Letter IIEpistola II
col. 855–856page 3 of 20
PG 65:855ΕΠΙΣΤΟΛΗ Πρόκλου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως πρὸς Ἀρμενίους, περὶ πίστεως. Τοῖς θεοφιλεστάτοις καὶ θεοσεβεστάτοις ἐπισκόποις καὶ πρεσβυτέροις, καὶ ἀρχιμανδρίταις τοῖς οὖσι κατὰ πᾶσαν τὴν ᾿Αρμενίαν τῆς ὀρθοδόξου ἁγίας ἐκκλησίας, Πρόκλος ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Α'. Οὐ μετρίως, ἀδελφοί, συνέχεεν ἡμῶν τὴν ψυ χὴν καὶ τὸν λογισμὸν τῇ τυράννῳ λύπῃ, καὶ ἔτρωσεν ἡ φήμη τῶν νεαρῶν τῆς ἀπάτης ζιζανίων, ἅπερ Εναγχος τῇ ὑμετέρᾳ πανούργως επέσπειρε χώρα δ κοινὸς τῆς φύσεως εχθρός. Πλήττειν γὰρ ἀφορήτως ἡ τῶν ἀπευκτῶν εἴωθεν ἀκοὴ τὴν μήπω προγυμνα σθεῖσαν ἐν τῇ τοιαύτῃ μελέτῃ ψυχήν· καὶ τοσούτῳ πλέον χαλεπώτερον τοξεύει, κατὰ βάθους εἰσωθοῦσα τὰ βέλη, ὅσῳ τὸν κίνδυνον οὐ περὶ τὴν τοῦ σώματος ίστησι παχύτητα, ἀλλὰ τὸν ἄϋλον πολιορκεί ταῖς φής μαις, τὸ ἔντιμον τῆς πίστεως διαθρυλλοῦσα, ἡ ἐλεις νῶς διεῤῥῆχθαι, ή παντελῶς σεσυλῆσθαι ιμάτιον. Πᾶσα μὲν γὰρ ἀρετὴ περισπούδαστος ὑπάρχει τοῖς τὸ λογικὸν μὴ ἀμαυρωθεῖσιν ὑπὸ τῆς ὕλης· πᾶσα δε κακία βδελυκτὴ οὐκ ἀπεικότως τοῖς εὐφρονοῦσι κρί νεται, οἷα δὴ κατ' ἐναντιότητα πολεμούσα τῇ φύσει τῷ παρὰ φύσιν. Ωσπερ γὰρ τὸ συμφέρον τοῖς απ ρουμένοις ἀναγκαίως περιμάχητον, οὕτω τὸ μὴ τοιοῦ τον, ἀλλὰ ἀντικείμενον, ἢ παρὸν ἀποβολῆς ἄξιον, ἢ προσδοκώμενον τὸ μὴ συμβῆναι, φροντίδος οὐκ ἀλλά τριον. Ἀρετῆς μὲν οὖν εἴδη πολλά· διαφόρως δὲ ὡρί σαντο περὶ ταύτης οί τε ὑπὸ πλάνης ἀγχόμενοι Ελληνες, καὶ τὸ ἀκριβές τῆς διακρίσεως ὑπὸ τῆς περὶ τὸ θεῖον ἀγνοίας ἐπισκοτούμενοι· καὶ οἱ διὰ πίστεως τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς διανοίας πεφωτισμένοι Χριστιανοί, καὶ πρὸς τὸν τῆς δικαιοσύνης ήλιον τρα νῶς διὰ τῆς ὁμολογίας ἀτενίζειν δυνάμενοι. Β'. Οἱ μὲν γὰρ τοῖς οἰκείοις λογισμοίς ὥσπερ ἐν σκότει προσπταίοντες, καὶ ἀνηγεμόνευτον ἔχοντες ὑπὸ προλήψεως τὸν νοῦν, ἐπισφαλῶς ὀδεύουσι τοῖς λογισμοῖς, μόνην ἐν οἷς δογματίζουσι ψηλαφώντες τὴν ρέουσαν καὶ ἄστατον τῶν δρωμένων· τὸ δὲ τῆς ἀληθοῦς θεωρίας ὄμμα, ἢ ἀμβλυώττοντες ὑπὸ χρόνου, ἢ πηρωθέντες ὑπὸ πλάνης ἀπώλεσαν. Καί φασιν ἀρε τῆς τέτταρα είδη είναι, δικαιοσύνην φημὶ, καὶ φρό. αγόμενοι.Nestorius quorumdam circumventione, non haben- lecti fucrint, et illos perlegere, quatenus dat
țium nec ex Deo aceipientium gratiam: et potestate
abutens exsultabat sua impietate superare
auctorem suum Theodorum. Miseratus, autem Deus
Ecclesias, suscitavit multa contra eum; in quibus et humiles, constituti, nihil prætermisimus usque ad mortem pro veritate certantes, sicuti et in
mostris contra Theodorum et scripta ejus, libellis
ad Alexandrinum religiosissimum episcopum Cyrillum diximus et in his quæ ad vestram diciinus beatitudinem. Et petimus postquam isti præEPISTOLA IK
unitas vestra contra Theodorum, et sacrilega capitula, et dogmata ejus et eorum qui similia sapiunt
vel docent. Et sicut Domino placuit condemnari
manifeste et nominatim in Epheso ab universali
synodo sacrilegum Nestorium, si per vos etiamı
antea condemnatum sine nomine, sacrilegiorem in
varia impietate Theodorum nominatim condemnari,
et eos qui secundum impiissimam ejus expositio.
nem hactenus in Syria et Cilicia sapiunt et docent..
Procli episcopi Constantinopolitani ad Armenios, Πρόκλου ἀρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως
de fide
Dei amantissimis ac religiosissimis episcopis el
presbyteris et archimandritis, per universam Armeniam orthodoxæ sanctæ Ecclesiæ, Proclus in Domino
gaudere.
1. Non mediocriter, fratres, animum rationemque
nostram violento moerore confudit ac sauciavit rumor novellorum ac fallacium zizaniorum, quæ nuper in vestra regione communis ille nostræ naturæ
inimicus callide superseminavit. Solet enim tristium
rumoriņtolerabili vulnere animum percutere, nondum ejusmodi exercitationibus assuetum; tantoque
acerbius ferit, telaque altius inligit, quanto periculum non in concreta corporis natura sistit, sed
gliscente famna subtiliorem animi statum obsidet,
sermone dispergens pretiosam illam fidei vestem
aut discissam esse, aut prorsus deprædatione sublatam. Omnem etenim virtutem ii expetendam putant, in quibus rationis vis non fuerit culpa naturæ
materialis. obscurata: omne quoque vitium a prudentibus viris jure fugiendum censetur; quippe
cum ex adverso pugnet cum ipsa natura, eo ipso
quod est contra naturam, Sicut enim id quod utile
est eligentibus, necessario tuendum est: ita quod
ejusmodi non est ac potius contrarium, aut praesens
repellendum est, aut si metuitur, ne eveniat sollicite præcavendum. Virtutis igitur multæ sunt species: hanc auten varie definierunt, sive gentiles
qui errore ducuntur, et quorum discernendi subtilitatem ignoratio Divinitatis obscurat; seu Christiani, qui fidei luce mentis oculos illuminatos habentes, salem justitiæ clarius per confessionem intuentur.
II. Illi nanque in suis cogitationibus velut in te
nebris offendentes, et propter. anticipatam opinionem animum habentes duce ac rectore destitutum,
ratiocinationum ductu periculosum iter ingrediuntur; nihil in iis quæ decernunt, præter fuxam et
instabilem visibilium rerum naturam attrectantes;
cum vera contemplationis aciem aut vi temporis
bebetem habeant, aut erroris vitio obcæcalam amiEt pot, abut. Idem codex, ut potestate abu
tentes.
Multa. Melius in Paris., multos.
Diximus. Idem codex, direximus.
Prælecti. Edit. Conc. Labb., perlecti: quod
πρὸς Ἀρμενίους, περὶ πίστεως.
Τοῖς θεοφιλεστάτοις καὶ θεοσεβεστάτοις ἐπισκόποις
καὶ πρεσβυτέροις, καὶ ἀρχιμανδρίταις τοῖς οὖσι κατὰ
πᾶσαν τὴν ᾿Αρμενίαν τῆς ὀρθοδόξου ἁγίας Εκκλη
σίας, Πρόκλος ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
Α'. Οὐ μετρίως, ἀδελφοί, συνέχεεν ἡμῶν τὴν ψυ
χὴν καὶ τὸν λογισμὸν τῇ τυράννῳ λύπῃ, καὶ ἔτρωσεν
ἡ φήμη τῶν νεαρῶν τῆς ἀπάτης ζιζανίων, ἅπερ
Εναγχος τῇ ὑμετέρᾳ πανούργως επέσπειρε χώρα δ
κοινὸς τῆς φύσεως εχθρός. Πλήττειν γὰρ ἀφορήτως
ἡ τῶν ἀπευκτῶν εἴωθεν ἀκοὴ τὴν μήπω προγυμνα
σθεῖσαν ἐν τῇ τοιαύτῃ μελέτῃ ψυχήν· καὶ τοσούτῳ
πλέον χαλεπώτερον τοξεύει, κατὰ βάθους εἰσωθοῦσα
τὰ βέλη, ὅσῳ τὸν κίνδυνον οὐ περὶ τὴν τοῦ σώματος
ίστησι παχύτητα, ἀλλὰ τὸν ἄϋλον πολιορκεί ταῖς φής
μαις, τὸ ἔντιμον τῆς πίστεως διαθρυλλοῦσα, ἡ ἐλειςνῶς διεῤῥῆχθαι, ή παντελῶς σεσυλῆσθαι ιμάτιον.
Πᾶσα μὲν γὰρ ἀρετὴ περισπούδαστος ὑπάρχει τοῖς
τὸ λογικὸν μὴ ἀμαυρωθεῖσιν ὑπὸ τῆς ὕλης· πᾶσα δε
κακία βδελυκτὴ οὐκ ἀπεικότως τοῖς εὐφρονοῦσι κρί
νεται, οἷα δὴ κατ' ἐναντιότητα πολεμούσα τῇ φύσει
τῷ παρὰ φύσιν. Ωσπερ γὰρ τὸ συμφέρον τοῖς απ
ρουμένοις ἀναγκαίως περιμάχητον, οὕτω τὸ μὴ τοιοῦ
τον, ἀλλὰ ἀντικείμενον, ἢ παρὸν ἀποβολῆς ἄξιον, ἢ
προσδοκώμενον τὸ μὴ συμβῆναι, φροντίδος οὐκ ἀλλά
τριον. Ἀρετῆς μὲν οὖν εἴδη πολλά· διαφόρως δὲ ὡρί
σαντο περὶ ταύτης οί τε ὑπὸ πλάνης ἀγχόμενοι
Ελληνες, καὶ τὸ ἀκριβές τῆς διακρίσεως ὑπὸ τῆς
περὶ τὸ θεῖον ἀγνοίας ἐπισκοτούμενοι· καὶ οἱ διὰ
πίστεως τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς διανοίας πεφωτισμένοι
Χριστιανοί, καὶ πρὸς τὸν τῆς δικαιοσύνης ήλιον τρα
νῶς διὰ τῆς ὁμολογίας ἀτενίζειν δυνάμενοι.
Β'. Οἱ μὲν γὰρ τοῖς οἰκείοις λογισμοίς ὥσπερ ἐν
σκότει προσπταίοντες, καὶ ἀνηγεμόνευτον ἔχοντες
ὑπὸ προλήψεως τὸν νοῦν, ἐπισφαλῶς ὀδεύουσι τοῖς
λογισμοῖς, μόνην ἐν οἷς δογματίζουσι ψηλαφώντες
τὴν ρέουσαν καὶ ἄστατον τῶν δρωμένων· τὸ δὲ τῆς
ἀληθοῦς θεωρίας ὄμμα, ἢ ἀμβλυώττοντες ὑπὸ χρόνου,
ἢ πηρωθέντες ὑπὸ πλάνης ἀπώλεσαν. Καί φασιν ἀρε
τῆς τέτταρα είδη είναι, δικαιοσύνην φημὶ, καὶ φρό.
minus placet.
Exstat in edit. Conc. Ven. Labb. tom. 114,
pag. 1737 seqq.
Forte, αγόμενοι.
col. 857–858page 4 of 20
PG 65:857νησιν, σωφροσύνην τε καὶ ἀνδρείαν· ἅπερ εἰ καὶ καλὰ δοκεῖ τυγχάνειν, χθαμαλά τε έρπει, καὶ περὶ γῆν νήχεται, καὶ κατώτερα τῆς τοῦ οὐρανοῦ τυγχάνει αψίδος. Ανδρίαν γὰρ φήσαντες τὴν πρὸς τὴν ὕλη; πάλην, καὶ σωφροσύνην τὸ κατὰ τῶν παθῶν κράτος, καὶ φρόνησιν τὴν ἐν ταῖς πολιτείαις ἀριστοκράτειαν, καὶ δικαιοσύνην τὴν ἀρίστην τοῦ ἴσου μερίδα· τῷ βίῳ, ὡς γε ἐνόμισαν, τάξιν ἐνομοθέτησαν, χαλινώσαντες τῷ ὄρῳ τὴν ἐφ' ἑκάτερα τοῦ πλείονος ἀμετρίαν. Υψηλὸν δὲ καὶ τῆς παρούσης λέξεως κρεῖττον, οὐδὲ νοῆσαι οὐδὲ ἐκθέσθαι τι ἠδυνήθησαν· ἀλλὰ τῷ ἀσυνέτῳ τῆς πεπωρωμένης καρδίας βιασάμενοι, το γε ἐπ' αὐτοῖς τὴν ἀρετὴν τοῖς ὁρωμένοις αὐτὴν περι έκλεισαν μόνον, μηδὲν συγχωρήσαντες ἔχειν ὑψηλόν. τε καὶ τῆς τῶν οὐρανῶν εὐκοσμίας ἐφάμιλλον. Γ'. Οἱ δέ γε πεφωτισμένοι διὰ πίστεως τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς καρδίας, ὧν καθηγητὴς καὶ διδάσκαλος ὁ μακάριος ὑπάρχει Παῦλος, ἀρετὴν ὠρίσαντο τὴν πρὸς τὸν Θεὸν ἀναπτεροῦσαν, καὶ τὰ περὶ γῆν ἐν τάξει πηδαλιουχούσαν. Τοιγαροῦν αὐτὸς οὗτος δ᾽ ἐν πᾶσιν ἀοίδιμος πολλὰ μὲν ἀπηρίθμησεν ἀρετῆς είδη τρία δὲ ταῦτα ἐξαίρετα ἀνεβόησε, πίστιν, ἐλπίδα καὶ ἀγά την· ὧν ἡ μὲν πίστις χαρίζεται τοῖς ἀνθρώποις τὰ ὑπὲρ φύσιν, τοῖς νοητοῖς ἤδη καταμιγνύσα[σα] τὸν ἔτι φοροῦνται τὸ πολυπαθὲς τῆς ὕλης ἱμάτιον. γὰρ ἡ τῶν ἀγγέλων καὶ τῶν λοιπῶν ἀσάρκων δυνάμεων Αγνόησε διὰ μέγεθος φύσις, τούτων τοῖς χαμαὶ βαδί ζουσι καὶ ἐπὶ γῆς κυλινδουμένοις ἀνθρώποις τὴν ἐπιστήμην χαρίζεται ή πίστις, προσάγουσά τε τῷ βασιλικῷ καὶ ἀσχηματίστῳ θρόνῳ, καὶ ἀκριβῆ τὴν ἔλλαμψιν ἐνιεῖσα τῆς ἀνάρχου καὶ ἀκτίστου φύσεως, τῇ τε οἰκείᾳ ἀστραπῇ καὶ τὴν ἀχλὺν τῶν αἰσθήσεων ἀπελαύνουσα, καὶ εἴ τι παχὺ καὶ νιφῶδες τῶν τῇδε, τοῦ νοῦ ἀποστήσασα· ποιεῖ γὰρ τρανῶς ἐκεῖνα ὁρᾷν & τῷ μὴ φθάνεσθαι ὁρᾶται, καὶ τῷ ἀπροσίτῳ κατα λαμβάνεται. Ἡ δὲ ἐλπὶς οὐκ ὀνειροπωλεῖν ἀξίως, ὡς ἄν τις εἴποι, ἀλλὰ γενναίως κρατεῖν ἐν τοῖς παρ οῦσι παρασκευάζει τὰ μέλλοντα· τῆς ἀναμφιβόλου πληροφορίας τὸ μήπω παρὸν τῷ χρόνῳ, ὡς ἐνιστὸς ἤδη τῷ λογισμῷ ἐγχειριζούσης, καὶ σχεδὸν τὰ προσ δοκώμενα ὑπ' ὄψιν ἀγούσης. Υπερβᾶσα γὰρ ἡ ἐλπὶς τὰ ἐμποδὼν κωλύματα, συνάπτει τὸ ποθοῦν πρὸς τὸ ἐρώμενον, τὸ παραῤῥέον τοῦ χρόνου τῇ τοῦ μέλλοντος σχέσει νικῶσα. Ἡ δὲ ἀγάπη τοῦ καθ' ἡμᾶς μυστηρίου ἐστὶ τὸ κεφάλαιον· αὐτὴ γὰρ τὸν Θεὸν Λόγον ἐπὶ γῆς ἀεὶ παρόντα, ἐλθεῖν διὰ σαρκὸς ἐδυσώπησεν. Εκατέρα τοίνυν ἀλλήλαις συμβαίνει· ἡ μὲν γὰρ πίστις ἔσοπτρόν ἐστιν ἀγάπης· ἡ δὲ ἀγάπη βεβαίω τις υπάρχει πίστεως. Πιστεύομεν ὅτι ὁ Θεὸς λόγος ἀπαθῶς ἐσαρκώθη, καὶ εὐσεβῶς πιστεύομεν· αὕτη γὰρ τῆς ἡμετέρας σωτηρίας ή κρηπίς· ἀλλὰ καὶ ἀγαπῶμεν τὸν δι' ἡμᾶς τὴν τοῦ δούλου μορφὴν λα βόντα, καὶ μήτε φύσεως τροπήν ὑπομείναντα, μήτε προσθήκην τῇ Τριάδι εργασάμενον. Πάς τοίνυν Χρι στιανὸς ὁ μὴ πλουτῶν πίστει, καὶ ἐλπίδι, καὶ ἀγάπῃ, Η λήξεως.EPISTOLA.
