Interprete eod. Feder. Morello Profess. Reg. Decano. SERMO PRIMUS a. Dissident fere antiqui omnes de animæ vi et natura. Democritus enim et Epicurus, et omnis Stoicorum philosophorum cœtus, animam corpus esse asseverant, et illi ipsi qui corpus asserunt esse animam, de essentia ipsius dissident. Nam Stoici eam spiritum esse ignei vigoris et Dumine afflatum dicunt. Critias auten sanguinem, Hippon pbilosophus aquam; Democritus ignem ; atenim figuras orbiculatas atomorum, ignem et aerem, compositas ait animam perficere. Heraclitus universi quidem animam vaporem ex humidis esse censet ; animam vero, quæ in animantibus inest, evaporationibus externis, et ea quæ in ipsa insita est, unius ejusdemque generis constare. Rursus ex iis qui dicunt animam incorpoream esse infinita exoritur discrepantia; cum alii substantiam eamque immortalem esse dicant; alii incorpoream quidem, non tamen substantiam, neque vero immortalem. Enimvero Thales primus animam immobilem et per se mobilem esse contendit. Pythagoras numerum se ipsum moventem. Plato essentiam intellectualem a se ipsa motum habentem per numerum harmonicum et concinnum. Aristoteles actumn primum corporis naturalis, potestate vitam habentis. Dinarchus harmoniam quatuor elementorum; nec vero phthongis sonisve constantem; sed harmonicam temperiem et concentum calidorum et humidorum et frigidorum et siccorum in corpore. Perspicuum eliam est, ut ex horum numero alii animam esse C substantiam proferant; Aristoteles vero et Dinarchus substantialem putant: præterea alii unam esse eamdemque omnium animam arbitrantur, discerptam in singula, ac rursus in se coeuntem, ut Manichæi et quidam alii. Sunt qui multas ac diversas species existiment. Alii unam et multas. Prorsus ergo necesse est sermonem producere, tot opinionibus adversantem. Quapropter in genere adversus omnes qui dicunt animam corpus esse, sufficient quæ ab Ammonic doctore Plotipi et Numenio Pythagorico dicta sunt, hæc nimirum: * Cf. Fabric. Nolitia, supra, col. 20. Sed ne quid a nobis prætermi!tatur, quod habetur impressum nomine Gregorii Nysseni, sermoni De anima in editione hac omnium ejusdem Gregorii Operum locum fecimus.

Corpora natura sua murabilia esse et sparsa per universum, atque in infinitum secta, et cum in ipsis mutabile nihil relictum sit, egere eo quod ipsa copulet et constringat et quasi colliget et contineat: quod animum dicimus. Quare si anima corpus est qualecunque, licet tenuissimum, quale tandem foret quod coerceret illam? namn probatum est omne corpus egere eo quod copulet: itaque in infinitum progressus esset, donec occurreremus iis quæ incorporea sunt. Quod si dicant, quemadmodum Stoici, motionem quamdam intensam circa corpora esse, simul intus moveremur et ad ea quæ foris sunt ; atque hanc quidem perficiendi vim habere magnitudines et qualitates in iis quæ foras pergunt ; in iis vero quæ quod intus est spectant, unionem et essentiam: quare sic interrogandi essent : Quia omnis motus est ab aliqua facultate, quænam facultas ipsa est, et quo pacto ejus essentia constituta est? Si quidem etiam potentia hæc materia quædam est, iisdem rursus utemur rationibus. Si vero non materia, sed materiæ adhærens, aliud est materiæ particeps præter materiam ; nam quod est compos maleriæ, materiale dicitur : quid ergo est materiæ particeps, utrum materia etiam ipsum, an materiæ expers est ? Quamobrem si materia est, qui materiale est, et non materia ? Quod si non materia est, expers igitur materiæ est; sin autem materia caret, corpus non est ; nam corpus materia constat. Quod si dixerint corpora tribus distantiis [dimensionibus) prædita esse, et anima per totum corpus pertinens, tres etiam distantias habet : ac propterea utique illam corpus dicemus; quia omne corpus tribus distantiis constituitur, verum non omne quod tres distantias habet, corpus est; etenim locus et qualitas, incorporea cum sint per se, per accidens in mole et quantitate habentur : sic igitur et animæ per se quidem inest, ut distantia careat, per accidens vero simul consideratur trifariam distans cum eo in quo est, quod triplicem distantiam habet: ad hæc omnis res aut extrinsecus movetur aut interius: et si quidem foris agitatur, necessario inanimum erit. Quod si intus movetur, animatum erit. Si vero corpus sit anima, si quidem extrinsecus agitatur, expers est animæ: quod si intus, animata: absurdum vero est et animatum, et inanime dicere animam: non est igitur anima corpus. Item anima, si quidem nutritur, ab incorporeo alitur; etenim disciplinæ ipsam nutriunt : atqui nullum corpus ab incorporeo nutritur : non est igitur anima corpus. Xenocrates sic colligebat; at si non alitur anima, corpus non est; atque hæc quidem communiter adversus eos qui dicunt corpus esse animam; peculiariter autem adversus eos qui opinantur animam sanguinem, aut spiritum esse; quandoquidem spiritu, aut sanguine separato, animal morte conficitur. Non illud dicendum est, quod quidam eorum, qui opinantur partem aliquam esse, scripserunt aientes, Quoties effluit aliquid e sanguine, animæ pars effunditur; istud enim levis inanisque sermo est; sed enim in iis quæ constant partibus similaribus, etiam pars quæ residua est eadem est cum toto. Aqua certe est multa et perexigua.

