ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ ΕΙΣ ΤΑΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΟΥ ΕΠΙΣΤΟΛΑΣ SCHOLIA IN EPISTOLAS S. DIONYSII AREOPAGITÆ Interprete Balthasare Corderio, Societatis Jesu doctore theologo. 303 IN EPISTOLAM I. Conjicio Caium hunc esse, ad quem D. Joannes evangelista tertiam suam scripsit epistolam, conjecturam banc quoque frmans ex aliis, quibus divinus hic vir una cum apostolis convixit. Therapeutas autem, capite sexto De ecclesiastica hierarchia, dixit appellari monachos, ibidem docens quanam ratione instituantur, cum non sint clerici, populo tamen sublimiores. Hos autem Philo Judæus admirari visus est in libro De vita contemplativa, sive De supplicibus, therapeutas ipsos vocans, et eorum vitæ institutun explicans paulo ante finem istjus libri. Lege de ipsis verba Philenis. Sed non secundum privationem. Hoc, inquit, non secundum communes sensus accipias, quod sicut tenebre abolentur lumine, et praesertim copioso, vel sicut ignorantia, quæ quædain tenebra est, cognitionibus cedit, maxime luculentis; ita etiam ea, quæ secundum Deum est, ignoratio similis sit ignorationi, quæ per inscitiam exsistit, uti dicebamus, sed quanto magis quis a Deo illustratur, uberioremque rerum colligit cognitionem, scilicet intellectilium et intelligentium, tanto magis ad eam, quæ de Deo habetur, cognitionem ascendens, divinam incomprehensibilitatem cognoscet; id est, illam Dei ignorationem, lucem esse atque cognitionem quæ cuncta cognoscibilia transcendat, cæterunique hanc suam de Deo eloquentiam 304 silentio honorat. Itaque non secundum privationem dicitur illa Dei ignorantia, sed per excellentiam et excessum [omnis] cognitionis, quoniam cognoscit quis id quod omnibus et sibi ipsi incognitum et incomprehensibile exsistit. Hæc etiam dicta sunt nibus. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Α'. Ἐπιβάλλω Γάϊον τοῦτον εἶναι, ᾧ τὴν τρίτην ἐπι· στολὴν ἔγραψεν ὁ θεῖος εὐαγγελιστής Ιωάννης, τεκμαιρόμενος καὶ ἐκ τῶν ἄλλων, οἷς συγγέγονε μετά τῶν ἀποστόλων ὁ θεῖος οὗτος ἀνήρ. Θεραπευτὰς δὲ ἔφη καλεῖσθαι ἐν τῷ Περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς λεραρχίας κεφαλαίῳ ς' τοὺς μοναχούς, εἰπὼν ἐκεῖ καὶ πῶς καθίστανται μὴ ὄντες κληρικοί, ἀλλὰ ἀνώτε ροι τοῦ λαοῦ. Τούτους δὲ ἔοικε θαυμάζειν Φίλων δ Ἰουδαῖος ἐν τῷ Περὶ θεωρητικοῦ ἢ ἱκετῶν συντάγ ματι, θεραπευτὰς αὐτοὺς καλῶν, καὶ τὴν δίαιταν αὐτῶν διηγούμενος πρὸ ὀλίγου τοῦ τέλους τοῦ βιβλίου τούτου. 'Ανάγνωθι τὰ τοῦ αὐτοῦ Φίλωνος. ᾿Αλλὰ μὴ κατὰ στέρησιν. Τοῦτο, φησί, μὴ κατὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας υπολάβης, ὅτι, ὥσπερ τὸ σκότος λύεται φωτὶ, καὶ μάλιστα πολλῷ, ἡ ὥσπερ ή άγνω σία, ἥτις καὶ αὐτὴ σκότος ἐστί, παύεται γνώσεων, καὶ μάλιστα πολλῶν ἐπιγενομένων· οὕτω καὶ ἡ κατὰ Θεὸν ἀγνωσία ἔοικε τῇ κατὰ ἀμαθίαν ἀγνωσία, ὡς Εφημεν· ἀλλ᾽ ὅσῳ φωτίζεται τις περὶ Θεοῦ, καὶ ὅσῳ τις συνάγει γνῶσιν τῶν ὄντων, τουτέστι τὴν περὶ τῶν νοητῶν καὶ νοερῶν, τοσούτῳ μᾶλλον, ἀναβαίνων περὶ τὴν γνῶσιν τὴν περὶ Θεὸν, γνώσεται τὴν ἀκαταληψίαν, ἤτοι τὴν ἀγνωσίαν τὴν περὶ Θεὸν, φῶς εἶναι καὶ γνῶσιν ὑπὲρ πάντα τὰ γνωσθέντα· καὶ λοιπὸν σιγῇ τιμᾷ τὴν περὶ Θεὸν ἀφασίαν. Οὐκοῦν οὐ κατὰ στέρησιν γνώσεως λέγεται ή περὶ Θεοῦ ἀγνωσία, ἀλλὰ καθ᾽ ὑπεροχὴν καὶ ὑπερβολὴν [πάσης] γνώ σεως, ὅτι ἔγνω τις τὸν πᾶσι καὶ ἑαυτῷ ἄγνωστον καὶ ἀκατάληπτον. Ταῦτα καὶ ἐν τῷ Περὶ μυστικῆς 080 λογίας κεφαλαίῳ α' εἴρηται, καὶ ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων κεφαλαίῳ β'. c. 1 Mystica theologie, et cap. 2 De divinis nomi

S. MAXIMI SCHOLIA IN Αλλά τι τῶν αὐτοῦ τῶν ὄντων. "Οσον τις ἔχει, φησὶ, τῶν ὄντων τὴν γνῶσιν, καὶ τὸ ὄνο φῶς, τουτ ἐστι [αὐτὴν] τῆς ἀληθείας τὴν νόησιν, τοσοῦτον τὰ περὶ Θεοῦ ὄψεται ἄγνωστα· οὐ γὰρ τῷ φωτὶ ἢ τῇ γνώσει φανεροῦνται, ἀλλὰ μᾶλλον τοὺς ταῦτα ἔχοντας λανθάνει. Καὶ ἡ ἐν τούτοις ἐπίδοσίς τε καὶ αὔξησις, τῷ φωτί φημι καὶ τῇ γνώσει, τὸ θεῖον δεικνύει ἀθέα τόν τε καὶ ἄγνωστον· ὅτι ὁ Θεὸν θεασάμενος καὶ νοήσας δ εἶδεν, αὐτὸν μὲν οὐχ εώρακεν, ἀλλά τι τῶν αὐτοῦ τῶν ὄντων καὶ γινωσκομένων. Αὐτῷ τῷ καθόλου. Προσεπινοεῖν δεῖ καὶ ἐπὶ τούτοις τὸ κατὰ τὰ ὄντα καὶ γινωσκόμενα. Τὸ δὲ μὴ εἶναι πρόσκειται, ἐπειδὴ τὸ ἐστὶ τῶν κτιστῶν ἐστιν· ὁ δὲ θεὸς καὶ ὑπὲρ τὸ εἶναι, διότι ἄκτιστος. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Β. Πῶς ὁ πάντων ἐπέκεινα. Ταῦτα πολλάκις μὲν καὶ ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων διαφόρως εἴρηται· κατ' ἐξαίρετον δὲ αὐτὰ ἡρμήνευσεν ἐν αὐτῷ τῷ λόγῳ κεφαλαίῳ ια', περὶ τὸ τέλος, λέγων· Πῶς ὁ πάντων αἴτιος καὶ θεότης καὶ ἀγαθότης, καὶ θεότητος υπου στάτης, καὶ ὑπὲρ ταῦτα. Οὕτω δὲ ἀναγνωστέον· Ἐρωτᾶς πῶς ὁ Θεὸς ὑπὲρ θεότητος ἀρχήν; Εἶτα ἀποκρίνεται· Εἰ νοήσεις ὅτι θεότης αὐτὸ τὸ ἐκ Θεοῦ δῶρόν ἐστι καθ᾽ ὁ θεούμεθα, οὐ μὴν αὐτὸς ὁ Θεὸς, ἔχεις τὴν λύσιν· ὁ γὰρ Θεὸς, αὐτό φημι καὶ ὑπερούσιος οὐσία ὑπὲρ τὴν παρ' αὐτοῦ δωρουμένην καὶ χα ριζομένην θεαρχίαν, τουτέστι θέωσίν ἐστι, καὶ τὰ ἑξῆς ὁμοίως. Εἶτα λοιπὸν συλλογίζεται φάσκων, ὅτι, εἰ τὸ ἐκ Θεοῦ δῶρον ἀρχὴ γίνεται τοῦ θεοῦσθαι ἡμᾶς, δῆλον, ὅτι [6] πάσης ἀρχῆς αἴτιος, καὶ ἀρχὴ ὤν, μᾶλλον δὲ ὑπεράρχιος, οὕτω καὶ τῆς λεγομένης θεότητος, ἢ ὡς θεαρχίας ἐπέκεινά ἐστιν. Ὁ μὲν γὰρ Θεὸς οὐ κατὰ σχέσιν, ὡς ἡμεῖς, κτᾶται τὸ ἀγαθὸν, ἀλλ' ἀσχέτως ἔχει· ἡμεῖς δὲ σχετῶς, τρεπτοί γάρ, ἐκεῖνος δὲ ἄτρεπτος. habitum, uti nos, 305 bonitatem obtinet, sed sine dem nos mutabiles sumus, ipse vero immutabilis. EPP. S. DIONYSII. Sed aliquid e redus ejus. Quanto enim quis, in. quit, majorem habet rerum notitiam, ac veram lucem, id est veritatis cognitionem, tanto magis ignota cernet esse illa quæ de Deo dicuntur; non enim vel lumine quopiam, vel cognitione manifestantur, sed potius latent possessores suos. Ipsa quoque quantalibet promotio, et incrementum in his, lumine dico et cognitione, Deum declarant invisibilem esse et incognoscibilem, quoniam quisquis viso Deo intelligit id quod vidit, nequaquam ipsum vidit, sed quidpiam eorum quæ exsistunt et cognoscuntur. Hoc ipso quod omnino. In his etiam subintelligendurn est, secundum ea quæ exsistunt et cognoscuntur. Verum illud non esse ipsi convenit; quoniam id quod sic est, creaturarum est; Deus autem est supra exsistentiam, quippe increatus. Εἰ θεότητα καὶ ἀγαθότητα. Οὐκ αὐτήν, φησί, τὴν κατ' οὐσίαν θεότητα καὶ ἀγαθότητα, ὅ τι ποτέ ἐστί λέγω, ἀλλὰ τὴν ἀγαθοποιὸν καὶ θεοποιὸν δωρεὰν τοῦ ὄντος Θεοῦ καὶ ἀγαθοῦ· τοῦτο γὰρ ἡ ἀρχὴ καὶ αἰτία τοῦ θεοῦσθαι καὶ ἀγαθύνεσθαι, καὶ κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον φησὶ λέγεσθαι ὑπὲρ θεαρχίαν καὶ ἀγαθαρχίαν, τὴν οὕτω δηλαδή νοουμένην. Σημείωσαι δὲ καὶ ἐντεῦθεν, ὅτι ἡ θεότης καὶ ἡ ἀγαθότης οὐκ αὐτοουσία ἐστὶ τοῦ Θεοῦ· καὶ γὰρ καὶ τοῦτο ἐ ἐπέκεινα ὁ Θεὸς [μόνος] ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων κεφαλαίῳ κα πλατύτερον είρηται. Αμίμητος καὶ ἄσχετος. Ο κατὰ σχέσιν οὐκ ἔχων τι, ἀλλ᾽ ἐξ ἑαυτοῦ μίμησις καὶ σχέσις αὐτὰ τὰ πράγ ματα, μετέχοντες δὲ καὶ μιμούμενοι, περὶ οὓς ταῦτα ὁρῶνται. Αμίμητον δὲ καὶ ἄσχετον ἔφη τὸ θεῖον, ὅτι, ὅσῳ τις πρὸς μίμησιν καὶ σχέσιν Θεοῦ προκόπτει, σε τὸ ὄντως. Η IN EPISTOLAM II. Quomodo qui est supra omnia. Hæc quidem in libro De divinis nominibus diversimode explicuit, excellenter autem hæc ipsa capite undecimo sub Anem interpretatus est, dicens: Quomodo qui omnium est auctor, imo ipsa deitas et bonitas, effector sit tam bonitatis quam deitatis, et bis emineat. Legendum autem hoc modo: Rogas quomodo Deus sit supra principium divinitatis? Deinde respondet: Si divinitatem intelligas esse donum ipsum per quod deificamur, non tamen ipsum Deum, babes solutionem; Deus enim, secundum se, inquam, ut superessentialis essentia, est supra principium illud, divinitatis; quod ipse dat atque communicat, id est, supra deificationem, et sic de cateris. Demade sic argumentando ait, quod si hoc a Deo promanans donum, principium est nostræ deificationis, utique etiam auctor idem est totius princípii, imɩ potius supra principium est, atque ita dictam etiara divinitatem transcendit. Deus enim non secundum habitu habet; nos autem per habitudinem, siquiSi divinitatem et bonitatem. Non ipsam, inquit, secundum substantiam divinitatem et bonitatem, dico quid tandem ipsa sit, sed bonificum et deificum donum veri Dei ac boni. Hoc enim est principium et causa deificationis ac bonificationis; et. hoc modo ait ipsum diei supra principium divinitatis ac bonitatis, sic nempe intellectum. Quin etiam hinc nota divinitatem ac bonitatem illam non esse ipsam Dei essentiam, quoniam supra hanc etiam Deus est, ut De divinis nominibus, capite undecimo, fusius est explicatum. Est inimitabilis et habitus expers. Qui secundum habitum non habet quidquam, sed ex seipsis imi tatio et habitus sunt res ipsæ, participantes vero et imitantes, circa quos talia conspiciuntur. Deum autem dixit inimitabilem et habitus expertem; quoVARIE LECTIONES ET CORRECTIONES. Οι σχετικώς. 18 τούτων.

piam quanto quis ad imitationem et Dei habitudi- τοσοῦτον καταλαμβάνει τὸ ἀνέφικτον τῆς μιμήσεως nem accesserit, tanto magis intelligit, ipsum nulla vel imitatione vel habitudine attingi posse. IN EPISTOLAM III. Repente est id quod præter spem. Existimo potissimum istud propheticum dictum Malachiæ propheta Caium interrogasse, quod sic habet: Repente veniet ad templum suum Dominus quem vos quaritis, et angelus testamenti quem vos desideratis *. Mihi autem visus est hæc interrogasse, eo quod subjun gat: Hoc arbitror Scripturam insinuare, ubi ea, quæ de Domino Jesu Christo sunt, mirifice exponit. Observa vero, quomodo vocis εξαίφνης originem investiget; ibidemque nota Christum humanam substantiam assumpsisse. Occultus autem est. Occultus ab ipso sape ponitur pro voce Deus, et arcanum pro divinitate, ut ex præcedentibus libris patet. Occultus igitur etiam hic pro Deus ponitur, ut qui invisibilis est. IN EPISTOLAM IV. Quomodo, inquis, Jesus. Quæris, inquit, quomodo hoc? Nota autem hic, id est in dispensatione, quoniam sine hac, ut hominum auctor atque opifex, etiam homo dicitur. καὶ σχέσεως. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Γ. Εξαίφνης ἐστὶ τὸ παρ' ἐλπίδα. Εφίστημι, ὡς ὅτι μᾶλλον ἐκεῖνο τὸ προφητικὸν τοῦ προφήτου κα Μαλαχίου ἠρώτησεν ὁ Γάϊος, τὸ ἔχον· Καὶ ἐξαίφνης ἥξει εἰς τὸν ναὸν αὐτοῦ ὁ Κύριος, ὃν ὑμεῖς ζητεῖτε, καὶ ὁ ἄγγελος τῆς διαθήκης, ὃν ὑμεῖς ἐπιποθεῖτε. Έδοξε δέ μοι τοῦτο ἡρωτῆσθαι ἐκ τοῦ ἐπαγαγεῖν· Τοῦτο οἶμαι τὴν θεολογίαν αινίττεσθαι· θαυμασίως ἐνταῦθα θεολογεῖ τὰ περὶ τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ. Σημείωσαι δὲ πῶς ἐτυμολογεῖ τὸ ἐξαίφνης σημείω σαι καὶ τὸ ἀνθρωπίνως οὐσιωθῆναι Χριστόν 4. Κρύφιος δέ ἐστι. Τὸ κρύφιος πολλάκις ἀντὶ τοῦ Θεὸς εἶπε, καὶ κρυφιότητα την θεότητα, ὡς ἐν τοῖς ἄνω λόγοις. Τὸ κρύφιος οὖν ἐνταῦθα ἀντὶ τοῦ ὁ Θεὸς εἴρηται, ὡς ἀόρατος. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Δ'· Πῶς, φῂς, Ἰησοῦς. Επερωτᾷς, φησί, πῶς τοῦτο; Σημείωσαι δὲ τὸ ἐνθάδε, τουτέστιν ἐν τῇ οἰκονομίᾳ, ἐπεὶ δίχα ταύτης, καὶ ὡς αἴτιος ἀνθρώπων, λέγεται ἄνθρωπος, ὡς ποιητὴς ἀνθρώπων, Οὐ γὰρ ὡς αἴτιος ἀνθρώπων. Τοῦτό φησι καὶ Αφρικανὸς ἐν ταῖς Χρονογραφίαις λέγεται γὰρ ὁμωνύμως ὁ Θεὸς πᾶσι τοῖς ἐξ αὐτοῦ, ἐπειδὴ ἐν πᾶσ σίν ἐστιν. Ἐν δὲ τῇ οἰκονομίᾳ ὡς κατὰ τὴν οὐσίαν ὅλην οὐσιωθεὶς ἄνθρωπος λέγεται, κατὰ τὸ εἰρημέν 306 Non enim ut auctor hominum. Hoc etiam tradit Africanus in suis Chronographiis; dicitur enim eodem nomine Deus omnibus quæ ex ipso sunt, quoniam in omnibus exsistit. In hac autem dispensatione, tanquam secundum totam hominis substantiam substantialis homo dicitur, juxta quod νον· Ἐν ᾧ κατοικεῖ πᾶν τῆς θεότητος τὸ πλήρωμα dictum est: In quo inhabitavit omnis plenitudo divinitatis corporaliter. Observa jautem totum epistolæ contextum, quoniam est contra omnem hæresim, tam antiquam quam novam. σωματικῶς. Πᾶσαν δὲ λέξιν τῆς ἐπιστολῆς σημείω σαι· ἔστι γὰρ κατὰ πάσης αἱρέσεως, πρεσβυτέρας τε καὶ νεωτέρας. Nos autem Jesum. Non per humanitatem, inquit, Christi ipsum definimus, sive, supra hominem dicimus, quasi prodigium hoc secundum rationem substantia communis naturæ definiremus; sed manifeste secundum rationem divinitatis. Nam subjunxit: Neque enim homo tantum, verum etiam Deus. Etsi, inquit, totam hominis substantiam assumpsit, haud tamen separamus ipsum a divinitate; quoniam subjungit: Non enim homo tantum; deinde cum hoc dixit, infert: Neque suprasubstantialis Οὐδὲ ὑπερούσιος μόνον, καθ᾽ ὁ καὶ ἄνθρωπος. solum, quatenus etiam homo. Ἡμεῖς δὲ τὸν Ἰησοῦν. Οὐ διὰ τὸ ἀνθρώπινον, φησί, τοῦ Χριστοῦ αὐτὸν ἀφορίζομεν, ήγουν ὑπὲρ ἄνθρωπον λέγομεν, ὡς ξένον τοῦτο κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον τοῦ κοινοῦ τῆς φύσεως οριζόμενοι, ἀλλὰ προδήλως κατὰ τὸν τῆς θεότητος λόγον. Επήγαγε γάρ· Οὐδὲ γὰρ ἄνθρωπος μόνος, ἀλλὰ καὶ Θεός. Εἰ καὶ ὅλην οὐσίαν ἀνθρώπου ἀνέλαβε, φησὶν, ἀλλ᾽ οὐ διαιροῦμεν αὐτὸν ἀπὸ τῆς θεότητος· ἐπάγει γάρ· Οὐ γὰρ ἄνθρωπος μόνον· εἶτα, τοῦτο εἰπὼν, ἐπιφέρει, Supra homines. Supra homines quidem, quia ex Virgine; secundum homines vero, propter tempus in utero, nempe secundum conceptionis leges expletum. Ex humana vero substantia, quoniam, ut idem sanctus Pater dicebat, ex virgineis sanguinibus sanctum Christi corpus constabat. Supra substantiam, substantiam assumpsit. Etiam post incarnationem suprasubstantialitatem appel- • Mal. III, 1. t Coloss. 11, 9. Ὑπὲρ ἀνθρώπους. Ὑπὲρ ἀνθρώπους μὲν διὰ τὸ ἐκ παρθένου· κατ᾿ ἀνθρώπους δὲ διὰ τὸν ἐν μήτρα χρόνον, ἢ ὡς τοὺς νόμους τῆς κυήσεως. Ἐκ τῆς ἀν θρώπων δὲ οὐσίας, ὅτι, ὡς αὐτὸς ὁ ἅγιος Πατὴρ ἔφη, ἐκ τῶν παρθενικῶν αἱμάτων τὸ ἅγιον σῶμα Χρι στοῦ. Ὑπὲρ οὐσίαν οὐσιώθη. Καὶ μετὰ τὴν ἐνανθρώπησιν ὑπερουσιότητα ὠνόμασε την θεότητα. Τὸ δὲ “τοῦ δωδεκάτου προφήτου. σ' οὐσιωθέντα προεληλυθέναι τον Χριστόν.

