ipsum idoneum reddidit demonstratarum rerum τότε προσανέχειν τῇ θεωρία παρεσκεύασε τῶν δει Intuitui. Ac veluti in somno dum tantisper a præsenti corporis conditione degredimur, revelationum tinagines anino recipimus: sic propheta migra- | tione quadam mentis sub sancti Spiritus constituti gratia, oblatas mox res contemplabantur. κνυμένων, ἵν' ὥσπερ ἔξω τῆς παρούσης γινόμενα καταστάσεως καθ᾽ ὕπνους τῶν ἀποκαλυπτομένων δεχόμεθα την θεωρίαν, οὕτω πως τῇ μεταστάσει τῆς διανοίας ὑπὸ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος καθιστάμενο χάριτος, τῶν δεικνυμένων ὑποδέχοιντο την θεωρίαν. (p. 328) ᾿Αλλὰ γὰρ ἐν τοιαύτῃ καταστάσει γινομένοις αὐτοῖς ποτὲ μὲν τοιαύτην τινὰ παρείχετο την διδασκαλίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ή χάρις, ὥστε δοκεῖν αὐτοὺς ὥσπερ τινὸς λαλοῦντος ἀκούειν τε καὶ παιδεύεσθαι· οὕτω τε δέχεσθαι τῶν ἀναγκαίων τὴν γνῶσιν· ὥσπερ οὖν καὶ ὁ μακάριος Πέτρος ἐπὶ τῆς σινδόνος φωνῆς ἀκούειν ἐδόκει λεγούσης προς αν τὸν ο Αναστάς, Πέτρε, θῦσον καὶ φάγε.» Εντεῦθεν καὶ ὁ προφήτης Ησαΐας φησίν· «Κύριε, τίς ἐπίσ στευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν; ν ἀκοὴν καλέσας τὴν παρασχεθεῖσαν ἀποκάλυψιν αὐτῷ θειόθεν, ἐπειδὴ ὥσπερ τινὸς λέγοντος ἀκούειν ἐδόκει. Ἔστι δὲ ὅτε και είνα ὀπτασίαν ὁρῶντες μετ' ἐκείνης ἤκουον τῶν λεγομέ νων· ὡς ὅτε μακάριος Πέτρος ὁμοῦ καὶ τὴν σινδόνα έώρα καὶ τῶν λεγομένων πρὸς αὐτὸν ἐδέχετο τὴν διδασκαλίαν· καὶ μὴν καὶ ὁ μακάριος Ησαΐας οτε μέ γει μὲν ἑωρακέναι τὸν Θεὸν, καὶ τὰ σεραφίμ, ήκουε δὲ καὶ τῶν πρὸς αὐτὸν γινομένων φωνῶν. Διὰ τοῦτο επέ μὲν λέγει, ο Λόγος Κυρίου ὃς ἐγένετο, πρὸς τίνος ή τόνδε, λόγον καλῶν τὴν ἐνέργειαν, καθ᾿ ἣν ἐδέχει φωνῇ τινι διδασκόμενος παιδεύεσθαι τὸ δέον· πετὶ δὲ, Ορασιν, ἣν εἶδεν, ὅδε ἢ ὅδε, τὴν ἀποκάλυψιν οὕτω καλῶν, καθ' ἣν ὁρᾷν τι δοκῶν ἐπαιδεύετο το προσῆκον· τὸ αὐτὸ σημαίνει, καν, «Εγένετο ἐπ' ἐμὲ χεὶρ Κυρίου, ο λέγῃ· (p. 329) καὶ γὰρ κἀνταῦθα χεῖρα Κυρίου τὴν ἐνέργειαν τοῦ ἁγίου Πνεύματο ὀνομάζει· καθ᾿ ἣν ὥσπερ ἐφαπτομένη τῆς τοῦ προ φήτου διανοίας τὴν διδασκαλίαν αὐτῇ παρείχετο των ἀναγκαίων. Τοιοῦτο δή τι βούλεται καὶ τὸ κλῆμμα, ἐκπλήξεως γάρ τι γέμον πολλάκις υποδείξει τους προφήταις βουλόμενος ὁ Θεὸς, ἀθρόαν αὐτῶν τῆς δια νοίας τὴν μετάστασιν ἐποιεῖτο, ὡς ἂν ἅμα τῇ τοιαύτη καταστάσει μετὰ μείζονος τοῦ φόβου των μελλόντων δέχοιντο τὴν γνῶσιν· λῆμμα οὖν τοῦτο καλεῖ, ἐπειδὴ τοῦ Πνεύματος ἡ χάρις ὥσπερ άθρόον ἐπιλαμβανο μένη τῆς τοῦ προφήτου διανοίας πρὸς τὴν ἀποκάλυψιν αὐτὴν μεθίστη τῶν δεικνυμένων. Τὸ αὐτὸ δὲ κάν ταῦθά φησι· ο Λήμμα Νινευή, βιβλίον δράσεως Ναούμ τοῦ Ἐλκεσαίου·» ἵνα εἴπῃ ὅτι Πνεύματος χάριτος ἀθρόον ἡ τοῦ προφήτου ληφθεῖσα διάνοια πρὸς τὴν θεωρίαν ἐκείνων μετέστη, δι' ὧν τὰ Νινευή συμβησόμενα μαθών, τὴν ἐκ τῶν δειχθέντων αὐτῷ διδασκαλίαν παρείχετο τοῖς ἀκούουσι· διὰ τότε καὶ λήμμα καὶ ὅρασιν εἰρηκὼς, ἵνα τῷ μὲν τὸν τρίτο τῆς ἐνεργείας τοῦ ἁγίου Πνεύματος δηλώσῃ τῇ δράσ δὲ τῶν δειχθέντων αὐτῷ τὴν θεωρίαν. "Αρχεται οὕτως· Jam vero in hac positis conditione interdum quidem tale exhibebat magisterium sancti Spiritus gratia, ut sibi viderentur audire quodammodo aliquem loquentem eosque erudientem; eoque pacto imbuebantur rerum quæ opus erant cognitione. Sicuti revera beatus Petrus animadversa sindone, audire insuper existimabat 215 vocem sibi dicentem: Consurgens, Petre, cade et manduca *. Hinc eliam Isaias propheta ait: Domine, quis credidit auditui nostro *?, auditus nomine appellans exhibiţam sibi divinitus revelationem, siquidem ceu loquentem aliquem auscultare se arbitrabatur. Interdum etiam post aliquam visionem sibi oblatam, loquentis vocem exaudiebant. Veluti beatus Pétrus sindonem simul cernebat, et rerum, quæ sibi dicebantur, doctrinam excipiebat. Quin adeo beatus quoque Isaias, cum alebat se Deum seraphimque videre ', voces pariter ad se missas audiebat. Proplerea Scriptura mnodo ait: • Seribo Domini qui factus * > est huic vel illi; sermonem appellans eam vim, qua ille qui erudiebatur, putabat se a voce quadam necessariis notionibus informari. Modo eadem Scriptura dicit: Visio, quam vidit, hic vel ille ''; revelationem hac appellatione desigrans, secundum quam propheta spectare aliquid credens, id quod sibi opus erat discebat. Idem significat locutio:. Et fuit manus Domini super me ".» Nam hic etiam manus Domini dicitur pro sancti Spiritus virtute; qua Deus veluti attingens prophetæ mentem, doctrinam ei tradebat necessariam. Ejusmodi quid significat etiam vox lemma, assumptio. Namque admirabile aliquid sæpenumero demonstrare prophetis volens Deus, subitam eis înentis faciebat conversionem, ut hoc animi habitu affecti, majore cum reverentia futurorum scientiam acciperent. Assumptionem itaque hanc dicit; quia Spiritus sancti gratia tanquam repente corripiens propheta mentem, convertit eam ad rei demonstrtre contemplationen. Pari ratiome hic quoque dicitur: «Assumptio Minives, liber visionis Nabuini Elcesæi. Nempe intelligitur prophetæ mens a sancti Spiritus gratia repente correpta, atque ad contemplationem rei revelatz conversa; unde cognitis futuris Ninives casíbus, scientiæ oblatæ nuntium propheta audientibus impertivit. Idcirco autem assumptionem simul et visionem ait, ut priore nimirum vocabulo declaret modum quo Spiritus 216 sancti vis še prodit; posteriore autem visionis vocabulo, demonstratorum oraculorum intuitum signifi cet. Incipit autem sic: VERS. 2, 3. — ‹ Deus zelator et ultor Dominus, iracundus ultor Dominus, de inimicis suis ultionem Στίχ. β', γ'. — ο Θεός ζηλωτὴς καὶ ἐκδικών Κύριος καὶ ἐκδικῶν Κύριος μετὰ θυμοῦ, καὶ ἐκδικῶν Κύρι Act. x, 13. * Isa. Lin, 4. • Isa. vi, 2, ο Jer. xL, 1. 10 Isa. 11 Ezech. 1, 3.

COMMENTARIUS IN NAHUMI CAP. I. mine appellat iram quam Deus vesanis hominum actibus exacerbatus concipit adversus impios. Sic dicitur:: ‹ Vidit Dominus, zeloque excanduit, propter iram ad quam eum provocaverunt Glii sui et filiæ ".» Par est nunc quoque Scripture locutio, dum iram Dei recitatura est contra Ninivitas sive Assyrios commotam (namque in urbe dominatrice universam gentem designat), quia summa impietate ac scelere usi, tot tantaque mala tum aliis multis intulerant populis, tum denique etiam Israelitis: quin adeo Hierosolyma adorti, ipsum propemodum Deum bello lacessiverant. Quamobrem præclarum fecit initiam propheta appellans Deum Zelatorem: nempe ut diceret, Qui magnopere irasci criminibus solet, multaque iræ vi quæ patrantur ab hominibusseelera vindicare, atque eos omnes qui hostili et adverso in eum anino sunt, penis irretitos exitio addicere. Deinde qui hæc nuper dixerat, idem multain a Deo benevolentiam erga Assyrios adhibitam ait, quo tempore beato Jonæ concionanti assentientes resipuerunt. ‹ Dominus patiens; magnum robur ejus. Absolvendo non absolvet Dominus. Quantum enim, inquit, patienter ferre et dissimulare peccata ac scelera novit, siquando homines ad meliora converti viderit, tantumdem demonstrat vires suas in pœnæ magnitudine, siquando sine poenitentiæ spe lapsos senserit, atque in malitiam summam proyectos. Nimirum eos neque a criminatione liberat, neque a culparum poena; quippe qui. jam suismet actibus damnati sunt. τοὺς ὑπεναντίους αὐτοῦ, καὶ ἐξαίρων αὐτὸς τοὺς & exigit Dominus, eosque de medio tollit.» Zeli noἐχθροὺς αὐτοῦ. ο Ζῆλον καλεῖ τοῦ Θεοῦ τὴν ὀργήν, (ρ. 558) ἢν ἐπὶ τοῖς ἄγαν ατόπως γινομένοις παροξυνόμενος δέχεται κατὰ τῶν ἀσεβούντων· οὕτως λέγει τα «Εἶδεν Κύριος καὶ ἐξήλωσεν, καὶ παρωξύνθη δι' ὀργὴν υἱῶν αὐτοῦ καὶ θυγατέρων.» Κανταῦθα τοίνυν ἐπειδὴ ὀργὴν ήμελλε λέγειν παρά Θεοῦ κατὰ τῶν Νινευΐτῶν κινηθεῖσαν, εἶτ᾽ οὖν τῶν Ασσυρίων• ἐν γὰρ τῇ βασιλευούσῃ πόλει τὸ ἔθνος ἅπαν δηλοῖ· ὑπὲρ ὧν ἀπεδείᾳ τε καὶ παρανομίᾳ πλείστῃ χρησάμενοι, τοσαῦτα μὲν καὶ τηλικαῦτα κακὰ πολλούς τε Ετέρους διέθηκαν, καὶ πρὸς ἅπασί γε τοὺς Ἰσραηλίτας· ἐπεληλυθότες δὲ καὶ τῇ Ἱερουσαλήμ, μικροῦ γε πρὸς αὐτὸν ἥραντο πόλεμον τὸν Θεόν· καλῶς ἐντεῦθεν Κρύπτο, ο Θεός ζηλωτής ο λέγων, ἀντὶ τοῦ σφόδρα παροργίζεσθαι ἐπὶ ταῖς ἀσεβείαις εἰδὼς, καὶ μετὰ πολλῆς μὲν ἐκδικῶν τῆς ὀργῆς τὰς παρὰ τῶν ἀνθρώ των ἐπιτελουμένας ἀσεβείας, πάντας δὲ τοὺς ἐχθραν καὶ ἐναντίαν πρὸς αὐτὸν γνώμην αἱρουμένους τιμωρού μενός τε καὶ παντελῶς ἀφανίζων. Εἶτα ἐπειδὴ νῦν ταύτα, φησί, πολλὴν τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίαν περὶ αὐτ τοὺς ἐπιδεδειγμένου, όπηνίκα τῷ τοῦ μακαρίου Ἰωνᾶ πράγματι πεισθέντες πρὸς μετάνοιαν εἶδον ο Κύριος μπαρόθυμος, καὶ μεγάλη ἡ ἰσχὺς αὐτοῦ· καὶ ἀθωῶν οὐκ αθωώσει Κύριος. Ωσπερ γάρ, φησὶν, ἀνεξικακεῖν εἶεν καὶ παροράν ἁμαρτημάτων τε καὶ ἀσεβημάτων είἦθος, ἐπειδ᾽ ἂν νεύσαντας ἴδῃ πρός μεταμέλειαν, (ρ. 531) οὕτως ἀρκοῦσαν ἐπιδείκνυται τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν τις μεγέθει της τιμωρίας, ἐπειδ᾽ ἂν ἀμετανόητα πεπίοντας ἴδῃ καὶ πρὸς ἄκρον ἀσεβείας έληλα πότες, οἷς οὐκ ἀπαλλάττει τῶν ἐγκλημάτων, οὐδὲ τῆς ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασι τιμωρίας, ἅτε ἐκ τῶν οἱ πείων πράξεων κατακρινομένους. Στίχ. 8. ε'.· Καὶ τίς ἡ τούτων ἀπόδειξις; «Ἐν συντελείᾳ καὶ ἐν συσσεισμῷ ἡ ὁδὸς αὐτοῦ.» Οδον τελεῖ τοῦ θεοῦ τὴν πρᾶξιν· τὸ αὐτὸ δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων φησὶ πολλάκις· ὡς τὸ, ο Γινώσκει Κύριος τὰς ὁδοὺς τῶν ἀμώμων. Ενταῦθα οὖν τοῦτό φησιν ότι, Νῦν τοῦτο πράττειν ἔγνωκε, καὶ ἐπὶ τούς την 4η τὴν ὁρμὴν ἔχει τὴν καθ' ὑμῶν, ὥστε ἅπαντα μὲν τὰ παρ' ὑμῖν συσπείσαι, παντελῆ δὲ ὑμῖν ἐπαγα γεῖν τὴν ἀπώλειαν. ι Καὶ νεφέλαι κονιορτός ποδῶν αυτού, ο 'Ακολούθως τῷ ὁ ὁδὸς ὁ εἰπεῖν, ἐπήγαγε, • Νεφέλαι κονιορτός ποδῶν αὐτοῦ·· ἐπειδὴ γὰρ ἔπε τα τῶν μετὰ πολλῆς ὁρμώντι τῆς κινήσεως τὸ κονιορτὸν βαδίζοντα κινείν, Τούτου, φησί, κονιορτός ποδῶν οι νεφέλπι· ἵνα εἴπῃ, ὅτι Ορμῶν ἐφ' ὑμᾶς, τὸν ἀέρα πάντα καθ' ὑμῶν συστρέφει· «Απειλών θαλάσσῃ καὶ ξηραίνων αὐτήν, καὶ πάντας τους ποταμούς ἐξερημῶν.» Αττάρτης θα καὶ μόνῇ φωνῇ θάλασσάν τε ξηράναι καὶ επταμούς σὺν ἐκείνῃ, δηλῶν ὅτι οὐδεὶς πόνος αὐτῷ τὸ ὑμέτερον σύστημα καὶ τὸ πλῆθος τὸ παρ' ὑμῖν ἀνελεῖν Βουληθέντι. Εἶτα καὶ τοῦ γινομένου τὴν ἀπόδειξιν παρεχόμενος ο Πλιγώθη ἡ Βασανίτις καὶ ὁ Κάρμηλος, (p. 512) καὶ πάντα τὰ ἐξανθοῦντα τοῦ Λιβάνου ἐξέλιπεν· τὰ ὄρη ἐπείσθη ἀπ' αὐτοῦ, καὶ οἱ βουνοὶ ἐσαλεύθησαν, και ανεστάλη ἡ γῆ ἀπὸ προσώπου ή σύμπασα, καὶ ◄ Dent raxit, 19. * Psal. XXXVI, VERS. 4,5.-217Quænam porro est harum rerum demonstratio? In consummatione et in commotione via ejus. › Viam dicit Dei actum; quam locutionem de hominibus quoque sæpe usurpat Scriptura; veluti: «Novit Dominus viam immaculatorum, Hoc loco ait, sibi id nunc propositum esse, atque idcirco in vos ruere, ut vestra omnia usquequaque commoveat, vobisque exitium inferat. ‹ Nebale pulvis pedum ejus. > Consequenter, quia viam > dixerat, addit, «Nebulæ pulvis pedum ejus. Nan sicuti accidit ut is qui multo cum impetu currit, pulverem in incessu excitet: ita divinorum, inquit, pedum pulvis nebulæ sunt. Nempe significat a Deo in vos irruente universum acrem contra vosmet convolvi. e Minitans mari, illudque exsiccans, et Dumina cuncta levastans. Qui potest scilicet unius ope vocis mare fluviosque pariter exsiccare. Quibus verbis Deus declarat perfacile sibi esse vestrum populum quantumlibet numero ingentem exscindere, siquando voluerit. Deinde rei gestae demonstrationem proferens: Imminuta est, ait, Basanitis ct Carmelus, et omnis Libani flos defecit: montes a Deo concussi fuerunt collesque commoti: tellus coram co cum colonis suis inhibita est.» Enimvero »

quidquid, inquit, vestris manibus passi sunt Israe- πάντες οἱ κατοικοῦντες ἐν αὐτῇ. ι Καὶ γὰρ καὶ ὁπότα, fitæ, ejus id omne voluntate contigit, qui illorum sceleri infensns sivit eos pati, quæcunque vobis patrare collibutit: quare haud vestrarum virium illa fuerunt, sed divini consilii opera. Proptereaque et Basanitis et Carmelus et Libani decor exitio dati fuerunt, inontesque propemodum et colles simul onnes commoti sunt. Atque ut summatim dicam, cunctam ab aspectu suo terram illam cum incolis ejus submovit Deus, vitia illorum abominans. VERS. 6-10. — facie ira: ejus quis sustinebit? furori iræ ejus quis resistet? Furor ejus 218 dissolvit principatus, petræ ab eo conteruntur.» line enimvero vobis constat, neminem posse potestati Dei resistere, qui quidem par est conterendis imperiis maximis ac potentissimis, iisque funditus destruendis. Tum similia priorum dicens: «Bonus Dominus exspectantibus eum in die tribulationis: novit ipse qui se pie colunt.» Est, inquit, clemens admodum et valde beneficus erga illos qui spem suam in eo collocaverunt, ejusque minas reverentur. «In diluvio transeunte consummationem faciet. Qui eum irritaverint atque oderint, persequentur Rus tenebra. Verumtamen ubi ad iram speclaverit, dignosque hac aliquos nactus fuerit, diluvium nescio quod impetu suo convebet, quo summam cladem improborum edet: cunctosque sibi adversantes, silique resistere audentes, tenebris multisque angustiis circumveniet per impositarum magnitudinem calamitatum. Quid cogitatis contra Doninum?, Quænan, inquit, consilia in euin molimini? Num bellum adversus Deum geri posse putatis? Sane ex quo primum Hierosolyma oppugnare cœpistis, lis Deum blasphemiis lacessistis. Consummationem ipse faciet; non vindicabit bis rem eainalem in tribulatione. Decreta quippe suprema peruicie vestra, adeo violenter suam in vos voluntatemn exsequetur, ut opus ei non sit iterato ictu ferire: subitum enim vel prima plaga interitum vobis pariet. Quoniam usque ad fundamentum vastabuntur,, ita ut omnia apud vos solitudo liant. ‹ Tortilis more smilacis devorabuntur, et sicut calamus ariclitate occupatus.» Ejus instar herbæ quæ sapibus circumplicatur, atque ab obviis quibusque belluis consumitur, cuncti ab hostibus absumemini: aridique ritu calami, aggressorum vestrorum tanquam igne destruemini, quorum incursibus sustinendis pares non eritis. φησίν, ὑμῶν ἐργαζομένων ἔπασχον οἱ Ἰσραηλίται, κατὰ τὴν αὐτοῦ γνώμην ἐγίνετο· δς κατεγνωκώς αὐτῶν διὰ τὴν ἀσέβειαν, εἴασεν αὐτοὺς πάσχειν ἅπερ αὐτοῖς ἐπάγειν ἐβούλεσθε· ὥστε οὐχ ὑμετέρας δυνάμεως ἦν οὐδ' ἐκεῖνα, ἀλλὰ γνώμης ἔργα τῆς θείας· καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἡ Βασανίτις καὶ ὁ Κάρμηλος καὶ τὰ σεμνὰ τοῦ Λιβάνου πρὸς ἀπώλειαν εἶδεν, ὄρη τε καὶ βουνοί μικροῦ συνεκινήθησαν πάντες· και, συντόμως εἰπεῖν, ἅπασαν τῆς προσόψεως τῆς οἰκείας ἀφεῖλεν τὴν γῆν ἐκείνην σὺν τοῖς οἰκοῦσιν αὐτὴν, μισήσας αὐτοὺς διὰ τὴν ἀσέβειαν. Στίχ. 5'-4'. • Πρό προσώπου ὀργῆς αὐτοῦ τις ὑποστήσεται; καὶ τίς ἀντιστήσεται ἐν ὀργῇ θυμοῦ αὐ τοῦ; ὁ θυμὸς αὐτοῦ τήκει ἀρχὰς, καὶ πέτραι διεθρύ βησαν ἀπ' αὐτοῦ. • Εχετε τοίνυν ἐξ ἐκείνων την ἀπόδειξιν, ὅτι οὐδεὶς ὁ ἀνθίστασθαι δυνάμενος τῇ ὀργῇ τῇ θείᾳ, αὐτάρκως ἔχοντι καὶ τοὺς ἐν μεγάλαις δυναστείαις, καὶ τοὺς ἐν πλείστῃ καθεστῶτας ισχύ διαθρυβεῖν τε καὶ παντελῶς ἀφανίζειν. Καὶ τὰ ὁμοια τῶν πρόσθεν λέγων· ο Χρηστος Κύριος υπομένουσιν αὐτὸν ἐν ἡμέρᾳ θλίψεως, (ρ. 333) καὶ γιγνώσκων τοὺς εὐλαβουμένους αὐτόν.» Εστι μὲν γάρ, φησίν, ἄγαν φιλάνθρωπος καὶ ἄγαν εἰδὼς εὐεργετείν τους πρὸς αὐτὸν ὁρῶντας, καὶ τὴν ἀπειλὴν αὐτοῦ δεδοικό τας. ι Καὶ ἐν κατακλυσμῷ πορείας συντέλειαν ποιήσεται· τοὺς ἐξεγειρομένους καὶ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ διώξεται σκότος. • Επειδ᾽ ἂν δὲ πρὸς ὀργὴν νεύσῃ, ταύτης τινὰς εὐρηκὼς ἀξίους, κατακλυσμόν τινα διά τῆς ὁρμῆς ἐπάγει τῆς οἰκείας, δι' ἧς παντελῇ μὲν Εργάζεται τὸν ἀφανισμὸν τῶν μοχθηρῶν· ἅπαντας δὲ τοὺς ἐπανισταμένους αὐτῷ καὶ τολμῶντας αὐτῷ τι βούλεσθαι ἐναντίον, σκότῳ περιβάλλει καὶ ἀπορία πολλῇ τῷ μεγέθει τῶν ἐπαγομένων αὐτοῖς κακῶν. «Τί λογίζεσθε ἐπὶ τὸν Κύριον; ο Όμοίαν τοίνυν, φησίν, ἔχετε περὶ αὐτοῦ τὴν ἔννοιαν; ἢ μὴ νομίζετε δυνατὸν ὑμῖν εἶναι πολεμεῖν τῷ τοιούτῳ; ἀφ' οὗ δὴ καὶ πρότερον ἐπεληλύθατε τῇ Ἱερουσαλήμ, οὕτω τε βλασφήμους εἰς τὸν Θεὸν ἐξετείνατε λόγους. • Συντέ λειαν αὐτὸς ποιήσει, καὶ οὐκ ἐκδικήσει δὶς ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἐν θλίψει.» Δοκιμάσας γὰρ ὑμῶν παντελῆ ποιῆσαι τὸν ἀφανισμόν, οὕτως ἀθρόον τὸ δοκοῦν αὐτῷ καθ᾿ ἡμῶν ἀπεργάζεται, ὥστε μὴ δεηθῆναι δευτέραν αὐτὸν πληγὴν ἐπενεγκεῖν, ἀθρίαν δὲ ὑμῖν ἀπὸ τῆς πρώτης πληγής τὴν ἀπώλειαν ἐγγενέσθαι.. Οτι ἕως θεμελίου αὐτῶν χερ σωθήσονται.» (ρ. 354) Ωστε εἰς παντελή καταστῆναι πάντα τὰ παρ' ὑμῖν ἐρημίαν. «Καὶ ὡς σμίλαξ περιπλεκομένη βρωθήσονται, καὶ ὡς καλάμη ξηρασίας μετ στή. Δίκην δὲ ἐκείνης της βοτάνης τῆς τοῖς φραγμοῖς περιπλεκομένης, εἶτα ὑπὸ πάντων τῶν προσπεσόντων ἀναλισκομένης κτηνῶν, καταναλωθήσεσθε πάντες ὑπὸ πολεμίων· καλάμης τε δίκην ξηρᾶς ὡς ὑπὸ πυρὸς ἀφανισθήσεσθε τῶν ἐπιόντων ὑμῖν· οὐδαμῶς ἀρκεῖν πρὸς τὴν ἔφοδον αὐτῶν οἷοί τε ὄντες. « 219 VERS. 11-15. - Ex te egressa est machinatio contra Dominum; improba atque hostilia consilia animo volvisti. › Ausus es hæc facinora mente agitare et agere contra Dominum, armis vrbem adoriens divino templo præditam: camque facile te capturum existimasti, quasi nihil a Deo Στίχ. ια'-ι'. - 4 Ἐκ σοῦ ἐξελεύσεται λογισμός κατὰ τοῦ Κυρίου, πονηρά βουλευόμενος ἐναντία. Εἶτα δὴ τετόλμηκας τοιαῦτα βουλεύσασθαι κατὰ τοῦ Θεοῦ, καὶ δὴ καὶ διαπράξασθαι, ἐπελθὼν τῇ πόλει τῇ τὸν ναὸν ἐχούσῃ τὸν θεῖον; οὔτε τε πρόχειρον ενόμισας αὐτὴν ἀνελεῖν ὡς εὐθὲν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ βοηθεῖσθαι

COMMENTARIUS IN NAHUMI CAP. II. δυναμένην, Τί ούν; «Τάδε λέγει Κύριος κατάρχων juvanda foret. Quid ergo? Hæc ait Dominus rector aquarum multarum.» Audi porso quasnam ausibus illis nunc pœnas decernat Deus cunctorum in orbe populorum Dominus. Ut enim cuilibet, inquit, licet congregalas alicubi aquas facillime separare: sic vos ab omnibus gentibus discernet Deus cum exitio tradet.. Neque audietur diutius auditio.» Ita ut ue famam quidem ejus qui periit jam sis auditurus. • Et nunc contritam avertam virgam ejus a le, el vincula tua dirumpam. Cuncta enim sceptra et imperium, quod habere videbaris, comminuan: universam potentiam tuam quam in subditos exerrebas, et qua ceu vinculis populum hunc in tua ditione retinebas, omnino præcidam: omnni scilicet ditione spoliaberis: vires atque potestas, quam in alias gentes exercebas, jam merito evanescent. • Et præcipiet de te Dominus. › llæc fieri mandavit Deus. Haud seretur de tuo diutius nomine. ▸ Quoniam regum subditi solent ad reges suos oninia referre, atque ab illorum vocitari nominibus, quorum ditioni parent; haud diutius, inquit, nomen tui funditus pereuntis exstabit. De domo Dei tui ejiciam sculptilia, ponamque conflatilia sepulcrum Luum, quia dehonest.itus es. • Destruam tecum idola, quibus multum tribuebas honorem; alque hæc, inquam, fient tanquam tumulus tibi, tecum scilicet perdita atque destructa, ac propemodum ignoniniæ iue contunulata. Quamobrem ecce in montibus pedes læta nuntiantis, 220 pacemque praedicantis., Tune, ait, nulli per Hierosolymorum montes discurrent, cladem tuam palam nuntiantes, suamque inde consecuturam pacem. • Age, Juda, solemnitates tuas, redde Deo vola taa; quia jam neino in posterum res tuas anti quabit. › Esto et tu deinceps in deliciis, legitimasque solemnitates ac vota Deo persolve cum omnimoda solemnitate ac laetitia; neque enim amplius supervenient qui res tuas pessumdent, quandoquidem illi jam perierunt. Quare addit: • Consumimatus est atque sublatus.» Destructus cst, inquit, qui hære ausus fuerat. ὑδάτων πολλών.» Ακους τοίνυν ἅτινα ὑπὲρ τοῦ τολμήματος ἐκείνου νῦν ἀποφαίνεται Θεὸς ὁ πάντων Κύριος τῶν κατὰ γῆν ἐθνῶν· τοῦτο γὰρ λέγει τὸν ὑδά των πολλών, ο ι Καὶ οὕτως διασταλήσονται. ο ὡς γὰρ ἂν εἴ τις φησὶν, ὕδωρ ἐξ ὕδατος ἔν τινι τόπῳ συνεστώς μετά πολλές διαστήσειεν τῆς εὐμαρείας, οὕτω πάντων ὑμᾶς ἀφορτεῖ τῶν ἐθνῶν ὁ Θεὸς παραδοὺς ἀπωλεία. · Κεὶ ἀκοὴ οὐκ ένακουσθήσεται ἔτι· ο ὡς μηκέτι σου μηδὲ ἀκοὴν εἶναι τοῦ παντελῶς ἀπολωλότος. Καὶ νῦν συντρίψω τὴν βάβδον αὐτοῦ ἀπὸ σοῦ, καὶ τοὺς δεσμούς του διαβήξω. Πάντα γάρ σου τα σκήπτρα, καὶ τὴν βασιλείαν ἦν ἔχειν ἐδόκεις, συγκόψω· (ρ. 535) καὶ πᾶσαν τὴν δυναστείαν ἦν κατὰ τῶν ὑποχειμων εἶχες, ώσπερ τισὶ δεσμοῖς αὐτοὺς τῇ ἐξουσία περιβάλλων τῇ οἰκείᾳ, παντελῶς διατέμω, ἅτε μετά τῆς ἀπωλείας ἣν ὑπομένεις πάσης σου τῆς βατιλείας καὶ τοῦ κράτους καὶ τῆς ἐξουσίας ἣν καθ' ἑτέρων είχες ὡς εἰκὸς ἀφανιζομένης. «Καὶ ἐντελεῖται περὶ σε Κύριος, ο Ταῦτα γὰρ περὶ σοῦ γενέσθαι κεκέλευκεν ὁ Θεός. «Οὐ σπαρήσεται ἐκ τοῦ ὀνόματός σου Εαν Ἐπειδὴ οἱ ὑπὸ βασιλείας ὄντες ειώθασιν ἐπὶ στις βασιλέας ἅπαντα ἀναφέρειν, καὶ ἐκ τῆς ἐκεί των καλείσθαι προσηγορίας, ὡς ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν εντες τὴν ἐκείνων, οὐκ ἔτι σου, φησίν, ἡ ὀνομασία σύδαμο, φανήσεται παντελῶς ἀπολλυμένου. • Εξ είναι θεοῦ σου ἐξολοθρεύσω γλυπτά, καὶ χωνευτά θήσομαι ταφήν σου, ὅτι ἡτιμώθης. • Συναφανιώ γάρ στις καὶ τὰ εἴδωλα, οἷς πολλὴν ἀπένεμες την τιμήν, ἐπφ ώσπερ τις ταφή σοι γενήσεται συναπολλύμενα, καὶ συμφανιζόμενα, καὶ μονονουχί συνθαπτόμενα τῇ εποίᾳ τῇ σῇ. ο Διότι ἰδοὺ ἐπὶ τὰ ὄρη πόδες εὐαγγε Δεχομένου καὶ ἀπαγγέλλοντος εἰρήνην.» Τότε δή, φησίν, έσονται πολλοὶ οἱ ἀνὰ τὰ ὄρη τῆς Ἱερουσαλήμ ἐπιτρέχοντες καὶ τὴν ἀπώλειαν εὐαγγελιζόμενοι πᾶσι τὴν σὴν, καὶ τὴν ἐντεῦθεν καθέξουσαν αὐτοὺς εἰρή πι. ο Έέρτεζε, Ἰούδα, τὰς ἑορτάς σου, ἄποδος τῷ Θεῷ τὰς εὐχάς σου, διότι οὐ μὴ προσθῶσιν ἔτι της διελθεῖν εἰς παλαίωσιν.» (p. 356) Ἔσο δὴ καὶ σὺ κατὸν ἐν ἐξαναῖς, καὶ τὰς καθηκούσας ἑορτάς τε καὶ ευχές τῷ θεῷ μετά πάσης ἐκπλήρου τῆς σπουδῆς Στον γι θαλῶν· ὡς οὐκ ἂν ἐπέλθοιεν ἔτι ἐπὶ τῷ τι διαφθεῖραι τῶν προσηκόντων ὑμῖν ἀπολωλότες ἅπαξ Από επάγει ο Συντετέλεσται, ἐξῆρται. ὁ Ἠφάνισται γάρ, φησίν, ὁ ταῦτα τολμῶν. Στίχ. 20. - Ανέβη εμφυσῶν εἰς πρόσωπον εὐτοῦ, ἐξειρούμενος ἐκ θλίψεως.» θεία γάρ τις ὀργὴ ὥσπερ ἐμφυσήματι τινὶ παντελῶς αὐτὸν ἔσβεσε καθ' ἐμῶν ἐξεπτόμενον· ὥστε σε μηδεμίαν θλίψιν ἐντεῦ δεν υποπτεύειν λοιπόν. Ταῦτα ὡς πρὸς τὸν Ἰούδαν εἰρετώς, εορτάζειν ὀφείλοντα ἐπὶ τῇ τοῦ τοιαῦτα τε τολμηκίοις κατ' αὐτῶν ἀπωλεία, τρέπει δὴ λοιπόν τοὺς τοὺς Νινευίτας τὸν λόγον. «Σκόπευτον οδόν. ο Όλα δή, φησί, τοὺς ἐπιέναι σοι μέλλοντας ο Κράτων όσφύος. • Σύσφιξον προς τοσαύτην έφοδον εἰ Ένα αυτόν, ο Ανδρισαι τῇ ἰσχύϊ σφόδρα.» Νῦν στο την μεγάλην ἐκείνην ἐπίδειξαι δύναμιν, ο Διότι επέστρεψεν Κύριος τὴν ὕβριν Ἰακώβ, καθὼς ὑπριν τοῦ Ἰσραήλ, ο 'Αλὰ γὰρ οὐ δυνατόν σοι τὰ ἐπιγινώ CAP. II. VERS. 1.4. ‹ Ascendit qui insumlet in faciem ejus, qui de calamitate eripiat.» Divina, inquit, ira ceu Datu quodam prorsus illum exstinxit, qui contra vos accensus fuerat: quare jam nullam hinc cladem suspicari poteritis. Ilis Judam verbis allocutus, quibus eum jussit festum agere propter adversarii sui perniciem, sermonem deinceps ad Ninivitas convertit. ‹ Observa viam. › Videsis quinam tibi superveniant. Lumbos robora.» Ad ejusmodi iucure sionem, si vales, sustinendaın præcingitor. «Viriliter admodum age. › Nunc tuas illas ingentes ostende vires. Quoniam avertit Dominus contumeliamı Jacob, sicut contumcliam Israelis. Profecto haud polės eventura mala vitare; naai quæ tu Israeli

fecisti, eadem Deus in caput tuum retorsi!. μενα κακὰ διαφυγεῖν, ἐπειδὴ & πεποίηκας εἰς τὸν • Quare excutiendo excutierunt eos, el palmites Ἰσραὴλ, εἰς τὴν κεφαλὴν ἔτρεψε τὴν σὴν ὁ Θεός. eorum corruperunt, arma potentiæ ejus ex homi- • Διότι ἐκτινάσσοντες ἐξετίναξαν αὐτοὺς, καὶ τὰ κλή nibus.» Tantæ, inquit, erunt adversum te hostium ματα αὐτῶν διέφθειραν, όπλα δυναστείας αὐτοῦ ἐξ vires, ut ritu eorum qui vestem excutiunt, dignitate ἀνθρώπων.» (p. 557) Τοσαύτη γὰρ ἔσται κατὰ σοῦ tna proterendus sis; atque omnia amissurus, qui- τῶν πολεμίων ἡ δύναμις, ὥστε σε δίκην τῶν ἐκτινατ bus tu olim stipatus ac veluti famulitio cultus τόντων ἐσθῆτα, τῆς ἀξίας ἀποβαλεῖν τῆς οἰκείας, ἀπο superbiebas. Prorsus 221 ut verba ad compendium λέσαι τε ἅπαντα ἐφ᾽ οἷς ὡς κεκυκλωκόσι σε καὶ περὶ conferam, bellica omnis peritia tua cunctaque vis ex τὴν θεραπείαν ἠσχολημένοις τὴν σὴν μέγα εφρόνει;· incolatu hominum exterminabitur. Deinde veterem καὶ, συντόμως εἰπεῖν, πᾶσάν σου τὴν πολεμικὴν ἐμeorumdem potentiam memorat, quæ ab illis contra πειρίαν καὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν ἐξ ἁπάντων ἀπολέfas exercita, nihil in præsenti profutura erat. σουσι τῶν ἀνθρώπων. Εἶτα καὶ τὴν παλαιὰν αὐτῶν • Viri strenui ignem ludibrio habentes. Vos ἐντίθεται δύναμιν ᾗπερ οὐκ εἰς δέον ἐχρήσαντο, ὡς quondam, ait, tantis viribus pollebatis, ut ipsi οὐδὲν αὐτοὺς ὠφελήσουσαν ἐν τῷ παρόντι καιρ f.mma certare non dubitarelis.. Habene cur- • Ανδρες δυνατοὶ ἐμπαίζοντες ἐν πυρί. ο Ὑμεῖς ruum illorum, in die preparationis ejus; equites ἦτε, φησὶν, οἱ δι' ὑπερβολὴν ἰσχύος οὐδὲ πυρός κατα turbabuntur in viis.» Equis olim curribusque f- τολμαν ὀκνοῦντες. «Αἱ ἡνίαι τῶν ἁρμάτων αὐτῶν distis, qui nunc inutiles sunt. Nam quo tempore ἐν ἡμέρᾳ ἑτοιμασίας αὐτοῦ, καὶ οἱ ἱππεῖς θορυβηθή Deo visum fuerit pœnam vobis infligere, trepidatio σονται ἐν ταῖς ὁδοῖς.» Οἱ μέγα ἐφ᾽ ἵπποις τε φρο currus et equites occupabit, ita ut metu hostium νοῦντες καὶ ἅρμασιν, & δὴ πάντα νῦν ὑμῖν ἄχρηστα nihil agere queant. ‹ Confundentur currus, et in φανεῖται· ἐν γὰρ τῷ καιρῷ καθ᾿ ἂν παρεσκεύασται plateis collidentur.» in fugam, inquit, se conji- παρὰ Θεοῦ τὰ τῆς τιμωρίας ὑμῖν, θόρυβος καὶ τὰ ‹ient: hac autem trepidatione inter se collisi, ante ἄρματα καὶ τοὺς ἱππεῖς καθέξει, οὐθὲν ἐπιτελεῖν διὰ hostium adventum pessum ibunt. ‹ Aspectus eorum τὸ δέος τῶν πολεμίων οἵους τε ὄντας. • Συγχυθήσεται vt lampades igneæ, ut fulgura discurrentia.» Iro- τὰ ἄρματα, καὶ συμπλακήσονται ἐν ταῖς πλατείαις. ο nice id dicit: nempe vos nihil fulgure differre Πρὸς φυγὴν γὰρ, φησὶν, ὁρμήσουσι πάντες· ὥστε vosmet putavistis, qui lucentibus armis præditi, ὑπὸ τῆς κατεχούσης αὐτοὺς ἀπορίας, ἀλλήλοις αὐτοὺς vehementi impetu in hostes ferebamini. συμπλεκομένους πρὸ τῆς ἐφόδου τῶν πολεμίων ἑαυ τοὺς ἀπολλύειν. «Ἡ ὅρασις αὐτῶν ὡς λαμπάδες πυρὸς, καὶ ὡς ἀστραπαὶ διατρέχουσαι.» (p. 338) Ειρωνικώς ἐπὶ διασυρμῷ τοῦτο λέγει· καίτοι γε, φησὶν, οὐδὲν ἀστραπῶν καὶ πυρὸς διαλλάττειν ἐνομίζεσθε ἐκλάμ ποντές τε τοῖς ὅπλοις καὶ μετὰ πολλῆς τῆς σφοδρότητος ἐπιόντες τοῖς ἐναντίοις. › VERS. 5-7. — 4 Fugæ interdiu memores erunt optimates in trepidatione sua festinabunt mœnia tenere; propugnacula sua præparabunt., Vester ille apparatus atque armatura in cassum fel. Itaque omisso prælio fugam meditabimini: neque hac ipsa expedite utemini; sed cum ingenti consternatione currentes ob ingruentem hostium metum, ad mœnia, quæ sola reliqua erunt, festinabitis, pugna ob desperationem omissa: atque hinc tutelam exspectabitis, et ad consuetam murorum custodiam studio omni incumbetis. Quod vero gravius est, • Portæ urbium patuerunt, regia palatia conciderunt, opes revelatæ sunt. Ipsa ascendit, et ancilla ejus precedebant, ceu columnbæ loquentes in corde suo.. Sed enim ue perfugii quidem 222 ad muros ulla vobis utilitas est; potientur enim civitate lion stes, perque portas multa cum securitate ingredientur; regias domos a fundamentis evertent; opes tuas omnes atque thesauros dum diripiunt, publicos facient; quæcunque scilicet diligenti olim et arcana custodia servabas. Et ipsa ascendit. › Ninivem scilicet dicit propheta. (Pro ascendes ait ‹ ascendit, › more suo tempora commutans.) Ascendes, inquit, ad inimicum regem deducta, capliva deinde mansura: cunctæque tibi subditæ urbes atque pagi (his enim ancillarum nomina facit) Cod. ἀναβήση. Στίχ. ε'-5'. Στίχ. εξ'. -- ι Καὶ μνησθήσονται οἱ μεγιστάνες. καὶ φεύξονται ἡμέρας, καὶ κρατήσουσιν ἐν τῇ ἀπορία αὐτῶν καὶ σπεύσουσιν ἐπὶ τὰ τείχη, καὶ ἑτοιμάσουσι τὰς προφυλακὰς αὐτῶν.» Τὰ μὲν δὴ τῆς παρασκευῆς ὑμῖν ἐκείνης, καὶ τῆς δυνάμεως περιττά γενήσεται πάντα· τὸ πολεμεῖν δὲ ἀφέντες, φυγής λήψεσθε μνή μην· καὶ οὐδὲ ταύτῃ χρώμενοι τῷ δρόμῳ διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ ἐπικειμένου δέους τῶν πολεμίων ὑμῖν· ἀναδραμεῖσθε δὴ λοιπὸν ἐπὶ τὰ τείχη, τὸν μὲν πόλεμον διὰ πολλὴν ἀπόγνωσιν ἀφέντες, τὴν ἐξ ἐκείνων δὲ προσδοκῶντες ἕξειν ἀσφάλειαν, καὶ δὴ καὶ περὶ τὰς εἰωθυίας ἐπὶ τῶν τειχῶν φυλακὰς πᾶσαν ἕξεις τὴν ἀσχολίαν. Καὶ τὸ δὴ μείζον·. Πύλαι τῶν πόλεων διηνοίχθησαν, καὶ τὰ βασίλεια διέπεσε, καὶ ἡ ὑπό στασις ἀπεκαλύφθη· καὶ αὕτη ἀνέβαινε, καὶ αἱ δοῦκαι αὐτῆς ἤγοντο, καθώς περιστεραὶ φθεγγόμεναι ἐν καρδίᾳ ἑαυτῶν.» 'Αλλὰ γὰρ οὐδὲ τῆς περὶ τὰ τείχη σπουδῆς ὄφελός τι γέγονεν ὑμῖν· κρατήσουσι γὰρ τῆς πόλεως οἱ πολέμιοι, (p. 339) καὶ διά γε τῶν πυλῶν μετὰ πολλῆς εἰσελεύσονται τῆς ἀδείας· τὰ βασίλεια τε παντελῶς ἀφανιοῦσι· πᾶσάν τέ σου τὴν ὕπαρξιν καὶ πάντας τοὺς περιόντας σοι θησαυρούς δι' άρτος - γῆς ποιησάμενοι, καταφανή πᾶσιν ἐργάσονται, καὶ τὰ πάλαι σοι διὰ πολλῆς τε ὄντα φυλακῆς καὶ κεκρύ φθαι δοκοῦντα. ι Καὶ αὐτὴ μὲν ἀνέβαινε» Πρες τὴν Νινευὴ δὲ ὁ προφήτης φησὶν, ἀντὶ του, ο Ανα

COMMENTARIUS IN NAHUMI CAP. II. βήσῃ, τὸ «ἀνέβαινεν ο εἰπὼν, καθὼς ἐναλλάττειν multum valere jubentes pristinum imperium tuum, servitio tecum addicentur; tacita cogitatione, columbæ more, suam pariter atque tuam merentes calamitatem. εἴωθε τὸν χρόνον. Αναβήσῃ γάρ, φησίν, ἐπὶ τὸν τῶν πολεμίων αγομένη βασιλέα ὡς αἰχμάλωτος οὖσα λοι τόν· καὶ πᾶσαι δέ σου αἱ ὑπήκοοι πόλεις τε καὶ χώρες, δούλας γὰρ ταύτας ὠνόμαζε, μακρὰ χαίρειν εἰποῦσαι τῇ προσούσῃ σοι πρότερον βασιλείᾳ, ἐπὶ τὴν αἰχμαλωσίαν ἀχθήσονται πᾶσαι σὺν σοί, κατ' ἔννοιαν περιστερᾶς δίκην τὰς ἑαυτῶν τε καὶ σοῦ στενάζουσαί σε καὶ ἐδυρόμενοι συμφοράς. Στίχ. η', θ'. - Εἶτα τὴν παλαιὰν εὐπραγίαν αὐτ τῶν φησι, διαιρῶν εἰς ταῦτα τὸν λόγον· καὶ ποτὲ μὲν ἐν οἷοις ἐξετασθήσεται κακοῖς διδάσκων, ποτὲ δὲ τὴν Είναι προσοῦσαν αὐτοῖς ἐκτιθέμενος δυναστείαν· ὡς ἂν καὶ τούτῳ τὸ συμβαῖνον αὐτῇ πάθος αὐξήσειεν, εἰ ἀπὸ τοιούτων εἰς τοιαῦτα ἀφικνεῖσθαι μέλλει. • Καὶ Νινευή ὡς κολυμβήθρα ὕδατος τὰ ὕδατα αὐτῆς· καὶ αὐτοὶ φεύγοντες οὐκ ἔστησαν, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἐπιβλέπων. ο Πάλαι μὲν γὰρ κολυμβήθρας μεγίστης διήλλαττεν οὐδὲν ὑπερχεομένης τῷ ὕδατι πανταχό- 5 θεν, (p. 540) καὶ πολλοὺς ἐν ἑαυτῇ τρεφούσης Ιχθύας· είται πολλοῦ μὲν γέμουσα πλήθους οἰκείου· πολλοὺς δὲ ἐκ τῶν πολέμων αἰχμαλώτους ἔχουσα παρ' ἑαυτῇ νῦν δὲ εἰς τοῦτο κατέστησαν ταλαιπωρίας, ώς μηδὲ βραχύτατον στῆναι πρὸς τοὺς πολεμίους δυνάμενοι, πρός φυγήν ἰδεῖν· εὑρίσκετο δὲ οὐδεὶς τοῖς τοσούτοις ἐφορῶν κακοῖς, ή τινα διόρθωσιν αὐτοῖς ἐπάγων. • Διήρπαζον τὸ ἀργύριον, διήρπαζον τὸ χρυσίον. ο Απεντε δὴ λοιπὸν δι' ἁρπαγῆς οἱ πολέμιοι τὰ παρ' αὐτοῖς ἐποιοῦντο, ο Καὶ οὐκ ἦν πέρας τοῦ κόσμου αυτής. • Αναρίθμητόν τινα πλοῦτον αὐτῶν ἀφαιροῦ μενος, ύπερ έκοσμοῦντο τὸ πρόσθεν. «Βεβάρυνται ἱπὲρ πάντα τὰ σκεύη αὐτῆς τὰ ἐπιθυμητά.» Πολλήν τοῦν μάλιστα τὴν σπουδὴν ἐποιοῦντο τὰ δοκοῦντα τίμια εἶναι, καὶ ἃ μετὰ πολλῆς ἔσχον τῆς ἐπιθυμίας ἀγενέσθαι παρ' αὐτῶν· τὴ γὰρ ο βεβάρυνται, ο ὅμοιόν ἐστι τοῦ ἐν ταῖς Βασιλείαις, ο Εβαρύνθη ο πόλεμος ἐπὶ Σαούλ, ο ἵνα εἴπῃ ὅτι κατ' ἐκεῖνο τὸ μέρος ἐπέκειντο μάλιστα οἱ πολέμιοι· οὕτω κἀνταῦθα το • βεβάρυνται ο λέγει, ίνα εἴπῃ ὅτι πλείων περὶ ἐκεῖνα ἡ σπουδὴ τοῖς πολεμίοις εγίγνετο. Στίχ. (, ια'. - «Ἐκτιναγμὸς καὶ ἀνατιναγμές, ἐκβρασμὸς καὶ καρδίας θραυσμὸς, καὶ ὑπόλυσις γουνάτων, καὶ ὠδῖνες ἐπὶ πᾶσαν ὀσφύν, καὶ τὸ πρόσο απον αὐτῶν ὡς πρόσκαυμα χύτρας.» Βούλεται εἰπεῖν ότι ποικίλοις ἐκ τῶν πολεμίων περιβληθήσονται τοῖς κακοῖς (ρ. 541) έκτιναττόμενοι καὶ ἐκβραζόμενοι· ὡς παναλῶς μὲν αὐτοῖς τῆς διανοίας σβεσθῆναι τὸν λοτισμόν· ἐκλελυμένους δὲ ὑπὸ τοῦ δέους μηδὲ στη. και δύνασθαι ῥᾳδίως, ἐν ἐδύναις τε κοιναῖς ἅπαντας εἶναι καὶ συντόμως εἰπεῖν, τοιούτους ἐκ τῆς τῶν και τῶν ἀπορίας εἶναι, ὡς μηδὲν ἀπεοικέναι κεκαυμένης χύτρας ἐπὶ πυρός. Καὶ πάλιν ἐπὶ τὴν μνήμην ἄγων αυτούς τῆς παλαιᾶς δυναστείας· «Ποῦ ἔστι τὸ κατο εισητήριον τῶν λεόντων καὶ ἡ νομὴ ἡ οὖσα τοῖς σκύμνοις, ο Αλλὰ γὰρ οἴχεται δὲ αὐτῶν καὶ ἡ νομὴ πόσα· καὶ γὰρ σκύμνους τὸ αὐτὸ λέγει, τουτέστι τὰς λέοντας· βούλεται δὲ εἰπεῖν ὅτι Πάλαι μὲν σ την Νινευή κατοικοῦντες, λεόντων δίκην ἦτε πᾶσι της λοιποῖς φοβεροί, και τα πανταχόθεν ἐκ τῶν πολέμων λαμβάνοντες ήθροίζεις παρ' ἑαυτοῖς· νῦν 1 1 Reg. ΧΙΙΙ, 3. VERS. 8, 9. Deinde pristinam felicitatem dicit, sic distributo sermone, ut modo mala quibus illa cruciabitur narrel, modo veterem commemoret dignitatem, nimirum ut incidens infortunium ideo gravius fiat, quod talis urbs ad talia devenerit. Ninive, ut aquæ piscina aquæ ejus. Ipsi arrepta fuga nusquam substiterunt; nec erat qui aspiceret. › Olim quidem piscina maxima non differebant, aquis undique afusis, multitudine piscium ibidem alita. Sic videlicet Ninive multitudine populi redundabat; multos quoque bello captos lomi nes apud se habens. Nunc vero tanta adversitate sunt oppressi, ut ne brevissime quidem coutra họstes in acie steterint, quominus se fugæ statim committerent. Porro autem nemo inventus est, qui his malis mentem intenderet, aut iisdem medicinam aliquam faceret. • Diripuerunt argentum, diripuerunt aurum.› Cunctas horum opes prædæ habnerunt hostes. • Neque erat finis ornamentorum ejus.» Innumeras divitias eripuerunt, quibus 223 antea ornabatur. «Aggravati sunt super omnem supellectilem ejus desiderabilem., Vehe. menti studio ad pretiosa quæque ruerunt, multamque diripiendi eam cupiditatem præ se tulerunt. Nam dictio aggravali sunt, idem signifcat atque in Regnorumn libris: Aggravatum est praelium contra Saulem ',, ut denotetur, illa potissimum parte vires hostium sese intendisse. Ita hic etiam aggravati sunt dicitur, ut intelligamus, potissimum hostium studium circa opes esse versatum. VERS. 10, 11.— Excussio et rediscussio, et ebullilio, et cordis confractio et genuum dissolutio, et dolores omnium renum, et facies eoruin ut adustio ollæ. Significat fore ut eos inimici variis afficiant malis, crebro excutientes, et ejicientes, ita ut universum iis exstinguatur mentis ratiocinium. Timore autem enerves ne stare quidem facile poterunt, et communibus quatientur angoribus: atque ut breviter dicam, tantis ob bas clades prementur angustiis, ut ferventis ab igne ollæ baud dissimiles visuri sint. • Ubinam est leonum habitaculum, el pascua calulorum?, Periit leonumn habitaculum, et omnia pa. scua eorum. Nam catuli iidem sunt atque leones. Significat autem, Ninives olin incolas leonum instar cunctis populis fuisse terribiles, et undequaque bellis sibi opes parasse. Nunc vero etiam Ninive, inquit, habitaculum vestrum periit, simulque quid - quid opum illic antea congesta habuistis. «Quo abiit leo, ut ingrederetur?, Valde hoc irridenter. Nam quia Assyrii perpetuis in bellis versati fuc-

rant, semperque aliquos veluti venando persecuti; δὲ καὶ Νινευὴ τὸ κατοικητήριον ὑμῶν οίχεται, καὶ Quonam, inquit, dux vester abiit? in quam venationem profectus est? Utique dicit finem bellandi factum, et potentiam vimque pristinam fuisse depositam. πάντα σὺν αὐτῇ ὀπόσα τε ηθροισμένα παρ' ἑαυτοῖς τὸ πρότερον εἴχετε. • Ποῦ ἐπορεύθη λέων, τοῦ εἰσε ελθεῖν;» Σφόδρα διασυρτικῶς· ὡς γὰρ ἐν πολέμοις αὐτῶν πάντοτε ὄντων, καὶ ἀεί πού τισιν ἐπιόντων ὡς ἐπί τινα θήραν, Που δή, φησὶ, νῦν ἀπελήλυθεν ὁ κρατῶν ὑμῶν; ἐπὶ ποίαν ἀπελήλυθε θήραν; ἵνα είπη ὅτι πέπαυται τοῦ πολεμεῖν, ἀπέθετο τὴν ἐξουσίαν καὶ τὴν δύναμιν τὴν πρόσθεν. Vers. 12, 13. — 224 Idcirco addit: ‹ Ibi catuli Igonum erant, nemine territante; leo venabatur catulis suis alimnoniam, et catulorum suorum gratia suffocabat; venatione nidum suum complevit, cubile suum rapinis.» Antea quidem, ait, leonum more passim vim faciebatis, nullusque vos ab a violentia deterrebat metus. Direptis alienis, ingentes vobis opes comparavistis, quibus vestri quoque liberi fruerentur. Occidistis, suffocastis pa pulos, atque hos prædæ instar soboli vestræ utendos objecistis; rapina et scelere divitias vestras exaggeravistis. Quid porro? En ait tibi Dominus omnipotens: Incendam fumo multitudinem tuam; leones tuos gladius absumet; venationem tuam exterminabo; et non audientur ultra opera tua. › Ob ea scelera omnia, de te nunc ita edixit Deus, flammis atque pressuris plurimis consumptum iri populum tuum; fortissimum quemque civium tuorum ab hostibus casum iri; quæcunque improbe coacer vasti, vastalum iri; destructum iri denique dominatum tuum, nullamque tui mentionem deinceps futuram, quasi hominis qui aliquid fecerit, idemque mox funditus perierit. CAP. III. α Vens. 1-3. -- Deinde punitione dicta, malitiam rursus objurgat. • Ο sanguinaria civitas, tota nendax, iniquitate plena!, Patiemini bæc, inquit, quia semper cædibus indulsistis, multosque mortales per fraudem atque mendacium injustis necibus irretire conati estis: veluti Rhapsaces falsis promissionibus nisus est Hierosolymorum cives urbe deducere". Non contrectabitur venatio. ▸ Nempe haud amplius venandi occasio suppetet; multaque moliens, nikil efficere poteris. Idque ait sumpta metaphora ab iis qui curiosa aliquid contrectatione vestigant. Cur? «Vox verberum et 225 vox commotarum rotarum, et equi persequentis, currusque ferrentis, equitis agilantis, gladii splendidi, et armorum luce micantium, multitudinis vulneratæ, gravisque ruinæ. › Hæc vos, ait, pro superiore fortuna inanent, verbera, et rotarum sonitus, et equorum persecutio, et enses, cum cæteris armis vel ipso splendore terribilibus, unde multi cædentur, multaque interfectorum funera erunt. • Et non erat (finis) gentibus cjus. Subditorum ejus mala non interquiescent, sed aliud ex alio consequetur. «Infirmabuntur in corporibus suis a multitudine fornicationum., Multis interfectis, ad paucos admodum redigetur illorum numerus. Hic ¹³ IV Reg. xvin, 28. › (ρ. 342) Στίχ. ιδ', ιγ'. Διὸ ἐπάγει·. Εκεί σκύμνοι λεόντων, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἐκφοβῶν· λέων ήρπασε τὰ ἱκανὰ τοῖς σκύμνοις αὐτοῦ, καὶ ἀπέπνιξε τοῖς λέουσιν αὐτοῦ, καὶ ἔπλησε θήρας νοσσιὰν αὐτοῦ, καὶ τὸ κατοικητήριον αὐτοῦ ἁρπαγής. • Πρότερον μὲν γὰρ λεόντων δίκην ἐπῄειτε πᾶσι, καὶ φόβος ὑμᾶς τοῦ τοιαῦτα ποιεῖν ἐπεῖχεν οὐδείς· δι᾿ ἁρπαγῆς δὲ τὰ ἑτέρων ποιούμενοι, πλοῦτον ἑαυτοῖς συνελέγετε πλεῖστον, αὐτάρκη καὶ τοῖς ἐξ ὑμῶν εἰς ἀπόλαυσιν, ἀναιροῦντές τε καὶ συμπνίγοντες ἑτέρους, ὥσπερ τινὰ θήραν τοῖς γεννήμασι συνελέγετε τοῖς οἰκείοις, ἐξ ἁρπαγῆς καὶ παρανομίας τὸν πλοῦτον αύξοντες τὸν οἰκεῖον. Τί οὖν; «Καὶ ἰδοὺ ἐγὼ ἐπὶ σὲ, λέγει Κύριος παντοκράτωρ· καὶ ἐκκαύσω ἐν καπνῷ πλή θός σου, καὶ τοὺς λέοντάς του καταφάγεται μέχαιρα καὶ ἐξολοθρεύσω ἐκ τῆς γῆς τὴν θήραν σου· καὶ οὐ μὴ ἀκουσθῇ ἔτι τὰ ἔργα σου.» Ὑπὲρ δὴ πάντων ἐκείνων ἀπεφήνατο κατὰ σοῦ νῦν ὁ Θεὸς, ὅτι ἐν πυρὶ μὲν ἀναλωθήσεται καὶ στενοχωρίᾳ πλείστῃ τὸ πλῆ. θος σόν· τοὺς δὲ ἐν σοὶ δοκοῦντας εἶναι δυνατούς ἀνελοῦσιν οἱ πολέμιοι· ἀφανισθήσεται δὲ πάντα οπόσα συνέλεξας κακῶς, ὡς πᾶσαν μέν σου καταλυ θῆναι τὴν δύναμιν, ἀκουσθῆναι δὲ περὶ σοῦ μηκέτι μηθέν, ὥς τι πεποιηκότος καὶ ἀπολωλότος καθάπαξ. (ρ. 343) Στίχ. α'- γ. - Εἶτα τὴν τιμωρίαν εἰπών, ἐνειδίζει πάλιν τὴν κακίαν· α πόλις αἱμάτων, ὅλη ψευδῆς, ἀδικίας πλήρης. • Πείσεσθε δὴ ταύτα, φησίν, ὑπὲρ ὧν περὶ φόνους ἅπασαν εἴχετε τὴν σχο λὴν, καὶ πολλοὺς ψεύδει τε καὶ ἀπάτη κεχρημένοι ἀδικεῖν ἐπειρᾶσθε τὰ ἀνήκεστα· οἷόν τι ὁ 'Ραψάκης ἐπὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ ἐποίει ὑποσχέσεσιν ἀγαθῶν αὐτοὺς ἐξαγαγεῖν βουλόμενος. οὐ ψηλαφηθήσεται θήρα.. Ινα εἴπῃ ὅτι, Οὐκέτι θήρας ἕξεις καιρόν, καὶ πολλὰ ζητήσας οὐκ ἐσχύσεις τι διαπράξασθαι· τοιοῦτον, ἐκ μεταφορᾶς αὐτὸ τῶν ἐπιμελῶς τι ψηλα. μία ζητούντων, εἰρηκώς. Διὰ τί; «Φωνή μαστίγων, καὶ φωνὴ σεισμοῦ τροχῶν, καὶ ἵππου διώκοντος, καὶ ἅρματος ἀναβράσσοντος, ἱππέως ἐλαύνοντας, καὶ στιλβούσης ῥομφαίας, καὶ ἐξαστραπτόντων ὅπλων, καὶ πλήθους τραυματιῶν, καὶ βαρείας πτώσεως. Ταῦτα γὰρ ὑμᾶς ἀντὶ ἐκείνων διαδέξεται, φησί, μάστιγες, καὶ κτύπος τροχῶν, καὶ ἵππων ἐλασία, καὶ αρμάτων θόρυβος πολὺς, καὶ ἱππέων δίωξις, καὶ ξίφη μετὰ τῶν λοιπῶν ὅπλων φοβερὰ καὶ ἰδεῖν τῇ λαμπρότητι τῇ οἰκείᾳ· ἀφ᾽ ὧν δὴ πολλοὶ μὲν πληγή σονται, πολὺς δὲ θάνατος ἔσται τῶν ἀναιρουμένων. • Καὶ οὐκ ἦν τοῖς ἔθνεσιν αὐτῆς. Καὶ οὐδὲ στήσε ται τοῖς ὑπηκόοις αὐτῆς τὰ κακὰ, ἀλλ᾽ ἀεί τι τὸ πρῶ τον ἕτερον διαδέξεται κακόν. ι Καὶ ἀσθενήσουσιν ἐν

COMMENTARIUS IN NAHUMI CAP. III. corporibus suis. Pauca, inquit, supererunt corpora; causamque rei tradit multitudinem fornicationum. Hæc, ait, patientur, quia mirum quantum a Deo recesserunt. Atque hæc Dei placita merito ad exitum deducenda sunt. τοῖς σώμασιν αὐτῶν ἀπὸ πλήθους πορνείας. ο Πολ enim significatus est verborum infirmabuntur in τῶν δὲ, φησὶν, ἀναιρουμένων, (p. 544) εἰς ὀλιγίστους Αγαν αὐτῶν ἡ ἀριθμὸς περιστήσεται· τοῦτο γὰρ λέγει τά, «'Ασθενήσουσιν ἐν τοῖς σώμασιν αὐτῶν, ἵνα εἴπῃ, ὅτι λίγα περιλειφθήσεται σώματα· καὶ τὴν αἰτίαν λέγων, «ἀπὸ πλήθους πορνείας.» Ταῦτα γὰρ πείσονται, φησίν, ὑπὲρ ὧν πλεῖστον ὅσον ἐξετράπησαν τοῦ Θεοῦ· καὶ τουτὶ πράττειν ἄξιον τῶν δοκούντων αὐτῷ. Στίχ. 8.5. – Εἶτα ὀνειδίζων ἐπάγει ο Πέρνη καλὴ καὶ ἐπίχαρις ἡγουμένη φαρμάκων.» Σὺ δή, φησὶν, ἦσθα ἡ τοῦ προσήκοντος ἐκτετραμμένη, εὐπρεπής μὲν ἑαυτῇ φαινομένη διὰ τὴν περιοῦσαν δυναστείαν, ἐπίχαρις δὲ διὰ τοὺς ταύτης ἕνεκέν σε θεραπεύειν ἐσπουδακότας, καὶ δὴ καὶ πάντων ἔξαρ- › VERS. 4-7.· Deinde convicians ait: ‹ Meretrix pulchra et gratiosa, dux veneficiorum.» Tu, inquit, illa es quæ ab olicio recessisti, quæque speciosa tibi ob imperium videbaris, gratiosa propter eos qui dominatus tui causa te colere certabant; et quideın cæteris quoque impiorum morum auctrix fuisti. pharmacis tuis. › Gentes integras tribusque totas, potestate tua abutens, ad impietatis tuæ societateni pellexisti. «Ecce ego super te, ait, Dominus Deus omnipotens; revelabo posteriora tua super faciem tuam: ostenslaun gentibus ignominiam tuam, regibus probrum tuum, jaciamque super te abominationem et immunditiam tuam; statuam te in exemplum.. Quamobrem, ait Deus, congruas 226 huic vesaniæ pœnas Imponam: cooperiam, inquit, te ignominia omninoda, veluti cum quis aliquem excruciaturus detractam ei vestem in vultum congerit universam, ut turpe sit nuditatis spectaculum, amara autem cruciatuum exspectatio; qui quidem capite vestibus obvoluto, ne rem quidem præsentem cernere potest. Prorsus ita, ait, detracto omini ornatu tuo, in extrema te ignominia constitutam, hostibus puniendam tradam. Sic omni genti probrum tuum ac turpitudo exploratissima fiet: tuique nominis vel sola auditio cunctis erit abominabilis, postquam in tantam vilitatem decideris. proculcata ab omnibus, excessuque malorum ad summæ ignominiæ exemplum proposita. Et erit, quicunque viderit, descendet a te, dicetque: Ninive infelix, quis illi ingemiscet? quodnam ei solamen conquiram? › Qui hæc in posterum viderint, ac superioris gloriæ tuæ probe meminerint, omissa ¡lla de te æstimatione, odium misericordia comminutabunt; id enim aiunt verba descendet a te; tuaque mala miserabuntur, mente reputantes feri non posse ut digne quis inflictam tibi calamitatem deploret, aut solamen aliquod vel remedium excogilet. γος τῶν τῆς ἀσεβείας ἐθῶν ἑτέροις ἐγίγνου. • Η B, Que vendis gentes fornicatione tua, et tribus πουλοῦσα ἔθνη ἐν τῇ πορνείᾳ αὐτῆς, καὶ φυλὰς ἐν τοῖς φαρμάκοις αὐτῆς, ο Ολόκληρα γὰρ ἔθνη καὶ φυλάς όλες τῇ ἐξουσία κατακεχρημένη τῇ οἰκείᾳ, εἰς τὴν αυτήν σοι συμμετῆγες ἀσέβειαν, καὶ πᾶσαν δὴ τὴν περὶ τὰ τοιαῦτα σπουδήν. «Ἰδοὺ ἐγὼ ἐπὶ σέ, λέγει Κύριος ὁ Θεὸς ὁ παντοκράτωρ· καὶ ἀποκαλύψω τὰ πίσω σου ἐπὶ τὸ πρόσωπόν σου· καὶ δείξω ἔθνε εν την αἰσχύνην σου, καὶ βασιλείαις τὴν ἀτιμίαν σου, καὶ ἐπιβλέψω ἐπὶ σὲ βδελυγμὸν, καὶ τὰς ἀκα Περσίας σου· καθίσομαί σε εἰς παράδειγμα.» Τοιταπείν εγώ σοι, φησὶν ὁ Θεὸς, ἀνάλογον ταῖς τοιαύτοῖς ἀτοπίαις ἐπάξω τὴν τιμωρίαν· περιβαλῶ γάρ ε:, φησίν, αἰσχύνῃ παντοίς, (p. 365) ὥσπερ ἂν εἴ τις επίζεσθαι τινα μέλλων, ἀφελὼν τὴν ἐσθῆτα ἐπὶ τὸ πρόσωπον ελκύσειεν ἅπασαν, ὡς αἰσχρὰν μὲν εἶναι της γυμνώσεως τὴν θέαν, πικρὰν δὲ τοῦ αἰκισμοῦ τὴν προσδοκίαν· περιβεβλημένος δὲ τῇ ἐσθῆτι τὸ πρόσωπον, μηδὲ διορᾷν τὰ προκείμενα δύνασθαι. Οὕτω δή, φησίν, ἅπαντά σου τὸν κόσμον ἀφελών, εἰς ἑτιμίαν καταστήσας τὴν ἐσχάτην, τῇ τῶν πολεμίων ἐκδώσω τιμωρία, ὥστε πᾶσι μὲν τοῖς ἀπανταχοῦ τεμφανή σου τὴν αἰσχύνην καὶ τὴν ἀτιμίαν γενέσθαι, Μελιστὴν δέ σε καὶ διὰ τῆς ἀκοῆς ἅπασι φαίνεσθα: μόνης, ὑπὲρ ὧν εἰς τοσαύτην ευτέλειαν κατενήνεξαι πάτημά το γεγονυία πάντων καὶ παράδειγμα τῆς ἐσχάτης ἀτιμίας ἀποδειχθεῖσα τῇ ὑπερβολῇ τῶν και πίσω, ο Καὶ ἔσται, πᾶς ὁ ὁρῶν σε, καταβήσεται ἀπὸ σύ, καὶ ἐρεῖ, Δειλαία Νινευή, τις στενάξει ἐπ' αὐ την, πόθεν ζητήσω παράκλησιν αὐτῇ;» Οἱ δὴ ταῦτα κοιτιν ὁρῶντες, καὶ τὴν προσοῦσάν σοι πρόσθεν εὐτραγίαν εἰδότες σαφῶς, ἀποστάντες τῆς ὑπολήψεως ἐκείνης ἧς εἶχον περὶ σοῦ, εἰς ἔλεον τὸ κατὰ σοῦ μεεστήσουσι μέσος· τοῦτο γὰρ λέγει τὸ ο καταβήσεται ἀπὸ σοῦ, ἡ ὥστε καὶ ἐλεεῖν σε τῶν κατεχόντων τεκών, συλλογιζομένους ὡς οὔτε δυνατόν τινα επαξίως ὀδύρασθα: τὴν ἐπιγεγονυίαν σοι συμφοράν, (μ. 566 ) ἀλλ' οὐδὲ παράκλησίν τινα καὶ θεραπείαν εὑρεθῆναι οἷόν τε τῶν τοσούτων κακῶν. Στίχ. η'. - ο "Αρμοσαι χορδήν, ἑτοίμασαι, μερίς Αμμών, κατοικοῦσα ἐν ποταμοις, ύδωρ κύκλω αυτ τῆς ἡ σὲ ἀρχὴ θάλασσα, καὶ ὕδωρ τὰ τείχη αὐτῆς.» Τινὲς Αμμών ἔφασαν ἐνταῦθα λέγεσθαι τὴν όνομα ζομένην νῦν Αλεξάνδρειαν ἐπὶ τῆς Αἰγύπτου· καίτοι τι θέλον ότι εγγύς που μετὰ τετρακόσια έτη τῆς προφητείας ταύτης 'Αλέξανδρος ὁ τῆς Μακεδονίας με τους βασιλεὺς, ὃς σὺν πολλοῖς ἑτέροις κατεσχηκώς τῆς Αἰγύπτου, ἐπώνυμον ἑαυτῷ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν p VERS. 8. Apla chordam, compara te, pars Ammon, quæ incolis fumina: aqua in circuitu ejus,initium ejus mare, aqua mœnia ejus. Nonnulli dixerunt Ammonem hic appellari Alexandriam Ægypti. Atqui compertum est,quadringentis circiter post hanc prophetian annis Alexandrum Macedonum regem exstitisse, qui occupata cum aliis multis regionibus Ægypto, cognominem sibi Alexandriam condidit. Quod si quis dicat, ante hunc quoque exstitisse iu

เข τούτου πόλις ἦν αὐτόθι Αμμών λεγομένη, περὶ ἧς τά νῦν ὁ προφήτης φησίν· ἀλλὰ γὰρ, δ πολλάκις ἔφην, περιττὴν εἶναι τῶν τοιούτων ἡγοῦμαι τὴν ἀκριβολο γίαν, ὁπότ᾽ ἂν μηδὲν εἰς φανέρωσιν τῆς προκειμένης συντελῇ διανοίας· ὥστε καὶ ἐπίδειξίν τινα κενὴν εἶναι τὴν περὶ τὰ τοιαῦτα ἀκριβολογίαν, ἵνα δὴ δοκῶσι τοὺς ἀδηλοτέρους ταῖς ὀνομασίαις ἑρμηνεύειν τόπους. Μυθωδέστερον δὲ ἔτι τὸ παρ' αὐτῶν λεγόμενον, ὅτι τῆς Αλεξανδρείας τὴν ἀπώλειαν ὁ προφήτης λέγει· ὡς ἂν δείξειεν ὅτι μηδὲν θαυμαστὸν, εἰ καὶ περὶ τὴν Νινευή τι γέγονε τοιοῦτο· οὐ γὰρ ψυχαγωγεῖν ἐν τοῖς λόγοις ὁ προφήτης πειράται την Νινευή • ψυχα γωγίας δὲ ἦν τὸ ἑτέρων συμφοράς μεμνήσθαι, ὡς ἂν ἐκ ταύτης ὁ πεπονθὼς παρακαλοῖτο. Ειώθαμεν γοῦν ἀεὶ τοὺς πενθοῦντας τῇ μνήμῃ (p. 547) παρακαλεῖν τῶν ὁμοίων, ὡς ἂν μὴ ἄγαν ἀθυμοῖεν, καινόν τι τὰ κατ' αὐτοὺς νομίζοντες εἶναι. Τοὐναντίον μὲν οὖν διὰ πάντων δῆλός ἐστιν ὁ προφήτης τῇ μηνύει των προσεσομένων τῇ Νινευή κακῶν, τὴν παλαιὰν αὐτῆς συνάπτων εὐπραγίαν, ἀφ' ἧς δὴ μάλιστα τὸ συμβαῖνον αὐτῇ κακὸν αὐξάνεσθαι ήμελλεν. ᾿Αλλὰ γὰρ ταῦτα μὲν ἐκ περιουσίας εἰρήσθω· ὁ δὲ νοῦς τῶν ῥητῶν οὗτός ἐστιν· Εἰσελήλυθεν ἄχρι τῆς Αἰγύπτου ὁ Ασσύριος, πλεῖστα καὶ τοὺς αὐτόθι διατιθεὶς κακά, ὥστε καὶ τοὺς ἐκπεφευγότας τῶν Ἰσραηλιτῶν καὶ αὐτόθι διάγοντας μεγίσταις περιβαλεῖν συμφοραίς, ὡς ὁ προφήτης δείκνυσιν Ωσηέ·. Διὰ τοῦτο 18ο πορεύσονται ἐκ ταλαιπωρίας Αιγύπτου, καὶ ἐκδέξει ται αὐτοὺς Μέμφις, καὶ θάψει αὐτοὺς Μαχμάς· κα λον δὲ ἅπερ ὑπὸ τῶν Ασσυρίων εἰσεληλυθότων εἰς τὴν Αίγυπτον πάσχειν ήμελλον οἱ ἐπ' αὐτὴν καταπεφευγότες τῶν Ισραηλιτῶν. Ωσπερ τοίνυν ἐν τοῖς ἄνω τέροις τὰ καταληψόμενα τους Ασσυρίους λέγων κακά, ἐπὶ τὸν Ἰούδαν ἀπέστρεψε τον λόγον, ἑορτάζειν αὐτῷ κελεύων ὡς ἐν εἰρήνῃ καθεστῶτι λοιπὸν, τῷ τὸν επεληλυθότα αὐτῇ πολέμιον ἀνῃρῆσθαι· οὕτω κάν ταῦθα ἐπὶ τὴν Ἀμμών πόλιν οὖσαν τῆς Αἰγύπτου τρέπει τὸν λόγον, καί φησιν· 'Ανάλαβε κιθάραν καὶ μετὰ πολλῆς τῆς ἡδονῆς παρασκεύασαι διὰ ταύτης eo loco urbem nomine Ammonen, deque hac modo πεποίηκεν· εἰ μὴ ἄρα τις ἐκεῖνο λέγοι ὅτι καὶ πρὸ prophetam loqui; profecto, quod sæpe jam monui, supervacaneam 227 esse arbitror super his rebus curiositatem; siquidem nihil ea confert ad rei proposita intelligentiam. Quare subtilior de bis disputatio, vana ostentatio hominum, qui videri volunt incertiorum locorum nomina interpretari. Illud est apud eos fabulosius, cum aiunt de Alexandriæ exitio prophetam loqui, ut ostendat nil mirum esse, si idem quoque Ninivæ acciderit. Neque enim solari verbis Niniven propheta vult. Porro ad solamen pertinet, alienæ calamitatis commemoratio, quasi hæc malis exercitum recreet. Revera mœstos consolari solemus mentione paria patientium, ne plus æquo animis concidant, quasi aliquid inusitati ipsis acciderit. Contra omnino exploratum est, prophetam eventuris Ninivæ malis veterem illius felicitatem adjungere, qua calamitas ejus comparatione gravior evadebat. Sed hæc superfluitate quadam sermonis dicta sunto. Loci vero sententia est Venit usque in Egyptum Assyrius, multa ibi quoque mala patravit, et quidem profugos illuc Israelitas ibidemque degentes maximis incommodis affecit, ut Oseas propheta demonstrat: • Propterea ecce fugient ab adversitate Ægypti, recipiet eos Memphis, sepeliet eos Machmas ". Significat quæ ab Assyriis Ægyptum ingressis perpessuri erant profugi Israelitæ. Sicuti ergo in sperioribus, postquam correptura Assyrios mala recitavit, ad Judæ tribum verba convertit, jubens eam festum agere, et pace in posterum frui, quandoquidem aggressori ejus exstingui contigerat; ita et nunc ad Aimonem Ægypti urbem loquela conversa ait: Sume citharam, multoque cum gaudio para te ad canendum fidibus Assyrii exitium tuamque pacem; tu quæ aquis undique cincta, mari duviisque vallata, nihil iude protecta fueras ab Assyrii incursione; nunc demum universa tibi maleficii ab eo patiendi formido sublata est. Deinde addit: τοῦ μὲν ᾄδειν τὴν ἀπώλειαν, σοῦ δὲ τὴν εἰρήνην· ἡ πανταχόθεν ὕδατι περιβεβλημένη θαλάττη τε ὠχυρωμένη καὶ ποταμοῖς, ὄνηται ἐκ τούτων οὐδὲν, (p. 548) ἐπεληλυθότος τοῦ Ασσυρίου· νῦν μέντοι γε πάσα τῆς ἐκείνου κακίας λέλυταί σοι ἡ ὑπόνοια. Εἶτα ἐπάγει· 228 Vers. 9-12. • Ethiopia atque Ægyptus fortitudo ejus. Non est terminus fugæ tuæ. Phut et Libyes auxiliares ejus sunt. Ipsa in deportationem ibit captiva. Parvulos ipsius solo allident in viarum ejus capitibus. › Nam et hi, inquit, Æthiopes el Libes, cæ'erique quorum mentionem feci, fordera tecum inierant, seque tibi in omni bellica necessitate adfuturos receperant. Verumtamen nihil opis hinc retulisti; dumque fugam maturares, capta es hostium manibus et abducta; qui sane ne parvulorum quidem tuorum miserti, exanimnes abjicient passim in compitis, vario cædium genere enecatos. Constat autem hic Ethiopas dici non illos longe dissitos, sed qui Ægyptiis sunt finitimi. 1 Osc. 18, Στίχ. θ'-". - 4 Αιθιοπία ἡ ἰσχὺς αὐτῆς καὶ Αιγυπτος, καὶ οὐκέτι πέρας τῆς φυγῆς σου· Φοὺς καὶ Λίβυες ἐγένοντο βοηθοὶ αὐτῆς· καὶ αὐτὴ εἰς μετοικεσίαν πορεύσεται αἰχμάλωτος, καὶ τὰ νήπια αὐτῆς ἐδαφιού σιν ἐπ' ἀρχαῖς τῶν ὁδῶν αὐτῆς.» Καὶ γὰρ καὶ οὗτοι, φησίν, Αιθίοπες τε καὶ Λίβυες καὶ πάντες δἢ ὧν πεποίημαι μνήμην, συμμαχίαν ἔθεντο πρὸς σὲ ἐν ἀπάσαις βοηθεῖν ἐπαγγελλόμενοί σοι ταῖς ἀνάγκαις ὠφέλησαι δὲ οὐδὲ ἀπὸ τούτων οὐδὲν, περὶ φυγήν τε ἀσχολουμένη καὶ αἰχμάλωτος ταῖς τῶν πολεμίων ἀπαγομένη χερσὶν, οἳ οὐδὲ τῶν νηπίων τῶν παρὰ σου φειδώ ποιησάμενοι ἐῤῥίφασιν αὐτὰ νεκρά κατά πᾶσαν ὁδὸν πολυτρόποις ὑποβαλόντες σφαγαίς. Εὔ δηλον δὲ ὅτι Αιθίοπας οὐ τοὺς πόρρω που απορκισμέν

COMMENTARIUS IN NAOUMI CAP. III. clique optimates ejus manicis vincientur.» Omnia tili pretiosa eripientes hostes, sorte inter se diviserunt, cunctosque qui apud te potentatu pollebant manicis injectis in captivitatem abduxerunt. Et tu inebriaberis. Quia vino significare punitionem Scri ptura solet, gravissimam illi ait inflictum iri pœnam, ut ebrii instar hinc inde obruatur adversitatibus. ‹ Et despicieris. › Nulla tui ratio habebitur. ‹ Et tu quæres tibi requiem ab inimicis tuis. > Optabis levamine aliquo malorum potiri, quæ tibi eo tempore ab hostibus tuis accident. ‹ Omnes munitiones tuæ sicut tu. › Æque ac tu corruent omnia quæ olim tutelæ tuæ gratia tenebas. ‹ Etiamsi speculatores habent, nihilominus quassatæ corruent in os vorantis. › Conaberis quidem multis exploratoribus ventura prænoscere, statim ac propinquantem hostem audieris, sed tamen custodum nullus fructus erit, namque ab imperatis stationibus dejecti in hostium potestatem incident. νας φησὶν, ἀλλὰ τοὺς ὅσους ὁμόρους είναι συνέβαινεν «Super praeclara quæque ejus mittent sortes, cumΑἰγυπτίοις. ο Καὶ ἐπὶ πάντα τὰ ἔνδοξα αὐτῆς βαλούσιν κλήρους, καὶ πάντες οἱ μεγιστάνες αὐτῆς δεθήσονται χειροπέδαις.» "Απαντα μὲν γὰρ τὰ παρὰ σολ τίμια ἀφελόντες οἱ πολέμιοι διανείμαντο κλήροις· καὶ τοὺς μέγα δὲ τῶν ἐν σοὶ δύνασθαι νομιζομένους χειροπέδαις ἐμβαλόντες ἐπὶ τὴν αἰχμαλωσίαν είλκον. (ρ. 549.) • Καὶ σὺ μεθυσθήσῃ.» Ἐπειδὴ τὸν οἶνον ἐπὶ τιμωρίας λαμβάνειν είωθε, βαρυτάτην, φησίν, ὑπομένεις την τιμωρίαν· ὥστε δίκην μεθύοντος τῇδε πέχεῖσε περιαντλεῖσθαι τοῖς κακοῖς. ι Καὶ ἔσῃ παρ εωραμέντ, ο Λόγος δὲ οὐδενὶ γενήσεται τῶν κατὰ σέ. ι Καὶ σὺ ζητήσεις σεαυτῇ στάσιν ἐξ ἐχθρῶν σου. ο Επιθυμήσεις δέ τινα ἄνεσιν τῶν κακῶν λα δεῖν, ὁπότε δή σοι παρὰ τῶν πολεμίων κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον ἐπάγεσθαι μέλλει.. Πάντα τὰ ὀχυρώ μετά στο ὡς σύ, ο Καταλυθήσεται γὰρ παραπλησίως τα πάντα ὁπούτα δὴ πρὸς ἀσφάλειαν οἰκείαν πρότερον εἶχες. 4 Καὶ σκοποὺς ἔχουσι ἐὰν σαλευθῶσι, καὶ πούνται εἰς στόμα ἐσθίοντος.» Πειράσῃ δὴ διὰ πωλῶν ἀποσκοπεῖν τὰ ἐσόμενα, ἐπειδ᾽ ἂν τῆς παρουσίας τῶν πολεμίων δέξῃ τὴν ἀκοὴν· οἱ δὲ ὀνήσετ πε οὐδέν· ἐκτραπέντες γὰρ τῶν ἐντεταλμένων πεσοῦνται ὑπὸ τοῖς πολεμίοις. Στίχ. τις, ο Ιδού λαός σου ὡς γυναῖκες ἐν σοί· VERS. 13-16. Ecce populus tuus tanquam τοῖς ἐχθροῖς σου ἀνοιγόμεναι ἀνοιχθήσονται πύλαι feminæ apud te. Hostibus tuis patefient portæ 229 τῆς γῆς σου, καὶ καταφάγεται κῦρ τοὺς μοχλούς σου. regionis tuæ; ignis aduret vectes tuos. Omnes Πέντες σου, φησίν, οἱ κατὰ τὴν πόλιν ὑπήκοοι γυ- qui dicto tuo omnemperabant per urbem cives, fe κακῶν δίκην ἐν ολολυγαῖς γενήσονται καὶ δέει· minarum ritu ululatibus indulgebunt atque formiἱπι ἂν τὰς μὲν πύλας ὑπὸ τῶν πολεμίων ἴδωσιν dini, statim ac portas hostibus patentes viderint, ἀναγείσης· κεκρατημένην δὲ ὑπ' αὐτῶν τὴν πόλιν captamque ab his urbem, cujus vetus omnis muπάσης της πρότερον αὐτῇ δοκούσης ἀσφαλείας προσ nitio tanquam igne subito evanescet. «Aquam obεἶναι ὡς ἀπὸ πυρὸς ἀθρόον ἀναλωθείσης. (p. 550) sidionis attrahe tibi, obtine propugnacula tua. › · Γέωρ περιοχῆς ἐπίσπασαι σεαυτῇ, καὶ κατακρά Multorum mos est præ mœnibus foveas maximas τητων τῶν ὀχυρωμάτων σου.» Πολλοῖς ἔθος ἐστὶ πρό effodere easque aquis complere, ne sit expeditus των τειχών τάφρως εργάζεσθαι μεγίστας, καὶ πλη hostibus ad mænia accessus. Id utique nunc ait: ρον ταύτας ὕδατος, ὡς μὴ ῥᾳδίαν ἐπὶ τὰ τείχη τοῖς Pete ab aqua præsidium, atque hac circumda muπολεμίους εἶναι τὴν διάβασιν. Τοῦτο οὖν λέγει κάν rum tuum; nihilque eorum prætermitte quæ tutelæ Φίλε ότι. Εξέλκυσαι τὴν ἐκ τοῦ ὕδατος βοήθειαν, prodesse videntur; si forte hinc aliquid opis impe καὶ περίβαλε τούτῳ τὸ τεῖχος τὸ οἰκεῖον, καὶ πάντων trare queas. Loquitur vere ironice et subsannans, τῶν εἰς ἀσφάλειάν σοι κατεσκευάσθαι δοκούντων, quoniam haec nulli wsui per id tempus futura erant. πολλήν ποίησαι τὴν ἐπιμέλειαν, εἴ πού τι ἐκ τούτων Ergo addit: c Ingredere iutum, conculcare in paδρείος δέξαιο. Λέγει δὲ αὐτὰ εἰρωνικώς διασύρων, leis, roborare super laterem: ibi vorabit te fainma, ὡς εὐδενὶ βοηθεῖσθαι κατ' ἐκεῖνον τὸν καιρὸν οἰων perdet te gladius, comedet te quasi locusta, gravaτα όντων. Επάγει γοῦν·. Εμβηθι εἰς πηλὸν, καὶ beris ut bruchus. Multiplicasti negotiationes tuas συμπατήθηκε ἐν ἀχύροις· κατακράτησον ὑπὲρ πλίν super astra cœli. Verumtamen nulla tunc tibi δεν· ἐκεῖ καταφάγεται σε πῦρ, ἐξολοθρεύσει σε μά- ad salutem machinatio proderit; imo veluti in luγειρα· ππὶ καταφάγεται σε ὡς ἀκρὶς, καὶ βαρυν- tum in malorun barathirum incides, et palearum θήση ως βροῦχος· ἐπλήθυνας ἐμπορίας του ὑπὲρ τὰ instar quæ, cum lateres confciuntur, conculcanέπρα τοῦ οὐρανοῦ.» 'Αλλ' οὐδὲν ἔσται σοι προς tur et luto immiscentur, omnibus illius temporis ειστηρίαν μηχάνημα τότε· τούναντίον μὲν οὖν, malis et ipse commisceberis. Quippe ignis instar ὥσπερ εἰς τινα πηλὸν ἐμπέσῃ, τὸ μέγεθος τῶν absumet te hostis; cædibus variis peribis: bruchi καστών, δίκην ἀχύρων ἐν ποιήσει πλίνθων συμπατου- et locustæ more superveniet tibi hostium agmen, μένων τε καὶ συναναφερομένων τῷ πηλῷ ἐν ἅπασι qui te consument, acerbumque tibi malorum senτοῖς τότε φυρόμενος κακοῖς καὶ αὐτός· ἀναλώσει μὲν sum efficient: otiosæ tibi erunt opes illæ, quarum γάρ σε δίκην πυρὸς ὁ πολέμιος· ἀφανισθήσῃ δὲ numerum stellis cœlestibus parem congesseras. σφαγείς ποικίλαις· βρούχου τε καὶ ἀκρίδος δίκην ἐπελεύσεταί σοι τῶν πολεμίων τὸ πλῆθος, (p. 531) καταναλίσκοντές σε καὶ βαρείαν ἐξεργαζόμενοί σοι τῶν κακῶν τὴν πεῖραν· άπρακτος δέ σοι πᾶς ὁ πλούτος ἐκεῖνος γενήσεται, ἐν συνέλεξας ώσπερεὶ τοῖς ἄστροις ἁμιλλώμενος τοῦ οὐρανοῦ.

VERS. 16-19. Bruchus irruit et evolavit; exiliit, quasi attelabus, commistus tuus: ut locusta quæ insedit sæpem in die gelu. Ortus est sol, et illa avolavit; neque cognitus 230 est locus ejus.› Omnes, inquit, subditi tui, quos multis e locis conEraseras, incrementum, ut arbitrabaris, virium tuarum (idl enim significet vos commistus), bruchi ritu arolaverunt quaquaversus, difugeruntque instar a telabi. Imitati sunt locustam quæ hora gelida spem insidet: hæc enim manet in statione immobilis a frigore, donec orto sole geluque resoluto, vim volandi recuperans, exsilit, nullo sui vestigio relicto. Dicit autem: Ili pariter qui tibi antea metus causa obtemperabant, mox ubi adversa fortuna laboraveris, tanquam libertate recepta, cuncti a te ovantes recedent. Deinde lugubriter generatimque propheta exclamat: «Væ illis! dormitaverunt pastores tui; rex Assyrius consopivit potentes tuos. › Flebiles, ait, vos omnes: nam duces, ceu sopore quodam, punitione correpti occubuerunt. Tale est illud apud beatum Davidem: • Dormitaverunt qui ascendebant equos".» Porro rege vestro neci tradito commortui sunt omnes qui apud eum dignitate præstabant. Diffugit ad montes populus tuus, neque erat qui eum exciperel. s Cuncti jam ad fugam speclakant, quoniam nemo reliquus erat qui præsenti malo suppetias ferrel. «Non est confractionis medela. Cura omnis atque emendatio malorum tuorum sublata est. Vulnus tuum intumuit. › Crevit calamitas tua, jamque est insanabilis. Omnes qui rei nuntium audient, manibus plaudent super te. Ad quem enim non devenerat perpetua malitia tua?, Pro- Στίχ. ις'-10'. • Βρούχος ώρμησε καὶ ἐξεπειά. σθη, ἐξήλατο ὡς ἀττέλαβος ὁ σύμμικτός σου, ὡς ἀκρὶς ἐπιβεβηκυῖα ἐπὶ φραγμὸν ἐν ἡμέρᾳ πάγου· ὁ ἥλιος ανέτειλε, καὶ ἀφήλατο, καὶ οὐκ ἐγνώσθη ὁ τόπος αὐτῆς.» Πάντες, φησίν, οἱ ὑπήκοοί σου ους, πολλαχόθεν συνήγαγες αύξων ὡς ᾤου τὴν δύναμιν ἑαυτῷ, τοῦτο γὰρ λέγει ο σύμμικτον, ο ὥσπερ τις βροῦχος ἀπέπτη σου παντελῶς, καὶ ἐξεπήδησεν άτο τελάβου δίκην· ἐμιμήσατο τε ἀκρίδα ἐν πάγῳ, ἐπι 6εβηκυίαν φραγμῷ, ἢ ἀκίνητος ἐκ τοῦ κρίους ἐπὶ τῆς στάσεως μένουσα τῆς οἰκείας, ηλίου φανέντος το καὶ διαλύσαντος τὸν πάγον, ἀθρόον τῆς πτήσεως τῆς οἰκείας ἀπειληφυία τὴν δύναμιν ἀφίσταται, οὐδὲν ἴχνος τῆς στάσεως αὐτῆς καταλιπούσα της πρότε ρον. Οὕτω γάρ, φησί, καὶ οὗτοι πρότερον μὲν ὑπὸ σοὶ καθεστήκεσαν τῷ δέει· καταλαβούσης δέ σε τῆς συμφορᾶς, ὥσπερ ἐν ἐλευθερίᾳ τινὶ γεγονότες, τὸν ἐκ σοῦ χωρισμὸν ἀγαπήσουσιν ἅπαντες. Εἶτα θρη νητικῶς ἐφ᾽ ἅπασιν ὁ προφήτης λέγει· «Οὐαὶ αὐτ τοῖς· ἐνύσταξαν οἱ ποιμένες σου· βασιλεὺς ᾿Ασσύριος ἐκοίμισε τοὺς δυνάστας σου.» (p. 352) Θρήνων, φησίν, ἄξιο: πάντες ὑμεῖς· οἱ μὲν γὰρ ἡγούμενοι ὥσπερ ὕπνῳ τινὶ τῇ τιμωρία κατενεχθέντες πεπτώκασι. Τοιοῦτον δέ ἐστι καὶ τὸ παρὰ τῷ μακαρίῳ Δαυΐδ, • Ἐνύσταξαν οἱ ἐπιβεβηκότες ἵππους. • Οι δὲ βασιλεὺς ὁ ὑμέτερος ἀπωλεία παραδοθείς συναπώλε σεν ἑαυτῷ πάντας τοὺς παρ' αὐτῷ δυναστεύοντας πρότερον. ο 'Απῆρεν ὁ λαός σου ἐπὶ τὰ ὄρη, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἐκδεχόμενος. • Πρὸς φυγὴν ἅπαντες εἶδον λοιπὸν, ἐπεὶ μηδεὶς ἦν ὁ βοηθεῖν δυνάμενος τοῖς παι ροῦσι κακοῖς. • Οὐκ ἔστιν ἴασις τῆς συντριβής. Πᾶσα γὰρ θεραπεία τε καὶ διόρθωσις τῶν σῶν ἀφο ᾑρηται κακών. «Εφλέγμανεν ή πληγή σου. ο Μύξήθη γάρ σου τὸ κακὸν, ὥστε καὶ μένειν ἀνίατον. «Πάντες οἱ ἀκούσαντες τὴν ἀγγελίαν σου κρατήσουσι χεῖρας ἐπὶ σὲ, διότι ἐπὶ τίνα οὐκ ἐπῆλθεν ἡ κακία σου διὰ παντός;» ᾿Αλλὰ γὰρ οἱ πανταχοῦ τῶν περὶ σὲ κακῶν δεξάμενοι τὴν ἀκοὴν ἠσθήσονται, τῷ κρότῳ τῶν χει ρῶν τῶν οἰκείων ἐπιδεικνύμενοι τῆς σῆς ἀπωλείας τὴν ἡδονήν. Ἐπειδὴ γὰρ κοινὸν πρὸς ἅπαντας ᾖρου τὸν πόλεμον, καὶ πάντα ὀντιναοῦν βλάπτειν καὶ κατ κοῦν κατὰ τὴν δύναμιν ἔσπευδες τὴν οἰκείαν, διὰ τοῦτο κοινὴν ἅπασιν ἡδονὴν ἐκ τῆς ἀπωλείας γενέ σθαι συνέβη τῆς τῆς fecto populos omnes fama cladium tuarum oblectabit, hique manuum plausu quantopere pernicie tua lætentur significabunt. Tu enim bellum adversus omnes susceperas, neminemque pro viribus molestia ac detrimento non alliciebas. llinc tuus interitus commune gaudium omnibus attulit. » Psal. Lxxv, 7. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΑΒΒΑΚΟΥΜ ΤΟΥ ΠΡΟΦΗΤΟΥ. COMMENTARIUS IN HABACUCUM PROPHETAM. 231 Postquam jam decem tribus Assyrius in suam regionem captivas abduxerat, et deinde expeditione adversus Hierusalem suscepta, terribilem (Ρ. 353) Ηδη του Ασσυρίου τοὺς μὲν τῶν δέκα φυλῶν αἰχμαλώτους εἰς τὴν οἰκείαν ἀπαγαγόντος χώραν, ἐπεληλυθότος δὲ τῇ Ἱερουσαλήμ, καὶ τὴν

= COMMENTARIUS IN HABACUCI CAP. I. erat, cum ignominia illinc in patriam regressus fuerat; beatus Habacucus hoc edidit de Juda vaticinium, diviso in partes duas sermone; quarun priore principes judicesque incusat, qui multis variisque ærumnis pauperes implicuerant; quam ob rem præcipue eventura illis a Babyloniis mala memorat: altera vero pars Babylouiorum ipsorum increpationem continet, qui Hierusalem potiti, haud recte victoria usi erant, sed multum crudelitatis excessum adversus Judæos exprompserant; cujus causa punitum iri dicit. Quare secundum hanc divisionem, videtur prophetia hæc nono similis psalmo, qui unus est in Græca interpretatione, duo autem in Hebræa lingua, cum suo quisque argumento. Et prioris quidem initium est: ⚫ Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo; narrabo omnia mirabilia tua. Finis aulem: c Constitue, Domine, legislatorem eis; sciant gentes quoniam homines sunt., Alterius vero psalmi initium est:. Ut quid, Demine, recessisti longe, despicis in opportunitatibus, in tribulationibus?» Finis: ‹ Præparationi cordis eorum attendit auris tua, judicare pupillo et humili, ut non apponat ultra magnificare se homo super terram. › Jamı vero in priore psalmo alienigenas increpat, id est Gnitimos, qui magnopere contra Judæos savierant, ac propterea pœnam 232 ipsis a Deo inflictam dicit; in altero populi ditiores ac principes objurgal, qui pauperes iniquitate, detrimentis, injuriisque vexabant; atque hos etiam haud pœnam evasuros ait. Idem fere nunc agit heatus Habacucus propheta, bipartito sermone, primo quidem adversus eos qui pauperes injusta vi opprimebant: his enim apprime increpitis, eventuram delicto pœuam prædicit; deinde in Babylonios convertitur, qui cum innumera mala populo Judaico intulissent, punitionem ipsis impositum iri prædicit. Nunc postquam verborum prophetæ argumentum exposuimus, sequitur ut partes singulas considereinus. Præit solitus libello titulus: ‹ Assumptio quam vidit Habacucus propheta. Sic autem exorditur: φοβεράν ἐκείνην διὰ τοῦ ἀγγέλου πληγὴν δεξαμένου, illam ab angelo cladem acceperat, multaque, ut par μετά πολλῆς ὡς εἰκὸς ἐντεῦθεν τῆς ἀτιμίας υποστρέψαντος εἰς τὰ οἰκεῖα, ὁ μακάριος Αμβακούμ ἐπὶ τῆς Ἰουδαίας τὴν προφητείαν ποιεῖται ταύτην, εἰς δύο μερίζων τὸν λόγον, εἰς τε τὴν αἰτίασιν τῶν ἐν τῷ λαῷ δυναστευόντων τε καὶ κρινόντων, οι πολλαῖς καὶ διαφόροις ταλαιπωρίαις τοὺς πένητας περιέβαλλον, ὑπὲρ ὧν δὴ μάλιστα επαχθήσεσθαι τὰ παρὰ τῶν Βαβυλωνίων αὐτοῖς μνημονεύει κακά· καὶ εἰς τὴν αὐτῶν τῶν Βαβυλωνίων κατηγορίαν ὡς κεκρα τηπότων μὲν τῆς Ἱερουσαλήμ, οὐκ εἰς δέον δὲ τῷ κράτει χρησαμένων, πολλὴν δὲ τὴν ἀμετρίαν τῆς ὡμίσητος κατ' αὐτῶν ἐπιδεδειγμένων· ὑπὲρ ὧν δὴ καὶ τούτους τιμωρηθήσεσθαι λέγει· ὥστε κατά γε τὴν θείρεσιν ταύτην εοικέναι τῷ ἐνάτῳ ψαλμῷ δοκεῖν αὐτοῦ τὴν προφητείαν, ὃς ἐστὶ μὲν εἰς τῷ ἀριθμῷ ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς ἐκφωνήσεως, δύο δὲ ἐπὶ τῆς Εδραίων γλώττης, ἰδίαν ἑκατέρου τὴν ὑπόθεσιν ἔχοντος· ὡς τοῦ μὲν προτέρου ἀρχὴν μὲν εἶναι τὸ, Εξομολογήσομαί σοι, Κύριε, ἐν ὅλῃ καρδίᾳ μου, ξηγήσομαι πάντα τὰ θαυμάσιά σου·, πέρας δὲ τὸν • Κατάστησον, Κύριε, νομοθέτην αὐτοῖς, γνώτωσαν Εθνη ότι άνθρωποί εἰσι.» Τοῦ δευτέρου δὲ ἀρχὴν μὲν τά, ο Ἵνα τί, Κύριε, ἀφέστηκας μακρόθεν; (p. 354) ὑπερορᾷς ἐν εὐκαιρίαις, ἐν θλίψεσι; ο τέλος δὲ, «Τήν ετοιμασίαν τῆς καρδίας αὐτῶν προσέσχε τὸ οὖς σου, κοἶναι ὀρφανῷ καὶ ταπεινῷ, ἵνα μὴ προσθῇ ἔτι τοῦ μεγαλαυχεῖν ἄνθρωπος ἐπὶ τῆς γῆς.» Τούτων δὲ ἐν μὲν τοῖς προτέροις τοὺς ἀλλοτρίους αἰτιᾶται, λέγω δὲ τους περιοίκους, ὡς πολλῇ τῇ κατ᾿ αὐτῶν ὠμότητι G χρησαμένους, ὑπὲρ ὧν δὴ καὶ τιμωρίαν αὐτοῖς ἐπέχθει λέγει παρὰ τοῦ Θεοῦ· ἐν δὲ τοῖς δευτέροις, τοὺς ἐν τῷ λαῷ τῷ τε πλούτῳ καὶ τῇ δυναστείᾳ ἐπ' ἀδιείαν καὶ βλάβην καὶ ἐπήρειαν τῶν πενήτων κεχρημένους, οἷς καὶ αὐτοὺς οὐκ ἔξω τιμωρίας ἔσεσθαί τησι. Τοιούτο γάρ τι καὶ νῦν ὁ μακάριος Αμβακούμ ὁ προφήτης ποιεῖ, μερίζων τὸν λόγον εἰς τε τοὺς παρ' αὐτοῖς ἐπ' ἀδικίᾳ τῶν πενήτων τῇ προσούσῃ τεχνημένους δυναστείᾳ· τούτους γὰρ ἐν τοῖς προτέρας αίτιασάμενος, λέγει καὶ τὴν ἐπαγομένην αὐτοῖς ὑπὲρ τούτου τιμωρίαν· καὶ εἰς τοὺς Βαβυλωνίους, ὧν καὶ αὐτῶν πλεῖστα ὅσα διατεθεικότων κακὰ τὸν λαὸν επαχθησομένην ὕστερον τιμωρίαν μηνύει. ᾿Αλλὰ γὰρ τα ταύτης εινὸς οὔσης τῆς ὑποθέσεως τῶν τοῦ προφήτου ῥημάτων, τὰ κατὰ μέρος σκοπητέον λοιπόν. Πρέπειται μὲν οὖν ἡ ειωθυία προγραφὴ τοῦ βιβλίου, «Τὸ λήμμα ὁ εἶδεν ᾿Αμβακούμ ὁ προφήτης· ο ἄρχεται Ο ούτως· Στίχ. β. -- «'Εως τίνος, Κύριε, κεκράξομαι, καὶ οὐ μὴ εἰσακούσῃς; βοήσομαι πρὸς σὲ ἀδικούμενος, καὶ οὐ μὴ σώσῃς;» (p. 355) Οὐχ ὡς αἰτίασίν τινα τῷ Θεῷ προσάγων ὁ προφήτης ταῦτά φησιν, ἀλλὰ καθώς ἔθος αὐτοῖς ἐπὶ τῶν τινα διαπόρησιν εχόντων, ἀγανάκτησιν κινούντων δικαίαν κατὰ τῶν ποιούντων, ἐν αἰτιατικῷ λέγειν σχήματι τῶν πρατ νομένων τὴν ἀτοπίαν· οὕτω κἀνθάδε φησίν· ὥσπερ οὖν καὶ ὁ μακάριος λέγει Δαυίδ τό, Ινα τί, Κύριε, In titulo ‘A66. PATROL. GR. LXVI. CAP. 1. VERS. 2. ‹ Usquequo, Domine, clamabo, et non exaudies? vociferabor ad te vim patiens, et non salvabis? › Non tanquam expostulans, hæc ait propheta, sed more illorum, qui in re aliqua anxii, vel etiam justa indignatione commoti, gurato ad expostulationem sermone de rerum actarum iniquitate queruntur. Ita scilicet hoc se loco gerit propheta. Sicut ergo beatus eliam ait David: ‹ Ut quid, Domine, recessisti longe, despicis in

opportunitatibus, in tribulationibus? Dum extollitur ἀφέστηκας μακρόθεν, ὑπερορᾷς ἐν εὐκαιρίαις,ἐν θλίimpius, incenditur pauper ",, et reliqua; haul Deum culpans ita loquitur, sed illis irascens qui talia agunt, et quodammodo exæstuaus, quod non cito poenas debilas luerint. Ita et alibi: • Cur, Deus, repulisti in finem? iratus est furor tuus adversus oves pascui tui '?. Etenim magnitudine malorum populo illatorum attonitus, sic etiam hoc loco loquitur. Velut etiam beatus Jeremias dicit: ‹ Cur via impiorum prosperatur, 233 beate agunt omnes reprobantes reprobrationes "? ▸ Nam ne iste quidem Deum accusans sic loquitur, sed indignans polius quod delictorum pœnas non pertulerint. Pari enim prophetæ oinnes animo erant. Quin et illud apud beatum Davidem dictum: c Domine, in cœlo misericordia tua, et veritɔs tua usque ad nubes: justitia tua, sicut montes Dei; judicia tua abyssus multa ": › quæ nimirum dicit, benignitatem Dei demnirans erga homines tanquam infinitam, et quod multam de viro justo gerat sollicitudinem, imperscrutabile dicens Dei examen et judicium, quo seras peccantibus pœnas imponit, quas sæpe differt, quanquam multa inter homines mala versentur. Eodem prorsus modo hic quoque dicit propheta, iniquitati irascens principum populi, qui multam variamque pauperibus injuriam faciebant: magnopere quidem cognoscens digna esse suppliciis ea quæ fiebant, do. lens autem quod Deo ultionem differente, multa adversus pauperes vigeret injustitia. Propterea, ceu qui sæpe expetiverat vindictam de iis capi tam prave agentibus, nihil vero impetraverat: «Usquequo, inquit, Domine clamabo, et non exaudies?, Nam sumpta sibi patientium injuste persona dicit: Quousque tandem miseriis multis exercitus clamo tuum exposcens auxilium, neque tamen id impetro? ψεσιν; ἐν τῷ ὑπερηφανεύεσθαι τὸν ἀσεβῆ, ἐμπυρί ζεται ὁ πτωχὸς,» καὶ τὰ ἑξῆς· οὐ γὰρ τὸν Θεὸν αἰτιώμενος ταῦτα λέγει, ἀγανακτῶν δὲ κατὰ τῶν τοιαῦτα ποιούντων, καί τινα τρόπον διαπορῶν, ἀνθ' ὅτου μὴ δίκας διδόασιν ὀξέως. Οὕτω καὶ ἀλλαχοῦ· «Ἵνα τί, ὁ Θεὸς, ἀπώσω εἰς τέλος, ὠργίσθη ο θυμός σου ἐπὶ πρόβατα νομής σου;» Διαπορῶν γὰρ ἐπὶ τῷ μεγέθει τῶν γεγονότων εἰς τὸν λαὸν, κἀνταῦθά φησι· καὶ πολλὰ δὲ τοιαῦτα εὕροι τις ἄν· ὥσπερ οὖν καὶ ὁ μακάριος Ἱερεμίας φησί· «Τί ὅτι ὁδὸς ἀσεβῶν εὐοδοῦται, ηὐθήνησαν πάντες οἱ ἀθετοῦντες ἀθετή ματα;» Οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ οὗτος τὸν Θεὸν αἰτιώμενος λέγει, ἀγανακτῶν δὲ ἐφ' οἷς ἔπραττον ὅτι μὴ διδόασι δίκας· ἐπείπερ οἱ προφῆται πάντες ομοίως ήσαν περ πεισμένοι, ἐκεῖνο δὴ τὸ παρὰ τοῦ μακαρίου Δαυίδ λεγόμενον· «Κύριε, ἐν τῷ οὐρανῷ τὸ ἔλεός σου, ἡ ἀλήθειά σου ἕως τῶν νεφελῶν, ἡ δικαιοσύνη σου ὡς δρη Θεοῦ, τὰ κρίματά σου άβυσσος πολλή· ο ἅπερ οὖν ἔφη καὶ τὴν φιλανθρωπίαν ἐκπληττόμενος τοῦ Θεοῦ ὡς ἀμέτρητον οὖσαν, (p. 556) καὶ τοῦ δικαίου τὴν φροντίδα ὅτι πολλήν γε ποιεῖται ταύτην· ἀνέφικτον δὲ εἶναι λέγων τοῦ Θεοῦ τὴν δοκιμασίαν καὶ τὴν κρίσιν, καθ᾽ ἣν οὐκ ὀξείας επάγει τοῖς πταίουσι τὰς τιμωρίας, ἀναβάλλεται δὲ αὐτὰς πολλάκις, καίτοι γε ἐν ἀνθρώποις πολλῶν πασχόντων κακῶς. Τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ὁ προφήτης ἐνταῦθά φησιν, ἀγανακτών ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ τῶν ἐν τῷ λαῷ δυναστευόντων, καὶ πολλήν τινα καὶ πολύτροπον τοῖς πένησι τὴν ἐπήρειαν ἐπαγόντων· καὶ σφόδρα μὲν εἰδὼς, ὡς τιμω ρίας ἄξια τὰ πραττόμενα, ἀθυμῶν δὲ ὅτι τὴν τιμω ρίαν ἀναβαλλομένου τοῦ Θεοῦ, πολλή τις ἡ κατὰ τῶν πενήτων γίνεται ἀδικία. Διὰ τοῦτο ὡς ἂν πολλάκις αἰτήσας τοῦ Θεοῦ τὴν τιμωρίαν ἐπενεχθῆναι τοῖ; οὕτω διαπραττομένοις κακῶς, ἀνύσας δὲ πλέον οὐδὲν, • Εως τίνος, φησί, Κύριε, κεκράξομαι καὶ οὐ μὴ εἰσακούσῃς, βοήσομαι πρὸς σὲ ἀδικούμενος, καὶ οὐ μὴ οὕτω φησίν, ὅτι Αχρι τίνος ἐν ταλαιπωρίαις πολύ τυγχάνω δὲ ταύτης; σώσῃς;» Αναλαβὼν γὰρ τὸ τῶν ἀδικουμένων πρόσωπον λαῖς ἐξεταζόμενος βοῶ μὲν αἰτῶν τὴν σὴν βοήθειαν, οὐ VERS. 3-5. - Quare mihi ostendisti labores et dolores, videre miseriam et impietatem?, Nil aliud quotidie video nisi laborem atque pressuram, quam mala mente principes pauperibus inferre conantur. Contra me factum est judicium, η et judex accipit. Propterea dissipata est lex, et non deducitur ad finem judicium. › Queror itaque quod sæpe vidi, nempe judicio instituto, jus omnino contemni, sed respicientem personas judicem, hunc sibi proponere sententiæ suæ scopum, cuiulando scilicet 234 oppressi detrimentum. Hinc legum tuarum observantia negligitur, nullaque harum ratio habetur: nullius judicii bonus est exitus, sed manifesta iniquitate laborat. e Quia impius prævalet adversus justum. Qui igitur impie vivunt, et legitima tua pensi non habent, injuriarum omne genus pro sua præpotentia in egenos couferunt. Nam justum hoc loco dicit pro oppresso 16 Psal. I, 1. 40 Psal. LXXIII, 1. 20 Jer. xii, 1. Στίχ. γ-ε'. • Ἵνα τί μοι ἔδειξας κόπους καὶ πόνους ἐπιβλέπειν ἐπὶ ταλαιπωρίαν καὶ ἀσέβειαν; ' Οὐδὲν γοῦν ἕτερον καθ' ἑκάστην ἡμέραν ὁρῶ, ἀλλ' ἡ πόνον καὶ συντριβήν, ἣν οι δυναστεύοντες ἀσεβεῖ τῇ γνώμῃ τοῖς πένησιν ἐπάγειν πειρῶνται. «Εξεναντίας μου γέγονε κρίσις, καὶ ὁ κριτής λαμβάνει· διὰ τοῦτο διεσκέδασται νόμος, (p. 557) καὶ οὐ διεξάγεται εἰς τέλος κρίμα.» Αἰτιῶμαι γοῦν & πολλάκις εἶδον, ὅτι δίκης συγκροτουμένης παρορᾶται μὲν παντελῶς τὸ δίκαιον, πρὸς σχήματα δὲ ὁρῶν ὁ δικαστὴς τούτῳ τὸ πέρας ποιεῖται τῆς δίκης, ἐπαύξων τῷ ἠδικημένῳ τὴν βλάβην· ἐντεῦθεν γοῦν ἡμέλητας μὲν τῶν νόμων τῶν σῶν ἡ ἀκρίβεια, καὶ λόγος τούτων οὐθεὶς οὐδενί δίκη δὲ οὐδεμία πέρας δέχεται χρηστόν, ἀλλ᾽ εἰς ἀδι κίαν πρόδηλον καταντᾷ. «Ὅτι ὁ ἀσεβής καταν ναστεύει τὸν δίκαιον.» Οἱ γοῦν ἀσεβείᾳ συζῶντες καὶ τῶν σῶν νομίμων οὐδένα ποιούμενοι λόγον, πῶν εἶδος ἐπηρείας κατὰ τὴν οἰκείαν δυναστείαν επάγουσι 11 Psal. xxxv, 6.