est, justitiam, prudentiam, temperantiam ac fortitudinem: quæ licet bonæ atque honesta esse videantur, humi tamen repunt et circa terram innatant,
et longe inferiora sunt coelesti fastigio. Cum enim
foruitudinem dixerint quæ adversus materiam lucta
tur, ac temperantiam quæ vitia passionesque superat, et prudentiam quæ in gubernatione reipublica
plurimun pollet, justitiam præterea optimam illam
æqualitatis distributionem: huic quidem vitæ, ut
ipsi putabant, ordinem constituerunt, cum hac definitione illam in utramque partem excessus immoderantiam repressissent; sed sublimius aliquid et
præsenti vita præstantius neque cogitare, neque
exprimere potuerunt; sed per obscurati cordis inνησιν, σωφροσύνην τε καὶ ἀνδρείαν· ἅπερ εἰ καὶ serint. Aiunt enim quatuor esse species virtutis, id
καλὰ δοκεῖ τυγχάνειν, χθαμαλά τε έρπει, καὶ περὶ
γῆν νήχεται, καὶ κατώτερα τῆς τοῦ οὐρανοῦ τυγχάνει
αψίδος. Ανδρίαν γὰρ φήσαντες τὴν πρὸς τὴν ὕλη;
πάλην, καὶ σωφροσύνην τὸ κατὰ τῶν παθῶν κράτος,
καὶ φρόνησιν τὴν ἐν ταῖς πολιτείαις ἀριστοκράτειαν,
καὶ δικαιοσύνην τὴν ἀρίστην τοῦ ἴσου μερίδα· τῷ βίῳ,
ὡς γε ἐνόμισαν, τάξιν ἐνομοθέτησαν, χαλινώσαντες
τῷ ὄρῳ τὴν ἐφ' ἑκάτερα τοῦ πλείονος ἀμετρίαν.
Υψηλὸν δὲ καὶ τῆς παρούσης λέξεως κρεῖττον,
οὐδὲ νοῆσαι οὐδὲ ἐκθέσθαι τι ἠδυνήθησαν· ἀλλὰ τῷ
ἀσυνέτῳ τῆς πεπωρωμένης καρδίας βιασάμενοι, το
γε ἐπ' αὐτοῖς τὴν ἀρετὴν τοῖς ὁρωμένοις αὐτὴν περι
έκλεισαν μόνον, μηδὲν συγχωρήσαντες ἔχειν ὑψηλόν.
τε καὶ τῆς τῶν οὐρανῶν εὐκοσμίας ἐφάμιλλον.
sipientiam, quantum in ipsis fuit, virtuti vim afferentes, eam in his tantum quæ videntur, incluserunt,.
nihilque illi sublime et coelesti conversationi persimile concesserunt.
III. Qui vero per fidem illuminatos habent oculos
cordis, quorum instructor ac magister est beatus
Paulus, virtutem definierunt esse quæ nos ad Deum.
evehit, et ea quæ in terris sunt, ordinate moderatur. Itaque hic ipse vir in. omnibus celebrandus,
multas enumeravit species virtutis; sed tria hæo
præcipua prædicavit, fidem, spem, charitaten; ex
quibus fidés, quæ super naturam sunt largitur hominibus, rebus intelligibilibus admiscens eum qui
adhuc materiale indumentum gestat multis passiónibus obnoxium. Nam quæ angelorum reliquarumque incorporearum virtutum natura propter excellentiam ignorat, eorum scientiam hominibus qui
humi repunt et in terra volutantur, largitur fdes;
cum ad regalem thronum, quem nullæ claudunt
Γ'. Οἱ δέ γε πεφωτισμένοι διὰ πίστεως τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς καρδίας, ὧν καθηγητὴς καὶ διδάσκαλος ὁ
μακάριος ὑπάρχει Παῦλος, ἀρετὴν ὠρίσαντο τὴν πρὸς
τὸν Θεὸν ἀναπτεροῦσαν, καὶ τὰ περὶ γῆν ἐν τάξει
πηδαλιουχούσαν. Τοιγαροῦν αὐτὸς οὗτος δ᾽ ἐν πᾶσιν
ἀοίδιμος πολλὰ μὲν ἀπηρίθμησεν ἀρετῆς είδη τρία
δὲ ταῦτα ἐξαίρετα ἀνεβόησε, πίστιν, ἐλπίδα καὶ ἀγάτην· ὧν ἡ μὲν πίστις χαρίζεται τοῖς ἀνθρώποις τὰ
ὑπὲρ φύσιν, τοῖς νοητοῖς ἤδη καταμιγνύσα[σα] τὸν ἔτι
φοροῦνται τὸ πολυπαθὲς τῆς ὕλης ἱμάτιον. γὰρ ἡ
τῶν ἀγγέλων καὶ τῶν λοιπῶν ἀσάρκων δυνάμεων
Αγνόησε διὰ μέγεθος φύσις, τούτων τοῖς χαμαὶ βαδίζουσι καὶ ἐπὶ γῆς κυλινδουμένοις ἀνθρώποις τὴν
ἐπιστήμην χαρίζεται ή πίστις, προσάγουσά τε τῷ
βασιλικῷ καὶ ἀσχηματίστῳ θρόνῳ, καὶ ἀκριβῆ τὴν
ἔλλαμψιν ἐνιεῖσα τῆς ἀνάρχου καὶ ἀκτίστου φύσεως, G Agura, perducat, et illius principio carentis et inτῇ τε οἰκείᾳ ἀστραπῇ καὶ τὴν ἀχλὺν τῶν αἰσθήσεων
ἀπελαύνουσα, καὶ εἴ τι παχὺ καὶ νιφῶδες τῶν τῇδε,
τοῦ νοῦ ἀποστήσασα· ποιεῖ γὰρ τρανῶς ἐκεῖνα ὁρᾷν
& τῷ μὴ φθάνεσθαι ὁρᾶται, καὶ τῷ ἀπροσίτῳ κατα
λαμβάνεται. Ἡ δὲ ἐλπὶς οὐκ ὀνειροπωλεῖν ἀξίως,
ὡς ἄν τις εἴποι, ἀλλὰ γενναίως κρατεῖν ἐν τοῖς παρ
οῦσι παρασκευάζει τὰ μέλλοντα· τῆς ἀναμφιβόλου
πληροφορίας τὸ μήπω παρὸν τῷ χρόνῳ, ὡς ἐνιστὸς
ἤδη τῷ λογισμῷ ἐγχειριζούσης, καὶ σχεδὸν τὰ προσ
δοκώμενα ὑπ' ὄψιν ἀγούσης. Υπερβᾶσα γὰρ ἡ ἐλπὶς
τὰ ἐμποδὼν κωλύματα, συνάπτει τὸ ποθοῦν πρὸς τὸ
ἐρώμενον, τὸ παραῤῥέον τοῦ χρόνου τῇ τοῦ μέλλοντος
σχέσει νικῶσα. Ἡ δὲ ἀγάπη τοῦ καθ' ἡμᾶς μυστηρίου ἐστὶ τὸ κεφάλαιον· αὐτὴ γὰρ τὸν Θεὸν Λόγον
ἐπὶ γῆς ἀεὶ παρόντα, ἐλθεῖν διὰ σαρκὸς ἐδυσώπησεν.
Εκατέρα τοίνυν ἀλλήλαις συμβαίνει· ἡ μὲν γὰρ
πίστις ἔσοπτρόν ἐστιν ἀγάπης· ἡ δὲ ἀγάπη βεβαίω
τις υπάρχει πίστεως. Πιστεύομεν ὅτι ὁ Θεὸς λόγος
ἀπαθῶς ἐσαρκώθη, καὶ εὐσεβῶς πιστεύομεν· αὕτη
γὰρ τῆς ἡμετέρας σωτηρίας ή κρηπίς· ἀλλὰ καὶ
ἀγαπῶμεν τὸν δι' ἡμᾶς τὴν τοῦ δούλου μορφὴν λα
βόντα, καὶ μήτε φύσεως τροπήν ὑπομείναντα, μήτε
προσθήκην τῇ Τριάδι εργασάμενον. Πάς τοίνυν Χριστιανὸς ὁ μὴ πλουτῶν πίστει, καὶ ἐλπίδι, καὶ ἀγάπῃ,
Η
Forte λήξεως.
creatæ naturæ clarum splendorem immittat, suoque
fulgore non modo sensuum caliginem expellat, verum etiam quidquid hic crassum et nubilum est, a
nostro intellectu discutiat; facit enim ut ea clare
conspiciat, quæ eo ipso quod ad ea pertingi non
potest, conspiciuntur, et eo ipso quod sunt. inaccessa,
comprehenduntur. Spes autem efficit non ut belle
somniemus, ut ita dicam, sed ut strenue in prasentibus futura teneamus; cum firma illa certitudo
id quod tempore nondum est præsens, cogitationi
perinde ac si jam adesset, exhibeat, et quæ exspectantur, pene sub aspectum perducat. Spes enim
objecta impedimenta transgrediens, desiderantem
cum desiderato connectit, fluxamque temporis naturam futurarum rerum comprehensione superat.
Charitas vero sanctæ religionis nostræ caput est.
Hæc namque Deum Verbum cum præsens jugiter
esset in terris, ad nos per carnem venire persuasit..
Ambæ igitur inter se conveniunt; nam fides speculum est charitatis, et charitas confirmatio fidei..
Credimus Deum Verbum citra passionem incarnatum, et pie credimus; hæc namque salutis nostræ
fundamentum est: quin etiam diligimus eum quis
propter nos formam servi suscepit, ita ut nec mu
col. 859–860page 5 of 20
PG 65:859αγωγεῖν τὸ σῶμα, καὶ τῶν τῆς ψυχῆς παθῶν ἐλευθεριάζειν, τὴν ἠθικὴν μόνην ἀρετὴν κατορθώσας, τῶν τῆς νίκης στεφάνων οὐκ ἀξιοῦται, οἷα δὴ πρὸς ἐκεῖνον τῇ θεολογίᾳ μὴ φθάσας τὸν βραβευτὴν ὄντα τῶν στεφάνων. Λ οὐκ ἔστιν δ λέγεται· ἀλλ᾽ εἰ καὶ δοκεῖ πολλάκις δουλ Κενοφωνίαις. Καινοφωνίαις. Δ'. Πίστις τοίνυν, καθὰ προέφην, πασῶν τῶν ἀρε τῶν ὑπάρχουσα κεφάλαιον, φυλαττέσθω ἀνόθευτος, μηδὲν κίβδηλον ἐπαγομένη ἐκ λογισμῶν ἀνθρωπίνων μήτε μὴν βεβήλοις κενοφωνίαις επιθολουμένη, ἀλλ᾽ εἴσω τῶν εὐαγγελικῶν τε καὶ ἀποστολικῶν μέσ νουσα ὅρων· μηδενός τολμώντος παρεγχειρείν τῇ δι' ἧς ἐσώθημεν, καὶ ἦν ἐν τῷ βαπτίσματι τῇ γλώττη ἐχειρογραφήσαμεν· ἀποπέμπεται γὰρ τὸ ὕψος τῆς πίστεως πᾶσαν ἔφοδον θράσους καὶ τόλμαν, οὐ μόνον ἀνθρωπίνην, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ φύσεως ἀσάρκου κορυφουμένην, τοῦ μακαρίου Παύλου βοῶντος· Ἐὰν ἡμεῖς ἢ ἄγγελος ἐξ οὐρανῶν εὐαγγελίσηται ὑμᾶς παρ' Ο παρελάβετε, ἀνάθεμα ἔστω. Λειτουργεῖν γὰρ ἄγ γελος ετάχθη, οὐ δογματίζειν· καὶ ἐπισφαλές τυγ χάνει τὸ μὴ ἕκαστον ἐν οἷς ἐτάχθη ἐμμένειν, ἀλλ' ἐπιχειρεῖν τοῖς ὑπὲρ φύσιν· ὥστε εἰ καὶ τὸ τῆς φύ σεως ὁ τολμῶν ἐπάγοιτο ἀξιόπιστον, ἀπαράδεκτος ἔστω ἡ καινοτομία τοῦ κηρύγματος. Ε'. Φυλάξωμεν τοίνυν ἀνυστάκτως ἃ παρελάβομεν, ἀμετεώριστον ἀεὶ ἐπὶ τῷ θησαυρῷ τῆς πίστεως τὸ τῆς ψυχῆς διανοίγοντες ὄμμα. Τί δὴ ἐκ τῶν Γραφῶν παρελάβομεν, ἢ πάντως τοῦτο, ὅτι ὁ Θεὸς ἐδημιούργησε λόγῳ τὸν κόσμον, καὶ παρήγαγεν οὐ πρότερον οὖσαν τὴν κτίσιν· ὅτι νόμῳ φυσικῷ τὸ λογικὸν ἐτί μησε ζῶον· ὅτι δέδωκεν ἐντολὴν τῷ αὐτεξουσίῳ, ὑπου δεικνὺς τὸ συμφέρον, ἵνα φύγῃ τῇ καλλίστη αἱρέσει τὸ βλάπτον· καὶ ὅτι ἡ ἐθελούσιος πρὸς τὸ χεῖρον τοῦ ἀνθρώπου ὁρμὴ ἐξόριστον εποίησε τὸν ἀπειθῆ τοῦ παραδείσου· ὅτι διὰ Πατέρων, καὶ πατριαρχῶν, καὶ νόμου, καὶ κριτῶν, καὶ προφητῶν ἐπαίδευσεν ὁ Πλά στης τὴν φύσιν, καταφρονεῖν μὲν τοῦ ἁμαρτάνειν, φροντίζειν δὲ τοῦ δικαιοπραγεῖν· ὅτι τέλος ὡς ἐπε κράτει βουλομένων ἡμῶν ἡ ἁμαρτία, ὁ δὲ διάβολος δίκην τοῦ πλημμελεῖν ἀπῄτει τὴν τῆς φύσεως παν ωλεθρίαν, οἷα δὴ καὶ τοῦ φυσικοῦ νόμου ἀμαυρωθέντος, καὶ τοῦ γραπτοῦ φαυλισθέντος, καὶ τῶν προφητῶν ὡς ἀνθρώπων ὑπομνησάντων τοῦ πρακτέου, ἀλλ' οὐκ ἐξαρπασάντων τοῦ χείρονος· αὐτὸς ὁ Θεὸς ὁ ἀσχη μάτιστος, καὶ ἄναρχος, καὶ ἀπερίγραπτος, καὶ παντοδύναμος Λόγος ἐλθὼν ἐσαρκώθη· τὸ γὰρ δυνατόν παρὴν αὐτῷ βουλομένῳ. Καὶ λαβὼν τὴν τοῦ δούλουμορφὴν, ἐγένετο σάρξ, καὶ ἐτέχθη ἐκ Παρθένου, παν ταχοῦ βουλόμενος δεῖξαι, ὅτι κατ' ἀλήθειαν γέγονεν ἄνθρωπος· ἀναγκαίως γὰρ τῇ φύσει παρέπονται αἱ άρχαὶ καὶ τὰ σχήματα, καὶ τὰ πάθη. Οὐδὲ γὰρ λέγει ὁ εὐαγγελιστὴς ὅτι εἰσῆλθεν εἰς τέλειον ἄνθρωπον, ἀλλ'S. PROCLI CP. EPISCO 1
αγωγεῖν τὸ σῶμα, καὶ τῶν τῆς ψυχῆς παθῶν ἐλευ
θεριάζειν, τὴν ἠθικὴν μόνην ἀρετὴν κατορθώσας,
τῶν τῆς νίκης στεφάνων οὐκ ἀξιοῦται, οἷα δὴ πρὸς
ἐκεῖνον τῇ θεολογίᾳ μὴ φθάσας τὸν βραβευτὴν ὄντα
τῶν στεφάνων.
tationem ullam suæ naturæ subiret, neque Trinitati Λ οὐκ ἔστιν δ λέγεται· ἀλλ᾽ εἰ καὶ δοκεῖ πολλάκις δουλaccessionem faceret. Omnis itaque Christianus qui
non est fide et spe et charitate dives, id non est
quod dicitur; atque etiamsi corpus suum in servitatem redigere videatur et ab animi passionibus
esse liber, cum virtutem tantummodo moralem perfecerit, victoriæ coronam haud consequetur: quippe qui ad illum per agnitionem divinitatis minime pervenerit, qui coronarum est distributor.
