Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.
PG 45:1225[ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ] ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΟΥ ΚΑΙ ΣΑΒΕΛΛΙΟΥ Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν, ἀρτίως ὁ ψαλμῳδὸς ἔλεγεν. τοῦτον τὸν ἀγαθὸν λόγον τοῦ θεοῦ οἱ μὲν κατὰ Ἄρειον καὶ Ἀχίλλιον τὴν ἀσεβεστάτην φωνὴν προϊέμενοι ἐτόλμησαν κτίσμα καὶ ποίημα διακηρύξαι καὶ πολλοὺς τῇ ἑαυτῶν ἐφείλκυσαν πλάνῃ· οἱ δὲ κατὰ Σαβέλλιον τἀναντία τούτων φρονοῦντες ἀναιρεῖν μὲν πειρῶνται τὴν ὑπόστασιν τοῦ υἱοῦ, αὐτὸν δὲ τὸν πατέρα ἕνα ὄντα δυσὶν ὀνόμασι γεραίρειν οἰόμενοι υἱοπάτορα προσαγορεύουσιν. αἱ δ’ ἑκάτεραι δόξαι αὗται ὥσπερ παγίδες δύο τέθεινται ὑπὸ τῶν προηγορευμένων· δίεισι δὲ μέση τις ὁδὸς στενὴ καὶ τεθλιμμένη ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωὴν κατὰ τὸ εὐαγγέλιον. ταύτης οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐκκλίνοντες τῆς ἑτέρας θήραμα γίνονται· σὺ δέ μοι δοκεῖς δεδοικέναι τὰς ἑκατέρων ἐμπτώσεις καὶ αὐτὴν ἀποφεύγειν τὴν τῆς ἀληθείας ὁδὸν οἰόμενος μὴ δεῖν περὶ θεοῦ λόγον προχειρίζεσθαι. ὅρα τοίνυν μὴ τὴν τῶν δυεῖν πλάνην εὐλαβούμενος ἀσεβείας τιμωρίαν ὀφλήσῃς. αὐτὸς ὁ σωτὴρ πρὸ τῆς ἀληθοῦς ὁδοῦ ἑστηκὼς κέκραγε λέγων· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια· μὴ ἐκκλίνῃς εἰς τὰ δεξιὰ ἢ εἰς τὰ ἀριστερά, ὅπως μηδετέρᾳ αὐτῶν προστύχῃς.
PG 45:1277καὶ πάλιν· Ἐγώ εἰμι ἡ θύρα τῶν προβάτων· ὁ μὴ εἰσιὼν δι’ ἐμοῦ, ἀλλὰ ἀλλαχόθεν ἀναβαίνων κλέπτης ἐστὶ καὶ λῃστής, ὃς καὶ ὑπὸ παγίδος ἁλοὺς ἀπολεῖται. ἀκουέτωσαν τοίνυν οἱ πρὸς τὴν τῶν ἑκατέρων πλάνην ἐπιτρέψαντες τὸν νοῦν, ὡς κατὰ φύσιν ὁ σωτὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς υἱὸς θεοῦ ἔστι τε καὶ προσαγορεύεται καὶ οὐ ποίημα ὢν κατὰ χρῆσιν ὀνομάζεται ὥσπερ ἡμεῖς υἱὸς καὶ ὅτι οὐκ ἔχων ἀρχήν, ἀλλὰ ἀί̈διος· διὰ τοῦτο καὶ ἐν ἀτελευτήτοις αἰῶσι κατ’ ἰδίαν ὑπόστασιν συμβασιλεύσει τῷ πατρί. Ἀλλ’ ἴσως εἴποι τις ἄν· πᾶν τὸ ἄναρχον καὶ ἀγέννητον ἂν εἴη· πῶς ὁ υἱὸς εἰκότως ἂν προσαγορεύοιτο ἄναρχος, οὗ καὶ τοὔνομα ἔμφασιν ἀρχῆς ἔχει; υἱὸς γὰρ ἐκ τοῦ γεγεννῆσθαι ὠνόμασται. γέννησις δὲ ὅτι ἀρχῇ ὑποπέπτωκεν, οὐκ ἄν τις ἀνήναιτο· εἰ οὖν υἱὸς τυγχάνει, δηλοῦται ἡμῖν ἐκ τῆς γεννήσεως ἀρχὴν εἰληφώς. ἴσως δὲ καὶ τέλος ἕξει, εἴποι τις ἂν κατὰ τὸν φιλόσοφον λόγον· καὶ ὁ ἀπόστολος δέ φησιν ὑποταγήσεσθαι αὐτὸν τῷ ὑποτάξαντι αὐτῷ τὰ πάντα καὶ παραδώσειν αὐτὸν τὴν βασιλείαν τῷ πατρὶ καὶ θεῷ, ὡς ὑπειλῆφθαι αὐτὸν οὐκ ὄντα πρὸ τοῦ γεννᾶσθαι πάλιν εἰς τὸ μὴ εἶναι χωρήσειν.
δυϊκὴν σημασίαν, μηδεμιᾶς διαφορᾶς τὸν ἀριθμὸν Α μεριζούσης; Η γὰρ θεότης τὸ ταπεινὸν ὑπερύψωσε, καὶ τῷ κατωνομασμένῳ ἀνθρωπικῶς τὸ ὑπὲρ πᾶν εἶναι ὄνομα έχαρίσατο· τὸ ὑποχείριον καὶ δοῦλον, κύριον καὶ βασιλέα ἐποίησε· καθώς ο Πέτρος φησίν, ὅτι Κύριον αὐτὸν καὶ Χριστὸν ὁ Θεὸς ἐποίησε. Νοού μεν γὰρ διὰ τοῦ Χριστοῦ βασιλείαν, καὶ διὰ τὴν ἀκριβῆ ενότητα τῆς τε προσληφθείσης σαρκός, καὶ τῆς προσλαβομένης θεότητος, ἀντιμεθίστανται τὰ ὀνόματα· ὥστε καὶ τὸ ἀνθρώπινον τῷ θείῳ, καὶ τὸ θεῖον τῷ ἀνθρωπίνῳ κατονομάζεσθαι. Διὸ καὶ ὁ ἐσταυ ρωμένος Κύριος τῆς δόξης ὑπὸ τοῦ Παύλου καλεῖται, καὶ ὁ προσκυνούμενος ὑπὸ πάσης κτίσεως τῶν τε ἐπουρανίων, καὶ ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων, Ἰησοῦς ὀνομάζεται. Διὰ τούτων γὰρ ἡ ἀληθής τε καὶ ἀδιαί ρετος ἔνωσις έρμηνεύεται ἐκ τοῦ καὶ τὴν ἄφραστον Β τῆς θεότητος δόξαν τῇ τοῦ Υἱοῦ προσηγορία σημαί νεσθαι, ὅταν πᾶσα σὰρξ ἐξομολογήσηται καὶ γλῶσσα, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ, ὥστε τὸν τὰ πάθη τοῦ σταυροῦ καταδεξάμενον, καὶ πε ρονηθέντα ήλοις, καὶ διαπαρέντα λόγχῃ. Κύριον δόξης ὑπὸ τοῦ Παύλου προσαγορεύεσθαι. Εἰ οὖν καὶ τὸ ἀνθρώπινον οὐκ ἐν τοῖς φύσεως ἰδιώμασι δείκνυ- ται, ἀλλὰ Κύριος τῆς δόξης ἐστὶν, οὐκ ἂν δέ τις εἰς πεῖν δύο κυρίους δόξης τολμήσειε, μαθὼν ὅτι εἷς Κύ- ριος Ἰησοῦς Χριστός, δι' οὗ τὰ πάντα· πόθεν ἡμῖν ἐπικαλοῦσι τῶν υἱῶν τὴν δυάδα οἱ τὴν καθ᾿ ἡμῶν κατηγορίαν εὐπρόσωπον ἀφορμὴν εἰς κατασκευήν τῶν ἰδίων ὑπολήψεων προβαλλόμενοι; Τὰ μὲν οὖν παρ' ἡμῶν εἰς ἀπολογίαν, τοιαῦτα· ζητοῦμεν δὲ παρὰ τῆς σῆς ἐν Χριστῷ τελειότητος μείζονα καὶ τελειοτέ- " ραν τῆς ἀληθείας τὴν συμμαχίαν, ὡς ἂν μηδεμίαν ἔχοιεν κατὰ τῆς ἀληθείας εἰς κατηγορίαν λαβὴν, οἱ διὰ τῆς καθ' ἡμῶν μέμψεως τὰς ἰδίας υπολήψεις κρατύνοντες. ADVERSUS APOLLINAREM. qui feri potest, ut quod unum est, in notionem Act. 11, 36. Cor. 1, 8. Philipp. ", 10. duplicem dividatur, cum nulla sit differentia, qua numeri distinctio nitatur? Divinitas enim quod humile fuit, superexaltavit, et ei quod humano more nominabatur, largita est, ut super omne nomen esset; quod subditum et servum erat, do- minum regemnque fecit, sicut et Petrus inquit ", Dominum eum et Christum fecit Deus. Per Chri- stum enim regnum intelligimus, et propter ex- actam unionem assumptæ carnis et assumentis di- vinitatis communicantur et mutuo dantur nomina, ita ut et humanum ex divino, et divinum ex hu- mano denominetur. Quapropter et qui crucifixus est Dominus gloriæ a Paulo vocatur”, et ille qui ab omni creatura cœlestium, terrestrium et infer- norum adoratur, Jesus nominatur. His enim vera individuaque unio declaratur, ex eo quod et ineffabilis gloria divinitatis Filii appellatione desi- gnetur, cum omnis caro confiteatur et lingua, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris, ita ut qui crucis tormenta sit passus, et clavis confixus, ac lancea vulneratus, a Paulo gloriæ Dominus appelletur. Si ergo quod humanum est, non in proprietatibus naturæ esse ostenditur, sed gloriæ Dominus est, neque ideo quis binos gloriæ dominos auderet affirmare, cum unum esse didi- cisset Jesum Christum, per quem omnia: unde quæso, nobis binarium numerum filiorum obji- ciunt, aut confictam in nos accusationen, Lin- quam speciosam occasionem ad suas stabiliendas C opiniones præterunt? Hæc sunt igitur quæ ad de- fensionem nostram afferre possumus : a tua vero in Christo perfectione majus ac perfectius ad pro- pugnandam fidem subsidium exigimus : ne qua illis ansa ad veritatem insectandam relinquatur, qui ex nostra reprehensione sua commenta cor- roborant. ANG. MAII PRÆFATIO IN OPUSCULA DUO SEQUENTIA. (Bibl. nov. t. IV, Rom. 1817.) tes, post inventos typos haud statim integra editione prodirent, sed identidem et per intervalla, prout se singula opera quærentibus obtulerunt. Certe et magnus ille Gregorius Nyssæ episcopus post minutiores aliquot editiones, duobus demum tomis collectus, Parisiis anno splendidiore luce coruscus apparebat. Sed ecce mos, sequente anno 1616, Jacobus Gretserus lautam Nysseni mantis- sain ex Germanorum codicibus excitabat; quam typographus Parisiensis Morellus anno rapti recusam, tomi sui posterioris appendicem fecit. Verum catenus res non stetit, etenim L. A. Zacagnius bibliothecæ Vaticanæ præfectus, nova atque copiosa Nysseni incrementa exhibuit in suo praeclaro Col- lectaneorum volumine, anno Romæ vulgato. Denique J. B. Caracciolus Pisanus antecessor septein ineditas Nysseni epistolas, in Medicco codice inventas Florentiæ typis tradidit. Nunc nos postremi að 1. Fuit hoc complurium auctorum veterum fatum, ut ipsorum libri, in codicibus antea laten-
Ἀνάβηθί μοι ἐπὶ τῆς ἀσφαλοῦς πίστεως, μὴ συναρπασθῇς ὥσπερ βιαίᾳ πνοῇ τῇ τῶν τοιούτων λογισμῶν ἀπάτῃ, ὡς χνοῦς ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος, ἐκ τῆς στενῆς καὶ εὐθείας ὁδοῦ ἐπὶ βάραθρα τῆς ἀπωλείας. εἰ γὰρ ὁ πατὴρ τῶν ὅλων ἀγέννητος καὶ ἀί̈διος, σοφός τε καὶ δυνατός, ὁ δ’ ἀπόστολος τὴν εἰς αὐτὸν πίστιν εὐαγγελιζόμενος διακηρύττει πᾶσι Χριστὸν θεοῦ δύναμιν καὶ θεοῦ σοφίαν, πῶς [ἂν] τολμῶσιν ὑπὸ χρόνον ἄγειν αὐτοῦ τὴν γέννησιν καὶ οὐκ ἀί̈διον οὐδὲ ἄναρχον ὑπολαμβάνειν; εἰ γὰρ κατὰ τήν τινων ὑπόληψιν ὑπὸ χρόνου μοῖραν πέπτωκεν ἡ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν γέννησις, ἠτίμασται ἔτι οὐ μόνον ὁ υἱὸς ἀλλὰ καὶ ὁ πατὴρ κατὰ τὴν τοῦ υἱοῦ φωνήν· Οὔτε ἐμὲ οἴδατε οὔτε τὸν πατέρα· Ὁ μὴ τιμῶν τὸν υἱὸν οὐ τιμᾷ τὸν πατέρα, ὁ μὲν ὡς οὐκ ὢν πρὸ τοῦ γενέσθαι, ὁ δὲ ὡς μὴ ἔχων δύναμιν καὶ σοφίαν πρὸ τοῦ εἶναι τὸν υἱόν. ἀκολούθως δ’ ἂν ὑπολαμβάνοιεν οἱ τοιοῦτοι μηδὲ θεὸν εἶναι τὸν πατέρα ποτὲ πρὶν γενέσεως τοῦ υἱοῦ· πῶς γὰρ ἂν θεός, εἰ μὴ δύναμιν καὶ σοφίαν ἐκέκτητο; εἰ δὲ ἀεὶ ὢν θεὸς ὑπὸ τῶν θείων ἡμῖν γραφῶν τεθέσπισται, ἀεὶ ἄρα σοφίαν καὶ δύναμιν, τουτέστι τὸν Χριστόν, ἔχων μεθ’ ἑαυτοῦ πιστευτέος.
δυϊκὴν σημασίαν, μηδεμιᾶς διαφορᾶς τὸν ἀριθμὸν Α μεριζούσης; Η γὰρ θεότης τὸ ταπεινὸν ὑπερύψωσε, καὶ τῷ κατωνομασμένῳ ἀνθρωπικῶς τὸ ὑπὲρ πᾶν εἶναι ὄνομα έχαρίσατο· τὸ ὑποχείριον καὶ δοῦλον, κύριον καὶ βασιλέα ἐποίησε· καθώς ο Πέτρος φησίν, ὅτι Κύριον αὐτὸν καὶ Χριστὸν ὁ Θεὸς ἐποίησε. Νοού μεν γὰρ διὰ τοῦ Χριστοῦ βασιλείαν, καὶ διὰ τὴν ἀκριβῆ ενότητα τῆς τε προσληφθείσης σαρκός, καὶ τῆς προσλαβομένης θεότητος, ἀντιμεθίστανται τὰ ὀνόματα· ὥστε καὶ τὸ ἀνθρώπινον τῷ θείῳ, καὶ τὸ θεῖον τῷ ἀνθρωπίνῳ κατονομάζεσθαι. Διὸ καὶ ὁ ἐσταυ ρωμένος Κύριος τῆς δόξης ὑπὸ τοῦ Παύλου καλεῖται, καὶ ὁ προσκυνούμενος ὑπὸ πάσης κτίσεως τῶν τε ἐπουρανίων, καὶ ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων, Ἰησοῦς ὀνομάζεται. Διὰ τούτων γὰρ ἡ ἀληθής τε καὶ ἀδιαί ρετος ἔνωσις έρμηνεύεται ἐκ τοῦ καὶ τὴν ἄφραστον Β τῆς θεότητος δόξαν τῇ τοῦ Υἱοῦ προσηγορία σημαί νεσθαι, ὅταν πᾶσα σὰρξ ἐξομολογήσηται καὶ γλῶσσα, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ, ὥστε τὸν τὰ πάθη τοῦ σταυροῦ καταδεξάμενον, καὶ πε ρονηθέντα ήλοις, καὶ διαπαρέντα λόγχῃ. Κύριον δόξης ὑπὸ τοῦ Παύλου προσαγορεύεσθαι. Εἰ οὖν καὶ τὸ ἀνθρώπινον οὐκ ἐν τοῖς φύσεως ἰδιώμασι δείκνυ- ται, ἀλλὰ Κύριος τῆς δόξης ἐστὶν, οὐκ ἂν δέ τις εἰς πεῖν δύο κυρίους δόξης τολμήσειε, μαθὼν ὅτι εἷς Κύ- ριος Ἰησοῦς Χριστός, δι' οὗ τὰ πάντα· πόθεν ἡμῖν ἐπικαλοῦσι τῶν υἱῶν τὴν δυάδα οἱ τὴν καθ᾿ ἡμῶν κατηγορίαν εὐπρόσωπον ἀφορμὴν εἰς κατασκευήν τῶν ἰδίων ὑπολήψεων προβαλλόμενοι; Τὰ μὲν οὖν παρ' ἡμῶν εἰς ἀπολογίαν, τοιαῦτα· ζητοῦμεν δὲ παρὰ τῆς σῆς ἐν Χριστῷ τελειότητος μείζονα καὶ τελειοτέ- " ραν τῆς ἀληθείας τὴν συμμαχίαν, ὡς ἂν μηδεμίαν ἔχοιεν κατὰ τῆς ἀληθείας εἰς κατηγορίαν λαβὴν, οἱ διὰ τῆς καθ' ἡμῶν μέμψεως τὰς ἰδίας υπολήψεις κρατύνοντες. ADVERSUS APOLLINAREM. qui feri potest, ut quod unum est, in notionem Act. 11, 36. Cor. 1, 8. Philipp. ", 10. duplicem dividatur, cum nulla sit differentia, qua numeri distinctio nitatur? Divinitas enim quod humile fuit, superexaltavit, et ei quod humano more nominabatur, largita est, ut super omne nomen esset; quod subditum et servum erat, do- minum regemnque fecit, sicut et Petrus inquit ", Dominum eum et Christum fecit Deus. Per Chri- stum enim regnum intelligimus, et propter ex- actam unionem assumptæ carnis et assumentis di- vinitatis communicantur et mutuo dantur nomina, ita ut et humanum ex divino, et divinum ex hu- mano denominetur. Quapropter et qui crucifixus est Dominus gloriæ a Paulo vocatur”, et ille qui ab omni creatura cœlestium, terrestrium et infer- norum adoratur, Jesus nominatur. His enim vera individuaque unio declaratur, ex eo quod et ineffabilis gloria divinitatis Filii appellatione desi- gnetur, cum omnis caro confiteatur et lingua, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris, ita ut qui crucis tormenta sit passus, et clavis confixus, ac lancea vulneratus, a Paulo gloriæ Dominus appelletur. Si ergo quod humanum est, non in proprietatibus naturæ esse ostenditur, sed gloriæ Dominus est, neque ideo quis binos gloriæ dominos auderet affirmare, cum unum esse didi- cisset Jesum Christum, per quem omnia: unde quæso, nobis binarium numerum filiorum obji- ciunt, aut confictam in nos accusationen, Lin- quam speciosam occasionem ad suas stabiliendas C opiniones præterunt? Hæc sunt igitur quæ ad de- fensionem nostram afferre possumus : a tua vero in Christo perfectione majus ac perfectius ad pro- pugnandam fidem subsidium exigimus : ne qua illis ansa ad veritatem insectandam relinquatur, qui ex nostra reprehensione sua commenta cor- roborant. ANG. MAII PRÆFATIO IN OPUSCULA DUO SEQUENTIA. (Bibl. nov. t. IV, Rom. 1817.) tes, post inventos typos haud statim integra editione prodirent, sed identidem et per intervalla, prout se singula opera quærentibus obtulerunt. Certe et magnus ille Gregorius Nyssæ episcopus post minutiores aliquot editiones, duobus demum tomis collectus, Parisiis anno splendidiore luce coruscus apparebat. Sed ecce mos, sequente anno 1616, Jacobus Gretserus lautam Nysseni mantis- sain ex Germanorum codicibus excitabat; quam typographus Parisiensis Morellus anno rapti recusam, tomi sui posterioris appendicem fecit. Verum catenus res non stetit, etenim L. A. Zacagnius bibliothecæ Vaticanæ præfectus, nova atque copiosa Nysseni incrementa exhibuit in suo praeclaro Col- lectaneorum volumine, anno Romæ vulgato. Denique J. B. Caracciolus Pisanus antecessor septein ineditas Nysseni epistolas, in Medicco codice inventas Florentiæ typis tradidit. Nunc nos postremi að 1. Fuit hoc complurium auctorum veterum fatum, ut ipsorum libri, in codicibus antea laten-
PG 45:1279Μέμνημαι δὲ ὑποσχόμενος ἔμπροσθεν ὥσπερ δι’ ἐσόπτρου δείξειν ὑμῖν τὴν εἰκόνα τῶν περὶ τὸν πατέρα καὶ τὸν υἱόν, ἐπείπερ ἀνθρωπίνῳ λόγῳ τὰ κατὰ τὴν θείαν φύσιν οὐχ ὑποτέτακται. ὁπότε γὰρ αὐτὸς ὁ θεὸς οὐ κατὰ τὴν ἰδίαν τοῦ μεγέθους δύναμιν διείλεκται ἡμῖν, ἀλλὰ συμμετρεῖ ταῖς ἀνθρωπίναις ἀκοαῖς τὴν ἑαυτοῦ φωνήν, ὅπως οἷοί τε ὦμεν ταῖς ἀκοαῖς τὴν θείαν φωνὴν ὑποδέξασθαι. καὶ γάρ τοι καὶ τὸ ἀνύποιστον καὶ ἀπερίληπτον μέγεθος αὐτοῦ συμμετρεῖ ταῖς τῶν ἀνθρώπων ὄψεσι καὶ θεὸς ὢν ἄνθρωπος πέφηνε· ἐκένωσε γὰρ ἑαυτὸν μορφὴν δούλου λαβών, ἵνα δυνηθῶμεν οἱ ἄνθρωποι θεάσασθαι θεόν. ὥσπερ οὖν πεπείσμεθα ὅτι οὐκ ὢν ἄνθρωπος πέφηνε μὲν ἄνθρωπος, κατὰ φύσιν δὲ θεὸς ἦν τε καὶ ἔστι τὸ ἀπερίληπτον μέγεθος αὐτοῦ σώματι περιγράψας καὶ δι’ ἑαυτοῦ ὥσπερ δι’ ἐσόπτρου τὸ ὅλον ἡμῖν μέγεθος τοῦ θεοῦ παραφήνας, ἵν’ ὥσπερ διόπτρᾳ τούτῳ χρησάμενοι καὶ τοῦ πατρὸς θεαταὶ γενώμεθα· εἰκὼν γὰρ τοῦ ἀοράτου θεοῦ κατὰ τὸν ἀπόστολον τυγχάνων εἴρηκεν·
Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν πατέρα, οὕτω καὶ διὰ τῶν ἐν ταῖς γραφαῖς κατὰ τὸ μέτρον τῶν ἀκοῶν ἡμῶν εἰρημένων, μὴ ἁρμοζόντων δὲ πολλαχῶς τῇ θεότητι δι’ ἀσθένειαν λόγου ἀναλόγως θεωροῦμεν αὐτὸν τῇ διανοίᾳ· ὥσπερ γὰρ θεὸς σώματι περίγραπτος ἡμῖν ὦπται διὰ τὰς ὄψεις, οὕτως καὶ ὁ λόγος μικρότερος ἢ κατὰ θεὸν κεκήρυκται διὰ τὰς ἀκοάς. Δέδεικται δέ, ὥσπερ προέφημεν, δι’ αὐτῆς τῆς γραφῆς ὡς ἀνθρώπινος λόγος θεόν τε καὶ τὰ κατ’ αὐτὸν οὐκ ἂν ἐνδέξαιτο. ἐπειδὴ γὰρ οὐχ ὑπολέλειπτο μέρος λόγου τὸ μηνύον τὴν ἀϊδιότητα τοῦ υἱοῦ, τῇ προθέσει ὥσπερ αἰνίγματι σημαίνει σύγχρονον εἶναι τῷ πατρὶ ἡ γραφὴ λέγουσα· Πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε· καὶ Πρὸ πάντων βουνῶν γεννᾷ με καὶ ἑκάστου δημιουργήματος. τοῦτο τὸ μέρος τοῦ λόγου προτιθεῖσα ἡ γραφὴ ἄναρχον αὐτὸν ἀποφαίνει· τὸ γὰρ προϋπερβατικὸν πάντων ὂν καὶ μάλιστα ὅτε πρὸ τῶν αἰώνων λέγει εἰς τὸ ἀί̈διον καὶ ἄναρχον τρέπει ἡμῶν τὸν νοῦν. πῶς οὖν τῷ πατρὶ ἀεὶ συγκαθεζόμενος τὸ υἱὸς εἶναι καὶ γεγεννῆσθαι ἐπιτέτραπται, εἰκόνα σοι τούτων προτείνω, ἐπείπερ τῶν κατὰ φύσιν οὐ καθικνεῖται ὁ λόγος, τὴν ἀκτῖνα ὑπὸ τοῦ ἡλίου.
PG 45:1281πῶς οὐκ ἂν φήσειας τετέχθαι καὶ τὸ φῶς ὑπὸ τοῦ λύχνου; ἀλλ’ ὥσπερ οὐ πρότερον ὁ ἥλιος, ἔπειτα ἡ ἀκτίς, ἀλλ’ ἅμα τῷ εἶναι ἢ γεγονέναι τὸν ἥλιον ἔστι τε καὶ γέγονεν ἡ ἀκτὶς καὶ ἅμα τῷ ὑπάρξαι τὸν λύχνον ὑπῆρξε καὶ τὸ φῶς καὶ τὸ γεννώμενον ὑπὸ τοῦ λύχνου οὐ μετά τινα χρόνον, ἀλλὰ σὺν αὐτῷ γεννώμενον φαίνεται, οὕτως οὐ πρῶτον θεός, μετέπειτα δὲ ἡ σοφία αὐτοῦ, ἀλλ’ ἅμα τῷ εἶναι τὸν θεὸν τῶν ὅλων (ἦν δὲ πάντοτε) ἦν ἄρα καὶ ἡ σοφία, τουτέστιν ὁ Χριστός· καίτοι γεννωμένη ὑπὸ τοῦ θεοῦ καὶ γέννημα εἰκότως προσαγορεύεται ἡ σοφία τοῦ διαδεικνυμένου αὐτήν. τὸ δὲ Πρὸ πάντων βουνῶν γεννᾷ με ἐμφαίνει πάντοτε γεννώμενον τοῖς ἀνθρώποις ὑπὸ τοῦ πατρὸς τὸν σωτῆρα· καὶ τὸ Σήμερον γεγέννηκά σε καίτοι προγεγεννημένον καὶ ἀεὶ συνόντα ὑπὸ χρόνου μέρει τὸ σήμερον ἄγουσα ἡ γραφὴ σημαίνει ἀεὶ τοῖς καθεξῆς προϊοῦσιν αὐτὸν συγγεννᾶσθαι, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον καλεῖται. εἴ ποτε δὲ τὸ σήμερον τοῦ κόσμου τούτου συμπεριορισθείη τοῖς τέλεσιν, οὐκέτι γεννᾶται, ἀλλ’ ἅπαξ τοῖς ἅπασι γεγεννημένος καὶ πάντων κριτὴς καὶ δικαστὴς καθεσθεὶς ζώντων καὶ νεκρῶν εἰς αἰῶνα βασιλεύσει σὺν τῷ πατρί.
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΟΥ ΚΑΙ ΣΑΒΕΛΛΙΟΥ. ΣΑΒΕΛΛΙΟΥ. Β α'. • Εξηρεύξατο ή καρδία μου λόγον ἀγαθὸν (1), Α ἀρτίως ὁ Ψαλμῳδὸς ἔλεγε. Τοῦτον τὸν ἀγαθὸν λόγον τοῦ Θεοῦ οἱ μὲν κατὰ ᾿Αρειον καὶ 'Αχίλλιον (2) τὴν ἀσεβεστάτην φωνήν προϊέμενοι, ἐτόλμησαν κτίσμα καὶ ποίημα διακηρύξαι, καὶ πολλοὺς τῇ ἑαυτῶν ἐφείλ κυσαν πλάνῃ. Οἱ δὲ κατὰ Σαβέλλιον, τἀναντία τούτων φρονοῦντες, ἀναιρεῖν μὲν πειρῶνται τὴν ὑπόστασιν τοῦ Υἱοῦ· αὐτὸν δὲ τὸν Πατέρα ἕνα ὄντα δυσὶν ἐνό- μασι γεραίροντα οἰόμενοι, υἱοπάτορα (3) προσαγο- ρεύουσιν. Αἱ δὲ ἑκάτεραι δόξαι αὗται ὥσπερ παγίδες δύο τέθεινται ὑπὸ τῶν προηγορευμένων· δίεισι δὲ μέση τις ὁδὸς στενὴ καὶ τεθλιμμένη ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν, κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον· ταύτης οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐκκλίνοντες, τῆς ἑτέρας θήραμα γίνονται. Σὺ δέ μοι δοκεῖς (4) δεδοικέναι τὰς ἑκατέρων εμπτώ- σεις, καὶ αὐτὴν ἀποφεύγειν τὴν ἀληθείας ὁδὸν, οιό μενος μὴ δεῖν περὶ Θεοῦ λόγον προχειρίζεσθαι. Όρα τοίνυν μή, τῇ τῶν δυοῖν πλάνῃ εὐλαβούμενος, ἀσε - βείας τιμωρίαν όφλήσεις· αὐτὸς ὁ Σωτὴρ πρὸ τῆς ἀληθοῦς ὁδοῦ ἑστηκώς κέκραγε λέγων 'Εγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια. · Μὴ ἐκκλίνῃς εἰς τὰ δεξιὰ ἢ εἰς τὰ ἀριστερὰ, ὅπως μηδετέρᾳ αὐτῶν προστύχης. Καὶ πάλιν· . Ἐγώ εἰμι ἡ θύρα τῶν προβάτων· ὁ μὴ εἰσιών δι' ἐμοῦ, ἀλλὰ ἀλλαχόθεν ἀναβαίνων, κλέπτης ἐστὶ καὶ λῃστής, ο ὃς καὶ ὑπὸ παγίδος ἁλοὺς ἀπο ολεῖται. Ακουέτωσαν τοίνυν οἱ πρὸς τὴν τῶν ἑκατέρων πλάνην ἐπιτρέψαντες τὸν νοῦν, ὡς κατὰ φύσιν ὁ Σωτ τὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς Υἱὸς Θεοῦ ἔστι τε καὶ προσαγορεύεται, καὶ οὐ ποίημα ὢν κατὰ χρῆσιν όνο- ἀρτίως, ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM ADVERSUS S. P. N. GREGORII SERMO ARIUM ET SABELLIUM. Psalmista dixit. Hoc bonum verbum Arii et Achillii asseclæ irreligiosissimo effato ausi sunt creaturam facturamque prædicare, multosque in errorem suum pertraxerunt. Sabelliani autem, contraria his sentientes, Filii quidem personam de medio tollere conantur; ipsum vero Patrem, unum duobus nominibus præditum putantes, hyiopatorem, id est Filium simul Patremque, appellant. Utraque quidem sententia, ceu duplex laqueus, a prædictis intenditur ; media vero incedit angusta quædam et arcta via, quæ ad vitam, ut ait Evangelium, ducit ; a qua multi homines declinantes, in altera gras- sationem patiuntur. Tu autem mihi videris in utramque partem lapsum tinere, ideoque et ipsani defugere veritatis viam, dum censes non oportere de Deo verba fieri. Cave igitur ne, dum in utraque via errorem metuis, irreligiositatis pœnam incur- ras namque ipse Servator in veræ viæ capite con- stitutus clamavit dicens: Ego sum via et veri- tas '. » Cave in dexteram sinistramve partem de- vies, ne forte in neutra consistas. El rursus : • Ego sum ostium ovium. Qui per me non intro- ierit, sed aliunde subierit, fur est et latro ",, qui *, etiam laqueo captus peribit. Audiant ergo qui ad alterutrum Arii vel Sabellii errorem mentem suain converterunt, audiant, inquam, Servatorem no- strum Jesum Christum naturalem Dei esse Filium et appellari, non autem ceu creaturam, abusione Psal. XLIV, 2. s Joan. xiv, 6. • Joan. x, 7. . Verbi æterni generatione Athanasius in cominen- tario, nec non Cyrillus item in sua explanatione apud nos; denique et Ambrosius De virginibus lib. ii, cap. 1. Quia vero alii Patres non de elerno Verbo, sed de prophetico, huic cogitarunt, idcirco Augustinus in sua psalmi hujus XLIV enarratione ait : Quis dicit ? Pater, an Propheta ? Intellexerunt enim quidam Patris personam dicentis : ‹ Eructavit, › etc., commendantis nobis nativitatem quamdam inef- fabilem. Nunc ad priorem illam nobilioremque sententiam accedit noster Nyssenus. Sed cur ait, id est nuper, Psalmista dixit ? Nempe quia thema veluti sermonis sui contra Arianos, hunc psalmi versiculum sumpsisse Nyssenus videtur. drinus, inter præcipuos et ferventiores Arii su- dales atque consectaneos. apud Socratem Hist. 1, 5, et Theodoretum item Hist. 1, 4. hoc tractatu respondet; vel potius dubitantem in religione hominem, aut omnino hæreticum ob- jurgat. 1. • Eruclavit cor meum verbum bonum, nuper (1) Hanc psalmi locutionem intellexerunt de (2) Achillius, sive Achillas, diaconus Alexan- (3) Adiolemus vocabulum Sabellianum hyiopator. (4) Loquitur Nyssenus cum aliquo, cui petenti
Ἵνα δὲ μὴ καὶ τὸ Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ ἐμποιῇ λογισμοὺς τοῖς διεφθορόσι τὴν διάνοιαν, οὐδὲ τοῦτο παριτέον. οἱ γὰρ ἑρμηνεῖς βραχύ τι τῆς Ἑβραί̈δος ἀκριβείας τῶν γραφῶν εἰς τὴν Ἑλληνίδα παρατραπέντες εἶπον μὲν ἔκτισέ με, εὕροις δ’ ἂν ἐρευνήσας ἐποίησέ με. ὅμως δὲ καὶ τὸ ἔκτισέ με ἀκριβῶς νοούμενον οὐδὲν ἀπᾷδον τοῦ ἐποίησέ με δείκνυται. εἰ γὰρ κύριος ἔκτισέ με εἰρήκει μόνον, ζήτημα ἄν τισι καταλελοίπει· ἐπεὶ δὲ προσέθηκεν ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, σαφῶς ἂν νοοῖτο εἰρηκυῖα κύριος ἐποίησέ με ἐπιστατεῖν τῶν ἔργων αὐτοῦ καὶ ἀρχὴν τῶν ὁδῶν αὐτοῦ ἐνεχείρισέ μοι. πότε γὰρ ἔσχεν ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ ὁ πατὴρ ἢ πότε οὐκ ἦν ἐνεργὴς ἢ παρὰ τίνος τὸ δύνασθαι καὶ τὸ ἐνεργεῖν εἴληφε; τὸ γὰρ μὴ ἀεὶ τὰ πάντα ἔχειν παρ’ ἑαυτῷ ἐμφαντικόν ἐστι τοῦ παρ’ ἄλλου τινὸς εἰληφέναι, ὡς ἕτερόν τινα θεὸν πρεσβύτερον αὐτοῦ νοεῖσθαι. Τίς δὲ προέδωκε καὶ ἀνταποδοθήσεται αὐτῷ; φησὶν ἡ γραφή. εἰ δὲ παρ’ αὐτοῦ τὰ πάντα, οὐδέποτε ἄρα ἀρχὴ ὁδῶν αὐτοῦ καὶ ἔργων αὐτοῦ εὑρεθήσεται, ἀλλ’ ἀεὶ ἐνεργής.
