributa Christo secundum considerationem humanitatis ipsius, ut concipi, nasci, comedere, bibere, dormire, crucifigi, et alia hujusmodi. Istis enim Pater, et Spiritus secundum nullam rationem communicarunt; quia neuter eorum est incarnatus, aut mortuus. Nisi forte dicat aliquis, quod communicaverunt præmissis secundum voluntatem bonitati divinæ convenientem, et benignam quoad nos; acceptaverunt enim Pater et Spiritus sauctus Incarnationen Filii, et passionem et alia hujusmodí. Et similiter communicaverunt secundum omnem divinam operationem superpositam creaturis, et ineffabilem nobis: quam faciebat Christus, factus secundum nos, id est factus homo passibilis; invariabilis manens, secundum quod Deus et Dei Verbum. Non enim sic factus est homo, quod divinitatein amitteret; unde ut homo exsistens, habebat operationem divinam, quæ communis est sibi, et Patri, et Spiritui sancto. Et sic destruitur hic error ponentium unam operationem (et unam naturam) in Christo et per hoc, quod attribuit, secundum operationem divinam communem toti Trinitati, el operationem propriam sibi: › Latina versio, qua utitur hoc loco S. Thomas, sic habet Discretum autem est a benigna ad nos divina operatione, secundum nos ex nobis totaliter et vere substantiam factum esse supersubstantiale Verbum: et facere, et pati quæcunque humanæ ipsius contemplationis sunt electa et semota. Ac si legisset interpres, ut Lequienus adrotat, ἀνδρικῆς θεωρίας, pro ανδρικῆς θεουργίας unde non mirum, ait ille, quod errorem non auvertit S. Thomas. At (inquio ego) nec in restituta vera lectione errorem doctor Angelicus advertisset, quem cubare nullum ostendimus. Conjecturis opus non est. Veram ille vidit, adhibetque lectionem mp., q. 19, art. 1, ac sane mirum, hunc a Lequieno non visum, prætermissumque locum. Contra Monothelitas quæstionem movet: Utrum in Christo sit una tentum operatio divinitatis et humanitatis? Quod ipsi objiciebant ex auctore Areopagiticorum, num. 1, sic habetur: Videtur, quod in Christo sit una tantum operatio divinitatis et humanitatis. Dicit enim Dionysius in 2 cap. De divinis nominibus: Discreta autem est benignissima circa nos Der operalio ver ¡quod secundum nos, ex nobis integre gnatum est Verbum,quod est suprà substantiam et perari, el pati quæcunque humanæ ejus divina, operationi congruunt. Ubi unam operationem nomigal humanam et divinam, quæ in Græco di itur thèandrica, id est deivirilis. Videtur igitur esse una operatio composita in Christo. An aliquem hoc loco, in quo diserte operatio nominatur humano-divina seu deivirilis, errorem advertit S. Thomas? Responsum ejus accipe, quo tum allatis verbis, tum aliis a Lequieno oppositis utitur sanctissimus doctor in fidei catholicæ confirmationem, repreliensioneinque Monothelitarum et Eutychinnorum. Dicendum quod Dionysius (loco citato) pouit in Christo operationem theandricam, id est divinam virilem veľ divinam humanam, non per aliquam confusionem operationum, sen virtutum utriusque naturæ; sed per hoc quod divina operatio ejus utitur humana, et humana ejus operatio participat virtutem divinæ operationis. Unde sicut ipse dicit in quadam epistola ad Caium (ep. 4): Super hominem operabatur ea, quæ sunt hominis; quod monstrat Virgo supernaturaliter concipiens, et aqua instabilis terrenorum pedum sustinens gravitatem. Manifestum est enim, quod concipi est humana naturæ, similiter et ambulare; sed utrumque fuit in Christo supernaturaliter. Et similiter divina eperabatur humanitas, sicut cum sanavit leprosuni tangendo. Unde in cadem epistola (ad Caium) subdit: Non secundum Deum divina faciens, non humana secundum hominem: sed Deo homine facto, nova quadam Dei et hominis operatione. Quod autem intellexerit, duas esse operationes in Christo, unam divinæ naturæ, aliam autem humanæ; patet ex his, quæ dicit in 2 cap. De divinis nominibus, ubi dicit, quod in his quæ pertinent ad humanam ejus operationem 683 Pater, et Spiritus sanctus nulla rationa communicant: nisi quis dixerit secundum benignissimam et misericordem voluntatem; in quantum scilicet Pater et Spiritus sanctus ex sua misericordia voluerunt Christum agere et pati humana. Addit autem Et omnem sublimissimam et ineffabilem Dei operationem, quam homo pro nobis factus adimplevit, immutabilis profecto Deus, et Dei Verbum. Sic igitur patet quod alia est operatio humana, in qua Pater et Spiritus sanctus non communicant, nisi secundum acceptationem misericordiæ suæ; et alia est ejus operatio, in quantum est Dei Verbum, in qua communicant Pater et Spiritus sanctus. Paucis verbis angelicum divi Thoma ingenium, quæ lato sermone nos enarravimus, complectitur omnia, illudque animadvertere nou prætereo, deiviriles, aut bumano-divinas operationes intellexisse hoc loco eas videri Thomam, quas dixerunt veteres mistas quodammodo ex utriusque naturæ confluxu. Sed etiam testimonia præsto sunt, ubi præter id genus Deivirilium operationum, vocem hanc protendit ad alias Christi quaslibet operationes, utpote proficiscentes a persona divina in natura humana Subsistente. Ait enim in 3 dist., 18 q., 1 art., 1 ad 2: ‹ Dicendum quod actionem Christi dicit Dionysius Deivirilem, non quia sit simpliciter una actio deitatis et humanitatis in Christo; sed quia actiones duarum naturarum ad tria uniuntur. Primio, quantuni ad ipsum suppositum, agens actionem divinam et humanam, quod est unum. Secundo, quantum ad unum effectum, qui dicitur opus operatum, vel apotelesma secundum Damascenum, sicut mundatio leprosi. Tertio, quantum ad hoc, quod humana actio ipsius Christi participabat aliquid de perfectione divinæ naturæ; sicut intellectus ejus, altis eminentius, intelligebat ex virtute divint intellectus, sibi in persona conjuncti. Quam denique doctrinam paucis, sed luculentissimis comprehensam verbis legimus libro IV Contra gentes, capite 36: Dionysius humanam Christi operationem vocal theandricam, deivirilem, etiam quia est Dei et liominis. Vidit ergo Thomas in Areopagiticis dictis, quæ toties versat vocatque ad examen, multiplices sensus, omnesque apprime orthodoxos; errorem nec viunt, nec refutat ullum. Id est

col. 1075–1076page 250 of 262

PG 4:1075τῇ παντελεῖ καὶ ἀσυγχύτῳ καθ᾿ ἡμᾶς ἐνανθρωπήσει, ενεργείας ή ιδιότητας, εἴσω τῆς καθ' ἡμᾶς ἐγεγόνει φύσεως,

R. P. B. M. DE RUBEIS Areopagitica dicta comparantur cum Eutychianis et Monotheliticis; latissimum ostenditur eorum discrimen. Deivirilem operationem rejecerunt Monophysilarum et Monothelitarum aliqui, alii sensu pravo, ab Areopagitico longe alieno, exposuerunt el propugnarunt. Monophysiticam in Areopagiticis dictis pravitatem se deprehendisse, frequentius adnotat admonetque Lequienus, comparatione eorum facta cum Eutychianorum et Monothelitarum sententiis, quas putat omnino pares similesque. Hanc et mihi postremo loco inire comparationem liceat cum eisdem Eutychianorum seu Monophysitarum testimoniis, quæ profert in medium vir doctissimus; idque lucri obventurum confido, ut Areopagitica dicta tum verbis, tum sensu longe lateque diversa appareant. Sectæ Coryphæi Eutychetis dicta occurrunt primo, quæ exhibentur actione quinta concilii Constantinopolitani anno 448, sub Flaviano celebrati, cujus acta in actione 1 concilii Chalcedonensis recensita leguntur. Nempe urgenti laudato Flaviano, orthodoxo Constantinopoleos antistiti, nt archimandrita ille fateretur, non solum consubstantialem Patri Christum secundum divinitatem, verum etiam consubstantialem matri ac nobis secundum humanitatem, reposuit: 1. Sui non esse, • Dei et Domini cœli et terræ naturam edisserere., II. Se dixisse nunquam corpus Domini et Dei nostri consubstantiale nobis. II. Se pariter minime dicere, corpus hominis corpus Dei; humanum autem esse corpus,» quod inerat Jesu Christo, ‹ et corpus Dei.» Negantia postrema hæc verba catholicum edere sensum possunt; quandoquidem corpus Christi, si ad Verbum divinum, cujus est, referatur (ut adnotant theologi) non est corpus hominis, sed Dei, qui qua Deus est aut Verbuni, non est homo; at puerile tamen est ob hanc rationem inficiari, corpus Christi esse corpus hominis, co nempe sensu quia idem Deus ac Verbum sine dubio est homo secundom susceptam ab eo carnem. Penitior alia Eutychetis mens erat, quam Lequienus aperit; unam esse Christi naturam, scilicet divinam, et huic humanitatem conjunctam, instar appendicis cujusdam; ac etiam divinitati immersam et a divinitate absorptam, seu pertractam ad ipsius divinitatis operationem: ita ut quidquid vitalis et actuosi in Christo foret, id esset revera operatio divina, per naturam humanam trajecta veluti per instrumentom, ipsius humanitatis operationes quaslibet imitans ac supplens. Consule, quæ latiore sermone supra disseruimus. cinam fecit? Quomodo lacrymæ ejus Lazarum excitarunt? Sed neque dormisse, nisi semel in navi legimus; sed neque in Evangelio constat num, ut sors ferebat, bibisse. Quæ oninia argumento sunt, carnem Christi divinam evasisse, nec bumanis proprietatibus obnoxiam fuisse. Quamobrem una tabtum Christus natura est, › scilicet divina; quæ per naturam humanam, veluti appendicem sibi adjeclam, vel instrumentum conjunctum, efficientia sua divina id efficeret onine, quod Jesus Christus operabatur. Commentum habes abs Monophysitis excogitatum, quo unam in Christo naturam esse, scilicet divinam, ostenderent, ac humanam assumplam evasisse divinam. Pugnatex diametro contra auctor Areopagiticorum. Magnificis quidem, et grandiloquis verbis divinitatem 'Christi passim extollit; simul vero in eo totus est, ut doceat, et inculcet, et exaggeret, Deum Verbum, non obstante summa ejus divinitate, supersubstantialitate, supernaturalitate ac eminentia super homines, vere factum esse hominem; ad nostram venisse naturam, licet ipse sit supra naturam; ad nostram descendisse substantiam, licet ipse sit supra substantium; nostram ab eo assumptam vilitatem, licet ipse supra hominem. Neque satis tam ampla et splendida fuerunt ipsi. Assumptam præterea naturam cum suis proprietatibus egregie declarat: cum nempe edisserat omnia nostra assumpta ab eo fuisse, humanas persistere veritates in eadem humanitatis nostræ assumptione, ac unum excipiendum esse peccatum, idque omne quod in nobis peccati contagione aliqua afflatum est. Recole quæ jam protulimus le stimonia, diligentius eadem expende, et scrutare; ipseque luculentiora deprehendes ab Eutychiana pravitate longe aliena. Verumenimvero paria, aut affinia docuit nuspiam Areopagiticorum auctor. Quamplura ex ejus operibus testimonia attulimus, et expendimus, quæ perspicue et absque ambage, sive per se spectentur, sive cum præcedentibus comparentur et subsequentibus, dogmata perhibent Eutychianæ sententiae adversa; nempe, Verbum Dei integre, vere, totaliter, omnimode ad nostram venisse naturam, et substantiam, et vilitatem; assumpta ab eo fuisse omnia Nostra, omnesque veritates humanas in eo elucere; 684 nihil in eadem assumptione passam esse detrimenti divinitatem, cum Deus Verbum permanserit supra naturam, supra substantiam, supra hominem; attamen ipsum vere factum esse appellatumque hominem, et hominibus rere aggregatum, nobisque congeneis, dµoyɛvéσɩ, consortium dedisse: atque demumi absolutam et inconfusam dici debere nostra humanitatis assumptionem, τῇ παντελεῖ καὶ ἀσυγχύτῳ καθ᾿ ἡμᾶς ἐνανθρωπήσει, ut legimus ca - pile 3 De ecclesiastica hierarchia, num. 3, § 2. Severianos ita loquentes apud Anastasiumi Sinaitam in 'OdŋyŶ inducit Lequienus: «Si Christus non erat deitas, quomodo sputum ejus cæco mediSeverianorum principem, Severum, Antiochenæ Ecclesiæ tyrannum, perhibet S. Maximus epistola 2 ad Marinum, dolo et fraude adhibitis, in mysterio Incarnationis idem esse asseruisse hypostasim et naturam, ut nimirum unius hypostasis nomine naturarum confusionem statueret. Ad ipsius humanitatis assumptæ proprietates quod attinet, non eas aliquando visus est negasse; sed in variis tamen librorum ejus et epistolarum locis, quæ in sexta synodo recitata sunt, aperte negat, Lequieno admonente, humanas ενεργείας ή ιδιότητας, operationes, sive proprietates. An vero naturam confuderit cum hypostasi, qui luculentissimis docet verbis, supremam divinitatem, in qua una est Deitas, tres sunt hypostases, nostris secundum veritatem integre in una suarum hypostasium, id est Filii, communicarisse? lec autem tradit auctor Areopagiticorum, qui rursum addit Filii Dei assumentis propriam effectam humanum vilitatem, ex qua ineffabili modo simplex Jesus compositus est: et qui æternus est, temporalem sumpsisse accessionem: necnon ad intima nostræ natura descendisse, εἴσω τῆς καθ' ἡμᾶς ἐγεγόνει φύσεως, transcendit, servatis tamen proprietatibus prorsus qui universum totius naturæ ordinem supernaturaliter integris et inconfusis. An duarum naturarum, quæ inconfuse permaneant, in una divina Fihi persona luculentius explicari unitio potest? Quid aptius, quid clarius adversum unam Christi naturam, eamque divinam proferri verbis poterat, quam simplicem Jesum, qua Deus est, asserere compositum ex humana vilitate, cum Deus homo factus est? Inficiari si velis, humanam in Christo naturam nón evasisse ullo modo divinam, aptiorane præsto fuerint verba quam Areopagitica, quibus docemur Jesum ineffabili modo ex humana vilitate compositum esse: et qui æternus est, temporalem sumpsisse accessionem; eɩ ad intima nostræ naturæ descendisse, qui nutversum totius naturæ ordinem transcendit? Animo demum attento perpende, Dei Verbum nostris secundum veritatem integre communicavisse, ipsumque descendisse ad intima nostræ naturæ: quæ Entychianorum nemo dixerit, eo præoccupatus errore,

