tium multitudinem omittam, quibuscum tanto tempore vixit in tantis relictus angustiis, quid illum animi habuisse putas inter adeo ingentes tot tonitruorum fragores atque nimborum? Quippe inferior abyssus disrumpebatur, superior summa impetus vi demitte batur, cum intrinsecus ille cum liberis sederet solus. Etsi enim de fine confideret, per eorum tamen quæ ficbant vehementiam metu fere præmortuus erat. Ubi euim nos cum habeamus domos in terra altius fun datas, urbesque inhabitemus, tamen si videamus pluvian vel paulo vehementius solito demitti, con eidimus metuque constringimur: quid ille passus æstimetur, cum solus intus esset, abyssumque illam horrificam, ac varia eorum, quæ suffocabantur, ge nera consideraret? Denique sufficere solet ad ferien dos summo pavore animos, urbem unam, vel domum etiam vi aliqua inundationis absorptam undisque opertam cernere; at vero quando id orbis universus passus est, dici non potest qui affectus sit vir ille cum in mediis fluctibus circumferretur. Totum ergo annum illum in eo metu egit., Cum vero tandem diluvium cessasset, paulatim quidem jam cedebat motus, sed mæror augebatur, prodeuntemque ex arca tempestas alia excepit priore non minor, cum intueretur horrendam illam solitudinem, necemque illam violentam, atque interfectorum corpora limo ac luto permixta, cunctosque pariter homines, et asinos, et cætera his etiam ignobiliora animantium genera, uno prorsus miserabili sepulcro obruta. Nam etsi admodum peccatores fuerant qui talia perpessi erant, homo tamen erat Noe, contribulesque suos non pote rat non miserari. Quippe et Ezechiel cum justus esset, atque Israelitas maxime omnium improbos cognosce ret, videns tamen illos jugulari et corruere, hoc idem passus est, alque illacrymavit, etiamsi antea Deus omnem ipsi illorum impietatem revelasset, atque ipsis oculis intuendam præbuisset, ut cum illos puniri inspiceret, eam calamitatem fortiter perferret. Sed tamen cum tanto præscientiæ solatio præparatus esset, ita quoque angebatur corum cladibus, cor ruensque clamabat: Heu mìhi, Domine, deles tu reli quias Israel (Ezech. 9. 8)? Non semel autem solum perpessus est, sed et secundo cum Jechoniam cerne ret occisum. Itaque et Noe, tametsi innumera sciebat illorum esse scelera, non tamen Ezechiele sive Mose fortior erat: quippe et ille sæpe eadem que propheta passus est; peccantes intuens Hebræos, tunc eos maxime miserabatur, quando puniendi erant, ma gisque ipse quam qui puniebantur angebatur. At tem pore Noe calamitas longe erat gravior, quippe illa sola ejusmodi mors illata est. Cum igitur tot premere tur malis, solitudine, miseria gentis suæ, pereuntium multitudine, mortis gonere, terræ totius desolatione, atque undique mœror incresceret, qui se vehemen tissime concuteret, adjicitur continuo nati contume lia, res quidem intolerabilis, turpitudinis et doloris Incredibilis. Quanto enim amicorum probra graviorą quam inimicorum sunt, tanto injuriæ a filiis acceptæ illis etiam intolerabiliores sunt. Cum enim quein genuerat, quem educaverat, quem erudierat, cujus gratia labores plurimos ac dolores curasque tolerave rat, eum præ carteris contumeliosissime se tractare cerneret, ne ferre quidem animi dolorem poterat. Contumelia quippe libero homini, tum per se est in tolerabilis, tum si a filiis manaverit, in stuporem animi convertit, utpote' atrocissima. Tu velim non id modo facinus consideres, sed ex eo ipso conjicias quam ille contumeliose priori omni tempore patrem habuerit. Qui enim præsentem adhuc tantæ cladis terrorem habebat, ac nuper ex carcere illo exierat, orbisque totius calamitatem videbat, ac ne sic quidem emendatus fuerat, sed eum quem minime omnium debuerat, contumeliis afficiebat, neque infinitorum mortalium nece, neque solitudine, neque Dei ira, neque alia ulla carum rerum quæ tum contigerant melior affectus fuerat: cujusmodi ille ante diluvium fuit, cum plurimos haberet, qui se hortarentur að vitia? Tunc enim profecto, tunc molestiores fluctus justus ille pertulit, quam fuerint qui post in diluvio contigerunt, cum per filium suum, tum per alios onnes. Nam in diluvio quidem sola illum aquarum multitudo angustabat; ante diluvium autem undique nequitiæ abysso comprimebatur, ac vehementius quam fluctibus insidiis nequissimorum hominum collide batur. Solus enim relictus in tanta scelestorum homi num flagitiosorumque multitudine, etsi nihil alind patiebatur, irrisiones tamen plurimas ac dicteria quotidie ferebat: idque si non antea, tum maxime quando illis de arca et de futuris cladibus verba fa ciebat. Istud vero quantam vim habeat ad perturban dos animos, testatur qui ex utero matris sanctificatus est Jeremias, qui propterea prophetiam quoque ipsam relinquere meditabatur. Dixi enim, inquit, n^n pro phetabo (Jer. 20. 9). Præterea id solum, quod nullus illi erat unanimis, nullusque suis moribus conformis, quantum illi tædii, quantum putas mœroris offude rat? Neque ideo tantum angebatur, verum ex illoruın miseratione cruciatus innumeros patiebatur. Non enim tune solum mærent viri justi, cum pravos morientes aspiciunt, sed etiam cum peccantes vident; imo vero multo amplius hoc quam illo cruciantur: quod ex prophetis facillime animadverti potest. Alius quippe illorum amare ingemiscens: Væ, inquit, anima, quia periit pius de terra, nec est in hominibus, qui quod rectum est faciat (Mich. 7. 2). Alius ad Deum loque batur Quare ostendisti mihi labores et dolores videre (Habac. 1. 3). Et de iis qui injuriis opprimebantur, nimium condolens Ingebat dicens: Facies homines ut pisces maris non habentes ducem (Ibid 14). Quod si tunc ista contingebant, cum leges constitute essent, et principes, et judicia, et sacerdotes, et prophetæ, et supplicia, considera quanta impudenti:e magnitu dine sub Noc cuncta scelera committebantur, cum nullo horum adhuc homines cobiberentur. Et sub prophetis quidem non valde longæva crat vita, sed septuaginta vel octoginta annis terminabatur; tuna 1 Hæc, utpote atrocissima, desunt in Colb. et in textu Sa. vil., se habentur in Morel, et in margine Savil.

vel i¡lam, sed quam monstravero tibi (Gen. 12. 1), oninia mente circumibat, ingentesque tumultus animo acci piebat, cum nusquam sistere cogitationem posset, sed suspicari plurima, curisque angi cogeretur. Credi enim potest ad orbis terræ fines, Oceanumque ipsum se profecturuin exspectasse. Itaque etsi non omnem perlustravit terram, curam tamen bujusce sibi perfi ciendi itineris sustinuit. Neque enim animo ita paratus erat, quasi ad solam usque Palæstinam profecturus, sed quasi ubique jubentem sequuturus, etiamsi orbem totum pervagari juberetur, etiamsi ad eas que extra habitatam sunt insulas accedere. Quod si sperare contrarium præcepto indefinito suaderetur, id rursus erat molestissimum. Is enim qui grave aliquid tolera turus est, multo fert levius, si aperte sciat quid sibi sustinendum sit, et ad quid sese præparare debeat, quam si per omnia cogitationibus jactetur ambiguis, et nunc læta, modo tristia exspectet, nec possit cui quam horum confidere, cum utrumque pariter in certum haberi possit. 7. Quot adversa tulerit Abraham. Et quidem antequam in repromissam terram pervenirat: cum vero tandem in Palæstinam venisset, et se jam quie turum speraret, tunc vero major illum in portu tem pestas excepit. Est autem ca non minima doloris ratio, imo omnium intolerabilissima, cum quis adver sis se ereptum putans, atque ad finem ipsum perve nisse, cura jam omni et cogitatione solutus, rursus initium aliud malorum experiri compellitur. Nam qui ad ferenda adversa adhuc paratus est, æquiore animo ista cum sibi inferentur, excipiet: at vero si positis curarum cogitationibus, aliquid hujusmodi contingat, duabus ex partibus turbatur, ac expugnatu facilis est, tum quia inexspectata res est, tum quia omnem cu ram et apparatum deposuit. Quænam ergo ista tem pestas fuit? Fames ita valida Palæstinam occupaverat, ut inde continuo exsurgere coactus sit, atque in Ægy ptum proficisci. Quo cum pervenisset, veluti malorum finem inventurus, alia illum rursus fame acerbior calamitas invasit, adeo ut de sumına rerum periclita retur, atque eo timoris deductus sit, ut quod gravis simum est omnium, uxorem scilicet alienæ libidini exponere, metu coactus eligeret. In tantam enim tunc necessitatem devenit, ut etiam simulatione uteretur quo quid dici miserabilius possit? Quo enim animo illum fuisse existimas, cum uxori ita consulere coge retur, et diceret: Scio ego quod mulier decora facie sis. Erit ergo cum te viderint Ægyptii, dicturi sunt quia Uxor illius est; et interficient me, el reservabunt te. Dic ergo quia Soror illius sum, ut bene mihi sit propter le, rivatque anima mea ob gratiam tui (Gen. 12. 11. 13). His verbis usus est qui propter Deum, et patriani, el domum, et amicos, et cognatos, aliaque domestica omnia dimiserat; qui talem ærumnam tantumque laboris tam prolixo tempore in itinere perpessus fuerat: et tamen nihil hujusmodi loquutus est, puta Reliquit ne Deus, et aversatus est, suaque cura et providentia exclusit; sed fortiter omnia ac fideliter pertulit: et qui maxime omnium, uxore per summam vim contumeliis affecta irasci debuerat, agebat omnia ne contumelia manifesta heret. lloc vero cujusmodi mæroris ac doloris sit, sermone explicari nequit norunt id omnes qui uxores duxerunt, atque in zelo typiæ umquam suspicionem inciderunt. Sed et Salo mon quænam sit hæc passio testatur, dicens: Plenus enim zelo furor viri ejus ¹, non parcet in die judicii, ne que nullo pretio inimicitias solvet, neque donis plurimis reconciliabitur (Prov. 6. 34. 35). Et rursus: Fortis ut mors dilectio, durus ut infernus zelus (Cant. 8. 6). Quod si zelotypus ita excandescit, is qui tantis pres sus erat incommodis, ut cogeretur eis quoque adulari, qui se contumeliis afficerent, et quos ulcisci debue rat, cuncta facere ut libidines explerent, suaque uxore fruerentur, quo non dici potest miserabilior? Interca cum ista quoque tristia finein accepissent, alia rur sus adversa gignebantur, famique bellum successit. Omitto nunc rixas et jurgia pastorum, separationein a fratris filio: quamvis ista quoque, si cum cæteris examinentur, mœrorem non mediocrem inferre pos sint. Cum enim is qui servatus ab eo fuerat, tantisque per illum potitus commodis, qui sibi cedere per omnia, pastoresque suos increre debuerat; hic, optione proposita, fertiliorem sibi regionem elegit, incultam illi ac descrtiorem relinquens: quis, oro, facile ferret, non dico detrimentum, sed injuriam, cum videret se, qui ipsum honorasset, paruin hono rifice tractari, ac minorem accipere partem? Id qui dem omni detrimento gravius censetur; sed hæc tamen universa prætereo: de patriarcha enim, non de quovis homine nobis sermo est. 8. Successit illi fami Persicum bellum, cogiturque adversus hostes victoria elatos militem ducere is, qui principio non affuerat belli, integris adhuc utrisque partibus, sed victoria jam potitis hostibus, cum eos nemo ferre posset, sed alii quidem passim interfecti essent, alii se latebris et fuga: dedissent, et reliqui in servitutem abducti fuissent. Sed tamen nihil horum illum ut domi maneret induxit, sed vehementi mœro re perculsus profectus est, ipse quoque ejusdem ca lamitatis particeps futurus, seque ipsum haud dubi.c neci expositurus. Nam velle cuin trecentis servis suis, vel modice pluribus, adversum hostem numerosissi mum dimicare nihil aliud profecto erat, quam se el captivitati et supplicio et morti acerbissimæ expone re. Profectus itaque est, ut ipse quoque barbaricam immanitatem experiretur. Verum Dei clementia ser vatus, fusis hostibus, prædæ ac cognati compos cum remeasset, sua rursus incommoda flere cogebatur, cum ob defectum liberorum nullum relinqueret hære ditatis successorem. Noli enim existimare, cum enin audis conqueri, et ad Deum dicere, Quid mihi dabis? ego autem sine liberis pereo (Gen. 15. 2), hanc illi recentein fuisse ac novam molestiam: hæc enim cura et sollicitudo cum sponsa una in domum justi illius introierat, imo vero ante ipsum ingressum sponse. Quippe omnes consuevimus, cum incipimus de uxore cogitare, jain tunc rei ipsius curis omnibus tentari, * Deest, ejus, in Colb.