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΛΟΓΟΣ ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΟΥ ΚΑΙ ΣΑΒΕΛΛΙΟΥ. ΣΑΒΕΛΛΙΟΥ. Β α'. • Εξηρεύξατο ή καρδία μου λόγον ἀγαθὸν (1), Α ἀρτίως ὁ Ψαλμῳδὸς ἔλεγε. Τοῦτον τὸν ἀγαθὸν λόγον τοῦ Θεοῦ οἱ μὲν κατὰ ᾿Αρειον καὶ 'Αχίλλιον (2) τὴν ἀσεβεστάτην φωνήν προϊέμενοι, ἐτόλμησαν κτίσμα καὶ ποίημα διακηρύξαι, καὶ πολλοὺς τῇ ἑαυτῶν ἐφείλ κυσαν πλάνῃ. Οἱ δὲ κατὰ Σαβέλλιον, τἀναντία τούτων φρονοῦντες, ἀναιρεῖν μὲν πειρῶνται τὴν ὑπόστασιν τοῦ Υἱοῦ· αὐτὸν δὲ τὸν Πατέρα ἕνα ὄντα δυσὶν ἐνό- μασι γεραίροντα οἰόμενοι, υἱοπάτορα (3) προσαγο- ρεύουσιν. Αἱ δὲ ἑκάτεραι δόξαι αὗται ὥσπερ παγίδες δύο τέθεινται ὑπὸ τῶν προηγορευμένων· δίεισι δὲ μέση τις ὁδὸς στενὴ καὶ τεθλιμμένη ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν, κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον· ταύτης οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐκκλίνοντες, τῆς ἑτέρας θήραμα γίνονται. Σὺ δέ μοι δοκεῖς (4) δεδοικέναι τὰς ἑκατέρων εμπτώ- σεις, καὶ αὐτὴν ἀποφεύγειν τὴν ἀληθείας ὁδὸν, οιό μενος μὴ δεῖν περὶ Θεοῦ λόγον προχειρίζεσθαι. Όρα τοίνυν μή, τῇ τῶν δυοῖν πλάνῃ εὐλαβούμενος, ἀσε - βείας τιμωρίαν όφλήσεις· αὐτὸς ὁ Σωτὴρ πρὸ τῆς ἀληθοῦς ὁδοῦ ἑστηκώς κέκραγε λέγων 'Εγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια. · Μὴ ἐκκλίνῃς εἰς τὰ δεξιὰ ἢ εἰς τὰ ἀριστερὰ, ὅπως μηδετέρᾳ αὐτῶν προστύχης. Καὶ πάλιν· . Ἐγώ εἰμι ἡ θύρα τῶν προβάτων· ὁ μὴ εἰσιών δι' ἐμοῦ, ἀλλὰ ἀλλαχόθεν ἀναβαίνων, κλέπτης ἐστὶ καὶ λῃστής, ο ὃς καὶ ὑπὸ παγίδος ἁλοὺς ἀπο ολεῖται. Ακουέτωσαν τοίνυν οἱ πρὸς τὴν τῶν ἑκατέρων πλάνην ἐπιτρέψαντες τὸν νοῦν, ὡς κατὰ φύσιν ὁ Σωτ τὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς Υἱὸς Θεοῦ ἔστι τε καὶ προσαγορεύεται, καὶ οὐ ποίημα ὢν κατὰ χρῆσιν όνο- ἀρτίως, ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM ADVERSUS S. P. N. GREGORII SERMO ARIUM ET SABELLIUM. Psalmista dixit. Hoc bonum verbum Arii et Achillii asseclæ irreligiosissimo effato ausi sunt creaturam facturamque prædicare, multosque in errorem suum pertraxerunt. Sabelliani autem, contraria his sentientes, Filii quidem personam de medio tollere conantur; ipsum vero Patrem, unum duobus nominibus præditum putantes, hyiopatorem, id est Filium simul Patremque, appellant. Utraque quidem sententia, ceu duplex laqueus, a prædictis intenditur ; media vero incedit angusta quædam et arcta via, quæ ad vitam, ut ait Evangelium, ducit ; a qua multi homines declinantes, in altera gras- sationem patiuntur. Tu autem mihi videris in utramque partem lapsum tinere, ideoque et ipsani defugere veritatis viam, dum censes non oportere de Deo verba fieri. Cave igitur ne, dum in utraque via errorem metuis, irreligiositatis pœnam incur- ras namque ipse Servator in veræ viæ capite con- stitutus clamavit dicens: Ego sum via et veri- tas '. » Cave in dexteram sinistramve partem de- vies, ne forte in neutra consistas. El rursus : • Ego sum ostium ovium. Qui per me non intro- ierit, sed aliunde subierit, fur est et latro ",, qui *, etiam laqueo captus peribit. Audiant ergo qui ad alterutrum Arii vel Sabellii errorem mentem suain converterunt, audiant, inquam, Servatorem no- strum Jesum Christum naturalem Dei esse Filium et appellari, non autem ceu creaturam, abusione Psal. XLIV, 2. s Joan. xiv, 6. • Joan. x, 7. . Verbi æterni generatione Athanasius in cominen- tario, nec non Cyrillus item in sua explanatione apud nos; denique et Ambrosius De virginibus lib. ii, cap. 1. Quia vero alii Patres non de elerno Verbo, sed de prophetico, huic cogitarunt, idcirco Augustinus in sua psalmi hujus XLIV enarratione ait : Quis dicit ? Pater, an Propheta ? Intellexerunt enim quidam Patris personam dicentis : ‹ Eructavit, › etc., commendantis nobis nativitatem quamdam inef- fabilem. Nunc ad priorem illam nobilioremque sententiam accedit noster Nyssenus. Sed cur ait, id est nuper, Psalmista dixit ? Nempe quia thema veluti sermonis sui contra Arianos, hunc psalmi versiculum sumpsisse Nyssenus videtur. drinus, inter præcipuos et ferventiores Arii su- dales atque consectaneos. apud Socratem Hist. 1, 5, et Theodoretum item Hist. 1, 4. hoc tractatu respondet; vel potius dubitantem in religione hominem, aut omnino hæreticum ob- jurgat. 1. • Eruclavit cor meum verbum bonum, nuper (1) Hanc psalmi locutionem intellexerunt de (2) Achillius, sive Achillas, diaconus Alexan- (3) Adiolemus vocabulum Sabellianum hyiopator. (4) Loquitur Nyssenus cum aliquo, cui petenti
PG 45:1283εἰ δὲ πάντα διὰ τοῦ υἱοῦ γέγονε καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, ἀεὶ ἄρα τὴν ἐργαζομένην σοφίαν παρ’ ἑαυτῷ ἔχειν ἀναφανδὸν δείκνυται. εἰ δὲ ἀεὶ ἐργάζεται ὁ πατήρ, χωρὶς δὲ τοῦ υἱοῦ οὐδὲν εἴργασται, μάτην τὸ ἐκτίσθαι ὑπειλήφασιν ὕστερόν ποτε δεδημιουργῆσθαι, ἵνα ἐργάζηται. ἀλλὰ τὸ Ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ σημαίνει ὅτι ἐνεχείρισέ μοι τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ, ἵν’ ὦσιν ὑπὸ τὴν ἐμὴν ἀρχήν· ἀρχὴν γὰρ οὐ χρονικὴν λέγει, ἀλλὰ τὴν κρατητικήν. καὶ γὰρ καὶ οἱ ἀπόστολοί φασιν, ὅτι καὶ κύριον καὶ Χριστὸν αὐτὸν ἐποίησεν. εἰ δὲ τὸ ἐποίησε ποίημα καὶ κτίσμα ὀνομάζοιτο, δύο ἂν εἶέν τινες οὓς ἐποίησεν, ἕτερον μὲν κύριον, ἕτερον δὲ Χριστόν. Χριστὸς δὲ ὅτι βασιλεὺς προσαγορεύεται, οὐδενὶ τοῦτο ἄγνωστον· ἀλλὰ τὸ ἐποίησε σημαίνει δύο ἀρχὰς ἐγκεχειρίσθαι αὐτῷ παρὰ τοῦ πατρός, τὴν μὲν κυριακήν, τὴν δὲ βασιλικήν, μᾶλλον δὲ μίαν ἀρχὴν δυσὶ προσηγορίαις γεραιρομένην [πλείοσιν]. ἑκάτεροι τοίνυν πεπείσθωσαν οἱ ταῖς ἑκατέραις ἐνειλημμένοι πλάναις, ὡς ἀεὶ σὺν τῷ πατρὶ ὁ υἱὸς γεννητὸς ἅμα καὶ ἄναρχός ἐστιν· ἄναρχος μὲν τῷ ἀεὶ συνεῖναι τῷ πατρί, γεννητὸς δὲ τῷ τὸν πατέρα ⟨αἴτιον⟩ ἐσχηκέναι τοῦ εἶναι·
1279 S. GREGORII NYSSENI 1280 cumulandas Nysseni editiones accedimus, duobus adhuc additis tanti Patris tractatibus dogmatici gene- ris, quos Vaticanus codex 1906 bombyciņus, vetus, amplus et Nysseni operum plenus, nobis suppedi- tavit. Quæ duo scripta cum Græce tantum festinanterque, absque ulla declaratione, sub finem nostri scriptorum veterum voluminis superioribus annis impresserimus, nunc, codice rursus inspecto, mendis sublatis, particulis suppletis, interpretatione nostra Latina cum scholiis aliquot addita, SS. Bibliorum etiam testimoniis citatis, ex calce illius veteris ad hujus novi voluminis caput revocamus. If. Ut autem sermonum horum justam faciant lectores æstimationem, mentem, quæso, convertant ad ea tempora quibus vixit Gregorius, Arianorum aliorumque hæreticorum plenissima, sub Arianis impe- ratoribus Constantio atque Valente, qui ob orthodoxiam profligandam hæresimque teterrimam stabilien- dam vires propemodum summi imperii exhauriebant. Tunc ad cæteras miserias accessit impius Macedo- nius, qui bis occupata Byzantina sede, virus suum præcipue adversus sancti Spiritus divinam dignita- tem effudit. Sed ecce, magno Theodosio principe, Constantinopolitanum primum celebratum fuit anno 381 generale concilium, sedentibus ibi, inter alios, illustrissimis Ecclesiæ Patribus et hæreticorum sui temporis malleis, Cyrillo Hierosolymitano, Gregorio Nysseno, Gregorio Nazianzeno, Amphilochio Ico- niensi. Circa illa videlicet tempora, sermones hi Nysseni, et posterior præsertim, conscripti fuerunt. Etenim prior xposówvηtɩxós quidam videtur ad certum hominem missus, sive is orthodoxus fuerit sive in hostium castris constitutus, cui Filii divinitatem auctor suadet. Nam propositis sibi Arii ac Sabellii, præsertimque Achilli Arianorum præcipui, objectionibus ex Evangelio Pauloque apostolo sumptis, dissolvit eas peracute, fideique veritatem quaqueversus communit. Atque hoc statim prima in pagina notabile occurrit, quod Nyssenus ait a Sabellianis Patrem dictum vlonátopa, quia confundentes Patrem cum Filio, illa vocabulorum conjunctione unum eumdemque Patrem esse ac Filium denotabant. Neque a se dissentit Nyssenus in Orat. 11 contra Eunomium t. II, p. 733, ubi ait: Qui vocabulum Filii non ad personam, sed ad naturam referrent, eos in hæreticorum errorem incursuros qui dicuntur Hyopato- res. Nimirum quia cum sit una Patris Filiique natura, jam distinctio personarum nulla supererit. Cla. rius adhuc Cyrillus in Joan. cap. vIII, p. 243 : Alius est Pater a Filio, nec ut quibusdam ineruditis visum est hæreticis, Hyiopator seu Filiopater inducendus est. Item canon VII Constantinopolitanus: Sabellianos qui hyiopatoriam docent, etc. Denique Ammonius in Catena ad Jobum 1, 1 : Sabellii, inquit, hæresim per hoc evertit, Patris ac Filii hypostasim designans ; non enim hyiopatoriam Ecclesia admittit. Refert hæc omnia testimonia, novo nostro excepto, Suicerus, qui tamen a Nysseno dissentit, ac fallitur, dum Filio potius quam Patri datum Hyiopatoris nomen a Sabellianis putat. Etenim præter quam quod Nysseni auctoritas perspicua est, Sabellianos Filium non admisisse, sed Patrem tantummodo, exploratum aliunde est. Verumtamen multo gravius quam Suicerus falli mihi Allatius videtur (cujus emendandi causa, si hoc in tantum virum licet audere, superiora testimonia invocavi.) Is enim contra Creyght. exercit. 10, in argumento p. 165, definiendum sibi proponit quæ sit vionatopias hæresis. Tum p. 189 ita scribit: Sub Damasi papatu exorta hæresis est, sive ab Arianis disseminata, sive ab aliis enata, quæ uti Patrem Filii, ita Filium Spiritus sancti genitorem asseverabat : sicque duos filios in Trinitate substi- tuebat, Filium et Spiritum sanctum; el duos patres, Patrem ac Filium. Et rursus p. 187: Auctores ergo vionatoplas generari Spiritum a Filio; ideoque Filium, Spiritus Patrem asserebant; et hac re duos in Trinitate patres, Patrem ingenitum, et Filium genitum introducebant; et duos filios, Filium scilicet et Spiritum sanctum. Falli, inquam, nihi videtur Allatius; nam prædictis in testimoniis nunquam de Spi- ritu sancto agitur, nunquam quæritur utrum Spiritus sanctus Filii sit Filius. Igitur hyiopatoria non dicitur a prædictis sacris auctoribus de Filio tanquam Spiritum sanctum gignente, sed tantum de er- rore Sabellii qui ut Filium cum Patre confunderet, Patrem copulatis vocabulis vlonάtopa nuncupabat. Quod si hæresi a Damaso damnatæ (Labb. Concil. t. II, p. 895 et 901) byiopatoriæ nomen imponere vult Allatius, is certe secundum Nysseni, Cyrilli, aliorumque mentem non loquitur; apud quos byiopator est Pater cum Filio confusus, non Filius Spiritus sancti pater. Verumtamen de hac vocabuli controversia, doctiorum esto judicium. III. Posterior prolixiorque Nysseni sermo Spiritus sancti majestatem, et cum Patre Filioque æqua litatem, adversus Macedonianos tuetur; objectis sibi refutatisque Pneumatomachorum argumentis, et insuper de suo additis gravis ponderis confirmationibus. Jam vero secundi hujus sermonis contigit mihi ut testimonia quoque antiquorum nanciscerer, quæ p. 20 (col. 1307) in Scholio exposui. Et quod ad Alla- tium attinet ibi pariter a me laudatum, lectores moneo, testimonium idem ab eo repeti in synodi Ephesinæ Vindiciis cap. 70. Atque ut septis nostris paulo excedamus, narrat etiam Bandinius in Catalogo Bib. Laur. Gr. t. III, p. 324, narrat, inquam, in Mediceo codice octavo, Plut. 86, inter varia Patrum excer- pta legi etiam Gregorii Nysseni fragmentum ex oratione de Spiritu sancto contra Macedonianos. Num id vero in citatum ab aliis Græcis (ut in adn. nostra ) incidat, an diversum sit, equidem sine codicis Flo- rentini inspectione definire nequeo. Sed etiamsi id forte nostris in paginis non legeretur, locus ei su- perest in lacuna in quam Vaticani sermonis finis demergitur.
ὡς ἔφημεν ἐπὶ τοῦ λύχνου εἰπόντες ὅτι αἴτιος μὲν αὐτὸς τοῦ φέγγους, οὐ μέντοι πρότερος τοῦ φέγγους, ἀλλ’ ὁμόχρονος τυγχάνει· οὕτως καὶ εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται καὶ οὐδέποτε παύσεται βασιλεύων, ἐπειδήπερ οὐδὲ ἤρξατο, ἀλλ’ ἀεὶ συνηργηκὼς τῷ πατρὶ ἑαυτὸν συνεμφαίνει διὰ τοῦ εἰρηκέναι· Ὁ πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται κἀγὼ ἐργάζομαι· ἐπιζητεῖ δὲ τὸ ἕως ἄρτι τὸ ἀφ’ οὗ· ἐπειδὴ δὲ τὸ ἀφ’ οὗ ἐν χρόνῳ τυγχάνει, παρεὶς τὸ ἀφ’ οὗ τὸ ἕως ἄρτι μόνον εἰπὼν ἐνέφηνεν ἀεὶ τὰ πάντα αὐτῷ συνειργάσθαι· ἐργάζεται γὰρ ἕως ἄρτι φύων, ζωογονῶν, αὔξων, τὰ πάντα ἡνιοχῶν, καὶ οὐδέποτε παύσεται· οὐ γὰρ ἁρμόσει θεῷ τὸ ἀργεῖν οὐδ’ ἀποκαμεῖται ἐργαζόμενος, ἵνα παύσηται.
1279 S. GREGORII NYSSENI 1280 cumulandas Nysseni editiones accedimus, duobus adhuc additis tanti Patris tractatibus dogmatici gene- ris, quos Vaticanus codex 1906 bombyciņus, vetus, amplus et Nysseni operum plenus, nobis suppedi- tavit. Quæ duo scripta cum Græce tantum festinanterque, absque ulla declaratione, sub finem nostri scriptorum veterum voluminis superioribus annis impresserimus, nunc, codice rursus inspecto, mendis sublatis, particulis suppletis, interpretatione nostra Latina cum scholiis aliquot addita, SS. Bibliorum etiam testimoniis citatis, ex calce illius veteris ad hujus novi voluminis caput revocamus. If. Ut autem sermonum horum justam faciant lectores æstimationem, mentem, quæso, convertant ad ea tempora quibus vixit Gregorius, Arianorum aliorumque hæreticorum plenissima, sub Arianis impe- ratoribus Constantio atque Valente, qui ob orthodoxiam profligandam hæresimque teterrimam stabilien- dam vires propemodum summi imperii exhauriebant. Tunc ad cæteras miserias accessit impius Macedo- nius, qui bis occupata Byzantina sede, virus suum præcipue adversus sancti Spiritus divinam dignita- tem effudit. Sed ecce, magno Theodosio principe, Constantinopolitanum primum celebratum fuit anno 381 generale concilium, sedentibus ibi, inter alios, illustrissimis Ecclesiæ Patribus et hæreticorum sui temporis malleis, Cyrillo Hierosolymitano, Gregorio Nysseno, Gregorio Nazianzeno, Amphilochio Ico- niensi. Circa illa videlicet tempora, sermones hi Nysseni, et posterior præsertim, conscripti fuerunt. Etenim prior xposówvηtɩxós quidam videtur ad certum hominem missus, sive is orthodoxus fuerit sive in hostium castris constitutus, cui Filii divinitatem auctor suadet. Nam propositis sibi Arii ac Sabellii, præsertimque Achilli Arianorum præcipui, objectionibus ex Evangelio Pauloque apostolo sumptis, dissolvit eas peracute, fideique veritatem quaqueversus communit. Atque hoc statim prima in pagina notabile occurrit, quod Nyssenus ait a Sabellianis Patrem dictum vlonátopa, quia confundentes Patrem cum Filio, illa vocabulorum conjunctione unum eumdemque Patrem esse ac Filium denotabant. Neque a se dissentit Nyssenus in Orat. 11 contra Eunomium t. II, p. 733, ubi ait: Qui vocabulum Filii non ad personam, sed ad naturam referrent, eos in hæreticorum errorem incursuros qui dicuntur Hyopato- res. Nimirum quia cum sit una Patris Filiique natura, jam distinctio personarum nulla supererit. Cla. rius adhuc Cyrillus in Joan. cap. vIII, p. 243 : Alius est Pater a Filio, nec ut quibusdam ineruditis visum est hæreticis, Hyiopator seu Filiopater inducendus est. Item canon VII Constantinopolitanus: Sabellianos qui hyiopatoriam docent, etc. Denique Ammonius in Catena ad Jobum 1, 1 : Sabellii, inquit, hæresim per hoc evertit, Patris ac Filii hypostasim designans ; non enim hyiopatoriam Ecclesia admittit. Refert hæc omnia testimonia, novo nostro excepto, Suicerus, qui tamen a Nysseno dissentit, ac fallitur, dum Filio potius quam Patri datum Hyiopatoris nomen a Sabellianis putat. Etenim præter quam quod Nysseni auctoritas perspicua est, Sabellianos Filium non admisisse, sed Patrem tantummodo, exploratum aliunde est. Verumtamen multo gravius quam Suicerus falli mihi Allatius videtur (cujus emendandi causa, si hoc in tantum virum licet audere, superiora testimonia invocavi.) Is enim contra Creyght. exercit. 10, in argumento p. 165, definiendum sibi proponit quæ sit vionatopias hæresis. Tum p. 189 ita scribit: Sub Damasi papatu exorta hæresis est, sive ab Arianis disseminata, sive ab aliis enata, quæ uti Patrem Filii, ita Filium Spiritus sancti genitorem asseverabat : sicque duos filios in Trinitate substi- tuebat, Filium et Spiritum sanctum; el duos patres, Patrem ac Filium. Et rursus p. 187: Auctores ergo vionatoplas generari Spiritum a Filio; ideoque Filium, Spiritus Patrem asserebant; et hac re duos in Trinitate patres, Patrem ingenitum, et Filium genitum introducebant; et duos filios, Filium scilicet et Spiritum sanctum. Falli, inquam, nihi videtur Allatius; nam prædictis in testimoniis nunquam de Spi- ritu sancto agitur, nunquam quæritur utrum Spiritus sanctus Filii sit Filius. Igitur hyiopatoria non dicitur a prædictis sacris auctoribus de Filio tanquam Spiritum sanctum gignente, sed tantum de er- rore Sabellii qui ut Filium cum Patre confunderet, Patrem copulatis vocabulis vlonάtopa nuncupabat. Quod si hæresi a Damaso damnatæ (Labb. Concil. t. II, p. 895 et 901) byiopatoriæ nomen imponere vult Allatius, is certe secundum Nysseni, Cyrilli, aliorumque mentem non loquitur; apud quos byiopator est Pater cum Filio confusus, non Filius Spiritus sancti pater. Verumtamen de hac vocabuli controversia, doctiorum esto judicium. III. Posterior prolixiorque Nysseni sermo Spiritus sancti majestatem, et cum Patre Filioque æqua litatem, adversus Macedonianos tuetur; objectis sibi refutatisque Pneumatomachorum argumentis, et insuper de suo additis gravis ponderis confirmationibus. Jam vero secundi hujus sermonis contigit mihi ut testimonia quoque antiquorum nanciscerer, quæ p. 20 (col. 1307) in Scholio exposui. Et quod ad Alla- tium attinet ibi pariter a me laudatum, lectores moneo, testimonium idem ab eo repeti in synodi Ephesinæ Vindiciis cap. 70. Atque ut septis nostris paulo excedamus, narrat etiam Bandinius in Catalogo Bib. Laur. Gr. t. III, p. 324, narrat, inquam, in Mediceo codice octavo, Plut. 86, inter varia Patrum excer- pta legi etiam Gregorii Nysseni fragmentum ex oratione de Spiritu sancto contra Macedonianos. Num id vero in citatum ab aliis Græcis (ut in adn. nostra ) incidat, an diversum sit, equidem sine codicis Flo- rentini inspectione definire nequeo. Sed etiamsi id forte nostris in paginis non legeretur, locus ei su- perest in lacuna in quam Vaticani sermonis finis demergitur.
Οἶμαι μὲν οὖν τοὺς ἀρειοπλανεῖς ὥσπερ συνηγορίᾳ κεχρῆσθαι τῇ εὐαγγελικῇ φωνῇ λεγούσῃ Ὁ πέμψας με μείζων μού ἐστιν ἀφ’ οὗ κτίσμα καὶ ποίημα αὐτὸν ὑπειλήφασι, καὶ τὸ ἀντειπεῖν τῷ προσαγορεύσαντι διδάσκαλον ἀγαθὸν Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ θεὸς ὑπόνοιαν ἐμπεποιηκέναι αὐτοῖς ἄνθρωπον ὄντα καταχρηστικὴν προσηγορίαν ἐσχηκέναι τὸ υἱὸς καὶ τὸ Οὐδεὶς οἶδε τὴν συντελεστικὴν ἡμέραν καὶ τὴν ὥραν οὐδ’ οἱ ἄγγελοι τῶν οὐρανῶν οὐδὲ ὁ υἱὸς ἐν τοῖς κατὰ Μάρκον εἰρημένοις, εἰ μὴ ὁ πατὴρ μόνος, ἀλλότριον τῆς πατρικῆς οὐσίας γεγονέναι τὸν υἱὸν ὑπόνοιαν αὐτοῖς ἐμποιεῖν οἴομαι. οἱ δὲ κατὰ Σαβέλλιον Ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν καὶ Ὁ ἐμὲ ἑωρακὼς ἑώρακε τὸν πατέρα καὶ τὸ Ὅτε παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ πατρὶ καὶ θεῷ οὐ μετὰ ἀκριβοῦς κρίσεως ἀνεγνωκότες εἰς τὴν μεγίστην τῆς ἀσεβείας ἐκπεπτώκασι πλάνην, οἰόμενοι διὰ μὲν λειποταξίαν ἀνθρωπίνην προεληλυθέναι τὸν υἱὸν ἐκ τοῦ πατρὸς προσκαίρως, αὖθις δὲ μετὰ τὴν διόρθωσιν τῶν ἀνθρωπίνων πλημμελημάτων ἀναλελυκότα ἐνδῦναί τε καὶ ἀναμεμίχθαι τῷ πατρί. οὐκ ἀνέγνωκας, ὦ Σαβελλιόφρον, καὶ τόδε τὸ χωρίον τῆς ἀποστολικῆς γραφῆς, ὃ ἀντισταίη σου τῇ δοκήσει;
1279 S. GREGORII NYSSENI 1280 cumulandas Nysseni editiones accedimus, duobus adhuc additis tanti Patris tractatibus dogmatici gene- ris, quos Vaticanus codex 1906 bombyciņus, vetus, amplus et Nysseni operum plenus, nobis suppedi- tavit. Quæ duo scripta cum Græce tantum festinanterque, absque ulla declaratione, sub finem nostri scriptorum veterum voluminis superioribus annis impresserimus, nunc, codice rursus inspecto, mendis sublatis, particulis suppletis, interpretatione nostra Latina cum scholiis aliquot addita, SS. Bibliorum etiam testimoniis citatis, ex calce illius veteris ad hujus novi voluminis caput revocamus. If. Ut autem sermonum horum justam faciant lectores æstimationem, mentem, quæso, convertant ad ea tempora quibus vixit Gregorius, Arianorum aliorumque hæreticorum plenissima, sub Arianis impe- ratoribus Constantio atque Valente, qui ob orthodoxiam profligandam hæresimque teterrimam stabilien- dam vires propemodum summi imperii exhauriebant. Tunc ad cæteras miserias accessit impius Macedo- nius, qui bis occupata Byzantina sede, virus suum præcipue adversus sancti Spiritus divinam dignita- tem effudit. Sed ecce, magno Theodosio principe, Constantinopolitanum primum celebratum fuit anno 381 generale concilium, sedentibus ibi, inter alios, illustrissimis Ecclesiæ Patribus et hæreticorum sui temporis malleis, Cyrillo Hierosolymitano, Gregorio Nysseno, Gregorio Nazianzeno, Amphilochio Ico- niensi. Circa illa videlicet tempora, sermones hi Nysseni, et posterior præsertim, conscripti fuerunt. Etenim prior xposówvηtɩxós quidam videtur ad certum hominem missus, sive is orthodoxus fuerit sive in hostium castris constitutus, cui Filii divinitatem auctor suadet. Nam propositis sibi Arii ac Sabellii, præsertimque Achilli Arianorum præcipui, objectionibus ex Evangelio Pauloque apostolo sumptis, dissolvit eas peracute, fideique veritatem quaqueversus communit. Atque hoc statim prima in pagina notabile occurrit, quod Nyssenus ait a Sabellianis Patrem dictum vlonátopa, quia confundentes Patrem cum Filio, illa vocabulorum conjunctione unum eumdemque Patrem esse ac Filium denotabant. Neque a se dissentit Nyssenus in Orat. 11 contra Eunomium t. II, p. 733, ubi ait: Qui vocabulum Filii non ad personam, sed ad naturam referrent, eos in hæreticorum errorem incursuros qui dicuntur Hyopato- res. Nimirum quia cum sit una Patris Filiique natura, jam distinctio personarum nulla supererit. Cla. rius adhuc Cyrillus in Joan. cap. vIII, p. 243 : Alius est Pater a Filio, nec ut quibusdam ineruditis visum est hæreticis, Hyiopator seu Filiopater inducendus est. Item canon VII Constantinopolitanus: Sabellianos qui hyiopatoriam docent, etc. Denique Ammonius in Catena ad Jobum 1, 1 : Sabellii, inquit, hæresim per hoc evertit, Patris ac Filii hypostasim designans ; non enim hyiopatoriam Ecclesia admittit. Refert hæc omnia testimonia, novo nostro excepto, Suicerus, qui tamen a Nysseno dissentit, ac fallitur, dum Filio potius quam Patri datum Hyiopatoris nomen a Sabellianis putat. Etenim præter quam quod Nysseni auctoritas perspicua est, Sabellianos Filium non admisisse, sed Patrem tantummodo, exploratum aliunde est. Verumtamen multo gravius quam Suicerus falli mihi Allatius videtur (cujus emendandi causa, si hoc in tantum virum licet audere, superiora testimonia invocavi.) Is enim contra Creyght. exercit. 10, in argumento p. 165, definiendum sibi proponit quæ sit vionatopias hæresis. Tum p. 189 ita scribit: Sub Damasi papatu exorta hæresis est, sive ab Arianis disseminata, sive ab aliis enata, quæ uti Patrem Filii, ita Filium Spiritus sancti genitorem asseverabat : sicque duos filios in Trinitate substi- tuebat, Filium et Spiritum sanctum; el duos patres, Patrem ac Filium. Et rursus p. 187: Auctores ergo vionatoplas generari Spiritum a Filio; ideoque Filium, Spiritus Patrem asserebant; et hac re duos in Trinitate patres, Patrem ingenitum, et Filium genitum introducebant; et duos filios, Filium scilicet et Spiritum sanctum. Falli, inquam, nihi videtur Allatius; nam prædictis in testimoniis nunquam de Spi- ritu sancto agitur, nunquam quæritur utrum Spiritus sanctus Filii sit Filius. Igitur hyiopatoria non dicitur a prædictis sacris auctoribus de Filio tanquam Spiritum sanctum gignente, sed tantum de er- rore Sabellii qui ut Filium cum Patre confunderet, Patrem copulatis vocabulis vlonάtopa nuncupabat. Quod si hæresi a Damaso damnatæ (Labb. Concil. t. II, p. 895 et 901) byiopatoriæ nomen imponere vult Allatius, is certe secundum Nysseni, Cyrilli, aliorumque mentem non loquitur; apud quos byiopator est Pater cum Filio confusus, non Filius Spiritus sancti pater. Verumtamen de hac vocabuli controversia, doctiorum esto judicium. III. Posterior prolixiorque Nysseni sermo Spiritus sancti majestatem, et cum Patre Filioque æqua litatem, adversus Macedonianos tuetur; objectis sibi refutatisque Pneumatomachorum argumentis, et insuper de suo additis gravis ponderis confirmationibus. Jam vero secundi hujus sermonis contigit mihi ut testimonia quoque antiquorum nanciscerer, quæ p. 20 (col. 1307) in Scholio exposui. Et quod ad Alla- tium attinet ibi pariter a me laudatum, lectores moneo, testimonium idem ab eo repeti in synodi Ephesinæ Vindiciis cap. 70. Atque ut septis nostris paulo excedamus, narrat etiam Bandinius in Catalogo Bib. Laur. Gr. t. III, p. 324, narrat, inquam, in Mediceo codice octavo, Plut. 86, inter varia Patrum excer- pta legi etiam Gregorii Nysseni fragmentum ex oratione de Spiritu sancto contra Macedonianos. Num id vero in citatum ab aliis Græcis (ut in adn. nostra ) incidat, an diversum sit, equidem sine codicis Flo- rentini inspectione definire nequeo. Sed etiamsi id forte nostris in paginis non legeretur, locus ei su- perest in lacuna in quam Vaticani sermonis finis demergitur.