IV. Fides igitur quæ omnium, sicut praedixi, virtutum est caput, sincera servetur, nihil ex humanis
ratiocinationibus adulteratum admittens, neque profanis vocum novitatibus inquinata, sed intra evangelicos et apostolicos terminos consistens: ita ut
nemo præter eam aliquid audiat, per quam salvați
sumus, et quam in baptismate linguæ ministerio
scripsimus. Nam sublimitas dei omnem audaciæ
impetum conatumque repellit, non modo humanum,
verum etiam ab incorporea natura sublimiter admotum, beato Paulo dicente: Si nos aut angelus de
calo evangelizaverit vobis prater id quod accepistis,
anathema sit ³. In ministrandi namque ordine locatus
est angelus, non dogmata præscribendi; et periculosum sane est non in eo quemque ordine consistere in quo collocatus est, sed ea quæ supra naturain suam sunt aggredi. Itaque etiam si ausus naturæ suæ afferat auctoritatem, prædicationis novitas
ne recipiatur.
V. Igitur qua accepimus, vigilantissime servemus,
defixam semper in fidei thesauro animi aciem haG
bentes. Quid autem a Scripturis accepimus, nisi hoc
prorsus, quod Deus verbo mundum condidit, et creaturam, quæ prius non erat, produxit; quod lege naturali rationale animal honestavit; quod ejus libero
arbitrio mandatum dedit, indicans quid expediret,
ut optima electione quod erat noxium vitaret; quod
ille etiam voluntarius hominis ad deteriora motus,
contumacem expulit a paradiso; quod praeterea per
Patres ac patriarchas, per legem et judices et prophetas ille Formator naturam erudivit ut peccata respueret, justis actionibus studeret; quod postremo
cum volentibus nobis peccatum dominaretur, diabolus vero in poenam delinquendi commune naturæ
totius exitium exigeret, quippe cum lex naturalis
obscurata esset, et scripta contemnerentur, et quamvis prophetæ monerent utpote homines quæ facienda
essent, non tameu a vitio ac pernicie liberarent:
tum denique Deus ipse figura carens, sine initio,
incircumscriptus, et omnipotens Verbum adveniens
incarnatum est: aderat enim illi posse cum vellet,
et formam servi accipiens caro factum est, et natum
ex Virgine, ubique volens ostendere vere se hominem factum ipsam enim naturam necessario et
initia et habitus et passiones consequuntur. Neque
enim dicit evangelista in hominem jam perfectum
iatroisse, sed carnem factum esse, ad ipsa nostra
• Galat. 1, 8.
Κενοφωνίαις. Καινοφωνίαις.
Δ'. Πίστις τοίνυν, καθὰ προέφην, πασῶν τῶν ἀρε
τῶν ὑπάρχουσα κεφάλαιον, φυλαττέσθω ἀνόθευτος,
μηδὲν κίβδηλον ἐπαγομένη ἐκ λογισμῶν ἀνθρωπίνων·
μήτε μὴν βεβήλοις κενοφωνίαις επιθολουμένη,
ἀλλ᾽ εἴσω τῶν εὐαγγελικῶν τε καὶ ἀποστολικῶν μέσ
νουσα ὅρων· μηδενός τολμώντος παρεγχειρείν τῇ
δι' ἧς ἐσώθημεν, καὶ ἦν ἐν τῷ βαπτίσματι τῇ γλώττη
ἐχειρογραφήσαμεν· ἀποπέμπεται γὰρ τὸ ὕψος τῆς
πίστεως πᾶσαν ἔφοδον θράσους καὶ τόλμαν, οὐ μόνον
ἀνθρωπίνην, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ φύσεως ἀσάρκου κορυφου
μένην, τοῦ μακαρίου Παύλου βοῶντος· Ἐὰν ἡμεῖς
ἢ ἄγγελος ἐξ οὐρανῶν εὐαγγελίσηται ὑμᾶς παρ'
Ο παρελάβετε, ἀνάθεμα ἔστω. Λειτουργεῖν γὰρ ἄγ
γελος ετάχθη, οὐ δογματίζειν· καὶ ἐπισφαλές τυγχάνει τὸ μὴ ἕκαστον ἐν οἷς ἐτάχθη ἐμμένειν, ἀλλ'
ἐπιχειρεῖν τοῖς ὑπὲρ φύσιν· ὥστε εἰ καὶ τὸ τῆς φύ
σεως ὁ τολμῶν ἐπάγοιτο ἀξιόπιστον, ἀπαράδεκτος
ἔστω ἡ καινοτομία τοῦ κηρύγματος.
Ε'. Φυλάξωμεν τοίνυν ἀνυστάκτως ἃ παρελάβομεν,
ἀμετεώριστον ἀεὶ ἐπὶ τῷ θησαυρῷ τῆς πίστεως τὸ
τῆς ψυχῆς διανοίγοντες ὄμμα. Τί δὴ ἐκ τῶν Γραφῶν
παρελάβομεν, ἢ πάντως τοῦτο, ὅτι ὁ Θεὸς ἐδημιούρ
γησε λόγῳ τὸν κόσμον, καὶ παρήγαγεν οὐ πρότερον
οὖσαν τὴν κτίσιν· ὅτι νόμῳ φυσικῷ τὸ λογικὸν ἐτίμησε ζῶον· ὅτι δέδωκεν ἐντολὴν τῷ αὐτεξουσίῳ, ὑπου
δεικνὺς τὸ συμφέρον, ἵνα φύγῃ τῇ καλλίστη αἱρέσει
τὸ βλάπτον· καὶ ὅτι ἡ ἐθελούσιος πρὸς τὸ χεῖρον τοῦ
ἀνθρώπου ὁρμὴ ἐξόριστον εποίησε τὸν ἀπειθῆ τοῦ
παραδείσου· ὅτι διὰ Πατέρων, καὶ πατριαρχῶν, καὶ
νόμου, καὶ κριτῶν, καὶ προφητῶν ἐπαίδευσεν ὁ Πλάστης τὴν φύσιν, καταφρονεῖν μὲν τοῦ ἁμαρτάνειν,
φροντίζειν δὲ τοῦ δικαιοπραγεῖν· ὅτι τέλος ὡς ἐπε
κράτει βουλομένων ἡμῶν ἡ ἁμαρτία, ὁ δὲ διάβολος
δίκην τοῦ πλημμελεῖν ἀπῄτει τὴν τῆς φύσεως παν
ωλεθρίαν, οἷα δὴ καὶ τοῦ φυσικοῦ νόμου ἀμαυρωθέντος,
καὶ τοῦ γραπτοῦ φαυλισθέντος, καὶ τῶν προφητῶν
ὡς ἀνθρώπων ὑπομνησάντων τοῦ πρακτέου, ἀλλ' οὐκ
ἐξαρπασάντων τοῦ χείρονος· αὐτὸς ὁ Θεὸς ὁ ἀσχημάτιστος, καὶ ἄναρχος, καὶ ἀπερίγραπτος, καὶ παντο
δύναμος Λόγος ἐλθὼν ἐσαρκώθη· τὸ γὰρ δυνατόν
παρὴν αὐτῷ βουλομένῳ. Καὶ λαβὼν τὴν τοῦ δούλου
μορφήν, ἐγένετο σάρξ, καὶ ἐτέχθη ἐκ Παρθένου, παν
ταχοῦ βουλόμενος δεῖξαι, ὅτι κατ' ἀλήθειαν γέγονεν
ἄνθρωπος· ἀναγκαίως γὰρ τῇ φύσει παρέπονται αἱ
άρχαὶ καὶ τὰ σχήματα, καὶ τὰ πάθη. Οὐδὲ γὰρ λέγει ὁ
εὐαγγελιστὴς ὅτι εἰσῆλθεν εἰς τέλειον ἄνθρωπον, ἀλλ'
col. 861–862page 6 of 20
PG 65:861ἐγένετο σὰρξ, ἐπ' αὐτὴν τὴν καταβολὴν τῆς φύσεως φθάσας, καὶ εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς γενέσεως ἀναδραμών. Ὥσπερ γὰρ ὁ τικτόμενος κατὰ φύσιν ἄνθρωπος οὐκ εὐθὺς τέλειος ταῖς ἐνεργείαις πρόεισιν, ἀλλ᾽ αὐτὴ ἡ καταβολὴ τῆς φύσεως πρῶτον γίνεται σὰρξ, εἶτα τῷ χρόνῳ καταμικρὸν προσλαμβάνει τὰς πρὸς ἀπαρτισμὸν τῶν αἰσθήσεών τε καὶ ἐνεργειῶν συντελούσας δυνάμεις· οὕτως ὁ Θεὸς Λόγος ἐπ' αὐτὴν τὴν ἀρχὴν καὶ ρίζαν τῆς ἀνθρωπείας γενέσεως ἀναδραμών, πρώ τον γέγονε σὰρξ, οὐ τραπεὶς εἰς σάρκα, μὴ γένοιτο μένει γὰρ ἡ θεότης αλλοιώσεως ἀνωτέρα· ἐπείπερ τὸ τρεπτόν, παραῤῥεούσης φύσεως πάθος· τῆς δὲ ἀϊδίου καὶ ἀεὶ ὡσαύτως εχούσης τὸ ἄτρεπτον ἴδιον. Γ΄. Φαμὲν οὖν ἐκατέραις κεχρημένοι ταῖς γραφικαῖς φωναῖς, ὅτι καὶ ἐγένετο σάρξ, καὶ ἔλαβε τὴν τοῦ δού- ', λου μορφήν· καὶ ἑκάτερα εὐσεβῶς νοούμενα, σωτη ρίας ἡμῖν τυγχάνει σπέρματα. Διὰ μὲν γὰρ τοῦ, Εγένετο, τὸ ἀδιαίρετον τῆς ἄκρας ἑνώσεως ὁ εὐαγ γελιστὴς ὑπαινίττεται. Ωσπερ γὰρ ἡ μονὰς οὐκ ἂν τμηθείη εἰς μονάδας δύο· ἡ γὰρ εἰς ταῦτα διαιρουμένη οὐκ ἂν εἴη μονάς, ἀλλὰ δυάς· οὕτω τὸ ἐν κατά τὴν ἄκραν ἔνωσιν οὐκ ἂν διαιρεθείη εἰς δύο· τὸ δὲ Ελαβε, βοᾷ τὸ ἄτρεπτον τῆς φύσεως. Ἐπειδὴ γὰρ πᾶν τὸ γινόμενον ἢ ἐξ οὐκ ὄντος γίνεται, ὡς ὁ οὐρα νὸς μὴ πρότερον ὤν· ἢ ἐκ τοῦ ὑπάρχοντος ἀλλοιοῦται, ὡς τὸ Νειλῶον ῥεῖθρον ἐξ ὕδατος εἰς αἷμα μετε βλήθη· ἑκάτερα δὲ ἐπὶ τῆς θείας φύσεως ανάρμοστα οὔτε γὰρ ἐξ οὐκ ὄντων παρήχθη ὁ ἀεὶ ἄναρχος, οὔτε ἐξ ὄντων ἐτράπη ὁ ἀναλλοίωτος Λόγος· διὰ τοῦτο δι' ἑκατέρων καὶ τὸ ἄτρεπτον τῆς θεότητος, καὶ τὸ ἀδιαίρετον τοῦ μυστηρίου, ή θεία ὑπεμφαίνουσα Γραφή, τό, Εγένετο, εἶπε· καὶ τὸ, Ελαβεν, ἐκή ρυξεν, ἵνα διὰ μὲν τοῦ προτέρου τὸ ἐνικὸν τοῦ προσ ώπου παραστήσῃ, διὰ δὲ τοῦ ἑτέρου τὸ ἀναλλοίωτον τῆς φύσεως ἐκβοήσῃ. Ζ΄. Εγένετο τοίνυν ὁ Θεὸς Λόγος, τέλειος ἄνθρωπος, οὐ κολοβώσαντος τὴν ἄτρεπτον φύσιν τοῦ ὑπὲρ ἔννοιαν θαύματος· ἀλλὰ πίστει τὸ τοιοῦτο μεμαθήκα μεν, οὐκ ἐρεύνῃ κατελείφαμεν. Καὶ γενόμενος ἄνε θρωπος σώζει τῷ ὁμοιοπαθεῖ τὸ κατὰ σάρκα ὁμόφυλον γένος, ἐκτίσας μὲν τῆς ἁμαρτίας τὸ χρέος τῷ ὑπὲρ ἁπάντων ἀποθανεῖν ὡς ἄνθρωπος, καταργήσεις δὲ τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, τοῦτ' ἔστι, τὸν διάβολον, ὡς μισοπόνηρος θεός. Τοῦτο νόμου τὸ δυνατὸν ὑπέδειξε διὰ τοῦ πληρῶσαι πᾶσαν δι καιοσύνην· καὶ τῇ φύσει τὴν προτέραν εὐγένειαν ἀπέδωκεν, διὰ τοῦ τιμῆσαι· τῷ ἐνανθρωπῆσαι τὴν ἐκ γῆς παρ' αὐτοῦ διαπλασθείσαν φύσιν. Εις τοίνυν ἐστὶν Υἱός Τριάδα γὰρ ὁμοούσιον προσκυνοῦντες, τέταρτον τῷ ἀριθμῷ οὐκ ἐπεισφέρομεν· ἀλλ' ἔστιν εἷς Υἱὸς ὁ ἀνάρχως ἐκ Πατρός γεννηθείς, δι' οὗ τοὺς αἰῶνας πιστεύομεν γεγενήσθαι· ὁ συν Τοῦτο νόμου τὸ δυνατόν. τοῦ τε νόμου τὸ ἀδύνατον δυνατὸν ὑπέδ. Υιός. εἷς Κύριος,EPISTOLAE.
ἐγένετο σὰρξ, ἐπ' αὐτὴν τὴν καταβολὴν τῆς φύσεως naturæ primordia perveniens, et ad ipsa generaφθάσας, καὶ εἰς τὴν ἀρχὴν τῆς γενέσεως ἀναδραμών. tionis initia recurrens. Sicut enim qui naturæ orὭσπερ γὰρ ὁ τικτόμενος κατὰ φύσιν ἄνθρωπος οὐκ dine gignitur homo, non station perfectus ad opeεὐθὺς τέλειος ταῖς ἐνεργείαις πρόεισιν, ἀλλ᾽ αὐτὴ ἡ randum prodit, sed ipsa naturæ initia primum caro
καταβολὴ τῆς φύσεως πρῶτον γίνεται σὰρξ, εἶτα τῷ funt, deinde tempore progrediente paulatim vires
χρόνῳ καταμικρὸν προσλαμβάνει τὰς πρὸς ἀπαρτι- accipiunt quæ ad integritatem sensuum et operaσμὸν τῶν αἰσθήσεών τε καὶ ἐνεργειῶν συντελούσας tionum conferant: sic Deus Verbum ad ipsa initia
δυνάμεις· οὕτως ὁ Θεὸς Λόγος ἐπ' αὐτὴν τὴν ἀρχὴν radicemque generationis humana recurrens, priκαὶ ρίζαν τῆς ἀνθρωπείας γενέσεως ἀναδραμών, πρώ- mum caro factum est, non quod in carnem sit verτον γέγονε σὰρξ, οὐ τραπεὶς εἰς σάρκα, μὴ γένοιτο· sum, absil: manet namque divinitatis omni mutaμένει γὰρ ἡ θεότης αλλοιώσεως ἀνωτέρα· ἐπείπερ bilitate superior: mutatio enim, naturæ fluentis est
τὸ τρεπτόν, παραῤῥεούσης φύσεως πάθος· τῆς δὲ passio: sed perennis illius ac semper eodem se
ἀϊδίου καὶ ἀεὶ ὡσαύτως εχούσης τὸ ἄτρεπτον ἴδιον. habentis modo naturæ, incommutabilitas est propria.
VI. Fatemur igitur utrisque Scripturæ vocibus
Γ΄. Φαμὲν οὖν ἐκατέραις κεχρημένοι ταῖς γραφικαῖς
φωναῖς, ὅτι καὶ ἐγένετο σάρξ, καὶ ἔλαβε τὴν τοῦ δού- utentes, et carnem factum esse ', et servi formam
λου μορφήν· καὶ ἑκάτερα εὐσεβῶς νοούμενα, σωτηρίας ἡμῖν τυγχάνει σπέρματα. Διὰ μὲν γὰρ τοῦ,
Εγένετο, τὸ ἀδιαίρετον τῆς ἄκρας ἑνώσεως ὁ εὐαγγελιστὴς ὑπαινίττεται. Ωσπερ γὰρ ἡ μονὰς οὐκ ἂν
τμηθείη εἰς μονάδας δύο· ἡ γὰρ εἰς ταῦτα διαιρου
μένη οὐκ ἂν εἴη μονάς, ἀλλὰ δυάς· οὕτω τὸ ἐν κατά
τὴν ἄκραν ἔνωσιν οὐκ ἂν διαιρεθείη εἰς δύο· τὸ δὲ
Ελαβε, βοᾷ τὸ ἄτρεπτον τῆς φύσεως. Ἐπειδὴ γὰρ
πᾶν τὸ γινόμενον ἢ ἐξ οὐκ ὄντος γίνεται, ὡς ὁ οὐρα
νὸς μὴ πρότερον ὤν· ἢ ἐκ τοῦ ὑπάρχοντος ἀλλοιού
ται, ὡς τὸ Νειλῶον ῥεῖθρον ἐξ ὕδατος εἰς αἷμα μετεβλήθη· ἑκάτερα δὲ ἐπὶ τῆς θείας φύσεως ανάρμοστα
οὔτε γὰρ ἐξ οὐκ ὄντων παρήχθη ὁ ἀεὶ ἄναρχος, οὔτε
ἐξ ὄντων ἐτράπη ὁ ἀναλλοίωτος Λόγος· διὰ τοῦτο δι'
ἑκατέρων καὶ τὸ ἄτρεπτον τῆς θεότητος, καὶ τὸ
ἀδιαίρετον τοῦ μυστηρίου, ή θεία ὑπεμφαίνουσα
Γραφή, τό, Εγένετο, εἶπε· καὶ τὸ, Ελαβεν, ἐκή
ρυξεν, ἵνα διὰ μὲν τοῦ προτέρου τὸ ἐνικὸν τοῦ προσ
ώπου παραστήσῃ, διὰ δὲ τοῦ ἑτέρου τὸ ἀναλλοίωτον
τῆς φύσεως ἐκβοήσῃ.