S. MAXIMI SCHOLIA IN EPP. S. DIONYSII. ταύτης ὑπερούσιον τὸ ὑπερβάλλον τῆς οὐσίας, καὶ lavit divinitatem. Hujus autem supersubstantialiσοφίας, καὶ δυνάμεως. tas est eminentia substantiæ et sapientiæ ac potestatis. Καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον. Ανθρώπου μὲν τὸ ἐκ για ναικός· ὑπὲρ ἄνθρωπον δὲ, τὸ ἐκ παρθένου. Σημείωσαι δὲ, ὅτι γήϊνον τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ, καὶ οὐχὶ οὐράνιον, ὥς τινες ᾠήθησαν 40. Δύναμιν ὑπεροχικῆς. Ἰδοὺ καὶ ἐνταῦθα ὑπεροχικῶς εἶπε πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῶν κατὰ στέρησιν λαμβανομένων. Εὐθὺς δὲ διὰ τῶν ἐπαγομένων εαυ τὸν ἐφερμηνεύει. Τί δέ ἐστι κατάφασις, είπομεν ἄνω ἐν τῷ Περὶ μυστικῆς θεολογίας, κεφαλαίω γ'. Πῶς δὲ ἐπὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ αἱ καταφάσεις δύναμιν ἔχουσι ὑπερεχούσης ἀποφάσεως, τὰ κατὰ ἀνθρώπους ἐξηγεῖται. Εἰ γὰρ καταφάσκου μεν Χριστοῦ, λέγοντες ἄνθρωπον εἶναι, καὶ ἐκ παρθένου μητρὸς κατ' ουσίαν ἡμῶν, ἀλλὰ κεκρυμμένην ἔχει καὶ ὑπὲρ νοῦν τὴν τῆς ἀποφάσεως δύναμιν Ερεῖ γὰρ ὁ ἀκούων, οὐκ ἄνθρωπος, ἐπειδὴ ἐκ παρ θένου, ἀλλ' ὑπὲρ ἄνθρωπον, εἰ καὶ κατὰ τὰ ἄλλα ἄνθρωπος. Εξηγεῖται δὲ καὶ τοῦτο, φάσκων, ὅτι τὸ λέγειν αὐτὸν ἄνθρωπον καταφατικῶς, τοῦτο δηλοί, οὐκ εἶναι ἄνθρωπον ἀποφατικῶς, ἀλλ᾽ ὑπὲρ ἄνθρω που, δηλονότι διὰ τὰ σημεῖα τὰ γενόμενα παρ' αὐτοῦ. Οὐ κατὰ Θεὸν τὰ θεῖα δράσας. Οὐ κατὰ Θεὸν μὲν δρᾶσαι τὰ θεῖα λέγει τὸν Χριστόν, ὅτι μετὰ σαρ κὸς καὶ οὐ γυμνῇ τῇ θεότητι· ὅμως δ' οὖν θεῖα· οὔτε τὰ ἀνθρώπινα κατ᾽ ἄνθρωπον· ἐν ἐξουσίᾳ γὰρ θεϊκῇ, ὅτε ἐβούλετο, διδοὺς καιρὸν τῇ σαρκὶ τὰ ἑαυτῆς ἐνεργεῖν· ὅμως δ᾽ οὖν ἀνθρώπινα. Τὸ δὲ ἀνδρωθέν τος δηλοῖ τὸ ἐνανθρωπήσαντος. Ἡ δὲ θεανδρική Ενέργεια σημαίνει θείαν καὶ ἀνθρωπίνην. Οὕτω γὰρ ἡμῖν, ήγουν δι' ἡμᾶς, ἐπὶ γῆς δηλαδή, πεπολιτευ μένος, ἔδρασεν, ὡς πρόκειται, τὰ θεῖα καὶ τὰ ἀνθρώπινα. Σημείωσαι δὲ τὴν ὑπερφυῆ καὶ ἄφραστον τοῦ Κυρίου ένωσιν, ὅτι οὐ κατὰ Θεὸν τὰ θεῖα ἔδρασεν, (ἦν γὰρ ἄνθρωπος) οὔτε κατὰ ἄνθρωπον τὰ ἀνθρώ πινα (ἦν γὰρ καὶ Θεός). Οθεν θαυμαστῶς ὁ θεῖος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος φησί, κιρναμένων ὥσπερ τῶν φύσεων, οὕτω δὴ καὶ τῶν κλήσεων καὶ περιχωρουσῶν εἰς ἀλλήλας τῷ λόγῳ τῆς συμφυΐας. Πῶς δὲ οὐ κατὰ Θεὸν τὰ θεῖα ἔργα πεποίηκε, δηλοῖ τὸ σωματικῶς ποσὶν ἐπὶ θαλάσσης βαδίσαι· Θεοῦ μὲν γὰρ τὸ συμπιλῆσαι ὕδωρ· οὐ Θεοῦ δὲ τὸ σαρκι κοῖς ποσὶ περιπατῆσαι. Οὐδὲ θεότητος σὰρξ ποδῶν καὶ ὀστᾶ. Θεοῦ πάλιν παρθένον τὸ κύειν ποιῆσαι· ἀλλ᾽ οὐ θεότητος τὸ διαμεμορφῶσθαι ὄψει καὶ τοῖς λοιποῖς ἀνθρωπίνοις μέλεσιν. Οὕτω καὶ ἐκ τοῦ ἐναντίου τὰ αὐτά· οὐ γὰρ κατὰ ἄνθρωπον τὰ ἀνθρώπων ἐποίησεν· ἄνθρωπος μὲν γὰρ ἦν ἐκ τῆς Παρθένου, ἀλλ᾽ οὐ κατὰ ἄνθρωπον τοῦτο· ποῖος γὰρ ἄνθρωπος ἐκ παρθένου; Πάλιν τὸ ποσὶ βαδίζειν ἀνθρώπου ἐστί· τὸ δὲ ἐπὶ ὕδατος, οὐκ ἀνθρώπου· ποῖος γὰρ ἄνθρωπος τοῦτο πεποίηκε; G Et supra hominem. Hominis quidem, quod sit ex muliere; supra hominem vero, quod ex Virgine. Nota autem Christi corpus terrenum exsistere, non autem cœleste, ut quidam exsistimarunt. Vim excellentis. Ecce etiam hic excellenter dixit, ad differentiam eorum quæ sumuntur secundum privationem. Statim autem per ea quæ subjunguntur, semetipsum explicat. Quid porro sit affirmatio, diximus supra De mystica theologia capite tertio. Sed quomodo in Domino nostro Jesu Christo affirmationes vim habeant excellentis negationis, res humanæ declarant. Etsi enim Christum affirmewus, dum esse hominem dicimus, et ex Virgine matre secundum substantiam nostram, tamen occultam quoque habet, 307 eamque mente sublimiorem negationis vim. Quisquis enim boc audit, dicet, ipsum non simplicem esse hominem, cual ex Virgine natus sit, sed homine sublimiorem, etiamsi cætera sit homo. Explicat autem hoc, cum ait, quod ipsum dicere hominem affirmative, significet ipsum non esse hominem negative, sed supra hominem, nempe propter signa quæ ab ipso fiebant. Non qua Deus divina patrabat. Dicit autem Christum non qua Deum divina perficere, quia cum carne, et non sola divinitate. Quemadmodum igitur divina, sic nec humana secundum hominem, quoniam in potestate divina, quando volebat, dando tempus carni propria operandi simul et humana; illud autem vir factus, idem significat, quod incarnatus. Deivirilis autem operatio designat divinam simul et humanam. Sic enim nobis, sive propter nos, in terra nimirum, conversatus, uti propositum est, divina et humana gessit. Adverte autem admirabilem et inexplicabilem Domini unionem; qunniam non ut Deus divina gessit (erat enim homo); nec ut homo humana (erat enim Deus). Unde mirabiliter divus Gregorius Theologus ait, naturis quodammodo permistis, denominationes quoque propter mutuas circuminsessiones cognatas esse (seu communes). Quomodo vero non ut Deus divina opera patrarit, declarat id, quod corporeis pedibus supra mare ambularit: Dei enim est aquam consolidare, non Dei autem corporeis pedibus ambulare. Neque, caro pedum et ossa divinitatis sunt. Rursum item Dei est efficere, ut Virgo pariat; facie autem cæterisque membris humanis eflormari, non est divinitatis. Sic etiam e diverso vicissim hæc eadeın se habent; non enim qua homo gessit ea quæ hominum sunt, siquidem homo erat ex Virgine; sed hoc non est secundum hominis conditionem. Qualis enim homo natus ex Virgine? Rursus pedibus incedere est bominis; at supra aquam, non est bomunis; qualis enin homo hoc fecit? * έφασαν. σε ὅλως.

Novam quamdam. Nemo in stultiloquium erum⚫ peals dicat ipsum Dominum Jesum θεανδρίτην appellasse: non enim θεανδριτικήν a θεανδρίτης efformando, sed θεανδρικήν seu deivirilem operationem dixit, quasi a Deo ac viro compositam. Unde etiam Deum vocat άνδρωθέντα, id est Deum virum factum. Nunc autem 308 illam miscellaneam operationem solam deivirilem appellavit; siquidem ut Deus tantum operabatur, quando, absens, Centurionis filium sanabat; in quantum vero homo tantum (etsi etiam Deus erat) quando comedebat et tristabatur. Mistim autem operabatur miracula, cæcis oculos illiniendo restituens, hæmorrhousæ fluxum solo tactu sistens. IN EPISTOLAM V. In hoc exsistit. Ad intelligendum id quod hic a Patre dictum est, sume exemplum ab oculo corporis. Quod enim efficit absentia luminis, scilicet vacalionem sensus oculorum, hoc efficit intendere fixe aciem oculorum adversus solis radios meridie, IN EPISTOLAM VI. Fieri enim potest. Potest, inquit, quispiam dum inter multa splendidum aliquod mendacium coarguit, ipsemet a vero aberrare, quod unum est; unica enim veritas, arcana tamen propter mysticam dogmatum intelligentiam, multaque adhuc cum Dei gratia opus habet indagatione; veluti Nestorius, dum Arii Apollinariique placita convellit, vel alii similes aliorum similium, qui in alias ipsi æque absurdas hæreses inciderunt. Nemo autem hinc offendatur, existimans improbari Patrum studia in hæreticis refutandis collocata; non enim hoc dicit, quasi non refellenda et evertenda sint opiniones impiorum, (quomodo enim alioquin ipsemet in libro De divinis nominibus Elymæ dogmata sic exagitaret?) sed non in hoc præcipuum studium ponendum esse, ut contra alios dicatur, sed ut erudite et exacte veritatis ratio exponatur, refutatio autem adhibeatur contra oppositionem instantiæ impiorum. Aliter: Non oportere aliorum opiniones refutare, sed suam stabilire; neque contra opinionem aut cultum, qui haud bonus apparet, sed pro veritate scribendum esse. Quomodo autem hoc intelligat, epistola dein ceps declarat. Pro veritate. Adverte vero cur pro veritate solum scribendum sit, et non contra alios. 309 IN EPISTOLAM VII. § I. Sanctus hic Polycarpus Smyrnæ in Asia fuit episcopus, et discipulus sancti Joannis evangelista, uti testatur Irenæus libro tertio Adversus falsi nominis scientium: martyrium autem ignem consummavit. Divinus hic Polycarpus scripsit etiam epistolas ad Philippenses. Continet autem haec epi ola beati Dionysii mulla admiranda prodigia, G Καινήν τινα. Μηδείς, εἰς μωρολογίαν τραπείς, λεγέτω ὅτι θεανδρίτην τὸν Κύριον Ἰησοῦν φησιν· οὐ γὰρ θεανδριτικὴν εἶπεν ἀπὸ τοῦ ὁ θεανδρίτης σχηματίσας, ἀλλὰ θεανδρικὴν ἐνέργειαν, οἷον Θεοῦ καὶ ἀνδρὸς συμπεπλεγμένην ἐνέργειαν. Ὅθεν καὶ ἀνδρωθέντα φησὶ Θεὸν ἀντὶ τοῦ, Θεὸν ἄνδρα γενόμενον. Νῦν δὲ τὴν μικτὴν ἐνέργειαν μόνην θεανδρικὴν ἐκάλεσεν· ἐνήργησε μὲν γὰρ ὡς Θεὸς μόνον, ὅτε ἀπὸν τὸν τοῦ ἑκατοντάρχου παῖδα ἰάσατο· ὡς ἄν θρωπος δὲ μόνον, εἰ καὶ Θεὸς ἦν, ἐν τῷ ἐσθίειν καὶ λυπεῖσθαι. Μικτῶς δὲ ἐνήργησε τὰ θαύματα, τυ φλοῖς ὀφθαλμοὺς διὰ χρίσεως δημιουργῶν, καὶ τῆς αἱμορροούσης τῇ ἀφῇ συστέλλων τὴν φύσιν. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Ε'. Ἐν τούτῳ γίγνεται. Τὸ εἰρημένον ἐνταῦθα τῷ Πατρὶ λαβέ μοι ἀπὸ ὑποδείγματος τοῦ κατὰ τὸν στ ματικὸν ὀφθαλμόν. Ὅπερ γὰρ ποιεῖ φωτὸς ἀπουσία, ἀνενεργησίαν τῶν ὀπτικῶν δυνάμεων εργαζομένη, τοῦτο καὶ ἡ πρὸς ἥλιον ἐν μεσημβρίᾳ ἀτενὴς ἀπό βλεψις ἀποτελεῖ. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Γ'. Δυνατὸν γὰρ και. Δύναται, φησί, τὶς ἐν πολλοῖς προφανὲς ψεῦδος ἐλέγχων, αὐτὸς διαμαρτάνειν τοῦ ἀληθοῦς, ὅπερ ἓν [οὐκ] ἔστι· μία γάρ ἐστιν ἡ ἀλήθεια, κρύφιον δὲ διὰ τὸ μυστικὸν τῶν δογμάτ των, καὶ πολλῆς ἐρεύνης μετὰ τῆς θείας δεόμενον χάριτος· οἷον Νεστόριος τὰ ᾿Αρείου καὶ ᾿Απολλιναρίου διασείων, ἢ ἕτεροι τοιοῦτοι ὁμοίων ἑτέρων, εἰς ἑτέρας ἀτόπους αἱρέσεις ἐνέπεσον. Μηδεὶς δὲ ἐκ τούτων παρακρουέσθω, ἀποβάλλεσθαι τὰ κατὰ τῶν ἑτερο δόξων πονήματα τῶν Πατέρων· οὐ γὰρ τοῦτό φησι τὸ μὴ ἐλέγχειν καὶ ἀνατρέπειν τὰς τῶν ἀσεβῶν δόξας, (ἐπεὶ πῶς αὐτὸς ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων φαίνεται τὰ τοῦ Ἐλυμα διασαλεύων;) ἀλλ᾽ ὅτι οὐ χρὴ κατὰ προηγούμενον λόγον εἰς τοῦτο ἐνασχολεί σθαι, τὸ καθ' ἑτέρων λέγειν, ἀλλὰ διδασκαλικῶς τὸν τῆς ἀληθείας ἐκτίθεσθαι λόγον ηκριβωμένως, τῇ ἀντιῤῥήσει δὲ κατὰ περίστασιν τε τῆς τῶν ἀσεβῶν ἐπαναστάσεως χρῆσθαι. "Αλλως· Οτι οὐ δεῖ τὰς τῶν ἑτέρων δόξας διαβάλλειν, ἀλλὰ τὴν ἰδίαν κρατύ ἀλλ' οὐδὲ κατὰ δόξης ή θρησκείας οὐκ ἀγαθῆς φαινομένης γράφειν, ἀλλ' ὑπὲρ ἀληθείας. Πῶς δὲ τοῦτό φησιν, ἡ ἑξῆς ἐπιστολὴ σαφηνίζει. νειν· Ὑπὲρ ἀληθείας. Σημείωσαι δὲ διὰ τί ὑπὲρ ἀλη θείας μόνον συγγραπτέον, οὐ μὴν καθ' ἑτέρων. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Ζ'. §1. Ὁ ἅγιος οὗτος Πολύκαρπος Σμύρνης τῆς ἐν Ἀσίᾳ γέγονεν ἐπίσκοπος, ἀκροατής γενόμενος τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ εὐαγγελιστοῦ, ὡς φησιν Εἰρηναῖος ἐν τῷ τρίτῳ βιβλίῳ τῶν Κατὰ τῆς ψευδωνύμου γνώ σεως· καὶ μαρτυρίῳ δὲ ἐτελειώθη δια πυρός. Ἔχει δὲ καὶ ἐπιστολὰς ὁ αὐτὸς θεῖος Πολύκαρπος πρὸς Φιλιππησίους. Περιέχει δὲ ἡ τοῦ μακαρίου Δια 10 παράστασιν.

S. MAXIMI SCHOLIA IN EPP. S. DIONYSII νυσίου αὕτη ἐπιστολὴ πολλὰ θαυμαστὰ καὶ ξένα ἐπὶ quæ in eclipsi illa solari tempore crucifixionis τῇ κατὰ τὸν σταυρὸν τοῦ Χριστοῦ ἡλιακῇ ἐκλείψει. Εξελεγχθήσεται. Κατὰ κοινοῦ τὸ ἐξελεγχθήσεει· οὕτω γὰρ καὶ ἡ σύνταξις. [Είδωλον ἀντὶ τοῦ μίμημα.] και § ΙΙ. Τὸν σοφιστὴν Απολλοφάνη. Περί Απολλοφά νους τοῦ σοφιστοῦ, ἑταίρου γεγονότος τοῦ μεγάλου Διονυσίου, καὶ λοιδοροῦντος αὐτὸν, ὡς Χριστιανὸν γενόμενον, καὶ καθ᾽ Ἑλλήνων λέγοντα· καὶ γὰρ καὶ ἡ ἀνθρωπίνη σοφία ἐκ Θεοῦ ἐστιν. Καὶ οὐ τὴν τῶν πολλῶν. Τὸ ῥητὸν οὕτω συντα κτέον· Καὶ οὐ τὴν τῶν πολλῶν ἔγωγε λέγω δόξαν τῶν προσύλως καὶ ἐμπαθῶς ἐναπομενόντων τοῖς τῶν ποιητῶν λόγοις ἢ πάθεσι. Τῇ γὰρ τῶν ὄντων γνώσει. Τῶν ὄντων γνῶσιν α ἐκάλεσε, τὸ ἐπιτετηρημένον τῆς κινήσεως τῶν οὐ ρανίων, καὶ τὴν θεωρίαν τῶν ἄλλων τῆς κτίσεως μερῶν, κατὰ τὸν ἕνα τὸν τῆς σοφίας σε ὅρον τὸν λέγοντα, γνῶναι τὰ ὄντα ᾗ ὄντα ἐστί. Τοῦ δὲ ᾿Απο στόλου ἡ φωνή, τῷ εἰπεῖν ἐν τῇ α' προς Κορινθίους· Επειδὴ γὰρ ἐν τῇ σοφίᾳ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔγνω ὁ κόσμος διὰ τῆς σοφίας τὸν Θεόν· τουτέστι τῆς ἐμφαινομένης τῷ ἐναρμονίῳ καὶ τεταγμένῳ τῆς κτίσεως, τοῦτο συνῆκε. Σημείωσαι οὖν, ὅτι ἡ τῶν ὄντων γνῶσις φιλοσοφία λέγεται, καὶ τίνα καλεῖ ὁ Απόστολος ἐν τῇ· α' πρὸς Κορινθίους σοφίαν Θεοῦ. [Εἶπε γὰρ ἐν ἀρχῇ τὸν σκοπὸν, δι᾿ ὄν οὔτε καθ' Ἑλλήνων, οὔτε καθ' ἑτέρων συνέγραψεν.] Christi contigerunt. Arguetur. Subaudiendum illud reaarguetur, sic enim exigit constructio. [Idolum pouitur pro imiLatio. § II. Sophistam Apollophanem. De Apollophane sophista, qui fuerat socius magni Dionysit, et convi tiabatur ipsum, quod Christianus factus esset, et adversus gentiles diceret. [Nam et humana sapientia a Deo est.] Neque hic de multitudinis. Dictum hoc sic con struendum est: Neque ego de multitudinis opinione loquor, quæ poetarum fabulis aut passionibus materialiter tenaciterque adhæret. Nam per hanc ipsam rerum scientiam. Rerum scientiam vocavit observationem motus cœlorum, et aliarum creaturæ partium considerationem, juxta quamdam sapientiæ definitionem, qua cognoscuntur res quatenus res sunt. Est autem illa vox Apostoli in prima ad Corinthios, dicentis: Nam quia in sapientia Dei non cognovit mundus, per sapientiam Deum; id est per sapientiam in concinna decoraque creaturæ compositione apparentem; quæ hoc intellexit. Nota igitur rerum notitiam vocari phiłosophiam, quam etiam Apostolus in prima ad Corinthios Dei sapientiam appellavit. [Dixit enim in principio, quisnam scopus sibi esset, juxta quema neque contra Græcos neque contra alios scripsit.] Scire debebat Apollophanes. Ex eo nempe quod Εδει συνιδεῖν τὸν ᾿Απολλοφάνη. Ἀπὸ τῶν παρ' Έλλησιν ὁμολογουμένων τὴν διάταξιν τοῦ πάν- " apud gentiles in confesso est, rerum omnnium ordiτων αἰτίου Θεοῦ παρατίθεται, φήσας, ἐκ τούτου ἄξιον ἐπιγνῶναι τὸν πάντων ὁροθέτην Θεὸν, ἐκ τοῦ τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην τοὺς διατεταγμένους τῆς ἡμέρας ἔχειν ὄρους, καὶ τῷ παντὶ τοῦ οὐρανοῦ κύκλῳ συμπεριθέειν, τουτέστιν ἐξ ἀνατολῶν ἐπὶ δυσμάς. Εἴτε μὴ συμπεριφέροιντο τῷ περιέχοντι αὐτοὺς οὐρα νῷ, τοῦ μὲν οὐρανοῦ καὶ τῆς ἀπλανοῦς τῶν ἀκινήτων ἀστέρων σφαίρας, ἀπὸ ἀνατολῶν εἰς δυσμὰς κυκλικῶς στρεφομένων, αὐτῶν δὲ ἡλίου καὶ σελήνης τὴν ἐναντίαν τῷ παντὶ τρεχοντων ἐκ δυσμῶν εἰς ἀνατολάς· · καὶ οὕτω μάλιστα γνωρίζεσθαι καὶ θαυμάζεσθαι δι καιος ὁ τοῦ παντός δημιουργός και διατάκτης θεός. Ταῦτα ἡρμηνεύσαμεν κατὰ ᾿Απολλοφάνην τὸν λέγοντα, μὴ σὺν τῷ ἡλίῳ καὶ τὸν οὐρανὸν ἑστάναι τότε, Hæc exponemus contra Apollophanem dicenten, ἐπεὶ ἐν τῇ πρὸ ταύτης προγραφῇ τὸ ἀκριβὲς προει ρήκαμεν. [Περὶ τῆς τῶν ἀστέρων διατάξεως ἑστώ σης βουλῇ Θεοῦ, καὶ μὴ μετακινουμένης αὖθις, ὅταν ἐθέλῃ, ὡς ἐπὶ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ καὶ Ἰεζε κιήλ.] Οταν ήλιος ὑπ' αὐτοῦ. Τὰ τοῦ Ἰησοῦ τοῦ· Ναυῆ ἐν τούτοις παρατίθεται, καὶ ἀναμιμνήσκει τὸν ἅγιον Πολύκαρπον τῆς ἱστορίας ταύτης, ἵνα ταύτην ἀντιθῇ τῷ ᾿Απολλοφάνει. Φησὶν οὖν· Εἰπὲ αὐτῷ· nem earumdem auctori Deo tribuendum esse, docet, ex hoc cognosci posse Deum rebus omnibus legein ponere, quod sol et luna terminos diei constitutos habeant, et simul cum universo colorum orbe circumvolvantur; scilicet ex oriente in occidentem. Quod si non 310 circumferantur una cum cœlo quo continentur, ita ut cœlum quidem et inerrantium atque stabilium stellarum sphæræ ex oriente in occidentem circulaţiter vertantur, ipse autem sol et luna contrarium universo cursum teneant ex occidente in orientem; utique vel hiuc maxime cognoscibilis et adıniratione dignus ccnsebitur universi creator atque gubernator Deus. non una cum sole cœlum hoc constitisse, tametsi id in priori scriptione accurate probavimus. [De astrorum dispositione, quæ quidem divina voluntate firma est; attamen, cum ipse voluerit, variatur, ut tempore Josue et Ezechielis.] Quando sol ab ipso. Proponit hic quæ sub Jesu Nave contigerunt, et B. Polycarpo hanc historiam in memoriam revocat, ut eam Apollophani opponat. Ait itaque Dic illi: Disce quomodo Deus solem et 8 Cap. 1, v. 21. οι ελεγχθήσεται. σε γνώσεων. να φιλοσοφίας.