PG 45:1285φησὶ γὰρ μεθ’ ἕτερα· Κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ κράτους τῆς ἰσχύος αὐτοῦ, ἣν ἐνήργηκεν ἐν τῷ Χριστῷ ἐγείρας αὐτὸν ἐκ νεκρῶν καὶ καθίσας ἐν δεξιᾷ αὐτοῦ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ὑπεράνω πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξουσίας καὶ δυνάμεως καὶ κυριότητος καὶ παντὸς ὀνομαζομένου οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. οὐδ’ ἡ εὐαγγελικὴ φωνή σε πείθει οὐ πρόσκαιρον εἶναι τὸν υἱόν, ἀλλ’ ὅτι καὶ ἡ ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι κατὰ πάντων δίκη ἐγκεχείρισται τῷ υἱῷ; Ὁ γὰρ πατήρ, φησί, κρίνει οὐδένα· τὴν δὲ κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ υἱῷ, ἵνα τιμῶσι τὸν υἱὸν καθὼς τιμῶσι τὸν πατέρα· καὶ ἑτέρωθί που ὁ ἀπόστολος Ἐν τῇ ἀποκαλύψει τοῦ κυρίου Ἰησοῦ, φησίν, ἀπ’ οὐρανοῦ μετ’ ἀγγέλων δυνάμεως αὐτοῦ ἐν φλογὶ πυρὸς διδοὺς ἐκδίκησιν τοῖς μὴ εἰδόσι θεὸν καὶ τοῖς μὴ ὑπακούουσι τῷ εὐαγγελίῳ τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ὅρα πῶς οἱ μὴ ὑπακούοντες δίκην τίσουσι, φησίν, ὄλεθρον αἰώνιον, ὅταν ἔλθῃ ἐνδοξασθῆναι ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ. τίσουσι δὲ τῷ υἱῷ, ὃν σὺ μηκέτι εἶναι ὑπείληφας. Εἰ δὲ βούλει γνῶναι ὅ τί ποτέ ἐστι τὸ Ὅταν παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ πατρὶ καὶ θεῷ, οὐκ ἀποκρυπτέον σοι, εἰ καὶ δυσεπίδεκτος τῆς ἀληθείας τετύχηκας.
γεθος τοῦ Θεοῦ πεφήνας, ἵν᾿ ὥσπερ διόπτρα τούτῳ χρησάμενοι, καὶ τοῦ Πατρὸς θεαταὶ γενώμεθα· εἰκὼν γὰρ τοῦ ἀοράτου Θεοῦ κατὰ τὸν Ἀπόστολον τυγχάνων εἴρηκεν· « Ο έωρακὼς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα· ο ο- τως καὶ διὰ τῶν ἐν ταῖς Γραφαῖς κατὰ τὸ μέτρον τῶν ἀκοῶν ἡμῶν εἰρημένων, μὴ ἁρμοζόντων δὲ πολλαχῶς τῇ θεότητι δι' ἀσθένειαν λόγου, ἀναλόγως θεωρῶμεν αὐτὸν τῇ διανοίᾳ· ὥσπερ γὰρ Θεὸς σώματι περίγρα πτος ἡμῖν ὦπται διὰ τὰς ὄψεις, οὕτως καὶ ὁ λόγος, μικρότερος ἢ κατὰ Θεὸν, κεκήρυκται διὰ τὰς ἀκοάς. δ. Δέδεικται δὲ, ὥσπερ προέφημεν, διὰ ταύτης τῆς Γραφῆς ὡς ἀνθρώπινος λόγος Θεόν τε καὶ τὰ κατ' αὐτὸν οὐκ ἂν ἐνδέξαιτο. Ἐπειδὴ γὰρ οὐχ ὑπολέ- λειπτο μέρος λόγου τὸ μηνύον τὴν ἀϊδιότητα τοῦ Υἱοῦ, τῇ προθέσει ὥσπερ αἰνίγματι σημαίνει σύγχρο- νον εἶναι τῷ Πατρὶ ἡ Γραφή λέγουσα· « Πρὸ ἑωσφό ρου ἐγέννησά σε, καί, « Πρὸ πάντων τῶν βουνῶν γεννᾷ με » καὶ ἑκάστου δημιουργήματος. Τοῦτο τὸ μέρος τοῦ λόγου προτιθεῖσα ἡ Γραφή, ἄναρχον αὐτὸν ἀποφαίνει· τὸ γὰρ προΰπερβατικὸν· πάντων ὄν, καὶ μάλιστα ὅτε, πρὸ τῶν αἰώνων, λέγει, εἰς τὸ ἀΐδιον καὶ ἄναρχον τρέπει ἡμῶν τὸν νοῦν. Πῶς οὖν τῷ Πατρὶ συναεί [καθε]ζόμενος (5) τὸ Υἱὸς εἶναι καὶ γεγεννη σθαι ἐπιγέγραπται, εἰκόνα σοι τούτων προτείνω, ἐπείπερ τῶν κατὰ φύσιν οὐ καθικνεῖται ὁ λόγος, τὴν ἀκτῖνα ὑπὸ τοῦ ἡλίου. Πῶς οὐκ ἂν φήσειας τετάχθαι καὶ τὸ φῶς ὑπὸ τοῦ λύχνου ; Ἀλλ᾿ ὥσπερ οὐ πρότερον ὁ ἥλιος, ἔπειτα ἡ ἀκεὶς, ἀλλ᾽ ἅμα τῷ εἶναι ἢ γεγονένα: & τὸν ἥλιον, ἔστι τε καὶ γέγονεν ἡ ἀκτίς· καὶ ἅμα τῷ ὑπάρξαι τὸν λύχνον, ὑπῆρξε καὶ τὸ φῶς· καὶ τὸ γεν νώμενον ὑπὸ τοῦ λύχνου, οὐ μετά τινα χρόνον, ἀλλὰ σὺν αὐτῷ γεννώμενον φαίνεται· οὕτως οὐ πρῶτος Θεός, μετέπειτα δὲ ἡ σοφία αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἅμα τῷ εἶναι τὸν Θεὸν τῶν ὅλων, ἦν δὲ πάντοτε, ἦν ἄρα καὶ ἡ σου φία, τουτέστιν ὁ Χριστός· καίτοι γεννωμένη ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ γέννημα εἰκότως προσαγορεύεται ἡ σοφία τοῦ διαδεικνυμένου αὐτήν. Τὸ δέ, « Πρὸ πάντων βουνῶν γεννᾷ με, » ἐμφαίνει πάντοτε γεννώμενον τοῖς ἀν- θρώποις ὑπὸ τοῦ Πατρὸς τὸν Σωτῆρα. Καὶ τὸ, ο Σή- μερον γεγέννηκά σε, ο καίτοι προγεγεννημένον καὶ ἀεὶ συνόντα, ὑπὸ χρόνου μέρει τὸ σήμερον ἄγουσα ἡ Γραφή σημαίνει, ἀεὶ τοῖς καθεξής προϊοῦσιν αὐτῷ γεννᾶσθαι, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον καλεῖται. Εἴ ποτε δὲ τὸ σήμερον τῷ κόσμῳ τούτῳ συμπεριορισθῇ τοῖς τέ- λεσιν, οὐκέτι γεννᾶται, ἀλλ᾽ ἅπαξ τοῖς ἅπασι γεγεν νημένος, καὶ πάντων κριτὴς καὶ δικαστής καθεσθεὶς ζώντων καὶ νεκρῶν εἰς αἰῶνα βασιλεύσει σὺν τῷ Πατρί. Εt ε'. Ινα δὲ μὴ καὶ τὸ, ο Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ο έμποιῇ λογισμούς τοῖς δι εφθορόσι τὴν διάνοιαν, οὐδὲ τοῦτο παριτέον. Οἱ γὰρ ἑρμηνεῖς βραχύ τι τῆς Ἑβραΐδος ἀκριβείας τῶν Γρα • ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM. A atque in se ipso, tanquam in speculo, totam nobis B Dei magnitudinem ostendit, ut eo veluti conspicillo utentes, Patris quoque spectatores fieremus; nam cum imago Dei invisibilis sit, teste Apostolo", dixit : • Qui vidit me, vidit Patrem : » ita etiam per ea quæ in Scripturis idonea quidem auditui nostro dicuntur, quin tamen divinitati plerumque sint congrua, ob sermonis nostri infirmitatem proportionali modo ipsum mente intuenur; nam sicut Deus corpore circumscriptus nostris se ob- tulit obtutibus, ita etiam sermo, qui sane infra Dei dignitatem est, auribus nostris prædicatur. Scripturæ hujus testimonio humanum sermonem haud posse Deum resque ejus æquiparare. Nam quia nulla nobis suppetit pars sermonis, quæ Filii æternitatem denotet, verborum circumlocutione, prout sequitur, tanquam ænigmate significat con- temporalem esse Patri Filium Scriptura, dicens videlicet : « Ante luciferum genui te ", » nec non, • Ante omnes colles, et quamlibet creaturam • gignit me 4. » Hac adjecta sermonis parte, Scri- ptura Filium absque initio esse declarat; nam quod omnia excedit, præsertim cum et ante sæcula esse dicatur, id inquam ad sempiternitatem initiique negationem mentem nostram convertit. Quomodo igitur qui cum Patre æternaliter considet, Filius et genitus tituletur, exemplum tibi, quandoquidem rei naturam sermo non assequitur, in solis radio propono. Quidni etiam dicas partam esse a lucerna lucem? Sed sicuti non est antea sol, postea radius; sed simul cum substantia naturaque solis, et est et gignitur radius; et simul cum lu- cerna, lux quoque exsistit; et quod a lucerna gi- gnitur, non post aliquod tempus, sed cum ipsa pa- riter genitum apparet : sic non antea Deus est, pos- tea vero sapientia ejus, sed una cum exsistente omnium Deo, qui semper exstitit, erat utique etiam sapientia, id est Christus, quanquam reapse genita a Deo fuit, recteque genitura appellatur sa- pientia illius qui ipsam ostendit. Verba autem, « ante omines colles gignit me, › demonstrant pror- sus genitum hominibus a Patre Servatorem. Tum et verba, « Hodie genui te '', de jam genito et D secum exsistente dicuntur; dum tamen vocabulum hodie sub temporis conditionem trahit Scriptura, declarat semper illum, procedentibus ex ordine aliis, gigni, donec prædictum hodie pronuntiabitur. Si quando autem hodie mundi fine concludetur, tunc haud diutius gignitur, sed semel cunctis jam ac mortuorum, æternaliter cum Patre regna- genitus, et omnium judex arbiterque sedens vivorum bit. Col. 1, 13. Joan. XIV, 9. Psal. cis, 3. me initium viarum suarum ad opera sua ',, ratio- cinia illorum conturbent qui mentem corruptanı ge- runt, ne id quidem prætereundum est. Etenim inter- Prov. VIII, 25. Psal. 11, 7. “ Prov. vii!, 22. 4. Demonstratum itaque est, ut jam diximus, (5) Ita cod. 5. Quominus autem ea verba : « Dominus creavit
καί μοι δοκεῖ ἀνθεστάναι τῷ παρὰ τοῦ Χριστοῦ προστάγματι Μὴ βάλητε τοὺς μαργαρίτας ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν χοίρων, ἀλλὰ θεὸν μιμησάμενος ἐλπίδων μεθέξω καλῶν οὐδὲ τοῖς δυσσεβέσιν ἀποκρύψω τὴν ἀλήθειαν· βρέχει γὰρ ὁμοίως καὶ τὸ φῶς τῆς ἡμέρας ἴσον ἐκτέταται δικαίοις καὶ ἀδίκοις. εἶθ’ οὕτω φιλανθρωπούμενος οὐ πεύσῃ τὴν ἀλήθειαν; οὐχ ὑφέξεις τὰς τοῦ νοῦ ἀκοάς, ἵνα πεισθῇς μηδ’ ὁτιοῦν πρὸς ἕτερόν τι τῶν ἐν ταῖς γραφαῖς εἰρημένων ἐναντίωσιν εἶναι, ἀλλὰ συνῳδὸν καὶ σύμφωνον τὸ πᾶν τῷ παντὶ τυγχάνειν; διόπερ οὐ νοητέον κατὰ τὴν σὴν ὑπόληψιν τὸ Τότε ὑποταγήσεται αὐτὸς τῷ ὑποτάξαντι αὐτῷ τὰ πάντα· καὶ Ὅταν παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ πατρὶ καὶ θεῷ. εἰ γὰρ κατὰ πάντα ὡμοίωτο τῇ ἀνθρωπότητι καὶ συνεπάθησε κατὰ τὸν προφήτην· Αὐτὸς τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται καὶ Αὐτὸς τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἔλαβε καὶ τὰς νόσους ἐβάστασεν, ἐπεὶ καὶ τὴν δεκτικὴν τούτων σάρκα περιβέβληται· καὶ Ὑπὲρ ἡμῶν, φησίν, ἁμαρτίαν ἐποίησεν, οὐ πεποιηκὼς ἀλλ’ ὡς πεποιηκώς, ἵν’ ἡμεῖς δικαιωθῶμεν·
γεθος τοῦ Θεοῦ πεφήνας, ἵν᾿ ὥσπερ διόπτρα τούτῳ χρησάμενοι, καὶ τοῦ Πατρὸς θεαταὶ γενώμεθα· εἰκὼν γὰρ τοῦ ἀοράτου Θεοῦ κατὰ τὸν Ἀπόστολον τυγχάνων εἴρηκεν· « Ο έωρακὼς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα· ο ο- τως καὶ διὰ τῶν ἐν ταῖς Γραφαῖς κατὰ τὸ μέτρον τῶν ἀκοῶν ἡμῶν εἰρημένων, μὴ ἁρμοζόντων δὲ πολλαχῶς τῇ θεότητι δι' ἀσθένειαν λόγου, ἀναλόγως θεωρῶμεν αὐτὸν τῇ διανοίᾳ· ὥσπερ γὰρ Θεὸς σώματι περίγρα πτος ἡμῖν ὦπται διὰ τὰς ὄψεις, οὕτως καὶ ὁ λόγος, μικρότερος ἢ κατὰ Θεὸν, κεκήρυκται διὰ τὰς ἀκοάς. δ. Δέδεικται δὲ, ὥσπερ προέφημεν, διὰ ταύτης τῆς Γραφῆς ὡς ἀνθρώπινος λόγος Θεόν τε καὶ τὰ κατ' αὐτὸν οὐκ ἂν ἐνδέξαιτο. Ἐπειδὴ γὰρ οὐχ ὑπολέ- λειπτο μέρος λόγου τὸ μηνύον τὴν ἀϊδιότητα τοῦ Υἱοῦ, τῇ προθέσει ὥσπερ αἰνίγματι σημαίνει σύγχρο- νον εἶναι τῷ Πατρὶ ἡ Γραφή λέγουσα· « Πρὸ ἑωσφό ρου ἐγέννησά σε, καί, « Πρὸ πάντων τῶν βουνῶν γεννᾷ με » καὶ ἑκάστου δημιουργήματος. Τοῦτο τὸ μέρος τοῦ λόγου προτιθεῖσα ἡ Γραφή, ἄναρχον αὐτὸν ἀποφαίνει· τὸ γὰρ προΰπερβατικὸν· πάντων ὄν, καὶ μάλιστα ὅτε, πρὸ τῶν αἰώνων, λέγει, εἰς τὸ ἀΐδιον καὶ ἄναρχον τρέπει ἡμῶν τὸν νοῦν. Πῶς οὖν τῷ Πατρὶ συναεί [καθε]ζόμενος (5) τὸ Υἱὸς εἶναι καὶ γεγεννη σθαι ἐπιγέγραπται, εἰκόνα σοι τούτων προτείνω, ἐπείπερ τῶν κατὰ φύσιν οὐ καθικνεῖται ὁ λόγος, τὴν ἀκτῖνα ὑπὸ τοῦ ἡλίου. Πῶς οὐκ ἂν φήσειας τετάχθαι καὶ τὸ φῶς ὑπὸ τοῦ λύχνου ; Ἀλλ᾿ ὥσπερ οὐ πρότερον ὁ ἥλιος, ἔπειτα ἡ ἀκεὶς, ἀλλ᾽ ἅμα τῷ εἶναι ἢ γεγονένα: & τὸν ἥλιον, ἔστι τε καὶ γέγονεν ἡ ἀκτίς· καὶ ἅμα τῷ ὑπάρξαι τὸν λύχνον, ὑπῆρξε καὶ τὸ φῶς· καὶ τὸ γεν νώμενον ὑπὸ τοῦ λύχνου, οὐ μετά τινα χρόνον, ἀλλὰ σὺν αὐτῷ γεννώμενον φαίνεται· οὕτως οὐ πρῶτος Θεός, μετέπειτα δὲ ἡ σοφία αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ἅμα τῷ εἶναι τὸν Θεὸν τῶν ὅλων, ἦν δὲ πάντοτε, ἦν ἄρα καὶ ἡ σου φία, τουτέστιν ὁ Χριστός· καίτοι γεννωμένη ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ γέννημα εἰκότως προσαγορεύεται ἡ σοφία τοῦ διαδεικνυμένου αὐτήν. Τὸ δέ, « Πρὸ πάντων βουνῶν γεννᾷ με, » ἐμφαίνει πάντοτε γεννώμενον τοῖς ἀν- θρώποις ὑπὸ τοῦ Πατρὸς τὸν Σωτῆρα. Καὶ τὸ, ο Σή- μερον γεγέννηκά σε, ο καίτοι προγεγεννημένον καὶ ἀεὶ συνόντα, ὑπὸ χρόνου μέρει τὸ σήμερον ἄγουσα ἡ Γραφή σημαίνει, ἀεὶ τοῖς καθεξής προϊοῦσιν αὐτῷ γεννᾶσθαι, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον καλεῖται. Εἴ ποτε δὲ τὸ σήμερον τῷ κόσμῳ τούτῳ συμπεριορισθῇ τοῖς τέ- λεσιν, οὐκέτι γεννᾶται, ἀλλ᾽ ἅπαξ τοῖς ἅπασι γεγεν νημένος, καὶ πάντων κριτὴς καὶ δικαστής καθεσθεὶς ζώντων καὶ νεκρῶν εἰς αἰῶνα βασιλεύσει σὺν τῷ Πατρί. Εt ε'. Ινα δὲ μὴ καὶ τὸ, ο Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ο έμποιῇ λογισμούς τοῖς δι εφθορόσι τὴν διάνοιαν, οὐδὲ τοῦτο παριτέον. Οἱ γὰρ ἑρμηνεῖς βραχύ τι τῆς Ἑβραΐδος ἀκριβείας τῶν Γρα • ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM. A atque in se ipso, tanquam in speculo, totam nobis B Dei magnitudinem ostendit, ut eo veluti conspicillo utentes, Patris quoque spectatores fieremus; nam cum imago Dei invisibilis sit, teste Apostolo", dixit : • Qui vidit me, vidit Patrem : » ita etiam per ea quæ in Scripturis idonea quidem auditui nostro dicuntur, quin tamen divinitati plerumque sint congrua, ob sermonis nostri infirmitatem proportionali modo ipsum mente intuenur; nam sicut Deus corpore circumscriptus nostris se ob- tulit obtutibus, ita etiam sermo, qui sane infra Dei dignitatem est, auribus nostris prædicatur. Scripturæ hujus testimonio humanum sermonem haud posse Deum resque ejus æquiparare. Nam quia nulla nobis suppetit pars sermonis, quæ Filii æternitatem denotet, verborum circumlocutione, prout sequitur, tanquam ænigmate significat con- temporalem esse Patri Filium Scriptura, dicens videlicet : « Ante luciferum genui te ", » nec non, • Ante omnes colles, et quamlibet creaturam • gignit me 4. » Hac adjecta sermonis parte, Scri- ptura Filium absque initio esse declarat; nam quod omnia excedit, præsertim cum et ante sæcula esse dicatur, id inquam ad sempiternitatem initiique negationem mentem nostram convertit. Quomodo igitur qui cum Patre æternaliter considet, Filius et genitus tituletur, exemplum tibi, quandoquidem rei naturam sermo non assequitur, in solis radio propono. Quidni etiam dicas partam esse a lucerna lucem? Sed sicuti non est antea sol, postea radius; sed simul cum substantia naturaque solis, et est et gignitur radius; et simul cum lu- cerna, lux quoque exsistit; et quod a lucerna gi- gnitur, non post aliquod tempus, sed cum ipsa pa- riter genitum apparet : sic non antea Deus est, pos- tea vero sapientia ejus, sed una cum exsistente omnium Deo, qui semper exstitit, erat utique etiam sapientia, id est Christus, quanquam reapse genita a Deo fuit, recteque genitura appellatur sa- pientia illius qui ipsam ostendit. Verba autem, « ante omines colles gignit me, › demonstrant pror- sus genitum hominibus a Patre Servatorem. Tum et verba, « Hodie genui te '', de jam genito et D secum exsistente dicuntur; dum tamen vocabulum hodie sub temporis conditionem trahit Scriptura, declarat semper illum, procedentibus ex ordine aliis, gigni, donec prædictum hodie pronuntiabitur. Si quando autem hodie mundi fine concludetur, tunc haud diutius gignitur, sed semel cunctis jam ac mortuorum, æternaliter cum Patre regna- genitus, et omnium judex arbiterque sedens vivorum bit. Col. 1, 13. Joan. XIV, 9. Psal. cis, 3. me initium viarum suarum ad opera sua ',, ratio- cinia illorum conturbent qui mentem corruptanı ge- runt, ne id quidem prætereundum est. Etenim inter- Prov. VIII, 25. Psal. 11, 7. “ Prov. vii!, 22. 4. Demonstratum itaque est, ut jam diximus, (5) Ita cod. 5. Quominus autem ea verba : « Dominus creavit
PG 45:1287καὶ Γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα, ἵνα τῆς κατάρας ἡμᾶς ἐξαγοράσῃ, καὶ ἐπικατάρατος ὠνόμασται τῇ συμπαθείᾳ συνωνυμῆσαι ἡμῖν ἑλόμενος· εἰ ἐν πᾶσι τούτοις γενόμενος ὡμοιώθη τῇ ἀνθρωπότητι, αὐτὴν τὴν μορφὴν τοῦ δούλου ἀναλαβὼν ὡς αὐτὸς ἠνομηκὼς ὑπὲρ τῆς ἀνθρωπότητος τὸ ἴδιον πρόσωπον προβαλλόμενος, ἐνέτρεπε τὸν πατέρα πρὸς ἔλεον ἐπικαλῶν. καὶ ὡς οὐχ ὑποτέτακτο τῷ υἱῷ πᾶσα ἡ ἀνθρωπότης, καὶ αὐτὸς ὡς μὴ ὑποτεταγμένος ἐδόκει τε καὶ διείληπτο τὴν ἀνυποταξίαν τοῦ λαοῦ ἐν ὄψεσι τοῦ πατρὸς ἐπιγραφόμενος· εἰ δέ ποτε πάνθ’ ὑποταχθείη τῷ υἱῷ (νῦν γὰρ οὐδέπω ὁρῶμεν πάνθ’ ὑποτεταγμένα αὐτῷ), ἐρεῖ· Πάνθ’ ὑποτέτακταί μοι. πάντων δὲ αὐτῷ ὑποταγέντων τότε αὐτὸς φανήσεται ὑποτεταγμένος τῷ ὑποτεταχότι αὐτῷ τὰ πάντα· εἰ γὰρ πάντες ἡμεῖς εἴημεν Χριστοῦ, καὶ Χριστὸς θεοῦ ἂν εἴη τε καὶ ὑποταχθείη. εἰ δ’ ἡμεῖς μήπω Χριστοῦ, οὐδέπω καὶ Χριστὸς θεοῦ, ὁ δι’ ἡμᾶς ὀδυνώμενος. ὅταν οὖν πάντες Χριστοῦ γενώμεθα, τότε ἔσται καὶ Χριστὸς θεοῦ δι’ ἑαυτοῦ τοὺς πάντας ὑποτάττων τῷ πατρὶ οὓς πρότερον παρ’ αὐτοῦ εἰλήφει, Ἵνα ᾖ ὁ θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσιν.
φῶν εἰς τὴν Ἑλληνίδα περιτραπέντες, εἶπον μὲν, Εκτισέ (6) με, εὕροις δ' ἂν ἐρευνήσας, Εποίησέ με. Ομως δὲ καὶ τὸ, Εκτισέ με, ἀκριβῶς νοούμενον, οὐδὲν ἀποδον τοῦ, Ἐποίησέ με, δείκνυται. Εἰ γὰρ, Κύριος ἔκτισέ με, εἰρήκει μόνον, ζήτημά τισι καταλέλοιπεν· ἐπεὶ δὲ προσέθηκεν, ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτ τοῦ, σαφῶς ἂν νοοῖτο εἰρηκυῖα, Κύριος εποίησέ με ἐπιτάττειν τῶν ἔργων αὐτοῦ, καὶ ἀρχὴν τῶν ὁδῶν αὐτοῦ ἐνεχείρισέ μοι. Πότε γὰρ ἔσχεν ἀρχὴν ὁδῶν αὐ τοῦ ὁ Πατήρ ; ἢ πότε οὐκ ἦν ἐνεργής; ἢ παρὰ τίνος τὸ δύνασθαι καὶ τὸ ἐνεργεῖν εἴληφε ; Τὸ γὰρ μὴ ἀεὶ τὰ πάντα ἔχειν παρ' ἑαυτῷ, ἐμφαντικόν ἐστι τοῦ παρ' ἄλλου τινὸς εἰληφέναι, ὡς ἕτερόν τινα Θεὸν πρεσβύτερον αὐτοῦ νοεῖσθαι. « Τίς δὲ προέδωκε καὶ ἀνταποδοθήσεται αὐτῷ; » φησὶν ἡ Γραφή. Εἰ δὲ παρ' αὐτοῦ τὰ πάντα, οὐδέ ποτε ἄρα ἀρχὴ ὁδῶν αὐτ τοῦ καὶ ἔργων αὐτοῦ εὑρεθήσεται, ἀλλ' ἀεὶ ἐνεργής. Εἰ δὲ πάντα διὰ τοῦ Υἱοῦ γέγονε, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἐν, ἀεὶ ἄρα τὴν ἐργαζομένην σοφίαν παρ' ἑαυτῷ ἔχειν ἀναφανδόν δείκνυται. Εἰ δὲ ἀεὶ ἐργά- ζεται ὁ Πατήρ, χωρὶς δὲ τοῦ Υἱοῦ οὐδὲν είργασται, μήπως τὸ ἐκτίσθαι ὑπειλήφασιν, ὕστερόν ποτε δε δημιουργῆσθαι, ἵνα ἐργάζηται. ᾿Αλλὰ τὸ,Εκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, σημαίνει ὅτι Ενεχείρισέ μοι τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ, ἵν᾽ ὦσιν ὑπὸ τὴν ἐμὴν ἀρχὴν· ἀρχὴν γὰρ οὐ χρονικὴν λέγει, ἀλλὰ τὴν κρατητικήν. Καὶ γὰρ καὶ οἱ ἀπόστολοί φασιν, ὅτι καὶ Κύριον καὶ Χρι- στὸν αὐτὸν ἐποίησεν. Εἰ δὲ τό, Εποίησε, ποίημα καὶ κτίσμα ονομάζοιτο, δύο ἂν εἶέν τινες οὓς ἐποίησεν, έτερον μὲν Κύριον, ἕτερον δὲ Χριστόν. Χριστὸς δὲ ὅτι βασιλεὺς προσαγορεύεται, οὐδενὶ τοῦτο ἄγνωστον· ἀλλὰ τὸ, Εποίησε, σημαίνει δύο ἀρχὰς ἐγκεχειρίσθαι αὐτῷ παρὰ τοῦ Πατρὸς τὴν μὲν Κυριακήν, τὴν δὲ βασιλικὴν, μᾶλλον δὲ μίαν ἀρχὴν δυσὶ προσηγορίαις γεραιρομένην, [4] πλείοσιν. Εκάτεροι τοίνυν πεπεί- σθωσαν οἱ ταῖς ἑκατέραις ἐνειλημμένοι πλάναις, ὡς ἀεὶ σὺν τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς γεννητὸς ἅμα καὶ ἄναρχός ἐστιν. ῎Αναρχος μὲν τῷ ἀεὶ συνεῖναι τῷ Πατρὶ, γεν. νητὸς δὲ τῷ τὸν Πατέρα ἐσχηκέναι τοῦ εἶναι· ὡς Εφημεν ἐπὶ τοῦ λύχνου εἰπόντες, ὅτι αἴτιος μὲν αὐτὸς τοῦ φέγγους, οὐ μέντοι πρότερον τοῦ φέγ γους, ἀλλ' ὁμόχρονος τυγχάνει· οὕτως καὶ εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται, καὶ οὐδέποτε παύσεται βασιλεύων· ἐπειδήπερ οὐδὲ ἤρξατο, ἀλλ' ἀεὶ συνηργηκώς τῷ Πατρὶ ἑαυτὸν συνεμφαίνει, διὰ τοῦ εἰρηκέναι· « Ο Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομα:·ο ἐπιζητεί δὲ τὸ ἕως ἄρτι, τὸ ἀφ' οὗ· ἐπειδὴ τὸ ἀφ' οὗ, ἐν χρόνῳ τυγχάνει, πα[ρεὶς τὸ ἀφ' οὗ, τὸ ἕως ἄρτι μόνον εἰπών, ἐνέφηνεν ἀεὶ τὰ πάντα αὐτῷ συν ειργάσθαι. Εργάζεται γὰρ ἕως ἄρτι φύων, ζωογονῶν, αὔξων, πάντα ἡνιοχῶν· καὶ οὐδέ ποτε παύσεται· οὐ γὰρ ἁρμόσει Θεῷ τὸ ἀργεῖν, οὐδ᾽ ἀποκαμείται έργα ζόμενος ἵνα παύσηται. S. GREGORII NYSSENI B pretes parum quid ab Hebraica scripture accurato A sensu, dum in Græcum. converterent, declinantes dixerunt creavit : sed reapse instituto examine fecit potius comperies. Quanquam dictio quoque creavil me, si sedulo consideretur, haud differre a locutione fecit me videbitur. Namn si dixisset tantummodo, Do- minus creavit me, quæstionem nonnullis injecisset ; sed quia addidit initium viarum suarum ad opera sua, perspicue intelligitur dicere : Dominus fecit me, ut præsim operibus ejus, et initium viarum suarum mihi commisit. Quandonam enim habuit initium viarum suarum Pater? vel quando operator non fuit? vel a quonam potentiam et efficaciam accepit ? Nam si quis dicitur non omnia semper apud se ha- buisse, ab aliquo alio accepisse cognoscitur, ita ut aliquis alter antiquior ipso Deus intelligatur. « Quis autem prior dedit, et retribuetur ei?, inquit Scri- ptura 1. Jam si ab eo sunt omnia, profecto initium viarum ejus atque operuni nunquam invenietur, sed operatorem semper eum fuisse constabit. Quod si omnia per Filium facta sunt, et sine ipso factumi est nihil, semper utique operatricemo sapientiam apud se habuisse prorsus apparet. Jam etsi semper operatur Pater, sine Filio autem factum est nihil, nequaquam ob dictionem creatum ſuisse existiment, ideo o postea factum esse, ut exin operaretur. Sed locutio Creavit me initium viarum suarum significat, mibi vias suas commisisse, ut sub principatu meo sint; principatum vero haud temporis dicit, sed potentie. Namque et apostoli aiunt ipsum et Domi- num a Deo factum esse et Christum "7. Quod si fecit facturam et creationem denotare placuerit, duos sane fecerit, alterum quidem Dominum, alte- rum Christum. Quod autem christus nuncupetur rex, nemo ignorat, sed tamen fecit duas significat potestates a Patre illi traditas, Dominicam scilicet et regalem, vel potius unam potestatem duabus vel pluribus appellationibus præditam. Utrique igitur sibi persuadeant qui alterutro errore sunt irretiti, Filium semper cum Patre exstitisse, genitum simul et absque initio. Nam sine initio reapse est, quia cum Patre ab æterno exstitit; genitus autem, quia a Patre ut esset sortitus est: veluti diximus de lu- c cerna, quæ causa splendoris est , neque ta- men ante splendorem est, sed contempora- D lis. Sic etiam in æternum manebit, et nunquam regnare desinet; quandoquidem haud incepit, sed se cum Patre semper operari declarat, cum ait : Pater meus usque modo operatur, et ego ope- ror 18., Sed quia locutio usque modo ad alterain refertur, nempe ex quo; quia ex quo in tempore versatur; onissa Jesus locutione ex quo, et usque modo tantum dicens, demonstravit se omnia semper cum Patre esse operatum. Operatur enim usque modo producens, viviticans, augens, cuncta gubernans; nec unquam desinet ; neque enim Deo convenit otium, neque lassabitur operans, ita ut ei requie opus sit. Rom. tx, 35. Joan. 1, 3. Act. 11, 56. Joan. V, 17. S. Augustini creavit. (6) Hebraicus textus P, Chaldaicus 872, vulg. Lat. possedit, itala vetus apud nos in Speculo
ἐπεὶ δὲ δοκεῖ πως μὴ ὑποτετάχθαι τῷ πατρί, τῶν ἐγγεγυημένων ὑπ’ αὐτοῦ καὶ ὧν τὴν εἰκόνα φέρει μηδέπω ὑποτεταγμένων αὐτῷ. ὁπότε δὲ ὑποταχθείη αὐτῷ τὰ πάντα, τότε φανήσεται παραδιδοὺς τὴν βασιλείαν τῷ πατρὶ καὶ θεῷ. βασιλείαν δὲ νοητέον οὐ τὸ ἀξίωμα τῆς σκηπτουχίας· οὐδὲ γὰρ ἔτι δεῖται ἀξιώματος βασιλικοῦ ὁ πατήρ, ἵνα παραλάβῃ τοῦ υἱοῦ ὃ πρότερον ὡς εἰς χρῆσιν αὐτῷ συγκεχωρηκὼς ἐτύγχανε τοῦτο ἀνακαλούμενος. τοιοῦτο γὰρ αἰνίττεσθαί μοι δοκεῖς. ἔτι μὴν ἀσεβεῖς οὐ μόνον εἰς τὸν υἱὸν ἀναιρῶν αὐτοῦ τὴν ὑπόστασιν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν πατέρα ἀποφαίνων αὐτὸν οὐκ ὄντα βασιλέα ποτὲ συγκεχωρηκότα τῷ υἱῷ τὴν βασιλείαν, εἶτα ἀποληψόμενον παρ’ αὐτοῦ ὡς δεόμενον τοῦ ἀξιώματος. παραδώσει δὲ αὐτῷ οὐ τὸ ἀξίωμα, ὡς προέφημεν, τῆς βασιλείας, ἀλλὰ τοὺς βασιλευθέντας ὑπ’ αὐτοῦ καὶ ὑποταγέντας αὐτῷ. ταύτην τὴν βασιλείαν προσενηνοχὼς καὶ παραδεδωκὼς ἐρεῖ· Τοῦτο βασίλειον, τοῦτο ἱεράτευμα, ἔθνος ἅγιον, λαὸς εἰς περιποίησίν μοι καὶ Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία ἅ μοι ἔδωκεν ὁ θεός· αὐτὸς γὰρ ἔδωκεν αὐτῷ ὑποτάξας αὐτῷ πάντα τὰ ἔθνη· Δώσω γάρ σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς.