Similiter autem argentum et aurum, quorum partes non discrepant a se invicem juxta essentiam : sic igitur sanguis etiam qui relinquitur, quantuscunque fuerit, anima est, siquidem anima est sanguis : illud ergo potius dicendum est, quod si hoc esset anima, quo sublato moreretur animal : prorsus etiam flegma pituitave anima est, et bilis utraque; nam qualecunque horum defuerit, finem et exilium inducit animali : idemque jecur, et ce-' rebrum, et cor, et stomachus, et renes, et intestina, et alia pleraque ; nam quo istorum exemplo non moreretur animal? Cæteroqui multa sunt exsanguia quidem, sed animata ; ut pisces cartilaginosi et absque squamis, ac molles, veluti sepiz, et teuthides, lolligo, myle, atque testacei, et omnes testa pro cute praditi et nulli testa muniti, carabi B et cancri et astaci. Si igitur sunt animata quidem sed exsanguia, perspicuum est animam non esse sanguinem ; etenim adversus eos qui dicunt animam esse aquam, eo quod aqua videatur vivificare omnia, et absque aqua vivere fas non sit: interdum multa quoque intercidentia ; neque enim absque alimento quis vitam degere potest: igitur animam, et alimenta omnia sigillatim dicenda per se : deinde multa animalia sunt quæ non bibunt, ut de quibusdam aquilis narratur, et perdix vivere potest absque potu. Sed cur potius aqua et non aer ? nam ad multum tempus fieri potest ut abstineatur aqua, sed non spirare aera, ne tantillum quidem temporis possibile est : verum ne aer quidem anima est; etenim multa sunt quæ vivunt, nec tamen spirant aerem, ut insecta omnia, ut apes, fuci, vespa, formicz, et exsanguin, et e marinis multa, omnia denique quæ pulmone carent. Nihil enim quod pulmonem non habet spirat aerem ; et id retro vicissim conmeat, nihil eorum quæ respirant aerem, pulmone caret. Quandoquidem etiam Cleanthis Stoici, et Chrysippi feruntur sermones quidam non contemnendi, exponenda sunt horum etiam solutiones, ut solverunt eas Platonis discipuli. Cleanthes talem argumentationem nectit : Non solumn, inquit, similes parentibus nascimur secundum corpus, verum etiam juxta animam, ratione affectuum, morum, affectionum; corpus autem similes partes habet, et dissimiles, non incorporeum; D corpus igitur anima. Sed primum quidem ex iis quæ particularia sunt, una constituitur quod universum est : ad hæc vero etiam quod non est incorporeum, mendacium est; dicimus enim numeros similes esse, quorum latera proportionalia sunt; ut sex et viginti quatuor; latera enim numeri senarii sunt duo et tres; viginti autem quatuor, quaternarius et senarius. Atqui analogiam et proportionem habent duo ad quatuor, et tria ad sex; in dupla enim ratione considerantur : nam quatuor dupla sunt duorum, et sex trium; incorporei vero πυmeri, et figura pares sunt, quæcunque angulos pares habent, et latera quæ circa pares angulos sunt, proportionalia: Aguram vero etiam ipsam

tatis simile et dissimile. Incorporeum vero qualitas est: ergo incorporeum incorporeo simile. Ad hæc, Cleanthes inquit, nihil incorporeum patitur cum corpore, neque cum incorporeo corpus patitur, sed corpus cum corpore; verum anima simul patitur cum corpore ægrotante et cum secatur; et corpus cum animo cruciatur; etenim erubescente et pudibunda anima, corpus rubrum efficitur, et ea memanifestum est ex iis quæ dicta sunt ; quod dubio Incorporea: quod igitur non sit anima corpus, procul non sit substantiæ expers, deinceps declarandum est. incorpoream ipsi fatentur esse. Praeterea ut quantitatis proprium est par et impar : sic etiam quali- Est etiam altera sumptionum falsa, juxta prolepsin præceptionemve composita, quæ dicit, Nihil incorporeum condolere cum corpore : quid enim si soli animæ hoc inest ? quemadmodum si quis diceret, Nullum animal superiorem maxillam movet ; sed crocodilus superiorem maxillam agitat. Ecce enim crocodilus, et animal, et superiorem maxil lam movet. Eodemque modo etiam cum dicit, Nullam incorporeum cum corpore compatitur ; at enim assumit quod quærebatur in assertione. Si vero quis supposuerit verum esse, nullum incorporeum condolere corpori: attamen quod inducitur non est concessum, quod anima condoleat una cum corpore quod agrolat et secatur. Quippe ambigitur an corpus solum sit, quod doleat sensu ab anima accepto, ut ipsa maneat doloris expers; an doleat cum corpore. Obtinet autem potius apud clariores viros quod prius est. Atqui nemo ex controversis colligit et concludit argumentationes, verum ex iis quæ conceduntur. Porro ex abundanti probatur etiamn quædam incorporea pati cum corporibus. Quare qualitates incorporeæ cum sint, dum patiuntur corpora, ipsæ quoque condolent, vero dum in ortu, atque interitu aliter afficiuntur cum corpore. Chrysippus autem ait mortem esse sepa rationem animæ a corpore ; jam vero nihil incorporeum a corpore separatur ; neque enim incorporeum contingit corpus ; anima vero et attingit corpus et separatur ab eo. Non est igitur anima incorporea. Ex his verum istud est, nempe mortem esse separationem animæ a corpore; sed illud falsum cum in genere dicitur, quod incorporeum est non attingere corpus; sed verum est in anima; illud certe falsum, quoniam linea quæ incorporea est, attingit corpus, et separatur: similiter etiam candor; in anima autem verum. Non enim anima corpus attingit ; nam si attingeret, adjaceret ei. Si vero istud, non toti adjacet; impossibile enim est corpus corpori, totum toti adjacere, et sic non erit totum animal animatum. Itaque si quidem contigerit, corpus quidem erit anima : totum autem non erit animatum animal. Quod si totum est animatum, neque attingitur, neque corpus est anima, animal vero totum est animatum: neque ergo at- `tingitur, neque corpus est, et separatur cum sit Quoniam vero etiam Dinarchus animam harmoniam definierit, et Simias adversans Socrati animam concentum esse dixerit, asserens similem eam esse harmoniæ, corpus vero lyræ; exponendæ sunt solutiones horum, quæ in Platonis Phædone