arguere: dolebat profecto atque disrumpebatur. Deus, inquit, providebit sibi victimam in holocaustum, fili. Quanta miseratione verba ista plena fuisse arbitraris? Continebat se tamen, ac premebat doloris vim, atque ista oninia ea alacritate patrabat,qua facerent qui nullo istiusmodi impedimento continerentur. Immolatum interea filium (quippe devotione illum immolaverat) sanum rursus atque incolumem restituit matri: quem illa suscipiens, antequam affatim dulci nato frueretur, excessit e vita: id justo illi maximo mœrori fuit. Etsi enim longo simul vixerant tempore, nihil ta men persuadere poterat, ut eum casum levius ferret imo vero hoc ipsum ampliore illum dolore couficie bat. Nainque consuevimus eos, qui plurimo nobiscum tempore vixerunt, suminaque virtutis suæ et amici tiæ nobis documenta dederunt, maxime omnium ac summo desiderio requirere. Quodque ista sic se ha beant, ipse patriarcha nobis indicat, qui fletu ac lamentatione illam prosequutus est. Quis jam reli quas curas recensere possit, quas pro filio, pro ejus uxore, pro fratribus illius suscepit, aliaque omnia quæ qui ad amussim considerare velit, longe labo riosiorem justi hujus vitam, curisque cumulatiorem perspiciet, quam ejus quem paulo ante indicavimus. Præcipua enim tantum Scriptura narrans, cætera nobis omnia examinanda reliquit, quæ diebus singulis verisimile est domi contingere, ubi servorum est multitudo, vir, uxor, ac filii, multarumque rerum cura ac sollicitudo. Ita sane, inquies, sed illi solatium ferebat in singulis hujusmodi adversis, quod propter Deum illa omnia pateretur. Et te ipsum igitur illud consolabitur. Nullus enim profecto, nisi Deus, tibi hanc inferri tentationem permisit. Nam si nec porcos quidem invadere nequissimi dæmones ausi fuerint (Matth. 8. 30. seqq.), nisi prius ille permitteret, multo minus pretiosam animam. Sicut igitur viro illi quod fortiter omnia et cum gratiarum actione ferret, id multam contulit mercedem, ita pariet et tibi, si modo non graviter atque indignanter feras, sed in omnibus gratias agas clementissimo Deo. Nam et beatus Job ca quæ passus est, Deo permittente perpessus est: co ronis tamen non ideo tantum donatus est, quia passus est, verum etiam quia contra adversa omnia fortis atque Inviolabilis perstitit; admiramurque illum omnes, non quod privatus omnibus a diabolo fuerit, sed quia inter bec omnia non peccaverit, ne in labiis quidem suis. 10. Redit ad exemplum Isaac. Quoniam vero de Job mentionem feci, vellem quidem longa ipsius la menta, passionumque vehementiam persequi: verum ne prolixior sim, ad Isaac redeo. Porro si cupis illius omnia diligentius addiscere, librum ipsum in mani bus sumens, aspice in abyssum altissimam calamita tum viri, plurimamque ibi consolationem invenies. Quanto enim melior justus ille est quam nos, tanto majorem vim expugnandam habuit, eoque vehemen tius contra illum tunc nequissimus ille concitatus est. Carterum recte facta non tam tentationum numero, quam rerum virtute æstimantur. Itaque etsi inferius istud certamen est, nihil id tuas coronas poterit mi nuere: nam et is qui duo talenta obtulit, nihil minus retulit, quam is qui obtulerat quinque. Cur id? Quia, etsi non idem proventus, eadem tamen alacritas fuit. Quocirca et eodem honore uterque potitus est, au diens: Intra in gaudium Domini tui (Matth. 25. 21). Quid ergo Isaac? Peregrinationem quidem illam lon gissimam subire exemplo patris terramque suam derelinquere coactus non est; sed plane supremum malorum omnium ipse sustinuit, metum scilicet, ne sine liberis decederet. Postea vero quam per ora tionem eo metu liberatus est, alius continuo eum excepit timor longe major. Neque enim par metus est pro conjugis sterilitate, et pro radice ipsa trepi dare. Sic enim partus doloribus disrumpebatur, ut vita morte omni illi esset acerbior. Et hoc ipsam au dias licet dicentem: Si mihi ita futurum erat, ad quid mihi vivere (Gen. 25. 22)? Famis autein et iste ex perimentum cepit, etsi non ut pater in Egyptum descendit sed quod ille vere in Ægypto pertulit, et iste pati periclitabatur, uxorem scilicet amittere. Et patrem quidem venerabantur finitimi omnes, hunc vero non secus atque inimicum et hostem exagita bant, neque propriis illum laboribus perfrui sinebant; verum cum illum angustiis undique concluderent, licenter ipsi laboribus ipsius fruebantur. Tandem vero cum sibi illos amicos nactus esset, filiosque adultos cerneret, tunc certe, tunc quando summam se con solationem inventurum sperabat, optimosque senectu tis suæ curatores habiturum, in supremum corruit mærorem. Primum enim major natu filius uxorem sibi alienigenam contra patris votum cepit, et eo ipso quod pugnam et bellum in domum introduxis set, illum summa et incredibili vi doloris affecit. In numeris enim malis mulieres illæ soceros afficiebant quæ omnia Scriptura devitans, uno verbo cuneta signavit, cum diceret: Cum Rebecca contendebant (Id. 26. 35) reliquitque id dictum eis intelligen dum, qui domos habent ac filios jam uxoratos. Illi enim maxime omnium noverunt quantum mali sit quantumque detrimenti, si socrus et nurus mutuo rixentur, idque tunc maxime, cum ambæ eamdem inhabitent domum. Hoc autem juge illis erat incom modum. Ad hæc illi gravior quoque molestia adjecta est, carcitas scilicet, quæ cujusmodi sit, illi soii sciunt qui patiuntur. Præterea dum benediceret filiis, con tra quam volebat, matris astu et arte minoren, pro majore benedixit: qua in re ita indoluit, ut amariuş quam is qui passus fuerat clamaret, excusaretque ignorantiam, quod non illum sciens benedictione frau dasset, veruin circumventus. Ilæc autem omnia scenæ tragœdiam præfere bant, fabulamque Thebanorum adolescentium si guabant. Nam et hic etiam senectutem occæca tionemque patris major natu contemnens, juniorein fratrem deturbavit domo. Et si non ille necavit, id matris impedivit sapientia: et hic enim commi natus est cædem, patrisque mortem operieba tur. Quod cum mater cauta didicisset, patrique retulisset, illum ejus manibus eripuit: el eum

forte superveniens interficiat me ac matrem cum filiis. Tu autem mihi dixisti, Bene tibi faciam (Gen. 32. 11). Quam non lætitiam hic metus exclusisset, etiam si priori omni tempore tranquillissime vixisset? At nunc omnis illa vita, ex qua die benedictionem accepturus metu pene fuerat mortuus, per calamitates varias in sidiasque texebatur. Tantus denique tunc illum timor invaserat, ut post congressum fratris, quantumlibet ille præter spem benigne et humaniter eo usus esset, confidere ne sic quidem posset anxietatemque depo nere. Denique cum obsecraret ille, ut secum se ire permitteret, non secus quam a fera aliqua liberari cupiens, ut recederet orabat, dicens: Nosti, domine, quia infantes teneriores sunt, ovesque et bores mecum fœtæ; si ergo urgeam eas, die una morientur cuncti gre ges. Præcedat dominus meus ante servum suum, et cgo invalescam in via secundum tarditatem profectionis, quæ coram me et juxta pedes parvulorum meorum, donec veniam ad dominum meum in Seir (Id. 33. 13. 14). Respiransque ex illis periculis modicum, in alium lon ge maximum timorem incidit. Dinæ filiæ raplus. Rapta quippe illius filia, pri mum quidem puellæ contumeliam ægre ferebat; sed cum id facinus lenisset, quod eam regis filius ductu rum se uxorem polliceretur, eamque sententiam lau dasset Jacob, fœdera violavit Levi cum fratre suo, civesque viritim ad unum jugulantes, in id tremoris patrem induxerunt, ut inde protinus migraret, co quod omnes adversum se bellaturos timeret. Dixit enim, ait Scriptura, Jacob ad Simeonem et Levi: Odio sum me fecistis, ut iniquus sim, omnibus habitantibus terram, Chananææisque et Pherezæis. Ego autem sum mi nimus numero, congregatique contra me simul concident me, deleborque ego, et domus mea (Id. 34. 30). Quippe omnes illos una finitimi necassent, nisi illo rum indignationem Dei clementia continuisset, finem que cladibus imposuisset. Factus est, inquit, timor Dei super omnes per circuitum civitates, neque persequuti sunt post filios Israel (Id. 55. 5). Quid ergo cum hoc metu liberatus esset? num tandem respiravit? Imo vero tune supremus eum malorum omnium vertex invasit, mors scilicet amantissimæ conjugis et imma tura simul et violenta. Peperit enim, inquit, Rachel, parturiensque laborabat. Factum est autem cum partu riens periclitaretur, dixit illi obstetrix: Confide, et hic enim tibi filius est. Et cum efflaret animam, moriebatur enim, vocavit nomen ejus, Filius doloris mei (Ibid. v. 18). Cumque luctus adhuc recens esset, adjecit mœ rori Ruben, patris torum contumeliose impetens. Quod ille tam graviter tulit, ut moriens quoque mala im precaretur filio, tum scilicet, quando filiis parentes majore misericordia affici consueverunt idque cum ille primogenitus esset omnium quod etiam ad affe ctum non parum valet. Sed tamen hæc omnia vis mœroris exclusit, vocansque illum dixit: Ruben pri „nogenitus meus, fortitudo mea, et initium filiorum meo rum, durus ad ſerendum, durusque et audax: injuriam intutisti, sicut aqua non effervescas. Ascendisti enim in cubile patris tui, tunc maculasti stratum, ubi ascendist (Gen. 49. 3. 4). Cum autem adolevisset amantissimæ uxoris filius, solarique illius desiderium hujus contu bernio speraret, tunc ipsi multiplices parantur ærum næ. Fratres enim illius tunicam intinctam sanguine pa tri ostendentes magno illum luctu confecerunt. Neque enim solam lugebat mortem, sed ipsum quoque mortis genus: plurimaque erant quæ illius animum exagitabant, quod amatæ illius filius, quod melior reliquis, quod maxime dilectus, quod in ipso setatis flore, quod ab eo missus, quod neque in domo, neque in lecto, neque pa tre coram assistente, neque dicens aliquid et audiens, quod non communi morte omnium, quod vivens a ſe rarum immanitate discerptus fuerat, quod ne reliquias quidem illius reperire poterat et humo condere: quod ista illi non in juventute contigissent, quando melius ferre potuisset, sed in senectute ultima. Eratque mi serandum omnino spectaculum, videre canos pulvere fœdatos, senileque pectus discissa tunica nudatum, lamentaque admittentia consolationem nullam. Scidit enim, inquit, Jacob vestimenta sua, et circumposuit ci licium lumbis suis, lugebatque filium diebus plurimis. Congregati sunt autem omnes filii ejus et filiæ, et vene runt consolari eum; noluitque consolari, dicens: De scendam ad filium meum lugens in infernum (Id. 37. 33.-35). Quasi vero possibile non esset vacare a m‹e‐ rore animum ipsius, cum cœpisset ea plaga curari, ſames valida incumbens, terramque universam occu pans, primum quidem vehementi illum mærore tur baverat cum autem reversi ex Ægypto filii, rei fru mentariæ copia famis incommoda solati essent, aliam item consolationi mixtam doloris causam attulerunt, voluptatemque, quam ex famis levamine tulerat, ab sentia filii premebat atque obscurabat. Neque id solum, sed Benjamin ipsum postulabant: quo ille unico sola tio ex uxoris defunctæ et a fera devorati filii lenire mærorem poterat. Erat autem non ea sola causa de tinendi Benjamin secum, verum ætas quoque et ipsa educationis ratio. Non descendet, enim, inquit, filius meus vobiscum, quoniam frater ejus mortuus est, et ipse solus derelictus est, contingetque illum infirmari in via qua vos pergitis, deducetisque canos meos cum dolore ad inferos (1d. 42. 38). Primum igitur omnino renue bat, illum numquam se daturum asserens: cum vero vehementissima fames urgeret, graviorique necessitate tangeretur, quamquam nimium mœrens: Quid enim, inquit, me afflixistis, nuntiantes homini, quod esset vobis frater (1d. 43. 6)? verbaque illa miseranda loquu tus: Joseph, inquiens, non est, Simeon non est, el Benjamin hunc assumetis? in me venerunt ista omnia dolens scilicet quod post Joseph et Simeon etiam Benjamin a se niterentur avellere, ostendensque omnia se potius passurum, quam dimissurum a se filium victus tandem suis eum manibus tradidit, dicens: Et fratrem vestrum assumite, surgentesque descendite ad virum. Deus autem meus det vobis gratiam in conspectu viri, emittatque vobiscum fratrem vestrum unum et Ben jamin. Ego cnim sicut liberis orbatus sum, liberis orbatus sum (Ibid. v. 15. 14). Ita vehementer summis illis angebatur incommodis, ut visceribus etiam discerptis

dimissis ipse inclusus perseverabat. Tu nolo mihi custodis clementiam objicias, verum ipsius verba di ligentius examines, et inspicies animi dolorem. Nam com somnium interpretatus esset, regio pincernæ dixit: Sed memento mei per temetipsum, cum tibi bene fuerit, faciesque super me misericordiam, et suggeres Pharaoni de me, et educes me de carcere isto, quia furto sublatus sum de terra Hebræorum: et hic non feci quicquam, sed innocentem injecerunt me in domum lacus hujus (Gen. 40. 14. 15). Etsi enim claustra carceris facile ferebat, cum eis hominibus vivere, puta sepul erorum violatoribus, furibus, parricidis, adulteris, ho micidis (his enim atque hujusmodi plenum erat illud habitaculum), gravius illis ac molestius erat. Neque id solum, sed quod plurimos intueretur frustra et inaniter illic maccrari et confici. Sed tamen, id quod tute modo quereris, servus quidem vinculis eripieba tur, liber antem in ærumnis persistebat. Quod si quis regni mentionem faciat, hic mihi rursus curarum examen, vigiliarum et mille negotiorum difficultates in medium adducet: quæ omnia iis qui quietam curis que vacuam vitam diligunt, non nimium jucunda sunt. Præterea sanctis illis quidem si quid lætum continge bat, mirum profecto non erat, cum necdum cæleste regnum planum et apertum esset, nec futurorum bo norum promissio manifesta: nunc vero quando tanta bonorum copia proponitur, resque cunctis manifesta est, audebitne, obsecro, jam quispiam dolere, si in præsenti vita jucundis nullis perfruatur, aut prorsus in hac vita dulce aliquid existimabit qui illa noverit? Et quid hoc animo dici abjectius potest, si, sperans paulo post in cælum se migraturum, hujus mundi re quiem inquirat ac prosperitatem umbra nulla melio rem? Vanitas enim vanitatum, inquit, et omnia vani tas (Eccle.1.2). Quod si is, qui præsentis vitæ volu plates præ cæteris hominibus fuerat expertus, hanc adversus illas sententiam tulit, multo magis nos ita affici et sentire convenit, quibus nihil est commune cum terra, quibusque in superna inscriptis civitate totamque illuc mentem transferre jussum est. 1. Sufficere quidem poterant ea quæ dicta sunt ad exstinguendam moeroris flammam, atque persuaden dum meliore ac tranquilliore esse animo verum ut consolatio sit cumulatior, et hunc librum adjicere in stitui, illud abs te primum inquirens Dic, oro, si quis te ad regnum terrestre vocaret, atque ante in gressum ejus civitatis, vel antequam coronam accipe res in stabulum divertere necesse esset, ubi luti ac fumi plurimum viatorumque tumultus esset, et latro num perturbatio, summaque pressura et angustia, num ad illa tristia cogitatione convertereris, nonne vero illa omnia quasi nihil essent contemneres? Quomodo igitur non absurdum fuerit, terrenis rebus potiturum, spe regni elatum nihil his quæ interim adversa inci derint contrahi, ad cælos autem accersitum per sin gula quæ in diversorio contingunt tristia decidere at que perturbari? Profecto enim diversorio ac stabuli habitatione nihilo præsentis vitæ status melior; idque cum sancti nobis indicare cuperent, hospites ac per egrinos seipsos appellabant, his verbis nos erudientes, et læta sæculi præsentis et tristia deridere, atque a terra longissime remotos toto animo cælestia ambire, atque ad ea totam transferre cogitationem. Hosis exemplum affert. Age itaque ad sanctos ipsos veniamus, a Joseph ad Mosem orationem trans ferentes. Hic enim, omnium qui in terra versabantur mitissimus, gignitur gentilibus quidem suis vi duris simæ servitutis oppressis, alienatus autem a parenti Colb., Ejusdem ad eumdem etiam de tristitia. Savil., ad eumdem Stagirium Sermo III. bus, ignoransque a quibus genitus esset, priori omni ætate a barbaris viris educatur: quo quid gravius Hlebraco, singularique prudentia prædito adolescenti potuit contingere, etsi millies filius regis esse putare tur? Non autem hoc solo angebatur ille tunc, verum quod intueretur gentem suam summis calamitatibus opprimi. Qui enim sine illorum salute ne vivere qui dem, neque in Dei libro conscribi patiebatur, quomodo aulæ regiæ regnique bonis frui potuisset, cum tanta omnes tempestate jactare gentiles cerneret? Nam si nos quoque post tam multa sæcula exortos, nullam que hujusmodi causam commiserationis erga Judæos habentes, tanta subit occisorum puerorum cominise ratio, quid beatus ille non passus est, qui tam singu lari affectu genti suæ adstrictus ipsas corum clades oculis percipiebat, ac eos præterea qui tantis illos malis afficiebant parentum titulo honorare cogebatur? Reor ipsum miseros illos tune infantes plus luxisse, quam fecerint parentes ipsi: quod ex ipsis liquet que postea gessit. Cum enim eum qui pater esse putabatur nec suadendo flectere, neque cogere valeret, ut fera. lem tyrannicamque jussionem removeret, ipse una malorum communium voluit esse particeps. Neque istud est quod ego nunc tantopere admiror, sed ex cæde illa conjiciens, quam præterito tempore mæroris flammam aluerit, id admodum stupeo. Nain qui ex maxima doloris vi ad homicidium protinus erupit, ex eo opere qui prius animi dolor fuerit ostendit. Neque enim tanta illos vehementia ultus fuisset, nisi plus quam patres ipsi eorum malis contabuisset. Quid igi