φῶν εἰς τὴν Ἑλληνίδα περιτραπέντες, εἶπον μὲν, Εκτισέ (6) με, εὕροις δ' ἂν ἐρευνήσας, Εποίησέ με. Ομως δὲ καὶ τὸ, Εκτισέ με, ἀκριβῶς νοούμενον, οὐδὲν ἀποδον τοῦ, Ἐποίησέ με, δείκνυται. Εἰ γὰρ, Κύριος ἔκτισέ με, εἰρήκει μόνον, ζήτημά τισι καταλέλοιπεν· ἐπεὶ δὲ προσέθηκεν, ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτ τοῦ, σαφῶς ἂν νοοῖτο εἰρηκυῖα, Κύριος εποίησέ με ἐπιτάττειν τῶν ἔργων αὐτοῦ, καὶ ἀρχὴν τῶν ὁδῶν αὐτοῦ ἐνεχείρισέ μοι. Πότε γὰρ ἔσχεν ἀρχὴν ὁδῶν αὐ τοῦ ὁ Πατήρ ; ἢ πότε οὐκ ἦν ἐνεργής; ἢ παρὰ τίνος τὸ δύνασθαι καὶ τὸ ἐνεργεῖν εἴληφε ; Τὸ γὰρ μὴ ἀεὶ τὰ πάντα ἔχειν παρ' ἑαυτῷ, ἐμφαντικόν ἐστι τοῦ παρ' ἄλλου τινὸς εἰληφέναι, ὡς ἕτερόν τινα Θεὸν πρεσβύτερον αὐτοῦ νοεῖσθαι. « Τίς δὲ προέδωκε καὶ ἀνταποδοθήσεται αὐτῷ; » φησὶν ἡ Γραφή. Εἰ δὲ παρ' αὐτοῦ τὰ πάντα, οὐδέ ποτε ἄρα ἀρχὴ ὁδῶν αὐτ τοῦ καὶ ἔργων αὐτοῦ εὑρεθήσεται, ἀλλ' ἀεὶ ἐνεργής. Εἰ δὲ πάντα διὰ τοῦ Υἱοῦ γέγονε, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἐν, ἀεὶ ἄρα τὴν ἐργαζομένην σοφίαν παρ' ἑαυτῷ ἔχειν ἀναφανδόν δείκνυται. Εἰ δὲ ἀεὶ ἐργά- ζεται ὁ Πατήρ, χωρὶς δὲ τοῦ Υἱοῦ οὐδὲν είργασται, μήπως τὸ ἐκτίσθαι ὑπειλήφασιν, ὕστερόν ποτε δε δημιουργῆσθαι, ἵνα ἐργάζηται. ᾿Αλλὰ τὸ,Εκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ, σημαίνει ὅτι Ενεχείρισέ μοι τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ, ἵν᾽ ὦσιν ὑπὸ τὴν ἐμὴν ἀρχὴν· ἀρχὴν γὰρ οὐ χρονικὴν λέγει, ἀλλὰ τὴν κρατητικήν. Καὶ γὰρ καὶ οἱ ἀπόστολοί φασιν, ὅτι καὶ Κύριον καὶ Χρι- στὸν αὐτὸν ἐποίησεν. Εἰ δὲ τό, Εποίησε, ποίημα καὶ κτίσμα ονομάζοιτο, δύο ἂν εἶέν τινες οὓς ἐποίησεν, έτερον μὲν Κύριον, ἕτερον δὲ Χριστόν. Χριστὸς δὲ ὅτι βασιλεὺς προσαγορεύεται, οὐδενὶ τοῦτο ἄγνωστον· ἀλλὰ τὸ, Εποίησε, σημαίνει δύο ἀρχὰς ἐγκεχειρίσθαι αὐτῷ παρὰ τοῦ Πατρὸς τὴν μὲν Κυριακήν, τὴν δὲ βασιλικὴν, μᾶλλον δὲ μίαν ἀρχὴν δυσὶ προσηγορίαις γεραιρομένην, [4] πλείοσιν. Εκάτεροι τοίνυν πεπεί- σθωσαν οἱ ταῖς ἑκατέραις ἐνειλημμένοι πλάναις, ὡς ἀεὶ σὺν τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς γεννητὸς ἅμα καὶ ἄναρχός ἐστιν. ῎Αναρχος μὲν τῷ ἀεὶ συνεῖναι τῷ Πατρὶ, γεν. νητὸς δὲ τῷ τὸν Πατέρα ἐσχηκέναι τοῦ εἶναι· ὡς Εφημεν ἐπὶ τοῦ λύχνου εἰπόντες, ὅτι αἴτιος μὲν αὐτὸς τοῦ φέγγους, οὐ μέντοι πρότερον τοῦ φέγ γους, ἀλλ' ὁμόχρονος τυγχάνει· οὕτως καὶ εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται, καὶ οὐδέποτε παύσεται βασιλεύων· ἐπειδήπερ οὐδὲ ἤρξατο, ἀλλ' ἀεὶ συνηργηκώς τῷ Πατρὶ ἑαυτὸν συνεμφαίνει, διὰ τοῦ εἰρηκέναι· « Ο Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομα:·ο ἐπιζητεί δὲ τὸ ἕως ἄρτι, τὸ ἀφ' οὗ· ἐπειδὴ τὸ ἀφ' οὗ, ἐν χρόνῳ τυγχάνει, πα[ρεὶς τὸ ἀφ' οὗ, τὸ ἕως ἄρτι μόνον εἰπών, ἐνέφηνεν ἀεὶ τὰ πάντα αὐτῷ συν ειργάσθαι. Εργάζεται γὰρ ἕως ἄρτι φύων, ζωογονῶν, αὔξων, πάντα ἡνιοχῶν· καὶ οὐδέ ποτε παύσεται· οὐ γὰρ ἁρμόσει Θεῷ τὸ ἀργεῖν, οὐδ᾽ ἀποκαμείται έργα ζόμενος ἵνα παύσηται. S. GREGORII NYSSENI B pretes parum quid ab Hebraica scripture accurato A sensu, dum in Græcum. converterent, declinantes dixerunt creavit : sed reapse instituto examine fecit potius comperies. Quanquam dictio quoque creavil me, si sedulo consideretur, haud differre a locutione fecit me videbitur. Namn si dixisset tantummodo, Do- minus creavit me, quæstionem nonnullis injecisset ; sed quia addidit initium viarum suarum ad opera sua, perspicue intelligitur dicere : Dominus fecit me, ut præsim operibus ejus, et initium viarum suarum mihi commisit. Quandonam enim habuit initium viarum suarum Pater? vel quando operator non fuit? vel a quonam potentiam et efficaciam accepit ? Nam si quis dicitur non omnia semper apud se ha- buisse, ab aliquo alio accepisse cognoscitur, ita ut aliquis alter antiquior ipso Deus intelligatur. « Quis autem prior dedit, et retribuetur ei?, inquit Scri- ptura 1. Jam si ab eo sunt omnia, profecto initium viarum ejus atque operuni nunquam invenietur, sed operatorem semper eum fuisse constabit. Quod si omnia per Filium facta sunt, et sine ipso factumi est nihil, semper utique operatricemo sapientiam apud se habuisse prorsus apparet. Jam etsi semper operatur Pater, sine Filio autem factum est nihil, nequaquam ob dictionem creatum ſuisse existiment, ideo o postea factum esse, ut exin operaretur. Sed locutio Creavit me initium viarum suarum significat, mibi vias suas commisisse, ut sub principatu meo sint; principatum vero haud temporis dicit, sed potentie. Namque et apostoli aiunt ipsum et Domi- num a Deo factum esse et Christum "7. Quod si fecit facturam et creationem denotare placuerit, duos sane fecerit, alterum quidem Dominum, alte- rum Christum. Quod autem christus nuncupetur rex, nemo ignorat, sed tamen fecit duas significat potestates a Patre illi traditas, Dominicam scilicet et regalem, vel potius unam potestatem duabus vel pluribus appellationibus præditam. Utrique igitur sibi persuadeant qui alterutro errore sunt irretiti, Filium semper cum Patre exstitisse, genitum simul et absque initio. Nam sine initio reapse est, quia cum Patre ab æterno exstitit; genitus autem, quia a Patre ut esset sortitus est: veluti diximus de lu- c cerna, quæ causa splendoris est , neque ta- men ante splendorem est, sed contempora- D lis. Sic etiam in æternum manebit, et nunquam regnare desinet; quandoquidem haud incepit, sed se cum Patre semper operari declarat, cum ait : Pater meus usque modo operatur, et ego ope- ror 18., Sed quia locutio usque modo ad alterain refertur, nempe ex quo; quia ex quo in tempore versatur; onissa Jesus locutione ex quo, et usque modo tantum dicens, demonstravit se omnia semper cum Patre esse operatum. Operatur enim usque modo producens, viviticans, augens, cuncta gubernans; nec unquam desinet ; neque enim Deo convenit otium, neque lassabitur operans, ita ut ei requie opus sit. Rom. tx, 35. Joan. 1, 3. Act. 11, 56. Joan. V, 17. S. Augustini creavit. (6) Hebraicus textus P, Chaldaicus 872, vulg. Lat. possedit, itala vetus apud nos in Speculo
PG 45:1289Ἴσθι δὲ καὶ τὸ Ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν μὴ ἀναιρεῖν τὴν ὑπόστασιν τοῦ υἱοῦ· ἓν γάρ εἰσι τὴν οὐσίαν, ἓν τὸ ἀξίωμα, ἕν εἰσι τὴν γνώμην, ἕν εἰσι τὴν φρόνησιν, οὐχ ἓν δὲ τὴν ὑπόστασιν. δειχθήσεται δὲ καὶ ἐκ τοῦ ἀποστόλου, ὅτι τὸ ἓν οὐκ ἔστι μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ὑποστάσεως, ὡς πολλάκις τάττεται· ὡς ⟨γὰρ⟩ ἐπὶ τοῦ φυτεύοντος καὶ τοῦ ποτίζοντος τὸ [δ’] ἐπιμεριζόμενον ὄνομα διαιρεῖ τὴν ὑπόστασιν, ἕκαστος δὲ τὸν ἴδιον μισθὸν λήψεται κατὰ τὸν ἴδιον κόπον, οὕτως τὸ ἓν οὐκ ἀναιρετικὸν τῆς ἑτέρας ὑποστάσεως ὑπάρχον νενοήσθω. μηδετέρου τοίνυν τούτων ἀπᾴδειν ἀλλήλοις ἀποδεδειγμένων, ἀλλὰ συμπεφωνηκότων πρὸς τὴν εὐθεῖαν πίστιν, πέπαυσο τὰ Σαβελλίου φρονῶν, ἔκκλινον ἀπὸ κακοφροσύνης, καὶ ποίησον ἀγαθὸν τῇ ἀληθείᾳ πειθόμενος. Ἱκανά σοι καὶ ταῦτα μόνα πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ φαῦλα φρονεῖν. ἴσθι μοι καὶ σὺ τὴν ἀρειομανῆ Ἀχιλλίου πίστιν δεδυστυχηκώς. τί ποτε καταλιπὼν τὴν εὐθεῖαν ὁδὸν κατὰ τῶν τῆς ἀτιμίας τοῦ υἱοῦ βαράθρων ἐλήλακας, ποίημα αὐτὸν καὶ ἀλλότριον τῆς τοῦ θεοῦ οὐσίας ὑποτοπήσας; οὐχ ἱκανά σοι πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ γεγεννῆσθαι ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ μόνα τὰ ὀνόματα, ὅτι σοφία καὶ δύναμις θεοῦ προσηγόρευται;
ηγορία κεχρῆσθαι τῇ Εὐαγγελικῇ φωνῇ λεγούσῃ· • Ο πέμψας με μείζων μου ἐστί (7)·, ἀφ' οὗ κτίσμα καὶ ποίημα αὐτὸν ὑπειλήφασι. Καὶ τὸ ἀντειπεῖν τῷ προσαγορεύσαντι διδάσκαλον ἀγαθόν· « Οὐδεὶς ἀγα θὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς, ο ὑπόνοιαν ἐμπεποιηκέναι αὐτοῖς ἄνθρωπον ὄντα, καταχρηστικὴν προσηγορίαν ἐσχηκέ ναι τὸν Υἱόν. Καὶ τὸ « Οὐδεὶς οἶδε τὴν συντελε[σ]τικὴν ἡμέραν καὶ τὴν ὥραν, οὐδ' οἱ ἄγγελοι τῶν οὐρανῶν, οὐδὲ ὁ Υἱὸς, ν ἐν τοῖς κατὰ Μάρκον εἰρημένοις, ο εἰ μὴ ὁ Πατὴρ μόνος, ο αλλότριον τῆς πατρικῆς οὐσίας γεγονέναι τὸν Υἱὸν ὑπόνοιαν αὐτοῖς ἐμποιεῖν οἷομαι. Οἱ δὲ κατὰ Σαβέλλιον, « Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἔν ἐσμεν· » καὶ, « Ὁ ἐμὲ ἑωρακώς, ἑώρακε τὸν Πατέρα· ν καὶ τὸν • Οτε παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ Πατρὶ καὶ Θεῷ· ο οὐ μετ' ἀκριβείας κρίσεως ἀνεγνωκότες, εἰς τὴν μετ γίστην τῆς ἀσεβείας ἐκπεπτώκασι πλάνην, οἰόμενοι διὰ μὲν λειποταξίαν ἀνθρωπίνην προεληλυθέναι τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς προσκαίρως, αὖθις δὲ μετὰ τὴν διόρθωσιν τῶν ἀνθρωπίνων πλημμελημάτων ἀναλελυκότα ἐνδῦναί τε καὶ ἀναμεμίχθαι τῷ Πατρί. Οὐκ ἀνέγνωκας, ὦ Σαβελλιόφρον, καὶ τόδε τὸ χωρίον τῆς ἀποστολικῆς Γραφῆς, ὁ ἀντισταίη σου τῇ δοκήσει ; φησὶ γὰρ μεθ᾿ ἕτερα· . Κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ κράτ τους τῆς ἰσχύος αὐτοῦ, ἣν ἐνήργηκεν ἐν τῷ Χριστῷ, ἐγείρας αὐτὸν ἐκ νεκρῶν, καὶ καθίσας ἐν δεξιᾷ αὐτοῦ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ὑπεράνω πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξου- σίας καὶ δυνάμεως καὶ κυριότητος καὶ παντὸς ὀνομα ζομένου, οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. » Οὐδ᾽ ἡ εὐαγγελική φωνή σε πείθει οὐ πρόσκαιρον εἶναι τὸν Υἱόν, ἀλλ' ὅτι καὶ ἡ ἐν τῷ μέλο λοντι αἰῶνι κατὰ πάντων δίκη ἐγκεχείρισται τῷ Υἱῷ; • Ο γὰρ Πατήρ, ο φησί, ο κρίνει οὐδένα· τὴν δὲ κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ Υἱῷ, ἵνα τιμῶσι τὸν Υἱὸν καθὼς τιμῶσι τὸν Πατέρα· » καὶ ἑτέρωθι που ὁ ᾿Από στολος· ὁ Ἐν τῇ ἀποκαλύψει τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ, ο φησί, ο ἀπ' οὐρανοῦ μετ' ἀγγέλων δυνάμεως αὐτοῦ, ἐν φλογί πυρός, διδοὺς ἐκδίκησιν τοῖς μὴ εἰδόσι Θεὸν καὶ τοῖς μὴ ὑπακούουσι τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. • "Ορα πῶς οἱ μὴ ὑπακούον- τες δίκην τίσουσι, φησίν, ὄλεθρον αἰώνιον, ὅταν ἔλθῃ ἐνδοξασθῆναι ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ. Τίσουσι δὲ τῷ Υἱῷ, ἐν σὺ μηκέτι εἶναι ὑπείληφας. ' Β ζ. Εἰ δὲ βούλει γνῶναι ὅ τί ποτέ ἐστι τὸ, « Οταν παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ Πατρὶ καὶ Θεῷ (8-9),, οὐκ ἀποκρυπτέον σοι, εἰ καὶ δυσεπίδεκτος τῆς ἀληθείας οι ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM. ceu patrocinio quodam uti Evangelico testimonio dicente: « Qui misit me, major me est 10; » ex quo dicto arguunt Christum esse creaturam atque fa- cturam. Insuper quia Jesus ei a quo magister bonus fuerat appellatus responderit : « Nemo bonus, nisi solus Deus 20; › hinc sibi opinionem injectam aiunt illum cum homo esset, nonnisi abusivam Filii ap- pellationem habuisse. Item illud : < Nemo postremam diem horamve novit, ne angeli cœlorum quidem, neque Filius, » ut est apud Marcum ", « sed solus Pater, s id, inquam, alienum eum fuisse a paterna substantia, ipsis creare suspicionem arbitror. Sa- belliani autem, dum locutiones: Ego el Pater unum sumus , et aliam : « Qui me vidit, vidit et Patrem "; et denique aliam: < Cum tradide- rit regnum Patri Deo"; › has inquam dictiones duin sine accurato judicio legerent, in maximum impie- tatis errorem præcipites deciderunt, existimantes, propter hominis a Deo defectionem, Filium a Patre processisse temporaliter, sed eumdem rursus post Lumanorum peccatorum correcionem, reversum celasse semet et cum Patre commiscuisse. Nonne vero legisti, o Sabelliane, hunc quoque apostolicæ Scripturæ locum, qui opinioni tuæ contradicit ? Aic enim post alia : ‹ Secundum operationem potentiæ virtutis ejus, quam operatus est in Christo, susci- tans eum a mortuis, constituensque ad dexteram suam in cœlestibus super omnem principatumn et potestatem, virtutemque ac dominationem, et omne somen, quod nominatur non solum in hoc sæcu- lo, sed etiam in futuro ". » Neque tibi Evangelica vox persuadet, non esse temporalem Filium, seḍ in futuro quoque sæculo traditum esse judicium de omnibus Filio? Nam e Pater, inquit Scriptura, ‹ non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium sicut honori ficant Patrem s. » Et alibi Apostolus : • In revela- tione Domini Jesu, ait, de coelo cum angelis virtulis ejus in flamma ignis surentis vindictam de iis qui non obediunt Evangelio Domini nostri Jesu Christi ". » Videsis quomodo contumaces D perferent, inquit, poenas, exitium scilicet sempiter- num, cum venerit glorificari inter sanctos suos. Puenas, inquam, solvent Filio, quem tu haud am plius exsistere opinaris. XV, C • Cum tradiderit regnum Patri Deo ", . ne hoc quidem te celabo, quanquam haud facile veritatem Joan. XIV, ss Joan. x. 30. Cor. " Joan. xiv, 28. so Matth. xix, 17. Marc. xiii. 32. Ephes. 1, 19. " Joan. v, 22, 23. II Thess. 1, 7, 8. Cor. xv, 24. nem 24. suum de hoc divini Servatoris dicto, aitque sub initio : ‹ Hanc habent hæretici Ariani famosissimanı quæstionem, qua Filium Dei ore sa- crilego minorem Patre suo esse contendunt, ipsius testimonium proferentes, Quoniam Pater major me est. Excæcavit eos nequitia cordis eorumn, etc. De hoc item dicto habes apud nos Script. ret. t. IV, celebratum a Græca Ecclesia concilium. Et quidem PATROL. GR. XLV. 9. locus est hic in vetere atque hodierna theologia apprime tritus ; de quo a me plura verba fieri sa pervacaneum est, præsertim post ea quæ scripsi olim ad Ariana fragmenta t. III. (8-9) De hoc Pauli dicto integram et prolixam scripsit orationem Nyssenus, quæ exstat in Opp. I, p. 838-833. Item Zeno Veronensis tractatum suum sextum. 5. Οἶμαι μὲν οὖν τοὺς ᾿Αρειοπλανείς ὥσπερ συν- Α 6. Opinor autem illos qui Arii errore laborans, 7. Si vero cognoscere aves quid significet dictio, (7) S. Gaudentius Brix. ep.totum scribit germo-
σοφία καὶ δύναμις ὅτι ἀχειροποίητοι μὲν καὶ ἀκατασκεύαστοί εἰσιν, ἀρεταὶ δὲ ψυχῆς καὶ ὥσπερ ἀποφοραὶ νοῦ ὑπερριζωμένου τῇ τῆς σοφίας βλάστῃ, πάντως ἂν συνεπινεύσειας. εἰ δ’ ἔκτισται καὶ κατεσκεύασται ἡ σοφία ἔν τινι χρόνῳ, ὡς ἔφης, ἡ παντὸς χρόνου καὶ δημιουργήματος πρεσβυτάτη, τουτέστιν ὁ υἱός, ὅρα μή μοι δοκοίης ἀπᾷδόν σου τῆς οἰήσεως ἀποφαίνειν τὸ Χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν. ἢ εἰ ταύτην ἐκτίθεσθαι φαίης, καὶ τοῦτο ἡμῖν ἀναφανδὸν δείξειν πεπείρασο, ὡς ἑτέρα τις ἂν εἴη σοφία ταύτης πρεσβυτέρα, δι’ ἧς ἡ δευτέρα κατεσκεύασται. ἄνευ γὰρ σοφίας ἀδύνατον κατασκευασθῆναί τι. διὰ τοῦτο ἀί̈διος παρὰ τῷ πατρὶ ἡ σοφία καὶ πρωτότοκος πάσης κτίσεως, ἵνα δι’ αὐτῆς τὰ πάντα κατασκευασθῇ. καὶ λόγος δὲ προσηγόρευται ὁ υἱός, ἵνα γεννητὸς ἀποδειχθῇ καὶ μὴ κτιστὸς ὑποληφθῇ· λόγος γὰρ τίκτεται ἀλλ’ οὐ κτίζεται, διὰ στόματος μὲν προφερόμενος ἐκ καρδίας δὲ κινούμενος. ὁ πατὴρ μαρτυρεῖ μοι λέγων· Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν· συνομολογεῖ καὶ ὁ υἱός· Ἐγὼ ἐκ στόματος ὑψίστου ἐξῆλθον· πῶς ἤνεγκέ μου ἡ διάνοια τὸ τηλικοῦτον ἄχθος τοῦ τολμήματος ποίημα αὐτὸν ὑπειληφυῖα;
ηγορία κεχρῆσθαι τῇ Εὐαγγελικῇ φωνῇ λεγούσῃ· • Ο πέμψας με μείζων μου ἐστί (7)·, ἀφ' οὗ κτίσμα καὶ ποίημα αὐτὸν ὑπειλήφασι. Καὶ τὸ ἀντειπεῖν τῷ προσαγορεύσαντι διδάσκαλον ἀγαθόν· « Οὐδεὶς ἀγα θὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς, ο ὑπόνοιαν ἐμπεποιηκέναι αὐτοῖς ἄνθρωπον ὄντα, καταχρηστικὴν προσηγορίαν ἐσχηκέ ναι τὸν Υἱόν. Καὶ τὸ « Οὐδεὶς οἶδε τὴν συντελε[σ]τικὴν ἡμέραν καὶ τὴν ὥραν, οὐδ' οἱ ἄγγελοι τῶν οὐρανῶν, οὐδὲ ὁ Υἱὸς, ν ἐν τοῖς κατὰ Μάρκον εἰρημένοις, ο εἰ μὴ ὁ Πατὴρ μόνος, ο αλλότριον τῆς πατρικῆς οὐσίας γεγονέναι τὸν Υἱὸν ὑπόνοιαν αὐτοῖς ἐμποιεῖν οἷομαι. Οἱ δὲ κατὰ Σαβέλλιον, « Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἔν ἐσμεν· » καὶ, « Ὁ ἐμὲ ἑωρακώς, ἑώρακε τὸν Πατέρα· ν καὶ τὸν • Οτε παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ Πατρὶ καὶ Θεῷ· ο οὐ μετ' ἀκριβείας κρίσεως ἀνεγνωκότες, εἰς τὴν μετ γίστην τῆς ἀσεβείας ἐκπεπτώκασι πλάνην, οἰόμενοι διὰ μὲν λειποταξίαν ἀνθρωπίνην προεληλυθέναι τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς προσκαίρως, αὖθις δὲ μετὰ τὴν διόρθωσιν τῶν ἀνθρωπίνων πλημμελημάτων ἀναλελυκότα ἐνδῦναί τε καὶ ἀναμεμίχθαι τῷ Πατρί. Οὐκ ἀνέγνωκας, ὦ Σαβελλιόφρον, καὶ τόδε τὸ χωρίον τῆς ἀποστολικῆς Γραφῆς, ὁ ἀντισταίη σου τῇ δοκήσει ; φησὶ γὰρ μεθ᾿ ἕτερα· . Κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ κράτ τους τῆς ἰσχύος αὐτοῦ, ἣν ἐνήργηκεν ἐν τῷ Χριστῷ, ἐγείρας αὐτὸν ἐκ νεκρῶν, καὶ καθίσας ἐν δεξιᾷ αὐτοῦ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ὑπεράνω πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξου- σίας καὶ δυνάμεως καὶ κυριότητος καὶ παντὸς ὀνομα ζομένου, οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. » Οὐδ᾽ ἡ εὐαγγελική φωνή σε πείθει οὐ πρόσκαιρον εἶναι τὸν Υἱόν, ἀλλ' ὅτι καὶ ἡ ἐν τῷ μέλο λοντι αἰῶνι κατὰ πάντων δίκη ἐγκεχείρισται τῷ Υἱῷ; • Ο γὰρ Πατήρ, ο φησί, ο κρίνει οὐδένα· τὴν δὲ κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ Υἱῷ, ἵνα τιμῶσι τὸν Υἱὸν καθὼς τιμῶσι τὸν Πατέρα· » καὶ ἑτέρωθι που ὁ ᾿Από στολος· ὁ Ἐν τῇ ἀποκαλύψει τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ, ο φησί, ο ἀπ' οὐρανοῦ μετ' ἀγγέλων δυνάμεως αὐτοῦ, ἐν φλογί πυρός, διδοὺς ἐκδίκησιν τοῖς μὴ εἰδόσι Θεὸν καὶ τοῖς μὴ ὑπακούουσι τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. • "Ορα πῶς οἱ μὴ ὑπακούον- τες δίκην τίσουσι, φησίν, ὄλεθρον αἰώνιον, ὅταν ἔλθῃ ἐνδοξασθῆναι ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ. Τίσουσι δὲ τῷ Υἱῷ, ἐν σὺ μηκέτι εἶναι ὑπείληφας. ' Β ζ. Εἰ δὲ βούλει γνῶναι ὅ τί ποτέ ἐστι τὸ, « Οταν παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ Πατρὶ καὶ Θεῷ (8-9),, οὐκ ἀποκρυπτέον σοι, εἰ καὶ δυσεπίδεκτος τῆς ἀληθείας οι ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM. ceu patrocinio quodam uti Evangelico testimonio dicente: « Qui misit me, major me est 10; » ex quo dicto arguunt Christum esse creaturam atque fa- cturam. Insuper quia Jesus ei a quo magister bonus fuerat appellatus responderit : « Nemo bonus, nisi solus Deus 20; › hinc sibi opinionem injectam aiunt illum cum homo esset, nonnisi abusivam Filii ap- pellationem habuisse. Item illud : < Nemo postremam diem horamve novit, ne angeli cœlorum quidem, neque Filius, » ut est apud Marcum ", « sed solus Pater, s id, inquam, alienum eum fuisse a paterna substantia, ipsis creare suspicionem arbitror. Sa- belliani autem, dum locutiones: Ego el Pater unum sumus , et aliam : « Qui me vidit, vidit et Patrem "; et denique aliam: < Cum tradide- rit regnum Patri Deo"; › has inquam dictiones duin sine accurato judicio legerent, in maximum impie- tatis errorem præcipites deciderunt, existimantes, propter hominis a Deo defectionem, Filium a Patre processisse temporaliter, sed eumdem rursus post Lumanorum peccatorum correcionem, reversum celasse semet et cum Patre commiscuisse. Nonne vero legisti, o Sabelliane, hunc quoque apostolicæ Scripturæ locum, qui opinioni tuæ contradicit ? Aic enim post alia : ‹ Secundum operationem potentiæ virtutis ejus, quam operatus est in Christo, susci- tans eum a mortuis, constituensque ad dexteram suam in cœlestibus super omnem principatumn et potestatem, virtutemque ac dominationem, et omne somen, quod nominatur non solum in hoc sæcu- lo, sed etiam in futuro ". » Neque tibi Evangelica vox persuadet, non esse temporalem Filium, seḍ in futuro quoque sæculo traditum esse judicium de omnibus Filio? Nam e Pater, inquit Scriptura, ‹ non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium sicut honori ficant Patrem s. » Et alibi Apostolus : • In revela- tione Domini Jesu, ait, de coelo cum angelis virtulis ejus in flamma ignis surentis vindictam de iis qui non obediunt Evangelio Domini nostri Jesu Christi ". » Videsis quomodo contumaces D perferent, inquit, poenas, exitium scilicet sempiter- num, cum venerit glorificari inter sanctos suos. Puenas, inquam, solvent Filio, quem tu haud am plius exsistere opinaris. XV, C • Cum tradiderit regnum Patri Deo ", . ne hoc quidem te celabo, quanquam haud facile veritatem Joan. XIV, ss Joan. x. 30. Cor. " Joan. xiv, 28. so Matth. xix, 17. Marc. xiii. 32. Ephes. 1, 19. " Joan. v, 22, 23. II Thess. 1, 7, 8. Cor. xv, 24. nem 24. suum de hoc divini Servatoris dicto, aitque sub initio : ‹ Hanc habent hæretici Ariani famosissimanı quæstionem, qua Filium Dei ore sa- crilego minorem Patre suo esse contendunt, ipsius testimonium proferentes, Quoniam Pater major me est. Excæcavit eos nequitia cordis eorumn, etc. De hoc item dicto habes apud nos Script. ret. t. IV, celebratum a Græca Ecclesia concilium. Et quidem PATROL. GR. XLV. 9. locus est hic in vetere atque hodierna theologia apprime tritus ; de quo a me plura verba fieri sa pervacaneum est, præsertim post ea quæ scripsi olim ad Ariana fragmenta t. III. (8-9) De hoc Pauli dicto integram et prolixam scripsit orationem Nyssenus, quæ exstat in Opp. I, p. 838-833. Item Zeno Veronensis tractatum suum sextum. 5. Οἶμαι μὲν οὖν τοὺς ᾿Αρειοπλανείς ὥσπερ συν- Α 6. Opinor autem illos qui Arii errore laborans, 7. Si vero cognoscere aves quid significet dictio, (7) S. Gaudentius Brix. ep.totum scribit germo-