APPENDIX AD OPERA S. DIONYSII AREOPACITÆ. lumam; cum secundum diametralem lineam e re- Μάθε πῶς ὁ Θεὸς τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην κατὰ διάμετρον ὄντας τότε ἀντικρὺ ἀλλήλων, δυομένου ἤδη τοῦ ἡλίου, ἔστησεν ἐπὶ τόπου τους φωστῆρας, στάσιν τινὰ κατὰ δύναμίν τινα ἄφατον τοῦ αἰτίου αὐτῶν Θεοῦ. Καὶ ἔστη τὸ πᾶν ἀκίνητον μετὰ τῶν δύο φωστήρων· οὔτε γὰρ οὐρανός, οὔτε οἱ λοιποὶ ἀστέρες περιεπόλουν, ἀλλὰ συνειστήκεισαν τοῖς δυσὶ φωστήρ σιν ἀκίνητοι. Καὶ οὔτε ἐπὶ ὀλίγον ὁ δρόμος τοῦ πα τὸς, καὶ ἡ κίνησις ἔστη μόνον, ἀλλ' ἐφ' ἡμέραν ὁλό κληρον, ὡς γενέσθαι ἐπὶ Ἰησοῦ τοῦ Ναυῆ ἡμέραν διπλῆν κδ' ὡρῶν, ὡς σαφῶς τοῦτό φησιν Ἰησοῦς ὁ τοῦ Σειρὰχ ἐν τῷ ὕμνῳ τῶν Πατέρων. Εἶτα ἐπάγει Εἰ δὲ εἴποι ᾿Απολλοφάνης, Αδύνατον, οὐ γὰρ ἔστη μετὰ τῶν δύο φωστήρων οὐρανὸς καὶ οἱ λοιποὶ ἀστέρες, ἀλλ' ἐκεῖνοι μὲν ἐκινοῦντο, οὗτος δὲ ἵστατο· ἀπόκρι gione sese respectarent, sole quidem jam devergente in occasum, luminaria illa stiterit in statione sua, utique virtute ineffabili auctoris eorum Dei. Et immobile etiam tum substitit universum cum utroque luminari; etenim non coelum ipsum, non ca tera sidera circumvolvebantur, sed una cum duobus istis luminaribus absque motu substiterunt. Neque parvo duntaxat tempore cursus universi ac motus inhibitus, sed integro die, ita ut sub Jesu Nave dies fuerit duplicata, nempe ad viginti quatuor horas, quemadmodum clare docet Jesus filius Sirach in hymno Patrum. Deinde subjungit: Si vero dicat ApoHophanes id esse impossibile, ut una cum duobus luminaribus coelum, et reliqua astra substiterint, sed illa mota fuisse sole subsistente, responde ipsi, ναι αὐτῷ ὅτι, Μάλιστα τοῦτο χρή σε επιστρέψαι πρὸς vel hoc maxime ad verum Deum ejusdemque cognitionem ipsum convertere debuisse, quod nempe polus, qui luminaria continebat, circumageretur, luminaria vero, quæ ipsius complexu continebantur, immota consisterint. Hoc enim majoris est virtutis colo caeterisque stellis motis, solem et lunam sine motu consistere, et non eodem motu cum universo moveri, cum quo semper circumagi consueverunt. Statuque mirabili simul cum hac universitate. Ait nempe, quomodo simul ipso polo immoto manente (hunc enim universitatem appellavit) solis et lume statio facta sit. Quin potius, 311 inquit, multo magis mirandum, si polus quidem circumagebatur (hunc enim significavit, dicens, universis, et potioribus, et continentibus): sol autem et luna (hæc enim continebantur) non una simul cum eo, cujus complexu tenebantur, circumagebantur. Continuatione fere triplo longior effectus sit. Apposuit fere, quod dies ille non usquequaque plenus fuerit triplici dimensione: (duarum enim et triginta fuit horarum) ab oriente scilicet ad eum usque locum, in quo sol tum inventus est, quando editum est istud signum, decem horæ præterierant, et iterum decem, dum illinc iter redexit ad orientem, et duodecim inde usque ad occidentem. Eadem autem loquendi formula hic usus est, quod nempe polus una cum sole viginti quatuor horarum spatio admirandam istam retrogressionem fecerit, vel sol ipse solus. Vel universum æquali temporis spatio. Dictum hoc ita construe: Cum sit per trajectionem, quod nempe universum per contrarias has lationes æquali omnino temporis spatio mirandis istis vertiginibus retrocesserit. Hæc etiam libro quarto Regum declarantur, et præsertim in editione Symmachi, et libro secundo Paralipomenon. Sol in proprio cursu. Anniversarius solis motus quinque facit conversiones, scilicet, ascensionem borealem, quam conficit a verno æquinoctio ad æstivum usque solstitium et descensum boreaνα συμπεριήγετα τὸν ἀληθῆ Θεὸν καὶ τὴν αὐτοῦ γνῶσιν, καὶ τοῦ πιο νοῦντος μὲν τὸν περιέχοντα τοὺς φωστῆρας οὐρανόν, ἱστάντος δὲ ἀκινήτους τοὺς περιεχομένους φωστήρας. Τοῦτο γὰρ μείζονος ἐστι δυνάμεως, τό, κινουμένου οὐρανοῦ καὶ τῶν λοιπῶν ἀστέρων, στῆναι ἥλιον καὶ σελήνην ἀκινήτους, καὶ μὴ τὴν αὐτὴν φορὰν συγκι νηθῆναι τῷ παντί, μεθ᾽ οὗ ἀεὶ συμπεριήγοντο. Υπερφυεστάτην ἅμα τῷ παντί. Λέγει μὲν, ὡς ὁμοῦ τῷ πόλῳ ἀκινήτῳ μείναντι (τοῦτο γὰρ ὠνόμασε τὸ πᾶν) ἡ τοῦ ἡλίου καὶ τῆς σελήνης ἐγένετο στάσις. Μᾶλλον δὲ, φησί, πολλῷ θαυμασιώτερον, είπερ ὁ μὲν πόλος περιήγετο, (τοῦτον γὰρ ἐδήλωσεν, εἰπὼν τῶν ὅλων, καὶ κρειττόνων, καὶ περιεχόντων), ήλιος δὲ καὶ σελήνη (τὰ γὰρ περιεχόμενα ταῦτα) οὐσυμ περιήγετο τῷ περιέχοντι. Κατὰ συνέχειαν σχεδόν τριπλασιάζηται. Το σχεδόν προσέθηκεν, ἐπειδὴ τριπλῆ κατὰ τὸ πλῆ ρες οὐκ ἐγένετο ἡ ἡμέρα ἐκείνη (λβ' γὰρ ὡρῶν γέν γονε·) τὸ ἀπὸ ἀνατολῆς μέχρι τοῦ τόπου ἐν ᾧ ἦν, ὅτε τὸ σημεῖον ἐδόθη, καὶ δέκα ἐκεῖθεν ἐπὶ ἀνατο λὰς, καὶ δώδεκα μέχρι τῆς τελευταίας δύσεως. Τῷ αὐτῷ δὲ σχήματι τοῦ λόγου καὶ ἐνταῦθα ἐχρήσατο, ὅτι ἢ ὁ πόλος αὐτὸς σὺν τῷ ἡλίῳ ἐν τῷ τῶν κα ὡρῶν διαστήματι τὴν ὑπερφυῆ ἐκείνην ἀντιπεριαγωγὴν ἐποιήσατο, ἢ μόνος ὁ ἥλιος. Η τὸ πᾶν τοσούτου χρόνου. Τὸ ῥητὸν οὕτω σύνθες καθ' ὑπέρβασιν ὄν· Ἡ τὸ πᾶν ἐπαναστρέφει τὰς ἐναντίας ταύτας φορὰς, τοσοῦτον διάστημα χρόνου ἀναποδίζον ταῖς ὑπὲρ λόγον ταύταις περιδινήσεσι. Ταῦτα δὲ καὶ ἐν τῇ δ τῶν Βασιλειῶν δηλούται, καὶ μάλιστα ἐν τῇ κατὰ Σύμμαχον ἐκδόσει, καὶ ἐν τῇ β' τῶν Παραλειπομένων. Η ὁ ἥλιος ἐν ἰδίῳ δρόμῳ. Η τοῦ ἡλίου ἐνιαί σιος κίνησις πέντε ποιεῖτα: τροπάς, ἀνάβασιν βε ρείαν, τουτέστιν ἀπὸ ἰσημερινῆς ἐν τῷ ἔαρι εἰς τὸν θερινόν τροπικὸν, καὶ κατάβασιν βορείαν ἀπ' αὐτοῦ

S. MAXIMI SCHOLIA IN EPP. S. DIONYSI. et descensum australem ab hoc æquinoctio ad hibernum usque solstitium, et ab hoc rursus ascensum australem ad æquinoctium; et quintam, universo contrariam. Quando igitur quinqueformem ejus motumn appellavit, appositione articuli subindicavit illum motum et consuetum solis motum. Sic itaque expendamus quid a Patre per hæc verba dictum sit. Supponamus solem illa die, bura sul ortus, fuisse in prima parte Arietis, quæ non habeat minuta; non poterat itaque ad hanc primam partem Arietis redire, nisi confecta, quam præscripsimus, quinqueformi motione, per dies videlicet trecentos sexaginta quinque et quartam partem. In decem igitur horis, a duodecima, in qua erat, usque ad locum in quo ortum suum fecit, id est a prima parte Arietis, ad ipsam retrogrediens, quinqueformem motum, sive annuum curriculum; et in aliis decem post retrogradationem, 312 in eodem signo fuit, in quo erat, quando signum exhibeatur, ut quodammodo dicam ex suppositione in prima et dimidia parte Arietis, similiter in reditu (quod resolutorie dixit) eumdem quinqueformeu motum explevit, quoniam non poterat iterum primam et dimidiam illam Arietis partem attingere, postquam semel ab ea recesserat, nisi per dierum anni spatium, uti dictum est. ἐπὶ τὸν ἰσημερινὸν τῷ μετοπώρῳ, καὶ κατάβασιν lem, ab eodem usque ad æquinoctium autumnale, νοτίαν ἀπὸ τοῦ Ισημερινοῦ ἐπὶ τὸν χειμερινόν τροπικὸν, καὶ ἀπ' αὐτοῦ πάλιν ἀνάβασιν νοτίαν ἐπὶ τὸν ἰσημερινὸν, καὶ πέμπτην τὴν ἐναντίαν τῷ παντί. Εἰπὼν οὖν αὐτοῦ τὴν πεντάτροπον κίνησιν, διὰ τῆς προσθήκης τοῦ ἄρθρου, καὶ τοῦ προσθεῖναι αὐτοῦ, τὴν γνώριμον καὶ συνήθη ὑπέφηνε. Τὸ δὲ ἐν τούτοις λεγόμενον ὑπὸ τοῦ Πατρὸς νοήσωμεν ου τως· Ὑποθώμεθα τὸν ἥλιον εἶναι κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην τῇ ὥρᾳ τῆς ἀνατολῆς ἐν πρώτῃ μοίρᾳ τοῦ Κριοῦ πλήρει, μὴ ἐχούσῃ λεπτά· εἰς τὴν αὐτὴν οὖν μοῖραν αὐτὸν ἐπανελθεῖν οὐκ ἦν, μὴ τελέσαντα τὴν προταγεῖσαν τὴν πεντάτροπον κίνησιν, ἢ ὡς δι' ἡμερῶν τξε', καὶ τεταρτημορίου. Ἐν ταῖς ι' οὖν ὥραις ταῖς ἀπὸ ιδ' σε ἐν ᾗ ἦν, μέχρι τοῦ τόπου ἐν ᾧ τὴν ἀνατολὴν αὐτοῦ ἐποιήσατο, τουτέστι της πρώτης μοίρας τοῦ Κριοῦ, ἀναποδίσας ἐν αὐτῇ, τὰ τῆς πεντατροπου κινήσεως, ήγουν τῆς ἐνιαυσιαίου περιόδου, ἐπλήρωσε· καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις ι ταῖς μετὰ τὸν ἀναποδισμὸν κατὰ τὸν τόπον γενόμενος ἐν ᾧ ἦν ὅτε τὸ σημεῖον ἐδόθη, ὡς ἐν ὑποθέ σει εἰπεῖν ἐν τῇ μιᾷ καὶ ἡμισείᾳ μοίρᾳ τοῦ Κριού, ὁμοίως τὰ τῆς αὐτῆς πεντατρόπου κινήσεως επλήρωσε κατὰ ἀνάλυσιν, ὅπερ ἀναλυτικῶς ἐκάλεσεν· οὐκ ἦν γὰρ αὐτὸν πάλιν ἐν τῇ μιᾷ καὶ ἡμισεία μοίρα ταύτῃ τοῦ Κριοῦ γενέσθαι, ἅπαξ ἀποστάντα ἀπ' αὐτῆς, μὴ διὰ τῶν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἡμερῶν, ὡς εἴρηται. Εμφέρεται σήμαις. 'Αντὶ τοῦ ἱστορίαις. Μίθρου τελοῦσι. Μίθραν τὸν ἥλιον Πέρσαι και λοῦσι. Τὸ παρέκταμα οὖν τῆς ἡμέρας ἐκείνης διὰ τοῦ τριπλασίου ἐσήμανε. Σημείωσαι δὲ πρὸς τούτῳ καὶ περὶ τοῦ ἀπὸ ὥρας ἔκτης ἕως ώρας θ' γενο μένου σκότους ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν τῷ καιρῷ τῆς τοῦ Κυρίου σταυρώσεως, τί λέγει ὁ Πατήρ. Κατὰ τὴν Ηλιούπολιν. Τὴν ἐν Αἰγύπτῳ Ηλιούπολιν ἴσως φησίν· ἔτι γὰρ ἀνεγίνωσκον ἐκεῖ ἅμα. Παραδόξως. Φασὶ γὰρ, μὴ ἑτέρως γίνεσθαι τὴν ἔκλειψιν, εἰ μὴ συνεμπέσοι ἡ σελήνη τῷ ἡλίῳ. Αὖθις τε αὐτήν. Σημείωσαι ἐντεῦθεν τὴν λύσιν τοῦ παρὰ τῷ εὐαγγελιστῇ Λουκᾷ ἀπορήματος. Οὐδεὶς δὲ τὸ ξένον τοῦ τρόπου καὶ τοῦ θαύματος διηγήσατο, εἰ μὴ μόνος οὗτος. Τοῦ γὰρ θείου Λουκᾶ εἰπόντος, ἀπὸ ς' ὥρας σκότος ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου γενέσθαι, τοῦ ἡλίου ἐκλείποντος, παρὰ πᾶσιν ἀμφεβάλλετο, πῶς ἔκλειψιν ἐκάλεσε ταύτην, τῆς σελήνης τεσσαρεσκαιδεκαταίας οὔσης, οὐ μὴν συνόδου οὔσης ἡλίου καὶ σελήνης. Οἱ γὰρ ἐξηγηταί σχεδόν πάντες μεταγενέστεροι πολλῷ τῶν χρόνων τούτων ὄντες, ὑπέλαβον τὸν ἥλιον αὐτὸν ἀποβαλεῖν τὰς ἀκτῖνας τὰς τρεῖς ὥρας ἕως τῆς ἐννάτης. Εν ταῦθα μέντοι καὶ ὁ ξένος τρόπος εἴρηται τῆς ἐκλείψεως. Φησὶν οὖν ὅτι ἀπ' ἀνατολῶν τεσσαρεσκαιδεκαταία οὖσα (οὐ γὰρ ἦν συνόδου καιρός· ἔφθασεν ὥραν ς' τὸν ἥλιον, καὶ ἐμπεσοῦσα εἰς αὐτὸν ὑπέδραμεν, αὐτὸν εἰσβάλλουσα εἰς τὸ πρὸς ἀνατολάς οι δεκάτης. ' Feruntur fama. Id est historiis. Mithri celebrant. Mithram vocant Persæ solem. Diei autem illius extensionem per ritus, quos propter memoriam triplicati solis observant, significavit. Nota insuper quid dicat hic Pater de tenebris illis, quæ tempore crucifixionis Domini factæ sunt super universam terram, ab hora sexta usque ad nonàm. Juxta Heliopolim. Verisimiliter intelligenda Heliopolis, quæ est in Ægypto, ibi enim adhuc simul degebant. Prodigiose. Aiunt enim, non aliter eclipsin feri, nisi luna cum sole inciderit. Et eamdem rursus. Observa hinc solutionem dubii apud Lucam evangelistam. Nemo enim prodigiosum istum miraculi modum explicavit, præter hunc solumn. Cum enim D. Lucas dicat, ab hora sexta tenebras in cruce Domini factas esse, sole deficiente, ab omnibus passim dubitabatur, quamodo hanc eclipsin appellarit, cum esset luna decima quarta, quando non est conjunctio solis et lunæ. Commentatores ferme omnes, utpote longo tempore posteriores suspicabantur solem ipsum per tres horas radios abdidisse usque ad horam nonam. Hic certe novus ille eclipsandi modus est explicatus. Ait itaque quod ab oriente, cum esset luna decima quarta (neque enim tempus conjunctionis erat) sub horam sextam solem assecuta sit, et coincidens sub ipso cursum tenuerit, ipsum usque ad orientalem orbis solaris partem invadendo

Unde ctiam venit luna et ingressa sub ipso cursum τοῦ ἡλιακοῦ δίσκου μέρος· ὅθεν καὶ ἦλθεν ἡ σελήνη, tenuit, ac retrogressa est donec totum ejus orbem obscuravit. Oportebat utique, si usitata fuisset eclipsis, ex eadem parte et defectionem et repurgationem exsistere, ut quando luna sub sole cursum suum peragit, verbi gratia ex oriente, primam orien talem solaris disci partem 313 obfuscat, sub quam etiam currere coepit; inde igitur etiam ex orientali parte primum incipit solis discus repurgari, dum luna tendit ad occidentem, et prima pars (nempe orientalis, quam etiam primam occultaverat) detegitur, dum sub solem præterit atque transcurrit. Sub salutarem autem passionem, non hoc modo contingit, sed contrario. Nam luna veniens ab oriente sub solem cucurrit, et totum ejus orbem obduxit; deinde non ultra ad occidentem transiit, sed rediit rursus ad orientem, et primum denudata est solaris disci pars occidentalis, siquidem retrocessit versus orientem ad diametrum soli oppositum, ita ut conjunctio et repurgatio non ab eadem parte facta sint. Phlegon gentilis chronographus libro decimo quarto Chronographiæ suæ, in Olympiade centesima tertia, hujus quidem eclipseos etiam meminit, dicens eam more solito accidisse, sed modum ejus non expressit. Quin etiam Africanus noster libro quinto Chronographiæ, et Eusebius Pamphilus ibidem ejusdem defectionis mentionem fecit. IN EPISTOLAM VIII. § I. Demophilus hic monachus erat, ut indicat inscriptio; therapeulas enim monachos appellabant. Is autem insultabat presbytero suo, quin etiam indignabatur, quod quemdam e pœnitentibus suscepisset. Poenitentem itaque verberibus exceptum exturbarat, presbyterum vero eliminaverat, et ipse tanquam a se presbyter creatus, resedit. Adverte, igitur etiam istis temporibus istiusmodi mala contigisse. Merito itaque dicit illud: O generose Demophile, exprobrans ipsi fortitudinem inordinatam, et pietatem minime divinam, ut hoc modo monachum perstringat. Ac si quando ipsum extra. Id est quando Scripturæ tradunt, ipsum in Dei indignationem incidisse, et in aversionem vultus ejus. Prius, inquit, declarant ipsum a mansuetudine descivisse, et tum demum a divina visione excidisse. præeminente. Adverte præstantiam et eminentiam mansuetudinis in Deo imitando, et quomodo Moyses propter mansuetudinem Dei famulus nunçupetur. 314 Ambitione. Ambitio proprie est appetitus et amor honoris. Θεοκρίτῳ autem, non alicui sic appellato, sed a Deo ad imperium destinato et idoneo. καὶ εἰσέβη ὑποτρέχουσα αὐτὸν καὶ ἀναποδίζουσα, ἕως οὗ ὅλον τὸν αὐτοῦ δίσκον ἱσκίασεν. Ἔδει οὖν, εἰ ἦν κατὰ τὸ σύνηθες ἔκλειψις, ἐκ τοῦ αὐτοῦ μέσ ρους καὶ τὴν ἔκλειψιν καὶ τὴν ἀνακάθαρσιν γενέσθαι· οἷον ὅτε υποτρέχει ἡ σελήνη τὸν ἥλιον, φέρε εἰπεῖν, ἐξ ἀνατολῶν πρῶτον ἀντιφράττει μέρος τοῦ ἡλιακοῦ δίσκου τὸ ἀνατολικὸν, ὅπερ καὶ ἤρξατο ὑποτρέχειν· ἐκεῖθεν οὖν ἐκ τοῦ ἀνατολικού μέρους καὶ ἀνακαθαί ρεσθαι ἄρχεται ὁ δίσκος τοῦ ἡλίου, τῆς σελήνης ἐπὶ δυσμάς τρεχούσης, καὶ πρῶτον ἀνακαλυπτούσης μέσ ρος ἐν τῷ παριέναι καὶ παρατρέχειν δια τὸν ἥλιον, δ καὶ πρῶτον ἐκάλυψε, τουτέστι τὸ ἀνατολικών. Ἐπὶ δὲ τοῦ σωτηρίου πάθους οὐχ οὕτω γέγονεν, ἀλλὰ τοὐναντίον. Ἐξ ἀνατολῶν γὰρ ἐλθοῦσα ἡ σελήνη ὑπέδραμε τὸν ἥλιον, καὶ ἔφραξεν ὅλον τὸν δίσκον αὐτοῦ. Εἶτα οὐκέτι ἐπὶ δυσμάς παρῆλθεν, ἀλλ' ἀνε πόδισε πάλιν ἐπὶ ἀνατολὰς, καὶ ἐγύμνωσε πρῶτον μέρος τὸ δυτικὸν τοῦ ἡλιακοῦ δίσκου· εἰς του πίσω γὰρ ἀνέδραμεν ἐπὶ τὸ ἐναντίον διάμετρον τοῦ ἡλίου ἐπὶ ἀνατολάς· ὥστε μηκέτι τὴν ἔμπτωσιν καὶ τὴν ἀνακάθαρσιν ἐκ τοῦ αὐτοῦ μέρους γενέσθαι. Μέμνη ται μὲν καὶ Φλέγων ὁ Ἑλληνικός χρονογράφος ἐν τρισκαιδεκάτῳ Χρονογραφιῶν ἐν τῇ ργ' Ολυμπιάδι, τῆς ἐκλείψεως ταύτης, παρὰ τὸ εἰωθὸς αὐτὴν λέγων γενέσθαι· οὐ μὴν τὸν τρόπον ἀνέγραψε. Καὶ Αφρικανὸς δὲ ὁ ἡμέτερος ἐν πέμπτῳ Χρονογραφιῶν, καὶ Εὐσέβιος ὁ Παμφίλου ἐν ταῖς αὐταῖς μέσ μνηται τῆς αὐτῆς ἐκλείψεως. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Η'. § 1. Δημόφιλος οὗτος μοναχὸς ἦν, ὡς δηλοῖ ἡ ἐπιγραφή- θεραπευτὰς γὰρ τους μοναχοὺς ἐκά λουν. Τυραννήσας δὲ κατὰ πρεσβυτέρου αὐτοῦ, καὶ ἀγανακτήσας, ὅτι ἐδέξατό τινα ἐν μετανοίᾳ ὄντα ἁμαρτημάτων, ἐξέβαλε, τυπτήσας τὸν μετανοοῦντα, τὸν δὲ πρεσβύτερον ἐξώθησε, καὶ ἐκάθισεν αὐτο χειροτόνητος πρεσβύτερος. Σημείωσαι οὖν, ὅτι τὰ κακὰ ταῦτα καὶ ἐπὶ ἐκείνων τῶν χρόνων ἐγένετο. Εἰκότως οὖν τό ο γενναίε Δημόφιλο, φησίν, ἰσχὺν ἄτακτον καὶ οὐκ εὐλάβειαν ἔνθεον ὀνειδίζων · αὐτῷ, καὶ ταύτῃ διασύρων τὸν μοναχόν. Καὶ εἶποτε αὐτὸν ἔξω. Τουτέστιν, ὅταν αἱ Γραφαὶ λέγωσιν, ἐν ἀγανακτήσει Θεοῦ γεγονέναι αὐτ τὸν, καὶ ἐν ἀποστροφῇ τοῦ προσώπου αὐτοῦ. Πρότερον δὲ, φησί, δεικνύουσιν αὐτὸν τῆς πραότητος έξω γεν γονέναι, καὶ εἶθ' οὕτω παθεῖν τὸ ἀπὸ ὄψεως γενέσθαι τοῦ Θεοῦ. Ἐκ τῆς προϋχούσης. Σημείωσαι ὅτι ἐξαίρετον καὶ προύχον εἰς μίμησιν Θεοῦ ἡ πραότης, καὶ ὅτι διὰ τὴν πραότητα Μωϋσῆς λέγεται θεράπων Θεοῦ. Φιλοτιμίας. Φιλοτιμία κυρίως τὸ τιμῆς ἐφίεσθαι καὶ ἐρᾷν. Θεοκρίτῳ δὲ οὐχ οὕτω τινὶ καλουμένη, ἀλλὰ τὸ ἐκ Θεοῦ εἰς τὸ ἄρχειν κρινομένῳ καὶ ἐπι τηδείῳ. και περιτρέχειν.