leguntur. Una certe est ex iis, quæ prius ab ipso probata et demonstrata fuerant. Nam antea probatum fuerat disciplinas recordationes esse; hoc igitur sumpto ut ab omnibus concesso, ita sententiam suam confirmat: Si disciplinæ sunt recordationes, anima nostra erat priusquam in humana specie consisteret. Quod si harmonia, sive concentus est, prius quidem non erat, sed posterius constitit, quam corpus apte fabricatum fuisset. Nulla enim compositio aliter se habet, quam illa se babent ex quibus constituta est; societas enim quæ dam est rerum compositarum compositio, quæ concentus quidam est; ac nibil prohibet quod non antecedit ea ex quibus componitur, imo sequatur illa. Quamobrem repugnat propositioni quæ dicit animam esse concentum, illa quæ asserit disciplinas Β esse recordationes; atqui propositio reminiscentiæ vera est, falsum igitur est animam esse harmoniam. Porro anima opponitur corpori, et principalem obtinet rationem tanquam imperans ipsi ; concentus vero, neque præcedit, neque adversatur: non est igitur anima concentus : præterea harmonia magis et minus est concentu; item harmonia in laxando, et intendendo versatur; enimvero in definitione concentus haudquaquam, quippe nefas est rationem magis vel minus habere ; sed in concentu reperitur: etenim si permistus, acutus sonus et gravis: deinde si remittantur, et temperentur, eamdem ratio. nem conservant in magnitudinibus sonornm. Verum mutationem accipit secundum harmoniæ copulam magis et minus intensa; anima autem non est magis vel minus anima: igitur anima non est harmonia. Item anima virtutem et vitium admittit; concentus vero concentum et inconcinnum cantum non capit. Non est igitur anima concentus. Adhæc anima in suscipiendis contrariis pars est substantiæ et subjectum; barmonia vero qualitas est et in subjecto. Substantia autem aliud est a qualitate: est igitur anima aliud a concentu. Quare nihil absurdi est animam participem esse harmoniæ; sed non propterea est concentus ; neque enim quia virtutis particeps est, ideo virtus est anima. Galenus vero nihil sane asserit; verum protestatur in demonstrativo sermone, quod nibil de anima affirmaverit; sed probabile est ex iis quæ dicit, eum magis probare animam esse temperamentum. Huc enim propendere morum differentiam, ex Hippocratis dictis commentarium instituit. Quod si ita est, perspicuum est opinari animam mortalem esse, non tamen omnen, sed humanam, qua rationis expers est; verum de rationis participe, ambigue sic loquitur: Quod vero non possit anima temperamentum corporis esse, hinc patet : Omne corpus animatum atque inanimum ex quatuor elementis mistam est; sed enim horum mistio corpora constituit; quare si anima corporis temperamentum esset, nihil foret inanime, ut ratio demonstrat : sic enim anima corporis mistio esset. Rursus si corpus misturam habet, et omne eorpus animam habet :

inanimum, neque ergo lapis, neque ligna, nec ferrum, neque aliud quidquam inanimum erit. Quod si non universe omne temperamentum corporis dicat quis esse animam, sed tale quoddam, rogandum est qualis hæc mistura sit quæ animal efficit, atque animæ rationem obtinet? Utramvis enim dixerit talem mistionem, inveniemus esse eamdem etiam in iis quæ inanima sunt. Nam cum novem sint temperamenta, ut ipse in commentario de temperamentis docet, octo quidem ex iis quæ ægre temperantur, unum vero, quod facilis est temperiei, ac juxta bene temperatam misturam hominem temperatum esse dicit, sed non omnem; verum illum qui mediæ temperaturæ est, ac juxta alias A quod si omne corpus anima est, nullum corpus est temperationes cætera animalia secundum speciem, cum remissione et intentione, ad id quod magis vel minus inveniuntur: itemque in rerum inanimatarum temperamentis cum remissione vel intentione: ut ipse in simplicibus rursus ostendit. Praterea anima temperatio est; sed temperationes secundum habitus, ætates, tempestates anni et victus regimina se habent: et anima commutatur : quod si commutatur, non eamdem habemus animam, sed juxta temperiem aliquando leonis, aliquando ovis, interdum etiam alterius cujusvis animantis, quod perabsurdum est. Porro temperamentuin non adversatur libidinibus corporis, imo vero cooperatur: hoc enim est quod movet. Atqui anima adversatur cupiditatibus ejusmodi; non est igitur anima temperamentum. Porro siquidem temperatio est anima, temperatio vere est qualitas; hæc autem adest et abest absque subjecti pernicie; etiam anima absque interitu subjecti separabitur: hoc autem vero consentaneum non est. Non igitur anima est temperamentum, nec qualitas. Non enim utique alterum oppositorum naturaliter adeɛse dicent animali, ut in igne calidum, namque hoc incommutabile est : atqui temperatio mutationi obnoxia videtur. Quin potius ipsi sunt qui arte medica temperamenta mutant: deinde omnis corporis qualitates sub sensum cadunt; anima vero sensibilis non est, sed intelligibilis. Non est igitur anima qualitas corporis expers. Item corporis, et spiritus bona temperies cum carnis nervorum atque aliorum appositione, robur est, et calidorum ac frigidorum, siccorum et bumidorum bona temperies sanitas est; membrorum autem et artuum moderata symmetria seu proportio cum bonitate coloris, pulchritudinem corpuris facit. Itaque si harmonia sanitatis, et pulchritudinis concentus est anima, necesse fuerit hominem viventem neque ægrotare, neque infirmum, neque deformem esse: verum sæpe contingit non unam solam temperationem, sed tres istas prius dictas desiderari et perire, et tamen hominem vivere. Usuvenit enim ipsum simul et deformem, et infirmum, et agrotum esse. Non est igitur anima corporis bonum temperamentum. Quomodo ergo naturalia quædamn vitia, et virtutes comitantur lomines? Hoc vero ex corporis vere temperamento oritur. Nam quemadmodum naturaliter sani et morbosi sunt ex temperamento, sic naturaliter quidamı acri bile perciti iracundi sunt; alii meticu- Iosi, alii præcipites; verum quidam continent 66,

et vincunt : nimirum quia temperamentum su- A perant. Atqui aliud est quod continet et regit, et aliud quod continetur et regitur. Aliud igitur temperamentum, et aliud anima est; uam instrumentum cum sit animi corpus, si quidemapte fabricatum comparatumque sit, operatur anima, et ipsum apte commodeque tenet; sin minus aptum ad functiones fuerit, tunc rebus sane opus animæ fuerit. Etenim decertans cum ineptitudine instrumenti, tametsi non valde evigilaverit, ut conversetur cum ipso, veluti musicus, aberrat una cum pravitate lyræ, nisi prius ipsam concinnaverit. Quapropter opus est animo cura corporis, ut comparet suum instrumentum sibi aptum, operationis et morum, ut in concentu harmonico, dum partim laxat, partim intendit, ut concinnam gratiam ipsam sibimetipsi comparet, et proprio instrumento aptoque utatur, utque ipsa non depravetur cum ipso; enimvero hoc etiam usuvenit. Cæterum Aristoteles animam actuin perfectum esse dicens, nihilominus propendet ad eos qui ipsam qualitatem dicunt. Sed prius quem vocet actum perfectum, declaremus. Substantiam tribus modis dicit: hanc quidem ut materiam subjectam, quod per se quidem nihil est, potentiam tamen habet ad ortum. Aliud autem est forma et species, secundum quam specificatur materia tertio loco utrumque simul quod ex materia et forina constitutum, quod est utique animatum. Quamobrem materia quidem potentia est, forma vero actus. Hoc porro bifariam intelligitur, ut scientia, et scientiam considerare : videlicet, illud quidem ut dispositio, hoc autem ut actus; scientia certe, ut dum anina sana est, et dum sopita jacet, et dum evigilat, primum quidem vigilia seu experrectio est in contemplando, sopor vero in videndo, et minime operando. Ac prior quidem est scientia operatione; et propterea primum actum appellat formam; secundum vero differentiam ; veluti oculus est subjecti et forma ; ac subjectum quidem est in ipso, quod autem recipit visum, materia est oculi; appellatur etiam hic æquivoce ocu- Jus. Forma vero et actus primus oculorum ipse visus est, et qui præstat ut videre possit oculus. Secundus autem actus oculi est operatio, juxta A quam videt. Quemadmodum igitur recens natus D catulus non secundum quidem actum tenet, sed potentia praeditus est actum accipiendi, sic accipere oportet animi vim et naturam. Nam ut illic exortus intuitus perficit oculum, ita hic exorta anima in corpore, perficit animal, ut neque sine corpore esse unquam anima possit, neque corpus absque anima. Verum enim corpus vita praeditum, opus animæ animam vocat, sejungens ab ipsa quod rationale est. Sed oportuisset uninem simul animam humanam accipere. et non ex parte, eaque infirmissima, de toto sententiam dicere. Postea corpus ait potestate vitam habere et antequam anima exstitisset. Dicit enim corpus potestate vitam habere in seipso; oportet autem corpus vitam