Ζ΄. Εγένετο τοίνυν ὁ Θεὸς Λόγος, τέλειος άνθρω
πος, οὐ κολοβώσαντος τὴν ἄτρεπτον φύσιν τοῦ ὑπὲρ
ἔννοιαν θαύματος· ἀλλὰ πίστει τὸ τοιοῦτο μεμαθήκα
μεν, οὐκ ἐρεύνῃ κατελείφαμεν. Καὶ γενόμενος ἄνε
θρωπος σώζει τῷ ὁμοιοπαθεῖ τὸ κατὰ σάρκα ὁμόφυλον γένος, ἐκτίσας μὲν τῆς ἁμαρτίας τὸ χρέος τῷ
ὑπὲρ ἁπάντων ἀποθανεῖν ὡς ἄνθρωπος, καταργήσεις
δὲ τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, τοῦτ' ἔστι,
τὸν διάβολον, ὡς μισοπόνηρος θεός. Τοῦτο νόμου τὸ
δυνατὸν ὑπέδειξε διὰ τοῦ πληρῶσαι πᾶσαν δι
καιοσύνην· καὶ τῇ φύσει τὴν προτέραν εὐγένειαν
ἀπέδωκεν, διὰ τοῦ τιμῆσαι· τῷ ἐνανθρωπῆσαι τὴν ἐκ
γῆς παρ' αὐτοῦ διαπλασθείσαν φύσιν. Εις τοίνυν
ἐστὶν Υἱός Τριάδα γὰρ ὁμοούσιον προσκυνοῦν
τες, τέταρτον τῷ ἀριθμῷ οὐκ ἐπεισφέρομεν· ἀλλ'
ἔστιν εἷς Υἱὸς ὁ ἀνάρχως ἐκ Πατρός γεννηθείς, δι'
οὗ τοὺς αἰῶνας πιστεύομεν γεγενήσθαι· ὁ συν
• Joan. 1, 14.
. Philipp. 11,
Τοῦτο νόμου τὸ δυνατόν. Leg. cumn Riccardo:
τοῦ τε νόμου τὸ ἀδύνατον δυνατὸν ὑπέδ. et quod impossibile erat legi (Rom. viii, 3), possibile esse
accepisse, et utræque pie intellectæ salutis nobis
sunt semina. Nam per id quod dixit, Factum est,
individuam summæ unionis vim evangelista subindicat. Ut enim unitas dividi in duas unitates non
potest; nam si dividatur, jam non erit unitas, sed
dualitas: sic quod per summam unionem est unum,
nunquam in duo dividetur. Porro verbum, Aecepit, natura immobilitatem declarat. Nam quia
omne quod fit, aut ex non exsistente fit, ut cœlum,
quod ante non erat; aut ex aliquo exstante in aliud
convertitur, ut Nili fluenta ex aquis in sanguinem
sunt mutata *: neutrum tamen divinæ natura congruit. Neque enim ex nullis exstantibus productus.
est, qui nunquam initium habuit, neque ex aliqui
bus exstantibus immutatum illud incommutabile Verbum. Ideo divina Scriptura ut per utrumque verbum et immutabilitatem deitatis et mysterii individuam unitatem indicaret, Factum est, dixit; et verbum Accepit pronuntiavit, ut priore verbo unitatemn
personæ commendaret, altero autem immutabilitatem naturæ prædicaret.
VII. Deus igitur Verbum factus est homo perfeclus; sed ita ut miraculum quod intelligentiam
superat, immutabilem naturam non imminuerit;
sed id fide didicimus, non inquisitione comprehendimus. Ac factus homo, cognato secundum car
nem generi, per id quod erat similiter passibile, 82lulem tribuit; cum peccati quidem debitum, tanquam homo pro omnibus mortuus, persolvisset:
destruxisset autem tanquam exsecrator mali Deus,
illum qui habebat mortis imperium, id est, diaboίum ': et legem esse possibilem ostendit, omnent
lum:
implendo justitiam; naturæque nostra pristinam
nobilitatem restituit, in eo quod homo factus, naturam a se de terra formatam honoravit. Unus igitur est Filius; nam Trinitatem consubstantialiter
cum adoremus, quarto numero non adjicimus; sed
unus est Filius sine initio de Patre natus, per queira
7. • Exod. vii, 20. 'Hebr. 11, 14.
ostendit.
Υιός. Addit Riccardus, εἷς Κύριος, unus Do
minus: quod redundare videtur ex contextu.
col. 863–864page 7 of 20
PG 65:863ψας· ὁ ἀχωρίστως τοῦ νοῦ προϊών τε καὶ μένων Δε γος. Εἰ γὰρ καὶ ἐπὶ γῆς ὤφθη, ἀλλὰ τοῦ γεννήσαντος οὐκ ἐχωρίσθη. Οὗτος ἠθέλησε σῶσαι ἐν ἔπλασε, καὶ ἔσωσέ γε, μήτραν οἰκήσας τὴν κοινὴν τῆς φύσεως πύλην· ἦν καὶ τῇ οἰκήσει εὐλογήσας, καὶ τῇ γεν νήσει σφραγίσας, ἔδειξε τῷ ὑπὲρ φύσιν τόκῳ, ἑαυτὸν ὑπὲρ λόγον ἐνανθρωπήσαντα. " αΐδιος τῇ ῥίζῃ κλάδος, ὁ ἀρεύστως ἐκ Πατρὸς ἐκλάμ Η΄. Οὐκ ἄλλος οὖν ὁ Χριστὸς, καὶ ἄλλος Θεὸς, ὁ Θεός Λόγος· δύο γὰρ υἱοὺς ἡ θεία φύσις οὐκ οἶδεν. Ο μόνος Μονογενῆ ἐγέννησεν· ἔνθα γὰρ οὐκ ἔστι συζυγία τῶν τικτόντων, ἐκεῖ οὐχ εὑρίσκεται δυὰς τῶν τικτομένων. Ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ πᾶν γόνυ κάμπτει, ἐπουρανίων, καὶ ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων. Εἰ δὲ ἄλλος ἐστὶν ὁ Χριστὸς παρὰ τὸν Θεόν Λόγον, ἀναγκαίως ψιλός ἄνθρωπος ὁ Χριστός, κατὰ τὸν τῶν ἐμπλήκτων λόγον. Εἰ δὲ ψιλός ἄνθρωπος ὁ Χριστὸς, πῶς τοῦ κατὰ φύσιν αὐτὸν προτιμή τὰ οὐράνια, καὶ γονυπετεῖ τὴν ἐπωνυμίαν τοῦ ἥττονος; πῶς δὲ ἂν δεξώμεθα τὰς προφητικὰς φωνὰς βοώσας· Ο Θεός ἡμῶν ἐπὶ γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀν θρώποις συνανεστράφη; Οπτασίαν γάρ φησι την κατὰ σάρκα φανέρωσιν· καὶ συναναστροφὴν ὀνομάζει τὴν ἐπὶ καιροῦ μετὰ ἀνθρώπων πολιτείαν, ἐν ᾗ δημοσιεύων ὁ ἄφθονος τὸ παντοδύναμον ἔδειξεν, ὅτι ώς παντοκράτωρ, καὶ δ ἦν ἔμεινε δι᾿ ἑαυτὸν, καὶ δ ἠθέλησε, γέγονε δι' ἡμᾶς. Θ. Εἰ δέ τισι σκανδάλου παραίτια γίνεται τέ σπάργανα, καὶ ἡ ἐν φάτνῃ ἀνάκλισις, καὶ ἡ ἐν χρό νοις κατὰ σάρκα αὔξησις, καὶ τὸ καθευδῆσαι ἐν πλοίῳ, καὶ τὸ κοπιάσαι ὁδοιπορήσαντα, καὶ τὸ πει νῆσαι ἐν καιρῷ, καὶ ὅσα τῷ κατὰ ἀλήθειαν γεγονότι συμβαίνει ἀνθρώπῳ· ἴστωσαν ὡς κωμῳδοῦντες τὰ πάθη, ἀρνοῦνται τὴν φύσιν· ἀρνούμενοι δὲ τὴν φύσιν, οὐ πιστεύουσι τῇ οἰκονομίᾳ· μὴ πιστεύοντες δὲ τῇ οικονομίᾳ, ζημιοῦνται τὴν σωτηρίαν. Εἰ μὲν γὰρ εξωλίσθησεν ἀπὸ γενέσεως κόσμου εἰς τὸν βίον ἄν θρωπος, ἑτέραν παρὰ ταύτην φύσεως βαδίσας ὁδὸν, δεικνύτωσαν οι φιλόνεικοι, καὶ τότε τοὺς οἰκείους ὑφαινέτωσαν λήρους. Εἰ δὲ αὕτη τῆς κοινῆς φύσεως ἡ ἀρχὴ, ὁ δὲ Θεὸς Λόγος κατὰ ἀλήθειαν γέγονεν ἄνο θρωπος, τοῦ χάριν, συνομολογοῦντες τὴν φύσιν, σκώ πτουσι τὰ πάθη; Θάτερον οὖν ἑκατέρων ἐπιλεξάσθω σαν· ἢ ἐπαισχυνόμενοι τὰ πάθη, ἀρνείσθωσαν τὴν φύσιν, καὶ τὰ Μανιχαίων φρονοῦντες τοῖς ἀσεβέσι συντετάχθωσαν· ἢ εἰ προσίενται τὸ ἐκ τῆς ἐνανθρωπήσεως κέρδος, ὁμολογοῦντες τὴν φύσιν, μή Αἰσχυνέσθωσαν τὰ τῇ φύσει συμβαίνοντα πάθη. Θαυμάζω δὲ καὶ τὴν φρενοβλάβειαν τῶν κενάς ὁδοὺς ἀπάν της ἀνατεμνόντων. Ἐγὼ γὰρ ἕνα εἰδώς τε καὶ δια δαχθεὶς εὐσεβῶς Υἱόν, μίαν ὁμολογῶ τὴν τοῦ σαρχω Κενάς. καινές.ψας· ὁ ἀχωρίστως τοῦ νοῦ προϊών τε καὶ μένων Δε
γος. Εἰ γὰρ καὶ ἐπὶ γῆς ὤφθη, ἀλλὰ τοῦ γεννήσαν
τος οὐκ ἐχωρίσθη. Οὗτος ἠθέλησε σῶσαι ἐν ἔπλασε,
καὶ ἔσωσέ γε, μήτραν οἰκήσας τὴν κοινὴν τῆς φύσεως
πύλην· ἦν καὶ τῇ οἰκήσει εὐλογήσας, καὶ τῇ γεν
νήσει σφραγίσας, ἔδειξε τῷ ὑπὲρ φύσιν τόκῳ,
ἑαυτὸν ὑπὲρ λόγον ἐνανθρωπήσαντα.
sec la facia " esse credimus: ramus radici coæ- αΐδιος τῇ ῥίζῃ κλάδος, ὁ ἀρεύστως ἐκ Πατρὸς ἐκλάμ
ternus, ille ex Patre citra durum exortus, Verbum.
ex illa mente inseparabiliter et procedens et
manens; nam etiamsi in terris visus est, non tamen est a generante sejunctus. Hic voluit salvare
quem formavit, et quidem salvavit, uterum inhabitans communem naturæ januam; quem cum sua
inhabitatione benedixisset, et generatione obsignasset, partu qui supra naturam fuit, ostendit se
supra rationem fuisse hominem factum.
VIII. Ergo Deus Verbum non alter est Christus,
et alter Deus: duos namque filios natura divina
non novit. Ille solus unigenitum genuit: ubi enim
non est conjunctio generantium, ibi dualitas generatorum non invenitur. In nomine Jesu Christi
omne genu fectitur, cœlestium, terrestrium et infernorum 10. Quod si alius est Christus præter Deuin
Verbum, necesse est purum hominem esse Christum, ut stupidi homines dicunt. Si autem purus
homo est Christus, quomodo illum supra ejus naturæ conditionem cœlestia venerantur, et ad inferioris nomen genu flectunt? quomodo etiam accepturi sumus prophetica oracula clamantia: Deus
noster in terris visus est, et cum hominibus conversatus 11? Nam visionem dicit hoc ipsum, quod est
in carne manifestatum; et conversationem appellat
illam ipsam ad tempus cum hominibus commorationem, in qua ille minime invidus, ut omnipotentiam suam declararet, ostendit quod tanquam omnipotens, et id quod erat mansit propter se, et quod
voluit, factus est propter nos.
IX. Quod si nonnullis occasionem scandali præbent fascia, et illa in præsepi reclinatio, et illud
in tempore secundum carnem augmentum, et quod
in navi dormierit, et ex itinere sit fatigatus, et
esurierit in tempore, et quæcunque facto secundum
veritatem homini conveniunt: noverint se dum passiones irrident, negare naturam; dumque naturam
negant, non credere dispensationem; non credentes
vero dispensationem, damnum facere salutis. Nam
si ex quo conditus est mundus, quisquam in hanc
vitam lapsus est, aliam præter hanc naturæ viam
ingressus, id ostendant qui contentiose adversantur, et tunc demum sua deliramenta contexant.
Sed si hæc sunt naturæ communis initia, et Deus
Verbum revera factus est homo; cur qui naturam
confitentur, passiones irrident? Alterum igitur ex
duobus eligant: aut erubescentes de passionibus
naturam negent, et cum Manichæis consentientes,
inter impios censeantur: aut, si lucrum ex incarnatione proveniens admittunt, de passionibus non
erubescant, quæ naturæ conveniunt. Miror autem
hominum amentiam novum erroris iter ingredientium. Ego namque cum unum Filium esse sciam
ac pie didicerim, unam incaruali Dei confiteor hy1
• Hebr. 1, 2. • Baruch 1, 38. ¹º Philipp. 11, 10.
Dionysius Exiguus ineffabiliter, legit àþóħΗ΄. Οὐκ ἄλλος οὖν ὁ Χριστὸς, καὶ ἄλλος Θεὸς, ὁ
Θεός Λόγος· δύο γὰρ υἱοὺς ἡ θεία φύσις οὐκ οἶδεν.
Ο μόνος Μονογενῆ ἐγέννησεν· ἔνθα γὰρ οὐκ ἔστι
συζυγία τῶν τικτόντων, ἐκεῖ οὐχ εὑρίσκεται δυὰς
τῶν τικτομένων. Ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ
πᾶν γόνυ κάμπτει, ἐπουρανίων, καὶ ἐπιγείων, καὶ
καταχθονίων. Εἰ δὲ ἄλλος ἐστὶν ὁ Χριστὸς παρὰ τὸν
Θεόν Λόγον, ἀναγκαίως ψιλός ἄνθρωπος ὁ Χριστός,
κατὰ τὸν τῶν ἐμπλήκτων λόγον. Εἰ δὲ ψιλός άνθρω
πος ὁ Χριστὸς, πῶς τοῦ κατὰ φύσιν αὐτὸν προτιμή
τὰ οὐράνια, καὶ γονυπετεῖ τὴν ἐπωνυμίαν τοῦ ἧττο
νος; πῶς δὲ ἂν δεξώμεθα τὰς προφητικὰς φωνὰς
βοώσας· Ο Θεός ἡμῶν ἐπὶ γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀν
θρώποις συνανεστράφη; Οπτασίαν γάρ φησι την
κατὰ σάρκα φανέρωσιν· καὶ συναναστροφὴν ὄνομά
ζει τὴν ἐπὶ καιροῦ μετὰ ἀνθρώπων πολιτείαν, ἐν ᾗ
δημοσιεύων ὁ ἄφθονος τὸ παντοδύναμον ἔδειξεν, ὅτι
ώς παντοκράτωρ, καὶ δ ἦν ἔμεινε δι᾿ ἑαυτὸν, καὶ δ
ἠθέλησε, γέγονε δι' ἡμᾶς.