col. 1077–1078page 251 of 262

ut naturam humanam perneget cum proprietatibus propterea quod omnis operatio Christi, sive quæ suis et operationibus assumptam. Timothei Eluri verba sequuntur, quæ legimus in ejus lucubratione contra epistolam S. Leonis Magni ad Flavianum: Sola divinitas est Christi natura, etsi inçarnata. Pravam mentem suam aperire apud Lequienum pergit, dum ait humanitatem Christi omni actione propria caruisse, nec opera tiones alias nisi divinas per eam exsertas esse; alque adeo que humanitatis operationes censebantur, passiones polius et meras exsecutiones, Tάon ei págeis, esse nuncupandas. Locum Severi similem profert vir doctissimus ex epistola ad Ocum. Co mit. (Actione 10 synodi sexta) ubi hæc habentur; ‹ lu Christo, sive divina ageret, puta iniracula pa trando; sive humana, gradiendo, mutando locum (id quod suapte natura prorsus humanum est); non illud illius naturæ esse, nec istud istius; sed 685 unius et ejusdem divinitatis, quæ divina ratione, tum· prodigia, tum humana opera efficiebat. › this paria sunt, Lequieno si credimus, Areopagitica dicta nonnulla. Ait ille cap. cit. De divinis nominibus, § 10 Divinitas Filii Dei (quod omnium novorum novissimum) in naturalibus nostris supernaturalis eral, el in substantialibus supersubstantialis, omnia nostra ex nobis et supra nos excellenter habens. Dixerat superiore § 6: Ipse Deus Verbum, qui su pra substantiam est, integre ac vere, juxta ac nos, atque ex nobis substantiatus est; egit, et perpessus est quæ humuno-divinæ operationis ipsius præcipua sunt et singularia. Ait etiam in epistola 4 ad Caium Supra hominum conditionem gessit ea, quæ sunt ho minis; quod declarat et Virgo, quæ supra naturam purit; et aqua profluens, quæ pedum terrenorum gravitatem sustinet, nec cedit, sed virtule superna turali sine diffusione subsistit. Ait demum ibidem Cæterum divina, non qua Deus, patrubat; neque hu mana, quatenus homo gerebat: sed quatenus erat Deus et homo, novain quamdam, nobiscum conver sando, deivirilem operationem exhibebat. Pervios, facilesque hujusmodi senteutiarum, cui que obvios, propriosque sensus orthodoxos jam ex posuiurus. An easdem cum Monophysiticis allatis testimomis comparatas expendentibus Eutychiana suboleat pravitas? Animadverte, de illo agi Mono physitico commento, quo una divma efficientia, quæ uni convenit naturæ divinæ, constituebatur in Christo, qua ille, qua Deus est, per natoram hu manam, veluti per instrumentum, tum opera mira culosa operabatur, tum ea elliciebat humana om nra, quæ in nobis ab ipsa humana natura, tanquam a principio actuoso formali proficiscuntur. Nihil est in Areopagiticis dictis, quod hunc errorem adumbret. Docet auctor, Verbum Dei in nostris na turalibus el substantialibus assumptis propriam re tionisse absque ullo detrimento divinitatem, super naturalitatemi, supersubstantialitatem: imo et on ma mostra ex nobis assumpta habuisse supra nos excellent et eximio modo. Integram quam quis non videat catholicam fidem, qua credimus, omnia no stra a Filio Dei assumpta, ex nobis quidem, id est vere ac integre, sed supra nos, utpote qui conceptus fuerit ex Virgine, ab omni immunis peccato ac omui peccati contagione? Qua_rursum credimus, eadem omnia nostra excellenti, modo ac divino inesse Christo, cum divina Filii persona subsisten tem reddat naturam humanam, eademque persona divina in humana natura assumpta sit principium quarumcunque Christi operationum? Ea est etiam sententia auctoris: Deum Verbum in humanitate integre el vere sibi copulata, egisse el passum esse quæ humano-divinæ operationis ejus præcipua suni et singularia. Non ait divina qua dam efficientia egisse opera divina miraculosa, et egisse ac supplesse operationes cæteroqui huina mas. Ait vero, Deum Verbum egisse ea omnia, quæ ad humano-divinam ejus operationem spectabant; miracula patrabat, sive quæ humana erat ab ipsa procedens humanitate integre et vere assumpta, non erat humana solum, non erat divina solum, sed erat humano-divina, procedens a Deo Verbo sub sistente in humana natura. Longe hæc absunt ab una illa Eutychiana Christi operatione, quæ non erat nisi divina efficientia, tum miracula efficiens, tum etiam supplens humanas operationes, huma nitate se habente instar appendicis et instrumenti, Neque solum Deus Verbum in sibi copulata natura humana ita agebat; verum etiam pati dicebatur, tum passiones forinsecus immissas recipiendo, tum etiani passiones ipsas, v. g. dolores, percipiendo in ipsa humanitate assumpta: supposito namque, el personæ, sicuti actiones, ita passiones attribuun tur. At non solum actiones in Christo Domino, ipsæ etiam passiones erant humano-divinæ, cum ad ipsum Deum Verbum in natura humana subsistens veris sime pertinerent. An errorem redoleant ea verba: Supra hominum conditionem gessit ea, quæ sunt hominis? Vel ipsa, quæ subjiciuntur exempla, errorem ominem amoliun tur. Namque Virgo est, quæ supra naturam parit. Verissima hominis est operatio parere, ac vere pe perit Maria Virgo; sed virginem parere, supra homi num conditionem dicitur. Aquas tangere, moveri, et mutare locuni, sunt humanæ operationes; sed aquas pedum gravitate pressas non diffluere, hominum conditionem excedit. Christum denique (ut verissi mas humanas onines operationes complectamur) esurire, edere, sitire, bibere, ac similia exercere, perinde est ac Christum ea gerere quæ sunt homi nis; sed ille, cum non esset solus honio, sed per sona divina in natura humana subsistens, gerebat supra hominum conditionem. Sensum hunc apprime orthodoxum confirmant, errorem nullum propinant ea demum verba: Cæte rum divina, non qua Deus, patrubut; neque humana quatenus homo, gerebat; sed quatenus erat Deus et homo. Videlicet, neque miracula quæ patrabat Chri 8tus, neque operationes humanas quas ille edebat, aut solus Deus operabatur, aut solus homo; sed homo Deus vel Deus homo simul, hoc est persona divina in natura subsistens humana. Quod si di cendum foret, humana non gessisse Christumi, quatenus hominem, eo quia divina efficientia ope rabatur ea; ita fabulandum esset, divina non pa trasse Christum quatenus Deum, ac si efficientia quædam humana "miraculosos illos affectus opera retur. Apage nugas. Quæ cum ita se habeant, vox nulla excogitari apuor poterat ad hujusmodi Jesu Christi operatio nes declarandas, quam novæ deivirilis operationis. Quemadmodum 686 enim Christum credimus Deum verum, verumque hominem: ita operationes ejus (meras humanas in exemplum adduco) profici – scebantur ab humanitate veiut a principio formali, et a persona divina vel ab hypostasi, veluti princi pio agente; adeoque una voce appellandæ sunt deiviriles. At quemadmodum non una est Christi natura ex duabus conflata, sed nova naturarum in eo unitio facta est: ita nec una, scilicet divina, ſuit Christi operatio, sed nora apparuit in eo deivi rilis. Non ita Eutychiano errori consonam agnove runt Monophysite deivirilem operationem, quin potius veluti adversam rejucerint non pauci. Pro nova sustinuerunt unam nonnulli; unam retineu tes, deivirilem rejecerunt alit, divinam solummæda agnoscentes. in Lateranensi concilio sub Martino papa anno 649 celebrato, Monophysitarum duorum conflictus exponitur secretario 3, scilicet Colluthi et Them stii: quorum iste unam deivirilem operationem sta tuebat, quod etiam Cyrus Alexandrinus, Theodorus Pharamites, Sergius et Pyrrhus Constantinopolitani, alique dixerunt; unam ille quidem, ad divinam