S. MAXIMI SCHOLIA IN Τί δὲ τὸν θεοπάτορα. "Οτι θεοπάτορα καλεῖ, διὰ τὸν Χριστὸν, τὸν Δαυίδ. Φησὶ γὰρ ὁ θεῖος Παῦ λος· Ἀφωρισμένος εἰς Εὐαγγέλιον, ὁ προεπηγ γείλατο ἐν Γραφαῖς ἁγίαις περὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτ τοῦ, τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαυίδ κατὰ σάρπα. Εἰκότως οὖν θεοπάτωρ ὁ Δαυίδ. Καίτοι καὶ θεσμός. Γέγραπται γὰρ ἐν τῷ νόμῳ, ὥστε καὶ τὸ τοῦ ἐχθροῦ ὑποζύγιον καταπίπτον ἐγείρειν 86. Αλλ' ἐπὶ τὸ ἄναντες. Ἐπὶ τὸ ὑψηλότερον. Στ μείωσαι δὲ τὸ φιλάνθρωπον τῶν ἀγγέλων, καὶ ὅτι δέονται ὑπὲρ ἐθνῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ ὅτι ταῖς ἀποστα τικαῖς ἐπιτιμῶσι δυνάμεσι, τουτέστι τοῖς δαί μοσιν. Ἀλλὰ τοῦ ὄντως ἀγαθοῦ. Περὶ ἀγαθότητος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ. [Οντως εἶναι ποιεῖ, τοῦτ' ἔστι διακρατεῖ πρὸς διαμονήν.] Καὶ πάντα βούλεται ἀεὶ γενέσθαι. Ἐπειδὴ πάντα εἶπεν, ἐν δὲ τοῖς πᾶσι καὶ ἄψυχα καὶ ἄλογα, προσθεὶς κατὰ τὴν ἐκάστων ἐπιτηδειότητα, τὴν ὑφορμῶσαν ἀντίθεσιν προεθεράπευσε. Καὶ φιλονεικεῖ. Πῶς ἐρᾷ πάντων ὁ Κύριος, καὶ παρακαλεῖ ἡμᾶς μὴ ἐκπεσεῖν αὐτοῦ, ὅθεν καὶ Παράκλητος ἀκούει. Καὶ θρυπτομένων. Θρύπτεσθαι κυρίως τὸ και τεκλᾶσθαι· λέγεται δὲ ἡ λέξις καὶ ἐπὶ τῶν ἐρωμένων, οι, τὴν πρὸς τοὺς ἐρῶντας ἀναβαλλόμενοι συν τυχίαν, τοιούτῳ τῷ σωματικῷ, τουτέστι κατακε κλασμένῳ, κέχρηνται ἤθει. Οθεν λαμβάνεται καὶ ἐπὶ ἄλλων ὁμοιοτρόπων πραγμάτων. *Όμως προσιοῦσι προστρέχει. Τὰ τῆς εὐαγ γελικῆς παραβολῆς τοῦ ἀσώτου ὑποτίθεται ἐν του τοῖς, καὶ τὰ ὅμοια. Θαυμασίως δὲ καὶ τὸ ὅλος ὅλους φησί, καταισχύνων τοὺς τότε αἱρετικοὺς, οἵτινες ψυ χὴν μόνην σώζεσθαι ὑπὸ Θεοῦ, καὶ οὐ σῶμα, ἔλεγον. Ολος οὖν, φησίν, ὁ Κύριος, ὡς ψυχὴν καὶ σῶμα λα βὼν, ὅλους ἡμᾶς τοὺς ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος σέσωκεν. Ησαν δὲ τότε αἱρετικοὶ ἀπὸ Σίμωνος, ὡς δηλοῦσιν Εἰρηναῖος καὶ Ἱππόλυτος. Καὶ οἱ τὰ Ὀριγένους δὲ δογματίζοντες τὰ αὐτὰ φρονοῦσι. Περιφὺς δὲ ἀντὶ τοῦ περιπλακείς. EPP. S. DIONYSII. Quid porro illum Dei progenitorem. Davidem vocat Dei progenitorem propter Christum. Ait enim D. Paulus h: Segregatus in Evangelium, quod promisit in Scripturis sanctis de Filio suo, qui factus est ex semine David secundum carnem. Merito igitur David est Dei pater. Quin etiam lege sancitum. Scriptum enim est in lege i, ut etiam inimici subjugale cadens levaretur. Caterum ad altiora. Ad id, quod sublimius. Nota autem benignissimos angelos etiam pro gentibus Deum deprecari, et apostaticas virtutes, id est dæmones increpare. Sed vere boni. De Domini nostri Jesu Christi veri Dei benignitate. [Vere esse facit, hoc est conservat, ut permaneant.] Et omnia vult semper fieri. Cum dixisset omnia, inter omnia autem etiam sint inanimata et irratio-. nalia, addens secundum cujusque aptitudinem, suborientem oppositionem moderatus est. Et amore contendit. Quomodo Dominus omnes amet, et hortetur nos, ne ab ipso excidamus, propter quod etiam Paracletus appellatur. Etiam deliciosos. Deliciari seu molliter vivere proprie est enervari seu confringi. Dicitur autem hæc dictio etiam de iis qui amoribus vacant, qui, amatorum adeptionem procrastinantes, utuntur hac corporea, id est præfracta et molli consuetudine. Unde etiam ad res quaslibet consimiles transuinitur. Similiter adventantibus occurrit. Evangelicam parabolam prodigi in his proponit, et quæ sunt similia. Quin etiam totus totos, inquit, sui temporis hæreticos confundens, qui quidem animam salvari a Deo, non item corpus, prædicabant. Ait ergo, totus Dominus, ut qui animam et corpus assumpsit, nos totos, qui anima et corpore constamus, salvos fecit. Erant enim tunc in errore isto Simonis discipuli, uti Irenæus et Hippolytus declarant. Quinetiam Origenistæ eadem docent ac sentiunt. Περιφύς vero dixit, pro περιπλακείς, id est amplectens. Δηλαδὴ τοὺς ἀγαθούς. Σημείωσαι τίνας φησί Videlicet bonos. Nota quos amicos dicat conεν τοὺς συγκαλουμένους φίλους· μετ' ὀλίγα δὲ τοὺς vocatos; post pauca vero intellige los esse bunos ἀγαθοὺς ἀγγέλους εἶναι τούτους νοεῖ. Ορα δὲ πῶς νοεῖ τὸ, Ινα ᾖ πάντων εὐφραινομένων ἡ κατο οικία. Σὺ δὲ, ὡς τὰ γράμματά σου δηλοῖ. Σὺ δὲ, φησίν, ὦ Δημόφιλε, καὶ τὸν ἱερέα ὕβρισας, εἰπόντα ἐλεητὸν [εἶναι], τουτέστιν ἐλέους ἄξιον, τὸν ἀσεβῆ καὶ μετανοοῦντα. Δοκεῖ δέ μοι ὁ Δημόφιλος πρεσβύτερον ὑβρι · μέναι· τοὺς γὰρ ἱερέας πρεσβυτέρους είωθε καλεῖν, ὡς ἐν τῷ Περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱεραρχίας διεRom. 1, 1-3. i Deut. xxII, 4. κι ἀνεγείρειν. 87 vosi. angelos. 315 Vide auten quomodo hoc intelligat Ut sit omnium lætantium habitatio. Tu vero, ut tuæ lillera declarant. Tu autem, inquit, ο Demophile, etiam sacerdoti contumeliain fecisti, quod diceret miserandum, id est misericordia dignum esse impium ac pœnitentem. Mihi autem videtur Demophilus presbytero injuriam intulisse; solet enim presbyteros vocare sacerdotes, uti in

Bis εἰρημένον μοι συνίστησι. Καθ' ὑπερβατὸν δὲ ἡ σύνο ταξις, Υβριζες τὸν ἱερέα δικαιώσαντα καὶ τὸ, τὸν ἀσεβῆ ἐλεητὸν ὑπάρχειν, ήγουν ἐλέους ἄξιον. Ecclesiastica hierarchia clare docuit. Quin etiam τράνωσε. Καὶ ἐνταῦθα δὲ μετὰ βραχέα ὑποκατιὼν τὴ hic infra, paulo post eodem modo dictionem hane intelligit. Constructio autem hæc est per trajectionem (cum ait): Convitiatus es sacerdotem justificantem, uti et illud: impium miserandum esse, seu misericordia dignum. Sancta sanctorum sustulisti. Sustulisti pro vilipendisti et extenuasti; vel si hoc non, tamen sustulisti, pro contemerasti, quasi dicat: Quodammodo abstulisti, et e sacrario tulisti, cum id et diaconis et presbyteris lege vetitum sit, quæ dicit: Ει Sacerdotes velabunt sancta, uti etiam pagina sequenti ait. Nefas sacerdotem. Quoniam non oportet sacerdotem, licet peccantem, a diacono vel monacho corrigi, nedum a laicis, præsertim extra electionem; nam est supra ordinem monachorum, vel ministrorum seu diaconorum. Quod cum ita sit, multo majus nefas sit episcopum a quopiam incnsari. Sacerdotes autem angeli sunt. Nota quod etiam sacerdotes angeli et interpretes, id est præceptores divinorum judiciorum sint post episcopus; et vel hinc maxime patet, Epistolam hanc scriptain esse de presbytero, qui a monacho persecutionem et injuriam passus fuerat. Mediantibus ministris. Nota quod qui res divinas a presbyteris scire volunt, non per sc hoc agere debeant, tametsi monachi sint, sed mediantibus diaconis; idque quando tempus adfuerit oppor- · Per quos etiam ut esses. Uti diximus supra in Ecclesiastica hierarchia, capite de consecratione monachorum, a sacerdotibus ipsis dari habitum monachicum. Distinctio. Agit de ecclesiasticis distinctionibus, et quod sit ministerium monachorum: siquidem hos cultores vocat. Hæc etiam tradit in Ecclesiastica hierarchia. 316 Adytorum postes. Diaconis enim attributa est portarum ecclesiæ custodia, ut in Ecclesiastica hierarchia, capite De consecrationibus sacerdotalibus, paulo post initium capitis tradit. Divinorum velamentorum. Quoniam etiam tum velamenta erant circum àltare. Neque quidquam habeas eorum quæ decent. Nota, quoniam præter ordinem et sacros ritus, in sancta involarat, nihil ex illis, neque videre, neque audire, neque habere credatur, tametsi manibus illa contrectaret. Præsumeret, nedum, etc. Subaudienaum, merito puniretur, quemadmodum et hic. Quando quis majora meritis attentaret. Quoniam si quis etiam ea quæ consentanea sunt faciat, sed prater ordinem et dignitatem, hic tamen jus fasque violat. σε κατηγορεῖσθαι. " Τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων συνέστειλας. Συνέστειλας ἀντὶ τοῦ ἐταπείνωσας, καὶ ἐσμίκρυνας· ἢ οὐ τοῦτο, ἀλλὰ συνέστειλας, ἀντὶ τοῦ συνῆξας, ὡς εἴρηται, οιονεί ἐπῆρας, ἐκ τοῦ θυσιαστηρίου βαστάσας, καίτοι διακόνων καὶ πρεσβυτέρων τοῦτο ποιεῖν ἐπιτετραμμέν νων τοῦ νόμου λέγοντος· Καὶ ἱερεῖς περιστελοῦσι τὰ ἅγια, ὡς καὶ ἐν τῷ ἑξῆς φύλλῳ φησίν. Οὐ θεμιτὸν ἱερέα. Ὅτι οὐ δεῖ πρεσβύτερον, καν ἁμαρτάνῃ, ὑπὸ διακόνου ἢ μονάζοντος εὐθύνεσθαι κ μή τί γε ὑπὸ λαϊκῶν, ταῦτα δὲ δίχα αἱρέσεως· ὑπὲρ γὰρ τὴν τάξιν τῶν μοναχῶν, ἢ τῶν λειτουργῶν ἤτοι διακόνων. Καὶ εἰ τοῦτο, πολλῷ μᾶλλον οὐδὲ ἐπίσκοπου κατηγορείσθαι θέμις ὑπό τινος. Οἱ δὲ ἱερεῖς ἄγγελοι. Σημείωσαι ὅτι καὶ ἱερεῖς ἄγγελοι καὶ ὑποφῆται, τουτέστι διδάσκαλοι τῶν θείων κριμάτων εἰσὶ μετὰ τοὺς ἱεράρχας· καὶ ὅτι περὶ πρε σβυτέρου διωχθέντος καὶ ὑβρισθέντος παρὰ μονάζον τος ἡ ἐπιστολὴ ἐγράφη, ἐντεῦθεν μάλιστα δηλοῦτα:. Διὰ μέσων τῶν λειτουργών. Σημείωσαι ὅτι οἱ τὰ θεῖα ζητοῦντες παρὰ πρεσβυτέρων μαθεῖν, οὐ δι' ἑαυτῶν τοῦτο πράττειν ὀφείλουσι, κἂν ὑπάρχωσι μου ναχοί, ἀλλὰ διὰ μέσων διακόνων, καὶ τοῦτο ὅταν ἁρμό Ο διος παρῇ καιρός. Δι' ὧν καὶ τὸ εἶναι. Ὥσπερ είπομεν ἄνω ἐν τῇ Εκκλησιαστικῇ ἱεραρχίᾳ, ἐν τῷ περὶ μοναχικῆς τελειώσεως κεφαλαίῳ, διὰ πρεσβυτέρων αὐτοῖς δίδο ται τὸ μοναχικὸν σχῆμα. Η διακόσμησις. Περὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν διακόσμων, καὶ τίς ἡ τῶν μοναζόντων λειτουργία· αὐτοὺς γὰρ καλεῖ θεραπευτάς. Ταῦτα καὶ ἐν τῇ Ἐκκλησια στικῇ ἱεραρχία φησίν. Αἱ πύλαι τῶν ἀδύτων. Διακόνοις γὰρ ἡ φυλακή τῶν τῆς Ἐκκλησίας πυλῶν ἀφώρισται, ὡς ἐν τῇ Εκκλησιαστικῇ ἱεραρχίᾳ, ἐν τῷ περὶ τῶν ἱερατικῶν τελειώσεων κεφαλαίῳ φησί, μετ' ολίγα τῆς ἀρχῆς τοῦ κεφαλαίου. Τῶν θείων παραπετασμάτων. Ὅτι καὶ τότε πα ραπετάσματα ἦν περὶ τὸ θυσιαστήριον. Οὔτε ἔχεις τι τῶν προσηκόντων. Σημείωσαι ότι ὁ ἀτάκτως καὶ παρὰ τοὺς ἱερούς θεσμούς τοῖς ἁγίοις ἐπεισπηδῶν, οὐδὲν ἐξ αὐτῶν οὔτε ἰδεῖν, οὔτε ἀκοῦσαι, οὔτε ἔχειν πιστεύεται, εἰ καὶ ταῖς χερσὶν αὐτῶν ἅπτε ται. Ἐτόλμησεν· οὔπω γάρ. Κατὰ κοινοῦ τὸ Ἑνα · ἐτιμωρεῖτο, ὡσανεὶ καὶ οὗτος. Οταν ὑπὲρ ἀξίαν τις ἐγχειρῶν. Ὅτι, δ εἰκότα τις ποιεῖ, παρὰ τὴν οἰκείαν δὲ τάξι - ἀξίαν, καὶ οὗτος τὸ ἐφικτὸν ὑπερβαίνει·

S. MAXIMI SCHOLIA IN EPP. S. DIONYSIL Δαίμονες ἀληθῶς θεολογοῦντες. Περὶ τῶν θεολογούντων τὸν Ἰησοῦν δαιμόνων. Αλλ' ἐκκήρυκτος. Ὅτι ἐκκήρυκτος τῇ θεολογία τᾶς ἀλλοτριεπίσκοπος. Καὶ οἱ ἱερεῖς περιστέλλουσι. Τίνες συνάγειν καὶ επαίρειν δύνανται τὰ ἅγια, καὶ ὅτι οὐ πᾶσιν ἐφι κτόν. Καὶ Μαριάμ λεπροῦται. Σημείωσαι τὴν αἰτίαν δι' ἣν ἐλεπρώθη Μαρία ἡ τοῦ Μωϋσέως ἀδελφή. Καὶ ἐπὶ τοὺς Σκευᾶ υἱούς. Ἐπὶ τοὺς υἱοὺς δὲ τοῦ Σκευᾶ τὰ δαιμόνια εφήλατο, ὅτι μήτε πιστεύοντες εἰς Χριστόν, μήτε κεχειροτονημένοι ἐξώρκιζον τοὺς δαί μονας, ὅπερ τοῖς ἐπιορκισταῖς μόνοις θεμιτόν ἦν. Τοῦτο ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἁγίων ἀποστόλων κεῖται. Οὐδὲ τὰ δίκαια μὴ κατ' αξίαν. Σημείωσαι τί ἐστι, Δικαίως διώξεται τὸ δίκαιον, ὅ φησι Μωϋσῆς, καὶ ὅτι οὐδὲ τὰ δίκαια θεμιτὸν μὴ κατ' αξίαν διώκειν. Εχεις δὲ τοῦτο καὶ ἐν τοῖς ἑξῆς. Πλατέως δὲ [τοῦτο] διαγυμνάζει Ωριγένης ἐν τῷ ι τῶν εἰς τοὺς Ἱερεμίου θρήνους. § Π. Τί οὖν φής; Αντίθεσις ὡς ἐκ Δημοφίλου, ὅτι ἐστὶν ἀσέβεια ἐν τοῖς ἱερεῦσι μὴ εὐθυνομένη. Ἐγὼ δὲ ἀπολογήσομαί σοι. Απολογία πρὸς τὴν ἀντίθεσιν περὶ ἰδιοπραγίας. [α] Καὶ μὴ τοπικῶς. Οτι τὰ περὶ τῶν ἀγγελικῶν ὑποβάσεων καὶ τάξεων οὐ τοπικῶς δεῖ δέχεσθαι, ὅτι· πλησιάζουσι Θεῷ, ἀλλὰ πρὸς τὴν ἑκάστου ἐπιτηδειότητα· [β] οὐ γὰρ ἐν τόπῳ ὁ Θεός· εἰκότως οὖν οὐδ' αἱ νοηταί δυνάμεις. [γ] Σύμβολα Χριστοειδώς. Τουτέστι τὴν τῶν μυστηρίων τελεσιουργίαν. Χριστοειδῶς δὲ, διότι οἱ ἱερεῖς, τοῖς θείοις ἐπευχόμενοι δώροις ήτοι συμβόλοις, τὴν τοῦ Χριστοῦ τάξιν ἐπέχουσιν. §1. [δ] Αλλ' οὐ Δημοφιλῳ. Οὐ γὰρ ἔξεστι, φησί, Δημοφιλῳ θεραπευτῇ ὄντι, ταῦτα εὐθύνειν τὰ ἁμαρτήματα. Δίκαια δέ ἐστι. Τί ἐστι, δικαίως τὰ δίκαια μετα διώκειν, καὶ ὅτι ἀγγέλοις τὸ δίκαιον ἀπονέμεται. [ε] Δημόφιλος δὲ λόγῳ. Τουτέστι τὴν ἑαυτοῦ ἀλογίαν, καὶ τὸν θυμὸν, καὶ τὴν ἐπιθυμίαν τῆς ἑαυ Dæmones vere Deum profitentes. De dæmonibus Jesum Dei Filium confitentibus. Verum ἐκκήρυκτος. Quoniam ἐκκήρυκτος seu rejiciendus a theologia omnis alienorum curiosus indagator. Et sacerdotes circumlegunt. Quinam possint saucta componere et elevare, idque non omnibus libere. Et Maria leprosa fit. Observa causam ob quam Maria, soror Moysis, leprosa facta sit. Et in filios Sceva.In filios autem Scevæ dæmonia insilierunt, quod cum in Christum non crederent, neque ordines suscepissent, dæmones adjurarent, quod solis exorcistis competebat. Refertur hoc in Actis apostolorum k. Neque ea quæ justa sunt, non secundum dignitatem. Nota, quid sibi velit illud: Juste, quod justum est, exsequaris, quod Moyses ait l: et non licere etiam ea quæ justa sunt, non secundum dignitatem exsequi. Quin etiam hoc babes in sequentibus. Fusius autem id explicat Origenes homilia decima in Threnos Jeremiæ. § II. Quid igitur inquis? Oppositio quasi ex persona Demophili dicentis, quod impietas in sacerdotibus sit sine correctione. Ego autem tibi respondebo. Responsio ad objectionem de rebus propriis curandis At qui non localiter. Quoniam illa, quæ sunt de subordinationibus et ordinibus angelicis, aut se cundum 317 locum accipienda quod sunt, nempe Deo appropinquent, sed de cujuslibet capacitate; neque enim in loco Deus est, atque adeo neque virtutes intellectuales. Symbola Christiformiter. Id est sacramentorum consecrationem. Dicit autem Christiformiter, quia sacerdotes dum divina munera sive signa conseerant, Christi vicem sustinent. § III. At non Demophilo. Non enim licet Denophilo, cum monachus sit, istiusmodi peccata corrigere. Justa vero sunt. Quid sit, juste justa exsequenda esse, atque angelis justitiam tribui. Demophilus itaque sermoni. ld est, suam temeritatem, et furorem, et cupiditatem ambitionis suæ τοῦ φιλαρχίας κολαζέτω ὁ Δημόφιλος. [5] Σημείωσαι Demophilus puniat. Observa vero, quomodo in δὲ, ὡς ἐν πᾶσι τοῖς οὖσι διὰ τῶν πρώτων τοῖς δευτέ τοῖς ἀπονέμεται τὰ κατ' ἀξίαν. [5] Αλλ' ἐπαρχέτω. Κρατείτω, φησίν, ὁ λόγος θυμοῦ καὶ ἐπιθυμίας· ταῦτα γὰρ τὰ ὑφειμένα· ἐν τῇ τούτων γὰρ ἐποχή ή λογική φαίνεται ἐξουσία καὶ δύναμις, ὥστε μὴ ἁπλῶς, ἀλλὰ πρός τι χρήσιμον κε χρήσθαι αὐτοῖς.. Εκ Θεοῦ νομοθέτης. Τὸν θεῖον Παῦλόν φησιν. μοντῆς Ἐκκλησίας. Ἐκ τῆς πρὸς Τιμόθεον Το Τὰ καθ' αξίαν ἀφόριζε. Σημείωσαι τάξιν επαινουμένην ἐκκλησιαστικὴν, ἵνα τοῖς μονάζουσιν 20 ml Tim. 1, 5. * Act. xix, 14. 1 Dettle AVI, rebus omnibus per priores, posterioribus secundum merita tribuantur. Sed dominetur. Compescat, inquit, ratio furoremn et cupiditatem; hæc enim inferiora sunt; quoniam in horum subjectione rationalis potestas ac virtus apparet, ut non simpliciter, sed ad aliquid utile iis utatur. Divinus legifer. D. Paulum intelligit. Non dignum censet Ecclesia. Est ex Epistola ad Timotheum ™. § 1V. Pro meritis prascribe. Adverte laudabilem ordinem ecclesiasticum, ut monachis diaconi, et lis