Θ. Εἰ δέ τισι σκανδάλου παραίτια γίνεται τέ
σπάργανα, καὶ ἡ ἐν φάτνῃ ἀνάκλισις, καὶ ἡ ἐν χρόνοις κατὰ σάρκα αὔξησις, καὶ τὸ καθευδῆσαι ἐν
πλοίῳ, καὶ τὸ κοπιάσαι ὁδοιπορήσαντα, καὶ τὸ πει
νῆσαι ἐν καιρῷ, καὶ ὅσα τῷ κατὰ ἀλήθειαν γεγονότι
συμβαίνει ἀνθρώπῳ· ἴστωσαν ὡς κωμῳδοῦντες τὰ
πάθη, ἀρνοῦνται τὴν φύσιν· ἀρνούμενοι δὲ τὴν φύσιν,
οὐ πιστεύουσι τῇ οἰκονομίᾳ· μὴ πιστεύοντες δὲ τῇ
οικονομίᾳ, ζημιοῦνται τὴν σωτηρίαν. Εἰ μὲν γὰρ
εξωλίσθησεν ἀπὸ γενέσεως κόσμου εἰς τὸν βίον ἄν
θρωπος, ἑτέραν παρὰ ταύτην φύσεως βαδίσας ὁδὸν,
δεικνύτωσαν οι φιλόνεικοι, καὶ τότε τοὺς οἰκείους
ὑφαινέτωσαν λήρους. Εἰ δὲ αὕτη τῆς κοινῆς φύσεως
ἡ ἀρχὴ, ὁ δὲ Θεὸς Λόγος κατὰ ἀλήθειαν γέγονεν ἄνο
θρωπος, τοῦ χάριν, συνομολογοῦντες τὴν φύσιν, σκώ
πτουσι τὰ πάθη; Θάτερον οὖν ἑκατέρων ἐπιλεξάσθω
σαν· ἢ ἐπαισχυνόμενοι τὰ πάθη, ἀρνείσθωσαν τὴν
φύσιν, καὶ τὰ Μανιχαίων φρονοῦντες τοῖς ἀσεβέσι
συντετάχθωσαν· ἢ εἰ προσίενται τὸ ἐκ τῆς ἐνανθρω
πήσεως κέρδος, ὁμολογοῦντες τὴν φύσιν, μή αισχυνέ
σθωσαν τὰ τῇ φύσει συμβαίνοντα πάθη. Θαυμάζω
δὲ καὶ τὴν φρενοβλάβειαν τῶν κενάς ὁδοὺς ἀπάν
της ἀνατεμνόντων. Ἐγὼ γὰρ ἕνα εἰδώς τε καὶ δια
δαχθεὶς εὐσεβῶς Υἱόν, μίαν ὁμολογῶ τὴν τοῦ σαρχω
* Baruch ut, 38.
Κενάς. Dionysius, καινές.
col. 865–866page 8 of 20
PG 65:865θέντος Θεοῦ Λόγου ὑπόστασιν· ἑνός τε ὄντος τοῦ τε τὰ πάθη ὑπομείναντος, καὶ τοῦ τὰ θαύματα τελε σιουργήσαντος, τοῦ χάριν, τὰ θειότερα σιωπώντες, τὰ ἥττονα κωμῳδοῦσιν; Ἵνα γὰρ πιστώσεται ὅτι Θεὸς ὢν καὶ Λόγος ὑπάρχων, καὶ μείνας δ ἦν, γέγονε σάρξ, καὶ βρέφος, καὶ ἄνθρωπος, μηδεμιᾶς τροπῆς τὸ μυσ στήριον ὑβριζούσης, ὁ αὐτὸς καὶ θαυματουργεί, καὶ πάσχει, διὰ μὲν τῶν σημείων τὸ εἶναι ὁ ἦν αἰνιττόμενος, διὰ δὲ τῶν παθῶν τὸ γενέσθαι 8 έμπλασε πιο στούμενος. Ένα τοίνυν καὶ τὸν αὐτὸν ἀϊδίως τε καὶ ἐπ' ἐσχάτων σαρκωθέντα ὁμολογοῦμεν Υἱόν, μηδὲν ἐπεισάγοντες τῇ φύσει νόθον· οὐδὲν γὰρ περιττὸν ἐν τῷ θρόνῳ. Γ. Αλλά πάντως ἐκεῖνο τὸ πολυθρύλλητόν μοι ἐροῦσι, πλέκοντες συλλογισμοὺς ἀράχνης ἀσθενεστέρους. Εἰ ἡ Τριάς, φησίν, ὁμοούσιος, ἡ Τριὰς ἀπα θής· ὁ δὲ Θεὸς Λόγος ἐν τῇ Τριάδι ὁρᾶται· καὶ ὁ Λόγος ἄρα ἀπαθής. Εἰ δὲ ὁ Θεὸς Λόγος ἀπαθὴς, εύ ρεθήσεται ὁ σταυρωθείς ἕτερος παρὰ τὸν Θεὸν Λόγον τὸν ἀπαθῆ. Οὕτως ἱστὸν ἀράχνης ὑφαίνουσιν οἱ ταῦτα λέγοντες, καὶ καθ᾽ ὑδάτων γράφουσιν οἱ τὰ κενὰ ταῦτα μελετῶντες προβλήματα. Φάσκοντες γὰρ εἶ " και σοφοὶ ἐμωράνθησαν, καὶ ἐσκοτίσθη ἡ ἀσύνετος αὐτῶν καρδία. Δημῶν γὰρ ὀφθαλμὸς ἡλίου ἀκτῖνας καθαρῶς οὐ δέχεται, καὶ ἀσθενοῦσα διάνοια ". πίστεως οὐ προσίεται ὕψος. Τί τοίνυν φαμὲν ἡμεῖς; ὅτι κατὰ τὸν λόγον τῆς θεότητος ή Τριὰς ὁμοούσιος ἐστι καὶ ἀπαθής. Οὐδὲ γὰρ φάσκοντες αὐτὸν πεπονθέναι, τῷ λόγῳ τῆς θεότητός φαμεν αὐτὸν πεπονθέναι· ἀνεπίδεκτος γὰρ ἡ θεία φύσις παντὸς πάθους ἀλλ' ὁμολογοῦντες τὸν Θεὸν Λόγον τὸν ἕνα τῆς Τριά ἕως σεσαρκῶσθαι, διδόαμεν τὴν αἰτίαν τοῦ νοεῖν τοῖς μετὰ πίστεως ἐρωτῶσι δι' ὅ ἐσαρκώθη. Ἐπειδὴ γὰρ ἡ βούλετο Θεός Λόγος καταργῆσαι τὰ πάθη, ὧν πέρας ἦν ὁ θάνατος, προσίεσθαι δὲ πάλιν τὰ πάθη ἡ ἀνόλε θρος φύσις οὐχ οἷα τε ἦν· εἰ γὰρ πᾶν πάθος στάσις ἐστὶ καὶ μάχη τῶν συνθέτων, περὶ δὲ τὸ ἄϋλον καὶ μόνον οὐδεμία σύνθεσις· οὐκ ἄρα ἐκεῖ ἔφθανε πάθος, ἔνθα οὐδὲ σύνθεσις τυγχάνει. Βουληθεὶς τοιγαροῦν τὰ.. τυραννοῦντα τὴν λογικήν σάρκα πάθη καταργῆσαι, καθὰ προέφημεν, ὧν ἀκρόπολις ὑπῆρχεν ὁ θάνατος, σαρκοῦται ἐκ Παρθένου, ὡς οἶδεν ὁ Θεὸς Λόγος, καὶ σχηματίζεται ὡς ἄνθρωπος· τοῦτο γὰρ ηὐδόκησε καὶ κενοῖ ἑαυτὸν ἐν δούλου μορφῇ, μηδεμίαν τῆς θεό τητος περιγραφὴν ὑπομείνας· καὶ οὕτω σώζει πᾶν τὸ ἀνθρώπινον γένος, ἐν τῇ σαρκὶ μὲν αὐτοῦ καταργήσας τὰ πάθη, φυλάξας δὲ αὐτοῦ ἀπαθὴ τὴν θεό τητα. ΙΑ'. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Γαβριὴλ εὐαγγελιζόμενος τὴν τοῦ τεχθέντος αὐθεντίαν καὶ δύναμιν, ἐβόα πρὸς τὴν Μαριάμ· Αὐτὸς γὰρ, φησὶ, σώσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἀνομῶν αὐτῶν. Λαὸς δὲ οὐκ ἂν εἴη ἀν Οὕτως. Οντως.EPISTOLA.
θέντος Θεοῦ Λόγου ὑπόστασιν· ἑνός τε ὄντος τοῦ τε postasin Itaque cum unus sit qui passiones
τὰ πάθη ὑπομείναντος, καὶ τοῦ τὰ θαύματα τελεσιουργήσαντος, τοῦ χάριν, τὰ θειότερα σιωπώντες,
τὰ ἥττονα κωμῳδοῦσιν; Ἵνα γὰρ πιστώσεται ὅτι Θεὸς
ὢν καὶ Λόγος ὑπάρχων, καὶ μείνας δ ἦν, γέγονε σάρξ,
καὶ βρέφος, καὶ ἄνθρωπος, μηδεμιᾶς τροπῆς τὸ μυσ
στήριον ὑβριζούσης, ὁ αὐτὸς καὶ θαυματουργεί, καὶ
πάσχει, διὰ μὲν τῶν σημείων τὸ εἶναι ὁ ἦν αινιττό
μενος, διὰ δὲ τῶν παθῶν τὸ γενέσθαι 8 έμπλασε πιο
στούμενος. Ένα τοίνυν καὶ τὸν αὐτὸν ἀϊδίως τε καὶ
ἐπ' ἐσχάτων σαρκωθέντα ὁμολογοῦμεν Υἱόν, μηδὲν
ἐπεισάγοντες τῇ φύσει νόθον· οὐδὲν γὰρ περιττὸν ἐν
τῷ θρόνῳ.
pertulit et qui miracula perfecit, cur diviniora reticentes, humiliora per jocum irrident? Ut enim
fidem faceret, se, cum Deus esset, ac Verbum exsisteret, permanendo quod erat, factum esse carnem, et infantem, et hominem, tanto sacramento
nulla mutatione violato; idem ipse perficiebat miracula, et sustinebat passiones, per signa quidem
se 'mansisse quod erat significans, per passiones
autem id se factum esse quod formaverat, confirmans. Unum igitur et eumdem Filium confitemur,
et sempiternum, et in novissimis temporibus incarnatum, divinæ naturæ nihil adulterinum adjicientes; nihil enim supervacuum est in illo throno.
Γ. Αλλά πάντως ἐκεῖνο τὸ πολυθρύλλητόν μοι X. Sed illud prorsus multorum sermone vulgaἐροῦσι, πλέκοντες συλλογισμοὺς ἀράχνης ἀσθενεστέ- tum dicent, et syllogismos aranearum telis infr
ρους. Εἰ ἡ Τριάς, φησίν, ὁμοούσιος, ἡ Τριὰς ἀπα miores texent: Si Trinitas est ejusdem essentiæ,
θής· ὁ δὲ Θεὸς Λόγος ἐν τῇ Τριάδι ὁρᾶται· καὶ ὁ profecto Trinitas est impassibilis; sed Deus VerΛόγος ἄρα ἀπαθής. Εἰ δὲ ὁ Θεὸς Λόγος ἀπαθὴς, εύ bum in Trinitate spectatur: Verbum igitur est imρεθήσεται ὁ σταυρωθείς ἕτερος παρὰ τὸν Θεὸν Λόγον passibile. Quod si Deus Verbum est impassibile,
τὸν ἀπαθῆ. Οὕτως ἱστὸν ἀράχνης ὑφαίνουσιν οἱ colligitur ergo crucifixum alium esse præter Deum
ταῦτα λέγοντες, καὶ καθ᾽ ὑδάτων γράφουσιν οἱ τὰ κενὰ Verbum quod est impassibile. Vere telam araneæ
ταῦτα μελετῶντες προβλήματα. Φάσκοντες γὰρ εἶ texunt " qui hæc dicunt, et scribunt in aquis, qui
και σοφοὶ ἐμωράνθησαν, καὶ ἐσκοτίσθη ἡ ἀσύνε has inanes propositiones meditantur: Dicentes enim
τος αὐτῶν καρδία. Δημῶν γὰρ ὀφθαλμὸς ἡλίου - se esse sapientes, stulti facti sunt, et obscuratum est
ἀκτῖνας καθαρῶς οὐ δέχεται, καὶ ἀσθενοῦσα διάνοια insipiens cor eorum ". Nam lippus oculus solis raπίστεως οὐ προσίεται ὕψος. Τί τοίνυν φαμὲν ἡμεῖς; dios non recipit, et mens infirma sublimitatem fidei
ὅτι κατὰ τὸν λόγον τῆς θεότητος ή Τριὰς ὁμοούσιος non admittit. Quid igitur nos ad ista dicimus? Niἐστι καὶ ἀπαθής. Οὐδὲ γὰρ φάσκοντες αὐτὸν πεπον- mirum quod ad rationem attinet divinitatis, conθέναι, τῷ λόγῳ τῆς θεότητός φαμεν αὐτὸν πεπονθέ substantialem et impassibilem esse Trinitatem;
ναι· ἀνεπίδεκτος γὰρ ἡ θεία φύσις παντὸς πάθους· neque enim cum Verbum dicimus passum fuisse,
· ἀλλ' ὁμολογοῦντες τὸν Θεὸν Λόγον τὸν ἕνα τῆς Τριά ratione divinitatis passum dicimus: natura namque
ἕως σεσαρκῶσθαι, διδόαμεν τὴν αἰτίαν τοῦ νοεῖν τοῖς
divina nullam recipit passionem. Sed confitentes
μετὰ πίστεως ἐρωτῶσι δι' ὅ ἐσαρκώθη. Ἐπειδὴ γὰρ Deum Verbum unam Trinitatis personam incarnaἡ βούλετο Θεός Λόγος καταργῆσαι τὰ πάθη, ὧν πέρας tam, iis qui cum fide sciscitantur, causam aleriἦν ὁ θάνατος, προσίεσθαι δὲ πάλιν τὰ πάθη ἡ ἀνόλε mus intelligendi quare sit incarnatus. Nam quia
θρος φύσις οὐχ οἷα τε ἦν· εἰ γὰρ πᾶν πάθος στάσις Deus Verbum passiones destruere volebat quarum
ἐστὶ καὶ μάχη τῶν συνθέτων, περὶ δὲ τὸ ἄϋλον καὶ finis mors erat, et immortalis illa natura passiones
μόνον οὐδεμία σύνθεσις· οὐκ ἄρα ἐκεῖ ἔφθανε πάθος, in se admittere non poterat: si enim omnis passio
ἔνθα οὐδὲ σύνθεσις τυγχάνει. Βουληθεὶς τοιγαροῦν τὰ.. compositarum rerum pugna est atque seditio, in
τυραννοῦντα τὴν λογικήν σάρκα πάθη καταργῆσαι, immateriali autem et singulari substantia nulla est
καθὰ προέφημεν, ὧν ἀκρόπολις ὑπῆρχεν ὁ θάνατος,
σαρκοῦται ἐκ Παρθένου, ὡς οἶδεν ὁ Θεὸς Λόγος, καὶ
σχηματίζεται ὡς ἄνθρωπος· τοῦτο γὰρ ηὐδόκησε
καὶ κενοῖ ἑαυτὸν ἐν δούλου μορφῇ, μηδεμίαν τῆς θεό
τητος περιγραφὴν ὑπομείνας· καὶ οὕτω σώζει πᾶν τὸ
ἀνθρώπινον γένος, ἐν τῇ σαρκὶ μὲν αὐτοῦ καταργή
σας τὰ πάθη, φυλάξας δὲ αὐτοῦ ἀπαθὴ τὴν θεό
τητα.
compositio: non igitur eo pertingit passio, ubi non
est compositio. Volens igitur, ut prædiximus, destruere passiones quæ rationalem carnem opprimebant, quarum summa arx erat interitus, incarnatur
ex Virgine, ut novit ipse Deus Verbum, et habitu
formnatur ut homo ": id enim ipsi placuit: et exinanit semetipsum in forma servi; nullam suæ deitatis
circumscriptionem admittens: et hoc modo salutem
universo hominum generi tribuit; in sua quidem carne passiones destruens, sed suam deitatem servans impassibilem.
XI. Hanc ob causam cum Gabriel nascentis auctoritatem ac potentiam annuntiaret, dixit ad Mariam: Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum *. Populus autem non hominis, sed Dei
16 Matth. 1, 21.
14 Philipp. 1, 7.
ΙΑ'. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Γαβριὴλ εὐαγγελιζόμενος τὴν
τοῦ τεχθέντος αὐθεντίαν καὶ δύναμιν, ἐβόα πρὸς τὴν
Μαριάμ· Αὐτὸς γὰρ, φησὶ, σώσει τὸν λαὸν αὐτοῦ
ἀπὸ τῶν ἀνομῶν αὐτῶν. Λαὸς δὲ οὐκ ἂν εἴη ἀν13 Rom. 1, 21, 22.
18 Isa. Lix, 5 sec. LXX.
Οὕτως. Οντως.