Ἀκήκοας τῶν προειληφότων περὶ τοῦ υἱοῦ· ἄκουε δὴ καὶ τοῦ νῦν ἐπελθόντος, ὡς τὸ ἦν ἐν παρατατικῷ χρόνῳ κείμενον ἀϊδιότητος ἔχει τὴν σημασίαν· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος. ἀρχὴ δὲ θεοῦ ἀνθρωπίνῳ λόγῳ οὐ κατείληπται. διὰ τοῦτο δή, ὡς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν εἰρήκαμεν, ὃ δή ποτε μέρος λόγου τέθεικεν ἡ γραφή, τὸ ἐν ἀρχῇ, νόει μοι ἀρχὴν θεϊκὴν ἀί̈διον οὖσαν. ταὐτοῦ δέ ποθεν σημαντικὸν καὶ τὸ ἦν. τὸ δὲ ὁ λόγος τὴν ὁμοούσιον ὑπόστασιν πρὸς τὸν πατέρα δείκνυσιν· ἵνα δὲ μὴ δοκῶμεν τὸν υἱὸν εἶναί ποτε, ὅτε ἀφανὴς ἦν ἐν τῷ πατρὶ κρυπτόμενος, καὶ ἵνα μὴ προφορικὸν λόγον καὶ ἐνδιάθετον ὑπολαμβάνωμεν (τὸν γὰρ τοιοῦτον λόγον ἐν τινὶ εἶναι χρὴ ἐννοίᾳ ἢ ἐν γράμματι καθ’ ἑαυτὸν ὑπόστασιν οὐκ ἔχοντα), διὰ ταῦτα εἴρηκε καὶ ὁ Ἰωάννης Καὶ ὁ λόγος ἦνοὐκ ἐν τῷ θεῷ, ἀλλὰπρὸς τὸν θεόν, ἰδίαν ὑπόστασιν ἐπιγράφων τῷ λόγῳ ἐκ πατρικῆς οὐσίας ὑφεστῶσαν. τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἵνα μὴ νοοῖτο σοφία ἡ τεχνιτευτική, ἡ τὸ εἶναι ἔν τινι ἔχουσα ἢ ἐν ἀνδρὶ ἢ ἐν κατασκευάσματι, εἴρηκεν Ἦν πρὸς τὸν θεόν, ἵνα νοηθῇ θεὸς ἐκ θεοῦ ὑπάρχων. πρὸς δὲ καὶ τὴν προσηγορίαν εἴληχε· Καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος·
ηγορία κεχρῆσθαι τῇ Εὐαγγελικῇ φωνῇ λεγούσῃ· • Ο πέμψας με μείζων μου ἐστί (7)·, ἀφ' οὗ κτίσμα καὶ ποίημα αὐτὸν ὑπειλήφασι. Καὶ τὸ ἀντειπεῖν τῷ προσαγορεύσαντι διδάσκαλον ἀγαθόν· « Οὐδεὶς ἀγα θὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς, ο ὑπόνοιαν ἐμπεποιηκέναι αὐτοῖς ἄνθρωπον ὄντα, καταχρηστικὴν προσηγορίαν ἐσχηκέ ναι τὸν Υἱόν. Καὶ τὸ « Οὐδεὶς οἶδε τὴν συντελε[σ]τικὴν ἡμέραν καὶ τὴν ὥραν, οὐδ' οἱ ἄγγελοι τῶν οὐρανῶν, οὐδὲ ὁ Υἱὸς, ν ἐν τοῖς κατὰ Μάρκον εἰρημένοις, ο εἰ μὴ ὁ Πατὴρ μόνος, ο αλλότριον τῆς πατρικῆς οὐσίας γεγονέναι τὸν Υἱὸν ὑπόνοιαν αὐτοῖς ἐμποιεῖν οἷομαι. Οἱ δὲ κατὰ Σαβέλλιον, « Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἔν ἐσμεν· » καὶ, « Ὁ ἐμὲ ἑωρακώς, ἑώρακε τὸν Πατέρα· ν καὶ τὸν • Οτε παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ Πατρὶ καὶ Θεῷ· ο οὐ μετ' ἀκριβείας κρίσεως ἀνεγνωκότες, εἰς τὴν μετ γίστην τῆς ἀσεβείας ἐκπεπτώκασι πλάνην, οἰόμενοι διὰ μὲν λειποταξίαν ἀνθρωπίνην προεληλυθέναι τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς προσκαίρως, αὖθις δὲ μετὰ τὴν διόρθωσιν τῶν ἀνθρωπίνων πλημμελημάτων ἀναλελυκότα ἐνδῦναί τε καὶ ἀναμεμίχθαι τῷ Πατρί. Οὐκ ἀνέγνωκας, ὦ Σαβελλιόφρον, καὶ τόδε τὸ χωρίον τῆς ἀποστολικῆς Γραφῆς, ὁ ἀντισταίη σου τῇ δοκήσει ; φησὶ γὰρ μεθ᾿ ἕτερα· . Κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ κράτ τους τῆς ἰσχύος αὐτοῦ, ἣν ἐνήργηκεν ἐν τῷ Χριστῷ, ἐγείρας αὐτὸν ἐκ νεκρῶν, καὶ καθίσας ἐν δεξιᾷ αὐτοῦ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ὑπεράνω πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξου- σίας καὶ δυνάμεως καὶ κυριότητος καὶ παντὸς ὀνομα ζομένου, οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. » Οὐδ᾽ ἡ εὐαγγελική φωνή σε πείθει οὐ πρόσκαιρον εἶναι τὸν Υἱόν, ἀλλ' ὅτι καὶ ἡ ἐν τῷ μέλο λοντι αἰῶνι κατὰ πάντων δίκη ἐγκεχείρισται τῷ Υἱῷ; • Ο γὰρ Πατήρ, ο φησί, ο κρίνει οὐδένα· τὴν δὲ κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ Υἱῷ, ἵνα τιμῶσι τὸν Υἱὸν καθὼς τιμῶσι τὸν Πατέρα· » καὶ ἑτέρωθι που ὁ ᾿Από στολος· ὁ Ἐν τῇ ἀποκαλύψει τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ, ο φησί, ο ἀπ' οὐρανοῦ μετ' ἀγγέλων δυνάμεως αὐτοῦ, ἐν φλογί πυρός, διδοὺς ἐκδίκησιν τοῖς μὴ εἰδόσι Θεὸν καὶ τοῖς μὴ ὑπακούουσι τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. • "Ορα πῶς οἱ μὴ ὑπακούον- τες δίκην τίσουσι, φησίν, ὄλεθρον αἰώνιον, ὅταν ἔλθῃ ἐνδοξασθῆναι ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ. Τίσουσι δὲ τῷ Υἱῷ, ἐν σὺ μηκέτι εἶναι ὑπείληφας. ' Β ζ. Εἰ δὲ βούλει γνῶναι ὅ τί ποτέ ἐστι τὸ, « Οταν παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ Πατρὶ καὶ Θεῷ (8-9),, οὐκ ἀποκρυπτέον σοι, εἰ καὶ δυσεπίδεκτος τῆς ἀληθείας οι ADVERSUS ARIUM ET SABELLIUM. ceu patrocinio quodam uti Evangelico testimonio dicente: « Qui misit me, major me est 10; » ex quo dicto arguunt Christum esse creaturam atque fa- cturam. Insuper quia Jesus ei a quo magister bonus fuerat appellatus responderit : « Nemo bonus, nisi solus Deus 20; › hinc sibi opinionem injectam aiunt illum cum homo esset, nonnisi abusivam Filii ap- pellationem habuisse. Item illud : < Nemo postremam diem horamve novit, ne angeli cœlorum quidem, neque Filius, » ut est apud Marcum ", « sed solus Pater, s id, inquam, alienum eum fuisse a paterna substantia, ipsis creare suspicionem arbitror. Sa- belliani autem, dum locutiones: Ego el Pater unum sumus , et aliam : « Qui me vidit, vidit et Patrem "; et denique aliam: < Cum tradide- rit regnum Patri Deo"; › has inquam dictiones duin sine accurato judicio legerent, in maximum impie- tatis errorem præcipites deciderunt, existimantes, propter hominis a Deo defectionem, Filium a Patre processisse temporaliter, sed eumdem rursus post Lumanorum peccatorum correcionem, reversum celasse semet et cum Patre commiscuisse. Nonne vero legisti, o Sabelliane, hunc quoque apostolicæ Scripturæ locum, qui opinioni tuæ contradicit ? Aic enim post alia : ‹ Secundum operationem potentiæ virtutis ejus, quam operatus est in Christo, susci- tans eum a mortuis, constituensque ad dexteram suam in cœlestibus super omnem principatumn et potestatem, virtutemque ac dominationem, et omne somen, quod nominatur non solum in hoc sæcu- lo, sed etiam in futuro ". » Neque tibi Evangelica vox persuadet, non esse temporalem Filium, seḍ in futuro quoque sæculo traditum esse judicium de omnibus Filio? Nam e Pater, inquit Scriptura, ‹ non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium sicut honori ficant Patrem s. » Et alibi Apostolus : • In revela- tione Domini Jesu, ait, de coelo cum angelis virtulis ejus in flamma ignis surentis vindictam de iis qui non obediunt Evangelio Domini nostri Jesu Christi ". » Videsis quomodo contumaces D perferent, inquit, poenas, exitium scilicet sempiter- num, cum venerit glorificari inter sanctos suos. Puenas, inquam, solvent Filio, quem tu haud am plius exsistere opinaris. XV, C • Cum tradiderit regnum Patri Deo ", . ne hoc quidem te celabo, quanquam haud facile veritatem Joan. XIV, ss Joan. x. 30. Cor. " Joan. xiv, 28. so Matth. xix, 17. Marc. xiii. 32. Ephes. 1, 19. " Joan. v, 22, 23. II Thess. 1, 7, 8. Cor. xv, 24. nem 24. suum de hoc divini Servatoris dicto, aitque sub initio : ‹ Hanc habent hæretici Ariani famosissimanı quæstionem, qua Filium Dei ore sa- crilego minorem Patre suo esse contendunt, ipsius testimonium proferentes, Quoniam Pater major me est. Excæcavit eos nequitia cordis eorumn, etc. De hoc item dicto habes apud nos Script. ret. t. IV, celebratum a Græca Ecclesia concilium. Et quidem PATROL. GR. XLV. 9. locus est hic in vetere atque hodierna theologia apprime tritus ; de quo a me plura verba fieri sa pervacaneum est, præsertim post ea quæ scripsi olim ad Ariana fragmenta t. III. (8-9) De hoc Pauli dicto integram et prolixam scripsit orationem Nyssenus, quæ exstat in Opp. I, p. 838-833. Item Zeno Veronensis tractatum suum sextum. 5. Οἶμαι μὲν οὖν τοὺς ᾿Αρειοπλανείς ὥσπερ συν- Α 6. Opinor autem illos qui Arii errore laborans, 7. Si vero cognoscere aves quid significet dictio, (7) S. Gaudentius Brix. ep.totum scribit germo-
PG 45:1291θεὸς δὲ ὅτι ἀρχὴν οὐκ ἂν ἔχοι, ἐπεὶ οὐκ ἂν εἴη θεός· ὅπερ οὐ μόνον ἡμεῖς, ἀλλὰ καὶ φιλοσόφων παῖδες θεσπίζουσιν, ὧν οὐ προσῆκέ σε ἥττονα τὴν κατὰ θεὸν κεκτῆσθαι γνῶσιν. Ἵνα δὲ πιστεύωμεν αὐτὸν ὑφεστάναι θεὸν αὐτὸν ὄντα ἐξ ἑαυτοῦ, ἐμόρφωσεν αὐτὸν ἀνθρωπίνως ὁ πατὴρ σαρκὶ αὐτὸν περιγράψας, ἵνα ἀνθρωπίναις ὄψεσιν ἐμφανίσῃ ⟨τὸν⟩ υἱόν. καὶ θεὸν ὄντα εἰδὼς ὑφεστάναι, μή μοι φαντασθῇς εὐτελέστερον ἢ μικρότερον τὸν υἱὸν τῷ εἰρηκέναι Ὁ πέμψας με πατὴρ μείζων μου ἐστίν. ἔδει γὰρ αὐτὸν ἐνανθρωποῦντα ταπεινόφροσι λόγοις ἐμφαίνειν τὸ ἑαυτοῦ μέγεθος. αὐτὸς εἴρηκεν· Ἐπαινείτω σε ὁ πέλας καὶ μὴ τὸ σὸν στόμα. τί γάρ; οὐκ ἔδει ταπεινοφρονοῦντα ἥττονα τοῦ πατρὸς ἑαυτὸν ἀποδεικνύναι, τοῦ ἀπεριγράπτου καὶ τὰ πάντα πληροῦντος τὸν τέως σαρκὶ περιγραφόμενον καὶ ὄψεσιν ἀνθρωπίναις μετρούμενον; οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ τὸν αἴτιον τοῦ εἶναι μείζονα ἑαυτοῦ ἀποκαλεῖν οὐκ ἀλλότριον ἀληθείας. εἰ μὴ γὰρ θεός, ποῦ ἡ σοφία; καὶ εἰ μὴ ὁ πατήρ, ποῦ ὁ υἱός; ὅρα δέ μοι πάντη καὶ πάντως τὸν υἱὸν ταπεινοφρονοῦντα καὶ τὸ θεϊκὸν μέγεθος ἅμα ἐνδεικνύμενον, πρῶτον ὅταν λέγῃ πρὸς τὸν νεανίαν ἀγαθὸν αὐτὸν προσαγορεύσαντα·
Α τετύχηκας· καί μοι δοκεῖ ἀνθιστάναι τῷ παρὰ του Χριστοῦ προστάγματι, « Μὴ βάλετε τοὺς μαργαρίτας ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν χοίρων. ο ᾿Αλλὰ Θεὸν μιμησά- μενος, ἐλπίδων μεθέξω καλῶν, οὐδὲ τοῖς δυσσεβέσιν ἀποκρύψας τὴν ἀλήθειαν. Βρέχει γὰρ ὁμοίως, καὶ τὸ φῶς τῆς ἡμέρας ἴσον ἐκτέταται δικαίοις καὶ ἀδίκοις. Εἶθ' οὕτω φιλανθρωπούμενος οὐ πεύσῃ τὴν ἀλήθειαν; Οὐχ ὑφέξεις τὰς τοῦ νοῦ ἀκοὰς, ἵνα πεισθῇς μηδοτι- οὖν πρὸς ἕτερόν τι τῶν ἐν ταῖς Γραφαῖς εἰρημένων ἐναντίωσιν εἶναι, ἀλλὰ συνῳδὸν καὶ σύμφωνον τὸ πᾶν τῷ παντὶ τυγχάνειν ; Διόπερ οὐ νοητέον κατὰ τὴν σὴν ὑπόληψιν τὸ, « Τότε ὑποταγήσεται αὐτὸς τῷ ὑποτά- ξαντι αὐτῷ τὰ πάντα· ο καὶ, ο Ὅταν παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ Πατρὶ καὶ Θεῷ. » Εἰ γὰρ κατὰ πάντα ὠμοίωτο τῇ ἀνθρωπότητι καὶ συνεπάθησε, κατὰ τὸν προφήτην· ὁ Αὐτὸς τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται, καὶ αὐτὸς τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἔλαβε καὶ τὰς νόσους ἐβάστασε, ο ἐπεὶ καὶ τὴν δεκτι κὴν τούτων σάρκα περιβέβληται, καὶ ὑπὲρ ἡμῶν, φη- σὶν, ἁμαρτίαν ἐποίησεν, οὐ πεποιηκώς, ἀλλ' ὡς πε ποιηκὼς, ἵν᾿ ἡμεῖς δικαιωθῶμεν· καὶ γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα, ἵνα τῆς κατάρας ἡμᾶς ἐξαγοράσῃ, καὶ ἐπικατάρατος ὠνόμασται, τῇ συμπαθεία συνωνυ μῆσαι ἡμῖν ἑλόμενος· εἰ ἐν πᾶσι τούτοις γενόμενος ώμοιώθη τῇ ἀνθρωπότητι, αὐτὴν τὴν μορφὴν τοῦ δού λου ἀναλαβὼν, ὡς αὐτὸς ἠνομηκώς, ὑπὲρ τῆς ἀνθρω πότητος τὸ ἴδιον πρόσωπον προβαλλόμενος, ενέτρεπε τὸν Πατέρα πρὸς ἔλεος ἐπικαλῶν. Καὶ ὡς οὐχ ὑποτέ τακτο τῷ Υἱῷ πᾶσα ἡ ἀνθρωπότης, καὶ αὐτὸς ὢν μὲν ὑποτεταγμένος ἐδόκει τε καὶ διείληπτο τὴν ἀνυποτα ξίαν τοῦ λαοῦ ἐν ὄψει τοῦ Πατρὸς ἐπιγραφόμενος, εἰ δέ ποτε πάνθ' ὑποταχθείη τῷ Υἱῷ νῦν γὰρ οὐδέ πω ὁρῶμεν πάνθ' ὑποτεταγμένα αὐτῷ, ἐρεῖ · Πάνθο ὑποτέτακταί μοι. Πάντων δὲ αὐτῷ ὑποταγέντων, τότε αὐτὸς φανήσεται ὑποτεταγμένος τῷ ὑποτεταχότι αὐτῷ τὰ πάντα· εἰ γὰρ πάντες ἡμεῖς εἴημεν Χριστοῦ, καὶ Χριστὸς Θεοῦ ἂν ᾖ τε καὶ ὑποταχθείη. Εἰ δ' ἡμεῖς μήπω Χριστοῦ, οὐδέπω καὶ Χριστὸς Θεοῦ, ὁ δι' ἡμᾶς οδυνώμενος. Οταν οὖν πάντες Χριστοῦ γενώμεθα, τότε ἔσται καὶ Χριστὸς Θεοῦ, δι' ἑαυτοῦ τοὺς πάντας ὑπου τάττων τῷ Πατρὶ οὓς πρότερον παρ' αὐτοῦ εἰλήφει, « ἵνα ᾗ ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσι. › Ἐπεὶ δὲ δοκεῖ πως μὴ ὑποτετάχθαι τῷ Πατρὶ, τῶν ἐγγυημένων ὑπ' αὐτοῦ καὶ ὧν τὴν εἰκόνα φέρει μηδέπω ὑποτεταγμένων Εt αὐτῷ. Οπότε δὲ ὑποταχθείη αὐτῷ τὰ πάντα, τότε φανήσεται παραδιδοὺς τὴν βασιλείαν τῷ Πατρὶ καὶ Θεῷ (10). Βασιλείαν δὲ νοητέον οὐ τὸ ἀξίωμα τῆς σκηπτουχίας· οὐδὲ γὰρ ἔτι δεῖται ἀξιώματος βασιλι- κοῦ ὁ Πατὴρ, ἵνα παραλάβῃ τοῦ Υἱοῦ δ πρότερον ὡς εἰς χρῆσιν αὐτῷ συγκεχωρηκὼς ἐτύγχανε τοῦτο ἀνα καλούμενος. Τοιοῦτο γὰρ αινίττεσθαί μοι δοκεῖς. Ετι μὲν ἀσεβεῖς οὐ μόνον εἰς τὸν Υἱὸν, ἀναιρῶν αὐτοῦ τὴν ὑπόστασιν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν Πατέρα ἀποφαίνων αὐτὸν οὐκ ὄντα βασιλέα ποτὲ συγκεχωρηκότα τῷ Υἱῷ τὴν βασιλείαν, εἶτα ἀποληψόμενον παρ' αὐτοῦ ὡς δεό μενον τοῦ ἀξιώματος. Παραδώσει δὲ αὐτῷ οὐ τὸ S. GREGORII NYSSENI recipis ; mihique quominus id agam adversari vide- B tur elatum illud: • Nolite projicere margaritas vestras ante porcos . Sed tamen Deum imi- tans, spem bonam retinebo, et ne irreligiosos qui- dem veritatem celabo. Pluit enim æque Deus, diurnamque lucem æque affundit justis et injustis ". Tu vero charitatem tantam expertus, veritatem non exquires ? Non præbebis mentis auditum, ut per- suaderi tibi possit nullam Scripturæ partem alteri contradicere, sed omnia invicem consona esse et consentanea? Itaque non est ad sententiæ tuæ nor- mam intelligenda dictio : c Tunc ipse subjectus erit ei, qui subjecit sibi omnia "; » item, « cum tradiderit regnum Patri et Deo ". . Nam si in om- nibus factus est similis humano generi, et compas- sus est, ut ait propheta : « ipse iniquitates nostras portat, et pro nobis dolet ; et languores nostros ipse excepit, et infirmitates nostras ipse portavit ss; quandoquidem capacem hujusmodi malorum car- nem induit, et pro nobis peccátum exstitit ", haud equidem hoc expertus, sed specie tenus peccator, ut nos justificaremur ; factusque est pro nobis ma- ledictio, ut nos de maledictione redimeret, et ma- ledictus appellatus est ", compassione sua par no- stro nomen sponte assumens. Atque ita, his omni- bus in se receptis, humano generi similis factus, ipsaque servi forma suscepta, ceu ipse peccasset, proque humano genere propriam offerens ultro per- sonam, Patrem placavit atque ad misericordiam inflexit. Sed quia non universum hominum genus Filio erat subjectum, ipse vero quanquam reapse subjectus, attamen populi inobedientiam videbatur, et credebatur coram Patre sibi inscripisse, si omnia Filio tandem aliquando subjicientur (nondum enim cuncta subjecta ei videmus), tunc dicet : Omnia mihi subjecta sunt. Cunctis vero ei subjectis, tunc demum ipse videbitur ei subjectus, qui omnia ei- dem subjecit *: nam si nos omnes Christi essemus, Christus quoque Dei esset, eique foret subjectus. Quod si nos nondum Christi sumus, ne Christus quidem adhuc Dei est, qui pro nobis dolet. Cum ergo omnes Christi erimus, tunc et Christus Dei erit, per semet cunctos subjiciens Patri quos an- tea ab eodem acceperat, ut sit Deus omnia in omnibus s. » Interim non videtur quodammodo D Patri subjectus, propterea quod homines ei com- missi et quorum gerit imaginem, nondum ei subje- cti sunt. Sed cum denique omnia ei subjecta fuerint, tunc videbitur Deo Patri regnum tradere. Porro regnum non est intelligenda dignitas sceptri : non enim Pater indiget ut regalem dignitatem a Filio accipiat, quam ei antea ad usum indulserit, postea vero revocarit. Hoc enim mihi innuere vi- deris. Insuper non adversus Filium tantummodo impie agis, dum ejus hypostasim destruis, verum etiam adversus Patrem, quem regem esse negas; C se Matth. vit, 6. Matth. v, Cor. 28. ss ibid. 24. Isa. Lili, sqq. Cor. v, as Galat. 131, 21. 45. xv, 13. 36 1 Cor. IV, 28. sc. ibid. (40) Par sententia est apud sanctum Cyrillum in Thesauro t. V, part. 1, p. 256.
Τί με λέγεις ἀγαθόν; οὐδεὶς ἀγαθός, εἰ μὴ εἷς ὁ θεός. καὶ εἰκότως γε τοῦτο ἀπεφήνατο· Ὡς γὰρ ἄνθρωπός σοι πέφηνα, εἴποι ἄν, ὦ νεανία, σὺ δὲ ὡς ἕνα τῶν γραμματέων διδάσκαλόν με προσειπὼν προσέθηκας τὸ ἀγαθόν. οὐδεὶς δὲ ἀνθρώπων ἀγαθός, μόνῳ δὲ θεῷ οἰκειοῦται ἡ προσηγορία. μάτην ἄρα ὠνόμασας ἀγαθὸν τὸν τέως ἄνθρωπόν σοι πεφηνότα. οὕτω γοῦν ἀποφηνάμενος τὴν μὲν ταπεινοφροσύνην τῷ ἀνδρὶ ἐνεδείξατο εἰπών· Οὐδεὶς ἀγαθός, ὧν ὑπείληφας σύ· τὸ δὲ εἰ μὴ εἶς ὁ θεὸς προσθεὶς αὐτός τε καὶ ὁ πατὴρ ἓν ὤν, μυστικῶς ἄρα μετὰ ταπεινοφροσύνης τὴν ἀλήθειαν διεξεληλυθὼς συμμέτοχον ⟨ἑαυτὸν⟩ τῷ πατρὶ τῆς ἀγαθότητος ἀπεδείκνυε. τὸ οὖν Ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν καὶ τὸ Ἐγὼ ἐν τῷ πατρὶ καὶ ὁ πατὴρ ἐν ἐμοὶ ἴσον ἀποδείκνυσι τῷ πατρί. δεῖ γὰρ εἶναι τέλειον ἐκ τοῦ τελείου πατρὸς τὸν υἱόν. Ἀλλ’ ἴσως καὶ τοῦτ’ ἂν εἴποις· Εἰ ὁ πατὴρ τέλειος ὢν τὰ πάντα πληροῖ, ποῖος ὑπολείπεται ⟨τόπος⟩ τῷ υἱῷ τελείῳ ὄντι εἰς τὸ χωρῆσαι; ἀλλὰ ἀλλήλων φημὶ γεγονέναι δεκτικοὺς καὶ χωρητικούς· Ἐγὼ γάρ, φησίν, ἐν τῷ πατρὶ καὶ ὁ πατὴρ ἐν ἐμοί ἐστιν· οἱ δὲ ἀλλήλους χωροῦντες ἴσοι ἂν εἶεν ἀλλήλοις τὸ μέγεθος.
Α τετύχηκας· καί μοι δοκεῖ ἀνθιστάναι τῷ παρὰ του Χριστοῦ προστάγματι, « Μὴ βάλετε τοὺς μαργαρίτας ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν χοίρων. ο ᾿Αλλὰ Θεὸν μιμησά- μενος, ἐλπίδων μεθέξω καλῶν, οὐδὲ τοῖς δυσσεβέσιν ἀποκρύψας τὴν ἀλήθειαν. Βρέχει γὰρ ὁμοίως, καὶ τὸ φῶς τῆς ἡμέρας ἴσον ἐκτέταται δικαίοις καὶ ἀδίκοις. Εἶθ' οὕτω φιλανθρωπούμενος οὐ πεύσῃ τὴν ἀλήθειαν; Οὐχ ὑφέξεις τὰς τοῦ νοῦ ἀκοὰς, ἵνα πεισθῇς μηδοτι- οὖν πρὸς ἕτερόν τι τῶν ἐν ταῖς Γραφαῖς εἰρημένων ἐναντίωσιν εἶναι, ἀλλὰ συνῳδὸν καὶ σύμφωνον τὸ πᾶν τῷ παντὶ τυγχάνειν ; Διόπερ οὐ νοητέον κατὰ τὴν σὴν ὑπόληψιν τὸ, « Τότε ὑποταγήσεται αὐτὸς τῷ ὑποτά- ξαντι αὐτῷ τὰ πάντα· ο καὶ, ο Ὅταν παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ Πατρὶ καὶ Θεῷ. » Εἰ γὰρ κατὰ πάντα ὠμοίωτο τῇ ἀνθρωπότητι καὶ συνεπάθησε, κατὰ τὸν προφήτην· ὁ Αὐτὸς τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει, καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται, καὶ αὐτὸς τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἔλαβε καὶ τὰς νόσους ἐβάστασε, ο ἐπεὶ καὶ τὴν δεκτι κὴν τούτων σάρκα περιβέβληται, καὶ ὑπὲρ ἡμῶν, φη- σὶν, ἁμαρτίαν ἐποίησεν, οὐ πεποιηκώς, ἀλλ' ὡς πε ποιηκὼς, ἵν᾿ ἡμεῖς δικαιωθῶμεν· καὶ γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα, ἵνα τῆς κατάρας ἡμᾶς ἐξαγοράσῃ, καὶ ἐπικατάρατος ὠνόμασται, τῇ συμπαθεία συνωνυ μῆσαι ἡμῖν ἑλόμενος· εἰ ἐν πᾶσι τούτοις γενόμενος ώμοιώθη τῇ ἀνθρωπότητι, αὐτὴν τὴν μορφὴν τοῦ δού λου ἀναλαβὼν, ὡς αὐτὸς ἠνομηκώς, ὑπὲρ τῆς ἀνθρω πότητος τὸ ἴδιον πρόσωπον προβαλλόμενος, ενέτρεπε τὸν Πατέρα πρὸς ἔλεος ἐπικαλῶν. Καὶ ὡς οὐχ ὑποτέ τακτο τῷ Υἱῷ πᾶσα ἡ ἀνθρωπότης, καὶ αὐτὸς ὢν μὲν ὑποτεταγμένος ἐδόκει τε καὶ διείληπτο τὴν ἀνυποτα ξίαν τοῦ λαοῦ ἐν ὄψει τοῦ Πατρὸς ἐπιγραφόμενος, εἰ δέ ποτε πάνθ' ὑποταχθείη τῷ Υἱῷ νῦν γὰρ οὐδέ πω ὁρῶμεν πάνθ' ὑποτεταγμένα αὐτῷ, ἐρεῖ · Πάνθο ὑποτέτακταί μοι. Πάντων δὲ αὐτῷ ὑποταγέντων, τότε αὐτὸς φανήσεται ὑποτεταγμένος τῷ ὑποτεταχότι αὐτῷ τὰ πάντα· εἰ γὰρ πάντες ἡμεῖς εἴημεν Χριστοῦ, καὶ Χριστὸς Θεοῦ ἂν ᾖ τε καὶ ὑποταχθείη. Εἰ δ' ἡμεῖς μήπω Χριστοῦ, οὐδέπω καὶ Χριστὸς Θεοῦ, ὁ δι' ἡμᾶς οδυνώμενος. Οταν οὖν πάντες Χριστοῦ γενώμεθα, τότε ἔσται καὶ Χριστὸς Θεοῦ, δι' ἑαυτοῦ τοὺς πάντας ὑπου τάττων τῷ Πατρὶ οὓς πρότερον παρ' αὐτοῦ εἰλήφει, « ἵνα ᾗ ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσι. › Ἐπεὶ δὲ δοκεῖ πως μὴ ὑποτετάχθαι τῷ Πατρὶ, τῶν ἐγγυημένων ὑπ' αὐτοῦ καὶ ὧν τὴν εἰκόνα φέρει μηδέπω ὑποτεταγμένων Εt αὐτῷ. Οπότε δὲ ὑποταχθείη αὐτῷ τὰ πάντα, τότε φανήσεται παραδιδοὺς τὴν βασιλείαν τῷ Πατρὶ καὶ Θεῷ (10). Βασιλείαν δὲ νοητέον οὐ τὸ ἀξίωμα τῆς σκηπτουχίας· οὐδὲ γὰρ ἔτι δεῖται ἀξιώματος βασιλι- κοῦ ὁ Πατὴρ, ἵνα παραλάβῃ τοῦ Υἱοῦ δ πρότερον ὡς εἰς χρῆσιν αὐτῷ συγκεχωρηκὼς ἐτύγχανε τοῦτο ἀνα καλούμενος. Τοιοῦτο γὰρ αινίττεσθαί μοι δοκεῖς. Ετι μὲν ἀσεβεῖς οὐ μόνον εἰς τὸν Υἱὸν, ἀναιρῶν αὐτοῦ τὴν ὑπόστασιν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν Πατέρα ἀποφαίνων αὐτὸν οὐκ ὄντα βασιλέα ποτὲ συγκεχωρηκότα τῷ Υἱῷ τὴν βασιλείαν, εἶτα ἀποληψόμενον παρ' αὐτοῦ ὡς δεό μενον τοῦ ἀξιώματος. Παραδώσει δὲ αὐτῷ οὐ τὸ S. GREGORII NYSSENI recipis ; mihique quominus id agam adversari vide- B tur elatum illud: • Nolite projicere margaritas vestras ante porcos . Sed tamen Deum imi- tans, spem bonam retinebo, et ne irreligiosos qui- dem veritatem celabo. Pluit enim æque Deus, diurnamque lucem æque affundit justis et injustis ". Tu vero charitatem tantam expertus, veritatem non exquires ? Non præbebis mentis auditum, ut per- suaderi tibi possit nullam Scripturæ partem alteri contradicere, sed omnia invicem consona esse et consentanea? Itaque non est ad sententiæ tuæ nor- mam intelligenda dictio : c Tunc ipse subjectus erit ei, qui subjecit sibi omnia "; » item, « cum tradiderit regnum Patri et Deo ". . Nam si in om- nibus factus est similis humano generi, et compas- sus est, ut ait propheta : « ipse iniquitates nostras portat, et pro nobis dolet ; et languores nostros ipse excepit, et infirmitates nostras ipse portavit ss; quandoquidem capacem hujusmodi malorum car- nem induit, et pro nobis peccátum exstitit ", haud equidem hoc expertus, sed specie tenus peccator, ut nos justificaremur ; factusque est pro nobis ma- ledictio, ut nos de maledictione redimeret, et ma- ledictus appellatus est ", compassione sua par no- stro nomen sponte assumens. Atque ita, his omni- bus in se receptis, humano generi similis factus, ipsaque servi forma suscepta, ceu ipse peccasset, proque humano genere propriam offerens ultro per- sonam, Patrem placavit atque ad misericordiam inflexit. Sed quia non universum hominum genus Filio erat subjectum, ipse vero quanquam reapse subjectus, attamen populi inobedientiam videbatur, et credebatur coram Patre sibi inscripisse, si omnia Filio tandem aliquando subjicientur (nondum enim cuncta subjecta ei videmus), tunc dicet : Omnia mihi subjecta sunt. Cunctis vero ei subjectis, tunc demum ipse videbitur ei subjectus, qui omnia ei- dem subjecit *: nam si nos omnes Christi essemus, Christus quoque Dei esset, eique foret subjectus. Quod si nos nondum Christi sumus, ne Christus quidem adhuc Dei est, qui pro nobis dolet. Cum ergo omnes Christi erimus, tunc et Christus Dei erit, per semet cunctos subjiciens Patri quos an- tea ab eodem acceperat, ut sit Deus omnia in omnibus s. » Interim non videtur quodammodo D Patri subjectus, propterea quod homines ei com- missi et quorum gerit imaginem, nondum ei subje- cti sunt. Sed cum denique omnia ei subjecta fuerint, tunc videbitur Deo Patri regnum tradere. Porro regnum non est intelligenda dignitas sceptri : non enim Pater indiget ut regalem dignitatem a Filio accipiat, quam ei antea ad usum indulserit, postea vero revocarit. Hoc enim mihi innuere vi- deris. Insuper non adversus Filium tantummodo impie agis, dum ejus hypostasim destruis, verum etiam adversus Patrem, quem regem esse negas; C se Matth. vit, 6. Matth. v, Cor. 28. ss ibid. 24. Isa. Lili, sqq. Cor. v, as Galat. 131, 21. 45. xv, 13. 36 1 Cor. IV, 28. sc. ibid. (40) Par sententia est apud sanctum Cyrillum in Thesauro t. V, part. 1, p. 256.