presbyteri, et presbyteris episcopi adhibeant cor- οἱ διάκονοι, καὶ τούτοις οἱ πρεσβύτεροι, καὶ τοῖς rectionem; episcopis vero apostoli, et horum successores. Apostolorum denique successores a suis æqualibus corriguntur. Et episcopis apostoli. Nota, quod etiam episcopis majores sint apostoli, apostolorumque successores, et quod quilibet ab ordine suo sanctiore corrigi debeat. Apostolorum autem successores existimo nunc esse patriarchas. Nescio quo statu plangam. Amaritudinem, vel potius compassionem Patris. Etenim nisi illius boni. Etenim, inquit, nisi boni Dei cultor a nobis habearis, prorsus et a nobis et ab universa Ecclesia alienus exsistis. Nota autem, peccatum hoc fortassis accidisse in parecia magni Dionysii, ipsumque monachum Demophilum isti ecclesiæ præfecisse. 318 Vel duplici peccato. Nota, quale vocet duplex peccatum, quando nimirum aliquis postquam peccavit, non agnoscit se peccasse. Hoc autem est Jeremiæ, sicut deinceps declarat: Quoniam duo peccavit populus: me dereliquerunt fontem vitæ ", etc. Quod Demophilus arbitretur. Ingens et magna compassio ac consolatio peccatorum. At divinoprincipalis ille pontifex. Dominum intelligit, quoniam non paria reponit Demophili factis. Fy hac quia peccatoribus. Citans illud Apostoli: Peccatum enim non fecit, neque inventus est dolus in ore ejus*. Cui consonat illud: Segregatus a peccatoribus, excelsior cœlis factus P. Et juste eum propriis frui jubet. Id est propria benignitate, et non tenebris ac supplicio. Quippe suis etiam. Refertur hoc in Evangelio secundum Lucam 4. § V. Absit, non habemus. Multa tibi bona fiant, pater maxime compatiens. Quin et divinissimus. Nota quod Domini discipulos expertes dicat Spiritus sancti, quando petebant ut ignis in Samaritanos detonaret, prout in Evangelio reperimus. Quomodo igitur ad ipsos Dominus ait: Nescitis cujus spiritus estis? Sed forte hoc Pater dixit, ut ostenderet quali gratia ad ministrandum electi essent; quin etiam forte hoc dixit Pater, ad absolutam illam respiciens gratiæ infusionem, quam post resurrectionem acceperunt; quoniam scriptum est: Nondum enim erat Spiritus sanctus, quia Jesus nondum erat glorificatus*. Sacrum præceptorem vocat sanctum apostolum Paulum, quippe πρεσβυτέροις οἱ ἐπίσκοποι ἐπιτιμῶσι· τοῖς δὲ ἐπισ σκόποις οἱ ἀπόστολοι καὶ οἱ τούτων διάδοχοι. Ἐν δὲ τοῖς τῶν ἀποστόλων διαδόχοις παρὰ τῶν ὁμοταγῶν ἡ ἐπιτίμησις. Καὶ τοῖς ἱεράρχαις οἱ ἀπόστολοι. Σημείωσαι ότι καὶ ἐπισκόπων μείζους οἱ ἀπόστολοι, καὶ οἱ τῶν ἀπο στόλων διάδοχοι, καὶ ὅτι ἕκαστος παρὰ τοῦ ἁγιωτέρου τῆς αὐτοῦ τάξεως εὐθύνεσθαι ὀφείλει. Αποστόλων δὲ διαδόχους τοὺς νῦν πατριάρχας ἡγοῦμαι εἶναι. Οὐκ οἶδ' ὅπως κλαύσομαι. Σημείωσαι την πιο κρίαν, ἢ μᾶλλον συμπάθειαν τοῦ Πατρός. Καὶ γὰρ εἰ μὴ τοῦ ἀγαθοῦ. Καὶ γὰρ εἰ μὴ νομί ζεις, φησί, τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ εἶναι τοῦ παρ' ἡμῶν θεραπευτής, πάντως καὶ ἡμῶν καὶ ὅλης τῆς Ἐκκλη σίας ἀλλότριος ὑπάρχεις. Σημείωσαι δὲ, ὅτι τάχα ἐν παροικίᾳ τοῦτο τοῦ μεγάλου Διονυσίου ἡμαρτήθη, καὶ ὅτι τὸν Δημόφιλον αὐτὸς μοναχὸν τῆς Ἐκκλησ σίας έταξεν. Η τὴν διπλήν ἁμαρτίαν. Σημείωσαι ποίαν καλεῖ διπλὴν ἁμαρτίαν, όταν ἁμαρτάνων τις ἀγνα ὅτι ἥμαρτε. Τοῦτο δὲ τοῦ Ἱερεμίου ἐστὶν, ὡς ἐφεξῆς σαφηνίζει· Οτι δύο ἥμαρτεν ὁ λαός· ἐμὲ ἐγκατέ λιπον πηγὴν ζωῆς, καὶ τὰ ἑξῆς. Ότι Δημόφιλος οἴσται. Πολλὴ καὶ μεγάλη καὶ συμπαθής παράκλησις τοῖς ἁμαρτωλοῖς. Αλλ' ὁ θεαρχικὸς ἱεροτελεστής. Τὸν Κύριον λέγει, ὅτι οὐχ ὅμοια διατάττεται τοῖς ὑπὸ Δημοφίλου γεγενημένοις. Καὶ ταῦτα τῶν ἁμαρτωλῶν. Αμαρτίαν γὰρ οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ εὑρέθη δόλος ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ, τὸ τοῦ ᾿Αποστόλου λέγων· ἄντικρυς τό, Αφωρισμέν νος ἀπὸ τῶν ἁμαρτωλῶν, καὶ ὑψηλότερος τῶν οὐ ρανών γενόμενος. Δικαιοῖ δὲ τῶν οἰκείων ἀπολαύειν. Τουτέστι τῆς οἰκείας φιλανθρωπίας, καὶ μὴ τοῦ σκότους καὶ τιμωρίας. Καὶ γὰρ καὶ τοῖς εἰς αὐτόν. Ἐν τῷ κατὰ τὸν Λουκᾶν κεῖται Εὐαγγελίῳ. § Ν. Απαγε, οὐκ ἔχομεν. Πολλά σοι ἀγαθὰ γένοιτο, πάτερ συμπαθέστατε! Καὶ γὰρ καὶ ὁ θειότατος. Σημείωσαι ὅτι ἀμετά χους λέγει τοὺς μαθητὲς τοῦ Κυρίου Πνεύματος τοῦ ἁγίου, ζητοῦντας πῦρ ἐπομβρῆσαι τοῖς Σαμαρείταις, ὡς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ εὑρίσκομεν. Πῶς οὖν πρὸς αὐτοὺς ὁ Κύριός φησιν· Οὐκ οἴδατε ποίου πνεύματός έστε; Αλλ᾽ ἴσως τοῦτο εἶπε δεικνὺς ποίᾳ χάριτι διακονεί σθαι ἐξελέγησαν· ἴσως δὲ καὶ ὁ Πατήρ, πρὸς τὸ τέλειον τῆς δωρεᾶς ἀπιδών, ἧς ἔλαβον μετὰ τὴν ἀνάστασιν, τοῦτο εἴρηκε, διὰ τὸ γεγράφθαι· Οὔπω γὰρ ἦν Πνεῦμα ἅγιον, ὅτι Ἰησοῦς οὐδέπω ἐδοξάσθη. Ιεροθέτην καλεῖ τὸν ἅγιον ἀπόστολον Παῦλον, ὡς χειροτονήσαντα κι αὐτῷ τὴν ἀρχιερωσύνην τῆς Ἐκκλησίας των * Luc. 15, 55. • Joan. n Jer. 11, 15. ο 1 Petr 11, 22. P Hebr. VII, 26. Luc. XXIII, 33. VARLE LECTIONES ET CORRECTIONES. το χειροθετήσαντα.

S. MAXIMI SCHOLIA IN EPP. S. DIONYSII. $54 ᾿Αθηνῶν, καθὼς ἐν ταῖς ἱεραῖς τῶν ἀποστόλων γέ- qui ipsum Ecclesia Atheniensis episcopum ordi γραπται Διαταγαῖς. Διδάσκεσθαι γὰρ, οὐ τιμωρεῖσθαι χρή. Σημείωσ σαι ὡραῖον καὶ μάλιστα νῦν χρήσιμον, ὅτι διδάσκε σθαι χρὴ, καὶ οὐ κολάζεσθαι, τοὺς ἀγνοοῦντας, ὥσπερ καὶ τοὺς τυφλοὺς ὁδηγοῦμεν, οὐ κολάζομεν. Τὸ δὲ κατὰ κόρρης τινὲς μὲν τὸν κρόταφόν φασιν, ἔνιοι δὲ τὴν γνάθον, ἄλλοι δὲ μέρος τι τῆς κεφαλῆς. Βέλτιον δὲ κόῤῥην, ὡς ἔφην, τὸν κρόταφον λέγειν· "Ομηρος μέντοι κόρσην αὐτὴν καλεῖ. Παροξυτονεῖται δὲ ἡ κόρβη. Εἰς τὸν κρόταφον οὖν ἔτυψεν ὁ Δημόφιλος τὸν μετανοοῦντα. Οἱ μὲν γὰρ ἀδικεῖν. Σημείωσαι οἷά φησιν ἐπακολουθεῖν τοῖς ἀδικεῖν ἢ εὐεργετείν τινας βουλομέ τους, κἂν μὴ πρὸς ἔργον ἤνεγκαν ὁ ἐβουλεύσαντο. Επιχειροῦντες. Εκείνους δηλαδὴ οὓς προῃρέθησαν ἀδικῆσαι ἡ εὐεργετῆσαι, οὐ πάντως, φησί, διέ θηκαν, καθὼς ἐβουλήθησαν. Πρόδηλον δὲ, ὅτι τὸ μὲν ἀβούλητον τῶν εὐεργετουμένων, τὸ δὲ παρὰ τὸ ἀδρανὲς τῶν ἀδικούντων. Καὶ ἐνθάδε καὶ ἐκεῖ. Ὅτι οἱ δίκαιοι οὐ μόνον ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ νῦν βίῳ ἀγγέλων ἀγαθῶν ὀπαδοί, ήγουν ἀκόλουθοι, καὶ συνοδοιπόροι εἰσί. naverat, quemadmodum in sacris apostolorum Constitutionibus scriptum reperitur. docendos Docere enim, non punire oportet. Observa pulchrum et etiamnum utilissimum dictum, esse, et minime puniendos ignorantes, quemadmodum cæcis ducatum præstamus, non supplicia inDigimus. Illud autem κατά κόρρης, aliqui dicunt significare κρόταφον seu tempus capitis, alii vero genas, alii denique partem aliquam capitis. Preaccipere, nam et Homerus illa κόρσην vocat. slat autem κόρην, uti dicebam, pro temporibus Κόρφη autem in penultima acuitur. 319 ltaque Demophilus poenitentem in temporibus percusserat. Siquidem qui injuriis afficere. Nota qualia dicat eos sequi, qui injuriis vet beneficiis aliquos afficere conantur, etiamsi reipsa non inferant ea quæ volebant. Aggredientes. Illis nempe quibus injurias vel beneficia conferre statuerant, non usquequaque, prout destinaverant, reposuerunt. Liquet inprimis, hoc contingere per incogitantiam eorum in quos bene ficentia confertur, illud vero præ impotentia eorum qui inferre parant injurias. Et hic et ibi. Quoniam justi non solum in futuro sæculo, sed etiam in hac vita, bonorum angelorum socii, sive assecla, ac consortes exsistunt. Τὸ πάντων ἀγαθῶν μέγιστον. "Οτι τὸ πάντων Quod maximum est bonorum omnium. Quoniam τῶν ἀγαθῶν μέγιστόν ἐστι τὸ ἀεὶ εἶναι μετά – bonorum omnium maximum est, cum Deo semper Θεοῦ. Καὶ ἐνθάδε, καὶ μετὰ θάνατον. "Οτι οἱ ἁμαρτω λοὶ καὶ ἐν τῷ βίῳ τούτῳ, καὶ ἐν τῷ μέλλοντι τιμω ροῦνται, μετὰ τῶν δαιμόνων εἶναι κατακρινόμενοι ὑπὸ τῶν ἰδίων παθῶν & προετίμησαν. Επιμνησθήσομαι. Σημείωσαι τὴν ὅρασιν τοῦ ἁγίου Κάρπου, πόσης φρίκης και παρακλήσεως γέμει. § 11. Γενόμενον με ποτε. Διήγημα ὡραῖον ὅτι οὐ χρὴ τοῖς ἁμαρτάνουσιν, εἰ καὶ πρὸς Θεὸν πταίουσιν, ἐπαρᾶσθαι. Σημειωτέον οὖν τὴν ἱστορίαν, περιέχονσαν ἀνεκλάλητον εὐσπλαγχνίαν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ περὶ μετανοούντων. Λέγει δὲ καὶ περὶ τῆς ἁγιότητος τοῦ θείου Κάρπου. Εστι δὲ οὗτος ὁ Κάρπος οὗ μέμνηται ὁ ᾿Απόστολος ἐν τῇ β' πρὸς Τιμόθεον Ἐπιστολῇ. Κατὰ τὰς προτελείους εὐχάς. Προτελείας μὲν ἐκάλουν Αθηναίοι τὰς [πρό] τῶν γάμων μετὰ τῶν θυσιῶν εὐχάς· τὸν γὰρ γάμον τέλος εκάλουν, ὡς τελειοῦν τὰ πρὸς τὸν βίον τὸν ἄνθρωπον· καὶ τοῦτο ἐκ πολλῶν κωμωδίαις· ποιητῶν δεικνύναι δυνατόν. Μυ στήριον γοῦν εἶχον τὸν γάμον. Ἔλεγον δὲ προτελί ζεσθαι καὶ τὸ προμνεῖσθαι, καὶ οἱονεὶ προκαθαίρε σθαι εἰς ἑτοιμασίαν μυστηρίου, ὡς Κρατίνος δηλαδὴ ἐν Πυλαίᾳ δράματι. Μάλιστα γὰρ τὰ μυστή ριά τινος τῶν ψευδωνύμων αὐτῶν θεῶν τέλη καὶ τελετὰς ἐκάλουν, ὡς τελειούσας καὶ εἰς τὸ τέλειον ἀγούσας τοὺς τελουμένους. Τὸ γοῦν παρ' Ἕλλησιν PATROL, GR. IV. esse. Cum hic, tum post mortem. Quoniam peccatores et in hac vita et in futura punientur, cum dæmonibus damnandi propter passiones quas amarunt. Memorabo. Nota visionem S. Carpi, quanto hors rore ac consolatione plena sit. § VI. Cum venissem aliquando. Pulchra narratio, quod non oporteat peccatoribus mala imprecari, tametsi contra Deum peccent. Notandum autem historiam hanc exhibere ineffabilem misericordiam Domini nostri Jesu Christi erga pœnitentes. Quia etiam agit de sanctitate sancti Carpi. Est autem bic Carpus, cujus meminit Apostolus in Epistola secunda ad Timotheum. Inter preparatorias orationes. Προτελείας quidem appellabant Athenienses, preces illas quas una cum hostiis nuptiis præmittebant; nuptias enim τέλος appellabant, ut quæ hominem perfciant in iis quæ ad hanc vitam spectant, uti ex multis comoediis poetarum declarari potest. Quare etiam nuptias pro sacramento habebant. Dicebant autem προτελί ζεσθαι et προμυεῖσθαι, ac si dicerent: Ante rem sacram lustrari seu purgari ad mysterii apparatum, sicut, verbi gratia, Cratinus in Pylæa dramate. Maxime enim mysteria alicujus e falsis ipsorum diis τέλη et τελετάς appellabant, quasi perficerent

ὠνόμασεν ὁ μέγας Διονύσιος, καὶ προτελείους εἶπεν εὐχὰς τὰς πρὸ τοῦ ζωοποιοῦ μυστηρίου τελειο τάτας δεήσεις ὑπὲρ καθάρσεως καὶ ἀκατακρίτου με ταλήψεως τοῦ τελειοτάτου καὶ τελειοποιοῦ τῶν θυ σιῶν δώρου. Εξεναγώγησε δὲ ἀντὶ τοῦ, ὡς ξένον ἐδε ξιώσατο. et ad perfectum adducerent initiatos. Quod igitur ἀσεβῶς λεγόμενον εἰς τὸ τῆς ἀληθείας μυστήριον a gentilibus ad impietatem referebatur, id magnus Dionysius ad veritatis mysterium traduxit, et προ τελείους 320 εὐχάς dixit eas preces quæ vivifici sacramenti consecrationem præcedunt, pro expiatione ac deprecatione, ne sacramenti participatio cedat in judicium communicanti, et pro perfectissimo ac perficiente sacrificiorum munere impetrando. Εξεναγώγησε autem posuit, pro, hospitio excepit. Ετι τῶν Ἱλαρίων ἡμερῶν. "Ησαν τινὲς ἡμέρα: τοῖς εἰδωλολάτραις, ἂς Ιλαρίας ἐκάλουν· καὶ αἱ μὲν ἦσαν ἴδιαι καὶ ἱλάριοι, ὡς ὅταν τις ἔγημεν, ή υἱὸν ἐκτᾶτο· αἱ δὲ κοιναὶ καὶ δημόσιαι ἱλάριαι ἐκαλοῦντο, ὡς ὅταν βασιλεὺς ἀναγορευόμενος, τὰς δημοσίας Cum adhuc dies hilarii seu Hilaritatis. Erant aliqui dies idololatris, quos Hilarios vocabant, et hi quidem erant privəti et hilarii, ut cum quis uxorem duxerat, vel filium genuerat; communes vero ac publici, ut cum quispiam rex inauguratus seu de claratus, publicos Hilarios dies indicebat. Nemini 'Ιλαρίας παρείχε. Καὶ οὔτε πένθιμα ἐν ταύταις φο per eos dies licebat quidquam lugubre gestare, sed spectacula sacrificiaque in dies singulos cele brabantur, et lugentes tum sibi a luctu temperabant, atque spectaculis intererant, inque publicis conviviis istiusmodi dies Hilarios transigebant. Ad hæc etiam erat Romanis peculiaris quidam dies festus Hilarius in honorem matris deorum ipsorum, quin potius daemoniorum, ut inquit Demophilus in libro De sacrificiis ac festivitatibus antiquorum. Per totam vitam. Id est quandiu in præsenti vita degit. Notandum autem amicos Dei per totam vitam debere errantes instituere, et pertrahere ad agnitionem veritatis. Hoc ipsum itaque observa; quidam enim imperite contrarium asserunt, apostolico oraculo abutentes, quo dicitur: Hæreticum hominem post primam et alteram admonitionem devita t; vim dictorum minime intelligentes, quæ per sequentia verba maxime declaratur. Tunc enim post primam et secundam monitionem, evitatio justa censeri debet, quando qui monet, ad evitationem procedit, compertum habens talem jam subversum esse, etiamsi id lateat, cum sit proprio judicio condemnatus. Manifestum enim quia sanctis doctoribus revelatur status conditiove præsentium. Alii vero dictum hoc, post unam et alteram monitionem, sic intellexerunt, ac si dictumn sit, post doctrinam ex Veteri Novoque Testamento depromptam. Consueverat enim tunc. Nota traditionem apostolicam nocturnas psalmodiæ regulas tradidisse. Absque perturbatione. Illa particula negativa nou cum isto absque perturbatione construenda est, ut sit sensus: Experrectus surrexit, cum somnos parum quietos ob eorum interruptionem habuisset, neque absque perturbatione 321 esset, ob somniorum interruptiones. Precabatur Deum ut fulgetro quopiam. Fulgur est obliqua aeris inflammati motio superne deorsum. 1 Tit. ut, 10. ρεῖν ἐξῆν, ἀλλὰ καὶ θέαι καὶ θυσίαι καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν διετελοῦντο δημόσιαι, καὶ οἱ πενθοῦντες ἐπαύοντο, καὶ ἐθεώρουν, καὶ ἐν εὐωχίαις ἀπαύστοις διῆγον τὰς ὡρισμένας ἡμέρας ταῖς τοιαύταις Πλα ρίαις. Ην δὲ καὶ Ἰλαρία, ἑορτὴ ἰδικὴ Ῥωμαίων εἰς τιμὴν τῆς μητρὸς τῶν θεῶν αὐτῶν, μᾶλλον δὲ δαιμόνων, ὥς φησί Δημόφιλος ἐν τῷ Περὶ τῶν παρ' ἀρχαίοις θυσιῶν καὶ ἑορτῶν. Διὰ βίου παντός. Τουτέστι μέχρι τὰ τῆς παρού σης ενέστηκε ζωῆς. Σημειωτέον δὲ ὅτι δεῖ τοὺς θεοφιλεῖς διὰ βίου παντὸς νουθετεῖν τοὺς πεπλανη μένους, καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἕλκειν. Σημείω σαι οὖν αὐτό· τινὲς γὰρ ἀμαθῶς τὸ ἐναντίον λέγουσι, κεχρημένοι τῷ ἀποστολικῷ ῥητῷ τῷ λέγοντι· Αἱρε τικὸν ἄνθρωπον μετὰ πρώτην καὶ δευτέραν του θεσίαν παραιτοῦ, μὴ νοοῦντες τῶν εἰρημένων τὴν δύναμιν, ἐκ τῶν ἑπομένων ῥητῶν μάλιστα σαφηνι ζομένην. Τότε γὰρ εύλογος ἡ μετὰ πρώτην καὶ δευ τέραν νουθεσίαν παραίτησις, ὅταν ὁ διδάσκων πρὸς τὴν παραίτησιν ἔλθῃ, εἰδὼς ὅτι ἐξέστραπται ὁ τοιοῦ της, καὶ λανθάνει ὢν αὐτοκατάκριτος. Δῆλον γάρ, ὡς ἐν τοῖς ἱεροῖς διδασκάλοις ἀποκαλύπτεται καὶ ἡ τῶν προσιόντων κατάστασις. Ετεροι δὲ, τὸ μετὰ πρώτην καὶ δευτέραν νουθεσίαν, οὕτως ἐνόμισαν, ἀντὶ τοῦ, μετὰ τὴν ἐκ τῆς Παλαιᾶς καὶ Νέας Διαθή της διδασκαλίαν. Ειώθει γὰρ εἰς τόνδε. Σημείωσαι ὅτι ἡ ἀποστο λικὴ παράδοσις τοὺς νυχτερινοὺς τῶν ψαλμωδιών και νόνας παρέδωκεν. Εξω ταραχῆς. Τὸ οὐ ἀρνητικὸν μόριον πρὸς τὸ ἔξω ταραχῆς συντακτέον, ἵνα ᾗ τὸ ὅλον τοιοῦτον· Διανίσταται, οὐδὲ τῶν ὕπνων πολλῶν ὄντων, διὰ τὸ ἐγκόπτεσθαι αὐτοὺς, ἀπολαύσας, οὐδὲ ἔξω ταραχής ὑπάρχων, διὰ τὸ καὶ τοὺς ὕπνους ἐγκόπτεσθαι. Εδεῖτο τοῦ Θεοῦ πρηστήρί τινι. Πρηστήρ ἐστιν Ελικοειδής κίνησις ἄνωθεν κάτω αέρος διαπύρου. σε ἐνόησαν.

S. MAXIMI SCHOLIA IN EPP. S. DIONYSII. Καίει δὲ τὸ τοιοῦτον, ὅθεν καὶ παρὰ τὸ πιμπρᾷν λέ- Adurit autern, unde etiam a πιμπράν derivatur. γεται. Απείρων ἀνθρωποειδώς. Σημείωσαι ὅτι καὶ ἀν θρωποειδῶς τοῖς ἁγίοις ἄγγελοι ἐπιφαίνονται. Ὑπὸ τῆς τῶν οἰκείων ποδῶν. Σημείωσαι τὸ ὑπὸ τῆς τῶν οἰκείων ποδῶν ἀστασίας, ὁ δηλοῖ τὸ εὐπα ράφορον τῆς προαιρέσεως· μὴ βουλόμενοι γὰρ, οὐκ ἔπιπτον. Εἰς τὸ ἀχανές. Σημείωσαι πῶς ὁ διάβολος ρί πτει τοὺς ἀνθρώπους εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον, ὅπερ ἐνταῦθα ἀχανὲς καλεῖ, τουτέστι βάραθρον, ἢ ἀπατῶν, ἡ ὠθῶν τοὺς πειθομένους αὐτῷ. Εστι δὲ ὅτε καὶ ἀσελγεῖς ἀνθρώπους συνεργούς αὐτοῦ λαμβάνει εἰς τὴν ἑτέρων ἀπάτην, ὡς καὶ τὸν εἰδωλολά τρὴν ἐπὶ τὸν νῦν ἀπατηθέντα, περὶ οὗ ὁ λόγος. Διδ καὶ ἐν τῇ ὀπτασίᾳ ἄνδρας ὁρᾷ μεταξὺ τῶν ὄφεων, τουτέστι τῶν δαιμόνων, ἕλκοντας τοὺς ὑπὸ τοῦ διαθόλου νικηθέντας, ὧν ἡμᾶς ὁ Κύριος ἐλευθερώσοι. Ὑπὸ τοῦ κακοῦ. Σημείωσαι τὸ ὑπὸ τοῦ κακοῦ, τουτέστι τῆς ἁμαρτίας, ὅπερ κυρίως κακὸν ἐν προ αιρέσει τικτόμενόν φαμεν. Τὸ δὲ ἄκοντες καὶ βιαζό μενοι μὴ ἀναγκαστικήν τινα δύναμιν, τουτέστι τὸν διάβολον νοητέον, ὡς Μανιχαίοις καὶ Μεσαλιανοῖς δοκεῖ· ἀλλ' ὅτι πειθόμενοι τὸ κακὸν πρᾶξαι, τῷ ἀπατῶντι χώραν διδόαμεν συνεχῶς ἡμῖν ἐπιτίθεσθαι, ἐξ ἡμῶν καθ' ἡμῶν λαμβάνοντα τὴν ἰσχύν· ἀδυνα τήσει δὲ, μὴ πειθομένων ἡμῶν, ἐπειδὴ ἐγγύς ἐστιν ἡμῶν ἡ βοήθεια τοῦ Θεοῦ συνεπιλαμβανομένη, ὡς δηλοῖ τὰ ἑξῆς. Καὶ χεῖρα ἀγαθὴν ὀρέγειν. Σημείωσαι τὴν ἄφατον τοῦ Κυρίου εὐσπλαγχνίαν. Τῆς χειρὸς ἤδη προτεταμένης. Τῆς χειρὸς τοῦ Κάρπου δηλονότι. Μὴ ἄλλων. Τῶν σταυρούντων δηλαδή, τῷ Κάρπι φησὶν ὁ Κύριος. Αγαθῶν καὶ φιλανθρώπων. Σημείωσαι ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος ἀγαθοὺς καὶ φιλανθρώπους καλεί τοὺς ἀγγέλους. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Θ. §1. Ὁ ἅγιος Τίτος οὗτός ἐστιν ὁ τῷ ᾿Αποστόλῳ γνώ ριμος, ὃν καὶ Κρήτης κατέστησεν ἐπίσκοπον, ὡς ἡ πρὸς αὐτὸν Τίτον γραφεῖσα Επιστολὴ παρὰ τοῦ θείου Παύλου φησίν. Αλλ' ἐν τῇ Συμβολικῇ. Τι περιέχει ἡ Συμβο λικὴ θεολογία τοῦ μεγάλου Διονυσίου. Εναπομόργνυνται. Απομόρξασθαι, ἐστὶ τὸ ένα απομάξασθαι, καὶ ἐμβαλεῖν τι εἰς τὴν ἑαυτοῦ διάνοιαν, ἐκ μεταφορᾶς τῶν ζωγράφων, οι, προσέχον τες τῇ ἀληθείᾳ, γράφουσι τὰς εἰκόνας. Τῆς ἀποῤῥήτου δὲ σοφίας πατέρας τοὺς προφήτας φησίν. Οὕτω γὰρ ἂν θεώμενοι σεφθείημεν. Σεφθείημεν ἀντὶ τοῦ ἐν σεβασμῷ ποιησοίμεθα, τιμήσοιμεν, θαυ μάσοιμεν, ἐκπλαγείημεν. Σημείωσαι δὲ ἐπὶ τῆς ἁγίας καὶ προσκυνητῆς Τριάδος τό· Πηγὴν ζωῆς εἰς ἑαυτὴν χεομένην, καὶ ἐφ' ἑαυτῆς ἑστῶσαν· δείκνυται γὰρ ἐντεῦθεν καὶ τὸ ὁμοούσιον, καὶ ὅτι ἡ μου νὰς εἰς Τριάδα προελθοῦσα, μέχρις αὐτῆς ἴσταται. Οὕτω καὶ ὁ θεολόγος Γρηγόριος ἐν τῷ πρώτῳ Περὶ Γιοῦ λόγῳ φησὶ, καὶ ἐν τῷ δευτέρῳ Εἰρηνικῷ. ΣηIn numeris humana forma. Nota etiam angelos humana forma sanctis apparere. Præ pedum suorum. Nota illud, præ pedum suorum lubricitate, quod voluntatis proclivitatem designat; nam si noluissent, non cecidissent. In voraginem. Nota quomodo diabolus homines detrudat in tenebras exteriores, quas hic voraginem appellat, id est barathrum, sive decipiat, sive inpellat a se persuasos. Interdum etiam homines flagitiosos sibi commilitones asciscit in deceptionem aliorum, ut idololatram illum ad seductionem ejus de quo modo sermo est. Quapropter in visione hac vidit etiam viros in medio serpentum, id est 42monum, pertrahentes eos qui a diabolo victi erant, a quibus nos liberet Dominus. Amalo. Nota illud, a malo, id est peccato, quod malum proprie in voluntate gigni dicimus. Illud autem, inviti et coacti, non de ulla necessitatis vi, id est de diabolo, intelligendum est, sicut Manichæl et Messaliani sentiunt; sed quia, persuasi ut mall quidpiam operemur, impostori locum damus, unde nos assidue adoriatur, ex nobis ipsis vires adversus nos colligens; neque enim, non persuasis nobis, poterit quidpiam adversus nos, quandoquidem in promptu adest nobis auxilium Dei, nos suffulciens, uti sequentia declarant. Et manum benignam porrigere. Adverte ineffabilem Domini misericordiam. Manu jam extenta. Manu nempe Carpi. Ne alii. Scilicet crucifigentes, Dominus Carpo ait. Bonorum et clementissimorum. Nota quod etiam ipse Dominus bonos et benignos vocet angelos. IN EPISTOLAM IX.' . § 1. Hic ille S. Titus Apostoli familiaris, quem et Cretæ præfecit episcopum; ut Epistola a D. 322 Paulo ad ipsum Titum scripta declarat. Sed in Symbolica. Quid contineat Symbolica theologia magni Dionysii. Imprimunt. ᾿Απομόρξασθαι, idem est quod εναπο μάξασθαι καὶ ἐμβαλεῖν, id est instillare et immittere aliquid menti suæ, metaphora a pictoribus deducta qui, attendentes veritati, depingunt imagines. Arcanæ autem sapientiæ patres vocat prophetas. Que enim in ipsa extrinsecus. Venerabimur, pro in veneratione habebimus, honorabimus, admirabimur, obstupescemus. Nota autem, de sancta et adoranda Trinitate dici: Vitæ fontem, in se ipsum effusum, et in seipso consistentem; hine enim etiam consubstantialitas demonstratur, et quod unitas, in Trinitatem progrediens ad ipsam usque sistatur; uti Gregorius quoque Theologus tradit in oratione prina de Filio, et in secunda de Pace. Nola alter