Quod Cyrillus dicit, Una natura Dei Verbi
incarnata, et item Athanasius, hoc iste dicit, Una
hypostasis.
col. 867–868page 9 of 20
PG 65:867ἁμαρτημάτων ὁ μετὰ φθορᾶς εἰσπηδήσας εἰς τὸν βίον, καὶ τὴν ἀρχὴν τῆς γενέσεως οὐκ ἐσχηκὼς ἀκατο ηγόρητον, ἀλλὰ ἀναγκαίως ὁ αὐτὸς Θεός τε ὧν καὶ ἄνθρωπος, οὐ διαιρούμενος εἰς δύο, ἀλλὰ μένων είς, διὰ μὲν τοῦ ἐκ γυναικός γεννηθήναι, δεικνὺς ὅτι ἄν θρωπος, διὰ δὲ τοῦ ἀσυνδυάστως, καὶ φυλάξει την τεκοῦσαν Παρθένον, μαρτυρούμενος ὅτι ἔστι Θεός. Εσωσε τὸν κόσμον Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς, ἐλθώνἐπὶ γῆς καὶ τοῖς ἀνθρώποις συναναστραφείς. Εἰ δὲ ὁ Χριστὸς ψιλός ἐστιν ἄνθρωπος, καὶ οὐκ αὐτὸς ὁ Θεὸς Λόγος, πῶς ἔχτισε τὰ πάντα ἐν ἀρχῇ τότε οὐκ ὤν; Εἰ γὰρ μεταγενέστερος τῆς δημιουργίας ὁ ἄνθρωπος, εὔδηλον ὡς τοῖς πρὸ αὐτοῦ τὴν γένεσιν οὐκ ἐχαρίσατο ὁ Χριστός, οἷα δὴ μεταγενέστερος προαχθείς ὡς ψιλὸς ἄνθρωπος. Πῶς οὖν Παῦλος ἐβόα· Εἰς Κύ ριος Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς, δι' οὗ τὰ πάντα; Εἰ γὰρ διὰ Χριστὸν τὰ πάντα, εύδηλον ότι Χριστὸς Θεός ἐστι Λόγος, τοῦ εὐαγγελιστοῦ βοῶντος· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Εἰ τοίνυν ὁ εὐαγγελιστὴς βοᾷ, ὅτι διὰ τοῦ Λόγου τὰ πάντα ἐγένετο, καὶ ὁ Παῦλος τοῦτο ἑρμηνεύων λέγει, Εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, δε οὗ τὰ πάντα· εὔδηλον ὅτι Χριστὸς Θεός ἐστι Λόγος, θρώπου, ἀλλὰ Θεοῦ· οὐδ᾽ ἂν ἀπαλλάξεις τὸν κόσμον Έσωσε, κ. τ. λ. ἔσωσε την λαὸν αὑτοῦ· τίς; Ἰησοῦς. δ ΙΒ'. Εἰ δὲ προφέροιεν τὰς ἐν ταῖς· θείαις Γραφαῖς φωνάς, ἐν οἷς κέκληται ἄνθρωπος, τοῦ Πέτρου λέ Ο γοντος· Ἰησοῦν τὸν ἀπὸ Ναζαρέτ ἄνδρα καὶ τοῦ Παύλου λέγοντος, Ἐν ἀνδρὶ ᾧ ὥρισε, πίστις παρασχών· καὶ αὐτοῦ τοῦ Δεσπότου περὶ ἑαυτοῦ λέ γοντος· Τί με ζητεῖτε ἀποκτεῖναι ἄνθρωπον; ἔστω σαν ὡς ἢ διὰ νοθείαν ἀπελείφθησαν τῆς Γραφικής ἐννοίας, ἢ διὰ πονηρίαν πρὸς τὴν ἑαυτῶν μοχθηρίαν διαστρέφουσι τὰ καλῶς γραφέντα. Καὶ ἄνθρωπος γάρ ἐστι κατὰ ἀλήθειαν ὁ Χριστός· ἀλλὰ τοῦτο γέ γονεν, οὐ πρότερον ἂν εἰ μὴ μόνον Θεός. "Ωσπερ γὰρ Θεὸς οὐ κτιστὸς, οὕτως ὁ αὐτὸς καὶ ἄνθρωπος οὐ φανταστός· καὶ ὥσπερ τῷ Πατρὶ κατὰ τὴν θεότητα ὁμοούσιος, οὕτως ὁ αὐτὸς καὶ τῇ Παρθένω κατὰ τὴν σάρκα ὁμόφυλος, πανταχοῦ τῆς ἀληθείας τοῦ μυστηρίου προλαμπούσης, καὶ πάσης ἀπάτης σχολαζούσης. Εἰ δὲ μὴ ἔτεκε Θεὸν ἡ Παρθένος, οὐδὲ πολλοῦ θαύμα Ο τος ἀξία ἡ ἄφθορος· πολλαὶ γὰρ καὶ ἄλλαι γυναίκες ἐκαρποφόρησαν τῷ βίῳ δικαίους. Εἰ δὲ προφητῶν γλῶσσαι τὸ ἄῤῥητον προσαυλίζουσαι μυστήριον, βοῶσιν· Ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἔξει, καὶ τέ ξεται υἱὸν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Έμε μανουήλ ὁ ἑρμηνεύων ὁ Γαβριήλ, φάσκει, Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός· τοῦ χάριν, διὰ τὴν τοῦ τεχθέντος συγ κατάβασιν, τὴν δόξαν τῆς τεκούσης περικόπτουσι; Αλλ' ἀντιτιθέασι πάντως τοῦτο· Πᾶν τὸ τικτόμενα, φασίν, ὁμόφυλον ὑπάρχει τῇ τικτούσῃ· εἰ τοίνυν ἄν Ανδρα. ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ἀπο δεδειγμένον εἰς ὑμᾶς,ἁμαρτημάτων ὁ μετὰ φθορᾶς εἰσπηδήσας εἰς τὸν
βίον, καὶ τὴν ἀρχὴν τῆς γενέσεως οὐκ ἐσχηκὼς ἀκατο
ηγόρητον, ἀλλὰ ἀναγκαίως ὁ αὐτὸς Θεός τε ὧν καὶ
ἄνθρωπος, οὐ διαιρούμενος εἰς δύο, ἀλλὰ μένων είς,
διὰ μὲν τοῦ ἐκ γυναικός γεννηθήναι, δεικνὺς ὅτι ἄν
θρωπος, διὰ δὲ τοῦ ἀσυνδυάστως, καὶ φυλάξει την
τεκοῦσαν Παρθένον, μαρτυρούμενος ὅτι ἔστι Θεός.
Εσωσε τὸν κόσμον Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς, ἐλθὼν
ἐπὶ γῆς καὶ τοῖς ἀνθρώποις συναναστραφείς. Εἰ δὲ ὁ
Χριστὸς ψιλός ἐστιν ἄνθρωπος, καὶ οὐκ αὐτὸς ὁ Θεὸς
Λόγος, πῶς ἔχτισε τὰ πάντα ἐν ἀρχῇ τότε οὐκ ὤν;
Εἰ γὰρ μεταγενέστερος τῆς δημιουργίας ὁ ἄνθρωπος,
εὔδηλον ὡς τοῖς πρὸ αὐτοῦ τὴν γένεσιν οὐκ έχαρί
σατο ὁ Χριστός, οἷα δὴ μεταγενέστερος προαχθείς
ὡς ψιλὸς ἄνθρωπος. Πῶς οὖν Παῦλος ἐβόα· Εἰς Κύριος Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς, δι' οὗ τὰ πάντα; Εἰ γὰρ
διὰ Χριστὸν τὰ πάντα, εύδηλον ότι Χριστὸς Θεός ἐστι
Λόγος, τοῦ εὐαγγελιστοῦ βοῶντος· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ
Λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν
ὁ Λόγος. Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Πάντα
δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Εἰ τοίνυν ὁ εὐαγγελιστὴς βοᾷ, ὅτι
διὰ τοῦ Λόγου τὰ πάντα ἐγένετο, καὶ ὁ Παῦλος τοῦτο
ἑρμηνεύων λέγει, Εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, δε
οὗ τὰ πάντα· εὔδηλον ὅτι Χριστὸς Θεός ἐστι Λόγος,
est: neque mundum a peccatis liberare potest θρώπου, ἀλλὰ Θεοῦ· οὐδ᾽ ἂν ἀπαλλάξεις τὸν κόσμον
quisquis in banc vitam per corruptionem intraverit, et non habuerit expers culpæ nativitatis exordiam. Sed necessario idem cum Deus et homo esset, non in duo divisus, sed unus permanens; per
id quod ex muliere natus est, se hominem esse demonstravit; per id autem quod sine conjunctione
natus et quod Matrem virginem servavit, quod
Deus esset, declaratus est. Salvavit mundum Jesus
Christus, ubi venit in terras, et cum hominibus
conversatus est 16. Quod si Christus purus homo
est, et non ipse Deus Verbum; quomodo in principio creavit omnia, qui tunc, ut ipsi dicunt, non
erat? Nam si postremus in creaturis homo fuit, liquet, iis quæ ante illum fuerant, creationem largiri
non potuisse Christum, quippe qui ut purus homo
posterius productus fuit. Quomodo igitur Paulus
ait Unus Dominus Jesus Christus per quem
omnia 17? Nam si per Christum omnia, liquet Christum Deum esse Verbum, evangelista testante: In
principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum,
et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud
Deum. Omnia per ipsum facta sunt 18. Si igitur evangelista dicit, omnia esse per Verbum facta, et hoc
ipsum beatus Paulus interpretans ait, Unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, liquet Christum
esse Deum Verbum.
XII. Quod si voces proferunt ex divinis Litteris,
in quibus homo est appellatus, cum dicat Petrus:
Jesum a Nazareth, virum approbatum a Deo "; el
Paulus asserat: In viro in quo statuit, fidem præbens
omnibus s; et ipse Dominus de se fateatur: Quid
me quæritis interficere hominem"? noverint se aut
per segnitiem non assequi Scripturæ intelligentiam,
aut per malitiam quæ bene scripta sunt, ad suam
improbitatem pervertere. Nam et homo est revera
Christus; sed hoc factus est, cum prius non esset
nibi tantummodo Deus. Sicut enim Deus est non
creatus, sic idem quoque homo est non imagina·
tione fictus; et quemadmodum Patri secundum divinitatem consubstantialis, sic idem ipse matri secundum carnem cognatus; ita ut ubique veritas
mysterii præfulgeat, omnique deceptionis fraus remota sit. Quod si Virgo non Deum genuit, nec magno digna erit illa inviolata miraculo: multæ siquidem et aliæ mulieres justos homines huic sæculo protulerunt. Si autem prophetarum voces
mysterium adeo ineffabile præcinentes clamant:
Ecce virgo in utero kabebit, et pariet filium; et vocabunt nomen ejus Emmanuel": quod interpretatus
est Gabriel, dicens, Nobiscum Deus 3: cur propter
nascentis inclinationem, gloriam parientis amputant? Sed prorsus illud opponent ac dicent: Omne
quod nascitur, ejusdem generis est cum generante:
16 Baruch it, 38.
17 | Cor. VIII, 6. 18 Joan.
ss Mall.
VIII, 40. ss Isa. vil, 14.
Έσωσε, κ. τ. λ. Dionysius legit, ἔσωσε την
λαὸν αὑτοῦ· τίς; Ἰησοῦς. Vertit enim: Salvum fecit populum suum: quis? Jesus Christus qui venit în
δ
ΙΒ'. Εἰ δὲ προφέροιεν τὰς ἐν ταῖς· θείαις Γραφαῖς
φωνάς, ἐν οἷς κέκληται ἄνθρωπος, τοῦ Πέτρου λέΟ γοντος· Ἰησοῦν τὸν ἀπὸ Ναζαρέτ ἄνδρα καὶ
τοῦ Παύλου λέγοντος, Ἐν ἀνδρὶ ᾧ ὥρισε, πίστις
παρασχών· καὶ αὐτοῦ τοῦ Δεσπότου περὶ ἑαυτοῦ λέγοντος· Τί με ζητεῖτε ἀποκτεῖναι ἄνθρωπον; ἔστωσαν ὡς ἢ διὰ νοθείαν ἀπελείφθησαν τῆς Γραφικής
ἐννοίας, ἢ διὰ πονηρίαν πρὸς τὴν ἑαυτῶν μοχθηρίαν
διαστρέφουσι τὰ καλῶς γραφέντα. Καὶ ἄνθρωπος
γάρ ἐστι κατὰ ἀλήθειαν ὁ Χριστός· ἀλλὰ τοῦτο γέγονεν, οὐ πρότερον ἂν εἰ μὴ μόνον Θεός. "Ωσπερ γὰρ
Θεὸς οὐ κτιστὸς, οὕτως ὁ αὐτὸς καὶ ἄνθρωπος οὐ
φανταστός· καὶ ὥσπερ τῷ Πατρὶ κατὰ τὴν θεότητα
ὁμοούσιος, οὕτως ὁ αὐτὸς καὶ τῇ Παρθένω κατὰ τὴν
σάρκα ὁμόφυλος, πανταχοῦ τῆς ἀληθείας τοῦ μυστη
ρίου προλαμπούσης, καὶ πάσης ἀπάτης σχολαζούσης.
Εἰ δὲ μὴ ἔτεκε Θεὸν ἡ Παρθένος, οὐδὲ πολλοῦ θαύμα
Ο τος ἀξία ἡ ἄφθορος· πολλαὶ γὰρ καὶ ἄλλαι γυναίκες
ἐκαρποφόρησαν τῷ βίῳ δικαίους. Εἰ δὲ προφητῶν
γλῶσσαι τὸ ἄῤῥητον προσαυλίζουσαι μυστήριον,
βοῶσιν· Ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἔξει, καὶ τέ
ξεται υἱὸν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Έμε
μανουήλ ὁ ἑρμηνεύων ὁ Γαβριήλ, φάσκει, Μεθ'
ἡμῶν ὁ Θεός· τοῦ χάριν, διὰ τὴν τοῦ τεχθέντος συγ
κατάβασιν, τὴν δόξαν τῆς τεκούσης περικόπτουσι;
Αλλ' ἀντιτιθέασι πάντως τοῦτο· Πᾶν τὸ τικτόμενα,
φασίν, ὁμόφυλον ὑπάρχει τῇ τικτούσῃ· εἰ τοίνυν ἄν
" Act. 11, 22.
* Act. xvii, 51.
εt Joan.
Terras. Et sic edidit Riccardus.
Ανδρα. Addit Riccardus, ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ἀπο
δεδειγμένον εἰς ὑμᾶς, que reliqui editi omittunt.
col. 869–870page 10 of 20
PG 65:869θρωπος ἡ τεκοῦσα, ἄνθρωπος ἀναγκαίως καὶ ὁ τε χθείς. Ευλόγως φατέ, ὦ οὗτοι· ἀλλὰ τὸ ὁμόφυλον τίκτει ἡ ὠδίνουσα, ὅταν κατὰ φύσιν προβαίη ο τόκος" φυσικοῦ δὲ τόκου τὸ προοίμιον φθορά, ἐπειδὴ καὶ μίξις προηγείται τῆς φθορᾶς· ἐνθάδε δὲ τῆς ὕβρεως ταύτης, οὐδὲ ἔννοια, ἀλλὰ ἐσχεδιάσθη ὑπὲρ λόγον τὸ θαῦμα· ὅπου ὑπὲρ φύσιν ὁ τόπος, ἐκεῖ ὁ τεχθεὶς, Θεός. Ομολογοῦμεν τοίνυν τὸν αὐτὸν, καὶ τὸν κόσμον παραγαγόντα, καὶ τὸν νόμον δεδωκότα, καὶ ἐν προ φήταις ἐμπνεύσαντα, καὶ ἐπ' ἐσχάτων σαρκωθέντα, καὶ τοὺς ἀποστόλους εἰς σωτηρίαν ἐθνῶν τε καὶ λαῶν ἁλιεύσαντα. Γ. Φύγωμεν οὖν τοὺς θολεροὺς καὶ βορβορώδεις τῆς ἀπάτης ρύακας, τὰς θεομάχους λέγω αἱρέσεις τὴν ᾿Αρείου μανίαν διαιροῦσαν τὴν ἀμέριστον Τριάδα τὴν Εὐνομίου τόλμαν, περικλείουσαν τῇ γνώσει την ἀκατάληπτον φύσιν· τὴν Μακεδονίου λύσσαν, χωρίζουσαν τῆς θεότητος τὸ ἀχωρίστως ἐκπορευόμενον Πνεῦμα· καὶ τὴν νεότευκτον ταύτην καὶ καινὴν βλασ φημίαν, τὴν τὸν Ἰουδαϊσμὸν κατὰ πολὺ εἰς βλασφημίαν νικῶσαν. Οἱ μὲν γὰρ τὸν ὄντα Υἱὸν ἀθετοῦσι, ζημιοῦντες τὴν ρίζαν τοῦ κλάδου· οἱ δὲ τῷ ὄντι καὶ ἕτερον επεισάγουσι, στηλιτεύοντες ὡς πολύγονον τὴν ἀκήρατον φύσιν. Εἴπωμεν οὖν μετὰ Παύλου Χρι στός ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, ὁ ποιήσας τὰ ἀμφό τερα ἔν. Ἰουδαῖον γὰρ καὶ Ἕλληνα διὰ τοῦ βαπτίσματος εἰς ἕνα καινὸν ἔκτισεν ἄνθρωπον, ἑνώσας τῇ δυνάμει τὰ τῆς πολιτείας διεστώτα. Φριττέτωσαν τὴν κατάκρισιν οἱ νεωτεροποιοὶ εἰς ἀσέβειαν· εἴ γε τὰ μὲν διεστῶτα εἰς συμφωνίαν ἡνώθη, ὁ δὲ ἑνώσας εἰς δυάδα, τό γε ἐπ' αὐτοῖς, διηρέθη. ΙΔ'. ᾿Αλλὰ λοιπὸν τὸ μῆκος τῶν λόγων παρεῖς, ἐπὶ τὴν συντομίαν ἐλεύσομαι τοῦ ὀρθοῦ δόγματος. Εἴ τις θέλει γνῶναι κατὰ ἀλήθειαν ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ εἷς καὶ μόνος Υιός, ὁ πρὶν τὸν ᾿Αβραὰμ γενέσθαι ῶν, καὶ ἐπ' ἐσχάτων προκόψας σοφίᾳ καὶ ἡλικίᾳ κατὰ σάρκα (ἔχει γὰρ ἀεὶ ἡ θεότης αὐτοῦ τὸ τέλειον)· ἐρω τάτω Παῦλον, καὶ αὐτὸς βροντήσει τὴν εὐσέβειαν, δεικνὺς ὅτι καὶ ἐξ Ἰουδαίων προελθὼν τὸ κατὰ σάρκα Θεός υπάρχει προαιώνιος. Φάσκων γὰρ περὶ τῶν Ἰουδαίων, καὶ σεμνύνων τὸ ἀχάριστον καὶ θεομάχον ἔθνος διὰ τὴν ρίζαν τὸν Ἀβραὰμ καὶ τὸ σπέρμα τὸν Δεσπότην Χριστόν, οὕτως λέγει· @ν, φησὶν, ἡ υἱοθεσία. Εδός γὰρ Θεὸς ἐν προφήταις· Υἱὸς πρωτότοκος μου Ισραήλ· καὶ ἡ δόξα [μου] ἄμετρον γὰρ προσώδευε δόξαν τοῖς τροφοφορουμένοις τὰ ἐπάλληλα θαύματα· καὶ αἱ διαθῆκαι, αἱ πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ τὸ πλῆθος καὶ τὴν εὐλογίαν παρεγγυῶσαι· καὶ ἡ νομο θεσία, ἡ ἐν ὄρει δακτύλῳ Θεοῦ γραφεῖσα· καὶ αἱ επαγγελίαι, ἤ τε γῆ τῆς Παλαιστίνης, καὶ τὸ διὰEPISTOLA.