col. 1079–1080page 252 of 262

NOTITIA IN S. DIONYSIUM PARISIENSEM EPISC. sotummodo, seu Deo congruentem, u: vocabat ille, aut barbaro vocabulo Deo decibilem, Grece co pem, appellandam esse contendebat. Verum in id consentiebant demum omnes, ut una esset in Christo operatio divina, cujus unum esset princi pium actuosum penes divinitatem; humanitatem seu anima rationali et corpore se habentibus instar organi et instrumenti, per quod ipsa trajiceretur. Theodori Pharanitis verba refero, quæ habentur in synodo vi œcumenica actione 13, et in Latera nensi citato concilio secretario 3, desumpta ex ejus epistola ad Sergium Arsenoitam: Oportet igitur sapere et dicere nos, omnia quæ in Incarnatione Salvatoris Christi dicuntur esse, unam scire opera tionem esse; hujus autem opificem et creatorem Deum Verbum, organum vero humanitatem consi stere. Ergo queque veluti de Deo, aut humane de ipso dicuntur, omnia una est operatio Verbi divi nitatis. Quo loco Monotheliticum et Monophysiti cum errorem perspicue expositum babes. Quam Jonge vero lateque distant Areopagitica dicta! Ūnam vocat operationein Christi Theodorus, novam auctor noster: divinam solummodo ille, deivirilem aut hu mano-divinam iste: proficiscentem a sola Verbi di vinitate Pharanites, a Deo et homine auctor Areo pagiticorum: trajectam demum per humanitatem, veluti per organum ille; qua voce, aut simili, aut aflini usus iste nunquam est. Patet quam maxiine, mentem ejus consiliumque haud fuisse, ut unam in Christo divinam efficientiam statueret, quæ efficeret omnia, sive divina essent, sive humana apparerent opera ejus. Imo id sibi ab ipso propositum satis constat, ut novam operatio nem Christi, ex nova duarum naturarum in una persona Filii unione exsurgentem, declararet condi tionem indolemque in eo positam, ut operatio Chri sti quælibet devirilis esset, aut humano-divina. Triplex jam genus operationum ejus distingui opor tere adnotavimus; earum scilicet, quæ Deitatis sunt, ut mundum creare; earum item, quæ humanitatis specialiter propriæ sunt, ut esurire, edere; earum denique, quæ mistæ dicuntur quodammodo ex utrius que natura; confluxu, ut tactu carnis mortuum ex suscitare. Hujusce ex.remæ classis operationibus frequentius Patres, qui Monothelitas et Monophysi tas insecuti sunt, deivirilis operationis nomen indi derunt; eodemque operationum genere adhibito, duas in Christo operationes constituebant, quarum altera a divinitate, a natura humana proficiscebator altera. Tangere carnem, inquiebant, cujus est nisi hominis; et cujus est mortnum excitare, nisi Dei? Cæterum cum Areopagiticorum auctor et post ipsum Scholiastes ejus, aliique Patres universim affirment (verbis utor Ludovici Thomassini De In carnatione, libro v, capite 6, 11): nec ut Deum divina, nec ut hominem humana operatum esse Christum; sed et in divinis operationibus hominis, et in humanis Dei aliquas partes fuisse; quid aliud restat nisi ex Deo et homine mistas quodamínodo fuisse omnes Christi operationes ac proinde omnes theandricas. Alioquin non ita indiscriminatim, non ita inconsiderate pronuntiandum erat, nec divina ut Deum, nec humana ut hominem operatum esse; sed circumspectius aiendum fuerat, divina quidem nt Deum, humana ut hominem plerumque per egisse; raro autem, nempe dum miracula ederet, divina ut homineın, humana ut Deum effecisse, dum tangendo suscitabat mortuum, et suscitando tange bat. At nullum sibi limitem figit anctor: Cæterum neque divina ut Deus, neque humana ut homo age bat; sed quatenus erat Deus et homo, novam quam dam, nobiscum conservando, deivirilem operationem exhibebat. Qui et alio loco non solum soupylav, divinam operationem, sed etiam &vôpixhy,humanam, hoc est humano-divinam vocal. Ac præterea the andricæ operationis principium indigitat auctor, Deum hominem factum, et a Deo homine facto non tertium tantum mistumique genus operationis, sed et primum, et secundum profluebat; et sui fontis saporem triplex hic rivulus pro suo quisque mo dulo aliquem sane servabat. Egregia plura pergit ille docere. Hæc satis nebis erunt, quæ hactenus tradidimus, ut integra catholica fides Areopagići corum auctoris, longe diversa, maximeque auversa Eutychianis commentis, pro virili vindicata et ex posita innotescat. (Gallia Christiana, novæ editionis &. VII, p. 4, in episcopis Parisiensibus.) S. Dionysium a pontifice Romano ordinatum, Parisiensibus Christi fidem annuntiasse, Parisien sem condidisse Ecclesiam, primum hujus gessisse episcopatum, martyrioque vitam finisse in con fesso est apud omnes. Quis autem fuerit ille Dio nysius, quo tempore vixerit, et a quo e summis pontificibus in Galliam sit delegatus, sub cujus principatu martyrium fecerit, quæstio est, quæ su periori sæculo magnis partium studiis renovata, plures doctrina, ingenio et pietate insignes viros exagitavit. Nostrum non est tantas lites compo were. Jam enim in præfatione generali noster nio nuit Sammarthanus nostri non esse instituti pro lixis dissertationibus Ecclesiarum origines investi gare, quibus ultra legem tantæ molis opus tenderet. At cum de primordiis Ecclesiæ Parisiensis gravis sinæ disputationes ipter viros historiæ peritissimos præterito maxime sæculo in lucem prodierint, absque negligentiæ nota, aut veritatis dispendio diversarum opinionum fundamenta Sammarthano rum vestigiis inhærentes, nec ulli addicti magistro, silentio prætermittere non possumus. Itaque ut ratione et via nostra procedat oratio, triplex distin guenda videtur opinio, corum qui unum eumdemi que Dionysium Areopagitam et Parisiensei astruunt, altera eorum qui Areopagita a Parisiensi quidem distinguunt, sed hunc a S. Clemente missum asse runt. Postrema eorum est qui Dionysium Parisien sem et 687 ab Areopagita discernunt et a S. Cle mente missum negaut, medio autein circiter tertio sæculo e Romanis partibus in Gallias appulisse existimant. Ac primo quidem S Dionysius Areopagita multis abhinc sæculis creditus Parisiorum primus episco pus et apostolus, de fidei mysteriis a beato Paulo edoctus, baptizatus, et Atheniensium episcopus or dinatus, cum pluribus annis hanc Ecclesiam di rexisset, amore Pauli magistri sui, quem Roma vinctum acceperat, relictis Athenis, ad eum iter fecit. Postea vero a Clemente pontifice, sociis Ru stico presbytero, Eleutherio diacono et aliis pleris que, in Gallias prædicandi Evangelii causa missus, Lutetiam deveniens, cum ibi per aunos aliquot commissum sibi opus fideliter prosequeretur, tal

col. 1081–1082page 253 of 262

NOTITIA IN S. DIONYSIUM PARISIENSEM EPISC. dem a præfecto Fescennino post gravissima tor- Gundemari. Pene omiseram doctissimum cardina mentorum genera gladio percussus, martyrium pro Christo subiit. Ita qui pro uno stant Dionysio. Cujus primum opinionis suæ petunt arguimentum, ex eo quod, ut in præfatione generali auctoritate veterum Patrum demonstravimus, religio Christiana in Galliis fuerit prædicata apostolorum vel aposto Ricorum salten virorum temporibus, ab illisque fun datæ sint apud nos quædam Ecclesiæ contra Severi Sulpitii et Gregorii Turonensis testimonia, qui se rius fidem ad nos transmissam affirmant. Tum vero Areopagitista nituntur antiqua traditione et con sensu Ecclesiarum Galliæ, Germaniæ, Hispaniæ et Italie, quæ in Martyrologiis, Breviariis et Missa libus unum colunt Dionysium. Hanc civitas et Ecclesia Paris. a majoribus ad finem sæculi xvu usque quasi per manus traditam conservavit. Ea Imprimis Dionysiani monasterii vetus est traditio, quam antiquarum praxeon tenaces monachi etiam num retinent, ut constat ex missa diei festi S. Dio nysii, in qua epistola quæ ad Areopagitam spectat, recitatur a pluribus sæculis. Hanc Ecclesia Romana traditionem etiam post iteratas sæpius ecclesiastici officii recognitiones integram illibatamque reti nuit. Quid quod Martyrologia eamdem confirmant, Romanumque imprimis, ubi ad vi ld. Octob, legi tur Dionysius Areopagita primum quidein Athe niensis episcopus, postea a Clemente in Galliam missus, Parisiensis episcopus fuisse. Nec minus recensent Eusebii, Bedæ, Rabani antiqua Mariyro logia, recentiora vero Galesinii et Sausseii, et ne quid desit etiam ex parte Græcorum, testes addu cunt Methodium, Michaelem Syncellum, Metaphra sten et Nicephorum huic consentientes opinioni, ac claris verbis Atheniensern Dionysium in Gallias missum prædicantes, et martyrio consecratum. Hujus opinionis quædam veluti præjudicia eruun tur, primo ex eo quod Stephanus papa secundus, allatis e Gallia sancti Dionysii reliquiis, Romæ monasterium seu scholam Græcorum monachorum instituerit ob memoriam receptæ in Dionysiana basilica sanitatis. Deinde quod Adrianus papa vul gatos libros Dionysii Græce scriptos Fulrado abbati dono dederit. Ad hæc quod eosdem Michael impe rator Orientis miserit Ludovico Augusto, qui ipsos monasterio S. Dionysii consignavit. Inde Hilduinus, Sancti Dionysii abbas, jussus a Ludovico Pio_im peratore scripsit Areopagitica, quibus contra Gre gorium Turonensem maxime et Bedam, senten tiam jam pridem per_supplantationum postula tiones inolitam › de Dionysii Areopagitismo probat ex Actis apostolorum et antiquissimis Gallici ritus Missalibus, ex testimonio Visbii vetustissimi scri ptoris, quod apud Morinum videre licet, auctoritate quoque Aristarchi Græcorum chronographi et alio rum. Plures postea Hilduini sententiam, dato cal culo comprobarunt. Æneas, Parisiensis episcopus, doctrina, pietate et industria celebratus, in inscri ptione libri Adversus Græcos, de seipso sic loqui tur Eneas Parisiacensis urbis episcopus, quo primus præsedit S. Dionysius a Paulo apostolo Atheniensium consecratus archiepiscopus, sed a sancto Clemente totius Galliæ consecratus aposto lus, etc. Hanc quoque in opinionem descenderunt Paschasius, abbas Corbeiensis, inter ætatis suæ doctissimos, Hincmarus Remensis in epistola ad Carolum Calvum, ubi citat vitam saneu Sanctini, Meldensis episcopi, Anastasius Bibliothecarius, et Rothomagensis archiepiscopus Franco, ut refert Dudo libro 1 De moribus et actis Normannorum posterioribus item sæculis S. Thomas in sermone quem S. Dionysio inscripsit, Robertus Antissiodo rensis, Raphael Volaterranus libro xv Anthropologiæ, Faber Stapulensis, Genebrardus in sua Chronologia, Matthæus Galenus in præfatione ad Areopagitica, Jacobus Pamelius in Tertullianum, Molanus ad Usuurdum et Loaisa in notis ad decretum regis lem Baronium, qui tum in Martyrologio, tum in Annalibus ad annos 98 et 109 eanidem sententiam multis argumentis propugnavit. Hanc secutus est Spondanus. Ad eumdem quoque collimarunt sco puun Natalis Alexander, Hugo Menardus, Germanus Milletus, quibus multos adjungere possemus tuin recentes, tum antiquioris notæ, nisi brevitati con sulere studeremos. Hæc autem tot ac tantis et mo mentis et testimoniis sacra traditio non temere abjicienda quibusdam visa eruditis: ‹ Unde cum selecti e sacra facultate Parisiensi theologi ad Bre viarii Parisiensis emendationem, quæstionem de S. Dionysio Areopagita et Parisiensi episcopo dili genter expendissent, et,in. utramque partem suis libratam momentis disceptassent coram illustris simo archiepiscopo Francisco Harlan, censuit ar chipræsul sagacissimus, et ad recte judicandum de rebus antiquitatem ecclesiasticam spectantibus per eximias ingenii doctrinæque dotes comparatus, antiquæ Gallicanæ Ecclesiæ traditioni de uno Dio nysio Areopagita et Parisiensi episcopo in officio ecclesiastico honorem suum servandum esse, non vero convellendam piam majorum nostrorum opi nionem, cui saltem probabilis sententiæ jura non spernenda momenta confirmant, › Ita Bollandistæ tom. VI Julii, pag. 76. 2. Sed esto, inquiunt alterius opinionis patroni, Areopagita non sit quem colimus Dionysius, muis sioque a Clemente Areopagitistis errandi ansam præbuerit. At certe antiquitate prævalet hæc mis sio, totque fulcitur probationibus, ut a sane mentis hominibus in dubium revocari non possit. Fassus enim est ipse Tillemontius de sancto Saturnino lo quens duas sexto sæculo in quibusdam Ecclesiis viguisse traditiones, quarum juxta alteram primi episcopi apostolorum vel eorum discipulorum tem poribus in Gallias accesserunt, alteram vero impe raute Decio, ut ipse scripsit Gregorius Turonensis. Hæc autem tam de S. Dionysio quam de S. Satur nino posse intelligi quis non videt, utpote qui simul eodemque tempore fidem Christianam prædicave runt. At præter argumentum e propagata primis sæculis in Galliis tide desumptum uni et alteri opi nioni commune, huic adhuc favet Gregorio Turo nensi antiquior auctor Vite sanctæ Genovefæ vir ginis, quippe qui profitetur se cam scripsisse post ter senos a beate virginis obitu annos, ideoque circa annum 520: inibi autem diserte testatur san ctum Dionysium et a Clemente papa in Gallias mus sum, et ab eodem episcopum consecratum. Idem habet Fortunatus episcopus Pictaviensis, Gregorii Turonensis suppar et amicus, qui in hymno quem de sancto Dionysio Parisiensi composuit, et quem Dubletius in Antiquitatibus Sandionysianis publica vit, sic cecinit Fortem, fidelem militem Christi secutum principem Dionysium martyrem Pleos corde, voce personel. Clemente Roma præsule Ab urbe missus adfuit, Verbi superni semims Ut fructus esset Galliæ. Nec dicas bynnum illum male a Dubletio For tunato attributum fuisse: nam præterquam quod illud sine dubio asseruit Hilduinus, hymnus ille sic legitur in codicibus mss. S. 688 Germani Praten SIS, S. Petri Carnotensis, et S. Benigni Divionensis. Præterea si vetus ille hymnus Fortunati non est, at certe Hilduino antiquior est, quod sufficit. Antipho nalis Gregoriani Caroli Calvi, in Compendiensi bibliotheca asservati, prima de S. D.onysio anti phona pro vigiliis nocturnis ejus missionem per