$29 COMMENTARIUS IN HABACUCI CAP. I. gnus erat.. Propterea egredietur judicium perversum.» Hinc nihil ne a judice quidemn nisi perversum fieri quisquam videat; nam et iste, æquitate omissa, ad potentem toto sui pondere inclinat. Deinde hanc operum sævitatem vituperans, pœnam mox subdit, quasi hanc in tractatu cum Deo revelatione superna novisset, camque merito cunctis portenderet. Videte, contemptores, et respicite, et admiramini, et spectate mirabilia, et disperdimini, quia opus ego operor in diebus vestris, quod non crederetis si quis narraret. Verumtamen haud perpetuo hæc a vobis fieri poterunt divini judicii contemptoribus: videbitis enim mirạm quamdam punitionem vobis impactarı, et omnimodo exitio parem; namque ita Deus vobiscum age!: quippe ita valent verba: Opus ego operabor, quod incredibile narratu videbitur, ante hujus experi.. mentum. Quod quale sit, dicit. τοῖς πενομένοις· δίκαιον γὰρ ἐνταῦθα τὸν ἀδικού paupere, qui justam impetrandi defensionem diμενον πένητα καλεῖ, ὡς δικαίας γε τῆς ἐκδικίας τευξόμενον. ο Ενεκεν τούτου ἐξελεύσεται τὸ κρῖμα διεστραμμένον.» Εντεῦθεν οὐδὲ παρὰ τοῦ κριτοῦ γινόμενόν τι μὴ διεστραμμένον ίδοι τις ἄν· ἐπειδὴ κἀκεῖνος ἀμελῶν τοῦ δικαίου πρὸς τὸν δυναστεύοντα τὴν πᾶσαν ἔχει ροπήν. Εἶτα τὴν τῶν πραττομένων αιτιασάμενος ἀτοπίαν ἐν τούτοις, ἐπάγει λοιπὸν τὴν τιμωρίαν· ὡς ἂν μετὰ τὴν ἔντευξιν τῶν πρὸς τὸν θεὸν ἐξ ἀποκαλύψεως θείας εγνωκώς τε αὐτὴν καὶ μηνύων ἅπασι δικαίως. «Ιδετε, οι καταφρονητα!, καὶ ἐπιβλέψατε, καὶ θαυμάσατε· καὶ ἴδετε θαυμάσια, καὶ ἀφανίσθητε· διότι ἔργον ἐγὼ ἐργάζομαι ἐν ταῖς ἡμέραις ὑμῶν, ὃ οὐ μὴ πιστεύσητε ἐάν τις ἐκδιηγήται.» (ρ. 558) ᾿Αλλὰ γὰρ οὐκ εἰς τὸ παντελὲς ὑμῖν ἐξέσται τοιαῦτα ποιεῖν τῆς κρίσεως καταφροτοῦσι τῆς θείας· δψεσθε γὰρ θαυμαστήν τινα τιμω μίαν ἐπαγομένην ὑμῖν, καὶ πρὸς ἀφανισμὸν ἀρκοῦ την παντελή, ἐπειδὴ τοιαῦτα ὑμῖν ἐπάξει Θεός· τοῦτο γὰρ λέγει, "Εργον ἐγὼ ἐργάζομαι, ὁ καὶ ἄπιστον τον τούτο λέγων. ἂν ἐκ μόνης διηγήσεως γένοιτο πρὸ τῆς πείρας· VERS. 6-8. • Quia cgo Chaldæos suscito, gentem acerbam et velocem, quæ ambulat super latitudines terræ, ut possideat tabernacula non sua. › Adducam contra vos Babylonios, propter tantum scelus vestrum, gentem sævissimam, et ad id quod voluerit exsequendum expeditissimam, quæ viribus quibus pollet universam ferme terram occupabit, ut ea sibi subjiciat, quæ nullatenus ad se pertinebant. • Terribilis 235 et illustris est, multumque terrorem afferens, notaque omnibus ob por tentiæ suæ magnitudinem. Ex ipsa judicium ejus erit, et assumptio ejus ex ipsa egredietur. › Nullius auxilio indigens, sed suapte potentia cuncta exsequens, ita ut et decernat, et quod vult obtineat, subitamque pro suo libito pœnam hostibus impingat. Et exsilient plus quam pardi equi ejus, et velociores lupis Arabiæ. Et equitabunt equites ejus, et de longinquo irruent, et volabunt quasi aquila ad vorandum percita. › Equitatus est illi ad bellum paratus, pardis et Arabiæ lupis velocior. Tantus vero est equitum ad bellandum impetus, ut ad longinquas regiones alacriter discurrant, ac volare propemodum videantur iis qui procul habitant, aquilæ instar quæ in prædam insitit. Isix. 5'-n'. — Διότι ἐγὼ ἐγείρω τοὺς Χαλδαίους, τὸ ἔθνος τὸ πικρὸν καὶ τὸ ταχινὸν, τὸ πορευόμενον ἐπὶ εἰ πλάτη τῆς γῆς, τοῦ κατακληρονομῆσαι σκηνώματα οὐκ αὐτοῦ. ὁ Ἐπάξω γὰρ ὑμῖν τοὺς Βαδυλωνίους τῆς τοσαύτης ὑμῶν ἕνεκεν παρανομίας, Εθνος ωμότατον, καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ τάχους ἐπιτε λούν & βούλεται, δ πᾶσαν διὰ τὴν προσοῦσαν αὐτῷ δύναμιν μικροῦ γε επελεύσεται τὴν γῆν, ὡς ἂν περιθέλοιτο κτήσιν, τὴν μηδαμόθεν αὐτῷ προσήκουσαν μηδαμώς. «Φοβερός καὶ ἐπιφανής ἐστι,» πολλού γέμων τοῦ φόβου καὶ καταφανής ἅπασιν ἐκ δύνασθαι μεγάλα. • Εξ αὐτοῦ τὸ κρῖμα αὐτοῦ ἔσται, καὶ τὸ λήμμα αὐτοῦ ἐξ αὐτοῦ ἐξελεύσεται.» Οὐθὲν τῆς ἑτέτου δεόμενος συμμαχίας, ἀλλ' αὐτὸς οἰκείᾳ τῇ δυνάμει Σέντα διαπραττόμενος, ὥστε καὶ κρίνειν καὶ κατακρατεῖν ὧν βούλεται, αθρόον τε ἣν ἂν ἐθέλῃ τιμω ραν ἐπάγειν αὐτοῖς. ι Καὶ ἐξαλοῦνται ὑπὲρ παρδά λεῖς οἱ ἵπποι αὐτοῦ, καὶ ὀξύτεροι ὑπὲρ τοὺς λύκους τῆς ᾿Αραβίας, καὶ ἐξιππάσονται οἱ ἵπποι αὐτοῦ, (μ. 350) καὶ ὁρμήσουσι μακρόθεν· καὶ πετασθήσονται ὡς ἐκτὸς πρόθυμος ἐπὶ τὸ φαγεῖν.» Ἱππικὸν μὲν αὐ το παρεσκευασμένον ἐστὶ πρὸς πόλεμον, παρδάλεων τι καὶ τῶν κατὰ τὴν ᾿Αραβίαν λύκων ὀξύτερον· οἱ Η εππεύοντες τοσαύτῃ πρὸς τὸ πολεμεῖν κέχρηνται τη προθυμία, ὥστε θαῤῥοῦντας ἐπὶ γῆν ἐλαύνειν πόρρωθεν κειμένην, καὶ μόνον οὐκ ἐφίπτασθαι τοῖ; πέρρωθεν αὐτῶν ἀπῳκισμένοις δοκεῖν, ἀετοῦ δίκην ἐπὶ θήραν ἑτοίμου. Στίχ. 0-0. • Συντέλεια ἐπ' ἀσεβεῖς ἥξει ἀνθεστηκότας προσώπω αὐτῶν ἐξ ἐναντίας.» Οὗτοι κάντας τοὺς ἐν τῷ λαῷ, τὴν κατὰ τῶν πενήτων ἀσέΓειαν ἐπιδεικνυμένους παντελῶς ἀπολέσουσιν, οὐδὲ τρός τη βραχύτατον ἀντιβλέπειν αὐτοῖς, ἢ ἀνθίσταείναι τολμώντας. ι Καὶ συνάξει ὡς ἄμμον αἰχμαλω εξαν· καὶ αὐτὸς ἐν βασιλεῦσιν ἐντρυφήσει, καὶ τύ μενής παίγνια αὐτοῦ· καὶ αὐτὸς εἰς πᾶν ὀχυρωμα εμπαίξεται, καὶ βαλεῖ χῶμα, καὶ κρατήσει αὐτοῦ.» Πολλοὺς μὲν οὖν αἰχμαλώτους ἐργάσεται, ἀναριθμή· τους συχ ήττον ἢ ἄμμος· αὐτὸς δὲ τὴν ἰδίαν ἡδονὴν αυξήσειεν τῷ πολλὰς καθελεῖν βασιλείας· ὧν τὸν VERS. 9-14. — ‹ Consummatio in impios veniet resistentes faciei ipsorum ex adverso.»Hi-cunctos de populo, qui adversus pauperes iniqui fuerunt, funditus perdent; nam ne brevissimo quidem tempore ex adverso intueri hostes aut iis obsistere audebunt. Et congregabit quasi arenam captivitatem. Et ipse de regibus delicias capiet, et lyrannus ludibria ejus: et ipse cuilibet munitioni illudet; et struet aggerem, et capiet illam.» Multos itaque faciet captivos, imno iunumerabiles quantum arena est. Ipse vero voluptatem suam cumulabiţ multorum regnorum destrucțione, quam sine la-

' bore multo et quasi ludens patrabit; atque eadem ἀφανισμὸν οὐ μετὰ πολλοῦ τοῦ πόνου, ὡς ἂν παίζων facilitate munitissimas quoque urbes arcesque obtincbit, struens expeditissime aggeres, atque omnia subruens sive mœnia sive aliud quidvis tutamen videtur. «Tunc mutabit spiritum, et pertransibil, et propitiabitur. Verumtamen maximam hanc punitionem inspiciens Deus, et quidem a talibus talique animo præditis inflictam hominibus, suam adversus nos 236 iram omittet: et per medios uos, ut ita dicam, providentia sua transibit, veniam priscis peccatis indulgebit, et impositam horuin causa pœnam remittet. Hæc est fortitudo Deo meo. Nonne tu a principio, Domine Deus sancte meus? Et non moriemur?» Hoc est potentiæ opus, quod desuper pro nobis ostendit ille qui sanctus est, et omni rei exsistenti superior: quamobrem vivere quoque speramus, post pœnæ depulsionem. «Domine, ad judicium rem hanc constituisti; et formavit me ut arguam disciplinam ejus.» Nempe ut erudiam correptione mea reliquos homines, ne securi peccent. Deinde ad ipsum Deum convertit sermonem: ‹ Purus oculus tuus, ne mala videat, et contemplari molestias non poteris.» Multa tibi æqui juris cura est: quare male agentes spectare non sustinebis, et qui molestiarum aliis et contritionis auctores sunt. • Cur aspieis contemptores? Tacebisne, dum justum devorat impius? Et facies homines quasi pisces maris, ··et quasi reptilia non habentia ducem?» Non ergo spectare patieris eos qui punitionis tuæ contemptu hæc agunt; neque tantain iniquitatem dissimulabis, ut justi ab impiis propemodum devorentur. Alioqui videbimur a piscibus atque reptilibus duce carentibus nihil differre, nisi tu punitionis tuæ demonstratione, palam fias ceu præses noster et .actuum omnium humanorum scrutator accuratus. δὲ ποιήσεται ῥᾳδίως· μετὰ πολλῆς δὲ τῆς εὐμαρείας καὶ τῶν ἄγαν ὠχυρωμένων πόλεών τε καὶ φρουρίων κρατήσει, χῶμά τε ἐγείρων μετά πολλῆς τῆς εὐχα λίας, καὶ κατασπῶν πᾶν εἴτε τεῖχος εἴθ' ἑτέρως πως ἠσφαλίσθαι δοκοῦν. (p. 360 ) «Τότε μεταβαλεί τὸ πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ διελεύσεται, καὶ ἐξιλάσεται. ο ᾿Αλλὰ γὰρ μεγίστην τὴν ἐπαχθεῖσαν τιμωρίαν ἰδὼν ὁ Θεὸς, ἅτε παρὰ τοιούτων καὶ οὕτω διακειμένων ἐπαγομένην ἀνδρῶν, μεταβαλεῖ μὲν τὴν καθ᾿ ἡμῶν ὀργήν· ὥσπερ δὲ εἰς μέσους ἡμᾶς τῇ κηδεμονία παρ ελθών, συγγνώμην μὲν ὑπὲρ τῶν πάλαι πεπλημμελημένων δώσει, λύσει δὲ τὴν ἐπικειμένην ἡμῖν διὰ ταῦτα τιμωρίαν. «Αὕτη ἡ ἰσχὺς τῷ Θεῷ μου· οὐχὶ σὺ ἀπ' ἀρχῆς, Κύριε ὁ Θεός μου ὁ ἅγιος; καὶ οὐ μὴ ἀποθάνωμεν.» Τοῦτο γὰρ τῆς σῆς δυνάμεως τὸ ἔργον, ὅπερ ἄνωθεν ἐπιδέδειξαι περὶ ἡμᾶς ἅγιος ὤν, καὶ πάντων ὑπερκείμενος τῶν ὄντων, ὑπὲρ ὧν δὲ καὶ ζήσεσθαι προσδοκώμεν, λυθείσης ἡμῖν τῆς τιμωρίας. «Κύριε,εἰς κρίμα τέταχας αὐτό, καὶ ἔπλασέ με του ἐλέγχειν παιδείαν αὐτοῦ. ῎Ανωθεν γάρ με αὐτὸς εἰς τὴν τῶν ἁμαρτανόντων διέπλασας κρίσιν· ὡς ἂν καὶ παιδεύοιμι διὰ τῶν ἐλέγχων αὐτοὺς, ἔξω τῆς τοῦ πλημμελεῖν καθίστασθαι ἀδείας· εἶτα πρὸς αὐτὸν ἀποστρέψας τὸν Θεὸν τὸν λόγον, «Καθαρὸς ὁ ὀφθαλ μός σου τοῦ μὴ ὁρᾷν πονηρὰ, καὶ ἐπιβλέπειν ἐπὶ πό νους οὐ δυνήσῃ.» Πολλή φροντίς σοι τοῦ δικαίου· ὅθεν οὐδὲ βλέπειν ἀνέχῃ τοὺς τὰ πονηρὰ ἐργαζομένους, πόνων τε καὶ συντριβῆς ἑτέροις καθισταμένους αι τίους. (p.561) «Τί ἐπιβλέπεις ἐπὶ καταφρονοῦντας; παρασιωπήσῃ ἐν τῷ καταπίνειν ἀσεβῆ τὸν δίκαιον· καὶ ποιήσεις τοὺς ἀνθρώπους ὡς τοὺς ἰχθύας τῆς θα λάσσης, καὶ ὡς ἑρπετὰ οὐκ ἔχοντα ἡγούμενον.» Οὐ τοίνυν ἀνέχῃ θεωρεῖν τοὺς καταφρονήσει τῆς σῆς του μωρίας τοιαῦτα διαπραττομένους, οὐδὲ παραπέμπε σθαι τὴν τοσαύτην ἀδικίαν, ὥστε δικαίους μονονουχί καταπίνεσθαι ὑπὸ ἀσεβῶν· φανούμεθα γὰρ ἰχθύων τε καὶ ἑρπετῶν οὐκ ἐχόντων ἡγούμενον διαλλάττοντε, οὐδὲν, εἰ μὴ τῇ τιμωρίᾳ τῇ σῇ δῆλος γένοιο, ἐπιστατῶν τε ἡμῖν καὶ πᾶσαν ἐξέτασιν ἀκριβῆ τῶν ἀνθρωπείων ποιούμενος πραγμάτων. VERS. 15-17. — Postquam haec omnia de Babyloniis dixit, qui sæve admodum populum tractaverat, exponit deinceps hostis ejusdem potentiam, cujus ope quotquot vult malis innumeris facile irretit. «Hamo sustulit illum ad consummationem, traxitque eum reti suo, et in sagenis suis adunavit. Propterea lætabitur et gaudebit; propterea 237 immolabit sagenæ suæ, et thurificabit reti ɓuo. › Quasi hamo aliquo ac reti plurimos potentia sua circumveniens, supremo tradet exitio. Sic autein in potestatem suam cunctos rediget, ut et operibus suis gavisurus sit, ac propemodum quasi ·Deo aliquo viribus suis propriorum gestorum magnitudinem tributurus. Nam verba, «Immolabit sagenæ, et thurificabit reti, dicit sumpta metaphora ab iis qui in casu ejusmodi, gratias Deo referunt. Vult ergo dicere illum Dei instar imagi nari omnia posse pro suo libito efficere; causamque exponens, Quia in ipsis, inquit, incrassavil Cod. Συναγωγαίς. Στίχ. ιε' ιζ'. Ταῦτα δὲ ἅπαντα περὶ τῶν Βαβυ λωνίων εἰρηκώς, ὡς πολλῇ κατὰ τοῦ λαοῦ τῇ ἀφειδία χρησαμένων, διηγεῖται λοιπὸν αὐτοῦ καὶ τὴν δύναμιν, ᾗ χρώμενος, ὁπόσους ἂν ἐθέλοι μυρίοις κακοῖς περιβάλλει ῥᾳδίως. • Συντέλειαν ἐν ἀγκίστρῳ ἀνέσπα· σεν αὐτὸν, καὶ εἴλκυσεν αὐτὸν ἐν ἀμφιβλήστρῳ αὐτ τοῦ· καὶ συνήγαγεν αὐτὸν ἐν ταῖς σαγήναις αύ τοῦ· ἕνεκεν τούτου εὐφρανθήσεται καὶ χαρήσεται· ἕνεκεν τούτου θύσει τῇ σαγήνῃ αὐτοῦ, καὶ θυμιάσει τῷ ἀμφιβλήστρῳ αὐτοῦ.» ὡς γὰρ ἀγκίστρῳ τινὶ καὶ ἀμφιβλήστρῳ τῇ οἰκείᾳ δυνάμει πλείστους όσους περ ριβαλὼν εἰς παντελῆ παραδίδωσιν ἀπώλειαν· οὕτω τε ἅπαντας ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν ἀθροίζει τὴν οἰκείαν, ὥστε ἤδεσθαι μὲν ἐπὶ τοῖς ἔργοις τοῖς ἰδίοις, κινδν· νεύειν δὲ ὡς ἄν τινι Θεῷ τῇ οἰκείᾳ δυνάμει λογίζε σθαι τῶν παρ' αὐτοῦ γινομένων τὸ μέγεθος (p. 362) τὸ γὰρ, ο θύσει τῇ σαγήνῃ, καὶ θυμιάσει τῷ ἀμφιβλή στρῳ,» τοῦτο λέγει ἐκ μεταφορᾶς τῶν ἐν τοῖς τοιού τοῖς τὴν εὐχαριστίαν ἀποτιννύντων τῷ Θεῷ. Βούλε-

COMMENTARIUS IN HABACUCI CAP. ΙΙ. με rerum bene gestarum magnitudinem tribuit, unde illi opum cumulus accessit. Sic enim valent verba: Partem suam iucrassavit.» Hinc, inquit, rei omnis bonæ et electæ fructum consecutus est; namque ita verba ‹ Cibi ejus electi» intelligenda sunt. ‹ Idcirco extendet rete suum, et cædi populorum nunquam parcet. › Repetitis successibus elatus. potentiam suam exercebit, perpetuisque bellis indulgens, multam crudeliter devictorum) stragem edet. Jam vero Babylonii gestis narratis ejusque per omnia adversus Judaicum populum scelere exaggerato, pergit dicere: και οὖν εἰπεῖν ὅτε μονονουχί Θεοῦ δίκην φαντάζεται partem suam; et cibi ejus electi.» Propriis viribus δύνασθαι πάντα κατὰ τὸ δοκοῦν ἑαυτῷ ποιεῖν· καὶ τὴν αἰτίαν λέγων· «Ὅτι ἐν αὐτοῖς ἐλίπανεν μερίδα αὐτοῦ, καὶ τὰ βρώματα αὐτοῦ ἐκλεκτά.» Τῇ γὰρ ἰσχὺν τῇ οἰκείᾳ λογίζεται τῶν κατωρθωμένων τὸ μέσ γεθος, ἀφ᾽ ὧν δὴ προσγέγονεν αὐτῷ τὸν πλοῦτον αὐτ ξῆσαι τὸν οἰκεῖον· τοῦτο γὰρ λέγει τὸ, • Ελίπανε ρίδα αὐτοῦ. ο Εντεῦθεν δέ, φησί, καὶ πάντων δὴ τῶν δοκίμων τε καὶ ἐκλεκτῶν τὴν ἀπόλαυσιν ἔχει· περ ἐπὶ τά, ο Καὶ τὰ βρώματα αὐτοῦ ἐκλεκτά. — Διὰ τοῦτο ἀμφιβαλεῖ τὸ ἀμφίβληστρον αὐτοῦ, καὶ διαπαν τὰς ἀποκτείνειν ἔθνη οὐ φείσεται. Ἐκ δὲ ὧν κατώρ θωσε πολλάκις θαῤῥῶν ἔτι τῇ οἰκείᾳ χρῆται δυνάμει, καὶ πολέμοις χρώμενος ἀπαύστοις, πολὺν ἀφειδῶς τῶν ἐμπιπτόντων ἐργάζεται τὸν φόνον· εἰρηκὼς δὲ τὰ παρὰ τοῦ Βαβυλωνίου γινόμενα, καὶ διὰ πάντων αὐτοῦ τὴν εἰς τὸν λαὸν παρανομίαν αὐξήσας, ἐπάγει λοιπόν Στίχ. α'.δ. -- ι Ἐπὶ τῆς φυλακῆς μου στήσομαι, καὶ ἐπιβήσομαι ἐπὶ πέτραν. Ἐκ μεταφορᾶς τῶν ἐν πολέμῳ καὶ πολιορκία τὴν τοῦ τείχους διαιρουμένων φυλακήν. Ἐπὶ τῆς φυλακής, φησιν, ἐγὼ στήσομαι τῆς ἐμῆς, εἶνα εἴπῃ ὅτι Τοῦ ἐμοὶ προσήκοντος οὐκ ἐκστήσομαι, (ρ. 565) ἀλλὰ γὰρ ἔξομαι τούτου, ἐν ἀσφαλεία με πλείστη καθεστάναι νομίζων εἰ ταῦτα ποιοίην. καὶ σαφέστερον ποιῶν ὅ λέγει· ι Καὶ σκοπεύσω τοῦ θεῖν τί λαλήσει ἐν ἐμοὶ, καὶ τί ἀποκριθῶ ἐπὶ τὸν Ελεγγόν μου, ο Βούλεται εἰπεῖν ὅτι, ἔργον ἡμῶν πρὸς τὸν θεὸν ἀφοράν, καὶ τὰ ἐκεῖθεν γινόμενά τε καὶ δεικνύμενα δέχεσθαι, ἐντεῦθεν γάρ μοι καὶ ἀσφάλεια πλείστη προσέπται. Διαμενῶ τοίνυν, φησὶν, ἀφορῶν τί ποτε ἄρα περὶ τῶν γινομένων ἀποφαίνεται Θεός, ὡς ἂν ταύτα μαθὼν ἀποκρίνωμαι καὶ αὐτὸς τὰ δειενόμενα τῷ λαῷ εἰς ἔλεγχόν τε αὐτῶν ἑξῆς. Ωσπερ δὲ ἐν τοῖς ἀνωτέροις τῶν ἐν τῷ λαῷ τὰς πλημμελείας εἰπών, ὡς ἐξ ἀποκαλύψεως ἔγνωκώς θείας τὴν ἐπο εχές, σομένην αὐτοῖς διὰ τῶν Βαβυλωνίων τιμωρίαν φιλίν, οὕτω κάνταῦθα τοῦ Βαβυλωνίου τὰς παρανομίας εἰρηκώς, λέγει μὲν ἀναμένειν παρὰ τοῦ Θεοῦ μαθεῖν, ὦ τί ποτε καὶ περὶ τούτων ἀποφαίνεται· επάγει δὲ ἑξῆς τὴν ἐπὶ τούτοις ἀποκάλυψιν αὐτῷ γε γονίαν. Διό φησι· «Καὶ ἀπεκρίθη πρός με Κύριος, καὶ εἶπε· Γράψον δρασιν σαφῶς εἰς πυξίον, ὅπως δώσει ὁ ἀναγινώσκων αὐτά. ο ᾿Αναμένειν γὰρ εἰρηπώς μαθεῖν ὅτι να περὶ τούτων ἀποφαίνεται ὁ Θεός, τείτε δὴ ἀποκεκρίσθαι πρὸς αὐτὸν φησὶ τὸν Θεόν· τελεύται μὲν αὐτῷ ὡς ἐν δράσει θείᾳ εἰς πυξίον γρ και τα δειχνύμενα, ἵνα πᾶσιν ᾖ σαφῆ τε καὶ δῆλα της ἀνάγνωσιν τὰ εἰρημένα τε καὶ γεγραμμένα. 1564) Λέγει δὲ τὰ περὶ τοὺς Βαβυλωνίους εσόμενα, Στις εξης φησιν. Εἶτα ἐπάγει· «Διότι ἔτι δρασις εἰς παρόν μακρὸν, καὶ ἀνατελεῖ εἰς πέρας καὶ οὐκ εἰς περόνη Τὰ μὲν γὰρ δειχθέντα οὐ παραυτίκα έχε είπεται, ἀλλὰ μετά τινα χρόνον, ὃς ἀφέστηκε νῦν, ίσα & πάντως καὶ λήψεται πέρας· ἐπεὶ μηδὲ μάτην δέδεικται, ἀλλ᾽ ὡς καὶ ἐσόμενα πάντως.· Ἐὰν «πρήση, υπόμεινον αὐτὸν, ὅτι ὁ ἐρχόμενος ἥξει καὶ Σε χρονίσῃ ο Ὥστε εἰ καί τις υπέρθεσις δόξειεν τόν μεν θέντων γίνεσθαι, τέως αναμείνατε πάντως εἰτε, ἐπειδὴ ἅπερ ὡς ἑπόμενά τε καὶ ἐλευσόμενα CAP. II. Vens. 14. «Super custodia mea stabo, et supra petram ascendam. › Metaphora sumpta ab iis qui belli tempore et obsidionis custodiendi muri vices sibi distribuunt. Super custodia, inquit, mea stabo;» pro eo ut dicat, Officio meo non deero, sed illud observabo: etenim valde tutum me existimabo, si ita me geram. Atque adhuc apertius 238 10quens, e Et contemplabor, inquit, ut videam quid in me loquatur, et quid respondeam ad correptionem meam. Dicere vult officii esse nostri ad Deum respicere, et quæ inde accidunt et ostenduntur, excipere. Hinc enim mihi plurimum tutamen erit. Perseverabo itaque spectans, quid forte Deus ali - quando de rerum eventu revelet, ut hoc cognito, renuntiem ego quoque populo ostenta rihi ad illins futuram correptionem. Sicut autem in superioribus, postquam populi peccata recitavit, tanquam divina revelatione illustratus, imponendam populi poenam dixit: ita etiam hoc loco, dictis Babylonii sceleribus, ait se exspectare a Deo monitionem, quid aliquando de his quoque patefacturus sit. Mox addit, quam super his acceperat revelationem. Idcirco ait: Et respondit mihi Dominus dixitque: Scribe manifeste visa in buxo, ut persequatur qui legit ea.» Postquam dixit exspectare se a Deo moneri, quale de his oraculum reddat; hæc sibi a Deo responsa dicit: Jussisse videlicet tanquam ex divina visione in buxo scribere quæ ostensa fuerant, ut omnibus perspicua fierent ac palentia legentibus quæ dicta erant et scripta; nempe ea quæ a Babyloniis eventura erant, et a se inferius dicenda. Tum addit: «Quia adhuc visio in longum tempus, et orietur in finem, et non in vacuum. › Etenim quæ ostensa sunt, haud statim exitum habebunt, sed post aliquod tempus, quod nunc abest, sed tamen omnino erit, ac finem accipiet: non enim hæc frustra revelata sunt, sed prorsus ut eventura. ‹ Si moram fecerit, exspecta illum, quia veniens veniet, et non tardabit.» Quare etiamsi dilatio forte aliqua eorum quæ prædicta sunt, fieri videbitur, constanter interim exspectate; siquidem quæ futura eventuraque prædicta sunt.

ea, Inquam, evenient fentque prorsus, neque in μεμήνυται, ταῦτα δὴ ἤξει τε καὶ γενήσεται πάντως, perpetuam dilationem incurrent. ‹ Si se subtraxerit, non bene placebit animæ meæ 239 super eun); justus autem ex fide mea vivit. › Si quis ad fidem futuris rebus prædam torpuerit, et ancipiti animo erit, hic mihi valde est invisus: ego enim justum illum esse definio, qui promissionibus credit, et utilitatem ex eis capit. οὐ μὴν εἰς ὑπέρθεσιν έμπεσείται παντελή. Ἐὰν ὑποστείληται, οὐκ εὐδοκεῖ ἡ ψυχή μου ἐπ' αὐτῷ· ὁ δὲ δίκαιος ἐκ πίστεώς μου ζήσεται. ο Ὥστε εἰ καί τις ὀκνήσεις περὶ τὴν πίστιν τῶν ἐσομένων, καὶ ἀμφι· βάλλων εἰ γενήσεται πάντως, σφόδρα μοι διά μέσους ἐστὶν ὁ τοιοῦτος· ἐπειδὴ δίκαιον ἔγωγε ὁρίζομαι τὸν πιστεύοντά τε τοῖς ἐπηγγελμένοις, καὶ τὴν ἐξ αὐτῶν κομιζόμενον ὠφέλειαν. Στίχ. ε', 5'. - Ταῦτα περὶ τῆς ἀποκαλύψεως είν ρηκώς, καὶ προτρεψάμενος πιστεύειν τοῖς δειχνυμέ νοις, λοιπὸν ἐπάγων τὰ τῆς ὁράσεως οὕτω φησίν • Ο δὲ κατοιόμενος καὶ καταφρονητής ἀνὴρ ἀλαζὼν οὐθὲν οὐ μὴ περάνῃ.» Εὖ ἴστε τοίνων, φησίν, του τονὶ τὸν πολέμιον τὸν ὑμέτερον λέγει δὲ τὸν Βαβυ- VERS. 5, 6. His circa revelationem dictis, atque ad credendum ostensis hortatus, deinceps visionem evolvens ait: «Vir autem præsumptiosus et contemptor atque superbus nihil perducet ad finem.» Probe ergo cognoscite hunc hostem vestrum, Babylonium designans, immodica arrogantia elatum, divinaeque patientiæ contenplorem, et λώνιον, (p. 565) τὸν ἀμέτρῳ τῷ οἰήματι κεχρημέν aliorum calamitatibus exsultantem, hunc, inquam, dominationis suæ negotium felici exitu non conclusurum, sed terribilem quamdam a divina vindieta conversionem experturum. Qui dilatavit sicut infernus animam suam, et mortis instar est insaLiabilis; qui adunabit sibi omnes gentes, et cunctos populos ad se recipiet. Qui quasi infernus adversus oinnes vim suam extendit, passim interficiens, et mortis imitator nullam occisorum satietatem cepit, captivans plurimos, et ubique omnes sub suam potestatem redigens, hic formidabilem quamdam abs divina ira subversionem patietur. Nonne hæc omnia parabolam adversus eum suinent, et problema de ipso narrabunt? dicentque: Væ qui sibi non sua multiplicat! Quousque collare suum aggravabit vehementer? › Cuncti postea quotquot ubique sunt, rerum ejus conversione attoniti, tanquam in parabola, dicent: Miserrimus ille omnium qui alienæ rei rapina suas opés auget, qui gravis subditis fit ob suæ sævitatis pondus: id enim significat dictio, collare suam graviter aggravans. Profecto haud poterit ad extremum usque haec agere: namque id denotatur vocabulo sousque, quod in medio 240 positum, ad omnia refertur: quasi dicatur: Haud in perpetuum hoc statu erit, sed conversionem res ejus patientur, propter infligendam ipsi a Deo pœnam. λὲς γενήσεται τοιοῦτος, μεταβολὴν τῶν κατ' αὐτὸν τιμωρίαν. νον καὶ καταφρονοῦντα τῆς ἀνεξικακίας τῆς θείας, καὶ ἐν ταῖς ἑτέρων ἀλαζονευόμενον δυσπραγίαις, οὐκ εἰς πέρας μὲν οὖν τὰ ἐπὶ τῆς ἑαυτοῦ δυναστείας, φοβερὰν δέ τινα τῇ ἀπειλῇ τῇ θείᾳ τὴν μεταβολὴν ὑπομενοῦντα. «ὓς ἐπλάτυνε καθὼς ὁ ᾄδης τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς ὡς θάνατος οὐκ ἐμπιμπλά μένος· καὶ ἐπισυνάξει πρὸς αὐτὸν πάντα τὰ ἔθνη, καὶ ἐκδέξεται πρὸς αὐτὸν πάντας τοὺς λαούς.» Ο γὰρ δίκην ᾅδου κατά πάντων ἐκτείνας ἑαυτὸν, καὶ πάντας μὲν ἀναιρῶν, κατὰ μίμησιν δὲ θανάτου και ρον τῶν ἀναιρουμένων οὐκ ἔχων, χειρούμενός τι πλείστους, καὶ τοὺς πανταχόθεν ὑπὸ τὴν οἰκείαν ἄγων ἐξουσίαν, φοβεράν τινα τὴν μεταβολὴν διὰ τῆς ὀργῆς ὑπομενεῖ τῆς θείας. «Οὐχὶ ταῦτα πάντα παραβολήν κατ' αὐτοῦ λήψονται, καὶ πρόβλημα εἰς διήγησιν αὐτ τοῦ; καὶ ἐροῦσιν. Οὐαὶ ὁ πληθύνων ἑαυτῷ τὰ οὐκ ὄντα αὐτοῦ ἕως τίνος καὶ βαρύνων τὸν κλοιὸν αὐτοῦ στιβαρῶς;» Απαντες δὴ λοιπὸν οἱ πανταχοῦ τὴν κατ' αὐτὸν μεταβολὴν ἐκπληττόμενοι ὡς ἐν παρα βολῇ, πάντες ἐροῦσιν· Ελεεινότατος δὴ πάντων δ τὰ ἑτέρων ἀφαιρούμενος, καὶ τὸν οἰκεῖον αύξων πλοῦτον, ὁ βαρὺς τοῖς ὑπηκόοις διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῆς ὠμότητος· τοῦτο γὰρ λέγει τό, βαρύνων τὸν κλοιὸν αὐτοῦ στιβαρῶς·, οὐ γὰρ εἰς τὸ παντελὲς δυνήσεται τὰ τοιαῦτα ποιεῖν· τοῦτο γὰρ λέγει τὴν • ἕως τίνος, νὅ διὰ μέσου κείμενον, (p. 566) πρὸς ἅπαντα ἀποδέδοται, ἵνα εἴπῃ, ὅτι οὐκ εἰς τὸ παντε δεξομένων, διὰ τὴν ἐπαγομένην αὐτῷ παρὰ τοῦ Θεοῦ G VERS. 7-10. Deinde qualiter quomodoque ea fent dicit: Quia subito consurgent qui mordeant eum, et vigilabunt insidiatores tui, et eris in rapinam eis.» Emergent præter omnem exspectationem hostes, damnis tuis intenti, bona tua omnia diripientes. Quia tu spoliasti gentes multas, spoliabunt te omnes·reliqui populi, propter sanguinem hominum, et impietatem regionis ac civiLalis, et cunctorum incolarum cjus.» Quemadmodum ipse impetu facto aliena rapuisti, ita vicissim tņa diripientur ab iis qui puniendi tui causa relicti sunt, quia tu nempe plurimos Dei famulos interfecisti, et adversus Dei regionem ac civitatem imþie egisti, contra onines denique illius incolas, Hie- Στίχ. ζ'-ι'. Εἶτε πῶς καὶ τίνα τὸν τρόπον λέο γων, «Ὅτι ἐξαίφνης ἐξαναστήσονται δάκνοντες απ τὸν, καὶ ἐκνήψουσιν οἱ ἐπίβουλοί σου, καὶ ἔσῃ αὐτοῖς εἰς διαρπαγήν.» Αναφανήσονται γὰρ παρὰ πᾶσαν ἐλπίδα πολέμιοι, λέγει δὲ τοὺς Πέρσας, οἱ ὥσπερ δήγμασι ταῖς ἐφόδοις ταῖς οἰκείαις διασπάσουσί σου τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἐξουσίαν, μετὰ πολλῆς μὲν τῆς επιμελείας τὰ πρὸς βλάβην σὴν ἐργαζόμενοι· δι' αρπαγῆς δὲ καὶ τὰ σοι προσόντα τιθέμενοι πάντα. • Διότι σὺ ἐσκύλευσας ἔθνη πολλά, σκυλεύσουσί σε πάντες οἱ ὑπολελειμμένοι λαοὶ δι' αἵματα ἀνθρώ πων, καὶ ἀσεβείας γῆς καὶ πόλεως καὶ πάντων τῶν κατοικούντων αὐτήν. ο Ονπερ γὰρ τρόπον αὐτὸς ἐπιὼν ἀφῄρου τὰ ἑτέρων, τὸν αὐτὴν δὴ τρόπον ἀφει·

= ' COMMENTARIUS IN HABACUCI CAP. II. μεθήσεται καὶ τὰ σοι προσόντα παρὰ τῶν εἰς τιμω· rusalem scilicet, et quidquid ad eam pertinebat. Posthinc quasi ei juste insultans talia passo, sce… lera recitat, quorum causa pœnam hujusmodi luit. • O qui ampliat avaritiam malam domui suæ, ut ponat in excelso nidum suum, ut eruatur de manu malorum ¦ Cogitasti confusionem domui tuæ, consumipsisti populos multos, et peccavit anima tua. Tu, inquit, immodica habendi cupiditate percitus, ob opes tuas ex alienis damuis augendas, sublimemque regni tui conditionem ostentandam; dum hæc ageres, haud tamen potuisti discernere quomodo imponendorum tibi malorum pondus vitares: sed multos interim lædens, atque in omnes secure peccans; haud divitias, ut credebas, sed ignoniniam, ut reapse exitus ostendit, domui tuæ conciliasti; nam ob hæc omnia quæ fecisse te constat, hanc pœnam persolvisti. ρίαν σὴν καταλελειμμένων· ὑπὲρ ὧν ἀνεῖλές τε πλείστους τῶν τῷ Θεῷ προσηκόντων, καὶ ἠσέβησας εἰς τε τὴν γῆν τὴν θείαν καὶ τὴν πόλιν, καὶ πάντας δὲ τοὺς οἰκοῦντας αὐτὴν, λέγει δὲ περί τε τῆς Ἱε ρουσαλὴμ καὶ τῶν κατ' αὐτὴν ἀπάντων. Εἶθ' ὡς ἂν ἐπεμβαίνων αὐτῷ δικαίως πεπονθότι τοιαῦτα, λέγει τές παρανομίας ὑπὲρ ὧν τὴν τοιαύτην δέδεκται τι μωρίαν· ὁ πλεονεκτῶν πλεονεξίαν κακὴν τῷ οἴκῳ αυτού, (p. 367) τάξαι εἰς ύψος νοστιὰν αὐτοῦ, τοῦ ἐκεπασθῆναι ἐκ χειρὸς κακῶν! ἐβουλεύσω αἰσχύνην την οἴκῳ σου, συνεπέρανας λαοὺς πολλοὺς, καὶ ἐξήμαρτεν ἡ ψυχή σου.» Αὐτὸς ἦσθα, φησὶν, ὁ ἀμέτρῳ κεχρημένος τῇ πλεονεξίᾳ ἐπὶ τῷ τὸν πλοῦτον αὔξειν τὸν οἰκεῖον ἐκ τῶν ἀλλοτρίων κακῶν, ὑψηλήν τε τῆς οἰκείας βασιλείας ἀποδεῖξαι τὴν σύστασιν· εἶτα είτε μὲν ἐποίεις, ὅπως δ᾽ ἂν δυνηθείσης τῶν ἐπεγομένων σοι κακῶν ἀπαλλαγὴν εὔρασθαί τινα, συνιδεῖν οὐ δεδύνησας· ἀλλὰ γὰρ πολλοὺς ἀδικῶν παρανομών τι εἰς ἅπαντας ἀδεῶς, οὐ πλοῦτον, ὡς ῴου, αἰσχύνην δὲ, ὡς ἡ ἔκβασις δεδήλωκε, τῷ οἴκῳ συνήγαγες τῷ αυτοῦ· ὑπὲρ γὰρ ἁπάντων ὧν διαπεπραγμένος ώψαι, τὴν τιμωρίαν δέδωκας ταύτην. Στίχ. ις'. • Διότι λίθος ἐκ τοίχου βοήσεται, καὶ κάνθαρος ἐκ ξύλου φθέγξεται αὐτά.» Τοιγαροῦν ἐκ τοῦ μεγέθους τῶν κακῶν, καὶ ἐκ τῶν οἰκοδομῶν &ς κακῶς ἀνήγειρας αναπέμπονται ώσπερεί φωναί τινες κατηγοροῦσαί σου τὴν πλεονεξίαν, τῶν τε λίτων μονονουχί φωνὴν ἀφιέντων κατὰ σοῦ τοιαύτην, καὶ τῶν σκωλήκων δὲ σὺν αὐτοῖς ὁπόσους ἐν μέσαις τες τῶν λίθων τε καὶ πλίνθων ἀρμογαῖς ἐμφωλεύειν ἔθος, ἢ καὶ ἐν μέσοις πολλάκις εὑρίσκεσθαι τοῖς ξύ-, καις· κάνθαρον γὰρ ἐνταῦθα λέγει τὰ ἔν τε ξύλοις εὑρισκόμενα, (ρ. 368) ἔν τε τοίχοις ἐν μέσῳ τῶν πλίνθων ειωθότας ἐμφωλεύειν, ὡς ἄν τις εἴποι ζωδ μιά τε καὶ σκώληκας οὕτως όνομάζων, ὡς ἂν κοινῇ αύτη προσηγορία καλουμένων ἁπάντων τῶν τοιού των. Έστι δέ τινα ἐν τοῖς καταγαίοις ειωθότα μᾶλλον ἐν μέσῳ τῆς νοτίδος ευρίσκεσθαι & κανθαρίδας καλοῦσι· τινὲς δὲ ἔφασαν τὸν Σύρον πάσσαλον λέγειν ἀλλ' ἀνόητον εἴη ἂν ἀφέντας τῆς Ἑβραΐδος τὴν φωνίω καθ᾽ ἣν ὁ προφήτης ἐφθέγξατο, ἥνπερ οὖν ἡμῖν διὰ τῆς οἰκείας Ερμηνείας σαφῆ κατέστησαν ἄνδρες Εβδομήκοντα, δόκιμοί τε καὶ ἀκριβῶς τῆς γλώττης ἐπιστήμονες ἐκείνης, Σύρῳ προσέχειν μετ τα βεβληκότι τὴν Ἑβραίων εἰς τὴν Σύρων· εἶτα πολύ λέπεις το πταίσμα τὸ οἰκεῖον, νόμον βουληθέντι θεῖναι φανής, ὃς δοκεῖ μοι, μὴ συνεὶς ὅ τί ποτε λέγει, τὸν κάνθαρον πάνυ γε ειωθότα εμφωλεύειν τοῖς τοίχοις Σε πάσσαλος ο τεθειμέναι, ἵνα δοκῇ τινα τὸ λεγό με τον ἀκολουθίαν ἔχειν· καίτοι γε πάσσαλον ἐκ ξύότι φθέγγεσθαι ἀνακόλουθον ἄγαν, ἐπειδὴ ἐκ τοίχου μὲν ἐνδεχόμενον, ἐκ ξύλου δὲ οὐκέτι· οὐ γὰρ ὥσπερ ἐκ λίθων συντίθεται τοίχος, οὕτως ἐκ πασσάλων ξύλων. Στίχ. 19. - 15 μέντοι γε προφήτης ἐπειδὴ καὶ ἐκ τῶν τοίχων εἴτε τῶν ἐνιόντων αὐτοῖς ἔφη τὴν κατηγορίαν γίνεσθαι κατ' αὐτοῦ, καλῶς ἐπήγαγεν Οπελ ὁ οἰκοδομῶν πόλιν ἐν αἷματι, καὶ ἑτοιμάζων πεν ἐν ἀδικίαις· οὐ ταὐτά ἐστι παρὰ Κυρίου πανΣπυράτορος (p. 369) καὶ ἐξέλιπον λαὸν ἱκανὸν ἐν τύρι, καὶ ἔθνη πολλά ώλιγοψύχησεν, ὅτι πλησθήσεVERS. 11. • Quia lapis de pariete clamabit, et scarabæus de ligno loquetur ea.. Igitur 241 ex cumulo malorum, necnon ex ædificiis quæ contra ſas struxisti, voces veluti quædam mittuntur quæ tuam avaritiam accusant, saxis ipsis propemodum sic contra te clamantibus, necnon et vermibus quotquot in mediis saxis laterumque juncturis latitare solent, et intra ligna sæpe comperiri. Etenim scarabæum hoc loco appellat animalcula quæ in lignis occurrunt, et in muris intra lapides lateresve cubitant, quasi, inquam, hoc nomine dicat animalcula quævis et vermes, ceu si omnia communi hac appellatione vocitentur. Sunt etiam subterranea quædam in media præcipue rubigine inveniri solita, quas cantharidas vocant. Nonnulli vero dixerunt apud Syrum interpretem paxillum legi. Atqui stultum est omissa Hebraica lingua, qua propheta locutus est, cujus vocabulum propria interpretatione septuaginta viri nobis declararunt, probati nimirum illi et ejus linguæ accurate periti, Syro attendere qui Hebraicum scriptum ad Syro rum sermonem transtulit: qui sæpe errorem suum pro linguæ regula vult obtrudere, quantum mibi videtur, quid dicat minime intelligens: itaque pro scarabão passim in muris cubitare solito, paxillum posuit, ut quamdam sermonis sequelam retinere videretur. Atqui paxillum ex ligno loqui, non est consentaneudi: nam si ex muro potest, ex ligno nequaquam: non enimn sicut ex lapidibus murus conficitur, ita ex paxillis lignum, VERS. 12-15. - Ergo propheta, quandoquiden ex muris et ex hærentibus illic animalculis accusationem feri contra Babylonium dixit, præclare addidit:. V. qui adificat civitatem in sanguinibus, et praparat urbem în iniquitatibus! Non sunt hæc a Domino omnipotente. Et defecerunt populi multi in igne, et gentes multa animo conciderunt. Quia replebitur '

ΜΑ terra, ut cognoscat gloriam Domini: quasi aqua / ται ἡ γῆ τοῦ γνῶναι τὴν δόξαν Κυρίου, ὡς ὕδωρ πολύ » multa 242 operiens maria. Quis te non defeat urbes cadibus et iniquitatibus ædifcantem? Neque enim cernis quænam tibi hujus rei causa a Deo inferentur mala. Tu quidem multos, quot nemo recitabit, quasi igne crudelitate tua consumpsisti: multos ad vitæ exitum intolerandis ærumnis deduxisti quamobrem nunc bæc sustines: ut ita omnes per orbem terrarum homines agnoscant magnam Dei providentiam talia operantem, tibique ob facinora tantam ponam imponenti, peccatorum tuorum multitudini convenientem. Rursusque cum exprobratione: O qui propinat, inquit, proximo suo subversionem turbidam, et inebriat ut inspiciat in speluncas eorum! › Dixi jam sæpe, vinum et ipsam potationem pro ærumnis dici. Tu ergo es, qui universis hominibus turbidum potum propinas, inebriare ac subvertere potantes omnino valentem, id est, gravissimum supplicium cunctis infers. Hæc faciebas, inquit, dum aliena concupisceres, et alienos thesauros scrutareris, ut in rem tuam sevocares. VERS. 16-18. - Saturitatem ignominiæ de gloria bibe et tu: cor commovetor et concutitor. › Quæ igitur aliis fecisti, dignus ipse pati es; ut post omnem illam gloriam ignominia obrutus, nutans et concidens, quasi crapula quadam, a magnitudine punitionis fas. e Circumdedit te calix dextera Domini, et aggesta est ignominia super gloriam tuam. › Adduxit tibi calicem suum Deus, pro eo ut dicat decretam a se pœnam, ut gloria tua in ignominiam plurimam undique in te congestam deinceps convertatur, ‹ Quia impietas Libani operiet te, et miseria bestiarum terrebit te, propter sanguines hominum, et impietates terræ et urbis ejusque incoJarum.» Sicut enim adversus populum impie egisti, κατακαλύψαι θαλάσσας.» Οὐκ ἄν σε θρηνήσειεν ἐπ φόνων καὶ ἀδικιῶν κατασκευάζοντα πόλεις; Οὐ γαρ συνεώρας ἅτινα ὑπὲρ τούτων ἐπενεχθήσεταί σοι παρὰ τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ πολλοὺς μέν τινας καὶ ἀμυθή τους ὥσπερ πυρὶ τῇ σαυτοῦ καταναλώσας ὠμότητι, πολλοὺς δὲ πρὸς αὐτὸ τὸ τέλος ἤγαγες τοῦ βίου ταῖς ἀνηκέστοις συμφοραῖς· ὑπὲρ ὧν δὲ ταῦτα νῦν ὑπου μενεῖς, ὥστε ἅπαντας τοὺς κατὰ γῆν ἀνθρώπους ἐπιγνῶναι τῆς θείας οἰκονομίας τὸ μέγεθος τοιαῦτα έργαζομένης· οὕτω τέ σοι τῷ τοσαῦτα δυνηθέντι καὶ πεποιηκότι, φοβερὰν ἐπάγοντι τὴν τιμωρίαν, καὶ πρέπουσαν γε τῷ πλήθει τῶν ἡμαρτημένων ὑπὸ σοῦ. Καὶ πάλιν ὀνειδιστικῶς λέγων· ' ὁ ποτίζων τὸν πλησίον αὐτοῦ ἀνατροπὴν θολεράν, καὶ μεθύ σκων ὅπως ἐπιβλέπῃ ἐπὶ τὰ σπήλαια αὐτῶν.» Εἶπον πολλάκις ὅτι τὸν οἶνον καὶ τὸ πίνειν αὐτὸν ἐπὶ τῆς συμφορᾶς λέγει. Σὺ οὖν, φησίν, ἦσθα ὁ πᾶσιν ἀν θρώποις πόμα θολώδες προσάγων, μεθύσκειν τε καὶ ἀνατρέπειν τὸν πίνοντα δυνάμενον παντελῶς· ἵνα εἴπῃ, τιμωρίαν βαρυτάτην ἅπασιν ἐπάγων· ταῦτα δὲ, φησίν, ἐποίεις τῶν ἀλλοτρίων ἐπιθυμῶν, (p. 370) καὶ τοὺς θησαυροὺς τοὺς ἀλλοτρίους ἀνερευνώμενος καὶ σαυτοῦ ποιεῖν ἐθέλων. Στίχ. ις'-ιη. - «Πλησμονὴν ἀτιμίας ἐκ δόξης πίε καὶ σύ· καρδία σαλεύθητι, καὶ σείσθητι. ο τοίνυν πεποίηκας ἑτέροις, δίκαιος ἂν εἴης παθεῖν· ἵν' ἐξ ἁπάσης ἐκείνης τῆς δόξης ἀτιμίας πληρωθείς, διασαλευόμενός τε καὶ καταπίπτων ὡς ὑπό τινος μέσ θης τῇ τῆς τιμωρίας διαμένοις ὑπερβολῇ. • Εχύκλωσεν ἐπὶ σὲ ποτήριον δεξιᾶς Κυρίου, καὶ συνήχθη ἀτιμία ἐπὶ τὴν δόξαν σου, ο Επήγαγε γάρ σοι τὸ οἰκεῖον ποτήριον ὁ Θεὸς, ἵνα εἴπῃ τὴν ἐκ τῆς οἰκείας ἀποφάσεως τιμωρίαν, ὥστε σοι τὴν δόξαν εἰς ἀτι μίαν πλείστην πανταχόθεν ἀθροιζομένην ἐπὶ σὲ μετ ταβεβλήσθαι λοιπόν. • Διότι ἀσέβεια τοῦ Λιβάνου καλύψει σε, καὶ ταλαιπωρία θηρίων πτοήσει σε, δι' αἵματα ἀνθρώπων, καὶ ἀσεβείας γῆς καὶ πάντων τῶν κατοικούντων αὐτήν.» ὡς γὰρ εἰς τὸν λαὸν ησέβησας, νῦν δώσεις δίκην δικαίως, ὥσπερ ὑπό τιν νων θηρίων τῶν ἐπιόντων σοι πολεμίων· εἰς φόβον καὶ ταλαιπωρίαν καταστήσῃ πολλήν ὑπὲρ ὧν ἀνεῖ λές τε ἀνθρώπων κατὰ τὴν Ἱερουσαλήμ, καὶ ἡσέβεις εἴς τε τὴν γῆν τὴν θείαν καὶ τὴν πόλιν, οὐδὲ μίαν unc poenam lues, hostibus ferarum ritu 243 tibi ingruentibus, atque in miseria multa constitueris; propter homines a te Hierosolymis interfectos, et quia sceleste contra Dei regionem urbemque egisti, nemini parcens incolarum ejus. Jam postquam illi peccata adversus populum templumque exproBravit, consequenter subdit: • Quid prodest scul- τῶν οἰκούντων αὐτὴν φειδώ ποιεῖσθαι βουλόμενος. ptile, quia sculpserunt illud? Fecerunt illud conſlatile, vanum simulacrum, quoniam confidit fictor in figmento suo, muta facere idola. Tu quidem verum Deum negligebas; peccabas secure contra res vel homines ad eum pertinentes; ab idolis te adjutum iri putabas: quod humanæ manus vano simulamento formaverant, tu adorare studebas, juvari te ab idolis mutis et humana manu formatis sperans. > Καὶ ἐπειδήπερ αὐτῷ τὴν εἰς τὸν λαὸν καὶ τὴν πόλιν καὶ τὸν ναὸν ὠνείδισεν ἐν τούτοις πλημμέλειαν, ἀκου λούθως ἐπάγει·. Τί ὠφελεῖ γλυπτόν, ὅτι ἔγλυψαν αὐτό; ἔπλασαν αὐτὸ χώνευμα φαντασίαν ψευδῆ, ὅτι πέποιθεν ὁ πλάσας ἐπὶ τὸ πλάσμα αὐτοῦ ποιῆσαι εξδωλα κωφά.» ᾿Αλλὰ γὰρ ἡμέλεις μὲν, φησίν, τοῦ ὄντος Θεοῦ· (p. 371) καὶ ἐπλημμέλεις ἀδεῶς εἰς τὰ αὐτῷ γε προσήκοντα· ὑπὸ δὲ τῶν εἰδώλων ὠφεληθής σεσθαι ψου· ὅ ταῖς ἀνθρωπίναις εἰργασμένον χερσὶν ἐν ἀπατηλῇ τινι φαντασία θεραπεύειν ἔσπευδες, ὠφεληθήσεσθαί τι οἰόμενος ἀπὸ εἰδώλων ἀφώνων ἀνθρωπείν πλασθέντων χειρί. VERS. 19-20. -- Postea consentaneo sermone prosequitur: c Væ qui dicit ligno: Expergiscere, surge; et lapidi: Extollere: nihil vero aliud quam Στίχ. ιθ', κ'. Εἶτα ἀκολούθως ἐπάγει· Οὐαὶ ὁ λέγων τῷ ξύλῳ, Ἔχνηψον, ἐξεγέρθητι· καὶ τῷ λίθω, Ὑψώθητι· καὶ αὐτό ἐστι φαντασία· τοῦτο δέ ἐστιν

COMMENTARIUS IN HABACUCI ORATIONEM. Έλασμα ἐκ χρυσίου καὶ ἀργυρίου, καὶ πᾶν πνεῦμα phantasia est; id est auri argentive lamina, nullus οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ· ὁ δὲ Κύριος ἐν ναῷ ἁγίῳ αὐτοῦ εὐλαβείσθω ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ πᾶσα ἡ γῆ.» Πῶς οὖν οὐκ ἐλεεινότατος εἴης ἂν ὡς ἐγρηγορότι τῷ ξύλῳ διαλεγόμενος, καὶ βοήθειαν ὡς ἐξ ὑψηλοῦ ζητῶν τοῦ εἰδώλου, δ φαντάζει μὲν τὸν ὁρῶντα μόνον ὡς ἐξ ύλης κατεσκευασμένον τιμίας, ἔρημον δὲ ζωτικῆς πάσης ἐστὶ δυνάμεως; πολλῷ γὰρ ἦν ἄμεινόν σοι, τούτων μὲν καταφρονεῖν καὶ μηδένα λόγον αὐτῶν παιεῖσθαι, ἀναλογίζεσθαι δὲ τοῦ Θεοῦ τὸ μέγεθος, ἔχοντος μὲν φοβερὸν καὶ ἀπόρρητον ναὸν τὸ τῶν εὐρανῶν οἰκητήριον, κεκτημένου δὲ ναὸν καὶ ἐπὶ γῆς διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων χρείαν· πρὸς ὅν οὐ σὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς κατὰ γῆν ἀνθρώπους ἀφορῶντον μετά πολλοῦ προσῆκον ἦν τοῦ δέους καὶ τὴν Είχαν ἔχειν ἐν ἑαυτοῖς τὴν ἐκείνου. Εν μὲν δὴ τούτοις συνεπέρανε τῶν προειρημένων ἡμῖν τὴν προφητείαν ὁ μακάριος 'Αμβακούμ, (p. 372) τῶν τε ἐν τῷ λαῷ καταδυναστευόντων τους πένητας καθ εξάμενος, καὶ τὴν ἐπαχθησομένην αὐτοῖς διὰ τῆς Βαβυλωνίων ἐφόδου τιμωρίαν εἰπών. Καὶ μετ' ἐκεῖνο τὴν εὐτῶν τε τῶν Βαβυλωνίων εἰρηκὼς καὶ τὴν ὑμότητα η περί τε τοὺς λοιποὺς καὶ τὴν Ἱερουσα - στα ἐχρήσαντο τούς τε οἰκοῦντας αὐτήν, ὅπως τε κἀκεῖνοι δίκας τῆς οἰκείας δεδώκασι παρανομίας. ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΑΜΒΑΚΟΥΜ. que in eo spiritus est. Dominus autem in tempio sancto suo: revereatur a facie ejus universa terra.» Quidni ergo miserrimus sis, qui lapidem ceu vigi lantem alloqueris; et auxilium, quasi ex alto, ab idolo exposcis, quod phantasiam tantummodo speclanti objicit, ceu pretiosa materia constans, sed tamen vi omni vitali caret? Multo tibi melius erat, hæc contemnere ac flocci facere; et cogitare potius de Dei magnitudine, qui tremendum arcanumque habet in cœlo habitaculum, et in terris quoque templum possidet hominum usui accommodatum; ad quem non te solum, sed et omnes per orbem homines respicere multa cum reverentia oporteret, ejusque memoriam mente tenere. Atque in his conclusit illam de qua nos hactenus egimus prophetiam beatus Habacucus principes sinul qui pauperes opprimebant increpans, simulque inferendam illis a Babyloniis poenam 244 dicens. Postea Babyloniorum ipsorum narravit sævitiam, quam et in cæteros et contra Jerusalem ejusque cives exprompserant, et quo pacto et isti nequitiæ suæ pœnas meritas dederint. ORATIO HABACUCI. VERS.1, 2. - Convertit deinde ad orationem verba propheta, et sub orantis specie eventura populo a Deo bona prædicit. Sic autem incipit: • Domine, audivi auditionem tuam, et timui.» Auditionem dicit factam sibi a Deo revelationem; sicut etiam apud beatum Isaiam: Quis credidit anditioni nostrae?. Item beatus David: • Inclinabo in parabolam aurem meam: › cujus rei in superioribus quoque mentionem fecimus. Hoc igitur etiam loco ait: Accepta ego revelatione tua, qua me docuisti, quomodo puniturus sis Babyloniorum manu peccantes in populo, et quomodo vicissim Babyloniis congruam delictis eorum ponam sis impositurus; pavore sum repletus, et merito. • Domine, consideravi opera tua, et obstupui. Considerans quanta multifariam feceris erga homines idonea patientia utens, et eos qui sine penitentia prolapsi sunt conveniente ratione puniens, stupore sum Στίχ. α', β'. Τρέπει δὲ ἐπὶ προσευχὴν ἐντεῦθεν τὸν λόγον, ἐν σχήματι προσευχῆς τὰ παρὰ τοῦ Θεοῦ περὶ τὸν λαὸν ἐσόμενα μηνύων ἀγαθά. Αρχεται δὲ όπως ο Κύριε, εἰσακήκοα τὴν ἀκοὴν σου, καὶ ἐφο- «Αθην.» Ακοήν λέγει τὴν ἐγγενομένην αὐτῷ παρὰ το θεοῦ ἀποκάλυψιν· ὥσπερ καὶ ὁ μακάριος Ησαΐας *, ο Τίς ἐπίστευσε τὴν ἀκοὴν ἡμῶν;» καὶ ὁ μας τέριος Δαυΐδ, ο Κλινῶ εἰς παραβολὴν τὸ οὖς μου·» ἀστερ οὖν καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέροις πεποιήμεθα μνήπχ. Κανταῦθα τοίνυν τοῦτό φησιν, ὅτι Δεξαμενός * τὴν ἀποκάλυψιν, δι' ἧς ἐγνώρισας, ὅπως μὲν πχωρήσῃ τοὺς ἐν τῷ λαῷ παρανομοῦντας διὰ Βαβυκανίων, ὅπως δὲ πάλιν τοῖς Βαβυλωνίοις ἀνάλογον οἷς αελημμελήκεσαν ἐπάξεις τὴν τιμωρίαν, φόβου πᾶς πληρώθην εἰκότως. (p. 373) «Κύριε, κατενόησα τὰ [στα σου καὶ ἐξέστην.» ᾿Αναλογισάμενος γὰρ ὅσα πείλως διαπράττῃ περὶ τοὺς ἀνθρώπους ἀνεξικαίς τε τῇ δεούσῃ κεχρημένος, καὶ ἀδιορθώτως περιστας, μετά λόγου τοῦ προσήκοντος τιμωρούμε correptus, arcanæ tuæ providentiæ sapientiam adως, εἰς ἔκστασιν ἐλήλυθα ἐπὶ τῷ θαύματι τῶν οὕτως επαρόντως παρὰ τῆς σῆς οἰκονομουμένων σοφίας. · Το μέσῳ δύο ζώων γνωσθήσῃ.. Ἰδοὺ γὰρ καὶ νέα ώσπερ ἐν δύο ζώοις τοῖς τε ἐν τῷ λαῷ πλημμεΚαι καὶ τοῖς Βαβυλωνίοις μετ' ἐκείνους, ἐξ ὧν περί αντάρος τα ποίηκας, τήν τε δύναμιν καὶ τὴν σου τότε καὶ τὴν περὶ τὸ δίκαιον ἐπιμέλειαν ἐγνώρισας εσε ο Ἐν τῷ ἐγγίζειν τὰ ἔτη ἐπιγνωσθήσῃ, ἐν » παρεῖναι τὸν καιρὸν ἀναδειχθήσῃ. ο Νῦν μὲν γὰρ είτε δι' ἀποκαλύψεως κατέστησας ἡμῖν γνώρισμα και εγενομένου δὲ τοῦ καιροῦ, καθ' 8 προσῆκεν αὐτὰ κατά το δοκούν σας πέρας λαβεῖν, μείζονά τε καὶ πρεστέραν αὐτοῖς ἔργοις τῆς οἰκείας δυνάμεως καὶ • Psal. xɩvn, 5. 8 [sa. L111, 1. mirans. In medio duorum animalium cognosceris.» Ecce enim et nunc, quasi in duobus animalibus, id est populi peccatoribus, et mox in Babyloniis, ex iis quæ circa utrosque fecisti, potentiam tuam atque sapientiam justitiæque curam ostendisti. Cum appropinquaverint anni, cognosceris; cum tempus aderit, demonstraberis. › Nunc hæc nota nobis revelando fecisti: sed adveniente 245 tempore, quo ea oportet te volente exitum habere, majorem ac manifestiorem potentiae ac sapientia tuæ operibus ipsis facies demonstrationem. ‹ Cum turbata fuerit anima mea, tu in ira misericordiæ recordaberis.» Tunc summa tua apparebit benigni-

tas erga Judae incolas, cum cos, propter iudictam σοφίας, τὴν ἐπίδειξιν ποιήσῃ. Ἐν τῷ ταραχθῆναι peccatorum pœnam, turbatos animis et vix sui compotes, misericordiæ tuæ memor, ærumnis subtrahes, et præter omnem humanam spem postliouiuio in patriam restitues. τὴν ψυχήν μου, ἐν ὀργῇ ἐλέους μνησθήσῃ.» Τότε φανήσεται σου καὶ τῆς φιλανθρωπίας ή υπερβολή περὶ τοὺς τῆς Ἰουδαίας, ὧν ὑπὸ τῆς ὀργῆς τῆς σῆς τῆς τε ἐπαχθείσης αὐτοῖς ὑπὲρ ὧν πεπλημμελή Στίχ. γ'-Ε'. κασι τιμωρίας διατεταραγμένων τὴν ψυχὴν καὶ οὐδὲ ἐν ἑαυτοῖς ὄντων, μνήμην τῆς φιλανθρωπίας τῆς οἰκείας ποιησάμενος, ἀπαλλάξεις τε αὐτοὺς τῶν κακῶν, καὶ ἐπανάξεις ἐπὶ τὰ οἰκεῖα παρὰ πᾶσαν ἀνθρωπίνην ἐλπίδα. VERS. 3-5. - Deus de Thæman veniet, sanctus † Ὁ Θεὸς ἀπὸ Θαιμὰν ἥξει, ὁ ἅγιος de monte umbroso. Thæinan dicit Idumææ inetro- ἐξ ὅρους κατασκίου.» (p. 574) Θαιμὰν μὲν τὴν μηpolin: montem autem umbrosum, illum in quo τρόπολιν λέγει· τῆς Ἰδουμαίας· ὅρος δὲ κατάσκιον Hierusalem, utpote Dei protectionem undique sor- τὸ τῆς Ἱερουσαλήμ, ὥσπερ πανταχόθεν τῆς θείας titum. Tunc ergo apparebis de Thæman Idumæorum ἠξιωμένον σκέπης. Τότε οὖν φανήσῃ ἀπὸ Θαιμάν τε veniens, quos propter suas erga nos injurias jam τῆς Ἰδουμαίας ἐρχόμενος, οὓς τιμωρήσῃ ὑπὲρ τῆς puniveris; de sancto autem Sionis monte, quatenus εἰς ἡμᾶς πλημμελείας, καὶ ἐκ τοῦ ἁγίου όρους του cum reditu nostro clarissimum cunctis feceris. Σιὼν ὁ λαμπρὸν διὰ τῆς ἐπανόδου πᾶσιν ἐργάσῃ τῆς • Operuit caelus virtus ejus, et laudis ejus plena est ήμετέρας. • Εκάλυψεν οὐρανοὺς ἡ ἀρετὴ αὐτοῦ, καὶ terra. Operum suorum magnitudine cœlum ter- τῆς αἰνέσεως αὐτοῦ πλήρης ἡ γῆ.» Τῷ γοῦν μεγέθει ramque replebit, in tantum ut cuncti ad hymnum τῶν παρ' αὐτοῦ γινομένων καὶ οὐρανὸν πληρώσει καὶ convertantur, sapientiam ac magnitudinem gesto- γῆν· ὥστε ἅπαντας πρὸς ὕμνον τρέπεσθαι λοιπόν, rum ab ipso admirantes. Nam hoc etiam loco θαυμάζοντας τήν τε σοφίαν καὶ τὸ μέγεθος τῶν παρ' quod commune est per diæresim dicit, quem non αὐτοῦ γινομένων. Κατὰ διαίρεσιν γὰρ κανταῦθα τὸ infrequentem divinæ Scripturæ idiotismum esse κοινὸν λέγει, ὅπερ οὖν ἐπὶ πολλῶν ἐδείξαμεν ήδη ostendimus. Scilicet calos terramque ait virtute ιδίωμα τῆς θείας ὑπάρχον Γραφῆς. Καὶ γὰρ καὶ Dei opertos, ut omnia dicat: laudemque ejus propter οὐρανοὺς καὶ γῆν κεκαλύφθαι λέγει τῇ ἀρετῇ τοῦ res gestas ab omnibus cumulari oportere. «Splen- Θεοῦ, ἵνα εἴπῃ τὸ σύμπαν· καὶ τὴν αἴνεσιν αὐτοῦ dor ejus quasi lux erit. Adventu suo, inquit, τῶν γεγονότων ἕνεκεν παρὰ παντὸς χρῆναι πληρού cuncta lumine implebit. ‹ Cornua in manibus ejus. › σθαί φησι. «Καὶ φέγγος αὐτοῦ ὡς φῶς ἔσται.» Τῇ Ostendet habere se idoneas ad suos defendendos μὲν οὖν ἐπιφανείᾳ τῇ οἰκείᾳ, φησὶν, ἅπαντα πληρώ vires, et his infestos domandos: metaphoram porro σει φωτός. «Κέρατα ἐν χερσὶν αὐτοῦ ὑπάρχει αὐτῷ. ab animalibus quæ cornibus decertant, sumpsit. (ρ. 375) Δείξει δὲ αὐτὸν ἀρκούντως ἔχοντα ἀμύνειν μὲν τοῖς οἰκείοις, χειροῦσθαι δὲ τοὺς ἐχθραίνειν αὐτοῖς ἐπιχειροῦντας· ἐκ μεταφορᾶς τῶν τοῖς κέρασι μα χομένων ζώων οὕτως εἰπών·. Καὶ ἔθετο ἀγάπησιν κραταιὰν ἰσχύος αὐτοῦ·. ἅπερ οὖν διαπράξεται διὰ τὸ μεγίστῃ τῇ περὶ ἡμᾶς ἀγάπῃ κεχρήσθαι. «Προ προσώπου αὐτοῦ πορεύεται λόγος· ο πρὸ μὲν οὖν τῶν πραγμάτων, ἀποφαίνεται τὸ ἐσόμενον, ὅπερ οὖν πάντοτε διὰ τῶν προφητῶν ποιῶν, οὐχ ἧττον καὶ νῦν πεποίηκε δι' ἐμοῦ. ι Καὶ ἐξελεύσεται εἰς παιδείαν κατὰ πόδας αὐτοῦ.» Ακολουθεῖ δὲ καὶ τὸ ἔργον, Et posuit dilectionem robustam fortitudinis suæ.» Hæc nimirum faciet, 246 magnitudine sua erga nos dilectionis utens. Ante faciem ejus ibit verbum. › Rebus ipsis præit futuri revelatio, quæ cum omnibus a Deo prophetis facta fuerit, nunc mili quoque haud secius oblata fuit.. Εt egredietur ad correptionem per vestigia ejus.. Subsequitur vero opus ipsum; ita ut utroque modo erudiantur ad oficium homines. Quæ res futuræ sunt pradictæ, eæ postea nactæ sunt exitum. ὥστε δι' ἀμφοτέρων τοὺς ἀνθρώπους παιδεύεσθαι τὸ δέον· δι' ὧν τε προείρηται τὸ ἐσόμενον, καὶ εἰς ἔργον ἐκβέβηκεν ὕστερον. Στίχ. 5' ιβ'. - ι Εστη, καὶ ἐσαλεύθη ἡ γῆ. Φανεὶς μόνον σαλεύει τὴν γῆν· ὡς τὸ, ο Ὁ Θεὸς ἔστη ἐν συναγωγῇ θεῶν·» ἵνα εἴπῃ ὅτι ὤφθη ἐν μέσῳ VERS. 6-12. - Stetit, et commota est terra. › Tantum apparens, terram commovet. Veluti est iilud: «Deus stetit in synagoga deorum";, id est in medio eorum apparuit. «Aspexit, et extabuerunt αὐτῶν. Ἐπέβλεψε, καὶ ἐτάκη ἔθνη· διεθρύβη τὰ gentes: contriti sunt violenter montes, tabuerunt colles æterni a gressibus æternis ejus. › Vel solo aspectu gentes omnes pessumdat, et montes collesque conterit, qui tanto tempore vi propria videbantur perstare. Namque hæc cœlitus facere mos ejus est, et his operibus regiminis sui cursum demonstrare solet. Pro laboribus vidi tabernacula Ethiopum, pavebunt tentoria terrae Madian. Nam- » que et olim cum in Ægypto serviremus, posteaquam tibi libuit nos ex illo servitio expedire, deserta vidimus et habitationes Ethiopum, ac Madianita- » Psal. £xxx, 1. ὄρη βίᾳ, καὶ ἐτάκησαν βουνοὶ αἰώνιοι πορείας αἰω νίους αὐτοῦ. ο 'Απιδὼν δὲ μόνον ἔθνη τε ἀπόλλυσιν ὅλα, καὶ ὄρη καὶ βουνούς διαθρύπτει ἐκ πολλοῦ γε συνεστάναι κατὰ τὴν ἰσχὺν δοκοῦντα τὴν οἰκείαν· ἐπειδὴ ἄνωθεν αὐτῷ τοιαῦτα διαπράττεσθαι έργον, καὶ διὰ τοιούτων ἔργων τῆς οἰκονομίας τὴν πορείαν ἐπιδείκνυσθαι τῆς οἰκείας, ο Αντὶ δὲ κόπων εἶδον σκηνώματα Αιθιόπων, πτοηθήσονται σκηναί τῆς Μαδιάμ.» Καὶ γὰρ πάλαι πρότερον όπηνίκα κατά τὴν Αἴγυπτον ἡμῶν δουλεύοντες, ὅτε βουληθείς ἀπήλλαξας ἡμᾶς τῆς ὑπ' Αίγυπτίοις δουλείας, είδαν

COMMENTARIUS IN HABACUCI ORATIONEM. ἐρήμους τὰς οἰκήσεις Αἰθιόπων τε καὶ Μαδιηναίων, rum, et quotquot tunc inimicitiam adversus nos καὶ πάντων γε ὁπόσοι τὴν ἔχθραν ᾑροῦντο τότε τὴν καθ᾿ ἡμῶν. «Μὴ ἐν ποταμοῖς ὀργισθῇς, Κύριε, ἢ ἐν ποταμοῖς ὁ θυμός σου, (p. 376) ἢ ἐν θαλάσσῃ τὸ δρμημά σου;» Εθος σοι κατὰ ποταμῶν καὶ θαλάσ της τὴν ὀργὴν ἐπιδείκνυσθαι τὴν οἰκείαν· τὸ γὰρ · μὴ ἐν ποταμοῖς, ἡ ἀντὶ τοῦ, Οὐκ ἐν ποταμοῖς καὶ θαλάσσῃ πάντοτε τὴν ὀργὴν καὶ τὸν θυμὸν ἐπιδέδειξαι βουληθεὶς τὸν οἰκεῖον. Ἐπάγει γοῦν· «Ὅτι ἐπιβήσῃ ἐπὶ τοὺς ἵππους σου, καὶ ἡ ἱππασία σου σωτηρία.» Οι ἂν γὰρ βουληθής, φησιν, ὥσπερ ἐφ᾽ ἵππων τινών ἐπιβαίνων ταῖς ἀοράτοις καὶ λειτουργικαῖς δυνάμεσιν ἑπιτάττεις· οἱ δὲ πάντας μὲν ἀθρόως τιμωρούνται τοὺς ἐναντίους· σωτηρία δὲ ἐντεῦθεν ἐπιγίνεται τοῖς πίς. ι Εντείνων ἐντενεῖς τὸ τόξον σου ἐπὶ τὰ σκῆστρα, λέγει Κύριος.» Συνεχέσι δὲ ταῖς τιμωρίαις κατακοντίζεις τοὺς ἐν βασιλείᾳ καὶ δυναστεία καθεστάναι δοκούντας. • Ποταμοίς φαγήσεται ἡ γῆ. ο σε τῶν ποταμῶν τὴν ἀναίρεσιν ἐκ τῆς ὀργῆς ἀλλον γινομένην τῆς σῆς διαῤῥῆξαι τὴν γῆν· ἔθος γὰρ τοῦτο τῇ γῇ μειωθέντων ὑπομένειν τῶν ὑδάτων ἀπὸ τῆς ἐπακολουθούσης ξηρότητος ὕστερον. «ύψονεπί τε καὶ ὠδινήσουσι λαοί.. Ἐν οδύναις ἔσονται πλεῖστοι, οὐδὲ τὴν πρόσοψιν ἐνεγκεῖν δυνηθέντες την σήν. (p. 377) • Σκορπίζων ὕδατα πορείας. Αφανίζεις γὰρ βουληθεὶς ἅπασαν ὕδατος διέξοδον. • Έδωκεν ἡ ἄβυσσος φωνὴν αὐτῆς, ὕψος φαντασίας αυτής, ο Τότε δὴ καὶ ἄβυσσος ὥσπερ τινὰ φωνὴν κατά το μέγεθος ἀφήσει τὸ οἰκεῖον, τῷ νεύματι κινουμένη τῷ σῷ. «Επήρθη ὁ ἥλιος, καὶ ἡ σελήνη ἶναι ἐν τῇ τάξει αὐτῆς. • Επειδή δύειν λέγει τὸν ξένον τοῖς ἐν ἀνάγκαις, ἐνταῦθα τοῦτο βούλεται εἰΕίν, ὅτι Τοῖς παρὰ σοῦ ἐν εὐπραγίᾳ καθισταμένοις φωτεινά κατὰ τὴν οἰκείαν φύσιν φανεῖται ὁ ἥλιος τε και η σελήνη. «Εἰς φῶς βολίδες σου πορεύσονται· ν περιφανώς καὶ μετὰ πολλῆς τῆς λαμπρότητος ἐπε έξεις τάς πληγάς τοῖς ἐναντίοις. • Εἰς φέγγος ἀστρατων όπλων του. Ο Αστραπῆς δίκην ἐκλάμψει σου τὰ ντία, ἵνα εἴπῃ, Ἡ κατὰ τῶν πολεμίων Ισχύς. • Έν στεις του ολιγώσεις γῆν, καὶ ἐν θυμῷ κατάξεις Εξης, ο Πᾶσαν τὴν γῆν μετὰ τῶν οἰκούντων αὐτὴν ἐς ισθεὶς ἀποφάσει μόνη παντελῶς ἀπολλύεις. Yax. 17415'. • Εξῆλθες εἰς σωτηρίαν τοῦ ἐν σου, τοῦ σῶσαι τοὺς χριστούς σου.» "Απαντα τα πράττεις ἐπὶ σωτηρίᾳ τοῦ οἰκείου λαοῦ ἅτε ἐξειαγμένων παρὰ σοῦ χριστοὺς γὰρ ἐνταῦθα τους εξειλεγμένους λέγει, οὐ τοὺς κεχρισμένους· ὡς ὁ μετέριος Δαυτό περί τε τοῦ ᾿Αβραὰμ καὶ τοῦ Ἰσαὰκ καὶ τοῦ Ἰακώβ, λέγων, «Μὴ ἅπτεσθε τῶν χριστῶν καὶ ἐν τοῖς προφήταις μου μὴ πονηρεύεσθε· το στούς οὐχ ὡς κεχρισμένους, ἀλλ' ὡς ἐξειλεγμένους εστος εἰρηκώς. (p. 378 ) «Εβαλες εἰς κεφαλὰς ανέμων θάνατον, ο Ὑπὲρ τούτου θανάτῳ περιβαλεῖς τος ἐναντίους. • Εξήγειρες δεσμούς έως τραχήλου εἰς τέλος, ο Καὶ δεσμίους αὐτοὺς ἡττηθέντας ἀποφα νείς, ο Διέκοψας ἐν ἐκστάσει κεφαλὰς δυναστών.» Τους πρότερον δυναστεύοντας οὕτω τῇ σαυτοῦ ὀργῇ • Peal. civ, 15. susceperunt. Num fluminibus iratus es, Domine, num (inquam) adversus flumina furor tuus, et contra mare impetus tuus? › Mos tibi est adversus flumiua et mare iram tuam demonstrare; id est contra innumerabiles populos soles iratus potentiam tuam ostendere. Nam locutio, num fluminibus, › ponitur pro, Non fluminibus atque mari iram semper furoremque tuum vis demonstrare. Addit itaque: • Quia ascendes super equos tuos; et equitatio tua, salvatio.» Nam cum volueris, inquit, tanquam equos quosdam conscendens, invisibilibus ministrisque virtutibus imperas: hæ vero cunctos sabito puniunt adversarios: atque hinc populo tuo salus creatur. • Intendens intendes arcum tuum super 247 sceptra, dicit Dominus.» Perpetuis castigationibus pulsas eos qui in regno ac potestate constituti videntur. ‹ Fluminibus scindetur terra. › Fluminibus repente ab ira tua exstinctis, terra scindetur. Mos enim est ut hoc terra patiatur, imminutis aquis et consequente mox siccitate. Videbunt te, et dolebunt populi. Plurimi doloribus corripientur, ncque ferre poterunt aspectum tuum. ‹ Dispergens aquas itineris. › Præcludis, si forte volueris, omnein aquæ exitum. • Dedit abyssus vocem suam, altitudo phantasiæ ejus. Tunc quidem abyssus etiam vocem quamdam pro sua magnitudine edel, nutu tuo concussa.. Elevatus est sol, et luna stetit in ordine suo. Quoniam sol occidere dicitur angustialis, nunc vult dicere fore ut illis, quos tu in prosperitate constituisti, sol et luna secundum propriam naturam splendidi appareant. ‹ In luce jacula tua ibunt.» Splendide multaque cum claritate plagas adversariis tuis impones. In splendores coruscationis armorum tuorum. › Fulguris instar splendebunt arma tua, id est contra hostes fortitudo. In comminatione tua imminues terram, et in furore tuo detrahes gentes. › Universam terram cum incolis suis, cum iratus fueris, uno decreto pessum des. VERS. 13-16. - • Egressus es in salutem populi tui, ad salvandos christos tuos. • Oninia pro salute proprii populi agis, qui constat ex electis tuis: christos enim hic electos appellat, non vero unclos. Sicut beatus David de Abrahamo, Isaaco et Jacobo loquens: «Nolite, inquit, tangere christos meos, et in prophetis neis nolite malignari ";» christos videlicet eos appellans, non quia unctos, sed quia electos. • Misisti in capita iniquorum mortem. Propterea adversarios snorte occupabis. Suscitasti vincula usque ad collum, in Anem.» Superatos a te, vinctos etiam ostentabis. 248 Præcidisti in stupore capita principum.» Eos qui antea dominabantur, tam vehementer ira tua concidisti, ut omnibus stupor fuerit. Relaxabunt frena sua,

' sicut pauper comedens in absconso. ora sua ad liberum sermonem non audebunt; sed more pauperis, qui subfuratus aliquid latenter comedit, ne forte deprehendatur, multo cum timore loquentur. Et superduxisti in mare equos tuos, turbantes aquas multas. › Immisisti invisibiles potestates tuas adversus hostium maltitudinem, multam illis turbationem commoventes. Custodivi, et expavit venter meus a voce orationis labiorum meorum, et ingressus est tremor in ossa mea, et subter me conturbata est habitudo mea. • Sape igitur circa mala quæ agebantur silentium tenere malens, et orationi vacare, futurorum eventuum revelatione accepta, timor mentem meam occupavit, et toto corpore contremui. • Requiescam in die tribulationis, ut ascendam ad populum incolatus mei. Miratus sum audita incredilibi per potentiam tuam re ſutura; quod nempe ex tali tribulatione tantisque malis, quibus in captivitate exercitus fui, requiem consequar et molestiarum depulsionem: quin etiam ad incolatus nostri locum pergam cum proprio populo. Resolvere & σφοδρῶς διέτεμες, ὥστε ἅπασιν ἐγγενέσθαι θαῦμε. • Σεισθήσονται ἐν αὐτῇ. • Σαλευόμενοι τιμωρία. • Διανοίξουσι χαλινούς αὐτῶν ὡς ἐσθίων πτωχός λάθρα.» Διανοίξαι τὸ στόμα αὐτῶν εἰς πεπαρρησιασμένην οὐ τολμήσουσι λαλιάν δίκην δὲ πένητος και κλοφέτος τι καὶ λαθραίως ἐσθίοντος ὡς ἂν μὴ ἀλῷ. μετὰ πολλοῦ φθέγξονται τοῦ δέους. • Καὶ ἐπεβίβασας τοὺς ἵππους σου ἐπὶ τὴν θάλασσαν ταράσσοντας ὕδατα πολλά.» Επαφήκας τὰς ἀοράτους δυνάμεις τῷ πλήθει τῶν πολεμίων, μεγίστην αὐτοῖς ταραχὴν ενεργαζομένας. • Έφυλαξάμην, καὶ ἐπτοήθη ή καρδία μου ἀπὸ φωνῆς προσευχῆς χειλέων μου· καὶ εἰσῆλθε τρόμος εἰς τὰ ὀστᾶ μου, καὶ ὑποκάτωθέν μου ἐταράχθη ἡ ἕξις μου. • Πολλάκις γοῦν ἐπὶ τοῖς πραττομένοις κακοῖς τὴν ἡσυχίαν ἑλόμενος ἀγαγεῖν τῇ προσευχῇ χρησάμενος, καὶ περὶ τῶν μελλόντων ἐντεῦθεν ἀποκάλυψιν λαβών, φόβῳ τε κατεσχέθην την διάνοιαν, καὶ τρόμος ὅλον με δι' ὅλου κατέσχεν. (p. 579) • Αναπαύσομαι ἐν ἡμέρᾳ θλίψεως τοῦ ἀνα6ῆναι εἰς λαὸν παροικίας μου.» Καὶ γὰρ ἐθαύμαζον μαθὼν πρᾶγμα ἄπιστον ἐσόμενον τῇ δυνάμει τῇ σῇ ὅτι ἐκ τοσαύτης θλίψεως καὶ τοσούτων κακῶν, ἐν οἷς διὰ τῆς αἰχμαλωσίας ἐξητάσθην, ἐν ἀναπαύσει τε ἔσομαι καὶ ἀπαλλαγῇ τῶν δεινῶν· καὶ δὴ καὶ ἐπὶ τὴν παροικίαν τὴν ἡμετέραν ἀνελεύσομαι μετὰ τοῦ λαοῦ τοῦ οἰκείου. Στίχ. 15'-10'. και ο Διότι συχῆ οὐ καρποφορήσει, ιθ'. καὶ οὐκ ἔσται γεννήματα ἐν ταῖς ἀμπέλοις· ψεύσεται ἔργον ἐλαίας· καὶ τὰ πεδία οὐ ποιήσει βρῶσιν· ἐξἔλιπεν ἀπὸ βρώσεως πρόβατα, καὶ οὐχ ὑπάρχουσιν βόες ἐπὶ φάτναις. • Εώρων γάρ, φησί, καὶ τὴν κατὰ τῶν ἐναντίων ὀργὴν φοβεράν τινα οὖσαν, ἀφ᾿ ἧς οὐ τὰ ἐκ τῶν πολεμίων αὐτοὺς μόνον συνεἶχε κακάἀλλὰ γὰρ καὶ ὑπὸ ἀκαρπίας κατείχοντο παντελούς, οὐκ ἐκ γεννημάτων, οὐκ ἐκ ξύλων καρπὸν κομίσασθαι οἷοί τε δντες· προσαπολέσονται δὲ καὶ τὰ κτήνη πάντα, ἐρημίᾳ νομῆς τε καὶ βρωμάτων. «Ἐγὼ δὲ ἐν τῷ Κυρίῳ ἀγαλλιάσομαι, χαρήσομαι ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ Σωτῆρί μου.» Καὶ τὰ μὲν περὶ ἐκείνους ἔσται τοιαῦτα· ἡμῖν δὲ τῇ σῇ βοηθείᾳ ἡδονή τε προσέσται καὶ σωτηρία· τὸ γὰρ, ἐγὼ δὲ, ἐκ προσώπου τοῦ οἱκείου περὶ τοῦ κοινοῦ λέγει λαοῦ, ὅπερ οὖν ἔθος πολ λαχοῦ τοῖς προφήταις ποιεῖν· (p. 380 ) ὡς καὶ ὁ μακάριος Δαυΐδ τὰς αἰτήσεις ἐκ προσώπου τοῦ αὐτῶν ποιούμενος φαίνεται· ὡς ὅτ' ἂν λέγῃ· «Ἐπὶ σο:, Κύριε, ἤλπισα, μὴ καταισχυνθείην εἰς τὸν αἰῶνα· ο και, «Κύριε, εἰσάκουσον τῆς προσευχῆς μου, κραυγή μου πρὸς σὲ ἐλθέτω.» Ταῦτα γὰρ ἐκ τοῦ κοινοῦ λέγει τῶν ἐπὶ τῆς αἰχμαλωσίας όντων, ὡς ἂν εκάστου ἁρμοδίως τῇ φωνῇ χρησαμένου ταύτῃ. Τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ νῦν ὁ προφήτης ὡς ἀπὸ τοῦ κοινοῦ λέγει ταῦτα, ἐπειδὴ καὶ περὶ τῶν τῷ κοινῷ προσεσομένων διαλέγεται. ο Κύριος ο Θεός μου· δύναμίς μου· καὶ τάξει τοὺς πόδας μου ὡσεὶ ἐλάτου· καὶ ἐπὶ τὰ ὑψηλὰ ἐπιβιβᾷ με, τοῦ νικῆσαί ἐν τῇ ᾠδῃ αὐτοῦ. Ὁ Αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ τὴν ἐν ἅπασι δύνα μίν μοι χαριζόμενος· ὃς ἀφελεῖ μὲν ἡμᾶς μετὰ πολύ λοῦ τοῦ τάχους τῆς αἰχμαλωσίας, δίκην ελάφων VERS. 17-19. • Quoniam Gcus non fructificabit, et non erunt germina in vilibus, mentietur opus oliva, et arva non afferent escam; destituit esca oves, et non sunt boves in præsepibus.» Videbam, inquit, iram quoque adversus contumaces terribilem, ob quam illos non hostilis tantum calamitas corripuit, sed etiam sterilitate omnimoda occupati fuerunt, nullum de germinibus lignisve carpere fructum valentes. Peribunt insuper jumenta omnia, pascui et alimoniæ defectu. ‹ Ego autem in Domino 249 exsultabo, lætabor in Deo salvatore meo. › Et res quidem illorum ita se habebunt; nobis autem, te suppetias ferente, voluptas erit atque salus: Nam pronomen, egy, dicit in propria persona de universo populo; qui mos prophetarum perfrequens est. Sicut etiam beatum Davidem preces pro communi populi persona facientem videmus; veluti cum ait: «In te, Domine, speravi, non coufundar in aeternum 46.. Item: «Domine, exaudi orationem meam, et clamor meus ad te veniat "., Hæc enim ex communi dicit captivorum persona; ita ut singuli prece hac commode uti queant. Eodem nunc modo propheta tanquam ex communi persona loquitur, quandoquidem et de communi utilitate agit. ‹ Dominus Deus, virtus mea: et ponet pedes meos quasi cervi, et ad excelsa me deducit, ut vincam in cantico ipsius.» is mihi in omnibus vires suppeditat, qui nos celeriter admodum captivitati subducet nam more cervorum celerem inde faciemus reditum. Sublimes autem nos præ omnibus ostendet; ita ut nobis nihil aliud supersit, quam canticis atque hymnis Deum celebrare: quandoquidem vic16 Psal. xxx, 2. s Psal, ci, 2. καὶ ἡ

COMMENTARIUS IN SOPHONIÆ CAP. I. Οξείαν τὴν ἐκεῖθεν αναχώρησιν ποιουμένους· ύψη- toriam nobis de hostibus, præter omnen humanato λοτέρους δὲ ἡμᾶς πάντων ἀποφαίνει, ὥστε μηδὲν spem, concessit. ἕτερον ἡμῖν ἁρμόττειν λοιπὸν, ἢ τὸ ἐν ᾠδαῖς καὶ ὕμνοις εἶναι τοῖς ὀφειλομένοις τῷ Θεῷ· ὑπὲρ ὧν τὴν κατὰ τῶν ἐχθρῶν τῶν ἡμετέρων νίκην παρὰ πᾶσαν ἀνθρωπίνην ἐλπίδα δέδωκεν ἡμῖν. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΣΟΦΟΝΙΟΥ ΤΟΥ ΠΡΟΦΗΤΟΥ COMMENTARIUS IN SOPHONIAM PROPHETAM. Οι πόρρω τοῦ μακαρίου 'Αμβακούμ τῷ χρόνῳ τὴν προφητείαν ταύτην ο μακάριος πεποίηται Σοφονίας ἐπὶ γὰρ Ἰωσίου τοῦ βασιλέως τῆς Ἰουδαίας, καθώς ή Βίβλος δηλοί, προφητεύει τὰ παρόντα· μεθ' δν βραχέας διεληλυθότος χρόνου, (p. 381) ἐπεληλύθασί τι τῇ Ἱερουσαλὴμ οἱ Βαβυλώνιοι, καὶ πλεῖστα ὅσα κατὰ τὴν Ἰούδα διαθέντες φυλήν, καὶ πολλοὺς μὲν ἀνελόντες, πλείστους δὲ ἀπαγαγόντες αἰχμαλώτους, αυτήν τε επόρθησαν τὴν Ἱερουσαλὴμ, καὶ δὴ καὶ πυρὶ τόν τε ναὸν τὸν θεῖον καὶ τῶν τῆς πόλεως οίκηδομημάτων τὰ κάλλιστα κατέφλεξαν ἅπαντα· ἔτι καὶ το τείχος αὐτῆς παντελῶς καθελόντες, ὡς μηδὲ ἀσφάλειάν τινα τοὺς ἐνοικοῦντας, εἴπερ οὖν τινες συν από προγραφὴ τοῦ βιβλίου. ΚΕΦ. Δ'. Haud procul beati Habacuci tempore prophetiam hanc beatus fecit Sophonias: nam sub Josia rege Judææ, sicut liber demonstrat, praesentia vaticinatur. Post quem brevi interposito spatio, expeditionem fecerunt adversus Hierusalem Babylonii plurimisque cladibus Judæ tribum affecerunt, interfectis multis, plurimis in 250 captivitatem abductis, ipsa vastata Hierusalem, templo divino inflammato, et pulcherrimis urbis ædificiis igne crematis: denique mœnibus etiam funditus dirutis, ne quod munimen incolæ, si forte aliqui vellent, habere possent. Sequitur vero consuetus libri titulus. ἐπιθυμοῖεν τούτου, δύνασθαι ἔχειν. Αὕτη μὲν οὖν ἡ VERS. 1-3. CAP. I. ‹ Verbum Domini, quod factum est ad Sophoniam filium Chusi, filii Godolia, filii Amariæ, Glii Ezeciæ, in diebus Josiæ filii Amosi prophetiam faciat. Exorditur autem futurorum prædictionem sic: Defectione deficiant omnia a facie terræ, dicit Dominus.» Captivæ jam cunctæ erant decem tribus; victores autem illarum Assyrii aggressi sunt etiam Hierusalem, ceu hanc pariter capturi. Postquam autem terribilem illam experti sunt ab angelo cladem, reliqui cum ingenti metu, quotquot extra angeli animadversionem fuerunt, in fugam conversi sunt. Exin alla in pace fuit Hierusalem. Quoniam itaque Judæ tribum et Hierusalem cives magnitudo pœnæ Assyriis impositæ non emendavit, nec decem tribuum captivitas terrefecit, perstiteruntque haud minus illis injuste impieque Στίχ. α'.γ. - Ο Λόγος Κυρίου ὃς ἐγένετο πρὸς Σοφονίαν τὸν τοῦ Χουσί, υἱὸν Γοδολίου, τοῦ ᾿Αμαρίου, το Εζεκίου, ἐν ἡμέραις Ἰωσίου υἱοῦ ᾿Αμὼς βασιλέως Ιούδα ο ἐν οἷς δεδήλωκε τόν τε προφήτην. regis Judæ. Ex bis demonstratur quis fuerit proἱπως ἐστὶ καὶ ὅθεν καταγόμενος καὶ ἐν τίνι καιρῷ “pheta et a quibus stirpem ducat, et quo tempore πεῖται τὴν προφητείαν. Αρχεται δὲ τῆς τῶν ἐσο μνιο προβλήσεως οὕτως· «Εκλείψει εκλιπέτω τότε ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς, λέγει Κύριος.» Γεγίνε σαν μὲν γὰρ αἰχμάλωτοι παντελῶς αἱ δέκα φυ λεῖ· κεκρατηκότες δὲ ἐκείνων Ασσύριοι ἐπῆλθον μία καὶ τῇ Ἱερουσαλήμ ὡς αἱρήσοντες καὶ ταύτην. ὺς & τὴν φοβερὰν ἐκείνην ἐδέξαντο διὰ τοῦ ἀγγέ στο πληγήν, μετά πολλοῦ μὲν τοῦ δέους εἶδον οἱ να τα προς φυγὴν ὀπόσοι γε τῆς διὰ τοῦ ἀγγέλου τελεσμίες γεγόνεσαν ἐκτός· ἐν εἰρήνῃ δὲ βαθείᾳ τὰ καὶ τὴν Ἱερουσαλήμ γέγονεν ἐκ τούτου· ἐπειδὴ πόσον τοὺς τῆς Ἰούδα φυλῆς τούς τε τὴν Ἱερουσαἣν αἰκοῦντας, οὐ τῆς τιμωρίας τῶν 'Ασσυρίων τὸ μέγεθος ἐσωφρόνισεν, οὐ τῶν δέκα φυλῶν ἐφόβησεν ἡ viventes, hinc necessario exorsus est dicens, neερμαλωσία, με μενήκασι δὲ οὐθὲν ἔλαττον ἐκείνων παχωρίς τα καλά σεβεία συζῶντες καὶ οὗτοι, ἀναγκαίως που δεν ήρξατο τοῦτο λέγων, ὅτι ἀνάγκη καὶ τοὺς υπολοίπους εκλιπεῖν τοῦ λαοῦ, ἀφαιρεθέντας μὲν τῆς τῆς τῆς ἐπαγγελίας, απαχθέντας δὲ εἰς αἰχμαλωσίαν· ἐπειδὴ καὶ οὗτοι μεμενηκότες, οὐδὲν ἐκείνων ἔλαττον κορίησεν ἀσεβοῦντες. (p. 382) Καλῶς δὲ καὶ ἐν ἀποπάσει την μήνυσιν ποιεῖται· ὡς ἂν δεικνὺς ὅτι τούGrece filium. cesse fore ut reliqua etiam populi pars deficiat, de terra promissionis abrepta, et in captivitatem traducta: quandoquidem bi etiam qui illic remanse rant, baud minus illis visi sunt peccatores. Egregie autem cum absoluta sententia facit prædictionem, ut ostendat dignos illos semet malis his, per ea quæ gesserant, effecisse; unde et Deus talia de 251 iis decernere adductus sit. Jam postquam Diglized by Google

neraliter dixit, Defciant omnia, pergit dicere των αξίους ἑαυτοὺ; δι᾽ ὧν ἔπραττον πεποιήκασιν· particulatim: ‹Deficiat homo, et jumenta deficiant, .. necnon coeli volucres, et maris pisces: et infrmabuntur impii, et auferam iniquos a facie terræ, dicit Dominus. › Hyperbolice quidem hominibus ac jumentis volucres quoque et pisces copulavit: vel etiam tropice, ceu solet loqui; ita ut volucres dicat illos qui principatu inter cæteros homines eminent, pisces vero plebeios qui valde humiliter repunt. Mox et causam addens, • Et infirmabuntur, inquit, impii, et auferam iniquos de facie terræ, dicit Dominus. › Qui impie injusteque vivunt, ad extremain deducentur infirmitatem, quia sub hostilis manus ictu cadent: reliqui vero mancipio capti, abducentur a regione, quam a me acceptam non sine multis sceleribus retinebant. ὅθεν δὴ καὶ ἀποφήνασθαι περὶ αὐτῶν τοιαῦτα προς ἧκται Θεός. Εἶτα καθολικῶς εἰπὼν, «Εκλιπέτω πάν τα, ο ἐπάγει κατά μέρος· ο Εκλιπέτω ἄνθρωπος, καὶ κτήνη ἐκλιπέτω, τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ καὶ οἱ ἰχθύες τῆς θαλάσσης· καὶ ἀσθενήσουσιν οἱ ἀσεβεῖς· καὶ ἐξαρῶ τοὺς ἀνόμους ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς, λέ. γει Κύριος.» Υπερβολικῶς μὲν τοῖς ἀνθρώποις καὶ τοῖς κτήνεσι τά τε πετεινὰ καὶ τοὺς ἰχθύας συνήψεν ἢ καὶ τροπικῶς, καθώς είωθεν λέγειν, ἵνα πετεινά μὲν εἴπῃ τοὺς δυναστείας ὑπεραιρομένους τῶν λοιπῶν, ἰχθύας δὲ τοὺς ἐν τῷ δήμῳ διὰ ταπεινότητα Έρποντας πολλήν. Καὶ τὴν αἰτίαν δὲ ἐπάγων, «Κα ἀσθενήσουσιν οἱ ἀσεβεῖς, καὶ ἐξαρῶ τοὺς ἀνόμους ἀπὸ προσώπου τῆς γῆς, λέγει Κύριος.» Οἱ γὰρ ἀσεβείς καὶ ἀνομία συζῶντες, (ρ. 583) εἰς παντελή καταντή σουσιν ἀσθένειαν, ὑπὸ τῇ τῶν πολεμίων πεπτωκότες χειρί· οἱ λοιποί τε αἰχμαλωσίᾳ ληφθέντες, ἀφαιρεθή σονται τῆς γῆς, ἣν παρ' ἐμοῦ λαβόντες μετὰ πολλῆς κατεῖχον τῆς παρανομίας. VERS. 4-6. - Deinde de quibus hæc dicat, clarius explanans, «Extendam, inquit, manum meam super Judam, et super omnes Hierusalem incolas. Postquam de tribu et urbe capturum se pœnas dixit, necessario tantæ animadversionis causas recitat: Et auferain de loco isto nomina Baalim, et nomina delubrorum cum sacerdotibus, et qui adorant super tecta exercitum cœli, et qui jurant per Dominum, et qui jurant per Melchomum, et qui declinant a Domino, et qui Dominum non quærunt, et qui non retinent Dominum. Ejiciam omnino de loco hoc, partim cædi tradens, partim captivitati; idola simul omnia destruens, et illorum culturam, cum iis qui sacerdotes eorumdem videbantur; postremo illos qui super tecta luminaribus coli cultum exhibere studebant. Sed justam apprime ii patientur pœnam, qui circa templum meum versantes, non erubescunt idolorum cultui vacare: sed modo 252 quidem, cultus mei se memores ostendentes, per ine jurant; modo autem per idola quoque jurant: etenim Melchomum idolum nominat, ut ex uno, prout sulet, cuncta denotel idola. ἐνδείκνυνται θεραπείας φροντίζειν δι᾽ ἂν αὐτοῖς ὁμνύουσι· Μελχόμ γὰρ τὸ εἴδωλον λέγει· ἵν' ἀφ' ἑνὸς, Multas memini me prætermittere fabulas eorum qui ad Syriacam interpretationem respiciunt, ne ineptiis viderer divinam implere Scripturam. Nunc vero opportune existimo rei hujus facere mentionem, ob coarguendum tum id quod ab ipsis nunc incongrue dicitur, tum etiam cætera hujusmodi, quæ ab iisdem dicta, ego tamen ob eam quam retuli causam prætermisi. Dicunt igitur vocabulum Melchomum hoc loco regem significare; quia Melchom rex dicitur in Syrorum atque Hebræorum lingua; sed interpretes errore deceptos, pro rege Melchomum dixisse, quod est idolum. Atqui illud imprimis oportebat considerare, divinam Scripturam Hebraico sermone fuisse dictatam, ad Syrorum autem usun translatam fuisse abs quolibet homine (neque enim ad hunc usque diem quis ille fuerit rescitum est). In Græcorun autern linguam Στίχ. δ-ς'. - Εἶτα καὶ περὶ τίνων λέγει σαφέστερον ποιῶν, «Καὶ ἐκτενῶ τὴν χεῖρά μου ἐπὶ Ἰούδαν καὶ ἐπὶ πάντας τοὺς κατοικοῦντας Ιερουσαλήμ. Κατά τε τῆς φυλῆς, κατά τε τῆς πόλεως ἐπ άξειν εἰρηκὼς τὴν τιμωρίαν, ἀναγκαίως δὲ καὶ τὰ; τῆς τοσαύτης τιμωρίας λέγων αἰτίας· ι Καὶ ἐξαρῶ ἐκ τοῦ τόπου τὰ ὀνόματα τῶν Βααλίμ, καὶ τὰ ἀνά ματα τὰ τῶν ἱερῶν μετὰ τῶν ἱερέων, καὶ τοὺς προς κυνοῦντας ἐπὶ τὰ δώματα τῇ στρατιᾷ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τοὺς ὀμνύοντας κατὰ τοῦ Κυρίου, καὶ τοὺς ὀμνύον τας κατὰ τοῦ Μελχόμ, καὶ τοὺς ἐκκλίνοντας ἀπὸ τοῦ Κυρίου, καὶ τοὺς μὴ ζητοῦντας τὸν Κύριον, καὶ τοὺς μὴ ἀντεχομένους τοῦ Κυρίου. ο 'Αφελώ γὰρ παντελῶς τοῦ τόπου τούτου, τοὺς μὲν τῇ σφαγῇ, τοὺς δὲ τῇ αἰχμαλωσίᾳ, συναφανίζων αὐτοῖς καὶ τὰ εἴδωλα πάντα, τήν τε ἐπ' αὐτοῖς θεραπείαν, μετὰ τῶν με· ρατεύειν αὐτοῖς δοκούντων, πρὸς ἀπασί τε τοὺς ἐπὶ τῶν δωμάτων τοὺς κατ' οὐρανὸν φωστῆρας θεραπεύειν ἐσπουδακότας· δικαίαν γὰρ δὴ μάλιστα οὗτοι δέξον ται τὴν τιμωρίαν, οἱ περὶ τὸν ναὸν οἰκοῦντες τὸν ἐμὸν οὐκ αἰσχύνονται περὶ τὴν τῶν εἰδώλων ἀσχο λούμενοι θεραπείαν" (p. 584) ἀλλὰ ποτὲ μὲν τῆς ἐμῆς ὀμνύειν κατ' ἐμοῦ δοκῇ, ποτὲ δὲ κατὰ τῶν εἰδώλων καθὼς εἴωθεν, ἅπαντα εἴπῃ τὰ εἴδωλα. p ᾿Αλλὰ γὰρ πολλὰς μὲν οἶδα μυθολογίας παρεὶς τῶν πρὸς τοὺς Σύρους κεχηνότων, ὡς ἂν μὴ φλυαριῶν δοκοίην ἐμπιμπλᾷν τὴν θείαν Γραφήν· ἐν καιρῷ δὲ νῦν ἐνόμισα διὰ τούτου ποιήσασθαι μνήμην, εἰς ἔλεγο χον εἴτε τοῦ νῦν οὐ δεόντως παρ' αὐτῶν λεγομένου, εἴτε καὶ τῶν λοιπῶν, & λεγόντων αὐτῶν παρῆκα δι' ἦν ἔφην αἰτίαν. Λέγουσι γὰρ ὅτι Μελχόμ. ἐνταῦθα τὸν βασιλέα βούλεται εἰπεῖν· Μελχόμ γὰρ τοῦ βασι λέως λεγομένου κατὰ τὴν Σύρων καὶ Εβραίων γλῶτα ταν, πλανηθέντας τοὺς ἑρμηνεύσαντας, ἀντὶ τοῦ βα σιλέως, Μελχόμ εἰπεῖν, ὅπερ ἐστὶν τὸ εἴδωλον. Ούς ἐχρῆν πρὸ πάντων ἐκεῖνο συνιδεῖν, ὅτι κατὰ μὲν τὴν 'Εβραίων γλῶτταν εἴρηται τὰ τῆς θείας Γραφῆς. ἡρμήνευτα: δὲ ταῦτα εἰς μὲν τὴν Σύρων παρ' ὅτω δήποτε (οὐδὲ γὰρ ἔγνωσται μέχρι τῆς σήμερον ὅστις ποτὲ οὗτός ἐστιν )· εἰς δὲ τὴν Ἑλλήνων ἑβδομήκοντα μετενηνόχασιν ἄνδρες πρεσβύτεροι τοῦ λαοῦ, ἐπιστή

COMMENTARIUS IN SOPHONIÆ CAP. I. 15% peritissimi linguæ propriz, periti pariter divinarum Scripturarum, a pontifce cunctoque populo Israelitico probati, ceu præ cæteris omnibus interpretando idonei: quorum interpretationem atque editionem beatos quoque apostolos receptam habuisse apparet; qui etiam accedentibus ad fidem ex cɩhni - cis, et Vetus antea Testamentum prorsus ignoran tibus, divinas tradiderunt Scripturas, Græcorum lingua expressas, secundum septuaginta virorum interpretationem: a quibus eas acceptas nunc omnes tenemus, qui ex ethnicis in Christi partes concessimus; easque et in ecclesiis legimus, et domi babemus. Quidni ergo insanum sit existimare, septuaginta viros tales 253 tantosque adeoque proμόνες μὲν ἀκριβῶς τῆς γλώττης τῆς οἰκείας, επιστή- septuaginta viri converterunt, seniores de populo, μενες δὲ καὶ τῶν θείων Γραφῶν, ὑπό τε τοῦ ἱερέως καὶ παντὸς τοῦ Ἰσραηλιτικοῦ λαοῦ δοκιμασθέντες, (β. 385) ὡς ἂν πάντων μάλιστα πρὸς τὴν ἑρμηνείαν ἄξιοι· ὧν τήν τε ἑρμηνείαν καὶ τὴν ἔκδοσιν καὶ οἱ μακάριοι ἀπόστολοι δεξάμενοι φαίνονται προδήλως, οἱ καὶ τοῖς ἀπὸ ἐθνῶν πεπιστευκόσιν οὐδ᾽ ὅλως προς έχουσι πρότερον τοῖς τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, παρέδωχεν τάς θείας Γραφὰς ἐπὶ τῆς Ἑλλήνων κειμένας γλώσσης κατὰ τὴν τῶν Ἑβδομήκοντα ἑρμηνείαν παρ' ὧν δὲ καὶ παραλαβόντες αὐτὰς νῦν ἔχομεν ἅπαντες οἱ ἐξ ἐθνῶν τῷ Δεσπότη πεπιστευκότες Χριστῷ, ἄν τε ταῖς ἐκκλησίαις ἀναγινώσκοντες καὶ κατ' οἶκον ἔχοντες. Πῶς οὖν οὐκ ἀνόητον νομίζειν ὅτι οἱ μὲν Εβδομήκοντα καὶ τοσοῦτοι καὶ τοιοῦτοι καὶ οὕτω δεδοκιμασμένοι διασφάλλοντο περὶ λέξιν, οἱ καὶ πρὸ πάσης ἑρμηνείας • batos, errasse in vocabulo; qui et ante quamlibet βεσαν πάντως τὸ ἐν τῇ θείᾳ κείμενον Γραφῇ, καὶ εἰτε βασιλές λέγει, είτε εἴδωλον; Αξιοπιστότερον δὲ απάντων ἐκείνων υπειλήφθαι προσήκεν ἕνα τινὰ ἀγενῆ εἰς τὴν Σύρων γλώτταν μεταβεβληκότα τὰ Εβραίων, ὡς γέ φασι· πρὸς τῷ κἀκεῖνο δῆλον εἶναι, ὅτι τῆς τῶν εἰδώλων ἕνεκεν θεραπείας αὐτοὺς ὁ Θεὸς αἰτιᾶται ἐν τούτοις διὰ τοῦ προφήτου· καὶ ἐπειδὴ περὶ τὸν ναὸν τὸν θεῖον ὄντες τοιαῦτα διεπράττοντο, τοτε αὐτοῖς ἐπιμέμφεται, ὅτι καὶ τὸν τοῦ ναοῦ Θεὸν θεραπεύειν εδόκουν, τουτέστι τὸν τοῦ παντὸς Κύριον, καὶ τῆς τῶν εἰδώλων οὐκ ἀπείχοντο θεραπείας. Του δὲ εἰδώλου τούτου μέμνηται καὶ ὁ μακάριος Αμὼς ὁ προφήτης (p. 586) ὡς ὑπὸ ᾿Αμμανιτών θεραπευομέκαι, λέγων οὕτως· Καὶ πορεύεται Μελχόμ ἐν αἰχμαλωσία, οἱ ἱερεῖς αὐτοῦ, καὶ οἱ ἄρχοντες αὐτῶν ἐπὶ τὸ εντό, λέγει Κύριος· τοῦτο λέγων ὁ καὶ πολλαχοῦ φαίκαι διὰ τῶν προφητῶν εἰρημένον, ὅτι ἡ κατὰ ὀργὴν εἰεν ἐπαγομένη τιμωρία τοῖς ἀλλοφύλοις ἄχρι τῶν εἰδώλων καὶ τῶν ἱερατευόντων αὐτοῖς ἐξετείνετο. Οτι Ο άπασαν τὴν περὶ τὰ εἴδωλα θεραπείαν ἐκ τῶν παρὰ τοῖς Ἕλλησι θρησκευομένων δαιμόνων είλκυσαν Η Ισραηλίται, δῆλον ὡς ὁ μακάριος λέγει Δαυΐδ • Καὶ ἐπεμίγησαν ἐν τοῖς ἔθνεσι, καὶ ἔμαθον τὰ ἔργα αὐτῶν, καὶ ἐδούλευσαν τοῖς γλυπτοῖς αὐτῶν· ἡ δειχνύς ὅτι τὴν ἐκείνων ήσπάσαντο εἰδωλολατρείαν· ὡς τὸν αὐτὸν φαίνεσθαι τρόπον καὶ τὴν περὶ τὸ εἴδωλον, δ Η λχομ ἐκαλεῖτο, θεραπείαν αὐτοὺς ποιεῖσθαι. interpretationem probe sciebant quid esset in divina Scriptura, et utrum regem ea diceret an idolum? Nam majore fide dignum, præ cæteris cunctis, judicare oporteret, unum quemlibet obscurum hominem qui in Syrorum linguam convertit Hebraicum textum, ut afunt. Præterquam quod illud etiam patet, nempe de idolorum cultu Deum Israelitas hoc loco accusare per prophetam. Et quia circa divinum templum incolentes, hæc agebant, hoc illis exprobrat, quod cum templi Deum venerari viderentur, id est universi mundi Dominum, ab idolorum tamen non abstinebant obsequio. Porro hujus idoli beatus quoque meminit Amosus propheta, ceu ab Ammanitis adorati. Dicit enim: E: vadit Melchom in captivitatem, ejusque sacerdotes. et principes populi simul, dicit Dominus. lioc dicens, quod sæpenumero apud prophetas legere est, quod nempe qualibet ex indignatione, imponenda alienigenis pœna, usque ad idola horumque sacerdotes deveniet. Quod autem omnem idolorum superstitionem, a cultis apud ethnicos dæmonibus Israelitæ contraxerint, exploratum est, dicente beato Davide ":. Et commisti sunt inter gentes, et didicerunt opera eorum, et servierunt sculptilibus eorum; quibus verbis demonstrat idololatriam suam Israelitas ab ethnicis condidicisse. Pari ergo modo apparet ens circa idolum, quod Melchom nuncupabatur, superstitionem exercuisse. Στίχ. 5-0. Ο μέντοι γε προφήτης τοῖς εἰρημέτας ούτως επάγει·. Καὶ τοὺς ἐκκλίνοντας ἀπὸ τοῦ Κυρίου, καὶ τοὺς μὴ ζητοῦντας τὸν Κύριον, καὶ τοὺς με αντεχομένους τοῦ Κυρίου.» Βουλόμενος εἰπεῖν Τα ἀπὸ τούτων δήλους ἑαυτοὺς καθιστῶσιν ἀπηλλοερωμένους παντελῶς τῆς ἐμῆς εὐνοίας, καὶ μηδένα λόγον ἐθέλοντας ἐμοῦ τε καὶ τῶν ἐμοὶ δοκούντων ποιεῖπρόδηλον γὰρ ὡς τῆς ἐμῆς γνώσεως ἀντεχόμεγνησίως, οὐκ ἂν ποτε προσέσχον εἰδώλοις. Εἰρηπώς δε δικαίας τῆς τιμωρίας τὰς αἰτίας, επάγει· • Ελαβείσθε ἀπὸ προσώπου Κυρίου τοῦ Θεοῦ, .δ. 387) διότι ἐγγὺς ἡμέρα Κυρίου· ὅτι ἡτοίμασε Κύριος την θυσίαν αὐτοῦ, ἡγίασε τους κλητοὺς αὐτ Psal. cr, 35. VERS. 6-9. Age vero propheta post superiora ita pergit dicere: Et eos qui declinant a Domino, et qui nou quærunt Dominum, et qui non retinent Dominum.» Significans nimirum, eos ita agendo, manifeste ostendere se omnino alienos ab amore Dei, nullamque hujus, et preceptorum cjusden habere rationem. Perspicuum est enim, quod si fideliter scientiam mei retinerent, nequaquam idolis adhærereut. 256 Jam postquam dixit juste animadversionis causam, prosequitur: Timete a ſacie Domini Dei, quia prope est dies Domini Dei, quia paravit Dominus hostiam suam, et sanctifcavit vocatos suos. › Sed quoniam Deum negle-

' xistis, necessario nunc timebitis universalem Do- τοῦ. ο 'Αλλ' ἐπειδὴ ἀμελῶς περὶ τὸ θεῖον ἐσχήκατε, minum, cum dignam poenam peccatis vestris imponet. Non enim abest tempus illud, imo proximum est, quo vos hostibus quasi victimas tradet: quos ille hostes proprio mandato ad hoc elegit vocavitque. Id enim significant verba, • sanctificavit vocatos suos, quasi dicat habere se jam deleclos, quos ad hanc hostiam mactandam vocavit; hostes nimirum intelligens, qui et vos immolabunt. . Et erit in die hostiæ Domini, et ulciscar super principes, et super domum regis, et super omnes qui induti sunt veste peregrina. Et ulciscar manifeste super vestibula in die illa, qui complent domum Dei sui impietate ac dolo.» Tempore illo puniam eos qui principes vestri videntur, ipsamque regis domum funditus destruam, quia in captivitatem abducendus est is qui tunc rex vester videbitur: atque in omnes prorsus animadvertam, qui tantopere imitationi ethnicorum semet tradiderunt, ut etiam vestium illarum usum affectaverint, quæ a lege vetitæ, gentibus congruunt. Cunctos, inquam ante vestibula templi puniam, contra quod impie egerunt; dum illuc ingrederentur quidem ob simulandum cultum meum, sed nonnisi cum hypocrisi et dolo introire illuc auderent: siquidem nullam veræ religionis rationem habere voluerunt, sed idolis potius studiose adhærere. νῦν γοῦν ὑπ' αὐτῆς τῆς ἀνάγκης φοβηθήσεσθε τὸν τοῦ παντὸς Κύριον, ὅτε τὴν τιμωρίαν ὑμῖν ἀξίαν ἐπάγει τῶν πλημμελημάτων· οὐδὲ γὰρ ἀφέστηκεν ὁ καιρὸς ἐκεῖνος, ἀλλὰ καὶ μάλα γε ἐγγύθεν ἐστὶν, ἐν ᾧπερ ὑμᾶς τῇ τῶν πολεμίων παραδώσει θυσίᾳ, οὓς οἰκείῳ προστάγματι ἀφώρισέν τε καὶ κέκληκεν ἐπὶ τούτῳ τοῦτο γὰρ λέγει τό, «ἡγίασε τοὺς κλητοὺς αὐτοῦ, ο ἵνα εἴπῃ ὅτι ἀφωρισμένους ἔχει τοὺς εἰς τὴν θυσίαν ταύτην κεκλημένους· λέγει δὲ τοὺς πολεμίους, οι καταθύσουσιν ὑμᾶς. «Καὶ ἔσται ἐν ἡμέρᾳ θυσίας Κυρίου, καὶ ἐκδικήσω ἐπὶ τοὺς ἄρχοντας, καὶ ἐπὶ τὸν οἶκον τοῦ βασιλέως, καὶ ἐπὶ πάντας τοὺς ἐνδεδυμέ νους ἐνδύματα ἀλλότρια· καὶ ἐκδικήσω ἐπὶ πάντα; ἐμφανῶς ἐπὶ τὰ πρόπυλα ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, τοὺς πληροῦντας τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ αὐτῶν ἀσεβείας καὶ δόλου.» Εν ἐκείνῳ δὴ τῷ καιρῷ τοὺς ἄρχειν ἐν ὑμῖν δοκοῦντας τιμωρήσομαι· αὐτόν τε παντελῶς ἀφανιώ τοῦ βασιλέως τὸν οἶκον, ἅτε πρὸς αἰχμαλωσίαν ἀπὸ άγεσθαι μέλλοντος τοῦ τότε βασιλεύειν ὑμῶν δοκοῦντος· (p. 388) καὶ πάντας δὲ καθάπαξ τιμωρήσομαι τοὺς οὕτω πρὸς τὴν ῾Ελληνικήν μίμησιν ἑαυτοὺς ἔχε δεδωκότας, ὡς καὶ τῶν ἱματίων ζηλοῦν τὴν χρῆσιν τὴν τῷ νόμῳ μὲν ἀπηγορευμένην, τοῖς ἔθνεσι δὲ ἀρ μοδίαν. Πάντας δή, φησί, περιφανώς τιμωρήσομαι πρὸ τῶν τοῦ ναοῦ προθύρων, εἰς δν ἠσέβουν, εἰσιά. τες μὲν τῷ δοκεῖν εἰς ἐμὴν θεραπείαν, μεθ' ὑποκρί σεως δὲ καὶ δόλου ποιεῖσθαι τὴν εἴσοδον τολμῶντες, εἴ γε τῆς μὲν εὐσεβείας οὐθένα λόγον ἐβούλοντο ποιεί σθαι, τοῖς εἰδώλοις δὲ προσανεῖχον σπουδῇ. Στίχ. ι', ια'. — ι Καὶ ἔσται ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρα, λέγει Κύριος, φωνὴ κραυγῆς ἀπὸ πύλης ἀποκεντούν των, καὶ ὁλολυγμὸς ἀπὸ τῆς δευτέρας, καὶ συντρι μὸς μέγας ἀπὸ τῶν βουνῶν.» Τότε δὴ φοβερά μέν τις γενήσεται φωνὴ ἀπὸ τῆς πύλης λαβοῦσα τὴν ἀρ χήν, διὰ τῶν εἰσιόντων τε πολεμίων, καὶ πολὺν έργα ζομένων τὸν φόνον διαδέξεται δὲ τὴν φωνὴν ἐκείνην ὀλολυγή τις ἀφόρητος τῶν κατ' οἰκίαν συντριβομένων τε καὶ ἀπολλυμένων ποικίλως, ἔτι καὶ τῶν ἐν ὑψη λοτέροις τόποις ἐλπίδι φυγῆς κατατρεχόντων (τοῦτο γὰρ λέγει ο βουνῶν» ), οὐ μόνον οὐδὲν ὠφελεῖσθαι δυναμένων ἐντεῦθεν, ἀλλὰ γὰρ καὶ τὴν ἐσχάτην δεχθ μένων τιμωρίαν. Οἷς ἀκολούθως ἐπάγει· «θρηνεῖτε, οἱ κατοικοῦντες τὴν κατακεκομμένην.» Ενταῦθα δι φησί, θρηνεῖν ἅπαντας ἄξιον τοὺς οἰκοῦντας τὴν λε· VERS. 10, 11. - Εt erit die illa, dicit Dominus, vox clamoris a porta cædentium, et ululatus a secunda, et contritio magna a collibus. › Tunc sane vox quædam terribilis exaudietur, a porta incipiens, propter hostes irrumpentes multamque occidionemn 255 facientes. Excipiet vero vocem illam ululatus intolerabilis hominum per domos contritorum varieque pereuntium; insuperque eorum qui ad celsiora loca spe evadendi confugient (id enim dicit vocabulum collibus), neque tamen quidquam opis invenient, sed extremum supplicium perferent. Quibus consentanec subdit: Plangite, qui habitatis concisam. › Nunc, inquit, lamentari dignum est habitatores Hierusalem, quam varia cæde incolarum hostes concident, ejusque difcia perfringent, et inquilinos trucidabunt. ρουσαλήμ, ἣν διαφόρως διὰ τῶν οἰκούντων κατακό Quia universus populus assimilatus est Chanaani, disperierunt omnes qui elati erant argento.» Quandoquidem Chananæorum mores imitati sunt, ideo par illis sustinuere supplicium, pessumdati; quemadmodum scilicet et illi perierunt cum regionem Israelitis tradidit Deus. Simul peribunt cum reliquis, illi qui superbiebant, divitiis se fultos cernentes: nullum a suis opibus emolumentum babebunt, sed contra omnino bonis suis spoliati, pauperrimis similes flent. ἑαυτούς, μηδὲν ἐκ τῆς εὐπορίας κέρδος λαβόντες· ραπλήσιοι γεγονότες τοῖς παντελῶς πενομένοις. Ita hic cod. Cod. ἐκδίκησιν. ψουσιν οἱ πολέμιοι, τάς τε οἰκοδομὰς αὐτῆς διατέ μνοντες, καὶ τοὺς κατοικοῦντας διασφάττοντες. • Διότι ώμοιώθη πᾶς ὁ λαὸς Χαναάν, ἐξωλοθρεύ θησαν πάντες οἱ ἐπηρμένοι ἀργυρίῳ.· Ἐπειδὴ γὰρ τῶν Χαναναίων ἐμικήσαντο τὸν τρόπον, (p. 589) διά τοῦτο παραπλησίως ἐκείνοις καὶ τὴν τιμωρίαν ἐδέξαντο ἀπολλύμενοι παντελῶς, ὅνπερ δὴ τρόπον ἀπώλοντο κἀκεῖνοι όπηνίκα τοῖς Ἰσραηλίταις παρεδίδου τὴν τὴν ὁ Θεός· συναφανισθήσονται γὰρ δὴ πάντες τοῖς λοι τοῖς καὶ οἱ μέγα φρονοῦντες ἐπὶ πλούτῳ θεωροῦντες τοὐναντίον μὲν οὖν ἐν τῇ ἀφαιρέσει τῶν οἰκείων και Cod. διὰ τί.