habens potestate prius operatione corpus esse ; atqui non potest actu corpus esse, priusquam acceperit formain, nam materia est qualitatis expers, et non corpus. Igitur nefas est quod non est operatione, facultatem habere, ut ex ipso aliquid flat. Quod si corpus etiam potentia est, quomodo corpus potentia, potentiæ vitam in se habere potest? Cum alioqui in aliis fieri possit, ut qui habet aliquid, non adhibeat ad usum, verbi gratia, ut aciem oculorum habens non utatur ipsa. Sed in anima id impossibile est. Non enim qui dormit sine vitæ animæque operatione est : etenim alitur et augetur, et imaginatur, et respirat, quod maximum vitæ argumentum est. Quocirca manifestum ex iis est vitam potentia non posse cuiquam congruere, B sed actu omnino: nam quod animam specificat præcipue, aliud nihil est præter vitam : quando quidem animæ vita insita et connata est; corpori vero participatione convenit. Quare qui dicit sanitatem rationem habere vitæ, non animæ vitam dicit, sed corporis : itaque captione utitur, etenim corporea substantia contrariorum capax est per partes sive alternis : verom quæ secundum speciem est, nequaquam : quamvis enim juxta speciem differentia mutata sit, etiam animal mutatur; proinde non juxta speciem substantia contrariorum capax est, sed secundum subjectum, hoc est corporea essentia. Ergo non potest anima ulla ratione esse corporis actus, sed substantia est per se incorporea; sed enim per partes successive admittit contraria, vitium et virtutem : quod forma non posset admittere. Adjungit præterea animam eo quod sit actus immobilem esse per se, moveri per accidens; nihil autem absurdum est, cum sit immota, movere nos. Enimvero pulchritudo immobilis cum sit, movet nos; verum tametsi quod immobile est moveat, tamen quod naturam habet, ut moveatur, movel; non id etiam quod immobile est. Quapropter si corpus etiam per se motionem haberet, nihil absurdum esset, ipsum quoque moveri ab immo. bili. Jam vero fieri non potest, ut immobile ab immobili moveatur. Undenam ergo accidit corpori, ut moveatur, nisi ab anima? siquidem corpus non est per se mobile. Quocirca cum primam actus originem vellet indicare, non primam sed secundam ostendit. Etenim si quod non movetur, moveret, primam faceret motionem ; sin autem quod movetur per se, aliter etiam movet, secundæ motionis ortum exponit. Undenam igitur moveri nisi ab anima oritur? Non enim corpus per se moveri potest. Unde, inquam, primus motionis ortus corpori accidit? Nam dicere élementa a se moveri, quæ partim levia sunt natura, partim gravia, mendacium est. Etenim si levitas et gravitas motiones sunt, et a seipsis moventur, nunquam levia et gravia consistent. Atqui ea quæ proprium assecuta sunt locum, consistunt. Quare gravitas et levitas causa non sunt primæ motionis, sed qualitates elemento. rum. Quod si hoc concessum fuerit, quomodo existimare et opinari et judicare quis potest, levitatis et gravitatis opera esse? Sin minus horum sunt, ne elementorum quidem. Quod si elementorum opera non sunt, ne corporum quidem. Præterea si PATROL. GN. XLV.

anima per accidens movetur, corpus autem ex seipso, anima non exsistente corpus a se movebitur : quod si ita se res habet, animal etiam erit absque anima; atqui absurda sunt hæc; igitur etiam quod ab initio positum est, absurdum erit; sed ne verum quidem est dictu, omne quod natura movetur etiam vi moveri, et quod vi movetur, etiam natura moveri. Etenim mundus qui natura movetur, non vi movetur hoc etiam secundum naturam quiescit. Enimvero mundus et sol et luna, quæ secundum naturain moventur, secundum naturam quiescere non possunt : eodem sane modo anima, quæ secundumi naturam semper movetur, quiescere secundum naturam nequit. Nam quies exitium est animæ, et cujusvis semper mobilis naturæ. Ad lac natura etiam, quod in dubium vocabatur ab initio, solutum manet, unde corpus naturam contineat, cumn natura comparatum sit ut dissipetur. Atque hæc e multis sufficiunt ad probandum animam neque actum perfectum esse, neque immobilem, neque in corpore nasci. Pythagoras certe, qui per notas semper comparare et Deum et omnia numeris solitus erat, etiam animam definiebat numerum seipsum moventem. Huic etiam Xenocrates adhæ rebat, non quod assentiretur animam esse numerum, sed quod censeret eam in rebus numerabilibus esse, atque multitudine comprehensis : et quod anima sit quæ negotia discernit, formas et eligies quibusvis inferendo. Hæc enim est quæ species a speciebus separat, et differentes a se invicem declarat, tum diversitate generum, tum multitudine numeri, ideoque numerabiles efficiens res; unde non usquequaque liberæ sunt a communione per numeros. Verum quod per se movetur etiam ipse ei testimonio suo tribuit. Quod autem numerus non sit anima, hinc colligitur : Numerus quantitas est, " anima vero quantitas non est, sed substantia ; ergo numerus non est: tametsi potissimum etiam numerum in intelligibilibus essentiam esse volunt, ut in iis quæ deinceps sequuntur dicemus. Item anima continua est, numerus vero non est continuus. Non est igitur anima numerus. Huc accedit, quod numerus per adjectionem augetur, sed anima accessione non augetur. Item numerus par est aut im- Sunt igitur veterum de anima sententiæ hujus- D modi. Eunomius autem animam definiit substantiam incorpoream, in corpore conditam: in quo cum Platone, et Aristotele convenit : quippe incorpoream ex Platone accepit: quod autem in corpore conditam dicit, ex Aristotelis doctrina est : nec animadvertit quantumvis acutus et solers, se in unum cogere eniti, quæ prorsus a se dissident : omne enim quod ortum habet, et corporeum simul ac temporale est, caducum et mortale exsistit. His etiam concinunt Moysis scripta. Nam omnium par: verum anima neque par, neque impar; ergo numerus non est. Ad hæc anima per se mobilis est : sed numerus determinatus immobilis est. Item numerus manens unus et idem natura, nulla alia qualitate quæ quidem in numeris fiat, mutatur; sed anima cum una sit secundum essentiam, mutat subinde qualitates, ex inscitia ad scientiam, et ex vitio ad virtutem migrans: igitur anima numerus non est.