faciem horrendam ac pavendam: tanta oculis omnium offusa erat moeroris nebula. Interea Moses multo majoribus tenebris offusus erat. Non enim solos Ægy ptios metuebat, ut reliqui, verum ipsos una Israelitas utraque enim gens illum jam ut seductorem ac versi pellem aggressura erat, Ægyptii quidem irridentes atque invadentes, Israelitæ vero exulcerati ac mœ rore confecti. Sed quid me necesse est dolores angu stiasque viri conjecturis colligere, cum possimus ex ista ipsa superna voce cunctum ipsius dolorem in telligere? Tacenti enim illi, neque labia aperire au denti, dixit Deus: Quid clamas ad me (Exod. 14. 15)? tumultum animi ipsius nobis hoc verbo signi ficans. 3. Moysis ærumnæ in deserto. — Postea vero quam is etiam solutus est metus, majora iterum parabantur adversa. Nam per omne illud iter sævius atque imma nius illo usi sunt ii qui ab eo regebantur innumeris que per illum bonis fruebantur, quam fecisset Pha rao ipse et Ægyptii. Ac primum quidem instabant vehementius illum suffocantes, Ægyptiasque carnes requirentes, ingratique præsentia fastidiebant, et præ terita desiderabant: quod erat sane omnium gravis simum. Quid enim pati poterat acerbius, si amen tium insanientiumque hominum dux constitutus fuis set? Et tamen omnia beatus ille fortiter ferebat, et nisi illos summo affectu dilexisset, tolerabile malum erat cum pro suis tantum doluisset injuriis cum autem erga illos non secus quam pater afficeretur, ex hoc affectu aliam rursus molestiam subire cogebatur, nempe de illorum perversitate ac nequitia. Neque enim tam illum angebant contumeliæ, quam quod illi ipsi contumeliosi essent. Grave quidem revera fuerat etiam ante cibi illius mirabilem largitionem ingratos esse; verum illi etiam inter media miracula nequitiam ostendebant suam, iniquitatem et infræna tam cupidinem, quam colligentes manna præ se fe rebant; atque cum parum processissent, rursus inurmurabant, rursus de Dei beneficiis ingrati que rebantur. Cum vero per singula quotidie peccarent, beatus ille lugebat plus quam illi moestus. Nam cum vitulum fecerunt, ipsi quidem ludebant ac lascivie bant, Moses autem lugens ac moerore affectus, male dictum illud terribile sibi imprecabatur, nihilque om nino ipsi persuadere poterat, ut a miserationis affectu abstineret. Cum igitur sic dilectos in deteriora semper progredi conspiceret, quanto illum in dolore, quibus lacrymis jugiter versatum putas? Si enim unum quis tantum habens filium vivere sine dolore non potest, cum illum semper in vitia pronum animadvertit, etiam si ipse omnibus nequior sit; is qui tot millia homi nuni in filiorum ordine locaverat, imo vero plusquam filios amabat (nullus enim pater, sicut ille, cum filio una perire cupit, cum præcipue nihil peccaverit); is, inquam, qui tot habebat filios, mala aversans, ac bona studiose diligens, quid passus esse putandus est, cum eos omnes, veluti ex quodam condicto, ad vitiorum præcipitia currere intueretur? Neque enim nisi tene bris offusus animaque ex intimo doloris sensu cali… gine turbata, tabulas de manibus umquam abjeciss et atque contrivisset. Sed cito clades illa sedata ab en est. Quonam, quæso, remedio? Nempe enim etianı si curationis illo genere sanatum fuerit vulnus, ipse ta men erat semper in lacrymis. Nullus enim fere ita esset lapideus, qui nihil pateretur fratres et cognatos a suis interfici, atque ad viginti trium millium nume rum eam cædem progredi conspiciens. Nos quippe cum liberos nostros in aliquo peccasse deprehendi mus, tormentis quidem ac flagris illos subdimus: ve rum id non sine dolore facimus, nec minus quam qui patiuntur affligimur. 4. Alia tribulatione et mærore Moyses divexatur. Cum ergo et illum et castra maximus luctus occupas set, alia rursus anxietas adjecta est. Deus enim se non jam illis parciturum, sed eos derelicturum, ange loque daturum illorum curam minabatur. Id vero Mosi visum est omnium acerbissimum. Audi namque quid ille ad Deum loquutus sit: Nisi ipse venias ne cum, ne educas me hinc (Exod. 33. 15). Videsne ut timoribus timores, mœroresque mœroribus semper successerint? Neque tamen hactenus steterunt ad versa, verum cum id quoque persuasisset Deo, an nuissetque ille clementius, ac præstitisset gratiam, aliis rursus doloribus affligitur. Deum jam propitium i irritantes, sese summis calamitatibus exposue runt: nam post cædem illam lacrymabilem, ita Deum rursus offenderunt, ut contra se incendium illud pro vocarent, ex quo omnes fere consumpti periissent, nisi summa erga illos clementia usus esset ¹. Mosem vero duplex semper mæstitia angebat, quod et illos perire, et reliquos corrigi nolle, nihilque ex pereun tium casibus lucrari conspiceret. Necdum enim clades illa finem acceperat, cum ii qui reliqui fuerant, сера rum memores, datas sibi escas ægre ferebant dicen tes Quis nos cibabit carnibus? Recordamur pisces quos in Ægypto comedebamus, cucumeresque el pe pones et porros et cepas et allia. Nunc autery anima nostra arescit, nihilque oculi nostri intuentur nisi manna (Num. 11. 5). Hic jam non tulit ingratos Moses, imo vero dolore superatus illorum regimen recusat, mo rique optat potius quam in tanta amaritudine vivere. Audi denique ipsius verba: Et dixit, inquit, Moses ad Deum Quare afflixisti servum tuum, et quare non inveni gratiam coram te, ut imponeres impetum universi populi hujus super me? Num ego in utero accepi om nem populum istum, aut genui eum, quia mihi dicis, Accipe illum in sinu tuo, veluti nutrix lactentem, in terram quam juravi patribus eorum? Unde mihi carnes, ut dem omni populo isti, quia flent adversum me dicen tes: Da nobis carnes ut comedamus? Non potero ferre populum istum solus, quoniam grave mihi est verbum hoc. Quod si non ita facis mihi, obsecro, occide me, si inveni gratiam coram te (Num. 11. 11-15). Ista ille loquutus est, qui dixerat: Et nunc siquidem dimittis eis peccatum, dimitte: sin autem, dele me de libro quem scripsisti (Exod. 32. 32): adeo illum moeror Sic Savil. in margine; in reliquis hæc verba, nisi....... esset, desunt.

nem habitantium suspicio, quid perpetua bellorum atque pugnarum exercitatio? quem ista statum animi non evertissent? Etsi enim vincebat jugiter, victo riæ tamen voluptatem reliquorum bellorum cura offu scabat, sortiumque distributio summos illi labores ingentesque difficultates pariebat. Norunt ista qui vel minimam substantiam fratribus, aut quibuslibet ali cujus heredibus distribuendam susceperunt. Plebis autem reliquas deinceps calamitates nec referendas existimo. Neque enim est propositi nostri ærumnas singulorum numerare, sed eorum tantum qui Deo admodum placuere. 6. Samuelis exemplo rem illustrat. Quocirca, si videtur, Heli omittamus, quippe et is per filiorum vitia, imo vero per suam negligentiam offendit Deum. Neque enim ideo quod malos haberet filios punieba tur, sed quia ultra debitum increpationi pepercerat, et cum Dei leges violarentur, severius in illos ultus non est. Cujus rei et ipse sibi conscius post ingentes illas minas aiebat: Dominus ipse quod bonum est in oculis suis faciet (1.Reg.3.18). Eo itaque omisso ad Sa mnelem veniamus. Is a puero nutritus in templo Deo semper carus et gratissimus fuit, tantaque virtutis indicia a prima statim ætate prætulit, ut antequam ad viriles annos evaderet inter mirabiles prophetas inscriberetur, idque cum ea res tunc defecisse om nino videretur. Non enim erat, inquit, visio discernens, eratque verbum pretiosum (1. Reg. 3. 1). Ilic ergo Samuel, qui post multas lacrymas natus fuerat, pri mum quidem cum intueretur magistrum in mortem illam miserabilem devectum, ita confusus atque turbatus est, ut decebat gratum amicumque disci pulum. Postea Judaicas calamitates flere cogebatur. Porro filii ipsius, cum iniqui et mali essent, alque ad culmen iniquitatis pervenissent, et hoc ipso mærore illum afficiebant, et quod sibi præstiti ho noris heredes esse non possent. Successit huic mœ rori, imo vero non successit, cum prior nondum quievisset, sed adjectus est alius, Israelitarum scilicet injustissima petitio. Qua in re ita concidit, ut ingenti consolatione indigeret. Audi itaque quid illi dixerit Deus: Non te spreverunt, sed me (Ibid. 8. 7. et seqq.). Post hæc tamen iste adeo sollicitus erat illis, ut diceret: Mihi autem absit ut peccem, el desi stam pro vobis orare (Ib. 12.23). Istos igitur ita dile ctos a se cum opprimi conspiceret, atque in bellis superari, Deumque contra se provocare quam sentire voluptatem poterat? quidnam temporis absque mœ rore et lacrymis vivere? Cum vero Saul constituisset regem, alterni ipsi perpetuique gemitus adjicieban tur. Namque cum sacrificium ille præter Dei volunta tem obtulit, et cum superatis Amalecitis illorum pe percit regi, idque contra jussionem Dei, ita animo perculsus est, ut ex co jam non viderit virum, sed usque ad ultimum diem de eo luxerit et lacrymatus sit, quando etiam ob doloris vehementiam a Deo increpatus est. Quousque enim, inquit, tu luges Saúl, et ego repuli illum (Ibid. 16. 1)? Si autem bis ita contingentibus lugebat, quo animo tunc fuisse existimandus est, cum tot sacerdotes sine causa interfecit? quando eum, qui se multis beneficiis nullisque injuriis affecerat, secundo ut interficeret profectus est? quando nudum illum prophetantem ac decidentem vidit? cum audivit David in familiari congressu multa contra illum conquerentem? 7. David etiam ærumnis vexalus. Postquam vern de David mentionem feci, nescio quid agam, lamen tane illius longa et assidua, quæ in psalmis scripta sunt, in medium adducam, an ista tibi in otio re censenda permittens ipsius potius calamitates expli cem. Is igitur plurima quidem cum greges pasceret adversa perpessus, adversusque aeris intemperiem et belluarum feritatem reluctatus est. Quorum alte rum ex iis quæ Jacob dixit, alterum ex iis quæ ad Saül de lcone et ursa loquutus est, possumus animadvertere. Postea vero quam omissa vita illa pastorali belli negotia intempestivus miles arripuit, omitto fratrum invidiam, etsi molestissima ea res fuit, cum clarissimam illam admirabilemque victoriam adeptus esset, vehementiorem dejecto Goliath in venit inimicum Saul, cum a se beneficiis affectus esset. Neque enim palam adversus eum præliabatur, sed amantium sibi personam assumens, ipsiusque honori et dignitati prospicere se simulans, ita ad versus illum inimici more affectus erat. Porro quan tum malum sit pro bonis mala recipere, audi bea tum prophetam lamentatem jugiter, et ægre feren tem ac dicenteín: Si redduntur mihi mala pro bonis (Jer. 18. 20). Sane etiam nullo alio præsente malo illud solum molestissimum erat, quod dux exercitus suspectum se cerneret regi, qui se torvis oculis intue retur. Ecquid dico dux exercitus regi? Nam si idipsum nos a servis patiamur, indigne ferimus; cum autem ex odio insidiis vitam impetunt, quæ vita illa acerbior fuerit? Ferebat tamen ille omnia et tolerabat, aderatque illi qui se perimere meditabatur, atque illius bella ge rebat. Postea vero quam recessit, atque a belli curis seipsum removit, hoc ipso quidem quod se procul remo verat apertasque inimicitias constituerat, nonnihil plus fiduciæ habebat: verum cum adversus tantas copias.cum quadringintis viris dimicare cogeretur, metu ampliore quam prius tenebatur. Nam cui neque urbes, neque munimentum, neque socii, neque reditus erant, consi dera quo animo erat, cum adversus fretum his ominibus pugnare cogeretur, nec, præter deserta et speluncas, quo confugeret, reperire posset. Nam cum urbem Ceila nomine occupasset (1. Reg. 2.1), ex ea proti nus resiliit, sacerdotis responsis admonitus quod si illic manere pergeret, Deus illum e Saulis mani bus non erepturus esset. At vero sacerdos ille ipse erat, qui Saūlis manus effugerat, et qui cladem luctuosissimam quæ in Nomba contigerat annuntiavit regi, quando in amarissimam quoque illam erupit vocem: Ego enim sum reus cunctarum animaruın do mus patris tui (1. Reg. 22. 22). Itaque cum illo ju giter congressus nihil aliud erat quam luctus illius monimentum. Cum enim in illum intuebatur, necis sacerdotum semper meminerat. Porro ipsius cædis