COMMENTARIUS IN SOPHONIE CAP. 1. VERS. 12-16. • Et erit in die illa, scrutabor Hierusalem cum lucerna. Quoniam eorum, qui intima et in tenebris condita quærunt, mos est lucerna uti ad accuratiorem latentium rerum vestigationem, idcirco sic loquitur, fore nempe ut multa cum sedulitate vestigentur res omnes Hierusalem, ut nibil opum ejus bostes lateat. Quo fit ut consentanee subjungat, • Disperierunt omnes elati argento; significans fore ut cuncti divitum thesauri diripiantur, cum nihil hostium vestigationem vitaturum bit. ‹ Et ulciscar super viros, qui contemnunt custodias suas, qui dicunt in cordibus suis: Utique ne faciat bene Dominus, et non faciat male. Mos, inquit, puniam qui præcepta mea cukamque omnino aspernantur, quibus custodiri ac servari ab omni 256 detrimento poterant: contraque existimant deri non posse ut mali aliquid eis accidat talia peccantibus. Nam dictioNe bene faciat, figurate legenda est pro, bene faciet. «Et erit fortitudo eorum in direptionem, et domus eorum in dissipationem: et ædificabunt domos, et non habitabunt in eis; et plantabunt vineas, et non bibent vinum earum, quia juxta est dies Domini magna, juxta est et velox nimis.» Universa, inquit, eorum fortitudo al hostibus exstinguetur, destruentur cunctæ domus eorum: neque ædificiis fruentur quæ sedula cura exstruxerant, neque de arvis suis fructum carpent. Quoniam adest propeque est Dei dies, quo cuncta evenient quæ de illis decrevit Deus. ‹ Vox diei Domini amara et dura posita est. Prædicitur tempus divini decreti, amaritudine multa et asperitate plenum. c Potens dies iræ. Validus adinodum diei illius furor. «Dies illa, dies tribulationis et angustiæ, dies intempestivitatis et exitii, dies tenebrarum et caliginiş, dies nebulæ et turbinis, dies tubæ et clamoris super urbes munitas et super angulos excelsos. > Στίχ. ιβεις. — «Καὶ ἔσται ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, Εξερευνήσω τὴν Ἱερουσαλήμ μετὰ λύχνου.» Επειδή τοῖς τὰ ἐνδότατα καὶ σκότῳ πως κατειλημμένα ζη τοῦσιν, ἔθος λύχνῳ κεχρῆσθαι πρὸς ἀκριβεστέραν ἔρευναν τῶν ἀποκεκρυμμένων, τοῦτο λέγει, ότι μετὰ πολλῆς τῆς ἀκριβείας ἐξερευνηθήσεται πάντα τὰ τῆς Ἱερουσαλήμ, ώς μηδὲν τῶν ἐνόντων διαλαθεῖν τοὺς πολεμίους. Όπερ [δ. ὑπερ] ἀκολούθως ἐπήγαγεν τό, • Εξωλοθρεύθησαν πάντες οἱ ἐπηρμένοι ἀργυρίῳ·, δειπνὸς ὅτι οὕτω πάντα τῶν εὐπόρων ἀφαιρεθήσεται τὰ ὄντα, αὐθενὸς λαθεῖν τῶν πολεμίων τὴν ἔρευναν δυναμένου. • Καὶ ἐκδικήσω ἐπὶ τοὺς ἄνδρας τοὺς καταφρονοῦντας ἐπὶ τὰ φυλάγματα αὐτῶν, τοὺς λέξ γοντες ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, οὐ μὴ ἀγαθοποιήσῃ Κύρος, οὐδὲ μὴ κακώση. • Τιμωρήσομαι γάρ, φησί, ενό τους, (1.500) οι τῶν μὲν προσταγμάτων τῶν ἐμῶν καὶ τῆς θεραπείας κατεφρόνουν παντελῶς τῆς ἐμῆς, ἀφ᾽ ὧν δὴ φυλάττεσθαι καὶ διατηρεῖσθαι ἐκ πέσης ἠδύναντο ἐπηρείας· διακειμένους δὲ ὅτι μὴ οἷόν τέ τι κακήν αὐτοῖς ἐπενεχθῆναι τοιαῦτα παρα παρούσιν· τὸ γὰρ, «Οὐ μὴ ἀγαθοποιήσῃ Κύριος, ο κατά υπόκρισιν ἀναγνωστέον, ἀντὶ τοῦ, Ἀγαθο ποιήσει ο Καὶ ἔσται ἡ δύναμις αὐτῶν εἰς διαρπα γῆν, καὶ οἱ οἶκοι αὐτῶν εἰς ἀφανισμόν· καὶ οἰκοδομή στασιν αυτίας, καὶ οὐ μὴ κατοικήσωσιν ἐν αὐταῖς· καὶ καταφυτεύσουσιν ἀμπελῶνας, καὶ οὐ μὴ πίωσι τὸν οἶκον αὐτῶν· ὅτι ἐγγὺς ἡμέρα Κυρίου ἡ μεγάλη, ἐγγὺς καὶ ταχεία σφόδρα. Πᾶσα μὲν οὖν αὐτῶν ή δύναμις ὑπὸ τῶν πολεμίων περιαιρεθήσεται· ἀφα αισθήσονται δὲ καὶ πάντες αὐτῶν οἱ οἶκοι· καὶ οὔτε τῶν οίκων ἀπολαύσουσιν, οὓς μετὰ πολλῆς οἰκοδομή. αυτές επιμελείας, οὔτε τῶν γεωργιῶν τῶν οἰκείων έρχονται τον καρπόν· ἐπειδὴ πάρεστιν καὶ πλησίον ἔχων ἐστὶν ἡμέρα τοῦ Θεοῦ, καθ' ἣν ἐκβήσεται πάντα ἐπερ οὖν ἀποπέφανται κατ' αὐτῶν ὁ Θεός. «Φωνή ημέρας Κυρίου πικρὰ καὶ σκληρὰ τέτακται.» Μετήνεται γὰρ ὁ καιρὸς τῆς ἀποφάσεως τῆς θείας, αλλες πικρίας τε καὶ τραχύτητος γέμων. «Δυνατή ἡμέρα ὀργῆς.» Ἰσχυρὸς ἄγαν τῆς ἡμέρας εκείνης ὁ θυ μές. «Ἡ ἡμέρα ἐκείνη, ἡμέρα θλίψεως καὶ ἀνάγκης, ἡμέρα ἀωρίας καὶ ἀφανισμοῦ, ἡμέρα σκότους καὶ γνόμου, ημέρα νεφέλης καὶ ὁμίχλης, ἡμέρα σάλπιγγος καὶ κραυγῆς (p. 591) ἐπὶ τὰς πόλεις τὰς ὀχυράς, καὶ ἐπὶ της γωνίας τὰς ὑψηλάς.» Στίχ. 15, ιη'. - Τότε γὰρ ἀνάγκη τε καὶ θλίψις ἔππ πολλὴ, καὶ θάνατοι χωροι τῶν ἐν νηπίᾳ σφα ξεμένων τῇ ἡλικίᾳ· ἀφανισμός τε ἀνθρώπων πολὺς, ὡς ἐντεῦθεν ἅπαντας δοκεῖν σκότῳ, γνόφῳ ή τινι περίλη, περικεχύσθαι καὶ ὁμίχλῃ· ἥ τε γὰρ πολεκαι τέλπιγξ, καὶ ἡ μετὰ ταύτης φωνὴ τῶν πολε μένων μέγιστον ηχήσει προσημαίνουσα τῶν τε ἰσχυρῶν πόλεων καὶ τῶν μεγίστων οἰκιῶν τὴν καθαίρεσιν. • Και εκβλέψω τοὺς ἀνθρώπους, καὶ πορεύσονται ὡς τυφλοί, ότι τῷ Κυρίῳ ἐξήμαρτον· καὶ ἐκχεῶ τὸ εἶναι αὐτῶν ὡς χοῦν, καὶ τὰς σάρκας αὐτῶν ὡς Κάθετα, ο Τη μὲν γὰρ ὑπερβολῇ τῆς θλίψεως διοί τυφλών οὐδέν· οὐδὲ τὰ πρὸ ποδῶν ὁρᾷν οἷοί τι όντες· πείσονται δὲ ἅπαντα συντόμως εἰπεῖν, Επειδήπερ άγαν ἡσέβησαν εἰς Θεόν· ὑπὲρ ὧν αἵματος τις βίσχυσις ὡς ἐκ πολλοῦ γενήσεται φόνου· αἵ τε τῶν ἀποθνησκόντων σάρκες ἀτάφων μενόντων τῶν Εχειρουμένων, ὡσεὶ κόπρος τις κατὰ παντὸς ῥιφήPATROL, GR. LXVI. VERS. 17-18. Tunc enim angustiæ erunt, et tribulatio multa, et immaturæ mortes in tenera occisorum ætate, cædes hominum multa, ita ut abhine videantur omnes tenebris, caligine, et nebula quadam ac turbine circumfundi. Nam et bellica tuba, et hanc subsecutus hostium clamor altissime resonabit, munitarum urbium ac palatiorum exitium portendens. ‹ Et tribulabo homines, et ambulabunt ut caci, quia Domino peccaverunt: et effundam sanguinem eorum sicut pulverem, et carnes eorum sicut stercora boum. › Tribulationis excessu, non erunt cæcis dissimiles, ne illa quidem quæ ante pedes sunt videre valentes. Atque, ut summatim dicam, nihil non 257 patientur, quia graviter in Deum peccaverunt. Ea propter et sanguinis effusio, tanquam multæ occisionis erit, et dccisorum carnes, insepultis mortuis manentibus, quasi fimus quidam omni loco jactabuntur. Et argentum au- «

bæc αὐτῶν οὐ μὴ δυνηθῇ ἐξελέσθαι αὐτοὺς ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς Κυρίου, καὶ ἐν πυρὶ ζήλου αὐτοῦ καταναλω θήσεται πᾶσα ἡ γῆ· διότι συντέλειαν καὶ σπουδήν ποιήσει ἐπὶ πάντας τοὺς κατοικοῦντας τὴν γῆν. ο Ονησις αὐτοῖς οὐδεμία τοῦ πλούτου γενήσεται ἐν συνήγαγον ἀδίκως. (p. 893) ἐπειδὴ ταῦτα πάντα κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον δεύτερα τῆς ὀργῆς ἔσται τῆς θείας, ἢ πυρὸς δίκην πᾶσαν μὲν καταναλώσει τὴν γῆν, πάντας δὲ τοὺς ἐνοικούντας αὐτὴν μετὰ rumque corum non poterit liberare eas in die ira σεται τόπου. 6 Και τὸ ἀργύριον καὶ τὸ χρυσίον Domini, et igne zeli ejus consumetur universa terra: quia consummationem et festinationem faciet super omnes terræ habitatores.» Nibil ipsis proderunt divitiae quas injuste coacervaverunt, quia haec omnia tempore illo divinæ cedent iræ, quæ ignis inslar universam copsumet terram, cunctos autem habitatores ejus multa cum festinatione pessumdabit. Deinde post malorum prædictionem, in spem illas pro more suo propheta erigens, pergit dicere: πολλοῦ γε ἀπολέσει τοῦ τάχους. Εἶτα μετὰ τὴν μήνυσιν τῶν κακῶν, εὐέλπιδας αὐτοὺς καθώς εξωθεν ὁ προ φήτης ποιῶν, ἐπάγει· - ‹ ‹ CAP. II. ‹ VERS. 1.3. — Congregamini, simulque orate, Στίχ. α'-γ'. - Συνάχθητε και συνδεήθητε, τὸ geus incrudita, antequam fatis ut flos pertransiens ἔθνος τὸ ἀπαίδευτον πρὸ τοῦ γενέσθαι ὑμᾶς ὡς ἄνθες diurnus, antequam veniat super vos ira furoris παραπορευόμενον ἡμέρας, πρὸ τοῦ ἐπελθεῖν ἐφ' ὑμᾶς Domini. Agesis enim, omnes qui hactenus officii ὀργὴν θυμοῦ Κυρίου.» ᾿Αλλὰ γὰρ ἅπαντες ὑμεῖς οἱ vestri disciplinam non excepistis, nunc congregali μέχρι τοῦ δεῦρο τὴν τῶν προσηκόντων οὐ δεξάμενοι communes Deo preces extollite, ne forte floris instar παιδείαν, νῦν γοῦν συνελθόντες, κοινὰς τὰς δεήσεις repente marcescentis, supremum exitium patiamini, τῷ Θεῷ προσαγάγετε, ὡς ἂν μὴ δίκην ἄνθους ἀθρόον tola in vos irruente divina ira. Quærite Dominum, ἀφανισθέντος παντελῆ τὴν ἀπώλειαν ὑπομείνητε, emeli humiles terra.» Vos qui præ cæteris terraz ὁλοτελοῦς ἐφ' ὑμᾶς ἐνεχθείσης τῆς ὀργῆς τῆς θείας. incolis, calamitatibus inflictis humiliati fuistis, • Ζητήσατε τὸν Κύριον, πάντες ταπεινοὶ γῆς.» Και nunc resumpto veræ pietatis studio, misericordiam οἱ παρὰ πάντας τοὺς τὴν γῆν οἰκοῦντας ταῖς ἐπενε· implorate divinam. Judicium operamini et justi- χθείσαις ὑμῖν συμφοραῖς τεταπεινωμένοι, ἐπιμελη tiam quærite. Nunc facti justi debitæ honestatis θέντες τῆς εὐσεβείας, τὸν ἔλεον αἰτήσατε τὸν θεῖον. judices, discernentesque a deteriore melius, justi- • Κρίμα ἐργάσασθε καὶ ζητήσατε δικαιοσύνην. ο tiæ date operam. «Quærite mansuetudinem et respon- Νῦν ὀρθοὶ τοῦ προσήκοντος γενόμενοι κριταί, καὶ dete ea, ut prolegamini in die iræ Domini. Mansue- διακρίνοντες ἐκ τοῦ χείρονος τὸ κρεῖττον ἐπιμελεῖσθε tulinen eligite et patientiam, secus ac olim injuste τοῦ δικαίου. (p. 395) «Ζητήσατε πραότητα καὶ ἀποκρί pauperum oppressioni operam dedistis: 258 quin νεσθε αὐτὰ, ὅπως σκεπασθῆτε ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς Κυ adeo spondete, niorum horum fore vos studiosos: id ρίου. › Επιείκειαν ἔλεσθε καὶ ἀνεξικακίαν, ἀνθ᾿ ἧς enim valet dictio, «Respondeteea; ut tempore punitio. πρότερον κατὰ τῶν πενεστέρων ἐπετηδεύετε ἀδικίας, nis consequamini aliquam a Deo opem. Postea recitat καὶ δὴ σύνθεσθε περὶ τὴν τούτων ἔχειν σπουδήν τούτο inferendas alienigenis castigationes, propter illorum γὰρ λέγει τό, «Καὶ ἀποκρίνεσθε αὐτὰ, ο ὡς ἂν προσ adversus Israelitas iniquitatem, ut sic majorem γένοιτο ὑμῖν ἐν τῷ καιρῷ τῆς τιμωρίας τυχεῖν τινος Dei erga hos tutelam demonstret. παρὰ τοῦ Θεοῦ βοηθείας. Εἶτα λέγει τὰς κατὰ τῶν επάγεσθαι μελλούσας ὡς ἂν μείζονα τῆς περὶ αὐτοὺς ἀλλοτρίων τιμωρίας ὑπὲρ τῆς εἰς αὐτοὺς ἀδικίας · κηδεμονίας τοῦ Θεοῦ ποιήσαιτο τὴν ἀπόδειξιν. VERS. 46. - Quia Gaza diripietur, et Ascalon in desolationem, et Azotus meridie projicietur, et Accaron eradicabitur.» Alienigena omnes, propter ea quæ adversus vos egerunt, non vulgare supplicium perferent. Jam ‹ meridie, commune aliis vocabulum, dicit pro, manifeste, ita ut res neminem Lateat: nam quæ de singulis dicit urbibus, sive Gaza, sive Ascalone, sive reliquis, communiter de omnibus dicit, etsi diviso sermone, ut solet. Vult enim dicere cunctas alienigenarum urbes direptumn destructumque iri, et omni sua proprietate dejectas supremum excidium passuras.. Væ qui habitatis funiculum maris, advenæ Cretenses! Verbum Domini super vos, Chanaan terrą alienorum. Et perdam vos de habitatione. Et erit Creta pascua gregum, et ovile pecorum. › Quia maritimæ urbes illæ erant, ideo funiculum maris eas appellavit, sicut etiam beatus David ait his verbis: • Dabo tibi terram Chanaan, funiculum hæreditatis vestræ 18:» pro eo ut dicat: at Psal civ, 11. Στίχ. δ'-5'. -- ο Διότι Γάζα διηρπασμένη έσται καὶ Ασκάλων εἰς ἀφανισμὸν, καὶ Άζωτος μεσημε βρίας ἐκριφήσεται, καὶ ᾿Ακκαρὼν ἐκριζωθήσεται. Πάντες γὰρ οἱ ἀλλόφυλοι, ὑπὲρ ὧν καθ' ὑμῶν τε ποιήκασι, τιμωρίαν δέξονται οὐ τὴν τυχοῦσαν τὸ γάρ ο μεσημβρίας» κατὰ κοινοῦ λέγει ἀντὶ τοῦ προδήλως, ώς μηθένα το γινόμενον λαβεῖν· ὁ γέρ περὶ ἑκάστης λέγει τῶν πόλεων, εἴ τε Γάζης, εί τε Ασκάλωνος, εἴ τε τῶν λοιπῶν, κατὰ κοινοῦ περὶ πασῶν λέγει διελὼν τῷ λόγῳ, καθὼς εἴωθε. Βού λεται γὰρ εἰπεῖν ὅτι πᾶσαι τῶν ἀλλοφύλων αἱ πόλεις διαρπαγήσονται τε καὶ ἀφανισθήσονται, καὶ τῆς οἰκείας εὐπραγίας ἀποῤῥιφεῖσαι παντελή δέξονται την ἀπώλειαν. • Οὐαὶ οἱ κατοικοῦντες τὸ σχοίνισμα τῆς θαλάσσης, πάροικοι Κρητῶν· λόγος Κυρίου ἐφ' ὑμᾶς. Χαναὰν γῆ ἀλλοφύλων· καὶ ἀπολῶ ὑμᾶς ἐκ κατη κίας· καὶ ἔσται Κρήτη νομή ποιμνίων, καὶ μάνδρα προβάτων.» (p. 394) Ἐπειδὴ παραλίους εἶναι τὰς πόλεις συνέβαινε, σχοίνισμα θαλάσσης αὐτὰς κατ

COMMENTARIUS IN SOPHONIE CAP. 11. κληκεν, ὡς ὁ μακάριος λέγει Δαυὶδ λέγων· ι Σολ ειώσω την γην Χαναάν, σχοίνισμα κληρονομίας ὑμῶν· ο ἵνα εἴπῃ, ὅτι Εἰς κτήσιν ὑμῖν ἀφορῶ τὴν δεναντίων γῆν, ἐκ μεταφορᾶς τῶν σχοίνῳ μετρούν των τῶν τε διοριζόντων τὴν γῆν. Οὕτως οὖν κανταῦθα λέγει ο τό σχοίνισμα τῆς θαλάσσης, ἡ ἀντὶ τοῦ. Οἱ τὴν παραθαλάττιον οἰκοῦντες μερίδα. Τὸ δὲ ο πάρ οίκοι Κρητών ο λέγει, ἐπειδή τινες ἐκ Κρήτης κατ' ἐμπορίαν αὐτόθι παραγεγονότες ὡς εἰς παραθa λασσίους πόλεις, οἰκεῖν εἴλοντο παρ' αὐτοῖς. Ως καὶ παρὰ τῷ Ἀμως λέγει· «Κατακόψω φυλὴν ἐξ ἀνδρῶν Χαρράν, ο περὶ τῶν ἐκεῖθεν τῇ Δαμασκῷ παρακούντων λέγων· οὕτως γὰρ καὶ ἐνταῦθα παρ οίκους Κρητών καλεῖ, ἵνα εἴπῃ τοὺς παρ' αὐτοῖς οἰκοῦντε; Κρητῶν· βούλεται οὖν εἰπεῖν ὅτι ᾿Αθλιώ Possessioni vestra addicam Chananæorum regionem, sumpta metaphora ab iis qui funiculis metiuntur ac dividunt terras. Ita nunc etiam funiculum maris» dicit, pro maritimæ partis incolis. Denique advenas Cretenses › dicit, quia nonnulli ex Creta inercaturæ causa illuc progressi utpote ad urbes maritimas, ibi babitare maluerunt. Sicut etiam apud Amosum dicitur: «Concidam tribum ex viris Charran 3, loquens scilicet de illius regionis advenis circa Damascum incolentibus. Sic nunc quoque Cretensium advenas dicit, pro ea parte 259 incolarum quæ Creta erat oriunda. Vult ergo dicere: Infelicissimi omnium cuncti vos, qui maritimam partem habitatis cum Cretensibus advenis. Decrevit contra vos omnes Deus, o Chananæam habitantes alienigenæ, perditu-- εσται πάντων, πάντες ὑμεῖς οἱ τὴν παραθαλάττιον rum se vos omnino, necnon a Cretensibus apud vos άπτοντες μερίδα, μετὰ καὶ τῶν παροικούντων ὑμῖν habitatam regionem (quæ pascuum fiet gregum, et Κρητῶν· ἀπυπέφανται γὰρ κατὰ πάντων ὑμῶν ὁ statio ovium) in solitudinem vastam rediget. Θεός τῶν οἰκούντων τὴν Χαναναίαν ἀλλοφύλων· ὅτι ὑμᾶς τε ἀπολέσει παντελῶς, καὶ τὴν ἐκ τῶν Κρητῶν παρ' ὑμῖν οἰκουμένην χώραν, νομή τε ποιμνίων καὶ οἴκησις προβάτων, διὰ τῆς ἐρημίας παραδώσει τῆς πολλῆς. Στίχ. 5. - ο Καὶ ἔσται τὸ σχοίνισμα τῆς θαλάσσης VERS. 7. Et erit funiculus maris reliquis τοῖς καταλοίποις οἶκον Ἰούδα· ἐπ᾿ αὐτοὺς νεμήσον de domo Judæ: super ipsos pascentur in domibus καὶ ἐν τοῖς οἶκοις Ασκάλωνος, δείλης καταλύσουσι Ascalonis, ad vesperam requiescent a ſacje filiorum ἀπὸ προσώπων τῶν υἱῶν Ἰούδα, ὅτι ἐπέσκεπται αὐ- Jud:e, quia visitat eos Dominus Deus eorum), et averτοὺς Κύριος ὁ Θεὸς αὐτῶν, καὶ ἀπέστρεψε τὴν αἰχ tit captivitatem ipsorum. Nam qui servati fuerint, μαλωσίαν αὐτῶν.» (p. 395) Οἱ γὰρ περισωζόμενοι, inquit, de Judæ tribu, totam tenebunt maritimam φησίν, ἐκ τῆς τοῦ Ἰούδα φυλῆς, πάσης δὴ τῆς παρα partem, illamque omnem quasi suam incolent reθαλαττίου καθέξουσι μερίδος, καὶ πᾶσαν αὐτὴν ὡς gionem usque Ascalonen. Vult autem ex una cunοἰκείαν νεμήσονται χώραν, ὥστε τοὺς τῆς ᾿Ασκάλω ctas alienigenarum urbes dicere, more suo a parte νας. Βούλεται δὲ ἐκ μιᾶς τὰς ὅλας τῶν ἀλλοφύλων tatum significans, timentes filiorum Judæ fortituπόλεις εἰπεῖν, καθὼς εἴωθεν ἀπὸ μέρους τὸ ὅλον και dinem, multe cum pavore in proprio solo degentes. τῶν, ἐφορωμένους τῶν υἱῶν Ἰούδα τὴν ἰσχύν, μετὰ Nam dictio, ‹ Ad vesperam requiescent, a hoc siπολλοῦ τοῦ δέους τοῖς οἰκείοις διάγειν· τὸ γὰρ, «δεί- gnificat. Sicut enim meridie, pro manifeste, it της καταλύσουσι, ο τοῦτο λέγει. Ἐπειδὴ γὰρ τὸ ‹ vesperaṁ › pro timore: quasi ii qui latere student diurnum tempus vitent, vespertino autem discur- · μεσημβρίας ο εἴληφεν ἐπὶ τοῦ προφανῶς, τὸ «δείrere soleant, latitandi spe. Hæc, inquit, erunt cun! της ο έλαβεν ἐπὶ τοῦ δέους· ὡς τῶν λανθανόντων Deus Judæ tribum visitans avertet eos a captivitate φευγόντων μὲν τὸν ἡμερινὸν καιρὸν, ἐπὶ δὲ τὸν ἑσπέ atque in patriam rursus auxilio suo restituet. μεν κατατρέχειν ειωθότων ἐλπίδι τοῦ λαθεῖν. Ταῦτα & φησίν, ἔσται, ἐπειδὰν ἐπισκεψάμενος ὁ Θεὸς τοὺς τῆς Ἰούδα φυλῆς ἀπαλλάξειέν τε αὐτοὺς τῆς αἰχμα κωσίας, καὶ πρὸς τὰ οἰκεῖα πάλιν μετὰ τῆς ἰδίας ἐπαναγάγοι βοηθείας. Εἶτα ἀπὸ τῶν ἀλλοφύλων ἐφ' ἑτέΣτίχ. η'-ι'. μια μετάφων τὸν λόγον, ο Ἤκουσα ὀνειδισμούς Μακάβ, καὶ κονδυλισμοὺς υἱῶν ᾿Αμμὼν ἐν οἷς ὠνείτην τὴν λαόν μου, καὶ ἐμεγαλύνοντο ἐπὶ τὰ ὅρια εἰ τοῦ. Διὰ τοῦτο ζῶ ἐγώ, λέγει Κύριος τῶν δυνάμεων ή Θεό; Ἰσραὴλ, ότι Μωα6 ὡς Σόδομα ἔσται, καὶ πεὶ Ἀμμών ὡς Γόμορρα.» Καὶ τὰ παρὰ Μωαβιτῶν καὶ ᾿Αρμενιτών εἰς τοὺς ἐμοὺς γινόμενα εώρων, 11. 396) ἅτε Ελεγον αὐτοῖς ὀνειδίζοντες ὡς οὐδὲν ἐκ τῆς ἐμῆς ὠφελουμένοις θεραπείας, ὅσα τε αὐτοῖς κατὰ την δύναμιν τὴν οἰκείαν ἐπῆγον κακά· ὥστε καὶ μεθ᾿ υπερβαλούσης τῆς μεγαλαυχίας τῶν ὁρίων ἐφάπτεσθαι τῶν ἐμῶν, ὡς ἂν αὐτοῖς προσήκειν ὀφειλόντων λοιπόν σταρ τον Σοδόμων τε καὶ Γομόρρων μιμήσονται τὴν ἐρημίαν, ο Καὶ Δαμασκὸς ἐκλελειμμένη ὡς θημενιὰ ἄλῶνος καὶ ἠφανισμένη εἰς τὸν αἰῶνα· καὶ οἱ VERS. 8-10. Deinde ab alienigenis ad alios sermonem transferens, ait: Audivi opprobria Moab, et contumelias filiorum Ammon, quibus exprobrabant populo meo, et magnificabantur super terminos ejus. Propterea, vivo ego, dicit Dominus, quia Moab sicut Sodoma erit, et filii Ammon quasi Gomorrha. › Moabitarum quoque et Ammanitarum adversus meos videbam facinora, et quod eis conviriantes dicerent, nullum 260 iis fore emolumentum cultus mei; quanta denique mala viribus suis intulerunt. Atque ita gloriabundi fines meos invaserunt, ceu futuros in posterum juris ipsorum. Quamobrem Sodomorum atque Gomorrhæ experientur vastitatem. Et Damascus derelicta sicut acervus areæ, ac dissipata in æteruum. Et qui reliqui fuerint de populo meo diripient eos, et re- " Δίκος, 1, Κ.

sidui gentis meæ possidebunt eos. Damascus Η κατάλοιποι λαοῦ μου διαρπῶνται αὐτούς, καὶ οἱ κατάλοιποι ἔθνους μου κληρονομήσουσιν αὐτούς.» Καὶ etiam, inquit, quasi acervus in area contritus et conculcatus destruetur, atque ignobilis fiet, ex tumore maximo multaque superbia in imam detracta humilitatem: ita ut qui reliqui de meis fuerint, reditumque sortiti, cunctos sint direpturi, et alienas opes pro suis possessuri. ‹ Hæc erunt eis pro contumelia sua, quia conviciati sunt et magnificati sunt super populum Domini omnipotentis. Haec, inquit, patientur propter suam adversus Deum audaciam, et propter contumelias quibus mihi populoque meo conviciati sunt, iu-· sultantes ei scilicet tanquam extremis malis demerso. VERS. 11, - Apparebit Dominus super eos, et disperdet omnes deos gentium terræ, et adorabunt eum singuli de loco suo, cuncta insula genlium. > Illustrem faciet ultionem suam Deus, ila ut alienigenas omnes cum cultis ab eis diis disperdat: quo fiet ut reliqui omnes ubique homines, in urbibus insulisque, Dei facinoribus alloniti, commune illi obsequium exhibeant, in sua quisque statione summam illius potentiam confitentes. «Et VOS, ἡ Δαμασκὸς δὲ, φησίν, ὡς ἂν θημωνιὰ ἐν ἅλωνι συν τριβεῖσα ἀφανισθείη, οὕτως ἀφανής γενήσεται ἐξ όγκου μεγίστου καὶ ὑπερηφανίας πολλῆς εἰς ταπει νότητα καταχθεῖσα μεγίστην· ὥστε τοὺς ὑπολιμπα νομένους τῶν ἐμῶν καὶ τῆς ἐπανόδου τυχόντας, ἐν διαρπαγή τε ποιήσασθαι πάντας αὐτοὺς καὶ κτήσιν ἰδίαν σχεῖν τὰ ἐκείνων. «Αὐτὴ αὐτοῖς ἀντὶ τῆς ὕβρεως αὐτῶν, διότι ὠνείδισαν καὶ ἐμεγαλύνθησαν ἐπὶ τὸν λαὸν Κυρίου παντοκράτορος, ο Ταύτα γάρ, φησί, πείσονται ὑπὲρ ὧν ἐτόλμησαν εἰς Θεὸν, καὶ εξυβρίζειν ὀνειδίζοντες τοῖς ἐμοῖς ἐπ' ἐμοὶ κατεπαιρόμενοι αὐτῶν ὡς ἂν ἐν συμφοραῖς ὄντων ἐσχά. ταις. Στίχ. ια', ιβ'. - ι Επιφανής ἔσται Κύριος ἐπ' α τοὺς, καὶ ἐξολοθρεύσει πάντας τοὺς θεοὺς τῶν ἐθνῶν τῆς γῆς· (p. 397) καὶ προσκυνήσουσιν αὐτῷ ἔκαστος ἐκ τόπου αὐτοῦ πᾶσαι αἱ νῆσοι τῶν ἐθνῶν. ὁ Περιφανή τοίνυν ποιήσεται τὴν οἰκείαν ἐκδικίαν ὁ Θεός, ὥστε πάντας τοὺς ἀλλοτρίους μετὰ τῶν παρ' αὐτοῖς θρησκευομένων ἀπολέσαι θεῶν· ἅπαντάς τε τοὺς πανταχοῦ λοιπὸν ἀνθρώπους, εἴ τε ἐν πόλεσιν εἴ τε ἐν νήσοις, πολλὴν ἐπὶ τοῖς παρὰ τοῦ Θεοῦ γινομένοις τὴν ἔκπληξιν λαβόντας, κοινὴν αὐτῷ τὴν προσκύνη σιν ἀποδιδόναι, ἐν τοῖς ἰδίοις ἑκάστου τόποις όμολο γοῦντος τῆς δυνάμεως αὐτοῦ τὴν ὑπερβολήν. «Καὶ ὑμεῖς, Αιθίοπες, τραυματίαι ρομφαίας μου εστέ. ν Καὶ αὐτοὶ δὲ ξίφει διὰ τῶν ἐμῶν τιμωρηθήσεσθε ὑπὲρ ὧν πεπλημμελήκατε εἰς αὐτούς· Αιθίοπας δὲ καὶ νῦν τοὺς πλησιάζοντας Αἰγύπτῳ λέγει. Ταυτὶ μὲν οὖν καθ᾽ ὁμοιότητα τοῦ μακαρίου Αμώς τοῦ προφήτου φησίν, δς τά τε τῷ Ἰσραὴλ, τά τε τῇ Ἱερου σαλήμ συμβησόμενα λέγων, μέμνηται καὶ τῶν ἀλλο τρίων οπόσα πείσονται καὶ αὐτοὶ, Δαμασκηνοί τε λέγω καὶ Τύριοι, Ιδουμαῖοι καὶ ᾿Αμμανίται, καὶ πάντες δὲ ὁπόσων πεποίηται μνήμην· τὸν αὐτὸν γὰρ δὴ τρόπον καὶ ὁ μακάριος Σοφονίας τὰ περὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ εσόμενα παρὰ τῶν Βαβυλωνίων ἐν τού τοις λέγων, μέμνηται καὶ τῶν ὅσα τοῖς ἀλλοτρίοις κατ' ἐκεῖνον συμβαίνειν ήμελλεν τὸν καιρόν. Ὅθεν δὴ μετὰ τὰ προῤῥηθέντα ἐπὶ τοὺς Ασσυρίους τε καὶ τὴν Νινευή μετάγει τὸν λόγον· ἐπειδὴ τότε Βαβυλώνια καὶ τὴν Ασσυρίων καθεῖλον ἀρχὴν, τὴν βασιλεύουσαν ἐν αὐτοῖς πόλιν, (p. 398) την Νινευή λέγω, ἐκπορθήσαντές τε καὶ ἐρημία παντελεί παραδόντες. Ὅθεν ἐπάγει thiopes, vulnerati gladio meo. Vos quoque gladio a meis puniemini, propter ea quæ adversus hos peccastis. Æthiopes autem nunc etiam dicit illos Ægypto finitimos. Sic autem loquitur beatum imitans prophetam Amosum, qui dum Israelis nec non Hierusalem futuros casus recitat, meminit 261 simul alienigenarum, qualia scilicet passuri sint Damasceni, Tyrii, ldumæi, Ammanitæ, cæterique omnes quorum facit mentionem. Eodem igitur modo beatus Sophonias postquam eventura urbi Ilierusalem a Babyloniis mala prædixit, memorat etiam quotquot bis ab aliis gentibus clades erant per illud tempus superventuræ. Quapropter post ante dicta sermonem transfert ad Assyrios et Niniven, quia nimirum tunc Babylonii Assyriorum imperium deleverunt, regia ipsorum urbe Ninive subversa et vastitati omnimodæ tradita. Unde addit: VERS. 15-15. Et extendet manum suam super aquilonem, et perder Assyrium, et ponet Niniven in desolationem inaquosam quasi desertuin. Et pascentur in medio ejus greges, et omnes bestie terra, et chamaeleontes et ericii in præsepibus ejus cubabunt et bestiæ clamabunt in foveis ejus, et corvi in portis ejus, quia cedrus altitudo ejus. › Profecto etiam ab Assyriis pœnas reposcam, qui tali cun proposito Hierusalem aggressi sunt. Elenim ipsorum regiam urbem Niniven adeo destruam, ut plane deserta fiat, et in medio ejus pascantur greges, et feræ habitent, et quotquot animalia solent in desertissimis locis cubitare. Has autem justas Cod. ξίφη. Στίχ. ι-ιε. - ο Καὶ ἐκτενεῖ τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐπὶ βοῤῥᾶν, καὶ ἀπολεῖ τὸν ᾿Ασσύριον, καὶ θήσει τὴν Νινευὴ εἰς ἀφανισμὸν ἄνυδρον ὡς ἔρημον, καὶ νεμήσεται ἐν μέσῳ αὐτῆς ποίμνια, καὶ πάντα τὰ θηρία τῆς γῆς, καὶ χαμαιλέοντες καὶ ἐχῖνοι ἐν τοῖς φατνώ μασιν αὐτῆς κοιτασθήσονται, καὶ θηρία φωνήσει ἐν τοῖς διορύγμασιν αὐτῆς, καὶ κέρακες ἐν τοῖς πυλώ σιν αὐτῆς· διότι κέδρος τὸ ἀνάστημα αὐτῆς.» Καὶ γὰρ καὶ παρὰ τῶν Ασσυρίων τότε δὴ λήψομαι δίκας, μετὰ τοιαύτης γνώμης ἐπελθεῖν ἐπιχειρησάντων τῇ Ἱερουσαλήμ· ἀφανιῶ γὰρ αὐτῶν καὶ Νινευὴ τὴν βασιλίδα πόλιν· ὥστε γενέσθαι μὲν αὐτὴν ἔρημεν παντελῶς, ἐν μέσῳ δὲ αὐτῆς ποίμνιά το νέμεσθαι,

COMMENTARIUS IN SOPHONIÆ CAP. III. καὶ θηρία διάγειν, καὶ τὰ λοιπὰ δὴ ζῶα ὁπόσα ἐν τοῖς dabit poenas, quia contra omnes superbiebat civitates, quasi cedrus inter reliquas arbores caput extollens. ‹ Hæc est civitas vilipendens, quæ habitat in spe, quæ dicit in corde suo: Ego sum, et non est post me amplius. Patet prophetam urbis nomine incolarum superbiam denotare: neque enim de insensatis lapidibus hæc dicit. Hæc est ergo, inquit, urbs vilipendens, id est omnium contemptris, et omnes reliquas præ se focci faciens, sibique ipsi ad omnia sufficere existimans. Id enim significant 269 verba c babitans in spe,» id est, spem fovens nihil unquam mali se abs quolibet passuram: unicam semet existimans, nuHamque urbem esse dignam quæ secum comparetur. His non sine convicio dictis, ejusque adversus omnes superbia objurgata, egregie addit: • Quomodo facta est in solitudinem, in pascuum bestiarum? Omnis qui per eam transibit, sibilabit manusque suas commove - bit. › Hem qualem experta es conversionem, in tantum ut pascuum bestiarum evaseris, ut omnes qui juxta te transeunt, exsibilent, manusque suas erga te intendant, tantam mirantes conversionem! Quid vero dicentes? ἐρημοτάτοις ἐμφωλεύειν είωθεν τόποις. Ταύτην γάρ δώσει δίκην δικαίαν ὑπὲρ ὧν μέγα κατὰ πασῶν ἐφρόνει τῶν πόλεων, ώσανεί κέδρου δίκην πρὸς τὰ λοιπά χρενομένης φυτὰ ὑπερφέρουσα τῶν ἁπάντων. • Αύτη ή πόλις ή φαυλίστρια ή κατοικοῦσα ἐπ' ἐλπίδι, ἢ λέγοντα ἐν καρδίᾳ αὐτῆς, Ἐγώ εἰμι, καὶ οὐκ ἔστι μετ' ἐμὲ ἔτι.» Εύδηλον δὲ ὅτι ἐκ τῆς πόλεως τῶν ἐνοικούντων το φρόνημα λέγει· οὐ γὰρ δὴ περὶ τῶν ἀψύχων λίθων ταῦτά φησιν. Αὕτη τοίνυν, φησίν, ἔστιν ή φαυλίστρια, ἀντὶ τοῦ, ἡ πάντα μὲν ἐκφαυλίζουσα, (μ. 399) καὶ μηθὲν εἶναι τοὺς λοιποὺς ἡγουμένη πρὸς ἑαυτήν, ἀρκεῖν δὲ ἑαυτῇ πρὸς ἅπαντα ὑπειληφυλα· τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ ο κατοικοῦσα ἐπ' ἐλπίδι, ο ἀντὶ τοῦ, ἐλπίδα περὶ ἑαυτῆς ἔχουσα ὡς οὐδὲν οὐ είπατε πεισομένη παρ' ἑτέρου κακόν· διακειμένη τε, φησίν, ὡς μόνη τε οὖσα, καὶ οὐδὲ ἐν τῷ εἶναι κρίνεστα: ἀξίων οὐσῶν τῶν λοιπῶν πόλεων πρὸς αὐτήν. Είτε ὀνειδιστικώς ταῦτα εἰπὼν, καὶ τὴν κατὰ πάντων ονειδίσεις υπεροψίαν αὐτῇ, κάλλιστα επάγει «Πῶς ἐγέ τέτο εἰς ἀφανισμὸν νομὴ θηρίων; πᾶς ὁ παραπορευόμενος αυτής συριεῖ, καὶ κινήσει τὰς χεῖρας αὐτοῦ. ᾿Αλλὰ γὰρ οἷαν ὑπομεμένηκας τὴν μεταβολήν, όπως δὲ εἰς ἐρημίαν καταστὰς νομὴ γέγονας θηρίων; ὥστε ἅπαντας τοὺς παριόντας συρίττειν τε ἐπὶ τοὶ καὶ κινεῖν τὰς χεῖρας, θαυμάζοντάς σου τὴν τοσαύτην μεταβολήν· καὶ τί λέγειν; CAP. III. VERS. 1, 2.0 illustris et redempta civitas, columba! Non exaudivit vocem; non admisit disciplinam; in Domino non est condsa, et Deo suo nonappropinquavit. Sic omnes, inquit, dicent: Quanta ſuit hujus celebritas! quantum omni calamitatoaberat! Id quippe denotat dictio, ‹ redempta.»Quanta - cjus pulchritudo erat! hoc enim denotat columb vocabulum, quod animal videtur inter aves apprime delectabile et cum dignitate incedens. Sic etiam beatus ait David: «Si dormiatis inter medios cleros, ibi alæ columbæ deargentatæ, et dorsum ejus cum pallore auri". Dicit nimirum post acquisitam promissionis terram, Israelitas videri præ cateris delectabiles, ad columbae similitudinem. Ita hoc etiam loco dicere voluit pro pulchra et speciosa. Στίχ. α, β. - 1β ἡ ἐπιφανὴς καὶ λελυτρωμένη τὰς ἡ περιστερὰ οὐκ εἰσήκουσε φωνῆς, οὐδὲ ἐδέξατο παιδείαν, ἐπὶ τῷ Κυρίῳ οὐκ ἐπεποίθει καὶ πρὸς τὸν Θεὸν αὐτῆς οὐκ ἤγγισεν.» Ταῦτα, φησίν, ἐροῦ σιν, ὑπόση τις ἦν ἡ ταύτης περιφάνεια, ὅπως ἀπάν τον ἐκεχώριστο τῶν κακῶν; τοῦτο γὰρ λέγει, ο λε αντρωμένη η στύση τις αὐτῆς ἦν ἡ εὐπρέπεια; την νέα περιστερὰν τοῦτό φησιν, ἐπειδή πως τερπνόν το κρνέτες είναι δοκεῖ τὸ ζῶον καὶ σοβαρώς βαδίζον· ενω καὶ ὁ μακάριος λέγει Δαυΐδ·. Ἐὰν κοιμηθῆτε • Ἐὰν κοιμηθῆτε εις μέσων των κλήρων, (p. 400) ἐκεῖ πτέρυγες περι στρες περιηργυρωμέναι, καὶ τὰ μετάφρενα αὐτῆς οι χλωρότητι χρυσίου·» ἀπολαβόντας τὴν γῆν τῆς επαγγελίες, ἁπάντων φανεῖσθαι τους Ισραηλίτας αρπαστόρους λέγων τῇ τῆς περιστερᾶς ὁμοιώσει· είναι καν είδα εἰπεῖν ἠβουλήθη, ἀντὶ τοῦ, ὡραία ἢ Velut etiam beatus Nabumus ei convicians ait: ἱππερτής· ὡς καὶ ὁ μακάριος Ναούμ ὀνειδίζων αύτ εξ λέγει εάν ο Πόρνη καλὴ καὶ ἐπίχαρις.» Τοιαύτη, φράς, ούτε, τῆς τοῦ πεμφθέντος πρὸς αὐτὴν προτα φωνής οὐκ εἰς τέλος ἤκουσεν, οὐδὲ παντελῆ Δεείνεν ἐδέξατο διδασκαλίαν· πρὸς μικρὸν δὲ κάλλεσθαι δοκοῦσα, αὖθις ἐπὶ τὴν ἑαυτῆς ἀν Προμεν κακίαν· οὐδὲ γοῦν λόγον τινὰ τοῦ τὸν προμίαν ἀποστείλαντος ἐποιήσατο Θεοῦ, οὐδὲ ἐδοκιμααὐτῷ λοιπών προσανέχειν, τοιαύτην ειληφυία μέρες. Τοιαντίον μὲν οὖν ἀπέστη τε αὐτοῦ παντε δῶς, καὶ πρὸς πόλεμον αὐτοῦ κατέστη, μετὰ τὴν τῶν δέκα φυλών ἀναίρεσιν ἐπεληλυθυία τῇ ἹερουσαΔεν περ εἶναι τοῦ Θεοῦ συνέβαινε τὸν ναόν. 2. στελλα πάλιν οι θαυμαστοί μυθολόγοι τῶν Σύρων, • Pal. Assi, 16. 11 Nab. 111, 4. • Meretrix pulchra et gratiosa ".» Talis cum esset (Ninive) missi ad eam prophetæ noluit vocem usque ad finem audire, neque perfectam admisit disciplinam; sed tantisper visa converti, rursus ad eamdem recurrit nequitiam. Nihil pensi Deum habuit qui prophetam miserat, neque 263 illi obedire deinceps voluit, quanquam tale tantumque experimentum ceperat. Sed contra potius a Deo prorsus recessit, imo bellum in eum commovit, cum post decem tribuum excidium, Hierusalem adorta est, qua in urbe templum Dei erat. Rursus hic mirabiles Syrorum mythologi aiunt: JONA Syrorum lingua appellari columbam. Sophoniam igitur, voluisse hanc appellare propheta Jonæ ut1

bem, qui illic prædicavit: at Græcum interpretem Ιωνά, φασί, λέγεται κατὰ τὴν Σύρων γλώτταν ή columbam non sine errore dixisse. Sed enim quod non septuaginta viri erraverint, sed ipse potius Scripturæ Syrus interpres errores passus credendus sit, dictum a nobis antea satis fuit. Illud vero quomodo hi miri mythologi non intelligunt, quod per convicium dicit: Ο illustris et redempta civitas, columba?, Hec sunt enim et alia hujusmodi, veluti apud Nahumum: «Meretrix pulchra et gratiosa;, similiter nunc etiam exprobat illam qua antea gloriabatur formositatem. Verumtamen Jonæ prophete urbem, propterea quod ab illo salvata fuit, nunquam eam si conviciaretur, dixisset. At isti dictione non intellecta, ad Syriacas anilesque fabulas conversi sunt. περιστερά· ὁ μὲν οὖν προφήτης, Ἰωνᾶ τοῦ προφήτου πόλιν αὐτὴν βούλεται λέγειν διὰ τὸ αὐτόθι κηρύξαι ὁ ἑρμηνεύσας δὲ, περιστερὰν αὐτὴν εἶπε διασφαλείς. Περὶ μὲν οὖν τοῦ μὴ τοὺς Εβδομήκοντα ἐστάλθαι, (p. 401) τὸν δὲ εἰς τὴν Σύρων γλώτταν ἡρμηνευκότα τὴν Γραφὴν πολλῷ δικαιότερον ἂν νομισθῆναι τούτ πεπονθέναι, εἴρηται πρόσθεν ἡμῖν ἀρκούντως· ἐκεῖνο δὲ οἱ θαυμαστοί μυθολόγοι πῶς οὐ συνεῖδον ὅτι ὄνει δίζων τῇ πόλει λέγει, «Ο επιφανὴς καὶ λελυτρω μένη πόλις, ἡ περιστερά;» Τοιαῦτα γὰρ καὶ τὰ ἐξῆς, οἷον ἐστὶ καὶ παρὰ τῷ Ναούμ τὸ «Πόρνη καλή καὶ ἐπίχαρις· ὁμοίως γὰρ αὐτῇ κανταῦθα ἐνειδίζει ἐφ' ᾗ πρόσθεν ἐσεμνύνετο εὐπρεπείᾳ· Ἰωνᾶ δὲ πόλιν αὐτὴν τοῦ προφήτου διὰ τὸ ἐξ ἐκείνου σεσώσθαι, οὐκ ἄν ποτε ὀνειδίζων ἔφη· ἀλλ' οἱ μὲν οὐ νενοηκότες τὸ εἰρημένον, ἐπὶ Συριακούς τε καὶ γραώδεις ἐτράποντο μύθους. VERS. 5-6. Verum propheta consentanee sequentia quoque addit, priscam illius felicitatem ironice simul et cum convicio memorans: ‹ Principes ejus in ea veluti rugientes leones.» Adeo potentes, et adversus omnes asperi. ‹ Judices ejus ut lupi Arabiæ, nihil dimittebant in mane.» Ad rem conficiendam celeres, ut una eademque die cuncta concidant, nihilque non confectum in posterum relinquant. Prophetæ ejus spiritu perciti, viri contemptores. › Qui apud ipsam, inquit, vaticinari spondent, multo cum fastu visa sibi loquebantur. Sacerdotes ejus contaminant sancia, peccant in legem.» Qui apud eos fungi sacerdotio videbantur, 264 contra legem meam contraque templum impie agebant; et quos obsequentes habebant, ad hae ipsa scelera studiose concitabant. Quamobrem consequenter subdit: «Dominus autem justus in medio eorum, et nihil aget iniquum: mane proferet judicium suum in lucem.» At enim nihil eis profuit illa iniquitas: namque in medio eorum versabatur Deus, etiamsi eum flocci faciebant: qui tamen magnopere justitie tenax, ue nunc quidem horum iniquitatem diu dominari sinet: etenim cum iniquum reputet impunes dimittere hujusmodi homines, properatum judicium de his exercebit, publicamque imponet eis peccatorum punitionem. Nam duplicata dictio, mane mane, summam celeritatem denotat. Deinde rei effectum significans: In corruptela, inquit, traxi superbos, dissipati sunt anguli eorum, desertas omnino faciam vias eorum, ita ut nemo illuc pertranseat defecerunt civitates eorum, quia nemo superest vel inhabitat. Corruptelæ tradidi illos propter superbiam: destruam cunctas ipsorum civitates, resque illorum ad tantam solitudinem redigam, ut ipsæ incognitæ futuræ sint transeuntium penuria; quod ipsum cunctis quoque urbibus eveniet, quia nullus deinceps incola invenietur in eis. Jamvero postquam his verbis Ninives desolationem ostendit, et Assyriaci imperii eversionem, vertit ad Judaeos sermonem, aiique: Στίχ. γ-ς. - Ο δὲ προφήτης ἀκολούθως καὶ τὰ ἑξῆς ἐπάγει, τὴν παλαιὰν εὐπραγίαν αὐτῆς εἰρωνικώς τε ἅμα λέγων καὶ ὀνειδιστικῶς· «Οἱ ἄρχοντες αὐτῆς ἐν αὐτῇ ὡς λέοντες ωρυόμενοι. Οὕτω δυνατοὶ καὶ κατὰ πάντων θρασυνόμενοι. «Οἱ κριταὶ αὐτῆς ὡς λύκοι τῆς Αραβίας, οὐχ ὑπελίποντο εἰς τὸ πρωί. υξεῖς περὶ τὸ πέρας επιτιθέναι τοῖς πράγμασιν, ὥστε αὐθήμερον ἅπαντα τέμνειν, καὶ μηδὲν ἀτελὲς εἰς τὴν ἑξῆς ἀφιέναι.. Οἱ προφῆται αὐτῆς πνευ ματοφόροι ἄνδρες καταφρονηται. ο Καὶ οἱ ἐν αὐτῇ δέ, φησί, μαντεύεσθαι ἐπαγγελλόμενοι, μετά πολλής ὑπεροψίας τὰ δοκοῦντα ἐφθέγγοντο. • Οἱ ἱερεῖς αὐτ τῆς βεβηλοῦσι τὰ ἅγια, καὶ ἀσεβοῦσιν εἰς τὸν νόμον. ο (p. 402 ) Καὶ οἱ δοκοῦντες δὲ παρ' αὐτοῖς ἱερα τεύειν, εἰς τε τὸν νόμον τὸν ἐμὸν εἰς τε τὸν ναὸν ήσέβουν, διεγείρειν ἐπὶ ταῦτα τοὺς πειθομένους αὐτοῖς πᾶσαν ἔχοντες τὴν σπουδήν. Οἷς ἀκολούθως ἐπήγαγεν· Ὁ δὲ Κύριος δίκαιος ἐν μέσῳ αὐτῶν, καὶ οὐ μὴ ποιήσῃ ἄδικον· πρωΐ δώσει κρίμα αὐτοῦ εἰς φῶς.» ᾿Αλλὰ γὰρ οὐθὲν ὄφελος αὐτοῖς γέγονεν τῆς παρανομίας ἐκείνης· καὶ γὰρ καὶ ἀκόντων αὐτ τῶν ἐν μέσῳ Θεὸς ὑπῆρχεν, εἰ καὶ μηδένα λόγον αὐτοῦ ποιεῖσθαι ἐβούλοντο· ὃς πολλὴν ἔχων του δικαίου φροντίδα, οὐδὲ νῦν ἀνέξεται τῆς παρὰ τοῦ των επιτελουμένης ἀδικίας ἐπὶ πολὺ κρατούσης ἄδικον δὲ ἡγησάμενος τὸ ἀτιμωρήτους ἀφεῖναι τοιού τους ὄντας, οξείαν κρίσιν τῶν κατ' αὐτοὺς ποιήσεται, καὶ πρόδηλον αὐτοῖς ἐπάξει τὴν ὑπὲρ τῶν ἑπταισμέ νων τιμωρίαν· τὸ γὰρ ο πρωί πρωί ο τὴν ἄγαν τεχύτητα λέγει. Εἶτα τίνα τὰ ἐκ τούτου γινόμενα λέγων· • Ἐν διαφθορά κατέσπασα ὑπερηφάνου ἠφανίσθησαν γωνία: αὐτῶν· ἐξερημώσω τὰς ὁδοὺς αὐτῶν τὸ παράπαν τοῦ μὴ διοδεύεσθαι· ἐξέλιπον al πόλεις αὐτῶν παρὰ τὸ μηδένα ὑπάρχειν μηδὲ κατα κεῖν.» Διαφθορᾷ μὲν γὰρ αὐτοὺς διὰ τὴν ὑπερηφα νίαν αὐτῶν παραδέδωκα· ἀφαν:ῶ δὲ πάσας αὐτῶν τὰς πόλεις· εἰς τοσαύτην τε ἐρημίαν ἄξω τὰ παρ' αὐτοῖς, (p. 403 ) ὥστε καὶ τὰς ὁδοὺς λοιπὸν ἀδήλους εἶναι ἐρημίᾳ τῶν διοδευόντων, περ οὖν παραδώσω καὶ τὰς πόλεις αὐτῶν ἁπάσας, ὥστε μηθένα οἰκοῦντε εὑρίσκεσθαι ἐν αὐταῖς. Ἀλλὰ γὰρ δηλώσας ἐν πι

COMMENTARIUS IN SOPHONIÆ CAP. III. τους καὶ τῆς Νινευή τὴν ἐρημίαν, τῆς τε τῶν ᾿Ασσυρίων ἀρχῆς τὴν καθαίρεσιν, τρέπει πρὸς τοὺς τῆς Ἰουδείας τὸν λόγον καί φησιν· VERS. 7, 8. —‹ Dixi: Verumtamem timete me, et excipite disciplinam, atque ita non peribitis exoculis illius, propter ea omnia, quæ uitus sum contra eam. › Jampridem testatus vobis sum per prophetas, ut me timeretis, qui facile possum, si peccaveritis, punire; atque ut data monita reciperetis denuntiavi, nunquam vos, si ita vos fesse. ritis, me destructurum, neque a locis quos ego aspectu meo dignos judico, expulsurum: denique nihil eorum gesturum, quæ nunc peccatorum vestrorum multitudine 265 commotus ira vindice perpetravi. Præparare, consurge diluculo, corrupta est frondositas eorum.» Sed quia tunc oficium vestrum deseruistis, ideoque hæc pertulistis; nunc vosmet comparate ad obediendun mandatis meis sedulitate omni ac studio; quippe qui meæ erga vos providentiæ demonstrationem habetis, bostium vestrorum potentiæ supremam extermi nium. Propterea exspecta me, dicit Dominus, in diem resurrectionis meæ in testimonium.» Ad ine continenter respicite, meumque auxilium exspeclate quod suo tempore conferam, dum vos tanquam a mortuis suscitabo, et expediam captivitate, atque ad propria unumqueinque loca reducam. Quippe bæc olim per prophetas, et nunc denuo collaturum me vobis spondeo, ut veritatis promissionum mearum testis vobis sit rerum exitus. Στίχ. 5', η'. - «Εἶπον· Πλὴν φοβεῖσθέ με, καὶ δέξεσθε παιδείαν, καὶ οὐ μὴ ἐξολοθρευθῆτε ἐξ ὀφθαλμῶν αὐτῆς διὰ πάντα ὅσα ἐξεδίκησα ἐπ' αὐτήν. ο "Ηδη μεν οὖν προλαβὼν διεμαρτυράμην ὑμῖν διὰ τῶν προφη τῶν, ὥστε ἐν φέσι; μὲν ἔχειν ἐμὲ, ἅτε ῥᾳδίως ὑμᾶς εἰ πταίοιτε καὶ τιμωρεῖσθαι δυνάμενον, δέξασθαι δὲ την προσαγομένην ὑμῖν διδασκαλίαν ἐπαγγειλάμενος• οὔτε ἀφανίζειν ὑμᾶς, εἰ ταῦτα ποιοῖτε, τῆς προσ όψεως τῆς ἐμῆς ἀφαιρεθέντας τῶν τόπων, ἐν οἷσ περ διατέτακται τῆς θεραπείας ὑμᾶς ἐπιμελεῖσθαι τῆς ἐμῆς· οὔτ᾽ ἔτι διαπράξασθαι τούτων ἃ νῦν ἐπήγαγον ὑμῖν εἰς ἐκδικίαν ὧν πεπλημμελήκατε πολ πως, ο Ετοιμάζου, ὄρθρισον, διέφθαρται πᾶσα ἡ ἐπιφυλλὶς αὐτῶν.» ᾿Αλλ' ἐπειδὴ τότε τὸ δέον παρελίεπε καὶ πεπόνθατε τοιαῦτα, νῦν γοῦν ἑαυτοὺς εἰς τὸ εξον παρασκευάσατε εἰς τὸ μετὰ πάσης ἐπιμελείας 5 σε καὶ σπουδῆς τῶν παρ' ἐμοῦ διατεταγμένων ἀντα έχεσθαι, δτι καὶ τῆς κηδεμονίας μου τῆς περὶ ὑμᾶς ἐπίδειξιν ἔχοντες τὸ πᾶσαν παντελῶς ἀφαιρεθῆναι τὴν δύναμιν τῶν ἐχθρῶν. «Διὰ τοῦτο ὑπόμεινόν με, λέγει Κύριος, (p. 408 ) εἰς ἡμέραν ἀναστάσεώς μου εἰς μαρτύριον.» Καὶ διατελεῖτε δὴ πρὸς ἐμὲ ἀφορῶντες, καὶ τὴν παρ' ἐμοῦ βοήθειαν ἀναμένοντες ξ, κατά καιρὸν ὑμῖν παρέξω, ὡς ἐκ νεκρῶν ὑμᾶς ἀνιστῶν, καὶ ἀπαλλάττων μὲν τῆς αἰχμαλωσίας, ἐπεκάγων δὲ πάντας ὑμᾶς ἐπὶ τὰ οἰκεῖα. Ταῦτα γὰρ τέλει σε διὰ τῶν προφητῶν καὶ νῦν ὑμῖν ἐπήγγελμε ταράξειν, ὡς ἂν μαρτυρίαν τῆς ἀληθείας τῶν παρ' ἐμοῦ προηγορευμένων ἔχοιτε τῶν γινομένων τὴν Στίχ. θ', τ. -- ο Διότι τὸ κρῖμά μου εἰς συναγω- Γι τὰς ἐθνῶν τοῦ εἰσδέξασθαι βασιλεῖς τοῦ ἐκχέαι ἐπ' εὐτοὺς πᾶσαν ὀργὴν θυμοῦ μου· διότι ἐν πυρὶ ζήλου μην καταναλωθήσεται πᾶσα ἡ γῆ.» Τότε γὰρ δὴ μέλισε σαφῆ τὴν κρίσιν ἐπιδείξομαι τὴν ἐμὴν ἣν [πὲρ ὑμῶν ποιήσομαι, τοὺς πανταχόθεν αθροιζομέ τως τῶν ἐθνῶν ὑπὸ τιμωρίαν ἄγων· πολλοὺς γὰρ ἐξ βασιλέας τε καὶ σατράπας σὺν τοῖς οἰκείοις στρα σε πέλοις ἐπὶ τὴν Ἱερουσαλήμ χωροῦντας εἰσδέξομαι, εκτέστιν ἐλθεῖν ἐάσω, ὥστε σαφῆ μέν μου την κητεμπίαν τὴν περὶ ὑμᾶς αὐτῶν ποιῆσαι τῶν πρα μάτων πολλήν δέ τινα τὴν ἐπ᾿ αὐτοὺς ὀργὴν εκχέει, πασάν τε αὐτὴν κατ᾿ αὐτῶν κινῆσαι· ἐπειδὴ ἐπανεῖ διὰ πυρὸς ἀναλώσω πάντας αὐτοὺς ζήλῳ τινὶ λαμβανόμενος, ὅτι κατὰ τῶν οἰκείων τῶν ἐμῶν τεεπιμήκασι τοσοῦτον· (p. 405 ) λέγει δὲ τῶν περὶ Το Γώγ ένεκεν, οὓς μετὰ τὴν ἐπάνοδον ἐπεληλυθότας. εὐτοῖς ἀναριθμήτους όντας ἀπώλεσεν ἅπαντας. • Ότι τότε μεταστρέψω ἐπὶ λαούς γλῶσσαν εἰς γενείς αὐτῶν, τοῦ ἐπικαλεῖσθαι πάντας τὸ ὄνομα Κυρίου, τοῦ δουλεύειν αὐτῷ ὑπὸ ζυγὸν ἕνα, ο θαῦμα των κοινὸν ἅπαντας λήψεται τοὺς πανταχοῦ τῶν ἀνθρώπων ἐπὶ τῇ καινότητι τῶν γινομένων, ὥστε · αν μια γλώττη κεχρημένους τοὺς ἐν διαφόροις τι καθεστώτος τύποις, καὶ εἰς διάφορα συντελοῦντας είναι συμφώνως θεόν τε ὁμολογεῖν τὸν τῶν Ἰσραητων Θεόν, ὥσπερ ὑφ' ἑνὶ ζυγῷ πάντας καταστάν τις μακαριστήν ἡγεῖσθαι τὴν ὑπ' αὐτῷ δουλείαν, ‹ VERS. 9, 10. • Qaia judicium meum ad congregationes gentium, ut corripiam reges, ut effundam super eos totam iram furoris mei, quia in igue zeli nei consumetur univerna terra.» Tune maxime ultionem meam manifestam reddam, quam pro vobis facturus sum, cum gentes undique coacervatas pœnæ subjiciam. Muitos enim reges alque satrapas cum suis exercitibus adversus Hierusalem irruentos excipiam, id est venire permitam, ut meam mox erga ves tutelam rebus ipsis demonstrem: multam in eos iram effundam, totoque impetu intorquebo, quia tanquam igne omSe consumam zelo quodam correptus, propterea quod contra populum meum talia ausi sunt. Insuper de Gagi quoque exercitibus verba facit, quos post Israelitarum reditum eum infinito numero incursionem facientes perdidit. «Quia tunc convertam super populos linguam in generationes eorum, ut invocent omnes nomen Domini, 266 ut ei tanquam uno sub jugo serviant.» Admiratio omnes communis corripiet ubique gentium, propter aclarum rerum novitatem, ita ut cuncti una veluti lingua utentes, qui diversis habitant regionibus, et in varias scissi sunt gentes, una voce Deuin ess? confiteantur, Israelitarum Deum, et tanquɔm uni jugo subjecti beatum existiment ei servire, ea nimirum beneficia cernentes quibus ego vos dignaturus sum. ‹ Usque a finibus Aluminum Ethiopia

περάτων ποταμῶν Αἰθιοπίας προσδέξομαι τους έχει τεύοντας, μετὰ τῶν διεσπαρμένων οἴσουσι θυσίας μοι.» Ελεύσονται γοῦν τῇ δουλεία προστρέχοντες τῇ ἐμῇ ἀπὸ τῶν Αιθιοπίας μερῶν, οἱ μεθ' ὑμῶν δὴ excipiam supplicantes mihi: cum dispersis (meis) ἀφ᾽ ὧν αὐτοί γε ἀξιοῦσθαι μέλλετε παρ' ἐμοῦ. «Επ mihi victimas afferent.. Venient itaque, meoque servitio accedent, ab Ethiopum regionibus, qui vobiscum nunc captivitate dispersis, tunc autem reducíbus, communiter mihi victimas adducent. τῶν νῦν μὲν διεσπαρμένων ἐν τῇ αἰχμαλωσίᾳ, ἐπανεληλυθότων δὲ τότε, κοινάς μοι προσάξουσι τὰς θυσίας. Vers. 11-15. - In die illa non confunderis ab omnibus adinventionibus tuis, quibus impie egisti in me, quia tunc auferam a te vilipendia contumelize tuæ, et ultra non adjicies ut glorieris super nontem sanctum meum. Illo quidem tempore nihil experieris eorum, quæ nunc impietatis tuæ causa patiens pudore plurimo obrueris. Cuncta enim quæ egistis, obsequium meum negligentes, mihique omne genus injuriæ per idolorum servitutem inferentes, hæc inquam procul omnibus vobis faciam, pœnas simil ob ea vobis impositas auferens, ut vos deinceps in monte qui cultuř meo est addictirs, tali cum superbia non consistatis, mei quidem obliti, cultum vero omnem exhibentes idolis. • Εἰ relinquam in'te populum mansuetum et humilem. > Reducam vos satis eruditos ex captivitale, ut jam mansuete huroiliterque viventes, pie cultu meo fungamini. Unde addit: «Et verebuntur a nomine Domini reliquis Israelis, et non facient iniquitatem, et non loquentur vana, et non invenietur in ore eorum lingua dolosa, quoniam ipsi pascentur, et non erit 267 qui exterreat eos.» Perseverabitis autem vos reduces e captivitate nomen meum timori habentes, ab iniquitate omni abstinentes, et c omni vitio purgati, cui antea ſuistis obnoxii: cavebitis autem quominus cultum meum dolosa mente simuletis, dum idolis adhaeretis. Hinc vobis continget ut secure prorsus pascamini, vestrisque bonis fruamini, atque in alta requie vivatis, nemine vos turbare vestrisque sedibus abducere valente. Hæc illis post reditum fore vaticinatus, deinde addit: • Lætare valde, filia Sion; prædica, filia Hierusaþem; exsulta et delectare toto corde tuo, filia Hierusalem; abstulit Dominus peccata tua, redemit te Dominus de manu inimicorum tuorum; regnat Hominus in medio tui: non videbis mala ulterius.» In omnimoda deinceps voluptate versare, ο Hierusalem, cum omni lætitia et delectatione vitam Στίχ. ιατιε'. - Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ οὐ μὴ καταισχυνθῇς ἐκ πάντων τῶν ἐπιτηδευμάτων σου ὧν ἡτέβησας εἰς ἐμὲ, ὅτι τότε περιελῶ ἀπὸ σοῦ τὰ φαυλίσματα τῆς ὕβρεώς σου, φαυλίσματα τῆς ὕβρεώς σου, καὶ οὐκ ἔτι μὴ προσ θῇς τοῦ μεγαλαυχῆσαι ἐπὶ τὸ ὄρος τὸ ἅγιόν μου, Κατ' ἐκεῖνον δὴ τὸν καιρὸν οὐχ ὑπομενεῖς οὐθὲν τῶν ὅσα διὰ τὰς ἀσεβείας του πάσχουσα νῦν αἰσχύνῃ. περιβέβληται πλείστῃ· πάντα γὰρ ὅσα πεποιήκατε ἐκφαυλίζοντές τε τὰ ἐμὰ, καὶ παντοίας ὕβρεως μοι διὰ τῆς περὶ τὰ εἴδωλα θεραπείας γινόμενοι πρόξε ναι, (p. 406.) περιελῶ δὴ ἐξ ἁπάντων ὑμῶν, ἅτε καὶ τὰς ἐπὶ τούτοις ἐπαχθείσας ὑμῖν τιμωρίας ἀφαιρῶν ὡς μηκέτι μὴ δὲ ὑμᾶς ἐν τῷ ὄρει τῷ πρὸς θεραπείαν ἐμὴν καθεστῶτι μετὰ ὑπερηφανίας διάγειν τοσαύτης, ἀμελοῦντας μὲν τῶν κατ' ἐμὲ, θεραπείαν δὲ πᾶσαν προσάγοντας τοῖς εἰδώλοις. • Καὶ ὑπολείψομαι ἐν σοὶ λαὸν πρᾶον καὶ ταπεινόν.» Επανάξω γὰρ ὑμᾶς πεπαιδευμένους ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας, ώστε πραότητι καὶ ταπεινότητι συζῶντας δι᾿ εὐλαβείας ἔχειν τὰ ἐμά. Οθεν ἐπάγει· ι Καὶ εὐλαβηθήσονται ἀπὸ τοῦ ὀνόματος Κυρίου οἱ κατάλοιποι τοῦ Ἰσραήλ, καὶ οὐ ποιήσουσιν ἀδικίαν, καὶ οὐ λαλήσουσι μάταια· καὶ οὐ μὴ εὑρεθῇ ἐν τῷ στόματι αὐτῶν γλῶσσα δολία - διότι αὐτοὶ νεμήσονται, καὶ οὐκ ἔσται ἡ ἐκφοβῶν αὐτούς.» Διαμενεῖτε γὰρ οἱ ἐπανεληλυθότες ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας ἐν φόβῳ μὲν ἔχοντες τὴν ἐμὴν ὄνομα σίαν, ἀδικίας δὲ ἀπεχόμενοι πάσης, καὶ τῶν ἀτου πιῶν καθαρεύοντες ἃς δὴ μετῄειτε πρότερον φυλά ξεσθε δὲ τότε καὶ τὸ δολερᾷ τῇ διανοίᾳ προσποιεί σθαι μὲν τὴν ἐμὴν θεραπείαν, προσκεῖσθαι δὲ τοῖς εἰδώλοις· ἐντεῦθεν γοῦν ὑμῖν προσέσται καὶ τὸ μετὰ πάσης ἀδείας νέμεσθαί τε καὶ ἀπολαύειν τῶν οἰκείων, ἐν ἁπάσῃ τε διάγειν ἀναπαύσει, μηδενὸς ὑμᾶς ἐκτε· ράττειν τε καὶ ἀφιστᾷν τῶν οἰκείων τόπων οἷου π ὄντος. Ταῦτα ὑποσχόμενος αὐτοῖς παρέσεσθαι ἐκ τῆς ἐπανόδου, ἐπάγει λοιπόν· ο Χαίρε, θύγατερ Σιών, σφόδρα· κήρυσσε, θύγατερ Ἱερουσαλήμ, (Ρ. 407) εὐφραίνου καὶ κατατέρπου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου, θύγατερ Ιερουσαλήμ· περιείλε Κύριος τὰ ἀδικήματά σου· λελύτρωται σε Κύριος ἐκ χειρὸς έχθρῶν σου· βασιλεύει Κύριος ἐν μέσῳ σου· οὐκ ὄψει κακὰ οὐκέτι.· Ἐν ἡδοναῖς δὲ λοιπὸν δίαγε παν τοίαις, ὦ Ἱερουσαλήμ, μετ' εὐφροσύνης καὶ τέρ ψεως διάγουσα παντελούς· ἀφελών γάρ σου πάντα τὰ παρανομήματα ὁ Θεὸς, ἀναγκαίως σε καὶ τῶν ἐχθρῶν διδοῦσα δίκας· ἔσται τε Κύριος ἐν σοὶ λοιπὸν διὰ τῆς μηδὲν ἔτι σοι προσεγγίσαι οἷόν τε εἶναι κακόν. exige: nam cum tua omnia peccata Deus deleverit, necessario te ab inimicorum potentatu subduxit, quibus eras subjecta drum justas poenas lueres. Erit vero apud te abhinc Deus, per suum erga te patrocinium, proprium regnum demonstrans. Quare nulla jam ad te propinquare calami tas poterit. ἀφεῖλε δυναστείας, ὑφ' οὓς ἐπεπτώκεις, της τιμωρίας εἰς σὲ κηδεμονίας τὴν οἰκείαν βασιλείαν δεικνύων· ὡς VERS. 16-20. - Tempore illo dicet Dominus Hierusalem: Confide, Sion, non dissolvantur manus tur. Dominus Deus tuus in te: potens salvabit te, et renovabit te charitate sua, et lætabitur in te delectatione, quasi in die solemni. Et congregabit confractos. › Tune ab omni infirmitate tuebitur Στίχ. ις'.κ. -- ι Έν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ἐρεῖ Κύριος τῇ Ἱερουσαλήμ. Θάρσει, Σιών, μὴ παρείσθωσαν αλ χειρές σου· Κύριος ὁ Θεός σου ἐν σοί, δυνατὸς σώσει σε, ἐπάξει ἐπὶ σὲ εὐφροσύνην, καὶ καινιεῖ σε ἐν τῇ ἀγαπήσει αὐτοῦ, καὶ εὐφρανθήσεται ἐπὶ σοὶ ἐν τέρ ψει ὡς ἐν ἡμέρᾳ ἑορτῆς, καὶ συνάξει τους συντε

COMMENTARIUS IN AGGAUM. τριμμένους.» Τότε δὲ πάσης ἐκλύσεως ἀπαλλάξει η Hierusalem Deus, ipse illam sua virtute salvabit, atque in multa hilaritate constituens, suam erga vos charitatem instaurabit: paria illis faciens et ostentans vestræ salutis causa, qualia olim ostentavit, cum non sine prodigiis multis atque miraculis Ægypto vos eduxit. Sie nunc etiam vos calamitate 268 contritos ab urgentibus malis liberabit, et in patriam restituet. ‹ Væ, qui acceperit super eam opprobrium! Ecce ego facio in te proper me, dicit Dominus. Proferto infelicissimi erunt qui aliquid adversus Hierusalem egerint, cujus gratia Deus potentiam suam expromet; in tantum ut apud omnes homines famosi evadatis ob collatam vobis cœlestem opem. ‹ Tempore illo salvabo oppressam, et expulsam recipiam.» Pu niam illos, salvaho auten tot malis obrutos, et sua patria expulsos postliminio in eam reducam. • Et ponam eos in gloriam, et famosos in universa terra.» Hos certe, ob ea quæ ipsorum causa feci, admiratione ac laudibus omnes homines prosequentur. ‹ Et confundentur tempore illo quando bene vobis fecero, et tempore quo suscepero vos. ▸ Pudore omnino suffundentur inimici vestri, cum rebus vestris egregie consulens, in patriam vos restituamn. • Quia faciam vos illustres atque nobiles inter reliquos omnes terræ populos, cum convertero captivitatem vestram coram vobis, dicit Dominus.» Tot tantaque circa vos proque vobis adversus vestros inimicos agam, ut ubique omnes memoraturi sint vos ac laudaturi, mirantes quomodo tali vos captivitate expeditos in patriam restituerim τὴν Ἱερουσαλὴμ ὁ Θεὸς, αὐτὸς αὐτὴν διὰ τῆς οἰκείας περισώζων δυνάμεως, ἐν πολλῇ τε καθιστὰς εὐφρο σύνῃ ἀνακαινιεῖ τὴν περὶ ὑμᾶς ἀγάπην· τοιαῦτα δὴ πράττων τε καὶ ἐπιδεικνύμενος τῆς ὑμετέρας ἕνεκεν σωτηρίας, οἷάπερ ἐπεδείξατό ποτε μετά πολλῶν τερά των τε καὶ θαυμάτων ἐξαγαγὼν ὑμᾶς τῆς Αἰγύπτου. Οὕτω γὰρ δὴ καὶ νῦν ὑμᾶς ὑπὸ τῆς αἰχμαλωσίας συν τουβέντας ἀπαλλάξει τε τῶν κατεχόντων κακῶν, καὶ ἀποδώσει τοῖς οἰκείοις πάλιν. «Οὐαὶ, τίς ἔλαβεν ἐπ' αὐτὸν ὀνειδισμόν; Ἰδοὺ ἐγὼ ποιῶ ἐν σοὶ ἕνεκεν ἐμοῦ, λέγει Κύριος.» (p. 408) 'Αλλὰ γὰρ ἐλεεινότατοι οἵ τι περ πλημμεληκότες εἰς αὐτὴν, εἰς οὓς ὑπὲρ ὑμῶν τὴν οἰκείαν ἐπιδείξεται δύναμιν ὁ Θεός· ὥστε καὶ παρὰ εἰσιν ἀνθρώποις ονομαστοὺς ὑμᾶς ἐπὶ τοῖς γεγονόσιν ὑμῶν γε ένεκεν εἶναι. «Ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ σώσω τὴν ἱκπεπιεσμένην, καὶ τὴν ἀπωσμένην εἰσδέξομαι· ο τιμωρήσομαι μὲν γὰρ ἐκείνους, περισώσω δὲ τοὺς ὑπὸ τηλικούτων κακῶν πιεσθέντας,τοὺς ἀπωσμένους τε τῶν οἰκείων ἐπανάξω πάλιν ἐπὶ τὰ οἰκεῖα. ι Καὶ θήσομαι αὐτοὺς εἰς καύχημα, καὶ ὀνομαστούς ἐν πάσῃ τῇ γῇ κ ὥστε αὐτοὺς ἐκ τῶν παρ' ἐμοῦ περὶ αὐτοὺς γιγνομένων ἐν θαύματί τε καὶ ἐπαίνοις παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις εἶναι. • Καὶ καταισχυνθήσονται ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ὅτ' ἂν καλῶς ὑμῖν ποιήσω, καὶ ἐν τῷ καιρῷ ὅτ' ἂν εἰσδέξω μαι ὑμᾶς.» Περιβληθήσονται γάρ αἰσχύνῃ πάσῃ οἱ ὑμέτεροι πολέμιοι, ἐπειδ᾽ ἂν τὰ κάλλιστα περὶ ὑμᾶς διαπραττόμενος, εἰς τὰ οἰκεία πάλιν ὑμᾶς ἐπαναγάγω. • Διότι δώσω ὑμᾶς ὀνομαστούς, καὶ εἰς καύχημα ἐν πᾶσι τοῖς λοιποῖς τῆς γῆς, ἐν τῷ ἐπιστρέφειν με τὴν αἰχμαλωσίαν ὑμῶν ἐνώπιον ὑμῶν, λέγει Κύριος. ο Τοσαῦτα γὰρ καὶ τηλικαῦτα περὶ ὑμᾶς τε καὶ ὑπὲρ ὁμῶν κατὰ τῶν ἐχθρῶν ἐργάσομαι τῶν ὑμετέρων, ὥστε ἅπαντας τοὺς πανταχοῦ διὰ μνήμης τε ἔχειν ὑμᾶς πεὶ ἐπαίνων, (p. 409) θαυμάζοντας ᾧτινι δὴ τῷ τρόπῳ τῆς τοιαύτης αἰχμαλωσίας ὑμᾶς ἀπαλλάξας ἐπανήγατον εἰς τὰ οἰκεῖα, Postquam de vero Sophonia egimus, in Bebræorum armarium Christianæque Ecclesiæ nonem recepto, non piget alium quoque commemorare sed apocrypham Sophoniam, quem citant Clemens Alex. Strom. lib. v, 11, et S. Athanasius in S. Scripturæ synopsi n. 75. Imo et Virgilius Tolosanus grammaticus a nobis editus AA. class. t. V, p. 20, quædam Sufphonia Hebræi (falsi tamen) verba insperato nobis recitat. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΑΓΓΑΙΟΥ ΤΟΥ ΠΡΟΦΗΤΟΥ. COMMENTARIUS IN AGGÆUM PROPHETAM. Ἐστὶ μὲν καὶ Ἰωὴλ καὶ ᾿Αμὼς καὶ Μιχαίας οἱ μακάρια προφῆται κοινὸν πρὸς ἅπαντα τὸν ἸσραηλιἈπὸν ἐποιοῦντο τον λόγον, τούς τε τῶν δέκα φυ τῶν ὧν ἐβασίλευεν ἡ Σαμάρεια, καὶ μὴν καὶ τοὺς της Ιούδα φυλής, τούς τε τὴν Ἱερουσαλήμ οἰκοῦντας, ἀμφοτέρους όμοίως· ἐπί τε ταῖς ἀσεβείαις καὶ ταῖς 969 Beati propheta Oseas et Joel et Amosus atque Michæas al universum pariter Israelitarum populum verba fecerunt, nempe et ad decem tribus, quarum metropolis Samaria erat, itemque ad Juda conjunctim tribum civesque Hierosolymorum; quos omnes peccatis deditos et diversorum crimi-

προστιθέντες δὲ καὶ τὰ ὑπὲρ τούτων αὐτοῖς ἀμετα νοήτως πταίουσι συμβησόμενα κακά, τά τε ταῖς δέκα φυλαῖς πρότερον ὑπὸ τῶν ᾿Ασσυρίων συμβάντα, καὶ τὰ τοῖς τοῦ Ἰούδα φυλῆς ὑπὸ Βαβυλωνίων ὕστερα γεγονότα· οἷς περ οὖν καὶ τὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον αὐτῶν μεταβολὴν ἐπισυνῆπτον ταῖς προββήσεσι ταῖς ἑαυτῶν, ὅτι τε ἀφεθέντες τῆς αἰχμαλωσίας ἐπὶ τὴν χώραν πάλιν ἀνελεύσονται τὴν οἰκείαν. Αβδιοῦ μὲν τοῦ μακαρίου την Ιδουμαίοις κατὰ τὸν τῆς ἐπανόδου καιρὸν ἐπαχθησομέν νην λέγοντος τιμωρίαν· Ἰωνᾶ δὲ τοῦ μακαρίου τὴν και ταστροφὴν ἀπειλήσαντος Νινευίταις, εἰ μὴ τῆς ἑαυτῶν μεταβάλοιντο κακίας· (p. 490) τοῦ μακαρίου δὲ Ναούμ σαφῶς τήν τε πολιορκίαν τῆς Νινευή, καὶ την καθαίρεσιν ἁπάσης τῆς τῶν Ασσυρίων βασιλείας nam reos æque objurgabant; adjectis impenden- παρανομίαις ἐλέγχοντες αἷς διεπράττοντο ποικίλες tium malorum minis, si sine prenitentia delinquerent: ceu reapse illis accidit, decem scilicet primo tribubus ab Assyriis, deinde Jude tribui a Baby loniis. Sed tamen cum his prædictionibus felicem quoque rerum conversionem spondebant prophetæ, nempe quod populus captivitate expeditus in patriam reversurus esset. Beatus autem Abdias pœnas Idumæis circa reditus tempus infligendas narrat. Beatus Jonas excidium Ninivitis minatur, nisi a sua malitia resipuerint. Beatus Nahumus Ninives obsidionem, universique imperii Assyriorum eversionem præcinit, quam a Babyloniis experturi erant. Beati prophetæ Abacucus ac Sophonias posteaquam decem tribus Assyrii jam populati fuerant, suisque sedibus abreptas in captivitatem 5 μηνύοντος προδήλως, ἣν ὑπὸ Βαβυλωνίων ἔμελλον transtulerunt, Jude tribum, quæ sola erat reliqua, civesque urbis llierosolyniorum de sua iniquitate legumque violatione coarguunt, atque adfuturam aiunt a Babyloniis ultionem, haud equidem sero pede, sed jam proximam, cum malorum omnium, quæ prædicta fuerant, cohorte: et sane propinquum rerum exitum Sophonias propheta canit. ὑπομένειν. Αμβακούμ δὲ καὶ Σοφονίας οἱ μακάριοι προφῆται ήδη τῶν ἐν ταῖς δέκα φυλαῖς ἐκπορθηθέντων τε ὑπὸ τῶν ᾿Ασσυρίων καὶ παντελή τήν τε αἰχμαλι σίαν καὶ τὴν ἐκ τῶν τόπων τῶν οἰκείων μετάστασιν δεξαμένων, τοὺς τῆς Ἰούδα φυλῆς μόνους, τούς το ἐπὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ οἰκοῦντας, ἐπὶ ταῖς ἀσεβείαις αὐτῶν ἐλέγχουσι καὶ ταῖς παρανομίαις, λέγοντες την διὰ τῶν Βαβυλωνίων ἐπὶ τούτοις ἐπαχθησομένην αὐτοῖς παρὰ τοῦ Θεοῦ τιμωρίαν, οὐ μετὰ πολύν γε ἐσομένην τὸν χρόνον, ἀλλ' ὡς εὐθύ γε καὶ παραχρῆμα τῶν μηνυομένων κακῶν ἐπελευσομένων αὐτοῖς ἁπάντων, καὶ ἐγε γυτέραν γε τῶν ἐσομένων τὴν ἔκβασιν Σοφονίου μηνύοντος ἔσεσθαι τοῦ προφήτου. ᾿Αγγαῖος δὲ ὁ μακάριος προφήτης, οὗ δὴ πρόκειται νῦν ἡμῖν Θεοῦ χάριτι ποιεῖσθαι τὴν σαφήνειαν, οὐ τῆς αἰχμαλωσίας μόνον ἤδη γεγενημένης τῆς ὑπὸ Βαβυλωνίων τοῖς κατὰ τὴν Ἱερουσαλὴμ επαχθείσης ποιεῖται τὴν προφητείαν, ἀλλὰ γὰρ ἀπαλλαγέντων μὲν τῶν Ἰσραηλιτῶν ἤδη τῆς αἰχμαλωσίας, ἐπανεληλυθότων δὲ πάλιν εἰς τὴν χώραν τὴν οἰκείαν περί πᾶσαν ἀνθρωπίνην ἐλπίδα χάριτι θείᾳ, (p. 411) τοῖς λόγοις κέχρηται τοῖς οἰκείοις, τοὺς ἐπανεληλυθότας τε καὶ ἐπὶ τῆς οἰκείας διάγοντας χώρας τῆς τοσαύτης χάριτος παραδόξως τετυχηκότας ἐλέγχων ἐπὶ τῇ περὶ τὴν οἰκοδομὴν τοῦ ναοῦ ῥᾳθυμίᾳ· οὗ τῆς οἰκοδομής πρόδηλον ὡς οὐχ ἑαυτοῦ γε ἕνεκεν είχε φροντίδα πολ λὴν ὁ Θεὸς, ὡς αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ φησιν· «Ο ουρα νός μοι θρόνος, ἡ δὲ γῆ ὑποπόδιον τῶν ποδῶν μου· ποῖον τοῦτον οἶκον οἰκοδομήσετέ μοι, λέγει Κύριος; ἢ τίς τόπος τῆς καταπαύσεώς μου ἐστί, ο Καίτοι γε μια κρὸν καὶ ταῦτο, εἰ πρὸς τὸ μέγεθος τὰ εἰρημένα σκοπεῖτο τὸ θεῖον, ἀπάντων γε τῶν ὄντων προδήλως ύπερκείμενον, οὐδ' ὁπόσον εἰπεῖν τε ἢ νοῆσαι δύναιτο ἄν τις. Αλλ' ὑπὲρ αὐτῶν γε τῶν Ἰσραηλιτῶν ὁ τῶν ἀνθρω πείων ψυχῶν κηδόμενος, τῆς οἰκοδομῆς τοῦ ναοῦ πολὺν ποιεῖται τὸν λόγον. Ἐπειδὴ γὰρ διετάξατο μὲν ἐν ἐκείνῳ τῷ τε τόπῳ καὶ τῷ ναῷ συνιόντας τὴν καθήκουσαν αὐτῷ τοῖς νομικοῖς παραγγέλμασιν ἀκολούθως ἀποδιδόναι θρησκείαν, διὰ πάντων δὲ τούτων ἐπὶ τῆς εὐσεβείας ἐβούλετο συνέχεσθαι τὸν λαὸν, ὡς ἂν προσηκόντως ἐκεῖθεν κατὰ καιρὸν ὀφθείη τὸν δέοντα ὑπὲρ τῆς ἁπάντων σωτηρίας ὁ Δεσπότης τὸ κατὰ σάρκα Χριστός, ἀναγκαίως τῆς κατασκευῆς ἐπιμέλειαν ἐποιεῖτο τοῦ ναοῦ, ὡς ἂν ὁ λαὸς διὰ τῆς 270 Beatus vero Aggæus propheta, cujus nunc explanandi cum Dei gratia consilium a nobis susceptum est, vaticinium suum non modo circa recentem Hierosolymorum a Babyloniis captorum calamitatem facit; verum etiam solutos jam servitute Israelitas, atque in patriam præter omnem huinanam spem Dei gratia restitutos, oratione sua reduces alloquitur, qui in propriis laribus versabantur, tantoque beneficio mirabiliter usi fuerant; atque eorum in templi ædificatione segnitiem objurgat: quod templum ut ædificaretur, haud equidem sui causa lantam curam gerebat Deus, qui cateroquin ait: «Coelum mihi thronus, terra autem scabellum pedum meorum. Quæ est ista domus quam mihi elificatis, ait Dominus; aut quisnam locus quietis ea, Profecto nihil non parvum est, si quæ diximus cum Dei magnitudine comparentur, quæ res omnes creatas tantum excedit, quantum hornini nec fari licet. Verumtamen Deus, cui animarum cura est, Israelitarum potius causa de templi ædificatione tantopere laborabat. Nam quia in mandatis dederat, ut eo in loco temploque congregati congruum legitimis institutionibus cultum sibi persolverent; atque his cæremoniis exerceri a populo religionem volebat, ut apte illinc tempore suo ad communem peragendam salutem Christus Dominus in carne emergeret; ideo de hoc ædificio sollicitus necessario erat; nempe ut conventibus in eo celebrandis mores suos emendaret populus, cui præ cæteris, ut dixi, hominibus tantam Deus curam dignanter impertiebat. Nam sicuti sacrificia et cætera an Isa. LIVI, 1.

COMMENTARIUS IN AGCAL CAP. I. ἐν αὐτῷ συναγωγῆς τὴν βελτίωσιν δέχοιτο, ὑπὲρ ἀπάν- ejusmodi Deus recipit, non quia ipse his egeat, sal των, ὡς ἔφην, ἀνθρώπων τῆς οὕτω πολλῆς τε καὶ μεγίστης ἀξιούμενος ἐπιμελείας· ὡς γὰρ θυσιῶν ἀνέχεται καὶ τῶν ἄλλων δὴ τῶν τοιούτων ὁ Θεὸς, οὐθὲν τούτων δεόμενος καθάπαξ αὐτὸς διὰ τὴν ἡμετέραν χρείαν, (ρ. 419) οὕτω καὶ τῆς περὶ τὸν ναὸν είχετο φροντίδος, σὐχ ἑαυτοῦ γε ἕνεκεν, ἀλλ' ὑπὲρ ἐκείνων, οὓς αὐτόθι συν ιέναι τε καὶ τὴν καθήκουσαν τῷ Θεῷ θεραπείαν ἀποδι είναι προσήκον ἦν ὑπὲρ ἁπάντων γε ἀνθρώπων, ὥσπερ οὖν ἔφθην πρόσθεν εἰπών. Έχει δέ τινα καὶ μήνυσιν utilitatum nostrarum causa; sic etiam templi studium præ se ferebat, non equidem sui gratia, sed Judzorum, quos illic congregari justamque Deo religionem persolvere, præ 271 cateris, ut paulo ante dixi, hominibus, æquum erat. Futurarum præterea rerum mentio aliqua in libello est; quarum notitiam ex ipsis scriptis cognoscere præstat. Hoc est igitur argumentum libri, qui jam singillatim explanandus est. ἑπομένων τὸ βιβλίον, τῶν περὶ τὸν Γωγ φημί, ἣν ἀπ' αὐτῶν τῶν γεγραμμένων ἄμεινον ἴδοι τις ἄν· ἀλλ᾽ οὖτος μὲν ὁ τοῦ βιβλίου σκοπός. Προσεκτέον δὲ τοῖς κατὰ μέρος λοιπόν. ΚΕΦ. Δ'. G CAP. 1. Στίχ. α', β'. • Ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ ἔτει ἐπὶ Δα- VERS. 1, 2. • Anno Darii regnantis secundo, μείου τοῦ βασιλέως, ἐν τῷ μηνὶ τῷ ἔκτῳ, μιᾷ τοῦ mense sexto, die una (prima) mensis, factus est μηνός ἐγένετο λόγος Κυρίου ἐν χειρὶ Αγγαίου τοῦ sermo Domini in manu Aggæi prophetæ dicens: ▸ προφήτου λέγων· ἐν δευτέρῳ μὲν ἔτει Δαρείου anno secundo Darii Persarum regis, quarti post Περσών βασιλεύοντος τοῦ τετάρτου μετὰ Κῦρον &ς Cyrum illum qui primus Medorum simul atque πρώτο; Μήδων τε καὶ Περσῶν κατὰ ταυτὸν ἐβασί Persarum imperium tenuerat, cum jam in patriam λευσεν, ἐπανεληλυθότων ἤδη εἰς τὰ οἰκεῖα τῶν τε τῆς se recepissent quotquot ex Judæ tribu et ex reliquis Τεδα φυλή; καὶ τῶν λοιπῶν ὁπόσοι περ αὐτοῖς συν- sponte cum illa redire voluerant, cumque ii Hierosoανελθεῖν προθυμίαν ἔσχον, καὶ δὴ καὶ τῆς Ἱερουσα- lymorum urbem jam incolerent, beatus Aggeus τὴς ἀπειληφότων τὴν οίκησιν, Αγγαῖον τὸν μακά- propheta divina revelatione collustratus dicitur; στον προφήτην ἀποκαλύψεως ἠξιώσθαι θείας φησὶν, nt is nimirum reduces Judæos de officiis admoneret, ἐπὶ τῷ τὴν τῶν προσηκόντων διάλεξιν πρὸς τοὺς ἀνatque apprime negligentiam eorum in ædificando εκτα αθότας ποιήσασθαι τῶν Ἰουδαίων, καὶ πρό γε templo objurgarel, qui sane excitandi illius maxiτων Ελλων τῆς οἰκοδομῆς καταμελοῦντας ἐλέγξαι τοῦ mum studium debuissent expromere. Significat ναοῦ, ἐν δὴ μάλιστα ἐπανεληλυθότας ἀπὸ τῆς αἰχμα etiam mensem ac diem, quo secundum Dei revelaλωδίες μετά πολλῆς ἀνεγείραι τῆς προθυμίας προσ- tionem propheta ad populum loqui orsus est; ut deinde έχει ἦν. Επισημαίνεται δὲ καὶ τὸν μῆνα καὶ τὴν ordinatim dicat quid eis acciderit ob neglectum templi ἡμέραν καθ᾿ ἣν ἐξ ἀποκαλύψεως θείας ο προφήτης ædificium; quantoque meliore in statu tunc fuerint, ἐχρῆτο τοῖς πρὸς Ἰουδαίους λόγοις, ὡς ἂν τεταγμέ cum structuram illam alacri animo urgere cœperunt. πως δείξειεν όπως μὲν αὐτοῖς (p. 415) τῆς οἰκοδομῆς Jam quænam iis propheta dicere a Deo jussus fuerat, ὁμελοῦσι τοῦ ναοῦ τὰ πράγματα διακεῖσθαι συνέβαι in sequentibus declarat: «Loquere ad Zorobabelem σεν, ὅταν δὲ μετάστασιν ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἔλαβον Salathielis filium de tribu Judæ, et ad Jesum Josedeci ύπηνίκα τῆς περὶ τὸν ναὸν οἰκοδομῆς τὴν προσήκου filium sacerdotem magnum,dicens: Hæc ait Dominus στο ἔχειν ήρξαντο φροντίδα. Τίνα δὲ ἦν ἅπερ εἰπεῖν omnipotens dicens: Populus iste dicit, Non venit tenτης αὐτοὺς ὁ προφήτης εκελεύσθη παρὰ τοῦ Θεοῦ, pus ædificandi domum Domini. Maudat ei, ut ZorobaΕξης φησίν. «Εἰπὸν πρὸς Ζοροβάβελ τὸν τοῦ Σαλαθιήλ beli qui de Juda 272 tribu ortus, et de beati Davidis ἐκ φυλής Ιούδα, καὶ πρὸς Ἰησοῦν τὸν τοῦ Ἰωσεδέκ posteris, juxta divinas promissiones regnabat in poτην Ιερέα τον μέγαν λέγων· Τάδε λέγει Κύριος παν pulo; item Jesu Josedeci flio, cui sacerdotalis operis, παράτωρ λέγων· Ὁ λαὸς οὗτος λέγουσιν, οὐχ ἥκει ὁ ob seriem generis juxta Mosaicam constitutionem, utπερὶς τοῦ οἰκοδομήσαι τὸν οἶκον Κυρίου.» Κελεύει pote ex Aarone oriundo, administratio commissa fueγὰρ αὐτῷ πρός τε τὸν Ζοροβάβελ ος τῆς Ἰούδα φυλῆς rat, mandat hæc dicere quæ ad reprehendendam circa ὑπάρχων, ἔκ τε τοῦ μακαρίου Δαυίδ καταγόμενος κατὰ templum segnitiem apta erant. Porro hæc præsertim τὰς ἐπαγγελίας τὰς θείας ἐβασίλευε τότε τοῦ λαοῦ· ducibus merito dicebantur, qui reliquum populum καὶ μὴν καὶ πρὸς τὸν Ἰωσεδέκ Ἰησοῦν, ὅς τὸ τῆς ad opus exstimulare debebant: et nihilominus non ἀρχιερωσύνης Εργον ἀκολουθία γένους κατὰ τὴν Μω- tam duces quam populum objurgare propheta videσακὴν διάταξιν ἐκ τοῦ Ααρών καταγόμενος ἐκτε- tur; constabat enim duces convenientem operis cuλεῖν ἐπεπίστευση, εἰπεῖν ταῦτα ἅπερ οὖν ἐπ' ἐλέγχῳ ram gessisse, haud ramen voti compotes fieri, reτῆς περὶ τὸν ναὸν τοῦ λαοῦ ῥαθυμίας διδάξαι προσ. nuente populo ad id cooperari quamobrem his ea ήταν ἦν. Ταῦτα γὰρ δὴ πρὸς τούτους μάλιστα ὡς que ad populi objurgationem pertinebant dicit, ut γουμένους εἰκότως ἐλέγετο· ὅτε καὶ τοὺς λοιπούς et ipsi magis ad opus excitarentur, et populus conδιεγείρειν ἐπὶ τὸ πράγμα οφείλοντας, φαίνεται οὐκ gruam correptionem acciperet, quo omni alacritate αὐτοῖς ἐν τῷ λόγῳ καταμεμφόμενος, ἀλλὰ τῷ λαῷ· ædificii laboribus instarent, suisque ducibus multa ὡς δήλον εἶναι ὅτι οἱ μὲν τὴν προσήκουσαν εἶχον περὶ cum docilitate obedirent, quatenus sibi hoc in neο πράγμα προθυμίαν, (p. 415) ἐκτελεῖν δὲ ὅπερ gotio præciperent, tanquam Dei jussa facturis. ἐξκύλοντο ἀδυνάτως εἶχον, οὐκ ἐθέλοντος αὐτοῖς τοῦ λαοῦ πρὸς τοῦτο συμπράττειν· διόπερ τούτοις τὰ ἐπ' ελέγχω τοῦ λαοῦ συντείνοντα λέγει, ὡς ἂν οὗτοί τε μᾶλλον ἐπὶ τὸ ἔργον διεγερθείεν, κἀκεῖνοι δὲ διόρθωσιν

δέξαιντο τὴν προσήκουσαν, εἰς τὸ πάσῃ τῇ προθυμίᾳ τὰ συντείνοντα εἰς τὴν οἰκοδομὴν τοῦ ναοῦ διαπράττε σθαι, καὶ μετὰ πολλῆς γε πείθεσθαι τοῖς ἡγουμένοις τῆς ἑτοιμότητος, πρὸ; ἅπερ ἂν αὐτοῖς περὶ τούτου κελεύωσιν, ὡς κατὰ βούλησιν θείαν τὸ ἐπίταγμα ποιουμένοις. Vans. 3-5. — Jam vero ad populi reprehensionem conversus, præclare ex ipsorum simulata excusatione initium ducit, qua utentes, specioso cum prætextu existimabant se posse opus negligere. Liunt enim, inquit, nondum tempus ædificandi templi adesse, ita ut merito cessare ab opere viderentur. Deinde falsam hanc defensionem coarguens ex nequitia ortam ad desidia obtentum pergit dicere: ‹ Et factum est verbum Domini in mann Aggæi prophetæ, dicens: Si tempus quidetn vobis est habitandi in domibus vestris laqueatis, domus autem hæc deserta est? Deinde ait: Ad vestras quidem ædificationes sedulo incumbitis, quas non solum studiosa opera excitatis, verum etiam totis viribus exornatis: solius antem templi exstruendi tempus adhuc non adest? Neque vos pudet, causam vobis cujuslibet boni Deum, in 273 lauta vastitate relinquere? ita ut vestræ quidem domus non ædificentur tantummodo, verum etiam omni cum sedulitate exornentur; area vero templi prorsus deserta sit, nihil vobis ad ejus structuram conferre volentibus. • Et nunc hæc dicit Dominus omnipotens: Punite corda vestra ad vias vestras.» Reputate, inquit, res vestras, et facta explorate, qui divinum templum negligitis; et quænam vobis proinde contigeriut. Patet autem prophetam vocabulo viæ,illorum opera, prout solet, designare. VERS. 6-8. Postea dicit: < Seminastis multa, et intulistis pauca: comedistis, et non ad saturitatem: bibistis, et non ad ebrietatem: induistis vos, et non estis calefacti in eis: et qui mercedes congregabat, coacervavit eas in sacculum pertusum. › Considerate, in quantam vestræ ignaviæ causa deveneritis egestatem et rei necessariæ penuriam: ita ut de multis seminibus exiguum fructum collegeritis, et neque esca neque potu neque vestimiento satis frui potueritis, neque argentem eger statem satiare, quia vobis necessaria omnia defuerunt. Hinc etiam pensiones vestræ, quotquot locandis agris vel aliis hujusmodi comparavistis, ad nibilum redactæ fuerunt: etenim pessumdatis fructibus, ne pensiones quidem a redemptoribus dari potuerint. Sicut autem in crumena aut panniculo aut quovis alio involucro, quod pertusum fuerit, coacervari argentum nequit, quod omnino ellueret ac periret, sic etiam pereuntibus fructibus, vestras quoque pensiones deperire necesse fuit. Hæc ait Dominus omnipotens: Ponite corda ‹ vestra ad vias vestras: ascendite in montem, et præcidite ligna, et deferte, ac templum ædificate, et delectabor in eo, et glorificabor, ait Dominus. › Eia ergo hæc reputantes, facite quæ hactenus neglexistis, 274 et de templo exstruendo solliciti estote, ligna præcidentes, ac reliqua ædificationi donca multo cum animi fervore parantes. Ego Στίχ. γ'-8'. -- Τρεπόμενος δὲ ἐπὶ τὸν ἔλεγχον τοῦ λαοῦ, καλῶς ἐκ τῆς πεπλασμένης αὐτῶν ἀπολογίας ποιεῖται τὴν ἀρχὴν, ᾗπερ κεχρημένοι εὐπροσώπως καταμελεῖν ἑδόχουν τοῦ ἔργου. Λέγουσι γάρ, φησίν, οὔπω παρείναι τῆς οἰκοδομῆς τοῦ ναοῦ, τὸν καιρὸν, ὡς ἂν δικαίως ἀμελοῦντες φαίνοιντο τοῦ ἔργου. Εἶτα πεπλασμένην ἐλέγχων τὴν ἀπολογίαν ἐκ κακίας ηρημένην εἰς προκάλυμμα τῆς ῥαθυμίας, ἐπάγει • Καὶ ἐγένετο λόγος Κυρίου ἐν χειρὶ ᾿Αγγαίου τοῦ προφήτου λέγων· Εἰ καιρὸς μὲν ὑμῖν ἐστι τοῦ οἰκεῖν ἐν οἴκοις ὑμῶν κοιλοστάθμοις, ὁ δὲ οἶκος οὗτος ἐξηρή. μωται; ο Εἶτά φησίν· Περὶ μὲν τὰς οἰκοδομὰς τὰς οἰκείας οὕτως ἐσπουδάκατε, οὐ μόνον μετά πολλής αὐτὰς ἀνεγείροντες τῆς προθυμίας, ἀλλὰ καὶ καλλω πίζοντες αὐτὰς σὺν πάσῃ δυνάμει· τῷ δὲ ναῷ μέσῳ χαιρὸς οἰκοδομῆς οὐ πάρεστιν; οὐδὲ αἰσχύνεσθε τὸν πάσης ὑμῖν τῆς σωτηρίας αἴτιον ἐν τοσαύτῃ τυγχά νοντα περιορῶντες ἐρημίᾳ, (p. 415) ὡς τὰ μὲν αἰκή ματα ὑμῶν καὶ γεγονέναι μετὰ δὲ κεκαλλωπίσθαι μετὰ πολλῆς ἄγαν τῆς ἐπιμελείας, τοῦ ναοῦ δὲ τὸν τόπον ἐρημία παραδεδόσθαι ἔτι, μηδὲν ὑμῶν εἰς οίκοδομὴν αὐτοῦ ποιῆσαι καθάπαξ ἑλομένων. «Καὶ νῦν τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ· Τάξατε τὰς καρδίας ὑμῶν εἰς τὰς ὁδοὺς ὑμῶν. ο 'Αναλογίσασθε, φησί, τὰ καθ' ἑαυτοὺς καὶ δοκιμάσατε μὲν & πεπράχατε, τοῦ ναοῦ καταῤῥαθυμοῦντες τοῦ θείου, τίνα δὲ ὑμῖν ἐκ τούτου συμβέβηκεν. Εύδηλον γὰρ ὅτι ὁδοὺς αὐτῶν τὰς πράξεις αὐτῶν καλεῖ, καθὼς εἴωθεν. Στίχ. 5'-η'. - Εἶτα λέγει· ι Εσπείρατε πολλά, καὶ εἰσηνέγκατε ὀλίγα· ἐφάγετε, καὶ οὐκ εἰς πλησμο νήν· ἐπίετε, καὶ οὐκ εἰς μέθην· περιεβάλεσθε, καὶ οὐκ ἐθερμάνθητε ἐν αὐτοῖς· καὶ ὁ τοὺς μισθούς συν άγων, συνήγαγεν εἰς δεσμὸν τετρυπημέναν. ο Ένα νοήσατε γὰρ ἐν ὅσῃ διὰ τὴν ῥαθυμίαν ἐκείνην κατ έστητε ἐνδείᾳ τε καὶ σπάνει τῶν ἀναγκαίων ὡς ἀπὸ πολλῶν μὲν σπερμάτων βραχὺν συλλέγειν χαρτών, ἀπολαύειν δὲ μὴ τροφῆς, μή πότου, μὴ ἐνδυμάτων πρὸς κόρον τῆς κατεπειγούσης χρείας, ἅτε πάντων σπανιζόντων ὑμῖν τῶν ἀναγκαίων. Ἐκ δὲ τούτου καὶ τὰ μισθώματα ὑμῖν, ὡς εἰκὸς, ὅσαπερ ἐποιεῖσθε ἀγρούς τε ἐκμισθοῦντες, καὶ ὁπόσα δὴ τοιαῦτα εἰς οὐδὲν ἐγίνετο όφελος· ἐπειδὴ τῶν καρπῶν ἀπολλυμένων, οὐδὲ τὰ μισθώματα ὑμῖν παρὰ τῶν ἐκλαμβα νόντων τελεῖσθαι δυνατὸν ὑπῆρχεν. (p. 446) "Ωσπερ δὲ ἐν βαλαντίῳ ἡ ῥάκει ή τινι ὅλως ἀποδέσμῳ εἰ τετρυπημένον εἴη, συλλέγεσθαι ἀργύριον οὐδαμῶς δυ νατὸν, διεκπίπτον καὶ ἀπολλύμενον πάντως, οὕτως τῇ τῶν καρπῶν ἀπωλείᾳ καὶ τὰ μισθώματα ὑμῖν συν διαφθείρεσθαι ἀναγκαῖον ὑπῆρχεν. «Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ· θέσθε τας καρδίας ὑμῶν εἰς τὰς ὁδοὺς ὑμῶν· ἀνάβητε ἐπὶ τὸ ὄρος, καὶ κόψατε ξύλα, καὶ οἴσατε, καὶ οἰκοδομήσατε οἶκον, καὶ εὐδοκήσω ἐν αὐτῷ καὶ ἐνδοξασθήσομαι, εἶπε Κύριος.» ᾿Αλλὰ γὰρ ταῦτα ἀναλογισάμενοι, διορθώσασθε μὲν τὰ νῦν παρ' ὑμῶν ἀμελούμενα, καὶ φροντίσατε τῆς οἰκοδομῆς τοῦ ναοῦ· ξύλα τε ἐκτεμόντες, καὶ τὰ λοιπὰ δὴ τὰ πρὸς

COMMENTARIUS IN AGGÆI CAP. I. τὴν οἰκοδομὴν ἐπιτήδεια μετά πολλῆς εἰσενέγκαντες Δ΄ vero vicissim hoc vestro templi adificio delectaτῆς προθυμίας· ἀρεσθεὶς δὲ καὶ αὐτὸς τῇ γενομένῃ παρ' ὑμῶν οἰκοδομῇ τοῦ ναοῦ, τοιαῦτα εἰς ὑμετέραν εὐεργεσίαν ἐργάσομαι, ἃ παρὰ πᾶσι με ποιήσει γνώ ριμον, ὡς μέγιστα τοὺς εὐνοίς μοι πείθεσθαι βουλο μένους δυνάμενον ὠφελεῖν. Στίχ. θεια. Εἶτα πάλιν υπομιμνήσκων αὐτοὺς δ, τὸ πρότερον διὰ τὴν βαθυμίαν ὑπέμενον, καὶ εἰσ τών, ο Επιβλέψατε εἰς πολλὰ, καὶ ἐγένετο ὀλίγα, καὶ εἰσηνέχθη εἰς τὸν οἶκον, καὶ ἐξεφύσησα αυτά. Ἵνα εἴπῃ ὅτι· οὔτε τοὺς καρποὺς ὑμῖν ἐκ τῆς γῆς παρ έχεσθαι εἴων· καὶ τὰ δοκοῦντα γίνεσθαι, ἀπόλλυον. Ττέρως ἐπάγει·. Διὰ τοῦτο τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ, (p. 417 ) 'Ανθ' ὧν ὁ οἶκός μου ἐστὶν ἔρημος, ὑμεῖς δὲ διώκετε ἕκαστος εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ, διὰ τοῦτο ἀνέξει ὁ οὐρανὸς ἀπὸ δρόσου, καὶ ἡ γῆ στελεῖται τὰ ἐκφόρια αὐτῆς ἐφ' ὑμᾶς· καὶ ἐπάξω ῥομφαίαν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ ἐπὶ τὰ ὄρη, καὶ ἐπὶ τὸν σίτον, καὶ ἐπὶ τὸν οἶνον, καὶ ἐπὶ τὸ ἔλαιον, καὶ ἐπὶ πάντα ὅσα ἐκφέρει ἡ γῆ, καὶ ἐπὶ τοὺς ἀνθρώπους, καὶ ἐπὶ τὰ κτήνη, καὶ ἐπὶ πάντας τοὺς πόνους τῶν χειρῶν αὐτῶν.» Βούλεται δὲ διὰ τούτων αὐτοὺς ὧν ἀμελοῦντες τοῦ ναοῦ πεπόνθεσαν ὑπομνῆσαι. "Οτε γάρ, φησί, τὸν οἶκον τὸν ἐμὸν ἐν ἐρημίᾳ τυγχάνοντα περιορώντες, περὶ τὴν οἰκοδομὴν τῶν οίκων ἐσπουδέζετε τῶν ἰδίων, τότε, φησίν, ὅ τε ὑετὸς ἐπείχετο, καὶ ἡ γῆ τὸν καρπὸν οὐκ ἐδίδου, καὶ ὥσπερ τινὶ βίρει πάντας τοὺς ἐπὶ τῆς γῆς ἠφάνιζον καρπούς, ἑπτόμενος καὶ ἀνθρώπων καὶ κτηνῶν πολλάκις, πέντε σε συντόμως εἰπεῖν ἀπολλὺς ὑπὲρ ὧν ἐπονεῖτε. Ἐπὶ γὰρ τῇ προτροπῇ τοῦ ἀναβήναι και κόψαι ξύλα ἐνεγκεῖν τε καὶ φροντίσαι τῆς οἰκοδομής, ταῦτα έπε ἤγαγε, τῇ μνήμῃ τῶν γεγονότων φοβῶν αὐτοὺς μὴ βαθύμως δέξασθαι τὸ ἐπίταγμα. Επάγει γοῦν· Στίχ. 19-18. • Ήκουσε Ζοροβάβελ ὁ τοῦ Σαλα κὴλ ἐκ φυλής Ιούδα, καὶ Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ἰωσεδέκ ὁ ἱερεὺς ὁ μέγας, καὶ πάντες οἱ κατάλοιποι τοῦ λαοῦ, τῆς φωνῆς Κυρίου τοῦ Θεοῦ αὐτῶν, καὶ τῶν λόγων Αγγαίου τοῦ προφήτου, καθότι ἐξαπέστειλεν αὐτὸν Κύριος ὁ Θεὸς αὐτῶν πρὸς αὐτούς, καὶ ἐφοβήθη ὁ ἀπὸ προσώπου Κυρίου.» Δεικνὺς ὅτι οὐκ ἀνωφελεῖς οἱ λόγοι γεγόνασι πρὸς αὐτοὺς, πάντες δὲ τὴν ἐκ τῶν εἰρημένων φοβηθέντες ἀπειλὴν ἔνευσαν πρὸς τὸ δέον ° (p. 448) ὥστε καὶ ἀποσταλέντα παρὰ τοῦ Θεοῦ τὴν προφήτην εἰπεῖν πρὸς αὐτούς, • Εγώ είμαι μεθ' ὑμῶν, λέγει Κύριος.» ὡς ἂν δείξειεν ὅτι Έχει μετεβάλοντο τον τρόπον, καὶ περὶ τὴν οίκοδο τὴν τοῦ ναοῦ τὴν σπουδὴν ἔσχον, καὶ εὐθὺς ἐπηγπελλετο θεὸς ἐν ἅπασιν αὐτοῖς τὴν ἑαυτοῦ παρασχεῖν πηδεμονίαν· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ, «Εἰμὶ μεθ' ὑμῶν, λέγει Κύριος, ο ἀντὶ τοῦ, συνών τε ὑμῖν καὶ κηδό μενος καὶ πάσαν χρείαν ὑμῖν πληρῶν. Καὶ ἐξήγειρε Κύριος τὸ πνεῦμα Ζοροβάβελ τοῦ Σαλαθιήλ εκ φυλής Ιούδα, Ε, καὶ τὸ πνεῦμα Ἰησοῦ τοῦ Ἰωσεδὲν τοῦ ἱερέως του μεγάλου, καὶ τὸ πνεῦμα τῶν καταλοίπων παντός τοῦ λαοῦ, καὶ εἰσῆλθε, καὶ ἐποίουν ἔργα ἐν τῷ εἶπον Κυρίου παντοκράτορος Θεοῦ αὐτῶν. Οὐ γὰρ ἐπηγγείλατο μόνον αὐτὸς τὴν οἰκείαν κηδεμονίαν ὁ tus, ea vobis beneficia conferam, quæ ne palam ostendent, illos maxime juvare valentem qui be nevolo obsequio mihi obediunt. Veas. 9-11. Rursus postea commemorans, quæ antea propter suam segnitiem pertulerunt, ait: «Respexistis ad multa, et facta sunt pauca, et iflata sunt in domum, et exsufflavi ea. › Id est, Ne fruges quidem vobis a terra suppeditari sivi: et quæ natæ videbantur, eas pessumdedi. Tum pergit dicere: ‹ Propterea bæc ait Dominus omnipotens: Quia domus mea deserta est, vos autem properatis unusquisque in propriam domum, idcirco abstinebit cœlum a rore, et terra subtrahet procreationes suas vobis. Et inducam gladium super terram, et super montes, et super triticum, et super vinum, et super oleum, et super omnia quæ tellus germinal, et super homines, et super jumenta, et labores quoslibet manuum vestrarum. › His verbis vult eis in meinoriam revocare quæ ob neglectum templum mala pertulerant. Dum enim, inquit, templum meum in vastitate jacere sinentes, ve strarum ædium exstructioni operam dabatis; tunc, inquit, imber prohibitus fuit, tellus fruges negavit, et quodam veluti gladio cunctos ego terræ fructus destruxi, honinibus quoque ac jumentis haud raro percussis; cunctis denique, ut summatim dicam, laboribus vestris pessumdatis. Jam præter exhortationem ut ad præcidenda ac deferenda ligna ascenderent, et ædificii curam gererent, hæc addidit, præteritorum nimirum memoria terrens illos quominus segniter mandatum exciperent. Addit igitur: VERS. 12-14. • Fl audivit Zorobabel Salathielis filius de tribu Judæ, et Jesus Josedeci filius 275 sacerdos magnus, et reliqui omnes de populo, vocem Domini Dei sui, et sermones Aggi prophetæ, prout miserat eum Dominus Deus eorum ad ipsos, timuitque populus a facie Domini, › Ostendit baud inaniter facta verba ad eos fuisse; etenim cuncti prædictas minas verentes ad oflicium redierant: ita ut missus a Deo propheta di - xerit eis: «Ego vobiscum sum, ait Dominus.» Nempe ut ostendat, quod simul ac mores immutarunt, et ædificando templo studium impenderunt, statim Deus promiserit se patrocinium ad ominia exhibiturum. Etenim hoc denotant verba: Vobiscum sum, ait Dominus; id est, Vobis adsum, consulens, et quidquid vobis opus est suppeditans. Εt suscitavit Dominus spiritum Zorobabelis filii Salathielis de tribu Judæ, et spiritum Jesu filii Josedeci, sacerdotis magni, et reliquorum de omni populo, qui ingressus est ad opus faciendum in domo Domini omnipotentis Dei sui. › Nimirum haud suum tantummodo patrocinium promisit Deus, sed alacritatem simul ducum concitavit universique populi, ut cæteris cunctis

omissis edilcando templo vacarent, utque pro Θεός, ἀλλὰ καὶ τὴν προθυμίαν κατὰ ταυτὸν τῶν τι viribus ad finem opus perducerent. Posthinc alacritatem illorum magis adhuc confirmans, Deus prophetæ apparet, bæc dicens: ἡγουμένων ἐπέρρωσε καὶ παντὸς τοῦ λαοῦ, ὥστε πάντα δὴ τὰ λοιπὰ παρωσαμένους περὶ τὴν οἰκοδο μὴν ἀσχολεῖσθαι τοῦ ναοῦ, καὶ τὸ ὅπως ἂν αὐτοῖς εἰς τέλος ἀφίκοιτο τὸ ἔργον. Εἶτα καὶ τὴν προθυμίαν αὐτῶν ἐπὶ πλέον ἐπιῤῥωννὺς ὁ Θεὸς ἐπιφαίνεται πάλιν τῷ προφήτη ταυτί λέγων· CAP. II. Vras. 1.5. Loquere Zorolabeli Salathielis filio de tribu Julae, et Jesu Jesedeci filio, et reliquis omnibus de populo, dicens: Quis ex vobis vidit domum istam in gloria sua priore? et quomodo videtis ipsam nunc, quasi non sit coram vobis? Et nunc coufortare, Zorobabel, dicit Dominus: confortare item, Jesu Josedeci fili, sacerdos magne: confortetur denique universus terræ populus, dicit Dominus omnipotens: 276 et Spiritus meus astitit in medio vestri. › Si quis vestrum, inquit, veterem domus hujus gloriam novit, et qualia ego bujus causa sæpe fecerim, vel pro populo qui ejusdem sollicitudinem gessit, utique agnosceret quantum illa priora a praesentibus differant. Nunc plerique vestrum illa ignorantes, et præsentia tantum speclautes, nihil propemodum vos videre putatis, propter obsidentem templum hoc solitudinem seu ruinam. Verumtamen si perseverante alacritate ædificationi ejus instabilis, atque omnia ad ejus complementum studiose contuleritis, meam enimvero providentiam sentictis; et quasi omne officium erga Dei templum præstiteritis, reliquorum beneficiorum compotes eritis. Eroque vobiscum, inquit, factis ipsis id demonstrans; meamque gratiam consequemini, vobis quodammodo astantem vestrasque res administrantem atque regentem. Nam verba Spiritus meus, 9 gratiam ab co collatam significant. Quandoquidem Spiritus sancti hypostasim propriam, tanquam in singulari persona agnitam apud Deum veteris Testamenti homines non agnoverunt; cuncti autem ante Christi Domini adventum, et Deum et creationem sciebant, sed præterea nihil; divina tunc Scriptura asseclas suos ita docente; in invisibili autem creatura nihil unicum agnoscente, sed angelos atque virtutes cunctas appellante invisibiles ac ministrantes substantias, quas subservire per omnia tradebat divinis nutibus. Spiritum sanctum itaque in propria hypostasi apud Deum agnoscere nequibat: nam neque inter ministrantes numerari poterat quod erat unicuni, neque cum Deo 277 collocari quidquid in peculiari persona consistere dicebatur: nihil enim hujusmodi tunc scitum erat; sed id demum nos edocuit Christus Dominus, qui apostolis suis mandavit, «Euntes docete omnes Sequitur Theodori disputatio, quod veteris ætate Testamenti Spiritus sancti persona nota non fuerit; quam suam opinionem idem nobis oggessil etian retro p. 83. Atqui Nicelas Aquileiensis, Theodoro fernie contemporaneus, ex hoc ipso Aggæi loco contrariam Theodoro tuetur sententiam in egregio De Spiritu sancto tractatu,quem nos ex Vaticano codice edidimus, in Script. Vet. tom. Vll. Ait enim Στίχ. α'. - 4 Εἰπὸν δὴ πρὸς Ζοροβάβελ τὸν τοῦ Σαλαθιήλ εκ φυλής Ιούδα, καὶ πρὸς Ἰησοῦν τὸν τοῦ Ἰωσεδὲν τὸν ἱερέα τὸν μέγαν, καὶ πρὸς πάντας τοὺς καταλοίπους τοῦ λαοῦ, λέγων· Τίς ἐξ ὑμῶν δς εἶχε τὸν οἶκον τοῦτον ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ τῇ ἔμπροσθεν; καὶ πῶς ὑμεῖς βλέπετε αὐτὸν νῦν καθώς ούχι ὑπάρχοντα ἐνώπιον ὑμῶν; καὶ νῦν κατίσχυε Ζορο βάβελ, (μ. 419) λέγει Κύριος· καὶ κατίσχυε, Ἰησοῦ τοῦ Ἰωσεδὲν ὁ ἱερεὺς ὁ μέγας· καὶ κατισχυέτω πᾶς ὁ λαὸς τῆς γῆς, λέγει Κύριος παντοκράτωρ, καὶ τὸ Πνεῦμά μου ἐφέστηκεν ἐν μέσῳ ὑμῶν. Εἰ γάρ τις ὑμῶν, φησί, τὴν παλαιὰν τοῦ οἴκου τούτου δόξαν ἠπίστατο, καὶ οἷάπερ τὰ περὶ αὐτὸν παρ' ἐμεῦ γεγο νότα πολλάκις, εἴτε περὶ τὸν λαὸν τῆς ἐν αὐτῷ τελου μένης σπουδῆς ἕνεκεν, συνεἶδεν ἂν ὁπόση τῶν τότε καὶ νῦν ἐστιν ἡ μεταβολή· νῦν γὰρ ἐκεῖνα μὲν οὐκ εἰδότες ὑμῶν οἱ πολλοὶ, τὰ παρόντα δὲ ὁρῶντες, ὡς ἂν οὐκ ὄντα διὰ τὴν κατέχουσαν αὐτὸν ἐρημίαν ὁρᾶτε· ἀλλὰ γὰρ ἐπιμείνατε τῇ περὶ τὴν οἰκοδομὴν προθυμίᾳ, καὶ πάντα δὴ μετὰ τῆς προσηκούσης ἐπισ τελεῖτε σπουδῆς εἰς ἐκπλήρωσιν τοῦ ναοῦ· αἰσθήσεσθε γὰρ τῆς ἐμῆς κηδεμονίας τότε, καὶ οἷον τὰ καθή κοντα ἐν τῷ ναῷ περὶ τὸν Θεὸν πληροῦντες, τεύξεσης τοῦ λοιποῦ· ἔσομαι δὲ, φησίν, ἐν ὑμῖν, δι' αὐτῶν τῶν πραγμάτων δεικνύμενος, καὶ τὰ χάριτος τεύξεσθε τῆς ἐξ ἐμοῦ μόνον οὐκ ἐφεστώσης ὑμῖν, οικονομούσης τε καὶ διοικούσης τὰ καθ' ὑμᾶς· τὸ γὰρ Πνεῦμά μου, τὴν χάριν τὴν ἐξ αὐτοῦ λέγει. Ἐπειδὴ Πνεύματος ἁγίου ὑπόστασιν ἰδίαν ὡς ἐν προσώπων γνωριζομένην οἰκείῳ παρὰ τὸν Θεὸν οἱ τῆς παλαιᾶς οὐκ ἠπίσταντο Διαθήκης (p. 420) πάντων τῶν πρὸ τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ παρουσίας Θεὸν εἰδότων καὶ κτίσιν, ἕτερον δὲ οὐδένα τε, καὶ τῆς θείας Γραφῆς τοῦτο παιδευούσης τοὺς οἰκείους ἐν τῷ τότε καιρῷ, ἐν ἀοράτῳ δὲ χτίσει μοναδικών μὲν οὐδὲν ἐπισταμένης· ἀγγέλους δὲ καὶ δυνάμεις κοινῶς καλούσης απάσας τὰς ἀοράτους καὶ λειτουργι κὰς οὐσίας, ὡς ὑπηρετεῖσθαι ἐν ἅπασιν ἐδίδασκε τοῖς νεύμασι τοῖς θείοις. Πνεῦμα τοίνυν ἅγιον ἐν ἰδίᾳ ὑποστάσει παρὰ τὸν Θεὸν εἰδέναι οὐκ ἠδύναντο· οὔτε γὰρ ἐν λειτουργικοῖς ἀριθμεῖν οἷόν τε ἦν τὸ μονα δικὸν, οὔτε Θεῷ συντάττειν ἐν ἰδίῳ τι λέγοντας προσώπῳ· ἐπεὶ μηδὲν ᾔδεσαν τοιοῦτο· ταῦτα δὲ ἡμᾶς ὁ Δεσπότης Χριστὸς ἐξεδίδαξεν, ὃς τοῖς ἑαυτοῦ παρέδωκεν ἀποστόλοις τό, Πορευθέντες μαθητεύ p. 523: de Spiritu sancto, quod adsit ubique, dicit propheta ex persona Domini, ‹ Ego in vobis, et Spiritus meus stat in medio vestrum. lbidemque alia recitat testimonia Jobi, Davidis, Salomonis. Quod argumentum latius tractarunt alii Patres, de quibus videndus Petavius De Trin. lib. ut, 7. De hac re rursum nos disseremus ad Zachariæ capitu. lumn 11.

COMMENTARIUS IN AGGÆI CAP. II. από πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα gentes, laptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus saneti”; unde discimus Patris personam propriam, et Filii personam propriam, et Spiritus sancti personam propriam, unumquemque horum divinam ac sempiternam æque habere substantiam censentes; quandoquidem una est doctrina, qua in divinæ scientie traditione imbuebantur: unum item baptisma in nomine horum collatum. Αι Scriβίura vetus, ut dixi, Spiritum sanctum in propria persona, et in propria hypostasi, seorsum a Dei generali notione nescivit: Spiritum vero sanctum sive Spiritum Del, gratiam ipsius vorabat, vel imperium ac providentiani, vel erga aliquid affectionem, vel quidvis hujusmodi. «Quo a Spiritu tuo ibo? et a facie tua quo fugiam?, Vult enim dicere feri non posse, ut extra tuum imperium sim, quoniam omnibus rebus ades. Pergit itaque dicere de Deo omissa Spiritus mentione: Si ascendero in celum, tu ibi es *; ubicunque fuero, sub potestate τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ο ἀφ᾽ ὧν δὴ μανθάνομεν Πατρός τε πρόσωπον ἴδιον, καὶ Υἱοῦ πρόσωπον ἴδιον, καὶ Πνεύματος ἁγίου πρόσωπον ἴδιον, τῆς θείας καὶ ἀϊδίου ουσίας ἕκαστον τούτων εἶναι νομίζοντες ὁμοίως, ἅτε μιᾶς μὲν τῆς μαθητείας ούσης ἣν ἐπὶ διδασκαλίᾳ τῆς θείας ἐξεται δεύοντα γνώσεως· ἑνὸς δὲ τοῦ βαπτίσματος τοῦ ἐπ' ονόματι τούτων πληρουμένου. Η Παλαιὰδὲ, ὡς ἔφην, Πνεῦμα ἅγιον ἐν ἰδίῳ προσώπῳ καὶ ὑποστάσει ἰδίᾳ, κεχωρισμένως τοῦ Θεοῦ οὐκ ἠπίστατο· Πνεῦμα δὲ ἅγιον ἐκάλει, ἤτοι Πνεῦμα Θεοῦ, τὴν χάριν αὐτοῦ, ἢ τὴν ἐπιστασίαν, ἢ τὴν κηδεμονίαν, ἢ τὴν περί τι διάθεσιν, ἢ εἴ τι τοιοῦτον· (p. 421) «Ποῦ πορευθῶ ἀπὸ του Πνεύματός σου; καὶ ἀπὸ τοῦ προσώπου σου που φύγω; ο Βούλεται γὰρ εἰπεῖν ὅτι Εξω τῆς ἐπιστασίας του γενέσθαι οὐ δυνατόν, ἐπειδὴ πάρει τοῖς πᾶσιν· επάγει γοῦν πρὸς τὸν Θεὸν, οὐκέτι Πνεύματος μετ μημένος· «Ἐάν ἀναδῶ εἰς τὸν οὐρανὸν, σὺ ἐκεῖ εἶ· ο Τα είδη ότι Ὅπου ποτ' ἂν ᾖ, ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν καθ έκτη και την τὴν, καθ᾽ ἣν ὅπως ἂν ἐθέλῃς τε τοῖς πᾶσι παρών τα κατ' ἐμὲ διοικεῖς·. Τὸ Πνεῦμά σου τὸ ἀγαθὸν εξηγήσει με ἐν γῇ εὐθείᾳ· ο ἵνα εἴπῃ, Αγα θίσει πάντοτε τὰ κατ' ἐμὲ διοικήσας, κατὰ ταύτην με καὶ νῦν ἐπανάξεις· «Τὸ Πνεῦμά σου τὸ ἅγιον μὴ ἀντανέλῃς ἀπ' ἐμοῦ, ἵνα εἴπῃ, Τὴν ἐξαίρετόν σου καὶ ἐξειλεγμένην κηδεμονίαν ἀπ᾿ ἐμοῦ μὴ ἀφέλῃς. Οὗτος καὶ ἐνταῦθα λέγει· «Καὶ τὸ Πνεῦμά μου έφε έστηκεν ἐν μέσῳ ὑμῶν· ο ἵνα εἴπῃ, 'Η χάρις ἡ ἐμήν καὶ ἡ περὶ ὑμᾶς διάθεσις συνέσται ὑμῖν, ἐφεστῶσά – σε καὶ τὴν ἑαυτῆς ἡμῖν παρέχουσα ὠφέλειαν. ὡς γὰρ τὴν ψυχὴν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ λέγει, οὐχ ὑπόστασιν τινα, τὴν δὲ περί τι διάθεσιν οὕτως όνομάζων· οἷον ὅτ' ἂν λέγη, ο Τις νεομηνίας ὑμῶν καὶ τὰ σάββατα μισεῖ ἡ ψυχή μου, ο Για τὴν διάθεσιν εἴπῃ καθ᾿ ἣν ἐμίσει τὰ παρ' αὐτῶν γινόμενα μοχθηρῶν ὄντων τὸν τρόπον· οὕτως καὶ τὸ Πνεῦμα λέγει. Ἀλλὰ γὰρ ταῦτα μὲν ὑπὲρ Επεξητος εἰρήσθω τῆς ἀκριβείας. Στίχ. 5-1. - (δέ γε Θεὸς ἐπειδὴ διήγειρε μὲν ἐν τοῖς προειρημένοις τὸν λαὸν διὰ τοῦ προφήτου περὶ τὸ ἔργον τῆς οἰκοδομῆς αὐτάρκως καὶ προθυ• μοτέρους εἰργάσατο, (p. 422) ἑώρα δὲ συλλογιζομέ πως πόθεν ἂν αὐτοῖς προσγένοιτο τοσαῦτα ἔτι πενο μένες ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας, ἀφ᾽ ὧν δυνατὸν κατὰ τὸ εφεσι τόν τε ἀπαρτισθῆναι τὸν ναὸν καὶ πᾶσαν αὐτῷ την προσήκουσαν εὐπρέπειαν ἀποδοθῆναι, οἷαν δὴ τὸ πρότερον εἶχεν ἐν οἰκοδομαῖς τε καὶ σκεύεσιν ἁγίοις καὶ τοῖς λοιποῖς, ἐπάγει· ο Θαρσείτε, μὴ δὴ φο Grieks.» Περί τούτων, φησί, καὶ πῶς ἔνεστι, μὴ φοβείσθε. ο Διότι τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ' Τα άτεξ ἐγὼ σε ω τὴν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ την θάλασσαν καὶ τὴν ξηράν· καὶ συστείσω πάντα τὰ ἔθνη· καὶ έξει τὰ ἐκλεκτά πάντων τῶν ἐθνῶν· καὶ τάξω τὸν οἶκον τοῦτον δόξης, λέγει Κύριος παντοκράτ της διότι μεγάλη ἡ δόξα τοῦ οἴκου τούτου, ἡ ἐσχάτη ὑπὲρ τὴν πρώτην, λέγει Κύριος παντοκράτωρ, καὶ ἐν τῷ τύτο τούτῳ δώσω εἰρήνην, λέγει Κύριος παντοMatth. xxviii, 19. ** Psal. cxxxviii, 7. tua sum constitutus, qua qnomodocunque volueris cunctis præsens, res meas gubernas. Spiritus tuns bonus deducet me in terram rectam **; id est, Bonitate tua res meas gubernaus, hac ipsa me nune reduces. Spiritum sanctum tuum ne auferas a me; › id est peculiare selectumque patrocinium a îne non auferas. Sic etiam hoc loco ait: Spiritus meus astitit in medio vestri; id est, Gratia mea meusque erga vos affectus vobiscum est, præsidens suamque vobis opem præbens. Sicut videlicet animam in Deo dicit, non quasi quamdam hypostasim, sed affectum erga aliquid ita nominans. Veluti cum dicit: Calendas vestras, et sabbata odit anima mea 38 saffectionem 278 illam significans, qua illorum opera' oderat improbis moribus præditorum. Ita Spiritum quoque dicit. Verum de his satis superque dictum sit. Vɛas. 6-10. Et Deus quidem cum excitasset in prædictis populum per prophetam ad ædificii opus, salisque eum promptum effecisset, cernebat tamen eam reputantem, undenam sibi pauperi ex captivi - tate facultas foret digne templum exstruendi, et congruum ornatum addendi, qualem antea habuerat in structuris ac vasis sanctis et reliquis; ideoque addit: Confidite, neque metuatis. Hæc, inquit, quomodo futura sint, ne ambigatis. Quia hæc dicit Dominus omnipotens: Adhuc ego cœlum concutio et terram ac mare et aridam et commovebo omnes gentes: et venient electa quæque omnium geutium: et implebo domum hanc gloria, dicat Dominus omnipotens: quia magna erit gloria donius hujus, posterior præ priore, dicit Dominus omnipotens: et hoc in loco dabo pacem, dicit Dominus omnipotens, et pacem animæ in acquisitionem omni ædificanti, ut templum hoc exstruat., De penuria necessariorum, inquit, ne solliciti sitis: ego 18 (53. 1, ss Ibid. 8. 16 Psal. cxlit, 10. Psal, L, 15.