PG 45:1293πῶς οὖν ἐν ἀλλήλοις γένοιντ’ ἄν, πάντως ἀκοῦσαι προῄρησαι· δεῖ γὰρ τὸ ἕτερον περιέχεσθαι ὑπὸ τοῦ ἑτέρου. τὸ γοῦν περιεχόμενον ἐν τῷ περιέχοντι· τὸ δὲ περιέχον οὐκ ἂν περιέχοιτο πάλιν ὑπὸ τοῦ περιεχομένου. μὴ οἴου τὸν θεὸν κένωμά τι ἔχειν ἐν ἑαυτῷ ᾧ ὑποδέδεκται τὸν περιεχόμενον. ἐπὶ γὰρ ἀνθρώπων τοῦτο νομιστέον· οὔτε γὰρ ἑτέρων χωρητικοὶ τυγχάνομεν οὐδ’ αὖ χωροῦμεν εἰς ἕτερον. εἰ δὲ καὶ χωροίημεν, κενώματι περιέξομέν τε καὶ περιληφθησόμεθα. ἐπὶ θεοῦ δὲ τοιόνδε τι νοητέον· ὥσπερ ⟨εἰ ἐν⟩ ἀνθρώπου ψυχῇ δύο ἐπιστῆμαι ἢ πλείους συνελθοῦσαι ὁμοῦ τυγχάνοιεν, ἰατρικὴ καὶ φιλοσοφικὴ καὶ ὅσαι ἄλλαι, ὑπ’ ἀλλήλων οὐ στενοχωροῦνται ἐν νοῦ καὶ ψυχῆς χώρῳ αἱ πολλαὶ τὸν ἀριθμόν, εὐρυχωρούμεναι καὶ ἀλλήλαις ἐνδιδοῦσαι τόπον, καίτοιγε πληροῦσαι τὴν ψυχὴν καὶ μὴ ὑπεξιοῦσαι ἑτέρα τῆς ἑτέρας, ὡς μίαν οὐσίας φαντασίαν παρέχειν τοῖς σκεπτικωτάτοις τῶν ἀνδρῶν, ἐπεὶ καθ’ ἑνὸς καὶ ταὐτοῦ ἵδρυνται νοῦ, διενηνόχασιν ⟨δ’⟩ ἀλλήλων, καθότι ἄλλο μὲν ἰατρική, ἕτερον δὲ φιλοσοφική·
ἀξίωμα, ὡς προέφημεν, τῆς βασιλείας, ἀλλὰ τοὺς βασιλευθέντας ἀπ' αὐτοῦ καὶ ὑποταγέντας αὐτῷ. Ταύ- την τὴν βασιλείαν προσενηνοχὼς καὶ παραδεδωκώς, ἐρεῖ· Τοῦτο βασίλειον, τοῦτο ἱεράτευμα, ἔθνος ἅγιον, λαὸς εἰς περιποίησίν μοι· και, Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία & μοι ἔδωκεν ὁ Θεός·, αὐτὸς γὰρ ἔδωκεν αὐτῷ, ὑποτάξας αὐτῷ πάντα τὰ ἔθνη · Δώσω γάρ σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. » η'. Ισθι δὲ καὶ τὴ, ο Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν έσμεν, » μὴ ἀναιρεῖν τὴν ὑπόστασιν τοῦ Υἱοῦ· ἐν γὰρ εἰσι τὴν οὐσίαν, ἐν τὸ ἀξίωμα, ἕν εἰσι τὴν γνώμην, εν εἰσι τὴν φρόνησιν, οὐχ ἐν δὲ τὴν ὑπόστασιν. Δειχθήσεται δὲ καὶ ἐκ τοῦ ᾿Αποστόλου ὅτι τὸ ἐν οὐκ ἔστι μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ὑποστάσεως, ὡς πολλάκις τάττεται, ὡς ἐπὶ τοῦ φυτεύοντος καὶ τοῦ ποτίζοντος (11). Τὸ δ' ἐπιμεριζόμενον όνομα διαιρεῖ τὴν ὑπόστασιν· . Εκα- στος δὲ τὸν ἴδιον μισθὸν λήψεται κατὰ τὸν ἴδιον κόσ πον· › οὕτως τὸ ἔν οὐκ ἀναιρετικὸν τῆς ἑτέρας ὑπο στάσεως ὑπάρχον νενοήσθω. Μηδετέρου τοίνυν τούτων ἀπᾴδειν ἀλλήλοις· ἀποδεδειγμένων, ἀλλὰ συμπεφωνη κότων πρὸς τὴν εὐθεῖαν πίστιν, πέπαυσο τὰ Σαβελλίου φρονῶν, ἔκκλινον ἀπὸ κακοφροσύνης, καὶ ποίησον ἀγαθὸν τῇ ἀληθείᾳ πειθόμενος. Ικανά σοι καὶ ταῦτα μόνα πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ φαῦλα φρονείν. Β θ'. Ἴσθι μοι καὶ σὺ Αρειομανίτην 'Αχίλλιον (12). Πίστιν δὲ δυστυχηκώς τί ποτε καταλιπὼν τὴν εὐθεῖαν ἐδὲν κατὰ τῶν τῆς ἀτιμίας τοῦ Υἱοῦ βαράθρων ἐλή- λακας, ποίημα αὐτὸν καὶ ἀλλότριον τῆς τοῦ Θεοῦ οὐ- σίας ὑποτοπήσας; Οὐχ ικανά σοι πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ γεγεννῆσθαι ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ μόνα τὰ ὀνόματα, ὅτι σοφία καὶ δύναμις Θεοῦ προσηγόρευται; Σοφία καὶ δύναμις ὅτι ἀχειροποίητοι μὲν καὶ ἀκατασκεύαστοι οὖσαι, ἀρεταὶ δὲ ψυχῆς καὶ ὥσπερ ἀποφοραὶ νοῦ ὑπεῤῥιζωμένου τῇ τῆς σοφίας βλάστῃ, πάντως ἂν συνεπινεύσειας. Εἰ δ᾽ ἔκτισται καὶ κατεσκεύασται ἡ σοφία, ἐν τίνι χρόνῳ, ὡς ἔφης, ἡ παντὸς χρόνου καὶ δημιουργήματος πρεσβυτάτη, τουτέστιν ὁ Υἱός, ὅρα μή μοι δοκοίης ἀποδόν σου τῆς οἰήσεως ἀποφαίνων τὸ, ο Χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν. » Η εἰ ταύτην ἐκτίθεσθαι (13) φαίης, καὶ τοῦτο ἡμῖν ἀναφανδόν δεί ξειν πεπείρασο, ὡς ἑτέρα τις ἂν εἴη σοφία ταύτης πρεσβυτέρα, δι' ἧς ἡ δευτέρα κατεσκεύασται. "Ανευ γὰρ σοφίας ἀδύνατον κατασκευασθῆναι τι. Διὰ τοῦτο παρὰ τῷ Πατρὶ ἡ σοφία καὶ πρωτότοκος πάσης κτί- σεως, ἵνα δι' αὐτῆς τὰ πάντα κατασκευασθῇ. Καὶ Λόγος δὲ προσηγόρευται ὁ Υἱὸς ἵνα γεννητὸς ἀπο- δειχθῇ, καὶ μὴ κτιστὸς ὑποληφθῇ · λόγος γὰρ τίκτε- ται, ἀλλ' οὐ κτίζεται, διὰ στόματος μὲν προφερόμεν νος, ἐκ καρδίας δὲ κινούμενος. Ο Πατὴρ μαρτυρεῖ 13. ω [ ADVERSUS ARIUM ET SABELLJUM. A si quidem aliquando regnum filio tradidit, ab eo idem deinde recepturus, ceu bac dignitate indigens. Tradet autem ipsi non regni dignitatem, ut antea diximus, sed regnatos ab se homines et sibi sub- jectos. Hujusmodi regno exhibito traditoque, dicet : Hæc regalis dignitas, hoc sacerdotium, gens san- cta, populus acquisitionis meæ ; nec non : « Ecco ego et pueri, quos mihi dedit Deus 47. . llle enim hos ei dedit, dum cunctas eidem gentes supposuit : • Dalo tibi gentes hæreditatem tuam, et possessio- nem tuam terminos terræ ". mus ", » nequaquam Filii hypostasim destruere : una est enim ipsorum substantia, una sententia, una voluntas, non tamen una hypostasis. Demon- strabitur autem etiam ex Apostolo, vocabulum unum haud proprie dici de una eademque hypostasi, quod sæpe evenit, veluti de plantante et rigante. Nam distributivum potius nomen revera personain distinguit, veluti: Unusquisque autem propriam mercedem accipiet secundum suum laborem ". Itaque vocabulum unum non ita intelligendum est, ut hypostasim alteram perimat. Cum ergo neutram ex his locutionem invicem repugnare demonstratum sit, imo vero utramque ad rectam fidem asseren- dam conspirare, omille Sabellianum errorem, de- clina a prava sententia, et fac bonum veritati cre- dens. Hæc tibi vei sola sufficiant ad demonstran- dum te perverse sentire. C Petr. 11, 9. Psal. II, autem plantat, et qui rigal, unum sunt (1 Cor. 11, 7). D – Achillium cognosce. Cur tn a fide infeliciter def- ciens, recta via derelicta, in barathra dedecoris contra Filium incidisti, facturam existimans ipsum et a Dei snbstantia alienum? Nonne tibi satis de- monstrabant eum de Patre esse genitum, vel sol nomina, quod nempe sapientia et virtus Dei appel- latur ? Quod autem sapientia et virtus neque manu neque alio instrumento fiant, sed animæ dotes sint, et quasi fructus mentis, in sapientiæ stipite fundatæ, plane consenties. Quod si creata fuit et fabricata sa- pientia aliquo tempore, ut ais, illa quæ omni tempore creaturaque vetustior est, nempe Filius, cave ne forte dissonum a tua sententia illud pronuntiare videa- ris, « Et sine ipso factum est nihil ". » Vel si hanc adoptivam putas, nobis perspicue demonstrare ni- titor, aliam quamdam esse hac antiquiorem, a qua ista altera formata fuerit. Nam sine sapientia im- possibile est aliquid fabricari, Idcirco apud Patrem sapientia primogenita fuit omnis creaturæ, ut per eam cuncta efficerentur. Et quidem Filius vocabulo Verbi appellatus est, ut genitus demonstraretur, non autem creatus existimaretur. Verbum enim paritur, non creatur, ore quidem prola- tum, sed ex corde excitatum. Testis mibi Pa 8. » Joan. x, 30. Cor. 111, 8. * Joan. 1, 3. sem Nyssenum apostrophen ad Achillium facere. de creata sapientia sermo esse videtur. 8. Scito insuper, verba, • Ego et Pater unum 60- 3. Hebr. II, (11) ῾Ο φυτεύων δὲ καὶ ὁ ποτίζων ἓν εἰσιν· Qui (12) Ita cod. quarto in casu. Alioqui existimas. 9. Nunc tu quoque mecum Ariano plenum furore (13) Ita cod. Quanquam in sequentibus adhuc
οὕτω δὴ καὶ ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱὸς κατὰ τοῦ αὐτοῦ κεχωρηκότες τόπου καὶ ἀλλήλων δεκτικοὶ γεγονότες καὶ ἓν ὄντες, ὡς μικρῷ πρόσθεν ἔφημεν, μόνῃ ὑποστάσει καὶ προσηγορίᾳ θάτερος θατέρου διενήνοχεν, ἐν ἀλλήλοις δὲ τυγχάνουσιν ὄντες. καὶ ὥσπερ μύρου ὀδωδὴ ἀέρι ἐνδιαχυθεῖσα κατὰ τοῦ αὐτοῦ χωρίου τ’ ἀμφότερα τυγχάνοντα τῷ δοκεῖν μὲν συνδιακέχυται, κατ’ ἀλήθειαν δ’ εὑρήσεις ἕτερον μὲν τὸν ἀέρα, ἄλλο δὲ τὴν ὀδωδήν· ἤδη δὲ καὶ φῶς τὸ ἐξ ἡλίου καὶ πνοαὶ τῶν ἀνέμων ἀλλήλων διαπεφυκότα καὶ τῷ δοκεῖν ἀναμεμιγμένα πολλὴν ἔχουσι τὴν διαφοράν· φῶς γὰρ καὶ ἄνεμοι οὐχ ἥκιστα διεστήκασιν ἀλλήλων· τούτοις ἀπείκασον τὴν θεότητα καὶ μεῖζόν τι τῆς διὰ λόγου ἀποδείξεως διανοηθεὶς εὕροις ἂν τοὺς ἑκατέρους ἓν κατ’ οὐσίαν καὶ ὁμοφροσύνην καὶ τὸν ἕνα εἰς πατέρα καὶ υἱόν, καθάπερ προέφημεν, ὑποστάσει καὶ προσηγορίᾳ διαπεπλασμένον. Πάντως ἄρα κινήσεις μοι καὶ τοῦτο· Εἰ τὰ πάντα πεπλήρωκεν ὁ πατήρ, αὖθις δὲ καὶ ὁ υἱός, ποῖος ὑπολείπεται τόπος τῇ ἀντικειμένῃ δυνάμει; μεθ’ ἑαυτοῦ γὰρ ἔχειν τὸν ἐναντίον οὐκ ἂν ἁρμόζοι θεῷ.
ἀξίωμα, ὡς προέφημεν, τῆς βασιλείας, ἀλλὰ τοὺς βασιλευθέντας ἀπ' αὐτοῦ καὶ ὑποταγέντας αὐτῷ. Ταύ- την τὴν βασιλείαν προσενηνοχὼς καὶ παραδεδωκώς, ἐρεῖ· Τοῦτο βασίλειον, τοῦτο ἱεράτευμα, ἔθνος ἅγιον, λαὸς εἰς περιποίησίν μοι· και, Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία & μοι ἔδωκεν ὁ Θεός·, αὐτὸς γὰρ ἔδωκεν αὐτῷ, ὑποτάξας αὐτῷ πάντα τὰ ἔθνη · Δώσω γάρ σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. » η'. Ισθι δὲ καὶ τὴ, ο Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν έσμεν, » μὴ ἀναιρεῖν τὴν ὑπόστασιν τοῦ Υἱοῦ· ἐν γὰρ εἰσι τὴν οὐσίαν, ἐν τὸ ἀξίωμα, ἕν εἰσι τὴν γνώμην, εν εἰσι τὴν φρόνησιν, οὐχ ἐν δὲ τὴν ὑπόστασιν. Δειχθήσεται δὲ καὶ ἐκ τοῦ ᾿Αποστόλου ὅτι τὸ ἐν οὐκ ἔστι μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ὑποστάσεως, ὡς πολλάκις τάττεται, ὡς ἐπὶ τοῦ φυτεύοντος καὶ τοῦ ποτίζοντος (11). Τὸ δ' ἐπιμεριζόμενον όνομα διαιρεῖ τὴν ὑπόστασιν· . Εκα- στος δὲ τὸν ἴδιον μισθὸν λήψεται κατὰ τὸν ἴδιον κόσ πον· › οὕτως τὸ ἔν οὐκ ἀναιρετικὸν τῆς ἑτέρας ὑπο στάσεως ὑπάρχον νενοήσθω. Μηδετέρου τοίνυν τούτων ἀπᾴδειν ἀλλήλοις· ἀποδεδειγμένων, ἀλλὰ συμπεφωνη κότων πρὸς τὴν εὐθεῖαν πίστιν, πέπαυσο τὰ Σαβελλίου φρονῶν, ἔκκλινον ἀπὸ κακοφροσύνης, καὶ ποίησον ἀγαθὸν τῇ ἀληθείᾳ πειθόμενος. Ικανά σοι καὶ ταῦτα μόνα πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ φαῦλα φρονείν. Β θ'. Ἴσθι μοι καὶ σὺ Αρειομανίτην 'Αχίλλιον (12). Πίστιν δὲ δυστυχηκώς τί ποτε καταλιπὼν τὴν εὐθεῖαν ἐδὲν κατὰ τῶν τῆς ἀτιμίας τοῦ Υἱοῦ βαράθρων ἐλή- λακας, ποίημα αὐτὸν καὶ ἀλλότριον τῆς τοῦ Θεοῦ οὐ- σίας ὑποτοπήσας; Οὐχ ικανά σοι πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ γεγεννῆσθαι ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ μόνα τὰ ὀνόματα, ὅτι σοφία καὶ δύναμις Θεοῦ προσηγόρευται; Σοφία καὶ δύναμις ὅτι ἀχειροποίητοι μὲν καὶ ἀκατασκεύαστοι οὖσαι, ἀρεταὶ δὲ ψυχῆς καὶ ὥσπερ ἀποφοραὶ νοῦ ὑπεῤῥιζωμένου τῇ τῆς σοφίας βλάστῃ, πάντως ἂν συνεπινεύσειας. Εἰ δ᾽ ἔκτισται καὶ κατεσκεύασται ἡ σοφία, ἐν τίνι χρόνῳ, ὡς ἔφης, ἡ παντὸς χρόνου καὶ δημιουργήματος πρεσβυτάτη, τουτέστιν ὁ Υἱός, ὅρα μή μοι δοκοίης ἀποδόν σου τῆς οἰήσεως ἀποφαίνων τὸ, ο Χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν. » Η εἰ ταύτην ἐκτίθεσθαι (13) φαίης, καὶ τοῦτο ἡμῖν ἀναφανδόν δεί ξειν πεπείρασο, ὡς ἑτέρα τις ἂν εἴη σοφία ταύτης πρεσβυτέρα, δι' ἧς ἡ δευτέρα κατεσκεύασται. "Ανευ γὰρ σοφίας ἀδύνατον κατασκευασθῆναι τι. Διὰ τοῦτο παρὰ τῷ Πατρὶ ἡ σοφία καὶ πρωτότοκος πάσης κτί- σεως, ἵνα δι' αὐτῆς τὰ πάντα κατασκευασθῇ. Καὶ Λόγος δὲ προσηγόρευται ὁ Υἱὸς ἵνα γεννητὸς ἀπο- δειχθῇ, καὶ μὴ κτιστὸς ὑποληφθῇ · λόγος γὰρ τίκτε- ται, ἀλλ' οὐ κτίζεται, διὰ στόματος μὲν προφερόμεν νος, ἐκ καρδίας δὲ κινούμενος. Ο Πατὴρ μαρτυρεῖ 13. ω [ ADVERSUS ARIUM ET SABELLJUM. A si quidem aliquando regnum filio tradidit, ab eo idem deinde recepturus, ceu bac dignitate indigens. Tradet autem ipsi non regni dignitatem, ut antea diximus, sed regnatos ab se homines et sibi sub- jectos. Hujusmodi regno exhibito traditoque, dicet : Hæc regalis dignitas, hoc sacerdotium, gens san- cta, populus acquisitionis meæ ; nec non : « Ecco ego et pueri, quos mihi dedit Deus 47. . llle enim hos ei dedit, dum cunctas eidem gentes supposuit : • Dalo tibi gentes hæreditatem tuam, et possessio- nem tuam terminos terræ ". mus ", » nequaquam Filii hypostasim destruere : una est enim ipsorum substantia, una sententia, una voluntas, non tamen una hypostasis. Demon- strabitur autem etiam ex Apostolo, vocabulum unum haud proprie dici de una eademque hypostasi, quod sæpe evenit, veluti de plantante et rigante. Nam distributivum potius nomen revera personain distinguit, veluti: Unusquisque autem propriam mercedem accipiet secundum suum laborem ". Itaque vocabulum unum non ita intelligendum est, ut hypostasim alteram perimat. Cum ergo neutram ex his locutionem invicem repugnare demonstratum sit, imo vero utramque ad rectam fidem asseren- dam conspirare, omille Sabellianum errorem, de- clina a prava sententia, et fac bonum veritati cre- dens. Hæc tibi vei sola sufficiant ad demonstran- dum te perverse sentire. C Petr. 11, 9. Psal. II, autem plantat, et qui rigal, unum sunt (1 Cor. 11, 7). D – Achillium cognosce. Cur tn a fide infeliciter def- ciens, recta via derelicta, in barathra dedecoris contra Filium incidisti, facturam existimans ipsum et a Dei snbstantia alienum? Nonne tibi satis de- monstrabant eum de Patre esse genitum, vel sol nomina, quod nempe sapientia et virtus Dei appel- latur ? Quod autem sapientia et virtus neque manu neque alio instrumento fiant, sed animæ dotes sint, et quasi fructus mentis, in sapientiæ stipite fundatæ, plane consenties. Quod si creata fuit et fabricata sa- pientia aliquo tempore, ut ais, illa quæ omni tempore creaturaque vetustior est, nempe Filius, cave ne forte dissonum a tua sententia illud pronuntiare videa- ris, « Et sine ipso factum est nihil ". » Vel si hanc adoptivam putas, nobis perspicue demonstrare ni- titor, aliam quamdam esse hac antiquiorem, a qua ista altera formata fuerit. Nam sine sapientia im- possibile est aliquid fabricari, Idcirco apud Patrem sapientia primogenita fuit omnis creaturæ, ut per eam cuncta efficerentur. Et quidem Filius vocabulo Verbi appellatus est, ut genitus demonstraretur, non autem creatus existimaretur. Verbum enim paritur, non creatur, ore quidem prola- tum, sed ex corde excitatum. Testis mibi Pa 8. » Joan. x, 30. Cor. 111, 8. * Joan. 1, 3. sem Nyssenum apostrophen ad Achillium facere. de creata sapientia sermo esse videtur. 8. Scito insuper, verba, • Ego et Pater unum 60- 3. Hebr. II, (11) ῾Ο φυτεύων δὲ καὶ ὁ ποτίζων ἓν εἰσιν· Qui (12) Ita cod. quarto in casu. Alioqui existimas. 9. Nunc tu quoque mecum Ariano plenum furore (13) Ita cod. Quanquam in sequentibus adhuc
εἰ δ’ ὅπῃ τυγχάνοι καὶ ὁ τῆς κακίας ἄρχων, μὴ καὶ θεὸς εἴη ἐνταυθοῖ, περίγραπτος ἄρα καὶ μερικὸς ἀποδειχθήσεται ὁ θεός. ἀλλά φημι ἔγωγε πανταχοῦ εἶναι καὶ μὴ εἶναι ὅπου οὐκ ἔστι θεός, εἰ καὶ ὁ τῆς κακίας ἄρχων τυγχάνοι που ὤν. οὐδὲ γὰρ αἱ τοῦ ἡλίου ἀκτῖνες κατὰ βορβόρων καὶ λύθρων φερόμεναι μολύνονται, ἀλλὰ μᾶλλον ἀφανιστικαὶ τυγχάνουσι καταξηραίνουσαι τῷ καύματι· οὕτω καὶ Ὁ θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον προσαγορεύεται καὶ Πῦρ ἐναντίον αὐτοῦ καυθήσεται, ἵνα τοῖς μὲν προσφιλέσι λύχνος καὶ φῶς ᾖ, τοῖς δὲ ἐχθροῖς πῦρ καταναλίσκον· Φλογιεῖ, γάρ φησι, κύκλῳ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ. διὸ δὴ καὶ ὁ τῆς κακίας ἄρχων βουλόμενος διαφεύγειν τὰς πυρφόρους τοῦ θεοῦ βολὰς πάντα τόπον διαθεῖ· πανταχοῦ δ’ εὑρίσκων τὸν θεὸν δίεισι ⟨διὰ⟩ πάσης ἀνθρωπότητος· εἰ δ’ εὑρίσκει τινὰς τῷ πνεύματι ζέοντας, ἀποφεύγει καὶ τὸν παρ’ αὐτῶν καύσωνα. κατάδυσιν δ’ εὑρὼν ἔν τινι μὴ ἔχοντι πνεῦμα θεοῦ σεσαρωμένην καὶ κεκοσμημένην ἐπ’ ὀλίγον, ἀναπαεὶς συναναλωθήσεται τῷ ὑποδεδεγμένῳ· ὁμοίως γὰρ ἐχθρὸς ὀφθήσεται καὶ ὁ ὑποδεδεγμένος τὸν ἀνταίροντα τῷ θεῷ φίλον ποιούμενος. ἱκανῶς οἶμαι πρὸς ἀπόδειξιν καὶ τούτοις ἐπεξιέναι.
ἀξίωμα, ὡς προέφημεν, τῆς βασιλείας, ἀλλὰ τοὺς βασιλευθέντας ἀπ' αὐτοῦ καὶ ὑποταγέντας αὐτῷ. Ταύ- την τὴν βασιλείαν προσενηνοχὼς καὶ παραδεδωκώς, ἐρεῖ· Τοῦτο βασίλειον, τοῦτο ἱεράτευμα, ἔθνος ἅγιον, λαὸς εἰς περιποίησίν μοι· και, Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία & μοι ἔδωκεν ὁ Θεός·, αὐτὸς γὰρ ἔδωκεν αὐτῷ, ὑποτάξας αὐτῷ πάντα τὰ ἔθνη · Δώσω γάρ σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. » η'. Ισθι δὲ καὶ τὴ, ο Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν έσμεν, » μὴ ἀναιρεῖν τὴν ὑπόστασιν τοῦ Υἱοῦ· ἐν γὰρ εἰσι τὴν οὐσίαν, ἐν τὸ ἀξίωμα, ἕν εἰσι τὴν γνώμην, εν εἰσι τὴν φρόνησιν, οὐχ ἐν δὲ τὴν ὑπόστασιν. Δειχθήσεται δὲ καὶ ἐκ τοῦ ᾿Αποστόλου ὅτι τὸ ἐν οὐκ ἔστι μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ὑποστάσεως, ὡς πολλάκις τάττεται, ὡς ἐπὶ τοῦ φυτεύοντος καὶ τοῦ ποτίζοντος (11). Τὸ δ' ἐπιμεριζόμενον όνομα διαιρεῖ τὴν ὑπόστασιν· . Εκα- στος δὲ τὸν ἴδιον μισθὸν λήψεται κατὰ τὸν ἴδιον κόσ πον· › οὕτως τὸ ἔν οὐκ ἀναιρετικὸν τῆς ἑτέρας ὑπο στάσεως ὑπάρχον νενοήσθω. Μηδετέρου τοίνυν τούτων ἀπᾴδειν ἀλλήλοις· ἀποδεδειγμένων, ἀλλὰ συμπεφωνη κότων πρὸς τὴν εὐθεῖαν πίστιν, πέπαυσο τὰ Σαβελλίου φρονῶν, ἔκκλινον ἀπὸ κακοφροσύνης, καὶ ποίησον ἀγαθὸν τῇ ἀληθείᾳ πειθόμενος. Ικανά σοι καὶ ταῦτα μόνα πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ φαῦλα φρονείν. Β θ'. Ἴσθι μοι καὶ σὺ Αρειομανίτην 'Αχίλλιον (12). Πίστιν δὲ δυστυχηκώς τί ποτε καταλιπὼν τὴν εὐθεῖαν ἐδὲν κατὰ τῶν τῆς ἀτιμίας τοῦ Υἱοῦ βαράθρων ἐλή- λακας, ποίημα αὐτὸν καὶ ἀλλότριον τῆς τοῦ Θεοῦ οὐ- σίας ὑποτοπήσας; Οὐχ ικανά σοι πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ γεγεννῆσθαι ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ μόνα τὰ ὀνόματα, ὅτι σοφία καὶ δύναμις Θεοῦ προσηγόρευται; Σοφία καὶ δύναμις ὅτι ἀχειροποίητοι μὲν καὶ ἀκατασκεύαστοι οὖσαι, ἀρεταὶ δὲ ψυχῆς καὶ ὥσπερ ἀποφοραὶ νοῦ ὑπεῤῥιζωμένου τῇ τῆς σοφίας βλάστῃ, πάντως ἂν συνεπινεύσειας. Εἰ δ᾽ ἔκτισται καὶ κατεσκεύασται ἡ σοφία, ἐν τίνι χρόνῳ, ὡς ἔφης, ἡ παντὸς χρόνου καὶ δημιουργήματος πρεσβυτάτη, τουτέστιν ὁ Υἱός, ὅρα μή μοι δοκοίης ἀποδόν σου τῆς οἰήσεως ἀποφαίνων τὸ, ο Χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν. » Η εἰ ταύτην ἐκτίθεσθαι (13) φαίης, καὶ τοῦτο ἡμῖν ἀναφανδόν δεί ξειν πεπείρασο, ὡς ἑτέρα τις ἂν εἴη σοφία ταύτης πρεσβυτέρα, δι' ἧς ἡ δευτέρα κατεσκεύασται. "Ανευ γὰρ σοφίας ἀδύνατον κατασκευασθῆναι τι. Διὰ τοῦτο παρὰ τῷ Πατρὶ ἡ σοφία καὶ πρωτότοκος πάσης κτί- σεως, ἵνα δι' αὐτῆς τὰ πάντα κατασκευασθῇ. Καὶ Λόγος δὲ προσηγόρευται ὁ Υἱὸς ἵνα γεννητὸς ἀπο- δειχθῇ, καὶ μὴ κτιστὸς ὑποληφθῇ · λόγος γὰρ τίκτε- ται, ἀλλ' οὐ κτίζεται, διὰ στόματος μὲν προφερόμεν νος, ἐκ καρδίας δὲ κινούμενος. Ο Πατὴρ μαρτυρεῖ 13. ω [ ADVERSUS ARIUM ET SABELLJUM. A si quidem aliquando regnum filio tradidit, ab eo idem deinde recepturus, ceu bac dignitate indigens. Tradet autem ipsi non regni dignitatem, ut antea diximus, sed regnatos ab se homines et sibi sub- jectos. Hujusmodi regno exhibito traditoque, dicet : Hæc regalis dignitas, hoc sacerdotium, gens san- cta, populus acquisitionis meæ ; nec non : « Ecco ego et pueri, quos mihi dedit Deus 47. . llle enim hos ei dedit, dum cunctas eidem gentes supposuit : • Dalo tibi gentes hæreditatem tuam, et possessio- nem tuam terminos terræ ". mus ", » nequaquam Filii hypostasim destruere : una est enim ipsorum substantia, una sententia, una voluntas, non tamen una hypostasis. Demon- strabitur autem etiam ex Apostolo, vocabulum unum haud proprie dici de una eademque hypostasi, quod sæpe evenit, veluti de plantante et rigante. Nam distributivum potius nomen revera personain distinguit, veluti: Unusquisque autem propriam mercedem accipiet secundum suum laborem ". Itaque vocabulum unum non ita intelligendum est, ut hypostasim alteram perimat. Cum ergo neutram ex his locutionem invicem repugnare demonstratum sit, imo vero utramque ad rectam fidem asseren- dam conspirare, omille Sabellianum errorem, de- clina a prava sententia, et fac bonum veritati cre- dens. Hæc tibi vei sola sufficiant ad demonstran- dum te perverse sentire. C Petr. 11, 9. Psal. II, autem plantat, et qui rigal, unum sunt (1 Cor. 11, 7). D – Achillium cognosce. Cur tn a fide infeliciter def- ciens, recta via derelicta, in barathra dedecoris contra Filium incidisti, facturam existimans ipsum et a Dei snbstantia alienum? Nonne tibi satis de- monstrabant eum de Patre esse genitum, vel sol nomina, quod nempe sapientia et virtus Dei appel- latur ? Quod autem sapientia et virtus neque manu neque alio instrumento fiant, sed animæ dotes sint, et quasi fructus mentis, in sapientiæ stipite fundatæ, plane consenties. Quod si creata fuit et fabricata sa- pientia aliquo tempore, ut ais, illa quæ omni tempore creaturaque vetustior est, nempe Filius, cave ne forte dissonum a tua sententia illud pronuntiare videa- ris, « Et sine ipso factum est nihil ". » Vel si hanc adoptivam putas, nobis perspicue demonstrare ni- titor, aliam quamdam esse hac antiquiorem, a qua ista altera formata fuerit. Nam sine sapientia im- possibile est aliquid fabricari, Idcirco apud Patrem sapientia primogenita fuit omnis creaturæ, ut per eam cuncta efficerentur. Et quidem Filius vocabulo Verbi appellatus est, ut genitus demonstraretur, non autem creatus existimaretur. Verbum enim paritur, non creatur, ore quidem prola- tum, sed ex corde excitatum. Testis mibi Pa 8. » Joan. x, 30. Cor. 111, 8. * Joan. 1, 3. sem Nyssenum apostrophen ad Achillium facere. de creata sapientia sermo esse videtur. 8. Scito insuper, verba, • Ego et Pater unum 60- 3. Hebr. II, (11) ῾Ο φυτεύων δὲ καὶ ὁ ποτίζων ἓν εἰσιν· Qui (12) Ita cod. quarto in casu. Alioqui existimas. 9. Nunc tu quoque mecum Ariano plenum furore (13) Ita cod. Quanquam in sequentibus adhuc
PG 45:1295Μηδὲ τοῦθ’ ὑπολελείφθω μοι λεληθότι ἢ καὶ τῇ πρὸς τὰ ἄλλα ὁρμῇ παραπλεύσαντι ὥσπερ βιαίᾳ συνωσθέντι πνοῇ, πῶς σὺν τοῖς ἅπασιν οὐδ’ ὁ υἱὸς οἶδε τὴν ἡμέραν ὁ ἐν ἑαυτῷ ἔχων τὸν πατέρα καὶ αὐτὸς ὢν ἐν τῷ πατρί; ἀλλὰ καὶ τοῦτο ταπεινοφροσύνης ὑπερβολῆς ἔμφασιν ἔχει. ἔδει γὰρ ὑπερβαλλόντως τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ ταπεινοῦν ἑαυτόν, ἐπεὶ καὶ τὴν ἄλλην πολιτείαν καθ’ ὑπερβολὴν κάλλιστα διεδέξατο. εἰπὼν δὲ μὴ ἐγνωκέναι τὸ μὲν ταπεινοφρονεῖν τοῖς ἀκροωμένοις ἐνέφηνεν· ἵνα δὲ μὴ δοκῇ ψευδὴς εἶναι, εἶπεν· Εἰ μὴ ὁ πατὴρ οἶδε μόνος τῷ μὲν λόγῳ ἀνηνάμενος εἰδέναι, τῇ δὲ δυνάμει τοῦ αἰνίγματος ὁμολογήσας· εἰδότος γὰρ μόνου τοῦ πατρὸς οἶδεν ἄρα καὶ ὁ υἱὸς ἓν ὢν αὐτὸς καὶ ὁ πατήρ. δύο δὴ ἐκ τούτου κατορθώματα συμβέβηκε τῇ ἀνθρωπότητι, ὑπόθεσίς τε ταπεινοφροσύνης καὶ συντελείας ἄγνοια, δι’ ἣν ὁ βίος συγκεκρότηται. τί δ’ ἂν εἴη δυσεπιγνωστότερον, ἡ ἡμέρα τῆς συντελείας ἢ αὐτὸς ὁ θεὸς καὶ πατήρ; εἰ δὲ τὸν πατέρα ἔγνω εἰπών· Ἵνα γινώσκητέ με, καθὼς γινώσκει με ὁ πατὴρ κἀγὼ γινώσκω τὸν πατέρα, πῶς οὐκ ἂν ἔγνω τὴν ἡμέραν, ἧσπερ καὶ δημιουργὸς αὐτὸς γέγονε; χωρὶς γὰρ αὐτοῦ ἐγένετο οὐδέν.