col. 1083–1084page 254 of 262

NOTITIA IN S. DIONYSIUM PARISIENSEM EPISC. Banefum Clementem præfert, sicut et responsorium primum intra Gallias martyria visa, serius trans tertiam primi nocturni. Mabillonius lib. vi De re diplomatica, pag. 488, refert præceptum Theode rici Calensis, Francorum regis, anno Christi 723 datum, in quo Theodericns anteriorum regum ac pontificum privilegia Sandionysianis concessa con firmans, ait beatum Dionysňum sub ordinatione B. Clementis, Petri successoris, in Galliarum pro vinciam advenisse. Pipinus rex in charta anno 768, paulo ante obitum data, idem habet ac Theodericus. Hanc autem op nionem prorsus hauserant ex Actis passionis S. Dionysii, quæ citat Hilduinus, ubi scri ptum legebatur S. Dionysium a Clemente pontifice Romano episcopum ordinatum, et in Gallias fuisse transmissum. Acta hujus Vitæ e mss. codicibus edidit Franciscus Bosquetus, auctorem vero Fortu natum Pictaviensem episcopum appellatum depre hendit Petrus de Marca in codice ms. Turonensis Ecclesiæ. Ante Hildninum a Clemente papa missum Dionysium tuitus est Venerabilis Beda, in cujus Martyrologio ad diem 9 Octob. legitur beatus epi Scopus a pontifice Clemente Romano in Gall as directus. Idem scripsit Rabanus in Martyrologio et Usuardus. Huic opinioni coronidem imponunt Galliæ episcopi in frequenti conventu apud Pari sios de cultu sacrarum imaginum an. 825 habito ante annos decem quam Hilduinus scribendis Areo pagiticis operam daret, ubi sub finem actionis vn apud Jacobum Bongarsium ita loquuntur: «Nec vobis tædium fiat, si ad ostendendam rationem veritatis, veritatemque rationis, sese paulo longius Sermo protraxerit, dummodo linea veritatis, quæ ab antiquis patribus nostris, usque ad nos infle xibiliter ducta est, B. Dionysio scilicet, qui a S. Clemente B. Petri apostoli in apostolatu primus ejns successor exstitit, in Gallias cum duodenario numero primus prædicator directus, et post aliquod tempus una cum sociis huc ¡llueque prædicationis gratia per idem regnum dispersis martyrio corona tus est. Ubi Mabillonius tom. I Analect., pag. 63, legendum putat: qui a S. Clemente B. Petri apo stoli primo successore exstitit in Gallias, etc. Per vulgata itaque non solum ante Hilduini, sed et anle Gregorii Turonensis tempora fuit opinio, cui nec ip-ins Gregorii auctoritas contrariam inducere po unit, S. Dionysium Parisiensem a Clemente Romano pontifice missum. Alios scriptores Hilduino poste riores non loquor, licet plures ex illis idem asse rant, sed omittere non possum illustrissimum Pe trum de Marca, archiepiscopum Tolosauum et dein Parisiensem, præclaram hac de re ad Henricum Valesium dedisse epistolam ejus versioni Historia ecclesiastice Eusebii præfixam, in qua doctissimus præsul disertissime missionem sex Gregorianorum episcoporum ante sæculum tertium probat, et Joan nis Launoji ac ejus sequacium opinionem solide refellit. Inter hujus sententiæ patronos numerandus venit Baronii criticus Antonius Pagi, tom. III, pag. 557. Sed et anno 1727 ejusdem abnepos An tonius Pagi luculentam hac de re dissertationem historico-criticam concinnavit, quam tom. IV Bre viarii Romanorum pontificum præfixit, in qua va. rias tum Petri de Marca, tum Antonii patrui colle git rationes, et pro misso a S. Clemente in Gallias Dionysio rite concludit. Præcipuis quæ adversus hane opinionem struuntur objectionibus fecimus 689 jam satis in præfatione generali tomo primo aflixa. 5. Restat jam tertia opinio, non tam argumentis affirmantibus quam negantibus nixa. Hujus quippe patroni, quibus duæ priores non arrident, inde concludunt tertiam necessario esse admittendam. Hos igitur sicut et alios audiamus. Proferunt primo Severi Sulpitii et Gregorii Turonensis aperta testi monia, opinioni utrique maxime repugnantia: ille enim lib. n sacræ Historiæ inquit: "Sub Aurelio Automini kilio persecutio quinta agitata, ac tum Alpes Dei religione suscepta. › Gregorius vero lib. 1 Hist. Franc., cap. 30, Decii tempore, post annum Christi 250, asserit missum esse Parisios Diony síum, ex quibus clare convincit Dionysium Pari siensem apostolum et martyrem, nec posse 'esse Areopagitam, ut qui antea occubuisset, nec a Cle mente missum. Gregorins autem sæpe Parisios ve nerat: cum Germano episcopo Parisiensi et Ragne modo ejus successore amicitie vinculo fuerat con junctus, quem proinde hujus Ecclesiæ traditionem ignorasse vero non videtur simile. 2. Si Dionysii socii et comites, qui usque ad numerum duodecim In Belgica secunda primi fidem annuntiarunt, sub Diocletiani principatu certamen martyrii pro Christo ediderint, ut constat ex eorum Actis, con stantique Ecclesiarum quas fundaverunt traditione, tempore apostolorum in Gallias missi non sunt, nec missus S. Dionysius. 3° Inter S. Dionysium proto præsulem et Victorinum, qui Agrippinensi synodo an. 346 adfuit, in omuibus antiquis indicibus qua tvor lantum memorantur episcopi, qnos per spatium ferme annorum 260, qui a misso in Gallias a Š. Cle mente Dionysio numerantur, sedisse oportuit, quog probabile non videtur. 4• Opinio Gregorii patronos semper habuit et propugnatores. 5° Innocentius tertius misit ipse ad Dionysianos reliquias S. Din nysii, quas e Gracia Romam Petrus capellanus attulerat, ne in dubium deinceps posset revocari quin reliquiæ S. Dionysii in Dionysiano monasteriɔ asservarentur. Quod special ad testimonia a Mar tyrologiis pro Areopagitismo S. Dionysii petita, aut nullius esse momenti, aut falsitatis convincunt ex ipsis Martyrologiis Parisiensibus, quæ duos distinguunt, alterum quidem v Non. Ort., alterum VII Idus ejusdem mensis. De Areopagita igitur sic se habent: v Non. Octob. natale sancti Dionysii, sionem fidei, et post gravissima tormentorum ge episcopi et martyris, qui post clarissimam confes nera, glorioso martyrio coronatus est, ut testatur Aristides Atheniensis, vir fide sapientiaque mira bilis in eo opere quod de Christiana religione com posuit. De Parisiensi vero: (v Idus Octobris apud Parisium natale sanctorum martyrum Dionysii epi scopi, Rustici presbyteri, et Eleutherii diaconi. Qui beatus episcopus, a pontifice in Gallias prædi. candi gratia directus, ad præfatam urbem devenit, ubi tandem una cum sociis martyrium complevit.» Horumce fidem augent quamplurima, quæ Joannes de Launoy theologus Parisiensis, in asserenda an tiquitate diligentissimus, conquisivit, et evulgavit in discussione De duobus Dionysiis: nam Bedæ Martyrologium antiquissimum, Usuardi, qui.Carole Magno regnante,paulo ante Hilduinum in urbe Pa risiorum scribebat in monasterio S. Germani, Ro manum ab Heriberto Rosveido editum id probant, Adonis Viennensis, Notkeri, Arvernensis Ecclesiæ. Remensia dno, Antissiodorensia tria, Trecense unum, Parisiensia multa ejusdem temporis et longe posterioris, in Ecclesia Parisiensi duo anno 1448 exarata, alterum 1727; præterea ejusdem urbis S. Germani de Pratis et Antissiodorensis, Sancti Martini de Campis, S. Victoris, et in ipso Beati Dionysii monasterio ame quadringentos et paucos annos reperiebatur, quod Guido abbas.testatur et Sanctilogio suo inseruit. Passim autem per Gallias basilica Rothomagensis, Senonensis, Augustodu meusis, Aniciensis, Andegavensis, Ambianensis, et Sancti Martini Turonensis: plura quoque Kalen daria typis mandata; denique vitæ sanctorum ante et post annum Christi octingentesimum conscriptæ Dionysium diserte asserunt in Gallias venisse impe rante Decio, ex quibus ea quæ oppommitur ex anti quis Martyrologiis et novis falsi arguuntur. Addit Sirmondus in dissertatione De duobus Dionysiis, publico donata au. 1641, recentis opinionis auctorem fuisse Hilduinum, S. Dionysii abbatem. Mandavit ei