EST enim cunctas pene cormovens gentes, magno nu- κράτωρ, καὶ εἰρήνην ψυχῆς εἰς περιποίησιν παντὶ τῷ κτίζοντι, τοῦ ἀναστῆλαι τὸν ναὸν τοῦτον.» Περὶ δὲ τῆς σπάνεως τῶν ἐπιτηδείων, φησί, μὴ φροντίζετε· μόνον γὰρ οὐχ ἅπαντα συσσείσας τὰ ἔθνη, πολλά τε καὶ πολλοῦ γέμοντα πλούτου, ἐφ' ὑμᾶς ἐλθεῖν ἐάσω. Λέγει δὲ τοὺς περὶ τὸν Γωγ, ὧν ἐληλυθότων τότε δὴ τῆς δόξης τοῦ οἴκου τούτου το μέγεθος ἐκφανές ποιήσω διὰ τῆς κηδεμονίας τῆς ἐμῆς· καὶ γὰρ καὶ τὸ ἀργύριον τὸ προσὸν ἐκείνοις, (p. 423) καὶ τὸ χρυ σίον, καὶ πάντα δὴ συντόμως εἰπεῖν τὰ προσόντα ἐκείνοις ἐμά· ἅτε δὴ πάντα ὄντα ἐμά· ἐπεὶ καὶ πᾶσι ἔργον ἡ κτίσις ἐμόν· ἅπερ οὖν ἀφελῶν, εἰς ὑμᾶς μεταστήσω, οὐκ ἀδικῶν τοὺς ἔχοντας σε γε εἶχον τὰ μὴ αὐτῶν· τὰ ἐμὰ δὲ εἰκότως διδοὺς τοῖς ἐμοῖς· ὥστε τὴν τότε δεικνυμένην περὶ τὸν οἶκον τοῦτον δόξαν mero multisque præditas opibus, ad vos venire permittam. Dicit autem Gogi populum, quo adveniente, tunc maxime domus hujus gloria inclarescet propter meam tutelam: nam illorum argentum et aurum, et quidquid, ut summatim dicam, ii habent, meum est, quoniam nihil in mundo meum non est, quia creatura omnis opus meum est: quæ ego ipsis erepta ad vos transferam, nullam iis injuriam faciens qui non sua possidebant; sed mea jure moritoque meis conferens; ita ut gloriam meam in hoc templo per ea quæ geram ostensurus sim, preces vostras 279 illic excipiens, vobisque adversus he stes vires suppeditans, tales tantosque qui et omnem numerum exsuperaut, et hellica peritia invicti sunt: quo Get ut cunctis major appareat præ- ἀφ᾽ ὧν διαπράττομαι, δεχόμενός τε ὑμῶν τὰς ἐν αὐτῷ sens, quam praeterita templi hujus gloria: quia majus hoc videbitur facinus, quam prius illud sub Assyriis vel quibusdam aliis: propterea quod non multitudine tantum, sed vigore etiam atque peritia præsentes bostes priscis antecellant. Quibus omnibus virtute mea mirabiliter superatis, in omnimoda pace vivetis, tranquillo animo propter cujuslibet hostis depulsionem, plurimisque manubiis inde reportatis, quarum politi facilem habebitis copiam pro vestro libito templum hoc exstruendi et in altum attollendi, at decus suun habeat, propter eos qui orandi et cultum exhibendi causa convenient. δεήσεις, καὶ παρέχων ὑμῖν τὸ κατὰ τῶν πολεμίων κράτος, τοσούτων τε ὄντων καὶ τοιούτων, ὡς ἀριθμὸν μὲν αὐτοὺς τῷ πλήθει νικάν, ἀκαταμαχήτους δὲ εἶναι διὰ δύναμίν τε καὶ πολεμικὴν ἐμπειρίαν· τοῖς πᾶσι δοκεῖν μείζονα φαίνεσθαι τῆς ποτὲ περὶ τὸν οἶκον τοῦτον φανείσης δόξης· ἅτε καὶ τοῦ ἔργου μείζονος ὄντος ἢ πρότερον ἐπί τε τῶν Ασσυρίων, ἢ καί τινων ἑτέρων ἐγένετο· διὰ τὸ οὐ πλήθει μόνον, ἀλλὰ καὶ δυνάμει καὶ ἐμπειρίᾳ πολεμικῇ τοὺς νῦν ὑπεραίρειν τῶν πάλαι· ὧν δὴ πάντων τῇ ἐμῇ δυνάμει παραδόξως περιγεγονότες ἐν εἰρήνῃ παντελεῖ γενήσεσθε, αθόρυ βοί τε ταῖς ψυχαῖς διαμένοντες διὰ τὸ παντὸς ἀπηλ λάχθαι πολεμίου, καὶ πλεῖστα ὅσα ἐκ τῶν τοῖς πολε μίοις προσόντων λάφυρα συναγαγόντες· & περιποιήσαντες ἑαυτοῖς, εὔκολον ἕξετε βουληθέντες τὴν δύναμιν τοῦ τὸν ναὸν τοῦτον κατασκευάσαι τε καὶ ἀνεγεῖραι, ὡς ἂν τὴν οἰκείαν εὐπρέπειαν ἔχοι, τῆς τῶν ἐν αὐτῷ συνε ιόντων ἕνεκεν εὐχῆς τε καὶ θεραπείας. VERS. 11-15. — Jam postquam prædictis omnibus satis eos adhortatus est, atque ad operam ædificandi impulit, promissionibus etiam in spem erexit, fore ut multa beatitate fruantur facti hostibus superio res, et quod omnia ad templi edificationem idonea habituri affatim sint. Cæterum recte illos posthine victuros putavit, et in reliquis curaturos peccatoJum suorum emendationem. Sic autem dicit: • Quarta et vicesima mensis noni, anno secundo sub Dario, factus est sermo Domini ad Aggæum prophetam dicens: Hæc dicit Dominus omnipotens: Interroga nunc sacerdotes legem dicens: Si sumpserit homo carnem sanctam in summitate vestimenti sui, et tetigerit summitas vestimenti ejus panem aut rem coctam aut vinum aut oleum, aut quemlibet cibum, num sanctificabitur? Responderuntque sacerdotes et dixerunt: Nequaquam. Dixitque Aggæus: Si tetigerit animo pollutus de omnibus his, num contaminabitur? Responderuntque sacerdotes: Contaminabitur. Responditque Aggaeus, et dixit: Sic populus iste, et sic gens hæc coram me, dicit Doniinus; et 280 sic omnia opera uranuum eorum: et quicunque appropinquaverit illuc, contaminabitur.» Vult illos reprehendere, qui sacra vasa, et reliqua di- Στίχ. ια'-ιε'. — (p.424) Διὰ δὴ πάντων τῶν προσβλη φότων ἀρκούντως αὐτοὺς προτρεψάμενός τε καὶ πα ρορμήσας ἐπὶ τὸ ἔργον τῆς οἰκοδομῆς, καὶ δὴ καὶ ταῖς επαγγελίαις εὐέλπιδας ποιήσας, ὅτι πολλῆς μεθέξουσι τῆς εὐπορίας κεκρατηκότες των πολεμίων, ὡς ἂν ἅπαντα πρός τε τὴν οἰκοδομὴν τοῦ ναοῦ καὶ πρὸς ὁ τι ἂν ἐθέλοιεν ἄφθονα ἔχοιεν. Τοῦ λοιποῦ καλῶς ἔχειν ἡγήσατο καὶ τὴν ἐν ἑτέροις διόρθωσιν αὐτοῖς προτ αγαγεῖν ἐν οἷσπερ ἡμάρτανον. Λέγει δὲ οὕτως· «Τζ τετράδι καὶ εἰκάδι τοῦ ἐνάτου μηνός, ἔτους δευτέρου ἐπὶ Δαρείου, ἐγένετο λόγος Κυρίου πρὸς 'Αγγαίον τον προφήτην λέγων· Τάδε λέγει Κύριος παντοκρά τώρ· Επερώτησον τοὺς ἱερεῖς νόμον λέγων· Ἐὰν λάβῃ ἄνθρωπος κρέας ἅγιον ἐν τῷ ἄκρῳ τοῦ ἱματίου αὐτοῦ, καὶ ἅψηται τὸ ἄκρον τοῦ ἱματίου αὐτοῦ ἄρτου ἢ ἐψήματος ἢ οἴνου ἢ ἐλαίου καὶ παντὸς βρώματος, εἰ ἁγιασθήσεται; Καὶ ἀπεκρίθησαν οἱ ἱερεῖς, καὶ εἶπον· Οὐχι. Καὶ εἶπεν Αγγαίος· Ἐὰν ἄψηται μετ μιασμένος ἐπὶ ψυχῇ ἀπὸ πάντων τούτων, εἰ μιανθή σεται; Καὶ ἀπεκρίθησαν οἱ ἱερεῖς καὶ εἶπον· Μιαν θήσεται. Καὶ ἀπεκρίθη Αγγαίος, καὶ εἶπεν· Οὕτως λαὸς οὗτος, καὶ οὕτως τὸ ἔθνος τοῦτο ἐνώπιον ἐμος, λέγει Κύριος· καὶ οὕτως πάντα τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ· καὶ ὅς ἐὰν ἐγγίσῃ ἐκεῖ μιανθήσεται. ο Ita Græcus textus. etiam Vaticanus, cum Arabico. Sed melius in Hebraico, Syro atque Lab vulgato dicuntur contaminari omnia illic oblata,

COMMENTARIUS IN AGGEL CAP. 11. Βούλεται μὲν αὐτοὺς ἐλέγχειν ὡς τῶν σκευῶν τῶν vino cultui congrua negligenter indiferenterque tane ἱερατικῶν, καὶ τῶν λοιπῶν δὴ τῶν τῇ τοῦ θείου θερα πείς προσηκόντων ἀμελῶς καὶ προχείρως εφαπτομέ νους, καὶ οὐ μετὰ τοῦ προσήκοντος δέους, (p. 425) ὑπὲρ οὗ δὴ τοῖς ἱερεῦσι προσαγαγεῖν τὴν ἐρώτησιν ταύτην προσέταξε τῷ προφήτῃ, ὅτε ἐν ἐκείνοις δν τὸ τὰ τοιαῦτα ἐν ἀμελείᾳ ποιεῖσθαι, ἢ μετὰ τοῦ προσ ήκοντος δέους. Κάλλιστα δὲ καὶ τὴν ἐρώτησιν ἀπὸ εὐτελῶν ἐποιήσατο, ἵνα μειζόνως τὸ κατὰ τὰ σκεύη τὰ ἅγια πλημμέλημα αυξήσῃ. Λέγει τοίνυν ὅτι, Εἰ τις πρέας ἅγιον τὸ ἀπὸ θυσίας ή τινος προσφορᾶς Αγιασμένον ἐν μέρει τινὶ τοῦ ἱματίου ἐμβάλῃ τοῦ οἱπείου, εἶτα τοῦτο δὴ τὸ ἄκρον ἑτέρου τινὸς ἄψεται Οίνου Η ελαίου ἢ ὅτου δή ποτε τῶν βρωτῶν, ἆρα Άγιον ἔσται τὸ τοιοῦτο διὰ τὴν τοῦ ἄκρου τοῦ ἱματίου ἀτὴν, ἐν ᾧπερ ἀπέκειτο τὸ κρέας; Οἱ δὲ ἀκολούθως έχασαν ότι μὴ ἅγιον γίνεται τὸ τοιοῦτο, ὡς οὐκ αυ τάρκως ἔχοντος τοῦ ἄκρου τοῦ ἱματίου διὰ τὸ ἐγκεί. μενον κρέας ἅγιον ἑτέρῳ βρωτῷ τὸν ἁγιασμὸν παρέ. χειν. Εἶτα πάλιν ἐρωτᾷ, Ἐὰν δέ τις μεμιασμένος ἐφ' ὅτῳ δήποτε ἄψηται τῶν τοιούτων, μιαίνει ἆρα πάντως αὐτὰ, ἢ οὐ; Οἱ δὲ ἔφασαν μιαίνειν. Ήδουλήθη δὲ διὰ τούτων εἰπεῖν ὅτι, ὥσπερ τὸ ἄκρον τοῦ ἱματίων, οὐ διὰ τὸ ἐπικείμενον ἅγιον ἁγιάζειν δύνα21 τὸ προσεγγίζον, ὁ μεμιασμένος δὲ ἀπτόμενος τῶν τοιούτων μιαίνει πάντως αὐτά, οὕτω χρή νομίζειν καὶ ὑμᾶς ἀπτομένους προχείρως, (P,426) καὶ οὐ μετὰ τοῦ προσήκοντος σεβάσματος τῶν ἱερατικῶν σκευῶν, ἢ τῶν ὅπως ποτὲ τῷ Θεῷ προσηκόντων, ὅτι οὐχ ὁ ἐκεινων ἁγιασμὸς ὑμᾶς ἁγιάζει, ὁ δὲ ὑμέτερος τρό της μεμιασμένος ων υβριν προστρίβεται τοῖς ἁγίοις, εἴπερ οὖν αὐτῶν ἔξω τοῦ προσήκοντος εφαπτόμενοι φαίνοισθε. Οθεν καὶ ὁ προφήτης ἀποκρίνεται ὡς τοῦ Θεοῦ εἰπόντος ὅτι, Τοιοῦτο δὴ καὶ τὸ παρ' ὑμῶν γινόμενον ἔστιν, ὅτ' ἂν ἄπτησθέ τινος τῶν ἐμοὶ προστόντως ἁγίων· ὥστε προσήκειν ὑμᾶς εἰδέναι ὅτι τῆς ἐγγίζων ἐμοὶ (ἐγγίζειν γὰρ ἐμοὶ λέγω, τὸ τῶν ἐμοὶ προσηκόντων τε καὶ ἀνακειμένων ἐφάπτεσθαι) εἰ προχείρως καὶ ἐν ἀμελείᾳ καὶ καταφρονήσει τοῦτο τουίτ, οὐ μόνον οὐθενὸς ἀπολαύει κέρδους ἐκ τῆς της, ἀλλὰ γὰρ καὶ μολύνεται προσαδικούμενος καὶ προσιιαπτόμενος, ὑπὲρ ὧν τῶν οὕτως ἁγίων ἥψατο τροχείρως, ο Ενεκεν τῶν λημμάτων αὐτῶν τῶν ἐφανῶν ὀδυνηθήσονται ἀπὸ προσώπου πονηριῶν εἰδῶν, καὶ ἐμισεῖτε ἐν πύλαις ἐλέγχοντας.» Λημμάτων αὐτῶν, ἵνα εἴπῃ ὡς ἐπελαμβάνοντο πράτ τοντες οὐ δεόντως. Ὑπὲρ γὰρ ὧν, φησίν, ἐπεχειρεῖτε πράξεσιν ἀτόποις, ὄρθριοι εἰς τοῦτο διανιστάμενοι, καί μετά πάσης τα άτοπα τῆς σπουδῆς ἐπιτελοῦντες, gebant, et non cum conveniente pavore: qua super re sacerdotes ipsos interrogari a propheta Deus jubet, in quorum arbitrio erat hæc vel negligenter vel cum debito metu tractare. Egregie vero interrogationein vilibus in rebus facit, ut adversus sacra vasa peccatum magis augeat. Ait igitur: Quodsi quis sanctam carnem de victima aut qualibet oblatione, in partem aliquam vestimenti sui conjecerit; deinde hujus vestis summitas aliud aliquid contigerit sive vinum sive oleum, sive quamlibet aliam escam, »uin id, inquam, sanctuin evadet propter summi vestimenti contactum, in quo caro reposita erat? Illi vero congruenter responderunt, rem hujusmodi sanctam non fore, quatenus non sufficiebat vestis sunmitas, in qua caro sancta inclusa esset, conmunicando alteri escæ sanctificationem. Mox denuo interrogat: Si quis quomodocunque pollutus res hujusmodi autigerit, num illas omnino contaminat? Illi vero dixerunt: Contaminat. Voluit auteni per hæc dicere, quod vestimenti quidem summitas propter rem sanctam inclusam sanctificare proximum aliquid nequeat; sed quod homo pollutus si quid ejusmodi tangal, plane illud contaminet: ideoque credendum, quod si vos temere, et sine debita religione vasa sacra, vel quidquid divino cultui addictum est, tetigeritis, haud illorum sanctitas von sanctifcet, sed vita vestra inquinata contumeliam rebus sanctis aspergat, siquidem illas absque debita reverentia contrectare videamini. Quamobrem etiam propheta respondet, tanquam Deo loquente, hoc ipsum 281 ab iis fieri quotiescunque res sanctas cultui meo addictas tetigerint. Quamobrein scire debetis, quemlibet mihi propinquantem (propinquare autem mihi illum dico, qui res meas nihive oblatas attingit), si temere ac socorditer aut contemptim id agat, non modo nullum ex contactu capere emolumentum, verum etiam inquinari non sine sua culpa ac damno, propterea quod temere res adeo sanctas contrectaverit. Propter munera ¸sua matutina dolebunt a facie iniquitatum suarum: et oderatis arguentes in portis.» Munera dicit quæ non recte agendo accipiebant. Propter improbos actus vestros, quos diluculo consurgentes, omnimoda sedulitate exercebatis, in gravia mala incidistis, præsertim quia prophetarum reprehensionem æquo animo non tulistis; indignatus his dum in portis consisterent, ut communem cunctis ingredientibus et exeuntibus dictis suis suaderent emendationem. τη βαρύτητι τῶν προσγεγονότων ὑμῖν περιπεπτώκατε κακῶν, καὶ πολλῷ γε πλέον ἐπειδὴ τὸν παρὰ τῶν προψη τῶν ἔλεγχον οὐκ ἐδέχεσθε· (p. 427) ἐδυσχεραίνετε δὲ πρὸς αὐτοὺς ἐπὶ ταῖς πύλαις ἑστῶτας, ὡς ἂν κοι τὴν ἅπασι τοῖς εἰσιοῦσί τε καὶ ἐξιοῦσι τὴν ἀπὸ τῶν λεγομένων προσάγοιεν ἐνδιόρθωσιν. Στίχ. ις'.κ. — ι Καὶ νῦν θέσθε δὴ ἐπὶ τὰς καρ. Εας ὁμῶν ἀπὸ τῆς ἡμέρας ταύτης καὶ ὑπεράνω VERS. 16-20. - Et nunc ponite in cordibus vestris a die hac et supra, antequam poneretur lapis πρὸ τοῦ θεῖναι λίθον ἐπὶ λίθον ἐν τῷ ναῷ Κυρίου super lapidem in templo Doinini: quinam fueritis, ° είνας ἦτε ὅτε ἐνεβάλλετε εἰς κυψέλην είκοσι σάτα, καὶ ἐγίνετο δέκα τάτα κριθῆς· καὶ εἰσεπορεύετο εἰς τὰ ὑπολήνιον ἐξαντλῆσαι πεντήκοντα μετρητὰς καὶ ἐγίνετο εἴκοσιν· ἐπάταξα ὑμᾶς ἐν ἀφορίᾳ καὶ ἐν PATROL. GR. LXVI. quando millebatis in cypselen viginti sata, et fiebant decem sata hordei: et ingrediebamini torcular ut hauriretis quinquaginta amphoras,et fiebant viginti. Percussi vos sterilitate, et aeris corruptione, et grau10

dine omnia opera manuum vestrarum; et non ἀνεμοφθορίᾳ καὶ ἐν χαλάζῃ πάντα τὰ ἔργα τῶν χει reversi estis ad me, dicit Dominus. Apponite nunc corda vestra a die ista et supra, & quarta et vice sima poni mensis, et a die qua fundamenta jacta sunt templi Domini. Ponite in cordibus vestris, utrum adhuc cognoscetur super aream, et num adbuc viti et fcui et malogranato, et arboribus olex, quæ fructum negant, ex hac die benedicam. Comparatione instituta superioris temporis, quo templi edificationem negligebant, et præsentis quo urgere opus cœperant, ostendere voluit rerum quæ 282 ipsis obvenerant diferentiam: et in quanta neglectus tempore versati fuissent sterilitate, at quanta bona experti postquam exstruendo templo multam contulissent sedulitatem. Ergo, inquit, reputate superiora tempora, cum nondum difcandi templi curam susceperatis, in quibusnam rerum adjunctis versaremini, cum nimirum manipulos colligebatis viginti calorum fructui suppeditando idonea, vix autem exstabant decem propter frugum corruptelam. Et quidem etiam vitis fructum tantuar colligebatis quantum amphoris quinquaginta implendis satis erat; attamen vix viginti efficiebatis, quia et hic ab aere exustus fuerat. Sane ego vobis immisi sterilitatis aerisque pestilentis plagas, quin etiam grandine vestros omnes labores perdidi: vos autem post illa quoque contumaciam vestram retinuistis. Sed ea, inquit, præteriti tenporis sunt. Nunc vero considerate, quænam vobis ex illa die evenerint, qua ad templi ædificationem copistis incumbere: comperietis enim, neque areæ fructum, neque arborum, comparandum cum superiore: ex his enito antea nullus vobis `proventus exstabat: postquam vero templi mei curam geritis, omnia vestra benedictionibus meis cumulans, uberem vobis effeci frugum usum. Jam postquam ita cos cohortatus fuerat, atque ad opus excitaverat veterum rerum memoria, et posteriorum adjectione, propter suam adbuc ambigentes penuriam, rursus animos eis addit dicens: ρῶν ὑμῶν· καὶ οὐκ ἐπεστρέψατε πρός με, λέγει Κύριος παντοκράτωρ· τάξατε δὴ τὰς καρδίας ὑμῶν ἀπὸ τῆς ἡμέρας ταύτης καὶ ἐπέκεινα, ἀπὸ τῆς τε τράδος καὶ εἰκάδος τοῦ ἐνάτου μηνός, καὶ ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἧς ἐθεμελιώθη ὁ ναὸς Κυρίου· θέσθε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν εἰ ἔτι ἐπιγνωσθήσεται ἐπὶ τῆς ἅλω καὶ εἰ ἔτι ἡ ἄμπελος καὶ ἡ συχῆ καὶ ῥοὰ καὶ τὰ ξύλα τῆς ἐλαίας τὰ οὐ φέροντα καρπὸν, ἀπὸ τῆς ἡμέρας ταύτης εύλογήσω.» Παραθέσει πάλιν τῶν τε πρότερον, ὅτε περ ἡμέλουν τῆς οἰκοδομῆς τοῦ ναοῦ, καὶ τῶν νῦν ἐξότε περ σπουδάζειν ήρξαντο περὶ τὸ ἔργον, ἠβουλήθη δεῖξαι τῶν γεγονότων περί αὐτοὺς τὴν διαφοράν· καὶ ἐν ὅσῃ μὲν ἀμελοῦντες ἀφορίᾳ γεγόνεσαν, ὅσων δὲ ἀγαθῶν ἐν πείρᾳ κατέστησαν, ἐπειδὴ τῇ τοῦ ναοῦ προσέχειν οἰκοδομῇ προθυ μίαν ἔσχον πολλήν. Αναλογίσασθε οὖν, φησί, τὰ τῆς ἡμέρας ανώτερα, (p. 428) ὅτε οὔπω τῆς οἰκοδομής ἐφροντίζετε τοῦ ναοῦ, ἐν οἷοις ἦτε, ὅτι συνελέγετε μὲν δράγματα ἱκανὰ καρπὸν εἴκοσι σάτων ἀποδιδό ναι, μόγις δὲ ἐξεδίδοτο δέκα ἐκ τοῦ τοὺς καρποὺς διε φθάρθαι. Καὶ μὴν καὶ τῆς ἀμπέλου καρποῦ συνελέ γετε πρὸς πεντήκοντα μετρητῶν ἀρκοῦντα φοράν, καὶ μόγις ἐκομίζεσθε εἴκοσι διὰ τὸ κἀκεῖνα ἐξηράν θαι τῷ ἀέρι· κἀγὼ μὲν ἐπήγαγον ὑμῖν πληγὰς ἀφο ρίας τε καὶ ἀνεμοφθορίας, καὶ δὴ καὶ χαλάζη πάντας ὑμῶν ἠφάνισα τοὺς πόνους· ἐμένατε δὲ ἀκαμπεῖς καὶ πρὸς ἐκεῖνα. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν πρὸ τούτου, φησίν. ᾿Αναλογίσασθε δὲ ἐπ' ἐκείνοις οἷάπερ ὑμῖν ἀπὸ τῆς ἡμέρας ἐκείνης προσγέγονεν ἐν ᾗπερ περὶ τὴν οἰκο δομὴν ἐσπουδάσατε τοῦ ναοῦ· εὑρήσετε γὰρ οὔτε τὸν τῆς ἄλωνος καρπόν, οὔτε τὸν τῶν δένδρων, παραθέσει τῶν τότε ἐπιγνωσθῆναι δυνάμενον. Πρότερον μὲν γὰρ ὑμῖν οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν ἐδίδοτο καρπός· ἐξότε δὲ περὶ τὸν ναὸν ἐσπουδάσατε τὸν ἐμὸν, πάντα εὐλο γίας πληρώσας τὰ προσόντα ὑμῖν, ἄφθονον ἔχειν ἐποίησα τῶν καρπῶν τὴν ἀπόλαυσιν. Εἶτα τούτοις αὐτοὺς πάλιν προτρεψάμενος καὶ διεγείρας περὶ τὰ ἔργον τῇ μνήμῃ τῶν παλαιῶν καὶ τῇ παραθέσει τῶν ὕστερον, διὰ τὴν πενίαν ἀμφιβάλλοντας ἔτι τὴν οἰκείαν, παραθαῤῥύνει πάλιν καί φησιν οὕτως & VERS. 21-23.. Et factum est verbum Domini secundo ad Aggæum prophetam quarta et vicesima inensis, dicens: Loquere ad Zorobabelem Salthielis Alium de tribu Judæ, dicens: Adhuc ego semel commoveo cœlum et terram, ac mare et aridam. Et subvertam thronos regum, et perdam fortitudinem regis gentium, subvertainque currus et ascensores: et descendent equi et ascensores evrum, unusquisque cum gladio 283 adversus fratrem suum.» Similia prioribus dicit; talia quippe sunt verba:‹Etfactum est verbum Domini secundo ad Aggeum. Atqui in superioribus apparet spe divinam revelationem accepisse prophetam, et secundum illam populo locutum. Sed nunc ait secundo, quia res Gogi denuo denuntiat, ut qui propter illarum magnitudinem discredebant, sententiam firmam susciperent, quoniam haud semel tantummodo, verum etiam secundo, denuntiabat eas (Ρ. 499 ) Στίχ. κα' κγ'. -- «Καὶ ἐγένετο λόγος Κυ ρίου ἐκ δευτέρου πρὸς ᾿Αγγαῖον τὸν προφήτην, ἐν τῇ τετράδι καὶ εἰκάδι τοῦ μηνός, λέγων· Εἰπὸν πρὸς του ροβάβελ τὸν τοῦ Σαλαθιήλ ἐκ φυλῆς Ἰούδα, λέγων· Ἔτι ἅπαξ ἐγὼ σείω τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ τὴν θάλασσαν καὶ τὴν ξηράν· καὶ καταστρέψω θρόνους · βασιλέων, καὶ ἐξολοθρεύσω δύναμιν βασιλέως ἐθνῶν, καὶ καταστρέψω ἅρματα, καὶ ἀναδάτας· καὶ και ταβήσονται ἵπποι καὶ ἀναβάται αὐτῶν, ἕκαστοι ἐν ῥομφαίᾳ πρὸς τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ.» Τὰ αὐτὰ τοῖς προτέροις λέγει· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ, ο Καὶ ἐγένετο λόγος Κυρίου ἐκ δευτέρου πρὸς Αγγαίον.» Καίτοι γε φαίνεται ἐν τοῖς ἀνωτέροις πολλάκις ἀποκάλυψιν τε θείαν δεξάμενος ὁ προφήτης καὶ κατὰ ταύτην διαλεχθεὶς τῷ λαῷ. ᾿Αλλὰ τοῦτό φησιν «ἐκ δευτέ ρου, ο ὅτι τὰ περὶ τοῦ Γωγ νῦν πάλιν αὐτὸς ἐπαγο γέλλεται, ἵνα μὴ διὰ τὸ μέγεθος ἀπιστῶσι τῷ λεγομένῳ, ἀναμφίβολον δὲ ἔχωσι τὴν γνώμην, ἐκ τοῦ μὴ

COMMENTARIUS IN ZACHARIAM. μόνον ἅπαξ, ἀλλὰ καὶ δεύτερον ἐπαγγείλασθαι τὰ Deus. Dicit enim ei: En ego propemodum omnia αὐτὰ τὸν Θεόν. Εἶπε γὰρ αὐτῷ, φησίν, ὅτι Μονο concutiens, subversionem patrabo multorum νουχί συσπείσεις ἅπαντα καταστροφὴν ἐργάσομαι regum thronis regalibus praeditorum, omnem πολλῶν βασιλέων θρόνοις βασιλικοῖς κοσμουμένων, illorum potetiam destruens, et currus cum ascen τὴν δυναμέν τε πάσαν αὐτῶν ἀφανίζων, καὶ κατα- seribus suis subvertens; ita ut învieem impinστρέφων τὰ ἄρματα σὺν τοῖς ἐπαναβεβηκόσιν αδ gentes tum equi tum equorum ascensores, mutui τοῖς· ὥστε εἰς ἀλλήλους αὐτοὺς συμπεσόντας, (Ρ. 450) occisores flant, multamque cædem efficiant alter τούς τε ίππους καὶ τοὺς ἐπιβεβηκότας τῶν ἵππων, alterum interimentes. Quod quidem ego agam, ut ἀλλήλους γενέσθαι σφαγέας, καὶ πολὺν ἀποτελεσθῆναι palam omnibus fat, haud manuuum vestrarum opus τὸν φόνον, ἀναιρουμένων αὐτῶν ὑπ' ἀλλήλων· ὅπερ hane esse belli conversionem atque victoriam, sed οὖν ἐργάσομαι, ὥστε δῆλον ἐξ ἁπάντων γενέσθαι, potentiæ meæ viribus omnia esse confecta. ὅτι σὺ τῆς ὑμετέρας διὰ χειρὸς ἔργον ἡ τροπὴ τοῦ πολέμου καὶ ἡ νίκη, ὑπὸ δὲ τῆς δυνάμεως αποτε τέλεσται τὸ πῶν τῆς ἐμῆς. Στίχ. κθ. - ε Ἐν τῇ ἡμέρα ἐκείνῃ, λέγει Κύριος πενταράτωρ, λήψομαι σε Ζοροβάβελ, τὸν τοῦ Σα ἰσθαὴλ τὸν δοῦλόν μου, λέγει Κύριος· καὶ θήσομαί σε ώς σφραγίδα· διότι σε ᾑρέτισα, λέγει Κύριος παντο κράτωρ, ο Τότε δή, φησίν, ὦ Ζοροβάβελ, τῆς οἰκείας ἐξιώσας ἡγούμενον τοῦ Ἰσραηλιτικοῦ λαοῦ, πάντων αματήσει παρασκευάσω· ὥστε ἐξ αὐτῶν δῆλον γενέσθαι τῶν ἔργων, ὅτι ψήφῳ τῇ ἐμῇ βασιλεύς τε χρήσαι βεβαίως, καὶ ἀρεσκείᾳ τῇ ἐμῃ εἰς τὴν ἀξίαν τραπεχείρισαι ταύτην· παντός συνέντος εν ῥᾳδίως ὅτι δυνηθήναι σε ταῦτα οὐδαμῶς οἷόν τε ἦν, εἰ μὴ κετά γνώμην ἐμὴν τὸ βασιλεύειν ἔχων, ἐμῇ τῇ ροπῇ καὶ τὴν τοσαύτην κατεπράξω νίκην. Ἐπειδὴ γὰρ ἡ σφραγής επιτιθεμένη ασφάλειάν τινα τοῖς ἐμβαλλομένοις παρέχειν δοκεῖ, τούτο λέγει το θήσομαί σε ὡς σφραγίδα, ἀντὶ τοῦ, Δείξω σε ἀσφάλειαν καὶ βεβαίωσιν ὄντα παντὸς τοῦ λαοῦ, ἅτε τοσούτων τῇ ἡγεμονία τυγχάνοντος τῇ σῇ, ἐπειδὴ ψήφῳ πρὸς τοῦτο χρησαι τῇ ἐμῃ. Οὕτως καὶ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις λέ γει • Τοῦτον γὰρ ὁ Πατὴρ ἐσφράγισεν ὁ Θεὸς, ο ἀντὶ τοῦ, τοῦτον βεβαίως ἀπέδειξε πρόξενον ἅπασιν ἀνθρώποις τῶν μεγίστων ἀγαθῶν. (p. 451 ) Καὶ ὁ μακάριος δὲ Παῦλος·. Η γάρ σφραγὶς τῆς ἐμῆς ἐπιστολῆς ὑμεῖς ἐστε, ο ἀντὶ τοῦ, Βεβαιοῦτό μοι τὴν ἀποστολὴν, ὑμεῖς οἱ πεπιστευκότες. Τὸν αὐτὸν εν τρόπων πάνταῦθα λέγει τὸ, ο θήσομαί σε ώς σφραγίδα, ο ἀντὶ τοῦ, Βεβαίαν ἀποδείξω τὴν βασι λείει τὴν σὴν ἐπ' ἀσφαλεῖ ἁπάντων τῶν οἰκείων, άμεσαείς προβεβλημένην τῇ ἐμῇ. Εἰκότως δὲ ἀπαν ταχού κοινῇ πρός τε τὸν Ζοροβάβελ καὶ τὸν Ἰησοῦν διαλεγόμενος, ἐνταῦθα πρὸς τὸν Ζοροβάβελ μόνον ἐπιήσατο τὸν λόγον, ἐπειδήπερ τοῦ πολέμου τὴν ἡγεμονίαν τῷ βασιλεῖ μάλιστα προσήκειν ἐχρῆν. » Joan. vi, 27. *1 Cor. ix, 2. VERS. 26. • Dio illa, dicit Dominus omnipotens, assumam te Zorobabelem Salathielis fillum, servum meum, dicit Dominus: et ponam te lanquam signaculum; quia te elegi, dicit Dominus omnipotens. a Tune vero te, ait, ο Zorobabel, meo dignans auxilio ducem populi Israelitici, cunetis dominari faciam: ita ut ex ipeis operibus exploratum fiat, to suffragio meo regem stabilem electum, mooque beneplacite ad hanc assumptum dignitatem; ut nemo non facile intelligat te nullatenus Latia potuisse patrare facinora, nisi voluntate mea rex factus, ope pariter mea victoriam tantam retulisses. Nam sicut signaculum impositum tutelam quamdam supposite rei conferre videtur, ideo dicit: «Ponam te tanquam signaculum, › id est, Ostendam te esse 286 tutelam totiusque populi Grmamentum, qui talia duentu tuo consecutus est, qui meo sufragio ad id ufcii electus es. Sic etiam in Evangeliis dicitur: «Hunc euim Pater signavit Deus ",, id est, Hunc firmiter præbuit Deus datorem cunctis hominibus maximorum bonorum. Tum et beatus Paulus: • Signaculum apostolatus nostri vos estis, sid est, Firmatis mihi apostolatum vos qui credidistis. Εodem itaque modo hic etiam dicit ": «Ponam te ut signaculum, id est, Stabile ostendam regnum tuum, quod ob iyorum omnium tutelam, voluntate mea constitutum fuit. Jam cum ubique communiter Zorobabetem simul et Jesum allocutus sit, merito nunc Zorobabelem solum alloquitur, quan doquidem belli ducatus regi pracipue conve niebat. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΖΑΧΑΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΡΟΦΗΤΟΥ. Κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν ᾿Αγγαίῳ προφήτῃ δηλός ἐστι καὶ ὁ μακάριος προφητεύων Ζαχαρίας· ἐν ἔτει Sub idem tempus, quo beatus Aggæus in prophetis versabatur, beatum etiam Zachariam vatici-

nium suum .anno Darii secundo, ut ex ipsis cognoscere licet divinis Litteris, aiebat ille se post. acceptam revelationem initium facere prophetandi; et nunc iste similiter. Quare post reditum Israelitici populi, qui „Babylone in Judæam se recepit, prorsus constat utrumque prophetiam edere. Cum enim Cyrus, qui primus Persis simul et Medis imperitavit, re- -verti in patriam Judæis concessisset, non exigua vis populi in urbem Hierusalem atque in Judæam regressa est, duce Zorobabele. Atque hi reduces fundamenta templi jecerunt, in eoque altare excitaverunt. Sed enim postquam opus impediri cœptum est, partim molestorum hostium malitia, partim ipsa Judæorum desidia, 285 tunc beatus Aggæus propheta divina instinctus revelatione segnitiem illorum objurgabat, atqué operis neglectum vecordiæ eorumdem imputabat, qui privatos quidem Hares non solum sedule exstruebant, verum omni quoque elegantia exornabant; Dei vero habitaculum negligebant: et sic omnes ut instarent operi perurgebat; quam rem ipse prophetæ liber demoncecinisse compertum est. Namque γὰρ δευτέρῳ Δαρείου, καθώς ἐξ αὐτῆς ἔστι μαθεῖν strat. Jam et beatus Zacharias, divina accepta revelatione, suis pariter prædictionibus confirmat populi reditum; fidemque insuper facit, fore ut rursus urbs Hierusalein proprium decus recuperet, rege ibi divina sententia electo, cœlestique gratia fnstructo, ita ut et urbem gubernet, et exterorum hostium bellis resistat: denique ait sacerdotium denuo cum vetere hilaritate dignitatem suam recepturum. Atque ita reducibus quoque firmam fore in patria stationem suadebat: namque adhuc dubitare eos verisimile erat, utrum domi essent mansuri necnc, sive propter acerbam captivitatem quam nunquam se perpessuros putavissent, sive propter ipsius reditus mirum prodigium. Denique etiam reliquos, qui adhuc in captivitate versaban- - tur, redituros iu Judæam spondebat; quæ res in primis stabile fore postliminium, his qui jam redierant, testimonii loco erat. Videtur autem coinplures diversasque revelationes vidisse, quarum singillatim vim enarrat. Significat etiam bellicam Gogi incursionem, ejusque futuram internecionem; quippe cujus vires Judæi præter omnem spem debellaturi erant, rege Zorobabele ac duce. Mala quoque his superventura memorat, quæ Macchabæorum ætate a Macedonici imperii successoribus contigerunt. τῆς θείας Γραφῆς, ἐκεῖνός τε κατὰ ἀποκάλυψεν θείαν ἄρξασθαι λέγει τῆς προφητείας, καὶ μὴν καὶ οὗτος ὁμοίως, ὡς μετὰ τὴν ἐπάνοδον του Ισραηλι τικοῦ λαοῦ ἀπὸ τῆς Βαβυλῶνος εἰς τὴν Ἰουδαίων ἐπαναχθέντος ἀμφοτέρους προδήλως φαίνεσθαι ποιουμένους την προφητείαν. Κύρου γὰρ τοῦ πρώτου Περσῶν τε καὶ Μήδων κατὰ ταὐτὸν βασιλεύσαντος ἐπανελθεῖν εἰς τὴν οἰκείαν ἐπιτρέψαντος χώραν, ἀναλήλυθεν (p. 432) μὲν πλῆθος εἰς τε τὴν Ἱερουσα λήμ καὶ τὴν Ἰουδαίαν οὐκ ὀλίγον ἡγουμένου τοῦ Ζοροβάβελ, οἱ καὶ τοὺς θεμελίους κατεβάλοντο τοῦ ναοῦ καὶ τὸ θυσιαστήριον ἀνήγειραν ἐν αὐτῷ. Ὡς δὲ τὸ ἔργον ἀχθῆναι πρὸς πέρας ἐκωλύετο, νῦν μὲν διὰ τὴν τῶν ἐνοχλούντων αὐτοῖς κακίαν, αὖθις δὲ διὰ τὴν αὐτῶν ἐκείνων ῥαθυμίαν, Αγγαίος μὲν ὁ μα κάριος προφήτης κατὰ θείαν ἀποκάλυψιν ἐμέμψατ τε αὐτοῖς περὶ τῆς ῥαθυμίας, καὶ μοχθηρία γνώμης ἀμελοῦντας ἐλέγξας τοῦ ἔργου, ἀφ᾽ ὧν περὶ μὲν τοὺς ἑαυτῶν ἐσπούδαζον οἴκους, ὅπως ἂν αὐτοὺς μὴ ποιοῖεν μόνον, ἀλλὰ καὶ μετὰ πολλῆς ἐργάζοντο τῆς εὐπρεπείας, τοῦ δὲ οἴκου κατημέλουν τοῦ θείου, διήγειρεν ἅπαντας ἐπὶ τὸ ἔργον, ὡς αὐτὴ δείκνυσιν ἡ τοῦ προφήτου βίβλος. Ζαχαρίας δὲ ὁ μακάριος κατὰ ἀποκάλυψιν θείαν καὶ αὐτὸς ὁμοίως βεβαιοῖ μὲν ταῖς οἰκείαις προββήσεσι τὴν ἐπάνοδον τοῦ λαοῦ· πιστούται δὲ τὸ καὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐπὶ τῆς οἰκείας ἔσεσθαι πάλιν εὐπρε πείας, βασιλέως τε ἐν αὐτῇ τοῦ κατὰ θείαν γεγενημένου ψῆφον, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἠξιωμένου, διέποντός τε τὰ κατ' αὐτὴν καὶ προμαχοῦντος ἀπάντων εἰς τοὺς κατὰ τῶν ἀλλοτρίων πολέμους· τῆς ἱερωσύνης τε πάλιν μετὰ τῆς παλαιᾶς φαιδρότητος τὸν οἰκεῖον ἀπολαβούσης κόσμον· ὡς ἂν διὰ τούτων καὶ τοὺς ἀνεληλυθότας ήδη πείσειεν βεβαίαν (p. 433 ) αὐτοῖς ἐσομένην ἡγεῖσθαι τὴν ἐπὶ τῶν τόπων οἴκησιν, περί ἧς εἰκὸς ἦν αὐτοὺς καὶ ἐπανεληλυθότας ἀμφίβολον ἔτι τὴν γνώμην ἔχειν, εἰ μενοῦσιν βεβαίως, εἴτε διὰ τὴν γεγενημένην βαρύτητα τῆς αἰχμαλωσίας, ἣν οὐκ ἄν ποτε ἤλπισαν ὑπομένειν, εἴτε καὶ διὰ τὸ τῆς ἐπανόδου παράδοξον. Καὶ δὴ καὶ ἑτέρους τῶν ἐπὶ τῆς αἰχμαλωσίας ὄντων ἔτι διδάξειεν εἰς τὴν Ἰουδαίων επανελευσομένους· ὃ δὴ μάλιστα καὶ τοῖς ἀνελθοῦσι τοῦ βεβαίου τῆς ἐπανόδου πίστις ἐγίνετο. Φαίνεται δὲ πολλάς τινας καὶ διαφόρους ἀποκαλύψεις βλέπων, ὧν ἑκάστης τὴν δύναμιν ἐξηγεῖται· μηνύει δὲ καὶ τῶν περὶ τὸν Γὼν τὴν ἔφοδον, τήν τε ἀπώλειαν αὐτῶν ἐσομένην παντελῶς· καὶ ὅτι παραδόξως καὶ παρέ πᾶσαν ἀνθρωπίνην ἐλπίδα κρατήσουσιν αὐτῶν του δαῖοι ὑπὸ τῷ Ζοροβάβελ βασιλευόμενοί τε καὶ στρα τηγούμενοι. Μέμνηται δὲ καὶ τῶν μετ' ἐκεῖνο προσεσομένων αὐτοῖς λυπηρῶν, ἃ κατὰ τοὺς τῶν Μακκα σαίων αὐτοῖς ἐγένετο χρόνους ὑπὸ τῶν διαδόχων τῆς Μακεδονικῆς βασιλείας. Neque est miranduin si qua jam præterita, tamen mistar rei tuturæ, in revelatione 286 ostenduntur: velu. cum quatuor cornua, quæ Israelem disperserant, contracta vidit propheta: namque hoc non futurum, sed jam peracta fuerat. Sive enim Assyrius, Babylonios, Medos, Persasque his quatuor cornibus innuit, ut nonnullorum opinio fert, satis Θαυμάζειν δὲ οὐ προσῆκεν, εἴ τινα καὶ γεγονότα ἤδη, ὡς ἐσόμενα δι' ἀποκαλύψεως δηλοῖ· ὡς ὅταν λέγει· ὅτι τέσσαρα κέρατα διασκορπίσαντα τὸν Ἰσραὴλ εἶδε συντριβόμενα. Ταῦτα γὰρ εἴδηλον, ὅτι οὐκ ἔσεσθαι ήμελλεν, ἀλλ᾽ ἐγεγόνει. Εἰ μὲν γὰρ τὸν Ασσύριον καὶ Βαβυλώνιον καὶ Μῆδον καὶ Πέρσην σημαίνει διὰ τῶν τεσσάρων κεράτων (p. 455) ὡς ὁ ἐνίων βούλεται

COMMENTARIUS IN ZACHARIE CAP. I. λόγος, πρόδηλον μὲν ὅτι καὶ 'Ασσύριοι καὶ Βαβυ- constat Assyrios ac Babylonios ante id tempus λώνται δεδώκεσαν ήδη δίκας κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον. Μήδους δὲ Κῦρος καθεῖλε· μεθ᾽ ἂν τέταρτος γέγονε Δαρείος παρὰ Περσῶν δὲ οὐδὲ γέγονε τι χαλεπὸν τοῖς Ἰσραηλίταις· τοὐναντίον μὲν οὖν εὖ ὑπὸ τῆς βασιλείας ἔπαθον ἐκείνης, πρότερον μὲν αὐτοὺς Κύ ρου του πρώτου βασιλεύσαντος ἀφέντος τῆς αἰχμαλωσίας, μετ' ἐκεῖνο δὲ Δαρείου τοῖς λοιποῖς τῶν Μαλαίων τοῦ ἀνελθεῖν εἰς τὰ οἰκεῖα παρασχόντος τὴν ἄδειαν. Εἰ δὲ καὶ ἕτερά τις βούλοιτο σημαίνεεθαι τὰ τέσσαρα κέρατα κακῶς διατεθεικότα τοὺς Ἰσραηλίτες ἐπὶ τοῦ τῆς αἰχμαλωσίας καιρού, πρόδηλον ὅτι κἀκεῖνα πέρας ειλήφει. 'Αλλ' ἔοικεν ὁ προφήτης τῶν τοιούτων διὰ τοῦτο μνημονεύειν, ὡς ἂν καὶ τῆς θείας χάριτος διὰ τοῦτο νῦν αὐτῷ τοῦτο δεῖπανούσης, ἵν' ἐκ τῆς ἀποκαλύψεως τῆς θείας αὐτός σε βεβαίαν ἔχῃ τῶν γεγονότων τὴν πίστιν, καὶ τοὺς ἀκούοντες δὲ ἀκριβῶς πεπεῖσθαι διδάσκῃ, ὅτι μένει μὲν ἡ τῶν λελυπηκότων αὐτοὺς τιμωρία· μένει δὲ καὶ αὐτοῖς βέβαια τὰ τῆς δοθείσης εὐεργεσίας. Είρη ται δὲ ταῦτα ἡμῖν οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ᾽ ἵνα μὴ ἐπὶ τῆς κατά μέρος έρμηνείας ὁρῶντες τινα μηνυόμενα, ὡς ἂν ἐπόμενα. Ο γέγονεν ήδη, θαυμάζωμεν ἢ διαπορῶ μεν περί του σχήματος τοῦ λεγομένου. (p. 435) Τὰ μὲν δὲ τῆς ὑποθέσεως ἐν τούτοις· κατὰ μέρος δὲ προσεκτέον λοιπόν, καθὼς ἂν ἡ θεία χάρις διδῷ. ΚΕΦ. Δ'. Στίχ. -. -- ι Ἐν τῷ ὀγδόῳ μηνὶ ἔτους δευτέρου ἐπὶ Δαρείου, ἐγένετο λόγος Κυρίου πρὸς Ζαχαρίαν τὸν τοῦ Βαραχίου, υἱὸν Ἐδδώ, τὸν προφήτην, λέ των ο Τὸν μὲν χρόνον εδήλωσεν ἐν τούτοις καθ᾽ ὅν Αξιώθη τῆς ἀποκαλύψεως τῆς θείας· τίνα δὲ ἅπερ Εκελεύσθη πρὸς τὸν λαὸν εἰπεῖν, ἐξῆς ἐπάγει. ι. Προ τίσθη Κύριος ἐπὶ τοὺς πατέρας ὑμῶν ὀργὴν μετ αν ο Πρέπον τῷ καιρῷ τὸ προοίμιον ἐποιήσατο ὁ προφήτης· ἐπειδὴ γὰρ νεαρὰν καὶ ἔναυλον τῶν τῆς αιχμαλωσίας κακῶν εἶχαν τὴν μνήμην, ἄρτι τε αὐτ τῆς ἀπαλλαγέντες καὶ εἰς τὰ οἰκεῖα ἐπανελθεῖν δυνηθέντες, εἰκότως πρὸ παντὸς λόγου τῆς συμφορᾶς αὐτ τους υπομιμνήσκει τῆς ἀρτίως γεγενημένης· ὡς ἂν εξ ανέχη των γεγονότων φυλάττοιντο εἰς πεῖραν τῶν αὐτῶν καταστῆναι πάλιν. Ἴστε γάρ, φησίν, ὀργι είπες έλέον τοῖς πατράσι τοῖς ὑμετέροις ἐπήγαγον στωρίαν, οίων τε αὐτοὺς διὰ τὴν ἀπείθειαν ἐν πείρα κατέστησε χαχών, ἀφελῶν μὲν τῆς γῆς τῆς οἰκείας, επαγαγὼν δὲ αἰχμαλώτους εἰς γῆν ἀλλοτρίαν, ἣν ούτως πρότερον εἶδον. «Καὶ ἐρεῖς πρὸς αὐτοὺς, Τάδε ότι Κύριος παντοκράτωρ· Επιστρέψατε πρός με, ένα Κύριος τῶν δυνάμεων, καὶ ἐπιστραφήσομαι προς υμάς, λέγει Κύριος τῶν δυνάμεων· καὶ μὴ γία είτε καθὼς οἱ πατέρες ὑμῶν οἷς ἐνεκάλουν αὐτοῖς οι προφήται οι εμπροσθεν λέγοντες, (p. 456) Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ, Αποστρέψατε δὴ ἀπὸ τῶν ὁδῶν ὑμῶν τῶν πονηρῶν, καὶ ἀπὸ τῶν ἐπιτηθεμάτων ὑμῶν τῶν πονηρῶν· καὶ οὐκ ἤκουσαν, καὶ προσέσχον τοῦ εἰσακοῦσαί μου, λέγει Κύριος τωράτωρ, ο 'Αλλὰ νῦν γοῦν ἀποστάντες τῆς Gr. Alium. poenas luisse. Medos item imperio a Cyro spoliatos scimus: post quem reliquus est quartus Darius. Porro a Persis nihil molestum Israelitis accidit; imo omnfa secus ab istorum regno experti sunt; Cyro primum imperii auctore captivitatem solvente, deinde. Dario Judæis reliquis ut in patriam redirent largiente. Quod si quis aliud quid bis quatuor cornibus, quæ lsraelitis captivitatis tempore nocuerunt, signifcari arbitratur, constat id quoque jam tum finem fecisse. Sed enim videtur propheta ileirco horum meminisse (divina scilicet gratia ob id ipsum hæc eadem ei demonstrante), ut a cœlesti revelatione certum ipse rerum peractarum testinionium acciperet, suosque auditores omnino certiores faceret de decreta inimicis eorum poena, et de benefcii impetrati constantia. Atque hac ego non temere præfatus sum, sed ut dum in cursu interpretationis quædam forte ceu futura occurrent, quæ jam evenerant, ne miremur, neque de rei, quæ dicitur, oblata specie ambigamus. De prophetiæ argumento hactenus. Superest ut res singulas, prout divina gratia concesserit, persequamur. CAP. I. VERS. 1-1. — Octavo mense anni secundi, imperante Dario, factus est sermo Domini ad Zachariam Barachiæ, filii Eddonis, prophetam. His verbis tempus significat, 287 quo divina revelatione dignus habitus est: deinceps vero addit quæ ad populum loqui jussus fuit. Grandi ira adversus parentes vestros iratus est Dominus. ▸ Congruum tempori exordium propleta fecit; nam quia recentem adhuc præsentemque malorum in captivitate exantlatorum retinebant memoriam; quippe qui vix eam depulerant, vixque lares suos recuperare potuerant; merito antequam aliud dicat, calamitatem iisdem refricat, quam nuper perpessi fuerant; ut nimirum præteritorum malorum memores caverent utique ne in eadem rursus inciderent. Nostis, inquit Deus, quantas ego iratus parentibus vestris poenas imposuerim, quanlisque adversitatibus propter ipsorum contumaciam eos obruerim, patria spoliatos, in alienam regionem quam nunquam viderant serviliter abactos. • Dicesque eis, Hæc ait Dominus omnipotens: Revertimini ad me, dicit Dominus virtutum; et ego convertar ad vos, dicit Dominus virtutum. Neque fialis ut patres vestri, quos reprehendebant superiores prophetæ dicentes: Hæc ait Dominus omnipotens: Recedite a viis vestris malis, atque a studiis vestris malis. Illi tamen mihi non obediverunt, neque meis verbis aurem præbuerunt, ait Dominus omnipotens.» Nunc ergo omissa imitatione majorum vestrorum ad me re-

spicite, meisque dietis ac monitis erecto oculo 4 μιμήσεως τῶν πατέρων τῶν οἰκείων, πρός με απο altendite, ut ego quoque vos respiciam, vestrique curam libenter geram. Ne patres vestros imitamini vehementer cavete, qui com diu multumque a priscis prophetis admoniti fuissent atque exorati, quo scilicet a sua pravitate recederent, neque auscultare voluerunt, neque ullam admonitionum rationem habere. βλέψατε, καὶ πρὸς τὰ παρ' ἐμοῦ λεγόμενα ὑμῖν καὶ συμβουλευόμενα τεταμένον ἔχετε τὸ ὄμμα, ὡς ἂν καὶ αὐτὸς ἐφορῶν ὑμῖν καὶ δι' ἐπιμελείας έχειν τὰ καθ᾽ ὑμᾶς ἐλοίμην· φυλάξασθε δὲ πᾶσαν μίμησιν τὴν πρὸς τοὺς πατέρας τοὺς ὑμετέρους· οἱ πολλὴν καὶ συχνὴν παρὰ τῶν προφητῶν τῶν πρότερον γε ναμένων συμβουλὴν δεξάμενοι καὶ παραίνεσιν, ώστε τῆς κακίας ἀποστῆναι τῆς οἰκείας, καὶ κερδάναι τὴν ὑπὲρ τῶν κακῶς πεπραγμένων αὐτοῖς τιμωρίαν, οὔτε προσέχειν οὔτε λόγον τινὰ ποιεῖσθαι τῶν διδασκόντων ἐβούλοντα VERS. 5, 6.- - Patres vestri ubinam sunt? et Στίχ. τ', δ'.και θι πατέρες ὑμῶν τοῦ εἰσι; καὶ οἱ prophetæ num semper vivent? Ela meas sermones προφῆται μὴ εἰς τὸν αἰῶνα ζήσονται; Πλὴν τοὺς 288 legemque meam excipite, quidquid ego vis λόγους μου καὶ τὰ νόμιμα μου δέχεσθε, ὅσα ἐγὼ delicet præcipio in Spiritu mea servis mois pro- ἐντέλλομαι ἐν Πνεύματί μου τοῖς δούλοις μου τοῖς phetis, qui patres vestros comprehenderunt. › Pro- προφήταις, οἱ κατέλαβον τοὺς πατέρας ὑμῶν.» Kak fecto æquam est vos reputare, quod neque patres τοι γε καλῶς ἂν ἔχοι κἀκεῖνο ὑμᾶς συλλογίσασθαι, vestri jam suporeint neque prophetæ: nam et hos ὅτι οὔτε οἱ πατέρες ὑμῶν εἰσὶν ἔτι, οὔτε οἱ προφή et illos communis naturæ interitus intercepit, και· προκατελάβετο δὲ κἀκείνους καὶ τούτους ὁ κοι quominus vitam diutius propagarent. Et illi qui- νὸς τῆς φύσεως θάνατος, ἐπὶ πλεῖστον ἐκτεταμένην dem e vivis excesserunt, contumaciæ suæ pœnam ἔχειν τὴν οἰκείαν ζωὴν οὐκ ἐῶν· (Ρ. 457) άλλ' α experti; prophetæ autem etsi hujus vitæ nem μὲν ἀπεληλύθασι τὴν ἐκ τῆς ἀπειθείας δεξάμενος fecerunt, nihilominus verborum suorum veritatem τιμωρίαν· οἱ προφῆται δὲ καὶ παυσάμενοι τοῦ factis comprobaverunt; quandoquidem vel ipsis ρόντος βίου τῶν οἰκείων βημάτων έργοις ἐπέδειξαν mortuis vaticinia suum exitum æque habuerunt; τὴν ἀλήθειαν· ἐπεὶ καὶ τετελευτηκότων αὐτῶν, quia hæc nimirum me jubente edita fuerant. His οὐθὲν ἧττον ἅπερ εἶπον εἰς πέρας εξήγετο, απο exemplis monitos ea, quæ prophetæ meo nomine κατ' ἐμὴν εἰρημένα γνώμην. Πρὸς δὲ τοῦτο ἀφαι aiunt, non parvipendere decet, imo his auscultare ρῶντας προσήκοι ἂν μὴ πάρεργα ποιεῖσθαι τὰ παρ' quæ spiritali gratia commoti loquuntur: nam neἐμοῦ διὰ τῶν προφητών λεγόμενα· δέχεσθαι que dieta ab iis irritari queunt, neque vobis dictoπάντα ὅσαπερ ὑμῖν διὰ πνευματικής λέγουσι της rum neglectus vacare periculo potest. His verbis χάριτος· ἐπεὶ μήτε ψευσθῆναι οἷόν τέ τι τῶν λεγον compunctus populus, quorum veritati locuples facta μένων παρ' αὐτῶν, μήθ' ὑμῖν ἀκίνδυνον ἀμελεῖν testimonium dabant, sic respondit, ut docilitatem ἐθέλουσι τῶν παρ' αὐτῶν λεγομένων. Ἐπὶ δὴ τούτοις animorum suorum manifestam faceret. ● Responεἰκότως τοῖς ρήμασιν οἱ τοῦ λαοῦ, ὅτε τῶν πραγμάτ derunt, inquit, atque dixerunt: Sicuti disposuit των τῇ τῶν λεγομένων ἀληθείᾳ μαρτυρούντων αὐτάρ Dominus omnipotens facere nobis secundum vias κως, ἀπόκρισιν ἐποιήσαντο, σαφὴ τῆς εὐγνωμοσύνης postras, et secundum studia nostra, sic fecit nobis. › ἑαυτῶν παρεχόμενοι τὴν ἀπόδειξιν. ι Καὶ ἀπεκρίθη Verbum disposuit»pro disposuerat ponitur: etenim σαν γάρ, φησίν, καὶ εἶπον· Καθώς παρατέτακται haud de præsenti, sed de præterita re sermo est. Κύριος παντοκράτωρ τοῦ ποιῆσαι ἡμῖν κατὰ τὰς Fatemur, inquit, quæ Deus nobis eventura porὁδοὺς ἡμῶν, καὶ κατὰ τὰ ἐπιτηδεύματα ἡμῶν, ούτως tenderat, congruo facinoribus nostris decreto, ea ἐποίησεν ἡμῖν.» Το ι παρατέτακται,» Παρετέτακτο nos revera expertos fuisse: quare vehementer λέγει· οὐ γὰρ περὶ παρόντων διαλέγεται, ἀλλὰ περὶ nobis persuasum est dictorum divinorum veritaτῶν γεγονότων ήδη. Ὁμολογοῦμεν, φησίν, ὅτι οδι tem esse certissimam. Hæe elocutus, revelationem περ ὁ Θεὸς ἀπεφήνατο γενέσθαι περὶ ἡμᾶς, ἀνάλογος deinceps propheta narrat sibi a Deo oblatam, ex οἷς ἐπράττομεν ἐκβαλὼν τὴν ἀπόφασιν, τοιαῦτα δ qua cum ipse non dubiam public felicitatis confr. καὶ πεπόνθαμεν ώστε σφόδρα ἡμᾶς πεπείσθαι mationem percepit, tum fidenter auditoribus visa (ρ. 438) ὅτι αναντίρρητος τῶν παρὰ Θεοῦ λεγομένων ή nuntiavit. Sic autem ait: ἀλήθεια· καὶ οὐκ ἀκίνδυνον ἡμῖν ἀμελεῖν βουλομένους τῶν παρ' αὐτοῦ λεγομένων. Τούτων οὕτως εἰρημένων, ἀποκάλυψεν λοιπὸν ὁ προφήτης διηγείται δειχθείσιν αὐτῷ παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἀφ᾿ ἧς αὐτός τε ἀκριβῆ τῶν περὶ τὸν λαὸν ἀγαθῶν τὴν πίστιν ἐλάμβανε, καὶ τοῖ ἀκούουσι θαρρούντως εὐηγγελίζετο τὰ φαινόμενα. λέγει δὲ οὕτως· 280 VERS. 7-40. • Die vicesima quarta mensis undecimi, qui est sabat, secunde Darii anno, serno Dermini factus est ad Zachariam Bara chise, abii Bddenis, prophetas, dicens. Verba ● Sermo Domini faotus est «pra, divina revelatione ego dignus habitus sum, ponuntur; unde revelationem indicans: ‹ Vidi per nortem,» inquit. Neque Στίχ. ζ'-. - «Τῇ τετράδι καὶ εἰκάδι, τῷ ἀνδρ κάτῳ μηνί, οὗτός ἐστιν ὁ μὴν σαβάτ, ἐν δὲ τῷ δευ τέρῳ ἔτει ἐπὶ Δαρείου, ἐγένετο λόγος Κυρίου προς Ζαχαρίαν τὸν τοῦ Βαραχίου, υἱὸν Ἐδδώ, τὸν προς την, λέγων.» Το Εγένετο λόγος Κυρίου, ο ἀντὶ Αποκαλύψεως ἠξιώθην θείας· ὅθεν τὴν ἀποκάλυψη αν λέγων λοιπόν, η Εώρακα, φησί, τὴν νύχτα. Grace filium. Scholion Græcum a manu recentiore, ut et sequentia.

COMMENTARIUS IN ZACHARIE CAP. Ι. ‹Per noctem vidi.» Sed enim hic loqui prophetam constat. Igitur postquam ait divinam sibi accidisse revelationem, quænam ista fuerit pergit dicere. Ait: Ego per noctem vidi,,pro, hoc ostentum vidi. Mox ejus rei rationem edisserit. • Ecce vir equo rufo insidens: bic in montium umbrosorum medio stabat post eum equi rufi et varii et albi. Dixique: Quinam isti sunt, Domine? Dixitque mihi angelus qui in me loquebatur: Ego tibi rem hanc declarabo. Responditque vir ille qui inter medios montes constiterat, dixitque mihi: Hi sunt quos misit Dominus ad perlustrandam terram. Porro responderunt angelo Domini qui in mediis montibus stabat, dixeruntque: Terram universam perγὰρ ὁ λόγος τοῦ Κυρίου οὐδὲ Κύριος ήμελλεν λέγειν enim vel sermo Domini vel Dominus dicturus erat • Εώρακα τὴν νύχτα· ἀλλὰ δηλονότι ὁ προφήτης νησί. Δι' ἐκείνου τοίνυν δηλώσας ἀποκάλυψιν αὐτῷ γεγενήσθαι θείαν, ἐν τούτοις τὴν ἀποκάλυψιν, τίς ἐστι, διηγεῖται· διὸ λέγει· Εώρακα την νύκτα, ν ἀντὶ τοῦ. Εἶδον ἀποκάλυψιν τοιάνδε. Εἶτα καὶ λέγει εκκαύτην ἥτις ἐστί. • Καὶ ἰδοὺ ἀνὴρ ἐπιβεβηκώς ἵππον πυρβόνο καὶ οὗτος εἱστήκει ἀναμέσον τῶν ὁρέων τῶν κατασκίων· καὶ ὀπίσω αὐτοῦ ἵπποι πυλμὰ καὶ ποικίλοι καὶ λευκοί· καὶ εἶπον, Τί οὗτοι, Κύριες; Καὶ εἶπε πρός με ὁ ἄγγελος ὁ λαλῶν ἐν έμει, Εγώ δείξω σοι τί ἐστι ταῦτα· καὶ ἀπεκρίθη ὁ ἀνὴρ ὁ ἐφεστηκὼς ἀναμέσον τῶν ὀρέων, (p. 459) καὶ εἶπε πρός με· Οὗτοί εἰσιν οὓς ἐξαπέστειλε Κύμιας περιοδεύσαι τὴν γῆν· καὶ ἀπεκρίθησαν τῷ ἀγο γέλῳ Κυρίου τῷ ἐφεστῶτι ἀναμέσον τῶν ὀρέων, καὶ ambulavimus, et ecce universa terra habitatur et εἶπον, Περιοδεύσαμεν τὴν γῆν πᾶσαν, καὶ ἰδοῦ πᾶσα quiete fruitur. › His ostentis prophetæ oblatis signifcari facta nonnulla, nemo non videt. Nam sicut Josephus manipulos vidit et solem et lunam et astra ", quæ singula facti alicujus significationem habebant; itemque Pharao spicas et boves partim crassas partim macie confectas ", quæ pariter certum quid aliud innuebant; eodem modo etiam propheta res, quas diximus, divina revelatione spectat; sed tamen singula ostenta facti alicujus indicium afferebant. Sic etiam beatus Petrus sindonem vidit caelo demissan 290, omnigenis belluis, tum inundis tum etiam immundis plenain, quæ visio aliud quid designabat. Hoc pacto Zacharias quoque propheta revelationem suam proponens, ait ἡ γῆ κατοικεῖται καὶ ἡσυχάζει.» Εύδηλον ὅτι πάντα δή τὰ τῷ προφήτῃ δειχθέντα, γνωρίσματά τινων ὑπῆρχε πραγμάτων ὡς γὰρ ὁ Ἰωσὴφ εἶδε δράγματα καὶ ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἀστέρας, ἕκαστον δὲ τούτων πράγματός τινος ἐσομένου δήλωσιν εἶχεν· καὶ ὁ Φαφτω στάχνάς τε καὶ βόας, τοὺς μὲν εὐπαθεῖς, τοὺς σὲ λεπτούς, εν δὲ καὶ ἐν τούτοις ἕτερα τὰ ἐκ τῶν δειχισμένων σημαινόμενα· τὸ αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ὁ προφήτης ταύτα μὲν δι' ἀποκαλύψεως ὁρᾷ θείας, Σπαστον τῶν δεικνυμένων αὐτῷ σημείόν τι καὶ δήλωσιν πράγματος εἶχεν. Οὕτω καὶ ὁ μακάριος Πέτρος είδε σινδόνα ἀπ' οὐρανοῦ καταφερομένην, με στην παντοδαπών ζώων καθαρῶν τε καὶ ἀκαθάρ των, τὰ φαινόμενα δὲ ἑτέρων τινῶν δήλωσιν εἶχε. in primis se virum vidisse equo rufo insidentem, Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ὁ μακάριος Ζαχαρίας τὴν Αποκάλυψιν διηγούμενος λέγει πρὸ τῶν ἄλλων ὅτι λέπων τῶν ὀρέων ειστήκει τῶν κατασκίων. Πολλῆς δὲ πλάνης καὶ ἀνοίας ἐστὶ μεστόν, καὶ οὐδὲ ἐπεδείας ἀφεστώς, το παρά τινων λεγόμενον, (p. 440) ὅτι τὸν Υἱὸν ἑώρα τοῦ Θεοῦ ἐνταῦθα· δήλου γε δντης έτι τῶν πρὸ τῆς τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ παρου - εἰς εὐθείς επίστατο Πατέρα καὶ Υἱὸν οὐ Πατέρα Θεόν Υἱοῦ Θεοῦ πατέρα, οὐχὶ Υἱὸν Θεὸν υἱὸν Πετρὸς Θεοῦ, τοῦτο ὄντα ὅπερ ἐστὶν ὁ Πατήρ, ἅτε καὶ ὄντα ἐξ αὐτοῦ· ἐπειδὴ πατρὸς μὲν ὀνομασία καὶ υἱοῦ, *Act. x, 41. ** Gen. xxxvI,6. * Gen. XLI. Αφρον καὶ ἀγροικία· εἰ μὴ ἐκάθευδον καὶ Επί παρα τα όνειρα ἔβλέπον ἐκ μελαγχολικής διαθέ της τάντως περὶ πραγμάτων αὐτοῖς οἱ λόγοι· ἀλλ' Η ερμηνεύων οὐ τοῦτο σκοπεί, πρόδηλον όν, ἀλλὰ περί ποίου καὶ τί τὸ πράγμα 8 σημαίνει ὁ λόγος. Insipiens hoc et indoctum. Nisi forte dormiebant, el imatsistentis somnia videbant ex melancholica ami affectione, prophetæ omnino de rebus loquunΔε interpres hoc, quamvis evidens, non observal, qualisque res sit quain sermo significat. Scholion. 'Ανούστατε καὶ τῷ ὄντι πλάνε εν θα είχε εγίνωσκον Πατέρα καὶ δἱὸν καὶ ἅγιον παμε, διὰ τοῦτο οὐκ ἐχρήσαντο ταῖς ὀνομασίαις, ότι σε δυνατοὶ τοιαῦτα ἀκούειν, πρὸς οὓς ἔλεγον· ούτε άλλαις όνομασίαις ἴσαις τούτων ἐχρῶντο αὐτὰ δυναμένοις· ἐπεὶ πόθεν ἔγνωμεν τὸν Θεὸν το τρισί προσώποις, εἰ μὴ οὐ κἀπὸ τῶν προφητῶν; ammentissime vereque fallax! Non quod ignorarent ropheim) Peirem et Filium et Spiritum sanctum, qui in medio umbrosorum montium constiteral. ἄνδρα εἶδεν ἐπὶ ἵππων ἐπιβεβηκότα πυῤῥὸν, ὃς ἀναMulto autem errore ac dementia scatet, neque ab impietate abest quod nonnulli aiunt, Filium Dei a propheta hic visum: cum constet neminem qui ante Christi Domini adventum vixerit, agnovisse Patrem ac Filium, minime, inquam, Deum Patrem Dei Filii patrem, neque Filium Deum Dei Patris filium, eumdem substantia ac Patrem, utpote ex ipso oriundum. Patris utique ac filii appellatio in idcirco horum nominibus non utebantur, sed quia intelligendis his non erant idonei homines apud quos verba faciebant, propterea paria his nomina ponebant idem significantia. Alioquin undenam Deum in tribus personis cognovimus, nisi etiam a prophetis? Hanc sententiam quod SS. Trinitas ignota fuerit etiam prophetis, jam recitaverat Mopsuestenus etiam ad Aggæi 11, 5. Jam vero notos Judæis Patrem et Spiritum sanctum, Filium ignotum, ait Photius Amphil. XLIII, 17. et CXC, 2. Sed innotuisse Danieli etiam Filium observant Hippolytus et Apollinaris in catena quam nos edidimus ad Dan. cap. 111, 92, 93. Porro Mopsuesteni sententia diserte refutatur ab iis quæ sunt apud Eusebium Hist. eccl. 1, 2, 3, 4, et contra Marcellum 1, 19, nec non toto pene opere Eclogarum proph. (quod a cl. benemerentissinio viro Thoma Gaisfordio editum habemus.) Miror Petavium De Trin. 11, 7. non ponere satis notam Eusebii luculentam disputatio-

50% Vetere Testamento erat: Patre quidem generaliter ἡ ἐπὶ τῆς Παλαιᾶς ἦν Διαθήκης· πατρὸς μὲν κοινώς κατὰ κηδεμονίαν τοῦ Θεοῦ λεγομένου τῶν τῆς ἐκεῖθεν επιμελείας ἀξιουμένων ἀνθρώπων, υἱῶν δὲ τῶν ἐχόντων τι πλέον κατὰ οἰκείωσιν Θεοῦ· Πατέρα δὲ Θεόν, ὥσπερ οὖν ἔφην ἤδη, Υἱοῦ Θεοῦ, καὶ Υἱὸν Θεὸν Θεοῦ Πατρός, ἠπίστατο τῶν τότε καθάπαξ οὐδεὶς· Θεὸν γὰρ καὶ κτίσιν μόνον ᾔδεσαν οἱ πρὸ τῆς τοῦ Δεσπότου Χρισ στοῦ παρουσίας παιδευόμενοι τὴν εὐσέβειαν· Θεὸν μὲν τὸν ἀΐδιον γνωρίζοντες οὐσίαν καὶ πάντων αἰτίαν κτίσιν δὲ πάντα συντόμως εἰπεῖν τὰ ὑπ' αὐτῷ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παρεληλυθότα. Καὶ τούτου γε ἀπόδειξις αὐτάρκης ἐκ τῶν μακαρίων ἀποστόλων γένοιτο ἂν, οἱ ἐπὶ τῆς τοῦ Δεσπότου παρουσίας ἐπὶ μακρῷ τῷ χρόνῳ συγγεγονότες αὐτῷ, Χριστὸν μὲν αὐτὸν ὡμολόγουν, εγνωκότες διὰ πολλῆς διδασκαλίας· Deo appellato hominum cura ejus Truentium; his vicissim filiis appellatis, qui plus aliquid haberent propter Dei familiaritatem. Sed tamen Deum Patrem, ut jam dixi, Dei Filii, et Filium Deum Patris Dei, sciebat hominum illius ævi prorsus nemio. Etenim Deum tantummodo et creationem noverant quotquot ante Christi Domini adventum veram religionem edocti fuerant: Deum quidem sempiternam agnoscentes substantiam et rerum omnium causam; 291 creationem autem, ut breviter dicam, res ab illo ex nihilo ad exsistendum productas. Idque satis demonstratur vel ex ipsis aposto lis, qui in Domini adventu, longo tempore cum eọ versati, Christum quidem eum confitebantur, prout ex multo magisterio didicerant; Filium tamen, ea Υἱὸν δὲ, καθ᾽ ἂν ἔφην λόγον, Θεοῦ οὐκ ἠπίσταντο qua dixi ratione, Dei esse nesciebant: nisi quod peculiariter Dei Filium dicebant Christum, antiquio - run more sanctorum atque justorum. Hinc Philippus Domino aiebat: «Ostende nobis Patrem tuum, et sufficit nobis **;, quod nunquam dixisset, si quinam esset Filius, quinam item Pater, scivisset. Alloqui plane noverat invisibilem esse divinam naturam. Unde et Dominus illi dixit: ‹ Tanto tempore vobiscum sum, et non cognovisti me, Philippe ":» ostendens, quod ne ipsum quidem agnosceret, quem scire putabat: ideoque Patrem quoque videre postulat, impossibilem rem cupiens. Subdit ergo Dominus: • Qui videt me, videt et Patrem meum:» ostendens se, ad deitatem quod attinet, eumdem esse ac Patrem, invisibilem pariter eumdemque esse utriusque conspectum. Alibi vero manifestius dixit illis Dominus: «Hæc in proverbiis locutus sum vobis; sed venit hora cum jam ņon in proverbiis loquar vobis, sed aperte Patrem vobis annuntiabo *7:» significans quod tanquam in ænigmate Patris vocabulum audierant, de natura humana secundum eamdem relationem id intelligentes; at postea verum Dei Filium 292 agnituros Deum ex Deo, substantialiter ex ipso exsistentem, eamdem46 πλὴν ὅσον κατὰ οἰκείωσιν ἔλεγον Θεοῦ υἱὸν τὸν Χρι στὸν κατὰ τὸ τῶν πρόσθεν ἔθος ἁγίων τε καὶ δι καίων Εντεῦθεν ὁ Φίλιππος λέγει πρὸς τὸν Κύριον· «Δεῖξον ἡμῖν τὸν Πατέρα σου, καὶ ἀρκεῖ ἡμῖν· νοὐκ ἄν γε τοῦτο εἰπὼν εἰ ἠπίστατο, τίς μὲν ὁ Υἱὸς, τίς δὲ ὁ Πατήρ· ἐπίστατο γὰρ πάντως, ὡς δὲ ἀθέατον ἡ θεία φύσις· (p. 441) ὅθεν καὶ ὁ Κύριος λέγει πρὸς αὐτόν· ο Τοσοῦτον χρόνον μεθ' ὑμῶν εἰμι, καὶ οὐκ ἔγνωκάς με, Φίλιππε; ιδεικνὺς ὅτι οὐδὲ αὐτ τὸν ἠπίστατο, ὃν εἰδέναι ᾤετο. Καὶ τούτου γε ένεκεν καὶ τὸν Πατέρα ἰδεῖν αἰτεῖ, πράγματος εφιέμενος ἀδυνάτου· ἐπάγει γοῦν·. Ο έωρακώς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα· ο δεικνὺς ὅτι κατὰ τὴν θεότητα τοῦτο ἐστιν ὅπερ ὁ Πατήρ, ἀθέατος ὁμοίως ἐκείνῳ, καὶ ὄψις αὐτὴ ἐκείνου ἢ καὶ τούτου. Καὶ ἑτέρωθι δὲ σπφέστερον πρὸς αὐτοὺς ὁ Κύριος λέγει· «Ταῦτα ἐν παροιμίαις λελάληκα ὑμῖν, ἀλλ' ἔρχεται ώρα ὅτε εύκο ἔτι ἐν παροιμίαις λαλήσω ὑμῖν, ἀλλὰ παρρησίᾳ περὶ τοῦ Πατρὸς ἀπαγγελῶ ὑμῖν· ο δεικνὺς ὅτι ὡς ἐν αἰνίγματι τὴν τοῦ Πατρὸς ἤκουον φωνήν, ἐπὶ τῆς ἀνθρωπείας φύσεως κατὰ σχέσιν αὐτὴν ἐκλαμβάνον τες, γνώσονται δὲ ἀληθῶς Υἱὸν ὅτ' ἂν γνῶσι Θεὸν ἐπ Θεοῦ κατ' οὐσίαν ὄντα ἐξ αὐτοῦ, καὶ τοῦτο ἔντα την οὐσίαν ὅπερ ἐκεῖνος. Εἰ δὲ οἱ προφῆται καὶ οἱ πρόσο * Joan. πιν, 8. * Ibid. 9. ** Ibid. * Joan. χvι, 25. nem inter cos auctores qui ex Vet. Testamento Filii divinitatem astruxerunt. Jam præsens invectio fortasse fit adversus Hieronymum, qui Christum Dominum hoc loco agnoscit. Et quidem oppugnatum fuisse alio opere a Mopsuesteno Hieronymum, demonstrat Cavæus. Quanquam si fortasse nonnisi Græcos auctores legebat hic noster, respici ab ipso puto vel Hippolytum vel Origenem vel Didymum, quos appellat Hieronymus in praef. ad Zach. Denique non est dissimulandum, abs Hieronymo ad Dan. x, 21. xii, 41, non Christum, sed angelum apud Zachariam intelligi, sicut etiam a Theodoreto, qui Mopsuesteno nostro solet subscribere. Mopsnesteni interpretatio næc non est admittenda in confessione certe Petri: Tu es Christus Filius Dei vivi, etc. Etenim S. Hilarius De Trin. vi, 36: Non est, inquit, evangelica et apostolica fides, Filium Dei nomine potius quam natura credidisse. Si enim adoptione hæc nuncupatio est, et non idcirco Filius est, quia exierit a Deo; quæro unde beatus Simon Barjona est confessus: Tu es Chri- ●ļus Filius Dei vivi? Anne cum omnibus potestas sit per sacramentum regenerationis in filios Dei nasci? Si secundum hanc nuncupationem Filius Dei Christus est, interrogo quid illud sit, quod Petro non caro neque sanguis revelavit, sed Pater qui in calis est?» Generalis professio quid habet meriti! aut quæ revelationis est gloria in publica conscientia? Si ex adoptione Filius est, unde hæc in Petro beala confessio est, hoc Filio deferenti quod est commKNE sanctorum? Ultra humanam autem intelligentiam se fides apostolica protendit. Pergit alia ibidem cumulare Hilarius, quæ breviter bic recitari non possunt. Consonat autem lilario altera dogmatum basis S. Athanasius De sent. Dionysii, n. 8, et Contra Arianos oral. II, n. 18, 62, et alibi. Sic de nique Petri verba de naturali Filio Dei Christo dicta intellexerunt summates alii Patres Ambrosius, Augustinus, Cyrillus, Chrysostomus, quos Tirinus memorat ad Matth. xvi, 16. Nos igitur necessario hanc criticam adnotationem faciendam judicavi mus, præsertim quia Græens scholiastes, qui alia in Mopsuesteno notavit, nihil hoc in loco anim advertit.

COMMENTARIUS IN ZACHARIE CAP. I. δεν δὴ πάντες ἐπίσταντο Πατέρα καὶ Υἱὸν, καὶ δὴ que Patris substantiam habentem. Quod si propheτοῦτο ἐκ τῶν θείων ἐδιδάσκοντο Γραφών, πρὸ τῶν Είλων ήδεσαν ἂν οἱ ἀπόστολοι τοῦτο· ἀλλ' εὔδηλον ὡς οὐκ ἔδεσαν, ἔμαθον δὲ ὁπηνίκα τοῦ Πνεύματος Ελαδον τὴν χάριν φοιτήσασαν ἐπ' αὐτοὺς μετὰ τὴν εἰς αὐρανοὺς ἄνοδον τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ. Ὅθεν καὶ Ο Κύριός φησι πρὸς αὐτοὺς, «Ετι πολλὰ ἔχω λέγειν, ἀλλ᾽ οὐ δύνασθε βαστάζειν ἄρτι· ὅτ' ἂν δὲ ἔλθῃ ἐκεῖνο τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας,(μ. 4.42) οδηγήσει ὑμᾶς εἰς εἶσαν τὴν ἀλήθειαν.» Εἰ δὲ τὴν θεότητα τοῦ Μονογενούς ἠπίσταντο, καὶ δὴ καὶ Πατέρα τὸν ὡς Θεὸν θετί Πατέρα, τί δὴ τούτων μεῖζον ἦν, δ μανθάνειν Οι μελλον ὕστερον; Τὴν τοίνυν θεότητα τοῦ Μονογενούς οὔτε ἐπέστατό τις τῶν πρὸ τῆς τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ παρουσίας, οὔτε τις τῶν προφητῶν περὶ ταύτης δια λέγεται (G2). tæ et illi veteres cuncti novissent Patrem ac Filium, idque a divinis Scripturis edocti fuissent, utique apostoli præ cateris scivissent. Sed constat eos ignorasse, et tum demum didicisse, cum Spiritus sancti gratiam receperunt in eos immissam post Christi Domini in cœlos reditum. Unde et Dominus aiebat illis:. Adbue multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo; cum autem venerit ille Spiritus veritatis, deducet vos in omnem veritatem. › Quod si deitatem Unigeniti scivissent, itemque Patrem ceu Deum Dei Patrem, quid majus supererat quod postea discerent? Igitur Unigeniti deitatem nec quisquam novit ante Christi Domini adventum, neque aliquis prophetarum de hac loquitur. Insuper et illud putæ insipientiæ plenum est, imo, ut verius dicatur, insaniæ, videlicet si quis dicat, quod ubi angeli mentio fit ac Domini, ibi Vetus Scriptura Filium Dei denotet. Atqui oportebat revereri beati Pauli vocem distinguentis ab angelis Filium, et inter hunc atque illos intervallum tantum ponentis, quanturn est inter famulum Dominumque. Sic ergo ait: • Et ad angelos quidem dicit: Qui facit angelos suos spiritus, et ministros suos ignis flammam. Ad Filium autem: Thronus tuus, Deus, in sæculum sæculi: virga æquitatis, virga regni tui “;, demonstrans quanta sit differentia Filii ab angelis, et quod ne comparari quidem læc vocabula 293 inter se possint: invisibilibus quidem potestatibus, et ni nistrando addictis, merito angelorum nomine et ministrorum propter ministerium appellatis, cui sunt creati; Filio autem hujusmodi dictiones non patiente, unam vero juste admittente, id est: Thronus Luus. Deus, in sæcula, virga æquitatis virga regui tui;,quod perinde est ac dicere sempiternum re gem Dominumque omnium, omni æquitate cuncta regentem. Quidni igitur insipiens sit atque furiosum, tanta nobis a beato Paulo differentia monstrata, copulare audere quæ componi nequeunt, ac dicere fieri posse ut angelus ac Dominus dicatur Filius? Plane igitur exploratum est, quod ubi hujusmodi aliquid in divina Scriptura fertur, ibi de angelo agitur ministerio eorum, de quibus sermo, addicto: e quia omnes sunt administratorii spiritus in ministerium missi propter eos qui hæreditatem capient salutis, ut beatus ait Paulus. Ἐπεὶ κἀκεῖνο πάσης ἀνοίας ἐστὶ μεστόν, ἀληθέ στερον δὲ εἰπεῖν, φρενοβλαβείας, τὸ λέγειν ὅτι ὅτ' ἐν ἀγγέλου τε μέμνηται καὶ Κυρίου, κατὰ τοῦτον ἡ Η λαιὰ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ λέγει· οὓς ἐχρῆν αἰσχυν Είναι γούν, τοῦ μακαρίου Παύλου τὴν φωνὴν διαι· φούντος ἐπὶ τῶν ἀγγέλων τὸν Υἱόν, καὶ δεικνύντος ὡς τούτου το κἀκείνου τὸ μέσον ἐστὶ καὶ τοσοῦτον, Στον γε υπηρέτου καὶ Δεσπότου. Λέγει γοῦν οὕτως· • Καὶ πρὸς μὲν τοὺς ἀγγέλους λέγει, Ὁ ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λειτουργούς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα· ο πρὸς δὲ τὸν Υἱόν, «Ὁ θρότες του, ὁ Θεός, εἰς τὴν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος· βάείδος εὐθύτητας ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου, ο δε:- χτίς ὁπόσον ἐστὶ τὸ διάφορον, Υἱοῦ τε καὶ ἀγγέκαν' καὶ ὅτι μηδὲ συνελθεῖν οἷόν τε τὰς φωνὰς ἀλλήλοις ταύτας, τῶν μὲν ἀοράτων δυνάμεων καὶ πρὸς λειτουργίαν εκτεταγμένων εἰκότως ἀγγέλων καὶ λειτουργῶν, διὰ τὴν ὑπουργίαν καλουμένων εἰς ἐν ἐτύγχανον προβεβλημένοι· τοῦ Υἱοῦ δὲ ταύτας μὲν οὐ προπεμένου τὰς φωνὰς, μόνην δὲ ταύτην ἀναδεξαμένου τὴν φωνὴν δικαίως, την, «Ο θρόνος του, ὁ Θεός, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος, (p. 445) ῥάΈνας ευθύτητος ἡ ῥάβδος τῆς βασιλείας σου, ὅπερ ἐπὶ λέγοντος ἀϊδιον βασιλέα Κύριον τῶν ἁπάντων, ἐν εὐθύτητι πάσῃ τὸ πᾶν διοικοῦντα· πῶς οὖν οὐκ ἀπέρτον καὶ μανικόν τοσαύτης ὑπὸ τοῦ μακαρίου Παύλου τῆς διαφορᾶς ἡμῖν ὑποδεδειγμένης, τολμαν επάγειν τὰ ἀσύμβατα, καὶ λέγειν καὶ ἄγγελον καὶ Κύρον δυνατόν λέγεσθαι τὸν Υἱόν; Αλλ' εύδηλον ότι η ἀπός'. Εν τι τοιοῦτον ἐν τῇ θείᾳ φέρηται Γραφῇ, ἀγγέ και μὲν μέμνηται τοῦ πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν ἐκτεταγμέ του τῶν δειχνυμένων· ἐπειδὴ πάντες εἰσὶ λειτουργικὰ πνεύματα εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομείν σωτηρίαν, ὡς ὁ μακάριος Παυλός φησι. Κύριον δὲ ὀνομάζει οὐ τὸν ἄγγελον οὕτω καλῶν, ἐπὶ Θεὸν δὲ ἀναφέρων τοῦ γινομένου τὸ ἔργον· ὥσ προὖν καὶ οἱ προφῆται πολλάκις τὰ ἁρμόττοντα * Joan. xvi, 12, 13. " llebr. 1, 7, 8. so ibid. 62, Scholion. Καὶ τοῦτο ἀμαθῶς νομίζεις. Ησαΐας γαρ ώσπερ διὰ τοῦ τρισαγίου τὰς τρεῖς ὑποστάσεις Επικραίνει, οὕτω καὶ διὰ τοῦ εἰπεῖν, Καὶ καλεῖται τῆς μεγάλης βουλής ἄγγελος, ἄγγελον αὐτὸν εἶναι λέγει, τὰ κατὰ τὴν οὐσίαν τῶν ἀγγέλων, ἀλλὰ κατὰ τὴν Δε τούτων τὴν αὐτοῦ· εἰ γὰρ ἀπεστάλη παρὰ τοῦ Πα τρὸς ὡς ἀπὸ αἰτίου, ἄγγελος ἐστιν, ἀνήγγειλε γάρ Dominum autem nominat, non quod angelum ita appellet, sed ad Deum rei gestæ operam referens. Veluti etiam prophetæ sepe verba dicunt Deu ἡμῖν τὴν σωτηρίαν· ὡς που καὶ αὐτὸς φησίν, ἤκουσα παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀνήγγειλα ὑμῖν· καὶ μὴ παράτρεπε τὴν ᾿Αποστόλου ῥῆσιν δι' ἑτέραν εισαχθεί σαν αἰτίαν. Hoc item imperite arbitraris. Ιδαίας enim sicut per trisagium tres personas indicat, ila etiam illis verbis: • Hic appellatur magni.consilit angelus (Isa. 1x, 6),, angelum ipsum esse dicit, non

convenientia, non quod sibi dicta illa tribuant, sed λέγουσι τῷ Θεῷ, οὐχ ἑαυτοῖς λογιζόμενοι τὰ λεγό μενα, ἐπὶ Θεὸν δὲ αὐτῶν ἀναφέροντες τὴν αἰτίαν. Καὶ τοῦτό γε εὐθὺς ἐκ τοῦ προφήτου του παρόντος ἴδοι τις ἄν· εἰπὼν γὰρ ὅτι, 4 Εγένετο λόγος Κυρίου πρὸς Ζαχαρίαν λέγων, ο ἐπήγαγεν. Οργίσθη Κύ ριος ἐπὶ τοὺς πατέρας ὑμῶν ὀργὴν μεγάλην. ο Καί τοι γε ἦν ἀκόλουθον εἰ ἄρα εἰπεῖν ὅτι, Εγένετο λόγος Κυρίου πρὸς Ζαχαρίαν λέγων, αργίσθην ἐπὶ τους πατέρας ὑμῶν· ὡς ἂν μὴ ὁ γεγονώς λόγος του Κυρίου πρὸς τὸν προφήτην, περὶ ἑτέρου τινός φαίνη ται κυρίου λέγων ὡς ὀργισθέντος. Αλλ' εύδηλον ότι τό, «Εγένετο λόγος Κυρίου, ο τὸν ἀποκαλύψαντα εἰπὼν, (p. 444) ἐπάγει λοιπὸν τὰ ῥήματα ὁ προφήτης άπερ αὐτὸς εἶπεν ὁ Θεὸς, οὐκ οἰκεῖα λέγων, τὰ δὲ παρὰ τοῦ Θεοῦ λελεγμένα εκτιθέμενος. Τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ὅτ' ἂν ἄγγελον λέγῃ, εἶτα καὶ Κύριον όνομάζῃ, τῷ μὲν ἀγγέλῳ τὸν ὑπουργοῦντα δείκνυ σιν, τῇ δὲ τοῦ Κυρίου φωνῇ τὸν ἐπιτάξαντα διὰ τῶν ἀγγέλων ἐκεῖνα γενέσθαι. ᾿Αλλὰ γὰρ εἴδηλον ὅτι τοὺς ἀγγέλους αἰσθητῶς φαινομένους τοῖς ἀνθρώποις, ὅτ' ἂν τοῦτο δοκῇ τῷ Θεῷ, ἔθος ἀνθρώπων εἶδος μιμεῖσθαι, ὅπερ οἰκεῖόν ἐστι τοῖς ὁρῶσί τε καὶ παι δευομένοις. Τοῦτο δὲ καὶ ἐκ τῆς Καινῆς Διαθήκης οὐχ ἧττον μάθοι τις ἄν· τὰ γὰρ κατὰ τὴν ἀνάστα σιν τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ διηγουμένη ή θεία Γραφὴ λέγει, ἄγγελον ὤφθαι τὸν ἀποκυλίσαντα τὸν λίθον· εἶτα διαγράφουσα οἷός τις ἦν, καὶ ὅπως ὤφθη, ο Εν αὐτοῦ,» φησίν, «ἡ εἰδέα ὡς ἀστραπὴ, τὰ δὲ ἱμάτια λευκὰ ὡς χιών. • Καὶ μετὰ τὴν ἄνοδον δὲ τοῦ Κυ ρίου τὴν εἰς οὐρανὸν, κεχηνότων πρὸς τὴν τοῦ γεγονότος καινότητα τῶν μαθητῶν, «Ιδού, ο φησί, ο δύο ἄνδρες εἱστήκεισαν ἐν ἐσθῆτι λευκῇ· ο ἦσαν δὲ ἄγγε λοι διδάσκοντες αὐτοὺς & προσῆκον ἦν ἐπὶ τοῖς γε γονόσιν εἰδέναι. Τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον κανταῦθα ἐν Deo causam eorum imputantes. Atque hoc statim ex præsente propheta quispiam cognoscet. Nam postquam ait: • Verbum Domini factum est ad Zachariam, dicens, • addidit: • Iratus est Dominus adversum patres vestros ira magna¸ › Atqui consentaneum erat dicere: Factum est verbum Domini dicens: Iratus sum adversum patres vestros; ne verba Domini ad prophetam facta, de alio quodam viderentur domino dicere tanquam irato. Sed enim - patet, quod cum dictio, ‹ Factum est verbum Domini, revelantem significet, addit mox verba propheta quæ Deus ipse locutus est; neque sua dicit, sed quæ Deus pronuntiavit, exponit. Eodem plane modo et cum angelum dixit, deinde etiam Dominum 294 nominat, angeli quidem vocabulo ministrum denotat: Domini vocabulo, illum qui per angeles illa fieri mandavit. Sed et illud exploratum est, angelos visibiliter hominibus apparentes, cum id Deo placuerit, humanam formam imitari solere, quæ congrua est cernentibus et revelationem excipientibus. Atque hoc ex Novo quoque Testamento condiscere quispiam potest. Etenim Christi Domini resurrectionem divina Scriptura narrans, ait angelum visum qui lapidem revolverat ". Mox describens quis esset, et quomodo visus, «Eral, inquit, • facies ejus ut fulgur, vestimenta autem alha tanquam nix "., Et post Domini in coelum reditum, hiante ore stupentibus ad rei novitatem discipulis ", «Ecce,» inquit, «duo viri astiterunt in veste candida. › Erant autem angeli, qui discipulos rem festam docebant. Eodem modo nunc etiam angelum videt propheta a gratia missum ob ea administranda quæ humanæ saluti conferunt. ἀνθρώπου μορφῇ ἄγγελον θεωρεῖ πρὸς ὑπουργίαν ὑπὸ τῆς χάριτος τεταγμένον τῶν εἰς σωτηρίαν ηκόντων ἀνθρωπίνην. VERS. 9, 10.-Species itaque externa angelum exhibebat; at ipsius adjuncta, significabant res quæ fiebant. Equum itaque inscenderat, ob significandum celeritatem, qua omnia exsequi invisibiles potestates solent Dei mandata. Rufus autem erat equus, ob iram denotandam, qua pro eis angelus contra alienos erat incensus. Inter montes denique umbro - sus constiterat: et montes quidem celsam Armamque potentiam angeli administratorii demonstrabant; Ὁ umbrosa autem qualitas, perfectionem quam præbere populo suo Deus promiserat. Interrogat ergo propheta: ‹ Quid isti? › revelatione eum ad interrogandum impellente, ut edocendo via paudatur. • Respondit autem, inquit, angelus qui loquebatur in me Ego ostendam tibi quid sint hæc.» Dicit vero ipsum virum, quem insidentem equo rufo viderat. Idcirco etiam dixit, Qui loquebatur in me, ▸ »¹ Matth. xxvIII, 2. ss Ibid. 3. 68 Act. 1, 10. secundum angelorum substantiam, sed secundum suam, id est Domini. Si enim missus fuit a Patre tanquam causante, angelus est; nuntiavit enim nobis salutem; ut alicubi ipse dicit: «Quæ audivi a PaΣτίχ. θ', ι. - Ἡ μὲν οὖν ὄψις ἄγγελον ἐδήλου τα τὰ περὶ αὐτὸν δὲ ἦν μηνυτικά πραγμάτων· ἵππου μὲν οὖν ἐπιβεβλήκει εἰς δήλωσιν τοῦ τάχους, μεθ᾽ οὗ πάντα ἐπιτελεῖν ταῖς ἀοράτοις δυνάμεσιν ἔργον ἐστὶν ἄπερ ἂν ἐπιτάττῃ Θεός· (ρ. 445) πυῤῥοῦ δὲ, ὡς ἂν τὸν θυμὸν δεικνύῃ ἐν ὑπὲρ αὐτῶν εἶχεν κατὰ τῶν ἀλλο τρίων. Εν μέσῳ δὲ κατασκίων ὀρέων εἱστήκει· τῶν μὲν ὀρέων, τὸ ὑψηλὸν καὶ στεῤῥὸν τῆς δυνάμεις τοῦ λειτουργοῦντος φανερὸν ποιούντων· τῶν κατα σκίων δὲ, δήλωσιν ἐχόντων τῆς σκέπης ἣν παρέχειν ὁ Θεὸς εὐηγγελίζετο τῷ λαῷ τῷ οἰκείῳ. Ἐρωτᾷ μὲν οὖν ὁ προφήτης, «Τί οὗτοι; ο τῆς ἀποκαλύψεως πρὸς τὴν ἐρώτησιν αὐτὴν κινησάσης, ὡς ἂν καὶ ὁδὸν ἡ διδασκαλία λάβοι. ο 'Αποκρίνεται δε, ο φησίν, • ὁ ἄγγελος ὁ λαλῶν ἐν ἐμοί· Ἐγὼ δείξω σοι τί ἐστι ταῦτα.» λέγει δὲ αὐτὸν τὸν ἄνδρα ἂν ἐπιβεβηκότα ἐπὶ ἵππον εἶδεν πυῤῥόν· διὰ τοῦτο καὶ τὸ, ε ὁ λαλών tre, nuntiavi vobis (Joan. xv, 15). › Cave ergo ne Aposteli dictum pervertas, quod aliam ob cauSOM prolatum fuit. Ita cod.

COMMENTARIUS IN ZACHARLE CAP. I. ἐν ἐμοί, ο λέγει, ἐπειδὴ οὐκ ἔξωθεν φερομένης ήχους & quoniam haud extrorsum allatam vocem audiebat, φωνῆς, ἀλλὰ κατὰ ἀποκάλυψιν ἀναποτυπουμένης sed vi revelationis 295 in mente propria impresαὐτοῦ τῇ διανομ. Ὡς καὶ ὁ μακάριος Πέτρος ήκουε sum. Sicut etiam beatus Petrus verba illa audiebat: τό, ο Αναστάς, Πέτος, θῦσαν καὶ φάγε, ο Εύδηλος Surgens, Petre, occide et manduca.» Palet nimi δὲ ὅτι οὐκ ἐξ οὐρανῶν ἐφέρετο τοιαύτη φωνή προς rum haud de cœtis allapsam hujusmodi ad illum αὐτόν· ἡ γὰρ ἂν καὶ πᾶσαν ἐπλήρωσε τὴν οἰκουμέ vocem: alioqui universum mundum implesset πειν ἢ τοῦ λεγομένου γνώσις· ἐναπετυποῦτο δὲ αὐτῷ dicta rei notitia; sed in eo imprimebatur vos illa ή φωνή, ὡς ἂν οὐρανόθεν πρὸς αὐτὸν γιγνομένη. tamquam colitus ad eum demissa. Quod vero angeὍτι δὲ τὸν λαλοῦντα ἄγγελον αὐτῷ, τὸν ἐπιβεβηκότα lum sibi loquentem dicit illum qui rufo equo insideἐπὶ τὸν ἔπτουν τὸν πυρρον λέγει, δῆλον· ὡς γὰρ εἶπεν, bat, manifestum est. Nam postquam ait, ‹ Ego tibi • Εγώ δείξω και τί ἐστι ταῦτα, ο ἐπάγει, ο Καὶ ἀπε- ostendam quid sint hæc,» addit, ‹ Et respondit qui κρίθη ὁ ἀνὴρ ὁ ἐφεστηκὼς ἀναμέσον τῶν ὀρέων, καὶ stabat inter montes, dixitque mihi: Isti sunt quos Επιν πρός με· Οὗτοί εἰσιν οὓς ἐξαπέστειλε Κύριος misit Dominus ut terram circumirent: › manifeste προοδεύσαι τὴν γῆν, (p. 446) σαφώς δεικνύς ότι ostendens, ilkum qui apparuerat visum inter εὐτὸς ἐπεῖνος ὁ ὀφθεὶς αὐτῷ ἀνὴρ ἐν μέσῳ τῶν ὀρέων montes umbrosos, cumdem esse qui in eo loqueτῶν κατασχίων, αὐτὸς ἦν ὁ λαλῶν ἐν αὐτῷ· ὃς καὶ baur, et qui ei receperat dociurum esse quodnam διδάξειν αὐτὴν ὑπέσχετο, τίνα δὴ ταῦτα τὰ τῶν ἵππων hoc esset equorum negotium. Reapse autem postκαὶ δὴ καὶ ἐδίδαξεν εἰπὼν καθεξῆς ὅτι, Οὗτοι εἰσὶν ea docuit dicens, hos esse qui mitti solent a Deo οἱ πέμπεσθαι ειωθότες παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τῷ τὴν ad circumcundam terram, et conveniens explendum Τὴν ἔπεσεν ἐκπεριμένει, καὶ τὴν καθήκουσαν έκαι ubique ministerium prout Dei voluntas tulerit. στιχο, πληρούν λειτουργίαν κατὰ τὸ δοκοῦν τῷ Θεῷ. Constat igitur de angelis prophetam loqui; est enim Εύδηλον μὲν οὖν ὅτι περὶ ἀγγέλων φησίν· ἀγγέλων hoc angeli ollicitim: de liis ergo, non de equis, verba γὰρ ἔργον τοῦτο· τοῦτο δὲ οὐ τοὺς ἵππους λέγει· facit: quamobrem et is qui respondit, missos hos ὅθεν καὶ ὁ έρμηνεύων, ἀπεστάλθαι λέγει τούτους fuisse ait ad circameundam terram, haud equidem ἐπὶ τὸ περιοδεύσαι τὴν γῆν, οὐ τοὺς ἵππους, ἀλλὰ equos, sed equites dicens. Necessario autem bi τοὺς ἐπιδεκτικότας λέγων· ἀναγκαίως δὲ καὶ οὗτοι, quoque tanquam angeli equis iusidentes apparueἔτι ἔγγελος, ἐφ' ίππων ὤφθησαν, κατὰ τὸν ἐπὶ τὸν runt, ad ejus normam qui equo rufo insidebat; ἔκπων ἐπιβεβηκότα τὸν πυῤῥόν· τῶν μὲν ἵππων την equis videlicet ministerii celeritatem indicantibus; λούντων τὴν ταχύτητα της λειτουργίας. Αλλοι δὲ rufo autem colore iram qua in adversarios fervebant: denique et quidam albi, Israelitarum claritatem & portendebant, ex illorum ministerio futuram, quod revera angeli exercent, peenas noxiis imponentes, benefcia vero illis quos Deus remunerari volueτὸν θυμὸν ὄν κατὰ τῶν ἀλλοτρίων εἶχον, καὶ τῶν μερῶν δὲ εἰς μήνυσιν τῆς περιεσομένης τοῖ; Παρατέτεις λαμπρότητος, ἐκ τῆς αὐτῶν ὑπουργίας, ἣν ἐκτελοῦντες οἱ ἄγγελοι, τάς τε τιμωρίας επάγουσι τοῖς τούτων ἀξίοις, καὶ τὰς δωρεάς παρέχουσιν οὓς Εν επιτύτοις ἀμείβεσθαι θέλῃ Θεός. Στίχ. τ', ιβ. - Ἡ δὲ τῶν λεγομένων ἀπόδειξις, τὰ εξής, ο Απεκρίθησαν γάρ, φησὶν, τῷ ἀγγέλῳ Κυρίου τῷ ἐφεστῶτι ἀναμέσον τῶν βρέων, καὶ εἶπον· Περιοδεύσαμεν τὴν γῆν πᾶσαν· καὶ ἰδοὺ πᾶσα ἡ γῆ κατα πεῖται καὶ ἡσυχάζει.» Οὐκ ἂν τοὺς ἔππους αὐτῷ ἀπο παρέσθαι εἶπον· ποία γὰρ ἂν καὶ γένοιτο ἀπὸ ἵππων φωνή; (p. 467) ἀλλὰ δῆλον ὅτι τοὺς τῶν ἵππων ἐπιβο Εκτος λέγει, οἱ ἐν μορφή φαινόμενοι ανθρώπου, παραπλησίως τοῦ ἀναμέσον τῶν ὀρέων τῶν κατασκίων ἐφ᾽ ἵππου φανέντος πυῤῥοῦ, εἰκότως ἀνάλογον τῇ ἔχει τὴν πρὸς αὐτὸν ποιεῖσθαι διάλεξιν ἔμελλον, ἀφ' ἧς ἂν καὶ ὁ προφήτης κατὰ ἀποκάλυψεν των λεγομέτων επισύων, τὴν ἐξ αὐτῶν διδασκαλίαν ἐδέχετο. Εν δηλον γὰρ ὅτι πᾶσα ἡ ἀποκάλυψις καὶ τὰ ἐπ' αὐτῆς θεωρούμενα, καὶ εἴτε ἐρώτησις, εἴτε ἀπόκρισις, επ' ὅ τι δήποτε, πάντα ἐπὶ τῆς ἀποκαλύψεως διετυ κα· ὡς ἂν διὰ πάντων τὴν διδασκαλίαν ὁ προφήτης δεξάμενος, αὐτός τε πίστιν περὶ τῶν ἐσομένων ἔχοι βεβαίαν, καὶ εἰς ἑτέρους εκφέρει τὴν ὠφέλειαν. Εοιπε δὲ τὸν ἐπιβεβηκότα ἐπὶ τὸν ἵππων ἀναμέσον ὀρέων, Αγγείον εινίττεσθαι τὸν ἐφεστώτα τῷ ἔθνει τῶν Ισραηλιτών, κατὰ τὸ εἰρημένον, ο Έστησεν όρια Οι Deut. ΣΑΞΗ, 8. rit. VERS. 11, 12. sequentibus ft. Et responderum, inquit, angelo Domini, qui stabat inter mourtes, atque dixerunt: Circumivimus universam terram; et ecce universa terra habitator, et quiescit.» Haud equidem equos sibi 296 respondisse dicit; nam qurenam equorum vox fuisset? Sed patet equites ab eo dici, qui in Louis Agura oblati, ad normam ejus qui inter montes umbroses equo rufo insidens apparuerat, merito congruum speciei cum eo dialogum babituri ·erant; ex quo etiam propheta per revelationem quæ dicebantur audiens, rerum notitiam hauriebat. Constat enim quamlibet revelationem, et res in ea visas, sive hurterrogando fat, sive respondendo, sive quomodolibet, haud aliter quam revelationis typo fieri: et per hac omnia propheta edoctus, tum ipse futurorum eventum firmain fidem conciperet, mntque aliis quoque utilitatem impertiretur. Porro videtur per illum equitem, innuere angelum israelilarum genti praesidentem, juxta dictum: «Constituit terminos populorum juxta numerum angelorum Dei ".› Quoniam ergo reliqui angeli, curæ ut Dictorum autem demonstratio in

par erat participes, de antedictis loquebantur, alii ἐθνῶν κατὰ ἀριθμὸν ἀγγέλων Θεοῦ.» Ὥσπερ οὖν οἱ vero etiam aiebant universam terram in quiete versari; ex his ille quoque occasionem nactus est, qui inter umbrosos montes apparebat, ceu populi sibi cura concredita, aç dolens veluti quod cum oinnia quiete agerent, solius Hierusalem res turbarentur, occasionem, inquam, cepit precem quamdam et obsecrationem pro universo populo Dei offerendi. • Respondit enim, inquit, angelus Domini dixitque (ille scilicet qui inter montes consistebat; nam cæ· teri universam terram dixerant habitari et quiescere): Domine omnipotens, quousque non misereberis Hierusalem, urbiumque Judæ, quas septuaginta jam annos aspernatus es?, Dicens propemodun Cæteris gentibus omnibus, tutum præbes incolatum et quietem, in qua illas versari concedis; sola vero tua, ut videtur, Hierusalem et reliquæ Judæ civitates communi hoc non fruuntur munere. Sed quoniam rei hujus causa peccata exstiterunt, atque impietatis studium, 297 et contumacia, misericordia malis ejus medetor, et annorum numerum respiciens quibus his premuntur calamita - tibus, suficientem jam peccatis arbitrator punitio nem mala hæc, quæ ipsos tanto tempore obruunt. Quamobrem clementia tua peccato omni deleto, pristinam redde prosperitatem, ut et Hierusalem juxta priorem formam ædificetur, et reliquæ Judæ civitates denuo consistant. λοιποὶ τῶν ἀγγέλων κοινωνοῦντες ὡς εἰκὸς τῆς φρον τίδος περὶ τῶν προκειμένων διελέγοντο, οἳ καὶ ἐμή νυσαν αὐτῷ τὸ πᾶσαν τὴν γῆν ἐν ἡσυχία καθεστάναι τότε· ἀφ' ὧν δὴ καὶ χώραν ἐκεῖνος λαβὼν ἀναμέσον τῶν κατασκίων ὀρέων ὀφθεὶς, (p. 448) ὡς ἂν τὴν τοῦ λαοῦ φροντίδα πεπιστευμένος, καί τι καὶ παθὼν εἰ πάντα μὲν ἔστιν ἐν ἡσυχίᾳ, τὰ κατὰ τὴν Ἱερουσα λὴμ δὲ διατετάρακται μήνα, εὐχήν τινα καὶ δέησιν ὑπὲρ παντὸς τοῦ ἔθνους προσάγει τῷ Θεῷ. «Απε κρίθη γάρ, φησὶν, ὁ ἄγγελος Κυρίου καὶ εἶπεν. I Ἐκεῖνος δὴ ὁ ἀναμέσον τῶν ὀρέων εφεστώς, ὅπερ οὖν εἶπον οἱ λοιποὶ τὸ πᾶσαν τὴν γῆν κατοικεῖσθαι καὶ ἡσυχάζειν. • Κύριε παντοκράτωρ, έω; τίνος αὐ μὴ ἐλεήσῃς τὴν Ἱερουσαλήμ καὶ τὰς πόλεις Ιούδα, &ς ὑπερείδες τοῦτο ἐβδομηκοστὸν ἔτος;» Μονονουχί λέγων, Πᾶσι τοῖς λοιποῖς ἔθνεσι τοῖς κατὰ γῆν ἀσφαλῆ παρέσχες τὴν οἰκησιν καὶ τὴν ἡσυχίαν, μεθ᾿ ἧς ἔτεξας διάγειν αὐτούς· μόνη δὲ ἡ σὴ ὡς ἔοικεν, Ἱερουσαλὴμ καὶ αἱ λοιπαὶ τοῦ Ἰούδα πόλεις τῆς κοινῆς ταύτης οὐκ ἀπολαύουσι δωρεᾶς. Αλλ' ἐπειδή περ αἰτία τούτων αὐτοῖς τὰ ἁμαρτήματα γέγονε, καὶ ἡ τῆς ἀσεβείας ἐπιμέλεια, καὶ τὸ δυσπειθὲς, ἐλέφ δὴ τὰ κατ᾿ αὐτὰς ἴασαι, ἡ πρὸς τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐτῶν ἀποβλέψας ἐν οἷς ἐν ταῖς συμφοραῖς γεγόνασι ταύ ταῖς, ἀρκοῦσαν ὑπὲρ ὧν ἡμαρτον λόγισαι τὴν τιμω ρίαν τῶν ἐν τοσούτῳ χρόνῳ περιεσχηκότων αὐτοὺς κακῶν· ἐλέῳ τε οἰκείῳ τὰ ἁμαρτήματα αὐτῶν παραεὐπραγίαν· ὥστε καὶ τὴν Ἱερουσαλήμ οἰκισθῆναι τὸ γραψάμενος ἅπαντα, καὶ τὴν παλαιὰν αὐτοῖς ἀποδοὺς πρότερον σχῆμα καὶ τὰς λοιπὰς τοῦ Ἰούδα πόλεις αὖθις συστῆναι. VERS. 13, 17. – Insuper pergit dicere: Responditque Dominus omnipotens angelo loquenti in me bona verba et sermones consolatorios. › Ostendit his verbis hauc esse orationem illius qui inter montes umbrosos loquebatur in eo: cui inquit respondisse Deum plenos benignitate sermones multorumque bonorum promissores, quique onnino ad consolandum sufficerent homines in tot tantisque angustiis versantes. Quibus verbis ipse angelus ad fiduciam erectus, significat prophetæ, quæ sibi Deus dixerat maximna bona spondeus, quæ deinceps urbi Hierusalem conferet. Dixitque mil: angelus qui in me loquebatur: Clama, dicens: Hæc dicit Dominus omnipotens: Zelatus sum Sion atque Hierusalem zelo magno. Et ira magna irascor ego super gentes quæ hostiliter iuvaserunt: quoniam ego modice iratus fui, illae autem scelestain aggressionem fecerunt. Propterea hæc dicit Dominus: Revertar ad Hierusalem cum misericore dia, et domus mea rursus adificabitur in ea, dicit Dominus omnipotens, et mensura extendetur adhuc in Hierusalem. Εt dixit mihi angelus qui loquebatur in une, Clama, dicens: Hæc ait Dominus omnipotens: Adbuc affluent civitates bonis, et miserebitur adhuc Dominus Sion, et eiiget Hierusalem. Accepto, inquit, hoc a Deo responso angelus, tum ipse bis dictis gavisus est, tum me quoque conΣτίχ. ιγ', ιζ". - Πρὸς δὲ ταῦτα ἐπάγει· ι Καὶ ἀπε κρίθη Κύριος παντοκράτωρ τῷ ἀγγέλῳ τῷ λαλοῦντι ἐν ἐμοὶ ῥήματα καλὰ καὶ λόγους παρακλητικούς.» (p. 449) Ἔδειξε καὶ διὰ τούτου ὅτι αὐτοῦ τοῦ ἀναμέσον τῶν ὀρέων τῶν κατασκίων τοῦ λαλοῦντος ἐν αὐτῷ καὶ ἡ δέησις ἦν αὕτη· πρὸς ὂν λέγει τὸν Θεὸν ἀποκεκρίσθαι πολλῆς ἀγαθότητος γέμοντας λόγους, καὶ πολλῶν ἀγαθῶν ἔχοντας ἐπαγγελίαν, καὶ ἱκανοὺς παντοίαν παράκλησιν τοῖς ἐν τοσούτοις τε καὶ τοιαύταις προςαγαγεῖν ἀνάγκαις. Εφ' οἷς δὴ καὶ ὁ ἄγγελος τὸ θαῤῥεῖν λαβών, μηνύει τῷ προφήτῃ οἷάπερ αὐτῷ εἶν ρητο παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐπαγγελίαν μεγίστων ἔχοντα ἀγαθῶν, ἅ περὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐπιδείξεται τοῦ λοιποῦ. Λέγει δὲ οὕτως· ι Καὶ εἶπε πρός με ὁ ἄγγελος ὁ λαλῶν ἐν ἐμοί. Ανάκραγε, λέγων· Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ· Ἐζήλωκα τὴν Σιὼν καὶ τὴν Τετ ρουσαλήμ ζῆλον μέγαν· καὶ ὀργῇ μεγάλῃ ἐγὼ ὀργία ζομαι ἐπὶ τὰ ἔθνη τὰ συνεπιτιθέμενα· ἀνθ' ὧν ἐγὼ μὲν ὠργίσθην ὀλίγα, αὐτοὶ δὲ συνεπέθεντο εἰς κακά. Διὰ τοῦτο τάδε λέγει Κύριος· Ἐπιστρέψω ἐπὶ Ἱε ρουσαλὴμ ἐν οἰκτιρμῷ, καὶ ὁ οἶκος μου ἀνοικοδομη θήσεται ἐν αὐτῇ, λέγει Κύριος παντοκράτωρ· καὶ μέτρον ἐκταθήσεται ἐπὶ Ἱερουσαλὴμ ἔτι. Καὶ εἶπε πρός με ὁ ἄγγελος ὁ λαλῶν ἐν ἐμοί - Ανάκραγε, λέ γων· Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ· Ετι διαχυ θήσονται πόλεις ἐν ἀγαθοῖς, καὶ ἐλεήσει Κύριος ἔτι τὴν Σιών, καὶ αἱρετιεῖ ἔτι τὴν Ἱερουσαλήμ.» (μ. 450) Δεξάμενος γὰρ, φησὶν, ἀπόκρισιν παρά τοῦ Θεοῦ τοιαύτην ὁ ἄγγελος, αὐτός τε ἐπὶ τοῖς λε

COMMENTARIUS IN ZACHARIÆ CAP. I. γομένοις ἦσθη, καὶ ἐμὲ θαῤῥεῖν ἐκέλευε περὶ πάντων Gidere jussit de omnibus in futurum: ita ut possem εἰς τὸ ἐξῆς· ὥστε καὶ θαῤῥοῦντα μηνύειν ἅπασιν ὅτι σφόδρα ὑπὲρ τῆς Ἱερουσαλὴμ ὀργίζεται κατὰ τῶν τοσαύτην ὠμότητα ἐπιδειξαμένων εἰς αὐτούς· οἱ μείζονα τῆς ὀργῆς τῆς ἐμῆς τὴν τιμωρίαν αὐτοῖς ἐκ τῆς μίας ἐπήγαγον κακίας· τοιγαροῦν ἁπάντων ἕνεκεν πολλών χρήσομαι περὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ τῷ ἐλέῳ· ὥστε καὶ τὸν οἶκον τὸν ἐμὸν ἐν αὐτῇ γεγονότα τὴν συνήθη τοῖς ἐπ' αὐτὸν συνιοῦσιν ὠφέλειαν παρέχε σθαι, καὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐπὶ μεῖζον ἢ νῦν ἐκταθή ναι· καὶ πάσας δὲ, συντόμως εἰπεῖν, τὰς αὐτῇ προσ ηχούσας πόλεις ἐν ἀφθονίᾳ καταστῆναι πολλῶν· οὔτε γὰρ ἐλέῳ χρήσομαι πολλῷ περὶ αὐτήν· δεδοκί μετα τῶν ὅ τι χρηστὸν ἐργάσασθαι εἰς αὐτήν τε καὶ τους προσήκοντας αὐτῇ τοῦ λοιποῦ. Εύδηλον δὲ ὅτι ὅτ' ἂν λέγη τό, ο Οργίζομαι ἐπὶ τὰ ἔθνη τὰ συνεπιτιθέ μενε, ἀνθ' ὧν ἐγὼ μὲν ὠργίσθην ὀλίγα, συνεπέθεντο δὲ εἰς κακά, ο περί τε τῶν ἐκπεπορθηκότων αὐτὴν Βαβυλωνίων λέγων, καὶ τῶν ὅπως ποτὲ εἰς τοῦτο συμτρεξάντων αὐτοῖς, τὴν γενησομένην αὐτοῖς τιμωρίαν δε τούτων σημαίνει. Δεδώκεσαν μὲν γὰρ ἤδη Βαβυλώνια δίκες, καὶ καθῄρητο μὲν αὐτῶν ἡ βασιλεία, είληπτο θ ή πόλις παντελῶς ὑπὸ Κύρου τοῦ Περσῶν βασιλέως· τετιμώρηντο δὲ οἱ συμπράξαντες αὐτ τοῖς Τζουμεῖο! τε καὶ οἱ λοιποὶ δὴ πάντες· ὥστε δῆτον ἐπεῖνο εἶναι τὸ παρ' ἡμῶν ἐπὶ τῆς ὑποθέσεως είν ειμένοι, ότι πολλῶν μέμνηται γεγονότων ήδη, (ρ. 151) βεβαιών αὐτὰ ταῖς οἰκείαις ἐπαγγελίαις ὁ θεός· ἐπεὶ καὶ σφόδρα τούτων ἔδει τότε τοῖς Ἰσραηλί της, ἐν ἀμφιβάλω καὶ μετὰ τὴν σωτηρίαν ἔχουσι τὴν εἰκείαν· ὡς μὴ δὲ τὸν ναὸν τὸν θεῖον ἀρξαμένους Ξέρες ἐκβαλεῖν, εἴτε διὰ τὴν ἐνόχλησιν τῶν ἐναντίων, εἴτε καὶ διὰ τὴν αὐτῶν ῥαθυμίαν αὐξανομένην ὡς εεὶς ἐν τῶν πολεμίων κακίᾳ· δύο μὲν δὴ ταῦτα ἐκ τῆς ἐπικαλύψεως ἔγνωκέναι ἔφη, ὅτι τε τοὺς ἡδι σείτες τὸν λαὸν τιμωρήσεται ἡ Θεὸς, καὶ ὅτι τὴν Προσελήμ εἰς τὴν παλαιὰν εὐπραγίαν ἀποκαταείσαι πάλιν. Στίχ. ' - ', - Ἐπὶ βεβαιώσει δὲ ἀμφοτέρων τ' κα'ι ἀπελύψεις καθεξῆς ἐκτίθεται ἑτέρας, ἃς ἰδὼν αὐτ τὰς τα τὴν ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις ἤδη πίστιν εἶχε βεἐπων· καὶ δὴ καὶ τοὺς τοῦ λαοῦ πάντας ἔπειθεν Εμείς εγεῖσθαι· καὶ πρώτην γε περὶ τῆς τῶν ἐναν τόσο τιμωρίας λέγει, ήνπερ οὖν καὶ ἐπὶ τῆς προκει μένης ἐπικαλύψεως προτέραν εἶπεν. «Καὶ ἦρα τους βαλτός μου καὶ εἶδον τέσσαρα κέρατα· καὶ εἶπον ως τὸν ἄγγελον τὸν λαλοῦντα ἐν ἐμοὶ, Τί ἐστι Στα Κύριε; Καὶ εἶπε πρός με· Ταῦτα τὰ κέρατα τα διασκορπίσαντα τὸν Ἰούδαν καὶ τὸν Ἰσραὴλ καὶ την Περουσαλήμ. Καὶ ἔδειξέ μοι Κύριος τέσσαρας τέκτονας· καὶ εἶπον, Τί οὗτοι ἔρχονται ποιῆσαι, Κύμε; Καὶ εἶπε, Ταῦτα τὰ κέρατα τὰ διασκορπίσαντα τὸν Ἰωλεν καὶ τὴν Ἰσραήλ, καὶ κατέαξαν καὶ οὐ θεὶς αὐτῶν ἦρεν κεφαλήν (p. 452) καὶ ἐξῆλθον αὐτ τα τοῦ ἐξυναι αὐτὰ εἰς χεῖρας αὐτῶν· τὰ τέσσαρα κέρατα τὰ ἔθνη τα επαιρόμενα κέρας ἐπὶ τὴν γῆν Κυρίου, τοῦ διασκορπίσαι αὐτήν.» Οἱ μὲν οὖν μυθο ἐσεῖν ἐθέλοντες, τέσσαρα κέρατα τὸν Ασσύριον καὶ των Βαβυλώνιον τήν τε Μήδον καὶ τὸν Πέρσην φασίν. cum fiducia 298 palam significare, Deum magno. pere Hierusalem causa irasci adversus eos qui tantam adversus illam exercuerunt crudelitatem; qui majorem, quam ira mea tulisset, punitionem fecerunt adversus Israelitas. Horum itaque omnium causa multam expromam erga Hierusalem misericordiam: ita ut domus quoque mea, quæ illic est, consuetam convenientibus in ea utilitatem præbeat, et urbs Hierusalem majus adhuc spatium sit occupatura, cæteræque, ut summatim dicam, ei subjectæ urbes in multa rerum copia futuræ sint. Tunc enim multam exhibebo urbi Hierusalem benignitatem: quippe decrevi nihil non boni huic facere in posterum, nec non cæteris ad eam pertinentibus. Sine dubio autem, cum se irasci dicit gentibus, quæ Hierusalem hostiliter invaserant, cui ego modice iratus eram, ipsæ autem scelestam aggressionem fecerant, de Babyloniis loquitur qui ipsam depopulati fuerant, deque aliis qui socii belli ejus fue runt; et impendentem illis poenam bis verbis significat. Sane jam pœnas luerant Babylonji, eorumque regnum corruerat, et urbs a Cyro Persarum rege occupata fuerat. Idumæi quoque Babyloniornm adjutores reliquique omnes puniti fuerant. Quamobrem apparet illud quod nos in argumento commentarii diximus, multas hic res memorari quae jam evenerant, quasque suis promissionibus confirmat Deus: his enim magnopere indigebant tunc Israelitæ, qui etiam post reditum de salute sua dubitabant: ita ut ne templi quidem ædificationi, quam cœperant, finem imponere curavissent, sive propter adversariorum molestiam, sive propter ipsorumnet segnitiem, ab hostium malitia ut credibile est auctam. Verumtamen duo hæc ex revelatione innotuisse ait, quod Judaici populi offensores puniturus sit Deus, et quod urbem Hierusalem in pristinam felicitatem restituturus. VeRs. 18-21. Jamvero ad utriusque rei confirmationem, duas alias posthine exponit revelationes, 299 quas cum ipse vidisset, firmam circa res diclas fidem retinebat, et populo universo ut idem existimaret suadebat. Priorem quidem de adversariorum punitione recitat, quam etiam in superiore revelatione primam posuerat. Et levavi oculos meos, et vidi quatuor cornua. Et dixi angelo in me loquenti: Quid sunt hæc, Domine? Dixitque mihi: Hæc sunt cornua, quæ disperserunt Judam et Israelem atque Hierusalem. Et ostendit mihi Dominus quatuor fabros. Et dixi: Quid isti veniunt facere, Domine? Et dixit: Hæc sunt cornua quæ disperserunt Judam, atque Israelem confregerunt, et nemo illorum levavit caput: et exierunt isti ad ea acuenda in manibus suis. Quatuor cornua, gentes sunt quæ cornu extulerunt super terram Domini ut eam disperderent. Qui ergo fabulas nectere volunt, quan tuor cornua dicunt esse Assyrium, Babylonium, Medum, ac Persam: considerare enim nolentes, sæpe numerum a divina Scriptura haud accurate

numeri causa dici, sed ob aliud aliquid significandum, Οὐ γὰρ προσέχειν ἐθέλοντες, ὅτι πολλάκις τὴν ἄρι· appellationes numero accommodare contendunt; quamobrem vanas fabulas consequenter sequi coguntur, ut suum fictum commentum instruant: quod cum sape alibi passi sunt, tum in beati Michaæ prophetia dicentis, consurrecturos adversus Assyrium septem pastores, et octo hominum morsus: septem quidem homines, pastores; octo autem homines, morsus numerare studentes **; ; quod cum faciunt, multa risu digna ob hanc causam coguntur dicere. Pari modo hic quoque quatuor cornua dicunt esse quas nominavimus gentes: non repunantes, quod jamdiu Assyrius ac Babylonius poenas dederant; Medi autem a Cyro deleti fuerant; Persæ denique nihil mali unquam Israelitis intulerant, imo potius captivitate eos dimiserant. θμὸν ἡ θεία Γραφὴ οὐκ ἀριθμοῦ γε ἕνεκεν ἀκριβολογουμένη λέγει, ἐπὶ δηλώσει δὲ ἑτέρου τινός, φιλονει· κοῦσι μὲν ἐφαρμόζειν ονομασίας τῷ ἀριθμῷ· μυθο λογεῖν δὲ ὡς εἰκὸς ἀναγκάζονται εἰς τὴν τῶν πλασμά των συνθήκην· ὅπερ οὖν πολλαχοῦ μὲν καὶ ἑτέρωθι πεπόνθασι, καὶ μὴν καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ μακαρίου Μι χαίου προφητείας λέγοντος ότι, «Εγερθήσονται ἐπὶ τὸν ᾿Ασσύριον ἑπτὰ ποιμένες καὶ ὀκτὼ δήγματα ἀν θρώπων· › ἑπτὰ μὲν ἀνθρώπους τοὺς ποιμένας, ἐκτώ δὲ ἀνθρώπους τὰ δήγματα ἀριθμεῖν φιλονεικοῦντε; ἀναγκαζόμενοί τε διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν πλείστου γέλωτος άξια λέγειν. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον κανταύθα τέσσαρα κέρατά φασι τοὺς προῤῥηθέντας ἡμῖν· οὐκ ἐννοοῦντες ὅτι πάλαι μὲν ὁ Ασσύριός τε καὶ ὁ Βα βυλώνιος δεδώκεσαν δίκας· Μῆδοι δὲ ὑπὸ Κύρου και θῄρηντο· Πέρσαι δὲ οὐδὲν αὐτοὺς καθάπαξ ηδικηκότες εὑρίσκονται, τοὐναντίον μὲν οὖν καὶ τῆς αἰχμα λωσίας ἀφέντες. 300 Divina igitur Scriptura quatuor cornua pon aliguos nominatim homines dicit; sed quia in quatuor partes distributum orbem dicimus, orientem, occasum, septentrionem, ac meridiem, commemorat sæpe hæc climata, ut quæ multis in locis fiunt designet. Veluti cum dicit beatus David de Israelitis: ● Dicant redempti a Domino, quos redemit de manu inimici, et de regionibus congregavit eos, ab oriente, ab occasu, a borea, et a mari *.» Atqui constat, quod nequaquam per quatuor orbis terminos dispersos Israelitas congregavit Deus, sed sub Babyloniis tantummodo atque Assyriis servitutem servientes in propriam regionem restituit. Dicit autem Scriptura ab oriente et occasu et borea et mari,sal denotet quod multis locis dispersos congregaverit atque in patriam reduxerit. Sic ergo hic quoque quatuor cornua dicit, ut designet pupulos undecunque Israelitis hostiliter supervenientes, et omnimodis eis nocere volentes, sive hi Assyrii fuerint, sive Babylonii, sive Idumæi, sive Moabitæ, sive cæteri finitimi, sive denique alii quilibet. Ea propter quatuor etiam fabros videt, ut ministratorias potestates dicat, quasi variis ex locis supplicia iis populis adducentes, dum singulæ juxta Dei decretum ab iilis poenas reposcunt. Jain corμια exacere dixit, pro, illa extenuare, atque omni asperitate spoliare; id est vires, quibus ii aggres sores suffulti erant, eripere. Postquam hac revelatione pœnam offensoribus Israelitarum imponendan propheta affirmavit, aliam pergit narrare sibi factam revelationem, quæ urbis Hierusalem instaurationem demonstrabat. Sic autem dicit: nua CAP. I. 301 VERS. 1-5. — ‹ Levavique oculos meos, et vidi, et ecce vir in cujus manu funiculus geometricus. Dixique ei: Quo tu pergis? Et dixit mihi: Ut dimetiar Hierusalem, et videam quanta sit latitudo ejus et quanta longitude. Et ecce angelus qui loque8 Mich. V, ** Psal. cvi, 2. Ἡ δὲ θεία Γραφὴ τέσσαρα κέρατα οὐ ῥητούς τινας ἀνθρώπους λέγει, ἀλλ' ἐπειδὴ εἰς τέσσαρα πέρατα μεμερίσθαι τὴν οἰκουμένην φαμὲν, ἀνατολάς τε καὶ δυσμὰς καὶ ἄρκτον καὶ μεσημβρίαν, (Ρ. 455) μέμνη καὶ τῶν κλιμάτων τούτων πολλάκις τὰ πολλαχοῦ γινό μενον δηλοῦσα· ὡς ὅταν ὁ μακάριος λέγη Δαυίδ περί τῶν Ἰσραηλιτῶν·. Εἰπάτωσαν οἱ λελυτρωμένοι ὑπὸ Κυρίου, οὓς ἐλυτρώσατο ἐκ χειρὸς ἐχθροῦ, καὶ ἐκ τῶν χειρῶν συνήγαγεν αὐτοὺς, ἀπὸ ἀνατολῶν καὶ δυσμῶν · καὶ βορρᾶ καὶ θαλάσσης.» Εύδηλον γὰρ ὅτι οὐκ εἰς τὰ τέσσαρα πέρατα τῆς οἰκουμένης διασκορπισθέντας τοὺς Ἰσραηλίτας συνήγαγεν ὁ Θεὸς, ὑπὸ Βαβυλωνίοις δὲ καὶ Ασσυρίοις μόνοις αἰχμαλώτους όντας εἰς τὴν οἰκείαν ἐπανήγαγε γῆν. Λέγει δὲ ἡ Γραφὴ τὸ «ἀπὸ ἀνατολῶν καὶ δυσμῶν καὶ βορρᾶ καὶ θαλάσσης, ο ένα εἴπῃ ὅτι τοὺς πολλαχόθι διεσπαρμένους ήθροισε τι καὶ ἐπανήγαγεν εἰς τὰ οἰκεῖα. Οὕτως οὖν καὶ ἐν ταῦθα τέσσαρα κέρατα λέγει, ἵνα εἴπῃ τοὺς πολλαχό θεν αὐτοῖς ἐπεληλυθότας καὶ παντοίως αὐτοὺς βλάψει βουληθέντας, εἴτε Ασσυρίους εἴτε Βαβυλωνίους είτε Ιδουμαίους, ή Μωαβίτας ἢ καὶ τοὺς λοιποὺς πε ριοίκους, εἴθ' οὔστινας δήποτε ἑτέρους. Διὰ τοῦτο καὶ τέκτονας τέσσαρας βλέπει, ἵνα εἴπῃ τὰς λειτουρ γικὰς δυνάμεις, ὡς πολλαχόθεν αὐτοῖς τὴν τιμωρίαν ἐπαναγαγούσας, εκάστων τους παρ' αὐτοῖς κατὰ τὴν ἀπόφασιν τιμωρησαμένων τὴν θείαν. Τὸ δὲ ὀξὺναι ο τὰ κέρατα λέγει ἀντὶ τοῦ ἐκλεπτῦναι αὐτὰ καὶ πάντα τὸν ὄγκον αὐτῶν ἀφελεῖν· ἵνα εἴπῃ τὴν περι κειμένην τοῖς ἐπελθοῦσι δύναμιν ἀφανίσαι· ταῦτα δὲ τῇ ἀποκαλύψει τὴν τῶν ἠδικηκότων τοὺς Ἰσραηλί τας τιμωρίαν βεβαιώσας ὁ προφήτης, (p. 454) ἑτέραν ἀποκάλυψιν λέγει δειχθεῖσαν αὐτῷ δηλωτικὴν τῆς κατὰ τὴν Ἱερουσαλὴμ ἀνανεώσεως. Λέγει δὲ οὕτως ο Στίχ. α'-5'. • Καὶ ἦρα τοὺς ὀφθαλμούς μου καὶ εἶδον· καὶ ἰδοὺ ἀνὴρ, καὶ ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ σχοινίαν γεωμετρικόν· καὶ εἶπον πρὸς αὐτὸν, Ποῦ σὺ πορεύει: καὶ εἶπε πρός με, Διαμετρῆσαι τὴν Ἱερουσαλήμ, τοῦ ἰδεῖν πηλίκον τὸ πλάτος αὐτῆς ἐστι καὶ πηλίκον