tionem nefariumque concubitum ipse patefecit alicui ex servis, mandans nt invitam pelleret domo, ac per plateam emitteret clamantem plorantemque. Id cum didicisset Absalom, ad prandium fratres invitat uni versos, inter ques et stuprator ille sororius aderat, edentem illum cum cæteris atque bibentem per ser vos jugulat. Inde quispiam exsurgens, nec plene rei gestæ ordinem noscens ob tumultum, regi mortuos omnes illius filios annuntiat. Tunc ille sedens filiorum, quæ non erat, lugebat cædem. Postquam rem vere gestam novit, filio quidem interminatus est mor tem; cuin vero ille effugisset, totumque triennium in aliena vixisset regione, toto illo tempore rex per mansit iratus: et ne tunc quidem illum accersisset, nisi eum ducis sui sapientia flexisset. Eo autem ac cersito, ne sie quidem exstincta est doloris flamma, sed duos rursus annos illum aspectu removit suo. vixque post adeo prolixum tempus a duce exoratus suis illum aspcctibus dignatus est. At vero ille harum rerum memoria indignatus, sive alias tyrannidem affectans, insurgit in patrem, illumque rursus ad fugas erro resque, quos perpessus erat sub Saül, revocal: imo illi multo molestior ea fuga, quam prior fuit. Nam prius quidem dux cum esset, ista perpessus est: nunc autem cum annis plurimis regnasset, hostesque fere omnes superasset, migrare cogebatur, ac profugus fleri: qui autem illum profuguin agebat, non alienus quispiam, sive hostis erat, sed qui ex ipsius utero egressus fuerat, sicut et ipse lamentabatur plorans (2. Reg. 16. 11). Et olim quidem cum in fervore esset ætatis, ferre universa fortiter poterat; nunc autem illo tempore emenso, quando senectutis suæ solatium scelestum illum habere debuerat, tunc maxime insi diosum sibique infestissimum sentiebat. Egredieba turque cuin paucis, pedibus nudis rex, se præ pudore occultans, ac lacrymas fundens. Bellum quippe illud non calamitatis tantum, sed confusionis quoque ma teria illi erat. Tanto enim contumeliosus quam Saúl, impius filius cum beato illo tunc agebat, ut patris quo que concubinas violaret, idque non clam, sed in solario domus., videntibus omnibus, ut jura naturæ legesque concubitus per nimiam, qua in patrem fere batur, insaniam perverteret: atque amentia ebrius, bello-necdum confecto, quasi jam vicisset, captivosque duxisset adversarios, ista audebat ac præ se ferebat. Sic igitur mæstum et metuentem Siba cum invenis set, turbavit amplius, dominum calumniatus suum, as serensque illum tyrannice sentire. 9. Huic successit Semei, vir quidam sceleratus et ingratus, innumerisque illum probris respersit, verbis lapides admiscens: Egredere, inquiens, vir sanguinum, et vir nequam. Convertit in te Dominus omnem sangui nem domus Saül, qui regnasti pro eo et dedit Dominus regnum in manu Absalom filii tui, ostenditque tibi ma litiam tuam, quia vir sanguinum es tu (2. Reg. 16. 7. 8). His ille auditis atque toleratis tabescebat quidem, quod ex ipsis lamentis manifeste comprobatur, verum nihil ultra facere audebat; sed cum dixisset: Dimitte illum maledicere mihi: Dominus enim dixit illi: ut videat kumilitatem meam, rctribuatque mihi Dominus bona pro maledictione dici héjus (2. Reg. 16. 10-12); vi vum ab se abire permisit. Ipsi autem Chusi adventum præstolabatur, sollicitusque ac tremens rei exspecta bat exitum. Ut autem et ista nuntiata sunt, bellum instruebatur, bellis omnibus quæ umquam contigerunt insolentius, ænigmati quam veritati similius. Eum enim qui cansa fuerat malorum omnium, ejusque belli totam materiam præbuerat, et quo mortuo adversa omnia finiebantur, eum, inquam, ducibus suis tota providentia et cura commendabat, ista illis jugiter re plicans: Parcite, aiebat, filio meo Absalom (Id. 18. 5). Quid hac hæsitatione et ambiguitate deterius? quid ea difficultate miserabilius? Suscipere bellum coge batur, in quo et vincere et vinci æque illi molestum erat. Nam neque superari volebat, qui tantas copias emiserat; neque rursum superare, qui belli auctorem necari prohibebat. Verum discreto bello, ac fine quem voluit Deus conseqnuto, ac parricida illo interfecto, reliquis oinnibus in lætitia et gaudio agentibus, solus rex lugebat et lacrymabatur, ac seipsum includens defunctum compellabat fium, ferebatque graviter quod pro illo ipse non occubuisset. Quis enim, aiebat, mihi mori pro te dabit, Absalom fili mi (Id. v. 33}? Quid hac calamitate perplexius umquam auditum est? Quando fratrem ille necaverat, ipsum interficere que rebat; quando autem contra se vesanus ferebatur, tunc filio parcebat. Neque flere quidem destitisset mortuum, nisi in gressus Joab indignitatein rei arguisset, ac ve hementius alloquens erexisset illum, exercitumque de centi habitu suscipere persuasisset. Ne tum quidem clades ejus finem acceperunt, sed primo adversum ɓc versi in seditionem nilites divisique sunt: postea vero quam vix et per summas blanditias cessarunt, resilientes rursus adhæserunt Sabee, bellumque aliud conflari cœpit, cum adhuc prioris reliquiæ remanerent. Quibus rebus perturbatus David, coactis copiis eas cum ducibus misit: Joab autem et ex hoc bello peracta victoria non permisit victoriæ voluptatem sine mœærore contingere. Namque ducem una secum constitutum, qui omnem populum subjecerat Davidi, innocentem et qui in nullo se læserat; invidiæ stimulis agitatus occidit. Quæ res ita gravis ac molesta fuit regi, ut filio moriens mandarit Amessæ sanguinem ulcisci. Quod vero longe gravius est, ita affectus neque mœ roris sui causam dicere audebat, eo quod adversus innumera incommoda jam obluctatus esset. Etenim post bellorum tumultus fames cunctam regionem excepit, et cum ejus mali solutionem quæreret, coge batur filios Saul ad mortem tradere. Quippe hoc c leste oraculum præcipiebat: super Saúl, inquiens, et super domum ejus hæc injustitia, eo quod Gabaonitas morti addixerit (Id. 21. 1). Quod si quis recolat quantum Saulis mortem defleverit, animadvertet quid tum quoque passus sit, cum filios tradidit Gabao nitis. Attamen et ista tolerabat, ulteriusque calami tatos procedebant. Nam post famem protinus insur rexit pestis, cecideruntque in dimidio diei septuaginta millia virorum, quando miseranda illa verba loquutus

dum ædificata fuerat, eam urbem capi cernebat, sa crificiisque contaminatum templum ac desolatum, oinnemque eversam sanctificationem: idcirco luge bat et lacrymabatur, dicens: Nobis confusio faciei, et principibus nostris, et patribus nostris, quia peccuvi mus tibi, Domine (Dan. 9. 8. Baruch 1. 15. 16). 11. Helias et ipse afflictus. Elisans propheta. Paulus apostolus inter eos qui afflicti sunt. Verum ne scio quo pacto me pene inter prophetas effugerat cæ lestis ille animus, qui sic in terra versabatur, ut in cælo semper esset: nihil enim illi terrenum præter meloten erat. Quid igitur summus iste atque admira bilis vir, si virum illum vocare oportet (3. Reg. 19)? Nam post ingentem illam fiduciam, qua adversus Achab usus fuerat, post ignis illam e cælo demissio nem, post necem sacerdotum, posteaquam clauserat et aperuerat cælum, quo tempore utrumque voluerat, post tanta ac talia recte facta et signa fiduciæ, ita metu moerorisque magnitudine detinebatur, ut hæc verba loqueretur: Tolle animam meam a me: non enim sum melior ego quam patres mei (Ib. v. 4). Ista ille, qui hodieque necdum mortuus est. Neque istud solum, sed in desertum profectus obdormiebat, præ doloris ac mœroris onere lassus ac fatigatus. Porro hujus discipulus non solum spiritum magistri dupli cem accepit, sed et pressuras longe etiam majores (4. Reg. 2). Hos denique paulo ante beatus Paulus osten dens, illorumque ærumnas enumerans, aiebat: Qui bus dignus non erat mundus (Heb. 11. 38). Perop portune nunc Pauli ſecimus mentionem: qui enim per se solus inspectus ad consolandum sufficere posset, hic post alios veniens, cujus non dolorem ac marc rem evanescere faciat? Ejus nempe famem, sitim, nuditatem, naufragia, desertique habitationes, timo res ac pericula, insidias, carceres, verbera, vigilias, innumeras mortes, et alia quæ prædicationis causa perpessus est, ne referenda quidem arbitror. Ista enim etsi pressuras illi exhibebant, non tamen erant absque voluptate quadam. At vero quando illum Asia tici omnes aversati sunt, quando Galatæ perversi sunt, gens integra et eatenus acceptabilis, quando suam Ecclesiam Corinthii plurimas in partes sciderunt, fornicatorique teterrimo per suas blanditias pudoris quoque sensum abstulerunt, quid illum perpessum putas, quantas illius apimo tenebras offusas arbitra ris? Sed quid nos ista conjecturis colligimus, cum il lius verba audire liceat? Corinthiis enim scribens dicebat: Quoniam ex multa tribulatione et angustia cordis scripsi vobis per multas lacrymas (2. Cor. 2. 4). Et rursum: Ne forte cum venero, humiliet me Deus, et lugram multos qui ante peccaverunt, et non egerunt pœnitentiam (Ib. 12. 21). Galatis vero: Filioli, in quit, mei, quos iterum parturio, donec formetur Chri stus in vobis (Gal. 4. 19). De Asiaticis vero scribens ad discipulum queritur et ingemiscit. Neque enim ista solum tune illum inœrore afficiebant, sed et datus illi stimulus ita eum vexabat atque affligebat, ut sæpe pro hujus absolutione Deum deprecatus sit: quod enim hic ait, ter, sæpius significat (2. Cor. 12. 8). Prorsus vero quando ille respirare potuit, qui fratris quoque absentiam lugebat? Ex eo, enim, ait, quod non inveni Titum fratrem meum, non habui requiem (2. Cor. 2. 13). In alterius item morbo hoc idem passus est: Deus enim misertus est ejus, de Epaphra scribens Philippensibus, non illius autem solum, sed et mei, ne tristitiam super tristitiam haberem (Phil. 2. 27). Et de seductoribus ac sibi reluctantibus graviter mærens, ad Timotheum scribit: Alexander, inquiens, ærarius multa mihi mala ostendit: reddat illi Deus juxta opera swa (2. Tim. 4. 14). Quam igitur iste vel brevem mű roris ac doloris habere requiem poterat? Neque enim ea sola quæ dicta sunt, obsidere animum ejus pote rant, sed et alia quæ mororem illi assiduum præbe bant. Et ea rursus ipse aperuit, cum dicit: Præter ea quæ foris sunt instantia mea quotidiana, sollicitudo om nium Ecclesiarum. Quis infirmatur, et ego non infir mor? quis scandalizatur, et ego non uror (2. Cor. 11, 28. 29)? Si igitur ille per singulos eorum, qui scan dalizabantur, urebatur, profecto ea adustio exstingui ex illius animo non poterat. Neque eniin umquam deerant qui scandalizarentur, ignique illius materiamı subministrarent. Nam si et urbes et gentes sæpe inte græ lapsæ sunt, multo sane magis unum semper et alterum qui hæc paterentur inveniri necesse erat, cum tot essent Ecclesiæ per orbem. Concedamus au tein, si placet, neque scandalizatum fuisse aliquem, neque ab eo disjunctum aliquando, neque aliud ali quid hujusmodi tristium illi contigisse: ne sic qui dem moerore vacuum invenire poterimus. Qua in re nullus iterum testis aptior occurrit, quam ipse qui passus est. Quid enim ille ait? Optabam anathema esse a Christo pro fratribus meis, cognatis meis secun dum carnem, qui sunt Israelitæ (Rom. 9. 3). Quod au tem dicit, tale est: Optabilius mihi erat in gebennam incidere, quam Israelitas infideles et incredulos vi dere hoc enim est, Optabam anathema esse. Is autem qui eligebat gehennæ cruciatum, ut Judæos omnes ad fidem posset inducere, liquet profecto quod non potitus voti sui gravius afficiebatur, quam ii qui in gehenna cruciantur: quandoquidem potius hoc quam illud cupiebat. 12. Comparat Stayirii dolorem cum antiquorum mα rore.—Tu velim per singula quæ dicta sunt, non solum materiam cogites, ex qua mœstitía viris illis gigneba tur, sed mensuram etiam doloris, et multo illum ma jorem aspicies, quamı tuus sit. Quod enim modo quæ ritur, hoc est, graviusne illi angerentur: porro mœ¬ stitiæ mensura non ex occasione qua nata est solum, sed ex verbis etiam et rebus probari consuevit. Nam plurimi cum solum amisissent pecunias, magis quam modo caritas tua doluerunt, atque ex his alii se aquis suffocaverunt, alii laqueo sibi vitam extorserunt, de trimenta non ferentes: aliorum vero etiam oculos mœroris hujus vis ac magnitude cæcavit. Et certe longe levius ac tolerabilius videtur pecunias amittere, quam pertubari a dæmone; sed tamen plurimi cum hæc fortiter tulissent, ab illo superati sunt. Neque enim velim ista nunc ex animo tuo metiaris, neque

491 S. JOAN. CHRYSOST. ARCHIEP. CONST. AD graviore dolore cruciantur, quam qui a dæmone cor ripiuntur. Si vero non credis, nihil mirum est. No stra enim non eadem sententia, qua aliena incommoda judicare consuevimus: cum illa quidem verbo solum et aspectu, nostra vero experimento ac sensu, cum nostri ipsorum miseratione conjuncta, didicerimus. Atque idcirco ista graviora esse, minusque tolerabilia, quam illa censemus, tametsi valde levia sunt et tolera bilia. Si vero quispiam ab omnibus liber illorum natu ram diligentius consideret, et eos qui in illa incide runt animadvertat, hic profecto nobis de hujusmodi feret incorruptam sententiam. Sed fortasse dicturus es, omnes illos morbos eirca corpus versari solum, hanc autem pestem ipsam animam attingere, illisque omnibus esse ditiorem. Nempe hoc ipso inprimis eam inveniemus illis omnibus esse leviorem. Neque enim hæc ut illi corpus corrumpit, sed solum animam brevi tempore exagitat: cæterum illi ipsi morbi, quos modo numeravinius, cum in carne gignantur, cam omnem pestem non eatenus sistunt, verum ad animam emit tunt, torquentes illam jugiter, et per doloris ac mœ roris aculeos corrumpentes. Ut enim, inquit, ulceri acetum minime convenit, ita et morbus in corpus in vectus perturbat cor (Prov. 25. 20) Non igitur id so lum dixeris, hos tantum gigni ex corpore, sed illud potius ostende, quo pacto pestem omnem et corruptio nem ad animam non mitant. Quippe et pestis' cum non gignatur ex corporibus, corrumpit et perdit cor pora, virusquo serpentum, cum ex eis prodeat, per dit item nos: ita et in his morbis sentiendum est, qui cum gignantur ex corpore, malitiæ suæ venena in animam nostram transfundunt. Omni namque obses sione diabolica potentior est ad nocendum inœroris inagnitudo. Namque et dæmon quoscumque superat, per mærorem superat: eum si auferas, nihil a dæ mone quisquam lædi poterit. Et quomodo, inquies, fieri potest, ut mœrore vacem? Ego contra te inter rogabo, quid causæ est quod non liceat a mœrore va care. Nam si adulterium, si homicidium, si scelus aliquod hujusmodi perpetrasses, quod te regno cœ lesti excluderet, recte mœreres ac lugeres nullusque te prohiberet: quod si per Dei gratiam ab his omnibus longissime remotus es,quid frustra teipsum concidis? 14. Cur macrorem Deus nostræ naturæ inseruerit. Macrorem quoque Deus inseruit naturæ mortalium, non ut abs re et intempestive illo in rebus contrariis utamur, neque ut nosipsos perimamus, verum ul ex eo maxima emolumenta consequamur. Quonam vero modo illa consequemur? Si illum tempestive as sumamus. Porro mœroris tempus non tunc est, cum aliquid patimur adversi, sed cum male operamur. At vero nos ordinem pervertimus, temporaque immu tavimus, qui cum innumera mala perpetremus, ne breviter quidem dolore contrahimur: sin vero quip-. piam a quoquam patiamur mali, protinus concidimus, hæremus, liberarique et cedere ex vita festinamus. Gravis igitur et onerosa ea res videtur,` non secus quam iracundia et concupiscentia. Nam et hæc darana * Sic plerique Mss. In B., fames, minus recte. importarunt ii, qui iis non recte neque opportune sunt usi. Contingitque idem quod in medicamentis, quæ a medicis traduntur: quippe et illa si non suo ordine et tempore, ac pro quibus morbis parata sunt, sed. pro aliis imponantur alia, non solum infirmos languore non liberant, sed infirmitatem potius aggravant: ita prorsus et moeror facit, ac merito sane. Nam cum austerum sit corrodensque medicamentum, atque, ut ita dixerim, vitioruin quæ in nobis sunt purgatio, si admoveatur otioso ac delicato animo, ingentique pec catorum pondere oppresso, maximam illi afferet uti litatem sin autem animo decertanti, dimicanti, labo ribus exercito, curis oppresso, et plurima perpesso adhibeatur, præterquam quod nihil prodest, maxime nocet, imbecilliorem illum faciens atque expugnalų facilem. Quocirca stantibus et aeriter pugnantibus Paulus cum scriberet, dicebat: Gaudete in Domino semper; iterum dico, gaudete (Phil. 4. 4). Porro dis solutis ingentemque habentibus tumorem, Et vos, in quit, inflati estis; et non potius flevistis (1. Cor. 5. 2)? Itaque is quidem qui peccatorum sagina impinguatur, extenuetur ac siccetur hoc medicamento: qui vero bonæ habitudinis est, atque in decenti statu seipsum servat, quid est causæ, cur per mærorem bonam suam valetudinem corrumpat? Adeo est enim illo acer atque efficax, ut etiam ope sua indigentibus, si plus temporis quam necesse sit immoretur, maximo rum malorum causa sit. Quod et beatus Paulus me tuens cito illum, postquam fecerat quod suum erat, auferri jussit, causamque adjecit cam: Ne forte, in quit, abundantiori tristitia absorbeatur (2. Cor. 2. 7). Porro si nimius mœror irruens, eos etiam quibus eral necessarius, sapius perdidit, quid illis faciet, qui cum non indigeant, sponte illum sibi consciscunt? Ita sane, inquies, novi boc et ipse: sed quo pacto illum excludam, atque ab anima mea amoveam, nescio. Et cujus hoc difficultatis, amantissime? Nam si concupiscentia esset aliqua, si corporum insanus amor, si inanis gloriæ tyrannis, vitium profecto su peratu difficillimum, aut aliquid perturbationum hu juscemodi, merito esses de hujusmodi liberatione sol licitus. Eos enim qui his capti fuerunt non quidem est impossibile, difficillimum tamen ea retia diffugere. Cur id? Quia voluptas iis cooperatur atque illa adju vat. Ea vero est, quæ semel captis funes plurimos innectit, istudque primum difficultatis plenissimum est, persuadere animo sic irretito, ut plane ac penitus velit ac cupiat hisce nodis liberari: fitque similli mum, veluti si quis scabiem ac pruriginem depositu rus morbo suo delectetur, et in eumdem ipsum sese injiciat. Cæterum ad effugandum mærorem id non parum confert, si interim ingrate illum admittamus. Nam qui re aliqua gravatur, cito illam ab se excutero studebit. Quid ergo, si quis eam ab se ejicere studeak, nec possit? Non remittat studium, et cito poterit. Co gita enim Christianum, si quando tristetur, duas tantum justas habere mœroris causas, vel cum ipse, vel cuin proximus offendit Deum: cum vero præsens mæror tuus nullam hujusmodi occasionum radiceų