col. 1085–1086page 255 of 262

NOTITIA IN S. DIONYSIUM PARISIENSEM EPISC. Ludovicus imperator ut Dionysii Parisiensis gel-A rum historiam ex Græcis Latinisque codicibus col ligeret: hujus epistolæ mandato, quæ exstat tomo II Concilior. Galliæ, collegit librum, cui titulus: Areo pagitica, quo primus, inquit, omnium docnit Dio nysium Areopagitam eumdem cum Parisiensi; quod nt astruat, chartas ex armario Parisiensi vetustis simas, Martyrologia ex abditis Romæ novæ scriniis profert in lucem, Gregorium vero Turonensem qui diversa senserit simplicitatis accusat. Creditur Hilduinus arte Græcorum favorem ejus ambientiam delusus, ut qui perditis eorum rebus a Francorum regibus suppetias postulabant. Citat etiam Aristar chum Hilduinus et Visbium, quæ omnia toto capite 4 dissertationis confutat Sirmondus, et opponit præ cipne Martyrologiorum Gallicanorum perpetuam auctoritatem. Deinde ignotus fuit Græcis episcopi Iransitus a sede episcopali ad aliam, ita ut apud ipsos hoc adulterium censeretur, cum antistes Ec clesiæ suæ veluti sponsæ adhærere sunima fide te neretur; qui mos in Ecclesia Latina usque ad no num sæculum viguit. Quod vero Germanus Milletus opponit ex Socrate lib. vi, cap. 35, qui plures Græcos episcopos sedes mutasse recenset, retorquet argumentum Sirmondus: et cum nihil occurrat apid Socratem de Dionysio tam celebri apud Græ cos, hinc optime conjicitur nullam apud ipsos hujus transitus in Gallias fuisse memoriam. Imo conci lium Sardicense, canone 1, aperte docet nullum episcopum a majore civitate ad minorem transiisse, quod falsum esset, si Dionysius Athenas florentis simam civitatem reliquisset, ut adiret Lutetiam Jonc temporis Athenis multis titulis inferiorem. Quam vero parum credibile est Dionysium octoge nario majorem tot tantisque peregrinationibus lon gissimis et difficillimis terra marique perfunctum, Italiam, Galliam, Hispaniam et Asiam Joannis evan gelistæ visendi gratia peragrasse! Quid quod Joan nes Morinus, Oratorii presbyter doctissimus, in præfatione sacrarum ordinationum decerptarum ex S. Dionysii libro De hierarchia ecclesiastica, typis edita anno 1655, probat accurate omnia fere Dio nysii opera in Asia ab eo conscripta, indeque an tequam in Gallias adveniret centenario majorem fuisse. Unum aut alterum argumentum ex ipso pro feremus. Vivebat in Oriente Dionysius cum librum scribebat De divinis nominibus, ut demonstratur ex titulo: hunc enim Timotheo Ephesiorum episcopo nuncupat: deinde verba quibus liber finitur, neces sario evincunt utrumque in eadem aut vicina re gione vixisse. Quare vero si tune in Gallias versa tus esset, Græce et non Latine scriberet? Quare non potius prædicationi et peregrinationibus vaca ret, ut fidem propagaret, et insumeret tempus sibi concessum ad prædicandum Evangelium libris con scribendis, quæ otium profundum altissimamque quietem desiderant? Itaque in Asia condidit librum De divinis nominibus post mortem Ignatii, quæ con tigit anno Christi 109; citat enim cap. 4 sancti Ignatii sententiam scribentis cum Romam ad mar tyrium duceretur ad Romanos fideles. Agebat igitur Dionysius annum 102, cum ex Asia vel media Ğræ cia Romam se contulit, ubi Pontificem deprehendis set, non Clementem, ut volunt, sed Anacle:um Clementis martyrio functi successorem. At si com paremus ultima verba libri De divinis nominibus cum iis quæ profert initio epistolæ ad Titum episcopum, necessario colligemus Dionysium, antequam in Gal lias proficisceretur, annos natuin saltem quinque aut sex supra centum, ac proinde non a Clemente, nec ab Anacleto, sed ab Evaristo annosun senein esse missum: finiens enim librum De divinis nomi nibus, ait se tunc ad theologiam symbolicam, Deo duce, transiturum; initio vero litteræ ad Titum dicit se de theologia symbolica scripsisse, eamque Timotheo domi suæ explicasse: ista non potuerunt profecto contingere, nisi aliquot annis post epi elucubratas, cujus unam citat Dionysius in libro De stolas a sancto Ignatio ad martyrium proficiscente diviyis nominibus. At Ignatius juxta Baronium mo ritur an. 109, a quo tempore librum perfecit, Dio nysius composuit opus De theologia symbolica, docet Timotheum, Romam proficiscitur. Hæc accurate et plura Morinus. Insuper demonstrat Sirmondus Dio nysium Areopagitam non sub Trajano vel Adriano, sed sub Domitiano martyrium fecisse, nt comme morant Metaphrastes, Methodius, ipse Hilduinus et Ratbertus, quamvis de anno discrepent et die. His argumentis alia dissertatione Germanus Milletus edita 1642 singulis Sirmondi capitibus respondit. Tandem Joannes de Launoy eodem anno discussio nem in lucem edidit, in qua probatum a Sirmondo de duobus Dionysiis discrimen ex inveniendi asse rendique veri legibus defenditur, subjunxit vero utriusque Vitam Dionysii ex optimæ fidei auctori bus collectam. Miracula Parisiensis habes apud Gregorium Turonensem, libro 1, cap. 72, De mira culis; lib. v Hist., cap. 33, et lib. x, cap. 29; Fre degarium, Chronici cap. 54, Audoenum Rothomagi præsulem in Vita S. Eligii, lib. 1, cap. 22. Duoruin quoque Dionysiorum discrimen probant in scriptis suis, Aubertus Mireus in Annalibus Belgicis, Heri bertus Rosweidus et Dionysius Petavius societatis Jesu presbyteri, Nicolaus Faber, Ludovici XIII præceptor, Antonins Loisellus, Andreas Querceta nus in notis ad Bibliothecam Cluniacensem et in Vitis pontificum. Franciscus etiam Bosquetus epi scopus Lentevensis Hist. lib. 1, cap. 26, de hac quæstione fuse disserit, et alii bene multi quorum procul dubio testimoniis persuasus Ludovicus An tonius de Noailles decessoris sui judicium de quo supra, reformandum putavit, qui in Breviario Pa risiensi, quod anno 1700 auctoritate ipsius ac ve nerabilis capituli consensu editum est, duos Diony sios distinxit, et die 3 Oct. officium semiduplex de sancto Dionysio Areopagita, ac 9 ejus lein mensis solemme majus de Dionysio Parisiensi sociisque recitandum præscripsit. 690 Ad quem autein pertineaut scripta quæ vulgo Dionysii Areopagitæ nomine inscribuntur, intri catissima quoque difficultas. Certissimum est ante annum 532 horum apud auctores probatæ fidei nullam fieri mentionein. Citant illa primum Seve riani hæretici in collatione habita cum catholicis, quæ episcopi catholici se ignorare fatentur. Pau latim tamen demirati sequentibus temporibus tanti scriptoris doctrinam sublimem et vere orthodoxam probarunt pontifices S. Gregorius et Martinus 1. Sophronius et Maximus monachus Areopagitæ tri buunt, quamvis non levia suppetant argumenta sub finem quarti sæculi aut potius paulo ante Euty chetem damnatum in concilio Chalcedonensi anuo 451 esse conscripta. Sed ista non hujus loci: no strarum vero partium esse duximus diversas de S. Dionysio opiniones a doctis viris hine inde pro pugnatas prudenti lectori absque veritatis præju dicio subjicere. Sic prudenter reformatores Brevia rii Parisiensis anno 1700 (quod postea secuti novi an. 1736 editores) omisere quidquid cum tanto fun damento controvertitur de suo illo patrono: cumque abbatissa Montis Martyrum consanguinea regis hujus interposuisset auctoritatem, ne omnino Areo pagita taceretur, non consenserunt ut nominare tur, gratia tamen regis posuerunt capitulum pro vesperis ac laudibus: Stans Paulus in medio Areo pagi, ait: Virı Athenienses, etc., de ara Ignoti Dei, tanquam aptum ei qui gentilibus prædicavit. Tan torum virorum ad exemplum, sepositis aliis quæ in hanc rem agitari solent, fusiusque pluribus in locis tractantur quæstionibus, Martyrologii Parisiensis verbis concludemus ad diem 9 Octo bris Parisiis natalis sanctorum martyrum Dionysiis primi episcopi ad disseminandam Christi fidem in

col. 1087–1088page 256 of 262

PG 4:1087Μυστήριον ἱερατικῶν τελειώσεων. λ.

col. 1089–1090page 257 of 262

Revocatur Lector ad numerales notas crassiori charactere textui insertas. Abstinentiæ singularis exemplum, 303. Acephali Christum Jesum carnem ac manifestum homi nem esse negaverunt, 98. Actio sacra Teletarum triplex est, 77. Adamas quid sit mystice, 323. Adelaidis reginæ Francorum erga Ș. Dionysium devo tio, 522. Adelphianorum nimia libertas, 88. Ediculæ in honorem sancti Dionysii complures apud Parisios exstructæ, 498. Egypti laus a studiis artium, 410. Equabilitas quid sit, 220. Eternum quid proprie dicitur, 181. Affirmatio quomodo in Christo vim habeat excellentis Degationis, 306. Affirmatio quid sit, 236. Ambitio quid sit, 314 Amor Christi in homines immensus ex quo ostendatur. Amoris in Deum vehementis efficacitas, 459. Avea quæ vocabantur a gentilibus, 106. Andreæ (S.) apostoli martyrium, 439. Angeli pro gentilibus orant, 314. Angeli divinis nomi- ' nibus plene explicandis impares, 510. Angeli norunt ter rena non sensu, sed per vim transcendentem, 190. In angelis est facultas et efficacia intelligens a supernatu rali Dei sapientia orta, 187. Angelorum in salute homi num officia, 456. Angelorum pedes cur pennati, 47. An gelorum novem sunt ordines, 21, 29, 33. Anima qui differt a mente, 138. Animas lucrandi certa ratio, 431. Animæ vires quo intendendæ, 477. Animæ pars impatibilis quæ sit, 326. Animæ universæque mentes superiora cœlis lumina vocantur, 112. Animi puritas ad suscipiendas illustrationes necessaria, 474. Grati animi pia indicia, 490. Antonini (S.) Meldensis episcopi honores, 503. Apollophanes collega sancti Dionysii, 309. Apostoli sacrosancti præceptores appellantur, 54. Apo stoli adsunt migranti a corpore sanctissimæ Virgini, 345, 382. Apostolorum et virorum apostolicorum cœtus ad Virginis Deiparæ excessum et exsequias, 510. Aqua expiantur ea, quæ sunt immunda, 58. Aquila est acutissimi visus, 49. Ara ignoti Dei, 422. Areopagus quid sit, 345. Areopagi commendatio, 413. Areopagiticorum operum Vindiciae, 637 et seqq.; 647 el segg. Appen quis dicebatur a Lacedæmoniis, 72. Athenarum laus, 413. Atheniensium mores, 421. Athe niensium de Socratis damnatione providentia, 432. Athenis nulla aut paucissima martyria, ibid. Baptismus est principium et via ad divinam familiarita tem, 56. Baptismus mortis Domini loco datus est, 62. Birgittæ (B.) erga sanctum Dionysium devotio, 526. Boni qui dicantur in Scripturis, 453. Bruta qui differunt ab homine, 46. Caius quis fuerit, 503. Caro Christi Deifera dicitur, 24. Cupiditates carnis vim habent dividendi nos a Deo, 68. Catechumeni qui dicantur, 441. Catechumeni, energu meni et pænitentes a reliquis separabantur, 63. Catulla matrona eripit martyrum corpora lictoribus, 352. Catullæ conversio, 401. Catullæ in obtinendis mar tyrum corporibus studium et industria, 498. Catulla par tim a S. Dionysio, partim a S. Regulo instructa, ibid. Cæremoniarum in rebus sacris cura, 441. Cæremonia circa defunctos quæ fuerint, 517. Cæremoniæ a Dionysio perscriptæ magna ex parte perseverant, 471. Christianorum in disseminando Evangelio fervor, 437. Christianorum piorum in præsenti et futuro beata sors, 476. Christianorum secunda persecutio, 398. Christiano rum vota et studia, 428. Christianorum charitas et con cordia, 471. Christianorum notæ modestia et sinceritus, Christianissimorum Franciæ regum erga B. Dionysium studia et honores, 184, 185. Christianæ plebi documenta utilissima, 449. Christi discipuli quando sunt ordinati sacerdotes, 86. Christus fuit legislator et legi subjectus, 18. Christus magni consilii Angelus dicitur, 19. Christus secundum quod homo est, Dominus est intelligibilium omnium el Rex gloriæ, 27. Christus vocatur unguentum effusum, 61. Christus quomodo vicit diabolum, 71. Christus dicitur Ops, 307. Quales siut ejus actiones, ibid. Christus Dominus dedicandi templi S. Dionysii partes suscipit, 514. Cibus solidus quid desiguat, 329. Civitates ex sanctorum memoria et venerabilibus se pulcris sanctificantur, 389. Clemens quomodo dicatur Petri successor, 460. Clemen tis res a Petri martyrio, ibid. Clementis pontif. ad Diony sium oratio, 463. Ad verba Clementis responsio Dionysii, Coena mystica Domini est primum mysteriorum quæ nunc sunt, 64. Coguitio qualiscunque rerum divinarum non negligenda, Compositiones symbolicæ cur adhibeantur, 324. Conflatorium quid sit mystice, 323. Conglutinationis principium a terra habemus, 71. Consecrare et conficere unguentum non est presbyte rorum, sed solius pontificis, 79. Contemplatio. divinorum contemplatione nascitur terrenorum contemptus, 473. Conversari cum malis providendo ut etiam boni eva dant, non est malum, 163. Cor primum creatur secundum D. Basilium, 47. Corpore quomodo utendum sit, 477. An corpus sancti Dionysii sit in urbe Sancti Dionysii prope Lutetiam, an vero Ratisbona, 587, 588. Correctio. In correctione est quædam subordinatio, 115. Crucis signi frequens in fronte impressio approbata miraculo, 524. Dæmon ad terrendum Taurinum, ejusque iter et labores impediendos, varias formas induit, 155. Dæmon cogitur de SS. Dionysio et Taurino edicere veritatem, ibid. De mones sunt natura sua lucidi, 156. Dæmonum mens ex privatione rationis appetit cum Deo æqualitatem, 188. Dagoberti regis pietas, 514. S. Dionysius Dagoberto apparet et regnaturum prædicit, ibid. Dagoberti in sacra et religiosa loca liberalitas ac munificentia, ibid. Damaris Dionysii uxor, 412. Delicia piarum mentium quæ, 436. Deliciari quid est proprie, 314.