θρωπος ἡ τεκοῦσα, ἄνθρωπος ἀναγκαίως καὶ ὁ τε- si igitur homo est quæ genuit, necesse est hominem
χθείς. Ευλόγως φατέ, ὦ οὗτοι· ἀλλὰ τὸ ὁμόφυλον
τίκτει ἡ ὠδίνουσα, ὅταν κατὰ φύσιν προβαίη ο τόκος"
φυσικοῦ δὲ τόκου τὸ προοίμιον φθορά, ἐπειδὴ καὶ
μίξις προηγείται τῆς φθορᾶς· ἐνθάδε δὲ τῆς ὕβρεως
ταύτης, οὐδὲ ἔννοια, ἀλλὰ ἐσχεδιάσθη ὑπὲρ λόγον τὸ
θαῦμα· ὅπου ὑπὲρ φύσιν ὁ τόπος, ἐκεῖ ὁ τεχθεὶς,
Θεός. Ομολογοῦμεν τοίνυν τὸν αὐτὸν, καὶ τὸν κόσμον
παραγαγόντα, καὶ τὸν νόμον δεδωκότα, καὶ ἐν προφήταις ἐμπνεύσαντα, καὶ ἐπ' ἐσχάτων σαρκωθέντα,
καὶ τοὺς ἀποστόλους εἰς σωτηρίαν ἐθνῶν τε καὶ λαῶν
ἁλιεύσαντα.
Γ. Φύγωμεν οὖν τοὺς θολεροὺς καὶ βορβορώδεις
τῆς ἀπάτης ρύακας, τὰς θεομάχους λέγω αἱρέσεις·
τὴν ᾿Αρείου μανίαν διαιροῦσαν τὴν ἀμέριστον Τριάδα
τὴν Εὐνομίου τόλμαν, περικλείουσαν τῇ γνώσει την
ἀκατάληπτον φύσιν· τὴν Μακεδονίου λύσσαν, χω
ρίζουσαν τῆς θεότητος τὸ ἀχωρίστως ἐκπορευόμενον
Πνεῦμα· καὶ τὴν νεότευκτον ταύτην καὶ καινὴν βλασφημίαν, τὴν τὸν Ἰουδαϊσμὸν κατὰ πολὺ εἰς βλασφημίαν νικῶσαν. Οἱ μὲν γὰρ τὸν ὄντα Υἱὸν ἀθετοῦσι,
ζημιοῦντες τὴν ρίζαν τοῦ κλάδου· οἱ δὲ τῷ ὄντι καὶ
ἕτερον επεισάγουσι, στηλιτεύοντες ὡς πολύγονον τὴν
ἀκήρατον φύσιν. Εἴπωμεν οὖν μετὰ Παύλου Χριστός ἐστιν ἡ εἰρήνη ἡμῶν, ὁ ποιήσας τὰ ἀμφότερα ἔν. Ἰουδαῖον γὰρ καὶ Ἕλληνα διὰ τοῦ βαπτίσματος εἰς ἕνα καινὸν ἔκτισεν ἄνθρωπον, ἑνώσας τῇ
δυνάμει τὰ τῆς πολιτείας διεστώτα. Φριττέτωσαν τὴν
κατάκρισιν οἱ νεωτεροποιοὶ εἰς ἀσέβειαν· εἴ γε τὰ
μὲν διεστῶτα εἰς συμφωνίαν ἡνώθη, ὁ δὲ ἑνώσας εἰς
δυάδα, τό γε ἐπ' αὐτοῖς, διηρέθη.
ΙΔ'. ᾿Αλλὰ λοιπὸν τὸ μῆκος τῶν λόγων παρεῖς, ἐπὶ
τὴν συντομίαν ἐλεύσομαι τοῦ ὀρθοῦ δόγματος. Εἴ τις
θέλει γνῶναι κατὰ ἀλήθειαν ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ εἷς καὶ
μόνος Υιός, ὁ πρὶν τὸν ᾿Αβραὰμ γενέσθαι ῶν, καὶ
ἐπ' ἐσχάτων προκόψας σοφίᾳ καὶ ἡλικίᾳ κατὰ
σάρκα (ἔχει γὰρ ἀεὶ ἡ θεότης αὐτοῦ τὸ τέλειον)· ἐρω
τάτω Παῦλον, καὶ αὐτὸς βροντήσει τὴν εὐσέβειαν,
δεικνὺς ὅτι καὶ ἐξ Ἰουδαίων προελθὼν τὸ κατὰ σάρκα
Θεός υπάρχει προαιώνιος. Φάσκων γὰρ περὶ τῶν
Ἰουδαίων, καὶ σεμνύνων τὸ ἀχάριστον καὶ θεομάχον
ἔθνος διὰ τὴν ρίζαν τὸν Ἀβραὰμ καὶ τὸ σπέρμα τὸν
Δεσπότην Χριστόν, οὕτως λέγει· @ν, φησὶν, ἡ υιοθε
σία. Εδός γὰρ Θεὸς ἐν προφήταις· Υἱὸς πρωτότοκός μου Ισραήλ· καὶ ἡ δόξα [μου] ἄμετρον γὰρ
προσώδευε δόξαν τοῖς τροφοφορουμένοις τὰ ἐπάλληλα
θαύματα· καὶ αἱ διαθῆκαι, αἱ πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ τὸ
πλῆθος καὶ τὴν εὐλογίαν παρεγγυῶσαι· καὶ ἡ νομοθεσία, ἡ ἐν ὄρει δακτύλῳ Θεοῦ γραφεῖσα· καὶ αἱ
επαγγελίαι, ἤ τε γῆ τῆς Παλαιστίνης, καὶ τὸ διὰ
quoque esse qui ex ea natus est. Recte quidem dicitis; sed tunc pariens ejusdem generis partum
edit, cum secundum naturam progreditur partus:
naturalis autem partus exordium corruptio est,
quia commistio quoque corruptionem præcedit: hic
vero cum hujus injuriæ ne cogitatio quidem fuerit,
sed miraculum supra rationis captum effectum sit:
ubi supra naturam est partus, ibi qui nascitur,
Deus est. Confitemur igitur eumdem et mundum
condidisse, et legem dedisse, prophetas quoque
inspirasse, et in novissimis temporibus incarnatum, et apostolos ad salutem gentium et populorum
expiscatum fuisse.
XIII. Fugiamus igitur turbidos et canosos
deceptionum rivos, hæreses, inquam, cum Deo
pugnantes: Arii insaniam dividentem indivisan
Trinitatem; Eunomii audaciam, quæ intra cogni
tionis nostræ terminos naturam incomprehensibilem includit; Macedonii rabiem, quæ Spiritum
inseparabiliter procedentem a deitate sejungit;
hanc quoque nuper fabricatam novamque blasphemiam, quæ Judaisnium, quod ad blasphemiæ magnitudinem, longe superat. Illi namque, dum cum
qui Filius est, reprobant, ramo radicem privant:
hi vero ultra hunc qui est Filius, alium adjicientes,
Intemerabilem naturam tanquam niulligenam denotant. Dicamus ergo cum Paulo: Christus est pax
nostra, qui fecit utraque unum ". Nam Judæum et
Græcum per baptismum in unum novum hominem
condidit, uniens potentia quæ conversatione dissidebant. Ilorreant damnationem novæ impietatis
auctores: siquidem cum dissidentia in unam concordiam unita sint, is qui univit, quantum in illis
fuit, in duo est divisus.
XIV. Sed jam omissa sermonis longitudine, ad
compendium veri dogmatis veniam. Si quis cupit
vere cognoscere illum esse unum ac solum Filium,
qui est antequam Abraham fieret ", et in novissim
mis proficiebat ætate ac sapientia " secundum carnem; nam ejus divinitas semper est perfecta; interroget Paulum qui pietatem personabit, ostendens eum etiam postquam ex Judæis secundum
carnem exstitit ", Deum esse ante sæcula. Cum
enim de Judæis loqueretur, et ingratam illam
Deoque rebellem gentem, propter Abrahamn gentis
radicem et ejus semen Christum Dominum, collaudaret, sic dixit: Quorum est adoptio fliorum 30:
(clamabat enim Deus per prophetas: Filius meus
primogenitus Israel ",) et gloria (nam iis quos
Deus tanquam nutrix gestabat, immensam gloriam
assidua miracula conferebant, ) et testamenta, per
quæ ipsi Abraham multiplicatio et benedictio est
promissa et legislatio, illa in monte digito Dei
so ibid. 4.
29 Exod. IV, 22.
** Luc. 11, 52.
» Rom. 15,
'
• Ephes. II, 14. ** Joan. viii, 58.
Fugiamus, etc. Hae et sequentia recitantur in collatione 5 concilii Constantinopolitani ul, edit,
Vei. Labb. tom. VI, pag. 78.
col. 871–872page 11 of 20
PG 65:871ὧν οἱ πατέρες, οἱ ἐν τῇ νυκτὶ τῆς πλάνης ἀνατείλαντες, ὡς πίστεως φωστήρες· καὶ ἐξ ὧν ὁ Χριστός. Καὶ οὐκ ἔστη μέχρι τούτων Παῦλος· οὐδὲ γὰρ ἀφ' οὗ ὁ ἐκ Μαρίας τόκος, ἔκτοτε τοῦ ἀνάρχου Λόγου ἡ ύπαρξις, ἀλλ' εὐθὺς ἐπήγαγε τὸ, κατὰ σάρκα, ἵνα ύποσημαίνηται τὴν κατὰ σάρκα φανέρωσιν, ἀλλ᾽ οὐ κατὰ τὴν θεότητα γέννησιν. Τίς μὲν οὖν ἐστιν οὗτος ὁ Χριστὸς ὁ ἐκ Παρθένου γεννηθείς, ὁ ἐν σκη λαίῳ χωρηθεὶς, ὡς οἶδεν, ὁ ἐν φάτνῃ ἀνακληθείς ὁ τῷ χρόνῳ κατὰ σάρκα αὐξήσας, ὁ μέχρι τῶν κατω τάτω τῆς γῆς καταβὰς, ὁ πάντα τὰ τῆς σαρκὸς ὑπομείνας, ἵνα πιστώσηται, ὅτι κατὰ ἀλήθειαν γέγο νεν ἄνθρωπος, ὁ οὐκ ἄλλος ὢν παρὰ τὸν καταβάντα, ἀλλ' αὐτὸς ὢν καὶ ὁ καταβὰς, καὶ ἀναβάς· οὐ γὰρ ἀνέβη πρότερον, ἀλλὰ κατέβη, οἷα δὴ οὐκ ἐκ προχο πῆς Θεὸς, μὴ γένοιτο, ἀλλὰ δι' εὐσπλαγχνίαν ἄνθρωπος· τούτου γὰρ ἐδεόμεθα· μὴ παρ' ἐμοῦ μάθῃς παρ' ἄλλου τινός, ἀλλὰ παρὰ Παύλου τοῦ παρὰ Πα τρὸς ἐν ἀποκαλύψει μαθόντος τὸν Υἱὸν, καὶ φάσκοντος. Ὅτε δὲ εὐδόκησεν ὁ Θεὸς ὁ ἀφορίσας με ότι κοιλίας μητρός μου, καὶ καλέσας διὰ τῆς χάριτος αὐτοῦ, ἀποκαλύψας τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ἐν ἐμοί. Οὗτος γάρ σε διδάξει ἀληθῶς, τίς ἐστιν ὁ Ἰησοῦς ὁ Χρι στὸς, βοῶν· Ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς τὸ κατὰ σάρκα, ο ὢν ἐπὶ πάντων Θεὸς εὐλογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας. Ποίαν παρεΐσδυσιν συκοφαντίας οὐκ ἀποτειχίζει τὰ Παύλου βήματα τοῖς φιλολοιδόροις; Εἶπεν αὐτὸν Χριστόν, ἵνα δείξῃ ὅτι κατὰ ἀλήθειαν γέγονεν ἄνω θρωπος· εἶπεν αὐτὸν ἐξ Ἰουδαίων τὸ κατὰ σάρκα, ἵνα δείξῃ ὅτι οὐκ ἀφ' οὗ ἐσαρκώθη Έκτοτε μόνον ὑπάρχει· εἶπεν αὐτὸν ὄντα, ἵνα ἄναρχον βροντήσει εἶπεν αὐτὸν ἐπὶ πάντων, ἵνα τῆς κτίσεως Δεσπότην κηρύξῃ· εἶπεν αὐτὸν Θεὸν, ἵνα μὴ πρὸς τὰ πάθη καὶ τὸ σχῆμα δελεασθέντες, τὴν ἀνώλεθρον αὐτοῦ ἀρνη σώμεθα φύσιν· εἶπεν αὐτὸν εὐλογητὸν, ἵνα ὡς παν τοκράτορα προσκυνήσωμεν, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς σύνδουλον συκοφαντῶμεν· εἶπεν αὐτὸν εἰς τοὺς αἰῶνας, ένα δείξῃ ὅτιπερ ὁ λόγῳ τούτους δημιουργήσας, αϊδίως ἐν αὐτοῖς θεολογεῖται. σπέρματος τοῦ ᾽Αβραὰμ εὐλογηθῆναι πάντα τὰ ἔθνη λατρεία, δι' ἧς Θεῷ ἐλάτρευον ΙΕ'. Ἔχοντες οὖν τὸν Χριστὸν καὶ ὄντα Θεόν, καὶ εὐλογητὸν, αὐτῷ προσκυνήσωμεν λέγοντες πρὸς τοὺς ἑτεροδόξους· ΕΙ τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχομεν· διὸ καὶ προσδεχόμεθα τὴν δόξαν τοῦ μετ γάλου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ὃς ἀποδώσει τοῖς μὲν εὐσεβοῦσι τὰ τῆς δόξης ἔπαθλα, τοῖς δὲ ἀθετοῦσι τὰ τῆς τόλμης επίχειρα. Ταῦτα δὲ πρὸς τὴν ὑμετέραν ἐπεστείλαμεν ἀγάπην, ἐκ τῶν ὑμετέρων προτραπέντες λιβέλλων, ὧν πρὸς ἡμᾶς διεπέμψασθε, φήσαντες λυμεώνας τινας καὶ τε Κατὰ τὴν θεότ. τὴν κατὰ θεότητα. Εν Ανακληθείς. ανακλιθείς.ὧν οἱ πατέρες, οἱ ἐν τῇ νυκτὶ τῆς πλάνης ἀνατεί
λαντες, ὡς πίστεως φωστήρες· καὶ ἐξ ὧν ὁ Χριστός.