ADVERSUS EOS QU' APUD SE HABENT VIRGINES SUBINTRODUCTAS. 1. Majoribus nostris duae tantum fuerunt causæ, propter quas mulieribus viri cohabitarent. Et una quidem vetus est ac justa rationique consentanea nempe matrimonium, quod Deo legislatore institutum est: Propter hoc enim, inquit, relinquet vir patrem suum et matrem suam, et adhærebit uxo^i suæ, erunique duo in carnem unam (Gen. 2. 24); altera vero recen tior, iniqua et legi adversa, nempe fornicatio, quæ a malignis introducta est dæmonibus. Atque nostra hac ætate tertius quidam novus et insolitus mos prodiit, cujus causam haud facile investigaveris. Sunt enim nonnulli, qui puellas nuptiarum inexpertas domuni ducunt, et usque in extremam senectutem inclusas tenent ac fovent, non procreandorum liberorum gra tia, negant enim sc cu:n illis rem habere; neque li bidinis causa, aiunt enim quod illas incorruptas ser vent: et si quis ab eis causam rogaverit, dicunt sibi inultas esse; sed fingunt: ego enim nullam eos ha bere crediderim, quæ vel honesta vel id nea sit. Ve rum de his nondum dicemus: afferemus autem in medium quam nos potissimum causam suspicamur. Et quænam est illa? Omnino, si a scopo aberravero, fas vobis est ut me redarguatis. Et quænam causa? quis ille prætextus? Videtur mihi mulieris convictus non ex lege nuptiarum modo, sed etiam absque nu pliis ac congressu, voluptatis habere nonnihil. Quod si non recte sentio, non possum dicere: meam vobis sententiam narro: forte autem non meam solum, sed et illorum; nam et illis sic videtur, quod hine liquet. Tantam enim gloriam et tanta scandala neu tiquam despicerent, nisi ingens quædam et vehemens cohabitandi voluptas esset. Quod si forte succenseant quidam, quod hæc dicamus, precor ut nobis venia detur, absitque indignatio: neque enim libens ac te merè hanc inimicitiam susciperem. Non sun tam mi ser ac ærumnosus, qui temere omnes offendere velim; sed valde doleo ac crucior, et gloriam Dei blasphe „ari intuens, et multorum salutem propter volupta tem hanc paulatim perire. Quod enim illud suave sit, et nuptiali consortio ardentiorem pariat amorem, munc forte stupebitis audientes, sed ubi id demonstra vero, vos etiam confitebiinini. Etenim cum legitima muliere congredi cum non sit vetitum, concupiscen 1 Titulus sic habet in Savil., Chrysostomi, adversus illos qui habent virgines subintroductus; Morel., Ejusdem adversus ros qui habent subintroductas. Interpres vero, Ejusdem adversus eos qui apud se fovent sorores adoptivus quas subintroductus vocant. immo tiam sedat, et sæpenumero satietatem affert, dicum restinguens ardorem. Præterea partus et par tuum dolores, puerorumque procreationes ac educa tiones, necnon et frequentes qui ex his sequuntur morbi corpus affligunt, florem ætatis marcidum red dunt, invalidumque voluptatis calcar faciunt: in vir gine autem cohabitatrice nihil horum reperies. Abest enim coitus, qui nature impetum deprimat el ob tundat; neque dolores partus, neque puerorum edu cationes carnem marcescere faciunt: sed juvenilem vigorem diu conservat, utpote intacta manens. Po-t partus enim et educationes puerorum corpora uxo rum infirmiora fiunt; illæ autem usque in quadrage simum annum in sua permanent forma, et cum virgi mbus jam elocandis certant. Hinc est quod cohabi tantes duplici igne accenduntur; nam et ardor eorum non restinguitur coitu eis interdicto, et ardoris foines manet redd turque validior. Hanc ego hujus contu bernii causam suspicor; sed ne valde succenseamus eis, neque difficiles simus et importuni. Nam qui ægrum vult restituere, non hoc agit ira et verberibus, sed offert pharmaca cum magna cura et blanda ad hortatione. Etenim si ab illis poœnas expetere nobis propositum esset, et si judicum ordinem teneremus, indignari oporteret; sed si illo dimisso medicorum et curare volentium munus suscipiamus, hortari, obse crare, et, si opus sit, genua tangere opus est, ut quod agendum suscepimus perficiamus. Igitur quemadmo dum medici, qui ægros a cibo vel potu nocivo arcere cupiunt, licet illa mixtam habeant voluptatem, ante omnia tamen persuadent inesse illis præter nocu menta etiam multum insuavitatis; sic et nos facia mus, commonstrando illis quod cohabitatio illa, quani vis suavis et jucunda videatur, perniciosa sit, et nihilo melior quam mortiferæ potiones. Et videtur quidem multam habere kutitiam, la:et tamen multum in ea amaritudinis, quam aniin:e, quæ voluptatibus oblecta tur, infundit. Nam qui persuasus discedit, secure dis cedit. Sane qui metu et necessitate a dilecta sejun gitur, fortior amator fit, et fortassis iterum ad illum accedet; at si ut rem damnosam et amarani fugit, haudquaquam iterum revertitur ob calculum senten tiæ suæ, quæ quavis necessitate violentius illi per suadet. Quomodo ergo persuadebimus illis, quod hoc non solum noceat, sed et amarum sit? Et quomodo sliter, quam ex ipsa rerum natura? Interrogemus ergo cos, si quis mensa sumptuosa apposita, variis dulcissimisque plena eduliis, denuntiet summis mi

natura ciborum dissereret, et ostenderet eam esse pu ram, et a Judaica observatione liberaret, Petro ingresso et dicente, Scandalizati sunt, dixit: Sine ipsos (Matth. 15. 42. 14). Et non solum despexit, quin et accusavit Omnis enim plantatio, quam non plantavit Pater meus cœlestis, eradicabitur (lb. v. 13). Ita legem de cibis irritam fecit. Ubi autem qui petebant didrachma, ad Petrum accedentes dixerunt, Magister tuus non solvit didrachma (Matth. 17. 23), tunc non idem egit sicut antea, sed rationem habuit scandali, et ait: Ut autem non scandalizemus ipsos, mitte hamum in mare, et pi scem qui primum egressus fuerit tolle, inveniesque in ore cjus staterem: hunc acceptum da pro me et te (Ib. 1.27). Vides modo curantem, modo nihil curantem? Nam hoc loco nihil valde referebat gloriam Unigeniti revelari: quomodo enim, cum et alibi studuerit eam obumbrare, præceperitque multitudini, ne dicerent quod ipse esset Christus? Et propterea nihil damni ex co quod dependit didrachma: si autem non solvis set, magna inde nata fuissent mala: nam ut tyrannum et obluctantem et civitatis universæ inimicum, et in extrema pericula injicientem, utique aversati fuissent. Propterea ipsos qui volebant ipsum rapere, et facere regem, longius fugit, eamque opinionem a multis qui circa ipsum erant repulit. Priori autem loco necessa rium erat id quod agebatur: ideo utiliter ac tempe stive et ut in meliori opere contempsit scandalum. Et enim valde tempori congruebat ad supremam philoso phiam ascensuros non prohibere ut Judæis mos gere retur; sed abire vocante tempore ad animi puritatem, neque retardari corporali observatione, sed a vili illa cura eximi. Sic et Paulus modo contempsit eos qui scandalizabantur, modo non contempsit, Magistrum se quens, et dixit: Per omnia omnibus placeo, non quæ rens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant (1. Cor. 10. 33). Si autem Paulus suam contemnit utilitatem, ut inveniat quod multis prosit, quanta nos digni erimus pœna, si neque proprium fugimus da mnum, ut inveniamus quod utile sit aliis, sed nos quo que cum aliis suaviter perdimus, cum possemus et nos ipsos et alios servare? Propterea cum videt majus lu erum quam damnum, contemnit eos qui scandalum patiuntur: ubi autem lucrum videt nullum, solum autem scandalum inde evenire, omnia et facere et pati paratus est ne eveniat, Et non disputat talia more nostro: non enim dicit, Quare sunt infirmi? quare sine causa sic affecti sunt? sed ca de causa ipsis po tissimum parcit, quia ob rationis penuriam ita se ha bent, et ita infirmi sunt. 4. Dic enim mihi qualem ille rationabilem præ textum dicere potest, qui scandalizatur in comedente carnem et bibente vinum? hanc quippe legem Deus olim posuit. Verumtamen in his si scandalizetur ali quis, Paulus abstinet. Non enim carnem comedam, in quit, neque vinum bibam, ut ne scandalizem fratrent (1. Cor. 8. 13). Nec dixit ea quæ nos dicimus: Subji ciendusne ego alienæ insipientia? num quia alicui simpliciori videtur esse scandalum, ego dignus qui su; plicium luɔm? Quamvis etiam si dixisset, multo tamen justius dixisset quam nos. Nam qui in illis scandalizatur, insensatus est et valde insipiens; verum in his ipse multas justas et dignas causas quas dicat habet. Verumtamen justiora etiam quam nos habuisset Paulus, siquidem voluisset: at non dixit, sed ad unum solum spectavit, nempe salutem proximi. Et vide quam eminenter: non enim dixit semel, aut bis, aut tanto tempore, sed, In æternum, ait, non comedam, si scandalizetur alius. Et ut ne putes in his eum subsi stere, et aliud quiddam adjicit hoc majus. Ut enim dixit, Bonum est non comedere carnem, et non bibere vinum (Rom. 14. 21), conjunxit et illud: Neque il lud, per quod frater tuus impingit, vel scandalizatur, vel infirmatur. Et animadverte rursus sapientiam præ ceptoris. Relicto enim infirmo fortem corrigit ante illum nam fortis auctor est, quod ille infirmus sit, co quod possit infirmitatem corrigere, et non faciat. Ecquid dico de infirmis fratribus? Etenim Judæis et gentibus jubet eamdem curam impendi: Sine offen diculo, ait, estote et Judæis et gentibus et Ecclesiæ Dei' (4. Cor. 10. 32). Itaque quanto te fortiorem esse dicis, nihilque a cohabitatione nocumenti accipere, tanto magis teipsum debitorem constituis, ut vinculum học rumpas. Nam quanto fortior eras, tanto æquius fuit, ut infirmiorem gestares. Igitur si infirmus es, propter te ipsum desiste; sin robustior, propter alterius in firmitatem. Non enim sibi ipsi dumtaxat, sed et aliis fortem esse oportet eum qui fortis est. Quod si te fortem esse dicis, et infirmitatem illius conteninis, duplam dabis pœnam, tum quod non pepercisti, tum quod multa tibi vis erat ut illi parcere posses. Nam unusquisque nostrum debitor est salutis proximi. Pro pterea jussi sumus, non quæ nostra sunt, sed quæ proximi spectare (1. Cor. 10, 24). Pretio enim empti sumus (1. Cor. 6, 20), et qui nos redemit, hoc præce pit in communem animarum nostrarum utilitatem. Non enim hoc solum nostrum est lucrum, quando propria servamus membra, sed et quando alios in majori securitate constituimus. Quamvis enim mil lies philosopheris, redargueris tamen per opera, damnum ex hac cohabitatione accepturus non vul gare. Quando enim te video ita avelli non posse, el millia eorum despicere, quæ damnum inferunt, nec converti te tam multis reprehendentibus, sed et glo riam tuam conculcare, Ecclesiæque magnam invidiam conflare, atque infidelium ora aperire, omnesque mala opinione imbuere, et tanta quidem ex cohabita tione nasci mala, nullum auteni provenire bonum; ex separatione vero horum omnium malorum subla tionem, multorum autem aliorum bonorum posses sionem adipisci licere, deinde cum resilire nolis, quomodo persuadere potero aliis quod affectionis sis expers, et a concupiscentia mala purus? Imo vero super his nihil contendo; sed esto quod sis etiam co habitando purus, quamvis ne Job quidem ille beatus ausus fuit tantam virtutem et sapientiam sibi adscri bere; sed qui omnem transcenderat virtutem, ex * In Savil., Christi.