illud: Ac semper se per seipsam contemplantem, μείωσαι δὲ τό· 'Αεὶ δι' ἑαυτῆς ἑαυτήν θεωμένη eljam de sancta Trinitate dictum. Quæ enim in ipsa extrinsecus. In ipsa nempe symbolica fictione. Positum autem hic etiam est οπόσης pro πολλῆς: illud enim extrinsecus sive obvio dictionis sensu significatur. Uterum Dei corporaliter. Uterum Dei propter illud: Ex utero ante Luciferum u. Verbum in aerem, propter illud: Eructavit cor meum verbum bonum ". Spiritum exspirantem, propter illud: Et spiritu oris cjus s. Sinus vero, propter illud: Unigenitus qui est in sinu Patris y. In modum vero seu formam stirpis, propter illud: Lignum vitær; et illud: De virgullo, Fili mi, ascendisti "; et illud: Florebit et germinabit Jacob b, pro Christo acceptum, cujus fructus salute implevit terram, et similia. Nota igitur, quomodo de Deo dictus sit uterus, et eructatio verbi, el simpilia. Aut fontes aquarum. Fontes aquarum juxta illud: And te est funs vitæ c; et illud: Me dereliquerunt fontem aquæ viventis &; et quæcunque sunt similia. Splendores vero propter illud: Qui cum sit splendor gloriæ e; et: Domine, in lumine vultus tui ambulabunt, et in lumine tuo videbimus lumen 1, et his similia. De intellectilibus autem. Quæ quidem providentias designant, juxta illud: 323 Sicut aquila protcget nidum suum 5, etc., ibidem. Bona item, juxta Hlud: Aperis tu manum tuam h; et illud: Qui dat escam omni carni i, et providentiae hoc magis est indicium. Et ostensiones, ut cum in figura hominis apparebat Veteris Testamenti sanctis *, et in specie columbe, Spiritus sanctus. Ad providentiam quoque pertinet punitio impiorum: dictum nempe a propheta: Sicut ursa indigens, et sicut pardalis 1. Potentias autem repræsentant oculi, et cæterarum partium corporearum denominationes. Proprietates vero, ut apud Amos, Adamas m, quoniam divine naturæ proprium est non posse pati, neque domari. Quemadmodum etiam quia vim habet pravos habitus consumendi dicitur: Deus noster ignis consumens º. Cætera autem, quæ dicta sunt, studiosis lectoribus manifesta exsistunt, his etiam anagogica et allegorica contemplatio minime dissentit. Quin etiam accipere liceat sortes et mansiones pro divinæ naturæ immutabilitate atque constantia, quæ per fundamentales lapides insinuatur. Emanationes vero atque secretiones, dicunt communicationem divinæ bonitatis ipsi naturaliter inexsistentis; exempli gratia per lilii fragrantiamn, unde etiam dicitur fos campi, et lilium convullium. Ita etiam uniones intelligendæ, quod nimirum Deus uniat secum creaturas, et ad se convertat, ut cum dicitur lapis angularis. Oratus item muliebres, quales sunt apud • Psal. cis, 3. • Psal. XLIV, 1. × Psal. XXXII, • Psal. xxxv, 10. d Jer. 11, 13. e * Gen. xVIII. b Isa. xxvII, 6. b Psal. cxLiv, 16. • Cant. 11, 1. 1 Psal. cxxxv, 25. περὶ τῆς ἁγίας δὲ Τριάδος καὶ τοῦτό φησι. Τὰ γὰρ ἐκτὸς αὐτῆς. Τῆς αὐτῆς, δηλονότι συμ βολικῆς πλάσεως. Κεῖται δὲ καὶ ἐνταῦθα τὸ μὲν ὁπό σης ἀντὶ τοῦ πολλῆς· τὸ δὲ τὰ ἐκτὸς, ἤτοι τὰ προ χείρως, ἐκ τῆς λέξεως ὑπαγορευόμενα. Γαστέρα Θεοῦ σωματικῶς. Γαστέρα Θεοῦ διὰ τό· Ἐκ γαστρὸς πρὸ Εωσφόρου. Λόγον εἰς ἀέρα, διὰ τό· Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν. Πνεῦμα ἐκπνεόμενον, διὰ τό· Καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ. Κόλπους δὲ, διὰ τό· Μονογενής ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρός. Φυτικὸς δὲν ἤγουν κατὰ τὴν τῶν φυτῶν ἰδέαν, διὰ τό· Εύλον ζωῆς ἐστι· καὶ τό· Ἐκ βλαστοῦ, Υιέ μου, ανέβης· καὶ τό· Ανθήσει καὶ ἐκβλαστήσει Ιακώβ, ἐπὶ Χριστοῦ ληφθέν, οὗ ὁ καρπὸς τῆς σωτηρίας επλήρωσε τὴν γῆν, καὶ τὰ ὅμοια. Σημείωσαι οὖν, πῶς εἴρηται ἐπὶ Θεοῦ γαστήρ, καὶ ἐρυγὴ τοῦ λόγου, καὶ τὰ τοιαῦτα. "Η πηγὰς ὑδάτων. Πηγὰς ὑδάτων κατὰ τό· Παρά σοι πηγὴ ζωῆς· καὶ τό· Εμὲ ἐγκατέλιπον πηγὴν ζωῆς ὕδατος ζῶντος, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Απαυγά σματα δὲ, διὰ τό· "Ος ὢν ἀπαύγασμα τῆς δόξης καί· Κύριε, ἐν τῷ φωτὶ τοῦ προσώπου σου πορεύ σονται, καὶ ἐν τῷ φωτὶ ὀψόμεθα φῶς, καὶ τὰ παρα πλήσια. Ἐπὶ δὲ τῶν νοητῶν. Δηλωτικά, τῶν μὲν προνοιῶν, τό· ὡς ἀετὸς σκεπάσει τὴν νοσσιάν ἑαυτοῦ, καὶ τὰ σὺν αὐτῷ. Τὸ δωρεῶν δὲ, ὡς τό· Ανοίγεις σὺ τὴν χειρά σου, καὶ τό· Ο διδοὺς τροφήν πάση σαρκί μᾶλλον δὲ καὶ τοῦτο τῆς προνοίας γνωριστικόν. Ἐκφάνσεων δὲ, διὰ τὸ ἐν σχήματι ἀνθρώπου ὀφθῆ ναι τοῖς ἐν τῇ Παλαιᾷ ἁγίοις, καὶ ἐν εἴδει περιστε ρᾶς, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Προνοίας δὲ, καὶ τὸ τῶν ἀσεβῶν τιμωρητικόν· εἴρηται γοῦν παρὰ τῷ Προφήτῃ· ὡς ἄρκτος ἀπορουμένη, καὶ ὡς πάρδαλις. Τῶν μὲν οὖν δυνάμεων ὑπογραφικὰ ὀφθαλμοὶ καὶ ἑτέρων σωματικῶν μελῶν ὀνόματα. Ιδιοτήτων δὲ, ὡς παρὰ τὸ Ἀμὼς ἀδάμας· ἴδιον γὰρ τῆς θείας φύσεως τὸ ἀπαθὲς καὶ ἀδάμαστον. Ὥσπερ οὖν καὶ τὸ ἀναλωτικὸν τῶν μοχθηρῶν ἕξεων, καθ' 8 εἴρηται· Ὁ Θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον. Καὶ τὰ λοιπὰ δὲ τῶν εἰρημένων, πρόδηλα τοῖς φιλοπόνοις· καὶ ἡ τούτων αναγωγική τε καὶ ἀλληγορικὴ θεωρία, οὐκ ἀσύμφωνον. Ἔστι δὲ καὶ λαβεῖν, λήξεις μὲν καὶ μονάς, τὸ τῆς θείας φύσεως αναλλοίωτον, καὶ ἀμετάστατον, ὅπερ διὰ τῶν θεμελιωτικῶν λίθων υποδηλοῦται· προόδους δὲ καὶ διακρίσεις τὴν τῶν φυσικῶς αὐτῷ ἐνυπαρχόντων ἀγαθῶν μετάδοσιν, ὥσπερ ἐν ὑποδείγματι, ἡ ἐκ τοῦ κρίνου εύοσμία, παρ' δ καὶ λέγεται ἄνθος του πεδίου, κρίνον τῶν κοιλάδων. Οὕτως οὖν νοητέον καὶ τὰς ἑνώσεις τὸ πρὸς αὐτὸν ἐπιστρεπτικὸν καὶ συνδετικὸν τῶν κτισμάτων, διὰ τοῦ ἀκρογωνιαίου λίθου δηλού μενον. Κόσμους δὲ γυναικείους τὰ παρὰ τῷ Ἡσαΐρ κείμενα, τὸ παντοδαπὸν τῆς θείας προνοίας υπογρά • Joan. 1, 18. * Apoc. 11, 7. Ileb. 1, 3. f Psal. xxxν, 10. 1 Ose. xIII, 7, 8. • Isa. 111, 2. 6 Deut. XXXII, 41. • Amos. VII. * Deut. iv, 24.

S. MAXIMI SCHOLIA IN EPP. S. DIONYSII. videntiæ P. Quemadmodum etiam conflatoriam ſigulinam officinam accipere oportet, ut significent bæc in Deo providentiam reformantem ac relingentem, aut vim et facultatem secernendi et repurgandi. Quod enim ad armorum instrumenta pertinet, quæ bic palam recensentur, designant vim contraria destruendi et abolendi. Barbaricas autem armaturas forte illud: In restitu deaurato, et, Accingere gladio super femur tuun, potentissime 4. Est autem φοντα. Ὥσπερ οὖν καὶ τὴν χωνείαν καὶ τὸ χωνευτή- 4 Isaiam, quibus describitur omne genus diving pro ριον ὑποληπτέον τὴν ἀναπλαστικὴν πρόνοιαν, ἢ τὴν διακριτικήν τε καὶ καθαρτικὴν δύναμιν. Τὰ γὰρ τῆς ὁπλιτικῆς διασκευῆς πρόδηλα μὲν ἔνθα κεῖνται· δηλοῦσι δὲ τὸ καθαιρετικὸν καὶ ἀφανιστικὰ τῶν ἐναν τίων. Βαρβαρικὰς δὲ ὁπλοποιίας ἴσως ἐκεῖνο τό· Εν ἱματισμῷ διαχρύσω, και. Περίζωσαι τὴν ῥομφαίαν σου ἐπὶ τὸν μηρόν σου, δυνατέ. Ἡ γὰρ ῥομφαία βαρο βαρικόν ἐστιν ὅπλον, ὡς ἱστορεῖ Φύλαρχος. Ομοίως δὲ καὶ βάναυσός ἐστι πᾶς τεχνίτης διὰ πυρὸς ἐργαζόμενος. rhomphæa barbaricum telum, ut ait Phylarchus historicus. Similiter et fornacarius est omnis artifex qui per ignem operatur. Καὶ δεῖτάς τινας. Δαϊτάς τινας τὰς εὐωχίας φησίν, ὡς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, ὅτε ο μόσχος ὁ σιτευτός, καὶ τὰ λοιπὰ, γίνεται ἐν τῷ ἀσώτῳ υἱῷ. Τὰ πολυειδῆ καὶ λοξά. Αμαρτίας επαγγελιῶν ἐν τούτοις φησὶ τὸ ἔν τισι τῶν προῤῥήσεων, κατὰ τὸ πρόχειρον δοκεῖν, μὴ τέλος λαβεῖν τὰ ἐπαγγελθέντα· οἷόν ἐστιν, ὡς ἐκ πολλῶν ὀλίγα παραθέσθαι, τὸ πρὸς τὸν Ἰακὼβ λεχθέν· Γίνου κύριος τοῦ ἀδελφοῦ σου καὶ τὰ περὶ τῆς διαμονῆς τῆς εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ σπέρματος Δαυίδ, ἅπερ ἐν τῷ προφανεί διήμαρτον τῆς ἐκβάσεως, κατὰ δὲ τὴν ἀκριβῆ θεωρίαν οὐδαμῶς. Τὸ μὲν γὰρ τοῦ Ἰακὼβ διὰ τῆς τῶν ἐξ αὐτοῦ ἐπικρατείας καὶ τῆς εἰς Χριστὸν ἀναγωγῆς πεπλήρωται, ὥσπερ καὶ αἱ πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ ἐπαγγελίαι περὶ τῆς κατασχέσεως τῆς γῆς καὶ τῆς τῶν ἐθνῶν εὐλογίας. Τὰ δὲ πρὸς Δαυὶδ μόνως εἰς τὸν Χριστὸν ἀναφέρεται. Ομοίως δὲ καὶ τὰ περὶ Σολομῶντος δοκοῦντα ἐν τῷ μὲ εἰρῆσθαι ψαλμῷ. Τάς οὖν ἐν τούτοις ἐξηγητικὰς ἀποδόσεις, τὸ ποικίλον ἐχούσας, πολυειδῆ ἐκάλεσε σοφίσματα, οὐχ ὡς παραλογιστικῶς τεχναζόμενα τὴν ἀλήθειαν, ἀλλ' ὡς σαφῶς ἀναπτύσσοντα τὸ ζητούμενον. [Περὶ τοῦ "Ασματος τῶν ᾀσμάτων, ὅτι ἅγιον κατὰ τοὺς ἁγίους τούτους· Θεόδωρος γὰρ ὁ Μοψυεστίας διέβαλεν αὐτὸ ἡλιθίως πάνυ.] Τῶν συνθημάτων. Συνθημάτων φησὶ τῶν συμβολικῶς γινομένων, ὁ ὑπὲρ ἑαυτῶν, τουτέστιν ὑπὲρ τοῦ οὕτως οι νοεῖσθαι αὐτὰ, ὡς τὸ φαινόμενον ἔχει, καὶ τὸ γράμμα ψιλῶς ὑπαγορεύει· οὐ τυπωθῆναι φησιν, ἀλλὰ προκάλυμμα εἶναι καὶ τύπον τῶν βαθυτέρων νοήσεων καὶ ὑπολήψεων. Τοῦτο δέ φησιν, ὅτι τὰ σύμβολα οὐχ ὑπὲρ ἑαυτῶν τὰ συνθήματα τὰ μυ στικὰ ἐπενόησαν, ἀλλὰ διὰ τοὺς ἀναξίους, ἵνα μὴ, προκείμενα αὐτοῖς εὐκαταφρόνητα δοκοίη. Τὴν μὲν ἀπόρρητον. Τὴν μὲν ἀπόρρητον καὶ μυστικὴν παράδοσιν τῆς Γραφῆς αὐτὴν ἐπεξηγεῖται, καλῶν συμβολικὴν, ἅτε διὰ συμβόλων χρησμοδοτη θεῖσαν· ἀλλὰ καὶ τελεστικὴν, ὡς τὰς τελετὰς τῶν μυστηρίων ἐν συμβόλοις παραδιδοῦσαν διὰ τῆς ἱερατικῆς παραδόσεως. Ταύτην δὲ τὴν ἀπόῤῥητον ἤτοι συμβολικήν φησιν ἔχειν συμπεπλεγμένην τῷ ῥητῷ, τουτέστι τῷ ῥηθῆναι ἐπιτετραμμένῳ συμβόλῳ, καὶ τὸ ἄῤῥητον ἤτοι μυστικόν. Συνεσκίασται γὰρ ἐν τῷ P Isa. 111. 4 Psal. xLIV, 10, Et convivia quædam. Convivia quædam vocat epulas ut est in Evangelio r, cum vitulus saginatus occiditur, etc., in reditu filii prodigi. Multiplices et obliquas. Frustrationes promissionum vocat hic, cum ea, quæ promissa sunt, non videntur ad exitum producta, quatenus sensui apparet, verbi gratia, ut ex 324 multis pauca referam, quod promissum fuit Jacob: Esto dominus fratris tui; et de perpetuitate regni seminis David, quæ videntur exitu frustrata secundum apparentiam, sed nequaquam secundum perfectam intelligentiam spiritus. Quod enim promissum fuit Jacob de dominatu, impletum est in Christo ex scmine ejus; sicut etiam promissiones factae Abral de possessione terra, et benedictione gentium. Quæ autem ad David sunt, ad solum Christum referuntur. Similiter etiam quæ de Salomone, Psal. xLiv, dicta sunt. Varias itaque in his acceptiones diversam explicationem admittentes multiplicia sephismata vocavit, non quasi argute ac captiose ve ritatem deludant, sed clare id quod quæritur explicent. [De Cantico canticorum, quod sacrum sit juxta sanctos istos: Theodorus enim Mopsuestenus illud omnino insane contempsit et infamia notavit.] Compositionum. Compositiones intelligit eas quæ symbolice funt, qui non pro seipsis facta sunt, hoc est, ut sic ipsæ concipiautur, quemadmodum signum propositum continet, et nuda littera insinuat; sed velamenta, inquit, sunt et figura intelligentiarum ac sensuum profundiorum. Hoc autem ait, quod symbola non propter mysticas ipsas coinpositiones excogitarint, sed propter indignos, ne, si iis obvia forent, facile contemptui haberentur. Unam quidem arcanam. Arcanam quidem et mysticam Scripturæ traditionem explicat, dum symbolicam vocat, utpote per symbola traditam; eamdemque τελεστικήν appellat, ut quæ sacramentorum cærimonias in symbolis tradat per sacerdotalem traditionem. Hanc autem arcanam sive symbolicam dicit oratione implexam esse, id est proferri una cum symbolo sibi accommodato, quod tamen etiam arcanum est seu mysticum. Veritas enim in sym- * Luc. xv. • Gen. xxvi, 29. οι όντως.