$17 COMMENTARIUS IN ZACHARIÆ CAP. M. εἰ μέρος. Καὶ ἰδοὺ ὁ ἄγγελος ὁ λαλῶν ἐν ἐμοὶ εἱστή- batur in me stabat, et angelus alius egrediebatur in και· καὶ ἄγγελος ἕτερος ἐξεπορεύετο εἰς συνάντησιν occursum ejus. Dixitque ei dicens: Curre et loαὐτῷ· καὶ εἶπε πρὸς αὐτὸν λέγων, Δράμε και λά quere adolescentulo illi, dicens: Copiose habitabiλησον πρὸς τὸν νεανίσκον ἐκεῖνον λέγων, Κατακάρ- tur Hierusalem a multitudine hominum et jumentoπως κατοικηθήσεται Ἱερουσαλήμ ἀπὸ πλήθους ἀν- rum in medio ejus. Et ego ero illi, dicit Dominus, θρώπων καὶ κτηνῶν τῶν ἐν μέσῳ αὐτῆς· καὶ ἐγὼ murus ignis, et in gloria ero in medio ejus.» Quanἔσομαι αὐτῇ, λέγει Κύριος, τείχος πυρὸς κυκλόθεν, καὶ doquidem mos est ædificantium funiculo terrain εἰς δόξαν ἔσομαι ἐν μέσῳ αὐτῆς.» Ἐπειδὴ τοῖς τὰς metiri, latitudinem scilicet et longitudinem atque οἰκοδομές ἐργαζομένοις σχοινίω μετρεῖν ἔθος ἐπὶ τῆς formas struendi ædificii, necessario angelum videt της, τά τε πλάτη καὶ τὰ μήκη καὶ τοὺς τύπους τῆς rursus more solito humana specie, funiculum hunc ἀκοδομῆς, ἀναγκαίως ἄγγελον ὁρᾷ πάλιν κατὰ τὸ είω- tenentem; qui interrogatus, ut facta prophetæ reα; ἐν ἀνθρώπου μορφή, σχοινίον κατέχοντα τοιοῦτο· velatio narrat, quonam abiret? ad dimetiendam, ἐς ἐρωτηθείς κατὰ τὴν γινομένην ἀποκάλυψιν τῷ προ- inquit, Hierusalem ædificationem,qualem quantamτήτη, όπειπερ άπεισιν, μετρῆσαι ἔφη τῆς Ἱερουσα- que eam fieri oporteat. Deinde ait angelo, qui in λὴν ἀπιέναι τὴν οἰκοδομὴν, ὁποίαν τε καὶ ὅσην αὐ ipso loquebatur, quem in superioribus dictum est τὴν γενέσθαι προσήκει. Είτα λέγει μὲν πρὸς τὸν ab eo visum equo rufo insidentem inter montes Αγγελον τὸν ἐν αὐτῷ λαλοῦντα, ὃν ἐν τοῖς ἀνωτέροις umbrosos (etenim nobis ex ante dictis perspicuum ἐν ἀνθρώπου μορφή καθήμενον εἶδεν ἐφ᾽ ἵππου πυρ fit eumdem esse, quem inter montes vidisse dixeτοῦ ἀναμέσον τῶν ὀρέων τῶν κατασκίων (τοῦτο rat, atque illum qui in ipso loquebatur ), hunc, inγὰρ ἡμῖν ἐκ τῶν προειληφότων ἐγένετο δῆλον, ὅτι quam, nunc quoque vidisse ait stantem, et de re τὸν αὐτὸν ἄγγελον αναμέσον τε ἑωρακέναι τῶν ὀρέων quæ gerebatur lætantem; et quod ipsius ad Deum 175, καὶ δὴ καὶ λαλεῖν ἐν αὐτῷ· τοῦτον δὴ καὶ oratio scopum esset assecuta, illa nimirum quam τῶν ἐωρακέναι φησὶν ἑστῶτα ὡς ἂν ἡδόμενον ἐπὶ τῷ pro Hierusalem et pro gente Deo obtulerat: cujus γινομένερ (p. 455) καὶ ὅτι τὰ τῆς δεήσεως αὐτῷ exitus erat, non solum pena ostensio quam Deus τῆς πρὸς τὸν Θεὸν πρὸς πέρας ἵκται, ἣν ὑπέρ τε τῆς inimicis impositurus erat, verum etiam visio angeli Ιερουσαλήμ καὶ τοῦ ἔθνους προσήγαγε τῷ Θεῷ, τῷ tenentis funiculum, quod erat indicium coepti jam με μόνον δειχθῆναι τὴν ἐπαχθησομένην τοῖς ἡδικη- urbis edificii. 302 Deinde ait alterum augelum κόσιν αὐτοὺς τιμωρίαν· ἀλλὰ καὶ φανῆναι καὶ τὸν missum, huic dixisse ut adolescentulo loqueretur τὰ σχοινίον ἔχοντα τὸ γεωμετρικὸν σύμβολον τοῦ ἐν geometricum habenti funiculum. Sic enim hunc noἔργῳ τῆς πόλεως εἶναι λοιπὸν τὴν οἰκοδομήν. Εἶτα minal, quemadmodum in revelatione viderat eum λέγει ὅτι ἔπρος άγγελος ἀποσταλεὶς ἔφη πρὸς αὐτὸν, propheta speciem adolescentuli præ se ferentem, ὥστε καὶ εἰπεῖν τῷ νεανίσκῳ τὸ γεωμετρικὸν ἔχοντι ob signifcandum robur omnimodum quo res proδηλονότι σχοινίον· οὕτω γὰρ αὐτὸν κέκληκεν ὡς ἐπὶ posita ad exitum deducetur. Ait igitur missus τῆς ἀποκαλύψεως εἶδεν ὁ προφήτης τῇ ὄψει τοῦ νεα- angelus loquenti in me angelo, ut celeriter curήίππου δειχθέντα, εἰς δήλωσιν τοῦ μετὰ πάσης ισχύος rat dicatque adolescentulo, fore ut magnopere εἰς πέρας τὰ προκείμενα ἄξειν. Λέγει τοίνυν, φησίν, multaque copia habitetur Hierusalem, ab homini ὁ ἐπιστελεῖς ἄγγελος τῷ ἐν ἐμοὶ λαλοῦντι ἀγγέλῳ, bus et jumentis operam his præbentibus prope μετά τάχους σε δραμεῖν καὶ εἰπεῖν τῷ νεανίσκῳ, ὅτι angustiata: sicque ait, ut re cognita, in majus κράδρα μετά πολλῆς τῆς εὐθηνίας ἡ Ἱερουσαλήμ οι spatium extendat latitudinem urbis ac longitudiεκθήσεται ἀπὸ ἀνθρώπων τε καὶ κτηνῶν τῶν ὑπηρεσ nem, quæ incolarum multitudini sufficere debeat. τουγέννων αύτιλη στενοχωρουμένη· ὡς ἂν ταῦτα γνοὺς Et quidem nos majus ei præsidium præbebimus, ἐπί μείζειν εκτείνειεν τῆς πόλεως τό τε πλάτος καὶ τὸ quam murus igne constructus exhiberet qui aggreμέρος ἀφελούσες ἀρκεῖν τῷ πλήθει τῶν οἰκησάντων dientes valeret comburere. Nam me conspicuum αύτην. Παρέξομεν γὰρ αὐτῇ, φησί, πᾶσαν ἀσφάλειαν factis ipsis et providentia erga ipsos efficiam: et τὴν ἐξ ἐμοῦ μείζονα ἢ τεῖχος ἐκ πυρός κατεσκευα- laudibus praeconiisque celebrabor ob meorum erga εμένον παράσχοι ἂν αὐταρκες ἂν συμφλέγειν τοὺς eos magnitudinem beneficiorum. επιόντες· φανήσομαι δὲ ἐπ' αὐτῶν ἔργων διὰ τῆς εἰς αὐτοὺς κηδεμονίας· ὥστε παρὰ πᾶσιν ἐν εὐφη μας τὰ εἶναι καὶ ἐπαίνοις, ὑπὲρ τοῦ μεγέθους τῶν εἰς αὐτὴν εὐεργεσιῶν. 1 156) Επισημαντέον δὲ κἀκεῖνοι ἐν τῷ μέσῳ,» ὅτι ἐ ἐπεσταλεὶς ἄγγελος τῷ ἀγγέλῳ τῷ λαλοῦντι ἐν είσαι ταυτά τα τῷ ἐν μέσῳ τῶν ὀρέων ἐπιβεβηκότι του έχουν τον πυρρού, λέγεις Δράμε καὶ λάλησον τρὸς τὸν νεανίσκον ἐκεῖνον.» Εἰ δὲ κατὰ τοὺς μυ διατείν εθέλοντας ὁ ἐν μέσῳ τῶν κατασκίων ὀρέων φανείς, ὁ τοῦ θεοῦ ἦν Υιλς, πως οἷόν τε ἦν τὸν ἄγω που τολμήσαι πρὸς αὐτὸν εἰπεῖν, ο Δράμε καὶ λά 1η του προς τον νεανίσκον ἐκεῖνον, λέγων, ΚατακάρΜας κατεικηθήσεται ἡ Ἱερουσαλήμ, ο "Αγγελον μὲν Illa quoque dictio animadvertenda est ‹inter › quod nempe angelus, angelo loquente in propheta, id est angelo inter montes, equo rufo insidenti, ait: Curre et loquere adolescentulo illi. Nam si juxta hos mythologos, is qui inter montes umbrosos apparebat, Dei erat Filius, qui audere potuisset illi dicere: Curre et loquere adolescentulo illi dicens: Copiose habitabitur Hierusalem? Etenim angelum Filio Dei præcipere aliquid, impossibile est; et học credere, summæ impietatis est: at an-

gelum angelo significare quid agendum sit, nil mi- γὰρ τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ κελεύειν, τῶν ἀδυνάτων ἦν, rum: nam et famulorum est invicem denuntiare καὶ νομίζειν δὲ τοῦτο τῆς ἐσχάτης ἐστὶν ἀσεβείας· voluntates dominicas, multoque magis hoc decet ἄγγελον δὲ ἀγγέλῳ σημαίνειν τὸ πρακτέον, θαυμα illos qui ab omnium Domino ad id mittuntur, prout στὸν οὐδὲν· ἐπειδὴ τῶν ὑπηρετῶν ἴδιον μηνύειν ἀλ nunc accidit. Namque angelo qui loquebatur in λήλοις τὰ δεσποτικὰ βουλεύματα, καὶ πολλῷ με propheta, et pro urbe orabat, merito angelus mis- πλέον τοὺς ἐπὶ τοῦτο πεμπομένους παρὰ τοῦ πάντων sus ex sententia Dei, currere 303 ipsi imperat Κυρίου, οἷόν τι καὶ νῦν ἐγίνετο· τοῦ γὰρ ἀγγέλου et loqui quæ opus erat adolescentulo, atque nun- τοῦ λαλοῦντος ἐν αὐτῷ τὴν ὑπὲρ τῆς πόλεως προς liare preces ejus scopum esse assecutas, Deique αγαγόντος δέησιν, εἰκότως ὁ πεμφθείς ἄγγελος κατά voluntatem erga Hierusalem factam esse benignam: γνώμην Θεοῦ, δραμεῖν αὐτῷ καὶ λαλῆσαι κελεύει τὰ oportere autem ipsum propter impetratum Dei fa- προσήκοντα πρὸς τὸν νεανίσκον, ὡς ἂν εὐαγγελιζό vorem, libenter jussibus obsequi; et celeriter ad- μενος ὅτι περ αὐτῷ τὰ τῆς δεήσεως ἔκται πρ modum, ei qui ad ædificandan) urbem missus fue- πέρας, καὶ δέδοκται μὲν περὶ τῆς Ἱερουσαλήμ το rat, significare quæ Deus de ipsa decreverat. Θεῷ τὰ κρείττω· χρὴ δὲ καὶ αὐτὸν ὡς ἰσχύσαντα ἐφ' οἷς ἐδεήθη παρὰ τῷ Θεῷ, μεθ᾿ ἡδονῆς τε τοῖς κεκελευσμένοις ὑπηρετεῖσθαι, καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ τάχους τῷ ἐπὶ τὴν οἰκοδομὴν ἀποσταλέντι τῆς πόλεως γνωρίσαι τὰ περὶ αὐτῆς δόξαντα τῷ Θεῷ. VEKS. 6-7. Age vero necessaria fiducia ab his Ostentis propheta repletus exclamabat dicens: 0, o, fugite a terra boreali, dicit Dominus; quoniamı a quatuor ventis cœli congregabo vos, dicit Dominus. Ad Sion salvi confugite, vos qui nunc apud filiam Babylonis incolitis.» Mandat etiam reliquis, qui adhuc in captivitate versantur, ut multa cum festinatione ad Siouis montem accurrant confidentes Dei promissionibus de Hierusalem, qui undecunque eos illuc se congregalurum spoponderat. Atque hic rursus dictio‹ a quatuor ventis, haud aliquéin numerum, sed potius undecunque denotat, ut Judæi qui adhuc Babylonicam regionem incolebant, ad urbem Hierusalem cuncti festinarent; in qua degentes stabili postline salute perfruentur, Deo ipsos juxta promissa sua custodiente: quia jam tum deleta fuerat Babylon, totaque Babylonioru:n dominatio desiverat, Darii nimirum regis temporibus. Simul tamen prædicit de illis qui per illud tempus redituri erant. Nam reapse redierunt sub Dario non pauci: nihilominus jubet eos Babylone reverti, id est de captivitate quam a Babyloniis perpessi erant. Constat autem prophetam sub jussi figura prædictionem rei futuræ facere. VERS. 8-12. ‹ Hæc enim ait Dominus omnipotens Post gloriam misit me ad gentes quæ spoliaverunt vos, quia qui tetigerit vos, quasi qui tangal pupillam oculi ejus. Quia ecce ego inferam p manum meam super eos; et erunt prædæ iis qui servierant ipsis: 304 et cognoscetis quia Dominus omnipotens misit me.» Hæc ego, inquit, vobis effata recito, Dei qui sic est elocutus jussa, qui misit me gloriam ejus nuntiaturum, ac magnitudinem potentiæ suæ, quam contra offensores vestros ostendet tantopere iis succensens qui vos vexare voluerunt, quanto iis irasceretur qui oculorum ipsius pupillas læderet. Patet autem Deum humano loquendi more eximiam providentiam suam denotare voluisse. Tamn gravem, inquit, inimicis vestris poenam inferam, ut ab illis expugnandi sint atque vastandi, quos antea famulorum loco habebant. Στίχ. 55. Ἀλλὰ γὰρ ἀναγκαίως θάρσους ἐκ τῶν δειχθέντων ὁ προφήτης πληρωθεὶς ἐβόα λέγων· · πω, φεύγετε ἀπὸ γῆς βοῤῥα, λέγει Κύριος" (p. 457) διότι ἐκ τῶν τεσσάρων ἀνέμων τοῦ οὐρανοῦ συνάξεω ὑμᾶς, λέγει Κύριος· εἰς Σιὼν ἀνασώζεσθε, οἱ κατα κοῦντες θυγατέρα Βαβυλῶνος.» Κελεύει γὰρ δὴ καὶ τοῖς λοιποῖς τῶν ἐπὶ τῆς αἰχμαλωσίας ὄντων ἔτι, μετὰ πολλῆς ἐκτρέχειν τῆς σπουδῆς ἐπὶ τὸ Σιὼν ὅρος θαῤῥοῦντας ταῖς ἐπηγγελμένοις τῷ Θεῷ περὶ τῆς Ἱερουσαλήμ, ὃς ὑπέσχετο πανταχόθεν αὐτοὺς εἰς αὐτὴν συνάξειν· κἀνταῦθα μέντοι πάλιν τὸ ἐκ τῶν τεσσάρων ἀνέμων, οὐκ ἀριθμόν τινα, ἀλλὰ τὸ παν-3χόθεν δηλοί, ὡς ἂν θαῤῥοῦντες οἱ τὴν Βαβυλωνίων οἰκοῦντες χώραν ἔτι τῶν Ἰουδαίων, ἐπὶ τὴν Ἱερω σαλὴμ ἐπείγοιντο πάντες· οὗπερ διάγοντες βεβα! ἕξουσι τοῦ λοιποῦ τὴν σωτηρίαν, τοῦ Θεοῦ κατὰ τὰς οἰκείας αὐτοὺς φυλάττοντος ἐπαγγελίας, ὅτι μὲν καθηρέθη τότε Βαβυλών, καὶ πᾶσα πέπαυτο ἡ Β16λωνίων ἀρχή, κατὰ τὸν Δαρείου τοῦ βασιλέως καιρόν δῆλον· ἀλλ' ὅμως μηνύων τοὺς κατ' ἐκεῖνον ὀφε!. λοντας τὸν καιρὸν ἀνελθεῖν. Καὶ γὰρ ἀνῆλθον ἐπὶ Δαρείου οὐκ ὀλίγοι τὸν ἀριθμόν· ὅμως ἐκ τῆς Βaf λῶνος αὐτοὺς ἐπανελθεῖν κελεύει, ἵνα εἴπῃ τῆς αἰ χμαλωσίας ἣν ὑπὸ Βαβυλωνίων ὑπομεμενήκεσαν. Πρόδηλον δὲ ὡς ἐν ἐπιτάγματος σχήματι μήνυσιν του ἐσομένου ποιεῖται. Στίχ. η'β'. • Διότι τάδε λέγει Κύριος παν κράτωρ· Οπίσω δόξης ἀπέσταλκέ με ἐπὶ τὰ ἔθνη τὰ σκυλεύσαντα ὑμᾶς· διότι ὁ ἁπτόμενος ὑμῶν, (p. 433) ὡς ὁ ἀπτόμενος τῆς κόρης τοῦ ὀφθαλμοῦ αὐτοῦ· διότι ἐγὼ ἐπιφέρω τὴν χεῖρά μου ἐπ' αὐτοῦ;, καὶ ἔσονται σκύλα τοῖς δουλεύουσιν αὐτοῖς, καὶ γνώσεσθε ξ: Κύριος παντοκράτωρ ἀπέσταλκέ με.» Ταῦτα για ὑμῖν, φησίν, εἰρημένα λέγω, τοῦ εἰρηκότος κελε σαντος Θεοῦ, ὅς ἀπέσταλκέ με τὴν δόξαν ὑμῖν γεν ριοῦντα, καὶ τὸ μέγεθος τῆς αὐτοῦ δυνάμεως ἧς ἐπο δείξεται κατὰ τῶν ὑμᾶς ἠδικηκότων· οὕτως ὀργοςμενος ἐπὶ τοῖς τι λυπεῖν ὑμᾶς βουλομένοις, ως ὀργισθείη εἴ τις αὐτοῦ τὰς κόρας βλάπτης ὀφθαλμῶν· εὔδηλον μὲν οὖν ὅτι ἀνθρωπίνως τὸ τῆς κηδεμονίας εξαίρετον εἰπεῖν ἡβουλήθη. Οταν βαρεῖαν ἐπάξω; φησί, τοῖς ἐχθροῖς τοῖς ὑμετέροις τὴν τιμωρίαν, ὥστε ὑπ' ἐκείνων ἐκπολιορκή, θένα

COMMENTARIUS IN ZACHARIÆ CAP. II. σε καὶ πορθηθῆναι οὕς τὸ πρότερον ἐν δούλων εἶχον Quamobrem ex ipso rerum eventu patelet me Dei voluntate omnium Domini hæc vobis nunc denuntiare. Deinde ad urbem quoque sermonem convertens (nam filiam Sion solet Hierusalem appellare ). ‹ Lætare, › inquit, et gaude, filia Sion, quia ecce ego venio, et habitabo in medio tui, dicit Dominus.» Latitiis postbinc incede; habebis enim ne tecum, tutelæ vi demonstratum. • Confugientque gentes multæ ad Dominum die illa: eruntque ei in populum, et in medio tui habitabunt, et cognosces quod me omnipotens Dominus ad te miserit. Ει possidebit Dominus Judam quasi partem suam in terra sancta, et eliget adhuc Hierusalem. › Tantamı, inquit, vestri sollicitudinem præ me feram, ut alienigena quoque multi ad vos accursuri sint, Deumque me confessuri qui apud vos agnoscor: isti, inquam, a suis locis digredientes, habitare apud te malent, patrocinium meum exquirentes. Tum vero maxime vos cognoscetis me Dei omnium Domini voluntate hæc vobis nuntiare, qui et Judæ velerem terfæ assignatæ partem restituet, totanıque Hierusalem cunctis splendidam efficiet. τάξει· ὡς ἂν ἐξ αὐτῶν γένοιτο δῆλον τῶν πραγμάτων, ότι γνώμῃ Θεοῦ τοῦ πάντων Κυρίου εὐαγγελίζομαι ταῦτα ὑμᾶς. Εἶτα καὶ πρὸς τὴν πόλιν ἀποστρέψας τὸν λόγον· θυγατέρα γὰρ τῆς Σιὼν τὴν Ἱερουσαλὴμ εξωθεν ὀνομάζειν· «Τέρπου καὶ εὐφραίνου, θύγατερ Σιών· διότι ἰδοὺ ἐγὼ ἔρχομαι, καὶ κατασκηνώσω ἐν μέσα σου, λέγει Κύριος.· Ἐν ἡδοναῖς ἔσο τοῦ λοιτοῦ, ἕξεις γὰρ με ἐν σοὶ τῇ κηδεμονία δεικνύμενον • Καὶ καταφεύξονται ἔθνη πολλὰ ἐπὶ τὸν Κύριον ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ· καὶ ἔσονται αὐτῷ εἰς λαόν, καὶ κατασκηνώσουσιν ἐν μέσῳ σου, καὶ γνώση ότι Κύ καὶ γνώσῃ ὅτι Κύμιας παντοκράτωρ ἐξαπέσταλκέ με πρός σε· καὶ κατεκληρονομήσει Κύριος τὸν Ἰούδαν τὴν μερίδα αὐτοῦ ἐπὶ τὴν ἁγίαν γῆν, (p. 459) καὶ αἱρετιεῖ ἔτι τὴν Ἱερουσαλήμ. ο Τοσαύτην δέ, φησί, τὴν περὶ ὑμᾶς ἐπιδείξομαι κηδεμονίαν, ὥστε καὶ τῶν ἀλλοτρίων πολλοὺς ἐφ' ὑμᾶς καταφυγεῖν, Θεὸν ὁμολογοῦντας ἑαυτῶν ἐμὲ τὸν παρ' ὑμῶν γνωριζόμενον· οἱ καὶ τῶν οἰκείων ἀποστάντες τόπων τὴν οἰκησιν αἱρήσονται τὴν ἐν επὶ διὰ τὴν κηδεμονίαν τὴν ἐμήν· τότε δὴ μάλιστα γνώσεσθέ με Θεοῦ γνώμῃ τοῦ πάντων Κυρίου ταῦτα ὑμῖν εξαγγελιζόμενον, ὃς τῷ τε Ἰούδα τὴν παλαιὰν αὐτῷ μερίδα τῆς γῆς ἀποδώσει, πᾶσαν τὴν Ἱερουσαλή με τε ἐπιφανεῖ παρὰ πᾶσιν λαμπράν. Εἶτα ἀκολούθως επάγει· «ΕὐλαΣτίχ. ιγ. βείσθω πάτε σὰρξ ἀπὸ προσώπου Κυρίου, ὅτι ἐξεγήγερται εκ νεφελῶν ἁγίων αὐτοῦ. ο Ὥστε πᾶσιν ὁμοίως τοῖς τε οἰκείοις καὶ τοῖς ἀλλοτρίοις αρμόττειν δεδοικέται λοιπὸν τὸν Θεὸν, ὃς ἐκ τῶν ἀνωτέρων τό των, οἷς οἰκεῖν τε εἴωθε καὶ ἁγίους ἐκ τῆς οἰκήσεως ἀποδεικνύναι τῆς οἰκείας, κεκίνηται δὲ ἐπὶ βοήθειαν ἡμετέραν ἐλθεῖν, τοῦτον φοβεῖσθαι πᾶσιν ἀρμόττον τοῖς τε οἰκείοις, ὡς ἂν μὴ παρανομοίεν καθάπαξ, καὶ τοῖς ἀλλοτρίας ὡς ἂν μηδὲν περὶ τοὺς αὐτῷ προσο έποντες ἐπιχειροῖεν ἔτι. Οὕτω δὴ ταῖς ἀποκαλύψεσι επίτεις τὰ ἐπὶ τῆς πρόσθεν ἀποκαλύψεως μηνυθέντα βεβαιώσεις, ότι τετιμωρήσεται τοὺς ἐναντίους, καὶ ότι ενποιήσει τὴν Ἱερουσαλήμ, ἅπαντάς τε τοὺς προσήκοντες αὐτῇ τῶν Ἰουδαίων, ἐφ' ἑτέρας ἀποκα άρος τρέπεται μάλα γε πρὸς τὸ προκείμενον ἀναγπείας· ἐν αἰχμαλωσίᾳ μὲν γὰρ τυγχάνοντες, καὶ βασιλέως ἐστέρηντο καὶ ἱερέως, (p. 460) & δὴ κυριώκατα πρὸς τὴν τοῦ ἔθνους συγκράτησιν ἦν· τοῦ βασιλέως μὲν ἔν τε τοῖς πολέμοις καὶ τῇ τῶν λοιπῶν διακινήσει τὴν χρείαν παρεχομένου τὴν οἰκείαν, τοῦ Ειρίως δὲ τῶν τε δεήσεων καὶ τῶν ἱκεσιῶν καὶ πάσης εἰς τῆς θεῷ προσηκούσης εξάρχοντος λειτουργίας. Παρ οὖν καὶ ὁ προφήτης Ωσηέ προλέγων, «Διότι ημέρας, ο φησί, ο πολλὰς καθίσονται οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ οὐκ ὄντος ἄρχοντος, οὐδὲ οὔσης θυσίας, οὐδὲ ὄντος θυ συστηρίου, οὐδὲ ἱερατείας, οὐδὲ δήλων.» Δεικνύει δὲ εις της παρούσης ἀποκαλύψεως ὁ Θεὸς τῷ προφήτῃ εἰς Καταλαν παντὸς τοῦ λαοῦ, ὅτι καὶ ταῦτα δ δε μέγιστα σε ἦν καὶ πρῶτα καὶ ἀναγκαῖα πρὸς τὴν του κοινού συγκράτησιν, ὧνπερ ἐπὶ τῆς αἰχμαλωσίας εἰεἰς ἐστέρτιντο, ἀποδοθήσεται νῦν αὐτοῖς παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἅτε τῆς πόλεως σὺν τῷ ἔθνει πᾶσαν τὴν εὐχοομίαν ἀπολαμβάνειν μελλούσης τὴν οἰκείαν. Λέγει τοίνυν οὕτως VERS. 13. Deinde pergit dicere: «Timeat universa caro a facie Domini, quoniam consurrexit 305 de nubibus sanctis suis.» Cunctos æque turn domesticos tum alienigenas timore Dei percelli deinceps decet, qui de supernis locis, quos incolere solet, quosque sanctos incolatu suo efficit, nunc vero ad opem nobis ferendam procedit. Hunc a suis omnibus timeri oportet, ut omnino non pec - cent; ab alienigenis autem, ne unquam postea populuin ei addictum lædere ausint. Sic igitur post· quam his revelationibus, res priore revelatione predictas confirmavit, nempe quod adversarios puniet, et urbi Hierusalem bene faciet, nec non omnibus in ipsius ditione Judæis; ad alias transit revelationes huic proposito apprime congruas. Etenim in captivitate versantes, rege carebant ac sacerdote, qui ambo maxime ad firmam gentis constitutionem necessarii erant: ut rex nimirum bellis gerendis reliquisque regni usibus exsequendis ope ram suam navaret, sacerdos autem precibus et supplicationibus, et universa Deo debit liturgiz przesset. Quod Oseas quoque propheta prædicens, Quia-dies multos, inquit, ‹ sedebunt filii Israelis sine principe, sine sacrificio, sine aitari, sine valibus ". Præsente vero revelatione ostendit prophetæ Deus ad totius populi eruditionem, fore ut hæc ipsa quæ ad continendam rempublicam maxima sunt et prima ac necessaria, quibus in captivitate carebant, ipsis a Deo reddantur quia urbs nimirum cum gente omnem ornatum suum receptura erat. Sic ergo aik: • Ose. ii, 4 PATROL. GR. LXVI

CΑΡ. 1.1. VERS. 1-5. Et ostendit mibi Dominus Jesum sacerdotem magnum, stantem ante faciem angeli Domini, et diabolus stabat a dextris ejus, ut adversaretur ei. Et dixit Dominus 306 diabolo: Increpet Dominus te, diabole; et increpet te Dominus qui elegit Hierusalem. Nonne ecce hoc ut torris erutus de igne est? Et Jesus indutus erat vestibus sordidis, et stabat ante faciem angeli. Responditque, et ait adstantibus coram facie sua dicens: Auferte vestimenta sordida ab eo. Dixitque ei: Ecce abstuli iniquitates tuas; et induite eum podere, et imponite mitram ac cidarim mundam super caput ejus. Et circumjecerunt ei vestimenta: et imposuerunt mitram ac cidarim mundam super caput ejus.» Necessario sacerdotii restitutionem in sacerdotis persona videt; neque enim sacerdotium per se visibile est, sed in iis tantum quibus illud gerere commissum est. Videt ergo Jesum sacerdotem magnum (porro magnum dicit illum qui successionis jure, ministerium Aaroni aliribulun gerebat) angelo astantem, quoniam οιηnium hominum angelis cura commissa est; sicut etiam Dominus in Evangeliis ait: ‹ Angeli eorum semper vident faciem Patris mei qui in cœlis est ss.. Tum et in Actibus beatorum apostolorum, • Angelus ejus est,» de beato Petro dixerunt quidam. Necessario autem hic etiam coram angelo consistens apparet, id est coram illo cui curandus a divina voluntate commissus fuerat. Stabat item diabolus adversans ei, cujus negotium est hominum bono adversari. Hic, inquit, nocere illi tota opera salagebat, omni legitimo ministerio repellens, quod alioquin in captivitate peragere non licebat. Dicit autem hunc a Deo increpitum, qui llierusaJein peculiariter sibi asciverat: atque ita ostendit diabolicum omuem conatum Dei protectione fuisse compressum; qui postquam sibi propriam Hierum salem vindicaverat, necessario etiam sacerdoti dignitatis sua decus reddidit. Στίχ. α'-ε'. - ι Καὶ ἔδειξέ μοι Κύριος τὸν Ἰησοῦν τὸν ἱερέα τὸν μέγαν ἑστῶτα πρὸ προσώπου ἀγγέλου Κυρίου· καὶ ὁ διάβολος ειστήκει ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ τοῦ ἀντικεῖσθαι αὐτῷ· καὶ εἶπε Κύριος πρὸς τὸν διάδο λον· Ἐπιτιμήσαι Κύριος ἐν σοί, διάβολε, καὶ ἐπιτι μήσαι Κύριος ἐν σοὶ ὁ ἐκλεξάμενος τὴν Ἱερουσαλήμ. Οὐκ ἰδοὺ τοῦτο ὡς δαλὸς ἐξεσπασμένος κατά πυρός; Καὶ Ἰησοῦς ἦν ἐνδεδυμένος ἱμάτια ῥυπαρὰ καὶ εἰσ στήκει πρὸ προσώπου τοῦ ἀγγέλου· καὶ ἀπεκρίθη καὶ εἶπε πρὸς τοὺς ἑστηκότας πρὸ προσώπου αὐτοῦ λέγων· (p. 461) Αφέλετε τὰ ἱμάτια τὰ ῥυπαρὰ ἀπ' αὐτοῦ· καὶ εἶπε πρὸς αὐτὸν, Ἰδοὺ ἀφῄρηκα ἀπὸ σοῦ τὰς ἀνομίας σου· καὶ ἐνδύσατε αὐτὸν ποδήρη, καὶ ἐπίσ θετε μίτραν καὶ κίδαριν καθαρὰν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ· καὶ περιέβαλον αὐτὸν ἱμάτια, καὶ ἐπέθηκαν μίτραν καὶ κίδαριν καθαρὰν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ, ᾿Αναγκαίως δὴ τῆς ἱερωσύνης τὴν ἀποκατάστασιν ἐπὶ τοῦ προσώπου τοῦ ἱερέως ὁρᾷ, ἅτε καὶ τῆς ἱερω σύνης οὐ καθ' αὐτὴν φαινομένης, ἀλλ' ἐπὶ τῶν μεταχειρίζεσθαι τεταγμένων αὐτήν. Ορᾷ τοίνυν Ἰησοῦν τὸν ἱερέα τὸν μέγαν, μέγαν δὲ λέγει τὸν κατὰ διαδο χὴν τὴν τῷ 'Ααρών προσήκουσαν ἐκτελοῦντα λειτουργίαν, πρὸς ἀγγέλου μὲν ἑστῶτα, ἐπειδὴ πάντων μὲν ἀνθρώπων ἄγγελοι τὴν ἐπιστασίαν εἰσὶν ἐπιτε τραμμένοι καθὼς ὅ τε Κύριος ἐν τοῖς Εὐαγ γελίοις φησίν· «Οἱ ἄγγελοι αὐτῶν διὰ παντὸς βλέ πουσι τὸ πρόσωπον τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν τοῖς οὐ ρανοῖς· › ἔν τε ταῖς Πράξεσι τῶν μακαρίων ἀπο στόλων, ὅτι ο "Αγγελος αὐτοῦ ἐστι, ο περὶ τοῦ μπο καρίου λέγοντες Πέτρου. Αναγκαίως δὲ καὶ οὗτος προ προσώπου φαίνεται ἀγγέλου, τουτέστι τοῦ τὴν κηδεμονίαν αὐτοῦ κατὰ θείαν ἐπιτετραμμένου βουλήν· εἱστήκει δὲ καὶ ὁ διάβολος τοῦ ἀντικεῖσθαι αὐτ τῷ, ὅπερ ἔργον ἀντιπράττειν τοῖς τῶν ἀνθρώπων ἀγαθοῖς. Οὗτος δή, φησὶ, καὶ τότε ἐπηρεάζειν αὐτῷ πᾶσαν εἶχεν σπουδήν, ἐξωθῶν αὐτὸν τῆς τεταγμένης αὐτῷ λειτουργίας, ἢν οὐδὲ ἐκτελεῖν αὐτὸν ἐπὶ τῆς αἰχμαλωσίας οἷόν τε ἦν. Λέγει δὴ τούτῳ τὸν Θεὸν ἐπιτιμῆσαι τὸν τὴν Ἱερουσαλήμ ἐκλεξάμενον, ὡς ἂν γνοίη πᾶσαν τὴν ἀντίστασιν τὴν διαβολικὴν ὑπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ πεπαυμένην κηδεμονίας· ὃς τὴν Ἱερουσαλήμ ἐκλεξάμενος, ἀναγκαίως καὶ τούτῳ τῆς ἱερωσύνης ἀποδίδωσι τὴν εὐπρέπειαν. 307 Jam verba,‹ tanquam torris de igne erutus, > significant, quod Ceu si quis lignum mox igne consumendum, extractum servet incolume: ita Deus hunc sacerdotem, igne veluti captivitatis correptum et mox comburi periclitantem, erui et urgentibus malis subduxi. Indutus porro crat vestimentis sordidis Jesus, pro eo ac dicat illum captivitatis luctu obrutum (in quo versans extra omnino divinam liturgiam erat, et gravi servitio addictus), illum, inquam, juberi a Deo sordibus iis spoliari adstantium manu, id est liturgicarum virtutum opera; quæ divinæ voluntati obsequen - tes captivitatis veste illum exuerunt, omnique σ' Matth. xvi, 10. 59 Acl. XII, 15. Τὸ δὲ, «ἰδοὺ τοῦτο ὡς δαλὸς ἐξεσπασμένος ἐκ πυρός, ο ἵνα εἴπῃ ὅτι, ὡς ἂν εἴ τις ξύλον μέλλον ὑπὸ πυρὸς καταναλίσκεσθαι ἁθρόον, ἐκσπάσας ἀβλαβές τηρήσειεν. οὕτω δὴ καὶ τοῦτον ὡς ἐν πυρὶ τῇ τῆς αἰχμαλωσίας ἀνάγκῃ καθεστῶτα καὶ καταφλεχθήνα: ὑπ' αὐτῆς μικροῦ κινδυνεύοντα ἐξέσπασά τε καὶ τῶν περιεχόντων ἀπήλλαξα κακῶν. Ἐνεδέδυτο δέ, φησίν, ἱμάτια ῥυπαρὰ ὁ Ἰησοῦς, ἵνα εἴπῃ ὅτι, Τὸ περικεχν μένον ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας αὐτῶν πένθος, ἐν ᾧπερ διῆγε παντελῶς ἔξω τῆς λειτουργίας ὑπάρχων τῆς θείας, ἐν βαρύτητι καθεστώς δουλείας, ταῦτα ἀφελεῖν ἀπ' αὐτοῦ τοῖς ἑστηκόσιν ἐπιτάττει Θεός· τουτέστι ταῖς ὑπηρετουμέναις λειτουργικαῖς δυνάμεσιν, ἅτε Observa Mopsnesteni, imo SS. Bibliorum, sententiam de angelis hominum custodibus. Num pro ούπερ |

COMMENTARIUS IN ZACHARIA CAP. 111. ταῖς θείαις ὑπηρετούμεναι βουλαῖς ἀφεῖλόν τε αὐτοῦ prædicto luctu, et in propriam urbem reduxerunt. Quo facto, cunctas, ait, abstuli iniquitates tuas; ita ostendens dissoluta esse captivitatis inala, quia peccatorum memoriam deleverat. Deinde jubet ut podere eum induant, mitram atque cidarim circumponant, ut ostendat traditam ei in posterum sacerdotii dignitatem: quod reapse divino decreto contigit. His dictis, ob significandam sacerdotii Israelitis restitutionem, et sacerdotem abhinc consueto ministerio destinandum fore, qui proprio officio confidenter et recto jure fungetur, pergit dicere: τῆς αἰχμαλωσίας τὴν ἐσθῆτα, καὶ τὸ πένθος ἅπαν ἐκεῖνο, καὶ εἰς τὴν πόλιν ἐπανήγαγον τὴν οἰκείαν. Εἶτα τούτου γεγονότος, φησὶ πρὸς αὐτόν· Αφῄρηκα κάσας τὰς ἀνομίας σου· δηλῶν ὅτι τὰ τῆς αἰχμαλω τίας λέλυται κακά, ἐπειδὴ τῶν ἁμαρτιῶν ἀφείλε τὴν μνήμην. (p. 463) Εἶτα ἐξῆς κελεύει τὸν ποδήρη τε αὐτὸν ἐνδύσασθαι καὶ περιτεθῆναι τε αὐτῷ τήν τε μέτραν καὶ τὴν κίδαριν, εἰς ἔνδειξιν τοῦ τῆς ἱερωσύνης αὐτῷ λοιπὸν ἐπιτετράφθαι τὴν ἐξουσίαν· ὅπερ οὖν καὶ γέγονε κατὰ τὸ σύνθημα τὸ θεῖον. Ταῦτα εἰστ κὼς ὁ προφήτης εἰς ἔνδειξιν τοῦ τὴν ἱερωσύνην αὐτοῖς ἀποδεδόσθαι, καὶ τὸν ἱερέα πάλιν ἐπὶ τῆς συνήθους ἐξετάζεσθαι λειτουργίας, τὴν οἰκείαν περὶ τὸ πράγμα παρρησίαν τε ἔχοντα καὶ ἐξουσίαν, ἐπάγει· Στίχ. 5, 5. - «Καὶ ὁ ἄγγελος Κυρίου πρὸς Ίηστῶν λέγων, Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ· Ἐὰν ἐν ταῖς ὁδοῖς μου πορεύσῃ, καὶ ἐὰν τὰ προστάγματά του φυλάξης, καὶ σὺ διακρινεῖς τὸν οἶκόν μου· καὶ Εάν διαφυλάσσῃς τὴν αὐλήν μου, καὶ δώσω ἀναστρε φεμένους ἐν μέσῳ τῶν ἑστηκότων τούτων.» Ακολού θως ἀπειλη τότι τῆς ἱερωσύνης τὴν ἐξουσίαν ταῦτα εὑρῆσθαί φησιν· ὡς ἂν γνοίη ὅπως αὐτὸν μεταχειρί ζεσθαι προτήκε την λειτουργίαν. Ἐὰν γάρ, φησί, ἐπιμένες των προστεταγμένων παρ' ἐμοῦ φροντίδα παινόμενος, ἔσῃ μὲν ἐν ἱερέως αὐθεντία κρίνων τοῖς τα καὶ τῇ αὐλῇ δὲ τῇ ἐμῇ τὴν προσήκουσαν φυλατὴν διὰ τῆς ἐπιμελείας προσάγων τῆς οἰκείας, παραπέμψεις δὲ καὶ εἰς διαδόχους τὴν τιμήν, οι γενήσον τὰς ἐν μέσῳ παντὸς τοῦ λαοῦ τὴν προσήκουσαν αὐτ τοῖς ἐκτελοῦντες λειτουργίαν. Εἶτα καὶ τῆς βασιλείας τὴν ἀποκατάστασιν δηλῶν, οὕτω λέγει· (p. 464) • Ακουε δή, Ἰησοῦ ὁ ἱερεὺς ὁ μέγας, σὺ καὶ οἱ πλησίον σου οι καθήμενοι προ προσώπου σου· διότι άνδρες τερατοσκόποι εἰσίν.» Ίνα εἴπῃ, Πρὸς σέ μοι ὁ λόγος, καὶ πάντας τοὺς σὺν σοὶ ἄρχειν τοῦ λαοῦ πεπιστευμένους, ἔν τε διδασκαλίᾳ καὶ ἐξηγήσει νομί μεν, καὶ τῇ λοιπῇ τῶν εἰς θεοσέβειαν ηκόντων λει Γεωργία· οὓς τερατοσκόπους διὰ τοῦτο καλεῖ, ὡς τῶν παρὰ τοῦ Θεοῦ παραδόξως γινομένων τὰς αἰτίας σκοτεῖν τε καὶ εἰδέναι οίους τε ὄντας. Τί οὖν φησί; Στίχ. τ', θ'. - Διότι ἰδοὺ ἐγὼ ἄγω τὸν δοῦλόν μου ἐντολὴν· διότι λίθος ὃν ἔδωκα πρὸ προσώπου Ἰη του, ἐπὶ τὸν λίθον τὸν ἕνα ἑπτὰ ὀφθαλμοί εἰσιν. ο Στύγαρ, φησί, τὸν δοῦλον τὸν ἐμὸν, τὸν Ζοροβάβελ λέγων, καὶ ἀποκαθίστημι τῇ βασιλείᾳ, ἀνατολῆς οὐχ ἧττον λαμπρὸν τῇ τῆς (sic) ἐξουσίᾳ δεικνύς. Τοῦτον «ώστερ τινὰ λίθον τίθημι πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν τῶν αν. ἐφ᾽ ᾧπερ ἐστηρίχθαι σε χρή, παρέχοντα μὲν αὐτήν τὴν ἐκ τῶν προσευχῶν καὶ τῆς ἱερωσύνης Τηε θειαν, κομιζόμενον δὲ παρ' αὐτοῦ τὴν σπουδήν, ἐν ἐν τοῖς κατὰ τῶν ἐναντίων ἐπιδείκνυται πολέμοις, ὡς ἂν ἐν εἰρήνῃ διάγοντες ἐκτελοίητε τὴν ἱερωσύνην δεύσεως θαρσειν δέ σε τούτῳ προσῆκε τῷ λίθῳ, Επτά μετέχουν αὐτὸν ὀφθαλμῶν νομίζοντα. Κανταῦθα δὲ τῷ ἑπτὰ οὐκ ἐπὶ ἀκριβολογίας ἀριθμοῦ λέγει, ἀλλ' ἵνα εἰπῃ, ὅτι δυνήσεται δὲ ταῦτα ὁ Ζοροβάβελ εἰς τὴν βασιλείαν παρ' ἐμοῦ προχειρισθείς, ἐπειδὴ πολλήν στα καὶ ἅμα τον αὐτῷ παρέξω τὴν ἐποψίαν τὴν ἐμὴν, (. 465) καὶ τὴν ἐπιμέλειαν ἀφ' ἧς τι γενήσεται VERS. C, 7. • Et angelus Domini dicebat Jesu: Hæc ait Dominus omnipotens: Si in viis meis ambulaveris, et mandata mea servaveris, et tu domum meam judicabis: et si atrium meum custo - dieris, et dabo tibi qui conversentur in medio stantium istorum. Opportune ait dicta hæc fuisse homini qui sacerdotij dignitatem susceperat, ut idem agnosceret quomodo gerere ministerium deberet. Si enim perseveraveris, inquit, in præceptorum meorum observantia, manebit tibi sacerdolalis auctoritas judicandi de omnibus. Et si atrio meo convenientem custodiam sedulitate tua adhibueris, 308 posteris quoque dignitatem tuam transmittes, qui in medio universi populi juré ad se pertis nentem exercebunt liturgiam. Postea regui quoque instaurationem iuuens, ait: Audi, Jesu sacerdos magne, tu et proximi tui qui sedent ante faciem tuam, quia viri spectatores pertentorum sunt., Id est, Ad te sermo meus atque ad omnes quibus tecum populi principatus creditus est, ut magisterio legisque interpretatione fungamini, et reliquo rerum divino cultui addictarum ministerio: quos homines appellat portentorum spectatores, ceu rerum præter exspectationem a Deo patratarum causas considerare el cognoscere idoneos. Quid ergo ait? VERS. 8, 9. ‹ Ecce enim ego adduco servum meum, Orientem: quia lapis quem dedi ante faciem Jesu; super lapidem unum septem oculi sunt. › Ego enim, inquit, servum meum, id est Zorobabelem, regem constituo, soli orienti splendore parem ob dignitatis suæ amplitudinem. Hunc vero ceu quemdam lapidem propono coram oculis tuis, in quo te firmiter niti oportet, eidemque exhibere precum el sacerdotii auxilium, vicissimque ab co referre tu tut. Telam, quain bellis contra hostes gerendis rependit, ut pace fruentes sacerdotio rite fungamini. Confidere autem te huic lapidi oportet, et septem eum habere oculos existimare. Jam hoc etiam loco vocabulum septem haud de exacto numero ait, sed ut dicat Zorobabelem ad hæc validum fore, a me scilicet in regnum provectum; quia ei multam atque ineffabilem providentiam meam curamque impendam, qua majus incrementum capict. e Ecce ego fedio fuscam, dicit Dominus omnipotens, et con-

trectabo omnem iniquitatem terrae illius die una.» πλέον. ι Ἰδοὺ ἐγὼ ὀρύσσω βέθρον, λέγει Κύριος Adoo illum potentem efficiam, ut omnes virtute sula vellica hostes fugans, quasi fovea quadam exitio eos obruat, meæ uktionis minister, propterea 309 quod mei juris terram violare voluerint, cui ego regem præesse statueram. Mox auxilii quoque magnitudinem ostendens, et quantopere a Zoroba. belis ope bellica jurandi sint: «Die illa, dicit Dominus omnipotens, convocabit unusquisque proximum suum sub fioum suam.» Et hostes quidem, hoc duce illa patientur; qui autem de populi mei numero erunt, multa cum voluptate frugibus suis vescentur, ita ut etiam continuo ad mutua convivia invitent. Atque hactenus dictis regni et sacerdotii demonstrata instauratione, deinde ponit revelationem aliam necessario prorsus post prædicta sibi oblatam. Sic ergo dicit: παντοκράτωρ, καὶ ψηλαφήσω πᾶσαν τὴν ἀδικίαν τῆς γῆς ἐκείνης ἐν ἡμέρᾳ μια.» Οὕτω γὰρ αὐτὸν ἐργά σομαι δυνατόν, ὥστε πάντας διὰ τῆς ἐκείνου στρατη γίας τοὺς πολεμίους τρεπόμενος, ὥσπερ βόθρῳ τιν τῇ ἀπωλείᾳ περιβάλλειν διὰ τῆς ἐμῆς τιμωρίας, ὑπὲρ ὧν ἂν ἀδικεῖν ἔλωνται τὴν ἐμοὶ προσήκουσαν γῆν, ἧσπερ οὖν ἔταξα προεστάναι τὸν βασιλέα Εἶτα καὶ τὸ τῆς βοηθείας μέγεθος δεικνύς, οἷόν τε ἐκ τῆς τοῦ Ζοροβάβελ ἀπολαύσουσι στρατηγίας, • Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, λέγει Κύριος παντοκράτωρ, συγκαλέσεται ἕκαστος τὸν πλησίον αὐτοῦ ὑποκάτω συκῆς αὐτοῦ.» Οἱ μὲν γὰρ ἐχθροὶ τούτου στρατηγοῦντος πείσονται ἐκεῖνα· οἱ δὲ τῷ λαῷ προσήκοντες τῷ ἐμῷ, μετά πολλῆς τῆς ἡδονῆς ἀπολαύσουσι τῶν οἰκείων καρπῶν, ὥστε καὶ συνεχῶς ἐπὶ ἐστίασιν συγκαλεῖν ἀλλήλους. Ἐν δὲ τούτοις τῆς τε βασιλείας καὶ τῆς ἱερωσύνης τὴν ἀποκατάστασιν δηλώσας, ἑξῆς τίθησιν ἀποκάλυψιν μάλα γε ἀναγκαίως ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις αὐτῷ δειχθεῖσαν. Λέγει δὲ οὕτως CAP. 1V. VERS. 1-3. • Et reversus est angelus qui loquebatur in me, et suscitavit me sicut suscitari solet homo de somno suo. Dixitque mihi: Quid tu vides? › Rursus angelum in se loquentem denotat illum humana forma præditum qui inter montes umbroses equo rufo insidens apparuerat. Didicimus enim satis evidenter, ex superioribus, prophetam de illo ipso in se loquente ubique verba facere, a quo nunc etiam se excitatum dicit, quasi somno quodam sopitum ob prædictarum rerum contemplationem; et de presente ostento interrogatum, quidnam videret: ut ipse videlicet visioncm suam recitaret, ille autem ostenti sensum explanaret. • Et dixi: Vidi, et ecce candelabrum aureum, et lampas super ipso, et lucernæ septem super eodem, una dextrorsum, altera sinistrorsum. › Candelabrum quidem, indicium divinæ gratiæ est, in terra quidem succense, sed usque ad res ultra terram positas devenientis; quippe quæ omnia administrat: quam eliam 310 recte, ceu grandem atque illustrem), vidit auream totam, quia præ qualibet terrena materia pretiosissimum auruın est. Jam lampas illi imposita demonstrat radiantem ab alto super omnes terrigenas ex divina gratia lucem. Videt autem lucernas septem, ut perfectionem copiamque gratia ostendal; veluti superius aiebat Deus, e super uno lapide oculos septem, ob significandam providentia suæ magnitudinem. Deinde narrat utrinque in candelabro oleas, dextrorsumi unam, sinistrorsum alteram: quæ res regnum denotabat ac sacerdotium; quæ duo dignitatis culmina inte, homines esse Deus constituit: et ab illo quidem negotia tractari, quæ ad præsentis vitæ statum sunt idonea; ab hoc autem homines usque ad Deum admoveri. VERS. 4 7. — Postquam hæc angelo se vidisse dixit propheta, sic prosequitur: «Et interrogavi, dixique angelo, qui loquebatur in me, dicens: Quid sunt haec. Domine? Responditgue angelus qui ΚΕΦ. Δ'. Στίχ. α'- γ. -- ι Καὶ ἐπέστρεψεν ὁ ἄγγελος ὁ λαλῶν ἐν ἐμοὶ, καὶ ἐξήγειρε με, δν τρόπον ὅτ' ἂν ἐξεγερθή ἄνθρωπος ἐξ ὕπνου αὐτοῦ· καὶ εἶπε πρός με· Τί σύ βλέπεις; "Αγγελον πάλιν τὸν ἐν αὐτῷ λαλοῦντα δηλῶν ἐκεῖνον τὸν ἐν ἀνθρώπου μορφῇ ἐν μέσῳ τῶν κατασκίων ὀρέων ἐφ᾽ ἵππου φανέντα πυῤῥοῦ· μεμαθήκαμεν γὰρ ἐκ τῶν ἀνωτέρων ἀκριβῶς, ὅτι αὐτὸν ἐκεῖνον ἐν αὐτ τῷ λαλοῦντα πανταχοῦ λέγει· (p. 466) δν καὶ νῦν φησιν ἐξεγεῖραι μὲν αὐτὸν ὡς ἂν ἐξ ὕπνου τινὸς κατεχόμενον τῇ τῶν ἤδη δειχθέντων θεωρία· περὶ δε τῶν νῦν δεικνυμένων πάλιν ἐρωτῶντα αὐτὸν ὅ τι ποτέ βλέποι, ἵν' ὁ μὲν εἴπῃ τὴν ὄψιν, ὁ δὲ τῶν δειχθέντων δηλώσῃ τὸν νοῦν. Λέγει τοίνυν·. Καὶ εἶπον· Εώρακα, καὶ ἰδοὺ λυχνία χρυσή όλη, καὶ τὸ λαμπάδιον ἐπάνω αὐτῆς, καὶ ἑπτὰ λύχνοι ἐπάνω αὐτῆς· καὶ δύο ἐλαῖαι ἐπάνω αὐτῆς, μία ἐκ δεξιῶν τοῦ λαμπα δίου αὐτῆς, καὶ μία ἐξ ευωνύμων.» Η μὲν λυχνία, δήλωσις τῆς θείας χάριτός ἐστιν, ἀπτομένης μὲν τῶν ἐπὶ γῆς, διηκούσης δὲ ἄχρι τῶν ὑπὲρ γῆν πραγμά των, ἅτε τῶν ἁπάντων ταύτῃ διοικουμένων· ἦν καὶ εἰκότως ὡς μεγάλην τε καὶ περιφανῆ, χρυσὴν ὅλην εἶδεν. Ἐπειδὴ χρυσὸς ἀπασῶν τῶν ἀπὸ γῆς ὑλῶν ἐστι τὸ τιμιώτατον· τὸ δὲ ἐπάνω αὐτῆς λαμπάδιον δηλοῖ τὸ ἐκ τῆς χάριτος τῆς θείας ἐξ ὕψους ἅπαντας τοὺς ἐπὶ γῆς περιλάμπον φῶς· ἑπτὰ δὲ λύχνους ὁρᾷ, τὸ τέλειόν τε καὶ πλούσιον τῆς χάριτος δεικνύς· ὡς ἀνωτέρω λέγει τό, ο Ἐπὶ τὸν λίθον τὸν ἕνα ἑπτὰ ὀφθαλμοί εἰσιν, ο ἵνα εἴπῃ τῆς ἐπιμελείας τῆς οἰκείας τὸ μέγεθος. Εἶτα ἑκατέρωθεν τοῦ λαμπαδίου ελαίας, τὴν μὲν ἐκ δεξιῶν, τὴν δὲ ἐξ ευωνύμων· ὅπερ ἐδήλου τήν τε βασιλείαν καὶ τὴν ἱερωσύνην, ἅπερ ἀκρότατα παρὰ τοῖς ἀνθρώποις εἶναι δέδωκεν ὁ Θεός· ὡς τῇ μὲν διοικεῖσθαι τὰ πρὸς τὴν τοῦ παρόντος βίου κατά στασιν ἐπιτήδεια, τὴν δὲ αὐτάρκη τυγχάνειν εἰς τὸ προσάγειν ἀνθρώπους Θεῷ. Στίχ. δ'-5'. — (p. 467) Ταῦτα πρὸς τὸν ἄγγελον έωρακέναι ὁ προφήτης εἰπὼν, ἐπάγει· ο Καὶ ἐπηρώτησα, καὶ εἶπον πρὸς τὸν ἄγγελον τὸν λαλοῦντα ἐν ἐμοί, λέγων· Τί ἐστι ταῦτα, Κύρια; Καὶ ἀπεκρίθη

COMMENTARIUS IN ZACHARIA CAP. IV. ὁ ἄγγελος ὁ λαλῶν ἐν ἐμοὶ, καὶ εἶπε πρός με λέγων· loquebatur in me, artque nibi dicens: Nou agnoΟὐ γινώσκεις τί ἐστι ταῦτα; Καὶ εἶπον, Εὐχὶ, Κύριε. Καὶ ἀπεκρίθη καὶ εἶπε πρός με λέγων· Οὗτος ὁ λόγος Κυρίου προς Ζοροβάβελ λέγων, Οὐκ ἐν δυνάμει μεγάλῃ, οὐδὲ ἐν ἰσχύῖ, ἀλλ' ἐν Πνεύματί μου, λέγει Κύριος παντοκράτωρ.» Οὗτος δὴ ὁ ἄγγελος, ὃν ἐν αὐτῷ λαλεῖν ὁ προφήτης λέγει, οὗτος δὴ καὶ τὰς ὑπὲρ τῆς Ἱερουσαλήμ δεήσεις ὤφθη ποιούμενος, ὡς ἁπάντων μὲν τῶν κατὰ τὴν Ἰουδαίαν τὴν ἐπιστασίαν επιτετραμμένος· ἀναγκαίως δὲ καὶ ὑπὲρ τὴν αὐτῶν δέησιν προσάγων τῷ Θεῷ. Οθεν καὶ ὁ προ φήτης τοῦτον καὶ ἐρωτᾷ, καὶ τὰ καθ᾿ ἕκαστον μανθάνει· ἐπειδὴ πάντων τῶν δειχθέντων δήλωσιν ἐχόντων, της περί τε τὴν πόλιν καὶ τὸ ἔθνος τοῦ Θεοῦ φιλοτιμίας, ἀναγκαίως ήρμοττεν, παρὰ τούτου τὰ καθέκαστον τῶν δειχνυμένων, ὅπως ἔχοι, μανθάνειν. Συντόμως οὖν εἶπεν αὐτῷ τῶν δειχθέντων τὴν δύναμιν, ὅτι τῆς χάριτός ἐστι δήλωσις τῆς θείας, ἢ καὶ τὴν τοῦ Ζοροβάβελ προεχειρίσατο βασιλείαν· ὃς αποθεν μὲν δύναται καὶ καθ᾿ τῇ θείᾳ προβεβλημένος, ταύτῃ καὶ δύνασθαι ἔχει. Οθεν καὶ δεικνὺς τῆς περὶ αὐτὸν δωρεᾶς αὐτὸν οὐδὲν κατορθούν εἰς τὴν βασιλείαν ἡκόντων καὶ τὴν τοῦ λαοῦ προστασίεν, τῇ δὲ χάριτι τὸ μέγεθος, «Τίς εἰ σὺ τὸ ὄρος τὸ μέγα προ προσώπου Ζοροβάβελ τοῦ κατ ορθονται; καὶ ἐξοίσω τὸν λίθον τῆς κληρονομίας, ισότητα χάριτος αὐτῆς.» (p. 408) Ἐπειδὴ γὰρ λίθον ὠνόμασε τὸν Ζοροβάβελ, δρος λέγει μέγα τοὺς ἄγαν δυνατούς ἐν βασιλείᾳ τε καὶ στρατοπέδων καὶ ὑπηκόων πλήθει. Τίς γὰρ δὴ, φησίν, οὕτω μέγας ἐστὶν, ἢ οὕτω μέγα δυνάμενος διά τε τὸ πλῆθος τῶν ὑπηκόων καὶ τὴν τοῦ ὁπλιτικοῦ παρασκευὴν, ὥστε Συνηθῆναι ἀπεναντίας τι τοῦ Ζοροβάβελ ισχύσαι; δν διάδοχον τῆς βασιλικῆς ἀποδείξας κληρονομίας, ἧς τὰς ἐπαγγελίας πρὸς τὸν προπάτορα τοῦ γένους ἐποιησάμην, λέγω δὲ τὸν Δαυΐδ, ὅλον δι' ὅλου της χάρ. τας πληρώσω τῆς ἐμῆς. Τοῦτο γὰρ ισότητα λέγει χάριτος, ἀφ᾽ ἧσπερ αὐτῷ ἀναγκαίως προσέσται τὸ μεγάλα ὑπὲρ τῶν οἰκείων στρατηγοῦντι δυνηθήναι κατά τῶν ἐναντίων. scis quid sunt hæc? Et dixi: Nequaquam, Domine. Et respondit, mihique ait dicens: Iste est sermo Domini ad Zorobabelem dicens: Non in fortitudine magna, neque in viribus, sed in Spiritu meo, dicit Dominus omnipotens. Iste angelus, quem in se loquentem propheta narrat, idem ille est qui visus fuit pro urbe Hierusalem deprecari, propterea quod Judæ incolæ omnes tutelæ ipsius commissi erant; necessario simul pro illis quoque preces Deo offerens quamobrem propheta hune interrogat, et res singulas edocetur. Nam quia ostenta omnia eo tendebant, ut Dei erga urbem curam ingentem demonstrarent, necessario oportuit prophetam ab boe angelo singularum visionum explanationem audire. Dreviter ergo patefecit ei ostentorum vim; hanc nimirum esse divinæ gratiæ manifestationem, quæ Zorobabelis quoque regnum constituerat: qui per se quidem propriisque viribus nullum regni 311 negotium expedire valeret, neque populo praeesse; sed tamen divina gratia promotus, ab hac agendi virtutem habet. Atque ut doni ejus magnitudinem ostendat, c Quis tu,inquit, mons magne, ante faciem Zorobabelis, ut prospere quidquam agas? Et efferam lapidem hæreditatis, æqualitatem gratise ejus.» Quandoquidem lapidem appellavit Zorobabelem, montem dicit magnum potentes valde homines sive regui dignitate, sive bellica virtute, sive subditorum multitudine. Quis enin, inquit, tantus est tamque validus subditorum numero et armorum apparatu, ut adversus Zorobabelem hilum possit proficere? quem regalis hæreditatis successorem designavi; cujus rei promissiones progenitori stirpis, Davidi inquam, factas adamussim atque omnino gratia mea complebo. Id enim dicunt verba: Æqualitatem gratia: qua fretus necessario insitam vim habebit grandia belli adversus hostes patrare. Στίχ. η'-'. - Εἶτα τὰς ἐπαγγελίας τὰς περὶ αὐ των βεβαιών· ι Καὶ ἐγένετο λόγος Κυρίου πρός με λέγων, δὲ χεῖρες Ζοροβάβελ εθεμελίωσαν τὸν οἶκον αύτον, καὶ αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἐπιτελέσουσιν αὐτόν· καὶ ἐπιγνώσεσθε ὅτι Κύριος παντοκράτωρ ἐξαπέσταλκέ η με πρὸς ὑμᾶς· διότι τίς ἐξουδένωσεν εἰς ἡμέρας μικράς;» Αὐτὸς δὲ οὗτος καὶ τοῦ ἐμοῦ οἴκου τοὺς θεμελίους καταβαλόμενος, αὐτὸς αὐτὸν καὶ πρὸς πέρας ἄξει· ὥστε καὶ ἐκ τούτου πᾶσι δῆλον γενέσθαι ότι γνώμῃ Θεοῦ παραγέγονα ταῦτα προμηνύσων ἐμῖν. Μὴ τοίνυν μηδ' ὡς ἐν χρόνῳ πολλῷ τούτων γίνεσθαι μελλόντων ἀπιστήσητε τοῖς λεγομένοις· ἀνήματος γὰρ εἴη ἂν ὁ τὰς ἀποφάσεις τὰς ἐμὰς ἀπελεῖς νομίζων τῷ μήκει γίγνεσθαι τοῦ χρόνου • τοῦτο γὰρ λέγει τὸ «ἐξουδένωσεν ἡμέρας μακράς· ο ἐμοῦ δυναμένου οὐ ῥᾳδίως πάντα καθὼς ἂν ἐθελήσω ποιεῖν, (p. 469) μετά πολλῆς τε ἄγειν τῆς συντομίας Drest aliquidl. " VERS. 8-10. — Postea promissiones de illo factas confirmans, ait: Et factus est sermo Domini ad me diceus Manus Zorobabelis fundaverunt domum istam, et manus ejus perficient eam. Εt scictis quoniam Dominus omnipotens misit me ad vos. Quis enim despexit in dies longos?, ldem hic qui domus meæ fundamenta jecit, idem eidem, inquam, coronidem imponet. Quare ex hoc quoque palam omnibus fiet, me voluntate Dei hæc vobis nuntiaturum venisse. Cavete igitur quominus dictis discredatis quasi multo tempore post eventuris· nam stultissimus foret, qui decreta mea irrita fieri prolixitate temporis existimaret. Id enim innuunt verba, ‹ despexit in dies longos:» ego enim facile queo omnia prout voluero facere, multoque compendio ad exitum res deducere quæ longum tempus desiderarent. Tum dicta confirmans, • Et lælabuntur, inquit, Expungenda negatio, quam quidem non legit interpres. EDIT.

atque videbunt lapidem stanneum in manu Zoro- εἰς πέρας τὰ πολλοῦ δεόμενα τοῦ χρόνου. Καὶ βα babelis. › 312 Ne ergo, inquit, fidem dictis denegelis; horum quippe exitum videbitis, ac lartabimini potentem ad omnia videntes Zorobabelem: nam stanneus lapis futuram ejus Deo juvante fortitudinem significat. Quamobrem causam etiam addit: «Septem hi oculi Domini sunt, universam terram speculantes. › Etenim qui cuncta inspicit ac regit salvatque copiose ac varie, idem est qui hac de Zorobable promisit et ad exitum perducturus est; main hoc item loco vocabulum • septem» de perlecta re dicitur. Καιῶν τὸ εἰρημένον, ο Καὶ χαρήσονται, καὶ όψον ται τὸν λίθον τὸν κασσιτέρινον ἐν χειρ. Ζοροβάβελ.» Μὴ τοίνυν ἀπιστεῖτε, φησί, τοῖς λεγομένοις· ἐπειδὴ καὶ ὄψεσθε αὐτῶν τὸ πέρας, καὶ χαρήσεσθε τὴν περὶ πάντα δύναμιν ὁρῶντες τοῦ Ζοροβάβελ· τοῦτο γὰρ λέγει τὸν κασσιτέρινον λίθον, τὴν περιεσομένην αὐτῷ δηλῶν ἰσχὺν παρὰ τοῦ Θεοῦ. Ὅθεν καὶ τὴν αἰτίαν ἐπήγαγεν. Ἑπτὰ οὗτοι ἐφθαλμοί Κυρίου εἰσὶν, οἱ ἐπιβλέποντες ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν.» Ὁ γὰρ τὰ πάντα ἐφορῶν τε καὶ διοικῶν καὶ σώζων πλουσίως τε καὶ ποικίλως, οὗτός ἐστιν ὁ καὶ ταῦτα ὑποσχόμενός τε περὶ τοῦ Ζοροβάβελ καὶ πρὸς πέρας ἄξων· καὶ γὰρ κανταῦθα τὸ ὁ ἑπτὰ ο ἐπὶ τοῦ τελείου λέγει. VERS. 11-14. • Et respondi, dixique ei: Quid Στίχ. ια' ιδ'. - • Καὶ ἀπεκρίθην καὶ εἶπον πρὸς sunt duæ oleæ istæ, quæ a dextris candelabri et a αὐτόν· Τί αἱ δύο ἐλαῖαι αὗται αἱ ἐκ δεξιῶν τῆς λυsiaistris? Et interrogavi secundo, dixique ei: Quid χνίας καὶ ἐξ εὐωνύμων αὐτῆς; Καὶ ἐπηρώτησα ἐκ duo rami olearum in manibus duarum narium auδευτέρου, καὶ εἶπον πρὸς αὐτὸν, Τί οἱ δύο κλάδοι rearum, quæ infundunt et retrahunt suffusoria τῶν ἐλαιῶν οἱ ἐν ταῖς χερσὶ τῶν δύο μυξωτήρων τῶν aurea? Dixitque mihi: Non nosti quid snnt hæc? χρυσῶν τῶν ἐπιχεόντων καὶ ἐπαναγόντων τὰς ἐπι Et dixi: Nequaquam, Domine. Et dixit: Isti duo αρυστρίδας τὰς χρυσᾶς, Καὶ εἶπε πρός με, Οὐκ οιfilii pinguedinis, qui universæ terræ Domino assiδας τί ἐστι ταῦτα; Καὶ εἶπον, Ούχ, Κύριε· καὶ stunt.» Interrogat quid sibi velint dua oleae, qua- εἶπεν, Οὗτοι οἱ δύο υἱοὶ τῆς πιότητος, οἱ παρεστή. rum una in dextra parte, altera in sinistra candeκατι τῷ Κυρίῳ πάσης τῆς γῆς. • Ἐρωτᾷ τί μὲν αἱ labri erat, sive lampadis super eo positæ? Quid δύο βούλονται ἐλαξαι, ὧν ἡ μὲν ἐκ δεξιῶν, ἡ δὲ ἐξ item nati ex oleis duo rami? De quibus, audiit: εὐωνύμων ἐτύγχανε της λυχνίας, ἤτοι τοῦ ἐπ' αὐτὴν Hi sunt duo filii pinguedinis, qui universæ terræ λαμπαδίου; τί δὲ οἱ ἐκπεφυκότες δύο κλάδοι τῶν Domino assistunt. Nam quia duæ oleæ regni ac sa- ἐλαιῶν; (p. 470) περὶ ὧν ἤκουσεν· Οὗτοι οἱ δύο υἱοὶ τῆς cerdoti indicium erant, quæ duo in terra domiπιότητος, οι παρεστήκασι τῷ Κυρίῳ πάσης τῆς nari Deus constituit, duos ramos ex olea enatos γῆς· ἐπειδὴ γὰρ αἱ ἐλαῖαι τῆς βασιλείας καὶ τῆς dicit Zorobabelem atque Jesum; quorum prior a ἱερωσύνης ἦσαν γνώρισμα, ἃς ἐπὶ γῆς κρατεῖν ἔται divina gratia in regnum fuerat provectus; alter ξεν ὁ Θεὸς, δύο κλάδους ἐκ τῶν ἐλαιῶν ἐκπεφυκότας vero sacerdotii gratia“divino ministerio addictus. λέγει τόν τε Ζοροβάβελ καὶ τὸν Ἰησοῦν· ὧν ὁ μὲν ἐκ Propterea pinguedinis quoque eos appellat filios, id τῆς θείας χάριτος εἰς τὴν βασιλείαν παρῆκτο, ὁ δὲ τῇ est ex duobus maximis et apud homines honoran- τῆς ἱερωσύνης χάριτι πρὸς τὴν λειτουργίαν προσεδέ dissimis ortos, regno ac sacerdotio; qui pariter βλητο τὴν θείαν. Διὰ τοῦτο καὶ πιότητος αὐτοὺς ἐκε Deo deservire jussi sunt omnium Domino. Atque hoc λεσεν υἱοὺς, ἵνα εἴπῃ, Οἱ ἐκ τῶν μεγίστων καὶ τιμιω toto sermone, res Hierusalem gentisque Judaicæ τάτων παρὰ τοῖς ἀνθρώποις ἐκπεφυκότες βασιλείας maximum bonorum incrementum capturas demon- τε καὶ ἱερωσύνης· οἱ πάντες ὑπουργεῖν εἰσι θεῷ stravit 313 propheta, hostibus illorum punitis, pro- τεταγμένοι τῷ πάντων Κυρίῳ. Διὰ πάντων μὲν δὴ videntia plurima et omnimoda erga Israelitas a Deo τούτων τὰ κατά τε τὴν Ἱερουσαλὴμ καὶ τὸ τῶν exprompta; quoniam de captivitate redituri erant Ἰουδαίων ἔθνος, ὅτι μεγίστην ἐπίδοσιν εἰς τὸ κρεῖτ alii prope innumeri, qui adhuc in ea conditione τον λήψεται δεδήλωκεν ὁ προφήτης τιμωρουμένων ό tunc erant: dato demum Judais reguo ac sacerdo- μὲν τῶν ἐχθραινόντων αὐτοῖς, κηδεμονίας δὲ πολλῆς tali dignitate, in illorum personis, quas divina gratia p άξιουμένων ἐν ἅπασιν αὐτῶν παρὰ τοῦ Θεοῦ, ad hæc officia promoverat. Sed enim, ne eximia καὶ ἐπανιέναι ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας μελλόντων ἐτέbonorum prædictio ignaviores Israelitas faceret, ita ρων οὐκ εὐαριθμήτων τινῶν, οὓς ἐπ' ἐκείνου τοῦ σχή ut divinis confidentes promissis, officium neglige- ματος εἶναι τότε συνέβαινεν ἔτι· ἀποδοθείσης δὲ αὐτ rent, revelationem posthinc videt, ex qua pavor τοῖς καὶ τῆς βασιλικῆς καὶ τῆς ἱερατικῆς ἀξίας, διὰ illis incutiebatur, quo vitium fugerent, virtuteni τῶν ἐκ τῆς θείας χάριτος ἐπὶ τοῦτο προβεβλημένων. amplecterentur. Sic ergo dicit: . Ἀλλὰ γὰρ ὥστε μὴ τὴν ὑπερβάλλουσαν μήνυσιν τῶν ἀγαθῶν ῥαθυμοτέρους αὐτοὺς ἀπεργάσασθαι, θαῤῥοῦντας μὲν ταῖς ἐπαγγελίαις ταῖς θείαις, ἀμελοῦντας δὲ τοῦ προσήκοντος, ἀποκάλυψιν ὁρᾷ λοιπὸν δι' ἧς αὐτοῖς καὶ φόβος ἐνετίθετο πρὸς τὸ φεύγειν μὲν τὰ χείρω, μετιέναι δὲ τὰ κρείττω. Λέγει δὲ οὕτως· CAP. V. VERS. 1-4. • Et conversus sum, et levav: oculos meos, et vidi, et ecce falx volans. Dixitque mihi: Quid tu vides? Et dixi: Video falcem volantem longitudinis cubitorum viginti, et latitudinis & Στίχ. α'-δ'. • Καὶ ἐπέστρεψα καὶ ἦρα τους ὀφθαλμούς μου· καὶ εἶδον, καὶ ἰδοὺ δρέπανον περί μενον· καὶ εἶπε πρός με· Τί σύ βλέπεις; καὶ εἶπον· (1. 471 ) Ἐγὼ ὁρῶ δρέπανον πετάμενον, μήκους της

COMMENTARIUS IN ZACHARLE CAP. V. χῶν εἰκοσι, καὶ πλάτους πηχῶν δέκα· καὶ εἶπε πρός cubitorum decem. Dixitque mihi: He est malea με· Αὕτη ἡ ἀρὰ ἡ ἐκπορευομένη ἐπὶ πρόσωπον πά σης τῆς γῆς· διότι πᾶς ὁ κλέπτης ἐκ τούτου έως θανάτου ἐκδικηθήσεται· καὶ πᾶς ὁ ἐπίορκος ἐκ τούτου ἕως θα νάτου ἐκδικηθήσεται· καὶ ἐξοίσω αὐτὸ, λέγει Κύριος παντοκράτωρ· καὶ εἰσελεύσεται εἰς τὸν οἶκον τοῦ κλέπτου, καὶ εἰς τὸν οἶκον τοῦ ὀμνύοντος τῷ ὀνό ματί μου ἐπὶ ψεύδει· καὶ καταλύσει ἐν μέσῳ τοῦ οἴκου αὐτοῦ, καὶ συντελέσει αὐτὸν καὶ τὰ ξύλα αὐτοῦ καὶ τοὺς λίθους αὐτοῦ. ο Δρέπανον μὲν ὁρᾷ ἱκανὸν κάτωθεν τὰ προσπίπτοντα ἐκτέμνειν· πε τόμενον δὲ, εἰς δήλωσιν τοῦ ὀξέως την τιμωρίαν ἐπάγεσθαι τὴν θείαν τοῖς ταύτης ἀξίοις· πλάτος δὲ καὶ μήκος, ὡς ἂν καὶ τῷ μεγέθει φοβήσειεν τοὺς ἀκούοντας. Λέγει δὲ τὴν τιμωρίαν ταύτην κατά τε κλεπτόντων καὶ ἐπιορκούντων κινεῖσθαι· δήλου γε ὄντος, ὡς οὐ ταῦτα μόνον ἐστὶν ἐν ἀνθρώποις παρανομήματα, πολλὰ δὲ καὶ ἕτερα, φόνος τε καὶ μοιχείς, καὶ τὰ λοιπὰ δὴ, ἃ μηδὲ ἀριθμεῖν ῥᾴδιον. Τί οὖν ἐστιν ὁ φησιν; Εἰς δύο ταῦτα κυριώτατα με με μίσθαι τὰς ἐντολὰς συμβέβηκε τὰς θείας, εἴς τε τὴν περὶ θεὸν γνώμην, καὶ εἰς τὴν περὶ τὸν πλησίον ἀγάπην' ὡς καὶ ὁ Κύριος εἰπών, ο 'Αγαπήσεις Κύμιον τον θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου, καὶ ἐξ είες της διανοίας σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος σου· καὶ ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου ὡς σεαυτόν· ο ἐπέγαγεν, (p. 472) • Ἐν ἐντολαῖς ταύταις ὅλος ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται κρέμανται· ο βουληθεὶς τοίνυν συν τόμως εἰπεῖν τά τε εἰς τὸν Θεὸν καὶ τὰ εἰς τὸν πληείον, τῇ μὲν ἐπιορκίᾳ ὡς εἰς Θεὸν τεινούσῃ τὰς ἀσεδείες πάσας, λέγω δὲ τὰς εἰς Θεὸν πλημμελείας, συλλήβδην λέγει· τῇ δὲ κλοπῇ, τὴν περὶ τὸν πληστον· ἐπειδὴ γὰρ ἀφαίρεσις τῶν οὐ προσόντων ἐστὶν Η κλοπή, κλοπήν κοινῶς ὠνόμασε πᾶσαν τὴν τῶν ἀλλοτρίων ἀφαίρεσιν· ἵνα συντόμως εἴπῃ ὅτι ἡ ἀρὰ αύτη μεγίστη τε καὶ φοβερὰ καὶ παντί γε ἐπιοῦσα, εἴτε εἰς Θεόν τι ἀσεβοίη, εἴτε εἰς τὸν πλησίον κατά τι πεύκα. Λέγει δὲ ὅτι καὶ καταλύσει ἐν μέσῳ τοῦ οι πω αὐτοῦ, καὶ συντελέσει αὐτὸν καὶ τὰ ξύλα αὐτοῦ καὶ τοὺς λίθους αὐτοῦ· ἵνα εἴπῃ, ὅτι μὲν Εἶπα τοιούτῳ αμετανοήτως παίοντι, Η τιμωρία ἡ θεία ἄχρις ἂν αὐτὸν τὸν ἅπασιν ἐξαλείψῃ τοῖς προσήκουσι. Διὰ δὲ από την αυτάρκως φοβήτας αὐτούς, δείκνυσι διὰ τῶν Εξῆ, ἀφηρημένην αὐτῶν τὴν ὑπὲρ τῶν παρεληλυθόdictio quæ egreditur super faciem universæ terræ; quia omnis fur abhinc usque ad mortem punietur, et omnis perjurus abhinc usque ad mortem item punietur. Et educam illam, dicit Dominus omnipotens, et ingredietur in domum furis, et in domum jurantis nomine meo super mendacio, et diversabitur in medio domus ejus, et consumet eam, et ligna ejus et lapides ejus.» Falcem videt idoneam deorsum secando quæcunque occurrerent; volantein autem ob denotandum divinam pœnam cito inferri merentibus: denique ejus latitulinem longitudinemque dicit, ut magnitudine quoque audientes terrefaciat. Dicit vero hanc pœnam adversus fures et perjuros commoveri: quanquam alioqui constat haud hæc tantummodo versari inter homines peccata, sed et alia multa, homicidium puta, adulterium, et cætera quæ 314 haud facile numerari queunt. Quid ergo dicit? In hæc duo potissima dividi solent mandata divina, nempe in Dei scientiam, et in charitatem erga proximum. Quare et Dominus postquam dixit ", ‹ Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, ex tota mente lua, et ex omni bus viribus tuis, itemque proximum tuum sicut te ipsum; > addidit: In his mandatis universa lex pendet et propheta.» Volens itaque hoc loco breviter dicere quæ Deum quæque proximum spectant; perjurio quidem quod in Deum tendit, cunctas irreligiositates, id est adversus Deum peccata, conpendio dicit: furto autem, quæ adversus proximum sunt. Nam quia furtum est rei alienæ ablatio, nunc furtum generaliter appellavit quidquid alteri allfertur; ut paucis significet maledictionem hanc esse maximam ac terribilem et cuilibet impendentem, sive is in Deum impius sit, sive proximum quomodolibet violet. Dicit autem fore ut ea maledictio diversetur domi ejus, et consumat illam ac lapides ipsius; id est, Dixi huic sine pœnitentia peccanti: Divina pœna eatenus perseverabit, donee peccatorem cum omni re sua consumat. Age vero postquam satis eos terrefecit, ostendit in sequentibus remissam fuisse præteritam illorum culpam atque pœnam; ut magis inde cognoscant, post impetratam præteritorum veniam, oportere eos diligenΣτις αμαρτίαν τε καὶ τιμωρίαν· ὡς ἂν μειζόνως tius Dei voluntati obsequi. Quamobrem addit: ἔχοιεν εἰδέναι, ὅτι τῆς τοῖς ἐπὶ προειληφόσι χάριτος τετυχότας προσήκοι ἂν ἐπιμελέστερον ἀντέχεσθαι τῶν Εκατόντων θεῷ. Διὸ ἐπάγει· Στίχ. τ' η'. • Καὶ ἐξῆλθεν ὁ ἄγγελος ὁ λαλῶν ἐν ἐμοὶ, καὶ εἶπε πρός με· 'Ανάβλεψον τοῖς ὀφθαλμας του καὶ ὧδε τί τὸ ἐκπορευόμενον τοῦτο· καὶ εἶ Τί ἔστι; καὶ εἶπε, Τοῦτο τὸ μέτρον τὸ ἐκπορευόμενον· καὶ εἶπεν, Αὕτη ἡ ἀδικία αὐτῶν ἐν πάσῃ τῇ τῇ καὶ ἰδου τάλαντον μολίβδου ἐξπιρόμενον· (ρ. 473) καὶ ἰδοὺ γυνὴ μία ἐκάθητο ἐν μέσῳ τοῦ μέτρου, καὶ εἶπεν, Δύση ἐστὶν ἡ ἀνομία· καὶ ἔῤῥιξεν αὐτὴν εἰς μέσον του μέτρου· καὶ ἔρριψε τὸ τά λει την τα μολύβδου εἰς τὸ στόμα αὐτῆς.» Τὸν αὐτὸν ** Matth. xxi. 57, 8qq. VERS. 5-8. • Et egressus est angelus qui loquebatur in me, dixitque mihi: Suspice oculis tuis, et vide hoc quod egreditur. Et dixi: Quisl est? Et ait: Haec est mensura que egreditur. Et ait: Hæc est iniquitas eorum in universa terra. Et ecce talentum plumbi elevatum: et ecce mulier una sedebat în mensuræ medio. Et dixit: flæc est 315 iniquitas. Et conjecit eam in medium mensure; et projecit lapidem plumbi in os ejus.» Eundem videt rursus angelum, jubentem ei ut aspiceret quod in præ-

centi visione discurrere videbatur. Mosque propheta ὁρᾷ πάλιν ἄγγελον, ἀπιδεῖν αὐτῷ κελεύοντα πρὸς τὸ intuitus rogabat: Quidnam hoc est? Angelus vero respondit hanc esse mensuram pœnæ, quam perpeti merebantur Israelitæ morum suorum causa. Leinde plumbi talentum videt, quod et suapte natura grave est, et ingenti pondere urget, ut sic pœnæ gravitatem ostendat. Porro quamdam mulierem mensura insidentem videns, hanc ait esse - peccatum; nam pro peccati modulo, poena gravitas, pœnæ ut par est, deputabatur. Deinde mulieren in mediam mensuram conjecit, plumbique talentum in ore ejus posuit, demonstrans, Deum tum peccatum tum consectaneam ei pœnam simul sustulisse, 10tamque malorum gravitatem in illius os contulisse, quasi obstruendo impediendoque eam a præda, quo significet cunctas ei vires ablatas; ita ut ne vocis quidem suæ potestatem retineat; id est, ne forte Israelitis exprobret, ob ea quæ passi erant, dere‐ lictionem Dei, omnem quoque vocis facultatem illi ereptam. Sicut beatus ait David: ‹ Muta fiant labia dolosa, quæ loquuntur adversus justum iniquitatein 6¹.» Et hæc quidem vidit, ut ostenderetur 1sraelitarum iniquitates eorumque pœnas prorsus fuisse remissas. Nunc vero, ut palam fiat, poenam Israelitis remissam, in eorum hostes fuisse collatam, pergit dicere ἐν τῇ ὄψει διατρέχειν τῇ παρούσῃ δοκοῦν. Εἶθ' ὁ μὲν προφήτης θεασάμενος ήρετο, Τί δὴ τοῦτό ἐστιν; ὁ δὲ ἀπεκρίνατο, ὅτι μέτρον τοῦτο τῆς τιμωρίας ἣν υπου μεἶναι προσῆκον ἦν τοὺς Ἰσραηλίτας ὑπὲρ ὧν διε πράττοντο. Εἶτα θεωρεῖ τάλαντον μὲν μολίβδου, δ καὶ τῇ φύσει βαρὺ καὶ τῷ σταθμῷ πολὺν ἔχον τὸν ὄγκον, ὡς ἂν οὕτω τῆς τιμωρίας δείξειεν τὴν βαρύτητα για ναῖκα δέ τινα καθεζομένην ἐπὶ τοῦ μέτρου, ἣν ἀνομίαν ἔφησεν εἶναι· ἐκ γὰρ τῆς ἀνομίας ὡς εἰκὸς ἡ τῆς τιμωρίας ἐγίνετο βαρύτης· εἶτα αὐτήν τε ἔῤῥιψεν εἰς τὸ μέσον τοῦ μέτρου· καὶ τὸ τοῦ μολίβδου τάλαντον τέθεικεν ἐπὶ τοῦ στόματος αὐτῆς, δεικνὺς ὅτι καὶ τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τὴν ἐκ ταύτης τιμωρίαν κατὰ ταυτὸν ἠφάνισε, πᾶσάν τε τῶν κακῶν τὴν βαρύτητα εἰς τὸ ἐκείνης ἐνέβηκε στόμα, ὥσπερ ἐμφράττων καὶ διακωλύων αὐτῇ τὴν λείαν, εἰς ἔνδειξιν τοῦ πᾶσαν αὐτῆς ἀφῃρῆσθαι τὴν δύναμιν, καὶ μηδὲ φωνῆς ἔτι κυρίαν εἶναι, τῷ καὶ τοῖς ὀνειδίζουσιν αὐτοὺς πρότερον ἐφ᾽ οἷς ἔπασχον ὡς ὑπὸ τοῦ Θεοῦ καταλελειμμένους, ἅπασαν ἀνῃρῆσθαι τοιαύτην φωνήν· ὡς ὁ μακάριος λέγει Δαυΐδ· «Αλαλα γενηθήτω τὰ χείλη τὰ δόλια, τὰ λαλοῦντα κατὰ τοῦ δικαίου ἀνομίαν.» ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εἶδεν εἰς ἀπόδειξιν τοῦ τά τε ἀνομήματα καὶ τὰς ὑπὲρ τούτων τιμωρίας τῶν Ἰσραηλιτών παντελώς ἀφηρῆσθαι. (p. 476) Δεικνὺς δὲ ὅτι ἀφῄρηται μὲν αὐτῶν ἡ τιμωρία, εἰς δὲ τοὺς ἐχθροὺς μετενήνεκται τοὺς αὐτῶν, ἐπάγει· Στίχ. θ' ια'. • Καὶ ἦρα τοὺς ὀφθαλμούς μου καὶ εἶδον· καὶ ἰδοὺ δύο γυναῖκες ἐκπορευόμεναι, καὶ πνεῦμα ἐν ταῖς πτέρυξιν αὐτῶν· καὶ αὗται εἶχαν πτέρυγας ὡς πτέρυγας Εποπος· καὶ ἀνέλαβον τὸ μέτρον ἀναμέσον τῆς γῆς καὶ ἀνα μέσον τοῦ οὐρανοῦ· καὶ εἶπον πρὸς τὸν ἄγγελον τὸν λαλοῦντα ἐν ἐμοί, που αὗται ἀποφέρουσι τὸ μέτρον; Καὶ εἶπε πρός με, Οικοδομῆσαι αὐτῷ οἰκίαν ἐν γῇ Βαβυλῶνος καὶ ἐτοι· μάσαι· καὶ θήσουσιν αὐτὸ ἐκεῖ ἐπὶ τὴν ἑτοιμασίαν αὐτοῦ.» θεωρεῖ δὴ λοιπὸν ἐπ' ἐκείνοις δύο γυναίκας, αἱ μετὰ πολλοῦ διίπταντο τοῦ τάχους· τοῦτο γὰρ δηλοί τό πνεῦμα ἐν ταῖς πτέρυξιν αὐτῶν, ὁ ὑφ' οὗ περ ὡς ἀθούμεναι οξυτέραν ἐποιοῦντο τὴν πτῆσιν· τούτου δὲ ἕνεκεν καὶ ὡς ἔποπος λέγει τὰς πτέρυγα, αὐτῶν εἶναι, ἐπειδὴ ὀξεῖα τοῦ ὀρνέου ἡ πτῆσις· αὗται δή, φησὶν, αἱ γυναῖκες, ἐκεῖνο τῆς τιμωρίας τὸ μέ τρον ἁρπάσασαί τε καὶ εἰς ὕψος ἀναγαγοῦσαι, μετά πολλῆς τῆς σφοδρότητος καθιπτάμεναι ἀπῆγον· διὰ γὰρ τοῦτο εἶπε τό, «ἀναμέσον τῆς γῆς καὶ ἀναμέσον τοῦ οὐρανοῦ·, ἐπειδὴ ἐξ ὕψους ἐπὶ τὰ κατώτερα εὐμαρεστέρα τοῖς ὀρνέοις ἡ πτῆσις καὶ ὀξυτέρα για νεται. Ηρόμην οὖν, φησίν, ὅποι μὲν ἀπίοιεν, ὅπως δὲ ἀπάγοιεν τὸ μέτρον; ἔγνων δὲ παρὰ τοῦ ἀγγέλου ὅτι περ αὐτὸ εἰς τὴν Βαβυλῶνος ἀπάγουσι γῆν, αὐτ τόθι τε αὐτῷ οἰκίαν οἰκοδομήσουσαι, κἀκεῖ πᾶσαν αὐτῷ τὴν οἴκησιν ὁριοῦσαι· ἵνα εἴπῃ, ὅτι τὴν τι VERS. 9-11. • Et levavi oculos meos, vidique, ct ecce duæ mulieres egredientes, et spiritus in alis earum. Et ipsæ habebant alas, ut sunt alæ upupæ. Et extulerunt mensuram inter terram ac coelum. Et dixi angelo, qui loquebatur in me: Quonain istæ mensuram deferunt? Dixitque mihi: Ad ædificandum ei domum in regione Babylonis et preparandum. Εt ponent illam ibi super præparatio- - nen illius.» Videt 316 insuper duas mulieres, qua celeriter admodum volabant; id enim valent verba, ● ɛpiritus in alis earum, › a quo veluti impulsæ velociorem faciebant volatum. Ea propter upupae dicit ipsas habere alas, cujus avis celer est volatus. Hæ porro, inquit, mulieres illam pœnæ mensuram rapientes atque in altum efferentes, multa cum vehementia avolabant. Idcirco enim dixit, inter terram ac caelum; s quia ex alto ad citima facilior velociorque est aviumi volatus. Quæsivi itaque, ait, quonam illae abirent, et quonam mensuram transferrent? cognorique ex augelo eam ab his transferri in regio nem Babylonicam, ibi domum ei difcare, ibidemque perpetuum habitaculum eidem definire, id est pœnam omnem Babylonemi se translaturum, quæ illic nunquam remissa perseveverabit, secus ac vestra finem pœna nacta est. En autem ob dicta sua confirmanda, denuo orationem continuat. μωρίαν πᾶσαν εἰς Βαβυλῶνα ἀπάξει, μένουσαν αὐτοῖς καὶ οὐ λυθησομένην ἔτι, όνπερ δὴ τρόπον λύσιν ἐδέξατο τὰ ὑμέτερα. (p. 475) ᾿Αλλὰ γὰρ εἰς βεβαίωσιν τῶν εἰρημένων, ἐπάγει πάλιν· * Psal. xxx, 19.

COMMENTARIUS IN ZACHARIE CAP. VI. Στίχ. κη'. • Καὶ ἐπέστρεψα καὶ ἦρα τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ εἶδον τέσσαρα ἄρματα εκπορευόμενα ἐκ μέσου δύο ὀρέων· καὶ τὰ ὄρη ἦν ὄρη χαλκά· ἐν τῷ ἁρματι τῷ πρώτῳ ἵπποι πυῤῥοὶ, καὶ ἐν τῷ ἄρματι τῷ δευτέρῳ ἵπποι μέλανες· καὶ ἐν τῷ ἁρματι τῷ τρίτῳ ἵπποι λευκοί, καὶ ἐν τῷ ἁρματι τῷ τετάρτῳ ἵπποι ποικίλοι ψαροί· καὶ ἀπεκρίθην καὶ εἶπον πρὸς τὸν ἄγγελον τὸν λαλοῦντα ἐν ἐμοὶ, Τί ἐστι ταῦτα, Κύμε; καὶ ἀπεκρίθη ὁ ἄγγελος ὁ λαλῶν ἐν ἐμοὶ, καὶ εἶπε πρός με, Ταῦτά ἐστιν οἱ τέσσαρες ἄνεμος τοῦ οὐρανοῦ, οἱ ἐκπορεύονται παραστῆναι τῷ Κυρίῳ πάσης τῆς γῆς ἐν ᾧ ἦσαν οἱ ἴπποι οἱ μέλανες, ἐξεπορεύοντο ἐπὶ γῆς βορέα· καὶ οἱ λευκοὶ ἐξεπορεύοντο κατόπι σεν αὐτῶν· καὶ οἱ πυῤῥοὶ ἐξεπορεύοντο ἐπὶ γῆν νύτου· καὶ οἱ ποικίλοι καὶ ψαροὶ ἐξεπορεύοντο, καὶ ἐζήτουν καὶ ἐπέβλεπον τοῦ περιοδεύσαι τὴν γῆν καὶ εἶπε, Πορεύεσθε καὶ περιοδεύσατε τὴν γῆν καὶ περιώδευσαν τὴν γῆν καὶ ἀνεβόησε καὶ ἀνεκάλεσέ με, καὶ ἐλάλησε πρός με λέγων, Ἰδοὺ οἱ ἐκπορευόμενοι ἐπὶ τὴν βορρά, ἀνέπαυσαν τὸν θυμόν μου ἐπὶ γῆν βορρά ο Τέσσερα άρματα λέγει, δηλῶν τὰς ἐν τοῖς τέσ σαρσι κλίμασι τῆς οἰκουμένης εφεστώσας ἀοράτου, δυνάμεις, καὶ κατά θείαν ἅπαντα διαπραττομένας βουλήν. Διόπερ ὁ ἄγγελος ἐρωτηθεὶς παρὰ τοῦ προφύτου τίνα δὲ ταῦτα εἴη, τέσσαρας ἀνέμους ἔφη τοῦ οὐρανοῦ τοὺς παρισταμένους τῷ Κυρίῳ πάσης τῆς γῆς. Ἐπειδὴ γὰρ κατὰ τὰ κλίματα τέσσαρας ἀνέ τους εἶπαν τοῦ οὐρανοῦ τὰς ἐν τοῖς τέσσαρσι κλίμασι δυνάμεις, (p. 676) ἂς οὐρανίους οὖσας παρεστάναι λέγει τῷ θεῷ, τουτέστι διηνεκῇ τὴν λειτουργίαν ἐκτελούσες αὐτῷ· καλεῖ δὲ αὐτὰς τοῦ οὐρανοῦ, ἵνα εἴπῃ ἡμῶν ὑπερκειμένας· ὡς ὅτ' ἂν πετεινὰ λέγῃ τοῦ οὐρανοῦ, ἐπεὶ μηδὲν ὑπὲρ οὐρανόν ἐστι τῶν ἀοράτων από λειτουργικών δυνάμεων· κέκληκε δὲ αὐτὰς καὶ ἀνέμους εἰκότως, εἰς δήλωσιν τοῦ μετὰ πολλοῦ τοῦ τά χως απανταχού παραγίνεσθαι τοῖς συνθήμασιν ὑπερητσιμένες τοῖς θείοις. Εκ μέσου μὲν οὖν ὀρέων εἶδεν εὐτὸς ἐκπορευομένας, ὡς ἂν τὸ ὑψηλὸν καὶ δυνατὸν δηδώση τῶν φύσεων· τούτου δὲ ἕνεκεν καὶ χαλκὰ εἶναι τέλη ἔφη, ὥστε τὸ στεῤῥὸν αὐτῶν καὶ εὔτονον περί την Υπουργίαν δηλῶσαι. Τοὺς μὲν οὖν μέλανας ἐπὶ τῶν βαρβᾶν ἐξέπεμψεν, τὴν κατήφειαν τῇ χρός δηλούντας, ἐν ἐπερ ήμελλον καθεστάναι πάντας τοὺς εκτόθι δι' ἧς ἐπήγαγον αὐτοῖς τιμωρίας· περὶ ὧν τί φησιν ὁ ἄγγελος, ότι ο υἱ ἐκπορευόμενοι ἐπὶ την βορρά, ἀνέπαυσαν τὸν θυμόν μου ἐπὶ γῆν βαρά ο ίνα εἴπῃ, ὅτι Ανάλογον τῷ θυμῷ τῷ ἐμῷ αἱ ἐπ' ἐκείνους ἀπελθόντες τους τόπους ἅπαντα δι επράξαντο, μεγίσταις αὐτοὺς, καὶ οἴαις προσῆκον ἦν, περιβαλόντες ταῖς τιμωρίαις. Κατόπισθεν δὲ αὐτῶν τοὺς λευκούς οἱ τῶν Βαβυλωνίων ἀναιρουμένων καὶ σφοδραίς περιβαλλομένων ταῖς τιμωρίαις, συνήργουν τῇ ἀφέσει τῶν ἀναχωρῆσαι τῆς αἰχμαλωσίας ὀφει λάντων, την περιεσομένην αὐτοῖς λαμπρότητα τοῦ λοιποῦ τῇ χροιά δεικνύντες τῇ οἰκείᾳ· (ρ. 477) οἱ πυῤῥοὶ δὲ Cod. ἐκτελοῦντας CAP. VI. VERS. 1-8. - Et conversus sum, et levavi oculos meos, et vidi quatuor quadrigas egredientes de medio duorum montium, et montes erant montes &nei. In quadriga prima equi ruli, et in quadriga secunda equi nigri, et in quadriga tertia equi albi, et in quadriga quarta equi varii cinerei coloris. Et respondi dixique angelo qui loquebatur in me: Quid sunt hæc, Domine? Et respondit angelus qui loquebatur in me, dixitque: lli sunt quatuor venti cœli, qui egrediuntur ut assistant Domino universa terra. In qua erant equi nigri, «grediebantur super regionem aquilonis, et albi egrediebantur post eos et rufi ibant ad regionem austri: et varii, seu cinerei coloris, egrediebantur, et considerabant ut irent circumire terram. 317 E: dixit: Ite et circumite terram. Et circumierunt terram. Clamavitque et vocavit me dicens: Ecce qui egrediuntur super regionem aquilonis, pacaverunt furorem meum super regionem lonis. aquiQuatuor quadrigas dicit, designans invisibiles quæ quatuor mundi climatibus præsident potestates, et divinam in cunctis exsequuntur voluntatem. Quamobrem angelus a propheta interrogatus quidnam hæc essent, quatuor esse ventos cœli ait Domino universæ terræ assistentes. Nam quia, juxta climatum numerum, quatuor ventos dixit cœli illas quæ sunt in quatuor climatibus potestates, eas utpote cœlestes Deo assistere dicit, id est continuum buic ministerium exhibere. Nominat vero coelestes, id est supra nos positas: veluti cum dicit volucres cœli, quia nulla est supra cœlum invisibilis ac ministratoria potestas. Ventos quoque recte eas appellavit, ut denotet multa ubique cum celeritate adesse ad obsequendum divinis jussibus. Porro de medio montium vidit eas proficiscentes, ut celsitatein potentiamque naturarum declaret. Ideo montes quoque œueos dixit, ut firmitatem illarum vigoremque ad ministerium demonstret. Equos igitur nigros ad boream misit, toritatem colore signifcantes, in qua constituendi eraut omnes illarum partium incola, propter indictas illis penas. De quibus angelus dixit, qui ad boreæ regionem ibaut, eos furorem meum pacasse super boreæ regionem, › id est, consentanee furori meo eos qui ad illa loca accesserunt, cuncta fecisse, maximas incolis et pro suo merito pœnas imponendo. Jam qui post illos decurrerunt equi albi, hi Babyloniis jam de medio sublatis gravesque pœnas expertis, favebant libertati illorum qui de captivitate redituri erant: quorum futurum splendorem colore suo portendebant. 318 Tum rul ad austri regionem pergebant, furorem veluti spirantes adversus eos qui illic Israelitas affixerant. Post quos equi varii, seu cinerei coloris egrediebantur, deliberantes quonain terra-

rum se abire oporteret. Significat autem reliquis έξεπορεύοντο ἐπὶ γῆν νότου, ὡς θυμοῦ πνέοντες κατὰ etiam curam fuisse varium exhibere ministerium, τῶν αὐτόθι τοὺς Ἰσραηλίτας διατεθεικότων κακῶ;· quod varietate coloris sui innuebant, paratis ob- μεθ᾽ οἷς οἱ ποικίλοι καὶ ψαροὶ ὤφθησαν ζητοῦντες, servare num quid esset præterea abs se præstan- ὅποι ποτὲ ἀπελθεῖν αὐτοὺς δέοι τῆς γῆς. Δηλοῖ δὲ đum, juxta Dei voluntatem, ad hostium pœnam et ὅτι καὶ τοῖς ὑπολειπομένοις φροντις ἦν πρὸς ποικίλην Judaica gentis beneficium. Quibus ait: elle, et λειτουργίαν, κατὰ τὴν χροιὰν ἐκτεταγμένοις ἰδεῖν μή circumite terram. Mox et addit: Et circumie- πού τι καὶ ἕτερον ἔστιν γενέσθαι παρ' αὐτῶν ὀφείλον, runt terram, ostendens scilicet concessum illis κατὰ τὸ δοκοῦν τῷ Θεῷ, εἰς τιμωρίαν τε τῶν ἐναν ut curam suam ad exitum perducerent, et reapse τίων, καὶ εὐεργεσίαν τοῦ τῶν Ἰουδαίων ἔθνους ita se egisse. πρὸς οὓς λέγει, «Πορεύεσθε καὶ περιοδεύσατε τὴν γῆν·, εἶτα καὶ ἐπήγαγεν, ο Καὶ περιώδευσαν τὴν γῆν, ο δεικνὺς ὅτι καὶ ἐπετράπησαν τὴν φροντίδα τὴν οἰκείαν ἀγαγεῖν εἰς πέρας, καὶ ἐπιτραπέντες είχοντο τούτου. Στίχ. θ' ιε'. - «Καὶ ἐγένετο λόγος Κυρίου προς με λέγων· Λάβε τὰ ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας παρὰ τῶν ἀρχόντων, καὶ παρὰ τῶν χρησίμων τῆς γῆς, καὶ παρὰ τῶν ἐπεγνωκότων αὐτὴν παρὰ Ἑλδαὶ καὶ παρά Τωβίου, καὶ παρὰ Ἰδέου· καὶ εἰσελεύσῃ σὺ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ εἰς τὸν οἶκον Ἰωσίου τοῦ Σοφονίου του ἥκοντος ἐκ Βαβυλῶνος· καὶ λήψῃ ἀργύριον καὶ χρυσ σίον, καὶ ποιήσεις στέφανον, καὶ ἐπιθήσεις ἐπὶ τὴν κεφαλὴν Ἰησοῦ τοῦ Ἰωσεδέκ τοῦ μεγάλου, καὶ ἐρεῖς πρὸς αὐτόν· Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ· Ια ἀνήρ, Ανατολὴ ὄνομα αὐτῷ, καὶ ὑποκάτωθεν αὐτοῦ ἀνατελεῖ, καὶ οἰκοδομήσει τὸν οἶκον Κυρίου· καὶ αὐτὸς λήψεται ἀρετὴν, καὶ καθιεῖται καὶ κατάρξει ἐπὶ θρόνου αὐτοῦ· καὶ ἔσται ὁ ἱερεὺς ἐκ δεξιῶν, καὶ βουλὴ εἰρηνικὴ ἔσται ἀναμέσον ἀμφοτέρων· ὁ δὲ στέφανος ἔσται τοῖς ὑπομένουσι καὶ τοῖς χρησίμος αὐτῆς καὶ τοῖς ἐπεγνωκόσιν αὐτήν· καὶ εἰς χάριτα υἱοῦ Σοφονίου, καὶ εἰς ψαλμὸν οἴκῳ Κυρίου· καὶ οἱ μακρὰν ἀπ' αὐτῶν ἤξουσι, (p. 478) καὶ οἰκοδομή σουσιν ἐν τῷ οἴκῳ Κυρίου· καὶ γνώσεσθε ὅτι Κύ VERS. 9-15. ‹ Et factus est sermo Domini ad me dicens: ‹ Accipe quæ de captivitate sunt a principibus, et abs optimalibus ejus, et ab iis qui p cognoverunt cam, ab Eldai, et a Tobia, et al, Ideo. Et ingredieris tu die illa in domum Josiæ filii Sophoniæ, qui venit de Babylone. Accipiesque argentum et aurum, faciesque coronam, et impones super caput Jesu, Josedeco geniti, sacerdotis magni. Dicesque ei: Hæc ait Dominus omnipotens: Ecce vir, cui nomen Oriens, et subter eum orietur. Et ædificabit domum Domini, et ipse accipiet virtutem, et sedebit ac dominabitur super throno suo. Et erit sacerdos a dextris ejus, et inter utrosque erit consilium pacificum. Corona autem exspectantibus erit, et optimatibus ejus, et qui cognoverunt eam, et in gratiam filii Sophoniæ, et in psalmum domui Domini. Et qui procul iis sunt venient, et aedificabunt in domo Domini: et scietis quia Dominus ( omnipotens misit me ad vos. Et erit, si exaudientes exaudieritis vocem Domini Dei vestri. › ριος παντοκράτωρ ἀπέσταλκέ με πρὸς ὑμᾶς· καὶ ἔσται ἐὰν ἀκούοντες εἰσακούσητε τῆς φωνῆς Κυρίου τοῦ Θεοῦ ὑμῶν. Ονπερ δὴ τρόπον ὁ μακάριος Μωσῆς ἐξεληλυθώς τῆς Αἰγύπτου, κατὰ πρόσταγμα θεῖον εἴληφε παρά τοῦ λαοῦ τὰ πρὸς κατασκευήν τε καὶ εὐκοσμίαν τῆς σκηνῆς συντελοῦντα, τὸν αὐτὸν δὴ καὶ ὁ μακάριος Ζαχαρίας κελεύεται παρὰ τῶν ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας ἐληλυθότων, εἴτε ἡγουμένων, εἴθ' ὅπως δήποτε δι' εὐπορίαν ἐπιτηδείων πρὸς τοῦτο καὶ παρὰ πάντων δὴ τῶν ὅλως ἀπειληφότων τὰ οἰκεῖα· χρησίμους μὲν γὰρ λέγει τῆς γῆς, τοὺς δι' εὐπορίαν συνεισενεγκεῖν τι τῇ χρείᾳ δυναμένους· ἐπεγνωκότας δὲ αὐτήν, τοὺς Quemadmodum vero beatus Moyses Ægypto egressus, divino jussu accepit a populo quæ ad tabernaculi ædificium ornatumque conferebant, ita beatus quoque 319 Zacharias jubetur accipere a reducibus de captivitale, sive ducibus, sive quomodolibet largiendo idoneis, imo ab universis qui patriam recuperaverant. Optimates terræ dicit eos, qui ob suas divitias conferre aliquid huic usui valebant. Cognoscentes vero eam, dicit qui eam, id est patriam, recuperaverant, ceu qui præter spem, ea deperdita politi erant. Sic nimirum a singulis ἀπειληφότας αὐτὴν, ὡς παρ' ἐλπίδας δεξαμένους εν pro sua copia offerentibus accipiendo, domum Dei conditum et pro dignitate exornatum iri. Recitatis vero aliquot etiam hominum nominibus ad id maxime idoneorum, mox jubet ad Josiæ Sophonia nati domum accedere, viri de Babylonica captivitate reversi, cæterosque omnes copia rerum et alacritate ad opus superantis, Ab hoc autem quidquid argenti aurique collatum fuerit, coronam inde fieri vull sacerdotis capiti imponendam, ad sacerdotii ornatum ac decus. Hac mox sacerdotis capiti imposita, moneri eum vult, ut de retro expositis rebus multis ac maximis fiduciam sumat. Etenim divina sententia virum apparuisse, cui ex rerum eventu nomén est Oriens; dicit vero Zorobabelem, ἀπολωλέκεσαν ἤδη· ὥστε παρὰ τούτων ἁπάντων ἑκάστου δὴ τὰ κατὰ δύναμιν εἰσφέροντος λαβεῖν ἐπὶ τῷ τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ γενέσθαι τε καὶ κοσμηθήναι, καὶ κατὰ τὸ προσῆκον. Εἰρηκὼς δὲ καί τινων όνο μασίας τῶν μάλιστα ὡς εἰκὸς ἐπιτηδείων, πως τοῦτο κελεύει εἰς τὸν Ἰωσίου τοῦ Σοφονίου οίκον εισεληλυθότα, ἐληλυθότος μὲν ἐκ τῆς κατὰ τὴν Βαβυλώνα αἰχμαλωσίας καὶ αὐτοῦ, νικώντος δὲ τοὺς ἄλλους καὶ εὐπορίᾳ καὶ τῇ περὶ τὸ πράγμα προθυ μία. Καὶ δὴ κομισάμενον ἀργύριόν τε καὶ χρυσίον ὁπότον ἀναδιδῷ, στέφανον ἐξ αὐτοῦ κατασκευάσει τὸν ἐπικεῖσθαι τῇ τοῦ ἱερέως ὀφείλοντα κεφαλῇ, εἰς τὴν τῆς ἱερωσύνης εύκοσμίαν τε καὶ εὐπρέπειαν. (p. 479) Τοῦτον δὲ γεγονότα ἐπιθεῖναι μὲν τῇ τοῦ ἱερέως κε

COMMENTARIUS IN ZACHARIÆ CAP. VII. dide erectum. Orietur autem, inquit, subter ipsum;» id est, Claritas omnis ex eo confiet populo Judæorum; nam templum hic ædificabit, et omni virtute Deo juvante ornatus in regali sede manebit firmiter. Hinc tibi confidere prædictis rebus licebit; etenim secum multo cum honore versaberis. Namque ita valent verba, ‹ dextris ejus erit, › concordia inter vos ambos perseverante, ita ut et res tuæ regalis potentatus ope fiant meliores, et ille propter tuum sacerdotium divino fulcimento fruatur. Jam et impositæ coronæ ornamentum hand tibi ipsi tantum, sed universo populo laudi 320 erit, divinam spem præ oculis habenti et nunc pro viribus ad templi ædificium stipem conferenti, Sophonia in primis tantum rei studium præ se ferente. Quæ omnia et facta sunt et Hunt, ut perpetuum sacerdotum sit ministerium, et congregatorum în templo hymni ad Deum extolli possint. Imo et longinquos plurimos huc concurrentes videbitis, symbolam suam ad templi ædificationem conferentes. Quare ex factis ipsis perspicuum omnibus fiet me Dei sententia hæc nuntiaturum ad vos venisse; quæ quidem exitum suum nanciscentur, si vos certe legitimis meis obedientes constanter fueritis. σεξ, εἰπεῖν δὲ πρὸς αὐτὸν ὡς ἂν περὶ τῶν προκει- ad regalem principatum ab ipsis rebus gestis splenμένων, πολλών τε ὄντων καὶ μεγίστων, ἔχοι θαῤῥεῖν· ὅτι γνώμῃ θείᾳ ἀνὴρ ἀναπέτανται, ἵπερ ἐκ τοῦ πράγματος όνομα Ανατολή. Λέγει δὲ τὸν Ζοροβάβελ, ὡς ἐπὶ τῆς βασιλικῆς ἡγεμονίας δι' αὐτῶν λαμπρόν φανούμενον τῶν πραγμάτων· ο 'Ανατελεῖ δὲ, φησὶν, ὑποκάτωθεν αὐτοῦ· ἡ ἀντὶ τοῦ· Πᾶσα λαμπρότης ἐξ αὐτοῦ περιέστα: τῷ πλήθει τῶν Ἰουδαίων· τόν τε γὰρ ναὸν οὗτος οἰκοδομήσει, καὶ πᾶσαν ἐκ τῆς θείας ροπῆς ἀρετὴν περιθέμενος ἐπὶ τῆς βασιλικῆς καθ έδρας διαμενεί βεβαίως. Ἐκ τούτου δή σοι τὸ θαῤῥεῖν περὶ τῶν προκειμένων περιέσται· ἔσῃ γὰρ αὐτῷ μετά πολλῆς συνὼν τῆς τιμῆς· τοῦτο γὰρ λέγει τὸ, • Εσται ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ, ὁ ὁμονοίας ἐν ἀμφοτέροις, ὑμῖν κρατούσης· ὡς σοί τε τὰ πράγματα διὰ τῆς βεπλικῆς ἐξουσίας γίνεσθαι βᾴω, ἐκεῖνόν τε διὰ τῆς της Ιερουργίας πολλῆς τυγχάνειν τῆς θείας ροπής. υ δέ γε ἐκ τοῦ περιτεθέντος στεφάνου κόσμος, οὐκ αὐτοῦ μόνον, παντὸς δὲ ἔπαινος ἔσται τοῦ πλήθους τών τε πρὸς τὴν θείαν ὁρώντων ἐλπίδα, καὶ τῶν νῦν εἰ ἐνδεχόμενα συμβαλλομένων πρὸς τὴν τοῦ οἴκου κατασκευή, καὶ πρό γε πάντων τοῦ Σοφονίου τοσο πότην ἐπιδεδειγμένου την φιλοτιμίαν. "Α δὴ πάντα γέγονε τε καὶ γίνεται, ὡς ἂν διηνεκής ἥ τε τῶν Ιερέων λειτουργία, καὶ οἱ διὰ τῶν συνιόντων ὕμνοι πρὸς τὸν Θεὸν ἐκπληροῦσθαι δύναιντο. (p. 480) Καὶ τὰν & καὶ τῶν τήῤῥωθεν ὄντων πλείστους ὅσους συντρέχοντας ὄψεσθε, τὰ παρ' ἑαυτῶν εἰς τὴν τοῦ οἴκου συνεισφέροντας οίκοδομὴν· ὡς ἐξ αὐτῶν πρόδηλον ἅπασι γενέσθαι τῶν πραγμάτων, ὅτι γνώμῃ Θεοῦ νῦν ευαγγελιούμενος ὑμᾶς ἐλήλυθα ταῦτα, ἅπερ οὖν καὶ πρὸς πέρας ἐλεύσεται, εάνπερ διαμείνητε τοῖς νομίμοις ἐσπουδακότες πείθεσθαι τοῖς ἐμοῖς. η CAP. VII. Στίχ. σε Μετὰ τοῦτο λέγει, τετάρτῳ ἔτει βασιλεύοντος Δαρείου ἀπεστάλθαι μέν τινας παρ' ἐντων τῶν ἐν τοῖς ἀλλοτρίοις τοῦ Ἰσραηλιτικού βασκευόντων, πρὸς τοὺς ἐπὶ τῆς Ἱερουσαλήμ ἱερεῖς τ. καὶ προφήτας· ὥστε ἐξιλάσασθαι μὲν Θεὸν θυείες ὑπὲρ ὧν ἡμαρτηκότι συνήδεσαν ἑαυτοῖς· ἐρωεἶναι δὲ καὶ μαθεῖν εἰ τὸν οἰκεῖον ἀπείληφε κόσμον 6 του θεού ναός, ὡς ἂν καὶ ταῖς καθηκούσαις ἐπὶ τῇ τοῦ θείου θεραπεία χρήσαιντο νηστείαις. Οπερ δν καὶ πεποιήκασιν ἐπὶ πλείοσι τοῖς ἔτεσιν ἤδη· Τεγούσης δὲ τούτου παρ' ἐκείνων, καὶ δὴ καὶ τῶν επετειμένων παρόντων τε καὶ τὴν χρείαν ἐκπλη φούντων ἐξ' περ ἦσαν ἀπεσταλμένοι, δι᾿ ἀποκαλύ των ας την προφήτη κελευσθῆναι ταῦτα πρός τε την λεν Σπαντα τῆς γῆς καὶ τοὺς ἱερεῖς διαλεχθῆς π:· το ούν κἀκείνους μαθεῖν παρόντας ἐχρῆν, ὡς ἐν τὸ λεγόμενον, μὴ τῶν οἰκείων μόνον, ἀλλὰ καὶ τα εκλυθότων ἔχῃ διδασκαλίαν. "Ην δὲ τὰ λεγό μετα ταῦτα· Οι σπουδή μοι, φησί, νηστεύοντας δες καὶ κοπτομένους βλέπειν· οὐ γὰρ ἐν τούτοις τὴν ἐμε τον τίθεμαι θεραπείαν· ἐπὶ ἑβδομήκοντα των της έτεσιν ἐν τῇ αἰχμαλωσία γεγονότες, οὐδὲ μίαν ἐπεδείξασθε νηστείαν (p. 481) καὶ ὅμως οὐδὲν της παρ' ὑμῶν αἰτήσας, μεταβαλομένους τῆς και και των, ἀποκατέστησε τοῖς οἰκείοις· είτε γὰρ φέγατε καὶ πατε, εἶτε καὶ μὴ, ὑμετέρα μὲν τὸ φαγεῖν ἀπόλαυσις, ὑμετέρα δὲ καὶ τὸ μὴ φαγεῖν στέρι της. ἐμοὶ δὲ λόγος τούτων οὐδείς. Καὶ δεικνὺς ὅτι οὐ νῦν ταῦτα πρῶτον φησι πρὸς αὐτούς· VERS. 1-5. Postea dicit quarto Darii reguantis anno nissos fuisse aliquos a quibusdam qui inter alienigenas Israeliticæ genti imperitabant, ad sacerdotes in urbe Hierusalem atque prophetas, ut Deum sacrificiis placarent pro suis quorum conscirerant peccatis; atque ut exquirerent numn satis conveniente ornatu templum Dei instructum es set, quo ipsi ad Dei honorem congrua jejunia peragerent; quod pluribus jam annis fecerant. Quod cum illi egissent, præsentibus qui missi fuerant, et negotio cujus causa venerant peracto, per revelationem propheta jussus est hæc omnia apud universum terræ populuin sacerdotesque enuntiare, quæ scilicet ipsos quoque scire oportebat; ut quæ dicerentur, non popularibus tantum, verum etiam advenis magisterio forent. Erant autem dicta hæc: Nil mea interest jejunantez vos et gementes videre; neque enim in his cultus mei rationem positam esse judico. Certe annis septuaginta captivitate detenti nullum jejunium observastis; attamen 321 nihil hujusmodi a vobis expetens, postquam vidi a nequitia resipiscentes, in patriam postliminio revocavi. Nam seu vos conedatis atque bilatis, sive secus, vestra est comedendi voluptas, vestra item a comedendo abstinentia; mihi vero nulli res hujusmodi curæ sunt. Atque ut ostendat haud nang prinum h:re illis dicere;