opes accrescant, institores quidam et iterum instito res propter illas facti, tametsi inutiles. Non enim in genua spes vestra. Nam cum jussi fueritis portare cru cem et sequi Christum, abjecta cruce, quasi effemi nați milites scuto projecto, ad colum et calathum considetis, per aliam turpiorem methodum aperta in præsentem vitam janua. Non enim tam turpe est eos qui in matrimonio sunt hæc administrare, quam vʊs qui simulatis vos resiliisse a præsentium rerum curis sub alterius persona iterum easdem subire. Propterea helluonum et adulatorum et parasitorum et mulieri bus servientium ubique famam suscipimus, quando quidem abjectam omnem generositatem nobis superne datam cum servilitate et vilitate terrena commuta mus. Et viduarum quidem dispensare opes noluerunt generósi olim illi viri, cum tanta inde oriretur bla sphemia quod nullus esset qui administraret, sed exi stimantes hoc inferius esse sua philosophia, aliis de mandarunt. Nos autem non erubescimus divitias alie nas augere cum damno possidentium, nihilo mecliores eunuchis in hoc occupatis, quibus mandatum est ut quotidie sanguinem et animam in manibus feramus in vicem armorum. Quid igitur? oportebitne omnia quæ virgini rapiuntur contemnere, duin tolluntur et cir cumferuntur a cognatis, a familiaribus, et alienis et domesticis? profecto pulchram reddemus virgini re tributionem, quod neque nupserit, neque præsentem mundum dilexerit, sed pro omnibus Christum elege rit, sinentes illam expositam iis, qui eam facultatibus suis privant. Et quanto satius ipsi erat nubere, et uti contubernali, cui incumberet harum rerum admini stratio, quam si innupta manens fœdera cum Deo inita conculcet, et injuriam faciat rei tam honeste ac reverendæ, et alios quoque ad naufragia suorum mna lorum trahat? Quo pacto autem hanc omnibus Chri stum prætulisse dices, cum Christus clamet ac dicat Non potestis servire Deo et mammonæ (Matth. 6. 24)? Quo pacto item mundum et præsentia odio habere poteris, qui concupiscentias hujus mundi non asper mandas suades? Quomodo autem eam quæ virum ha bet hortari potes, ut contemnat opes, cum tu virgini divitias conquiras? Et hanc ipsam quomodo permittes assidue et constanter hærere Domino, cum omnem vitam et omne studium in ejus negotiis expendas? Quomodo poterit virgo philosophari, cum te virum videat indigne ferre si ejus pecuniæ diripiantur? quo modo poterit damnum contemptui habere, cum te vi deat omnia facientem et patientem ut illius opes ac cumules? Non sic nos Deus a negotiis liberari vult, sed contemnere facultates, et omnibus quæ ad hanc vitam pertinent renuntiare. At non sinitis vos, neque conceditis legem Dei valere. Quid ergo, si aliorum opus habeat patrocinio, inquit, et multa ferat indigna? an non indigna sunt hæc virgine? Imo nihil tam indi gnum virgine, ut ditari et negotiorum turba obrui. Quid autem, si et alia cum his jubeat, qualia sunt fœ nerari aurum, deinde nobis vocatis ad commercia id non persuaserit, et cum non persuaserit, alios adeat, nosne in causa erimus? Quid autem, si negotiationes aliquas alias illiberales et serviles instruat, deinde si, cum nos cooperari noluerimus, aliis quibusdam opus habeat, dignine erimus qui redarguamur? Nullo mo do, quin potius digni qui laudemur: nam contra vi tuperio digni essemus, si mutuas illis operas daremus. Vis non auferri neque diripi opes illius? admone eam ut deponat, ubi neque viro opus habeat ad custodiam, et perpetuo integræ maneant; si autem voluerit ne gotia habere, quare ludit in non ludicris? Nam si virgo hæc agat, ludit ludum non jucundum, sed mortife rum. Quando enim obnoxiam his certaminibus se constituit, et omnia indigna sua pollicitatione facit, major pœna, gravior est parata vindicta. Num audisti qualem ipsi legem posuit Paulus, imo Christus qui per illum loquutus est, quod divisa est mulier et vir go? Et quæ innupta est cogitat quæ sunt Domini, ut sit sancta et corpore et spiritu (1. Cor. 7. 34)? Sed vos non sinitis, et omnia earum desideria auscultantes magis quam emptitia mancipia morigeri estis. Ita est, inquit. Quid igitur, si extrema inopia laboret? Nam de abun dantibus hæc bene a te dicta sunt: quæ autem in mendicitate et inopia multa neglectæ jacent, quid cri minis est si erigantur? Utinam non dejecissetis et depulissetis eas in perditionis barathra, et id optabile esset. Enimvero si hoc facis obsequens ejus mandato, qui jussit pauperibus subsidio esse, habes multos fra tres; ibi bonum hoc opus exhibe, ubi nihil subibit offendiculo futurum; at bic eleemosyna omni inhu manitate et crudelitate deterior est. Quæ erita utili tas, dum tu quidem corpus alis, animam autem de primis? quando vestem das, suspicionem autem nudi tate turpiorem facis? quande prodes in iis quæ sunt corporis, omnia autem spiritualia disperdis? quando ei prosperam rem facis in terra, ejicis autem e cælis? Qualis autem hæc eleemosyna, quando gloria Domini contemptui est, quando palam sunt opprobria et con ſusio et convicia et scommata, et ejus cujus misere ris, et aliorum multorum qui scandalizantur? Non a misericordia, sed ab inhumana et crudeli anima hæc proficiscuntur. Nam si ex misericordia et humanitate essent, hæc circa viros quoque exhibere oportebat. 7. At mulieres, inquis, majore opus habent patro cinio, viri autem a natura multa habent adjumenta. Quin et in viris multi sunt mulieribus infirmiores et ob grandem senectam, et ob valetudinem, et ob mu tilationem corporis, et ob morbos graves, aliasque id genus causas: verumtamen quia maxime vobis curæ est mulierum genus, utpote infirmius, et ad eas valde misericordes et compatientes estis, neque hac in parte occasione destituemur, sed ostendemus vobis argumenta in quibus nihil vituperii et mercedis est plurimum. Sunt enim et mulieres quædam senio confectæ, vel resectis manibus, vel captæ oculis, variisque aliis morbis invalidæ, et difficiliore morbis paupertate. Siquidem inopia, cum prorsus nihil babe tur, corporis morbos affert: ipsa autem paupertas a morbis quoque gravior fit et intolerabilior. Has perquire et collige, imo in colligendis nullo opus crit labore: ita ante omnes jacent, paratæ omnibus qui

sed etiam omnia facitis, per quæ illam augeatis, et quotidie intendatis. Quis igitur vos excusabit? quis vobis ignoscet? Nullus est. Tantam autem curam et Deus et sancti gerunt, ut non blasphemetur nomen ejus, non quod Deus opus habeat ut a nobis glorifice tur (nullius enim indiget et perfectus est), sed quod cx ea re multum damni hominibus accidat. Quando enim apud ipsos male audit nomen Dei et gloria ejus, mihil ipsis ultra prodest: quod si Deus cum accusatur, nihil prodest, multo magis nos. 9. Omnia igitur faciamus ut nulla sit occasio scan dali; etiam si injuste reprehendant, persuasionibus diluamus crimina, et imitemur sanctos, quibus tan tum fuit studium gloriæ Dei, ut suum contemnerent propter Deum. Ne abjectis omnibus et conculcatis sufficere arbitremur ad defensionem, si dixerimus Vestem emimus virgini et calceos, et alia quæ ad cor porale virginis commodum attinent bene disposuimus. Quis, ait, administraret ea quæ domi nostrae? quis possessionibus prospiceret? quis præesset domui no bis absentibus, et cum intus non sit mulier? Nam et hare dicunt prioribus contraria et turpiora. Et nihil curant ista, neque erubescunt, sicuti ebrii omne quod in buccam venit loquentes: quapropter neque nos defatigabimur, etiamsi talia sint quæ ab iis dicuntur, ut nullum responsum mereantur. Non gravabimur, inquam, et respondere, et mansuete cum eis agere, donec ab hac ebrietate illos liberemus, quantum sci lict in nobis erit. Me pudet enim et erubesco, cum hæve evertere tento, quæ contradicentes illi opponere non erubescunt: ferenda tamen omnino erubescentia ad utilitatem eorum qui crubescere nesciunt. Etenim absurdum fuerit, dum redarguimus eos qui pro nihilo habent, quod fratribus offendiculo sint, pudoris causa illorum curam abjicere. Dic enim mihi quænam illa dicunt domi ad curam virginis tam necessaria esse? barbararumne puellarum tibi examina sunt et nuper empta, quæ oportet erudire et ad lanificium et ad alia ministeria? At penuaria adsunt opum et vestium, et oportet custodem intus semper sedere, et a famulo rum malitia virginis oculos ca tutare; cœnam quoque et convivia continue apparare, et oportet domum ornari, et coquos et mensæ ministros cura regi vir ginis? suntne item multi varii sumptus et frequentes, et oportet aliquem semper esse præfectum, ut cu stodiantur cum diligentia, ut ne illa a domo sine uti litate elabantur? Nihil horum ait; sed ut ipsi arcạm et vestem et aliam curet facultatulam, bene paret mensam, bene sternat lectum, et accendat ignem, ot abluat pedes, et aliud solatium omne præbeat. Deinde pro parva et frigida commoditate hac tantam feremus accusationem, tanta sustinebimus opprobria? Et quanto melius frater et facilius administraret? natura enim fortior est muliere vir, usu autem nobis accommodatior, et non tam sumptuosus. Mulier quippe utpote tenerior, et molliore indiget lectulo, et tenuiore vestitu, et fortassis puella altera quæ ei ministret; et non tantum nobis ministerium præbebit, quanto ipsi opus erit a nobis: frater autem his omnibus non eget. Quod si aliquo eget, eodem et nos indigemus, quod non parvæ commoditatis est, si contubernales non variis, sed iisdem utantur: id quod certe in vir gine non est. Primum sane sive levari velit, sive corpore ægra sit, neque frater ipsi ad hæc ministra bit, tametsi valde impudens sit, neque ipsa sibi suf ficiens erit si autem fratres sunt qui cohabitant, vicissim ministrare poterunt. Item quando dormire opus fuerit, virgine quidem intus sedente, et lectos duos esse oportet, et strata duo, et lodices duos: si autem sapiant, et domicilia duo. At si fratres sint, iterum re familiari tanta non est opus. Etenim domus una, cervical unum, et lectus unus, et eadem tegmina utrisque sufficiunt; et in summa, si quis omne per currat ministerium, hic multam inveniet facilitatem, ibi autem difficultatem. Taeco domus turpitudinem. Quale enim est, si in domum viri solitarii itur, videre calceos muliebres suspensos, et cingula et mitras, calathiscos et colum et radium textorium et pectines et fusa, et alia quæ particulatim omnia numerare non licet? Si autem quæ divitis sunt scruteris, major est risus materia. Primum quidem in puellarum tanta turba solus versatur, quasi choraules in orchestra qui in choro mulierum saltantium concinit: quo quid turpius et inhonestius? Deinde disrumpitur tota die famulis succensens ob res quæ ad mulierem spe ctant. Nain ei necessarium est aut omnino silere, et omnia negligentem ab illa increpari, vel dicentem et increpantem turpiter agere: et vide quid contingat. Nam qui jussus est ne prope quidem ad temporalia negotia accedere, non solum temporalia, sed mulie bria ipsissima traetat. Etenim vasa mulicbria afferre non detrectabit argentariis, subinde rogans num spe culum dominæ præparatum sit, num cadum absol verint, num lecythum reddiderint; nam in eam corruptionem venerunt omnia, ut pluribus vasis quam sæculares multæ utantur virgines. Hinc iterum ad unguentarium currit colloquuturus de aromatibus dominæ sæpe etiam præ nimio studio nec detrecta bit si et pauper injuria sit afficiendus. Utuntur autem virgines unguentis et variis et pretiosis. Deinde ab unguentario ad vendentem lintea, et ab illo iterum ad aulæorum textorem. Non enim verentur imperare hare parva, quia vident eos valde obedientes, el gra tiam habentes imperantibus majorem, quam aliis mi nistrantibus. Hinc iterum, si quando aliquid appa randum quod ad gestatorium tabernaculum hoc pertineat, usque ad vesperam impransi perseverant officinis affixi. Et illud non est mirandum, sed quod et miseris famulis sint molesti, et frequenti injuria et inclamatione hos urgeant. Cogita quantæ bine que rimoniæ: minister enim injuria affectus, maxime pro talibus rebus, quia eum qui se injuria affecit non alie modo ulcisci potest, lingua hoc facit, et occulta ob trectatione; nec parcit alicui eorum, quibus furori suo satisfaciat, sed tam immodice ulciscitur, quantuni verisimile est servum ita exprobratum, et cui sola hæc est consolatio e malis suis adversus eum qui se contristavit. At qui pauperi, inquit, cohabitat, cum

Etenim se ornant curiosius, delicatiorum vestium et incessus nultam curam habent, et quæ non licet to ta die nugantur: nam quia vident his incompositis moribus et verbis oblectari, omnia studiose sectantur, per quæ ipsos in servitute contineant, Jam si volue rimus paulisper resipiscere, et nostri ipsorum esse, et illas lucrabimur, et nos ipsos et alios omnes: et sicut nunc perditionis multorum rei facti sumus', sio et a multorum salute tune mercedem accipiemus; et quibus nunc potimur turpiter, illis fruemur magno cum honore. Cur enim vis honorari a mulieribus, die mihi? Maxime indignum hoc est viro spirituali, amare talem honorem; verumtamen et tune aderit, quando mon quæremus ipsum. Solet enim homo despicere eos qui se colunt, et in admiratione habere eos qui non adulantur: cui rei muliebris natura magis obnoxia est. Nam si illis quis aduletur, intolerabilis est; ad miratur autem omnium maxime eos, qui cedere ne sciunt nec succumbunt intempestivis suis concupi scentiis: et hujus vos mihi testes eritis. Nunc enim non solum externi, sed et ipsæ quoque contubernales vos irrident, etsi non manifeste, certe tamen in con scientia, glorianturque hac dura tyrannide; tunc autem omnino vos admirabuntur, et vestram obstupe scent libertatem. Quod si nostris sermonibus non cre ditis, illas ipsas interrogate, utros magis laudent et approbent, an eos qui serviunt, an qui dominantur subjectos, et qui omnia faciunt et patiuntur in ipsa ruun gratiam, vel qui nihil horum ferunt, et pravis carum parere mandatis erubescunt. Et si volent di cere verum, omnino illos, respondebunt: imo neque responso opus, rebus istuc ipsum clamantibus. At voluptatis gratia qui cohabitat opibus inhiat, oculos pascens virginum aspectibus. Licet maxime quidem boc ita se haberet, tamen propter hoc ipsum fugere oportebat nunc autem vobis satis demonstratum est quod suave hoc non sit, sed plane contrarium, si quis hac contemplatione non fruatur: et tu illis adjicito bonæ conscientiæ lætitiam. Nihil sic exhilarat ut conscientia bona. Nihil enim nos sic exhilarare solet, ut conscientia pura et hona spes. Sed quietis gratia hoc inquiris? Jam demon stratum est quod hoc facilius esset, si frater cohabita ret: ac nunc nihil a servo differs, et quærens re quiem, servitutem invenisti gravissimam cum vero immunis ab hoc ministerio fueris, tum eris inter eos qui imperant, non quibus imperatur. Igitur si ibi pro voluptate mæror, et pro gloria confusio, et pro li bertate servitus, et pro requie labor, et accedunt ad hæc quod et Deus blasphematur, et tanta perditio ac scandala, et immortalis poena, et plurimorum bono rum amissio; hic autein contraria omnia, gloria, honor, voluptas, fiducia, libertas, salus animarum, regni hereditas, pœnæ effugium: cujus rei gratia non hæc illis commutabimus? Ego certe nescio, nisi quis seipsum perdere desideret; ulla siquidem nobis post hac defensio erit nec venia. Si enim, quamvis nihil horum esset, omnia tamen pro gloria Dei ferre oportebat, cum et præsentia percipere, et futura asse qui bona liceat; nos autem præterquam quod Dei gloria blasphematur, nos ipsos etiam perdimus: quis nos eripiet et liberabit a supplicio propter hoc im minente? Nullus sane. 12. Omnia igitur hec nobiscum perpendentes, vel sero tandem reparemus animarum salutem. Quod si quid difficultatis habet divelli a longa consuetudine, vi ratiocinii una cum Dei gratia hoc totum permitta mus, et illud nobis persuadeamus, vel si principium solum imponamus operi, non ultra visuros nos diffi cultatem: sic adversus consuetudinem prævalebimus. Nam si decem dies te abstraxeris, facilius feres vi ginti, et iterum bis tantos; deindeque sensim pro grediens neque senties difficultatem quam habuisti initio, videbisque facillimum factu, quod tot agones prius exposcebat, et in aliam te transferes consue tudinem, inveniens haud ita gravem translationem neque id per consuetudinem solum, sed et per bonam spem continget. Sic te illæ magis admirabuntur, et Deus præ aliis acceptum habebit, et homines coro nabunt, vivesque libere et jucunde. Quid enim fue rit suavius, quam a mala conscientia liberari, et per petuum concupiscentiæ bellum dirimere, et multa facilitate insignem continentiæ coronam plectere, et liberis oculis in cælum respicere, puraque voce et corde Dominum universorum invocare? Nullus catenis, squalore et aliis carcerum incommodis exemptus, imo nullus‘qui cæcus erat apertis oculis, et visa bac dulci luce sic exsulat, gestit et tripudiat, ut qui ab hac servitute liberari potuit. Longe enim dulcior hac luce est liberatio ab hac tyrannide, et omni caligine gravior servitutis illius et vinculorum miseria. Verum quid opus est prolixius utriusque vitæ conditionem persequi, cum illa quidem indignitatem, tristitiam, damnum et corruptionem magnam; hæc vero liber tatem, voluptatem, utilitatem et multam prudentiaın præ se ferat? Nullus enim ca sermo potest exprimere, sed sola rerum experientia. Et tunc probe scietis a quibus malis liberati sitis, quam assequuti fueritis vitam, cum reipsa nobis obtemperare volueritis. Ob temperabitis igitur cum opere ipso quæ dicta sunt didiceritis. Quod si adhuc respuitis, et nostris ser monibus non creditis, interrogate aliquos qui hanc servitutem tulerint aliquando, et deinde liberati ad libertatem bonam recurrerint, et scietis admonitionis hujus lucrum. Etenim et Salomon cum sæcularium rerum concupiscentia teneretur, magnas eas et admi randas putabat, multumque in eis laboris et sollicitu dinis insumebat magnificas ædificando domos, mensum coacervando aurum, congregando cantorum choros, varia genera ministrorum mensæ et popi næ, quærendo animæ suæ voluptatem ab hortorum et corporum formosorum gratia, et omnem, ut ita dicam, oblectationis et refrigerii viam sectando. At ubi inde ad se reversus et quasi ex caliginosa quadam abysso ad lumen veræ sapientiæ respicere valuit, tunc sublimem illam et cælis dignam emisit vocem: Vani tas vanitatum, dicens, et omnia vanitas. im ±3. Majora præstanda in nova lege, quam in veteri.