holo est adumbrata, nec vulgo propalanda, ut in συμβόλῳ τὸ ἀληθὲς καὶ ἀδημοσίευτον, ὡς ἐν τῷ paschate legali, verum pascha, sicut scriptum est: › Pascha nostrum immolatus est Christus *. Illa vero altera theologiæ pars evidens est, et nota, non autem per symbola; hanc vocat philosophicam et demonstrantem, qualis est illa, quæ moralia et naturalia atque opera 325 creationis recenset. Hæc enim manifestiorem quamdam vim persuadendi habet, et veritatem conjunctam cum iis quæ narrantur; quare etiam est demonstrans. Symbolica vero nihil habet quo persuadeat, sed habet efficaciam quamdam divinam, quæ arimas mysticarum rerum atque contemplationis studiosas, per mystica, id est symbolica anigmata communit, et in Christo quasi fundat per mysteria, quæ nullo sermone docentur, sed silentio et divinarum illustrationum revelatione percipiuntur, nec non mentem ad ineffabilia mysteria percipienda collustrat. Observa autem quod duplex sit theologorum traditio, et quæ qualisque sit. Et symbolicam quidem. Symbolicam et ad mysteria pertinentem vocat illam, quæ ex symbolis conficitur, cujusmodi sunt mysteria cultus legalis, et mysteria nostri sacri cultus, tametsi altiora sunt, et magis spiritalia, nostra. Philosophicam autem ac demonstrantem vocat eam, quæ exsistit in perspicientia creaturarum, divinæque in quibusdam rebus providentia, et expositione speculatrice eorum quæ de Deo in Scripturis dicuntur. Persuadet et astringit. Persuadet et astringit, id est eorum quæ dicuntur veritatem tanquam sigillo quodam obsignat, et efficit ut qui audiunt credant. Symbolica vero, per ea quæ fiunt adjungit ad Deum quodam ipsius rei habitu et informatione, quod etiam vocavit ἀδιδάκτους μυσταγωγίας, id est sacrorum initiationes a nemine edcctas. Aut legalis traditionis. Quoniam non solum traditio legalis, verum etiam nostrorum mysteriorum iniiatio, sacris symbolis opus habuit. Et nihil id - mirum est, cum etiam angeli per ænigmata divina mysteria promant. Quin et ipse Dominus res divinas in parabolis tradidisse cernitur. Theologica traditio alia quidem est arcana et mystica, quæ item symbolica, et initians et efficax; alia vero perspicua et nota, quæ est philosophica, et demonstrans, et persuadens. Symbolis. Naturæ conformis ratio, cur aliqua quidem Scripturæ loca symbolica sint, aliqua vero pura. Per ænigmata. Per ænigmata, ut apud Zachariam u angelus qui de 326 Jesu filio Josedec, et de stola ejus in ænigmate loquitur: et apud Danielem Gabriel, qui de Christo disserit, et simul ipsi mystica denuntiat, aliaque similia. Deifica autem vocat vel quod sui consortes deificent, vel quod Dei opera fiant. $ | Cor. v, Cap. III. νομικῷ πάσχα τὸ ἀληθὲς, ὅπερ εἴρηται· Τὸ πάσχα ἡμῶν ὑπὲρ ἡμῶν ἐτύθη Χριστός. Τὸ δὲ δεύτερον μόριον τῆς θεολογικῆς παραδόσεως ἐμφανές ἐστι καὶ γνώριμον, οὐ μὴν διὰ συμβόλων· ὅπερ καὶ φιλόσοφον καλεῖ, καὶ ἀποδεικτικόν, οἷόν ἐστι τὸ τὰ ἠθικὰ καὶ φυσικὰ, καὶ πρακτικὰ τῆς δημιουργίας παραδιδόν. Τοῦτο δὲ τὸ ἐμφανέστερον ἔχει τινὰ πειθώ, καὶ συνδεδεμένην τὴν ἀλήθειαν τοῖς λεγομέ νοις· κατὰ τοῦτο γάρ ἐστι καὶ ἀποδεικτικόν. Τὸ δὲ συμβολικὸν οὐκ ἔχει τὸ πείθειν, ἀλλ' ἐνέργειάν τινα θείαν ἀφανῆ καὶ δραστήριον, ἥτις μυστηριώδεις καὶ θεωρητικὰς ψυχὰς διὰ τῶν μυστικῶν, ἤτοι συμβολι κῶν αἰνιγμάτων ἐνιδρύει, καὶ οἱονεὶ θεμελιοῖ εἰς Χριστὸν, διὰ τῶν μὴ λόγῳ διδασκομένων μυστηρίων, ἀλλὰ σιγῇ καὶ ἀποκαλύψει ἐλλάμψεων Θεοῦ φωτίζει τὸν νοῦν εἰς τὰς τῶν ἀῤῥήτων μυστηρίων κατανοή σεις. Σημείωσαι δὲ, ὡς διπλῆ ἐστι τῶν θεολόγων ἡ παράδοσις, καὶ πῶς, καὶ ποία ἐστί. Καὶ τὴν μὲν συμβολικήν. Συμβολικὴν καὶ τελεστικὴν τὴν διὰ συμβόλων τελουμένην, οἷα τὰ τῆς κα μικῆς λατρείας, καὶ τὰ τῆς μυστικῆς τῆς παρ' ἡμῖν ἱερουργίας μυστήρια, εἰ καὶ μᾶλλον ὑψηλά τε καὶ πνευματικὰ τὰ ἡμέτερα. Φιλόσοφον δὲ καὶ ἀποδεικτικὴν τὴν διὰ τῆς κατανοήσεως τῶν κτισμάτων, καὶ τινῶν θείων οἰκονομιῶν καὶ τῆς θεωρητικῆς έξηγήσεως τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων ἐν ταῖς Γραφαῖς συνισταμένην. Πείθει καὶ καταδεῖται. Πείθει καὶ καταδεῖται, οίοιει δεσμόν τινα καὶ σφραγῖδα ἐπιτίθησι τοῖς λεγο μένοις τὴν ἀλήθειαν, καὶ τὸ πιστὸν τοῖς ἀκούουσι δίδωσι. Τὸ δὲ συμβολικὸν διὰ τῶν τελουμένων προσ οικειοῖ τῷ Θεῷ, πραγματικῇ ἕξει τε καὶ τυπώσει, ὅπερ καὶ ἀδιδάκτους μυσταγωγίας εκάλεσεν. Η τῆς νομικῆς παραδόσεως. Ὅτι οὐ μόνον ἡ νομικὴ παράδοσις, ἀλλὰ καὶ ἡ τελετὴ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς μυστηρίων τῶν ἱερῶν ἐδεήθη συμβόλων. Καὶ οὐδὲν θαυμαστόν, ὅπου καὶ οἱ ἄγγελοι δι' αἰνιγμάτων τὰ θεῖα μυστήρια προάγουσι. Καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος ἐν παραβολαῖς φαίνεται θεολογῶν. Τῆς τῶν θεολόγων παραδόσεως ἡ μὲν ἀποῤῥητος καὶ μυ- ἡ δὲ ἐμφανὴς καὶ γνώρι στική, ἥτις ἐστὶ καὶ συμ βολικὴ, καὶ τελεστική, καὶ δραστική - μος, ἥτις ἐστὶ φιλόσο φος καὶ ἀποδεικτική καὶ πιθανή. Συμβόλων. Φυσιολογία τὴν αἰτίαν ἔχουσα, διὰ τί τὰ μὲν συμβολικά, τὰ δὲ ἄχραντα τῆς Γραφῆς παραδέδοται. Δι' αἰνιγμάτων. Δι' αἰνιγμάτων, ὡς ὁ παρὰ τῷ Ζαχαρία ἄγγελος τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ τοῦ Ἰοσεδέκ, καὶ τῆς στολῆς αὐτοῦ τυπῶν καὶ λέγων· καὶ παρὰ τῷ Δανιὴλ ὁ Γαβριὴλ, τὰ περὶ Χριστοῦ διηγούμενος, καὶ τὰ σὺν αὐτῷ μυστικὰ ὑπαγορεύων, καὶ ἕτερα τοιαῦτα. Θεουργὰ δέ φησιν ἢ τὰ Θεὸν ἀποτελοῦντα τὸν μετέχοντα αὐτῶν, ἢ τὰ παρὰ Θεοῦ εἰργασμένα.

S. MAXIMI SCHOLIA IN EPP. S. DIONYSII. Διὰ τυπικῆς τραπεζώσεως. Τραπέζωσιν φησι τὰ ἐν τῇ θείᾳ τραπέζῃ διὰ τοῦ ἁγίου ἄρτου καὶ τοῦ ποτηρίου τῆς εὐλογίας τελούμενα μυστήρια. Σημείω σαι δὲ ὅτι καὶ ἡ παλαιὰ καὶ ἡ νέα Γραφὴ πολλὰ διὰ συμβόλων παραδίδωσι, καὶ διὰ τί. [α] Τὴν ἀνθρωπίνην ζωήν. Αμέριστον οἶμαι εἰρηκέναι αὐτὸν τὴν ἀνθρωπίνην ζωὴν καὶ μεριστὴν, τὸ μὲν διὰ τὸ τῆς ψυχῆς ἀμερὲς καὶ ἀσώματον, τὸ δὲ διὰ τὸ τοῦ σώματος ποικίλον τε καὶ πολυμερές. Ορα δὲ, πῶς θαυμασίως τὰ τῆς ψυχῆς παραδίδωσι. Τὸ μὲν γὰρ αὐτῆς ἀμέριστόν φησιν, δ καὶ ἀπαθὲς καλεῖ· τοῦτο δέ ἐστι τὸ τῆς ψυχῆς ἀκραιφνέστατον, καὶ αὐτὸ, ὡς ἄν τις εἴποι, τὸ ἄνθος, ὅπερ ἐστὶν ὁ νοῦς, ὁ καὶ τὸ λογικὸν προχέων, καθ᾿ ὃν νοῦν καὶ νοερὰ ἡ ψυχὴ, ἐν ᾧπερ νῷ τὰ ἁπλᾶ καὶ οἷον γυμνά συμβόλων χωρὶς μυστήρια ἐπιστητῶς ἐποπτεύεται. Τὸ δὲ αὐτῆς μεριστόν ἐστιν, δ καὶ παθητικόν φησι, τοῦτο δέ ἐστιν ἡ τῆς ψυχῆς δύναμις, ἡ πρὸς τὰς αἰ σθήσεις ἑνουμένη διὰ τοῦ πνεύματος τοῦ μέσου τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος, ἐν ᾧ πνεύματι ἐναπεστηριγμέναι εἰσὶν αἱ τῆς αἰσθήσεως καὶ τῶν διανοήσεων τῶν διὰ τῆς σκέψεως γνωριζομένων δυνάμεις. Τοῦτο οὖν παθητικόν ἐστι τῆς ψυχῆς, ἅτε διὰ τῶν αἰσθήσεων εἰς προσπάθειαν ταύτης τῶν αἰσθητῶν και ταφερομένης. Τοῦτο δὲ τὸ μέρος, φέρε εἰπεῖν, τῆς ψυχῆς, ὡς ὁ νοῦς, οὐκ ἔστι καθαρὸν, οὔτε ἐπου πτεῦσαι δύναται τὰ θεῖα καὶ ἐπιστητὰ καὶ νοητά ἀμέσως, ἀλλὰ δεῖται μέσου τινὸς παχυτέρου, καθά περ χειραγωγούντος αὐτὸ ἐπὶ τὰ ἁπλᾶ καὶ ἀμέριστα, ὅπερ ποιεῖ τὰ σύμβολα διὰ τῶν μεριστῶν, τουτέστι ( τῶν αἰσθητῶν καὶ φαινομένων ἐπὶ τὰ ἄῤῥητα ξενα γοῦν. [β] Καὶ τὸ μὲν ἀπαθὲς τῆς ψυχῆς. Ἀπαθὲς τῆς ψυχῆς τὸ νοερόν, οὐχ ὡς πάντη ἀμέτοχον πάθους, ἀλλ' ὡς ἔξωθεν τοῦ πάσχειν οὐκ ἔχον τὰς ἀφορμάς, ὥσπερ τὸ σῶμα πλείστοις ὑποπίπτον κακοῖς σε συμπτώμασιν, ἅπερ ἡ ψυχὴ ἄνευ τῆς οἰκείας εκουσιό τητος οὐχ ὑπομένει. Παθητικὸν δὲ αὐτῆς τὸ διὰ τῶν αἰσθήσεων ἀντιληπτικὸν τῶν ἔξωθεν, ᾧτινι συγ γενὲς ἔφη τὸ διὰ συμβόλων σωματικῶς παραδί δοσθαι τὰ θεῖα, δι' ὧν πρὸς τὴν τῶν αύλων ἀναγό μεθα θέαν. Per typicam mensam. Τραπέζωσιν vocal ea sucramenta, quæ in divina mensa per sacrum panem et calicem benedictionis consecrata sunt. Nota vero, cum in antiqua tum in nova lege multa tradi per symbola, et cur. Humanam vitam. Arbitror humanam vitam ipsum, individuam et dividuam dixisse. Illud qui dem propter animæ individuitatem atque incorporeitatem, hoc vero propter corporis variam ac multimembrem proportionem. Observa aulem, quam mirifice tradat ea quæ sunt animæ. Nam id quod ejus est, vocat individuum atque expers passionis; hoc autem est id quod in anima sublimissimum est atque, ut ita quis dicat, flos animi, quod est mens, a qua etiam profuit vis rationalis. secundum quam etiam anima intelligit. In hac mente simplicia et quasi nuda mysteria sine symbolicis scite conspiciuntur. Pars autem ejus divisibilis, quam et passibilem appellat, est ea vis animi, quæ cum sensibus unitur mediante spiritu animæ et corporis; in quo spiritu fundata sunt sentiendi et intelligendi, nec non intuitive.contemplando cognoscendi, facultates. Hæc itaque pars anima patibilis est, in quantum per sensus ad sensilium affectionem commovetur. Hæc autem pars, ut ita dicam, animæ, v. g. mens, non est omnino pura, nec res divinas et intellectiles ac spiritales immediate contueri potest, sed opus habet medio quodam crassiore ipsam quasi manuducente ad simplicia individuaque quod symbola præstant per res dividuas, id est sensiles atque apparentes, ad arcana promovendo. Atque animæ quidem pars impatibilis. Animæ pars impatibilis est pars intelligens, non quod omnino expers sit passionis, sed quod æternarum passionum nulla se causæ offerant, sicut hoc corpus nostrum plurimis expositum est incommodis, quæ anima sine propria sua voluntate non sustinet. Pars vero ejús patibilis est ea, quæ per sensus res externas 327 apprehendit, cui connaturaliter ait, per symbola corporea res divinas tradi, quibus ad immaterialium rerum contemplationem adducimur. Aperta theologia. Quod etiam ii qui theologiam apertam et ab involucris nudatam audiunt, figuras [γ] Θεολογίας σαφούς. Ὅτι καὶ οἱ θεολογίας σα φοῦς καὶ γυμνῆς προκαλυμμάτων ἀκηκοότες, τύπους τινὰς ἐν ἑαυτοῖς ἀναπλάττουσι πρὸς νόησιν τοὺς aliquas in seipsis elingant, quibus auditores ad inἀκροωμένους χειραγωγούντες. "Αλλως Θεολογίας σαφούς, οἷον· Ωφθη Κύριος τῷ ᾿Αβραάμ, ἢ τῷ Μωϋσεῖ, καί· Εἶπεν ὁ Κύριος· καί, Εγένετο ὁ λόγος Κυρίου πρὸς τὸν προφήτην, καὶ τὰ τοιαῦτα. Σαφοῦς δὲ, ὡς οὐ διὰ συμβόλων τυπωτικῶν. Τύπον οὖν φησιν ἀναπλαττόμενον, ἣν ἐπινοοῦμεν ἐπὶ τοῖς τοιούτοις ῥητοῖς εὐσεβῆ θεωρίαν, καὶ τῇ θείᾳ φύσει κατάλληλον. §ΙΙ. [8] Τύπον τινὰ πρὸς τὴν νόησιν. Ωσπερ ὅταν ἐκ δένδρων τὰς ὑποστάσεις τῆς προσκυνητῆς Τριάδος • Exod. vi. * Jer. XLVII, 1. telligentiam manuducunt. Aliter: Theologiæ aperte sunt, ut cum Dominus Abrahamo vel Moysi apparuit, et: Dixit Dominus "; et: Factum est verbum Domini ad prophetam *, et similia. Apertam vero vocat, utpote non per symbolicas figuras. Figuram denique fictam appellat piam contemplationem, quam in istiusmodi dictis concipimus, et divinæ naturæ non incongruam. . § 11. Typum quemdam ad intelligentiam. Ut quando D. Athanasius ex arboribus adorandæ Trinitatis σε κακωτικούς.

personas repraesentat, et alii sancti ex rebus aliis. παρίστησιν ὁ θεῖος Αθανάσιος, καὶ ἐξ ἄλλων οἱ Quin et ipsa mundi creatura symbolorum vicem obtinens, invisibilibus Dei obducta est. Sicut Paulus ait. Sic enim Apostolus ait: Quoniam invisibilia ipsius, sempiterna quoque virtus ejus, in creaturis conspiciuntur. Quin et Christus: (hunc enim, ut existimo, vocat Verbum verum) cum ait: Si terrena dixi vobis, et non creditis: quomodo, si dixero coelestia, credelis =? et quæ sunt hujusmodi. Quamobrem etiam theologi. Civiliter quidem et legaliter (considerant) correctorum susceptionem, atque felicitatem, et peccantium punitionem ac condemnationem. Quinetiam expiantes ac puras jnstructiones, ac præservantes admonitiones. Humano autem ac medio modo (accipiunt) y. g. interrogationes, juxta. illud: Ubi est Abel frater tuus a? et illud: Descendens videbo b. Item illud: Dominus interrogat justum et impium c. Quæ etiam medio modo se habent, inter ea quæ Deo conveniunt, et inter ea quæ omnino dissona videntur, ut sunt similitudines bestiarum et materiarum inanimatarum. Quædam item supermundiali et perfecta ratione intelligit, ut miracula, quæ Deus sola volunfate sua facit. Leges autem apparentes vocat ut quando quodammodo excusat virginem in eremo violatam, et similia. Occulta vero oracula sunt, v. g. illud: Jacob dilexi, Esau autem odio habui d, aliaque similia. Dixit autem Pater multiformiter; quoniam alia quidem symbolice, alia vero pure et supermundialiter Scriptura tradidit. 328 Alia quidem civiliter. Philosophia quidem partim est practica, partim speculativa. Ac practica item alia est publica seu communis, et politica seu Civilis appellatur, ut legislatio; alia vero privata scu particularis, ut ethica seu moralis. Media aufem inter practicam est ceconomica, speculativa vero pars illa, quæ res sensiles ac mutabiles spectat, physica et cosmologica nuncupatur; quæ vero intellectilia et æterna contemplatur, contemplativa et theologica dicitur; atque hæc impræsentiarum exposuit. Media autem inter speculativam est astronomica, et mathematica, quæ sempiterna illa sensilia considerat. Hoc Scriptura quidem non dicit, sed Hebræi habent in Deuteronomio. Non enim nudam historiam. Quoniam ea quæ symbolice, sive historice in Scriptura narrantur, haud nudam historiam continent, sed vivificam perfectionem. Vivificam autem perfectionem vocat, quod sanctis scopus sit, per Scripturas erudiri, et ad vitam æternam perfici. Hæc autem dicit, ostendens, necessario anagogen et allegoriam admittendam esse. y Rom. 1, 20. 3 Joan. 111, 12. λοιποὶ ἅγιοι. Τι σε καὶ ἡ τοῦ κόσμου δημιουργία τῶν ἀοράτων τοῦ Θεοῦ προβέβληται, τρόπον τινὰ συμβό λων τάξιν ἐπέχουσα. [ε] Καθάπερ φησὶ Παῦλος. Ὁ μὲν ᾿Απόστολος οὕτω φησί· Τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ, ἤ τε ἀΐδιος αὐ τοῦ δύναμις, ἐν τοῖς ποιήμασι καθορᾶται. Ο Χριστὸς (τοῦτον γάρ, οἶμαι, καλεῖ τὸν ἀληθῆ Λόγου) ὅταν λέγῃ· Εἰ τὰ ἐπίγεια εἶπον ὑμῖν, καὶ οὐ πιο στεύετε πῶς, ἐὰν εἶπω ὑμῖν τὰ ἐπουράνια, πιστεύ σετε; καὶ ὅσα τοιαῦτα. [ς] Διὸ καὶ οἱ θεολόγοι. Πολιτικῶς μὲν καὶ ἐν νόμως τὴν τῶν κατορθούντων ἀποδοχὴν καὶ εὐπά θειαν καὶ τῶν πλημμελούντων τὴν κάκωσιν καὶ κατάκρισιν. Καθαρτικοὺς δὲ καὶ ἀχράντους τὰς νουθεσίας καὶ προφυλακτικὰς παραινέσεις. Ανθρωπικῶς δὲ καὶ μέσως, οἷον τὰς πεύσεις, ὡς τό· Ποῦ ᾿Αβελ ὁ ἀδελ φός σου; καὶ τό· Καταβὰς ὄψομαι· καὶ τό· Κύριος ἐξετάζει τὸν δίκαιον καὶ τὸν ἀσεβῆ. "Ατινα καὶ μέσως ἔχουσι τῶν τε θεῷ πρεπόντων καὶ τῶν πάντη ἀπεμφαίνειν δοκούντων, τουτέστι ὁμοιώσεως θηρίων καὶ ὑλῶν ἀψύχων. Ὑπερκοσμίως δὲ καὶ τελεσιουργικῶς φησι τὰς λόγῳ καὶ μόνῳ βουλήματι παραδοξοποιίας. Νόμους δὲ φαινομένους, ὡς ὅταν ἀπολογίας ἀξιοῖ τὴν ἐν ἐρήμῳ βιασθεῖσαν παρθένον, καὶ τὰ ὅμοια. Αφανεῖς δὲ θεσμούς, οἷον· Τὸν λακὼβ ἠγάπησα, τὸν δὲ Ἡσαῦ ἐμίσησα, καὶ ἕτερα τοιαῦτα. [5] Πολυτρόπως δὲ ἔφη ὁ Πατὴρ, διότι τὰ μὲν συμβολικῶς, τὰ δὲ ἀχράντως καὶ ὑπερκοσμίως ἡ Γραφὴ παραδέδωκε. Τὰ μὲν πολιτικώς. Τῆς φιλοσοφίας τὸ μὲν ἔστι πρακτικὸν, τὸ δὲ θεωρητικόν. Καὶ τοῦ μὲν πρακτικοῦ τὸ μὲν ἔστι κοινὸν, δ καὶ πολιτικὸν καλεῖται, οἷον τὸ να μοθετικόν· τὸ δὲ ἴδιον, οἷον τὸ ἠθικόν. Μέσον δὲ πρακτικοῦ τὸ οἰκονομητικόν. Τοῦ δὲ θεωρητικοῦ τὸ μὲν ὠνόμασται φυσικὸν, τὸ ἐν αἰσθητοῖς καὶ μεταβλητοίς, 8 καὶ κοσμολογικόν ἐστι· τὸ δὲ ἐποπτικὸν καὶ θεολογικὸν, τὸ ἐν νοητοῖς καὶ ἀϊδίοις. Ταῦτα νῦν ἐξέθετο ἐν τούτοις. Μέσον δὲ τοῦ θεωρητικοῦ τὸ ἐν ἀϊδίοις καὶ αἰσθητοῖς, ὅπερ ἐστὶν ἀστρονομικὸν καὶ μαθη ματικόν· ὅπερ ἡ μὲν Γραφὴ οὐ λέγει, οἱ δὲ Ἑβραίοι ἐν τῷ Δευτερονομίῳ ἔχουσιν. [η] Οὐ γὰρ ἱστορίαν ψιλήν. Ότι τὰ συμβολικῶς ἤτοι ἱστορικῶς τῇ Γραφῇ εἰρημένα οὐχ ἱστορίαν έχει ψιλήν, ἀλλὰ ζωτικὴν τελείωσιν. Ζωτικὴν δὲ τελείωσιν λέγει τὸ σκοπὸν εἶναι τοῖς ἁγίοις διὰ τῶν Γραφών πρὸς τὴν αἰώνιον ζωὴν τελειοῦσθαι τοὺς διδασκομέν νους. Ταῦτα δέ φησι, δεικνὺς ἀναγκαίως τὴν ἀνα γωγὴν καὶ ἀλληγορίαν παραλαμβάνεσθαι. • Gen. IV, 9. b Gen. xvm,21. c Psal. x, 6. a Rom. 15, 13, Η στι