VERS. 6-12. - Nonne, ait, ista verba sunt, & quae locutus est Dominus in manibus prophetarum qui fuerunt prius, quando Hierusalem populo opibusque affuebat: itemque oppida ejus finitima et montana el campestria incolis frequentabantur? › Hæc et olim, inquit, per prophetas olim dicebam, quo tempore Hierusalem domestica lautilia abundabat, cunctæque urbes ei subjectæ, quæ sive in montana sive in campestri regione, idonea populi multitudine plenæ erant. Nihilo tamen minus vobis tunc aiebam me nullam jejunii vestri rationem habere, quod sine bono mentis habitu observabatis. Quænam vero mihi grata essent, quæque potissimum vobis factitanda, per propbetas vos edocebam. ‹ Judicium justum judicate, et misericordia ac miseratione utimini unusquisque erga fratrem suum, et viduam et pupillum, et advenam, et pauperem ne opprimalis, et malitia unusquisque fratris sui ne memineritis in cordibus vestris. Suasi vobis omni tempore justitiæ plurimam curam gerere, et compassione erga proximos uti, et omni pauperum ac derelictorum detrimento abstinere; item simultatem et iram mutuam vitare, deposita illarum quæ vulgo incidunt offensarum memoria. Profecto ego, jejunium vestrum renuens, hæc vobis agenda suadebam. ‹ Et noluerunt attendere, et averterunt dementer dorsum suum, et aures suas aggravaverunt ne audirent, et cor suum contumax fecerunt ne obedirent legi meæ ac verbis quæ misit Dominus omnipotens in Spiritu suo per 322 superiorum prophetarum manum. › Ne his quidem attendere voluistis, sed cum insania multa dicta illorum aversati estis. Id enim valent verba, «Averterunt dementer dorsum suum.» His quæ dicebantur aurem præbere noluistis, mente prorsus obfirmata, quominus leges meas sequeremini, quas per superiores prophetas vobis expla. nabam. Quid vero hinc accidit? › VERS. 13, 14. _ Et processit ira magna a Domino omnipotente. Propterea tantum susti nuistis suppliciun, quoniam ego jejuniis vestris contemptis hortabar vos ad legum debitam observantiam: at vos contra focci fecistis leges meas. • Eritque, quemadmodum ipse dixit, nec ei auscultarunt, ita clamabunt, nec ego exaudiam, ait Dominus omnipotens.» Sicut illi dicta mea noluerunt audire, ita ego vicissim clamori eorum in angustiis constitutorum aurem non prabebo. Quid porro egi? «Propellam eos tanquam turbine inter gentes quas non noverant, et terra post eos desolabitur absque transeunte vel revertente: posueruntque terram electam in vastitatem.» Comminatus sum, vos omnes quasi venti procella maxima nic dispersurum, et captivitati traditos ad regioném expulsurum quam antea ignorabatis, et vastitate terram vestram me obruturum prædixi, newine postca illinc revertente, aut iter facicule, Στίχ. ιβ'. - Οὐχ οὗτοι οἱ λόγοι εἰσὶν οὓς ἐλὰ λησε Κύριος ἐν χερσὶ τῶν προφητῶν τῶν ἔμπροσθεν, ὅταν ἦν Ἱερουσαλήμ κατοικουμένη καὶ εὐθηνοῦσα, καὶ αἱ πόλεις αὐτῆς κυκλόθεν, καὶ ἡ ὀρεινὴ καὶ πεδινή κατῳκεῖτο;» Ταῦτα δὲ, φησὶ, καὶ πάλαι διὰ τῶν προ φητῶν ἔλεγον πρὸς ὑμᾶς, όπηνίκα ἐπί τε τῆς οἰκείας εὐθηνείας ἦν ἡ Ἱερουσαλήμ καὶ πᾶσαι αἱ ὑπ' αὐτὴν πόλεις ὡσαύτως, ἅτε καὶ τῆς ὀρεινῆς καὶ τῆς πεδι νῆς χώρας τῆς προσηκούσης αὐταῖς πεπληρωμένης τῶν οἰκούντων· καὶ ὅμως ταῦτα τότε πρὸς ὑμᾶς ἔλε γον ότι μοι λόγος οὐδεὶς τῆς νηστείας ὑμῶν οὐκ ἀγαθῇ γνώμῃ νηστευόντων· τίνων δέ μοι λόγος, ὧν επιμελεῖσθαι μάλιστα προσήκειν ὑμᾶς ἐδίδασκον διὰ τῶν προφητῶν. • Κρίμα δίκαιον κρίνατε, καὶ ἔλεον καὶ οἰκτιρμὸν ποιεῖτε ἕκαστος πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, καὶ χήραν καὶ ὀρφανὸν καὶ προσήλυτον και πένητα μὴ καταδυναστεύετε· καὶ κακίαν ἕκαστος τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ μὴ μνησικακεῖτε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν.» Συνεβούλευον γὰρ ὑμῖν ἀπανταχοῦ τοῦ δι καίου ποιεῖσθαι πρόνοιαν πλείστην, συμπαθεία τ χρῆσθαι πρὸς τοὺς πέλας, (p. 482) καὶ δὴ καὶ πάσης βλάβης τῆς εἰς τοὺς πένητάς τε καὶ ἀπροστασιά τους ἀπέχεσθαι· καὶ μήνιδος δὲ καὶ ὀργῆς τῆς κατ' ἀλ λήλων ἀφεστάναι, ἀφαιροῦντας τὴν μνήμην ἑαυτῶν τῶν ἐν μέσῳ πως συμβάντων λυπηρῶν. Ἀλλ᾽ ἐγώ μὲν τὴν νηστείαν παρωθούμενος, ταύτα συνεβού λευον ὑμῖν. Τί δέ; • Καὶ ἡ πείθησαν τοῦ προσέχειν, καὶ ἔδωκαν νῶτον αὐτῶν παραφρονοῦντα, καὶ τὰ ὦτα αὐτῶν ἐβάρυναν τοῦ μὴ εἰσακούειν, καὶ τὴν καρδίαν αὐτῶν ἔταξαν ἀπειθῆ τοῦ μὴ εἰσακούειν τοῦ νόμου μου, καὶ τῶν λόγων ὧν ἐξαπέσταλκεν Κύριος παντοκράτωρ ἐν Πνεύματι αὐτοῦ, ἐν χερσὶ προφητῶν τῶν ἔμπροσθεν.» Οὐδὲ τούτων δὴ λόγον ποιεῖσθαι ἠδέ λετε, ἀλλ' ἐκ παραφροσύνης μὲν πολλῆς παντελῶς ἀπεστρέφεσθε τὰ λεγόμενα· τοῦτο γὰρ λέγει, ο ίδιο καν νῶτον αὐτῶν παραφρονοῦντα· ο προσέχειν δὲ τοῖς λεγομένοις οὐκ ἐθέλετε, κρίναντες καθάτας ἀπειθῶς ἔχειν πρὸς τοὺς νόμους τοὺς ἐμοὺς, οὓς διὰ τῶν προφητῶν τῶν πρόσθεν ὑμῖν ἐξηγούμην. Ἐπ' οἷς τί γέγονε; Στίχ. ιγ', ιδ'. - ι Καὶ ἐγένετο ὀργὴ μεγάλη παρέ Κυρίου παντοκράτορος. • Ὑπὲρ τούτων τὴν τοῦα την υπομονήκατε τιμωρίαν, ὑπὲρ ὧν τὰς νηστείας ὑμῶν παρωθούμενος ἐκεῖνα συνεβούλευον ὧν μάλιστα προσῆκον ἦν ὑμᾶς τῶν νόμων ἀντέχεσθαι. 16γος δὲ ἦν ὑμῖν τῶν νόμων οὐδεὶς τῶν ἐμῶν. «Κα ἔσται, ὃν τρόπον εἶπε, καὶ οὐκ εἰσήκουσαν αὐτοῦ, οὕτως κεκράξονται καὶ οὐ μὴ εἰσακούσω, λέγει Κύ ριος παντοκράτωρ. • Ωσπερ δὲ ἐκεῖνοι τῶν παρ' ἐμοῦ λεγομένων ἀκούειν οὐκ ἤθελον, (p. 483) οὕτω δὴ κἀγὼ γεγονότων αὐτῶν ἐν τοιαύταις ἀνάγκαι; βοώντων οὐ προσεῖχον. Τί δὲ πεποίηκα; ι Καὶ ἐκβαλῶ αὐτοὺς ὡς ἐν λαίλαπι εἰς πάντα τὰ ἔθνη δ οὐκ ἔγνωσαν· καὶ ἡ γῆ ἀφανισθήσεται κατόπισθεν αὐτῶν ἐκδιοδεύοντος καὶ ἐξαναστρέφοντος· καὶ ἔταξαν γῆν ἐκλεκτὴν εἰς ἀφανισμόν.» Ἠπείλησε γὰρ ἅπαντας ὑμᾶς ὡσπερεί συστροφή περιβαλών ἀνέμου μεγίστῃ διασκορπίσαι τε, καὶ αἰχμαλωσία παραδοὺς εἰς χώραν ἀπαγαγεῖν ἣν οὐκ ᾔδειτε πρότε

COMMENTARIUS IN ZACHARIÆ CAP. VII. comminatus sum, inquit, et peregi: quam elegeram antea terram ad incolatum vestrum, vastitati tradidi; etenim verba, clamabunt,» et, «desolabitur, dicit tanquam de re futura, cum reapse de praete rita loquatur, tempus more solito invertens: quod sæpe fieri tum apud beatum Davidem tum apud cæteros prophetas in divina Scriptura, jamdiu alatim demonstravimus. Quem ipsum tropum hic usurpat dicens: «Et posuerunt terram 323 elem ctam in desolationem: > ostendit enim se non de re futura loqui, sed de præterita et jam peracta. Vult autem per hæc omnia dicere Deus, se jejunium vestrum renuere vitiose actum; suasisse autèm quæ vos facere oportebat; et quia morem ei gerere noluistis, tantam vobis imposuisse pœnama. Sed tunc quidem haec, inquit, fuerunt. Nunc vero quid? ρου· ἀφανισμῷ τι περιβληθήσεσθαι τὴν γῆν ἀπεφη- propter summam locorum solitudinem. Hæc et νάμην τὴν ὑμετέραν, οὐκ ἀναστρέφοντος ἐπ' αὐτῆς ἔτι τινός, οὐ διοδεύοντος διὰ τὴν ὑπερβάλλουσαν έρη μίαν. Ταῦτα δὴ καὶ ἠπείλησα, φησὶ, καὶ πεποίηκα· ἣν ἐξελεξάμην γῆν πρότερον εἰς κτῆσιν ὑμετέραν, ἀφανισμῷ παραδέδωκα· τὸ γὰρ ο κεκράξονται» καὶ • ἀφανισθήσεται, ο ὡς ἐπὶ μέλλοντος λέγει, τὸ γε γονὸς ἐξηγούμενος, τὸν χρόνον κατὰ τὸ εἰωθὸς ἐναλ λάττων· δ πολλαχοῦ γινόμενον ἐπὶ τῆς θείας Γραφῆς παρά τε τῷ μακαρίῳ Δαυΐδ καὶ τοῖς λοιποῖς προφής της διὰ πολλῶν ἐδείξαμεν ήδη. Ὅπερ οὖν καὶ δε έξλωσεν εἰπών, «Καὶ ἔταξαν γῆν ἐκλεκτὴν εἰς ἀφα νισμόν· ο έδειξε γὰρ ὅτι οὐ μέλλον πρᾶγμα λέγει, αλλά παρεληλυθός τε ήδη καὶ γεγονός. Ηβουλήθη δε δι' ὅλων εἰπεῖν, ὅτι τὴν μὲν νηστείαν ὑμῶν παρ ντούμην κακῶς γινομένην, συνεβούλευον δὲ & προσῆ που ἦν πράττεσθαι παρ' ὑμῶν· καὶ ἐπειδὴ τούτοις μὴ προσείχετε, τοιαύτην ὑμῖν ἐπήγαγον τιμωρίαν. Ἀλλὰ τότε μὲν ταῦτά φησι· νῦν δὲ τί; c'. CAP. VIII. VERS. 1-5. ‹ Hæc dicit Dominus omnipotens: Zelatus sum Hierusalem atque Sion zelo magno, furore magno zelatus eam sum.» Convertam meumi erga illam affectum, ita ut magnopere calamitatum ejus causa injustis ejus inimicis irascar. Et sua dicta continuans inquit: Hæc ait Dominus: Revertar ad Sion, et habitabo in medio Hierusalem. Et vocabitur Hierusalem urbs vera, et mons Domini omnipotentis, mons sanctus. Reducam ad me mcum erga Sionis montem affectum, meoque erga Hierusalem patrocinio innotescam; efficiamque eam vere urbis nomine dignam, et multa fruentem rerum copia; montemque ubi urbs condita, sanctum esse ostendam, utpote quem mea præsentia dignatus sim. Pergitque prædicta cumulare: • Hæc ait Domi nus omnipotens: Adhuc sedebunt senes anusque in plateis Ilierusalem, singuli baculos suos manibus tenentes præ dierum multitudine. Et urbis plateæ replebuntur puerulis puellisque ludentibus in plateis ejus. Adeo incolumem servabo, inquit, urbem omnesque ibi incolentes, ut niniine, prout antea usuveniebat, immaturos obitus ab impendentibus malis exspectent; ita ut urbe prosperitatem plurimam habente, civibus quoque vitæ spatium prorogetur: quo fiet ut vitæ longævitate cogantur baculis iunici ob incessus adjumentum. Erit item 324 urbs plena puerulis puellisque lusitantibus; namque et hoc lautæ cum numeroso populo civitatis indicium est. Στίχ. & Ε. - Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ· Εξήλωσε τὴν Ἱερουσαλήμ καὶ τὴν Σιών ζῆλον μέσ των καὶ θυμῷ μεγάλῳ ἐζήλωσα αὐτήν.» Μεταβέ θηκέ μου τὴν περὶ αὐτὴν σχέσιν, (p. 484) ὥστε καὶ ἄγεν ἀργίζεσθαι ὑπὲρ ὧν πέπονθε κατὰ τῶν ἡδικης κάτων αὐτήν· καὶ ἐπιμένων τοῖς εἰρημένοις, «Τάδε λέγει Κύριος, Επιστρέψω ἐπὶ Σιὼν καὶ κατασκηνώ σεν ἐν μέσῳ Ἱερουσαλήμ· καὶ κληθήσεται ἡ Ἱερουσαλέει ποιες ἀληθινὴ, καὶ δρος Κυρίου παντοκράτορος, δρος έγιναν.» Επανάξω γάρ μου τὴν περὶ τὸ ὄρος Σιών διάθεσιν, καὶ φανοῦμαι πάλιν διὰ τῆς κηδεμο νίας τῆς οἰκείας ἐπὶ τῆς Ἱερουσαλήμ· ἀποδείξω τε αὐτὴν πόλιν ὄντως συνεστώσαν, καὶ ἐν εὐθηνίᾳ καθε εστώσεν πολλή τό τε ὄρος ἐφ' ούπερ ἡ πόλις οικοδομείται, ἅγιον ἀποδείξω, ὡς τῆς παρουσίας ήξιωμέσον τῆς ἐμῆς. Καὶ προστιθεὶς ὅτι τοὺς αὐτοῖς· • Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ, Ετι καθίσονται πρεσβύτεροι καὶ πρεσβύτεροι ἐν ταῖς πλατείαις Ίερουσαλήμ, έκαστος τὴν ράβδον αὐτοῦ ἔχων ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, ἀπὸ πλήθους ἡμερῶν· καὶ αἱ πλατεῖαι τῆς πόλεως πλησθήσονται παιδαρίων καὶ κορασίων παιζόντων ἐν ταῖς πλατείαις αὐτῆς. • Οὕτως δέ, φητην έκδοση φυλάξω την πόλιν καὶ πάντας τους οι κοντες αὐτήν, ὥστε μὴ παραπλησίως τοῖς πρόσθεν τὸ τῶν κατεχόντων κακῶν ἀώρους υπομένειν θανάτεως· ὡς ἐν εὐθηνίᾳ δὲ πολλῇ τῆς πόλεως οὔσης, ἀναστασίας καὶ τοῖς οἰκοῦσιν αὐτὴν παρεκτείνεσθαι την ζωήν· ὥστε καὶ ἀσθενοῦντας, διὰ τὸ μῆκος τοῦ χρόνος της ζωής βακτηρίαις αναγκάζεσθαι εἰς τὴν της πορείας βοήθειαν (p. 485) ἔσται δὲ καὶ ἡ πόλις μεσες παιδαρίων τε καὶ κορασίων παιζόντων· εὐθη ντομένης γὰρ καὶ πολυανθρώπου πόλεως σημεῖον καὶ Στίχ. 5. - Εἶτ᾽ ἐπειδή πως πρὸς τὰ παρόντα ἐδύνατα ταῦτα εἶναι ἐφαίνετο, «Τάδε λέγει Κύριος Σαντοκράτωρ· Βἱ ἀδυνατήσει ἐνώπιον τῶν καταλοί των τοῦ λαοῦ τούτου ἐν ταῖς ἡμέραις εκείναις, μὴ καὶ ἐνώπιον ἐμοῦ ἀδυνατήσει, λέγει Κύριος παντο ο: ο 'Αλλ' εἰ καὶ ἀδύνατα, φησί, ταῦτα ὑμῖν VERS. 6-9. Deinde quia, præ præsenti rerum statu, impossibilia hæc videbantur, ‹Hæc ait (pergit dicere) Dominus omnipotens: Si impossibile videtur reliquiis populi hujus diebus illis, num coram me quoque erit hoc impossibile, dicit Dominus omnipotens?, Etiamsi hæc impossibilia videantur his qui exiguitatem spectant nunc in urbe congregatorum; attamen mihi certe haud impossibile est tantam operari rerum conversionem, ut ex præsenti miseria ad prosperitatem plurimam et urbem et

' ejus res omnes transferam. Atque ex semet possi- καταφαίνεται ἀφορῶσι πρὸς τὴν ὀλιγότητα των νῦν bilitatem promissæ rei confirmans, prosequitur dicens: Multos sane alios Israelitas pluribus ex locis ad hanc urbem contraham, qui adhuc in captivitate versantur, et a me patriæ terræ incolatui reddentur. Et propter meam erga illos sollicitudinem claru? fam, quia illos re ipsa populum meum esse ostendam, quatenus tali tantaque providentia mea frucntur: vereque videbor illorum Deus, dum Grmam meam exhibeo eis gratiam; meaque justitia utens cunctos puniam qui aliquando eos lædere ausi fuerint. Cumulat hæc promissa, dicens: ‹ Hæc ait Dominus omnipotens: Roborentur manus vestræ qui auditis bis diebus sermones hos ex ore prophetarum, jam inde'a die quo fundata est domus Domini omnipotentis, et templum adificari coeptum. Age nunc, inquit, bis promissis meis attendentes, quæ sæpe per prophetas vobis significavi, multa cum sedulitate domum meam absolvendam curate; reputantes, a quo tempore buic operæ incumbitis domus meæ ædificandæ, quanto meliores res vestræ evaserint. συνειλεγμένων ἐπὶ τῆς πόλεως, ἀλλ᾽ οὐκ ἐμοί γε ἀδύνατον τοσαύτην ἐργάσασθαι τῶν πραγμάτων τὴν μεταβολήν, ὥστε ἐκ τῆς νῦν ταλαιπωρίας εἰς εὐθη νίαν πολλήν μεταστῆναι τήν τε πόλιν καὶ τὰ κατ' αὐτ τὴν ἅπαντα. Καὶ πιστωσάμενος ἐξ αὐτοῦ τὸ δυνατὸν τῶν ἐπηγγελμένων, προστίθησι πάλιν ὅτι, Πολλούς μὲν καὶ ἑτέρους τῶν Ἰσραηλιτών πολλαχόθεν ἐπ' αὐτ τὴν συνάξω τῶν ἐπὶ τῆς αἰχμαλωσίας ὄντων ἔτι, οἷς ἀποδώσω τῇ οἰκήσει τῆς γῆς τῆς οἰκείας· ἔσομαι δε αὐτοῖς διὰ τῆς κηδεμονίας γνωριζόμενος, ὡς ἐκείνους τε ἐκ τῶν πραγμάτων δείκνυσθαι αὐτῶν ὄντως θείν, ἀφ᾽ ὧν βεβαίαν τε αὐτοῖς παρέχω τὴν οἰκείαν χάριν, καὶ τῇ δικαιοσύνῃ τῇ οἰκεία κεχρημένος πάντας το μωροῦμαι τοὺς ὅπως ποτὲ βλάπτειν αὐτοὺς ἐπιχει ροῦντας. Ταύταις ἐπισυνάπτει ταῖς ἐπαγγελίαις· • Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ, Κατισχυέτωσαν αἱ χεῖρες ὑμῶν τῶν ἀκουόντων (ρ. 486) ἐν ταῖς ἡ μέσ ραις ταύταις τους λόγους τούτους ἐκ στόματος των προφητῶν, ἀφ' ἧς ἡμέρας τεθεμελίωται ὁ οἶκος Κυρίου παντοκράτορος, καὶ ὁ ναὸς ἀφ' οὗ ᾠκοδόμη ται. ο Φέρε τοίνυν, φησί, ταύταις ταῖς ἐπαγγελίαι; προσέχοντες ταῖς ἐμαῖς, ἂς πολλάκις διὰ τῶν προφητῶν πρὸς ὑμᾶς ἐποιησάμην, μετὰ πολλῆς τῆς ἐπιμε λείας τὸν οἶκον ἐκπληρῶσαι σπεύσατε τὸν ἐμὸν, ἀναλογιζόμενοι ἐξήτε περ περὶ ταῦτα ἐσχήκατε καὶ περὶ τὴν κατασκευὴν τοῦ οἴκου τοῦ ἐμοῦ, ὁπόσην τὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβολὴν ἐδέξατο τὰ ὑμέτερα. VERS. 10. - 325 Deinde ex priorum comparatione conversionem ostendens: «Quia ante dies illos, inquit, merces hominum non erat in lucrum, et merces jumentorum nulla erat, et seu egredienti seu ingredienti nulla pax a tribulatione: et mittam omnes homines unumquemque super proximum suum. Olim, inquit, et ante templi ædificationem in multa versabamini miseria, et ne ex jumentorum quidem vestrorum opera, neque ex multis laboribus lucrum aliquod reportabatis; nam infructuosa omnia vobis efliciebat pacis cujusvis desiderium, dum perpetuis variisque tribulationibus vexarentur omnes qui urbem vestram ingrediebantur aut inde exibant, id est urbis cives. Augebat autem tribulationem vestram, quod nulla pace utebamiui, multis extra consurgentibus hominibus, dum ego me a vobis averteram. Per bæc autem videtur eodem sensu quo beatus Aggæus propheta, manifeste exprobrare illis ignaviam; memorabat enim Aggæus subuata illis mala, cum ad aedificationem torpebant; ostendebat καρίου 'Αγγαίου τοῦ προφήτου σαφῶς (p. 487) όνει Στίχ. ι. - Είτ' ἐκ παραθέσεως τῶν προτέρων δεικνὺς τὴν μεταβολήν· ο Διότι πρὸ τῶν ἡμερῶν ἐκεί νων ὁ μισθὸς τῶν ἀνθρώπων οὐκ ἦν εἰς ὄνησιν, καὶ ὁ μισθὸς τῶν κτηνῶν οὐχ ὑπῆρχε καὶ τῷ ἐκτορει μένῳ καὶ τῷ εἰσπορευομένῳ οὐκ ἦν εἰρήνη ἀπὸ τῆς θλίψεως· καὶ ἐξαποστελῶ πάντας τοὺς ἀνθρώπους ἕκαστον ἐπὶ τὸν πλησίον αὐτοῦ. • Πάλαι μεν γάρι φησὶ, καὶ πρὸ τῆς οἰκοδομῆς τοῦ ναοῦ ἐν πολλή καθ ειστήκειτε ταλαιπωρίᾳ· καὶ οὔτε τῇ τῶν κτηνών τῶν ὑμετέρων ἐργασία προσκείμενοι ἐκ τῶν πολλών τι πόνων ἀπεφέρεσθε κέρδος· ἀνόνητα γὰρ ὑμῖν ἅπαντα ἐποίει τὸ μηδεμιᾶς μὲν εἰρήνης ἀπολαύειν, ἐν θλίψεσι δὲ πάντοτε ἐξετάζεσθαι ποικίλαις ἅπαντας τοὺς ἐπὶ τῆς πόλεως εἰσιόντας τε καὶ ἐξιόντας τῶν ἐν ὑμῖν, ἵνα εἴπῃ τοὺς ἐπὶ τῆς πόλεως αναστρεφομέν νους. Ηὔξανε δὲ ταῦτα ὑμῖν τήν τε θλίψιν, καὶ τὸ μὴ ἐν εἰρήνῃ καθεστάναι, τὸ πολλοὺς ὑμῖν ἐπεγείρεσθαι τῶν ἔξωθεν ἀνθρώπων, διὰ τὴν ἀποστροφὴν τὴν ἐμήν· ἔοικε δὲ ταῦτα κατὰ τὴν ἔννοιαν τοῖς τοῦ μετ δίζων αὐτοῖς τὴν ῥαθυμίαν· ἐμνημόνευσε μὲν τον ἐπιγεγονότων αὐτοῖς κακῶν, ὁπηνίκα τῆς οἰκοδομή; κατεῤῥᾳθύμουν· ἐδήλωσε δὲ πόσην έσχε μεταβολή ἐπὶ τὸ κρεῖττον τὰ κατὰ τοὺς ἑλομένους τῆς οἰκον μῆς τοῦ ναοῦ φροντίζειν τοῦ θείου· τοῦτο γὰρ κα ταῦθα ὁ μακάριος Ζαχαρίας λέγει, ὅτι Ἐν πολλαίς simul quanta facta fuisset in melius conversio, postquam cœperant divini templi ædificium urgere. Idem hoc loco beatus Zacharias dicit, nempe vos multas expertos esse calamitates, dum templum negligebatis: sed postquain mutata sententia, debitam suscepistis templi curam, quid tum contigit? ἦτε, φησί, ταλαιπωρίαις ἀμελοῦντες τοῦ οἴκου· ἐπειδὴ δὲ μεταβαλόντες τὴν γνώμην, τὴν προσήκουσαν έχετε περὶ τὸν οἶκον σπουδήν, τί γέγονε; VERS. 14-15. – Et nunc non juxta dies priores facio reliquiis populi bujus, dicit Dominus omnipotens, sed pacem ostendam. Vinea dabit fructum suum, et terra dabit germina sua, et cœlum dabit rorem suum, faciamque-ut reliquiæ populi mei hæc omnia possideant. Et erit, sicut eratis maledictio Στίχ. ιατιε'. — ι Καὶ νῦν οὐ κατὰ τὰς ἡμέρας εἰς ἔμπροσθεν ἐγὼ ποιῶ τοῖς καταλοίποις τοῦ λαοῦ τοῦ του, λέγει Κύριος παντοκράτωρ· ἀλλ' ἡ δείξω εἰρή νην· ἡ ἄμπελος δώσει τὸν καρπὸν αὐτῆς, καὶ ἡ γ δώσει τὰ γενήματα αὐτῆς, καὶ οὐρανὸς δώσει την δρόσον αὐτοῦ· καὶ κατακληρονομήσω τοῖς καταλοί

COMMENTARIUS IN ZACHARIÆ CAP. VIII. τοῖς τοῦ λαοῦ μου πάντα ταῦτα· καὶ ἔσται δν τρόπον inter gentes, o domus Judæ et domus Israelis, ita ἦτε πατέρα ἐν τοῖς ἔθνεσιν, οἶκος Ἰούδα, καὶ οἶκος Ἰσραήλ, οὕτως διασώσω ὑμᾶς, καὶ ἔσεσθε ἐν εὐλο γία. Οὐχ όμοια τοῖς πρόσθεν τὰ νῦν περὶ τοὺς ἐπαν εληλυθότας γενήσεται, οὓς ἐκ πολλῶν τῶν ἀπολομέναν ολόγους περιλειφθέντας αὐξήσω πάλιν ἐγὼ καὶ προς πλήθος άξω, εἰρήνης τε αὐτοὺς πλήρεις έργασάμενος, καὶ τὴν ἀπὸ τῶν καρπῶν εὐθηνίαν αὐτοῖς παρέχων, καὶ πάντων δὴ συντόμως εἰπεῖν τῶν ἀγα θῶν διωρούμενος αὐτοῖς τὴν ἀπόλαυσιν· ἵν᾿ ὥσπερ τὸ τελειόν τιμωρίας ἐφαίνεσθε πᾶσιν ἄξιοι διὰ τὴν ὀρο τὴν τὴν ἐμὴν, (p. 488) οὕτως ἐκ τῆς ἐμῆς κηδεμο νέας μακαριστοί φαίνοισθε παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις - καὶ πλέον παραθαῤῥύνων αὐτούς, ο Θαῤῥεῖτε καὶ κατισχύετε ἐν ταῖς χερσὶν ὑμῶν. Διότι τάδε λέγει Κύ ριος παντοκράτωρ, Ον τρόπον διενοήθην τοῦ κακῶ· καὶ ὑμᾶς ἐν τῷ παροργίσαι με τοὺς πατέρας ὑμῶν, λέγει Κύριος παντοκράτωρ, καὶ οὐ μετενόησα, οὔτ τως παρατέταγμαι καὶ διανενόημαι ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις του καλώς ποιῆσαι τῇ Ἱερουσαλὴμ καὶ τῷ απο Ιούδα.» Αποθέμενοι δὴ πάντα φόβον καὶ πᾶ σεν ἀπόγνωσιν, ἐν εὐθυμίαις ἔσεσθε καὶ θάρσει πολτῷ· καὶ μετὰ πολλῆς τῆς σπουδῆς ἔχεσθε τῆς οἰκο δομής του ναού εὖ εἰδότες ότι ώσπερ πρότερον τις μωρίαν ἀπεφηνάμην καθ᾽ ὑμῶν ὑπὲρ ὧν πλημμελεῖν τους ὑμετέρους συνέβαινεν εἰς ἐμὲ, καὶ ταύτην Αγα γεν εἰς πέρας, οὐ μεταβαλόμενος τὴν γνώμην· οὕτω νῦν τὰς ἐπαγγελίας εἰς πέρας ἄξω πάντως ἂς περί τε τῆς Ἱερουσαλὴμ ἀπεφηνάμην, καὶ πάσης δὴ τῆς Ἰούδα φυλῆς· ὡς ἡ μὲν ἐν εὐθηνία γενήσεται, οἱ δὲ πολλῆς μεθέξουσι τῆς εὐετηρίας. salvabo vos, et eritis in benedictione.» Haud æque ac antiquioribus, ita posteris eveniet, quos ex multis exstinctis paucos relictos, rursus ego 326 augebo et in multitudinem proveham, pace eus cumulans, et frugum copiam suppeditans; atque ut compendio dicam, omnium bonorum eisdem usum tribuens, ut sicuti olim pœna videbamini digni ub iram meam, ita propter patrocinium meum beati videamini cunctis hominibus. Et magis adhuc fiduciam eis augens, • Confidite, inquit, et roborentur manus vestræ: quoniam hæc dicit Dominus omui - potens Quemadmodum cogitavi vos affligere, quia me patres vestri exacerbaverant, dicit Dominus omnipotens, neque tunc me pœnituit, ita constitui ac deliberavi diebus his bene facere urbi Hierusalem et Judæ domui.» Omni seposito timore et omni desperatione, in gaudio eritis multaque fiducia, studioseque admodum ad ædificationem templi incumbetis: probe scientes, quod sicut antea pœnam in vos exprompsi, propter patrum vestrorum adversus me iniquitates, atque illam reapse immobili sententia consummavi: ita nunc promissa mea prorsus exsequar, quæ de llierusalem significavi deque universa Judæ tribu; quod nempe illa rerum copia dißuet, hæc multa felicitate fruetur. VERS. 16, 17.—Atque ut suadeal debere eos, qui recte facerent, fruitati, promissorum confidere, • Confidite, inquit; isti sunt sermones quos facietis: loquimini veritatem unusquisque ad proximum suum, et justum judicium judicate in portis vestris. Et unusquisque malum proximo suo ne machinemini in cordibus vestris, et mendax jusjurandum ne diligatis, quia hæc omnia odi, dicit Dominus omnipotens.» Confidite promissis meis; si certe consiliorum quæ vobis suasi rationem habueritis, sine dolo invicem tractantes, et verace mente mutuain charitatein servantes; et si operam dederitis,. ut incidentibus jurgiis præcisis in amicitiam coeatis debitam et 327 pacis sociam, et sublatis litibus offensas quæ occurrere solent neglexeritis; omni denique diligentia perjurium vitaveritis. Hæc Στίχ. ις', 5. - Καὶ δεικνὺς ὅ τι ποτὲ ποιοῦντας προσήκε τῷ βεβαίῳ θαῤῥεῖν τῶν ἐπαγγελιῶν· «Βαρπείτε, οὗτοι οἱ λόγοι οὓς ποιήσετε, λαλεῖτε ἀλήθειαν έπατε πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, καὶ κρίμα εἰρηνιἂν κρίνετε ἐν ταῖς πύλαις ὑμῶν· καὶ ἕκαστος τὴν πιον τοῦ πλησίον μὴ λογίζεσθε ἐν καρδίαις ὑμῶν, καὶ ἔρχον ψευδὴ μὴ ἀγαπᾶτε· διότι ταῦτα πάντα ἐμίστα, λέγει Κύριος παντοκράτωρ.» (p. 489) Θαρ ῥεῖτε δὲ ταῖς ἐπαγγελίαις ταῖς ἐμαῖς· εἰ τούτων δή ώσπερ ούν συμβουλεύω πολλὴν ἔχοιτε τὴν ἐπιμέλειαν, ένδιας μὲν τὰ πρὸς ἀλλήλους διατιθέντες, ἀληθινῇ Ο δανοίς τὴν πρὸς ἀλλήλους ἀποσώζοντες φιλίαν, καὶ δε εφανείζοντε πάσας τὰς ἐμπιπτούσας φιλονεικίας διαλύοντας εἰς φιλίαν συνάγεσθαι πρέπουσάν γε καὶ τοις εἰρήνην συνιοῦσαν, τῶν ἀμφισβητουμένων πούμενοι την διάλυσιν, τὰ συμβαίνοντά τε παρα λυγίζεσθαι τῶν πταισμάτων, καὶ πᾶσαν ἔχοιτε φρον. enim ego vehementer odi. Vos vero si reliquis τία τοῦ μὴ μετ' ἐπιορκίας ὀμνύναι· ταῦτα γὰρ ἐμοὶ μὲν διὰ μίσους ἐστὶν ἄγαν· ὑμεῖς δὲ εἰ τοῖς λοιποῖς ευδόμενοι τοῖς ἐμοῖς βούλοισθε σπουδῇ διαπράττεσθαι εν τας ηγγελμένα ὑμῖν ἀγαθῶν. Στο χ. ε', 10. - «Καὶ ἐγένετο λόγος Κυρίου παν· πκράτορος πρός με λέγων· Τάδε λέγει Κύριος παν περάνων Νηστεία ἡ τοῦ τετάρτου, καὶ νηστεία του κάμπτου, καὶ νηστεία τοῦ ἑβδόμου, καὶ νηστεία ή στο δεκάτου ἔσονται τῷ οἴκῳ Ἰούδα εἰς χαρὰν καὶ εἰς στο σύνην καὶ ἑορτὲς ἀγαθὰς, καὶ εὐφρανθήσεσθε, καὶ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν εἰρήνην ἀγαπήσατε. Ἐπειδὴ γὰρ ἐν τοῖς ἀνωτέροις παρόντων τῶν ἀλλο τρίων ους οἱ τῶν ἐθνῶν ἀπεστάλκεσαν βασιλείς, παρ monitionibus meis obedientes, studiose eas observabitis, promissa vobis bona consequemini. VERS. 18, 19. • Ει factus est sermo Donini omnipotentis ad me dicens: Hæc dicit Dominus omnipotens: Jejunium quarti, et jejunium quinti, et jejunium septini, et jejunium decimi erunt in domo Judæ in gaudium et latitiam et bonas solemnitates; et lætabimini, et veritatem pacemque diligetis. › Quia in superioribus, propter alienigenarum præsentiam quos gentiam reges miserant, reprobaverat Deus jejunium, et ea opera substituerat, quæ ficri Diptized by Google

oportere censebat, ut suos simul et alienos qui ητήσατο μὲν τὴν νηστείαν, ἀντεισήγαγε δὲ & χρῆναι aderant erudiret, necessario in subsequente monito sic loquitur, demonstrare volens haud se jejunium simpliciter improbasse, sed illud tantum quod incongrue fiebat: secus vero si convenienter agatur, tunc se libenter excipere. Hoc ergo ait: Vos antea pro peccatis vestris cum luctu jejunabatis, quorum causa tantis correpti fuistis calamitatibus: munc autem reditum consecutis congruit vobis haud cum luctu jejunium paragere, sed libenter jucundeque, festo dignum reputantes jejunium; quia nos Dei propinquos facere idoneum est. Decebit enim vos jejunare lælanter, si veritatis ac pacis respectum. habebitis. Atque ut ostendat bonorum magnitudinem quorum gratia decet eos in solemnitate ac lætitia jejuniis uti, sic prosequitur: πράττεσθαι ἀναγκαῖον ἡγεῖτο, ὡς ἂν καὶ τοὺς οἰκείους κατὰ ταυτὸν καὶ τοὺς ἀλλοτρίους παρόντας παιδεύ σειν, ἀναγκαίως μετὰ τὴν τῶν καθεξής διδασκαλίαν επάγει ταυτί, δεῖξαι βουλόμενος ὡς οὐ τὴν νηστείαν ἁπλῶς παραιτεῖται, (p. 490) ἀλλ' ὅτ' ἂν γίγνηται μὴ δεόντως. Εἰ δὲ μετὰ τοῦ προσήκοντος γίγνοιτο, καὶ μάλα γε αὐτὴν ἀποδέχεται γιγνομένην· τοῦτο τοίνυν φησὶν ὅτι, Πρότερον μὲν ὑπὲρ τῶν ἁμαρτη μάτων νηστεύοντες ἐπενθεῖτε τῶν οἰκείων, ὑπὲρ ὧν δὴ καὶ τοσαύταις ἦτε περιβεβλημένοι ταῖς συμφοραῖς· νῦν δὲ ἐπειδὴ τῆς ἐπανόδου τετυχήκατε, ἁρμόττον εἴη ἂν ὑμῖν πένθει μετιέναι τὴν νηστείαν, ἀλλὰ μεθ᾿ ἡδονῆς τε καὶ εὐφροσύνης, ἑορτῆς ἄξιον τιθεμένοις τὸ νηστεύειν ὡς αύταρκες ὂν οἰκειοῦν θεῷ· ἁρμόσει γὰρ ὑμῖν τὸ μεθ᾿ ἡδονῆς νηστεύειν, εἰ ἀληθείας τε τὸ μέγεθος ἐφ᾽ οἷς προσῆκεν αὐτοὺς ἑορτάζοντάς τε ι Στίχ. κ' κγ'. -- «Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ Ἔτι ήξουσι λαοὶ πολλοὶ, καὶ κατοικοῦντες πόλεις πολ λάς· καὶ συνελεύσονται κατοικοῦντες μίαν εἰς μίαν πόλιν λέγοντες, Πορευθώμεν πορευόμενοι δετ θῆναι τοῦ προσώπου Κυρίου, καὶ ἐκζητῆσαι τὸ πρόσ ωπον Κυρίου παντοκράτορος πορεύσομαι καγώ. ο Θαυμαστὸν γὰρ οὐδὲν, φησὶν, εἰ παρ' ὑμῶν γίνοιτο ταῦτα, ὅπου γε πολλοὶ καὶ τῶν ἀλλοτρίων ἐν διαφό ροις πόλεσιν οἰκοῦντες, ἐπὶ ταυτὸν ἀφ' ἑκάστης πό λεως γεγονότες· τοῦτο γὰρ λέγει τό, ο Συνελεύσονται κατοικοῦντες μίαν εἰς μίαν πόλιν.» Διεγερούσε δ καὶ προτρέψονται ἀλλήλους εἰς τὴν ἐνταῦθα παρα σίαν, ὡς ἂν καὶ αὐτοὶ διαμένοιέν τε δεόμενος του Θεοῦ, καὶ παρ' αὐτοῦ πᾶν ὅ τι ἀναμένοντες ἀγαθόν· καὶ εἰρήνης ποιοῖσθε λόγον. Καὶ δεικνὺς τῶν ἀγαθῶν καὶ εὐφραινομένους χρῆσθαι ταῖς νηστείαις, ἐπάγει VERS. 21-23. 328 - «Hæc ait Dominus omni potens: Adhuc venient populi multi, et habitatores urbium multarum. Et qui habitant unam convenient ad alteram civitatem, dicentes: Euntes eamus ut deprecemur faciem Domini, ut quæramus faciem Domini omnipotentis. Pergam et ego.» Nil mirum, inquit, hæc apud vos contingere, siquidem multi alienigenæ diversis in urbibus habitantes, ex unaquaque urbe in unum coibunt: ita enim valet dictio, • Qui habitant unam, convenient ad alteram civitatem. › Hi excitabunt mutuoque hortabuntur ad huc adventandum, ut et ipsi in orando Deo perseverent, atque ab eo quodlibet bonum exspectent. Quare alterutrum hortabuntur dicentes: «Pergametego; › id est, Unusquisque sedulitate ad hujusmodi opus ώσθ' ἕκαστον προτρεπόμενον τὸν ἕτερον λέγειν, utens, ad par studium cæteros quoque excitabit. Deinde dicit, plurimos ex multis diversisque gentibus ventaturos Hierusalem Deum propitiaturi pro peccatis suis, et de qualibet ipsorum necessitate deprecaturi. Mox addit: «Hæc ait Dominus omnipotens Diebus illis apprehendent decem viri ex omnium gentium linguis, apprehendent, Inquaui, Ginebriam viri Julæi dicentes: Veniemus tecum, quia audivimus Deum vobiscum esse. Adeo illustren faciet reliquiarum Israelis reditum, ut multi diversis oriundi gentibus, et illius calamitatis participes, animadversa Dei erga populum suum providentia, apprehenso ipsorum quolibet, eo duce utantur reditus ad urbem Hierusalem, cunctis satis ad id concitatis ex evidenti notione quod vobis adsit κοινωνηκότας ἐκείνης, θεασαμένους τοῦ Θεοῦ τὴν περὶ Deus, teste operum erga vos mirabilitate. Etenim hoc eliam loco decem viros • haud de numero dicit, sed ut multos significet. Exin memorat gentes quæ Dei timore ita se gerent, tum et alias quæ ob superbiam suam nullius peusi rem hanc habebunt. Propterea dicit: (Ρ. 491) • Πορεύσομαι καγώ ο ίνα εἴπῃ, ὅτι ἕκαστος προθυμίᾳ τῇ περὶ τὸ πρᾶγμα κεχρημένος, ἐπὶ τὰ ὅμοια διεγερεῖ καὶ τοὺς ἄλλους· εἶτα ὅτι πλεῖστοι όσοι ἐκ πολλῶν καὶ διαφόρων ἐθνῶν παρέσονται εἰς τὴν Ἱερουσαλὴμ ἐξιλεούμενοί τε τὸ θεῖον ἐπὶ ταῖς ἑαυ τῶν ἁμαρτίαις, καὶ πᾶν ὅτου ἂν δέοιντο παρ' αὐτοῦ ζητοῦντες. Οἷς ἐπάγει· «Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ· Ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις ἐπιλήψονται δέκα ἄνδρες ἐκ πασῶν [ τῶν γλωσσῶν] τῶν ἐθνῶν, καὶ ἐπιλήψονται του κρασπέδου ἀνδρὸς Ἰουδαίου λέγον τος, Πορευσόμεθα μετὰ σοῦ, διότι ἀκηκόαμεν ὅτι ὁ Θεός μεθ' ὑμῶν ἐστιν.» Οὕτω γὰρ λαμπρὸν τῶν ὑπολειπομένων ποιήσεται Θεὸς τὴν ἐπάνοδον, ὥστε πολ λοὺς ἐκ διαφόρων ὄντας ἐθνῶν καὶ τῆς συμφορᾶς κε τὸν λαὸν κηδεμονίαν, ἐπιλαβέσθαι τε ὅτου δήποτε των ἐξ αὐτῶν, καὶ ἡγουμένῳ χρήσασθαι ἐκείνῳ εἰς τὴν ἐπὶ τὴν Ἱερουσαλήμ επάνοδον διεγειρομένων αὐτάρκως ἁπάντων ἐπὶ τοῦτο ἐκ τοῦ γνῶσιν ἀκριβῆ λαβεῖν τοῦ μεθ' ὑμῶν εἶναι τὸν Θεὸν διὰ τοῦ παραδόξου τῶν περὶ ὑμᾶς γινομένων· καὶ γὰρ κἀνταῦθα τὸ δέκα ἄνδρες ο μέμνηται τῶν ἐν τοῖς ἔθνεσι τῶν μὲν ἐργασομένων οὐκ ἐπὶ ἀριθμῷ λέγει, ἀλλ᾽ ἵνα εἴπῃ επολλοί.» Εἶτα τοῦτο δέει τοῦ Θεοῦ, τῶν δὲ δι᾽ ὑπεροψίαν οὐ ποιησαμένων τούτου λόγον. Διὰ φησί· Ita Theodori codex hic et infra, conseutiens cuin Hebræo et antiquis interpretibus. Attamen Gracus lexius, etiam Vaticanus, κατοικοῦντες πέντε πόλεις εἰς μίαν. Sed in Complutensi deest πέντε, quod tamen legebat Arabs interpres.

COMMENTARIUS in zachARIÆ CAP. IX. ΚΕΦ. Θ'. Στίχ. 1-8. - «Λήμμα λόγου Κυρίου ἐν γῇ Εδράχ καὶ Δαμασκός θυσία αὐτοῦ· διότι Κύριος ἐφορᾷ ἀνθρώπους καὶ πάσας φυλὰς τοῦ Ἰσραὴλ, καὶ Ημαθ ἐν τοῖς ὁρίοις αὐτῆς.» Δαμασκηνοί μὲν γὰρ, φησίν, κ' τε τῆς Ἑδραχ καὶ τῆς Ἐμάθ, μετὰ πολλῆς τῆς σπουδές προσάξουσι τῷ Θεῷ θυσίας ὡς ἂν Δεσπότη τοῦ παντός, (p. 492) καὶ μὲν ἀνθρώπους ἐφορῶντι ὡς ἂν ἔργα τε καὶ οἰκέτας ἰδίους, ἐξαίρετον δὲ νέο μοντι τὴν κηδεμονίαν τῷ Ἰσραήλ. «Τύρος καὶ Σιδών, ὅτι ἐφρίνη σαν σφόδρα· καὶ ᾠκοδόμησε Τύρος ὀχυρωμα αὐτῆς, καὶ ἐθησαύρισεν ἀργύριον ὡς χοῦν, καὶ χρυ στον ὡς πηλὸν ὁδῶν. Διὰ τοῦτο Κύριος κληρονομήσει αὐτοὺς, καὶ κατάξει εἰς θάλασσαν τὴν δύναμιν αὐτῆς, καὶ αὐτὴ ἐν πυρὶ καταναλωθήσεται.» Τύριοι μέντοι καὶ Σιδώνιοι ἐπειδὴ μεγάλῳ χρησάμενοι τῷ φρονήματι ὑπερείδον τῆς ἐμῆς θεραπείας, καὶ ἀρκεῖν ἑαυ τοῖς νομίσαντες τῆς τῶν τειχῶν ἐπιμελήσαντο ἀσφα λείες, χρυσόν τε καὶ ἄργυρον πηλοῦ δίκην ἀθροίσαν τες, ἀνάλογον τῆς ἀπονοίας τῆς οἰκείας δέξονται τὴν τιμωρίαν· κτήσεται γὰρ αὐτοὺς ὁ Θεὸς καὶ ταπει τώσει πάντες αὐτοὺς, ἐγγύθεν οὔσῃ τῇ θαλάσσῃ πατων αὐτῶν δύναμιν παραδούς· ἔσται δὲ αὐτὴ πυρὸς ἔργον ἐκ τῶν ἐπιόντων αὐτῇ πολεμίων. Ταῦτα περὶ Τύρου τε καὶ Σιδώνος εἰπὼν, ἐπάγει· ο Στίχ. 85. - 1 Οψεται 'Ασκάλων, καὶ φοβηθή είται· καὶ Γάζα, καὶ ὀδυνηθήσεται σφόδρα· καὶ 'Ακ τάρων, ότι κατησχύνθη ἐπὶ τῷ παραπτώματι αὐτῆς. καὶ ἀπολεῖται βασιλεὺς ἐκ Γάζης· καὶ Ἀσκάλων οὐ μὴ κατοικηθῇ· καὶ κατοικήσουσιν ἀλλογενεῖς ἐν ᾿Αζώτῳ· καὶ καθελώ ύβριν ἀλλοφύλων, καὶ ἐξαρῶ τὸ αἷμα αὐτ τῶν, καὶ τὰ βδελύγματα αὐτῶν ἐκ μέσου ὀδόντων αὐτ τῶν· καὶ ὑπολειφθήσονται καὶ οὗτοι τῷ Θεῷ ἡμῶν· καὶ ἔσονται ὡς χιλίαρχος ἐν τῷ Ἰούδα, καὶ ᾿Ακκάρων ὡς Ἱεβουσαίος.» Βούλεται μὲν εἰπεῖν ὅτι τοὺς ἀλλο τύπος ἐκδέξεται τιμωρία μεγίστη, (p. 493) παραλεκαπότες δὴ τὴν περὶ τὸν Θεὸν θεραπείαν. Λέγει δὲ Ετε πακίλως ἀπαριθμούμενος τὰς πόλεις· ὅτι φόβῳ Δεν Ειπάλων ληφθήσεται, ἐν ὀδύναις δὲ ἔσται Γάζα, Αστέρων σε ἐν αὐτοῖς αἰσχυνθήσεται ἐφ᾽ οἷς ἥμαρτε καὶ δοῦτα δίκην' ἀφανισθήσεται δὲ καὶ τῆς Γάζης ὁ βασιλεὺς, Απεείοπος μὲν οὐκ οἰκουμένης ἔτι· ἀλλοτρίων δὲ τὴν Αζωτον αἰκούντων· ταῦτα δὲ ἐπήγαγεν οὐχ ὅτι τόδε μὲν 5.Σ, τὸ δὲ οὗ· οἷον εἰπεῖν Γάζῃ τόδε, καὶ τόδε οἷον εἰπεῖν Ασκάλωνι, ἀλλὰ κατὰ τὸ οἰκεῖον ἰδίωμα ἐν τῇ διαιρέσει τὸ κοινὸν εἰπὼν, ὅτι ταῦτα περὶ πάντας ἔσται τους αλλοφύλους. Οθεν μετὰ τὴν ἀπαρίθμησιν ἐπΈχει, ο Καὶ καθελώ ύβριν ἀλλοφύλων,» ἵνα εἴπῃ ὅτι, Τερ τάσης αὐτοὺς τιμωρήσομαι τῆς παροινίας· αχωρήσομαι αὐτοῦς ἀνάλογον οἷς ἐξέχεαν αἷμασι τῶν Τραηλιτών, ότι συγκαθελὼν αὐτοῖς καὶ τὰ εἴδωλα Σάντα, 1 δὴ θρησκεύειν ἐδόκουν· ὥστε ἐκ τῆς ἐπαγο μένης αὐτοῖς τιμωρίας, πολλοὺς καὶ τούτων ληφθέν τας τη δει τῶν γινομένων, ἐπὶ τὴν τοῦ Θεοῦ κατα φυγείν λατρείαν, οἱ μεθ' ἡμῶν ἀριθμήσονται χιλιάρχου στοὺς ἐπέχοντες τάξιν. Οὕτως ἑαυτοὺς τῆς ἡμετέρας έστησάμενοι μερίδος περισωθήσονται δὲ οὐχ ἧττον στο Μεβουσαίου καὶ οἱ ἐξ ᾿Ακχάρων τοιοῦτοι· καὶ γὰρ κάνταύθα ἀπὸ τῆς μνήμης τῆς ᾿Ακκάρων τους PATROL. GR. LXVI. CAP. IX. 329 VERS. 1-4. -‹ Assumptio verbì Domini in terra Edrach. Et Damascus sacrificium ejus. Quia Dominus inspicit homines et omnes tribus Israelis,atque Emath in finibus ejus. › Damasceni quidem, inquit, et Edrach incolæ atque Emath, multo cum studio Deo sacrificia adducent ceu omnium Domino, et homines speculanti ceu opera famulosque suos, peculiari vero Israelem providentia tuenti. «Tyrns ac Sidon, quoniam sapientes fuerunt nimis. Et æði - ficavit Tyrus munitiones suas, et thesaurizavit argentum ut pulverem, et aurum sicut lutum viarum. Propterea Doninus possidebit eos, et detrahet in mare fortitudinem ejus, et ipsa igne consumetur.» Tyrii quidem atque Sidonii, quia magna superbia elati cultum meum contempserunt, sibique sufficere putantes, murorum securitatem procurarunt, aurumque et argentum luti instar coacervarunt, dignam insania sua pœnam referent. Occupabit enim eos Dominus, omnesque humiliabit, cunctamı illorum substantiam propinquo mari contradens. Ipsa vero (urbs) ignis præda fiet ab irruentibus in eam hostibus. Ilis de Tyro atque Sidone dictis, prosequitur: VERS. 5-7. • Videbit Ascalon, et timebit; et Gaza, et dolebit nimis; et Accaron, quoniam confusa est super ruina sua: et peribit rex de Gaza, et Ascalon non habitabitur; et habitabunt alienigenæ in Azoto. Et destruam injuriam alienigenarum, et auferam sanguinem eorum de ore ipsorum, et abominationes eorum de medio dentium ipsorum. Et relinquentur et isti Deo nostro; et erunt ut tribuuns in Juda, et Accaron sicut Jebusæus. › Dicere vult fore ut alienigenas pœna maxima corripiat, 330 quia nimirum Dei cultum dereliquerant. Varie autem pœnas illas exponit, urbes enumerans: nempe quod Ascalon timore occupabitur, Gaza dolebit, Accaronem item pudebit, dum peccatorum suorum pœnas luet: quin et Gazæ rex deponetur, et Azotum incolent extranei. Hæc autem elocutus est, non quia hoc quidem futurum esset, et aliud secus: quasi dicat Gazz hoc, illud vero Ascaloni; sed idiotismo suo, quod commune est divisim dicit, nempe quod casus hujusmodi cunctis evenient alienigenis. Ideo post illam enumerationem addit: • El destruam injuriam alienigenarum;» id est, illorum omnem ulciscar vesaniam. Puniam autem illos pœna digna ob effusum Israelitarunı sangu:- nem; idola simul omnia destruens, quæ ipsi adorare videbantur. Atque ita ex inflicto ipsis supplicio, multi ex his timore eventuum correpti, ad Dei cultum confugient; qui vobiscum connumerabuntur, tribuni quodammodo ordinem tenentes, dum se ad vestras partes adjungunt. Salvi autemn fent, haud secus quam Jebusæus; quippe et hi Accaronis cives. Nam hic etiam, commemorata Accarone, quinque satrapiarum homines ad pietatem conversos dicere vult; significans, fore ut

Israelitico populo connumerentur, vtque ita salvi Λ ἐκ τῶν πέντε σατραπειών νεύσαντας πρὸς τὸ δέον. fiant, imminenti pœnæ subtracti, quicunque ex ipsis facti frugi ad rectam vitæ rationem spectaverint. VERS. 8-10. • Et præstabo domui meæ elevationem, quominus in ea fiat cursus et recursus: neque superveniet eis ultra abactor, quia nunc vidi oculis meis.» Validum quoddam populo meo suscitabo auxilium, quod omnes extraneos longe submovebit, neque sinet fines familiarium meorum vingredi, ita ut nemojam invadere audeat, neque regionem vexare ad me pertinentem; siquidem omnino prospicere iis decrevi, 331 et mea providentia dignari. Nam verba, domui meæ, ο de tota regione dicit Israelis, utpote ad se pertinente. Mox manifestius pandens, cujus opera hæc fient, et quisnam a Deo sit electus: ‹ Lætare, inquit, magnopere, filia Sion; prædica, tilia Hierusalem. Ecce res tuus venit tibi justus et salvans: ipse humilis, et insidens jumento et pullo novello. Εt perdam quadrigas ex Ephraimo, et equum de Hierusalem: et dissipabitur arcus bellicus: eritque multitudo, et pax ex gentibus.» Gaude igitur, o Hierusalem, tanto rege tibi divinitus suppeditato, qui tibi aderit, salvare potens populum suum ob insitam sibi divinam vim, et omnimodam adversariis inferet punitionem: qui vili quidem animali insidet, nuper de captivitate egressus, sed multam contrahet fortitudinem ex divina vi: in tantum ut ex Ephraimo et Hierusalem cunctos adversariorum destructurus sit currus, et equitatum universum, et arcum bellicum. Pro eo ac dicat: Omnes profligabit hostes, ut nemo deinceps adversarius Judaicæ regioni supersit. Perdel, inquit, magnum hostium numerum, ac pace omnni prirabit, contritos nimirum ac perditos bello quod ipsemiet geret. ceu εἰπεῖν ἠβουλήθη, δηλῶν ὅτι συναριθμήσονται τε τῷ λαῷ τῷ Ἰσραηλιτικῷ, καὶ περισωθήσονται έκστα σθέντες τῆς ἐπαγομένης αὐτοῖς τιμωρίας, οἳ ἂν ἐξ αὐτῶν σωφρονισθέντες νεύσωσι πρὸς τὸ δέον. των, Στίχ. η -ι'. — Καὶ ὑποστήσομαι τῷ οἴκῳ μου ἀνάστημα τοῦ μὴ διαπορεύεσθαι μηδὲ ἀνακάμπτειν (p. 494) καὶ οὐ μὴ ἐπέλθῃ ἐπ' αὐτοὺς οὐκέτι ἐξελαύ νων, διότι νῦν ἑώρακα ἐν τοῖς ὀφθαλμοῖς μου. Ισχυρὰν δή τινα τοῖς ἐμοὶ προσήκουσιν ἀναστήσω βοήθειαν, ἢ πάντας τοὺς ἀλλοτρίους μακράν διώξεται, ἐπιβαίνειν τῶν ὁρίων οὐκ ἐῶσα τῶν ἐμοὶ προσηκόν ὡς μήτε ἐπιέναι τινὰ τολμαν ἔτι, μήτε ἐπὶ τὴν χώραν ἐλαύνειν τὴν ἐμοὶ προσήκου σαν· ἐπειδήπερ ἅπαξ ἐφορᾶν αὐτοὺς ἐδοκίμασε, τῆς τε προνοίας ἀξιοῦν τῆς ἐμῆς· τὸ γὰρ τῷ οἴκῳ μου, ο πάσῃ τῇ χώρᾳ λέγει τοῦ Ἰσραὴλ ὡς αὐτῷ προσηκούσῃ. Είτα καὶ σαφέστερον ποιῶν δι' ότου περ ἔσται ταῦτα, καὶ τίς ὁ ἐπὶ τοῦτο παρὰ τοῦ Θεοῦ προβεβλημένος· ο Χαίρε σφόδρα, θύγατερ Σιών. κήρυσσε, θύγατερ Ιερουσαλήμ· ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου Ερχεταί σοι δίκαιος καὶ σώζων· αὐτὸς πράος καὶ επιβεβηκώς ἐπὶ ὑποζύγιον καὶ πῶλον νέον· καὶ ἐξολοθρεύσω άρματα ἐξ Εφραίμ, καὶ ἵππον ἐξ Ἱερου σαλήμ, καὶ ἐξολοθρευθήσεται τόξον πολεμικόν· καὶ πλῆθος, καὶ εἰρήνη ἐξ ἐθνῶν. Ὁ Εὐφραίνου τοίνυν, ὦ Ἱερουσαλήμ, τοιούτου σοι βασιλέως παρὰ τοῦ Θεοῦ προβεβλημένου, ὃς παρέστη σοι περισώζειν τε δυνά μενος τοὺς οἰκείους διὰ τὴν προσοῦσαν αὐτῷ θείαν ῥοπὴν, καὶ πᾶσαν τοῖς ἐναντίοις τὴν δικαίαν ἐπάγων τιμωρίαν· ὃς ἐπιβέβηκε μὲν ἐπ᾿ εὐτελοῦς τοῦ ζώου, ἅτε νῦν ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας παραγεγονώς, πολλῆς δὲ ἐπιλήψεται δυνάμεως διὰ τῆς θείας ροπῆς, ὥστε ἀπό τε τοῦ Ἐφραὶμ καὶ ἀπὸ τῆς Ἱερουσαλήμ πάντα μὲν τῶν ἐναντίων ἀφανίσαι τὰ ἄρματα, πάντα δὲ ἵππον καὶ πᾶν τόξον πολεμικόν (p. 495) ἵνα είπη ότι πάντας τροπώσεται τοὺς πολεμίους, ὡς μηδενὶ τῶν ἀφανιεῖ δὲ, φησί, καὶ πλῆθος πολὺ τῶν ἐναντίων, εἰ ἐναντίων, κατὰ τὰ τῆς χώρας εἶναι τῆς Ἰουδαίας ἔτι· ρήνης δὲ πάσης ἐκτὸς αὐτοὺς καταστήσει, ἅτε συντριβομένους τε καὶ ἀπολλυμένους τῷ παρ' αὐτοῦ πολέμῳ. Jam quod hæc de Zorobabele nunc dicantur, exploratum est. Attamen ego miratus sum nonnullos, qui in absurdas abeuntes opiniones, partem quidem dicti hujus de Zorobabele intelligunt, parὍτι μὲν οὖν ταῦτα περὶ τοῦ Ζοροβάβελ ἐνταῦθα λέγεται, δῆλον. Ἐγὼ δὲ ἐθαύμασα τῶν ἐπ' ἄλλους τους τρεπομένων διανοίας, καὶ τὸ μέν τι μέρος ἐπὶ τοῦ Ζοροβάβελ ἐκλαμβανόντων, τὸ δὲ ἐπὶ Δεσπότου tem autem de Christo Domino: quod aliud nihil Χριστοῦ· ὅπερ οὐθὲν ἕτερόν ἐστιν ἢ μεριζόντων τῷ est, nisi inter Zorobabelem et Christum Dominum prophetiæ divisio; quæ summa insania est. Verus autem locorum hujusmodi sensus ille est, quem jam antea me dixisse scio, nempe quod umbra omnium Christi Domini rerum lex fuerit. Multa igitur mire acta, sive circa populum, sive circa nonnullos ad aliquod munus electos, 332 recital hyperbolice de prædictis Scriptura, cum tamen dictio in sensu obvio veritatem non contineat: sed ea tum demum vera comperiuntur, cum de ipso censentur Christo Domino, qui sublata ubique legis umbra, et propria veritate subintroducta, jure maritoque hujusmodi quoque dictionum ostendit veritatem. Tale est illud Abrahamo dictum, quod τε Ζοροβάβελ καὶ τῷ Δεσπότῃ Χριστῷ τὴν προφη τείαν. Εστι δὲ ταῦτα μὲν ἀνοίας τῆς ἐσχάτης· ὁ & ἀληθὴς τῶν τοιούτων νοῦς, ἐκεῖνος ἐστιν δν καὶ πρόσ θεν εἰρηκώς οἶδα, ὅτι σκιὰν ὁ νόμος εἶχεν ἁπάντων τῶν κατὰ τὸν Δεσπότην Χριστόν. Πολλὰ τοίνυν των παραδόξως γινομένων, εἴτε περὶ τὸν λαὸν, εἴτε τοὺς ἐπί τισιν ἐκλεγέντας, λέγει μὲν ὑπερβολικώτερον ἐπ' αὐτῶν ἐκείνων ἡ Γραφή, τῆς λέξεως κατὰ τὸ πρό χειρον τὴν ἀλήθειαν οὐκ ἐχούσης· εὑρίσκεται δὲ ἀλη θῆ τὰ τοιαῦτα, ὅτ' ἂν ἐπ' αὐτοῦ κρίνηται τοῦ Δεστού του Χριστοῦ, ὅς ἐν ἅπασι παύσα; μὲν τοῦ νόμου την σκιάν, ἐπεισαγαγὼν δὲ τὴν ἀλήθειαν τὴν οἰκείαν, εικότως καὶ τῶν φωνῶν τῶν τοιούτων ἐπιδείκνυσι την ἀλήθειαν. Τοιοῦτόν ἐστι τὸ πρὸς τὸν ᾿Αβραάμ, ότι

COMMENTARIUS IN ZACHARIE CAP. IX. • Ἐνευλογηθήσεται ἐν σοὶ καὶ ἐν τῷ σπέρματί σου «Benedicentur in te et in semine tuo omnes πάντα τὰ ἔθνη· ο δηλοῖ μὲν γὰρ τοὺς ἐξ αὐτοῦ γεγο νότες κατὰ τὸ πρόχειρον· ἡ ἀλήθεια δὲ τοῦ ῥήματος ἐπὶ τοῦ Δεσπότου συνίσταται Χριστοῦ, (μ. 496) ἐφ' ούτερ ὄντως ἐνευλογηθῆναι γέγονε τὰ ἔθνη. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τῷ μακαρίῳ Δαυίδ, «Ο θρόνος αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος ἐναντίον μου, καὶ ὡς ἡ σελήνη κατηρτισμένη εἰς τὴν αἰῶνα καὶ θήσομαι εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος τὸ σπέρμα αὐτοῦ, καὶ τὸν θρόνον αὐτοῦ ὡς τὰς ἡμέρας τοῦ οὐρανοῦ.. Τῷ μὲν γὰρ προχείρῳ δοκεῖ τοὺς διαδόχους λέγειν, ἐφ᾽ ὧν διαμένειν ήμελλεν ἡ βασιλεία· ἡ δὲ τοῦ πράγματος ἀλήθεια ἐπὶ τοῦ Δεσπότου δείκνυται Χριστοῦ, οὗ όπως ἡ βασιλεία παντὸς μὲν ἡλίου λαμπροτέρα καθέστηκε, παντὸς δὲ οὐρανοῦ μονιμωτέρα. Τοιοῦτόν ἐστι τὸν ὁ Οὐκ ἐγκατελείφθη ἡ ψυχὴ αὐτοῦ εἰς ᾅδου, οὐδὲ ἡ σὰρξ αὐτοῦ εἶδε διαφθοράν,» όπερ υπερβολικῶς εἰρημένον παρὰ τοῦ μακαρίου Δαυίδ ἐπὶ τοῦ λαοῦ τῶν Ἰσ ραηλιτῶν, ἐπ' αὐτῆς τῆς τῶν πραγμάτων ἀληθείας ὥνται γεγονὸς ἐπὶ τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ. "Οθεν δὴ καὶ τῇ φωνῇ δικαίως ὁ μακάριος ἐχρήσατο Πέτρος λέγων ότι, ο Οὐκ ἐγκατελείφθη ἡ ψυχὴ αὐτοῦ εἰς ᾅδου, οὐδὲ ἡ σὰρξ αὐτοῦ εἶδε διαφθοράν.» gentes ".› Nempe obvius quidem sensus posteros ejus designat; verumtamen dicti veritas in Christo Domino constat, in quo reapse benedici gentes contigit. Tale est etiam illud beato Davidi dictum: ‹ Thronus ejus sicut sol in conspectu meo, et sicut luna perfecta in æternum. Et ponam in sæculum sæculi semen ejus, et thronum ejus sicut dies coeli. Obvio same sensu videtur successores dicere, in quibus regnum perseveraturum erat: sed tamen rei veritas in Christo Domino apparet, cujus vere regnum sole quolibet splendidius est, et quolibet cœlo constantius. Tale denique est Non est derelicta anima ejus in inferno, neque caro ejus vidit corruptionem “; › quod hyperbolice dictum a beato Davide de Israelitarum populo, ipsa rei actæ veritate in Christo Domino conspectum est. Quare et hor dicto usus est jure meritoque beatus Petrus dicens • Non fuisse derelictam animam ejus in inferno, neque carnem ejus vidisse corruptionem ".» Πολλά τοιαῦτα εὕροι τις ἂν, & μακρὸν λέγειν ἐπὶ του παρόντος, ο πρότερον μὲν ὑπερβολικῶς ἐλέγετο, οὐκ ἔχοντα τοῦ λεγομένου τὴν ἀλήθειαν ἀκριβῆ, εὑρίεπεται δὲ οὕτως ἔχοντα, ὥσπερ οὖν εἴρηται, ἐπὶ τοῦ Δεστάτου Χριστοῦ. Τοιοῦτο δή τι καὶ τοῦτό ἐστιν. Ὁ μὲν γὰρ περὶ τοῦ Ζοροβάβελ ἔλεγεν ἐκ τῆς διαδοτῆς τοῦ Δαυΐδ κατά γνώμην Θεοῦ ἡγουμένου τῶν Ἰου δείων, ὤφθη δὲ τὸ πρᾶγμα ἀναντίῤῥητον ἔχον ἐπὶ τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ τὴν ἀλήθειαν· τοῦ μὲν γὰρ καὶ κατὰ τῶν ἐθνῶν τιμωρία μικρά, (p. 497) καὶ ἡ τῶν οίκείων σωτηρία εύτελής· ὅθεν καὶ ἀκολούθως επάγει, ἔτιι Εξολοθρεύσει ἄρματα ἐξ Ἐφραὶμ καὶ ἵππον ἐξ Ἱερουσαλήμ, ιδεικνὺς ὅτι πρὸς τοῦτο αὐτοῖς συμβαλείται εν τῶν πολέμων αὐτοὺς ἀπαλλάττειν. Αληθής Κι ἡ φωνὴ πέφηνεν ἐπὶ τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, ἐφ' ούπερ όντως ένεστι χαίρειν νόμιμόν τε χαρὰν καὶ δι ενεχῆ ἐς ὄντως δίκαιός ἐστιν, ἅτε μετὰ τούτου πάσῃ κρίτων τῇ άκουμένῃ καὶ ὄντως, ὅ γε πάντας ἐξ ἀπὸ αλείας εἰς σωτηρίαν μεθιστας διηνεκῆ καὶ βεβαίαν. Ενταύθα οὖν εἴρηται περὶ τοῦ Ζοροβάβελ συμμετρουμέας της φωνής τίς ἐφ' οὗπερ λέγεται τὰ γεγραμμέσα· ἐν δὲ τοῖς Εὐαγγελίοις ἐπὶ τὸν Δεσπότην ἧκται Ιρσήν, ὃς διὰ πάντων ὦπται, καὶ μέγας καὶ ὕψηὃς καὶ δίκαιος καὶ σώζων και μονίμους τὰς οἰκείας περέχων εὐεργεσίας, ἀμεταθέτους τε παντελῶς καὶ μεταβολὴν οὐδεμίαν δέξασθαι δυναμένας. Τοῦτο μὲν οὖν ἀκολουθότατόν τε καὶ πρέπον καὶ λέγειν καὶ νοεῖν. Το δε μέρος μὲν αὐτοῦ λέγειν εἰρῆσθαι περὶ τοῦ Χρισας, κατιόντας δὲ μεθίστασθαι ἐπὶ τὸν Ζοροβάβελ, καὶ πάλιν ἐπὶ τὸν Χριστὸν ἀπ' ἐκείνου, καὶ πάλιν ἐπὶ τὸν Ζοροβάβελ ἀπὸ τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, οὐθὲν ἔτεμόν ἐστιν, ἢ πρῶτον μὲν ἀλλόκοτον δεικνύντων τὴν προφητείαν, εἶτα τὰς φωνὰς τὰς γραφικὰς ἐξ ἴσου περιζόντων, εἰς τε τὸν οἰκέτην καὶ τὸν Δεσπότην· Let καὶ τὸ λέγειν εἰς ἀπόδειξιν τοῦ μὴ τῷ Ζοροβά Multa hujusmodi comperire licet, quæ in præsenti percensere longum esset; quæ dicta fuere Ιyperbolice, quoniam dicta rei veritaten accuratam non continent; sed tamen reapse ita se habent, ut diximus, in Christo Domino. Talis est hic, de quo agimus, locus. Propheta quidem de Zorobabele dicebat, homine de stirpe Davidis, Dei voluntate Judæorum duce; sed res demum ἡ evidente veritate patuit in Christo Domino. Nam Zorobabel exiguas de gentibus pœnas sumpsit, et 333 suorum tenuem salutem patravit; unde mor addit: 4 Perdet currus ex Ephraimo et equum ex Hierusalem, ostendens fore ut his actis contingat illis bello liberari. Veras autem dictio apparuit in Christo Domino, in quo vere licet lætari constante perpetuaque lætitia. Is enim vere justus est, quippe qui universum mundum judicat; vereque salvat, quandoquidem omnes ex perditione ad salutem transtulit firmam atque perennem. Hic igitur de Zorobabele sermo est, coarctata dictione ad illum de quo Scriptura loquitur. Verum in Evangeliis ad Christum Dominum trahitur; qui per omnia visus est magnus, excelsus, justus, ac salvator, stabilia sua præbens beneficia, immobilia prorsus et nulli mutationi obnoxia. Sic, inquam, maxime consentaneum est et loqui et cogitare. At vero partem quidem vaticini affirmare de Christo loqui; et mox progrediendo transferre ad Zorobabelem; rursusque ab hoc ad Christum, et denuo ad Zorobabelem a Christo Domino; nihil est aliud quam primo quidem absurdam ostendere prophetiam; deinde Scriptura vocabula æquis partibus distribuere inter servum ac dominum. Namque et dicere, ob demonstrandum non convenire dicta Zorobabeli, dicere, inquam, apud prophetam legi, ** Gen. 151, 4. "Psal. LXXXv||ı, 38. • Pšal. xv, 10. "Act. 11, 31. * Joan. xii, 15.

• Adveniat, cum tamen jam de captivitate rediisset cum reliquis Zerobabel, hoc satis frigidum superfluumque est, et hominis divinarum Scriplararum imperiti. Certe et illud: Tanquam ovis ad occisionem ductus est ",» non tanquam futurum, sed tanquam preteritum effertur: non enim dixit, ducetur, sed, ‹ ductus est: quare ne hoc quidem Christo Domino quadraret, juxta sapientissimorum horum ratiocinium, quos potius scire oporteret lenipo· rum variamn enallagen apud divinam Scripturam; quod nos copiose satisque in Psalmorum ac Prophetarum interpretatione 334 docuimus. Hoc a11tem loco ne usus quidem dictionis, si quis eam ad normam temporis exigat, Christi Domini adventui congruit; hic enim post multum tempus futurus eral; at propheta non ait, Aderit, quod de re futura dici oportebat, sed, Adventat, quod de rebus instantibus, et quæ illico funt, dici solet. Sane juxta horum interpretandi rationem, plura quoque alia invenientur supervacue apud prophetam posita: quia Jesu quoque nunc detrabi dicit sordida vestimenta, quæ captivitatis indicia erant; quanquam exploratum est ipsum pariter cum Zorobabele jam rediisse, captivitate liberum, et sacerdotali habitu indulum. Quamobrem et beatum Aggæum prophetam communiter tum Zorobabeli, tum Jesu, dicere apparet suscipiendam esse templi zdiacandi curam; ponæque mensuram nunc ablatam, “una cum Israelis peccato, ait Babylonem transla- - tan. Attamen jam Cyrus Persarum rex de capti vitate populum emiserat, Babylonemque vastaverat. Porro constat dici hæc a propheta regnante - Dario, qui fuit quartus a Cyro. Quare intempestirum fuisset, juxta talis sententiæ auctores, dicere nunc fieri, quæ olim et multo tempore ante evenerant. Sed enim perspicuum est res quidem illas jam evenisse, prophetam vero revelatione illustra- · tum easdem nunc cognoscere peractas fuisse: ut sic universus populus certior fieret, nihil eorum quæ acta fuerant, casu vel per se contigisse, sed divina voluntate ac decreto comparata esse quæ- “cunque ipsis acciderant bona. Quamobrem haud absurdum est, nunc etiam de populi futuris casibus • sub Zorobabetis regno, Dei sententia ad id electi, loquentem prophetam, dicere Adventat justus et salvator; › ut significet adesse illum ad id negotii, et a Deo regem electum, ut ea præstet, quæ in -subsequentibus, pro populo ab eo peracta fuisse, dicit. 335 VERS. 10-12. Sed hactenus a nobis ob tradendam accuratiorem doctrinam dictum sit. Jam propheta de Zorobabele loquens, deque eodem nunc er Isa. LIII, 7. Granditer libereque nore suo criticas hermeneuticæ regulas tradidit hoc loco Theodorus; quibus tamen, tum hic tum alibi, nonnisi ex communiore δελ προσήκειν τὰ εἰρημένα, ὅτι ἔρχεται ὁ προφήτης Εφη, καίτοι γε πάλαι τοῦ Ζοροβάβελ ἀπὸ τῆς αἰχμαλω σίας μετὰ τῶν λοιπῶν ἐπανεληλυθότος, (p. 688) ψυχρή λογίας ἐστὶ περιττῆς καὶ ἀπειρίας τῶν θείων Γραφών. Τὸ γοῦν, ο Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, ο οὐχ ὥσπερ μέλλοντος, ὡς περιγεγονότος δὲ ἤδη λέγει· οὐ γὰρ ᾿Αχθήσεται εἶπεν, ἀλλ' Ἤχθη· ὡς οὐκ ἂν ἁρμόσειεν οὐδὲ τοῦτο τῷ Δεσπότῃ Χριστῷ κατὰ τὸν τῶν σοφωτάτων λόγον, οὓς ἐχρῆν εἰδέναι τῶν χρόνων τὴν ἐναλλαγὴν ποικίλην οὖσαν ἐπὶ τῆς θείας Γρα φῆς, ὅπερ οὖν διὰ πολλῶν ἡμεῖς ἐν τῇ τῶν Ψαλμών ἑρμηνείᾳ, καὶ ἐπὶ τῶν προφητῶν ἐδείξαμεν αυτάρ κως. Ἐνταῦθα μέντοι γε οὐδὲ ἡ χρήσις τῆς φωνῆς, εἰ δή τις αὐτὴν κατὰ τὸν χρόνον κρίνοι, ἁρμόττουσα τη τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ παρουσίᾳ· ἡ μὲν γὰρ μετά πολὺν ἔμελλεν γενέσθαι τὸν χρόνον, ὁ δὲ οὐκ Ἐλευσε ται εἶπεν, ὅπερ ήρμοττεν ἐπὶ τοῦ μέλλοντος εἰπεῖν, ἀλλ' ο Έρχεται, ὅπερ εἴωθεν ἐπὶ τῶν ἐγγὺς καὶ παραχρήμα γινομένων λέγεσθαι. Κατὰ δέ γε τοῦτον αὐτῶν τὸν λόγον πολλὰ καὶ ἕτερα περιττώς εὑρεθήσεται κείμενα παρὰ τῷ προφήτῃ· ἐπεὶ καὶ τοῦ Ἰησοῦ νῦν ἀφαιρεῖσθαι λέγει τὰ ῥυπαρὰ ἱμάτια, ἅπερ ἦν δήλω σις τῆς αἰχμαλωσίας, νῦν τε αὐτῷ τὸ ἱερατικόν περιτίθεσθαι σχῆμα· καίτοι γε δῆλον ὅτι καὶ αὐτὸς μετὰ τοῦ Ζοροβάβελ ἐληλύθει, ἀπαλλαγείς τε τῆς αἰχμαλωσίας καὶ ἐν τῷ τῆς ἱερωσύνης σχήματι καθ εστώς. Οθεν καὶ ὁ προφήτης μακάριος Αγγαίος κοινῇ πρὸς τὸν Ζοροβάβελ καὶ πρὸς αὐτὸν φαίνεται λέγων τὸ χρῆναι τῆς οἰκοδομῆς τοῦ ναοῦ φροντίσαι, καὶ τὸ μέτρον δὲ τῆς τιμωρίας νῦν ἀφαιρεθὲν μετά τῆς ἁμαρτίας τοῦ Ἰσραήλ, φησὶν εἰς Βαβυλῶνα ἀπὸ ενηνέχθαι. Καίτοι γε Κύρος μὲν ὁ τῶν Περσῶν βασι λεὺς τῆς τε αἰχμαλωσίας ἀπέλυσε τὸν λαόν, (β. 499) καὶ τὴν Βαβυλῶνα καθεῖλε· φαίνεται δὲ ταῦτα ἐπὶ Δαρείου τοῦ βασιλέως λέγων ὁ προφήτης, ὃς τέταρ τος ἦν ἀπὸ Κύρου· ὥστ᾽ οὐκ εἶχε καιρόν, κατά γε τοὺς τῶν τοιούτων νομοθέτας, νῦν λέγειν γίνεσθαι δ πάλαι καὶ πρὸ πολλοῦ γεγόνει τοῦ χρόνου· ἀλλ᾽ εἰ δῆλον ὅτι τὰ μὲν πράγματα γέγονεν, ὁ προφήτης δὲ δι' ἀποκαλύψεως ὁρᾷ νῦν αὐτὰ γινόμενα, ὡς ἂν καὶ γεγονότων οἱ τοῦ λαοῦ μάθοιεν πάντες, ὅτι μηδέν ἀπὸ ταυτομάτου γέγονε, θείᾳ δὲ βουλήσει καὶ ὅμῳ ἐπιτετέλεσται δὴ πάντα τὰ περὶ αὐτοὺς ἀγαθά· ὥστ' οὐδὲν ἀπεικὸς ἦν, καὶ νῦν περὶ τῶν προσεσομένων τῷ λαῷ διὰ τῆς τοῦ Ζοροβάβελ βασιλείας κατὰ Θεοῦ γνώμην εἰς τοῦτο προχειρισθέντος λέγοντα τὸν προ φήτην εἰπεῖν, ὅτι ο Έρχεται δίκαιος καὶ σώζων, ο ὡς ἂν δηλώσειεν ὅτι ἐπὶ τούτοις πάρεστί τε καὶ πρὸς τὴν βασιλείαν ἐξείλεκται παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τὸ ποιήσει ταῦτα, ἅπερ οὖν ἐν τοῖς ἑξῆς περὶ τὸν λαὸν δι' αὐτοῦ γεγενῆσθαί φησιν. Στίχ. ι-ιβ'. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εἰς ἀκριβεστέραν εἰρήσθω διδασκαλίαν 'Ο δὲ προφήτης περὶ τοῦ Ζοροβάβελ λέγων, καὶ περὶ αὐτοῦ δὴ τὰ νῦν προφη norma sanctorum Patrum utemur. Conferantur certe in hoc Zacharia capitulo Hieronymus, Theodo relus, Cyrilis. Ad Joannis autem sui, 15, locum S

COMMENTARIUS IN ZACIIARIÆ CAP. IX. τεύων, εἰ καί τινα φαντασίαν ὡς προφήτης καὶ αὐτὸς 4 vaticinans, siquidem phantasiam quamdam de futu περὶ τῶν μελλόντων εἶχεν, ἐπάγει «Κατάρξει ὑδάτων ἀπὸ θαλάσσης ἕως θαλάσσης, καὶ ἀπὸ ποταμῶν ἕως διεκβολών γῆς.» Υπερβολικῶς καὶ τοῦτο κατὰ τὸ εἰωθὸς εἰρηκώς, ὅτι πολλῶν περιγενήσεται τῶν ἐν αντίων, καὶ πολλήν καθέξει χώραν, Ἰουδαίοις τὴν εύχησιν αὐτῆς παραδούς. Τοιοῦτός ἐστι καὶ παρὰ τῷ μακαρίω Δαυὶδ ὁ ἑβδομηκοστός α' ψαλμός, ἐν εὐχῆς σχήματι δήλωσιν ἔχων τῆς κατὰ τὸν Σολομῶνα εὐιστορίες, ένθα φησίν·. Πρὸ τοῦ ἡλίου διαμενεῖ τὸ βημα αὐτοῦ, καὶ πρὸ τῆς σελήνης γενεάς γενεῶν· (ρ. 500) καὶ κατακυριεύσει ἀπὸ θαλάσσης πως θα λίστη, ἀπὸ ποταμῶν ἕως περάτων τῆς οἰκουμένης· ο ὦ γάρ δηλονότι ὑπερβολικώς είρηται καὶ ταῦτα; εἶτα ἐπάγει, ο Καὶ σὺ ἐν αἵματι διαθήκης σου ἐξαπέστει λες δεσμίους του ἐκ λάκκου οὐκ ἔχοντος ὕδωρ· καὶ καθίσεσθε ἐν ὀχυρώματι δέσμιοι τῆς συναγωγῆς, καὶ ἀντὶ μας ἡμέρας παροικεσίας του διπλᾶ ἀνταποδώσω σου, ο Ἐν ἅπασι δὴ τούτοις μάλιστα τὰ περὶ τὸν δὼν ἐσόμενα ἐν ταῖς τοῦ Ζοροβάβελ ἡμέραις μηκαι· πρὸς ἐν λέγει ὅτι πολλοὺς ἀνελών, καὶ πολλῶν αίματα εκχέας, καὶ τῇ τῶν ἐναντίων ἀναιρέσει ώσπερ τιεί συνθήκαις βεβαιώσας ἑαυτῷ τὴν τοῦ λαοῦ βασιλείαν, ἀπαλλάξει μὲν ἅπαντας κινδύνων μεγίστον, ἐν οἷς ὥσπερ ἐν λάκκῳ τινὶ διάγουσιν ὕδωρ εὐκ ἔχοντι, ἵνα εἴπῃ, ἀπαραμυθήτοις κακοῖς ψυχα γωγίες ἔχουσιν οὐδεμίαν· διαμενεῖτε δὲ οἱ πάλαι δέ σμιος τῆς τῶν Ἰουδαίων συναγωγής μετὰ πολλῆς τῆς ἀσφαλείας διάγοντες ἐν τοῖς οἰκείοις τῇ προεστῶτος ἰγῶν ἀσφαλείς· ὥστε ἀνθ' ὧν πεπόνθατε, όπηνίκα τῶν παρόντων ἀγαθῶν γενέσθαι τὴν ἀντίδοσιν. Στίχ. ιγ. - Εἶτα ἀκολούθως ἐπάγει ο Διὰ είναι ενέτεινά σε ἐμαυτῷ, Ιούδα, ὡς τόξον, έπλησα τῷ Εφραίμ· καὶ ἐξεγερῶ τὰ τέκνα Σιὼν ἐπὶ τὰ τότε τῶν Ἑλλήνων, καὶ ψηλαφήσω σε ώς ρομα ρείαν μαχητοῦ. Ὁ Ἰούδα καὶ Ἐφραὶμ λέγει, ἵν᾿ ἐκ μέρους του κυριωτάτου τὸ σύστημα τῶν Ἰουδαίων είπε. (ρ. 501) Ὡς τόξον τοίνυν ἐντεταμένον κατά τῶν πολεμίων ὑμᾶς ἐργάσομαι ισχυρούς, ώστε κατὰ πάντων τῶν ἐπεληλυθότων ὑμῖν ἀλλοτρίων μετὰ πολ τῆς ὑμᾶς ὁρμήσαντας τῆς προθυμίας πολὺν αὐτῶν Εργάζεσαι τὸν φόνον· καὶ ὅσον εἰκὸς ἐξ ἀνδρὸς γενέσθαι ἐν μάχαις καὶ πολέμοις καὶ φόνοις τὸ ξίφος ἐπὶ γυμνάζοντος τὸ οἰκεῖον. Καὶ ὅθεν ταῦτα αὐτοῖς παρέστει δηλών, ο Καὶ Κύριος ἐπ' αὐτοὺς ὀφθήσεται, καὶ ἐξελεύσεται ὡς ἀστραπὴ βολὶς αὐτοῦ· καὶ Κύριος * Μεός ὁ παντοκράτωρ ἐν σάλπιγγι σαλπιεῖ, καὶ ἐκποκάπεται ἐν τέλῳ ἀπειλῆς αὐτοῦ· Κύριος παντοκράτωρ να μεσαεί αὐτῶν· καὶ καταναλώσουσιν αὐτοὺς, καὶ καταχώσουσιν αὐτοὺς ἐν λίθοις σφενδόνης, καὶ ἐκπίον και το αίμα αὐτῶν ὡς οἶνον, καὶ πλήσουσι τὰς φιάλας έλαβα, ὡς θυσιαστήριον, ο Γενήσεται δὲ ταῦτα, φησίν, Επαιξε Θεός στρατηγῶν ὑμῖν φοβερὸν κατὰ τῶν έχαστο μένων ὑμῖν ἀνατείνει τὸ ὄμμα, ἀστραπής εχιν ἐπιπέμπων αὐτοῖς τὰ ξίφη· καὶ ὥσπερ τινί ** Psal. List, 5–8. famiær Augustinus in Joan. serm. 51, Chrysostomus lems in Joan. homil. 66, Cyrillus. comm. in Joan. 4p. T. IV. p. 698, denique Theophylactus opp. T. ris rebus ipse quoque ceu propheta habebat, addit: ‹ Dominabitur aquis a mari ad mare, et a ſluminibus usque ad exitus terræ.» Hyperbolice hoc etiam more suo dicit, quod nenape multos superabit hostes, multamque obtinebit regionem, quam Judæis incolendam tradet. Talis est etiam apud beatum Davidem septuagesimus primus psaimus, sub prccis specie declarans Salomonis prosperitatem, ubi ait: «Ante solem permanebit nomen ejus, et ante lunam per generationes generationum. Et dominabitur a mari ad mare, et a Aluminibus usque ad terminos terræ“., Nonne et hæc hyperbolice dicta fuerunt! Mox subdit: «Et tu in sanguine testamenti tui emisisti captivos tuos de lacu aquam non habente et sedebitis in munitio-` ne captivi Synagoga: et pro uno die peregrinationis tuæ, duplicia tibi retribuam.» In his omnibus res præcipue Gogi futuras Zorobabelis ætate innuit: cui dicit fore ut, multis interemptis et multorum sanguine eiuso, et adversariorum cæde, quasi foedere quodam, populi sibi regno asserto, fore, inquam, ut omnes maximis periculis expediat, in quibus tanquam lacu quodam aquis carente degunt, id est in malis solatio omni et recreatione carentibns. Perseverabitis autem qui olim eratis Judæi captivi, multa cum securitate in patria sub præsidis vestri tutela. Quare pro iis quæ passi estis captivitatis tempore, multo major vobis præsentium bonorum copia retribuetur. ἐν αἰχμαλωσίαις ἦτε διάγοντες, μείζονά σου πολλῷ - 336 VERS. 13-17. — Postea prosequitur: «Propterea Lelendi te mibi, Juda, ut arcum; replevi Ephraimo. Et concitabo filios Sion adversus filios. Græcorum, et attrectabo te tanquam gladium bellatoris. › Judam atque Ephraimum dicit, ut a parte· principaliore nationem Judæorum denotet. Quasi arcum itaque extentum adversus hostes faciam vos validos, ut multa cum alacritate contra omnes ex-- traneos aggressores impetum facientes, copiosam › illorum occidionem patretis: nempe prout viro deceret in puguis bellisque et cædibus gladiùm suum vibrare consuelo. Atque hæc undenam illis sint obventura docens, Et Dominus, inquit, supra eos· apparebit, et exibit quasi fulgur sagitta ejus. Εt Dominus Deus omnipotens tuba canet, et procedet in procella minarum suarum: Dominus omnipotens tuebitur eos. Et illos pessumdabunt, et obruent eos lapidibus funda ejaculatis, et bibent sanguinem illorum quasi vinum, et implebunt phialas oleo, sicut altare.» Fient hæc, inquit, quia Deus, bellorum vestrorum dux, terribilem adversus hostes oculum intendit, fulguris instar immittens eis gladios: el. tanquam classico quodam, virtute sua, vos omnes ad belluin concitans, dux vester erit, minis suis Et 1, p. 673, ed. Ven., qui omnes prophetiam de: Christo simpliciter intelligunt,

cunctos quatiens adversarios: tantasque vobis favo- σάλπιγγι τῇ οἰκείᾳ δυνάμει πάντας ὑμᾶς εἰς τὸν τό re suo suppetias feret, ut incolumitate vobis manente, adversarios omnes interimatis, et lapidum ictibus obruatis; sanguinem denique illorum propter nimiam effusionem propemodum bibere videamini, dum cædi illorum multa cum alacritate indulgelis. Atque ita post victoriam plenas oleo phialas, sacrificii instar Deo offeretis, ob demonstrandam (Dei) clementiam, a qua tantas vires impetrastis. Mox subnectit fore ut Deus suos omnes salvet, ovium instar incolumes custodiens; cujus rei causam recitans, Quia lapides sancti, inquit, volvuntur super terram 337 ejus, quia si quid bonum, ejus; el si quid pulchrum, ejus. s Multi enim, inquit, inter vos invenire est virtutis studiosos, qui cum reliquis hominibus in terra repere videntur, ignoti pluribus. At Deus horum gratia, ne reliquos quidem despiciet. Nam quidquid bonum pulchrum que est, opus illius est: ideoque sanctorum et virtytis sectatorum sibimet vindicans passiones, paratus est alteri quoque propter illos bene facere. Posthinc ubertatem quoque ipsis nuntians post hostium cadem, pergit dicere: λεμον διεγείρας, προηγήσεται ὑμῶν, τῇ ἀπειλή τη ἰδίᾳ πάντας σαλεύων τοὺς ἐναντίους· τοσαύτην τε ὑμῖν παρέξει διά τῆς οἰκείας συνεργίας τὴν βοήθειαν, ὥστε ὑμᾶς ἀβλαβείς διαμείναι, καὶ τοὺς ἐναντίους καταναλώσαι πάντας· καὶ ταῖς τῶν λίθων καταχώσει βολαῖς, τὸ αἷμά τε αὐτῶν τῇ ὑπερβολῇ τῆς ἐκχύσεως μόνον οὐκ ἐκπιεῖν, πολλῇ τῇ τῆς ἀναιρέσεως αὐτῶν προθυμίᾳ κεχρημένους· ώστε μετὰ τὴν νίκην πλη ρώσαντας ὑμᾶς ἐλαίου φιάλας, θυσίας δίκην τῷ θεῷ προσκομίσαι, (p. 502) εἰς ἔλεγχον τῆς φιλανθρωπίας δι' ήν τετυχήκατε τῆς τοσαύτης δυνάμεως. Τούτοις ἀκολούθως επάγει, ὅτι πάντας τοὺς οἰκείους περισ σώσει Θεός, προβάτων δίκην ἀβλαβεῖς φυλάττων καὶ τὴν αἰτίαν λέγων, ο Διότι λίθοι ἅγιοι κυλίονται ἐπὶ τῆς γῆς αὐτοῦ· ὅτι εἴ τι ἀγαθὸν, αὐτοῦ· καὶ εἰ τι καλόν, αὐτοῦ. • Πολλοὺς μὲν γὰρ ἐν ὑμῖν εἶναι συμβέβηκε, φησίν, ἀρετῆς ἐπιμελομένους, οι μετά τῶν λοιπῶν ἀνθρώπων ἐπὶ τῆς γῆς ἔρπειν δοκοῦσιν, ἀφανεῖς ὄντες τοῖς πολλοῖς· Θεὸς δὲ δι᾽ ἐκείνους οὐδέ τοὺς λοιποὺς περιόψεται· ἐπειδὴ πᾶν ὅ τι ἀγαθόν τε καὶ καλὸν, ἔργον αὐτοῦ· διὸ δὴ καὶ τῶν ἁγίων καὶ πρὸς ἀρετὴν βλεπόντων οικειούμενος τὰ πάθη, έτοιμός ἐστι καὶ ἑτέρους ὑπὲρ αὐτῶν εὐποιεῖν. Εἶτα καὶ εὐστηρίαν αὐτοῖς εὐαγγελιζόμενος μετὰ τὴν τῶν πολεμίων σφαγὴν, ἐπάγει CAP. X. VERS. 1-3. ‹ Petite a Domino pluviam opportunam, matutinam et serotinami. Dominus fecit phantasias, et imbrem hiemalem dabit eis, unicuique herbam in agro.» Ab ipso postulate pluvias, idoneas frugum proventui: qui multo cum terrore solitus aerem conturbare, et mentem omnium commovere terræ incolarum magnitudine phænomenorum, pluviam potest congruentem vobis suppeditare, ut omnia de tellure enascantur vobis necessaria: namque berbam generatim dicit pro quolibet fructu; veluti est illud: Germinet terra herbam feui ";; ubi constat cuncta denotari quæ de terra nascuntur germina. Deinde rursus salutaris monitionis causa, praeterita mala commemorans, addit: • Quoniam bi qui loquebantur, locuti sunt labores, et divini falsas visiones, et somnia fallacia narrabant, et vane consolabantur. Ideo arefacti sunt sicut oves, et aflicti sunt, quia non erat sanatio. Super pastores concitatus est furor meus, et agnos meos visitabo. > Olim quidem, inquit, quando divinis attendebatis multa cum falsitate vobis omnia dicentibus, et prophetis vestris neglectis, dictis illorum potius credebatis; tunc vos insanabiles et inemendabiles 338 nactus, tanquam ovee suppliciis tradidi, pari ira adversus duces et adversus subditos utens, qua et hos et illos simul perdidi. Atque hæc quidem ob illa tunc pertulistis. VERS. 4-7. • Nunc vero quid? «Et visitavit Dominus omnipotens gregem suum, domum Judæ, › * Gen. 1, 11. Στίχ. α' γ'. - ι Αἰτεῖσθε παρὰ Κυρίου ὑετὸν καθ' ώραν πρώϊμον καὶ ὄψιμον· Κύριος ἐποίησε φαντα σίας, καὶ ὑετὸν χειμερινόν δώσει αὐτοῖς, ἑκάστῳ βοτάνην ἐν ἀγρῷ.» Παρὰ τούτου δὴ καὶ ὑετούς απ τεῖτε ἐπιτηδείους εἰς τὴν τῶν καρπῶν φοράν· δ; εἰωθὼς μετὰ πολλοῦ τοῦ φόβου συστρέψειν τὸν ἀέρα, καὶ φαντάζειν ἅπαντας τοὺς ἐπὶ τῆς γῆς τῷ μεγέθει τῶν γινομένων, αὐτάρκης ὑετὸν ὑμῖν παρασχεῖν τὸν καθήκοντα, ὥσθ' ἅπαντα φύειν ἐκ τῆς γῆς τὰ ὑμῖν ἀναγκαῖα· βοτάνην γὰρ κοινῶς τοὺς καρποὺς λέγει οἷόν ἐστι καὶ τὸ, ο Βλαστησάτω ἡ γῆ βοτάνην χόρτου εὔδηλον γὰρ ὅτι κἀκεῖ πάντα λέγει τὰ ἐκ γῆς φυόμενα τῶν σπερμάτων. Εἶτα πάλιν ἐπὶ σωφρονισμῷ τῶν προειληφότων αὐτοὺς ὑπομιμνήσκων ἐπάγει· «Διέ ἀποφθεγγόμενοι ἐλάλησαν κόπους· καὶ οἱ μάντις δράσεις ψευδεῖς καὶ τὰ ἐνύπνια ψευδή ελάλουν. (ρ. 503) μάταια παρεκάλουν· διὰ τοῦτο ἐξηράνθησαν ὡς πρόβατα, καὶ ἐκακώθησαν, ὅτι οὐκ ἦν ἴασις· ἐπὶ τους ποιμένας παρωξύνθη ο θυμός μου, καὶ ἐπὶ τοὺς ἀμνούς μου ἐπισκέψομαι.» Πάλαι μεν γάρ, φησίν, όπηνίκα τοῖς μάντεσι προσείχετε μετά πολλοῦ ενώ ψεύδους ἅπαντα διαλεγομένοις ὑμῖν, καὶ δὴ τῶν μὲν προφητῶν ἡμελεῖτε τῶν ἐμῶν, τοῖς παρ᾽ ἐκείνων δὲ λεγομένοις ἐπείθεσθε μᾶλλον, τότε δὴ ἀνίατά τε καὶ ἀδιόρθωτα τὰ καθ᾽ ὑμᾶς εὐρών, ώσανεί πρόβατα τιμωρίαις ἐκδέδωκα, ἑνὶ τῷ θυμῷ, ἐπί τε τοὺς ἡγου μένους, ἐπί τε τοὺς ὑπηκόους χρησάμενος, ᾧ δὴ κάτ κείνους κατὰ ταυτὸν ἀπώλεσα καὶ τούτους· τότε μὲν δὴ καὶ τοιαῦτα ὑπὲρ ἐκείνων πεπόνθατε. Στίχ. δ.5'. Νυνὶ δὲ τί; < Καὶ ἐπισκέψεται Κύ ριος ὁ παντοκράτωρ τὸ ποίμνιον αὐτοῦ, τὸν οἶκον

E65 COMMENTARIUS IN ZACHARIÆ CAP. X. Ἰούδα, ο καὶ τὰ ἑξῆς, ὧν ὥστε μὴ μηκύνειν, τὴν λέ- et reliqua, quae nunc, ne prolixus sim, contextum totum in præsenti recitare omittens, sensum ejus exponam, Deo favente, propheticis verbis bunc accommodans, ut eum lectores cognoscant. Ait enim Sollicitus ero de domo Judæ, quam ut gregemn mibi proprium reputo. Fient aulem validi adversus hostes in bellis plus quam validus equus a bellicoso viro in hostes adactus. Ex hac enim domo, prævidi oportere Zorobabelem eligi; reque vera inde eum sumptum regia dignitate donavi; validumque ipsum, et iram adversus hostes spirantem feci, quia prorsus de Judæ tribu decrevi procedere prins cipes, quos semper populi duces esse in bellis de cebit: namque hostes suos præliando superaturi sunt, ut eos conculcare luti instar possint quod in ξεν άπασαν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐκτιθέναι παρεῖς, τὸν τοῦν ἐρῶ, Θεοῦ χάριτι, ταῖς προφητικαῖς λέξεσιν αὐτ τὸν εἰς τὴν τῶν ἐντυγχανόντων κατανόησιν ἐφαρμό των, λέγει γάρ, ὅτι Επιμελήσομαι τοῦ οἴκου Ἰούδα της ὥσπερ ποίμνιον ἴδιον ἐθέμην· γενήσονται δὲ Ισχυροί κατά τῶν ἐναντίων ἐν τοῖς πολέμοις, μᾶλλον ἡ ἱππος ἰσχυρὸς ὑπὸ ἀνδρὸς πολεμιστοῦ κατὰ τῶν πολεμίων ἐξελαυνόμενος· ἐξ αὐτοῦ γὰρ, λέγω δὴ τοῦ Ἰούδα, προείδαν χρῆναι τὸν Ζοροβάβελ προβληθῆναι, κἀκεῖθεν αὐτὸν λαβὼν εἰς τὴν βασιλείαν ἔταξα, ισχυ μόν τε αὐτὸν καὶ θυμοῦ πνέοντα κατὰ τῶν ἐναντίων ειργασάμην, ἐπειδὴ καὶ καθάπαξ ἐκ τῆς Ἰούδα φυλῆς ώρισε προϊέναι τοὺς ἄρχοντας, (p. 50%) τὓς καὶ προηγείσθαι προσήκεν ἐν τοῖς πολέμοις πάντοτε τοῦ Ἀφοῦ· ἐπεὶ καὶ κατακρατήσουσιν οὕτω τῶν ἐναν- viis a transeuntibus Leritur. Tanta, inquit, hostes clade afficientur, ut repugnare nequeant. At mei grandi fiducia contra adversarios omnes pugnabunt, divinum sibi affore auxilium credentes. Tunc pudebit hostes qui equis suis magnopere gloriantur: at isti magui fortesque apparebunt, ope mea ipsis suppeditata. Dicit enim donium Judæ et domuni Josephi, ut populum denotet, a parte totumn appellans. Efficiam vero ipsis tutum in patria incolatum: quoniam eos diligens, nolui ipsos providentia mea procul abjicere: sed illis semper adero, et in angustiis auxilium meum implorantes exaudiam; et in præliis superiores discedent 339 (nam cum Ephraini tribum dicit, rursus a parte populum designat), ita ut victores cæde hostium magis gavisuri sint, quam illi qui vino pleni exsultant. είχαν ἐν τοῖς πολέμοις, ὥστε καταπατεῖν αὐτοὺς πλοῦ δίκην ἐν ὁδοῖς ὑπὸ τῶν διεόντων πατουμένου Οπως ἐκτείνονται, φησίν, οἱ πολέμιοι πάσχοντες μὲν, ἀντιμηχανάσθαι δὲ δυνάμενοι οὐθέν· καὶ θαῤῥοῦντες δν πρὶς πάντας παρατάξονται τοὺς ἐναντίους, τὴν θείαν αὐτοῖς παρείναι πιστεύοντες βοήθειαν· τότε εἰσχυνθήσονται μὲν τῶν πολεμίων οἱ ἐφ᾽ ἵπποις μέγα φρονούντες· φανήσονται δὲ οὗτοι μεγάλοι τε καὶ Ισχυροί τῇ ἐμῇ βοηθείᾳ· οἶκον γὰρ Ἰούδα καὶ οἶκον Ιωυσής, ἵνα εἴπῃ τὸν λαὸν, ἐκ μέρους τὸν ὅλον όνομέζων παρέξω τε αὐτοῖς ἀσφαλῆ τὴν ἐν τοῖς ἰδίοις είχε 3:1, ἐπειδήπερ αὐτοὺς ἀγαπήσας ἐδοκίμασα αυτ τοὺς τῆς ἐμῆς μὴ ἀποβαλεῖν προνοίας· ἔσομαι γὰρ καὶ μετ' αὐτῶν, καὶ ἐν ἀνάγκαις τὴν ἐμὴν αἰτούντων βοήθειαν, ἀκούσομαι· καὶ κρατήσουσι μάχῃ τῶν ἐναντον τὸ γὰρ οἱ τοῦ Ἐφραίμ, ο πάλιν ἀπὸ μέρους τὸν λαὸν λέγει· ὥστε αὐτοὺς ἐκ τῆς σφαγῆς τῶν ἐναντίων νενικηκότας χαίρειν τῇ διανοίᾳ, μᾶλλον ἐμφορηθέντων οίνου. Στίχ. β'. - Ταῦτα δὲ καὶ οἱ ἐξ αὐτῶν ἰδόντες, ἐν εὐφροσύναις γενήσονται διὰ τὴν ὑπάρχουσαν αὐτ τοῖς περὶ τοῦ θεοῦ βοήθειαν· ὥσπερ σάλπιγγι τοίνυν αμήνας ἅπαντας αὐτοὺς ἀθροίσω τε καὶ εἰσδέξομαι, ἀπολύων αὐτοὺς πάσης ἀνάγκης· ὥστε μετὰ ἀσφαλείας ἐν τοῖς οἰκείοις διάγοντας, εἰς πλῆθος ἐπιδοῦ και παραπλησίως τῷ πρόσθεν χρόνῳ· (p. 505) στενο χωρουμένους τε ἐπὶ τῆς γῆς τῆς οἰκείας ὑπὸ τοῦ Ξένος τοῦ οἰκείου, ἐν πολλοῖς διασπαρῆναι καὶ τῶν Ελλοτρίων, ὧν κατακρατήσαντες κτήσονταί τε καὶ οἱ τύμπανα: τὴν χώραν· οἱ πάντες μνήμῃ τῇ ἐμῇ διὰ τὸ των γενομένων μέγεθος, οὐ μόνον βλάψουσιν οὐδὲν, ἀλλὰ γὰρ καὶ πᾶσαν αὐτῶν ἐπιμέλειαν ποιήσονται ο οῦτο γὰρ λέγει τότε Εκθρέψουσι τὰ τέκνα αὐτῶν καὶ επιστρέψουσιν, ο ἀντὶ τοῦ, Ταῦτα ποιήσουσι, πρὸς ἢ ἐμὲ νεύσαντες καὶ τὴν γνῶσιν τὴν ἐμήν. Πανταχόθεν λοιπὸν τοὺς ἐξ αὐτῶν διεσπαρμένους, είτε κατ' Αίγυπτον, εἴτε ἐν τῇ τῶν ᾿Ασσυρίων χώρα, μετα βαλόματος ἐπανάξω εἰς τὰ οἰκεῖα, ὥστε τοὺς τόπους εμειν τους οικείους, μηδενός έξω τούτων διάγοντος Επ· οἱ δὲ πολλού παρελεύσονται πλήθους, στενοχω ρούμενος μὲν τῷ πλήθει τῶν ἐναντίων, κατακρατούν τις δὲ αὐτῶν τῇ ἐμῇ δυνάμει, ὥστε καὶ πᾶσαν αυτ τῶν ἀπολέσει τὴν ἰσχὺν, ἅπαντάς τε αὐτοὺς δίκην θαλάσσης κυματομένης ἀγριαινομένους καθ' ὑμῶν αχωρήσεσθαι, περιστῆσαί τε τῇ οἰκεία τιμωρία και VERS. 8-12. Hæc autem filii ipsorum videntes lætitiis incedent propter concessum sibi a Deo auxilium. Igitur quasi tuba signum canens cunctos congregabo et ad me recipiam, omni cos pressura liberans; quo let ut in patrio solo securi degentes, in multitudinem excrescant æque ac superiore tempore; in tantum ut in propria terra jam numero angustiati, ad multos dispergantur locos extraneorum, quos devincentes possidebunt, habitabuntque illorum regionem: qui omnes mei memores, ob actarum rerum magnitudinem, non modo meis non nocebunt, verum etiam curam omnimodam evrumdem gerent. ld enim denotant verba, Nutrient filios eorum, et convertentur;, id est, hæc agent, ad me meique notitiam animum convertentes. Czterum quaqueversus eos dispersos, sive in Egypto sive in Assyriorum regione, converso affectu reducam eos in patriam, ut suos singuli locos incolant, nemine extra hos deinceps degente. Ergo in magnum - numerum excrescent: tum hostium multitudine angustiati, his nihilominus virtute mea superatis, cunctam illorum enervabunt fortitudinem; oninesque illos, quasi mare procellosum sævientes in perniciem vestram, contraria vice supplicio et cæde ad nihilum redigetis. Sic enim intelligenda sunt verba,. Et exsiccabuntur profunda fuminum, id.

est, tanti numeri hostes profigabunt. Et neque As- σφαγῇ εἰς μηδὲν τοὺς τοσούτους· τοῦτο γὰρ λέγει, syriis vires adversus meos supererunt, neque Ægyptiis; quorum hi olim Judæos in mancipio habebant; illi autem postremo captivos abduxerunt. Quomodo vero hæc fient? Et roborabo eds in Domino Deo suo, et in nomine ejus gloriabuntur, ait Dominus. Nam validos eos efficiam 340 et hostibus cunctis invictos, ut nomine meo auxilioque gloriaturi sint. His dictis, prosequitur: • Καὶ ξηρανθήσεται πάντα τὰ βάθη ποταμῶν, εἶνε εἴπῃ, ὅτι Αφανιεῖ τοὺς οὕτω πολλούς· οὔτε δὲ 'Ασο συρίοις ἰσχὺς ἔτι περιλειφθήσεται τουτί δύνασθαι κατ' αὐτῶν, οὔτε Αἰγυπτίοις, ὧν οἱ μὲν αὐτοὺς τάκαι εἶχον ἐν τῇ δουλεία, οἱ δὲ ὕστερον ἀπήγαγον αἰχμαλώτους· ἀπαλλαγήσονται γὰρ ἁπάντων. Τίνι τῷ τρόπῳ; ι Καὶ κατισχύσω αὐτοὺς ἐν Κυρίῳ Θεῷ αὐ τῶν, (p. 506) καὶ ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ καυχήσονται, λέγει Κύριος.» Ἐπειδὴ ἰσχυρούς τε αὐτοὺς ἐργάσομαι καὶ ἀλήπτους πᾶσι τοῖς ἐναντίοις, ὥστε αυτ τοὺς καὶ σεμνύνεσθαι ἐπί τε τῇ ὀνομασίᾳ καὶ τῇ βοηθείᾳ τῇ ἐμῇ. Ταῦτα εἰρηκώς, ἐπάγει· CAP. XI. VERS. 1-3. Apert, Libane, portas tuas, et comedat ignis cedros tuas. Clulet pinus, quia cecidit cedrus, quia optimates valde miseri facti sunt. Ululate, quercus Basanitidis, quia succisus est saltus consitus. Vox lugentium pastorum, quoniam misera facta est magnificentia ipsorum. Vox rugientium leonum, quia debilitata est superbia Jordanis.» Quoniam dixerat se undecunque eos congregaturum, nempe ex Ægypto et ex Assyriorum regione, nihilque hujusmodi eos in posterum experturos; consentanee deinceps ad eos qui dominatu opprimebant convertit sermonem dicens: 0 magni, et instar Libani magnitudine gloriantes cedrorum, fortitudinemque vestram ostentantes, nunc omissa familiarium meorum oppugnatione, quasi portas quasdam fines vestros pandite, cunctis liberum concedentes a vobis in patriam discessum, priusquam iguis instar ultio mea potentes vestros consumat; et ululare cogat infirmiores, dum potentium ruinam vident. Sic enim significat: Ululet pinus, quia cecidit cedrus. Nam conspecta potentium ruina, dle se ipsis, ut par est, desperabunt. que omnes qui aliqua gloriabuntur potentia ululabunt, videntes populi sui multitudinem tanquam consitum saltum vastatam, ignis instar ingruente eis divina punitione. Nam principes vestri in luctu erunt, qui neis familiaribus bellum indicere ausi sunt, suasque omnes vires succisas videbunt. Lamentabuntur vero, quasi leones qui suis confidebant viribus, dum cunctos miseria pressos 341 videbunt qui adversus Jordanem superbiebant. Nam quia Jordanes ſuvius pars Judææ erat, cominemorato Jordane regionem Israelitarum significat propheta: tum quia Ilierusalem in veterem restituetur prosperitatem, reddito genti sacerdotio ac regno; tum quia populus undequaque congregabitur; tum quia denique eorum hostes puniet Deus, et in plurimorum bonorum copia suos constituet. Quin adeo Zorobabeli ad regnum electo maximas suppeditabit vires, quibus validi evadent contra hostes, devincent autem Gogi exercitum innumerabilem et antea invictum. Atque ut paucis dicam, cunctis quæ hactenus dixit declaravit, quantus futurus sit Israelitarum in melius progressus. ΚΕΦ. ΙΔ'. Στίχ. α'- γ'. - «Διάνοιξον, ο Λίβανος, τὰς θύρας σου, καὶ καταφαγέτω πῦρ τὰς κέδρους σου αλαλυ ξάτω πίτυς, διότι πέπτωκε κέδρος, ὅτι μεγιστάνες μεγάλως εταλαιπώρησαν· ὁλολύξατε, δρύες τῆς Βασ σανίτιδος, ὅτι κατεσπάσθη ὁ δρυμὸς ὁ σύμφυτος φωνὴ θρηνούντων ποιμένων, ὅτι τεταλαιπώρηκεν ἡ μεγαλωσύνη αὐτῶν· φωνὴ ὀδυρομένων λεόντων, ότι τεταλαιπώρηκε τὸ φρύαγμα τοῦ Ἰορδάνου.» Επειδή γὰρ εἶπεν ὅτι, Πανταχόθεν αὐτοὺς ἄξω, ἀπό τε τῆ; Αἰγύπτου, καὶ ἀπὸ τῆς Ἀσσυρίων χώρας, καὶ ὅτι μηδενὸς ἔτι πειραθήσονται τοιούτου, ἀκολούθως λα τὸν ἐπὶ τοὺς κατέχοντας τρέπει τὸν λόγον, τοῦτο λέν γων· Οἱ μεγάλοι καὶ δίκην τοῦ Λιβάνου τῷ μεγέθες σεμνυνόμενοι τῶν κέδρων, τὴν ἰσχὺν ἐπιδεικνύμενα τὴν οἰκείαν, ἀποστάντες τοῦ ἔτι μάχεσθαι τοῖς ἐμοὶ προσήκουσιν, ὥσπερ τινὰς θύρας ἀνοίξατε τὰ ἐπι τῶν, πᾶσιν ἀδεῆ παρέχοντες τὴν ἀφ' ὑμῶν ἀναχώ ρησίν τε καὶ ἐπάνοδον εἰς τὰ οἰκεῖα, (p. 507) πρὶν ἢ πυρὸς μὲν δίκην τὴν ἐμὴν τιμωρίαν τοὺς ἐν ὑμῖν ἀφανίσαι δυνατούς, ὀλολύζειν δὲ τοὺς ἀσθενεστέρους ὁρῶντας τῶν δυνατῶν τὴν πτῶσιν· τοῦτο γὰρ λέγει, • Ολολυξάτω πίτυς, διότι πέπτωκε κέδρος. Θεασάμενοι γὰρ τὴν τῶν δυνατῶν ἀπώλειαν, ἀπογνώσονται ὡς εἰκὸς ἑαυτῶν· καὶ πάντες οἱ ἐπί τινες δυνάμει μέγα φρονοῦντες ολολύξουσιν, ὁρῶντες τὸ οἰκεῖον πλῆθος ώσανεί σύμφυτον δρυμὸν ἀφανιζόμενον, δίκην πυρὸς ἐπιπιπτούσης αὐτοῖς τῆς θείας τιμωρίας· ἔσονται μὲν γὰρ οἱ ἐξάρχοντες ὑμῶν ἐν θρήνοις, ἀνθίστασθαι ἔτι τοῖς ἐμοὶ προσήκουσι τολμῶντες, ὁρῶντες ἅπασαν αὐτῶν τὴν ἰσχὺν ἀπολλυμένην· θρηνήσουσι δὲ καὶ οἱ λεόντων δίκην τῇ οἰκείᾳ πεποιθότες ἰσχύϊ, πάντας ὁρῶντες ἐν ταλαιπωρίαις ὄντας τοὺς μέγα πεφροντ κότας κατὰ τοῦ Ἰορδάνου. Ἐπειδὴ γὰρ μέρος τῆς Ἰουδαίας ἦν ὁ Ἰορδάνης ποταμός, ἀπὸ τῆς τοῦ ποταμοῦ μνήμης τὴν χώραν τῶν Ἰσραηλιτῶν δεδήλωκεν ὁ προφήτης· ὅτι τε ἡ Ἱερουσαλήμ εἰς τὴν παλαιὰν ἀποκατασταθήσεται εὐπραγίαν, ἀποδοθείσης μὲν τῆς τε ἱερωσύνης καὶ τῆς τε βασιλείας τῷ ἔθνει, ἐπισυν αχθέντος δὲ τοῦ λαοῦ πανταχόθεν· καὶ ὅτι τιμωρήσεται μὲν αὐτῶν τοὺς ἐχθροὺς ὁ Θεὸς, ἐν ἀγαθῶν δὲ πλείστων ἀφθονίᾳ καταστήσει τούτους. 'Αλλὰ καὶ ὅτι τῷ Ζοροβάβελ πρὸς τὴν βασιλείαν ἐξειλεγμένῳ πλείστην τινὰ παρέξει την ροπήν, ἀφ᾿ ἧς ἰσχυροί μὲν ἔσονται κατὰ τῶν ἐναντίων, περιγενήσονται δὲ καὶ τῶν περὶ τὸν Γὼν ἀναριθμήτων τε ὄντων καὶ ἀμαχωτάτων· καὶ συντόμως εἰπεῖν διὰ πάντων τῶν καιῤῥηθέντων ἐγνώρισεν ὁπόσην ἐπὶ τὸ κρεῖττον τὰ κατ᾿ αὐτοὺς λήψεται τὴν ἐπίδοσιν.