col. 1091–1092page 258 of 262

Delictum suum non agnoscere est duplex peccatum, Demophilus quis fuerit, 313. Demophili litteræ arro gantiæ et mala gloriationis plenæ, 453. Deus quomodo virtutes intelligibiles, et quomodo nos illustrat, 53. Deus vocabatur unus ab antiquís, 165. Deus quomodo dicatur bonus, ibid. Deus excedit omnem sub stantiam, 74. Deus seipsum cognoscit, 93. Deus igni com paratur, 40. Deus est virtus viva et per se perfecta et nullius indiga, 41. Deus dicitur progredi ac moveri ad omnia, 209. Deus est æternitas et æternus, 103. Dei appa rilio qualis sit, 16. Deus cognoscit ea quæ sunt, non ex omnium cognitione, sed ex propria, 190. Deo conjunctus non vexatur ab immundo spíritu, 67. Deo quomodo locus attribuatur, 28, 29. Deorum falsorum refutatio, 469. Dei e calo salutis nostræ causa descensus, ibid. Deus est omnium terminus, 180. Deum scire incognoscibilem esse est proprie ipsum nosse, 301. Deus est inimitabilis et habitus expers, 305. Deus quomodo ignotus et omnino cognitus, 111. Deus est omnium positio et ablatio, ibid. Deus est in omnibus et nihil et omnium, 128. Deus ordo dicitur, ibid. Deus dicitur magnus, 202. Deus animæ et corporis curam gerit, 314. Dei variæ appellationes, 11. Dei cum sanctis mira familiaritas etbenignitas, 477. Deus quomodo per contraria cognoscatur, et per affirmationes atque negationes, 181. Deus non potest seipsum negare, 196. Deus dicitur fontana causa, 109. Deus ex rerum or dine cognosci potest, 309. Deus quomodo dicatur nihil esse, 103. Deus dicitur antiquus et novus, 211. Dei ben gna præsentia quid secum afferat, 495. Dei sapientia in vocatione ad fidem, 412. Deus quid significat, 115. Deus est finis universorum, 132. Diabolus quomodo ad peccatum urgeat, 321. Diaconis attributa portarum custodia, 316. Diaconorum officium quodnam sit, 80. Dionysii ab Hierosolymis reversi pontificia occupationes et apostolici discursus, 450. Dionysii ad labores multipli candos incitamenta, ibid. Dionysius graviter deflet pecca tum Demophili, 454. Humilitas S. Dionysii et sanctus timor, 455. Dionysii inter sacrificandum devotio. Diony sius beatissimæ Virginis conspectu fruitur in terris, 443. S. Dionysii ad Virginis thalamum exsultatio et profectus, 444. Dionysii epistola ad Demophilum monachum, 347. S. Dionysii tempore erant monacbi, 346. Humilitas S. Dio nysii, 349. Multos convertit, ibid. Domitianus mittit suos qui Dionysium perdant, 330. S. Dionysius cum sociis suis capitur, ibid. Constans vox ejus, 351. Blandiuntur ei per secutores, ibid. Sancti ut edant miracula, ibid. Capite puniuntur martyres. S. Dionysius fert caput suum, 552. Quantus fuerit Dionysius in sermonibus ad populum, 456. Epistolæ S. Dionysii ad Demophilum vera laus, ibid. Dio nysii spiritus apostolicus, 459. Dionysius in Phrygiam usque penetrat, ibique aliquot annos fidem annuntiat, 460. Instruit Lacedæmonios, ibid. Dionysii desiderium in gens revisendi Pauli, ibid. S. Dionysii ad Romam acces sus, 396. Dionysius magister declaratur a Clemente, ibid. S. Dionysii socii, ibid. Dionysius Marcellum mittit in Hi spaniam, ibid. Dionysii cum Luciano ad Parisios acces sus, 397. Dionysii contra fidei suæ et vitæ novæ calumnia tores virtus et constantia, 427. Dionysii et Apollophanis de fide contentio, 428. Dionysii ad consanguineorum ca villos responsio, ibid. S. Dionysius a S. Paulo episcopus ordinatus, 318. Dionysii ad S. Polycarpum epistola, 429. Pium S. Dionysii votum, ibid. Dionysius Romæ apostolo rum discipulos et æquales suos convenit, 460. S. Diony gius Gallis Christum annuntiat, 545. Venit Parisios, 346. Construit templum, ibid. S. Dionysii conversio, 344, 595. Adhæret Paulo apostolo, ibid. S. Dionysius a Pauio crea tur episcopus, 437. Quo anno creatus sit episcopus Athe Darum, ibid. S Dionysii in theologia et virtute profectus atque ad episcopatum evectio, 435, 437. Dionysii in fundando et ordinando episcopatu Atheniensi eximia virtus et indu stria, 439. Dionysii ab erroribus conversio, 421. Diony sius ante susceplam fidem fuit secta Platonicus, 422. Dio nysii ad Apollophanem epistola, 431. Dionysius 25 annos natus tempore passionis Dominicæ, ibid. S. Dionysius prophetat, 332. S. Dionysii laudes, 333, 336. S. Dionysius admisit Apocalypsim sancti Joannis evangelista, 107. S. Dionysii quæ patria et parentes, 343. Dionysium nullæ quamvis graves et multæ occupationes a Deo abstrahunt, 487. Dionysius de vicina morte divinitus admonetur, ibid. Dionysius Sanctínum et Antoninum suo voluit interesse martyrio, idque litteris prodere, 488. S. Dionysius in Evangelii præconio comprehenditur, 489. Dionysii ad mortem alacritas et dicendi fiducia, ibid. Dionysii centum et decem annos nati adversus tormenta magnanimitas, 491. Sociorum S. Dionysii fortitudo, ibid. Sustinent car ceris ærumnas, iisque redduntur fortiores, ibid. Nova Dionysio adhibentur tormenta, ibid. Vincit ignem, besuæ, crucem, ibid. cruce tanquam e suggestu concionatur, ibid. Acta martyrii apud Hilduinum, ibid. Dionysio in car cere sacrificanti apparuit Jesus Christus eique sacram hostiam præbuit, 495. Precationum S. Dionysii efficacia, ibid. Quot annos vixerit S. Dionysius, 497. Dionysius obtruncatus gestat in manibus caput, ibid. S. Dionysii post mortem apparitio, 504. S. Dionysius apparet Her coldo et eum sanat, ibid. S. Dionysii pietas, 508. Mode stia, 509. Quanti fecerit Dionysius S. Timotheum, ibid. Dionysius Timotheum vocat filium ob ætatem, 510. Sancti Dionysii erga suos præceptores reverentia, ibid. S. Dio nysii mansuetudo et mansuetudinis commendatio, 512. S. Dionysii in reges Francorum beneficia, 514. Detectionis reliquiarum sancti Dionysii dies festa, 515. S. Dionysius apparet sanctæ Birgittæ, 523; S. Dunstano episcopo, 524. Prima vota pietatis societatis Jesu in Monte Martyrum, 525. Vota quæ nuncuparint Ignatius et socii ante con ditam et approbatam societatis Jesu religionem, ibid. Philippus rex Hispaniarum misit lampadem argenteam S. Dionysio, 525. Dotes Dionysii ad gentilium conversio nem, 462. Dionysio amplissima potestas in Occidentis Ecclesias conceditur, ibid. Dionysii ex urbe in Galliam comites, 463. Dionysius quid Arelate gesserit, 467. Dio nysius comites ac discipulos in diversa Galliæ loca distri buit, ibid. Dionysii labores et fructus in urbe Arelate, 468. Dionysii precatione statua Martis diffringitar, ibid. sancto Dionysio templum SS. Petro et Paulo consecra tum, ibid. Dionysius ad Lutetiam Parisiorum divino nutu accessit, 469. Dionysii ad Lutetiam acta compendio relata. ibid. Ejusdem miracula, 470. Dionysio quæ sacella Parisiis constructa, ibid. Dionysius in Hispaniam pro fidei rebus est profectus, 471. Ejus desiderium videndorum apustolo rum, ibid. Causa grandiloquentiæ in Dionysio, 474. Dio nysiani styli reprehensores cujusmodi homines sint, ibid. Dionysius nihil, Deo inconsulto, aggreditur, ibid. Diony sius divina a Deo edoctus, ibid. Dionysius in Ecclesia persecutionibus clarius a Deo illustratur, ibid. Dionysius quæ præcognovit de S. Joanne Evangelista, 475. Prædi cit Dionysius se Joannem ab exsilio conventurum, 476. Dionysius ad revelationes divinas eximie aplus, 477. Dionysius divino consilio evasit Domitiani persecutionem, 479. Acta S. Eutropii martyris Græce conscripsit, ibid. Quoto ætatis anno Dionysius in Asiam abierit, 482. Dio nysius remittitur a Joanne in Occidentem, 483. Dionysii in Galliam regressus, 484. Quæ Dionysius egerit-Trajani imp. temporibus, 486. Dionysius libros suos retractatio res edit, 487. S. Dionysii varia post mortem miracula, 526, 527 et seq. Vita S. Dionysii ex Suida, 313, 314, 315 el seq.; ex Nicephoro, 316; ex Michaele Syngelo, 929, 330 et seqq. Qui dicunt libros colestis ac ecclesiasti ca Hierarchia, nec non et De divinis nominibus non esse Dionysii Areopagitæ, in quo errore versetur, 373. S. Dionysius sustulit funditus impias blasphemias contra dedicationem et adorationem sanctarum et venerabilium inaginum, ibid. Vita S. Dionysii ex Petro Halloix, 410 et seq. Quo anno sit natus S. Dionysius, ibid. Berthaldus dux ope sancti Dionysii et sociorum martyrum e morbo desperato revaluit, 526. Templum in honorem S. Dionysii et socioruma Berthaldo duce construitur, 527. S. Dionysii reliquiæ et earum virtus atque æstimatio, 527, 528. Libro rum S. Dionysii index, 529. An idem sit Dionysius Areo pagita Pauli discipulus, qui et episcopus Parisiensis Francorum apostolus, 530, 531 et seq. De B. Dionysio hymnus Venantii Fortunati, 540. Sancti Dionysii scripta quæ sint, 541, 542, 543 et seq. Discipuli coronæ sunt magistrorum, 503. Dissimilitudines multæ quid sunt secundum sanctum Maximum, 52. Divinitatis et carnis Domini Jesu differentia, 75. Divi nitas duobus modis laudatur, 7. Divinitas qua ratione com municabilis, 114. Dominationis principatus implacabilis est dictus a qui busdam philosophis, 29. Dicitur Deitas a S. Dionysio, ibid. Domitiani exitium et persecutionis exitus, 479. Domi tiani imp. persecutionis acerbitas, 422. Druides Galliæ tlamines Dionysio sæpius insidiati, 489. Iidem vi divina impediti, ibid. Ecclesia persecutione sicut vitis sectione proficit, 480. Ecclesia Vespasiani temporibus in pace efflorescit, 470. Ecclesia Arelatensis sancto Regulo commendala, 469. Ecclesiæ quis fuerit status Neronis tempore, 459. Eccie