Α μοι λέγων· . Εξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον αγαπ θόν. » Συνομολογεῖ καὶ ὁ Υἱός· . Ἐγὼ ἐκ στόματος Ὑψίστου ἐξῆλθον (14) . . Πῶς ἤνεγκέ σου ή διάνοια τὸ τηλικοῦτον ἄχθος τοῦ τολμήματος, ποίημα αὐτὸν ὑπειληφυῖα ; ι. Ακήκοας τῶν προειληφότων περὶ τοῦ Υἱοῦ, ἄκουε δὴ καὶ τοῦ νῦν ἐπελθόντος, ὡς τὸ ἦν ἐν παρα- τατικῷ χρόνῳ κείμενον ἀϊδιότητος ἔχει τὴν σημασίαν· • Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. » Αρχὴ δὲ Θεοῦ άνθρω- πίνῳ λόγῳ οὐ κατείληπται. Διὰ τοῦτο δή, ὡς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν εἰρήκαμεν, ὃ δή ποτε μέρος λόγου τέθει κεν ἡ Γραφή, τὸ ἐν ἀρχῇ νόει μοι ἀρχὴν θεϊκὴν ἄΐδιον οὖσαν. Ταὐτοῦ δέ ποθεν σημαντικὸν καὶ τὸ ἦν. Τὸ δὲ, ὁ Λόγος, τὴν ὁμοούσιον ὑπόστασιν πρὸς τὸν Πατέρα δείκνυσι· ἵνα δὲ μὴ δοκῶμεν τὸν Υἱὸν εἶναί ποτε ὅτε ἀφανὴς ἦν ἐν τῷ Πατρὶ κρυπτόμενος, καὶ ἵνα μὴ προφορικὸν λόγον καὶ ἐνδιάθετον ὑπολαμβάνωμεν, (τὸν γὰρ τοῦτον Λόγον ἐν τίνι εἶναι χρὴ ἐννοίᾳ ἢ ἐν γράμματι, καθ' ἑαυτὸν ὑπόστασιν οὐκ ἔχοντα ; ) διὰ ταῦτα εἴρηκε καὶ ὁ Ἰωάννης, ο Καὶ ὁ Λόγος ἦν, ο οὐκ ἐν τῷ Θεῷ, ἀλλὰ ο πρὸς τὸν Θεὸν, ἡ ἰδίαν ὑπόστασιν ἐπιγράφων τῷ λόγῳ ἐκ πατρικῆς οὐσίας ὑφεστῶσαν. Τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἵνα μὴ νοοῖτο σοφία ἡ τεχνιτευ- τική, ἡ τὸ εἶναι ἔν τινι ἔχουσα ἢ ἐν ἀνδρὶ ἢ ἐν κατα- σκευάσματι, εἴρηκεν, Ην πρὸς τὸν Θεόν, ἵνα νοηθῇ Θεὸς ἐκ Θεοῦ ὑπάρχων. Πρὸς δὲ, καὶ τὴν προσηγο ρίαν είληχε. Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· Θεὸς δὲ ὅ τι ἀρχὴν οὐκ ἂν ἔχοι· ἐπεὶ οὐκ ἂν εἴη Θεός· ὅπερ οὐ μόνον ἡμεῖς, ἀλλὰ καὶ φιλοσόφων παῖδες θεσπίζουσιν, ὧν οὐ προσῆκε σε ήττονα τὴν κατὰ Θεὸν κεκτῆσθαι γνῶσιν. ια΄. Ἵνα δὲ πιστεύωμεν αὐτὸν ὑφεστάναι Θεόν, αὐτὸν ὄντα ἐξ ἑαυτοῦ, ἐμόρφωσεν αὐτὸν ἀνθρωπίνως ὁ Πατήρ, σαρκὶ αὐτὸν περιγράψας, ἵνα ἀνθρωπίναις έψεσιν ἐμφανίσῃ Υἱόν. Καὶ Θεὸν ὄντα εἰδὼς ὑφεστά- ναι, μή μοι φαντασθῇς εὐτελέστερον ἢ μικρότερον τὸν Υἱόν, τῷ εἰρηκέναι, « Ο πέμψας με Πατήρ μεί ζων μου ἐστίν. ὁ Ἔδει γὰρ αὐτὸν ἐνανθρωποῦντα ταπεινόφροσι λόγοις ἐμφαίνειν τὸ ἑαυτοῦ μέγεθος. Αὐτὸς εἴρηκε· . Ἐπαινείτω σε ὁ πέλας, καὶ μὴ τὸ σὲν στόμα. » Τί γὰρ οὐκ ἔδει ταπεινοφρονοῦντα, ήττονα τοῦ Πατρὸς ἑαυτὸν ἀποδεικνύναι, τοῦ ἀπεριγράπτου καὶ τὰ πάντα πληροῦντος, τὸν τέως σαρκὶ περιγρα φόμενον καὶ ὄψεσιν ἀνθρωπίναις μετρούμενον; Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰ τὸν αἴτιον τοῦ εἶναι μείζονα ἑαυτοῦ ἀποκαλεῖν, οὐκ ἀλλότριον ἀληθείας (45). Εἰ μὴ γὰρ Θεός, ποῦ ἡ σοφία ; Καὶ εἰ μὴ ὁ Πατήρ, ποῦ ὁ Υἱός; Ορα δή μοι πάντη καὶ πάντως τὸν Υἱὸν ταπεινο φρονοῦντα, καὶ τὸ θεῖχον μέγεθος ἅμα ἐνδεικνύμενον, 1. * S. GREGORII NYSSENI ter qui ait : « Eructavit cor meum verbum bo- num “. › Confitetur pariter Filius : ‹ Ego ex ore Altissimi prodivi“. › Quomodo ergo mens tua tale tantumque audaciæ pondus sustinet, ut Filium crea- turam esse opinetur? quentia, nempe quod verbum erat imperfecto tem- pore dictum, eternitatis habet significationem : • In principio erat Verbum “. • Dei vero princi- pium nullum humana mens imaginari potest. Id- circo, ut in precedentibus diximus, hanc sermonis particulam a sacra Scriptura adhibitam, nempe in principio fac intelligas principium divinum quod æternum sit. Idem vero significari existima etiam a verbo erat. Denique vocabulum Verbum consubstan- tialem Patri hypostasim declarat: ne autem pute- mus Filium aliquando fuisse occultum, ceu in Patre latentem; neque prolatum Verbum, sed re- conditum existimemus, (namque ejusmodi Verbum quomodo cogitari queat aut describi, siquidem non habet per se hypostasim ? ) idcirco ait Joannes : ‹ Et Verbum erat, › non in Deo, sed ‹ apud Deum : › propriam hypostasim describens, quæ in Verbo ex paterna substantia subsistit. Simili modo, ne arti- ficialis sapientia intelligatur, quæ exsistentiam suam in re aliqua habeat, sive homine sive crea- tura alia, dixit, Erat apud Deum, ut intelligatur Deus ex Deo exsistens. Insuper appellationem quoque sumpsit, videlicet : Et Deus erat Verbum. Deus est autem, qui initium non habet; alioqui non esset Deus; quam rem haud nos tantummodo, sed etiam philosophi ratam habent, quibus non te decet de- teriorem circa Deum gerere sententiam. Deum, eum scilicet de se natum, humanam eidem fguram fecit Paler, carne circumscribens, ut hu- manis obtutibus Filium objiceret. Nunc quum scias ipsum revera subsistentem esse Deum, cave inia- gineris deteriorem esse aut minorem, quia is dixe- rit : c Qui misit me Pater, major me est ". » Nam. que decebat ipsum hominem factum, modestis sermonibus magnitudinem suam patefacere. Ipse- met enim dixerat: ‹ Laudet te proximus, et non os tuum “. › Etenim quidni oportebat humiliter se dicere minorem Patre incircumscripto et omnia complente, eum qui tunc erat carne circumscriptus, et humani visus modulo definitus? Insuper illum, qui sibi causa exsistendi fuisset, appellare majo· rem, non abhorrebat a veritate. Nam nisi Deus exstitisset, ubinam sapientia? Et nisi Pater fuisset, ubinam Filius? Jam mecum observa, Filium ubi- hs Psal. ILIV, Joan. ' ritate pollentes citat Nyssenus. illo De deitate Filii et Spiritus sancti. Item prædi- in concilium a nobis editum, præsertim actione B C D Joan. xiv, 28. Prov. xxvII, 2. quinta, in synodali patriarchæ Hierosolymorum sententia. Nonnulli enim Patres ita de Filio etiam tanquam Deo locuti sunt, quatenus nempe Pater auctor illi substantiæ est. Sed legesis circa Patrum mentem Petavium De Trin. lib. v, 4. 10. Audisti superiora de Filio, audi jam se- 11. Ut autem crederemus subsistentem esse 2. * Eccli. xxı♥, 5. (14) En Ecclesiastici librum inter divina aucto- (15) Confer nostrum in sermone De fide, et in
καὶ τοῦτο τοῖς βραχέσι τούτοις ἀποδεδειγμένος ὁ λόγος ὅπως ἔχει, μὴ ἐμποδών τινι γίγνοιτο πρὸς τὴν εὐθεῖαν πίστιν. Ὑμεῖς οὖν, οἱ κατὰ Σαβέλλιόν τε καὶ Ἄρειον, οἱ ἐν τηλικαύτῃ διαφορᾷ γεγονότες, πᾶσαν ἐπεγνωκότες ἐκ τῶν εἰρημένων τὴν ἀλήθειαν, σύνιτε μοι πρὸς φιλίαν καὶ εἰς τὸ μεταξὺ τῶν ἀμφοῖν ἐληλυθότες παγίδοιν εὑρήσετε τὴν τῆς ἀληθείας ὁδόν, ᾗ πορευθέντες ὄψεσθε τὴν αἰώνιον ζωήν.
Α μοι λέγων· . Εξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον αγαπ θόν. » Συνομολογεῖ καὶ ὁ Υἱός· . Ἐγὼ ἐκ στόματος Ὑψίστου ἐξῆλθον (14) . . Πῶς ἤνεγκέ σου ή διάνοια τὸ τηλικοῦτον ἄχθος τοῦ τολμήματος, ποίημα αὐτὸν ὑπειληφυῖα ; ι. Ακήκοας τῶν προειληφότων περὶ τοῦ Υἱοῦ, ἄκουε δὴ καὶ τοῦ νῦν ἐπελθόντος, ὡς τὸ ἦν ἐν παρα- τατικῷ χρόνῳ κείμενον ἀϊδιότητος ἔχει τὴν σημασίαν· • Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. » Αρχὴ δὲ Θεοῦ άνθρω- πίνῳ λόγῳ οὐ κατείληπται. Διὰ τοῦτο δή, ὡς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν εἰρήκαμεν, ὃ δή ποτε μέρος λόγου τέθει κεν ἡ Γραφή, τὸ ἐν ἀρχῇ νόει μοι ἀρχὴν θεϊκὴν ἄΐδιον οὖσαν. Ταὐτοῦ δέ ποθεν σημαντικὸν καὶ τὸ ἦν. Τὸ δὲ, ὁ Λόγος, τὴν ὁμοούσιον ὑπόστασιν πρὸς τὸν Πατέρα δείκνυσι· ἵνα δὲ μὴ δοκῶμεν τὸν Υἱὸν εἶναί ποτε ὅτε ἀφανὴς ἦν ἐν τῷ Πατρὶ κρυπτόμενος, καὶ ἵνα μὴ προφορικὸν λόγον καὶ ἐνδιάθετον ὑπολαμβάνωμεν, (τὸν γὰρ τοῦτον Λόγον ἐν τίνι εἶναι χρὴ ἐννοίᾳ ἢ ἐν γράμματι, καθ' ἑαυτὸν ὑπόστασιν οὐκ ἔχοντα ; ) διὰ ταῦτα εἴρηκε καὶ ὁ Ἰωάννης, ο Καὶ ὁ Λόγος ἦν, ο οὐκ ἐν τῷ Θεῷ, ἀλλὰ ο πρὸς τὸν Θεὸν, ἡ ἰδίαν ὑπόστασιν ἐπιγράφων τῷ λόγῳ ἐκ πατρικῆς οὐσίας ὑφεστῶσαν. Τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἵνα μὴ νοοῖτο σοφία ἡ τεχνιτευ- τική, ἡ τὸ εἶναι ἔν τινι ἔχουσα ἢ ἐν ἀνδρὶ ἢ ἐν κατα- σκευάσματι, εἴρηκεν, Ην πρὸς τὸν Θεόν, ἵνα νοηθῇ Θεὸς ἐκ Θεοῦ ὑπάρχων. Πρὸς δὲ, καὶ τὴν προσηγο ρίαν είληχε. Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· Θεὸς δὲ ὅ τι ἀρχὴν οὐκ ἂν ἔχοι· ἐπεὶ οὐκ ἂν εἴη Θεός· ὅπερ οὐ μόνον ἡμεῖς, ἀλλὰ καὶ φιλοσόφων παῖδες θεσπίζουσιν, ὧν οὐ προσῆκε σε ήττονα τὴν κατὰ Θεὸν κεκτῆσθαι γνῶσιν. ια΄. Ἵνα δὲ πιστεύωμεν αὐτὸν ὑφεστάναι Θεόν, αὐτὸν ὄντα ἐξ ἑαυτοῦ, ἐμόρφωσεν αὐτὸν ἀνθρωπίνως ὁ Πατήρ, σαρκὶ αὐτὸν περιγράψας, ἵνα ἀνθρωπίναις έψεσιν ἐμφανίσῃ Υἱόν. Καὶ Θεὸν ὄντα εἰδὼς ὑφεστά- ναι, μή μοι φαντασθῇς εὐτελέστερον ἢ μικρότερον τὸν Υἱόν, τῷ εἰρηκέναι, « Ο πέμψας με Πατήρ μεί ζων μου ἐστίν. ὁ Ἔδει γὰρ αὐτὸν ἐνανθρωποῦντα ταπεινόφροσι λόγοις ἐμφαίνειν τὸ ἑαυτοῦ μέγεθος. Αὐτὸς εἴρηκε· . Ἐπαινείτω σε ὁ πέλας, καὶ μὴ τὸ σὲν στόμα. » Τί γὰρ οὐκ ἔδει ταπεινοφρονοῦντα, ήττονα τοῦ Πατρὸς ἑαυτὸν ἀποδεικνύναι, τοῦ ἀπεριγράπτου καὶ τὰ πάντα πληροῦντος, τὸν τέως σαρκὶ περιγρα φόμενον καὶ ὄψεσιν ἀνθρωπίναις μετρούμενον; Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰ τὸν αἴτιον τοῦ εἶναι μείζονα ἑαυτοῦ ἀποκαλεῖν, οὐκ ἀλλότριον ἀληθείας (45). Εἰ μὴ γὰρ Θεός, ποῦ ἡ σοφία ; Καὶ εἰ μὴ ὁ Πατήρ, ποῦ ὁ Υἱός; Ορα δή μοι πάντη καὶ πάντως τὸν Υἱὸν ταπεινο φρονοῦντα, καὶ τὸ θεῖχον μέγεθος ἅμα ἐνδεικνύμενον, 1. * S. GREGORII NYSSENI ter qui ait : « Eructavit cor meum verbum bo- num “. › Confitetur pariter Filius : ‹ Ego ex ore Altissimi prodivi“. › Quomodo ergo mens tua tale tantumque audaciæ pondus sustinet, ut Filium crea- turam esse opinetur? quentia, nempe quod verbum erat imperfecto tem- pore dictum, eternitatis habet significationem : • In principio erat Verbum “. • Dei vero princi- pium nullum humana mens imaginari potest. Id- circo, ut in precedentibus diximus, hanc sermonis particulam a sacra Scriptura adhibitam, nempe in principio fac intelligas principium divinum quod æternum sit. Idem vero significari existima etiam a verbo erat. Denique vocabulum Verbum consubstan- tialem Patri hypostasim declarat: ne autem pute- mus Filium aliquando fuisse occultum, ceu in Patre latentem; neque prolatum Verbum, sed re- conditum existimemus, (namque ejusmodi Verbum quomodo cogitari queat aut describi, siquidem non habet per se hypostasim ? ) idcirco ait Joannes : ‹ Et Verbum erat, › non in Deo, sed ‹ apud Deum : › propriam hypostasim describens, quæ in Verbo ex paterna substantia subsistit. Simili modo, ne arti- ficialis sapientia intelligatur, quæ exsistentiam suam in re aliqua habeat, sive homine sive crea- tura alia, dixit, Erat apud Deum, ut intelligatur Deus ex Deo exsistens. Insuper appellationem quoque sumpsit, videlicet : Et Deus erat Verbum. Deus est autem, qui initium non habet; alioqui non esset Deus; quam rem haud nos tantummodo, sed etiam philosophi ratam habent, quibus non te decet de- teriorem circa Deum gerere sententiam. Deum, eum scilicet de se natum, humanam eidem fguram fecit Paler, carne circumscribens, ut hu- manis obtutibus Filium objiceret. Nunc quum scias ipsum revera subsistentem esse Deum, cave inia- gineris deteriorem esse aut minorem, quia is dixe- rit : c Qui misit me Pater, major me est ". » Nam. que decebat ipsum hominem factum, modestis sermonibus magnitudinem suam patefacere. Ipse- met enim dixerat: ‹ Laudet te proximus, et non os tuum “. › Etenim quidni oportebat humiliter se dicere minorem Patre incircumscripto et omnia complente, eum qui tunc erat carne circumscriptus, et humani visus modulo definitus? Insuper illum, qui sibi causa exsistendi fuisset, appellare majo· rem, non abhorrebat a veritate. Nam nisi Deus exstitisset, ubinam sapientia? Et nisi Pater fuisset, ubinam Filius? Jam mecum observa, Filium ubi- hs Psal. ILIV, Joan. ' ritate pollentes citat Nyssenus. illo De deitate Filii et Spiritus sancti. Item prædi- in concilium a nobis editum, præsertim actione B C D Joan. xiv, 28. Prov. xxvII, 2. quinta, in synodali patriarchæ Hierosolymorum sententia. Nonnulli enim Patres ita de Filio etiam tanquam Deo locuti sunt, quatenus nempe Pater auctor illi substantiæ est. Sed legesis circa Patrum mentem Petavium De Trin. lib. v, 4. 10. Audisti superiora de Filio, audi jam se- 11. Ut autem crederemus subsistentem esse 2. * Eccli. xxı♥, 5. (14) En Ecclesiastici librum inter divina aucto- (15) Confer nostrum in sermone De fide, et in
Second witness · khazarzar edition
Adversus Arium et Sabellium de patre et filio ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΟΥ ΚΑΙ ΣΑΒΕΛΛΙΟΥ Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν, ἀρτίως ὁ ψαλμῳδὸς ἔλεγεν. τοῦτον τὸν ἀγαθὸν λόγον τοῦ θεοῦ οἱ μὲν κατὰ Ἄρειον καὶ Ἀχίλλιον τὴν ἀσεβεστάτην φωνὴν προϊέμενοι ἐτόλμησαν κτίσμα καὶ ποίημα διακηρύξαι καὶ πολλοὺς τῇ ἑαυτῶν ἐφείλκυσαν πλάνῃ· οἱ δὲ κατὰ Σαβέλλιον τἀναντία τούτων φρονοῦντες ἀναιρεῖν μὲν πειρῶνται τὴν ὑπόστασιν τοῦ υἱοῦ, αὐτὸν δὲ τὸν πατέρα ἕνα ὄντα δυσὶν ὀνόμασι γεραίρειν οἰόμενοι υἱοπάτορα προσαγορεύουσιν. αἱ δ' ἑκάτεραι δόξαι αὗται ὥσπερ παγίδες δύο τέθεινται ὑπὸ τῶν προηγορευμένων· δίεισι δὲ μέση τις ὁδὸς στενὴ καὶ τεθλιμμένη ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωὴν κατὰ τὸ εὐαγγέλιον. ταύτης οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐκκλίνοντες τῆς ἑτέρας θήραμα γίνονται· σὺ δέ μοι δοκεῖς δεδοικέναι τὰς ἑκατέρων ἐμπτώσεις καὶ αὐτὴν ἀποφεύγειν τὴν τῆς ἀληθείας ὁδὸν οἰό μενος μὴ δεῖν περὶ θεοῦ λόγον προχειρίζεσθαι. ὅρα τοίνυν μὴ τὴν τῶν δυεῖν πλάνην εὐλαβούμενος ἀσεβείας τιμωρίαν ὀφλήσῃς. αὐτὸς ὁ σωτὴρ πρὸ τῆς ἀληθοῦς ὁδοῦ ἑστηκὼς κέκραγε λέγων· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια· μὴ ἐκκλίνῃς εἰς τὰ δεξιὰ ἢ εἰς τὰ ἀριστερά, ὅπως μηδετέρᾳ αὐτῶν προστύχῃς. καὶ πάλιν· Ἐγώ εἰμι ἡ θύρα τῶν προβάτων· ὁ μὴ εἰσιὼν δι' ἐμοῦ, ἀλλὰ ἀλλαχόθεν ἀναβαίνων κλέπτης ἐστὶ καὶ λῃστής, ὃς καὶ ὑπὸ παγίδος ἁλοὺς ἀπολεῖται. ἀκουέτωσαν τοίνυν οἱ πρὸς τὴν τῶν ἑκατέρων πλάνην ἐπιτρέψαντες τὸν νοῦν, ὡς κατὰ φύσιν ὁ σωτὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς 3,1.72 Χριστὸς υἱὸς θεοῦ ἔστι τε καὶ προσαγορεύεται καὶ οὐ ποίημα ὢν κατὰ χρῆσιν ὀνομάζεται ὥσπερ ἡμεῖς υἱὸς καὶ ὅτι οὐκ ἔχων ἀρχήν, ἀλλὰ ἀΐδιος· διὰ τοῦτο καὶ ἐν ἀτελευ τήτοις αἰῶσι κατ' ἰδίαν ὑπόστασιν συμβασιλεύσει τῷ πατρί. Ἀλλ' ἴσως εἴποι τις ἄν· πᾶν τὸ ἄναρχον καὶ ἀγέννητον ἂν εἴη· πῶς ὁ υἱὸς εἰκότως ἂν προσαγορεύοιτο ἄναρχος, οὗ καὶ τοὔνομα ἔμφασιν ἀρχῆς ἔχει; υἱὸς γὰρ ἐκ τοῦ γεγεννῆσθαι ὠνόμασται. γέννησις δὲ ὅτι ἀρχῇ ὑποπέπτωκεν, οὐκ ἄν τις ἀνήναιτο· εἰ οὖν υἱὸς τυγχάνει, δηλοῦται ἡμῖν ἐκ τῆς γεννή σεως ἀρχὴν εἰληφώς. ἴσως δὲ καὶ τέλος ἕξει, εἴποι τις ἂν κατὰ τὸν φιλόσοφον λόγον· καὶ ὁ ἀπόστολος δέ φησιν ὑποτα γήσεσθαι αὐτὸν τῷ ὑποτάξαντι αὐτῷ τὰ πάντα καὶ παρα δώσειν αὐτὸν τὴν βασιλείαν τῷ πατρὶ καὶ θεῷ, ὡς ὑπειλῆφθαι αὐτὸν οὐκ ὄντα πρὸ τοῦ γεννᾶσθαι πάλιν εἰς τὸ μὴ εἶναι χωρήσειν. Ἀνάβηθί μοι ἐπὶ τῆς ἀσφαλοῦς πίστεως, μὴ συν αρπασθῇς ὥσπερ βιαίᾳ πνοῇ τῇ τῶν τοιούτων λογισμῶν ἀπάτῃ, ὡς χνοῦς ὃν ἐκρίπτει ὁ ἄνεμος, ἐκ τῆς στενῆς καὶ εὐθείας ὁδοῦ ἐπὶ βάραθρα τῆς ἀπωλείας. εἰ γὰρ ὁ πατὴρ τῶν ὅλων ἀγέννητος καὶ ἀΐδιος, σοφός τε καὶ δυνατός, ὁ δ' ἀπόστολος τὴν εἰς αὐτὸν πίστιν εὐαγγελιζόμενος διακηρύττει πᾶσι Χριστὸν θεοῦ δύναμιν καὶ θεοῦ σοφίαν, πῶς ἂν τολ μῶσιν ὑπὸ χρόνον ἄγειν αὐτοῦ τὴν γέννησιν καὶ οὐκ ἀΐδιον οὐδὲ ἄναρχον ὑπολαμβάνειν; εἰ γὰρ κατὰ τήν τινων ὑπόληψιν ὑπὸ χρόνου μοῖραν πέπτωκεν ἡ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν γέννησις, ἠτίμασται ἔτι οὐ μόνον ὁ υἱὸς ἀλλὰ καὶ ὁ πατὴρ κατὰ τὴν τοῦ υἱοῦ φωνήν· Οὔτε ἐμὲ οἴδατε οὔτε τὸν πατέρα· Ὁ μὴ τιμῶν τὸν υἱὸν οὐ τιμᾷ τὸν πατέρα, ὁ μὲν ὡς οὐκ ὢν πρὸ τοῦ γενέσθαι, ὁ δὲ ὡς μὴ ἔχων δύναμιν καὶ σοφίαν πρὸ τοῦ εἶναι τὸν υἱόν. ἀκολούθως δ' ἂν ὑπολαμβάνοιεν οἱ τοιοῦτοι μηδὲ θεὸν εἶναι τὸν πατέρα ποτὲ πρὶν γενέσεως τοῦ υἱοῦ· 3,1.73 πῶς γὰρ ἂν θεός, εἰ μὴ δύναμιν καὶ σοφίαν ἐκέκτητο; εἰ δὲ ἀεὶ ὢν θεὸς ὑπὸ τῶν θείων ἡμῖν γραφῶν τεθέσπισται, ἀεὶ ἄρα σοφίαν καὶ δύναμιν, τουτέστι τὸν Χριστόν, ἔχων μεθ' ἑαυτοῦ πιστευτέος. Μέμνημαι δὲ ὑποσχόμενος ἔμπροσθεν ὥσπερ δι' ἐσόπ τρου δείξειν ὑμῖν τὴν εἰκόνα τῶν περὶ τὸν πατέρα καὶ τὸν υἱόν, ἐπείπερ ἀνθρωπίνῳ λόγῳ τὰ κατὰ τὴν
θείαν φύσιν οὐχ ὑποτέτακται. ὁπότε γὰρ αὐτὸς ὁ θεὸς † οὐ κατὰ τὴν ἰδίαν τοῦ μεγέθους δύναμιν διείλεκται ἡμῖν, ἀλλὰ συμμετρεῖ ταῖς ἀνθρωπίναις ἀκοαῖς τὴν ἑαυτοῦ φωνήν, ὅπως οἷοί τε ὦμεν ταῖς ἀκοαῖς τὴν θείαν φωνὴν ὑποδέξασθαι. καὶ γάρ τοι καὶ τὸ ἀνύποιστον καὶ ἀπερίληπτον μέγεθος αὐτοῦ συμμετρεῖ ταῖς τῶν ἀνθρώπων ὄψεσι καὶ θεὸς ὢν ἄνθρωπος πέφηνε· ἐκένωσε γὰρ ἑαυτὸν μορφὴν δούλου λαβών, ἵνα δυνηθῶμεν οἱ ἄνθρωποι θεάσασθαι θεόν. ὥσπερ οὖν πεπείσμεθα ὅτι οὐκ ὢν ἄνθρωπος πέφηνε μὲν ἄνθρωπος, κατὰ φύσιν δὲ θεὸς ἦν τε καὶ ἔστι τὸ ἀπερίληπτον μέγεθος αὐτοῦ σώματι περι γράψας καὶ δι' ἑαυτοῦ ὥσπερ δι' ἐσόπτρου τὸ ὅλον ἡμῖν μέγεθος τοῦ θεοῦ παραφήνας, ἵν' ὥσπερ διόπτρᾳ τούτῳ χρησάμενοι καὶ τοῦ πατρὸς θεαταὶ γενώμεθα· εἰκὼν γὰρ τοῦ ἀοράτου θεοῦ κατὰ τὸν ἀπόστολον τυγχάνων εἴρηκεν· Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν πατέρα, οὕτω καὶ διὰ τῶν ἐν ταῖς γραφαῖς κατὰ τὸ μέτρον τῶν ἀκοῶν ἡμῶν εἰρημένων, μὴ ἁρμοζόντων δὲ πολλαχῶς τῇ θεότητι δι' ἀσθένειαν λόγου ἀναλόγως θεωροῦμεν αὐτὸν τῇ διανοίᾳ· ὥσπερ γὰρ θεὸς σώματι περίγραπτος ἡμῖν ὦπται διὰ τὰς ὄψεις, οὕτως καὶ ὁ λόγος μικρότερος ἢ κατὰ θεὸν κεκήρυκται διὰ τὰς ἀκοάς. Δέδεικται δέ, ὥσπερ προέφημεν, δι' αὐτῆς τῆς γραφῆς ὡς ἀνθρώπινος λόγος θεόν τε καὶ τὰ κατ' αὐτὸν οὐκ ἂν ἐνδέξαιτο. ἐπειδὴ γὰρ οὐχ ὑπολέλειπτο μέρος λόγου τὸ μηνύον τὴν ἀϊδιότητα τοῦ υἱοῦ, τῇ προθέσει ὥσπερ αἰνίγματι 3,1.74 σημαίνει σύγχρονον εἶναι τῷ πατρὶ ἡ γραφὴ λέγουσα· Πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε· καὶ Πρὸ πάντων βουνῶν γεννᾷ με καὶ ἑκάστου δημιουργήματος. τοῦτο τὸ μέρος τοῦ λόγου προτιθεῖσα ἡ γραφὴ ἄναρχον αὐτὸν ἀποφαίνει· τὸ γὰρ προϋπερβατικὸν πάντων ὂν καὶ μάλιστα ὅτε πρὸ τῶν αἰώνων λέγει εἰς τὸ ἀΐδιον καὶ ἄναρχον τρέπει ἡμῶν τὸν νοῦν. πῶς οὖν τῷ πατρὶ ἀεὶ συγκαθεζόμενος τὸ υἱὸς εἶναι καὶ γεγεννῆσθαι ἐπιτέτραπται, εἰκόνα σοι τούτων προτείνω, ἐπείπερ τῶν κατὰ φύσιν οὐ καθικνεῖται ὁ λόγος, τὴν ἀκτῖνα ὑπὸ τοῦ ἡλίου. πῶς οὐκ ἂν φήσειας τετέχθαι καὶ τὸ φῶς ὑπὸ τοῦ λύχνου; ἀλλ' ὥσπερ οὐ πρότερον ὁ ἥλιος, ἔπειτα ἡ ἀκτίς, ἀλλ' ἅμα τῷ εἶναι ἢ γεγονέναι τὸν ἥλιον ἔστι τε καὶ γέγονεν ἡ ἀκτὶς καὶ ἅμα τῷ ὑπάρξαι τὸν λύχνον ὑπῆρξε καὶ τὸ φῶς καὶ τὸ γεννώμενον ὑπὸ τοῦ λύχνου οὐ μετά τινα χρόνον, ἀλλὰ σὺν αὐτῷ γεννώμενον φαίνεται, οὕτως οὐ πρῶτον θεός, μετέπειτα δὲ ἡ σοφία αὐτοῦ, ἀλλ' ἅμα τῷ εἶναι τὸν θεὸν τῶν ὅλων (ἦν δὲ πάντοτε) ἦν ἄρα καὶ ἡ σοφία, τουτέστιν ὁ Χριστός· καίτοι γεννωμένη ὑπὸ τοῦ θεοῦ καὶ γέννημα εἰκότως προσαγορεύεται ἡ σοφία τοῦ διαδεικνυμένου αὐτήν. τὸ δὲ Πρὸ πάντων βουνῶν γεννᾷ με ἐμφαίνει πάντοτε γεννώμενον τοῖς ἀνθρώποις ὑπὸ τοῦ πατρὸς τὸν σωτῆρα· καὶ τὸ Σήμερον γεγέννηκά σε καίτοι προγεγεννημένον καὶ ἀεὶ συνόντα ὑπὸ χρόνου μέρει τὸ σήμερον ἄγουσα ἡ γραφὴ σημαίνει ἀεὶ τοῖς καθεξῆς προϊοῦσιν αὐτὸν συγγεννᾶσθαι, ἄχρις οὗ τὸ σήμερον καλεῖται. εἴ ποτε δὲ τὸ σήμερον τοῦ κόσμου τούτου συμ περιορισθείη τοῖς τέλεσιν, οὐκέτι γεννᾶται, ἀλλ' ἅπαξ τοῖς ἅπασι γεγεννημένος καὶ πάντων κριτὴς καὶ δικαστὴς καθ εσθεὶς ζώντων καὶ νεκρῶν εἰς αἰῶνα βασιλεύσει σὺν τῷ πατρί. Ἵνα δὲ μὴ καὶ τὸ Κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ 3,1.75 εἰς ἔργα αὐτοῦ ἐμποιῇ λογισμοὺς τοῖς διεφθορόσι τὴν διάνοιαν, οὐδὲ τοῦτο παριτέον. οἱ γὰρ ἑρμηνεῖς βραχύ τι τῆς Ἑβραΐδος ἀκριβείας τῶν γραφῶν εἰς τὴν Ἑλληνίδα παρατραπέντες εἶπον μὲν ἔκτισέ με, εὕροις δ' ἂν ἐρευνήσας ἐποίησέ με. ὅμως δὲ καὶ τὸ ἔκτισέ με ἀκριβῶς νοούμενον οὐδὲν ἀπᾷδον τοῦ ἐποίησέ με δείκνυται. εἰ γὰρ κύριος ἔκτισέ με εἰρήκει μόνον, ζήτημα ἄν τισι καταλελοίπει· ἐπεὶ δὲ προσέ θηκεν ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, σαφῶς ἂν νοοῖτο εἰρηκυῖα κύριος ἐποίησέ με ἐπιστατεῖν τῶν ἔργων αὐτοῦ καὶ ἀρχὴν τῶν ὁδῶν αὐτοῦ ἐνεχείρισέ μοι. πότε γὰρ ἔσχεν ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ ὁ πατὴρ ἢ πότε οὐκ ἦν ἐνεργὴς ἢ παρὰ τίνος τὸ δύνασθαι καὶ τὸ ἐνεργεῖν εἴληφε; τὸ γὰρ μὴ ἀεὶ τὰ πάντα ἔχειν παρ' ἑαυτῷ ἐμφαντικόν ἐστι