Κ COMMENTARIUS IN ZACHARIE CAP. XI.. Ἐπειδὴ δὲ οὐκ εὖ ἐχρήσαντο Ἰουδαῖοι τῇ τε εὐτραγίᾳ καὶ τῇ εἰρήνῃ ἧς ἐπὶ πλεῖστον ἀπέλαυσαν, (ρ. 508) μεταβαλόμενοί τε ἐντεῦθεν πρὸς τὸ χεῖρον ἐξώκειλαν, πρὸς τοὐναντίον μὲν αὐτοῖς ἐκβέβηκεν Σπαντα· πολλὴ δέ τις ἀκοσμία καὶ σύγχυσις αὐτῶν κατείληφε τὸ ἔθνος, ἅτε τῶν νόμων ἀμελουμένων παρ' αὐτοῖς τῶν θείων· ἔνιοι γὰρ τῶν ὑποδεεστέρων πρὸς τοὺς ἀρχιερέας καὶ ἡγουμένους τοῦ λαοῦ παντὸς, μετὰ πολλῆς τε διέποντας αὐτὸν τῆς ἀκριβείας, ἐκ τοῦ πρὸς τὸ χεῖρον ρέπειν, αὐτοὶ διηνέχθησαν ὡς εἰκὸς, καὶ μηδὲν κατ' αὐτῶν ἰσχύσαντες, διὰ τὴν παρὰ τῷ λαῷ δόξαν τῶν ἀνδρῶν, ἐπὶ τοὺς βασιλέας εληλύθασι τοὺς ἐκ τῆς Μακεδονικής διαδοχῆς τῶν κατὰ τὴν Συρίαν κρατοῦντας μερῶν, καὶ παρεσκεύασαν μὲν ἐν κινδύνοις τοὺς ἡγουμένους αὐτῶν γενέσθαι, ἄνδρας νομίμως τε ἱερατεύοντας καὶ δοκίμως· μεθίστατο δὲ τὰ τῆς ἀρχιερωσύνης εἰς ἑτέρους παρὰ τὴν τῶν θείων νόμων ἀκολουθίαν, κατὰ τὸ τοῖς βασιλεῦσι δοκοῦν· εἴ μονονουχί πωλοῦντες τὸ ἔθνος τοῖς βασιλεῦσι, καὶ χρημάτων παρὰ τὸ δέον τὴν προστασίαν ὠνούμενοι τοῦ λαοῦ, πλεῖστα μὲν ὅσα διεπράττοντο κακὰ, ἐν ἀκοσμίᾳ δὲ καὶ συγχύσει καθίστων ἅπαντα τὸν λαόν· καὶ κατελέλυτο μὲν καθάπαξ ἡ τῶν νόμων ἀκρίβεια, ἀντεισήγετο δὲ ἀταξία τε καὶ τὸ πρὸς τοὐναντίον τοῖς Θείοις νόμοις ἅπαντα γίγνεσθαι· ὑπὲρ δὴ τούτων ἁπάντων μυρίοις μὲν ὅσοις περιεβλήθησαν τοῖς και τοῖς Ἰουδαῖοι· τῶν Μακκαβαίων δὲ ἐκ τοῦ μὴ φέρειν τὴν περὶ τὰ θεῖα πλημμέλειαν, μηδὲ ἀνεκτὸν ἡγεῖ είναι ήσυχάζειν, (p. 509) οὕτω μὲν παραβαινομένων τῶν νόμων θείων, τοσαύτης δὲ ἀσεβείας αντεισαχθεί τις τε και πολιτευομένης, ἐν αὐτοῖς τὸν πρὸς τοὺς Μακεδονικής διαδοχής βασιλέας πόλεμον ἀναδεξαμέτων, οὐκ ὀλίγοι τινὲς τῶν εἰς τὸ ἔθνος τελούντων τὴν εκείνων ζηλώσαντες γνώμην εκοινώνησαν τοῦ προβ εξεέντος πολέμου· καὶ γέγονε μὲν περί τε τὴν πόλιν καὶ τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ πᾶν δὴ τὸ ἔθνος συντόμως εἰπεῖν μυρία ὅσα παρὰ τῶν Μακεδόνων κακὰ, & μηδὲ μάδιον εἰπεῖν· ἐδέξατο δὲ ταῦτα διόρθωσιν, όπηνίκα Θεὸς τῇ γνώμῃ τῶν περὶ τὸν Μακκαβαῖον ἀρεσθεὶς, παρέσχεν αὐτοῖς τὴν οἰκείαν ῥοπήν· ὥστε παρὰ - Στην ελπίδα κεκρατηκότας ἐκείνους τῶν βασιλέων, χτένα με εξαριθμήτους όντας καὶ πρὸς πολλὴν Είναι μεν μαχομένους, δυνηθῆναι τὴν πρέπουσαν εύκο σχίζει ἀποδοῦναι τῷ ἔθνει. Αναγκαιότατα δὴ καὶ τού των τὴν γνῶσιν δεξάμενος ὁ προφήτης ἐξ ἀποκαλύψεως τῶν εἰς τοὺς ἑξῆς παραπέμπει τὴν γνῶσιν ἐν τοῖς καθεξής τοῖς περὶ τούτων χρώμενος λόγοις. Αρχεται δὲ οὕτως· Sed quia Judæi non bene usi sunt felicitate ac pace qua diu fruiti erant, et inde animo mutato ad vitium deflexerant, in contrarium eis cuncta cesserunt; multaque perturbatio et confusio gentem ipsorum occupavit, divinis nimirum legibus apud eos neglectis. Nonnulli enim humilioris conditionis homines, adversus pontifices et populi universi duces, quem omni cum diligentia administrabant, propter suam pravam agendi rationem inimicitias susceperunt, ut pronum factu erat; quibus cum prævalere non possent, propter virorum illorum apud populum majestatem, ad reges profecti sunt, qui ex Macedonica successione Syriæ provinciis imperabant; et pericula conflarunt principibus suis, qui probe legitimeque sacerdotium gerebant; ita ut pontifcatus ad alios homines transferretur præter legum divinarum ordinem, pro regum libito. li videlicet gentem suam propemodum regibus vendiderunt, et pecunia præter fas emerunt populi dominatum, et plurima mala invexerunt, populum que universum in perturbationem et confusionem conjecerunt. 342 Tunc oinnino desiit legum observantia, successit autem iniquitas, et ut contraria legibus divinis cuncta ferent. Jam ob hæc omnia, innumeris malis Judæi correpti fuerunt. Tunc Machabæi non ferentes illatam religioni offensam, neque sibi quiescendum putantes divinis legibus tantopere violatis, tantaque invecta ac dominante impietate, in se bellum adversus Macedonics suc cessionis reges receperunt, et haud pauci de geule sententiam eorum æmulantes, prædictum bellum participarunt. Hinc urbi et Dei templo, et universa, ut uno verbo dicam', genti mala innumera a Macedonibus illata fuerunt, quæ dici facile nequeunt. Sed enim his remedium adfuit, cum Deus Machabæorum proposito delectatus, suum illis adjunxit auxilium; ita ut præter omnem spem superatis regibus, quanquam pauci numero adversus magnum exercitum decertantes, decentem ordinem populo restituere potuerint. Apprime igitur necessarian rerum harum nactus propheta a divina revelatione cognitionem, prædicit populo futura; scriptamque horum ad posteros transmittit notitiam in sequentibus ita loquens. Sic autem incipit: Γ. Στίχ δ, 5. - «Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ, Ποίμαινε τὰ πρόβατα τῆς σφαγῆς. Ἔθος τῇ θείᾳ Η περί πολλάκις προστακτική σχήματι μηνύειν τὸ μελλον, οἷόν ἐστι τὸ, «Χαίρε σφόδρα, θύγατερ Σιών τείται γε οὐδὲ ἐν ἐπιτάγματι κεῖται τὸ χαίρειν, ἐπεὶ μέγας παρόντων τῶν ἡδέων δυνατὸν μὴ χαίρειν, χαιρειν τε οὐκ ἔνεστιν ἀπόντων τῶν ἡδέων· ἀλλὰ μηνύ της βουλομένη την προσεσομένην αὐτοῖς ἡδονὴν ἐκ τῆς τοῦ Ζοροβάβελ ἡγεμονίας, προστακτικῶς τοῦ λότον πεποίηται τὴν ἀρχήν. (p. 510) Καὶ μετὰ βραχέα • Αίτείτε παρὰ Κυρίου δετὸν καθ' ώραν πρώϊμον καὶ δεμον· ο δήλου μὲν ὄντος ὡς οὐκ ἂν τις ἐν χρείᾳ ῶν παραλίποι τὸ αἰτεῖν, εἴπερ οὖν ὅτι δοθήσεται θείας, μηνύει τε τῷ λαῷ τὰ ἑσόμενα· καὶ ἔγγραφον απο VERS. 4, 5. — Hæc ait Dominus omnipotens: Pasce oves occisionis. Mos est divinæ Scripture sæpe modo imperativo futurum denotare, veluti est illud: Lætare vehementer, filia Sionis. Atqui latitia imperari nequit; nam neque lætari non possumus si jucunda adsint; neque vicissim lætari possumus si absint jucunda. Verum Scriptura significare volens futurum Israelitarum gaudium ex Zorobabelis principatu, imperative facit dicendi initium. Et paulo post: ‹ Petite a Domino pluviam tempestivam, matutinam et serotinam.» Atqui perspicuum erat fore ut nemo pluvia indigens 343 postulare omitteret, si certe se impetraturum sciret,

Sed tamen dicere volens copiose illis ac tempestive πάντως εἰδείη· ἀλλ' ὅμως βουλόμενος εἰπεῖν ὅσι pluviam Deum concessurum, imperativo modo prædictionem futuri facit. Eadem ratione nunc quoque, eventura populo mala imperativo modo vaticinatur, dicens videlicet: Hæc a me populo evenient, qHEEAadmodum nuper dixi; et tantis populus fruetur bonis, et Hierusalem copiis diffluet, et hostibus superiores evadent, ex quibus multas sibi colligent opes. Verumtamen quia non recte felicitate utentur, et ad pejus spectabunt, sub pastoribus futuri sunt talibus, a quibus ovium instar ad cædem ágentur. Sicuti est apud beatum Davidem: «Estimati sumus sicut oves occisionis ";,quod de iisdem Judæis dictum fuit. Significat autem nulla eos Dei cura dignos futuros, sed omnia mala passuros, tanquatn cædi tantummodo addictos. Reique modum dicens: «Quas (oves), inquit, possessores sui jugulabant, et non eos pœnitebat. ›Judæorum videlicet reges domini, haud tanquam rei suæ parcebant, sed eos quasi hostes inclementer interficiebant. Id enim valet: Et non pœnitebat. Et qui vendebant eos dicebant: Benedictus Dominus, quia divites facti sumus.» Qui tradiderant regibus gentem, et pecuniam inde conflaverant, tantum aberant ut talem tantaunque avaritiam sibi ignominia ascriberent, ut ob hujusmodi opes gratias Deo agendas putarent. ‹ Et carum pastores nullum erga eas patiebantur affectum.» Traditi ad regendum fuerunt viris, qui nullam eis misericordiam exhibere volebant. > VERS. 6. Ideo non parcam ulterius terræ incolis, dicit Dominus. Propterea hos deseram, nullaque mea providentia dignabor. Et ecce trado homines, unumquemque in manum proximi sui, et in manus regis sui, et concident in terra Chanaan. › Sinam illos pati gravissima tum a scelestis inter suos, tum a regibus bello eos appetentibus, 344 quandoquidem semetipsos, per hac que agunt, dignos talia pati efficiunt. Sic omnes propemodum Judææ incolæ interficientur. Sic enim sonant verba: Concident terram;,nullo a me praestito jis auxilio quo se hostium dominatui subtraherent. Ducanque eos ad cadem, cui ab operibus propriis addicti fuerunt, et quidem ut par est ante oculos Αφθόνως ύλην καὶ καθ᾿ ὥραν τὴν ὑετών παρέξει Θεός, ἐν σχήματι προστακτικῷ τὴν μήνυσιν πεποίη. ται τοῦ ἐσομένου. Τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον κἀνταῦθα τὰ περὶ τὸν λαὸν ἐσόμενα κακὰ προστακτικῷ σχήματι προλέγει, τοιοῦτό τι λέγων, ὅτι Τὰ μὲν παρ' ἐμοῦ περὶ τὸν λαὸν ἔσται οἷάπερ ἔφθην εἰπών· καὶ τοσού των μὲν ἀπολαύσει τὸ ἔθνος ἀγαθῶν, ἐν τοσαύτῃ δὲ γενήσεται ἡ Ἱερουσαλὴμ εὐθηνία, κατακρατήσουσί τε τῶν πολεμίων, ἀφ᾽ ὧν δὴ καὶ πολὺν ἀθροίσουσι πλοῦτον· οὐκ εἰς δέον δὲ τῇ εὐπραγία χρησάμενοι, καὶ δὴ πρὸς τὸ χεῖρον ἰδόντες, ὑπὸ ποιμένας ἔσονται τοιούτους ὥστε δίκην προβάτων άγεσθαι ὑπ' αὐτοῖς εἰς σφαγὴν ἐκκειμένων· οἷόν ἐστι καὶ παρὰ τῷ ματ καρίῳ Δαυΐδ τὸ, • Ἐλογίσθημεν ὡς πρόβατα σταγῆς,» περὶ τῶν αὐτῶν εἰρημένον. Βούλεται δὲ ε!. πεῖν, ὅτι οὐδεμιᾶς ἀξιωθήσονται ἐπιμελείας, πάντα δὲ πείσονται ὡς εἰς τὸ σφάττεσθαι μόνον ἐκδεδομένοι. Καὶ τὸν τρόπον λέγων· "Α οἱ κτησάμενοι κατέσφαζον, καὶ οὐ μετεμέλοντο.» Οἱ μὲν γὰρ κρατοῦντες αὐτῶν βασιλεῖς οὐχ ὡς ἰδίων ἐπεμελοῦντο κτημάτων. ὡς δὲ πολεμίους ἀνήρουν ἀνηλεῶς· τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ, οὐ μετεμέλοντο. «Καὶ οἱ πωλοῦντες αὐτὰ ἔλεγον, Εὐλογητός Κύριος, καὶ πεπλουτήκαμεν.» Οἱ δὲ ἀποδιδόμενοι τοῖς βασιλεῦσι τὸ ἔθνος, καὶ πόρους ἐκ τούτου συλλέγοντες, τοσοῦτον ἀπεῖχον τοῦ αἰσχύνεσθαι ἐπὶ τῇ τοσαύτῃ πλεονεξία, (p. 511) ὥστε καὶ εὐχα ριστίας ἄξιον ἡγεῖσθαι τὴν τοιαύτην εὐπορίαν. Καὶ οἱ ποιμένες αὐτῶν οὐκ ἔπασχον οὐδὲν ἐπ' αὐτοῖς, ο Ἐπιστεύοντο δὲ αὐτῶν καὶ τὴν ἐπιστασίαν ἄνδρες οὐδένα ἔλεον αὐτῶν ποιεῖσθαι ἐθέλοντες. Chananæorum. Nam verba: Pascam oves occisionis, › ponuntur pro, ducam eas ad occisionem, non quod ipse occidam, sed quia permitto. Namque et hoc positum est in divinæ Scripturæ more, ut permissionem divinam tanquam rem actam dicat. Velut -illud: «Declinasti semitas nostras a via tua 13:3 non quod Deus eas declinavisset, sed quia siverat ipsos iis passionibus corripi, quæ a recto officio eosdem deflectere idoneæ erant. In terra vero Chanaan, › id est in conspectu alienigenarum. Molestius enim accidebat, illos qui veterem Judæorum 70 Peal, ALIII, 23. τι Ibid. 19. Στίχ. 5'.· Διὰ τοῦτο οὐ φείσομαι οὐκέτι ἐπὶ τοὺς κατοικοῦντας τὴν γῆν, λέγει Κύριος.» Υπέρ τούτων αὐτοὺς ἀφήσω, μηδεμιᾶς ἀξιῶν προνοίας τῆς παρ' ἐμοῦ. Καὶ ἰδοὺ ἐγὼ ἀποδίδωμι τοὺς ἀνθρώπου; ἕκαστον εἰς τὰς χεῖρας τοῦ πλησίον αὐτοῦ, καὶ εἰς χεῖρας βασιλέως αὐτοῦ· καὶ κατακόψουσιν εἰς τὴν γῆν Χαναάν. Καταλιμπάνω δὲ αὐτοὺς πάσχοντες τὰ ἀνήκεστα παρά τε τῶν ἐν τοῖς οἰκείοις μοχθη ρῶν, καὶ παρὰ τῶν βασιλέων ἐπιστρατευόντων αὐτ τοῖς, ἐπειδήπερ ἑαυτοὺς ἐξ ὧν πράττουσι, τούτων ἀξίους ἐργάζονται· οὕτω τε πάντες μὲν ἀναιρεθή. σονται μικροῦ οἱ τὴν Ἰουδαίαν οἰκοῦντες· τοῦτο γὰρ λέγει, «Κατακόψουσι τὴν γῆν, ο οὐδεμιᾶς αὐτοῖς παρ' ἐμοῦ βοηθείας παρεχομένης εἰς τὸ τῆς τῶν ἐναντίων ἐπικρατείας ἀπαλλαγῆναι· ἄξω δὲ τοὺς πρὸς τὴν σφαγὴν ἐκ τῶν οἰκείων ἔργων έκκειμένους, ὡς εἰκὸς ἄγεσθαι τοὺς τοιούτους ἐπ᾿ ὄψεσι τῶν Χαναναίων· τὸ γὰρ, «Ποιμανῶ τὰ πρόβατα τῆς σφαγής, είνα εἶπε, ὅτι Ἐπὶ τὴν σφαγὴν αὐτοὺς ἄξω, οὐχ ὡς αὐτὸς ποιῶν, ἀλλὰ τῷ ἀφιέναι· ἐπεὶ καὶ τοῦτο ἔθος τῇ θείᾳ Γραφῇ τὸ τὴν συγχώρησιν τὴν θείαν ὡς πράγμα λέγειν· (p. 519) οἷον ἐστι τὸ, «Εξέκλινας τὰς τρίβου; ἡμῶν ἀπὸ τῆς ὁδοῦ σου·, οὐχ ὅτι Θεὸς ἐξέκλινεν, ἀλλ' ὅτι συνεχώρησε παθεῖν ἅπερ αὐτοὺς ἐκτρέψαι τοῦ προσήκοντος ἦν ἱκανά. Τὸ δὲ, «Εἰς τὴν γῆν Χαναάν,

ទេ COMMENTARIUS IN ZACHARIA CAP. ΧΙ. τουτέστιν ἐπ' ὄψεσι τῶν ἀλλοτρίων· βαρύτερον γὰρ & felicitatem conspexerant, nunc subito videre hos ἦν τὸ τοὺς τὴν παλαιὰν αὐτῶν εὐπραγίαν εἰδότας, άθριον ἰδεῖν ἐν τοιούτοις ἐξεταζομένους κακοῖς. Στίχ. 5', η'. - «Καὶ λήψομαι ἐμαυτῷ δύο ῥάβδους, την μίαν ἐκάλεσα κάλλος, καὶ τὴν δευτέραν ἐπεκάλεσα σχοίνισμα· καὶ ποιμανῶ τὰ πρόβατα. "Ας δέδωκε αὐτοῖς, φησὶν, εἰς ἡγεμονίαν συντελούσας ἀρχάς, βασιλείαν τε καὶ ἱερωσύνην, αἷς δὴ μάλιστα κοσμεῖσθαί τε αὐτοὺς καὶ συγκρατεῖσθαι πρὸς τὸ Στον ἐχρῆν, ταύτας, ἐπειδὴ μοχθηροὶ τὸν τρόπον γε γόνασιν, ἀφελὼν ἐξ αὐτῶν, ἡγήσομαι αὐτῶν ἐπὶ τιμωρία λοιπόν· ὁ γὰρ εἶπεν ἀνωτέρω, «Ποιμανῶ τὰ πρόβατα τῆς σφαγῆς, τοῦτο πάλιν ἐνταῦθα δευτε τῶν εἶπε, «Καὶ ποιμαινῶ τὰ πρόβατα. Καὶ ἐξαρῶ τοὺς τρεῖς ποιμένας ἐν μηνὶ ἑνί.» Οὐδὲ ἐνταῦθα τὸ τρες ἀριθμὸν βούλεται λέγειν, ἀλλ' ἐπειδήπερ ἀπὸ Ἰησοῦ τοῦ Ἰωτεδὲκ μέχρις εκείνων τῶν καιρῶν ὑπὸ ἀρχιερεῦσιν ἐποιμαίνοντο δοκίμοις, "Απαντας, φησίν, ἐκείνους τοὺς ἱερέας τοὺς δοκίμους ὑφ' ἑνὶ τῷ καιρῷ παύσω, ὅτε δὴ πρὸς τὸ χεῖρον οὗτοι τραπέντες, ανα της κρείττονος ἱερωσύνης καὶ νομίμου, την χείμετα και παράνομον ἑαυτοῖς ἐπιλέξονται. Ειωθότως γὰρ τὰ συμβαίνοντα αὐτοῖς κακὰ τῷ προσώπῳ τοῦ Θεοῦ περιάπτει, ὡς ἂν ἐν τιμωρίας είδει φαίνοιτο κάντε αὐτοῖς περιγεγονότα τὰ χείρω. Οὕτω καὶ ὁ μακάριος λέγει Παῦλος, (p. 513) ποτέ μέν, ο Παρἔδωκεν αὐτοὺς ὁ Θεὸς εἰς ἀδόκιμον νοῦν, › οὐχ ὡς τοῦ θεοῦ παραδόντος, ἀλλ' ἐν τιμωρίας μέρει τιθεὶς, καὶ την χείρονα αίρεσιν τῶν πρὸς τοῦτο νευόντων, ὡς ἂν τῶν τοιούτων ἀλλοτριουμένων μὲν τῆς θείας κηδε-C ματίες, οὕτω δὲ ἀμεταμέλητον τὴν ἐν τῷ χείρονι λεμμενόντων βοπήν. Κανταῦθα οὖν τοῦτό φησιν, ὅτι, Παιδήσεται μὲν ὑφ᾽ ἑνί τινι καιρῷ· τοῦτο γὰρ λέγει 3. Ἐν μηνὶ ἑνὶ ἡ τῶν πάλαι καλῶς ποιμαινόντων αὐτοὺς ἐπιστασία· ἔσονται δὲ ὑπό τινας μοχθηρούς και παρανόμως τῇ προστασία ταύτῃ κεχρημένους. • Καὶ βαρυνθήσεται ἡ ψυχή μου ἐπ' αὐτούς.» Οθεν Η μάλιστα μέγιστον κατ' αὐτῶν ἀναδέχομαι τὸ μέρος, ὁρῶν αὐτοὺς ἀντὶ τοιούτων τοιαῦτα ἑλομένους, καὶ οὕτω ἐκβεβληκότας μὲν τὰ κρείττω, ἑλομένους * τὰ χείρω. Καὶ δεικνὺς ὅτι δικαίαν αὐτοῖς ταύτην επήγαγε την τιμωρίαν, ἀνθ' ὧν αὐτοὶ γεγόνασιν οι και μοχθηρία κακοί. ι Καὶ γὰρ αἱ ψυχαὶ αὐτῶν ἐπωρύοντο ἐπ' ἐμέ.» Τοιαύτῃ γάρ, φησίν, ἐχρησάμην γνώμη περί αὐτοὺς, ἐπειδὴ κἀκεῖνοι δίκην θηρίων κατ' ἐμοῦ τὸν θυμὸν αὐτῶν ἐξέτειναν· ἐπειδὴ ἅπερ ἐς τοὺς δοκίμους ἔπραττον ἱερέας, εἰς ἐμὲ προδήλως πάμων· οἷόν ἐστι τὸ πρὸς τὸν Σαμουήλ, «Οὐ σὲ έξω ξενώχασιν, ἀλλ' ἐμέ.» Στίχ. θ, ε. — ο Καὶ εἶπον, Οὐ ποιμανῶ ὑμᾶς.» Εντεύθεν τοῦ τε ποιμαίνειν αὐτοὺς ἀπέστην καὶ τοῦ την προσήκουσαν αὐτῶν ἐπιμέλειαν ὡς προβάτων καποίων ποιεῖσθαι. Έδειξε δὲ ὅτι ἐν τοῖς ἀνωτέροις τὸν ποιμανῶν ἐπὶ τοῦ, Παραδώσω τῇ τιμωρίᾳ, λέγει. β. 516) Ενταῦθα γοῦν σαφῶς τέθεικεν, τὸ «οὐ ποιμενώ, ο τὸ μετ' ἐπιμελείας ποιμαίνειν σημαίνων, καὶ και ταύτην αὐτοῖς οὐχ ἕξει τὴν θεραπείαν. Επάγει ** Rom. 1, 26. ss Ibid. 28.” | Reg. viii, 7. tot malis exercitos. VERS. 7, 8. : Et sumam mihi duas virgas, unam appellavi decorem, et alteram funiculum, et pascam oves.» Quas dedi eis regimini aptas dignitates, regnum ac sacerdotium, quibus potissimum ornari eos atque ad rectum morem conformari oportebat, has ego postquam pravo more esse cœperunt iisdem eripiens, ducam eos deinceps ad supplicium. Nam quod superius dixit, Pascam oves occisionis;, nunc iterum ait: Pasco oves. Et auferam tres pastores in mense uno.»Ne hoc loco quidem vocabulum «tres, significat numerum; sed quia abs Jesu Josedeci usque ad illa tempora a pontificibus probis recti fuerunt, Onnes, inquit, probos illos pontifices uno tempore desinere faciam, quo videlicet isti ad deterius conversi, pro meliore legitimoque sacerdotio, deterius et illegitimum malent. More enim solemni 345 suo, quæ Judæis eveniebant, in Dei personam confert, ut sub pona specie appareant omnes quæ illis contingunt calamitates. Sic etiam beatus Paulus modo ait: c Tradidit illos Deus passionibus ignominiæ” ;» modo autem Tradidit illos Deus reprobo sensui” non quod Deus reapse tradiderit, verum id pœnæ loco ponit, propter pejorem electionem illorum qui ad vitium spectabant; quasi ii a divina tutela alieni essent, quoniam adeo contumacem ad vitium ceperant inclinationem. Hoc igitur etiam loco ait fore, ut ea rerum conditio uno quodammodo tempore desinat. Sic enim intelligenda sunt verba: Mense uno desinet bonorum apud eos pastorum dignitas; et quibusdam subjicientur improbis, qui illegitime sacrum hunc magistratum tenebunt. Et ægre feret illos anima mea.» Hinc ego maximo eos odio prosequar, videns eos talia præ talibus malentes, atque ita dimisso melioris rei studio, pejora sequi. Mox - que ostendit se justam illis adduxisse pœnam, propterea quod ipsi spontanea malitia improbi evaserant. ●Siquidem animæ eorum rugiebant contra me. Hoc, inquam, animo fui adversus illos, quia et illi ferarum instar contra me furorem suum exprompserunt: nam quidquid contra probos sacer dotes egerunt, adversus me manifeste ausi sunt. Velut illud ad Samuelem: Non te spreverunt, sed me ".> VERS. 9, 10. Et dixi: Non pascam vos. › Abhinc ego desivi a pascendo vos, et congruam curam quasi ovibus propriis impertiendo. Demonstravit insuper vocabulum, pascam, in superioribus dictum fuisse pro, supplicio tradam. Nunc vero manifeste posuit dictionem, Non pascam, significans regimen cum diligentia, et quod hoc illis non exhibebit officium. Addit ergo: «Quod moritur,

moriatur; et quod deficit, deficiat; 346 et qui γοῦν·. Τὸ ἀποθνήσκον ἀποθνησκέτω, καὶ τὸ ἐκλείπον reliqui fuerint comedant unusquisque carnes proxini sui., Sinam, inquit, unumquemque ex propria malitia percipere punitionem, invicein consumentibus per contentiones, dimicationes, et insidiarum structuram. Et sumam virgam meam pulchram, et projiciam eam ob dispergendum testamentum meum, quod statueram cum ominihus terræ populis.» Auferam probatissimum et optinum sacerdotium, humi jam prostratum ab iis qui oppugnaverant illud: quin et extraneos ab eo abalienabo. Nam extranei qui multo antea cum studio ad templum meum confluebant ob rituum reverentiam qui illic legitime perficiebantur, ipsi quoque a priore consuetudine recedent propter regnantem illic confusionem ac perturbationem, a solito templi accessu deterriti. Hoc enim significant verba, ‹dispergere testamentuin meum, quod statueram cum omnibus terræ populis. › Dicit nimirum: Curabo ut desinat, quod ab extraneis etiam antea fiebat; propriæ scilicet personæ accommodaus, quod ex aliorum malitia contingebat. Quamobrem iræ, ut summatim dicam, pessima signa apparebunt. ἐκλιπέτω, καὶ τὰ κατάλοιπα κατεσθιέτω ἕκαστος εἰ; σάρκας τοῦ πλησίον αὐτοῦ.» Αφίημι δέ, φησίν, ἔκαν στον ἐκ τῆς ἑαυτοῦ κακίας δέχεσθαι τὴν τιμωρίαν, αὐτῶν ἀλλήλους ἀναλισκόντων, ταῖς τε ἔρισι καὶ ταῖς μάχαις καὶ τῇ τῆς ἐπιβουλῆς ἐμμελείᾳ. «Καὶ λή ψομαι τὴν ῥάβδων μου τὴν καλὴν καὶ ἀπορρίψω αὐτὴν τοῦ διασκεδάσαι τὴν διαθήκην μου, ἣν διεθέμην πρὸς πάντας τοὺς λαούς τῆς γῆς.: Αφελῶ δὴ τὴν δοκι μωτάτην καὶ ἀρίστην ἱερωσύνην, καὶ χαμαί που χει μένην ὑπὸ τῶν καταβαλόντων αὐτὴν, ἀφ' ἧς μετα στήσω καὶ τὰ τῶν ἐκτὸς τοῦ ἔθνους πρὸς τοὐναντίον, Οἱ γὰρ ἐκ τῶν ἀλλοτρίων μετὰ πολλῆς πρότερον τῆς προθυμίας ἐπὶ τὸν ναὸν κατατρέχοντες τὸν ἐμὸν, αἰδοῖ τῶν αὐτόθι νομίμως εκτελουμένων, ἀποστήσου ται καὶ οὗτοι ταῦτα αὐτὰ ποιεῖν ὑπὸ τῆς κρατούσης τὰ αὐτόθι συγχύσεώς τε καὶ ἀκοσμίας, ἀνιέναι συνήθως εἰς τὸν ναὸν κωλυόμενοι. Τοῦτο οὖν λέγει, «Δια σκεδάσαι τὴν διαθήκην μου, ἣν διεθέμην πρὸς πάντας τοὺς λαούς τῆς γῆς· › ἵνα εἴπῃ, ὅτι Παύσω τοῦτο γινόμενον, δ καὶ παρὰ τῶν ἀλλοτρίων ἐγίγνετο πρό τερον· τῷ οἰκείῳ προσώπῳ πάλιν περιτιθεὶς τὸ ἐκ τῆς ἑτέρων συμβαῖνον κακίας· ὥστε ὀργῆς αὐτοὺς, συντόμως εἰπεῖν, ἅπαντα τὰ χείρω φαίνεσθαι ση μεία. Στίχ. ια', ιβ'. — ι Καὶ διασκεδασθήσεται ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, (p. 515) καὶ γνώσονται οἱ Χαναναίοι τὰ πρόβατα τὰ φυλασσόμενα με, διότι ὁ λόγος Κυρίου ἐστί. › Τότε, φησί, παύσεται μὲν ἡ παρὰ τῶν ἐναν τίων εἰς τὸν ναὸν γινομένη θεραπεία, συγκαταλυομέ νης ὡς εἰκὸς τούτῳ τῆς διαθήκης ἣν πρὸς αὐτοὺς ἐθέσ μην· ἔσονται δὲ γνώριμοι καὶ τοῖς ἀλλοτρίοις οἱ ὄντως ἐμοὶ, καὶ πολλὴν τῆς τῶν ἐμοὶ δοκούντων φυλακή; ἔχοντες τὴν φροντίδα· καὶ ὅτι ὅρος τίς ἐστι θεῖος ὁ τοὺς μὲν μοχθηροὺς ἐκδοὺς τοῖς χείροσι, τῶν δὲ τὸ δέον ζητουμένων καὶ ὀλίγων ὄντων οὕτω πολλὴν ποιούμενος τῆς ἐμῆς οἰκειότητος αὐτῶν γίνεσθαι δήλον· ἐξ ὧν τοσαύτης ἀξιοῦνται τῆς παρ' ἐμοῦ προ νοίας, ὡς καὶ τῶν ἐναντίων πολλών τε ὄντων καὶ δυνατῶν ῥᾳδίως κρατεῖν. Εἶτα βουλόμενος δεῖξαι τὸ δόκιμον τοῦ τρόπου τῶν οἰκείων, λέγει δὲ τοὺς περί τῶν Μακκαβαίων, οἳ τὸν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους καὶ τῶν νόμων τῶν θείων πόλεμον πρὸς τοὺς τῶν Μακεδόνων είλοντο βασιλέας, ἐπάγει·. Καὶ ἐρῶ πρὸς αὐτούς· Εἰ καλὸν ἐνώπιον ὑμῶν ἐστι, δότε τὸν μισθόν μου, ἢ ἀπείπασθε.» Οὕτω γὰρ, φησὶν, ἔσονται δόκιμοι περὶ ἐμὲ καὶ βέβαιοι, ὥστε θαῤῥοῦντά με πρὸς αὐτοὺς λέγειν ὅτι, Εἰ μὲν ἀρεστὸν ὑμῖν τὸ ὑπ' ἐμοί τε εἶναι καὶ τῆς ἐπιστασίας ἀξιοῦσθαι τῆς ἐμῆς, καὶ δὴ παρ έχετέ μοι τῆς εὐνοίας καὶ τῆς ὑπακοῆς τῆς ὑμετέρα; τὸν μισθόν· εἰ δὲ βαρὺ τὸ πρὸς ἐμὲ νεύοντας τοσού των πειρᾶσθαι κακῶν, ὁπόσα περ ὑπομένειν ἀναγ κάζεσθε νῦν παρὰ τῶν πολεμίων, φανερὰν τῆς ἐμῆς ἐπιστασίας ποιήσασθε τὴν παραίτησιν. (p. 51€) Ομοιον γάρ ἐστι τῷ παρὰ τοῦ Κυρίου πρὸς τοὺς μαθητὰς εἰρημένῳ, «Μὴ καὶ ὑμεῖς θέλετε ὑπάγειν;» ὅπερ οὐκ ἀποτρέπων αὐτοὺς συνεῖναι λέγει, ἀλλὰ τῇ VERS. 11, 12. Et fiet dispersio in die illa, et cognoscent Chananæi oves quæ me observant, quia sermo Donini est. Tunc, inquit, desinet adversariorum erga templum meum obsequium, dissoluto sic fœdere quod cum illis pepigeram: notique fient etiam extraneis quinam vere mei sint, et voluntatis meæ observandæ satis solliciti: et quod divinum decretum improbis mala immittit; virtutis vero studiosis, licet paucis, curam multam impendit; ut vere appareat mean spsis amicitiam lucro esse; quatenus tantam mei providentiam sortiuntur, ut adversariis mullis atque potentibus facile potiantur. Deinde ut ostendat egregios suorum mores, de Machabæis scilicet loquens, qui pro gente et pro divinis legibus bellum contra Macedonum 347 reges gesserunt, addit: Et dicam eis: Si bonum est in conspectu vestro, date mercedem meam, aut renuite. Tantopere, inquit, probi erunt erga ure Grmique, ut ego fiducialiter eis dicere quean: Si vobis placet mihi esse subjectis, et meæ subesse potestati, utique præbete mihi benevolentiæ obedientiæque vestræ remunerationem. Quod si molestum vobis est, ob vestrum erga me obsequium tot mala experiri, quot nunc ab hostibus perferre cogimnini, publicam a dominatu meo facile apostasiam. Namque id simile est Domini ad discipulos dicto: Num vos quoque vultis abire **?, quod sane haud eos avertendi causa a consortio aiebat, sed ut hoc dicto firmiores efficeret. Pari modo nunc dici:, se fiducialiter hanc illis optiouem offerre; probe sciens fore ut malint molesta perpeti, quain meliore sorte fruentes extra meum dominatum feri. 7 Joan. vII, 68.

COMMENTARIUS IN ZACHARIÆ CAP. XI. ginta argenteos. › Ne hoc quidem loco dicit triginta quasi numerum, sed ut dicat: Multam mihi benevolentiam rependerunt, suumque constanter bonum animi affectum demonstraverunt. φωνῇ βεβαιοτέρους δεικνύς. Τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον 4 Subdit ergo.. Et statuerunt mercedem meam triπανταῦθα λέγει, ότι θαῤῥῶν αὐτοῖς προτείνω τοῦτο, εἰδὼς ὅτι δέξονται τὸ δι' ἐμὲ πάσχειν κακῶς, ἡ ἐν ἀπολαύσει τῶν κρειττόνων εἶναι τῆς ἐπιστασίας ἔξω τυγχάνοντες τῆς ἐμῆς. Ἐπάγει τοίνυν· ι Καὶ ἔπτησαν τον μισθόν μου τριάκοντα αργυρίου.» Οὐκ ἀριθμὸν οὐδὲ ἐνταῦθα λέγων τὰ τριάκοντα, ἀλλ᾽ ἵνα εἴπῃ ότι, Παλλήν μοι τὴν εὔνοιαν ἀπέδωκαν τὴν οἰκείαν, καὶ διέμειναν τὴν εὐγνωμοσύνην ἐπιδεικνύντες τὴν ἑαυτῶν. VERS. 13-15. Dixitque mihi Dominus: Pone eos in conflatorio, et vide num probatum sit, sicut ego probatus sum erga eos. Et accepi triginta argenteos, et injeci eos in domium Domini in conflatorium. › Dicere vult: Ego ceu conflatura quadam tentatione malorum exploravi illorum erga me propositum, ut cognoscerem an ita sint erga me probati, quemadmodum ego illis; id est, num adeo firmam mihi servent benevolentiam, ut ego iis constans præben patrocinium meum. Conjeci ergo eos in domum Domini in confatorium. Merito dixit in domum Domini, pro qua ab hostibus violata certamen omne susceperant. Ait nimirum illos in coyflatorio malorum 348 visus esse probatos. Jam postquam suorum benevolentiam commemoravit, reliqua verba ad priores, id est ad extraneos, refert. Et quia retro dixerat: Sumpsi virgam meam pulchram, et eam projeci, addit:Et projeci virgam mram alteram; funiculum, ut dispergerem foedus meum cum Jula et cum Israele. › Id est, Regnum et hujus bona iis eripui propter morum improbitatem. Pulchritudinem enim appellavit sacerdotium, quod decores probatosque facit Deo homines: funiculum vero regnum, quod dimetitur definitque subditis æquum jus. Veluti est illud: • Tibi dabo terram Chanaan funiculum haereditatis vestra";,pro, Terram Chanaan, vobis distribuens atque abs qualibet regione disterminans, vobis possidendam dedi. Στίχ. ιγ'-18'. - Καὶ εἶπε Κύριος πρός με· Κάθες αὐτοὺς εἰς τὸ χωνευτήριον, καὶ σκέψαι εἰ δόκιμόν ἐστιν, ὃν τρόπον ἐδοκιμάσθην ὑπὲρ αὐτῶν· καὶ ἔλαδεν τριάκοντα ἀργυρίους, καὶ ἐνέβαλον αὐτοὺς εἰς τὸν οἶκον Κυρίου εἰς τὸ χωνευτήριον.» Βούλεται δὲ εἰπεῖν, ὅτι Ὥσπερ χωνείς τινὶ τῷ πειρασμῷ τῶν ταχών περιβέβληκα αὐτῶν τὴν περὶ ἐμὲ προαίρεσιν, ώστε με ἰδεῖν εἰ οὕτως εἰσὶ δεδοκιμασμένοι περὶ ἐμέ, ὥσπερ ἐγώ περὶ αὐτῶν, τουτέστιν, εἰ οὕτω βε βείαν ἔχουσι περὶ ἐμὲ τὴν εὔνοιαν, ὡς ἐγὼ δὴ βεβαίαν αὐτοῖς τὴν ἐπιστασίαν παρέχω τὴν ἐμήν. Εμβέβληκα τοίνυν αὐτοὺς εἰς τὸν οἶκον Κυρίου εἰς τὸ χωνευτή μον· εἰκότως τὸ ι εἰς τὸν οἶκον» εἰπὼν, ὑπὲρ οὗ δὲ ἅπαντα τὸν ἀγῶνα ὑβριζομένου παρὰ τῶν πολε μέων εἶχον, ἵνα εἴπῃ ὅτι καὶ διὰ τῆς χωνείας τῶν κακών έφθησαν δόκιμοι. (p. 517) Εἶτα τὴν τῶν οἱ πείων εύνοιαν εἰρηκώς, ἀποδίδωσι τοῖς προτέροις τὸ λεἶπον· καὶ ἐπειδήπερ εἶπεν ἐν τοῖς ἀνωτέροις, ὅτι • Κλαίον τὴν ράβδον μου τὴν καλὴν καὶ ἐπέρριψα αὐτήν, ο επάγει· «Καὶ ἀπέῤῥιψα τὴν ράβδον τὴν δευτ τέραν τὸ σχοίνισμα, τοῦ διασκεδάσαι τὴν διαθήκην τὴν ἀνὰ μέσον Ἰούδα καὶ ἀνὰ μέσον Ισραήλ.» Ινα εἴπῃ, ὅτι καὶ τὴν βασιλείαν καὶ τὰ ἐκ ταύτης ἀγαθὰ περιλλον αὐτῶν διὰ τὴν μοχθηρίαν τοῦ τρόπου· κάλ έως μὲν γὰρ κέκληκε τὴν ἱερωσύνην, ὡς εὐπρεπεῖς καὶ δικίμους ἐργαζομένην Θεῷ· σχοίνισμα δὲ, τὴν βασιλείαν, ὡς διαμετροῦσαν καὶ διορίζουσαν τοῖς ὑπηκόοις τὸ πρέπον. Οτόν ἐστι τὸ λέγον, «Σοὶ δώσω τὴν γην Χανιάν σχοίνισμα κληρονομίας ὑμῶν, ἀντὶ τοῦ, Τὴν γῆν Καναὰν ὑμῖν διελών τε καὶ ἀφορίσας τῆς γῆς ἁπάσης, δέδωκα εἰς κληρονομίαν. Στίχ. ι', 15. Εἶτα καὶ δεικνὺς ὅτι ἐπὶ πλεῖστον ἐν τούτοις στραφήσονται τοῖς κακοῖς, ἐπάγει· «Καὶ είτε Κύριος πρός με· Ετι λάβε σεαυτῷ σκεύη ποιμενικά ποιμένος ἀπείρου· διότι ἰδοὺ ἐγὼ ἐξεγερῶ Σεμένα ἄπειρον ἐπὶ τὴν γῆν· τὸ ἐκλεῖπον οὐκ ἐπιαπέξεται, καὶ τὸ ἐσκορπισμένον οὐ μὴ ζητήσῃ, καὶ το συντετριμμένον οὐ μὴ κατευθύνῃ· τὰ κρέα τῶν Εκλεκτών καταφάγεται, καὶ τοὺς ἀστραγάλους αὐτῶν Εκστρέψει. ο Ενταῦθα πάλιν ἐν προστατικῷ σχήματι τὸ ἐσόμενον λέγει. Επιμένει γάρ, φησίν, ἡ περί τὸν λαὸν ἐκ τῶν κακῶς ποιμαινόντων ταλαιπωρία, οἱ μεταχειριοῦνται τὴν ἱερωσύνην κακῶς· σκεύη γὰρ Σιμενικά, ἀνήκοντα τῇ προβολῇ τῆς ἱερωσύνης ἔργα θελεῖ, δι' ὧν ταύτην ἔθος ἐκτελεῖσθαι τὴν λειτουργίαν. Επιλήψονται τοίνυν, (p. 518) φησί, τῆς ἱερω εύνης άνδρες ούδεμίαν τοῦ πράγματος εμπειρίαν έχοντες, οὐδέ τι πράττειν τῶν δεόντων εἰδότες, οι οὔτε τὸ ἠστενηχὸς ἐπισκέπτονται, οὔτε τῶν ἀφισταμένων ζήτησιν ποιοῦνται, θεραπείαν τε τοῖς κεκακω· * Psal. cir, 11. VERS. 15,16.— Postea ut ostendat diu illos in bis fore malis, addit: «Dixitque mihi Dominus: Adhuc sume tibi vasa pastoralia pastoris imperiti. Quia ecce ego suscitabo pastorem imperitum super terram: quod deficit non visitabit, et dispersum non requiret, el confractum non sanabit: carnem electorum vorabit, et talos illorum subvertet. Rursus hic imperativa figura rem futuram dicit. Perseverat, inquit, miseria populi, malorum pastorum causa, qui malis artibus sacerdotium arripient. Nam vasa pastoralia, convenientia sacerdotali officio opera denotant, quibus solet liturgia peragi. Occupabunt itaque, ait, sacerdotium viri nullam rei peritiam habentes, bonum quodlibet facere nescii; qui neque infirmum visitabunt, neque absentes requirent, neque medelam ægris ullain afferent: sed neque incolumium cura illis erit, ut in sua sanitate conserventur. Contra vero illorum qui meliorem frugem sectantur, carnes ipsas, si fieri potest, talosque

comedunt, quomodolibet eos vexantas: et modo ip- μένοις ἐπάγουσιν οὐδεμίαν· ἀλλ' οὐδὲ τῶν ὑγιῶν λόγος αὐτοῖς, ὅπως ἂν ἐπὶ τῆς οἰκείας μένοιεν εύρω στίας· τοὐναντίον μὲν οὖν τῶν πρὸς τὸ κρεῖττον δρώντων, καὶ τὰς σάρκας εἰ οἷόν τε, καὶ τοὺς ἀστρα γάλους κατεσθίουσι, παντί τρόπω κακῶς αὐτοὺς δια τιθέντες· καὶ τὰ μὲν αὐτοῖς, τὰ δὲ τοῖς προσήκουσιν αὐτοῖς λυμαινόμενοι, ἐπειδὴ πρὸς τὸ χεῖρον ῥέποντες αὐτοὶ πολεμίως ἔχουσι πρὸς τοὺς τοῦ δέοντος ἐρα στάς· οἷς καλῶς μετὰ ἀποδυσπετήσεως επάγει πολλῆς, ἐμφαίνων τὴν ἐπὶ τοῖς γινομένοις ἀγανάκτησιν του Θεοῦ πλείστην οὖσαν. ο Ο οἱ ποιμαίνοντες τὰ μάταια, καὶ καταλελοιπότες τὰ πρόβατα· μάχαιρα ἐπὶ τοῦ βραχίονος αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ τὸν ὀφθαλμὸν αὐτοῦ τὸν δεξιόν· ὁ βραχίων αὐτοῦ ξηραινόμενος ξηρανθήσεται, καὶ ὁ ὀφθαλμὸς αὐτοῦ ὁ δεξιὸς ἐκτυφλούμενος έκτυ φλωθήσεται.» ᾿Αλλὰ γὰρ οὐκ ἀτιμώρητα ταῦτα ἔσται, sis, modo eorumdem bonis nocentes; quia mala vitæ homines 349 hostili animo sunt erga virtutis amatores. Quibus gravi cum stomacho inclamat, Dei plurimam ob res actas indignationem declarans: «Oqui pascitis vana, qui derelinquitis ores! Gladius super brachium ejus, et super oculum ejus dextrum. Brachium ejus dextrum arescens arefiet, et oculus ejus dexter excæcatus excæcabitur.» At enim haud impunita hæc, inquit, vobis erunt, qui pastorali offcio ad nequitiam utimini, et Dei populum occisioni contraditis. Namque in brachiis oculisque pœnas fuetis, illis quidem prorsus enervatis, his vero excæcatis. Dicere porro vult vires illorum omnes a divina punitione deletum iri, necnon inspiciendi caeteros facultatem. His subjungit: φησὶν, ὑμῖν τοῖς ἐπὶ κακῷ τῇ ποιμασίᾳ κεχρημένοις, καὶ πρὸς σφαγὴν ἐκδεδωκόσι τοῦ Θεοῦ τὸν λαών· εἰς γὰρ τοὺς βραχίονας καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς δώσετε δίκην, τῶν μὲν μαραινομένων παντελῶς, τῶν δὲ ἐκτυφλου μένων· βούλεται δὲ εἰπεῖν ὅτι καὶ ἡ ἰσχὺς αὐτῶν πᾶσα διὰ τῆς τιμωρίας ἀφαιρεθήσεται τῆς θείας, καὶ ἡ ἐξουσία τοῦ δοκεῖν ἐφορᾷν ἑτέροις. Τούτοις επάγει· CAP. XII. VERS. 1-3. — ‹ Assumptio verbi Domini super Is- Στίχ. α'- γ'. - «Λήμμα λόγου Κυρίου ἐπὶ τὸν rael. Dicit Dominus qui extendit coelum, fundavitter- Ισραήλ· λέγει Κύριος ἐκτείνων τὸν οὐρανὸν, καὶ ram, et finxit spiritum hominis in eo.› Id est, Hæc per θεμελιῶν τὴν γῆν, πλάσσων πνεῦμα ἀνθρώπου ἐν revelationem a Deo mihi patefacta recito, qui crea· αὐτῷ. ο Ἵνα εἴπῃ, (p. 519) Ταῦτα κατὰ ἀποκάλυψιν lor rerum omnium est, idemque hominem fecit,eique μοι δειχθέντα παρὰ τοῦ Θεοῦ λέγω, δς ποιητής μὲν animam et ratiocinandi vim impertitus est. Quasi ἁπάντων ἐστὶ τῶν ὄντων, αὐτὸς δὲ καὶ ἄνθρωπον τ dicat Deum ut voluit consensisse ut hæc ferent, ποίηκε, ψυχῆς τε αὐτῷ καὶ προθέσεως λογικῆς μεταqui utpote omnium Dominus concedit hominibus, δούς· ἵνα εἴπῃ ὅτι ὡς ἠβουλήθη Θεὸς συνεχώρησε cum ei libuerit, quod voluerint perficere. Quid ergo ταῦτα γενέσθαι, ὃς ἅτε πάντων Κύριος συγχωρεῖ καὶ hic, quid, inquam, dicit? En ego pono Hierusalem ἀνθρώποις ὁπότ' ἂν ἐθέλοι τὰ δοκοῦντα αὐτοῖς ποιεῖν. it propylæa commovenda cunctis in circuitu popu- Τί οὖν οὗτος; τί φησιν; «Ἰδοὺ ἐγὼ τίθημι τὴν τω lis, et in Judæa erit obsidio adversus Hierusalem. › ρουσαλήμ ὡς πρόθυρα σαλευόμενα πᾶσι τοῖς λαοῖς Ego itaque, inquit, propter incolarum malitiam inκύκλῳ, καὶ ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ ἔσται περιοχὴ ἐπὶ Ἱερου firmitati tradidi plurimæ Hierusalem, ut cunctis vo- σαλήμ.» Εγώ τοίνυν, φησί, διὰ τὴν τῶν οἰκούντων lentibus liceat ipsam aggredi et prout libuerit con- κακίαν ἀσθενείᾳ παραδέδωκα πλείστη τὴν Ἱερουσα cntere; unde etiam a Macedonibus regibus coortum λὴμ, ὥστε πᾶσιν ἐξεῖναι τοῖς βουλομένοις ἐπιένα: τι 350 est bellum. Et erit die illa ponam Hierusa- αὐτῇ καὶ σαλεύειν ὡς ἂν ἐθέλοιεν, ὅθεν δὴ καὶ ὁ παρά lem lapidem conculcatum ab omnibus gentibus. Qui- τῶν Μακεδονίας βασιλέων αὐτοῖς ἐπεγήγερται πόλε cunque conculcaverit can, illudens illudet, et conμος. «Καὶ ἔσται ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ θήσομαι τὴν gregabuntur adversus eam omnes gentes terræ, › Ιερουσαλὴμ λίθον καταπατούμενον πᾶσι τοῖς ἔθνεσι· Hinc eam invadent alienigenæ; cunctisque invadenti- πᾶς ὁ καταπατῶν αὐτὴν ἐμπαίζων ἐμπαίζεται, καὶ Tus facultas erit faciendi ei quidquid voluerint; ἐπισυναχθήσεται ἐπ' αὐτὴν πάντα τὰ ἔθνη τῆς γῆς ε rian multi, rei bujus causa, contra eam congloba- Ἐντεῦθεν αὐτὴν ἐπιβήσονται μὲν ἀλλότριοι, πᾶσι δὲ buntur. Deinde recitatis calamitatibus, quæ Deo τοῖς ἐπιβαίνουσιν ἄδεια γενήσεται τοῦ πράττειν εἰ; permittente evenerant, dicit futuram in melius con- αὐτὴν ἅπερ ἂν ἐθέλοιεν, ἅτε καὶ πολλῶν ἀθροισθησι versionem, quam Deo volente experientur. μένων ἐπ' αὐτὴν, τούτου γε ἕνεκεν· εἶτα εἰρηκώς τις συμφορὰς ὡς κατά συγχώρησιν τοῦ Θεοῦ γενομένας, λέγει λοιπὸν καὶ τὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβολὴν, Αν ἔξουσι τοῦ Θεοῦ βουληθέντος. VERS. 4, 5.—c Die illa, dicit Dominus omnipotens, percutiam omnem equum stupore, et ascensorem ejus amentia. Super domum autem Judæ aperiam oculos meos, et omnes equos populorum percutiam cæcitate. Et dicent tribuni Judæ omnes in cordibus suis: Inveniemus nobis incolas Hierusalem in Dumino omnipotente Deo ipsorum., Verumtamen haud usque ad extremitatem eis malorum sensum intendi sinam, sed subitum cunctis præbebo auxilium; nempe per illos qui meo confidunt auxilio, Στίχ. δ', ε'. -- ι Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, λέγει Κύριος παντοκράτωρ, πατάξω πάντα ἵππον ἐν ἐκστάσει, καὶ τὸν ἀναβάτην αὐτοῦ ἐν παραφρονήσει· ἐπὶ δὲ τὸν οἶκον Ἰούδα ἀνοίξω τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ πάντες τοὺς ἵππους τῶν λαῶν πατάξω ἐν ἀποτυφλώσει· καὶ ἐροῦσιν οἱ χιλίαρχοι Ἰούδα πάντες ἐν ταῖς καρδίας αὐτῶν, (ρ. 520) Εὑρήσομεν ἑαυτοῖς τοὺς κατοικοῦντας Ἱερουσαλὴμ ἐν Κυρίῳ παντοκράτορι Θεῷ αὐτῶν. Ο ᾿Αλλὰ γὰρ οὐκ εἰς τέλος αὐτοῖς ἐπιτείνεσθαι ἐάσω τῶν κακῶν τὴν πεῖραν, ἀθρόαν δὲ ἅπασιν αὐτοῖ;

COMMENTARIUS IN ZACHARIÆ CAP. XII. παρέξω την βοήθειαν, καὶ διὰ τῶν πρὸς τὴν ἐμὴν ἡ intelligit autem Machabaos, cunctam hostilis equiὁρώντων βοήθειαν (βούλεται δὲ τῶν Μακκαβαίων εἰπεῖν) πᾶσαν τὴν ἱππικὴν τῶν ἐναντίων καταπλήξω δύναμιν, ὥστε καὶ τοὺς ἐπιβεβηκότας αὐτῶν εἰς παντελή παραφροσύνην τῷ μεγέθει τῶν κακῶν ἐμπε σεῖν. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τοὺς ἐναντίους ἐργάσομαι - τοῖς δὲ ἐκ τῆς Ἰούδα φυλῆς, ἐξ ἧσπερ ἦσαν καὶ οἱ ἡγούμενοι τοῦ πολέμου Μακκαβαίοι, τήν τε ἐποψίαν καὶ τὴν κηδεμονίαν παρέξω τὴν ἐμὴν, ἅπαν τῶν ἐναν τῶν τὰ ἱππικὸν ὡς ἂν τυφλώσει τινὶ περιβάλλων, καὶ ούτως άπρακτον κατὰ τῶν ἐμοὶ προσηκόντων ποιῶν· τότε δὴ λοιπὸν οἱ ἡγούμενοι τοῦ Ἰούδα ἡσθήσονται ὅτι περ αὐτοῖς ἄδεια δίδοται παρὰ τοῦ Θεοῦ τοῦ πάλιν ἀνελθεῖν τε εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ μετὰ παρρησίας καὶ ἐπιμελομένους ὧν προσῆκόν ἐστιν ἐπιμελεῖσθαι τοὺς καθεξής επάγει - Στίχ. ς-'. - 1 Εν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ θήσομαι τοὺς χελιάρχους Ιούδα ὡς δαλὸν πυρὸς ἐν καλάμῃ· καὶ καὶ παράγονται ἐκ δεξιῶν καὶ ἐξ εὐωνύμων πάντας τοὺς λαοὺς κύκλοθεν· καὶ κατοικήσει Ἱερουσαλὴμ ἔτι καθ' ἑαυτὴν ἐν Ἱερουσαλήμ. (p. 521 ) καὶ σώσει Κύριος τα σκηνώματα Ἰούδα καθὼς ἀπ' ἀρχῆς· ὅπως μὴ μεγαλύνηται καύχημα οίκου Δαυίδ, καὶ ἔπαρσις τῶν κατοικούντων Ἱερουσαλὴμ ἐπὶ τὸν Ἰούδαν.» Τότε δεν φησίν, οὕτως ισχυρούς ἐργάσομαι τοὺς ἡγουμένους τῆς Ἰούδα φυλῆς κατὰ τῶν πολεμίων, ὥστε πάντας ευστές ταῖς πληγαῖς καὶ τῷ φόνῳ δίκην πυρὸς ἐπι νέμεσθες ξύλοις ἐπιπεπτωκότος ἢ καλάμῃ· οὕτως πολὺν ἐντεῦθέν τε κἀκεῖθεν καὶ πανταχόθεν ἐργάσον και φόνον τῶν ἐναντίων· περιγενήσεται δὲ τῇ Ἱερου εκλὴμ τὸ ἐν εἰρήνῃ διάγειν λοιπόν, μηδεμίαν όχλησιν ἐπὶ τῶν ἐναντίων δεχομένῃ, ἅτε πάντας ἐμοῦ τοὺς τῆς Ἰούδα φυλῆς, τούς τε προσήκοντας αὐτοῖς περ μετάζοντος καὶ ἐπὶ τὴν πρόσθεν ἐπανάγοντος εὐπραγίαν· τότε δὲ τοῦ μὲν μεγάλα φρονεῖν ἐπὶ τοῖς ἑαυ τῶν ἀγαθοῖς, οἱ τε ἐκ τοῦ Δαυΐδ καὶ πάντες οἱ τὴν Ιερουσαλήμ οἰκοῦντες Ἰουδαῖοι παύσονται· αἰσθήσονται δὲ ἐξ αὐτῶν τῶν πραγμάτων ότι πρότερόν τε ἐν εὐπραγίαις ἦσαν ἐμοῦ βουλομένου, οὐθὲν ἐκ τῆς απείες ἑαυτοῖς περιποιεῖν δυνάμεως οἷοί τε όντες, καὶ τῆς ἐμῆς ἀποβληθέντες κηδεμονίας διὰ τὴν ἑαυ τῶν μοχθηρίαν ἡλέγχθησαν ἀσθενέστατοί τε ὄντες καὶ εὐδεμίαν ἑαυτοῖς βοήθειαν παρέχειν δυνάμενοι· καὶ όπως πύτο γενήσεται λέγων, Καὶ ἔσται ἐν τῇ ἡμέρᾳ Εκείνη υπερασπιει Κύριος ὑπὲρ τῶν κατοικούντων Περουσαλήμ· καὶ ἔσται ὁ ἀσθενῶν ἐν αὐτοῖς ἐν ἐπαίνη τῇ ἡμέρᾳ ὡς Δαυΐδ· ὁ δὲ οἶκος Δαυΐδ ὡς οίκος Θεοῦ, ὡς ἄγγελος Κυρίου ἐνώπιον αὐτοῦ. ὁ Αἰσθήενται γὰρ τότε τῇ ἐμῇ βοηθείᾳ τοσοῦτον κατὰ τῶν εστείων δυνάμενοι πάντες, (p. 522) ὡς πρὸ βραγως ἀσθενεῖς, ἐν τοσαύτῃ γνωρίζεσθαι δυνάμει κατὰ τῶν πολεμίων, ἐν ἔσῃ περ ὧπται Δαυΐδ κατὰ τὸν οχεῖον καιρὸν τῇ ροπῇ τῇ θείᾳ· ἔσται τε ζηλωτός δ είχες τοῦ Δαυίδ πάλιν, καὶ θαυμαζόμενος, ἀφ᾽ ὧν οἱ ἐκεῖθεν καὶ τῆς ἐκείνου φυλῆς τοῦ λαοῦ προεστώτες, οπού τον ώφθησαν ισχύοντες κατὰ τῶν ἀλλοτρίων, ὡς άπαντας καταφεύγειν ἐπ᾿ αὐτοὺς ὡς ἐπ᾽ οἶκον βαρύ, πολλήν τοῖς καταφυγοῦσι παρέχοντα τὴν βοή θεσιν, ἢ ὥσπερ ἐπί τινα ἄγγελον ἐπὶ πληγῇ πεμφθέντα tatus potentiam terrefaciam, ita ut equites omnimodo stupore ob malorum magnitudinem percellantur. atque hæc quidem inimicis faciam: at Judæ tribui, ex qua oriundi erant qui duces belli fuerunt Machabeei, providentiam curamque meam impendam, universum hostium equitatum quasi cæcitate obstruens. atque ita invalidum adversus meos familiares effciens. Tunc vero duces Judæ gaudebunt datam sibi a Deo facultateni redeundi Hierusalem confidenter, ibique cum priore prosperitate habitandi, servatis omnibus quæ illic servari decet officiis, ab iis qui Deo sint placituri. Postea prosequitur: μετὰ τῆς πρόσθεν αὐτὴν οἰκεῖν εὐθηνίας, ἁπάντων οἰκοῦντας αὐτόθι, εἰ δὴ μέλλοιεν ἀρέσκειν Θεῷ. Καὶ 351 Vers. 6-8. ‹ Die illa pōnam tribunos Judæ sicut torrem ignis in stipúla; vorabuntur a dex - tris et a sinistris omnes circa populos. Et habitabit Hierusalem adbuc per se in Hierusalem, et servabit Dominus tabernacula Judæ sicut ab initio, ne amplificetur jactantia domus Davidis, et elatio habitatorum Hierusalem super Judam.» Tunc sane, inquit, tam validos efficiam duces tribus Judæ adversus hostes, ut hos omnes vulneribus cædibusque consumant; flammæ instar quæ in ligna vel stipulam incidit. Adeo multam hinc et illinc et ubicunque stragem edent inimicorum! Tunc urbi Hierusalem in pace degere licebit, nullam ab hostibus molestiam patienti; me scilicet Judæ tribum eique addictos salvante, et in priorem felicitatem vindicante. Tunc vero bonis suis superbire, Davidis posteri et incola Hierusalem Judæ, desinent: sentient enim ex rebus ipsis, se antea me volente felices fuisse, nihil tamen viribus propriis se acquirere potuisse: et mox a nea tutela desertos propter suam nequitiam, infirmissimos esse compertos, nullumque sibimet subsidium ferre valentes. Quomodo autem id sit futurum dicens, «Εt erit, inquit, die illa proteget Dominus habitatores Hierusalem. Et erit infirmus inter illos tanquam David, et domus Davidis tanquam domus Dei, ut angelus Domini coram ipso.» Sentient tunc ob auxilium ineum tantopere omnes se valere adversus hostes, ut qui antea infirmi erant, tantum nunc exserant contra hostes vigorem, quantum visus est ætate sua David habere a divino instinctu. Eritque iterum optabilis admirabilisque domus Davidis, quia posteri hujus, et qui de Judæ tribu populo præerant, tantopere hostibus superiores fuerunt, ut passim homines ad eos accurrerint tanquam 352 ad domum Dei, multam confugientibus ad se tutelam præbentem; vel tanquam ad quemdam angelum ad cædem hostium missum, quemadmodum scilicet Assyriis Hierusalem obsidentibus, ad Dei domum omnes confugerunt, atqueillic contigit angelum mis - suni tantam hostium multitudinem interimere. Quomodo autem id accidet, mox dicit: τῶν ἐναντίων· ὅνπερ δὴ τρόπον ἤδη τῶν ᾿Ασσυρίων

ἐπεληλυθότων τῇ Ἱερουσαλήμ, ἐπὶ τὸν οἶκόν τε κατέφυγον ἅπαντες τοῦ Θεοῦ, κἀκεῖθεν αὐτοῖς περιγέ γονε τὸ τὸν ἄγγελον ἐπεληλυθότα τοσοῦτο πλῆθος ἀνελεῖν τῶν πολεμίων. Καὶ τίνα τρόπον ἔσται τοῦτο λέγων· VERS. 9, 10. • Et erit die illa quæram auferre omnes gentes quæ veniunt contra Hierusalem. Et effundam super domum David, et super habitatores Hierusalem spiritum gratiæ et misericordiæ. › Tunc quidem omnes Hierusalem aggressores perdam. Super domum autem Davidis, id est super oriundos inde duces populi, omnesque ad Hierusalem ditionem pertinentes, multam meam gratiam ac benignitatem effundam, omne genus ipsis largiens patrocinii. Ex quo quid accidet? Et aspicient ad me quem transfixerunt. Et plangent super eum planctu magno tanquam super dilectum, et dolebunt dolore tanquam super primogenito.» Tunc qui antea tam contraria voluntati meæ factitaverant, tantaque audacia adversus me usi fuerant, inconsiderantiam suam et iniquitatem agnoscent; adeo ut pœnitentes grandem luctum sint acturi, quali scilicet is uteretur qui primogenitum suum lugeret. Deinde ait multos Hierusalem pœnitentes cives planctus ejus fore participes, qui contraria honesto prius fecerant; sed nunc gentis ad virtutem conversionem cernentes, resipiscere ut par erat a suis iniquitatibus volent. Pergit mox enumerare tribus, ostendens unamquamque illarum in luctu fore; summatim vero omnes qui pejora secuti fuerant, nunc pœnitentiam acturos. Nam quanta fuerat antea gentis ad deteriora declinatio, tanta postea sub Machabæorum ducatu in melius conversio 353 exstitit, ex quo divinum adepti erant auxilium. Quamobrem et hostes suos exstinxerunt, et in urbe ac Dei templo legitima ac sacerdotale offcium decente cura tractari cœperunt; ac tum demum Judæi necessario resipuerunt ab ea in quam antea incurrerant impietate ac legum inobedientia. Jam qui planctum dixerat et poenitentiam, idem conversionem quoque rerum in melius non relicuit, quæ nimirum tantam illam pœnitentiam in cunctis commoverat. Στίχ. θ', — ι Καὶ ἔσται ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ζη τήσω ἐξᾶραι πάντα τὰ ἔθνη τὰ ἐρχόμενα ἐπὶ Ἱερου σαλήμ, καὶ ἐκχεῶ ἐπὶ τὸν οἶκον Δαυΐδ καὶ ἐπὶ τοὺς οἰκοῦντας Ἱερουσαλὴμ πνεῦμα χάριτος καὶ οἰκτιρ μου.» Τότε γὰρ δὴ τοὺς μὲν κατὰ τῆς Ἱερουσαλήμ ἐπικεχειρηκότας πάντας ἀφανιῷ· ἐπὶ δὲ τὸν οἶκον Δαυΐδ, ἵνα εἴπῃ τοὺς ἐκεῖθεν ἡγουμένους τοῦ λαοῦ ἅπαντάς τε τοὺς τῇ Ἱερουσαλήμ προσήκοντας, πολ λήν τήν τε χάριν καὶ τὴν φιλανθρωπίαν ἐπιδείξομαι τὴν ἐμὴν, πᾶν εἶδος αὐτοῖς παρέχων κηδεμονίας· ἀπ' οὗ δὴ τί γενήσεται; Καὶ ἐπιβλέψονται πρός με εἰς ὃν ἐξεκέντησαν, καὶ κόψονται ἐπ' αὐτῷ κοπετὸν ὡς ἐπὶ ἀγαπητῷ, καὶ ὀδυνηθήσονται ἐπ' αὐτῷ ὀδύνην ὡς ἐπὶ πρωτοτόκῳ.» Τότε δὲ οἱ τἀναντία τῶν ἐμοὶ δοκούντων ἐλόμενοι πρότερον, (p. 523) καὶ τοσαύτη τόλμῃ χρησάμενοι κατ' ἐμοῦ, τῆς ἀβουλίας καὶ τῆς παρανομίας αἰσθήσονται τῆς ἰδίας· ὥστε καὶ μεταμελομένους αὐτοὺς μεγάλῳ χρῆσθαι κοπετῷ, καὶ οἴῳπερ ἄν τις χρήσαιτο οδυνώμενος ἐπὶ τελευτῇ πρωτο τόκου. Εἶτα λέγει μὲν ὅτι πολλοὶ τῶν τῆς Ἱερουσα· λήμ μεταμελόμενοι τοῦ κοπετοῦ μεθέξουσι τούτου, οἱ τἀναντία τῶν δεόντων αἱρούμενοι πρότερον, την ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβολὴν τοῦ ἔθνους θεασάμενοι, μεταμέλεσθαι ὡς εἰκὸς ἐπὶ ταῖς παρανομίαις ήμελο λον ταῖς ἰδίαις. Λέγει δὲ καὶ καθεξῆς ἀπαριθμούμε νος τὰς φυλάς, δηλῶν ὅτι ἐκάστη καθ' ἑαυτήν χρήσ σεται τῷ πένθει, ἵνα συντόμως εἴπῃ ὅτι πάντας τοὺς τὰ χείρονα ἑλομένους μεταμέλεια λήψεται· ἐπειδὴ γὰρ πολλὴ μὲν τις πρότερον ἡ ἐπὶ τὸ χεῖρον ἐγεγόνει ῥοπὴ τοῦ ἔθνους, πολλὴ ὕστερον ἡ ἐκ τῆς τῶν Μακ καβαίων προστασίας ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβολή τετι· χηκότων τῆς θείας ροπῆς· ὡς ἀναιρεθῆναι μὲν τοὺς ἐναντίους ὑπ' αὐτῶν, ἀποκαταστῆναι δὲ τῇ πόλει καὶ τῷ τοῦ Θεοῦ ναῷ τὴν εὐκοσμίαν, τους νόμους τε πάν λιν τοὺς θείους τήν τε τῆς ἱερωσύνης ἐπιμέλειαν τῆς προσηκούσης τυγχάνειν σπουδῆς, ἀναγκαίως ἄρα ἐκ τῆς μεταβολῆς μετεμέλοντο, ἐφ' οἷς πρόσθεν εἰς του σαύτας ἀσεβείας τε καὶ παρανομίας ἐξώκειλαν. Δη λώσας δὲ τὸν κοπετὸν καὶ τὴν μεταμέλειαν, λέγει τὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβολήν, ἀφ᾿ ἧς δὴ μάλιστα τὰ τῆς τοσαύτης μεταμελείας ενεγίνετο πᾶσιν. CAP. XIII. VERS. 1-7. ‹ Illa enim, inquit, die omnis locus apertus erit domui Davidis. › Id est, cuncti libenter illos duces excipient, cum omni ad eos alacritate confugientes, ut pios et adversus hostes divina palam ope adjutos. Deinde ostendens quomodo res religiosæ ad rectum statum per Machabæorum potentiam revertentur, curantibus illis vitiosa omnia destruere, et Deo placita instaurare, • Et erit, inquit, die illa, dicit Dominus, delebo nom mina idolorum de terra, neque ulterius mentio illorum erit. Εt pseudoprophetas ac spiritum impurum de terra auferam.» Tunc sane sub illorum præfectura onnis idolorum cultus auferetur, et omnis pseudoprophetarum fraus dissolvetur, nemine audente quidquam hujusmodi attentare. Atque Στίχ. α'-5'. - «Εν ἐκείνῃ γὰρ, φησί, τῇ ἡμέρα πᾶς τόπος ἔσται διανοιγόμενος τῷ οἴκῳ Δαυΐδ, ο Ινα εἴπῃ ὅτι πάντες ετοίμως ὡς ἡγουμένους προσδέξον ται, (p.524) μετὰ πάσης αὐτοῖς προθυμίας προστρέ χοντες, ὡς εὐσεβέσι τε καὶ ἰσχυροῖς τῇ θείᾳ ἐσπ κατὰ τῶν ἐναντίων φανεῖσιν. Εἶτα δεικνὺς ὅπως καὶ τὰ τῆς θεοσεβείας ἐπὶ τὸ δέον διὰ τῆς τῶν Μακκα βαίων ἐπικρατείας μεταστήσεται, παρασκευαζόντων ἀφανίζεσθαι μὲν ἅπαντα τὰ χείρω, κρατεῖν δὲ τὰ τῷ Θεῷ δοκοῦντα, «Καὶ ἔσται ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, λέγει Κύριος Σαβαώθ, ἐξολοθρεύσω τὰ ὀνόματα τῶν εἰδώ λων ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ οὐκέτι ἔσται αὐτῶν μνεία· καὶ τους ψευδοπροφήτας καὶ τὸ πνεῦμα τὸ ἀκάθαρτον ἐξαρῶ ἀπὸ τῆς γῆς. Τότε γὰρ δὴ διὰ τῆς ἐκείνων επιστασίας πᾶσα μὲν ἡ τῶν εἰδώλων ἀφαιρεθήσεται

COMMENTARIUS IN ZACHARLE CAP. XII. θεραπεία, πᾶσα δὲ καταλυθήσεται των ψευδοπροφη- ut demonstret quam late honestas dominatura sit, τῶν ἡ ἀπάτη, οὐδενὸς ἐπιτολμῶντος οὐδὲν ἐπιτη- Nemo,inquit, illo tempore audebit, in medium proδεύειν τοιοῦτα. Καὶ δεικνὺς ὁπόση τις ἡ ἐπικράτεια cedens, simulare aliquod vaticinium alicno spiritu γενήσεται τοῦ καλοῦ, φησὶν ὅτι εἰ τολμήσεις τις παρ- instinctus; neque enim quisquam ob id facinus ελθὼν κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον προσποιήσασθαί τι atque scelus vel ab ipsis parentibus veniam aut miτῶν ἐσομένων μηνύειν ἐκ πνεύματος ενεργούμενος sericordiam consequeretur. Ipsi enim illi hunc proἀλλοτρίου, οὐδενὸς ἐπὶ τῷ τολμήματι τούτῳ καὶ τῷ pemodum ligantes, falsa fraudulentaque 354 proπαρανομήματι οὐδὲ παρὰ τῶν γεννησαμένων αὐτὸν phetia abuti ausum, supplicio traderent. Sic ignomi συγγνώμης ἢ ἐλέου τεύξεται ἔτι· αὐτοῖς γὰρ ἐκεῖνοι nia quidem obruentur omnes qui tunc hæc scelera μονονουχί συνδήσαντες αὐτὸν, ὑπὲρ δὴ ψευδεῖ καὶ admiserint de pœnitentia autem luctuque cogitaπεπλανημένη προφητεία κεχρῆσθαι τολμά, παραδώ- bunt propter ingruentes ipsis calamitates. Id enim τους τιμωρίᾳ· οὕτως αἰσχύνῃ μὲν περιβληθήσονται significant verba: induentur pelle ciliciua.» Sicτέντες οἱ τηνικαῦτα τοιούτοις ἐπιχειροῦντες, πρὸς ut est apud beatum Davidem: «Conscidisti sac. μεταμέλειαν δὲ νεύσουσι καὶ πένθος ἐκ τῶν ἐπιγινο- cum meum, et circumdedisti me latitia ";» id est, μένων αὐτοῖς κακῶν. (p. 525) Τοῦτο γὰρ λέγει τὸ, luctu depulso, gaudio ne compleristi. At lii, inο καύσονται δέρριν τριχίνην·, οἷόν ἐστι παρὰ τῷ μα- quit, ad penitentiam conversi, et lugubri induti περίῳ Δαυτό τό, «Διέρρηξας δὲ τὸν σάκκον μου, καὶ halitu, imputatam sibi fraudem denegabunt dicenπεριέζωσάς με εὐφροσύνην· ο ἵνα εἴπῃ, Τὸ πέν tes, se nihil hujusmodi scire, neque talia unquam θας περιελών εύφροσύνης με πεπλήρωκας. Οἱ δὴ commissuros, sed colendæ deinceps terra vacatuεκπύτα, φησί, πρὸς μεταμέλειαν νεύσαντες, καὶ πεν ros; quod vitæ genus statim a pueritia abs parenΑυτήν περιθέμενοι σχῆμα, απαρνήσονται τὴν ἀπάτην tibus suis didicerant. Quod si quis illas adhuc reτὴν οἰκείαν, λέγοντες, ὡς οὔτε ἴσασί τι, οὔτε χρήσον- centibus plagis tumentes rogaverit, unde eas reluτης ἐπὶ τοιούτῳ, ἀσχοληθήσονται δὲ τοῦ λοιποῦ περὶ lissent, fatebuntur aperte nihil negantes, quod τὴν ἐργασίαν τῆς γῆς, ὅπερ οὖν καὶ ἐπιτηδεύειν εύ alienum sibi officium usurpantes, propria in domo Οὓς ἐκ πρώτης ἔμαθον ἡμέρας παρὰ τῶν γεννησαμέ verbera illa ab iis acceperint, quibus præcipue cari των αυτους. Καν εἴ τινες δὲ αὐτοὺς ἔτι νεαράς φέ esse videbantur, ceu liberi parentibus, qui peccanμοντες τῶν ευπτησάντων αὐτοὺς τὰς πληγὰς ἐρω- tibus non pepercerunt, propterea quod religionis τώμεν, ὅθεν δὴ ταύτας ἐπιφέροιντο, ἐπαγγελοῦσι σα- curam naturali compassioni prætulerunt. φῶς οὐδὲν ἀρνησάμενοι ὅτι ἐπιχειροῦντες οἷς οὐ προσῆκον ἦν, ἐπὶ τῆς οἰκίας τῆς ἑαυτῶν εἶεν δε δεγμένοι της μάστιγας παρ' ἐκείνων οἷς δὴ μάλιστα πάντων ἀγαπητοὶ τυγχάνειν ἐδόκουν, ἅτε γονεῦσιν αὐτό, οι μηδεμίαν αὐτῶν φειδώ πεποίηνται ἁμαρτανόντων, ἐπειδὴ τῆς εὐσεβείας τὴν ἐπιμέλειαν ἀνωτέ μεν τῆς φυσικῆς ἔθεντο συμπαθείας. Στίχ. 5. - Ἀλλὰ γὰρ τὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβολὴν G τῶν πραγμάτων εἰρηκὼς ὁ προφήτης, ὅπως τε τῇ τῶν Μακκαβαίων προστασία καθηρέθησαν μὲν οἱ έναν τία, γέγονε δὲ ἐν εὐκοσμίᾳ τὸ ἔθνος πολλῇ, ὥστε σαν μὲν ἀσέβειαν ἐξ αὐτῶν καὶ παρανομίαν ἀντρήσθαι, κρατεῖν δὲ πάντα γε ὁπόσα τοῖς θείοις νό έπακόλουθα συνέβαινεν εἶναι, ὥσπερ ἐκ τῆς τοιαύ της ἐπικαλύψεως, ἣν ἐκ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος Μάδεκτο ενεργείας, ένθους τε γεγονώς, καὶ κατιδών ἀκριβῶς τὰ ἐσόμενα, οἷά τε ἐξ οίων γενήσεται τὰ Ἰσοδείων, καὶ οἷαν μὲν ἐκ τῆς τῶν Μακκαβαίων προστασίας διόρθωσιν δέξεται τὰ κατ' αὐτοὺς, ἐν ἐπὶ δὲ γέγονεν ακοσμία (p. 526) ἐκ τῆς ἐκείνων μοχθηρίας οι παρὰ τῶν βασιλέων παρά τε τὸ πρέπον καὶ τὸ τοῖς νόμοις ἀκόλουθον τοῖς θείοις τήν τε ἱερω είχαν αναδεχόμενοι καὶ τὴν τοῦ λαοῦ προστασίαν, συγφύσεως μεγίστης πεπληρώκασιν ἅπαντα, μεγίστην πες τὴν ἀγανάκτησιν ἐπὶ τῇ μοχθηρίᾳ τῶν τοῦ του πότου κακώ γεγονότων αἰτίων δεξάμενος, τοιάδε φεζόν - ο Ρομφαία, εξεγέρθητι ἐπὶ τὸν ποιμένα καὶ στ' άνδρα πολίτην αὐτοῦ, λέγει Κύριος παντοκράτης, ο Προστακτικῶς πάλιν κάνταῦθα τὸ ἐσόμενον μηνύει· καὶ ὥσπερ πρὸς αὐτὸ τὸ ξίφος τρέψας τὸν λόγων. Κινήθητι δή, φησίν, ὦ μάχαιρα κατά τε έκείτων τών ούτω κακῶς τῇ προστασίᾳ χρησαμένων, καὶ 1 Pul. xxıx, 12. PATROL, GA. LXVI. VERS. 7. Age vero post nuntiatam rerum in melius conversionem, et quomodo in Macchabæorum principatu deleti fuerint hostes, et gens bene admodum composita, abjecta scilicet omui impietate ac nequitia, revocatoque divinarum legum studio; ex hujusmodi revelatione, quam Spiritu sancto operante acceperat, mente percitus propheta, ac futura evidenter cernens, et quænam et ex qualibus res Judæorum forent, et quantam sub Macchabæorum principatu emendationem nacturæ essent; quantaque rursus perturbatio futura ob illorum improbitatem, qui a regibus, præter fas legitimum ac divinum, tum sacerdotalem dignitatem, tum etiam populi ducatum accipientes, maxima confisionc omnia repleveruat; summa indignatione adversus 355 horum improbitatem commotus, qui tantorum malorum causa fuerunt, in hæc verba erumpit: Framea, consurge adversus pastorem, et super virun civem ejus, dicit Dominus omnipotens. Rursus hoc etiam loco imperative rem futuram significat; et quasi ad ipsum gladium verbis conversis, Commovetor, inquit, o gladie, tum contra illos qui tam male principatu utuntur, tum etiam contra omnes qui genti nostræ jure societatis addici, favere illorum improbitali curarunt. Per19

cute pastorem, et dispergantur oves.. Tuo verbere κατά πάντων τῶν ὅσοι τῷ ἔθνει προσήκοντες συμ necem infer his qui tam male populi ducatu usi πράττειν αὐτῶν ἔσπευδον τῇ μοχθηρία. • Πάταξον fuerant, totumque faventium illis cœtum, eodem cum illis ictu panaque disperge. His imperative dictis, ad rei futuræ predictionem, pergit loqui, consentaneam prædictioni formam sermonis tenens:. Et convertam manum meam contra minutos pastores.» Si qui sub principum potestate fueint, et impio illorum imperio favere voluerint, et ipsi quoque parte aliqua oficii sibi concredita, prave se gerere coeperint, hos itemn puniam. Namque hos appellat minutos pastores. τὸν ποιμένα, καὶ διασκορπισθήτω τὰ πρόβατα.» Τη γὰρ πληγῇ τῇ οἰκείᾳ θάνατον μὲν ἐπάγαγε τοῖς οὕτω κακῶς τῇ προστασία τοῦ λαοῦ χρησαμένοις, ἅπαν δὲ τῶν συμπραττόντων αὐτοῖς τὸ σύστημα ἅμα το ἐκείνων πληγῇ διασκέδασον τῇ τιμωρία. Ταῦτα προστακτικῶς εἰρηκώς εἰς τὴν τῶν ἐσομένων μήνυσαν, επάγει τὰ ἑξῆς, ἀκόλουθον ἐπαγαγών τοῖς μηνιο μένοις τοῦ λόγου τὸ σχῆμα. Καὶ ἐπιστρέψω την χειρά μου ἐπὶ τοὺς μικροὺς ποιμένας.» Καὶ γὰρ καὶ εἴ τινες ὑπὸ τοῖς ἡγουμένοις εἶεν, συμπράττειν το αὐτῶν τῇ μοχθηρα προστασία βουλόμενοι, καὶ δὴ καὶ αὐτοὶ κατά τινα τάξιν τὴν δοκοῦσαν αὐτοῖς ἐμπεπιστεῦσθαι, κατάρχειν ἐσπουδακότες τοῦ χείρονος, τιμωρήσομαι κακείνους. Μικροὺς γὰρ ποιμένας τοὺς τοιούτους καλεῖ. VERS. 8, 9. · Postea pœnæ æquitatem demonΣτίχ. η', θ. - Είτα δεικνὺς τὸ τῆς τιμωρίας δι strans, «Et erit, inquit, die illa hi omni terra, dicit παιον • Καὶ ἔσται ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, ἐν πάσῃ Dominus, duæ ipsius partes peribunt et deficient, et τῇ γῇ, λέγει Κύριος, τὰ δύο αὐτῆς μέρη ἐξολοθρευ tertia relinquetur in ea. Et traducam tertiam par- θήσεται καὶ ἐκλείψει, (p. 527) τὸ δὲ τρίτον ὑπο tem per ignem; et inflammabo eos ceu iufammatur λειφθήσεται ἐν αὐτῇ· καὶ διάξω τὸ τρίτον διὰ πυρός argentum, et probabo eos sicut probatur aurum. καὶ πυρώσω αὐτοὺς ὡς πυροῦται τὸ ἀργύριον, καὶ Ipse invocabit nomen mcum, et ego exaudiam eum. δοκιμῶ αὐτοὺς ὡς δοκιμάζεται τὸ χρυσίον· αὐτὸς Dicamque: Populus meus hie est. Quod bi justam ἐπικαλέσεται τὸ ὄνομά μου, καὶ ἐγὼ ἐπακούσημα patientur pœnam, res ipsa demonstrat, quoniam αὐτῷ· καὶ ἐρῶ, Λαός μου οὗτός ἐστι· καὶ αὐτὸς ἐρεῖ, tantam fecerunt populi ad pejus declinationem, ut Κύριος ὁ Θεός μου.. Ὅτι γάρ, φησί, δικαίαν ὑπο duae populi partes ad vitium prolapsæ supplicio μενοῦσιν οἱ τοιοῦτοι τὴν τιμωρίαν, αὐτὸ δηλοῖ τὸ tradita sint. Caeterum duas partes dicit, pro plu- πράγμα, οι τοσαύτην ἐποίησαν ἐπὶ τὸ χεῖρον τοῦ rimis. Nihilominus haud pauci adhuc supererunt ἔθνους τὴν ἐκτροπὴν, ὥστε τὰ δύο μέρη τοῦ λαοῦ honestatis 356 amatores, quanquam bl pauciores ρέψαντα πρὸς τὸ χεῖρον τιμωρία παραδοθῆναι τὰ illis id enim denotatur a tertia partes: qui veluti δὲ δύο μέρη φησίν, ἵνα εἴπῃ τοὺς πλείστους. Ἀλλὰ igne quodamn, inflictorum malorum gravitate proba- γὰρ οὕτως ὑπολειφθήσονται οὐκ ὀλίγος του δέοντος ti, majus virtutis propria specimen dederunt, plu- ἐρασταὶ, εἰ καὶ ἐλάττους ἐκείνων οὗτοι· τοῦτο γὰρ rima passi mala, neque idcirco a meo deficientes λέγει «τὸ τρίτον·, οἱ ὥσπερ διὰ πυρός τινος τον με amore qui ad auxilium meum respicientes, eo γέθει τῶν ἐπαχθέντων αὐτοῖς κακῶν δοκιμασθέντες, digui fuerunt. Ego vero eos in numero meorum μείζονα τῆς ἀρετῆς τῆς οἰκείας παρέσχοντο τὴν ἀπό collocavi, meam spondens curan; Hlique vicissim δειξιν, πλεῖστα μὲν ὅσα ὑπομεμενηκότες κακά, ούτ suas res omnes domínatui patrocinioque meo con- δαμοῦ δὲ τῆς περὶ ἐμὲ ἐκστάντες εὐνοίας· οἱ δὲ καὶ crediderunt. Exin denuo locutus de dominante ma- πρὸς τὴν ἐμὴν βοήθειαν εἶδον καὶ τετυχήκασι ταύ Ktia, culpa eorum qui male rebus præerant, et de της· ἐγώ τε γὰρ αὐτοὺς οἰκείους ἐθέμην, τὴν κηδε inflicta idcirco illis poena, memorat vicissim tu- μονίαν ὑποσχόμενος τὴν ἐμὴν, κἀκεῖνοι δὲ ἐν ἐμοὶ telam suam quam sibi firme adhærentibus largitu- τὸ πᾶν ἔθεντο, τῇ τε δεσποτείᾳ καὶ τῇ προστασία τὸ rum promiserat. πᾶν πιστεύσαντες τῇ ἐμῃ. Καὶ δὴ πάλιν εἰπὼν τὴν τε γεγενημένην ἐπικράτειαν τοῦ κακοῦ, τῇ τῶν κακῶς προεστώτων μοχθηρίᾳ, καὶ τὴν ἐντεῦθεν ἐπὶ αχθεῖσαν αὐτοῖς τιμωρίαν, ἀντιπαρατίθησι τὴν κηδεμονίαν ἦν τοῖς περὶ αὐτὸ μεμενηκόσι βεβαίως παρ έσχετο. CAP. XIV. VERS. 1-4. • Ecce dies Domini venit, et dividentur spolia tua in te. Et congregabo omnes gentes adversus Hierusalem ad bellum; et capietur civítas, diripientur domus, et mulieres polluentur: el egredietur dimidia pars civitatis in captivitatem: et pars reliqua populi mei non peribit de civitate. > Adest, inquit, tempus, quo plurima alienigenarum multitudo expeditionem faciet adversus Hierusalem, totamque intus spoliabunt. Et ipsa quidem ab hostibus capietur, diripientur vero omnia quæ in ædibus fuerint; tantaque victores percellentur insania, ut ne a mulierum quidem corporibus violandis abstineant, plurimosque cives abducant captivos. ΚΕΦ. ΙΔ'. Στίχ. α'. - εἸδοὺ ἡμέρα έρχεται Κυρίου· καὶ διαμερισθήσεται τὰ σκυλά του ἐν σοὶ, καὶ ἐπισυνάξω πάντα τὰ ἔθνη ἐπὶ Ἱερουσαλὴμ εἰς πόλεμον, καὶ ἁλώσεται ἡ πόλις, (p. 528) καὶ διαρπαγήσονται αἱ οἰκίαι, καὶ αἱ γυναῖκες μολυνθήσονται, καὶ ἐξελεύ σεται τὸ ἥμισυ τῆς πόλεως ἐν αἰχμαλωσία, οἱ δὲ κα τάλοιποι τοῦ λαοῦ μου οὐ μὴ ἐξολοθρευθῶσιν ἐκ τῆς πόλεως.» Παραγίνεται γὰρ, φησί, καιρὸς ἐν ᾧ πλεῖστοι τῶν ἀλλοτρίων ἐπιστρατεύσαντες τῇ Ἱερου· σαλήμ, ἅπασαν αὐτὴν σκυλεύσουσιν ἔνδον· καὶ ἡ μὲν ὑπὸ τῶν πολεμίων ληφθήσεται, διαρπαγήσεται θα πάντα τὰ ταῖς οἰκίαις ἐνόντα, τοσαύτῃ τε οἱ ἐπεισ εληλυθότες τῇ πόλει χρήσονται τῇ παροινία, ὡς μήτε

COMMENTARIUS IN ZACHARIÆ CAP. XIV. τῆς εἰς τὰ σώματα τῶν γυναικῶν ὕβρεως ἀποσχέ. llis nihilominus ita peractis ab aliorum malitia, ki σθαι, καὶ πλείστους ὅσους τῆς πόλεως αιχμαλώτους λαβεῖν· ἀλλὰ καὶ τούτων οὕτω γινομένων διὰ τὴν ἑτέρων κακίαν οἱ τῆς ἐμῆς εὐνοίας αντεχόμενοι, ἀβλαβεῖς ἐπὶ τῆς πόλεως τῇ κηδεμονία διεφυλάχθη tamen qui in mei amore permanserint, incolumes in civitate patrocinio meo custodientur. Deinde pergit dicere divinam opem, qua ommia ipsis in melius sub Macchabæorum principatu versa sunt. 357 Præcedet, inquit, suis Deus tanquam in acie, lege belli, dux faetus et contra hostes instructus: stansque, inquit, super monte Olearum cx adverso Hierusalem, concutiet montem, commovebit ante urbem omnia, ipsamque urben: ita ut videatur varie confringi mons motu eo pavefactus rerumque casum similem esse terræ motui ¡Mi, quem sub Ozia rege a divina ira concitari contigit. Dicit ergo omnia hyperbolee, ut solet, et quod magnitudine auxili suis præbiti, et adversus hostes indignatione, omεν τῇ ἐμξ. Εἶτα λοιπὸν ἐφεξῆς τὴν βοήθειαν λέγει τὴν θείαν ἀφ᾿ ἧς ἅπαντα αὐτοῖς ἐπὶ τὰ κρεῖττον τῇ τῶν Μακκαβαίων προστασία μετέστη προηγήσεται μὲν γὰρ. φησί, τῶν οἰκείων ὁ Θεὸς ὥσπερ ἐν παρα τάξει πολέμου νόμῳ, στρατηγών τε αὐτοῖς καὶ κατὰ τῶν ἐναντίων παραταττόμενος. Σταθεὶς δὲ, φησί, ἐπὶ τὸ τῶν Ἑλαιῶν ὄρος κατέναντι τῆς Ἱερουσαλήμ, κλονίσει μὲν τὸ ὄρος, συγκινήσει δὲ ἅπαντα τὰ πρὸ τῆς πόλεως καὶ τὴν πόλιν αὐτήν· ὥστε δοκεῖν μὲν ποικίλως διατέμνεσθαι τὸ ὄρος τῷ φόβῳ τοῦ κινήμα τος, δοκεῖν δὲ τὰ τότε πράγματα ἐοικέναι τοῖς ἐπὶ mia prope quassare videbitur. Usus est autem Ozis του σεισμού γεγονόσιν, ὃν ἐπὶ τῆς Ὀξίου βασιλείας κατά θείαν ὀργὴν ἀποτελεσθῆναι συνέβη. Λέγει μὲν οὖν ἅπαντα ὑπερβολικῶς ὡς εἴωθε, (β. 520) καὶ ὅτι τῷ μεγέθει τῆς βοηθείας ήν παρέχεται τοῖς οἰκείοις τῇ τε πατὰ τῶν ἐναντίων ἀγανακτήσει ώσπερεί σαλεύειν άπαντα δόξει· ἐχρήσατο δὲ τῇ πρὸς τὸν Ὀζίαν ὁμοιότητι, ἐπειδὴ κἀκεῖνος οὐθὲν τῇ ἱερωσύνῃ προσήχων, ἐπεχείρησεν αὐτῆς ἐπιλαβέσθαι· ἐφ᾽ ᾧ δὴ καὶ τῶν μεγέθει τοῦ σεισμοῦ τὴν ἀγανάκτησιν τὴν οἱ πείαν ὁ θεὸς ἐπεδείξατο. Τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ νῦν, φησίν, διὰ τοὺς ἀσεβεῖ γνώμῃ παρωσαμένους μὲν τὴν νομικὴν εὐταξίαν, τῇ ἱερωσύνῃ δὲ παρὰ τὸ πρέπον ἐπικεχειρηκότας, πολλὴν ἐπιδείξεται τὴν ἀγανάκτησιν ὁ Θεὸς τὴν οἰκείαν, συστείων ἅπαντα, ἐπὶ τιμωρίᾳ μὲν τῶν ἐναντίων, σωτηρίᾳ δὲ τῶν υἱ κείων. Θές επάγει· Στίχ. 2-4. - ι Καὶ ἥξει Κύριος ο Θεός μου, καὶ πάντες οἱ ἅγιοι μετ' αὐτοῦ.» Απ' αὐτοῦ γὰρ δὴ, φησί, τοῦ μεγέθους τῶν πραγμάτων ώσανεί πόρο βωθέν ποθεν εἰς βοήθειαν ἡμῶν ἐληλυθὼς ὁ Θεὸς φενεῖτες, άγων τὸ οἰκεῖον στρατόπεδον ἅπαν σὺν θευτών. Λέγει δὲ τὰς ἀοράτους δυνάμεις· ταύτας γὰρ καλεῖ τοὺς ἁγίους, αν πρὸς ἅπαντα αὐτῷ τὰ βατοῦνται ἐν τοῖς περὶ τοὺς ἀνθρώπους γινομένοις ὑπηρετεῖσθαι ειώθασιν. • Καὶ ἔσται ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρα, οὐκ ἔσται φῶς, ἀλλὰ ψύχος καὶ πάγος ἔσται μια ἡμέρᾳ, ο Οὐ φῶς ὄντως καὶ ψύχος καὶ πάγος λέγες, ἀλλ' ώσπερ είωθεν λέγειν, ὅτι ὁ ἥλιος σχοισθήσεται, καὶ δύσεται αὐτοῖς ὁ ἥλιος, καὶ ὅσα τοιαῦτα· ἐκ τῶν ἐν συμφοραῖς ὄντων οὐδεμίαν αἴσθησιν τοῦ φωτός λαμβανόντων, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν σκότῳ τινὶ τότε εἶναι διασύντων. Ούτω κανταῦθά φησι· Δόξουσι μὲν γὰρ ὑπὸ τοῦ μεγέθους των γινομένων οἱ ἄνθρωποι, φησίν, οὐδὲ φῶς ὁρᾶν, ὥσπερ δὲ ἐν ψύχει καὶ πάγω τεραττόμενοι ἐν τρόμῳ τε καὶ κλόνῳ μενοῦσι, συν πράττοντες τους οδόντας τῷ μεγέθει τῶν γενησομένων απῶν ἐκ τῆς ἐπιφανείας τῆς θείας· (1. 530 ) οἷόν ἐστι καὶ τὸ παρὰ τοῦ Κυρίου λεγόμενον, «Ἐκεῖ ἔσται ὁ βρυγμός τῶν ὁδόντων. ο - ι Καὶ ἡ ἡμέρα ἐκείνη γνω στὴ τῷ Κυρίῳ. ο Ἵνα εἴπῃ ὅτι κατὰ γνώμην Θεοῦ γε νίζεται τοιαῦτα, ἐπείπερ ἀρεστὸν αὐτῷ τὸ οὕτω ταῦτα τότε συμβῆναι· οἷόν ἐστι τὸ Ἔγνω Κύριος τους όντας αὐτοῦ· ἡ ἀντὶ τοῦ, Ἀκειώσατο αὐτοὺς καὶ ἀρεστοὺς ἀνάμεσιν ἑαυτῷ. Οὕτω καὶ τὴν ἡμέραν λέγει γνωστὴν ** Matth. viii, 12. 8* 11 Tim. 11, 19. similitudine, quoniam ille quoque nullatenus sacerdotii particeps, hoc usurpare voluit: cujus rei onusa Deus terræmotus magnitudine indignationem suam declaravit. Pari modo nunc quoque, inquit, propter eos qui mente impia legitimum ordinem prætergrediantur, et sacerdotium contra fas usurpant, multam Deus ostendet indignationem suam, elementa omnia commovens ad hostium poenam, suorum vero salutem. His addit: VERS. 5-7. - Et veniet Dominus Deus meus, et omnes sancti cum eo. Ex magnitudine, inquit, rerum gestarum, de longinquo veluti loco, ad auxilium nostrum veniens Deus apparebit, cunctum suum secum agens exercitum, id est invisibiles potestates; has enim sanctorum nomine appellat; quæ ad omne ejus libitum, in humanis rebus ministrare solent.. Et erit die illa, non lux erit, sed frigus et gelu erit una die.» Haud reapse lucem vel frigus geluve dicit, sed potius more suo, fore ut sol obscuretur, vel occumbat illis; aut alia hujusmodi: quasi homines in calamitatibus versantes nulhum lucis sensum babeant, sed quibusdam tenebris circumsepti videantur. Ita hic etiam ait: Casuum magnitudine videbuntur homines ne lucem 358 quidem aspicere, sed frigore geluque pulsati, in tremore et concussione manebunt, dentibus infrendentes, oh ingruentium malorum magnitudinem in Dei adventu juxta Domini dictum: lbi erit stridor dentium ". - Et dies illa nota Domino. › Ìd est, juxta Dei sententiam talia fent, quoniam ei libuit hæc tunc evenire. Veluti illud: Novit Dominus qui sunt ejus"; › id est, familiares suos fecit, et in charorum numero habuit.Sic diem ait notam Domino, nempe ipsi gratam, quia ex ejus sententia die illa filent talia, ad hostium punitionem, amicorum autem salutem. Et non dies neque nox, et post vesperam lux erit. Incumbentibus malis, tanta

omnibus offundentur tenebre, ut nulla sit noctis n τῷ Κυρίῳ, ὡς ἀρεστὴν αὐτῷ, τῷ κατὰ γνώμην αὐτοῦ die distinctio: adeo tenebræ cuncta occupabunt! Ilis τὰ τοιαῦτα ἐν αὐτῇ γενέσθαι, ἐπὶ τιμωρίᾳ μὲν τῶν tamen succedet (id enim innuit dictio post vespe- ἐναντίων, σωτηρίᾳ δὲ τῶν οἰκείων. Ὅθεν επάγει· ram»),succede,inquam,lux,id est divinum auxilium: • Καὶ οὐχ ἡμέρα, καὶ οὐ νύξ, καὶ πρὸς ἑσπέραν quia cuncta illa fiunt ad hostium punitionem, ut ἔσται φῶς· ο επικρατούντων μὲν γὰρ τῶν κακῶν, suos ad se recipiat. Propter hæc igitur addit: τοσοῦτο περιχυθήσεται σκότος ἅπασιν, ὡς μηδεμίαν εἶναι νυκτός τε καὶ ἡμέρας διαφοράν· οὕτω σκότος λήψεται τὰ πάντα· ἀκολουθήσει δὲ τούτοις (τοῦτο γὰρ λέγει ο πρὸς ἑσπέραν») φῶς, τουτέστιν ἡ ἀντίληψις ἡ θεία· ἐπειδὴ πάντα ἐκεῖνα διαπράττεται ἐπὶ τιμωρίᾳ τῶν ἐναντίων, ὡς ἂν τοὺς οἰκείους ἑαυτῷ περιποιήσειεν. Διά τούτων επάγει γοῦν· Στίχ. η'-ια'. -- «Καὶ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἐξελεύ σεται ὕδωρ ζῶν ἐξ Ιερουσαλήμ.» Ἵνα εἴπῃ. Τότε καθαρὰ ἱερωσύνη ἐπὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ ἐπιτελεσθή - σεται καὶ νόμιμος, προστασία τε ἀρέσκουσα τῷ VERS. 8-11. ‹ Et die illa egredietur aqua vivens ex llierusalem. › Id est, tunc purum sacerdotium in urbe Hierusalem constituetur atque legitimum, necnon principatus Deo placens, et doctrina divinis legibus consentanea, quæ non illius tantum tempo- κ Θεῷ, καὶ διδασκαλία τοῖς νόμοις ἀκόλουθος τοῖς ris gentibus opportuna erit, verum etiam posteria. Nam mare primum priores dicit, postremum poate ros. Quibus addit: Estate et verno tempore ita erit, o id est,per omne tempus divino patrocinio perseverabit prosperitas. Sic, inquit, universa terra regem agnoscet et confitebitur unum Deum rerum omnium creatorem ac Dominum. ipse enim per ea quæ facit, suam demonstrat providentiam ac potestatem: perque terram omnes (id est gentis suæ homines) perseverant deinceps omni errore 359 liberi, solum ipsum appellantes Deum. Exin diversos locos memorat, volens per omnia dicere, fore ut in parte qualibet nostræ regioni finitima constanter Deus agnoscatur atque adoretur, fraude omni atque impietate depulsa, Cum hac, inquit, Dei notitia habitabunt deinceps Hierusalem constanter omnes qui genti nostræ sunt devoli, memoque in populo irreligiosus erit aut a Deo alienus. Sic enim valent verba, Non erit ulterius anathema. Nempe,ut beatus ait Paulus, Si quis non amal Dominum Jesum Christum, anathema sit "» Igitur nihil ejusmodi posthinc erit; quia nemo item abhinc crit a Deo alienus cunctique habitabunt deinceps Hierusalem multa cum securitate, quam civitas a divina tutela assequetur propter suum virtutis studium. Atque in his finem facit de Macchabaicis rebus prophetia, et de illorum temporum casibus, et de futuris populi peccatis, et de malis adversariorum manu infligendis, nec non de cura quam Deus circa illos ostendet, honesti videlicet asseclis suum impendens auxilium. Exin vero resumit res ante tempora Macchabaica abs se dictas, ubi præstandis Zorobabcle genti Judaica bonis recitatis, adjunxerat exercituum Gogi occisionem. Rerum harum hoc etiam loco resumit prædictionem, utpote proximparum; ut illis etiam quæ post plurimum intervallum eventuræ erant, Macchabaicis, inquam, fidem facerent ea quæ nuper circa Gogum acciderant: atque ita propheta vaticinium suum utiliore prædictione concluderet. Ait igitur: θείας, ἥτις οὐ τοῖς κατ' ἐκεῖνον τὸν καιρὸν τοῦ ἔθνους ἐπιτηδεία μόνον ἔσται, ἀλλὰ καὶ τοῖς μετὰ ταῦτα. θάλασσαν μὲν γὰρ πρώτην τοὺς τότε λέγει ἐσχάτην δὲ τοὺς μετ' ἐκείνους· οἷς προστέθεικεν ὅτι ὁ Ἐν θέρει καὶ ἐν ἔαρι ἔσται οὕτως.» (p. 551) Ἵνα εἴπῃ ὅτι κατὰ πάντα καιρὸν διὰ τῆς θείας κη δεμονίας ἐπικρατήσει τὰ κρείττω· οὕτω τε, φησί, κατὰ πάσης τῆς γῆς ἔσται βασιλεὺς γνωριζόμενος τε καὶ ὁμολογούμενος μόνος εἶναι Θεὸς ὁ τοῦ παντὶς ποιητής τε καὶ Κύριος· αὐτός τε γὰρ δι' ὧν ποιεί, τὴν κηδεμονίαν καὶ τὴν ἐξουσίαν ἐπιδείκνυται τὴν οἰκείαν· καὶ δὴ καὶ πάντες οἱ κατὰ γῆν (ἵνα εἴπῃ τοὺς τοῦ ἔθνους) διαμένουσι λοιπὸν ἀπηλλαγμένω μὲν πλάνης ἁπάσης, τὴν ὀνομασίαν δὲ μόνην τὴν αὐτοῦ καλοῦντες ὡς Θεοῦ. Εἶτα καὶ περὶ τόπων λέγει διαφόρων, βουλόμενος διὰ πάντων εἰπεῖν, ὅτι κατά παντὸς μέρους προσήκοντος τῇ γῇ τῇ ἡμετέρα δια μενεῖ Θεὸς γνωριζόμενός τε καὶ προσκυνούμενος, ἀπεληλαμένης πάσης πλάνης τε καὶ ἀσεβείας ἐξ ἡμῶν. Μετὰ ταύτης δέ, φησί, τῆς γνώσεως καὶ οἰκήσουσι την Ιερουσαλὴμ λοιπὸν ἅπαντες βεβαίως οἱ τῷ ἔθνει προσήκοντες τῷ ἡμετέρῳ, καὶ οὐδεὶς ἔσται λοιπὸν ἐν τῷ ἔθνει ἀσεβείᾳ χαίρων, οὐδὲ ἀπελ λοτριωμένος Θεοῦ· τοῦτο γὰρ λέγει, «Καὶ ἀνάθεμα οὐκ ἔσται ἔτι. ο Ὡς γὰρ ὁ μακάριος λέγει Παῦλος, • Εἴ τις οὐ φιλεῖ τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν, ήταν ἀνάθεμα·, οὐκ ἔσται οὖν, φησίν, οὐκέτι τοῦτο· ἐπεὶ μηδέ ἐστί τις λοιπὸν ἠλλοτριωμένος Θεοῦ· δια μενεῖ τε λοιπὸν οἰκουμένη ἡ Ἱερουσαλὴμ ὑπὸ πάν των μετὰ πολλῆς τῆς ἀσφαλείας, ἣν ὑπὸ τῆς θείας ἕξει κηδεμονίας διὰ τὴν τοῦ κρείττονος ἐπιμέλειαν. Ἐν μὲν δὴ τούτοις συνεπέρανε τῶν Μακκαβαϊκῶν τὴν προφητείαν, καὶ τὰ κατ' ἐκεῖνον ἐσόμενα τὸν καιρόν, τά τε παρ' αὐτῶν πλημμελεῖσθαι μέλλοντα. καὶ τὰ περὶ αὐτοὺς γενησόμενα παρὰ τῶν ἐναντίων, (p. 532) καὶ μὴν καὶ ὅσην τινὰ τὴν περὶ αὐτοὺς ἐπιδείξεται κηδεμονίαν ὁ Θεὸς, τοῖς τοῦ καλοῦ περ εστῶσι τὴν οἰκείαν παρέχων ροπήν. Εντεῦθεν δὲ ἀνα λαμβάνει τὰ πρὸ τῆς τῶν Μακκαβαϊκῶν μηνύσεως αὐτῷ ῥηθέντα· ἐν οἷς τὰ διὰ τοῦ Ζοροβάβελ προς επόμενα τῷ ἔθνει καλὰ λέγων, προσέθηκε τῶν περὶ τὸν Γωγ τὴν ἀναίρεσιν. Τούτων δὴ κανταῦθα πάλιν ἀναλαμβάνει τὴν μήνυσιν, ἅτε καὶ ἐγγύθεν ἐσομένων, ὡς ἂν τοῖς τε μετὰ πλεῖστον γίγνεσθαι μέλο 81 1 Cor. XVI, 22.

COMMENTARIUS IN ZACHARIÆ CAP. XIV. λουσι τὸν χρόνον, λέγω δὲ τοῖς Μακκαβαϊκοῖς, πίστις ᾗ τὰ πρόσφατον περὶ τῶν Γωγ γινόμενα. καὶ τῷ προφήτῃ δὲ ἐγγένηται τὴν οἰκείαν προφητείαν εἰς χρηστοτέραν μήνυσιν συμπεράναι. Λέγει τοίνυν Στίχ. ιβ'αθ. - «Καὶ αὕτη ἔσται ἡ πτώσις ἦν VERS. 12.19. - Et hæc erit ruina qua percuκάψει Κύριος πάντας τοὺς λαούς, ὅσοι ἐπεστράτευσαν Liet Dominus: omnes populos, quicunque militaveἐπὶ Ἱερουσαλήμ.» Τοῦ γὰρ ἔθνους, φησίν, ἐκείνου runt contra llierusalem.» Gentis illius, inquit, maτου μεγίστου τε καὶ ἀμαχωτάτου περιέσονται τῇ ximæ et inexpugnabilis victores evadent divina θείᾳ δυνάμει· ὡς ἐστώτων μὲν αὐτῶν ταχῆναι τὰς virtute: tanquam si stantium illorum tabescerent σάρκας, οὐδὲ προβαίνειν ἐπὶ τὸν πόλεμον ἐωμένων, carnes, neque 360 ad pugnam procedere sinerent, τῷ φθάνειν αὐτῶν τὴν ὁρμὴν τὸν Θεὸν διὰ τῆς ἐπο Deo ipsorum impetum præveniente poenæ imposiαγομένης αὐτοῖς τιμωρίας· ἀφαιρεθήσεται δὲ αὐτῶν tione. Auferetur quoque ipsis cernendi vis a maκαὶ ἡ τοῦ βλέπειν ἰσχὺς, ἐκ τοῦ μεγέθους τῶν κα gnitudine incumbentium malorum, mutique fient ταλαμβανόντων αὐτοὺς κακῶν, μενοῦσί τε άφωνοι ob eventuum angustias. In summa, tanta illis a Dei διὰ τὴν τῶν συμβάντων ἀπορίαν· καὶ συντόμως, φησί, ira mentis perturbatio incidet, ut singuli invicem τοπιαύτη αὐτοὺς ἀθρόα κατὰ θείαν ὀργὴν ἔκστασις manus afferentes, haud sentiant, sed extraneos pulλήψεται, ώστε ἕκαστον ἐπὶ τὸν πλησίον τρέποντα sare se putent, dantque muluæ caedis auctores, maτὴν οἰκείαν χεῖρα, μηδὲ τοῦτο εἰδέναι, ἀλλ᾽ οἴεσθαι jorque illorum pars a suis quam a Judais percussa ἀλλοτρίων ἐφάπτεσθαι, ὡς κατά γε τὸ πλεῖστον cadat. Verum dum illi his malis implicantur, comἔργον αὐτοὺς ἀλλήλων γενέσθαι, πλείονάς τε αὐτῶν parabit se ad prelium Judas in urbe Hierusalem, id ἀπὸ τῶν οἰκείων ἢ ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων πληττομένους est, audacter exidit ad hostium oppugnationem duce πεπείν. (p. 553 ) ᾿Αλλὰ γὰρ ἐν τοιούτοις κακοίς Zorobabele, qui rex ipsis divino judicio constitutus ἐξεταζομένων ἐκείνων, παρατάξεται, φησί, καὶ Ἰού est. Atque ita potientur hostibus, ut omnes corum δας ἐν Ἱερουσαλήμ. ἵνα εἴπῃ, ὅτι θαῤῥῶν ἐπὶ τὸν opes, aurum, argentum, vestem, et quidquid boui κατ' αὐτῶν ἐξελεύσεται πόλεμον ὑπό τῷ Ζοροβάβελ secum habuerint, diripientes ad suarum opum cuστρατηγούμενος, ὃς ἐκ τῆς τοῦ Ἰούδα φυλῆς βασι- mulam conferant. Sic enim significant verba: «Conλού; αὐτῶν κατὰ θείαν ἀναδέδεικται κρίσιν· οὕτω gregabit fortitudinem populorum omnium in circuiσε κρατήσωσι τῶν ἐναντίων, ὥστε πάντα αὐτοῖς τὰ tu, fortitudinem illorum dicens opes a quibus προσόντα, χρυσόν τε καὶ ἄργυρον καὶ ἐσθῆτα, καὶ vires accipiebant. Quod declarans, ait: Aurumque et δ εί ποτ' ἂν ἔχοιεν παρ' ἑαυτοῖς ἀγαθὸν, ταῦτα δὴ argentum et vestem valde plurimam. His addit, πέντε ἀφελομένους τὸν οἰκεῖον αὐξῆσαι πλοῦτον. multum fore equorum detrimentum, et mulorum, et Τοῦτο γὰρ εἶπε, ι Καὶ συνάξει τὴν ἰσχὺν πάντων camelorum, atque asinorum, omniumque apud eos τῶν λαῶν κυκλόθεν· ἡ ἰσχὺν αὐτῶν εἰπὼν τὰ προσ jumentorum, quotquot bello utilia astimantes, scεντε ἀφ᾽ ὧν εἶχον τὸ δύνασθαι. Ὅθεν καὶ σαφηνί- cum adducebant. Et interitus quidem illorum atque των αὐτό, ἐπήγαγε ο Χρυσόν τε καὶ ἄργυρον καὶ exitium tale erit. Quotquot autem ex ipsis salvi ἱματισμὸν εἰς πλῆθος σφόδρα.» Τούτοις επάγει, supererunt, agnoscentes Dei potentiam ex his quæ ότι πολλή τις απώλεια καὶ ἵππων ἔσται καὶ ἡμισ- sunt passi, legem sibimet statuent ascendendi perτων καὶ καμήλων καὶ ἔνων καὶ πάντων τῶν προσ petuo ad urbem Hierusalem, ibique debitum Dco ὄντων αὐτοῖς κτηνῶν, ὁπόσα περ ἐπιτήδεια πως obsequium persolvendi, nec non tabernaculorum ἑαυτοῖς εἰς τὸν πόλεμον νομίσαντες εἶναι, συλλαβόν- ſestum agendi, quandoquidem iis qui de longinquo τις ήγον μεθ' ἑαυτῶν. Ὁ μὲν δὴ θάνατος αὐτῶν, φησί, veniunt verðum tempus idoneum est. Multis auten καὶ ἡ ἀπώλεια τοσαύτη τις ἔσται καὶ τοιαύτη· ὁπόσοι superbe hæc negligentibus poenas inferam, pluviam δ' ἂν αὐτῶν περισωθείεν, ἐπιγνόντες τοῦ Θεοῦ τὴν δύο et ubertatem frugum negando, ut agnoscant se Τα μεν ἐξ ὧν πεπόνθασι, νόμον θήσονται παρ' ἑαυτοῖς, universalis 361 domini honorem neglexisse. El si δεη νειῶς ἀνούντες ἐπὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ τὴν καθήκον Ægypti incolæ, et si quidam alii hac prava mcnte σαν αποτιννύναι τῷ Θεῷ προσκύνησιν, ἐπιτελεῖν δὲ fuerint, poenam similem perferent. Vult autem di καὶ τὴν ἑορτὴν τῆς σκηνοπηγίας, ἐπειδὴ τοῖς πόρρωθεν cere, extraneus multos magnitudine eventuum terπαραγενομένοις επιτήδειος ὁ καιρὸς θερινὸς ὑπάρχων· ritos, variis ex locis ad urbem llierusalem concurκαὶ πολλοῖς δὲ τῶν δι' ὑπεροψίαν οὐκ ἀποπληρούντων suros, debitum Deo obsequium oblaturos, et nisi τότε, τιμωρίαν ἐπάξω, ἀβροχίᾳ καὶ τῇ ἐντεῦθεν fecerint, poenam relaturos. His addit: Διαρκές καταδικάζων αὐτοὺς, (p. 534) ὡς ἂν αἴσθοιντο τῆς τοῦ πάντων Κυρίου τιμῆς ἀμελοῦντες. Δεν οἱ τῆς Αἰγύπτου δὲ, κἂν εἴ τινες δή ποτε ταύτην ἀναδέξωνται τὴν γνώμην, τὴν αὐτὴν δώσουσι τιμωρίαν· βείλεται δὲ εἰπεῖν ὅτι, πολλοὶ τῶν ἀλλοτρίων ἐκπλαγέντες ἐπὶ τῷ μεγέθει τῶν γεγονότων πολλαχόθεν ἐπὶ τὴν Ἱερουσαλήμ συμβεύσουσι, τὴν καθήκουσαν τῷ Θεῷ προσκύνησιν ἀποδιδόντες, ὡς καὶ τιμωρίαν ἀπεκδέχεσθαι εἰ μὴ τοῦτο ποιοίεν. Τούτοις ἐπάγει· Στίχ. Χ. -- ν Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἔσται τὸ ἐπὶ τὸν χελινὸν τοῦ ἵππου ἅγιον τῷ Κυρίῳ παντοκράτορι καὶ ἔσονται οἱ λέβητες ἐν τῷ οἴκῳ Κυρίου ὡς φιάλαι προ προσώπου τοῦ θυσιαστηρίου.» Βούλεται μὲν εἰπεῖν ὅτι πολλὰ καὶ τῷ Θεῷ ἀνατεθήσεται παρὰ τῶν Τεραηλιτῶν ἀπὸ τῶν λαφύρων, ἃ παρὰ τῶν πολεμίων VERS. 20. - Die illa erit quod super frenum equi est, sanctum Domino omnipotenti. Εt erunt lebetes in domo Domini sicut phialæ ante faciem altaris.» Fore dicit, ut complura Deo offerantur ab Israelitis de manubiis quæ ex hostibus retulerint, multa sane et innumerabilia. Sicuti fecit beatur

David post Goliathi cadem gladium Deo dedicans. λήψονται, πολλά τε ὄντα καὶ ἀριθμὸν νικῶντα· οἷον Idem hic quoque dicit, nempe quod equorum frenos interemptis ablatos Deo offerent. Namque a freno tanquam a parte, reliqua arma et spolia denotat, quæ oblaturi erant, singulis pro suo proposito ex manubiis quod visum fuerit afferentibus. Unde addit, lebetes plurimos adductum iri quos hostes secum habuerant, utpote coquendis carnibus idoneos, quorum multitudo phialarum vice fungetur in domo Dei exposita. Vult autem frenis, armorum ollationem designare; lebetibus, divitiarum; more Scripturæ consueto a parte multitudinem denotandi, quotiescunque supervacaneam judicat partium accuratam enumerationem. Certe hic superQuum erat enumerare singillatim hastas, gladios, loricas, lebetes, et quidquid ad usum hominum τῶν κτημάτων, ὡς εἴωθεν ἀπὸ μέρους τὰ πλεῖστα πεποίηκεν ὁ μακάριος Δαυτό μετὰ τὴν τοῦ Γολιάθ ἀναίρεσιν τὸ ξίφος ἀναθεὶς τῷ Θεῷ. Τὸ αὐτὸ δὲ λέγει κανταῦθα, ὅτι καὶ χαλινούς ἵππων, οὓς τῶν ἀναιρε θέντων ἀφείλοντο, προσοίσουσι τότε τῷ Θεῷ· ἀπὸ γὰρ τοῦ χαλινοῦ ὡς ἀπὸ μέρους ἠβουλήθη τὰ λοιπὰ ὅπλα τα καὶ λάφυρα εἰπεῖν, ἅπερ οὖν ἀνατιθέναι ἔμελλον, ἑκάστου κατὰ τὴν οἰκείαν πρόθεσιν προσάγοντας το δοκοῦν ἐκ τῶν λαφύρων. Οθεν ἐπάγει, ὅτι προσαχθή σονται καὶ λέβητες πλεῖστοι οἷς ἐπήγοντο οἱ πολέ μιοι, ἐπιτηδείους ἑαυτοῖς εἶναι νομίζοντες εἰς τὴν ἔψησιν τῶν χρεῶν, οἱ διὰ τὸ πλῆθος, φιαλών δίκην, ἔσονται τοῦ οἴκου προκείμενος τοῦ θείου. Η ουλήθη δὲ ἀπὸ μὲν τοῦ χαλινοῦ τὰ ἀπὸ τῶν ὅπλων ἀνατιθέ μενα εἰπεῖν, (p. 535) ἀπὸ δὲ τῶν λεβήτων τὰ ἀπὸ δηλούν ή θεία Γραφή, ὅτ' ἂν περιττήν ἡγῆται την κατά μέρος ἀκριβολογίαν· ἐπεὶ κανταῦθα περιττόν ἦν τὸ ἀριθμεῖν δόρατα καὶ ξίφη καὶ θώρακες, λέβη τάς τε καὶ τὰ ἐν ἀνθρώπων κείμενα χρήσει, οἷον est, verbi gratia catinos, poeula, et si quid aliud bujusmodi est. Sed a parte, ut nuper dixi, et sæpe adnotavi, se totum designare demonstrat. Jam 4 ostendat oblatorum lebetumi usum, sic prosequitur: εἰπεῖν πινάκια, ποτήρια, ἢ καὶ εἴ τι τοιοῦτο· ἐκ δὲ τοῦ μέρους, ὡς εἶπαν το ήδη, καὶ ἐπεσημηνάμην πολλάκις, ἐδήλωσε τὸ πᾶν εἰπεῖν. Δεικνὺς τῶν λεβήτων τῶν ἀνατιθεμένων τὴν χρείαν, ἐπάγει· » VERS. 21. • Eritque omnis lebes in urbe Hic- Στίχια. Καὶ ἔσται πᾶς ὀλάβης ἐν Ἱερουσαλήμ καὶ rusalem et apud Judam sanctus Domino omnipo- ἐν τῷ Ἰούδᾳ ἅγιος τῷ Κυρίῳ παντοκράτορι· καὶ ήξουσι tenti. 362 Et venient cuncti immolantes, et su- πάντες οἱ θυσιάζοντες, καὶ λήψονται ἐξ αὐτῶν, καὶ ment inde, et coquent in eis. Oblati quidem ἐψήσουσιν ἐν αὐτοῖς.» Οἱ μὲν γὰρ προσκομισθέντες lebetes, sancti erunt, utpote oblati in posterum λέβητες, φησιν, ἅγιος ἔσονται, ἅτε ανακείμενοι λοιπόν Deo. Commoditas vero hinc erit adducentibus τῷ Θεῷ· ἀφθονία δὲ ἐντεῦθεν ἔσται τοῖς προσάγουσ victimas, copiam habendi ubi coquere oporteat, et τὰς θυσιάσεις, τῷ ἔχειν ὅπως προσῆκεν ἐξήσαντας sacrificia decenter perficere. Nonne enim in primo τὰ τῶν θυσιῶν πληρῶσαι τὸ πρέπον· ἡ γὰρ οὐχ Regnorum sic loquitur divina Scriptura, dum nar- οὕτως ἐν τῇ πρώτῃ τῶν Βασιλειῶν ἡ θεία λέγει Γραφή ral filiorum Heli iniquitatem? nempe quod veniebat διηγουμένη τῶν υἱῶν Ἑλὶ τὴν παρανομίαν; ὅτι βρα puer sacerdotis, fuscinulam tridentem habens in χετο τὸ παιδάριον τοῦ ἱερέως ὡς ἂν ἡγήθη τὸ κρέας, manu sua, mittebatque fuscinulam in lebetem seu καὶ κρεάγρα τριόδους ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, καὶ καθίει cacabum seu caldariam; et omne quod levabat αὐτὴν εἰς τὸν λέβητα, ἢ εἰς τὴν χύτραν, ἢ εἰς τὸ fuscinu'a, tollebat sacerdos sibi ". Vult ergo di- χαλκίον· καὶ πᾶν ὁ ἀνέβαινεν ἐν τῇ κρεάγρᾳ ἐλάμ· cere, convenientibus ad Dei cultum in urbe Hieβανεν ἑαυτῷ ὁ ἱερεύς; Τοῦτο οὖν εἰπεῖν ἠβουλήθη, rusalem copiam fore lebetum, quibus opus erat ὅτι ἀφθονία λοιπὸν τοῖς ἐπὶ τῇ θεραπεία τοῦ Θεοῦ ipsis ad explendum sacrificiorum ritum. His addit: συνιοῦσι εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ ἔστας λεβήτων, ἐν οἷς Et non erit Chananæus ulterius in domo Domini προσῆκεν αὐτοὺς τὴν ἐπὶ ταῖς θυσίαις χρείαν ἑαυτῶν omnipotentis die illa. › Quia infames erant Chanaἐκπληροῦν. Τούτοις ἐπάγει· ι Καὶ οὐκ ἔστι Χανα næi ob irreligiositatem morumque pravitatem, ναῖος ἔτι ἐν τῷ οἴκῳ Κυρίου παντοκράτορος, (ρ. 536) innuit sic propheta desituros deinceps cunctos de ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ. • Επειδὴ ἐπιβεβλημένοι Χανιpopulo Israelitico ab impietate aut qualibet morum ναῖοι τὸν τρόπον ἦσαν ἐπί τε ἀσεβείᾳ ἐπί τε ἠθῶν malitia, eventibus ipsis edocti quantum bonum sit μοχθηρία, τοῦτο βούλεται εἰπεῖν, ὅτι παύσονται πάν pietas et virtutis stadium. Sic etian beatus Oseas τες λοιπὸν οἱ τοῦ Ἰσραὴλ τοῦ πρὸς ἀσέβειαν ή τινα ait s 4 Chanaan, in manu ejus statera iniquitatis, μοχθηρίαν νεύειν ἠθῶν, ἐξ αὐτῶν δεδιδαγμένοι τῶν opprimere præpotenter dilexit. Dixitque Ephraim: πραγμάτων ἡλίκον ἀγαθὸν εὐσεβείας τε καὶ ἀρετῆ; Verumtamen dives factus sum, inveni mihi sola- ἐπιμέλεια. Οὕτω καὶ ὁ μακάριος Ὥσης λέγει ο Χα· tium.. Scilicet Chananæorum nomine Israeliναὰν, ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ ζυγὸς ἀδικίας, καταδυνα tas illos appellat qui illicita agebant, Chananæo. στεύειν ἠγάπησε· καὶ εἶπεν Εφραίμ, Πλήν πεπλού rum mores imitantes. τηκα, εὕρηκα ἀναψυχὴν ἐμαυτῷ· ο τῇ τῶν Χαναν » προσηγορία, τοὺς Ἰσραηλίτας τὸ μὴ δέον διαπραττομένους καλέσας, ὡς ἂν τὸν ἐκείνων τρόπον με μια μημένους. ** 41 1 Reg. 11, 13. 43 Osc. Σ11, 7.