col. 1093–1094page 259 of 262

siæ mos antiquus in sanctorum festivitatibus solemnes conventus apud eorum ecclesias agendi, 390. Laus Ec clesiæ Atheniensis, 439 Ecclesiæ regimini quis sit aplus, Ecclesiasticorum disciplina res maximi momenti, 451. Eclipseos quæ tempore S. Dionysii acciderit Phlegon et Africanus meminere, 645. Eclipseos in Christi occubi tu exploratio, 431. Apollophanis de eclipsi judicium, ibid. Editha (S.) templum construit S. Dionysio, 523. Eduardi (S.) regís in S. Dionysium pietas et munificentia, ibid. Eligius (S.) olim excellens aurifex totam artis industriam in sancti Dionysii honorem impendit, ibid. Energumeni qui sint, 366. Entium divisio quæ, 14, 15. Episcopi pápa vocantur, 1. Episcoporum partes in laboribus præcipuæ esse debent, 468. Primorum episco porum in Ecclesiis cur series incerta, 437. Ad episcopa tum duo sunt necessaria, 451. Epistolæ Dionysii ad Demophilum utilitates, 452. Errantes semper instruendi, 320. Error de processione Spiritus sancti, 120. Boria unde derivetur, 328. Eucharistia baptismo sanctior, 423. Venerabilis Eucha ristiæ nomina apud S. Dionysium, 570. Eucharistiæ tan quam vivæ et videntis invocatio, 508. Eugenii (S.) episcopi Toletani laudes, 504. S. Eugenii in Galliam profectio et martyrium, ioid. Corpus S. Eugenii ducentis post mortem annis integrum, ibid. Sancti Euge nii honorifica sepultura et ad sepulcrum miracula, 505. S. Gerardus abbas Broniensis obtinet aliquas S. Eugenij reliquias, ibid. S. Eugenii Acta in concilio Leodiensi recognita, ibid. Stephani episcopi decretum de honoran dis sancti Eugenii reliquiis, ibid. Cuvinii oppido diœcesis Leodiensis deponuntur S. Eugenii reliquiæ, ibid. Reli quiarum sancti Eugenii translatio, ibid. Philippus II Hi spaniæ rex a Carolo IX, Galliæ rege reliquias sancti Eugenii impetrat, ibid. Ejusdem Philippi in reliquiarum cultu pietas, ibid. Translationis corporis sancti Eugenii Toletum attestatio, ibia Eutropius (S.) ad labores Ballicos unde imprudens ex cesserat, revertitur, 463. S. Eutropii nobile martyrium, Evangelium sancti Joannis scribendum prædicitur, 475. Exemplaria vocantur Ideæ, 178. Fides non sufficit ad salutem; sed requiruntur bona opera, et vita Christiano viro consentanea, 577. Optimum docendi genus plus operibus instruere quam vocem, 378. Fidei Christianæ efficacia, 423. Finis opponitur infinitati secundum affirmationem et negationem, 512. Fulgur quid sit, 321. Germaniæ conversio, 379. Henrici Francorum regis erga S. Dionysium devo tio, 515. Hierarchia ecclesiastica quid sit, 53. Hierarchiæ quis sit finis seu scopus, ibid. Hierarchia hominum signis uti tur et sensibilibus, 54. Hierarchiæ ecclesiasticæ cum cu lesti conformitas, 474. Hierarchia Christianorum deos facit et absolvit, 51. Ab Hierotheo instituitur, 344. Hierotheus (S). Fit Atheniensium episcopus, 345. S. Hie rothei scripta intellectu difficiliora quam Dionysii, 471. S. Hierothei laudes, 510. S. Hierotheus insignis Evangelli præco, 511. Idem soli comparatur, ibid. S. Hierotheus Dionysii secundus magister in religionis mysteriis, 436. S. Hierotheus aliquandiu rexit Ecclesiam Atheniensem Hilari dies quid sint, 7. Hilaria festa Matris Deum, 455. Homo ex quibus constat, 94. Homo qualis esse debeat cum Deo versaturus, 452. Hominum injuriorum et bene ficorum tam nunc quam in posterum discrimen, 455. Hospitalitatis in sanctos quanta commoda, 150. Humilitatis vis quænam sit, 440. fepapyla quid sit, 1. Ignis omni rei conseminatus est sine permistione, 45. Ignorans non debet erubescere in iis quæ ignorat, 50. Ignorantes docendi sunt et non puniendi, 319. Ignoratio quæ sit per privationem et quæ per excellen tiam, 303. Imaginatio qui differt a cognitione seu consilio, 101. Imaginandi facultas dividitur in tres partes, 102. Imago qui differt ab exemplari, 72. Imbecillitas divina dicitur voluntaria condescensio Filit Dei usque ad corpus absque peccato, 122. Incarnatio est solius Dei Verbi, 110. Ingeniti significatio quot modis sumitur, 203. Initiatorum potestas est triplex, 78. Intellectio qua ratione differt ab intellectu, 104. Intelligibile et intelligens quid sint, 48. Intelligibilium ordo postremus proprie appellatur an geli, 16. Jesus qualis homo, 506. Jesus totam hominis substan tiam assumpsit, ibid. Est supra hominem, íbid. Joannes (S.) quando in Patmum relegatus fuerit, 330. S. Joannes sol Evangeli, 332. Joannis apostoli laudes, 476. Quoto ætatis anno S. Joannes scripserit Evangelium, 477. Joannis Evangelium Ephesi evulgatur, 480. Joannes convenitur Ephesi a Dionysio, 483. Ejusdem laudes, ibid. Joannis Evangelium altitudine mysteriorum aliis nobilius, Joannis solitarii visio de Dagoberto rege, 513. Rex Clotharius agnoscit prodigium et cum filio Dagoberto in gratiam redit, ibid. Jonis presbyteri laudes, 503. S. Jon. recisum caput ma nibus portavit, ibid. Judas factus est particeps a Domino mystici panis et calicis, non autem mysteriorum, 396, 397. Judicis extremi æquitas, 476. Justitia quid sit, 198. Labes nulla est in quavis cœlestium naturarum contra Origenem, 84. Laicorum gradus in Ecclesia Atheniensi et monacho rum, 365. Larcia matrona Dionysium magiæ accusat, et Lishium maritum impietatis in deos insimulat, 489. Larciæ nobilis matronæ conversio, 497. Legislatio quid sit, 16. Veteris legis commendatio, 435. Novæ legis causa et institutio, 436. Leo vestigia sua ne cognoscatur, a venatoribus cauda delet, 49. Libidinosi a dæmonio aguntur, 62. Libri sancti qui dicuntur, 63. Libri Dionysii De cœlesti hierarchia et ecclesiastica scripti sunt in Gallia, 471. Lisbii, ex cujus stirpe Montmoranciana exsistit familia, insignis ad Christi fidem conversio, 470. Ejusdem Lisbii pia benignitas et munificentia, ibid. Lisbii uxor Larcia Christianis adversa, ibid. Lishii ardens in Christum pie tas, 489. Lisbii a Dionysio ad fidem conversi constantia, 489. Ejusdem martyrium, ibid. Suæ hospitalitatis merces, ibid. S. Lisbio Montmorancianæ domus origo et pro speritas, ibid. Litterarum sacrarum stylus humilis non sapit gentilibus, 431. Litteræ donationis Eduardi regis, 524. Locorum in templis distinctio, 443. Locorum in templis distributio, 453. Cultorum locus et munus, ibid. Locus ubi Dionysius et socii mortem oppetierunt, Monsmarty rum dictus, et lingua patria Montmartre, 497. Lucianus presbyter quis fuerit, 316. Ludovici Pii Francorum regis verba, 514. Ludovici (S.) et Blanchæ matris erga Dionysium pietas, Magorum trium ad Christum evocatio, 412 Malum non est ens, 482. Malum proprie peccatum est, 321. Mansuetudinis uberrima commendatio, 452. Martyrium immota constantia, 493. In martyribus alia conscientiæ vis quam in facinorosis: postrema martyrum sociorum S. Dionysii interrogatio, 495. Responsio eorum dem generosa, ibid. Eorumdem condemnatio et obtrun catio, ibid. Variæ sententiæ sunt, sub quo imperatore martyrium obierit S. Dionysius, 497. Martyrium S. Dio nysii ex Methodio seu Metrodoro, 394, 395 et seq. Mar tyrium S. Dionysii ex Dionysio Guerino medico, 407. Materia non est malum, 160. Mensa typica quænam sit, 326. Meritorum magnitudo unde apud Deum censeatur, 463. Monachis quæ sunt interdicta, 80. Monachi quales, et unde dicti, 452. Acris in monachum altiora se audentem ex comparatione increpatio, 453. Monachi tempore S. Dionysii qui qualesve fuerint, 571, 572, et seq. Montmorancianæ domus origo et prosperitas a S. Lisbio