τοῦ παρ' ἄλλου τινὸς εἰληφέναι, ὡς ἕτερόν τινα θεὸν πρεσβύτερον αὐτοῦ νοεῖσθαι. Τίς δὲ προέδωκε καὶ ἀνταποδοθήσεται αὐτῷ; φησὶν ἡ γραφή. εἰ δὲ παρ' αὐτοῦ τὰ πάντα, οὐδέποτε ἄρα ἀρχὴ ὁδῶν αὐτοῦ καὶ ἔργων αὐτοῦ εὑρεθήσεται, ἀλλ' ἀεὶ ἐνεργής. εἰ δὲ πάντα διὰ τοῦ υἱοῦ γέγονε καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, ἀεὶ ἄρα τὴν ἐργαζομένην σοφίαν παρ' ἑαυτῷ ἔχειν ἀναφανδὸν δείκ νυται. εἰ δὲ ἀεὶ ἐργάζεται ὁ πατήρ, χωρὶς δὲ τοῦ υἱοῦ οὐδὲν εἴργασται, μάτην τὸ ἐκτίσθαι ὑπειλήφασιν ὕστερόν ποτε δε δημιουργῆσθαι, ἵνα ἐργάζηται. ἀλλὰ τὸ Ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ σημαίνει ὅτι ἐνεχείρισέ μοι τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ, ἵν' ὦσιν ὑπὸ τὴν ἐμὴν ἀρχήν· ἀρχὴν γὰρ οὐ χρονικὴν λέγει, ἀλλὰ τὴν κρατητικήν. καὶ γὰρ καὶ οἱ ἀπόστολοί φασιν, ὅτι καὶ κύριον καὶ Χριστὸν αὐτὸν ἐποίησεν. εἰ δὲ τὸ ἐποίησε ποίημα καὶ κτίσμα ὀνομάζοιτο, δύο ἂν εἶέν τινες οὓς ἐποίησεν, ἕτερον μὲν κύριον, ἕτερον δὲ Χριστόν. Χριστὸς δὲ ὅτι βασιλεὺς προσαγορεύεται, οὐδενὶ τοῦτο ἄγνωστον· ἀλλὰ τὸ ἐποίησε σημαίνει δύο ἀρχὰς ἐγκεχειρίσθαι αὐτῷ παρὰ τοῦ πατρός, τὴν μὲν κυριακήν, τὴν δὲ βασιλικήν, μᾶλλον δὲ μίαν ἀρχὴν 3,1.76 δυσὶ προσηγορίαις γεραιρομένην πλείοσιν. ἑκάτεροι τοίνυν πεπείσθωσαν οἱ ταῖς ἑκατέραις ἐνειλημμένοι πλάναις, ὡς ἀεὶ σὺν τῷ πατρὶ ὁ υἱὸς γεννητὸς ἅμα καὶ ἄναρχός ἐστιν· ἄναρχος μὲν τῷ ἀεὶ συνεῖναι τῷ πατρί, γεννητὸς δὲ τῷ τὸν πατέρα αἴτιον ἐσχηκέναι τοῦ εἶναι· ὡς ἔφημεν ἐπὶ τοῦ λύχνου εἰπόντες ὅτι αἴτιος μὲν αὐτὸς τοῦ φέγγους, οὐ μέντοι πρότερος τοῦ φέγγους, ἀλλ' ὁμόχρονος τυγχάνει· οὕτως καὶ εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται καὶ οὐδέποτε παύσεται βασιλεύων, ἐπειδήπερ οὐδὲ ἤρξατο, ἀλλ' ἀεὶ συνηργηκὼς τῷ πατρὶ ἑαυτὸν συνεμφαίνει διὰ τοῦ εἰρηκέναι· Ὁ πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται κἀγὼ ἐργάζομαι· ἐπιζητεῖ δὲ τὸ ἕως ἄρτι τὸ ἀφ' οὗ· ἐπειδὴ δὲ τὸ ἀφ' οὗ ἐν χρόνῳ τυγχάνει, παρεὶς τὸ ἀφ' οὗ τὸ ἕως ἄρτι μόνον εἰπὼν ἐνέφηνεν ἀεὶ τὰ πάντα αὐτῷ συνειργάσθαι· ἐργάζεται γὰρ ἕως ἄρτι φύων, ζωογονῶν, αὔξων, τὰ πάντα ἡνιοχῶν, καὶ οὐδέποτε παύσεται· οὐ γὰρ ἁρμόσει θεῷ τὸ ἀργεῖν οὐδ' ἀποκαμεῖται ἐργαζόμενος, ἵνα παύσηται. Οἶμαι μὲν οὖν τοὺς ἀρειοπλανεῖς ὥσπερ συνηγορίᾳ κεχρῆσθαι τῇ εὐαγγελικῇ φωνῇ λεγούσῃ Ὁ πέμψας με μείζων μού ἐστιν ἀφ' οὗ κτίσμα καὶ ποίημα αὐτὸν ὑπειλή φασι, καὶ τὸ ἀντειπεῖν τῷ προσαγορεύσαντι διδάσκαλον ἀγαθὸν Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ θεὸς ὑπόνοιαν ἐμπεποιηκέναι αὐτοῖς ἄνθρωπον ὄντα καταχρηστικὴν προσηγορίαν ἐσχη κέναι τὸ υἱὸς καὶ τὸ Οὐδεὶς οἶδε τὴν συντελεστικὴν ἡμέραν καὶ τὴν ὥραν οὐδ' οἱ ἄγγελοι τῶν οὐρανῶν οὐδὲ ὁ υἱὸς ἐν τοῖς κατὰ Μάρκον εἰρημένοις, εἰ μὴ ὁ πατὴρ μόνος, ἀλλότριον τῆς πατρικῆς οὐσίας γεγονέναι τὸν υἱὸν ὑπόνοιαν αὐτοῖς ἐμποιεῖν οἴομαι. οἱ δὲ κατὰ Σαβέλλιον Ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν καὶ Ὁ ἐμὲ ἑωρακὼς ἑώρακε τὸν πατέρα 3,1.77 καὶ τὸ Ὅτε παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ πατρὶ καὶ θεῷ οὐ μετὰ ἀκριβοῦς κρίσεως ἀνεγνωκότες εἰς τὴν μεγίστην τῆς ἀσεβείας ἐκπεπτώκασι πλάνην, οἰόμενοι διὰ μὲν λειποταξίαν ἀνθρωπίνην προεληλυθέναι τὸν υἱὸν ἐκ τοῦ πατρὸς προσκαί ρως, αὖθις δὲ μετὰ τὴν διόρθωσιν τῶν ἀνθρωπίνων πλημμε λημάτων ἀναλελυκότα ἐνδῦναί τε καὶ ἀναμεμίχθαι τῷ πατρί. οὐκ ἀνέγνωκας, ὦ Σαβελλιόφρον, καὶ τόδε τὸ χωρίον τῆς ἀποστολικῆς γραφῆς, ὃ ἀντισταίη σου τῇ δοκήσει; φησὶ γὰρ μεθ' ἕτερα· Κατὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ κράτους τῆς ἰσχύος αὐτοῦ, ἣν ἐνήργηκεν ἐν τῷ Χριστῷ ἐγείρας αὐτὸν ἐκ νεκρῶν καὶ καθίσας ἐν δεξιᾷ αὐτοῦ ἐν τοῖς ἐπουρανίοις ὑπεράνω πάσης ἀρχῆς καὶ ἐξουσίας καὶ δυνάμεως καὶ κυριότητος καὶ παντὸς ὀνομαζομένου οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι. οὐδ' ἡ εὐαγγελικὴ φωνή σε πείθει οὐ πρόσκαιρον εἶναι τὸν υἱόν, ἀλλ' ὅτι καὶ ἡ ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι κατὰ πάντων δίκη ἐγκεχείρισται τῷ υἱῷ; Ὁ γὰρ πατήρ, φησί, κρίνει οὐδένα· τὴν δὲ κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ υἱῷ, ἵνα τιμῶσι τὸν υἱὸν καθὼς τιμῶσι τὸν πατέρα· καὶ ἑτέρωθί που ὁ ἀπόστολος Ἐν τῇ ἀποκαλύψει τοῦ κυρίου Ἰησοῦ, φησίν, ἀπ' οὐρανοῦ μετ' ἀγγέλων δυνάμεως
αὐτοῦ ἐν φλογὶ πυρὸς διδοὺς ἐκδίκησιν τοῖς μὴ εἰδόσι θεὸν καὶ τοῖς μὴ ὑπακούουσι τῷ εὐαγγελίῳ τοῦ κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ὅρα πῶς οἱ μὴ ὑπακούοντες δίκην τίσουσι, φησίν, ὄλεθρον αἰώνιον, ὅταν ἔλθῃ ἐνδοξασθῆναι ἐν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ. τίσουσι δὲ τῷ υἱῷ, ὃν σὺ μηκέτι εἶναι ὑπείληφας. Εἰ δὲ βούλει γνῶναι ὅ τί ποτέ ἐστι τὸ Ὅταν παραδιδῷ τὴν βασιλείαν τῷ πατρὶ καὶ θεῷ, οὐκ ἀποκρυπτέον σοι, εἰ καὶ δυσεπίδεκτος τῆς ἀληθείας τετύχηκας. καί μοι δοκεῖ ἀνθεστάναι τῷ παρὰ τοῦ Χριστοῦ προστάγματι Μὴ βάλητε τοὺς μαργαρίτας ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν χοίρων, ἀλλὰ θεὸν μιμησάμενος ἐλπίδων μεθέξω καλῶν οὐδὲ τοῖς δυσσεβέσιν 3,1.78 ἀποκρύψω τὴν ἀλήθειαν· βρέχει γὰρ ὁμοίως καὶ τὸ φῶς τῆς ἡμέρας ἴσον ἐκτέταται δικαίοις καὶ ἀδίκοις. εἶθ' οὕτω φιλανθρωπούμενος οὐ πεύσῃ τὴν ἀλήθειαν; οὐχ ὑφέξεις τὰς τοῦ νοῦ ἀκοάς, ἵνα πεισθῇς μηδ' ὁτιοῦν πρὸς ἕτερόν τι τῶν ἐν ταῖς γραφαῖς εἰρημένων ἐναντίωσιν εἶναι, ἀλλὰ συνῳδὸν καὶ σύμφωνον τὸ πᾶν τῷ παντὶ τυγχάνειν; διόπερ οὐ νοητέον κατὰ τὴν σὴν ὑπόληψιν τὸ Τότε ὑποταγήσεται αὐτὸς τῷ ὑποτάξαντι αὐτῷ τὰ πάντα· καὶ Ὅταν παραδιδῷ τὴν βασι λείαν τῷ πατρὶ καὶ θεῷ. εἰ γὰρ κατὰ πάντα ὡμοίωτο τῇ ἀνθρωπότητι καὶ συνεπάθησε κατὰ τὸν προφήτην· Αὐτὸς τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει καὶ περὶ ἡμῶν ὀδυνᾶται καὶ Αὐτὸς τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἔλαβε καὶ τὰς νόσους ἐβάστασεν, ἐπεὶ καὶ τὴν δεκτικὴν τούτων σάρκα περιβέβληται· καὶ Ὑπὲρ ἡμῶν, φησίν, ἁμαρτίαν ἐποίησεν, οὐ πεποιηκὼς ἀλλ' ὡς πεποιηκώς, ἵν' ἡμεῖς δικαιωθῶμεν· καὶ Γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα, ἵνα τῆς κατάρας ἡμᾶς ἐξαγοράσῃ, καὶ ἐπικατάρατος ὠνόμασται τῇ συμπαθείᾳ συνωνυμῆσαι ἡμῖν ἑλόμενος· εἰ ἐν πᾶσι τούτοις γενόμενος ὡμοιώθη τῇ ἀνθρω πότητι, αὐτὴν τὴν μορφὴν τοῦ δούλου ἀναλαβὼν ὡς αὐτὸς ἠνομηκὼς ὑπὲρ τῆς ἀνθρωπότητος τὸ ἴδιον πρόσωπον προ βαλλόμενος, ἐνέτρεπε τὸν πατέρα πρὸς ἔλεον ἐπικαλῶν. Καὶ ὡς οὐχ ὑποτέτακτο τῷ υἱῷ πᾶσα ἡ ἀνθρωπότης, καὶ αὐτὸς ὡς μὴ ὑποτεταγμένος ἐδόκει τε καὶ διείληπτο τὴν ἀνυποταξίαν τοῦ λαοῦ ἐν ὄψεσι τοῦ πατρὸς ἐπιγραφόμενος· εἰ δέ ποτε πάνθ' ὑποταχθείη τῷ υἱῷ (νῦν γὰρ οὐδέπω ὁρῶμεν πάνθ' ὑποτεταγμένα αὐτῷ), ἐρεῖ· Πάνθ' ὑποτέτακταί μοι. πάντων δὲ αὐτῷ ὑποταγέντων τότε αὐτὸς φανήσεται ὑποτεταγμένος τῷ ὑποτεταχότι αὐτῷ τὰ πάντα· εἰ γὰρ πάντες ἡμεῖς εἴημεν Χριστοῦ, καὶ Χριστὸς θεοῦ ἂν εἴη τε καὶ 3,1.79 ὑποταχθείη. εἰ δ' ἡμεῖς μήπω Χριστοῦ, οὐδέπω καὶ Χριστὸς θεοῦ, ὁ δι' ἡμᾶς ὀδυνώμενος. ὅταν οὖν πάντες Χριστοῦ γενώμεθα, τότε ἔσται καὶ Χριστὸς θεοῦ δι' ἑαυτοῦ τοὺς πάντας ὑποτάττων τῷ πατρὶ οὓς πρότερον παρ' αὐτοῦ εἰλήφει, Ἵνα ᾖ ὁ θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσιν. ἐπεὶ δὲ δοκεῖ πως μὴ ὑποτετάχθαι τῷ πατρί, τῶν ἐγγεγυημένων ὑπ' αὐτοῦ καὶ ὧν τὴν εἰκόνα φέρει μηδέπω ὑποτεταγμένων αὐτῷ. ὁπότε δὲ ὑποταχθείη αὐτῷ τὰ πάντα, τότε φανήσεται παρα διδοὺς τὴν βασιλείαν τῷ πατρὶ καὶ θεῷ. βασιλείαν δὲ νοητέον οὐ τὸ ἀξίωμα τῆς σκηπτουχίας· οὐδὲ γὰρ ἔτι δεῖται ἀξιώ ματος βασιλικοῦ ὁ πατήρ, ἵνα παραλάβῃ τοῦ υἱοῦ ὃ πρότερον ὡς εἰς χρῆσιν αὐτῷ συγκεχωρηκὼς ἐτύγχανε τοῦτο ἀνα καλούμενος. τοιοῦτο γὰρ αἰνίττεσθαί μοι δοκεῖς. ἔτι μὴν ἀσεβεῖς οὐ μόνον εἰς τὸν υἱὸν ἀναιρῶν αὐτοῦ τὴν ὑπόστασιν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν πατέρα ἀποφαίνων αὐτὸν οὐκ ὄντα βασιλέα ποτὲ συγκεχωρηκότα τῷ υἱῷ τὴν βασιλείαν, εἶτα ἀποληψό μενον παρ' αὐτοῦ ὡς δεόμενον τοῦ ἀξιώματος. παραδώσει δὲ αὐτῷ οὐ τὸ ἀξίωμα, ὡς προέφημεν, τῆς βασιλείας, ἀλλὰ τοὺς βασιλευθέντας ὑπ' αὐτοῦ καὶ ὑποταγέντας αὐτῷ. ταύτην τὴν βασιλείαν προσενηνοχὼς καὶ παραδεδωκὼς ἐρεῖ· Τοῦτο βασίλειον, τοῦτο ἱεράτευμα, ἔθνος ἅγιον, λαὸς εἰς περιποίησίν μοι καὶ Ἰδοὺ ἐγὼ καὶ τὰ παιδία ἅ μοι ἔδωκεν ὁ θεός· αὐτὸς γὰρ ἔδωκεν αὐτῷ ὑποτάξας αὐτῷ πάντα τὰ ἔθνη· Δώσω γάρ σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. Ἴσθι δὲ καὶ τὸ Ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν μὴ ἀναιρεῖν τὴν ὑπόστασιν τοῦ υἱοῦ· ἓν γάρ εἰσι τὴν οὐσίαν, ἓν τὸ ἀξίωμα, ἕν εἰσι τὴν γνώμην, ἕν εἰσι τὴν φρόνησιν, οὐχ ἓν δὲ τὴν ὑπόστασιν.
δειχθήσεται δὲ καὶ ἐκ τοῦ ἀποστόλου, ὅτι τὸ ἓν οὐκ ἔστι μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ὑποστάσεως, ὡς πολλάκις τάττεται· ὡς γὰρ ἐπὶ τοῦ φυτεύοντος καὶ τοῦ ποτίζοντος 3,1.80 τὸ δ' ἐπιμεριζόμενον ὄνομα διαιρεῖ τὴν ὑπόστασιν, ἕκαστος 3,1.80 δὲ τὸν ἴδιον μισθὸν λήψεται κατὰ τὸν ἴδιον κόπον, οὕτως τὸ ἓν οὐκ ἀναιρετικὸν τῆς ἑτέρας ὑποστάσεως ὑπάρχον νενοήσθω. μηδετέρου τοίνυν τούτων ἀπᾴδειν ἀλλήλοις ἀποδεδειγμένων, ἀλλὰ συμπεφωνηκότων πρὸς τὴν εὐθεῖαν πίστιν, πέπαυσο τὰ Σαβελλίου φρονῶν, ἔκκλινον ἀπὸ κακοφροσύνης, καὶ ποίησον ἀγαθὸν τῇ ἀληθείᾳ πειθόμενος. Ἱκανά σοι καὶ ταῦτα μόνα πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ φαῦλα φρονεῖν. ἴσθι μοι καὶ σὺ τὴν ἀρειομανῆ Ἀχιλλίου πίστιν δεδυστυχηκώς. τί ποτε καταλιπὼν τὴν εὐθεῖαν ὁδὸν κατὰ τῶν τῆς ἀτιμίας τοῦ υἱοῦ βαράθρων ἐλήλακας, ποίημα αὐτὸν καὶ ἀλλότριον τῆς τοῦ θεοῦ οὐσίας ὑποτοπήσας; οὐχ ἱκανά σοι πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ γεγεννῆσθαι ἐκ τοῦ πατρὸς καὶ μόνα τὰ ὀνόματα, ὅτι σοφία καὶ δύναμις θεοῦ προσηγόρευται; σοφία καὶ δύναμις ὅτι ἀχειροποίητοι μὲν καὶ ἀκατασκεύαστοί εἰσιν, ἀρεταὶ δὲ ψυχῆς καὶ ὥσπερ ἀποφοραὶ νοῦ ὑπερριζωμένου τῇ τῆς σοφίας βλάστῃ, πάντως ἂν συνεπινεύσειας. εἰ δ' ἔκτισται καὶ κατεσκεύασται ἡ σοφία ἔν τινι χρόνῳ, ὡς ἔφης, ἡ παντὸς χρόνου καὶ δημιουργήματος πρεσβυτάτη, τουτέστιν ὁ υἱός, ὅρα μή μοι δοκοίης ἀπᾷδόν σου τῆς οἰήσεως ἀπο φαίνειν τὸ Χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν. ἢ εἰ ταύτην ἐκτίθε σθαι φαίης, καὶ τοῦτο ἡμῖν ἀναφανδὸν δείξειν πεπείρασο, ὡς ἑτέρα τις ἂν εἴη σοφία ταύτης πρεσβυτέρα, δι' ἧς ἡ δευτέρα κατεσκεύασται. ἄνευ γὰρ σοφίας ἀδύνατον κατα σκευασθῆναί τι. διὰ τοῦτο ἀΐδιος παρὰ τῷ πατρὶ ἡ σοφία καὶ πρωτότοκος πάσης κτίσεως, ἵνα δι' αὐτῆς τὰ πάντα κατα σκευασθῇ. καὶ λόγος δὲ προσηγόρευται ὁ υἱός, ἵνα γεννητὸς ἀποδειχθῇ καὶ μὴ κτιστὸς ὑποληφθῇ· λόγος γὰρ τίκτεται ἀλλ' οὐ κτίζεται, διὰ στόματος μὲν προφερόμενος ἐκ καρδίας δὲ κινούμενος. ὁ πατὴρ μαρτυρεῖ μοι λέγων· Ἐξηρεύξατο ἡ 3,1.81 καρδία μου λόγον ἀγαθόν· συνομολογεῖ καὶ ὁ υἱός· Ἐγὼ ἐκ στόματος ὑψίστου ἐξῆλθον· πῶς ἤνεγκέ μου ἡ διάνοια τὸ τηλικοῦτον ἄχθος τοῦ τολμήματος ποίημα αὐτὸν ὑπειληφυῖα; Ἀκήκοας τῶν προειληφότων περὶ τοῦ υἱοῦ· ἄκουε δὴ καὶ τοῦ νῦν ἐπελθόντος, ὡς τὸ ἦν ἐν παρατατικῷ χρόνῳ κείμενον ἀϊδιότητος ἔχει τὴν σημασίαν· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος. ἀρχὴ δὲ θεοῦ ἀνθρωπίνῳ λόγῳ οὐ κατείληπται. διὰ τοῦτο δή, ὡς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν εἰρήκαμεν, ὃ δή ποτε μέρος λόγου τέθεικεν ἡ γραφή, τὸ ἐν ἀρχῇ, νόει μοι ἀρχὴν θεϊκὴν ἀΐδιον οὖσαν. ταὐτοῦ δέ ποθεν σημαντικὸν καὶ τὸ ἦν. τὸ δὲ ὁ λόγος τὴν ὁμοούσιον ὑπόστασιν πρὸς τὸν πατέρα δείκνυσιν· ἵνα δὲ μὴ δοκῶμεν τὸν υἱὸν εἶναί ποτε, ὅτε ἀφανὴς ἦν ἐν τῷ πατρὶ κρυπτόμενος, καὶ ἵνα μὴ προφορικὸν λόγον καὶ ἐνδιά θετον ὑπολαμβάνωμεν (τὸν γὰρ τοιοῦτον λόγον ἐν τινὶ εἶναι χρὴ ἐννοίᾳ ἢ ἐν γράμματι καθ' ἑαυτὸν ὑπόστασιν οὐκ ἔχοντα), διὰ ταῦτα εἴρηκε καὶ ὁ Ἰωάννης Καὶ ὁ λόγος ἦνοὐκ ἐν τῷ θεῷ, ἀλλὰ πρὸς τὸν θεόν, ἰδίαν ὑπόστασιν ἐπιγράφων τῷ λόγῳ ἐκ πατρικῆς οὐσίας ὑφεστῶσαν. τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἵνα μὴ νοοῖτο σοφία ἡ τεχνιτευτική, ἡ τὸ εἶναι ἔν τινι ἔχουσα ἢ ἐν ἀνδρὶ ἢ ἐν κατασκευάσματι, εἴρηκεν Ἦν πρὸς τὸν θεόν, ἵνα νοηθῇ θεὸς ἐκ θεοῦ ὑπάρχων. πρὸς δὲ καὶ τὴν προσηγορίαν εἴληχε· Καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος· θεὸς δὲ ὅτι ἀρχὴν οὐκ ἂν ἔχοι, ἐπεὶ οὐκ ἂν εἴη θεός· ὅπερ οὐ μόνον ἡμεῖς, ἀλλὰ καὶ φιλοσόφων παῖδες θεσπίζουσιν, ὧν οὐ προσῆκέ σε ἥττονα τὴν κατὰ θεὸν κεκτῆσθαι γνῶσιν. Ἵνα δὲ πιστεύωμεν αὐτὸν ὑφεστάναι θεὸν αὐτὸν ὄντα ἐξ ἑαυτοῦ, ἐμόρφωσεν αὐτὸν ἀνθρωπίνως ὁ πατὴρ σαρκὶ αὐτὸν περιγράψας, ἵνα ἀνθρωπίναις ὄψεσιν ἐμφανίσῃ τὸν υἱόν. καὶ θεὸν ὄντα εἰδὼς ὑφεστάναι, μή μοι φαντασθῇς εὐτελέστερον ἢ μικρότερον τὸν υἱὸν τῷ εἰρηκέναι Ὁ πέμψας με πατὴρ μείζων μου ἐστίν. ἔδει γὰρ αὐτὸν ἐνανθρωποῦντα 3,1.82 ταπεινόφροσι λόγοις ἐμφαίνειν τὸ ἑαυτοῦ μέγεθος. αὐτὸς εἴρηκεν· Ἐπαινείτω σε ὁ πέλας καὶ μὴ τὸ σὸν στόμα. τί γάρ; οὐκ ἔδει ταπεινοφρονοῦντα ἥττονα τοῦ πατρὸς ἑαυτὸν ἀποδεικνύναι, τοῦ
ἀπεριγράπτου καὶ τὰ πάντα πληροῦντος τὸν τέως σαρκὶ περιγραφόμενον καὶ ὄψεσιν ἀνθρωπίναις μετρούμενον; οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ τὸν αἴτιον τοῦ εἶναι μείζονα ἑαυτοῦ ἀποκαλεῖν οὐκ ἀλλότριον ἀληθείας. εἰ μὴ γὰρ θεός, ποῦ ἡ σοφία; καὶ εἰ μὴ ὁ πατήρ, ποῦ ὁ υἱός; ὅρα δέ μοι πάντη καὶ πάντως τὸν υἱὸν ταπεινοφρονοῦντα καὶ τὸ θεϊκὸν μέγεθος ἅμα ἐνδεικνύμενον, πρῶτον ὅταν λέγῃ πρὸς τὸν νεανίαν ἀγαθὸν αὐτὸν προσαγορεύσαντα· Τί με λέγεις ἀγαθόν; οὐδεὶς ἀγαθός, εἰ μὴ εἷς ὁ θεός. καὶ εἰκότως γε τοῦτο ἀπεφήνατο· Ὡς γὰρ ἄνθρωπός σοι πέφηνα, εἴποι ἄν, ὦ νεανία, σὺ δὲ ὡς ἕνα τῶν γραμματέων διδάσκαλόν με προσειπὼν προσέ θηκας τὸ ἀγαθόν. οὐδεὶς δὲ ἀνθρώπων ἀγαθός, μόνῳ δὲ θεῷ οἰκειοῦται ἡ προσηγορία. μάτην ἄρα ὠνόμασας ἀγαθὸν τὸν τέως ἄνθρωπόν σοι πεφηνότα. οὕτω γοῦν ἀποφηνάμενος τὴν μὲν ταπεινοφροσύνην τῷ ἀνδρὶ ἐνεδείξατο εἰπών· Οὐδεὶς ἀγαθός, ὧν ὑπείληφας σύ· τὸ δὲ εἰ μὴ εἶς ὁ θεὸς προσθεὶς αὐτός τε καὶ ὁ πατὴρ ἓν ὤν, μυστικῶς ἄρα μετὰ ταπεινο φροσύνης τὴν ἀλήθειαν διεξεληλυθὼς συμμέτοχον ἑαυτὸν τῷ πατρὶ τῆς ἀγαθότητος ἀπεδείκνυε. τὸ οὖν Ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν καὶ τὸ Ἐγὼ ἐν τῷ πατρὶ καὶ ὁ πατὴρ ἐν ἐμοὶ ἴσον ἀποδείκνυσι τῷ πατρί. δεῖ γὰρ εἶναι τέλειον ἐκ τοῦ τελείου πατρὸς τὸν υἱόν. Ἀλλ' ἴσως καὶ τοῦτ' ἂν εἴποις· Εἰ ὁ πατὴρ τέλειος ὢν τὰ πάντα πληροῖ, ποῖος ὑπολείπεται τόπος τῷ υἱῷ τελείῳ ὄντι εἰς τὸ χωρῆσαι; ἀλλὰ ἀλλήλων φημὶ γεγονέναι δεκ τικοὺς καὶ χωρητικούς· Ἐγὼ γάρ, φησίν, ἐν τῷ πατρὶ καὶ ὁ 3,1.83 πατὴρ ἐν ἐμοί ἐστιν· οἱ δὲ ἀλλήλους χωροῦντες ἴσοι ἂν εἶεν ἀλλήλοις τὸ μέγεθος. πῶς οὖν ἐν ἀλλήλοις γένοιντ' ἄν, πάντως ἀκοῦσαι προῄρησαι· δεῖ γὰρ τὸ ἕτερον περιέχεσθαι ὑπὸ τοῦ ἑτέρου. τὸ γοῦν περιεχόμενον ἐν τῷ περιέχοντι· τὸ δὲ περιέχον οὐκ ἂν περιέχοιτο πάλιν ὑπὸ τοῦ περιεχομένου. μὴ οἴου τὸν θεὸν κένωμά τι ἔχειν ἐν ἑαυτῷ ᾧ ὑποδέδεκται τὸν περιεχόμενον. ἐπὶ γὰρ ἀνθρώπων τοῦτο νομιστέον· οὔτε γὰρ ἑτέρων χωρητικοὶ τυγχάνομεν οὐδ' αὖ χωροῦμεν εἰς ἕτερον. εἰ δὲ καὶ χωροίημεν, κενώματι περιέξομέν τε καὶ περιληφθησόμεθα. ἐπὶ θεοῦ δὲ τοιόνδε τι νοητέον· ὥσπερ εἰ ἐν ἀνθρώπου ψυχῇ δύο ἐπιστῆμαι ἢ πλείους συνελθοῦσαι ὁμοῦ τυγχάνοιεν, ἰατρικὴ καὶ φιλοσοφικὴ καὶ ὅσαι ἄλλαι, ὑπ' ἀλλήλων οὐ στενοχωροῦνται ἐν νοῦ καὶ ψυχῆς χώρῳ αἱ πολλαὶ τὸν ἀριθμόν, εὐρυχωρούμεναι καὶ ἀλλήλαις ἐνδιδοῦσαι τόπον, καίτοιγε πληροῦσαι τὴν ψυχὴν καὶ μὴ ὑπεξιοῦσαι ἑτέρα τῆς ἑτέρας, ὡς μίαν οὐσίας φαντασίαν παρέχειν τοῖς σκεπτικωτάτοις τῶν ἀνδρῶν, ἐπεὶ καθ' ἑνὸς καὶ ταὐτοῦ ἵδρυνται νοῦ, διενηνόχασιν δ' ἀλλήλων, καθότι ἄλλο μὲν ἰατρική, ἕτερον δὲ φιλοσοφική· οὕτω δὴ καὶ ὁ πατὴρ καὶ ὁ υἱὸς κατὰ τοῦ αὐτοῦ κεχωρηκότες τόπου καὶ ἀλλήλων δεκτικοὶ γεγονότες καὶ ἓν ὄντες, ὡς μικρῷ πρόσθεν ἔφημεν, μόνῃ ὑποστάσει καὶ προσηγορίᾳ θάτερος θατέρου διενήνοχεν, ἐν ἀλλήλοις δὲ τυγχάνουσιν ὄντες. καὶ ὥσπερ μύρου ὀδωδὴ ἀέρι ἐνδιαχυθεῖσα κατὰ τοῦ αὐτοῦ χωρίου τ' ἀμφότερα τυγχάνοντα τῷ δοκεῖν μὲν συνδιακέχυται, κατ' ἀλήθειαν δ' εὑρήσεις ἕτερον μὲν τὸν ἀέρα, ἄλλο δὲ τὴν ὀδωδήν· ἤδη δὲ καὶ φῶς τὸ ἐξ ἡλίου καὶ πνοαὶ τῶν ἀνέμων ἀλλήλων διαπεφυκότα καὶ τῷ δοκεῖν ἀναμεμιγμένα πολλὴν ἔχουσι τὴν διαφοράν· φῶς γὰρ καὶ ἄνεμοι οὐχ ἥκιστα διεστήκασιν ἀλλήλων· τούτοις ἀπείκασον τὴν θεότητα καὶ μεῖζόν τι τῆς διὰ λόγου ἀποδείξεως διανοηθεὶς εὕροις ἂν τοὺς ἑκατέρους 3,1.84 ἓν κατ' οὐσίαν καὶ ὁμοφροσύνην καὶ τὸν ἕνα εἰς πατέρα καὶ υἱόν, καθάπερ προέφημεν, ὑποστάσει καὶ προσηγορίᾳ διαπεπλασμένον. Πάντως ἄρα κινήσεις μοι καὶ τοῦτο· Εἰ τὰ πάντα πεπλήρωκεν ὁ πατήρ, αὖθις δὲ καὶ ὁ υἱός, ποῖος ὑπολείπεται τόπος τῇ ἀντικειμένῃ δυνάμει; μεθ' ἑαυτοῦ γὰρ ἔχειν τὸν ἐναντίον οὐκ ἂν ἁρμόζοι θεῷ. εἰ δ' ὅπῃ τυγχάνοι καὶ ὁ τῆς κακίας ἄρχων, μὴ καὶ θεὸς εἴη ἐνταυθοῖ, περίγραπτος ἄρα καὶ μερικὸς ἀποδειχθήσεται ὁ θεός. ἀλλά φημι ἔγωγε πανταχοῦ εἶναι καὶ μὴ εἶναι ὅπου οὐκ ἔστι θεός, εἰ καὶ ὁ τῆς κακίας ἄρχων τυγχάνοι που ὤν. οὐδὲ γὰρ αἱ τοῦ ἡλίου ἀκτῖνες κατὰ βορβόρων καὶ λύθρων
φερόμεναι μολύνονται, ἀλλὰ μᾶλλον ἀφανιστικαὶ τυγχάνουσι καταξηραίνουσαι τῷ καύματι· οὕτω καὶ Ὁ θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον προσαγορεύεται καὶ Πῦρ ἐναντίον αὐτοῦ καυθήσεται, ἵνα τοῖς μὲν προσφιλέσι λύχνος καὶ φῶς ᾖ, τοῖς δὲ ἐχθροῖς πῦρ καταναλίσκον· Φλογιεῖ, γάρ φησι, κύκλῳ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ. διὸ δὴ καὶ ὁ τῆς κακίας ἄρχων βουλόμενος διαφεύγειν τὰς πυρφόρους τοῦ θεοῦ βολὰς πάντα τόπον διαθεῖ· πανταχοῦ δ' εὑρίσκων τὸν θεὸν δίεισι διὰ πάσης ἀνθρωπότητος· εἰ δ' εὑρίσκει τινὰς τῷ πνεύματι ζέοντας, ἀποφεύγει καὶ τὸν παρ' αὐτῶν καύσωνα. κατάδυσιν δ' εὑρὼν ἔν τινι μὴ ἔχοντι πνεῦμα θεοῦ σεσαρωμένην καὶ κεκοσμημένην ἐπ' ὀλίγον, ἀναπαεὶς συναναλωθήσεται τῷ ὑποδεδεγμένῳ· ὁμοίως γὰρ ἐχθρὸς ὀφθήσεται καὶ ὁ ὑποδεδεγμένος τὸν ἀνταίροντα τῷ θεῷ φίλον ποιούμενος. ἱκανῶς οἶμαι πρὸς ἀπόδειξιν καὶ τούτοις ἐπεξιέναι. Μηδὲ τοῦθ' ὑπολελείφθω μοι λεληθότι ἢ καὶ τῇ πρὸς τὰ ἄλλα ὁρμῇ παραπλεύσαντι ὥσπερ βιαίᾳ συνωσθέντι πνοῇ, πῶς σὺν τοῖς ἅπασιν οὐδ' ὁ υἱὸς οἶδε τὴν ἡμέραν ὁ ἐν ἑαυτῷ ἔχων τὸν πατέρα καὶ αὐτὸς ὢν ἐν τῷ πατρί; ἀλλὰ καὶ 3,1.85 τοῦτο ταπεινοφροσύνης ὑπερβολῆς ἔμφασιν ἔχει. ἔδει γὰρ ὑπερβαλλόντως τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ ταπεινοῦν ἑαυτόν, ἐπεὶ καὶ τὴν ἄλλην πολιτείαν καθ' ὑπερβολὴν κάλλιστα διεδέξατο. εἰπὼν δὲ μὴ ἐγνωκέναι τὸ μὲν ταπεινοφρονεῖν τοῖς ἀκροωμένοις ἐνέφηνεν· ἵνα δὲ μὴ δοκῇ ψευδὴς εἶναι, εἶπεν· Εἰ μὴ ὁ πατὴρ οἶδε μόνος τῷ μὲν λόγῳ ἀνηνάμενος εἰδέναι, τῇ δὲ δυνάμει τοῦ αἰνίγματος ὁμολογήσας· εἰδότος γὰρ μόνου τοῦ πατρὸς οἶδεν ἄρα καὶ ὁ υἱὸς ἓν ὢν αὐτὸς καὶ ὁ πατήρ. δύο δὴ ἐκ τούτου κατορθώματα συμβέβηκε τῇ ἀνθρωπότητι, ὑπόθεσίς τε ταπεινοφροσύνης καὶ συντελείας ἄγνοια, δι' ἣν ὁ βίος συγκεκρότηται. τί δ' ἂν εἴη δυσεπιγνωστότερον, ἡ ἡμέρα τῆς συντελείας ἢ αὐτὸς ὁ θεὸς καὶ πατήρ; εἰ δὲ τὸν πατέρα ἔγνω εἰπών· Ἵνα γινώσκητέ με, καθὼς γινώσκει με ὁ πατὴρ κἀγὼ γινώσκω τὸν πατέρα, πῶς οὐκ ἂν ἔγνω τὴν ἡμέραν, ἧσπερ καὶ δημιουργὸς αὐτὸς γέγονε; χωρὶς γὰρ αὐτοῦ ἐγένετο οὐδέν. καὶ τοῦτο τοῖς βραχέσι τούτοις ἀποδεδειγμένος ὁ λόγος ὅπως ἔχει, μὴ ἐμποδών τινι γίγνοιτο πρὸς τὴν εὐθεῖαν πίστιν. Ὑμεῖς οὖν, οἱ κατὰ Σαβέλλιόν τε καὶ Ἄρειον, οἱ ἐν τηλικαύτῃ διαφορᾷ γεγονότες, πᾶσαν ἐπεγνωκότες ἐκ τῶν εἰρημένων τὴν ἀλήθειαν, σύνιτε μοι πρὸς φιλίαν καὶ εἰς τὸ μεταξὺ τῶν ἀμφοῖν ἐληλυθότες παγίδοιν εὑρήσετε τὴν τῆς ἀληθείας ὁδόν, ᾗ πορευθέντες ὄψεσθε τὴν αἰώνιον ζωήν.
Continue reading PG 45: Contra Macedonianos →≣ entire volume