A materiam originem supponit, ut Platonis sermones statuúnt et perseverant. Quod si quis post corporis figmentum animam insitam esse existimat, nimirum eam post corpus ortam esse, a vero aberrat; neque enim Moyses tunc ipsam conditam esse ait, quando in corpus infusa est, neque id rationi consentaneum est; aut igitur mortalem illam esse censeat, ut Aristoteles, qui in corpore natam esse dixit, et Stoici : aut substantiam incorpoream esse asserens, in corpore creatam dicere cunctetur : ne animæ mortalis notionem et omnino rationis expertem nobis exhibeat, praesertim cum mundus nondum per se plenus sit, sed semiperfectus etiam Dunc est, atque accessionis semper indigens. Quare quinquaginta millia ad minimum quotidie intelligibilium essentiarum accedunt ipsi, et quod molestissimum est, cum perfectionem assecutus fuerit, tunc dissolvetur, ultimorum hominum ævo, qui instante resurrectione animarum numerum complerent: quo quid fieri posset a ratione magis alienum, ut tum labefactari muudus dicatur, cum omnibus suis numeris absolutus fuerit? Enimvero hic utique mos est infantium puerulorum, qui in arena ubi colludunt simulatque aliquod ludicrum struxerunt, absolutum confundunt. Nam dicere nunc providentiæ ratione animas fieri, non autem creationis (quippe cum non sit substantiam communem nec aliam præter quæ est inducere, sed jam exsistentem per providentiam complere), eorum est qui discrimen ignorant creationis et providentiæ. Etenim providentiæ opus est conservare animalium corruptibilium substantiam vicissitudine procreationis: loquor autem de iis quæ non ex putredine nascuntur, siquidem horum successionem alia deinceps putredo conservat. Creationis vero præstantissimum opus est efficere, ut aliquid sit ex nihilo. Quamobrem si animæ ex mutua procreatione fierent, etiam mortales essent, veluti alia quæ generis successione fiunt: quod si ex iis quæ non sunt, deducuntur, creatio est quod fit, nec verum est quod ait Moyses, nenipe: Requievit Deus ab omnibus operibus suis 81 (utrumque autem absurdum est). Non igitur nunc animæ nascuntur: nan illud, Paler meus hucusque operatur es, non usurpatur de re creanda, sed dictum esse volunt pro eo quod est providere; et ipsi quoque Apollinario videtur animas ab animis creari velut a corporibus [corpora]; quippe animam procedere vult ex traduce per successionem a primo homine ad eos qui nati sunt ex illo, instar corporeæ successionis. Neque enim animas servari conditas, neque nunc creari : etenim eos qui hæc dictitant, Deum efficere putant adjutorem adulterorum : ex iis enim etiam liberi nascuntur. Porro mendacium esse autumant illud, Requievit ab omnibus operibus suis, qua capit facere, siquidem etiam nunc animas condit. Verum si omnia quæ successive fiunt ex mutua procreatione, mortalia esse probata sunt ; nam propterea

generant, et generantur, ut corruptibilium genus permaneat; necesse quoque horum aut mortalem esse animam dici, cum invicem procreatur : aut non per successionem ex se invicem generari animas: nam quæstionem de iis qui ex adulterio nascuntur providentia rationi relinquimus, quæ qui- (*)Expendamus de nceps etiam Manichæorum opinionem de anima: aiunt etenim eam esse incorpoream et immortalem; sed unam solamque esse universorum animam per frusta divisam, et concisam in singula corpora, animata et inanima : atque hæc potiorem obtinere partem, alia minorem; ampliorem quidem animata, angustiorem autem inanima, multo vero augustiorem cœlestia ; adeo ut universæ animæ, aliæ singulæ sint particulæ quædam; et si quidem hanc individue partiri dixissent, tanquam vocem inter audientes, mediocre malum istud fuisset. Nunc autem dicunt substantiam ipsam animæ dividi, et quod omnium molestissimum est, proprie ipsam in elementis esse volunt, et una distribui cum his in corporum generatione, ac rursus ad idem convenire eodemque redigi, solutis corporibus, sicut aqua in partes divisa, iterumque coacta et permista. Itemque animas puras ad lucem pergere, cum ipsæ lumen sint, contaminatas autem a materia, ad elementa abire, iterumque ab elementis ad plantas et animalia bruta. Itaque ipsius essentiam dissecantes, et velut corpoream affectionibus subjicientes, immortalem esse asserunt, sed in contraria incurrunt : etenim dum pollutas animas ad elementa recurrere pradicant, el commisceri inter se, rursus ipsas cruciari aiunt in commigratione ad alia corpora, pro gravitate delictorum, dum uniunt ipsas, iterumque separant ratione subsistentiæ. Enimvero umbras luce manente separari, arcta vero conjunctione uniri : quod quidem in intelligibili natura ſieri nequit. Namque umbræ sunt bonorum: tametsi quis concesserit ipsas separari, ac rursus unitas copulari. Porro Plato et unam esse, et multas animas asseverat : unam quippe esse universi animam, sed D et alias ex iis quæ particulares sunt ; ut proprie universitas animata sit ab universa anima; sed et peculiariter per partes propria cujusque anima. Ait ergo universi quidem animam distentam esse a centro terræ ad limites cæli ; nec vero ejusmodi distensionem localem esse prædicat, sed intelligibilem : ejusmodi certe amimam esse, quæ circumagit in orbem universitatem, et coercet et continet corpoream mundi molem, quæque universitatis corpora penetrat, in iis quæ supra traclavimus demonstratum est. Hoc porro facit, ut anima sit specifica, si quidem quodque eorum quæ dein a nobis ignoratur. Quod si quid oporteat de providentia conjectura assequi, novit probe quod creatum est, aut vitæ, aut sibi commodum atque utile futurum; atqui idcirco concedit animorum migrationem fieri. Validum vero hinc argumentum ad id ducimus Salomonem, qui ex Uriæ uxoris conceptu, et Davidis satu editus est, quasi juxta legem divinam nasceretur.