col. 1095–1096page 260 of 262

martyre, 490. Elogli Montmorancianorum origo, ibid. Morbus quid sit, 150. Mors divina quid sit, 61. Naturarum, quæ mentis sunt compotes, duo sunt ma la, 59. Nero Petrum et Paulum eadem die interemit, 460. Neronis post apostolorum cædem punitio, 468. Non et vos qui differunt inter se, 124. Odor bonus Christi qui differt a tetro odore diaboli, et quid per utrumque designetur, 62. Opinio eorum qui sentiunt esse resurrectionem et ju dicium, 85. Eorum qui dormierunt, sunt duplicis gene ris, 418. Opinio ethnicorum de morte peccatorum quæ nam sit, ibid. Opinio Origenis dicentis corpoream na turam in nihilum abire post mortem, ibid. Opinio Papiæ qui censebat in resurrectione fore voluptates, quæ per cipiuntur ex cibis, 87 Opinio quorumdam dicentium fa cultatem creandi Deo inesse per naturam quamdam, Orationes justorum prosunt solis dignis misericordia Dei, 88, 89. Oratio S. Pauli, 90. Orationis sancti fructus, ibid. Ordo eorum qui purgantur, 83. Ordo eorura qui sacra per ficiunt triplex, 79. Ordo ecclesiasticus triplex est, ibid. Ordo rerum in cunctis servandus, 454. Superiores Ordinis minime ab inferioribus corrigendi, ibid. Comparatio ele gans ad reverentiam in majores natu aut digniores com mendandam, ibid. Ordinum concordia est in Ecclesia, 442. Ordinum inferiorum adversus superiores arrogantia quam grave flagitium, 451. Parisii antiquis qui dicti sint, 469. Parisiorum erga Dionysium affectus, 486. Pater in divinis fontana divinitas dicitur, Filius vero et Spiritus sanctus fecundæ Deitatis germina, 115. Paulus (S.) sacer rituum institutor dicitur a sancto Dionysio, 18. Paulus ad Areopagum ductus, 421. S. Faulus apostolus Dionysii primus præceptor in rebus fidei, 435. S. Pauli conversio, 395. Paulus Dionysii præceptor, 455. S. Paulus a Tito et Luca sepultus, 460. Peccata sunt aliena a nobis, 67. Perfici quid sit, 96. Ad perfectionem quæ via, 456. Peccator cæco comparatur, 89. Peccatores se segregant a Deo; non autem Deus, 332. Petri ad Romam accessus, 395. Petri et Pauli marty rium, ibid. Petro instituitur Clemens successor, ibid. Causa necis SS. apostolorum Petri et Pauli. Philosophiæ diversa divisio, 328. Philosophi multum fidei officiunt, 439. Platonicorum scita fidei conformia, 422. Poenitentes qui appellantur, 440. Polycarpus (S.) quis fuerit, 309. S. Polycarpi ad Apollo phanis conversionem studium, 429. Populi Christiani in certos ordines partitio, 440. Precationum vis mirifica, 508. Egregiae similitudines vim precationum ostendentes, 509. Presbyteri nomen episcopum declarat, 1. Presbyter idem qui sacerdos, 315. Principium quid sit, 174. Duo sunt principia contraria secundum Manichæos, 149. Principium apostolorum acta prodigiosa, 468. Vitæ doctrinæque apostolorum sinceri tas, 469. Privatio quid sit, 161. Privationes contrario sensu de Deo enuntiantur secundum theologos, 185. Processio ineffabilis Trinitatis ad tres personas quomo do fit, 113. Promissum. Frustrationes promissorum quæ sint, 323. Providentia Dei principii expers et infinita, 328. Psalmorum scopus quis sit, 66. Psalmorum cantus quid sit, ibid. Pulcheria imperatricis laudes, 445. Purgatio coelestium et dispositio quænam sit, 90. Quintilianus Silvaneci urbis præfectus ab uxore Chri stiana interpretationem visi nocturni edocetur, et ad Christi fidem convertitur, 304. quid sit, 50. S. Regulo Arelatensi episcopo prima ædicula fuit S. Dionysio dedicata, 498. S. Reguli Acta, 503. S. Re gulus fuit Joannis apostoli auditor, 504 Motus ad S. Re gulum ab idolorum sacrificulis concitatus, 583. Regum ante mortem pia officia, 514. Religionis et numismatis egregia similitudo, 429. Reliquiarum sacrarum cultus, 498. Revelationes quibus potissimum fieri solitæ, 477. Unde quibusdam temporibus revelationum divinarum raritas, ibid. Ritus et cæremoniæ sacrificiorum ac sacramentorum ab apostolis instituta, a viris apostolicis probata, litteris perennarunt, 470. Quinam sacramentorum ritus primilit teris mandaverint, 471. Roberti regis Francorum prosperitas a Deo et Dionysio, 514. Ejusdem regis in S. Dionysii cœnobium insignis liberalitas, ibid. Templa a Roberto rege variis locis exci Lala, 515. Rusticus et Eleutherius una cum Dionysio comprehensi, Sacerdotes sunt Christiformes, 114. Sacerdotem non decet reprehendi ab inferiore, 315. Sacerdotes, angeli, et Dei internuntii, ibid. Sacerdotum peccata minime ab in ferioribus corrigenda, 455. Indignus est nomine sacerdotis qui dotibus caret sacerdotalibus, 454. Contemptorum di gnitatis sacerdotalis verba, ibid. Dionysii ad ea responsio, ibid. Sancti in resurrectione sunt futuri cum incorruptione et immortalitate, 99. Sanctis qui Spiritu Dei aguntur cun eta vertuntur in bonum, 482. Sanctis episcopis nunquam non præsto est Deus, 460. Sanctorum pia colloquia a re invocatio, 514. Sanctorum deliciæ quibusnam præcipue centi morte apostolorum, 462. Sanctorum in suppetias obtingant, 477. Sanctorum verba quasi oracula, 487. Ad summam sanctitatem quibus gradibus conscenditur, 477. Sanctinus (S.) Carnutibus et Meldensibus fidem annur tiat, 480. S. Sanctini Meldensis episcopi laudes, 503. Sapientia profana pro more appellat aybro, 16. Sa pientia Dei simplex et multivaria dicitur, 48. Scientia quæ individua, quæ dividua, 329. Scortatores et studiosi spectaculorum sunt in numerum energumenorum ascripti, 66. Scriptura divi Pauli dicitur vera theologia, 93. Scri ptura sacra jubet justa juste tractari, 454. Scripturæ sen sus multiplex, 328. In Scripturis quæ civiliter et qua egaliter accipienda, 327. Securis in manibus quid significat, 31. Sionis montis laudes, 444. Sol dicitur mensura et numerus tempestatum, 129. Sol nihil ex seipso facit, sed ex omnium causa et princi pio, quod est Deus, 177. Solis motus anniversarius quin que facit conversiones, 311. Sol a Persis Mithra voca tur, 312. Sollicitudo S. Dionysii de visitandis ecclesiis et in fide firmandis, 487. Solstitium sub Jove factum, 310. Sortes et mansiones quid sint, 323. Sortitiones quæ vocantur a sancto Dionysio, 76. Spes in Deum ad omnia valida, 460. Spiritus sanctus a Filio procedit, 542. Statio et motio mystice quid sint, 328. Stephanus III pontifex periculosissime laborans sana tur a S. Dionysio, 526. Stephano pontifici apparet S. Dionysius, eumque sanat, ibid. Stephanus III papa aram dedicát in honorem apostolorum Petri et Paulí, ibid. Superbia pias mentes excæcat, 452. Superbia Domitiani imperatoris intoleranda, 475. Tabula theologica quid sint, 54. Talaris tunica, et cingulum circa lumbos, habitus est sacerdoti conveniens, 31. Taurini (S.) initiatio et educatio, 484. S. Tauriui Ebroi censis episcopi res gestæ, 503. Ejusdem miracula, ibid. Ti et porte quid sint, 319. Templum S. Dionysii Areopag. Leodi exstructum, 523 Tenebræ sunt aliquid, 61. Tentationes fiunt a consanguineis, 427. Opel apud Græcos gentiles appellabantur, 73. Theologia vetus qui differt a nova, 66. Theologia sym bolica qui differt a demonstrante, 524. Theologia aperta qualis sit, 327. Thronorum ordo deiferus appellatur, 23. Timotheus quis fuerit, ad quem scripsit S. Diony sius, 575. Titus quis fuerit, 321

col. 1097–1098page 261 of 262

Ordo Rerum

PG 4:1097σώμα.

ORDO RERUM QUÆ IN HOC TOMO CONTINENTUR. Traditio legalis qualis sit, 525. Traditio theologica duplex, ibid. Traditio nostra sacra tripliciter dividitur, 77. Traditio nostra sacra tripliciter dividitur, 83. Trinitas tribus personis subsistit, 98. Trinitas est consubstantialis, 322. SS. Trinitatis invocatio, 509. S. Trophimus primus Arelatensis episcopus, 249. Typi quales sint, 327. Uniones quid sint, 323. U Unitas et monas de Deo dicuntur, 97. Vaticinandi spiritus in S. Dionysio, 484. Venustates primigeniæ quæ dicuntur, 68. Verbi incarnatio ineffabilis, 509. Veritas unitate gaudet et simplicitate, 308. Virginis B. desiderium, excessus et ad coelos.anhelatio, 444. Ejus ad cœlos emigratio, ibid. B. Virginis cœlo receptæ laudationes, 445. Tempus Virginei obitus, ibid. S. Virginis Deiparæ corpus in cœlos translatum, ibid. S. Virginis corpus aptissime vocatur (wap xal @codózos σώμα. Virtutes. Modus crescendi in virtutibus facilis et expe - ditus, 473. Visi nocturni explicatio, 484. Visio admirabilis, 455. Vita humana partim dividua, partim individua, 326. Vivorum exempla magni ad virtutem stimuli, 486. Z Zeli inconsiderati exemplum, 451. S. DION YSIus areopaGITA. Typographicus lectori. APPENDIX ad S. Dionysium Areopagitam Scholia sancti Maximi in eos beati Dionysii libros qui exstant. Petrus Lansselius lectori benevolo. Prologus S. Maximi in opera S. Dionysii. Commentaria S. Maximi in S. Dionysii Areopagita opera CAP. VIII. Dionysii ad Demophilum cultorem sive monachum, officii et humanitatis limites transgressum, vindex epistola. excursiones. CAP. IX. Dionysii per Neronis tempora evangelicæ CAP. X.-Dionysii in Galliam, missu Clementis pontificis, profectio; et res ibidem ab exitu Neronis usque ad Domitianum imperatorem gestæ. Commentarium in librum de cœlesti hierarchia. 29 Commentaria ejusdem in librum de hierarchia ecclesiastica. Scholia ejusdem S. Maximi in librum De divinis nominibus. Scholia ejusdem in librum de mystica theologia. 415 Paraphrasis Georgii Pachymeræ in epistolas S. Diony115 sii. Notæ Petri Lansselii ad paraphrasim Pachymeræ in epistolas S. Dionysii. Schotia S. Maximi in epistolas 8. Dionysii Areopagitæ. SCRIPTORES VARII VITÆ S. DIONYSII AREOPA- CAP. XII. Dionysii ad Parisios profectio, et ibidem religionis et episcopatus fundatio. CAP. XIII. -Dionysii per tempora Domitiani imperatoris curæ et labores et prophetiæ spiritus. CAP. XIV. Dionysii ad Joannem apostolum in Patmos exsulem litteræ; et nonnullæ de sanctis revelationibus. CAP. XV.· Dionysii ab extremis Domitiani temporibus usque ad Trajanum res gesta. CAP. XVI. Dionysii in Asiam ad S. Joannem apostolorum profectio, et inde reditus in Galliam. CAP. XVII. Dionysii ad Parisios reversi extrema studia atque ad fidei certamen præparatio. CAP. XVIII. Dionysii sociorumque comprehensio, et Lisbii nobilis viri eorum fautoris martyrium. CAP. XI. Dionysii in Galliam ingressi prima Arelate super fidei rebus consilia et auspicia. GITÆ. Vita et encomium S. Dionysii Areopagitæ ex Mæneis Græcis. Vita et conversatio ejusdem, auctore Symeone Metaphraste. CAP. XIX. Dionysii et sociorum ejus inclusio, diverberatio, dilaceratio, martyrium. Vita ejusdem, ex Suida. CAP. XX.-Martyrii tempus, locus et alia his adjuncta, audituque mirabilia. Vitæ ejusdem, ex Nicephoro. Aloysius episcopus Veronensis candido lectori. 615 Vita et encomium S. Dionysii Areopagitæ, auctore Michaele Syngelo. CAP. XXI. Discipulorum S. Dionysii labores et fructus, nonnullæque ejusdem martyris salutiferæ post mortem apparitiones. Martyrium B. Dionysii, auctore Methodio. Dionysii Guerini, medici in martyrium S. Dionysii Areopagitæ carmina. CAP. XXII.-Virtutes nonnullæ S. Dionysii ex ejusdem scriptis delectæ, et primo pietas. CAP. XXIII. Dionysii modestia, seu animi submissio. Vita S. Dionysii Areopagitæ, auctore Petro Halloix. Præfatio. CAPUT PRIMUM. - Genus, patria, ætas, studia. 697 CAP. II. Dionysir ab erroribus ad fidem conversio. 713 CAP. III. - Dionysii contra fidei suæ el vitæ novæ calumniatores virtus et constantia. CAP. IV. Dionysii in theologia et virtute profectus, atque ad episcopatum evectio. CAP. XXV. - S. Dionysii in christianissimos Francorum reges beneficia. CAP. XXVI.-Christianissimorum Franciæ regum erga B. Dionysium studia et honores. CAP. XXIV. Dionysii mansuetudo, et mansuetudinis commendatio. CAP. V. Dionysii in fundando et ordinando episcopatu Atheniensi eximia virtus et industria. CAP. VI. Dionysius beatissimæ Virginis conspectu in terris fruitur, et suprema excedentis benedictione in apostolorum cœtu politur. CAP. VH. Dionysii ab Hierosolymis reversi pontificia occupationes, et apostolici discursus. CAP. XXVIL Aliorum partim sanctorum, partim genere illustrium adversus B. Dionysium honores. 857 CAP. XXVIII. S. Dionysii varia in varios et vario in genere post mortem miracula. CAP. XXIX. S. Dionysii reliquiæ, et earum virtus et æstimatio. CAP. XXX. - Index librorum S. Dionysii P. Halloix quæstiones QUATUOR de S. Dionysii vita et operibus. PATROL. GR. JV.

col. 1099–1100page 262 of 262

De scriptis sancti Dionysii. De Timotheo, ad quem scripsit S. Dio ORDO RERUM QUÆ IN HOC TOMO CONTINENTUR.! Areopagita ejusque scriptis. Quæstio prima. - An idem sit Dionysius Areopagita, Pauli discipulus, qui et episcopus Parisiensis Francorum apostolus. Quæstio II. Quæstio III. nysius. Quæstio IV. De corpore S. Dionysii Areopagitæ; ntrum illud sit in urbe S. Dionysii prope Lutetiam, an Ratispona in Bajoaria. Areopagita defensio adversus hæreticum calvinistam Carentoni ministrum, auctore D. de Chaumont. Epistola nuncupatoria. Incipit defensio Areopagitæ. Vindiciae operum Areopagiticorum auctore Bernardo de Rubeis. Dissertatio adversus Michaelem Lequienum aliosque. Vindiciae Areopagitica Martini Delrio. Disputatio apologetica P. Lansselii de S. Dionysio Notitia in S. Dionysium Parisiensem episcopum et martyrem, ex Gallia Christians. Ex typis MIGNE, au Peta-Montrouge.

End of PG 4.≣ read PG 4 as one page PG 5 begins →

← prev work Index next work →

Notebook