Καὶ οὐκ ἔστη μέχρι τούτων Παῦλος· οὐδὲ γὰρ ἀφ'
οὗ ὁ ἐκ Μαρίας τόκος, ἔκτοτε τοῦ ἀνάρχου Λόγου ἡ
ύπαρξις, ἀλλ' εὐθὺς ἐπήγαγε τὸ, κατὰ σάρκα, ἵνα
ύποσημαίνηται τὴν κατὰ σάρκα φανέρωσιν, ἀλλ᾽ οὐ
κατὰ τὴν θεότητα γέννησιν. Τίς μὲν οὖν ἐστιν
οὗτος ὁ Χριστὸς ὁ ἐκ Παρθένου γεννηθείς, ὁ ἐν σκη
λαίῳ χωρηθεὶς, ὡς οἶδεν, ὁ ἐν φάτνῃ ἀνακληθείς
ὁ τῷ χρόνῳ κατὰ σάρκα αὐξήσας, ὁ μέχρι τῶν κατωτάτω τῆς γῆς καταβὰς, ὁ πάντα τὰ τῆς σαρκὸς
ὑπομείνας, ἵνα πιστώσηται, ὅτι κατὰ ἀλήθειαν γέγο
νεν ἄνθρωπος, ὁ οὐκ ἄλλος ὢν παρὰ τὸν καταβάντα,
ἀλλ' αὐτὸς ὢν καὶ ὁ καταβὰς, καὶ ἀναβάς· οὐ γὰρ
ἀνέβη πρότερον, ἀλλὰ κατέβη, οἷα δὴ οὐκ ἐκ προχοπῆς Θεὸς, μὴ γένοιτο, ἀλλὰ δι' εὐσπλαγχνίαν ἄνθρω
πος· τούτου γὰρ ἐδεόμεθα· μὴ παρ' ἐμοῦ μάθῃς
παρ' ἄλλου τινός, ἀλλὰ παρὰ Παύλου τοῦ παρὰ Πατρὸς ἐν ἀποκαλύψει μαθόντος τὸν Υἱὸν, καὶ φάσκον
τος. Ὅτε δὲ εὐδόκησεν ὁ Θεὸς ὁ ἀφορίσας με ότι
κοιλίας μητρός μου, καὶ καλέσας διὰ τῆς χάριτος
αὐτοῦ, ἀποκαλύψας τὸν Υἱὸν αὐτοῦ ἐν ἐμοί. Οὗτος
γάρ σε διδάξει ἀληθῶς, τίς ἐστιν ὁ Ἰησοῦς ὁ Χρι
στὸς, βοῶν· Ἐξ ὧν ὁ Χριστὸς τὸ κατὰ σάρκα, ο
ὢν ἐπὶ πάντων Θεὸς εὐλογητὸς εἰς τοὺς αἰῶνας.
Ποίαν παρεΐσδυσιν συκοφαντίας οὐκ ἀποτειχίζει τὰ
Παύλου βήματα τοῖς φιλολοιδόροις; Εἶπεν αὐτὸν
Χριστόν, ἵνα δείξῃ ὅτι κατὰ ἀλήθειαν γέγονεν ἄνω
θρωπος· εἶπεν αὐτὸν ἐξ Ἰουδαίων τὸ κατὰ σάρκα,
ἵνα δείξῃ ὅτι οὐκ ἀφ' οὗ ἐσαρκώθη Έκτοτε μόνον
ὑπάρχει· εἶπεν αὐτὸν ὄντα, ἵνα ἄναρχον βροντήσει
εἶπεν αὐτὸν ἐπὶ πάντων, ἵνα τῆς κτίσεως Δεσπότην
κηρύξῃ· εἶπεν αὐτὸν Θεὸν, ἵνα μὴ πρὸς τὰ πάθη καὶ
τὸ σχῆμα δελεασθέντες, τὴν ἀνώλεθρον αὐτοῦ ἀρνησώμεθα φύσιν· εἶπεν αὐτὸν εὐλογητὸν, ἵνα ὡς παν
τοκράτορα προσκυνήσωμεν, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς σύνδουλον
συκοφαντῶμεν· εἶπεν αὐτὸν εἰς τοὺς αἰῶνας, ένα
δείξῃ ὅτιπερ ὁ λόγῳ τούτους δημιουργήσας, αϊδίως
ἐν αὐτοῖς θεολογεῖται.
scriptas et obsequium quo divino cultui ser- σπέρματος τοῦ ᾽Αβραὰμ εὐλογηθῆναι πάντα τὰ ἔθνη
viebant; et promissa, tum illa terra Palæstinæ, tumn
omnes gentes per semen Abrahæ benedicendæ:
quorum patres, qui in erroris nocte tanquam Gidei
luminaria sunt exorti: et ex quibus Christus. Neque vero hucusque stetit beatus Paulus: non enim
ex quo fuit ille ex Maria partus, ex eo capit Verbi
principio carentis initium; sed mox intulit, secundum carnem, ut manifestationem illam factam in
carne, non generationem secundum divinitatem
indicaret. Quisnam igitur Christus hic sit ex Virgine
natus, hic in spelunca, ut ipse novit, collocatus,
hic in præsepi reclinatus, hic tempore secundum
carnem auctus, hic qui usque ad infimas partes
terræ descendit, hic qui omnia quæ carnis sunt,
subiit, ut fidem faceret vere se hominem factum
fuisse; hic qui non alius est ab eo qui descendit,
sed qui descendit, ipse est et qui ascendil “: non
enim prius ascendit, sed descendit; utpote qui non
secundum progressionem Deus est, absit, sed propter suam misericordiam homo; nam hac re indigebamus: hic, inquam, quinam sit, noli a me aut
ab alio aliquo discere, sed a beato Paulo, qui Filium ab ipso Patre per revelationem didicit, ac
dixit: Cum autem placuit Deo, qui segregavit me ex
utero matris mere et vocavit per gratiam suam, ut revelaret Filium suum in me”. Is namque quinam sit
Jesus Christus, vere te docebit, clamans: Ex quibus Christus secundum carnem, qui est super omnia
Deus benedictus in sæcula 3. Quem aditum calumniæ hæc beati Pauli verba iis qui conviciari
student, non obstruant? Dixit eum Christum, ut
ostenderet, vere hominem factum; dixit eum ex Judæis secundum carnem, ut indicaret non ex quo incarnatus est, ex eo esse coepisse; dixit, qui est,
ut initium non habere declararet; dixit eum super
omnia, ut creaturæ totius esse Dominum prædicaret; dixit ipsum Deum, ne illius passionibus et habitu decepti, immortalem ejus naturam negemus;
dixit benedictum, ut eum tanquam omnipotentem
adoremus, non tanquam conservum calumniemur:
verbo condidit, perpetuo in ipsis ut Deum prædicari.
XV. Cum igitur habeamus Christum et Deum
esse, et benedictum, ipsum adoremus; dicamusque adversus eos qui aliter sentiunt: Si quis
Spiritum Christi non habet, hic non est ejus ". Nos
autem sensum Christi habemus *: adeoque exspeclamus gloriam magni Dei et Salvatoris nostri Jesu
Christi s, qui reddet bis quidem qui pie sentiunt,
sum fidei præmia s; iis autem qui eum reprobant,
";
suæ audaciæ mercedem. Hæc vestræ charitati direximus, vestris permoti libellis quos ad nos misistis, significantes, pestiferos quosdam homines ac
so Ron. vult, 5. * Ephes. 1, 10. 8 Gal. 1, 15.
36 Tit. 11, 13.» Rom. ii, 6-8.
Εt obsequium quo - serviebant. Hoc non est
in Græco, sed in Dionysio: et certe requiritur Kat
λατρεία, δι' ἧς Θεῷ ἐλάτρευον· quæ in textum intulit Riccardus.
dixit eum in sæcula, ut ostendat, qui ea sæcula
ΙΕ'. Ἔχοντες οὖν τὸν Χριστὸν καὶ ὄντα Θεόν, καὶ
εὐλογητὸν, αὐτῷ προσκυνήσωμεν λέγοντες πρὸς τοὺς
ἑτεροδόξους· ΕΙ τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει,
οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ
ἔχομεν· διὸ καὶ προσδεχόμεθα τὴν δόξαν τοῦ μετ
γάλου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ·
ὃς ἀποδώσει τοῖς μὲν εὐσεβοῦσι τὰ τῆς δόξης
ἔπαθλα, τοῖς δὲ ἀθετοῦσι τὰ τῆς τόλμης επίχειρα.
Ταῦτα δὲ πρὸς τὴν ὑμετέραν ἐπεστείλαμεν ἀγάπην,
ἐκ τῶν ὑμετέρων προτραπέντες λιβέλλων, ὧν πρὸς
ἡμᾶς διεπέμψασθε, φήσαντες λυμεώνας τινας καὶ τε
3. Rom. 15, 5. * Rom. vul, 9.
* 1 Cor. 1, 16.
Κατὰ τὴν θεότ. Forte τὴν κατὰ θεότητα. Εν
sic Riccard.
Ανακληθείς. Forte ανακλιθείς.
col. 873–874page 12 of 20
PG 65:873ρατολόγους άνθρωπους ἑαυτοὺς ἐπεισφρῆσαι τῇ ὑμε. τέρα χώρα βουλομένους διὰ πονηρῶν γραμμάτων καὶ τῶν ἀντιθέσεων τῆς ψευδωνύμου γνώσεως διαστρέφειν τὸ ἁπλοῦν καὶ ἀμαγγανευτον τῆς ὀρθο δόξου πίστεως κάλλος· ἀλλὰ τὰ τοῦ μακαρίου Παύλου καὶ πάλιν φημὶ πρὸς ὑμᾶς· Βλέπετε μή τις ὑμᾶς ἔσται ὁ συλαγωγῶν διὰ τῆς φιλοσοφίας καὶ κει τῆς ἀπάτης κατὰ τὴν παράδοσιν τῶν εἰκαιο βούλων ἀνθρώπων, καὶ οὐ κατά Χριστόν. Θεμέ λιον γὰρ ἄλλον οὐδεὶς δύναται θεῖναι εὐσεβοῦς πίστεως παρὰ τὸν κείμενον, ὅς ἐστιν Ἰησοῦς Χρι στός. Στήκετε τοίνυν ἐν ἑνὶ πνεύματι, μια ψυχῇ συναθλούντες τῇ πίστει τοῦ Εὐαγγελίου· καὶ μὴ πτυρόμενοι ἐν μηδενὶ ὑπὸ τῶν ἀντικειμένων, ἀλλὰ φυ λάττοντες τὰς παραδόσεις ἂς παρελάβετε τῶν ἁγίων καὶ μακαρίων Πατέρων τῶν ἐν Νικαίᾳ τὴν ὀρθόδοξον πέστιν ἐκθεμένων, καὶ τῶν περὶ τὸν ἅγιον καὶ μα κάριον Βασίλειον καὶ Γρηγόριον. καὶ τῶν λοιπῶν τῶν αὐτοῖς ὁμοφρόνων, ὧν τὰ ὀνόματα ἐν βίβλῳ ζωῆς. ἐμοὶ προσαγορεύομεν. Πᾶσαν τὴν σὺν ὑμῖν ἀδελφότητα ἐγώ τε καὶ οἱ σὺνEPISTOLÆ
ρατολόγους άνθρωπους ἑαυτοὺς ἐπεισφρῆσαι τῇ ὑμε. verborum portenta proferentes in vestram regionem irruisse, studentes perversis scriptis et oppositionibus falsi nominis scientiae " simplicem ac
puram rectæ fidei speciem pervertere. Sed ego vos
iterum beati Pauli verbis admoneo: Videte ne quis
vos decipiat per philosophiam et inanem fallac.am
secundum traditionem nugacium hominum, el non
secundum Christum ".Fundamentum enim aliud piæ
fidei nemo potest ponere, præter id quod positum est,
quod est Christus Jesus **. State igitur in uno spiritu, unanimes collaborantes fidei Evangelii: et in
nullo terreamini ab adversariis; sed custodite traditiones quas accepistis a sanctis ac beatis Patribus
qui apud Nicæam rectam fidem ediderunt, et a
sanctis ac beatis viris Basilio et Gregorio, et reliτέρα χώρα βουλομένους διὰ πονηρῶν γραμμάτων
καὶ τῶν ἀντιθέσεων τῆς ψευδωνύμου γνώσεως
διαστρέφειν τὸ ἁπλοῦν καὶ ἀμαγγανευτον τῆς ὀρθο
· δόξου πίστεως κάλλος· ἀλλὰ τὰ τοῦ μακαρίου Παύλου
καὶ πάλιν φημὶ πρὸς ὑμᾶς· Βλέπετε μή τις ὑμᾶς
ἔσται ὁ συλαγωγῶν διὰ τῆς φιλοσοφίας καὶ κει
τῆς ἀπάτης κατὰ τὴν παράδοσιν τῶν εἰκαιοβούλων ἀνθρώπων, καὶ οὐ κατά Χριστόν. Θεμέ
λιον γὰρ ἄλλον οὐδεὶς δύναται θεῖναι εὐσεβοῦς
πίστεως παρὰ τὸν κείμενον, ὅς ἐστιν Ἰησοῦς Χρι
στός. Στήκετε τοίνυν ἐν ἑνὶ πνεύματι, μια ψυχῇ
συναθλούντες τῇ πίστει τοῦ Εὐαγγελίου· καὶ μὴ πτυ
ρόμενοι ἐν μηδενὶ ὑπὸ τῶν ἀντικειμένων, ἀλλὰ φυλάττοντες τὰς παραδόσεις ἂς παρελάβετε τῶν ἁγίων
καὶ μακαρίων Πατέρων τῶν ἐν Νικαίᾳ τὴν ὀρθόδοξον quis qui cum illis cadem senserunt, quorum no
πέστιν ἐκθεμένων, καὶ τῶν περὶ τὸν ἅγιον καὶ μα
κάριον Βασίλειον καὶ Γρηγόριον. καὶ τῶν λοιπῶν τῶν
αὐτοῖς ὁμοφρόνων, ὧν τὰ ὀνόματα ἐν βίβλῳ ζωῆς.
ἐμοὶ προσαγορεύομεν.
EPISTOLA III.
Proclus episcopus Constantinopolitanus ad Joannem
episcopum Antiochiæ.
mina sunt in libro vitæ ". Omnem vobiscum fraternitatem ego et qui mecum sunt, salutamus.
Πᾶσαν τὴν σὺν ὑμῖν ἀδελφότητα ἐγώ τε καὶ οἱ σὺν
1. Arbitror te cognoscere, religiosissime, magis
vero certe scio, non quamlibet a Deo colligere
mercedem eos, qui indormitabili mentis oculo ecclesiasticis invigilant necessitatibus, nocte dieque
procurare et consulere, quatenus bene quidem regatur omne quantum populi familiariter conjunclum est, et a reprobis zizaniis pura sit orthodoxa fides: providentiam vero mereatur hoc, quod
secundum præsumptionem interim adversariorum,
habet morbum, ut in cumdem sensuni et obedientiam transferatur, maxime divina clamante
Scriptura: Qui eduxit dignum ab indigno, sicut os
meum erit “. Si enim¸ negligere proximos labentes
ad deteriora, el socordia præpositi rapinam factos
faucibus lupi voracis hominum irrecusabilis
damnationis experimentum minitatur dormitanti,
mercenarium, non pastorem, desidiosum et dissolutum Scriptura vocante: quomodo non per omnia
justum est, studiosum quidem in talibus persequi,
desidiosum vero in urgentibus effugitare? In eodem
enim utraque similia ad vituperationem exsistumit,
et irrecusabilia ad condemnationem, et hoc quod
ex quibus aliquis ipse negligenter vivit, videntes
adhortatur in æmulationem deteriorum: et quod
peccantes in fidein et delinquentes in vitam, son
statim corrigit, licet despiciens, extra tale suppliᎠ
cium non est constitutus. Ejusmodi vero exemplum
non ex me refingo, sed ex divinis Scripturis eruditus scribo. Heli ille ætate fatigatus, et in
Silo pertinentia ad legem sacrificans, ipse quidem
non operabatur quæ pueri audebant **; cooperabatur vero illis, postquain non prohibebat peccantes; quoniam secundum veram rationem, non prohibere flagitia, agenti cognatum est ". Et iterum pueri
actionibus gradum injuriantes, indignos se per
quæ peccabant sacerdotio demonstrantes, non solum eis quibus operabantur, cadebant; sed enim
et ad peccandum alios evocabant, imaginem peccati sese æmulantibus proponentes. Propter quod
pariter illatum est supplicium et eis qui impia fecerunt, et ei qui non prohibuit 4. Patri enim ad
virtutem nocuit socordia; filiis autem perniciem
intulit inemendatio; et senex in juvenum tempestate naufragium passus est, pro quibus affectum
non gubernavit increpatione.
II. Ita oportet, religiosissime, cum qui sortitus
est præesse populo et tenere habenas sacerdotii, non
solum procurare quomodo ipse probus appareat;
sed ut et hoc quod ab ipso dicitur, sit purum ab
omni vituperatione. Hoc enim quod prius est etsi
mirandum, sed non tale quale est hoc, quod post
illud dictum: quanto illud quidem in unum solum perficientem ea quæ ad virtutem pertinent, concludit: hoc vero multos providentia salvos faciens, per singulos pietatis induitur confiden-
* Jer. xv,
» ] Reg.
* 1 Tim. v, 20. " Coloss. 11, 8. * 1 Cor. 111, 41.
u, 2 sqq.
Rom. 1, 32. 1 Reg. iv, 10 sqq.
Kal nerñç dлár. Videsis Cotelerium Monum.
eccl. Græc. tom. III, pag. 635, et Millium in N. Test.
Gr. ad Coloss. 11, 8.
Exstat inter acta concilii Constantinopolitani 11, collat. 6, pag. 133 seq., tom. VI Concil. edit.
Ven.-Lah. cum notis Baluzii.
Magis vero. Veteres libri, magis autem.
PATROL. GR. LXV.
* Philipp. tv, 3.
Ut et in eumd. Cod. Par. ut et id in eumdem.
Faucibus. Veteres libri, faucis.
Heli ille, etc. Hic locus usque ad ea verba,
Hoc enim quod prius est, exstat Græce in bibliotheca regis Christianissimi cod. Jol. 39. HARDU‹N.
In unum solúm. Codex Paris. in unum locum.