A sunt, vitam habet propriam, et ut pereat propria forma. Etenim donec continet et constringit, corpus esse dicitur: solutum autem deperire : et vivere quidem omnia, non omnia tamen esse animalia; verumenim ab inanimis discernuntur ea quæ stirpibus nituntur, quod augeantur, et alantur, quod fit potestate nutritiva, et naturali, quam vegetantem vocant : aliæ vero animantes a stirpibus distinguuntur sensu : ratione denique utentes a brutis separantur rationabili. Itaque omnia vivere dicentes, cujusque naturam dirimunt. Quocirca vivere etiam dicunt omnia inanima vita habituali, quatenus ab universi anima continentur, ut sint duntaxat, et non dissolvantur. Hanc utique animam esse quæ universa regit, et moderatur, quæque particulares animas prius ab opifce summo creatas immittit : nimirum cum ipse opifex mundi etiam leges ipsi dederit, juxta quas hanc universitatem administrare oporteat, easque leges fali nomine appellat ; eodem opifice virtutem suppeditante idoneam ad nos gubernandos. Cæterum de his jam diximus in libro De fato. Porro plerique omnes Græci, qui animam esse immortalem asserunt, ejus in alia corpora migrationem docent, sed circa animarum species discrepant; siquidem alii unam speciem ratione præditam asserunt, hoc vero etiam ad stirpes, et ad brutorum corpora transire aiunt. Sed enim alii per certos quosdam annorum circuitus id fieri censent; alii ut res fert quocunque modo. Nonnulli non unam tantum speciem animarum, sed duas. statuunt, rationis participem, et ejus expertem. Quidam multas, et tot numero statuunt, quot sunt animalium genera. Maxime vero Platonici alias furiosas, alias iracundas, et rapaces animas luporum et leonum corpora subire putant: illas vero quæ incontinentiæ et luxuriæ dederunt se, asinorum et ejusmodi belluarum corpora assumere, quod proprie quidam acceperunt de leonibus, lupis, et asinis alii figurate hoc dictum esse perspexerunt, ut mores per animalia judicarentur : etenim Cronius in commentario De Palingenesia, ita migrationem animarum in alia corpora nuncupat, omnes animas ratione præditas esse vult. In eadem sententia est Theodorus Platonicus in libro qui inscribitur, Quod anima sit omnes species. Porphyrius etiam idem sentit. Jamblicus vero contrarium his iter instituit, et juxta speciem animalium animæ formam esse dicit: nempe aut duas, aut diversas species agnoscit. Scriptum utique ab ipso est monobiblum cujus inscriptio hæc est, Non hominum in bruta, neque brutorum in homines migrationes fieri, sed a brutis ad bruta, et ab hominibus ad homines. Ac mihi quidem videtur hic, hujus sententiæ gratia, praeclare non Platonis tantum mentem 38- secutus, sed et ad veritatis ipsius cubile pervenisse, ut ex multis quoque aliis ostendere licet: sed ex his potissimum. Neque enim ullam tantum e motionibus rationabilibus in brutis animalibus apparere, neque artes, neque disciplinas, neque consilia, neque virtutes, neque alium quemquam habitum in intelligentia positum, in illis esse constal: ex quibus manifestum est, nullam cum ipsis

aninæ rationalis particulam communicatam, etenim A absurdum est dicere bruta ratione uti : nam tametsi recens admodum natis sola motio bruta insit, nihilominus anima rationali præditos esse dicimus, quandoquidem dum adolescunt rationis usum produnt: at vero brutum nullo plane habitu vim rationis ostendit. Quare supervacuam habuisset rationalem animam, cum ratiocinandi facultas absque ullo usu futura esset : etenim nihil supervacaneum a Deo conditum esse, uno omnium consensu constat. Quod cum ita se habeat, inaniter et frustra rationalis anima belluis et brutis esset indita, cum nunquam munus et opus suum indi care posset : quinetiam vitio verteretur ei qui dedisset animam corpori minime congruam: neque enim artificis opus, neque ejus qui ordinem, aut concentum probe nosset. Quod si quis dixerit animalia moveri dispositu, et affectu quodam rationi congruenti, sed figmentum corporis capax in ipsis neutiquam esse artificiosæ actionis : idque probaret ratione ab hominibus ducta : quippe cum concisis tantum digitis manuum pleræque artes perirent; minime solvit quod quæsitum est:siquidem remanet adhuc idem absurdum, quod Deus animam minime congruam corpori connexuisset : sed superfuam, inutilem atque inefficacem, siquidem per omnem ætatem impedimento ipsis esset ad sua munia : præterquam quod comparet ipsi rationem ex ignotis et non concessis. Unde enim illud depromptum, ex dispositione bruta moveri conveniente ratione? melius enim esset existimare congruam cuique corpori animam connexam esse, ac nihil amplius habere ex dispositione affectuque animalia, quam simplicitatem naturalem in ipsorum operibus apparentem. Nam species quæque brutorum secundum propensionem suam ad quamı a principio facta est, movetur, et usumn, et actionem, ac præterea dispositionem aptam obtinuit. Haudquaquam certe Opifex ista auxilio omni destituta reliquit verum unicuique naturalem, non rationalem solertiam inseruit : quibusdam etiam calliditatem et astutiam indidit, tanquam artis imaginem et umbram,duabus istis de causis, tum ad urgentes insidias declinandas, et ad futuras præcavendas : tum ad connectendam omnem crea- D turam sibimetipsi, ut antea dictum est. Quod autem non ex ratione ista faciat, perspicuum est ex eo quod animal quodque pariter eadem faciat : et quod non varient ipsorum animæ operationes in multitudine nisi intentione vel remissione; sed secundum unicam proclivitatem tota species concitetur. Omnis enim lepus similiter in latibulo jacet, et lupus omnnis similiter versutus est : et omnis simia pariter imitatur; hoc vero in homine non constat : sexcentæ enim viæ sunt actionum humanarum nam ratione præditum, liberum quiddam, et sui juris, atque arbitrii est, unde non unum et idem opus est omnibus hominibus, ut cuique brutorum speciei; quandoquidem hæc na-