esse, quæ itu rem hanc suscipiant. Causa malorum omnium, quod nomine tenus solum res consistat, et negotium totum in ore circumscriptum sit, quod scili cet minima virginitatis pars est; quæ autem plus ne cessaria, et ipsam magis demonstrant, neglecta sint, et nulla ratio habeatur vestium, quæ virginitatem decent, vel silentii, vel compunctionis, vel alicujus id genus. Quin temere nugantur omnia, et rident in tempestive, et tumultuantur, et in deliciis magis vi vunt, quam mulieres quæ in fornice prostant, dum spectatores technis suis undique pelliciunt, et in me retricum turpitudinem se conjicere conantur, ac si cum illis concertent, deque turpitudinis gloria con tendant. Unde enim, dic mihi, poterimus postea talem virginem ordine illarum et societate eximere, quando et ipsa idem facit, quod illæ; quando seilieet adole scentum corda in fraudem illicit, quando petulans est et intemperans, quando eadem venena porrigit, ea dem pocula miscet, eamdemque parat cicutam? Sed non dicit: Veni, amore involvamur: nec dicit, Aspersi cubile meum croco et lectum meum cinnamomo (Prov. 7. 17. 18). Utinam cubile et lectum, non vestes et corpus Illæ enim domi escam occultant, tu ubique laqueum circumfers, et expandis voluptatis alas ob ambulans in foro. Sed non dixisti, neque contulisti verba illa meretricia, Veni, amore involvamur. Non dixisti lingua, sed dixisti habitu: non loquuta es ore, sed loquuta es gressu: non invitasti voce, sed invi tasti oculis clarius quam voce. At postquam vocave ras, non te obtulisti. Neque sic a peccato liberaris est enim et hæc alia fornicationis species. Pura mən sisti ab injuria corporis quidem, sed non animæ, et completum est a te peccatum, etiamsi non per coi tum, sed per aspectum. Virginem non decent cultus corporis et vestis pretiosa. Cujus enim gratia vocas prætereuntes? cur accendis ignem? quomodo putas te puram a peccato, cum to tum ipsum opus operata sis? Etenim cum adulteruni feceris perfectum eum, quem tuo isto habitu cepisti, quomodo potes non esse adultera, cum opus tuum adul terium esse deprehendatur? Illius insania tuuin opus est. Profecto te quæ adulteros præparasti, adulterii sup plicium minime posse effugere, nulli non manifestum. Tu gladium acuisti, tu dextram armasti, tu armatam dextram in miseram aniınam impulisti: quomodo igi tur poteris ab homicidii supplicio liberari? Dic enim, quosnam habemus odio et aversamur? quos autem puniunt legislatores et judices? num eos qui bibunt mortifera venena, an miscentes calicem, et præpa rantes ea, arteque sua perdentes alios? nonne bi bentes quidem utpote injuria affectos miseramur, ve neficos autem omnibus calculis condemnamus? Nec sufficit eis ad excusationem dicere, Non meipsum læsi, sed alium perdidi; sed propter hoc tanto gra viorem luunt pœnam. Tu autem misera et calamitosa miscuisti calicem hunc perniciosum, et præbuisti et dedisti pharmacum: et postquam bibit et perditus est, defensam te putas, quia non ipsa biberis, sed al teri præbueris venena? Quamquam et vos tanto gra viorem luetis pœnam, quam pharmacopolæ illE, quanto et mors gravior. Non enim corpus solum, sed et animam interimitis. Et illi quidem sæpe vel furore, vel ira hoc faciunt, vel inopia; vos autem ad nullum talem confugere prætextum potestis. Neque enim hoc facitis inimicis, vel eis qui nocuerunt, vel ob ino piam, sed ob solam vanam gloriam in alienis luditis animabus, et ex aliorum morte voluptatem propriam constituitis. 2. Sed nescio unde, ut hæc dicerem, huc sum ap pulsus; propter quod redeundum ad id unde digressus sum. Nam quasi non sufficerent hæc in totius feminci generis confusionem, et aliud quiddam majus exco gitaverunt. Sed nemo hæc de omnibus dicta putet non enim tam miser sum, ut simul omnia commi sceam et confundam. Nam de his quæ culpis obnoxiæ et hæc dicta sunt, et quæ postea dicentur. Quasi igitur non satis damnosa essent hæc, viros sibi mi nime cognatos secum includunt, et omni tempore contubernales faciunt, quasi demonstraturæ et per ea quæ dicta sunt, quod invitæ ad virginitatem raptæ sint, et extremam vim sustinuerint, et hac ratione consolentur vim et necessitatem. Quid igitur? annon his deteriora, cum hæc contigunt, dicuntur ab amicis et familiaribus? Permittendæne sunt illæ vivere et respirare, et non poti's dissecandæ mediæ, vel vivæ cum illis ipsis tumulanda? Etenim et hæc et his multo plura omnes dicunt. Cæterum et frequens et quotidianus est cursus obstetricum ad virginumı do mus, quasi ad parientes, non quod obstetricentur pa rienti, quamvis contigit in aliquibus etiam hoc, sed quod probentur et judicentur sicut emptæ ancillæ, quænam corruptar, vel quæ intactæ; et illa quidem facile obediit probationi, hæc vero contradixit, et hoc ipso confusa abiit, etiamsi non corrupta sit; et hæc quidem deprehensa est, illa vero non; sed hæc non minus quam illa confunditur, cum non possit digna fide ex moribus comprobari, sed opus habeat externo examinis testimonio. Quantis lacrymis hæc non sunt digna, quantis non digna mortibus? Quis autem sic lapideus et durus, ut non accendatur zelo sicut Phinees? Et ille quidem si suo tempore hanc turpitudinem vidisset, non ipsis pepercisset, sed ſe cisset idem quod in Madianitide olim fecit (Num. 25. 14): nos autem cum nobis non sit permissum arripere gladium, neque lancea confodere eos qui ista perpetrant, affecti certe sumus sicut sanctus ille, non facimus autem eadem, sed dolori aliter succur rimus, ploratibus scilicet ac lamentis. Venite ergo, dolorum ac gemituum sociæ estote quotquot ab hac obscœnitate estis alienæ; nam calamitosæ et miseræ illæ forte in tanta sunt miseria, ut mali dolorem ullum non sentiant. Sed vos quæ hanc suscepistis vi tam, dignæ factæ thalamo et sponso, lampades claras gestatis, et honesto virginitatis serto magis ornate quam corona regia, lacrymas fundite nobiscum, et amare simul ejulate; nam hoc non parvum est re medium et ad curandos eos qui incurabiliter ægro tant, et ad consolationem lugentium. Hoc ipsum ali

natur, superatis omnibus retibus esse corpus unde quaque purum ab omnique damno liberum, et maneat virgo quæ virgo: quid hoc ad ca quæ dicta sunt a no bis? Etenim hoc omnium gravissimum est, et pluri mis dignum lacrymis, quod tantum undequaque susti nuerit laborem, diligenter observarit corpus, et om nem laborem evacuaverit, et sudorem effuderit, propter blasphemiam in Christum, cumque peperco rit carni, non pepercit gloriæ Dei, sed ut intactum ipsi maneret corpus omnia fecit; ut autem ille non afficeretur contumelia, nec dehonestaretur apud mul tos, ne ullam quidem curam habuit. Utinam non om mia fecisset, nec operam dedisset, ut gloria Dei iu famaretur. Et quomodo hoc facio? inquit. Quia viros tecum in domo inclusos semper tibi assidentes habes. Nam si viros habere cohabitatores concupiscis, uon oportebat virginitatem eligere, sed ad nuptias trans eundum erat: multo enim melius sic nupsisse, quam illo modo virginem profiteri fuisset. Nuptiæ præferendæ virginitati male custoditæ.-Nam illas nuptias neque Deus condemnat, neque homines reprehendunt: honesta enim res est, neminem offen dens, neminem lædens: virginitas autem illa cum viris plus ab omnibus arguitur, quam fornicatio ipsa. Namque suum perdit ordinem, et in profundius quam sit fornicationis barathrum ejecta est. Non enim ali quis Teret cum virginibus numerari cam quæ non curat quæ sunt Domini, et multos reddit adulteros, peque cum nuptis. Illa enim curam habet, quomodo placeat viro uni: tu autem ut innumeris, et iis qui non lege conjugii noti, sed alio quodam modo ab om uibus condemnato et rejecto: unde vereor ne ab utro que loco excidens in mulierum inhonestarum ordinem redacta videaris. Etenim ab appellatione ipsa si quis rem dijudicare velit, ipsi contradicere nihil possimus. Nam si quando in forum se conferant, vel alias sermo domi de ipsis sit apud eos, qui disputant de absurda hujusmodi copulatione, significare volentes illam, hujus vocant, non matrem, neque enim illum pepe rit; neque sororem, non cnim ex eodem utero pro gnata est; neque conjugem, non enim lege conjugii cohabitant; neque alio quopiam cognationis nomine, quod concessum vel lege permissum sit, sed turpi quodam ac ridiculo. Non enim ego quidem tulerim ipsum nominare: sic exosam habeo et aversor hanc appellationem, et molestum mihi est etiam nonien contubernii. Sed non peperisti, nec tolerasti partus dolores. Et quid hac defensione fœdius? quid item miserius quam quod ab iis vult apparere virgo, ad quæ et multæ et fornicatrices mulieres confugere possunt? Sed illæ, inquit, aliunde arguuntur quod libidini vacent. Unde aliunde dic mihi? vestitu, a visu, a gressu, ab amatoribus quos capiunt. Bene quidem nobis depinxisti scorti characterem; sed vide ue his conjecturis et argumentis, antequam illas, teipsam capias. Etenim et tu tibi ipsi tales sæpe præ paras amatores, atque per eadem retia. Quod si non vocas in domicilium prætereuntes, et habes intra con clusos semper, quod multo gravius, ob nihil quidem aliud, quam ut absurdam voluptatem impleas, et il lius et tuam, non congressum inquam. Sed quid inde lucri, quandoquidem mutuis aspectibus istud ipsum contingit? Alioqui si hoc non est, neque adulterium istud committitis, quare ipsum habes domi? quam causam justam et rationabilem nobis dices? Nupta enim nuptias dicet, scortum libidinem; tu autem virgo qualem nobis causam narrabis dignam quæ proferatur et justam? 4. At cur curiose inquiris, inquit, cum non simul dormiant, neque nobiscum congrediantur, ut illis mulieribus illi? Imo hoc potissinum plerique affir mant. Verum quid hoc? inquit: contra suum illi caput. An vero contra suum tantum caput dicant, postea inquirenius. Et jam quidem inanifeste demon stratum est, cum de viris diceremus, quod non solum qui maledicunt, sed et qui occasiones temere præbent in causa quæ agitur, rei sunt supplicii verumtamen hoc ipsum denuo demonstrabimus. Janı autem si te rogavero çausam hujus contubernii, num aliquam dicere potes? Infirma sum, inquit, mulier, neque sola valeo meo usui sufficere. Enimvero cum hæc cohabitatoribus vestris objicimus, ab eis contra ria audimus, nempe quod propter suum ministerium vos teneant. Quomodo igitur quæ ex abundanti viris etiam solatio esse potestis, vobis mulieribus subsi dio esse non potestis, sed aliis indigetis? Nam sicut vir viro, ita mulier mulieri commodius et rectius uti que cohabitarit: quando autem et viris ad ministerium commodiores estis multo magis vobis ipsis. Ad quid enim, quæso, necessaria et utilis viri societas? aut quale ille mulieri exhibebit ministerium, quod non possit mulieri mulier? num tełam tecum texere vel tra mam uere cum stamine ille magis poterit quam mulier? an non contra se res habet? Ille enim etiamsi vellet, non utique sciret, nisi forte nunc id ipsos docueritis quippe mulieris solius hoc opus est. Sed vestem la vare, ignem accendere, et ollam fervefacere? Etiam hæc non minus, sed melius quam vir mulier efficere potest. Quomodo igitur utilis vir, dic quæso? an quando vendere aut emere oportet? Sed neque hic mulier valet minus quam vir, et testabitur utique forum, et omnes quotquot vestimenta emere volunt, a mulieribus plerumque erunt. Quod si turpe virgini bus in foro stare in commerciis, sicut et turpe est, quanto magis cohabitare viro turpius? Verumtamen et hoc minus quam illud effugere potest. Nam hæc vel puellæ quæ ministrat, vel vetulis quæ ad hæc idonca sunt, rectius commiserim: unde palain est hæc prætex tus et effugia esse ac tegumenta infirmitatis. Qualis in firmitatis velamenta? inquit. Nam si concupiscerem virum et nuptias et id genus vitæ, quis prohiberet? annon adesset libertas ut hoc facerem, quo neque offenderetur Deus, neque ipsa ab hominibus redar guerer? Etenim et ego hoc dico, et non tam tua quam mea sunt verba. At necesse dicere, ubi tibi viri usus tantopere necessarius; vel cum monstrare non possis, ejiciatur is qui male cohabitat: nam ab hac contumelia absolvi aliter non potes. Hec enim