S. MAXIMI SCHOLIA IN EPP. S. DIONYSII. Ιεροπρεπώς - διαβαίνειν. Διαβαίνειν γράφεται καὶ διαβάλλειν, ὅ ἐστιν εἰσβαλεῖν καὶ εἰσελθεῖν, εἴσω τε γενέσθαι τοῦ πράγματος· οὕτω φησὶ καὶ Διογενιανός. Τὰ ὑπερούσια φώτα. Υπερούσια φῶτα, καὶ νοητά, καὶ θεῖα, την πανάχραντον καὶ παναγίαν Τριάδα φησί· νοητοὺς δὲ ἀγγέλους τοὺς ὑπεραναβε6ηκότας. Τὴν δὲ διαφορὰν τούτων παρατεθείκαμεν ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων τελείως. Κατὰ τῶν νοητῶν αὐτοῦ προνοιῶν. Ἐπὶ μὲν προνοιῶν, ὡς τὸ ἐν Εὐαγγελίοις· Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν λόγων δὲ, ὡς παρὰ τῷ Ἱερεμίᾳ· Οὐχ οὕτως οἱ λόγοι μου ὥσπερ πῦρ, λέγει Κύριος; Τὴν τοῦ πυρὸς οὖν εἰκόνα δηλονότι ἐπὶ τοῦ Θεοῦ ἄλλως δεῖ ἐκλαβεῖν, καὶ ἄλλως ἐπὶ τῶν νοητῶν, ἀγγέ λων δηλονότι καὶ προνοιῶν Θεοῦ καὶ λόγων. Καὶ τὴν μὲν κατ' αἰτίαν. Τὴν τοῦ πυρὸς εἰκόνα κατ' αἰτίαν, δηλαδὴ ἐπὶ τῶν λογίων Κυρίου· τὴν δὲ καθ' ὕπαρξιν ἐπὶ Θεοῦ· τὴν δὲ κατὰ μέθεξιν ἐπὶ τῶν ἀγγέλων. Τὸ δὲ καθ' ὑπαρξιν τοῦ κατὰ μέθεξιν διαφέρει ἐν τούτοις· τὸ μὲν γὰρ δηλοῖ οὐσίαν καθ᾿ ἑαυτὴν οὖσαν, καὶ ἐπείσακτον ἔχουσαν τὸ θεοειδές, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀγγέλων· τὸ δὲ καθ' ὕπαρξιν πρᾶγμα, ἢ Λόγιον θεῖον, τουτέστιν ἐκ Θεοῦ προαχθέν. Sacro modo penetrare. Διαβαίνειν, alia lectio habet διαβάλλειν, id est ingredi et intrare, et intra ren ipsam esse; uti etiam Diogenianus ait. . Supernaturalia lumina. Supersubstantialia et intellectilia ac divina lumina vocat purissimam et sanctissimam Trinitatem, superiores autem angelos vocat intellectiles. Horum autem differentiam perfecte assignavimus in libro De divinis nominibus. De intellectilibus ejus providentiis. De providen. tiis quidem, ut in Evangeliis: Ignem veni mittere in terram *. De sermonibus vero, ut apud Jeremiam: Nunquid non verba mea quasi ignis, dicit Dominus ‹? Imaginem. igitur ignis v. g. in Deo aliter accipere oportet, et aliter in intellectilibus sive angelis, ac Dei providentiis ac sermonibus. Atque illam quidem secundum causam. Illa igitur imaginem secundum causam nimitum, de eloquiis Domini; illam vero secundum exsistentiam de Deo; illam denique secundum participationem, de aigelis (dictam esse). Illud autem, quod est secundum exsistentiam, differt ab eo quod est secundum participationem, in his, quod nimirum illud quidem designet substantiam per se exsistentem, sed ascicitiam 329 habentem deformitatem, ut in angelis; hoc vero rem ipsam secundum substantiam, sive Verbum divinum, id est a Deo productum. Ως ἡ κατ' αὐτὰ θεωρία. Οτι πρὸς τὰ ὑποκείμενα καὶ οἱ τύποι νοοῦνται, κἂν οἱ αὐτοὶ ὦσιν. Ὑφ' ὑμῶν ζήτησιν. Ηλθεν εἰς ἐρώτησιν καὶ τὸ τῶν Παροιμιῶν πρόβλημα, και φησι περὶ δυνάμεως τροφῆς. Τὴν δὲ ὑγράν. Σημείωσαι ὅτι τὸ πίνειν ὑγρὰν τροφὴν ἐκάλεσε. Κρατὴρ περιφερής. Θεωρία τοῦ κρατῆρος καὶ τῆς αὐτοῦ περιφερείας. Ανάρχου· καὶ ἀτελευτήτου. Αναρχόν φησι τοῦ Θεοῦ τὴν πρόνοιαν, οὐχ ὅτι τῶν ὄντων ώς συνάρχων προενόει κατὰ τοὺς ἀφραίνοντας καὶ λέγοντας, "Αμα Θεός, ἅμα πάντα· ἀλλ᾽ ὅτι καὶ πρὶν ἢ πραχθῆναι τὰ ὄντα ἐν ταῖς ἰδέαις, ἤτοι παραδείγμασι τοῦ Θεοῦ, τουτέστιν ἐν ταῖς ἀϊδίοις αὐτοῦ νοήσεσιν (ἂς προορι σμοὺς ὀνομάζειν τὸν θεῖον Παῦλον ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων ἔφημεν), καθ᾽ ἂς ἰδέας καὶ νοήσεις τοῦ Θεοῦ τὰ μέλλοντα παράγεσθαι προετετύπωτο, καὶ ἡ πρόνοια τοῦ Θεοῦ ἀνάρχως προϋπῆρχε πάσης κτίσεως. Προνοίας γὰρ θείας ἦν, ἤτοι προεννοήσεως, τὸ βούλεσθαι παραγαγεῖν κτίσιν τὴν ἀπολαύσουσαν τῆς προνοητικῆς αὐτοῦ ἀγαθότητος. Κατὰ τοῦτο οὖν καὶ ἀτελεύτητος ἡ πρόνοια λέγεται εἰς τοὺς ἀθανάτους ἀγγέλους καὶ τοὺς ἀπαθανατισθησομένους ἡμᾶς, καὶ τὰ δι' ἡμᾶς ἀγαθὰ ἐσομένη. Οικοδομοῦσα δὲ καὶ ἡ σοφία. Τί ἐστι τὸ οἰκοδο μεῖν τὴν σοφίαν ἑαυτῇ οἶκον, καὶ ἐν αὐτῇ ἑτοιμάζειν & ἔφη, καὶ ἔξω εἶναι αὐτοῦ, καὶ ἐν αὐτῷ. • Luc. xii, 49. ↑ Jer. xx141, 29, Ut secundum ipsa contemplatio. Quoniam secundum subjecta etiam figuræ intelliguntur, quamvis eadem sint. nobis quæstionem. Venerat etiam in quæstionem propositio quædam e Proverbiis, ubi de cibi virtute agit. • Liquidam vero. Nota, ipsum potum liquidum cibum appellasse. Crater rotundus. Contemplatio crateris, et ejusdem circumferentiæ. Principio et fine carentis. Principii expertem dicit Dei providentiam non quasi simul cum rebus exsistere incipiens, ipsis prospiciat, juxta illos insanos, qui dicunt: Simul Deus, simul omnia; sed quia priusquam res producerentur in ideis sive exemplaribus divinis, id est in æternis ejus notionibus (quas D. Faulum prædefinitiones appellare diximus in libro De divinis nominibus), secundum quas ideas et notiones Dei, res futuræ jam erant præformatæ, atque adeo providentia Dei absque principio fuit ante omnem creaturam. Providentia enim divinæ sive consilii prospicientis erat etiam velle producere creaturam, providenti ejus bonitate fruituram. Secundum hoc utique etiam fine caret. Vel dicitur providentia quoad immortales angelos, et nos ipsos immortalitate donandos, respectu bonorum quæ propter nos erunt. Sapientia autem ædificat sibi domum. Quid sit sapientiam sibi domum ædificare, et in ipsa apparere quæ narravit, eamque et extra ipsam et intra ipsam exsistere.

Et in universo est. De hoc etiam dictum est in libro De divinis nominibus, quomodo stet et sedeat. Notandum autem ipsum hic providentiam vocare Deum. In se excellenter. In his etiam illud excellenter accipiendum est pro, minime privanter, sive non secundum exsistentiæ carentiam, uti proposita sumuntur. Et stans. Hic videtur mihi declarare, quid sit Εστία, id est quasi mansio, ita ut nomen ἑστία derivetur verbo ἐστί. Et nusquam extra se. Cum illud stans acceperit de perseverantia secundum immutabilitatem, illud. se movens de rerum providentia, in utroque horum nobis intelligendum est et subaudiendum omnino, ita ut sit sensus: Neque omnino stans, quasi non ad providendum moveatur; 330 neque omnino se movens, quasi a stabilitate sua deflectat. Aliter: Illud semper stare et moveri de Deo dictum, providam ejus in stabilitate operationem designat. Illud autem neque stare neque moveri, ejus in providendo perseverantiam representat. Hæc autem omnia in libro De divinis nominibus sæpe exposuimus. § 1V. Solidum quidem cibum. Quis sit solidus cibus, et quis liquidus: atque solidum cibum esse stabilem perfectionem. F Et potentem et singularem. Singularem et individuam scientiam dicit, cum nimirum in iis, qui de Deo sunt, sermonibus, nequaquam in materiales intelligentias mens dividitur; sed uniformiter supernaturalem et inscrutabilem divinam naturam reputat; quippe quæ sensoria organa hominis interioris habeat admodum exercitata. Ει per dividua seu multiplicia. Per subauditionem censeo hoc juxta constructionem referendum esse ad fusam, etc. Manuducit. Neque enim uno ac simplici modo, sed multiformi varioque edoctos ad perfectam illam Dei scientiam promoveri scimus. [Cur rori, aquæ, lacti, vino, et melli divina eloquia comparentur: et quid hæc omnia significent.] Donat accedentibus. Quid symbola significent. Veraciter epulari. Nota, quod nomen εὐωχίας hic Pater derivet ab εὖ, id est bene, et ἔχειν habere. Vivifcans simul, et parvulos nutriens. Educando scilicet juvenes probos. Hoc autem κουροτρόφος est Homero: nam κόρος est juvenis, et per redundantiam u, χοῦρος, unde etiam κουροτρόφος. § V. Deus inebriari dicitur. Nota quomodo dicatur Deus inebriari, et unde, et quæ sit nostra ebrietas, et quomodo de Deo exstasis dicatur. Supra intelligentiam exsistens. Quoniam Deus est tam supra id quod intelligit, quam supra id quod intelligitur, et supra il quod est. Καὶ ἐν τῷ παντὶ γίγνεται. Περὶ τούτου είρηται καὶ ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων, πῶς ἑστὼς καὶ κινούμενος. Σημειωτέον δὲ ὅτι πρόνοιαν τὸν Θεόν φησιν. Ἐν τῷ αὐτῷ καθ' ὑπεροχήν. Καὶ ἐν τούτοις τὸ καθ' ὑπεροχὴν πρὸς τὸ μὴ κατὰ στέρησιν καὶ ἀνυ παρξίαν λαβεῖν ἡμᾶς τὰ προκείμενα, είληπται. Καὶ ἑστηκώς. Ενταῦθα δοκεῖ μοι σαφηνίζειν, τί ἑστία, τουτέστιν ἡ ὡς ἔστι διαμονή, ἀπὸ τοῦ ἐστὶ παρηγμένου τοῦ ὀνόματος τῆς ἑστίας. Καὶ οὐδαμῶς ἔξω αὐτοῦ. Ἐπειδὴ τὸ μὲν ἑστὼς ἐπὶ τῆς κατὰ τὸ ἀναλλοίωτον μονιμότητος ἔλαβε, τὸ δὲ κινούμενος ἐπὶ τῆς εἰς τὰ ὄντα προνοίας, ἐφ' ἑκα τέρου τούτων νοεῖν ἡμᾶς χρὴ καὶ προσεπάγειν τὸ καθόλου, ἵνα ᾖ τοιοῦτον τὸ λεγόμενον· Οὔτε ἑστὼς καθόλου, ὡς μὴ κινεῖσθαι προνοητικῶς, οὔτε κινού μενος καθόλου, ὡς τῆς οἰκείας μεθίστασθαι μονιμό τητος. "Αλλως. Οτι τὸ ἀεὶ ἑστάναι καὶ κινεῖσθαι περὶ Θεοῦ λεγόμενον τὴν ἐν τῇ μονιμότητι προνοητικὴν αὐτοῦ ἐνέργειαν δηλοῖ. Τὸ δὲ μηδὲ ἑστάναι μηδὲ κινεῖσθαι τὴν ἐν τῷ προνοεῖν αὐτοῦ μονὴν παρίστησι. Πάντα δὲ τὰ ἐνταῦθα ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομάτων πολλάκις διεληλύθαμεν. § ιν. Τὴν μὲν οὖν στερεὰν τροφήν. Τίς ἡ στερεά τροφή, καὶ τίς ἡ ὑγρά· καὶ ὅτι στερεά τροφή ἐστιν ἡ μόνιμος τελειότης. Καὶ δυνατὴν καὶ ἑνιαίαν. Ενιαίαν καὶ ἀδιαίρετον γνωσίν φησι τὸ ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις μὴ πρὸς τὰς ὑλικὰς ἐννοίας καταμερίζεσθαι τὸν νοῦν, ἀλλὰ μονοτρόπως τὸ ὑπὲρ φύσιν καὶ ἀνεξιχνίαστον τῆς θείας φύσεως λογίζεσθαι τὸν τὰ αἰσθητήρια του ἐντὸς ἀνθρώπου γεγυμνασμένα ἔχοντα. Καὶ μεριστών. Κατὰ κοινοῦ τὸ σύνθεμα φέρειν οἴομαι τῆς διαχυτικῆς, καὶ τὰ ἑξῆς. Χειραγωγούσης. Οὐχ ἑνὶ γὰρ τρόπαῳ, ἀλλὰ που λυειδεῖ καὶ ποικίλῳ τοὺς διδασκομένους ἐπὶ τὸ τέλειο τῆς θεογνωσίας ἄγεσθαι ἴσμεν. [Διὰ τί δρόσῳ καὶ ὕδατι καὶ γάλακτι καὶ οἴνῳ καὶ μέλιτι τὰ θεῖα παρεικάζεται λόγια· καὶ τίς ἡ ἐκάστου τούτων δύναμις.] Δωρεῖται τοῖς προσιούσι. Τί δηλοῖ τὰ σύμ βολα. Τὸ ἀληθῶς εὐωχεῖν. Σημείωσαι, ὅτι τὸ τῆς εὐωχίας ὄνομα ὁ Πατὴρ εἰς τὸ εὖ ἔχειν ἑτυμολο γεῖ. Ζωοποιός ἅμα και κουροτρόφος. Το τρέφειν νεανίας ἀγαθούς. Ἐξ Ὁμήρου δὲ τοῦτο· κόρος γὰρ ὁ νεανίας, καὶ κατὰ πλεονασμὸν τοῦ υ κουρος, ὅθεν και κουροτρόφος. § ν. Θεὸς μεθύειν λέγεται. Σημείωσαι πως μετ θύειν λέγεται ὁ Θεὸς, καὶ ἐκ τίνος καὶ τίς ἡ ἐφ' ἡμῶν μέθη, καὶ πῶς λέγεται ἐπὶ Θεοῦ ἔκστασις. Ὑπὲρ τὸ νοεῖν ὤν. Ὅτι ὁ Θεὸς καὶ ὑπὲρ τὸ νοεῖν ἐστι, καὶ ὑπὲρ τὸ νοεῖσθαι, καὶ ὑπὲρ τὸ εἶναι.

S. MAXIMI SCHOLIA IN EPP. S. DIONYSII. Μεμεθυσμένος ἅμα. Σημείωσαι ἐν συντόμῳ, πῶς μεμεθυσμένος καὶ ἐξεστηκώς λέγεται ὁ Θεός. Κατὰ τὸν αὐτὸν ἐκληψόμεθα. Τίνα τὰ λεγόμενα δείπνα ήτοι συμπόσια ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρα νῶν. Τὴν ἀνάκλισιν. Τίς ἡ ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρα νῶν ἀνάκλισις· ὅτι ἀνάπαυσις, καὶ ἀβλαβής ζωὴ, καὶ τὰ ἑξῆς. Καθ' ἣν εὐφροσύνην. Τὴν εὐφροσύνην, ἤτοι τὸ εὐφρονεῖν (τοῦτο γάρ ἐστιν εὐφροσύνη) τὸν Ἰησοῦν εἰκότως λέγει. § VI. Καὶ τὸν εὐφημούμενον ὕπνον. Πῶς ἔλαβεν ἐπὶ Θεοῦ ὕπνον καὶ ἐγρήγορσιν. Την συμβολικὴν θεολογίαν. Σημείωσαι τί πε ριέχει ἡ Συμβολικὴ θεολογία. Διεξοδικώτερον δὲ, τουτέστι πλατύτερον, διήρθρωται καὶ διατετύπωται. ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ Ι'. Ἡ μὲν ἐπιστολὴ ἀξία τῆς ἀρχαιότητος εκείνης τῆς ἱερᾶς, καὶ τοῦ μαθητοῦ, ἐν ἡγάπα ὁ Ἰησοῦς, τὴν χάριν ἀπαγγέλλουσα. Εστι δὲ συμβαλεῖν ἐκ τῆς πρὸς τὸν ἅγιον Πολύκαρπον τ' οὔσης, εἶναι τὸν μέγαν Διονύσιον, ὅτε ταῦτα ἔγραφεν, ἐτῶν περί που εννενήκοντα. Εν μὲν γὰρ τῇ πρὸς τὸν ἅγιον Που λύκαρπόν φησιν, ἐν τῇ κατ' Αίγυπτον Ηλιουπόλει διάγων, θεάσασθαι τὴν παρὰ φύσιν γενομένην ἔκλειψιν τοῦ ἡλίου ἐν τῷ σωτηρίῳ σταυ αῷ τοῦ Χριστοῦ, ὅπερ γέγονε τῷ ιη' ἔτει τῆς Τιβερίου βασιλείας· τῷ γαρ ιε' ἔτει αὐτοῦ ἤρξατο τοῦ κηρύγματος ὁ Κύριος Ἰησοῦς, ὡς ἐν τῷ κατὰ Λου κἂν δηλοῦται Εὐαγγελίῳ. Τρία δὲ ἐ ἔτη μετ' ὀλι των μηνῶν κηρύξας, ἑκὼν πάσχει ὁ Κύριος καὶ Θεὸς ἡμῶν, ὡς εἶναι Τιβερίου ιη' ἔτος. Ἐβασίλευσε δὲ Τιβέριος ἀμφὶ τὰ κγ' ἔτη, ὡς εἶναι ἀπὸ τοῦ σω τηρίου πάθους ἕως τελευτῆς Τιβερίου σχεδὸν ἔτη ἕξ. Εξωρίσθη δὲ ὁ ἅγιος εὐαγγελιστής Ιωάννης ἐν Πάτμῳ τῇ νήσῳ, ἥτις ἐστὶ μία τῶν Κυκλάδων, περὶ τὸ τελευταῖον ἔτος τῆς Δομετιανοῦ βασιλείας. Εβασίλευσε δὲ οὗτος ἔτη ιε' καὶ μῆνας ε'. Συνάγονται δὲ ἀπὸ τοῦ τη' ἔτους Τιβερίου, ὅτε ἡ ἔκλειψις, ἕως τῆς τελευτῆς Δομετιανοῦ ἔτη ξδ' περί που καὶ μῆνας 5. Υποθώμεθα σε δὲ καὶ τὸν θεῖον Διονύσιον, ὅτε τὰ ἐπὶ τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου εἶδεν, εἶναι κε' ἐτῶν, ἅτε οἶμαι, καὶ ἔτι ἀναγινώσκοντα, ὡς εἶναι τὰ πάντα ἀμφὶ τὰ ἐννενήκοντα έτη. Μέμνηται δὲ τῆς ἐπὶ Δομετιανοῦ ἐξορίας τοῦ ἁγιωτάτου Ιωάννου, καὶ Εἰρηναῖος ἐν τρίτῳ καὶ πέμπτῳ τῶν κατὰ αἱρέσεων, ἔνθα καὶ τὸν χρόνον ἐσημειώσατο· καὶ Κλήμης ὁ ᾿Αλεξανδρεύς, ἐν τῷ λόγῳ τῷ περί· Τίς ὁ σωζόμενος πλούσιος; Οὐδὲ γὰρ ἐν τοῖς αἰῶσι. Σημείωσαι ὅτι οὐχ ὁ Θεὸς αἴτιος τοῦ ἀφορισμοῦ τοῖς ἁμαρτωλοῖς τῆς ἐν ἀριστερᾷ στάσεως, ἀλλ᾽ αὐτοὶ ἑαυτοῖς αἴτιοι τούτων οἱ ἁμαρτωλοί, παντελῶς ἑαυτοὺς ἀφορίσαντες τοῦ Θεοῦ. Simul inebriatus. Nota breviter quomodo dicatur Deus inebriatus, et excessum patiens.' Eodem modo accipiemus. Quænam sint dicta cœnæ sive convivia in regno cœlorum. 331 Discubitum. Quis sit discubitus in regno cœlorum, eumque esse requiem et vitam noxæ expertem, etc. Qua gaudio replentur. Per εὐφροσύνην, sive gaudium (id enim significat εὐφροσύνη) Verosimiliter Jesum intelligit. § VI. Et celebrem istum somnum. Quomodo acceperit in Deo somnum et evigilationem. Symbolicam theologiam. Nota quid Symbolica theologia contineat. Ubi fusius, id est latius, seu planius et articulatius explicatum et descriptum est. IN EPISTOLAM X. Epistola hæc sancta illa antiquitate cumprimis digna, uti et discipulo quem diligebat Jesus, cui gratiam annuntiat. Licet autem colligere ex hac epistola et ex illa ad sanctum Polycarpum septima, magnum Dionysium, quando hæc scripsit, annorum circiter nonaginta fuisse. In illa siquidern ad S. Po lycarpum ait se, cum Heliopoli Ægypti degeret, perspexisse solarem istam eclipsim, salutaris Christi crucistempore, quæ incidit in annum regni Tiberii decimum octavum: hujus enim anno decimo quinto, exorsus erat prædicationem suam Dominus Jesus, ut in Evangelio secundum Lucam declaratur. Ubi autem tribus annis et paucis mensibus prædicaverat, Dominus ac Deus noster sponte passus est circa annum Tiberii decimum octavum. Regnavit autem Tiberius annis circiter tribus et viginti, ut sic a salutari passione ad obitum usque Tiberii fere sex anni intercesserint. Porro sanctus evangelista Joannes ablegatus est in Patmum insulam, quæ Cycladum una est, sub extremum anni regni Domitiani. Hic autem regnavit annis quindecim et mensibus quinque. Ab anno vero Tiberii decimo octavo, quo eclipsis illa contigit, ad mortem usque Domitiani, colliguntur anni circiter quatuor el sexaginta, et menses septem. Supponamus item, D. Dionysium, quando ista sub crucifixionem Domini vidit, annorum fuisse viginti quinque, quemadmodum ne adhuc legisse autumo, sic ut omnes anni fuerint circiter nonaginta. Meminit etiam hujus relegationis sanctissimi Joannis sub Domitiano factæ Irenæus in tertio et quinto libro suo Adversus hæreses, ubi et tempus indicavit; Clemens item Alexandrinus, in eo opere cui inscriptio: Quis dives salvus? 332 Neque enim in sæculis. Nota Deum non esse causam separationis peccatorum, qua ad sinistram collocantur, sed sibi ipsis peccatores bujus rei causæ sunt, dum ipsi se penitus a Deo segregant. του εὖ φρονεῖν. «ἐπὶ τῷ σταυρῷ. σε γάρ. σε ὑποθῶμεν.

$75 Et Dei nomine. Dei nomen ait, sive quod omnes actiones suas in Dei semper nomine peragant, aut quia a Deo sive Christo nomen sortiti, ex eo quod secundum ipsum vitam suam instituunt, etiam ipsimet dif appellentur. Evangelii solem. Merito divum Joannem Evangelii solem nuncupat. Jure igitur, inquit, illos reprehen do et increpo, qui se solemn Evangelii exterminare posse putant. Attamen opto ut respiciant, et ad te accurrant, ut illustrati salventur. Quemadmodum enim insanit, qui se putat solem hunc concludere loco posse, sic et hi insaniunt qui lucem Evangelii arbitrantur se posse tecum intra Palmum insulam circumscribere. Nos autem e diverso neque. Pro, neque longius te abesse. Nota autem magnum Dionysium hic etiam prophetasse, cum clare dicat, sibi, uti et beato Joanni revelatum esse, ipsum intra breve tempus ab exsilio Palmi revocandum esse, quod et contigit. Nam, ut diximus, paulo post, sub ultimum annum regni Domitiani, in Palmum insulam fuerat relegatus, Domitiano persecutionem excitante; at interim sub istius regis exitum, maximus hic evangelista Joannes divinam illam Apocalypsim vidit. οι θεῖος εὐαγγελιστής Ιωάν. Καὶ θεωνυμίᾳ. Θεωνυμίαν φησὶν ἢ τὸ πάντοτε ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Θεοῦ πάντα πράττειν αὐτοὺς, ὅταν τοὺς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, ἤγουν τοῦ Χριστοῦ, ὄνο μαζομένους, κατ᾽ αὐτὸν πολιτεύεσθαι ὑπάρχῃ, καὶ αὐτοὺς λεγομένους θεούς. Τοῦ Εὐαγγελίου τὸν ἥλιον. Τὸν τοῦ Εὐαγγελίου ἥλιον τοῦτον τὸν θεῖον Ἰωάννην ονομάζει δικαίως. Φησὶν οὖν· Ὅτι ἐγώ, εἰκότως αιτιώμενος καὶ μεμ φόμενος τοὺς νομίζοντάς σε τὸν τοῦ Εὐαγγελίου ἥλιον περιορίζειν ἐν τόπῳ, εύχομαι ὅμως ἀνανῆψαι καὶ προσδραμεῖν σοι, ἵνα σωθῶσι φωτισθέντες. Ωσπερ γὰρ μέμηνεν ὁ οἰόμενος τὸν ἥλιον τοῦτον περικλείειν τόπῳ, οὕτω καὶ οὗτοι μεμήνασι, νομί ζοντες τὸ φῶς τοῦ Εὐαγγελίου του περιορίζειν σὺν σοὶ ἐν Πάτμῳ τῇ νήσῳ. Ἡμᾶς δὲ οὐδὲ τοὐναντίον. Ἀντὶ τοῦ, οὐδὲ τὸ πορρωτέρω σε γενέσθαι. Σημείωσαι δὲ ὅτι καὶ προ εφήτευσεν ὁ μέγας Διονύσιος, σαφῶς εἰπὼν ἐκ Θεοῦ ἀποκαλυφθῆναι αὐτῷ, ὡς καὶ τῷ ἁγίῳ Ἰωάννῃ, ὅτι εἴσω βραχυτάτου χρόνου ανακληθήσεται τῆς ἐν Πά τμῳ ἐξορίας· ὃ δὴ καὶ γέγονεν. ὡς γὰρ ἔφημεν, πρὸ βραχέος περὶ τὸ τελευταῖον ἔτος τῆς Δομετια νοῦ βασιλείας εἰς τὴν Πάτμον ἐφυγαδεύθη, διωγμόν κινήσαντος τοῦ Δομετιανοῦ· εἶτα περὶ τὴν τελευτὴν τοῦ βασιλέως ὁρᾷ τὴν θείαν ᾿Αποκάλυψιν 4 μέγιστο οὗτος εὐαγγελιστής Ιωάννης "