A tura sola moventur : atqui ea quæ natura constant, similiter apud omnes se habent : at vero actiones quæ ratione flunt, aliæ apud alios sunt; non ex necessitate eædem apud omnes. Quod si dixerint animam pro supplicio peccatorum ante commissorum in humana vita, ad ejusmodi corpora ablegari ex posterioribus demonstrationeni faciunt. Cur enim animæ rationales in ea corpora injectæ fuissent, quæ prius brutorum fuerant? mon enim certe pro peccatis in corporibus humanis commissis, priusquam in corpus humanum venissent. Videtur autem etiam Galenus admirabilis medicus, huic opinioni favere: quippe qui juxta unamquamque animantis speciem animæ quoque diversam speciem esse existimat; nam statim initio libri primi De usu partium, ita scribit : « Et si id, multæ animalium partes erunt, aliæ majores, aliæ minores quædam omnino ad aliam speciem individuæ. Usus autem ipsarum omnium anima est : siquidem corpus instrumentum ejus est; eamque ob rem multum a se invicem partes animalium differunt; quando anime etiam discrepant. » Rursus ulterius progressus in eodem libro hoc etiam adjungit super simia : e Et minime oportuit, ο prudentissime accusator (diceret natura te jocose alloquens),animam animantium perfectain datam esse ad corporis fabricationem. › Sic ille differentibus specie corporibus differentes inesse animas cognovit. Atque hæc quidem hactenus iis de rebus. Si igitur animam neque corpus esse, neque concentum, neque mistionem, neque ullam aliam qualitatem probavimus, patet ex iis animam substantiam esse corporis expertem : nam in confesso est omnibus eam exsistere : quare si neque corpus, neque accidens est, manifestum est incorpoream esse substantiam, et nihil eorum quæ in alio esse habent; hæc enim adsunt, et absunt sine subjecti pernicie. Sed anima separata perit omnino corpus. lisdem vero rationibus utendo demonstrare licet animam immortalem esse. Nam si neque corpus est, quod quidem natura dissolubile, et caducum esse probatum est ; neque qualitas, neque quantitas, neque aliud quidpiam eorum quæ fragilia et corruptibilia sunt, videlicet immortalis est, ac multæ profecto, sunt immortalitatis ipsius demonstrationes apud Platonem et alios ; sed illæ æquo longiores, et perceptu difficiles sunt: et vix iis qui educati sunt a teneris in scientiis hujusmodi, cognitæ et perspe· ctæ nobis vero ad demonstrationem immortalitatis ipsius satis superque est divinorum oraculorum doctrina, quæ in se fidei faciendæ vim habet, ideo quod a Deo inspirata est. lis vero qui non admittunt Christianorum decreta, sufficit demonstrare animam nihil esse eorum quæ pereunt. Nam si nihil est rerum pereuntium, est etiam incorrupta, eademque immortalis. Quamobrem hoc quod satis demonstratum est, prætereundum; quærendum autem est qua ratione animæ, et corporis inanimi arcta in unum conjunctio fiat; controversa quippe res est. Quod si non tantum ex iis, sed etiam ex mente constat homo, ut quidam dixerunt, adhuc incertius. Sed enim omnia quæ conveniunt ad unius essentiæ subsistentiamı, prorsus uniuntur : atqui omnia unita variantur, nec in eodem statu manent, in quo prius. erant, ut in elementis osten

cum sit inquomodo unidelur. Namque unita aliud quidpiam Qui igitur si corpus unitum animæ net corpus, aut rursus auima corporea el essentialis per se, tur corpori, et pars exsistit animalis, propriam animalis, essentiam conservans non con- Casam, neque corruptam ? Necesse enim est aut unita esse animam et corpus, et una mutata esse et simul corrupta, ut elementa: aut unitum non esse utrumque, ob prædictas absurditates, adjacere vero tanquam saltatores in choro, aut calculum calculo, aut mistum et confusum esse, veluti aqua et vinum. Sed quod anima nequeat adjacere corpori, in tractatu De anima demonstratum est: esset enim sola pars corporis animata quæ proxima esset animæ; quæ vero copulata non esset, inanimis; præterquam quod non 7 possint unum dici quæ per appositionem sunt, ut v. g. ligna aut ferrum aut aliquid ejusmodi. Porro vini et aquæ mistio utrumque simul corrumpit : neque enim aqua est mistio pura, neque vinum : etiamsi ejusmodi temperamentum per appositionem fiat, quae sensum fugiat propter tenuitatem partium eorum quae mista sunt; id vero constat ex eo quod rurque a se invicem discernuntur. Spongia certe oleo tincta sugit puram aquam, et papyrus. Verum ex eo plane est quod fieri non potest, ut accurate unita separentur ratione sensibili. Quod si neque mitum est, neque mistum, neque adjacet, quænamn ratio est ut dicatur unum animal? Plato certe etiam ob hoc dubium, non vult animal ex anima et corpore constare, sed animam corpori mistam, et tanquam indutam corpore. Verum hæc quoque ratio dubitationem aliquam habet. Nam quomodo unum esse potest, anima, cum indumento? Non enin idem tunica et unum est cum corpore ipsa } induto. Ammonius autem doctor Plotini quæstionem istam hoc modo solvebat: siquidem aiebat intelligibilia ejusmodi vim et naturam habere, ut etiam uniri percipientibus ipsa admitterent. Quemadmodum simul corrupta, et unita; et manere inconfusa, et incorrupta, velut ea quæ adjacent ; etenim in corporibus unio alterationem eorum quæ coeunt, efficit : quandoquidem in alia corpora mutantur, ut elementa in res compositas, et alimenta D in sanguinem, sanguis vero in carnem et reliquas corporis partes. Jam vero in intelligibilibus unio quidem fit, sed alteratio non subsequitur. Sed enim intelligibile non solet secundum essentiam alterari, verum autem excidit, aut in nihilum abit, ac mutationem non admittit, neque vero in nihilum perit. Non enim anima immortalis esset, cum ipsa vita sit, siquidem in mistione mutaretur, utique et vita amplius non esset. Quid autem conferret corpori, si vitam ipsi non præberet? Itaque anima non alteratur in unione. Hoc igitur demonstrato, quod intelligibilia non varientur secundum essentiam, necessario consequitur, ut non una pereant, quibus anima corpori unitur. Nam quod unitum sit, electa sunt. adhuc ma-