male et imprudenter? Igitur auferamus suspicionem, non augeamus: in Christum enim peccat quæ de his contendit. An non audis in Veteri Mosein sæpe dicentem, Deus zelotes est (Exod. 20. 5)? et iterum Zelavi Jerusalem (Bach. 1. 14): in Novo vero Pau lum clamantem, Æmulor enim vos Dei æmulatione (2. Cor. 11. 2). Iloc, si nihil aliud, sufficere debebat, ne subverteretur anima, etiam non valde infirma et ægra. Cum erim res adeo sit terribilis, dulcis magis est, quam ter. bilis. Numquam enim zelus est, non præcunte caritate aliqua calida et fervente, ita ut hoc sit argumentum vehementis ardentisque Dei caritatis et amicitiæ. Non enim affectio est zelus in Deo, sed volens immensum amorem suum interpretari, hoc sæpe usus est nomine. Attamen nos qui valde insen sati ad humanas decidimus affectiones, eum qui nos tantum amat contumelia afficimus, eos autem qui nihil nobis prodesse possunt omnibus modis colimus. Quid enim tibi, o misera, tantum prodesse potest frigida hæc cohabitatio, cum tanto thesauro te pri vet? Vide, quæso: deducit te e cælis, excludit te spirituali thalamo, sejungit te a cœlesti sponso, parat tibi immortalia supplicia et tormenta finem non habentia. Pro his si talenta innumera præberet con tubernalis tuus, si promptior esset mancipiis venali tiis, si te in majori honore et dignitate constitueret, quam sit regina: an non ut damnosum et inimicum, et plura auferentem quam dantem, sic aversari ot odio habere oporteret? Proponitur tibi cura de bonis cælestibus, de regno futuro, de vita immortali, de ineffabili gloria; tu vero negotia terrena commemo ras, et hunc ad illa utilem visum colis quasi domi num, et non te occultas, neque oras ut te terra ab sorbeat, ut sic inde migres? Sed infirmitatem mulie bris naturæ mihi prætexis, et humanorum usuum dispensationem, et quietem domesticam, fingens et componens prætextus qui non sunt? At neque sic eos qui cor habent falles. Non est enim, non est quies, quæ ad tantam turpitudinem cogat. Mulier enim si voluerit, non sibi ipsi solum, sed et aliis pluribus sufficiet ad ministerium: quoniam cum ab initio vir civilia negotia susceperit, Hulier sortita est domesti cam administrationem et curam. Non igitur quietis indigæ intus rapitis viros. Ad quid ergo? stupri gra tia eŭ libidinis? Ego quidem non sic dixerim, absit, imo non desino objurgare eos qui sic dicunt: utinam autem possibile esset id persuadere! Quis ergo præ textus, quæ causa efficit ut rem illam expetamus, inquit? Inanis gloriæ amor. Et quemadmodum viris voluptas frivola et misera, sic illis honoris concupi scentia hoc contubernium conciliat. Mulieres vanæ gloriæ cupidæ.· Nam vanæ gloriæ cupidum pæne onne hominum genus est, maxime' autem muliebre. Nam cum neque opus habeant quiete, sicut declaratum est, neque cum ipsis rem habeant, manifestum quod hoc solum reliquum est suspicari. 6. Quoniam igitur hanc mali radicem invenimus, age cætera non reprehendamus; admoneamus autem et persuadeamus, quod sicut viri qui cohabitant vi dentur quidem voluptate frui, majori autem tormento subduntur (etenim sola pura et solida voluptas, quæ per sequestrationem est): sic utique et causa illarum habet. Videtur quidem, ut ipsa opinantur, gloria aliqua hinc et claritas nasci; si autem diligenter quis exquisierit, plena et referta est risu, confusione, opprobriis et extrema ignominia. Et de his dicta sunt in principio pauca, dicentur autem et nunc. Sit igi. tur qui cohabitat, si velis, non aliquis vilis neque ab jectus,sed qui multam in Ecclesia dignitatem habeat, et ob generis claritudinem, et ob eloquentiam el pietatem admirabilis sit omnibus, sitque undequaque clarus; neque vel sic poterit illam facere claram ac probatam. Gloriam enim habiturus quispiam ex amici tia erga aliquem, illius gloriam prius custodire debet, qui præbet ut glorificetur; nam si illius gloria offenditur, multo magis suam ipsius gloriam dejicit. Nam sicut fonte corrupto, et quæ inde manant fluenta corruptioni com municant, et radice corrupta multo magis fructus cor rumpentur: sic et nunc, si is qui virginem claraın factu rus est fiat ridiculus ob cohabitationem, ipsa quoque ante illum et cum illo ridebitur; et si mulieri antea contigerit gloria bona apud multos, eam tamen statim ingressus ille domo ejiciet; tantum abest ut aliam secum afferat: ac licet etiam ipse habeat talem exi stimationem, idem illi continget. Non igitur famam vobis bonam adducit hæc consuetudo, sed eam aufert quam habebatis, et malam insuper conflat quam non habebatis. Et quod de Judæis propheta dicit, oppor tunum est etiam nunc dicere. Si mutabit Ethiops pellem suam, et pardus maculas suas (Jer. 13. 23), etiam qui talibus cohabitant, maculam hanc aliquando deponent: sic quemadmodum corpori cauterium, amborum existimationi inuritur, et bona ipsorum omnia offuscat. Sed forte gloriam putant hoc ipsum, imperare viris. At hoc est mire ridiculum, et qua maxime gloriantur solæ meretrices. Mulierum utique liberarum et castarum hoc non fuerit, in talibus re tibus deliciari. Quoniam et hinc iterum aliud igno miniæ argumentum, et quanto magis imperant viris, et graviora injungunt, tanto magis seipsas confundunt cui ipsis. Non enim que servire facit viros mulier, sed que reveretur, omnibus est reverenda et gloriosa. Si autem non sustinuerint hæc nostra verba, Dei lex occludere ora earum potest, sic dicens: Ad virum tuum conversio tua, et ipse tui dominabitur. Caput enim mulieris vir (Gen. 3. 16. 1. Cor. 11. 3). Et aliunde e multis locis quis hoc inveniet sic legibus cautum, et hunc olim datum esse ordinem. Itaque magna est fœditas, si superiora fiant inferiora, caput deorsum et corpus sursum. Quod si in nuptiis hoc turpe, multo magis in hoc consortio, ubi non hoc solum grave est, quod sit transgressio divinæ legis, sed quod pessimam et mulieri et illi afferat famam. Nam si cohabitare est turpe, multo magis cohabitantem viro dominari. Non enim undequaque imperare laudem habet, sed fieri potest ut qui imperatur laudabiliter, et qui imperat turpiter agat. Itaque si vis in admiratione esse apud viros, nihil tibi commune sit cum ipsis, procul a con

hiipsis nocuerunt, necnon contubernalibus et iis, qui scandalizati sunt, et præ omnibus nomen spousi con tumelia affecerunt, qualem sustinebunt cruciatum? An nescitis qualem rem aggressæ, in quem agonem instructe estis? quam prælii partem sortite? Apud ipsum belli ducem, imo apud ipsum habitatis regem, et militatis. Sicut igitur in bellis non unum locum exercitus omnis occupat, sed alii cornua agminis, alii medium, alii postrema, alii frontem phalangis ornant, alii autem ubi rex comparet ubique cum ipso apparent ac cum ipso currunt: sic quoque virginum chorus, si vere virginum chorus sit, nullum alium, nisi hunc ordinem sortitus est. Non sic ii qui aureas togas in duti, et equis auro ornatis vecti, et aurea gemmisque distincta ferentes scuta, regis præsentiam declarare debent, ut virgo Christi. Nam illi quidem apud ipsum currum regium versantur; virgo autem regius quoque currus fit, sicut Cherubim, si vult, et adstat ipsi sicut Seraphim 7. Veræ virginis mores.-Igitur cum in publicum pro dit, oportet omnis philosophiae specimen præ se fe rat, et omnes in stuporem convertat, sicut angelus si nunc e cælo descenderet, et sicut ex cherubim ali quis si in terris appareret, omnes homines in se converteret: sic et virginem omnes qui vident, addu cere in admirationem et stuporem suæ sanctimonia oportet. Nam si dum incedit, quasi per desertum eat; quando autem sedet in ecclesia, profundissimo cum silentio; oculus ejus nullum videat prætereuntium, non mulierum, non virorum, sed solum sponsum ut præsentem et conspicuum: concedens autem iterum in domum, ei in precibus loquatur, et ejus solius vo cem per Scripturas audiat: domi vero eum quem desiderat et amat, solum cogitet, sit quasi peregrina et advena, omniaque faciat quasi res præsentes nihil ad eam pertineant; et non solum masculorum fugiat aspectus, sed et conventum sæcularium mulierum, tantaque corpori suppeditet, quanta necesse est, et universa in animæ salutem impendat: quis non ad miretur, quis non obstupescat, in muliebri natura vitam angelicam intuens? quis autem homo accedere, quis tangere audeat tam flagrantem animain? Eapro pter omnes quidem ab ca abstinebunt, et sponte et inviti; omnes item in stuporem vertentur, utpote auruin fulgens et ignitum videntes. Nam et auri natura habet per se multum fulgoris; cum autem et ignem in se tenet, majori miraculo est et terribilior. Quod si hoc in corpore, quando idem in anima contingit au rea, non tunc hominibus solum, sed et angelis desi derabile erit hoc spectaculum. Quare ergo vestibus teipsam ornas, quæ ab hac flamma tantum habes or natum? Etenim vestes non sunt datæ ut eis ornemur, sed ut nuditatis fœditatem occultemus, non ut talibus induamur, que nos majori turpitudini, quam ipsa nu ditas, exponant Idcirco et Adam induit Deus vestes pelliccas (Gen. 3. 21), similiter et ejus uxorem; quam vis si voluisset, pulchris eum potuisset induere ve stibus; sed nobis anuquitus et per illas ostendit. quod non sit præsens tempus deliciarum, sed gamitus et planctus. Quod si ignominiæ est et condemnatio nis, et ex peccato venit ut amictu indigeas, quid re prehensionis materiam auges? an non satis casum nostrum indicat, quod vestibus egeamus? cur crimen exaggeras? cur indigentia ampliore accusationem au ges? Oportebat enim ejulare et gemere, et corp'ı$ ipsum castigare, secundum Paulum (1. Cor. 9. 27) nos autem sedemus, et velamenta artificiose con texentes, sicut si quis tumores circa oculos habens ea cogatur obvelare, et hæc adhuc velamenta exornet. Propterea Helias, propterea Joannes simplicem ha bentes amictum et pelliceas tunicas, et vestibus e pilis induti, anhelabant et concupiscebant indumenta incorruptionis accipere. Tu autem scenicas mulieres præcellis vestium curiositate, quibus insidias ado lescentibus elegantioribus pares. Non sic te indui et ornari vult sponsus, sed in anima tua omnem reposi tam suam esse gloriam jussit; tu autem illam negligis, ac lutum ac cinerem varie decoras, et amatores in continentes illicis, et adulteros facis pene onines qui te vident. Et quod multum hinc ignem congeras, nec te puto inficias ire; quod autem inde ignominia et probra sequantur, id ex amatoribus tuis ostendam. Nam cum ea quæ animam ornat, Deum suæ pulchri tudinis habeat aniatorem, tu vero homines, imo non homines, sed porcos el canes, et si quid magis est rationis expers: quis ita est insipiens, ut te orna tiorem illis putet, quarum desiderio Deus ducitur ob internam formositatem? Atque adeo, quanto curio sitati plus vacas, tanto abominabilior facta es: ct Deum quidem a te 'avertis, hos autem illicis, hinc que tanto magis foeda ac turpis appares. Nam quo modo non turpis, si Deum allicere non potes? Quod si quæ se ornat, adeo ingrata; quæ cohabitantem habet, cogita quantum conciliet sibi odium. 8. Sed si videtur, non cohabitationem dicamus so lum, sed ipsam aperiamus palam, ut magis fœda videatur. Nam quoniam non timent oculum soporis nescium, sed oculi hominum timor eorum; age el ipsas hac consolatione privemus, quæ occulta et te cta parietibus sunt in medium afferentes; aperiamus januam iis qui videre ea volunt, a lecto ipsos primum. excitantes; imo si videtur, primum exquiramus quæ domi contingunt, et ponamus parietibus ipsos sepa rari et in cubiculis variis dormire. Non enim puto aliquem, etsi valde fœditati sit obnoxius, ita seipsua traduci velle, ut in uno dormiat cubiculo. Sint igi tur disjuncti parietibus et quid hoc fuerit? Non enim sufficit ut a suspicione liberentur. Verum núnc de suspicione nihil, licet ancillæ plurimæ ei cohabitent; aliam autem turpitudinem jam exquiramus. Evenit enim cum per idem tempus surgunt, non ob pervigi lia (nihil enim pium ab his animabus expectandum), ut transeant ad se invicem jacentes, et compellent nocte: quo quid esse queat turpius? Quod si contin gat repente et cohabitantem ' ægrotare, neque pa rietum hic postea aliqua utilitas, sed exsurgens præc aliis ad virginem jacentem ingreditur, infirmitatem Sic Savil. In Morel. hæc vox deest.

glorificari cum teipsam ita confundis? Non cogitas tu, dic mihi, præsentem vitam, quam brevis, ut so mníis assimiletur, et flosculis marcescentibus, et um bræ prætereunti? Cur vis deliciari nunc in somnio, et puniri tunc in veritate? Quamvis nec delicias hæc res habet: quomodo enim, ubi condemnatio et re prehensiones et convicia et scandala? Verum etsi deliciæ essent, quid est parva aquæ gutta ad immen sum mare? Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui, et concupiscet rex decorem tuum (Psal. 44. 12), ad or bem terræ aliquando male affectum dicebat David. Hoc igitur nos tibi occinemus, breve verbum prophetæ subimmutantes, et dicemus cum propheta: Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere malæ consuetudinis et eorum qui tibi male cohabi tant, el concupiscet rex pulchritudinem tuam. Quid tibi hoc majus? quid item par poterinius dicere, quam ut cæli, terræ et angelorum et archangelorum et supernarum Virtutum Dominum amatorem sortita, libereris a vilibus conservis, tuam notabilitatem de honestantibus? Propter quod e re fuerit bic finire sermonem: nihil enim dicere poterimus quod huic honori sit par. Nam si quæ sponsum in terra acce perit regem, omnibus se putat esse beatiorem: tu cum habeas non terrenum, nec conservum, sed éum qui in cœlis, eum qui super omnem principatum et potestatem et virtutem et omne nomen quod nomina tur, eum qui super Cherubim sedet, qui concutit terram, qui extendit cœlum, qui terribilis est Cheru. binis, inaccessus Seraphinis, non sponsum solum, sed amatorem quovis homine ardentiorem, quomodo non omnia relinquis, quæ hic sunt, etiamsi animam ipsam relinquere oporteat? Quoniam igitur sufficit hoc verbum solum ad plumbo omni graviorem corri gendum et promovendum ad supernain conversatio nem, et nos huc desinimus, teque admonemus ut quasi divinum aliquod canticum concinas; ac domi et in foro, et die et nocte, et in via et in thalamo', et voce et mente continue loquaris animæ dicens Audi, anima, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere malæ consuetudinis, et concupiscet rex pulchritudinem tuam. Et si hoc continue verbum dixeris, auro omni puriorem facies animam. Dictum enim hoc igne vehementius et efficacius afflare tuas cogitationes et omnes tuæ mentis maculas expurgare valebit, in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria in sæcula sæculorum. Amen. ¹ Savil. habet, et in mari.