A mutuus affectus declarat : etenim totum animad sibiipsi compatitur, cum unum sit : quod autem non confusum maneat, ex eo patet, quod anima quodammodo separata a corpore in somnis tanquam, cadaver· quoddam ipsum derelinquat, ac tantum exhalet ipsi vitam, ut non omnino pereal, et per se, dum sopitur, operetur, divinando quod futarum est, et ad intelligibilia accedendo. Idem quoque usu venit, etiam cum consideratur aliquid ex intelligibilibus : hunc enim, quoad ejus feri potest, se a corpore sejungit, et sui juris fit, ut sie iis quæ sunt, incumbat. Nam cum incorporea sit, per tetum penetravit, per ea quæ corrumpuntur nameus incorrupta et non confusa, et per se degens ; atque illa eum quibus versatur mutat, et ad vitam suam conformat, nec ab illis mutatur. Sicut enim sol praesentia sua aerem immutat in lucem, dum ipsam reddit luminosum, atque aeri lux unitur sine ulla confusione cum ipso fusa: eodem certe modo etiam anima corpori unita manet inconfusa, in hoc uno discrepans, quod sol cum sit. cerpus, et loco circumscriptus, non est ubicunque lux ipsius, ut nea ubi ignis. Siquidem manet etiam in lignis, aut in ellychnio astrictus, ut in loco ; at vero anima incorporea cuni sit, et nullo circumscripta loco, tola per totum penetrat, tum per lumen ipsius, tum per corpus : nec uHa pars est ab ipsa illustrata, in qua non tota adsit :: non, enim a corpare dotinetur, sed ipsa eorpus arcet,, et regit; neque in corpore est ut in vase, aut: ntre; sed corpus potius in ea : eum enim a corporibus non impediantur intelligibilia, verum per totum corpus abeant, et libere spatientur, fieri non potest, ut a corporalibus detineantur; sed enim cum intelligibilia sint, in locis etiam intelligibilibus: sunt; aut enim in ipsis, aut in superioribus intellectualibus ; ut anima interdum in seipsa est, ut cum cogitat, interdum vero in mente, cum intelligit. Qnando igitur in corpore dicitur esse, non ut in loco esse dicitur in corpore, sed ut in situ, habitudine et momento ac dispositione ad aliquid colligari dicimus a corpore ani. mam, prout dicimus ab amasia amatorem constriclum vinctumque esse, non corporaliter et loraliter, sed ratione habitus situsque; quippe eum magnitudinis, et nolis, et partium expers sit, præ stantior est omni descriptione per partes locali : etenini quod partes non habet, quonam potest loco circumscribi? est enim locus extremitas continenlis, quatenus continet id quod continetur. Quod si quis dixerit, Romæ igitur et Alexandriæ, et ubique est anima mea ; fugit ipsum, quod rursus locum designat : enimvero Alexandriæ, et omnino (lic vel illic) locus ; atque in loco prorsus non est, sed in situ : nam probatum est non posse comprehendi loce. Itaque cum id quod intelligentia percipitur, in situ fuerit, aut negotio quodam in loco exsistente: abusive et figurate dicimus hoe ipsum ibi esse, propter operationem ejus quod ibi est, loeum. pro situ et actione sumentes; nam cum dicendum fuisset, Ibi operatur, dicimus, Ibi est. Congrueret sane hic sermo purius, et maxime unioni Verbi Dei cum homine, juxta quam unitus remansit inconfusus, et incomprehensibilis, non animæ more modoque. Namque illa cum ex his sit quæ numerum faciunt, videtur et condolere quo-

dammodo corpori ob arctam familiaritatem, et illud interdum continere, coercere, et ab illo cocrceri. Verum Deus Verbum nihil a communione quam cuni corpore et anima habet, variatur, neque in firmitatis illorum particeps est; sed cum ipsis com municet vim divinitatis suæ, idem permanens, in eodemque statu, in quo erat ante unionem; ac valde novus hic mistionis aut unionis modus est; et miscetur et manet usquequaque immistus, et inconfusus, et incommutabilis, non compatiendo, sed cooperando tantum, cum neque simul corrum patur, nec simul alteretur: verum illa quidem con ciliet, ipse vero non diminutus ab ipsis, maneat mutationis et confusionis expers: quandoquidem omnis prorsus variationis et alterationis exsors est. Testis hujus assertionis est Porphyrius, qui adver sus Christum petulantem novit linguam. Verum vel inimicorum testimonia valida sunt pro nobis, cum nullam plane contradictionem admittunt. Hic igitur Porphyrius in secundo commentario De qua stionibus miscellaneis, ita ad verbum scribit: • Mi nime sane cunctandum est admittere essentiam aliquam, una assumptam esse ad complementum alterius substantiæ, et ejus partem esse, etiam juxta naturam suam manendo, postquam comple verit aliam essentiam; adeo ut unum cum alio fiat, et quod per se unum halet conservet; et quod majus est, ipsam non mutatam, mutare illa in quibus fuerit ad suam operationem, præsentia sua, con stat. Hæc autem dicit de unione Verbi Dei et cor poris. Quod si verus est sermo in anima, quod in corporea sit, multo magis in Deo Verbo, quod ma gis incomparabiliter, et ex veritate incorporeum exsistit. Quod quidem omnino obturat ora eorum, qui accusare aggrediuntur Dei unionem cum ho mine: hoc enim multi ridiculum esse temere enun tiarunt, et mortem minime probabilem: unionem vero etiam indecoram: unitum quippe esse in na tura numen divinum per mistionem et unionem. Sed nos probatis testibus ipsorum adhibitis causam reddimus. Dicitur autem apud nonnullos, et potis simum Eunomianos, unitum esse Deum Verbun corpori, non secundum essentiam, sed secundum utrasque facultates. Non enim substantias unitas, aut mistas esse contendunt, sed facultates corporis p divinis facultatibus commistas. Porro facultates corporis cujusvis organici, videlicet ex Aristotele, dicunt esse sensus. His ergo divinæ facultates com mistæ unionem juxta ipsos efficiunt; verum nemo ipsis opinor concesserit, quod sensus corporeas facultates asseverent: etenim iis quæ supra dixi mus, ista aperte distincta sunt, quænam nimirum propria corporis sint, quænam animæ, nonnulla vero utriusque simul: atque in propriis utriusque sensus instrumenta dicebamus incorporeorum in confuse unionem essentiarum fieri, cum divinior nullo modo offendatur ab inferiore. Imo hæc tan tum adjuvetur a diviniore: quandoquidem natura pure incorporea omnia impune pervolitat late loca,