COMMENTARIUS IN MALACHIÆ CAP. I. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΜΑΛΑΧΟΥ ΤΟΥ ΠΡΟΦΗΤΟΥ. MAAAXIOY Τῶν μακαρίων προφητών Αγγαίου τε και Ζαχαρίου μετὰ τὴν ἀπὸ Βαβυλῶνος ἐπάνοδον τοῦ λαοῦ κατά θείαν προφητευσάντων ἐνέργειαν, Αγγαίος μὲν ὁ μακάριος περί τε τῆς ναοῦ οἰκοδομῆς διείλεκαὶ τῷ λαῷ, καὶ δὴ καὶ τῶν περὶ τὸν Γωγ μηνύει τὴν ἀπώλειαν· ὁ δὲ μακάριος Ζαχαρίας ταῦτά τε λέγει, προστιθεὶς καὶ τὰ κατὰ τοὺς Μακκαβαίους μετὰ πολύν γεγονότα τὸν χρόνον, καὶ δὴ καὶ ἀποκαλύψεις πολλὰς καὶ διαφόρους ἐκτίθεται, δι' ὧν τό τε ποικί λον τῆς περὶ αὐτοὺς εὐεργεσίας ἐδήλωσε τοῦ Θεοῦ, καὶ διδασκαλίαν παρέσχετο, θεοσεβείᾳ τε καὶ ἐπιμελείς βία, προσάγειν αὐτοὺς δυναμένην αὐτάρκως. (ρ. 237) Επειδὴ δὲ τῆς θείας προνοίας ἀξιωθέντες Ἰουδαῖος, καὶ τῆς ἀπὸ Βαβυλῶνος ἐπανόδου, πλείστων τε όσων τετυχηκότες ἀγαθῶν, καὶ δὴ καὶ ἐν ευπραγία καταστάντες πολλῇ, οὐκ εἰς δέον ἐχρήεπιτο τῇ ἀνέσει, τὰ μὲν τῶν ἱερέων, τὰ δὲ καὶ τοῦ λαοῦ πλημμελούντος παντὸς, ὡς καὶ τὰς κατὰ νόμον ὡρισμένας θυσίας μὴ μετὰ τοῦ προσήκοντος ἐκτελεῖν, ἀναγκαίως ὁ παρών οὑτοσὶ προφήτης κατὰ θείαν ἐνέργειαν ἐπὶ τοῦτο προβληθεὶς, ἐλέγχει μὲν τῶν τε ἱερέων καὶ τοῦ λαοῦ τὰς πλημμελείας, ως αϊτινές εἰσιν, ἐξ αὐτῶν τῶν γεγραμμένων ἄμεινον μάθοι τις ἄν· μηνύει δὲ καὶ τινα τῶν ἑπομένων. Όνομα δὲ τῷ προφήτῃ, κατὰ μὲν τὴν Ἑλλήνων γλώτταν, "Αγτελος· κατὰ δὲ τὴν Ἑβραίων, Μαλαχίας· ἐπειδὴ μεταβολῇ τῇ εἰς τὴν Ἑλλήνων γλώτταν ἄγγελος κέκληται ἀντὶ Μαλαχίου. Λέγει δὲ οὕτως· 363 Cam beati prophete Aggeus ac Zacharias post populi Babylone reditum divino instinctu prophetarent, beatus quidem Aggens de templi medifica - tione disseruit cum populo, et Gogi etiam exitium prædixit; beatus autem Zacharias eadem dixit, adjectis eliam Macchabæorum rebus quae multo tempore post evenerunt: tum et multas diversasque revelationes addidit, quibus et beneficiorum Dei erga Judæos varietatem declaravit, et doctrinam tradidit admovendo illos idoneam pietati morumque probitati. Sed quia divinam previdentiam adepti Judæi nec non Babylone reditum, et plurima dein bona consecuti, nuhaque fruentes felicitate, baud bene hoc solatio sunt nsi; sacerdotibus nimirum ac populo universo peccante, ita ut ne statuta quidem sacrifcia convenienter facerent: necessario hic noster propheta divina operatione ad hoc electus, sacerdotum pariter atque populi peccata redarguit: quæ cujusmodi fuerint, ex ipsis scriptis melius quispiam cognoscet. Quædam etiam futura prædicit. Nomen autem proplictæ est Græcorum quidem fingua angelus, at Hebræorum Malachias; quoniam angelum ita dicere solent Hebræi. Quamobrem in Græcorum sermone angelus appellatur pro Malachia. Sic autem dicit: τὸν ἄγγελον οὕτω καλεῖν Ἑβραίοις ἔθος· ὅθεν καὶ Στίχ. 2, β. - «Λήμμα λόγου Κυρίου ἐπὶ τὸν Ισραήλ ἐν χειρὶ ἀγγέλου αὐτοῦ.» Ἵνα εἴπῃ ὅτι κατὰ θείαν ενέργειαν ἐνεπιστεύθη τὸ τῆς προφητείας βρο τιν ὁ ἄγγελος εἰς ἔλεγχον τοῦ Ἰσραὴλ, ἐπειδὴ κοινῇ Κατά τη προσηγορία τούς τε ιερέας καὶ τὸν λαὸν ση μαίνειν έμελλεν· Ἰσραηλῖται γὰρ ἅπαντες ἐλέγοντο πανῶς· εἶτα μετὰ τὴν εἰωθυῖαν ταύτην προγραφὴν των κρατικών βιβλίων, ἄρχεται τῶν οἰκείων λότων ὁ προφήτης οὕτως· «Θέσθε δὲ ἐπὶ τὰς καρδίας υμών, ο Κάλλιστα ὡς ἂν παραλελοιπόσιν ἄχρι τοῦ χειρο & ποιεῖν αὐτοὺς προσῆκον ἦν· κελεύει νῦν εἰ δέον εξ λογίσασθαι, (p. 558) καὶ συνιδεῖν μὲν Σπερ έπραττον, δοκιμάσαι δὲ ὁπόσον ἐξέβαινον τοῦ προσέχοντος, ὡς ἄν τινα καὶ διόρθωσιν ταῖς ἑαυτῶν προσαγάγοιεν πλημμελείαις. Εἶτα μετὰ τὴν προτροπὴν καὶ τὴν παραίνεσιν καθ' ἣν ἐπιμελεστέρους αὐτοὺς περὶ τὸ δέον εἰργάζετο, ἐπάγει·. Ηγάπησα Εμείς, λέγει Κύριος.» Καλῶς γὰρ τοῖς ἀγνώμοσε πρό πάντων τὴν ἀγάπην λέγει τὴν οἰκείαν, ὡτανεὶ πρὸς τούτην κρίνοιντο μάλιστα ελεγχομένοις ἐπὶ τῇ φαν CAP. I. VERS. 1, 2. • Assumptio verbi Domini super Israelem in manu angeli ipsius. › Id est 364 di. vina operatione concreditum est prophetiæ opus angelo, ad Israelis reprehensionem: namque hoc nomine sacerdotes simul et populum denotare volebat: cuncti dicebantur communiter Israclitæ. Deinde post hoc solitum propheticorum librorum prooemium seu titulum, sic initium facit sermonum suorum propheta: ‹ Ponite in cordibus vestris. › Egregie sic alloquitur illos qui hactenus debita officia neglexerant. Jubet ergo nunc quid opus facto sit cogitare, et quid egerint considerare, et quantum a rectitudine exorbitaverint, ut aliquam peccalorum suorum emendationein curent. Mox post impulsum et adhortationem, qua eos diligentiores ad officium reddidit, prosequitur: «Dilesi vos, dicit Dominus. Bene ingratis ante omnia memorat amorem suum, ut inde judicentur, de suorum morum pravitate convicti. Et dixistis: In quo dilexisti nos? Atqui omnibus exploratum erat,

THEODORI HOPSUESTENI quantorum ipsis bonorum auctor exstitisset, sive λότητι τῶν τρόπων τῶν οἰκείων. «Καὶ εἶπατε, Έν τίνι ἠγάπησας ἡμᾶς; ο δήλου παρὰ πᾶσι τυγχάνον τος ὀπόσων αὐτοῖς ἀγαθῶν αἴτιος ἐγεγόνει, εἴτε ἐκ τῶν πρόσθεν υπαρξάντων, εἴτε καὶ τῶν ὕστερον πολλάκις, καὶ δὴ καὶ τῶν πρόσφατον γεγονότων· ἀλλὰ γὰρ ἔθος τῇ θείᾳ Γραφῇ τὴν φωνὴν ἐπὶ πράγματος λέγειν, καὶ τὴν τῶν τι ποιούντων διάθεσιν φωνῇ σημαίνειν· οἷον τό·. Εἶπον· Τίς έψεται αὐτ τούς;» ἀντὶ τοῦ, Διέκειντο ὡς οὐδενὸς ἐφορῶντος τὰ γινόμενα· οὐ γὰρ δὴ ἔλεγον οὕτως· καὶ, ο Εἶπε γὰρ ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ, Οὐ μὴ σαλευθῶ ἀπὸ γενεᾶς εἰς γι νεὰν ἄνευ κακοῦ. ὁ Διέκειντο, γὰρ, φησίν, ὡς οὐθὲν ὑπομενοῦντες πώποτε κακόν· καὶ πολλὰ τοιαῦτα εἴποι τις ἂν, ἃ μὴ τοῦ παρόντος ἐστὶ συλλέγειν καιροῦ· οὕτως οὖν κονταῦθα λέγει τὸ, ο Καὶ εἴπατε, Εν τίνι ἐμοῦ, καὶ εὖ πεπονθότες πολλάκις, μοχθηρα καὶ ἀγνώμονι κεχρημένοι τῇ διανοίᾳ διέκεισθε, ὡς ἂν πώποτε ἀγαθοῦ. (p. 559) Εἶτα λέγει τὰ πράγματα ἄλλους ἀγαθῶν. Δύο antea gestis, sive postea sæpe numero, sive etiam nuper patratis. Sed mos est divinæ Scripturæ vocem pro re adhibere, et hominum statum vel affectum voce designare. Velut illud: «Dixerunt: Quis videbit eos?, id est, ita se habuerunt, quasi eos- nemo spectaret. Atqui nihil hujusmodi dixerant. Item: • Dixit enim in corde suo: Non movebor a generatione in generationem, sine malo ^,» Sic enim sese habebant, quasi nihil unquam mali essent passuri. Multaque ejusmodi quis inveniet, quæ coacervare non hujus temporis est. Sic ergo nunc etiam dicit: «Et dixistis: In quo dilexisti nos?» Quasi dicat: me dilecti, et beneficiis sæpe affecti, improba ingrataque mente uistis, quasi nec a me dilecti, neque ullo unquam ηγάπησας ἡμᾶς; • ἀντὶ τοῦ, Ἀγαπηθέντες παρ' beneficio donati. Dein facta dicit, unde hi cognoscere possent, quanta a Deo bona accepissent. οὔτε ἡγαπημένοι παρ' ἐμοῦ, οὔτε τινός τετυχηκότες ὰ φ᾽ ὧν ἐξῆν αὐτοὺς συνορᾷν ἡλίκων ἔτυχον παρὰ τοὺς 365 Vers. 3-5. • Nonne frater erat Jacob Esau? dicit Dominus; et tamen dilexi Jacob, Esau autem odio habui. Et statui terminos ejus in desolationem, et hæreditatem ejus in domos deserti. Quia si dixerit: Idumæa eversa est, et revertemur atque ædificabimus deserta ejus; hæc ait Dominus omnipotens: Ipsi ædifcabunt, et ego destruam. Et vocabuntur ipsis termini iniquitatis, et populus adversus quem stat in acie Dominus usque in sæcu lum. Et oculi vestri videbunt; et vos dicetis: Mar gnificatus est Dominus super terminos Israelis. › Nuper fuerant Idumæi puniti, et plurimas experti calamitates, propter mala quæ Israelitis intulerant, quo tempore Assyrii primum et postea Babylonii hostes supervenerant. Jamque hæc prædicta fuerant a beato Davide in Psalmis, ubi ait: ‹ Memor esto, Domine, aliorum Edom, in die Jerusalem, qui dicunt: Exinanite, exinanite usque ad fundamenta ejus. Filia Babylonis misera "! • Quibus Į verbis ostendit, Babylonios pœnas daturos, propter illata Israelitis mala. Idumæi etiam cum ijs punientur, qui in affligendis Israelitis socii ipsorum fuerunt. Idem postea prædixerat etiam beatus Abdias propheta. Nunc quia illa exitum habuerant, recentesque apud omnes erant indicta Idumæis a Deo pœnæ, merito ex comparatione cum illis demonstrat suum erga Israelitas amorem, ab horum progenitoribus atque ab Idumæis sumpto initio. Erat enim illorum progenitor Jacob; horum autein, Esau. Dicit ergo, ambos fuisse fratres; cumque naturæ lex communia ipsis omnia faceret, nitorem quidem vestrum, inquit, dilexi, at illorum odi Esau: et usque in hodiernum diem) perseveravi, amoris 366 erga vos, odii vero erga illos argumenta exhibere. Namque universam illorum reproge- • Psal. Lxu, 6. • Psal. x, 6. 16 Psal. cxxxv, 7. Variat hic interpunctio apud antiquos interpretes, aliis ante Idumæam, aliis post pausantibus. Στίχ. γ'-ε'. -- «Οὐκ ἀδελφὸς ἦν Ησαῦ τοῦ Ἰακώβ; λέγει Κύριος· καὶ ἠγάπησα τὸν Ἰακώβ, τὸν δὲ Ησαῦ ἐμίσησα· καὶ ἔταξα τὰ ὅρια αὐτοῦ εἰς ἀρανισμὸν, καὶ τὴν κληρονομίαν αὐτοῦ εἰς δώματα ἐρή μου· διότι ἐὰν εἴπῃ, Η Ιδουμαία κατέσφατα καὶ ἐπιστρέψομεν καὶ ἀνοικοδομήσομεν τάς ήρημα μένας αὐτῆς, τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ, Αύτοῦ οἰκοδομήσουσι, καὶ ἐγὼ καταστρέψω· καὶ ἐπι· κληθήσεται αὐτοῖς ὅρια ἀνομίας, καὶ λαὸς ἐφ᾿ ὄν παρατέτακται Κύριος ἕως αἰῶνος· καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ ὑμῶν ὄψονται, καὶ ὑμεῖς ἐρεῖτε, Ἐμεγαλύνθη Κύ ριος ὑπεράνω τῶν ὁρίων Ισραήλ.» Πρόσφατον ήσαν Ἰδουμαῖοι τετιμωρημένοι, καὶ πλείστων ὅσων ἐν πείρᾳ γεγονότες κακῶν, ὑπὲρ ὧν διατεθείκεσαν τους Ισραηλίτας κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον καθ᾿ ὄν Ασσύ ριοί τε αὐτοῖς πρότερον καὶ Βαβυλώνιοι μετὰ τοῦτο ἐπῆλθον. Ταῦτα δὲ προείρητο μὲν τῷ μακαρίῳ Δαυτό ἐν Ψαλμοῖς· λέγει γάρ, ο Μνήσθητι, Κύριε, τῶν υἱῶν Ἐδώμ τὴν ἡμέραν Ἱερουσαλήμ, τῶν λεγόντων, Ἐκκενοῦτε, ἐκκενοῦτε ἕως τῶν θεμελίων αὐτῆς· θα γάτηρ Βαβυλῶνος ἡ ταλαίπωρος· ὁ ἐν οἷς ἔδειξαν ὅτι καὶ Βαβυλώνιοι δώσουσι δίκας ὑπὲρ ὧν αὐτοὺς διατεθείκασι κακῶν· καὶ Ἰδουμαῖοι δὲ τιμωρηθή σονται συμπράξαντες αὐτοῖς ἐν τοῖς κατὰ τῶν Ἰσραη λιτῶν κακοῖς. Προεῖπε δὲ καὶ ὁ μακάριος ᾿Αβδιού ὁ προφήτης μετὰ τοῦτο· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ νῦν εἰλήσει την Εκβασιν ἐκεῖνα, καὶ νεαρὰ παρὰ πᾶσιν ἦν ἡ μνήμη τῆς ἐπιγενομένης κατὰ τῶν Ἰδουμαίων παρὰ τοῦ Θεοῦ τιμωρίας, (p. 540) εἰκότως ἐκ παραθέσεως τῆς πρὸς ἐκείνους ἐνδείκνυται τὴν ἀγάπην ἑαυτοῦ τὴν περὶ τούτους, ἀπὸ τῶν προπατόρων τούτων τε καὶ τῶν Ιδουμαίων τὴν ἀρχὴν ποιησάμενος. Η γὰρ τούτων μὲν Ἰακώβ, Ἡσαῦ δὲ ἐκείνων. Λέγει τοίνυν, ὅτι ᾿Αδελφοὶ μὲν ἦσαν ἀμφότεροι· τοῦ νόμου δὲ τῆς φύσ σεως κοινά πάντα αὐτοῖς ποιοῦντος, ἠγάπησα μὲν Cum Græco conspirat Arabs, cum Hebraico Latinus vulgatus.

COMMENTARIUS IN MALACHIÆ CAP. I. τὸν ὑμέτερον προπάτορα, εμίσησα δὲ τὸν ἐκείνων τὸν gionem vestri gratia desolavi, poemas ab iis reposoens ob ea quæ in vos ausi sunt: tum et illorum praedia omnia in solitudinem verti, quam tantam tamque horridem iis intuli, ut etiamsi forte conversi voluerint aliquando semet emendare, et desertas urbes regionesque restaurare, nihil sint effecturi. Decrevi enim illorum locorum vastitatem, nec omnino fieri poterit ut res ipsorum reparentur. Nam si ædificare moliantur, ego rursus evertam: ita ut iis locis appellatio hæreat, Termini iniquitatis, utpote ab iniquitate desetatis. At vobis ita bene facere constitui, ut spectatores ipsimet facti bonorum vobis collatorum, Dei potentiam agnoscatis, qui tantis bonis vitam vestram belificat. Ἡσαῦ· καὶ δὴ διαμεμένηκα μὲν ἄχρι τοῦ δεῦρο, τῆς τε περὶ ὑμᾶς ἀγάπης, καὶ τοῦ περὶ ἐκείνων μίσους τὴν ἀπόδειξιν παρεχόμενος· πᾶσαν μὲν γὰρ αὐτῶν τὴν χώραν ηφάνισα δι' ὑμᾶς, δίκας αὐτοὺς εἰσπρατσόμενος ων καθ' ὑμῶν τετολμήκασι· πᾶσαν δὲ αὐτῶν την πτήσιν μετέστησα εἰς ἐρημίαν, ἣν τοσαύτην αὐτοῖς ἐπήγαγον καὶ οὕτω χαλεπήν, ὥστε κἂν εἰ μεταβαλόμενοί ποτε βουληθείεν διορθώσασθαι τὰ οἱκεία, καὶ ἀνοικοδομῆσαι τὰς ἡρημωμένας αὐτῶν πό λεις τε καὶ χώρας, μηθὲν δύνασθαι τοῦτο ποιεῖν· ἀπὸ εφηνάμην γὰρ κατ' αὐτῶν ἐρημίαν, καὶ οὐδαμῶς οἷόν σε συστῆναι τὰ ἐκείνων πάλιν· ἐπειδὴ κἂν ἐπιχειμήσωσιν οἰκοδομήσαι, καταστρέψω πάλιν· ὥστε ἐκεί τας μὲν ὄνομα ἐπικεκλῆσθαι Ανομίας ὅριον, ἅτε ὑπὸ παρανομίας ηρημωμένοις· περὶ ὑμᾶς δὲ οὕτως ἐδκίμασα πᾶν ὅ τι καλὸν διαπράξασθαι, ὥστε αὐτοὺς ὑμᾶς θεατάς γεγονότας τῶν δωρουμένων ὑμῖν ἀγαθῶν, ἐπιγνῶναι τοῦ Θεοῦ τὴν δύναμιν τοσούτοις φαιδρύναντος ἀγαθοῖς τὰ ὑμέτερα. VERS. 6. Deinde expostulationem intendens, Fi lius, inquit, honorat patrem, et servus dominum suum timebit. Quod si pater ego sum, ubi est honor meus? et si Dominus ego sum, ubi est timor meus? ait Dominus omnipotens.» Filiorum quidem offlcium est, inquit, ea agere unde ornamentum quoddam et decus parentibus confletur: servorum auteni multo cum metu herilibus subservire jussibus. Ego vero, inquit, Dominus vester sum, ccu qui ex nihilo vos ad exsistendum produxi; et summa mea benignitate ac bonitate in meam familiaritatem recepi, et meos filios appellare vos sum dignatus, dduciamque vobis indulsi ut Patrem me vocaretis. Caeterum vos nulla in re gratos video: nam neque ut patrem, vestrorum actuum honestate me honorare satagitis; neque ut Dominum verentes, mandata mea pensi habetis. Sic ergo communiter cunctis objurgatis, mox personas singillatim distinguit et actus; et sacerdotes quidem alloquens, sic ait: c Vos sacerdotes, qui despicitis 367 nomen meum. › Vos, quibus divinum ministerium commissum est, quique duces cæteris ad virtutem esse debetis, ita vivitis, ut nullo me dignum respectn ostendatis iis, qui mores vestros observant. ‹ Et dixistis: hi quo despeximus nomen tuum?, Similiter hoc etiam loco ait ‹ dixistis, › pro, Ob gravem socordiam vestram, ne sensum quidem tanti peccati habetis, sed ita animo afecti estis, quasi nihil iucongruum gesseriis, quanquam tantam Στίχ. 5. - (p. 541) Εἶτα ἐπιτείνων τὸ ἔγκλημα, • Υιός δοξάζει πατέρα, καὶ δοῦλος τὸν κύριον αὐτοῦ φοβηθήσεται· καὶ εἰ πατήρ εἰμι ἐγώ, ποῦ ἐστιν ἡ άξι μου; καὶ εἰ Κύριός εἰμι εγώ, ποῦ ἐστιν ὁ φόβος μου; λέγει Κύριος παντοκράτωρ.» Υἱῶν μὲν οὖν Γιον, φησί, τοιαῦτα διαπράττεσθαι, ἀφ᾽ ὧν κόσμος τις καὶ σεμνολογία περιέσται τοῖς πατράσι· δούλων δὲ τὸ μετὰ πολλοῦ τοῦ δέους ὑπηρετεῖσθαι τοῖς δεν σποτικούς επιτάγμασιν· ἐγὼ δὲ, φησίν, εἰμὶ μὲν ὁμῶν Κύριος, ἅτε ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ὑμᾶς εἰς τὸ εἶναι παραγαγών· δι' ὑπερβάλλουσαν δὲ φιλανθρωπίαν το καὶ χρηστότητα ᾠκειωσάμην τε ὑμᾶς καὶ ἐδεξάμην υἱοὺς ἐμοὺς καλεῖσθαι· μεταδέδωκά τε ὑμῖν παῤῥηείες του πατέρα ὑμῶν ὀνομάζειν ἐμέ· ὁρῶ δὲ πρὸς συνδέτερον ὑμᾶς εὐγνωμονούντας· οὔτε γὰρ ὡς πα τέρα τῇ καλοκαγαθίᾳ τῶν ἐπιτηδευμάτων τῶν οἰκείων σεμνύνειν ἐσπουδάκατε, οὔτε ὡς Δεσπότην δεδοικότες τῶν ἐπιταγμάτων φροντίζετε τῶν ἐμῶν. Οὕτω δή κοινόν κατά πάντων τὸν ἔλεγχον ποιησάμενος, διορίζει καὶ τὰ πρόσωπα καὶ τὰ πράγματα, καὶ δὴ διαλεγόμενος πρὸς τοὺς ἱερέας οὕτω φησίν· «Ὑμεῖς, οἱ ἱερεῖς, οἱ φαυλίζοντες τὸ ὄνομά μου.» Υμεῖς, φησίν, οἱ τὴν λειτουργίαν εμπεπιστευμένοι τὴν θείαν, καὶ ὁδηγοὶ τοῖς λοιποῖς ὀφείλοντες εἶναι τῶν κρειτο τόνων, τοιαῦτα διαπράττεσθε ἀφ᾽ ὧν οὐδενὸς ἄξιον Ένας με λόγου δείχνυτε τοῖς τὰ παρ' ὑμῶν πραττό μενα ὁρῶσι. ο Καὶ εἴπατε, Ἐν τίνι ἐφαυλίσαμεν τὸ όνομά σου;» Ομοίως κανταῦθα λέγων τὸ εἶπατε, ἵνα είπη ότι, Εκ πολλῆς τῆς ἀπροσεξίας οὐδὲ αἴσθησιν ἔχετε ἐπὶ τῷ τοσούτῳ πλημμελήματι, ἀλλὰ eulpa molem sustinetis. δέκαισθε ὡς οὐδὲν ἄτοπον διαπραττόμενοι, καίτοι γε τοσοῦτον ἐργαζόμενοι κακόν. Στίχ. 5. Εἶτα λέγει καὶ τὸ γινόμενον· «Προστ έχοντες πρὸς τὸ θυσιαστήριον ἄρτους Ηλισγημέ νους.» Οὐ γὰρ κατὰ τὴν τοῦ νόμου διδασκαλίαν, οὐδὲ κατὰ τὰς Μωσαϊκὰς διατάξεις, (p. 542) σὺν ἐπιμε λεία ποιεῖσθε τῶν ἄρτων τὴν πρόθεσιν, ἀλλὰ κοινοὺς καὶ ὡς ἔτυχεν γεγονότας παρὰ τὸ διατεταγμένον λαδόντες, αὐτοὺς ἐπιτίθετε τῇ τραπέζῃ· λέγει δὲ ο ήλιερημένους ο τους ζυμωτούς, 8 προδήλως ἐναντίον ἦν τῷ νόμῳ ἀνόμους ἐπὶ τοῦ θυσιαστηρίου κελεύοντι προσάγεσθαι τοὺς ἄρτους, ζυμωτὸν δὲ μηδόλως. Πα VERS. 7. Mox et rem gestam narrat: ‹ Obtulistis altari meo panes pollutos. › Haud juxta legis doctrinam, neque juxta Mosaicas constitutiones, aceurate fecistis panum propositionem, sed communes et prout vobis occurrerunt præter ſas sumentes, mensæ imposuistis. Pollutos autem appellat panes fermentalos; manifeste id enim contrarium legi erat azymos jubenti panes offerre, fermentatum nihil. Omnem enim, inquit, oblationem quam Deo aderc tis, sine azymo facictis. Quod cum tam perspicue

mandatum fuisset, contrariam erat panem fermen- σαν γὰρ θυσίαν, φησίν, ἣν ἂν προσφέρητε Κυρίῳ οὐ tatorum oblationi, cujus causa juste cam iis expostulat, ut legi prorsus contradicentibus. «Et dixistis: la quo potuimus ipes?, Atque ita, Generit, agentes be considerare quidem voliotis rei actæ absurditatem. Nam vocabulum: dixistis, ο hic eliam pro animi affectione ponit: id est,quasi nihil feceritis, ita animo affecti estis, socorditer et absque sensu tantam patrantes iniquitatem. ‹ In eo quod dicitis: Mensa Domini despecta est, et res ei impositas despexistis.» Rursus hic quoque dum ait, ‹ in eo quod dicitis, › pro actu affectum animi dicit: id est, dum ita vos agitis, nihil aliud mente agitare demonstratis, neque aliter vos esse affecios; vel quod mensa mea nullo sit digna respectu, ideoque ne imponendorum quidem paraum delecum ullum habeatis: cujus rei indicium 863 est quod socorditer panuma impositionem facilis, nullius pensi habentes legitimæ institutionis observantiam, quoniam illos potissimum mensee imponendos panes curare oporteret, deu pro universo populo oblatos. Nam Deus mandaverat, ut sex numero essent, duas tribus in singulis agnoscendo, ut in per panibus sex duodecim tribus reputarentur, pro quibus panum propositionem fieri jubebat. ποιήσετε ζυμιστόν· οὔπερ οὕτω σαφῶς διατεταγμέν νου ἐναντίον ἦν τῷ ζυμωτοὺς προσφέρειν τοὺς ἄρτους, ὑπὲρ οὗ δὴ αἰτιᾶται δικαίως αὐτοὺς ὡς τἀναντία τῷ νόμῳ διαπραττομένους προδήλως. ι Καὶ εἴπατε, Εν τίνι ἠλισγήσαμεν αὐτούς;» Καὶ τοῦτο, φησίν, ποιοῦντες, οὐδὲ συλλογίζεσθαι βούλεσθε τοῦ γινομένου τὴν ἀτοπίαν· τὸ γὰρ, ο Καὶ εἴπατε, ο κανταῦθα πάρ λιν τὴν διάθεσιν λέγει· ἵνα εἴπῃ, ὅτι ὡς οὐθὲν διαπραττόμενοι διάπεισθε, αναισθησίᾳ καὶ ἀπροσεξία τὴν τοσαύτην εργαζόμενοι πλημμέλειαν. ὁ Ἐν τῷ λέγειν ὑμᾶς, Τράπεζα Κυρίου ἐξουδενωμένη ἐστι, καὶ τὰ ἐπιτιθέμενα εξουδενώσατε.» Πάλιν κἀνταῦθα το ι ἐν τῷ λέγειν ν οὕτω φησὶν, ὡς ἀντὶ πράγματος τὴν διάθεσιν δηλῶν· βούλεται γὰρ εἰπεῖν, ὅτι τὸ ταῦτα ποιεῖν ὑμᾶς, οὐχ ἡτερόν τι κατὰ διάνοιαν ἔχοντας δείκνυσιν, οὐδ' ἑτέρως πως διακειμένους, ἀλλ᾽ ἢ ὡς οὔτε τῆς τραπέζης τῆς ἐμῆς τυγχάνειν τινὸς ὀφειλού της σπουδής, αναγκαίως τε καὶ τῶν ἐπιτιθεμένων οὐδενὸς ὀφειλόντων ἀξίων εἶναι λόγου· (p. 543) τοῦτο δηλοῖ τὸ βαθύμως ὑμᾶς ποιείσθαι τῶν ἄρτων τὴν πρό θεσιν, οὐ φροντίζοντας ὅπως ἂν κατὰ τὴν νομικήν έπιτελεσθείη διάταξιν. Καὶ πρῶτον μὲν εἶπε τὸ τῶν ἄρτων, ὡς ἂν πρῶτον ἁμάρτημα· ἐπειδήπερ ἐχεί τους μάλιστα τοὺς ἐπὶ τῆς τραπέζης προτιθεμένους ἄρτους ἐπιμελείας τυγχάνειν ἐχρῆν, ὡς τρόπον τινὰ ὑπὲρ παντὸς τοῦ λαοῦ προσαγομένους· ἐπειδήπερ ἐκέλευσεν αὐτοὺς ὁ Θεὸς, καὶ ἐξ εἶναι τὸν ἀριθμὸν,δύο φυλῶν ἐν ἑκάστῳ γνωριζομένων, ὡς ἂν ἐν τοῖς ἐξ αἱ δώδεκα παραλογίζοιντο φυλαί, ὑπὲρ ὧν δὴ τὴν πρόθεσιν ἐκέλευσε γίγνεσθαι τῶν ἄρτων. VERs. 8,9. Aliud quoque mor sabdit ilorum Στίχ. η', θ'. peccatum.. Quoniam si obtuleritis cmcam victim mam, non est malum. Et si obtuleritis claudem vel ægrotantem, non est malum.. Dum cjusmodi, inquit, victimas. offertis, peccare non existimatie. Et rei actæ absurditatem estendens: ‹ Offer id, inquit, duci tuo, si excipiet, si suscipiet faciem tuam, dicit Dominus omnipotens.» Agesis, si per rei actæ absurditatem non agnoscis, fae periculum in ederendo principi gentis tuæ, et videris num excipiat, num tui reverens hanc injuriam dissimulet. NonDe contra a Le magis ofensus quam honoratus, contumeliose te rejiciet cum tali oblatione tua? Demonstrata vero utraque absurditate tum panum tum victimarum, addit: «Nunc vero placate faciem Dei vestri, eumque deprecemini, ut vestri miseren. tur. ›. Age jam abhinc priera emendate peccata, et his omissis, præteritorum etiam postulate a Deo veniam. lisque merito timorem incutiens, In vestris, inquit, manibus hæc sunt.» Recens est calamitatum experientia, in quas paulo ante incidistis ob debiti officii negligentiam, quorum præcipue memores studium omne honestati debetis impendere. • An ex vobis suspiciam facies vestras? dicit Dominus omnipotens. llinc 369 debetis cognoscere, me ne nunc quidem vos peccantes, respectu dignos habiturum, nisi pœuitendo delicta vestra emendelis. Εξῆς δὲ ἐπάγει καὶ ἑτέραν αὐτῶν πλημμέλειαν. «Διότι ἐὰν προσαγάγητε τυφλὸν εἰς θυσίαν, οὐ κακόν· καὶ ἐὰν προσαγάγητε χωλὸν ἢ ἄρρωστον, οὐ κακόν.» Ἐν δὲ τῷ τοιαῦτα, φησί, προσφέρειν τῷ Θεῷ θυσίας ἕνεκεν, οὐχ ἁμαρτάνειν οἴεσθε· καὶ δεικνὺς τοῦ γινομένου τὴν ἀτοπίαν • Προσάγαγε δὴ αὐτὸ τῷ ἡγουμένῳ σου, εἰ προσδέξει ται, ει λήψεται πρόσωπόν σου, λέγει Κύριος και τοκράτωρ.» Αλλὰ γὰρ εἰ μὴ κατὰ σαυτὸν συνορᾷς του γινομένου τὸ ἄτοπον, πειράσθητι αὐτὸ προσαγαγεῖν τῷ τὴν ἡγεμονίαν ὑμῶν πεπιστευμένῳ· καὶ θέασαι δὴ εἰ δέξεται, εἰ αἰδοῖ τῇ πρὸς σὲ κομιεῖται τὴν ὑδριν οὐχὶ δὲ τοὐναντίον ὡς ἂν ὑβρισμένος παρὰ σοῦ μᾶλ λον ἢ τετιμημένος, προσυβρίσας σε αποπέμψει μετά τοῦ προσκομισθέντος ὄντος τοιούτου; Δείξας αὐτῶν ἀμφοτέρας τὰς ἀτοπίας τήν τε ἐπὶ τῶν ἄρτων καὶ τὴν ἐπὶ τῶν θυμάτων, επάγει. ι Καὶ νῦν ἐξιλάσκεσθε το πρόσωπον τοῦ Θεοῦ ὑμῶν, καὶ δεήθητε αὐτοῦ, (p. 544) ἵνα ἐλεήσῃ ὑμᾶς.» ᾿Αλλὰ γὰρ κἂν τοῖς μετὰ ταῦτα διωρθώσασθε τὰ πρόσθεν ὑμῶν ἁμαρτήματα, καὶ παι σάμενοι τοῦ τοιαῦτα διαπράττεσθαι, ἔτι ὑπὲρ τῶν παρεληλυθότων αἰτήσατε συγγνώμης τυχεῖν παρὰ τοῦ Θεοῦ. Καὶ φοβῶν εἰκότως· «Ἐν χερσὶν ὑμῶν γέγονε ταῦτα.» Εγγύθεν γὰρ ἔχετε τῶν κακῶν τὴν πεῖραν· οἷς οὐ πρὸ πολλοῦ περιπεπτώκατε διὰ τὴν τοῦ προς· ήκοντος ἀμέλειαν, ὧν τῇ μνήμῃ μάλιστα πᾶσαν ἔχειν ὑμᾶς ἐπιμέλειαν προσήκει τοῦ καλοῦ. • Εί λήψομαι ἐξ ὑμῶν πρόσωπα ὑμῶν, λέγει Κύριος παντοκράτωρ. ο Αφ᾽ ὧν ὀφείλετε εἰδέναι, ὡς οὐδὲ νῦν ὑμᾶς ἁμαρτάνοντας αἰδεσθήσομαι, εἰ μὴ μεταμελεία τινὰ διόρθωσιν ἐπαγάγοιτε τοῖς πλημμελουμένοις παρ' ὑμῶν.

COMMENTARIUS IN MALACHIÆ CAP. I. Στίχ. ι-ιβ'. Διότι καὶ ἐν ὑμῖν συγκλεισθήσονται θύραι, καὶ οὐκ ἀνάψετε τὸ θυσιαστήριόν μου δωρεάν.» Οὐ γὰρ χαλεπόν μοι καὶ νῦν ἄβατον ὑμῖν ποιῆσαι τὸν ναὸν τὸν ἐμὸν, καὶ παῦσαι πάλιν ὑμᾶς τοῦ τῷ θυσια στηρίῳ ὑπηρετεῖσθαι τῷ ἐμῷ, διαπραττομένους του αῦτα· ὅπερ οὖν ἤδη πεποίηκα, παραδοὺς μὲν πυρί ναόν, ἐπειδὴ πλημμελοῦντας ὑμᾶς ἀνήκεστα χώρων ἐν αὐτῷ· αἰχμαλωσίᾳ δὲ ὑμᾶς παραδούς, ἐν ᾗ καθ εστώτες, οὐδὲν τῶν εἰς ἱερατικὴν λειτουργίαν ἡκόντων ποιείν οἷοί τε ἦτε. «Οὐκ ἔστιν θέλημά μου ἐν ὑμῖν, λέγει Κύριος παντοκράτωρ, καὶ θυσίαν οὐ προσδέ ξομαι ἐκ τῶν χειρῶν ὑμῶν.» Εν γὰρ ἔστε ὅτι ἄχρις ἂν ταῦτα διαπράττεσθε, ἀποστρέφομαί τε τὰ παρ' ὑμῶν γινόμενα, καὶ τὰς θυσίας ὑμῶν οὐ προσίεμαι· ὥστε οὐδὲ τὸ κέρδος ἀποίσεσθε, (p. 545) οπερ οὖν ἐλπίδι τῶν θυσιῶν τὴν προσκομιδὴν ποιεῖσθε. «Διότι ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου καὶ ἕως δυσμῶν αὐτοῦ τὸ ὄνομά μου δοξάσειεν τοῖς ἔθνεσι, καὶ ἐν παντὶ τόπῳ θυμίαμα προσάγεται τῷ ὀνόματί μου, καὶ θυσία καθαρά· διότι μέγα τὸ ὄνομά μου ἐν τοῖς ἔθνεσι, λέγει Κύριος παν κράτωρ, ο Απανταχοῦ, φησί, γῆς τὴν ὀνομασίαν τὴν ἐμὴν ἅπαντες διώκουσιν οἱ ὅπου ποτέ καθεστῶτες τῶν ἀνθρώπων· Θεὸν γὰρ σέβειν ἐσπούδασεν ἕκαστος καὶ τὴν τούτου περιέπειν ονομασίαν, ὡς ἂν Δεσπότου σε καὶ Κυρίου· ὅπερ οὖν ὄντως εἰμὶ ἐγώ· ὥστε εἰ καὶ πεπλανημένοι οἷς οὐ προσῆκε τὴν ὀνομασίαν περιτιθέασι τὴν ἐμὴν, ἀλλὰ τὴν ἐμήν γε ὅπως που ριέχουσιν ἅπαντες, καὶ ἐπ' ὀνόματι τῷ ἐμῷ τὰς θυσίας ἐπατελούσι, πάντων μέγιστον καὶ πάντων όπ τρέχον νομιζόντων τὸ θεῖον· ὑμεῖς δὲ τὸ παρὰ πᾶσιν ούτω μέγα τε νομιζόμενον καὶ σεπτὸν ἐξυβρίζοντες φαίνεσθε· ἐπειδὴ ἐν τῷ τὴν τράπεζαν τὴν ἐμὴν ποιτὴν ἡγεῖσθαι, καὶ μηδὲν ἔχουσαν πλέον τῶν λοιπῶν, τά τε ἐπιτιθέμενα μηδεμιᾶς ἄξια νομίζειν σπουδῆς, ταῦτά τέ μοι προσφέρειν, τὴν ἐμὴν ὀνομασίαν προς δήλως ενυβρίζοντες, φαίνεσθε ἐν οὐδενὸς μέρει τιθέμενοι τὸ θεῖον, ὅ παρὰ πᾶσιν οὕτω τε μέγα καὶ φοΓερὶν ὑπείληπται καὶ σεβάσμιον καὶ πάντων ύπερο έχων δικαίως. Ζείχ. γ. π. — «Καὶ εἴπατε, Ταῦτα ἐκ κακοπα θείας ἐστί· καὶ ἐξεφύσησα αὐτὰ, λέγει Κύριος παν τοκράτωρ.» Είτα ὑμεῖς μὲν, φησί, σεμνύνεσθε ὡς ἐκ πάνω καὶ ἱδρώτων καὶ κακοπαθείας προσφέροντες Ιδίως, (β. 546) ἐγὼ δὲ αὐτὰ ἀπέρριψα, τοσαύτην οδο σαν ὑμῶν τὴν ἐν τῇ προσκομιδῇ καταφρόνησιν θεω- η μῶν, ο Καὶ εἰσφέρετε ἁρπάγματα, καὶ χωλά, καὶ τὰ ἐνοχλούμενα· καὶ προσφέρετε αὐτὰ εἰς θυσίαν· ε! προσδέξομαι αὐτὰ ἐκ τῶν χειρῶν ὑμῶν, λέγει Κύριος παντοκράτωρ. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ἐν ταῖς θυσίαις τοιαῦτα προσκομίζετε, ότι μάλλον αὐτὰ ἀπεπεμπόμην ὡς φαῦλε καὶ ἐκ φαύλης προσφερόμενα γνώμης. Είνα καὶ νόμον τιθεὶς, ο Καὶ ἐπικατάρατος ὃς ἦν δυνατὸς καὶ ὑπῆρχεν ἐν τῷ ποιμνίῳ αὐτοῦ ἄρσεν· καὶ ἡ εὐχή αὐτοῦ ἐν αὐτῷ· καὶ θύει διεφθαρμένα τῷ Κυρίῳ διότι βασιλεὺς μέγας ἐγώ εἰμι, λέγει Κύριος παν κράτωρ· καὶ τὸ ὄνομά μου ἐπιφανὲς ἐν τοῖς Εθνεσι, ο Βᾶς δή, φησίν, εὐχὴν ἐπὶ θυσίᾳ πεποιημέν τος, εἶναι εὐπορῶν καὶ δυνάμενος ἐκ τῶν προσόντων στῷ ποιμνίων προσαγαγεῖν ἄρτιν τε καὶ δόκιμον VERS. 10-12. - Quoniam • Quoniam et in vobis claudentur ostia, neque succendetis altare meum gratis. Non est enim mihi arduum, templum meum vobis inaccessum efficere, vobisque ministerio taris mei interdicere, talia agentibus: quod reapse jam feci, igni templumn tradendo, postquam vos intolerabiliter peccare in eo animadverti, nec non in captivitatem amandando, in qua constituti nihil ad sacerdotale ministerium pertinens agere poteratis. ‹ Non est voluntas mea in vobis, dicit Dominus omnipotens; neque victimam accipiam de manibus vestris. › Probe scitote, me quandiu ita vos geritis, aversaturum quidquid fit a vobis, neque sacrificia vestra admissurum: quamobrem ne emolumentum quidem reportabitis, cujus spe sacrificia adducilis. Quoniam ab ortu solis usque ad occasum ejus, nomen meum honorificatur, et ja omni loco incensum offertur nomini meo, et mundum sacrificium. Quia magnum est nomen meum in gentibus, dicit Dominus omnipotens.» Ubique, inquit, terrarum nomen meum cuncti sectantur cujusque regionis incolæ. Nam singuli Deum colere satagunt, ejusque nomen venerari ceu principis atque domini: cujascemodi revera ego sum: adeo ut, etiamsi errore decepti nomen iis quos non decet imponunt, nihilominus nomen adhuc meum quodammodo honorant omnes, et in nomine meo sacrificia perfciunt, dum omnium rerum maximam et excellentissimam judicant divinitatem. Vos tamen rem omnium opinione magnam ac venerabilem contumelia prosequi videmini, quia dum mensam meam existimalis profanam, et nihilo pluris quam alias, et quæ illio imponitis nullo delectu dignamini, et hæc mihi offerentes nomini meo manifeste injurii estis, hinc, inquamn, Deum 370 focci fieri a vobis constat, qui omnium judicio magnus est et terribilis et augustus et res omnes merito excedens. VERS. 13, 14. ‹ Et dixistis: Hæc ab ærumna sunt. Et exsuffavi ea, dicit Dominus omnipotens. › Deinde ves, inquit, gloriamini quasi ex labore, cederibus, rumnaque propria offerentes; altamen ego hæc rejeci, tantum vestrum in offerendo contemplum videns. Εt inferebatis rapinas, et clauda, et languida, et ea sacrificii loco dabatis. Num ego ea recipiam de manibus vestris? dicit Dominus ommipotens. Quoniam hree victimæ causa afferebatis, equidem ut villa vilique ex mente oblata respuebam. Mox et legem recitans: «Malediclus, inquit, c qui dives erat, habebatque in grege suo masculum: et oratio cjus in ipso: et sacrificat corrupta Domino. Quia rex magnus ego sum, dicit Dominus omnipotens, nomenque meum illustre in gentibus.» Quicumque, inquit, precem facit sacrificando, et cum sit dives possitque ex suis gregibus offerre mascułum, et probatum, et quod Deo offeratur dignum; si id tamcn minime offerat, sed vile aliquid et corruptum Deo

Sacrilicet, is, inquam, summa dignus pena est: καὶ οἷον προσάγεσθαι πρέπον Θεῷ· καὶ τοῦτο μὲν quia Deo omnium dominatori, et cunctis homini - bus ob propria naturæ magnitudinem cognito, copiam rei dignæ habens, deteriorem offert. CAP. II. VERS. 1, 2. ‹ Et nunc mandatum boc að vos, o sacerdotes: Nisi audieritis, et misi posueritis in corde vestro dare gloriam nomini meo, ait Domimus omnipotens, mittam super vos maledictionem, et maledicam benedictioni vestra, et maledicam ei: et 371 dissipabo benedictionem vestram, et non erit in vobis, quia vos non ponitis in corde vestro. › En ego hæc de vobis decerno, qui sacerdotali ministerio fungimini; quod nisi nunc velitis sedulo dictis meis attendere, et ministerii sedulitate debitam convenientemque Deo gloriam reddere, maximam vobis pœnam inferam; et hunc honorem quo interim ſruimini, in dedecus et ærumnarum experimentum convertam; vobisque omnem sacerdotalem detraham honorem, ita ut nemo vestrum dignitati huic succedat. Patet enim maledictionem dici pro poena et arupinarum experimento: bénedictionem vero, pro bonorum fruitione. Quamobrem sic sacerdotium quoque appellat, ceu bonorum multorum causam tum his qui illud possident, tum etiam illis quorum gratia id exerceri contingit. VERS. 3, 4. Deinde ob magis demonstrandam indignationem suan, ο Ecce ego, ait, projiciam humerum, et dispergam ventriculum in facies vestras, et suscipiam vos in id ipsum.» Mandatum erat a lege, ut quasi electum aliquod, separaretur Deo humerus. Haud ultra igitur ne hoc quidem a vobis recipiam; etenim nulla re ego indigens, utilitatis vestra gratia sic feri constitueram. Nunc autem quia tantum mei contemptum ostenditis, ut me re tali honorare putetis, humerum nimirum mihi offerendo, vobis hunc retroago, ut indignaLionis mea argumentum vobis exhibeam. Sinam vero vos hoc etiam vesci cum animalium stercore; quoniam hoc a vobis in solemnitatibus offerri dignum est, quas nequitia polluitis; communemque 1 ob ea quæ egistis pœnam adducam. Id enim significant verba, ‹ suscipiam vos in id ipsum. › • Et scietis, quod ego Dominus miserim ad vos praeceptum hoc, ut esset testamentum meum ad levitas, dicit Dominus omnipotens.» Tunc ex corripiente 372 vos ignominia pœnaque accurate cognoscetis potentatum virtutemque meam; et quod ego bene faciendi vobis causa jam inde ab initio ad sacerdotalem extuli dignitatem; hæc vobiscum foedera componens, ut concesso a me fruentes honore, cuncta ad utilitatem ageretis illorum propter quos sacerdotium tenetis. Vos vero nullius hæc pensi habuistis, sed datum vobis conculcastis οὐ προσάγων, φαῦλον δέ τι καὶ διεφθαρμένον θύων τῷ Θεῷ, τῆς ἐσχάτης ἄξιός ἐστι τιμωρίας· ἐπειδή Θεῷ πάντων βασιλεύοντι, καὶ παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις ὁμοίως ἐπὶ τῷ μεγέθει τῆς οἰκείας εγνωσμένῳ φύεὐπορῶν ὧν δεῖ, προσάγει τὰ μὴ τοιαῦτα. Στίχ. α', β'. - ι Καὶ νῦν ἡ ἐντολή αύτη πρὸς ὑμᾶς, οἱ ἱερεῖς· Ἐὰν μὴ ἀκούσητε καὶ ἐὰν μὴ θέσθε εἰς τὴν καρδίαν ὑμῶν τὸ δοῦναι δόξαν τῷ ὀνόματί μου, λέγει Κύριος παντοκράτωρ· καὶ ἐξαποστελῶ ἐφ' ὑμᾶς τὴν κατάραν, καὶ ἐπικαταράσομαι τὴν εὐλο γίαν ὑμῶν, καὶ καταράσομαι αὐτὴν, καὶ διασκεδάσω τὴν εὐλογίαν ὑμῶν· καὶ οὐκ ἔσται ἐν ὑμῖν, ὅτι ὑμεῖς οὐ τίθεσθε ἐπὶ καρδίας ὑμῶν.» (β. 547) ᾿Αλλὰ γὰρ ἰδοὺ ταῦτα περὶ ὑμῶν ἀποφαίνομαι τῶν ἐπὶ τῆς ἱερατικῆς καθεστώτων λειτουργίας· ὅτι εἰ μὴ νῦν γοῦν βουληθείητε σπουδῇ τοῖς παρ' ἐμοῦ λεγομένοις προσέχειν, καὶ τῇ τῆς λειτουργίας ἐπιμελείᾳ την προσήκουσάν τε καὶ ὀφειλομένην ἀποτίσαι τῷ θεῷ δόξαν, μεγίστην ὑμῖν ἐπάξω τιμωρίαν, καὶ τὴν τιμὴν δὲ ταύτην ἧς ἀπολαύετε νῦν, εἰς ἀτιμίαν τε καὶ πεῖραν μεταστήσω κακῶν, πᾶσάν τε ὑμῶν τὴν ἱερατικὴν ἀφελῶ τιμήν, ὡς μηδένα ἐξ ὑμῶν ἔτι διάδοχιν τῆς ἀξίας γενέσθαι ταύτης· εὔδηλον γὰρ ὅτι κατ ἄραν μὲν τὴν τιμωρίαν λέγει, καὶ τὴν πεῖραν τῶν κατ κῶν· εὐλογίαν δὲ, τῶν ἀγαθῶν τὴν ἀπόλαυσιν· ὅθεν οὕτω καὶ τὴν ἱερωσύνην ονομάζει, ὡς πολλῶν ἀγα θῶν αἰτίαν τοῖς τε ἔχουσι καὶ τοῖς ὑπὲρ ὧν ἐπιτελεῖ σθαι συμβέβηκε ταύτην. Στίχ. γ', δ. - Εἶτα εἰς μείζονα ἔνδειξιν τῆς ἀγαν ακτήσεως τῆς οἰκείας· Ἰδοὺ ἐγὼ ἀφορίζω ὑμῖν τὸν ὦμον, καὶ σκορπιῶ ἔνυστρον ἐπὶ τὰ πρόσωπα ὑμῶν, καὶ λήψομαι ὑμᾶς εἰς τὸ αὐτό.» Κεκελευσμένον ἦν ἐν τῷ νόμῳ ὡς τι ἐξαίρετον ἐκ τῶν θυσιῶν ἀφαιρεῖσθαι τῷ Θεῷ τὸν ὦμον· οὐκέτι ούν, φησιν, οὐδὲ τοῦτο δέξομαι παρ' ὑμῶν, ἐπεὶ μηδὲν δεόμενος εἰς ὠφέλειαν ὑμετέραν διεταξάμην οὕτω γίνεσθαι· ἐπειδὴ δὲ ἐν τοσούτοις τὴν περὶ ἐμὲ δεικνύντες ἀμέλειαν, τούτῳ με οἴεσθε τιμῶν, τῷ τὸν ὦμον ἀφαιρεῖν μοι, ὑμῖν αὐτὸν ἀπο στρέφω, τῆς ἀγανακτήσεως ἔλεγχον παρεχόμενος τῆς ἐμῆς· ἐάσω δὲ ὑμᾶς καρπούσθαι καὶ τοῦτο μετὰ τῆς κόπρου τῶν ζώων· ἐπειδὴ τοῦτο ὑμῖν ἐν ταῖς ἑορταῖς προσάγεσθαι πρέπον, (p. 548) ἃς τῇ κακίᾳ τῶν πρατ τομένων μολύνετε, κοινήν τε ἅπασιν ὑμῖν τὴν ὑπὲρ τῶν πραττομένων ἐπάξω τιμωρίαν· τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ, λήψομαι ὑμᾶς εἰς τὸ αὐτό. — Καὶ ἐπιγνώσεσθε διότι ἐγὼ Κύριος ἐξαπέσταλκα πρὸς ὑμᾶς τὴν ἐντο λὴν ταύτην, τοῦ εἶναι τὴν διαθήκην μου πρὸς τοὺς Λευΐτας, λέγει Κύριος παντοκράτωρ.» Τότε ἐκ τῆς περιγινομένης ὑμῖν ἀτιμίας τε καὶ τιμωρίας αἰσθή σεσθε ἀκριβῶς τῆς τε ἐξουσίας καὶ τῆς δυνάμεως τῆς ἐμῆς· καὶ ὅτι ἐγὼ μὲν εὐποιεῖν ὑμᾶς βουλόμενος ἐξ ἀρχῆς εἰς τὴν ἱερατικὴν παρήγαγον ἀξίαν, τοιαύτας τινὰς θέμενος πρὸς ὑμᾶς τὰς συνθήκας, ἵνα τῆς παρ' ἐμοῦ δοθείσης ἀπολαύοντες τιμῆς, ἅπαντα πρὸς τὴν ἐκείνων ὠφέλειαν ποιῆτε ὑπὲρ ὧν μέτιτε τὴν ἱερῶ σύνην' ὑμεῖς δὲ οὐδένα τούτων ἐποιήσασθε λόγον,

COMMENTARIUS IN MALACHIÆ CAP. II. gessistis. ἀλλὰ τῆς τε ἐοθείσης ὑμῖν ὑπερίδετε τιμῆς, καὶ ἀμε- honorem, meumque ninisterium socordia tanta λεία τοσαύτῃ τὴν ἐμὴν παραδεδώκατε λειτουργίαν. Στίχ. ε. - Εἶτα ἐπειδὴ τὰ τῆς ἱερωσύνης ἐκ τοῦ ᾿Ααρών είλησε τὴν ἀρχὴν, ὃς πρῶτος ἀρχιερεὺς κατά θείαν προβολὴν ἀπεδείχθη, ἐπάγει· «Ἡ δια θήκη μου ἦν μετ' αὐτοῦ τῆς ζωῆς καὶ τῆς εἰρήνης καὶ ἔδωκα αὐτῷ φόβον φοβεῖσθαί με, καὶ ἀπὸ προσ όπου ονόματός μου στέλλεσθαι αὐτόν· νόμος ἀλη θείας ἦν ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ, καὶ ἀδικία οὐχ ηὑρέθη ἐν χείλεσιν αὐτοῦ· ἐν εἰρήνῃ κατευθύνων ἐπορεύθη μετ᾿ ἐμοῦ, καὶ πολλοὺς ἀπέστρεψεν ἀπὸ ἀδικίας· ἔτι χείλη ἱερέως φυλάξεται γνῶσιν, (p. 549) καὶ νόμου ἐκζητήσουσιν ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ, ὅτι ἄγγελος Κυρίου παντοκράτορός ἐστι.· Ἐκεῖνον γοῦν πρῶτον, φησίν, ἐπιλεξάμενος, συνθήκας πρὸς αὐτὸν ἐθέμην, ἐπαγγειλάμενος μὲν αὐτῷ καὶ ζωῆς μακρᾶς καὶ εἰ- mente retineret, multaque cum reverentia mentio- VERS. 5-7.· Exin quia sacerdotium ex Aarone initium ceperat, qui primus pontifex divina electione processit, prosequitur: ‹ Fœdus meum fuit eum eo vitæ et pacis, et indidi ei timorein ut timeret me, et a facie nominis mei formidaret. Lex veritatis fuit in ore ejus, et iniquitas non est inventa in labiis ejus: in pace dirigens ambulavit meeum, et multos convertit ab iniquitate. Quoniam labia sacerdotis custodient scientiam, et legem requirent ex ore ejus, quia angelus Domini omnipotentis est.» Cum illo itaque primo omnium electo foedus pepigi, promittens ei longe vitæ pacisque usum, mandansque eidem ut mei timorem nem mei faceret. Et quidem ille legem sibimet constituit, veritatem per omnem vitam servandi, et omne genus mendacii vitandi. Nibil autem unquam injustum locutus est, vel quod vituperatiouis occasio sacerdotibus fieret. Propterea promissis mneis consentanee, et ipse pacifcam exegit vitam, nulla mecum inimicitia suscepta, nihilque mibi contrarium agens. Sic enim fere sonant verba: in pace dirigens ambulavit mecum. › Plurimos item ad meliorem frugem ex deteriore transtulit. In summa, quidquid præcipue sacerdotem decebat egit, veritatis 373 tradens notitiam, atque ad Dei legem cunctos sibi subjectos pertrabens, et quomodo eam observarent docens. Hoc est enim sacerdotis opus, ut sit nimirum angeli instar cæteris hominibus datus, ut omnes ad virtutem dcducat, quod ipsorum angelorum erga nos olicium est. Hæc ego cum Aarone fœdera pepigi, qui reapse consentaneos legi meæ mores præ se tulit. At enim vos sacerdotium illius successione sortiti, mirum quantum a prædictis moribus abhorretis, Quomodo id, inquam? μένης ἀπόλαυσιν, κελεύσας δὲ τὸν φόβον ἐπὶ τῆς διανοίας ἔχειν τὸν ἐμὸν, καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ δέους καὶ τὴν μνήμην ποιεῖσθαι τὴν ἐμήν· ἠκολούθησε δὲ ἄρα καὶ τὰ παρ' ἐκείνου πρέποντα τῇ τιμῇ τῇ παρ' ἐμοῦ· ἐπειδὴ τέθεικε μὲν ἑαυτῷ νόμον τοῦ ζῆν τε σὺν ἀληθείᾳ, καὶ ἅπαν ἀποστρέφεσθαι ψεῦδος· ἐφθέγμετο δὲ οὐδεπώποτε ἄδικον οὐθὲν, οὔθ' ὅ βλάβης αἴτιον τοῖς ὑπὸ τὴν ἱερωσύνην έγίγνετο· ὑπὲρ δὲ τούτων άκολούθως ταῖς ἐπαγγελίαις ταῖς ἐμοῖς, αυτός τε ἐν εἰ ρήνη, διήγεν, ἐν οὐδενὶ πώποτε πρός με διενεχθείς, οὐδέ τι τῶν ἐμοὶ διαπραξάμενος ἐναντίων τοῦτο γὰρ λέγει τότε ἐν εἰρήνῃ κατευθύνων ἐπορεύθη μετ᾿ ἐμοῦ· › καὶ πολλοὺς δὲ ὅσους ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἐκ τοῦ χείρονος ἐπανήγεν συντόμως τε εἰπεῖν, μάλιστα πρέπον ἦν ἱερεῖ διεπράττετο, διδάσκων μὲν τῆς ἀληθείας τὴν γνώσιν, πρὸς δὲ τὸν νόμον τὸν θεῖον ἅπαντας τοὺς ὑπ' αὐτὸν ἐπανάγων, καὶ διδάσκων ὅπως ἂν ἀσχολοίντο πάντοτε περὶ αὐτόν· τοῦτο γὰρ ἱερέως ἔργον, αγγέλου τινός τάξιν ἐπέχειν τεταγμένου τοῖς λοιποῖς ἀνθρώπους, καὶ πάντας ἐπὶ τὴν ἀρετὴν ἐπανάγοντος, ὅπερ οὖν καὶ τοῖς ἀγγέλοις περὶ ἡμᾶς ἔργον ποιεῖν. Τεύτας μὲν δὴ πρὸς τὸν ᾿Ααρὼν ἐθέμην τὰς συνθήΣας. (p. 550) δς καὶ ἀκόλουθα τοῖς ἐμοῖς διεπράττετο τὴν ἐκείνου, πάμπολυ τούτων ἐστὲ κεχωρισμένοι. Πῶς Στίχ. 4. -- Ὑμεῖς δὲ ἐξεκλίνατε ἐκ τῆς ὁδοῦ, 1'-1'. καὶ ἐσθενήσατε πολλοὺς ἐν νόμῳ, διεφθείρατε την απθήκην τοῦ Λευί, λέγει Κύριος παντοκράτωρ. Εξετράπησε γὰρ τῆς περὶ ταῦτα σπουδῆς· ὥστε καὶ τως λοιπόν, βαθύμους περὶ τὸν νόμον ποιῆσαι· οὕτω σε τέτες συντόμως εἰπεῖν τὰς συνθήκας, ἃς πρὸς ἐκεῖνον ἐθέμην, βουλόμενος αὐτὰς καὶ ἐπὶ τῶν ἐκεί και στελέχων κρατεῖν, τῇ οἰκείᾳ διεφθείρατε κακίᾳ. • Καὶ ἐγὼ δέδωκα ὑμᾶς ἐξουδενωμένους καὶ παρει μένεις εἰς πάντα τὰ ἔθνη· ἀνθ' ὧν ὑμεῖς οὐκ ἐφυδέξασθε τὰς ὁδούς μου, ἀλλ' ἐλαμβάνετε πρόσωπα το νόμῳ, ο Καλῶς ἐκ τῶν πρὸ βραχέως γεγονότων στις σωφρονίζει· Τοιαῦτα γὰρ, φησίν, ὑμᾶς δια ερπετομένους εὐρών, αἰχμαλωσία παραδέδωκα τὸ μηδὲν ἀποδείξας, καὶ πάντη τῆς ἱερατικῆς ἔξω κα· ταστήσας τιμῆς ἀνθ' ὧν οὐδένα λόγον ποιεῖσθαι των προσταγμάτων ἐβούλεσθε τῶν ἐμῶν, συνεπράτετε δὲ καὶ τοῖς λοιποῖς ἀμελεῖν τῶν νόμων, οὔ; σωφρονίζεσθαι παρ' ὑμῶν δίκαιον ἦν· τοῦτο γὰρ νόμοις· ὑμεῖς δὲ οἱ τὴν ἱερωσύνην διαδεξάμενος καὶ τίνα τὸν τρόπον; mulVERS. 8.10.— Vos autem declinastis a via, tosque in lege infirmastis, corrupistis Levi fœdus, ait Dominus omnipotens. › Tantopere ab hujus officii observantia declinastis, ut cæteros etiam circa legem socordes feceritis: atque ita, ut breviter dicam, malitia vestra corrupistis fœdera quæ cum Aarone pepigeram, volens ea cum illius quoque successoribus permanere.‹Et ego dedi vos contemplos et abjectos in omnes gentes, propterea quod vias meas non custodistis, sed accipiebatis personas in lege.» Præclare ex iis quae paulo ante acciderant illos commonet: Talia enim, inquit, cum vos patrare comperissem, captivitati tradidi, ad nihilum redactos, et omni sacerdotali bonore spoliatos: quandoquidem nullam mandatorum meo· rum rationem habere voluistis, imo et aliis æque legem negligentibus cooperatores fuis is, quos potius a vobis emendari oportebat. Sic enim intelligenda sunt verba, accipiebatis personas In ›

lege;» id est, reprehendere adversus legem pec- λέγει τό, «ἐλαμβάνετε πρόσωπα ἐν νόμο, ο ἀντὶ cantes noluistis. Nonne Deus unus vos creavit? nonne Pater unus omnium vestrum? Cur ergo unusquisque sivistis fratrem vestrum profanare testamentum patrum vestrorum?, Atqui et vos, inquit, et ille, id est Aaron, ab uno Deo creati estis, quos etiam pari cura atque honore dignatus fuit: æque enim illi vobisque dixit:‹Ego dixi: Dii estis, et filii Altissinri omnes'; › quod dictum eos apprime respicit qui sacerdotalm 374 dignitatem, vel ducatum populi tenent. Unde igitur. tantam morum corruptelam traxistis, ut ille quidein sui temporis homines einendaverit, atque ad officium diligenter impulerit; vos autem subjectos sacerdotio fratres vestros negligatis, tantopere peccantes, ac propemodum legum mearum obser. vantiam pedibus conculcantes? Quid ergo aecidit? ἐξαμαρτάνοντάς τε οὕτως, καὶ μονονουχί πατοῦντας γέγονεν; VERS. 11, 12. • Derelictus est Judas, et abo minatio facta est in Israele et Hierusalem, quia contaminavit Judas sancta Domini quæ difexerat, et alienis diis studium impendit. › Igitur, quia et populus illicita patrabat, et vobis sacerdotibus nulla fuit corrigendi illum sollicitudo, destituti providentia mea in captivitatem abiistis: quia nimirum cultu Dei neglecto, quem a vobis polissimum vehementi-cura observari oportebat, ad idolorum obsequium conversi estis. Atque ita a sacerdotibus ad omnes verba transferens, quasi et reliqui in eadem sacerdotum nequitia versa-C rentur, communis castigationis ergo hæc addit: Perdet Dominus hominem qui hæc fecerit, dos nec humilietur de tabernaculis Jacob, et de offerentibus omnipotenti Domino sacrificium.» Nisi ab hoc vitæ genere recesseritis, onmimoda vos ruina cunctos corripiet, ita ut in extremam abjectionem tum reliqui deveniant: tum et vos ex sacerdotii functione et sacrificiis quæ pro aliis offerre simulatis, nullam seu vos seu illi utilitatem capietis. Posthinc ad aliud illorum transit peccatum. Namque a captivitate reversi, et data a Deo fellcitate potiti, ad lascivam versi vitam, priores sutas uxores dimiserant, atque aliis oculum cupiditatis adjecerant et illas quidem quæ longo cum eis tempore vixerant, et malorum etiam captivitatis participes illic fuerant, 375 nunc temere ejecerant, atque aliis per libidinem adhærebant. Jam cum nullum) miseris mulieribus ferretur auxilium, nec quisquam facta hæc objurgaret, necessario injuriam ignominiamque non ferentes ipsæ mulieres, idcirco»ð Deum confugiebant multis cum lacrymiis multisque ejulatibus, Delque providentiam ut in re desperata implorabant. Propterea sic loqui pergit: τοῦ, ἐλέγχειν τοὺς ἁμαρτάνοντας παρὰ τὸ τῷ νόμῳ δοκοῦν οὐκ ἐβούλεσθε.. Οὐχὶ Θεὸς εἷς ἔκτισεν ὑμᾶς; οὐχὶ Πατὴρ εἰς πάντων ὑμῶν; τι ὅτι ἐγὼ κατελίπετε ελαστος τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τοῦ βεβηλῶσαι τὴν διαθήκην τῶν πατέρων ὑμῶν;» Καίτοι γε, φησίν, καὶ ὑμεῖς κἀκεῖνος (λέγει δὲ τὸν ᾿Ααρών) (p. 554) ὑφ' ενός τε γεγόνατε Θεοῦ, κηδεμονίας το καὶ τιμῆς ἠξιώθητε τῆς αὐτῆς· κοινῇ γὰρ καὶ πρὸς όμᾶς ἔφην τὸ, «Ἐγὼ εἶπον, Θεοὶ ἐστὲ, καὶ υἱοὶ Υψίστου πάντες·, ὅπερ δὴ μάλιστα τοῖς τῆς ἱερα τικῆς προεδρίας ἐπειλημμένοις, καὶ ἡγουμένοις ἐν τεῦθεν τοῦ λαοῦ ἁρμόττον. Πόθεν τοίνυν τοσαύτην ἐπὶ τῶν τρόπων εσχήκατε την διαφθοράν, ώστε ἐκεῖνον μὲν ἐπανορθοῦσθαι τοὺς καθ' ἑαυτὸν, καὶ πρὸς τὸ δέον ἐπανάγειν σπουδῇ, ὑμᾶς δὲ παροράν τοὺς ὑπὸ τὴν ἱερωσύνην όντας, αδελφούς όντας ιδίους, τῶν νόμων τῶν ἐμῶν τὴν ἀκρίβειαν. Τοιγαροῦν τί Στίχ. ια', ιβ. - Εγκατελείφθη Ἰούδας, καὶ βδέλυγμα ἐγένετο ἐν τῷ Ἰσραὴλ καὶ ἐν Ἱερουσαλήμ διότι ἐβεβήλωσεν Ιούδας τὰ ἅγια Κυρίου ἐν οἷς ἡγάπησε, καὶ ἐπετήδευσεν εἰς θεοὺς ἀλλοτρίους.» Τα γαροῦν ἐπειδὴ καὶ οἱ τοῦ λαοῦ τὸ μὴ δέον ἔπραττον, καὶ ὑμῖν τοῖς ἱερεῦσι λόγος οὐθεὶς ἦν τῆς ἐκείνων διορθώσεως, ἀφεθέντες τῆς προνοίας τῆς ἐμῆς εἰς αἰχμαλωσίαν ἀπεληλύθατε· ὑπὲρ ὧν δὴ τῆς θερα πείας ἀμελήσαντες τοῦ Θεοῦ, ἣν δὴ μάλιστα μετά πολλῆς ὑμᾶς μετιέναι προσῆκον ἦν τῆς σπουδῆς, εἰς εἰδώλων ἐξετράπησε θεραπείαν· οὕτως ἀπὸ τῶν ἱερέων εἰς ἅπαντας ἐκβαλὼν τὸν λόγον, ὡς ἂν τῇ τούτων κακίᾳ καὶ τῶν λοιπῶν γεγονότων τοιούτων, εἰς σωφρονισμὸν ἁπάντων κοινῇ λοιπὸν ἐπάγει • Εξολοθρεύσει Κύριος τὸν ἄνθρωπον τὸν ποιοῦντα ταῦτα, ἕως ἂν καὶ ταπεινωθῇ ἐκ σκηνωμάτων κα κώδ, καὶ ἐκ προσαγόντων θυσίαν τῷ Κυρίῳ παντο κράτορι.» (p. 582) 'Αλλ' εἴ γε μὴ τούτων ἀπὸ σταίητε, φησί, παντελὴς ἀπώλεια λήψεται πάντα; ὑμᾶς, ὥστε εἰς τὴν ἐσχάτην ταπείνωσιν τούς τε λογ τοὺς ἀχθῆναι, καὶ δὴ καὶ ὑμᾶς τοὺς ἱερατεύειν τα καὶ τὰς ὑπὲρ ἑτέρων θυσίας προσποιουμένους, οὐθὲν οὔτε ὑμῶν οὔτε ἐκείνων τῇ προσαγωγῇ τῶν θυσιῶν ὠφελεῖσθαι οίων τε ὄντων· ἐντεῦθεν ἐφ' ἑτέραν αὐτῶν μεθίσταται παρανομίαν· ἐπανελθόντες γὰρ ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας, καὶ τῆς ὑπὸ τοῦ Θεοῦ παρασχεθείσης αὐτοῖς εὐπραγίας μετεσχηκότες, εἰς ἀκόλαστον έχει τραπέντες βίον, τὰς πρόσθεν ἑαυτῶν γυναῖκας ἡρίε σαν, ἐφ' ἑτέρας όπως ποτὲ τρέποντες τὸ ὄμμα· καὶ τὰς μὲν ἐν μακρῷ τῷ χρόνῳ συγγεγονυίας αὐτοῖς. καὶ δὴ καὶ τῶν κατὰ τὴν αἰχμαλωσίαν κακῶν τῶν τε αὐτόθι ταλαιπωριών κεκοινωνηκυίας αὐτοῖς ἀπὸ ἔβαλλον ἀδεῶς, ἐφ' ἑτέρας δὲ ἐτρέποντο ἐξ ἀκολασία;" εἶτ᾽ οὐδεμιᾶς ἐντεῦθεν βοηθείας προσαγομένης κακώς πασχούσαις ταῖς γυναιξὶν, οὐδέ τινος τοῖς γινομένοις ἐπιτιμῶντος, ἀναγκαίως τήν τε ύβριν καὶ τὴν ἀτιμίαν αἱ γυναῖκες οὐ φέρουσαι, ταύτῃ ἐπὶ τὸν Θεὸν κατέτρεχον, πολλοῖς μὲν τοῖς δάκρυσι, πολλαῖς δὲ ταῖς οιμωγείς κεχρημέναι, καὶ τῆς παρὰ Θεοῦ προνοίας ὡς ἐν ἀβοηθήτοις ἀξιοῦσαι τυχεῖν. Ὑπὲρ δὴ τούτων οὕτω φησί of sal, LXXXI, 6.

COMMENTARIUS IN MALACHIÆ CAP. II. G16 Στίχ. ιγ.· Καὶ ταῦτα ὁ ἐμίσουν ἐποιεῖτε· ἐκαλύπτετε δάκρυσι τὸ θυσιαστήριον Κυρίου, καὶ κλαυθμῷ καὶ στεναγμῷ ἐκ κόπων· ἔτι ἄξιον ἐπι· βλέψας εἰς θυσίαν ὑμῶν, ἢ λαβεῖν δεκτὸν ἐκ τῶν χειρών; ο Εκαλύπτετε δάκρυσι τὸ θυσιαστήριον Κυρίου, (ρ. 555) καὶ κλαυθμῷ καὶ στεναγμῷ· οὐ πρὸς τοὺς ὀδυρομένους φησὶν, ἀλλὰ πρὸς τοὺς αἰτίους τού του· οὐ γὰρ δὴ ταῖς ἀπὸ τοσαύτης ανάγκης τε καὶ ἐπηρείας ἐπὶ τὸν Θεὸν κατατρέχειν ἀναγκαζομένοις καὶ τὰ συμβεβηκότα αὐταῖς ἀποδυρομέναις κακά, μέμφεσθαι ήμελλεν ὑπὲρ ὧν ταῦτα ποιοῦσιν, ἀλλ' εὔδηλον ὅτι τοῖς ἀδικοῦσι καὶ τῶν τοιούτων οἰμωγῶν τε καὶ δακρύων αἰτίοις ἐπιμέμφεται δικαίως. Τὸ οὖν · ἐκαλύπτετε ο λέγει ἀντὶ τοῦ, Παρασκευάζετε - ύπτεσθαι. Ἐποιεῖτε δή, φησί, καὶ τοῦτο 8 πάντων μάλιστα ἀπειρημένον ἦν ἐμοὶ, καὶ πολλοῦ γε μίσους φαινόμενον ἄξων· οἷς καλῶς ἐπήγαγε τὸ, ο Ἔτι ἄξιον ἐπιβλέψαι εἰς θυσίαν ὑμῶν, ἢ λαβεῖν δεκτὸν ἐχ τῶν χειρῶν ὑμῶν;. Πῶς γὰρ δὴ, φησὶ, καὶ δυνατὸν * θυσίαν ἢ ἄλλο τι τῶν παρ' ὑμῶν προσκομιζομένων δέξασθαι με, τῶν γυναικῶν τῶν ὑμετέρων ἐπὶ τοσαύταις ἀδικίαις τε καὶ παροινίαις ἃς ὑπομένουσι παρ' ὑμῶν, τοσούτῳ μὲν κλαυθμῷ, τοσούτοις δὲ Οδυρμοῖς ἐπ' ἐμοῦ κεχρημένων; ἃς παριδεῖν οὐκ εὐ πρεπές ἐμοῖ· ὥστε εἰ καὶ τὰς εἰς ἐμὲ γινομένας ὑμῶν πλημμελείας παρίδοιμι, ἀλλ᾽ οὗ τί γε τὰς ἀδι και παράγομαι τῶν γαμετῶν τῶν ὑμετέρων· ὅμοιον δὲ ἐστι τῷ τοῦ Κυρίου ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις λέγοντις, ο Εάν προσφέρῃς τὸ δωρόν του ἐπὶ τὸ θυκαστήριον, καὶ ἐκεῖ μνησθῆς ὅτι ὁ ἀδελφός σου έχει ται κατά τοῦ, ἀφε; ἐκεῖ τὸ δῶρον σου ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον, καὶ ὑπαγε πρώτον, διαλλάγηθι τῷ ἀδελφῷ σου, καὶ τότε ἐλθὼν πρόσφερε τὸ δῶρον σου.» (p.554) Ως γὰρ ἐκεῖ περιστὴν εἶναι λέγει τὴν προσκομιδὴν μὴ τοῦ ἠδικημένου θεραπευθέντος πρότερον, οὕτως κάνε αποθά φησιν, ὅτι μὴ δυνατόν με δέξασθαί τι παρ' ὑμῶν προσφερόμενον, τὰς τοιαῦτα παρ' ὑμῶν ἠδικημένας Εξώντα. VERS. 13. – ‹ Et hæc quæ oderam facicbatis: operiebatis lacrymis altare Domini, et planets ac genritu de laboribus. Adhucne dignum est respi - cero sacrificium, aut suscipere scceptabile do monibus vestris? 1 Operiebatis lacrymis altare Domini, et planeta ac genit; quod non de lugentibus dicit, sed de iis qui lugendi causa erant. Non enim Deus mulieribus quæ ex tantis angustiis atquo injuria ad se confugere cogebantur, seamque calamitatem deflebant, exprobraturus erat quod ita se gererent; sed patet, Deum injuriam facientibus et bujusmodi ploratunae lacrymarum auctoribus merito irasci. Ergo ‹ operiebatis › dicit, pro, operiendum curabatis. Id vero agebatis quod a me præcipus vetitum est, multoque odio dignum apparet. Quibus preclare addit: «Num digmum adhuc est me ad vestrum sacrificium respicere, vel quodlibet de manibus vestris munus accipere?» Nam qui fieri poterit ut ego sacrificium vel quidvis aliud a vobis oblatum admittam, quandiu mulieres vestræ in tot injuriis se petulantiis quas a vobis patiuntur, tanto me gemita plorataque pulsant? quas aspernari, indecorum mihi foret: adeo ut si forte peccata vestra adversus me negligerem, haud tamen vestrarum uxorum injurias æquo animo passurus sim. Par vero hoc est Domini in Evangeliis elato: e Si oderas minus tuum ad altare, ibique recordatus fueris fratrem tuum habere ali quid adversus te, relinque ibi nurnus 376 tem in altari, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offer munus tuum ". › Namque ut illic vanam esse dicit oblationem antequam læse extislat; ita nunc ait non posse aliquid de vobis suscipi ollatum, quandiu has ita a vobis injuriose Στίχ. ι8, ιε'. — Καὶ εἴπατε, Ενεκεν τίνος; Κάνε ταῦθα πάλιν τὸ ο εἴπατε ο ὁμοίως εἰπὼν ἀντὶ τοῦ, Καὶ διαπράττεσθε τοσοῦτο κακόν, ὡς οὐθὲν ἐργαζό μεσι, τοιαύτην τινὰ διάθεσιν ἐπὶ τῇ τοσαύτη κρατημένος παρανομία. Εἶτα δεικνὺς τοῦ γινομένου τὴν ἀποτίαν, ἐπάγει· «Ότι Κύριος διεμαρτύρατο ἀνὰ μέσον σου καὶ ἀνὰ μέσον γυναικός νεότη είς στις ην έγκατέλιπες, καὶ αὐτὴ κοινωνός σου, και γυνή διαθήκης σου· καὶ οὐκ ἄλλος ἐποίησε, καὶ ὑπλειμμα πνεύματός σου. • Ἐγὼ μὲν γὰρ, φησίν, ἄνωθεν καὶ ἐκ πρώτης διεταξάμην τῆς δημουργίας πατέρα τε καὶ μητέρα ἀφιέντας, τῇ γυ κατά προσκολλάσθαι τῇ ἰδίᾳ, ὡς ἂν εἶεν εἰς σάρκα γίνε οἱ δύο· ὑμεῖς δὲ τοσοῦτον τῶν νόμων ἡμελήκατε τῶν ἐμῶν, ὥστε τὴν ἐκ νεότητός σοι συναφθείσαν τους γάμον, καὶ κοινωνόν σοι τοῦ βίου γεγονυίαν, κανούς ἀφιέναι είχα λόγου τῆς οἰκίας ἐξωθούμε τας τῆς ἰδίας, πρὸς ἦν τοιαῦταί σοι διὰ τῶν γαμε πόνο νόμων εἰσὶν αἱ συνθῆκαι· ὡς ἂν μία τε εἴητε — Matth. v, (G9) Cod. v pro ç. ' tractabas cerno. Vees. 14, 15. - • Et dixistis, Car?, Hoc etiam loco rursus verbum «diristis, ait, pro, tantum malum egistis; et quasi nihil egeritis, hoc animi habitu estis in tanta nequitia. Postea ostendens rei aclæ pravitatem, addit: «Teslis est Dominus inter te et uxorem adolescentiæ tuæ, quam deseruisti: quanquam ipsa particeps tua erat, uxor faderis ti. Haud alius hoc fecit (id est, nuptias copulavit, nisi Deus) et sunt reliquis spiritus tui.» Equidem, inquit, olim et ab initio constitui creationis, ut viri, patre ac matre relicta, uxori propriæ adhærerent, ut duo essent in carne una: vos vero tantopere leges meas neglexistis ut feminam tibi nuptiis ab adolescentia en pulatam, et vita tuæ sociam, nulla interveniente causa domo propria pulsam dimittatis; cum qua tamen tam grave exstiterat ex nuptialibus legibus fœdus; ut nempe caro una essetis, et communia σmnia inter vos iuberetis. Postea nihilominus hae

" dimissa, tam legitime tibi copulata, ad aliam σάρξ, καὶ κοινὰ ἡγοῖσθε τὰ ἀλλήλων. Εἶτα ταύτην libidine stimulante transilis. Neque illud reputas, nuptias ob generis successionem constare, ut stirps bumana, quæ morte exstinguitur, liberorum genitura conservetur. Quamobrem nuptiae successionis machinamentum a Deo inventæ sunt: id enim aiunt verba ‹ reliquiæ spiritus tui,» id est, cum praesentis temporis vitam deponere debeas (prout dictum est, exibit spiritus ejus, et revertetur homo in pulverem suum»)ne totus perire videaris, reliquit tibi Deus successionem memoriæ instar, et residuum substantiæ personæve tuæ. Ea propter respicientem te ad nuptiarum causam oportebat 377 rem hanc revereri, neque peccare contra leges de his a Deo antiquitus positas, sed eas inviolatas custodire, et in priorum conjugio perseverare, quas prædictas ob causas duxistis, et non potius suadente libidine, dimissie primis, ad secundas transire. Tum mirabiliter admodum addidit: ‹ Et dixistis: Quidnam quærit Deus aliud quam semen?, Queniam videbantur ex illegitimis etiam uxoribus liberos suscipere, Hoc, ait, facitis, non quia sacras reveremini leges de nuptiis a Deo positas, sed quia more pecudum ad coitum tantummodo atque ad gignendum incumbitis; et tanquam a Deo sic comparati, ita priores uxores dimittitis, atque ad alteras transitis, nibil interesse putantes utrum ex his liberos suscipiatis an ex iHis: cum soire deberetis, liberam propagationis licentiam brutis convenire; rationalibus vero, nuptiarum juxta Dei leges vinculum, atque ex his velle sibi successionem comparare. Etenim hoc etiam loco verbum,cdixistis, haud vocem denotat; nam nec fieri poterat ut dicerent, Deum nihil aliud quam semen quærere, sed improbam mentis affectionem vult demonstrare; et quod omnia agerent, non tanquam homines rationales, qui legibus debent divinis vivere, sed more pecudum coitum tantummodo et propagationem affectarent. Deinde legem quoque poa't: «Et custodite in spiritu vestro; et uxorem juventutis tuæ ne deseras.» Omni itaque sedulitate date in posterum operam, ut non absque decente affectu cum uxoribus vivatis quas olim duxistis, nedum has dimittatis. Et quia ipse Deus per Moysem libellum repudii dari jussit uxoribus, quanta sit inter utramque rem differentia ostendit dicens: VERS. 16. - — Sed si odio habueris, dimitte, dicit Dominus Deus Israel.»Si quando ex 378 acerbitate mulieris, aut pravo ingenio, aut vitio quolibet eam odio dignam faciente, in hujusmodi de ea sententiam adductus fueris, tunc eam dimittere mandavi, baud equidem nuptialein legem dissolvens, sed ex roi præsentis adjunctis, non tam ob tuam querelam permittens cam dimittere, quam ut ne quoti69 Eccle. s11, 7; Sap. xv1, 11. ἀφεὶς τὴν ἐπὶ τοιούτοις σοι συναφθεῖσαν, ἐφ' ἑτέραν μετῄεις ἐξ ἀκολασίας· οὐδὲ ἐκεῖνο λογισάμενος ὅτι ἐπὶ διαδοχῇ γένους ὁ γάμος συνέστηκεν, (p. 555) ένα θανάτῳ διαφθειρόμενον τὸ γένος ἀνασώζηται τῇ τεκνογονία· ὥστε ὁ γάμος μηχάνημα της διαδοχής εἴρηται παρὰ τοῦ Θεοῦ· τοῦτο γὰρ λέγει τὸ ὑπο λειμμα πνεύματός σου,» ἀντὶ τοῦ, Ἐπειδὴ ἀποτίΘεσθαι μέλλεις τοῦ παρόντος βίου τὴν ζωήν, οἷόν ἐστι τὸ, «Ἐξελεύσεται τὸ πνεῦμα αὐτοῦ καὶ ἐπιστρέψει εἰς τὸν χοῦν αὐτοῦ, ὁ ὡς ἂν μὴ παντελώς ἀπόλλυσθαι δοκοίης, ὑπελίπετό σας την διαδοχήν μνημόσυνον ὁ Θεὸς, καὶ λείψανον τῆς τε ὑποστάσεως τῆς σῆς· ὥστε καὶ πρὸς τὴν αἰτίαν ὁρῶντα τοῦ γάσ μου, δεδίττεσθαι τὸ πρᾶγμα ἐχρῆν, καὶ μὴ πλημμε λεῖν εἰς τοὺς περὶ τούτου τεθέντας νόμους ἄνωθεν παρὰ τοῦ Θεοῦ, φυλάττειν δὲ αὐτοὺς ἀκεραίους τῷ μένειν ἐπὶ τῶν προτέρων, &ς οὕτω τε καὶ ἐπὶ τούτοις ἠγάγεσθε, μὴ μὴν ἐξ ἀκολασίας ἀφιέναι μὲν τὰς πρώτας, μεθίστασθαι δὲ ἐφ' ἑτέρας. Καὶ θαυμασιώτατα ἐπήγαγε· ι Καὶ εἴπατε, Τί ἄλλο ζητεῖ ὁ Θεὸς, ἢ σπέρμα;» Ἐπειδὴ ἐδόκουν καὶ ἐκ τῶν παρανόμως συναπτομένων γυναικών παιδοποιεῖσθαι, Τοῦτό, φησίν, οὐχ ὡς νόμους απο δεῖσθε θείους τοὺς περὶ τοῦ γάμου τεθέντας παρέ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' ὡς δίκην ἀλόγων εἰς συνουσίαν σε καὶ τῷ τίκτειν μόνον εκκείμενοι· καὶ ἐπὶ τούτῳ γε γονότες παρὰ τοῦ Θεοῦ, οὕτω τὰς μὲν προτέρας ἀφίετε, ἐφ' ἑτέρας δὲ ἔρχεσθε, οὐδεμίαν διαφορὰν εἶναι νομίζοντες, ἢ ἐξ ἐκείνων τεκνογονεῖν ἢ ἐκ τού των· δέον εἰδέναι, ὅτι τὸ μὲν ἀδεὲς τῆς διαδοχής ἀλόγοις ἁρμόττον, (p. 556) τοῖς δὲ λόγου μετειλη φύσι πρέπον τὸ μετὰ τῶν νόμων τῶν θείων μετιέναι τε τοὺς γάμους, καὶ τὴν ἐντεῦθεν στέργειν διαδοχήν κανταῦθα γὰρ τὸ ν εἴπατε, ο οὐ φωνὴν λέγει, ἐπεὶ μηδὲ οἷόν τε ἦν αὐτοὺς τοῦτο εἰπεῖν, ὅτι οὐδὲν ἄλλο ζητεῖ Θεὸς ἀλλ᾽ ἢ σπέρμα, ἀλλ᾽ ἵνα τὴν διάθεσιν εἴπῃ τῆς διανοίας μοχθηρὰν οὖσαν· καὶ ὅτι οὕτω πάντα ἔπραττον, οὐχ ὡς ἄνθρωποι λογικοὶ νόμοις ζῆν ὀφείλοντες θείοις, ἀλλ' ὡς δίκην ἀλόγων προς τὴν μίξιν μόνον καὶ τὴν διαδοχὴν ἐκκεῖσθαι· εἶτα καὶ νόμον τιθεὶς, ο Καὶ φυλάξασθε ἐν τῷ πνεύματι ὑμῶν, καὶ γυναῖκα νεότητός σου μὴ ἐγκαταλίπης.» Τοιγαρο οὖν πᾶσαν ἐπιμέλειαν ποιήσασθε τοῦ λοιποῦ τοῦ μετὰ τῆς πρεπούσης διαθέσεως ταῖς γαμεταῖς συνεἶναι, ἃς ἄνωθεν ειλήφατε, μὴ μὴν ἀφιέναι ταύτας· καὶ ἐπειδὴ αὐτὸς διὰ Μωϋσέως βιβλίον ἀποστασίου προσέταξε δίδοσθαι ταῖς γυναιξὶ, δεικνὺς ὁπόσον ἐστὶ τὸ διάφορον, ἐπάγει· Στίχ. ις'. - ο 'Αλλ᾿ ἐὰν μισήσῃς, ἐξαπόστειλον, λέγει Κύριος ὁ Θεὸς τοῦ Ἰσραήλ. ο Οτ᾽ ἂν μὲν γὰρ ἐκ δυσκολίας γυναικός, ή τινος μοχθηρας, ή έλω; ἑτέρων τινῶν τῶν ἀξίαν αὐτὴν τοῦ μισεῖσθαι δεικνύνα των, εἰς τὸ τοιαύτην ἔχειν τὴν γνώμην περὶ αὐτὴν καταστῇς, ἀπολύειν αὐτὴν ἐκέλευσα τότε, οὐ τὸν γαμικὴν λύων νόμον, ἐκ δὲ τῶν συμβαινόντων, οὐ παρέ τὴν σὴν αἰτίαν ἐπιτρέπων σοι μᾶλλον αὐτὴν ἀφιέναι,

COMMENTARIUS IN MALACIILÆ CAP. II. aliquid longum tempus adduceret, et fortasse etiam ad uxoris cædem manum armares. Sic enim etiam Dominus in Evangeliis, Pharisæis sciscitantibus, • Cur ergo Moyses repudii libellum dedit?, respondit: • Ob duritiam cordis vestri permisit ita Moyses: ab initio autem non fuit sic. Nam qui ab initio creavit, masculum et feminam fecit eos, dixitque: Propter hoc derelinquet homo patrem suum ac matrem suam, et adbærebit uxori suæ, et erant duo in carne una.» Hoc nempe ait: Pulcherrimum profecto erat juxta priscam legem in debito officio permanere, convictu junctos virum atque uxorem; verumtamen iras vestras effrenatas videns, præcepit ut si forte natæ inter vos querela graviore exacerbatione fierent, uxor potius dimitteretur, quam ex odio ad inferendæ necis consilium vir procederet. Deinde quia feri poterat, ut causam non præbente uxore, cupiditate alterius mulieris odium injustam simularet maritus, Revelabit, inquit, iniquitas cogitationes vestras. Si ergo rebus ita se habentibus, simulata causa repudiaveritis copulatas vobis olin uxores, est vestrǝrum iniquitatum inquisitor Deus. Tum bene addidit: «Et custodite in spiritu vestro, neque fœdus deseratis. › Τola mente debitoque animi affectu nuptialem custodite legem, et pacta inviolata servate, quibuscum olim ad nuptialem convictum accessistis. προσηκούσῃ μετὰ τῆς δεούσης εὐγνωμοσύνης τὸν γαἡ εἰς καθημερινούς καθίστασθαι πρὸς αὐτὴν δια- dianis jurgiis cum ea contenderes, et ne gravius πληκτισμούς, (ρ. 857) μήποτέ τι καὶ χεῖρον ὁ μαπρὸς ἐργάσηται χρόνος, και που καὶ πρὸς φόνον ὁπλισθῆς τῆς γυναικός. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ Κύριος ἐν τοῖς Εὐαγγελίας προς Φαρισαίους ερωτήσαντας, • Τί οὖν Μωϋσῆς ἔδωκε βιβλίον ἀποστασίου; ν ἐπι ήγαγε, ο Πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν ὑμῶν ἐπέτρεψεν οὕτω Μωϋσῆς, ἀπ' ἀρχῆς δὲ οὐ γέγονεν οὕτως· ὁ γὰρ ποιήσας ἐξ ἀρχῆς, ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτ αώς· καὶ εἶπεν· Ενεκεν τούτου καταλείψει άνθρωτας τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ, καὶ προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, καὶ Ισονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν.» Τοῦτο λέγει, ὅτι τὸ μὲν κάλλιστον ἦν κατὰ τὸν ἄνωθεν μετὰ τοῦ προσέποντος διαμένειν, ἀλλήλοις συνόντας, ἄνδρα τε καὶ γυναῖκε· εἰδὼς δὲ ὑμῶν τὰς ὀργὰς ἀκαθέκτους οὔτ σας, ἐκέλευσεν, εἰ αἱ φυόμεναι ἐν ὑμῖν αἰτίαι δου καλεν παροξυσμόν τινα παρέχειν, μᾶλλον ἀφιέναι τὴν γυναῖκα ἢ ἐκ μίσους πρὸς ἐπιβουλὴν καθίσταείναι φόνου. Εἶτα ἐπειδὴ ἐνῆν αἰτίαν οὐ παρεχούσης τῆς γυναικός, ἐκ τῆς πρὸς ἑτέραν ῥοπῆς, μίσος πλάττειν ἑαυτῷ τὸ μὴ δίκαιον, «Αποκαλύψει ασέβεια τὰ ἐνθυμήματα ὑμῶν, λέγει Κύριος παντοκράτωρ. ο Εἰ γὰρ μὴ τούτων οὕτως ἐχόντων, πλαττόμενοι την εἰς ἐν ἀποπέμποισθε τὰς ἄνωθεν ὑμῖν συναφθείσας γυναίκες, ἐστὶν ὁ τῶν ἀσεβειῶν ὑμῶν ἐξεταστής Θεός. Οἷς καλῶς ἐπήγαγε. Καὶ φυλάξασθε ἐν τῷ πνεύματι ὑμῶν, καὶ μὴ ἐγκαταλίπητε τὴν συνθήκην, ώστε, φησίν, (ρ. 558) ὅλῃ διανοίᾳ καὶ διαθέσει τῇ μυσών φυλάττετε νόμον, καὶ τὰς συνθήκας παραβάτους τηρεῖτε μεθ' ὧν ἄνωθεν εἰς τὴν γαμικὴν εληλύθεσε κοινωνίαν. Στίχ. 1. Συμπεράνας δὴ τὰ τῶν γυναικῶν ἐν τούτους, λέγει καὶ ἑτέραν αὐτῶν οὐ πλημμέλειαν ἁπλῶς, ἀλλ' ἀσέβειαν· πολλοὶ γὰρ τῶν ἀνθρώπων τὰ μὲν παρ' εὐτῶν ἁμαρτανόμενα ὁρᾷν οὐκ ἐθέλουσιν, ἀλλ' οὐδέ τι πάσχειν ὑπὲρ τούτων ἔχονται· τοὐναντίον μὲν οὖν καὶ δυσχεραίνουσιν ἐν πείρᾳ καθιστάμενοι λυπηρῶν, καὶ ταῦτα ἧστον πολλάκις πάσχοντες τῆς ἀξίας· ὑπὲρ Ετέρων δε μέμφονται τῷ Θεῷ προχείρως, ὡς ἁμαρταΆντων μὲν πλεῖστα, δίκας δὲ οὐ διδόντων. Τοῦτο δν καὶ παρ' ἐνίων τῶν ἐν τοῖς Ἰσραηλίταις τότε για κάριον, ἐν τούτοις αιτιώμενος ὁ προφήτης οὕτω φταίει ο Οἱ παροξύνοντες τὸν Θεὸν ἐν τοῖς λόγοις ἐμῶν· καὶ εἴπατε. Εν τίνι παρωξύναμεν αὐτόν; Έν τῷ λέγειν ὑμᾶς, Πᾶς ποιῶν πονηρὰ, καλὸν ἐνώπιον Κορίου, καὶ ἐν αὐτοῖς αὐτὸς ηὐδόκησε· καὶ ποῦ ἐστιν ο θεός τῆς δικαιοσύνης;» ᾿Αλλὰ γὰρ οὐδὲ ἐκείνην ὑμῶν παρέσω τὴν ἀσέβειαν, ἐφ' ᾗπερ εἰς ἀγανάκτηεν καθ᾽ ἑαυτῶν κινοῦντες τὸν Θεὸν οὐκ αἰσθάνεσθε ὦ γάρ, ι Καὶ εἴπατε, Εν τίνι παρωξύναμεν αὐτ εάν; ο πάνταῦθα ἐπὶ τῆς διαθέσεως αιτιώμενος λέγει, 10. 500, ὡς οὐδὲ τοῦ ἀσεβεῖν ἐπὶ τοιούτοις αίσθησιν ἔχοντες. Τί δὲ ἦν τὸ ἀσέβημα δηλῶν, φατέ, φησίν, ότι δειπαν ἀρέσκεσθαι τοῖς τὰ κακὰ διαπραττομένοις ἐθερός· καὶ τοῦτο δῆλον ἐξ ὧν ἐπὶ τοιαύταις πλημα μελείας να διδόασιν ἄνθρωποι δίκας· καίτοι γε εἰ Στο άλογος τοῦ δικαίου τῷ Θεῷ, προσηκόντως ἂν αὐτ τους κάλεν απαγαγόντι τὴν ἐσχάτην. Τί οὖν; PATROL GR. LXVI. VERS. 17. Sic absoluto de uxoribus sermone, dicit et aliam Israelitarum non nequitiam 379 tantummodo sed impietatem. Multi enim homines peccata sua spectare nolunt, sed nec quidquam ob hæc patiendumn sibi putant. Contra potius, agre ferunt si quid molestum eis accidat, etiamsi id infra ipsorum meritum sape sit. Verum ad alios quod attinet, irascuntur facile Deo, quod ii plurimum peccent, nec pœnas luant. Quod cum apud nonnullos quoque Israelitas tunc contingeret, hoc reprehendens propheta sic ait: • Qui provocatis Deum in sermonibus vestris. Εt dixistis: In quo provocavimus eum? In eo nempe quod vos dicitis: Omnis qui male facit, bonum est coram Domino, et in his ipse complacuit. Et ubinam est Deus justitim?, Sed ne illam quidem prætermittam impietatem vestram, qua vos nescitis quantopere Denm exasperetis. Namn verbis, Et dixistis: In quo eum provocavimus?, hic pariter illorum animum accusat, ceu qui sic loquendo, impios se esse non sentirent. Εt quænam esset impietas, declarans: Dicitis, inquit, videri Deum delectari male agcntibus; idque inde apparere, quod ob talia peccata poenas homines non persolvant. Quod si Deus juris rationem haberet, merito illis supremum suppli cium decerneret. Quid ergo!

' CAP. III. VERS. 1. - Ecce ego mitto angelum meum, et inspiciet viam ante faciem meam, et statim veniet ad templum suum Dominus quem vos quæritis, et testamenti angelus quem vos vultis. Quia igitur hæc dicitis, et justitiæ curam ut punitio fiat, a me exquiritis, mittam angelum qui placitis meis subserviat. Nam verba, ‹Inspiciet viam ante faciem meam, ɔ hoc dicunt; id est, iste dabit operam, ceu quidam precursor, 380 ut voluntatem meam exsequatur. Repente autem adero illi ego quoque, operibus memet manifestans in templo: quandoquidem în cunctis quæ Dei decreto fiunt, ministerium quidem angelorum intelligitur, sed Deus in ipsis operans per ea quæ fieri præcipit. Sic etiam manna cibum angelorum ceu ministrorum dicit: Panem, inquit, ‹ angelorum manducavit homo”; > Dei auteni ceu dari jubentis: «Mandavit enim nubibus desuper, et januas cœli aperuit, et pluit illis manda ad manducandum.» Porro verbum veniet, consuete dicit tanquam in rebus angeli ministerio actis, Deo facto conspicuo qui negotii peracti causa est. Veluti est apud beatum Davidem: «luclinavit coelos, et descendit; et caligo sub pedibus ejus”.» Id est ipsius ad auxilium nostrum venientis, ex operibus sensuin capimus. Quare postquam dixit: Veniet in templum suum Dominus quem quæritis,» addidit, ‹El testamenti angelus quem vos vultis: > demonstrans, quod in rebus ministerio angeli effectis, præsentiam suam Deus ostendet. Ego igitur veniam, inquit, quem peccatorum vindicem exquiritis. Aderit simul angelus fœderibus inserviens, quæ sæpe vobiscum pepigi; quem quærentes, ultorem comperietis transgressionis illorum. Hæc consentanea prioribus diXit propheta. Hanc autem de beati Joannis Baptistae adventu pronuntiatam fuisse locutionem est mirandum, quia ex rebus verum tunc evasit effatum, posteaquam præcursor atque minister ‹ecretorum Dei advenit beatus Joannes; cum eoque apparuit etiam ille, cui testimonium dabat, Christus Dominus, in quo omnium hominum perficienda salus erat. GRO Στίχ. α'. — ο Ἰδοὺ ἐγὼ ἐξαποστελῶ τὸν ἀγγελόν μου, καὶ ἐπιβλέψεται ὁδὸν πρὸ προσώπου μας· καὶ ἐξαίφνης ἥξει εἰς τὸν ναὸν ἑαυτοῦ Κύριος, ὃν ὑμεῖς ζητεῖτε, καὶ ὁ ἄγγελος τῆς διαθήκης ὃν ὑμεῖς θέλετε. Ἐπειδὴ τοίνυν τοιαῦτά φατε, καὶ τὴν περὶ τὸ δίκαιον ἐπιμέλειαν διὰ τῆς τιμωρίας ἐπιζητεῖτε παρ' ἐμοῦ, ἀποστελῶ μὲν ἄγγελον ὑπηρετησόμενον τοῖς ἱμιὶ δοκοῦσι· τὸ γὰρ, Επιβλέψεται ὁδὸν πρὸ προσώπου μου,» τοῦτο λέγει· ἀντὶ τοῦ, ὓς σπουδὴν θήσεται, ὥσπερ τις πρόδρομος, διαπράξασθαι τὰ ἐμοί γε δοκοῦντα· παρέσομαι δὲ ἀθρόον ἐν αὐτῷ κἀγὼ διὰ τῶν ἔργων ἐμαυτὸν δεικνὺς ἐν τῷ ναῷ· ἐπεὶ καὶ ἐν ἅπασι τοῖς γιγνομένοις όρῳ Θεοῦ ἡ μὲν υπουργία νοεῖται τῶν ἀγγέλων, Θεὸς δὲ ὁ ἐν αὐτοῖς ἐργαζό μενος δι᾽ ὧν ἐπιτάττει γίγνεσθαι· οὕτω καὶ τὴν τοῦ μάννα τροφὴν ἀγγέλων μὲν ὡς ὑπηρετησαμένων λέγει· «"Αρτον γάρ, φησιν, ἀγγέλων ἔφαγεν ἄνθρω πως· ο Θεοῦ δὲ, ὡς κελεύσαντος δοθῆναι· «Ἐνετεί λατο γὰρ νεφέλαις ὑπεράνωθεν, καὶ θύρας οὐρανοῦ ἀνέψξε, καὶ ἔβρεξεν αὐτοῖς μάννα φαγεῖν.» Τὸ δὲ ἥξει, συνήθως λέγει ὡς ἂν ἐν τοῖς ὑπουργίᾳ τοῦ ἀγο γέλου γιγνομένοις Θεοῦ διαφαινομένου τοῦ τῶν ἀπο τελουμένων αἰτίου· (μ. 560) οἷόν ἐστι καὶ παρὰ τῷ μακαρίῳ Δαυίδ τὸ, ο Εκλινεν οὐρανούς, καὶ κατέβη. καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ· ὁ ἵνα εἴπῃ, ὅτι Παραγεγονότος εἰς βοήθειαν ἡμετέραν, ἐκ τῶν ἔργων ἐλάβομεν αἴσθησιν. "Οθεν εἰπὼν, ὅτι ο "Ηξει εἰς τὸν ναὸν ἑαυτοῦ Κύριος ὃν ὑμεῖς ἐζητεῖτε, ο ἐπήγαγεν, • Καὶ ὁ ἄγγελος τῆς διαθήκης ἂν ὑμεῖς θέλετε δεικνὺς ὅτι ἐν τοῖς ὑπουργίᾳ τοῦ ἀγγέλου γιγνομέ. νοις τὴν παρουσίαν ἐνδείξεται τὴν οἰκείαν ὁ Θεός. Εγώ τε οὖν, φησίν, ἐλεύσομαι, ὃν τιμωρὸν ἐπιζη τεῖτε τῶν πλημμελουμένων· παρέσται δὲ καὶ ὁ ἄγε γελος ὁ ταῖς συνθήκαις ὑπηρετησάμενος αἷς πεποίηκε πρὸς ὑμᾶς πολλάκις· ὃν ἐπιζητοῦντες εὑρήσετε τῶν πρὸς ἐμὲ συνθηκῶν ὑμῶν τιμωρούμενον τὴν παράβασιν. Ταῦτα μὲν δὴ τοῖς προῤῥηθεῖσιν ἀκολούθως εἴρηκεν ὁ προφήτης· τὸ δὲ ἐπὶ τῆς τοῦ μακαρίου Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ παρουσίας τὴν φωνὴν εἰρή σθαι ταύτην, οὐ θαυμαστὸν, ἐκ τῶν πραγμάτων ἐπο αληθευούσης τότε τῆς φωνῆς, τῷ παραγίνεσθαι μὲν πρόδρομον καὶ ὑπηρέτην τῶν ὡρισμένων τὸν μακάριον Ιωάννην, ἅμα δὲ αὐτῷ παρόντα φανῆναι καὶ τὸν ὑπ' αὐτοῦ μαρτυρούμενον Δεσπότην Χριστὸν, ἐν ᾧπερ ἡ πάντων ἀνθρώπων ήμελλεν οἰκονομεῖσθαι σωτηρία. , non VERS. 2. Mox sibi consentaneus propheta prosequitur: Ecce venit, ait Dominus omnipotens. Εἰ quis sustinebit diem introitus ejus? Aut quis ferre poterit aspectum 381 ejus?, Cum venerit, inquit, Deus publicus haud recte factorum vindex, nemo vestrum qui hæc dicere nunc audet, punitionis gravitatem sustinebit. Evidenter autem his verbis prædicit illis ea quæ sub Macchabæis eventura mala erant, quæ scilicet ob suam populus nequitiam pertulit. Ideo qui hanc dictionem convenire existimat Christo Domino, nec de alio quam de eo pronuntiatam, videtur ignorare rerum hic scriplarum οι Psal. Laz vi1, 25. ss ibid. 23.» Psal. xvii, 10. Στίχ. β'. Ακολουθῶν μέντοι γε ὁ προφήτης ἑαυτῷ, ἐπάγει·. Ἰδοὺ ἔρχεται, λέγει Κύριος παντο κράτωρ· καὶ τίς ὑπομενεῖ ἡμέραν εἰσόδου αὐτοῦ; ἢ τίς ὑποστήσεται ἐν τῇ ὀπτασίᾳ αὐτοῦ;» (p. 564) Έπει· δὲν γὰρ παραγίνηται, φησίν, ὁ Θεὸς τιμωρὸς ἐπι φαινόμενος τῶν οὐ δεόντως γινομένων, οὐδεὶς ὑμῶν τῶν ταῦτα νῦν λέγειν τολμώντων ὑποστήσεται τῆς τιμωρίας τὸ μέγεθος· δῆλος δέ ἐστιν ἐν τούτοις τὰ ἐπὶ τῶν Μακκαβαίων αὐτοῖς μηνύων κακὰ, ἅπερ τῆς ἑαυτῶν ἕνεκεν ὑπομεμενήκασι κακίας· ὡς ὅ γε αὐτ τὴν τὴν φωνὴν ἁρμόττειν οξόμενος τῷ Δεσπότῃ Χριστῷ ὡς ἂν περὶ αὐτοῦ καὶ οὐχ ἑτέρου του μπο * Matth. x1, 10; Marc. 1,2; Luc. 1, 17; vii, 27.

COMMENTARIUS IN MALACHIÆ CAP. III. θεῖσαν ἔοικεν ἀγνοεῖν τὸ διάφορον τῶν ἐνταῦθά σε γεγραμμένων, καὶ τῶν ἐπὶ τῆς παρουσίας οίκονομηθέντων τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, ὅς εἰ καὶ κριτοῦ δίκην διέκρινεν ἐν Ἰουδαίοις τοὺς φαύλους ἀπὸ τῶν κρειττόνων, τοὺς μὲν ἐπ' αὐτὸν πεπιστευκότας ἐπὶ τὸ κρείττον μεταστήσας, τοὺς ἐπιστηκότας δὲ παρατοὺς τιμωρίᾳ, ἀλλ' εὔδηλον ὅτι τῷ κοινῷ λόγῳ σχοτὸν τῆς οἰκείας ἔσχηκε παρουσίας, ἂν ὁ μακάριος Ιωάννης δεδήλωκεν εἰπών, εἼδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ εἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· ν καὶ τὰ ἐφεξῆς δὲ ἔτι μάλλον δείκνυσι τῶν ῥημάτων τὸν σκοπόν. Ἐπάγει γάρ ο Στίχ. τ. δ. - ο Διότι αὐτὸς εἰσπορεύεται ὡς πῦρ γ. χωνευτηρίου, καὶ ὡς πόα πλυνόντων· καὶ καθιεῖται differentiam ab illis quæ in Christi Domini adventu per dispensationem actæ sunt: qui quamvis officio judicis discrevit Judæorum improbos a melioribus, credentes sibi ad meliorem frugem traducens, incre. dulos poena afficiens: attamen exploratum est, quod generali ratione scopum habuerit adventus sui illum quem beatus Joannes declaravit dicens: «Ecce Agnus Dei qui tollit peccatum mundi”. › Tum in sequentibus propheta magis adhuc aperit verborum suorum scopum. Addit enim: Vans. 3,4. - c Quia ipse ingreditur quasi ignis conflatorii, et quasi herba fullonum. Et sedebit χωνεύων καὶ καθαρίζων ὡς τὸ ἀργύριον καὶ τὸ condans et purgans sicut aurum et sicut argentum. χρυσίον· καὶ καθαριεί τοὺς υἱοὺς Λευὶ, καὶ ἐκχεεῖ αὐτοὺς ὡς τὸ χρυσίον καὶ ὡς τὸ ἀργύριον· καὶ ἔσονται τῷ Κυρίῳ προσάγοντες θυσίαν ἐν δικαιοσύνῃ καὶ ἀρέσει τῷ Κυρίῳ θυσία Ἰούδα ἐν Ἱερουσαλήμ, καθώς αἱ ἡμέρα τοῦ αἰῶνος, καὶ καθὼς τὰ ἔτη τὰ Εμπροσθεν.» (p. 562) ᾿Αλλὰ γὰρ ἔσται τι, φησί, κέρδος ἐκ τῆς ἐπαχθησομένης τότε τιμωρίας ὑμῖν· δίκην μὲν γὰρ πυρὸς ἐν χωνείᾳ ἀργύριόν τε καθαί μεντος καὶ χρυσίον, ἢ καὶ πόας διὰ τῶν πλυνόντων καθαιρούσης ἐσθῆτα, ταῖς συμφοραῖς ταῖς τηνικαῦτα επαγομέναις ὑμῖν καθαριεί πάντας τοὺς τὴν ἱερωσύνην τολμώντας ἐκτελεῖν ἀδοκίμως· ὥστε αὐτοὺς τοῖς ἐπιγινομένοις σωφρονισθέντας κακοῖς προσάγει λοιπόν τῷ Θεῷ θυσίας, ὡς νόμιμον προσάγειν Θεῷ προεστώτι τοῦ δικαίου, ᾧ δὴ μετὰ πολλοῦ τοῦ δέους τὴν λειτουργίαν προσῆκον ἐκπληροῦν, ὡς εἰδότι καὶ τιμωρείσθαι τοὺς καταμελεῖν ἐθέλοντας αὐτοῦ. Τότε δή, φησίν, Ἰουδαῖοι ἐπὶ τῆς Ἱερουσαλὴμ ἀρεστὰς τροποίσουσι τῷ Θεῷ θυσίας· ἀνάλογον τῷ πρόσθεν χρόνῳ, ἐν ᾧπερ τοῖς γεγονόσι κατὰ καιρὸν δικαίοις ἐπιμελησαμένοις τοῦ προσήκοντος, τὰς ἑαυτῶν προσάγειν θυσίας νόμιμον ἦν· οὔτε δὲ τὸ «Καθαριεί τοὺς υἱοὺς Λευί, ο οὔτε τὸ, ο Αρέσει τῷ Κυρίῳ θυσία Είδα ἐν Ἱερουσαλήμ,» ἁρμόσει, εἰ τῷ Δεσπότῃ Χριστῷ τις προσήκειν οἴοιτο τὰ λεγόμενα· οὐδὲ γὰρ εἱοὶ τοῦ Λευὶ μόνοι τὸν καθαρμὸν ἐδέξαντο τότε, ἀλλὰ τέντες άνθρωποι· οἷσπερ οὖν ἀρμόττουσα ἡ τοῦ ματ τερίου Παύλου φωνή, ο Εκκαθάρατε τὴν παλαιὰν ζύμην, ἵνα ἦτε νέον φύραμα, καθὼς ἐστὲ ἄζυμοι. ο Αλλ' οὐδὲ ἡ Ἰούδα θυσία ἐν Ἱερουσαλὴμ δεκτή τότε γέγονε τῷ Θεῷ· τοὐναντίον μὲν οὖν πεπαυμένη απάσης νομικῆς θυσίας ἐν Ἱερουσαλήμ γινομένης, (2.565) ἅτε καὶ συγκαταλελυμένης τῇ τοῦ τόπου παρατηρήσει, ἀνεδείχθη θυσία ἀποῤῥητός τε καὶ λου γική ἣν ἐπὶ μνημοσύνων τοῦ τε πάθους τοῦ - Joan. 1, 20. 1 Cor. v, 7. sr Joan. 1, 21. Rectius omnino in commentariis Hieronymns, Cyrillos ac Theodoretus Malachiæ verba de Jannis tantum prædicatione Christique adventu explicant. Noster autem more suo rem illam potius κατ' έκβασιν, id est secundum evenium pleniorem, mavult intelligere, et huic quoque loco Macchabaica tempora importune admiscere et accommodare niLitur. Notæ propterea sunt contra Mopsuestenum, Et erunt Domino adducentes sacrificium in justitia. Et placebit Domino sacrificium Judæ in Hierusalem sicut dies sæculi et sicut anni pristini. Veruntamen aliquid vobis emolumenti continget ex impacta poena. Namque ignis instar in conflatorio argentum purgantis et aurum, vel herbæ etiam quæ fullonum opera vestem emundat, calamitatibus tunc vobis inflictis purgabit Deus illos qui sacerdotium improbe tractare audent: ut hi incumbentibus malis emundati, Deo posthinc offerant sacrificia, prout Deum 382 decet justitia vindicem, cui certe multo cum timore sacrum ministerium persolvendum est, cell valenti contemptores suos punire. Tunc Judai, inquit, in urbem Hierusalem grata Deo adducent sacrificia, superioris aetatis more, in qua a justis per tempora exsistentibus, recti olicii studiosis, sacrificia propria offerri legitimum erat. Nam neque verba ‹Purgabit filios Levi, neque item illa, Placebil Domino sacrifcium Judæ in Hierusalem, convenienter dicta fuerint, si quis ea Christo Domino congruere judicet. Neque enim filii Levi tantummodo tunc purgationen experti sunt, fed omnes homines quibus idcirco congruit beati Pauli locutio: Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova consperεio, sicut estis azymi". Sed neque Jude sacrif cium in urbe Hierusalem tunc acceptabile Deo fuit: imo contra, cessante omni secundum legem apud Hierusalem sacrificio, quia simul cum loci possessione desivit, exstitit postbine sacrificium inauditum atque rationale, quod ob memoriam passionis Vominicæ ac resurrectionis, non in urbe Hierusalem, sed ubique terrarum quotquot credidimus pariter offerimus. Crede enim mihi, inquit, o mulier, quia venit bora, quando neque Hierosolymis neque in loco isto adorabitis Patrem ". Reique causam dicens: › quasί Ιουδαιόφρονα, veterum criminationes. Cum prædicatorum autem, aliorumque Patrum Christiana magis præsentis loci interpretatione recentiores etiam critici uno ore consonant. Rationale sacrificium, id est, absque materiali victima. Confer tamen quæ nos adnotavimus t. VI, ad Theodori Andidensis De SS. missu traclatum, p. 558.

• Spiritus, inquit, Deus est, et eos qui adorant eum, Δεσποτικοῦ καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἀναστάσεως, οὐκ ἐν Ιβ· in spiritu ac veritate oportet adorare: nam Pater ρουσαλήμ, ἀλλὰ πανταχοῦ γῆς οἱ πεπιστευκότες ἐπι tales quærit qui adorent eum": › manifeste osten- τελοῦμεν ὁμοίως· ο Πίστευε γάρ μοι, ο φησίν, «γύναι, dens, se illos quidem repudiasse, qui intra Hieru- ὅτι ἔρχεται ώρα ὅτε οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις οὔτε ἐν τῷ salem ac Samariam Dei adorationem circumscribe- τόπῳ τούτῳ προσκυνήσετε τῷ Πατρί· καὶ τὴν αἰ bant; plurimi autem facere hos veritatis amatores, τίαν λέγων, ο Πνεῦμα ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦν qui ubique terrarum perinde offerunt sacrificium τας αὐτὸν, ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν· creatori omnium Deo ubique pariter præsenti. καὶ γὰρ ὁ Πατὴρ τοιούτους ζητεῖ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτόν·, σαφῶς δεικνὺς ὅτι ἐκείνους μὲν ἀπεπέμψατο, τοὺς τῇ Ἱερουσαλήμ καὶ τῇ Σαμαρεία περιγρά φοντας τὴν προσκύνησιν τὴν θείαν, περὶ πολλοῦ δὲ ποιεῖται τούτους τοὺς ἐραστὰς τῆς ἀληθείας, οἱ πανταχοῦ γῆς ὁμοίως προσάγουσι τὴν θυσίαν τῷ τῶν ἁπάντων ποιητῇ Θεῷ, καὶ πανταχοῦ γε παρόντι ὁμοίως. Verumtamen convenienter hæc Macchabæorum tempori dicta fuerunt; quo cum 383 plurima essent tum eorum qui sacerdotio ſungi videbantur, tum etiam populi peccata, objecit eos Deus bello Macedonicæ successionis, a quibus plurimis impli- " citi fuerunt ærumnis. Sed Juda Maccabæo tutelam divinæ legis gerente, bellumque pro ea adversuɛ Macedonicos reges suscipiente, multa in melius conversio universæ gentis facta est. Nam Dei auxilium nacti Macchabæi, et reges debellaverunt, et improbis illorum ministris punitis, ordini ac prosperitati gentem totam restituerunt: ita ut et divinæ leges apud eam prævalerent, et omnis antea late grassans iniquitas expelleretur: sacerdotium denique et omne hujus proprium ministerium debito ritu tractaretur. Quod item beatus Zacharias in suis significavit sermonibus. Hoc itaque nunc etiam dicit, nempe Quoniam judicium postulatis, tempus aderit cum vestra peccata puniam, vosque mode- c stiores mala infligendo efficiam, et quasi conflatorio a pristinis peccatis purgans, comparabo vos ad omnium Deo gratorum officiorum observantiam, et quidem etiam ad placita Deo sacrificia offerenda. Quibus subnectens, quoniam infligendæ iis pœnæ utilitatem narraverat, perfectiorem se iis curaturum emendationem, ita dicit: Αρμοττόντως δὲ ταῦτα τῷ κατὰ τοὺς Μακκαβαίους εἴρηται καιρῷ, ὅτι πλείστης ὅσης, παρά τε τῶν με ρατεύειν δοκούντων, καὶ παρὰ τῶν τοῦ λαοῦ γινομέν νης τῆς πλημμελείας, παρέδωκε μὲν αὐτοὺς ὁ θεὸς τῷ πολέμῳ τῶν ἐκ τῆς Μακεδονικῆς βασιλευόντων διαδοχῆς, ὑφ' ὧν δὴ πλείστοις περιεβλήθησαν κακοῖς· τῶν δὲ περὶ τὸν Μακκαβαίον Ἰούδαν τοῦ νόμου προ στάντων τοῦ θείου, καὶ τὸν ὑπὲρ αὐτοῦ πόλεμον ἀναδεξαμένων πρὸς τοὺς τότε βασιλεύοντας τῶν Ματ κεδόνων, πολλή τις ἐπὶ τὸ κρεῖττον μεταβολή περί ἅπαν γέγονε τὸ ἔθνος· τετυχηκότες γὰρ τῆς θείας ροπῆς οἱ Μακκαβαίοι τούς τε βασιλέας κατηγωνί σαντο, καὶ τοὺς παρ' αὐτοῖς τῶν μοχθηρών τιμωρή σάμενοι, (ρ. 564) ἐν εὐσταθείᾳ τε καὶ εὐκοσμίᾳ τὰ ἔθνος ἅπαν παρεσκεύασαν εἶναι· ὥστε καὶ τοὺς νό μους τοὺς θείους κρατεῖν παρ' αὐτοῖς, παρανομίαν το πᾶσαν ἐξ αὐτῶν ἀπελαθῆναι πρότερον κρατούσαν καὶ δὴ καὶ τὴν ἱερωσύνην πᾶσάν τε τὴν ταύτῃ καθή κουσαν λειτουργίαν μετὰ τοῦ προσήκοντος ἐκτελεί. σθαι· ὅπερ οὖν καὶ ὁ μακάριος Ζαχαρίας ἐν τοῖς ἑαυτοῦ δεδήλωκε λόγοις· τοῦτο τοίνυν κανταῦθα φησιν, ὅτι Ἐπειδὴ τὴν δικαίαν ζητείτε κρίσιν, ἔσται καιρὸς ὁπηνίκα τιμωρήσομαι μὲν ὑμῶν τὰς πλημμελείας, σωφρονεστέρους δὲ ὑμᾶς διὰ τῶν ἐπιγινομένων εργασάμενος κακῶν, καὶ ὥσπερ τινὶ χωνείᾳ τῶν παλαιῶν ἐκκαθῄρας πλημμελημάτων, παρασκευάσω δὴ πάντων τε ἐπιμελεῖσθαι τῶν Θεῷ δοκούντων, καὶ δὴ καὶ τὴν τῶν θυσιῶν προσκομιδὴν ἀρεσκόντως ποιεῖσθαι Θεῷ· οἷς ἀκολούθως ἐπειδὴ τῆς ἐπαχθησομένης αὐτοῖς τότε τιμωρίας τὸ κέρδος ἔφη, ὡς ἂν ἐντελεστέραν προσαγάγοι τοῖς ἀκούουσι τὴν διόρθωσιν, οὕτω φησίν· VERS. 5-7. ‹ Et accedam ad vos in judicio. › Id est, vobis apparebo vestra opera judicaturus. ‹ Et ero testis velox super veneficos, et super adultepas, et super jurantes in nomine meo cum inendacio, et super fraudantes mercedem mercenarii, et viduarum oppressores, et orphanorum verberatores, et qui pervertunt judicium advenæ, et qui me non timent, dicit Dominus omnipotens. His verbis nimirum ostendit quot quantarumque patratarum iniquitatum pœnas daturi sint. Jam locutionem 384 Testis velox, dicit pro, Celerem prenam adducam, quippe qui vestra omnia accurale scio: et adversus omnino cunctos, quotquot libere, omisso timore meo, nequitiæ adhærent, hanc pœnam indicam. Mox addit: «Quia ego Dominus Deus vester, et non immutor. Et vos, filii Jacob, non receditis a peccatis patrum vestrorum, • Joan. 17, Στίχ. ε'-5. - ι Καὶ προσελεύσομαι πρὸς ὑμᾶς ἐν κρίσει· ἡ ἀντὶ τοῦ, Φανοῦμαι ἐν ὑμῖν τότε κρίνων τοῖς παρ' ὑμῶν πραττομένοις. • Καὶ ἔσομαι μάρτυς ταχὺς ἐπὶ τοὺς φαρμακούς, καὶ ἐπὶ τὰς μοιχαλίδας, καὶ ἐπὶ τοὺς ὀμνύοντας τῷ ὀνόματί μου ἐπὶ ψεύδει καὶ ἐπὶ τοὺς ἀποστεροῦντας μισθὸν μισθωτοῦ, καὶ καταδυναστεύοντας χήρας, καὶ κονδυλίζοντας όροςνούς, καὶ τοὺς ἐκκλίνοντας κρίσιν προσηλύτου, καὶ τοὺς μὴ φοβουμένους με, (p. 565) λέγει Κύριος παντοκράτωρ.» Δεικνὺς διὰ τούτων ὑπὲρ ὁπόσων ὧν διαπράττονται τότε κακῶν δώσουσι δίκας. Τὸ δὲ • μάρτυς ταχὺς, ο ἵνα εἴπῃ, Όξεῖαν ἐπάγων τὴν τιμωρίαν, ὡς ἂν ἀκριβῶς τὰ καθ᾽ ὑμᾶς ἐπιστάμενος. Ἐπὶ πάντας δὴ τούτους, φησὶν, καὶ καθάπαξ δὲ ἐφ' ἅπαντας ἴσοι τοῦ φόβου καταμελοῦντες τοῦ ἐμεῦ τοῖς χείρησιν ἀδεῶς προστετήκασι τοιαύτην ἐπάξω τιμω ρίαν. Εἶτα ἐπάγει· ο Διότι εγώ Κύριος ὁ Θεὸς

COMMENTARIUS IN MALACHIE CAP. III. Ego, inquit, semper mibi consto, et quandonam patienter ferendum sit scio, et puniendi pariter tempus novi. Vos vero summi estis imitatores paternorum peccatorum, æque ac illi legum mearum prævaricatores, nec de earum observantia solliciti; quam ob rem justam patiemini punitionem. ὑμῶν, καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι· καὶ ὑμεῖς υἱοὶ Ἰακώβ & declinatis a legitimis meis, nec ea custodistis. οἶοι ἀπέχεσθε ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν τῶν πατέρων ὑμῶν, εξεκλίνατε νόμιμα μου, καὶ οὐκ ἐφυλάξατε.· Ἐγὼ μὲν γὰρ αὐτός εἶμι πάντοτε ἐμαυτῷ, καὶ ἀνεξικα πεῖν ὅτε προσῆκεν εἰδὼς, καὶ τιμωρίας καιρὸν ἐπι στάμενος· ὑμεῖς δὲ ἀκριβεῖς ἐστε μιμηταὶ τῶν παι τρώων ἁμαρτημάτων, παραπλησίως ἐκείνοις, τῶν τε νόμων εκτραπέντες τῶν ἐμῶν, καὶ τῆς φυλακῆς αὐτῶν οὐδένα ποιούμενοι λόγον, ὑπὲρ ὧν δὴ καὶ τὴν τιμωρίαν δέξεσθε δικαίαν. Στίχ. η'. - Μεθίσταται δὲ πάλιν ὁ προφήτης VERS. 8-10. Transit denuo propheta ad aliud ἐφ' ἑτέραν πλημμέλειαν, ἣν περί τε τὰς ἀπαρχὰς peccatum, quod circa primitias decimasque comἐπλημμέλουν καὶ τὰς δεκάτας, ἀποδιδόναι ταύτας miserant, nolentes eas juxta legis constitutum κατὰ τὴν τοῦ νόμου διάταξιν οὐκ ἐθέλοντες. «Επι· persolvere. ‹ Revertimini ad nie, et ego revertar στρέψατε πρός με, καὶ ἐπιστραφήσομαι πρὸς ὑμᾶς, ad vos, dicit Dominus omnipotens. Respicite ad λέγει Κύριος παντοκράτωρ. ο Νεύσατε δὲ πρός με, me, inquit, ut consentanea vobis a me eveniant. φησίν, ὡς ἂν ἀκόλουθα ὑμῖν ὑπάρξειεν καὶ τὰ παρ' «Ει dixistis: In quo revertemur?. Quippe existiἐμοῦ. • Καὶ εἴπατε, Εν τίνι επιστρέψομεν; ν matis, inquit, nulla reversione indigere: adeo in- (ρ. 566) 'Αλλὰ γὰρ οἴεσθε, φησί, μηδὲ δεῖσθαι τινὸς sensatum a me discessum fecistis! «Num supplanἐπιστροφῆς· οὕτως ἀναίσθητον τινὰ ἀπ' ἐμοῦ πε- tabit homo Deum, quia vos supplantasċis me? › ποίησθε τὴν ἐκτροπήν. • Εἰ πτερνίζει ἄνθρωπος Quod profecto homines adversus Deum audere, θεόν; διότι ὑμεῖς πτερνίζετέ με;» Καὶ ταῦτα, φησ extremæ stultitiæ insaniæque est. ‹ Et dixistis: In σίν, ούτω νομίζετε, ἀπατᾷν με οἰόμενοι· ὅπερ οὖν quo supplantavimus te?. Sed neque, dum ita ageἐπιχειρεῖν ἀνθρώποις περὶ Θεόν, τῆς ἐσχάτης ἐστὶν retis, sensum vestræ absurditatis habuistis. Mox εὐηθείας τι καὶ μανίας. • Καὶ εἴπατε, Ἐν τίνι peccatum recitans, ait: «Quoniam decimæ primiἐπτερνίσαμέν σε;» ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦτο ποιοῦντες, αίσθη- tiæque apud vos sunt. Εt vos respicientes respicilis αν έχετε τῆς ἀτοπίες τοῦ γιγνομένου. Εἶτα τὸ ἁμάρ in id ipsum. Et vos me supplantastis. > Nam deciτῆμε λέγων·. Ὅτι τὰ ἐπιδέκατα καὶ αἱ ἀπαρχαι mas atque primitias nequaquam prout legitimum μεθ᾽ ὑμῶν εἰσι· καὶ ἀποβλέποντες ὑμεῖς ἀποβλέπετε est sacerdotibns offertis, sed ipsi retinetis. Allamen εἰς αὐτό· καὶ ὑμεῖς ἐμὲ πτερνίζετε.» Τὰς γὰρ δεκαquasi aliquod emolumentum capere existimantes. ειές καὶ τὰς ἀπαρχὰς οὐ κατὰ τὸ νενομισμένον προσ- et quasi 385 maximam aliquam utilitatem spe. άγετε τοῖς ἱερεῦσιν, ἀλλ' ἔχετε παρ' ἑαυτοῖς· εἶτά τι clantes, nempe si quod opus est reddatis, nequaκέρδος ἑαυτοῖς ἐντεῦθεν προξενεῖν νομίζοντες, καὶ quam integre id vullis facere, sed exiguorum aliὡς ἐπί τινι μεγίστην ὠφέλειαν ἀφορῶντες, εἰς ταῦτα quot atque vilium oblatione, quod legitimum est δὴ δὲ παρ᾽ ὑμῶν ἀποδίδοσθαι προσῆκον ἦν, τοῦτο μὲν praestare simulatis. Quod sane nibil aliud est, ειλικρινώς ποιεῖν οὐκ ἐθέλετε· βραχέων δέ τινων καὶ quam hominum me decipere putantium facinus. εντελῶν προσαγωγής, τὸ νόμιμον ἀποδιδόναι προσ- Nam fraus est, debitum legitimum integre nou Σκεῖσθε· ὅπερ οὖν οὐδὲν ἕτερον ἐστὶν, ἀλλ᾽ ἢ ἀπα persolvere, sed malitiose cum Deo circa hanc soτων με νομιζόντων· ἀπάτης γὰρ εἴη ἂν τὸ μὴ εἰλι lutionem se gerere. Tum pergit dicere: Annus πεινῶς τὸ νόμιμον χρέος ἀποπληροῦν, πανουργεῖν δὲ completus est. Et intulistis omnes fructus in horαὐτοῦ περὶ τὴν ἀποπλήρωσιν πειρᾶσθαι. Εἶτα ἐπάγει· rea, et rapina pauperum in domibus vestris est. › • Το έτος συνετελέσθη· καὶ εἰσηνέγκατε πάντα τὰ Anni certe exitus est, et anni conversiones juxta επιφέρει εἰς τοὺς θησαυρούς, καὶ ἡ ἁρπαγὴ τοῦ meam ordinationem periodum suam compleverunt, πτωχοῦ ἐν τοῖς οἶκοις ὑμῶν.» (p. 567) Τὸ μὲν γὰρ unde fructuum confectio ft. At vos naturis de μας έλησε πέρας, καὶ αἱ τοῦ ἔτους τροπαὶ κατὰ τὴν ἐμὴν διάταξιν τὴν ἀκολουθίαν πεπληρώκασι τὴν εἶπεν· ἀφ᾽ ὧν ἡ τῶν καρπῶν γέγονε φορά· εἶτα ὑμεῖς ἐντελεῖς τοὺς ἀπὸ τῆς γῆς κομισάμενοι καρτοῖς, δέον ὑπὲρ τούτων ἀποτίσαι τῷ Θεῷ τὴν εὐχα μετίαν διὰ τῆς τῶν ἀπαρχῶν καὶ τῶν δεκατιῶν προσκομιδής, τοῦτο μὲν οὐ πεποιήκατε· βραχέα δέ τις μονονουχί προσρέψαντες τοῖς ἱερεῦσιν, εἰς τοὺς θησαυρούς ἅπαντα τοὺς οἰκείους εἰσηνέγκατε· οὐδὲ έπειτα λογισάμενοι, ὅτι οὐδὲν ἀπέοικεν τοῦτο, τοῦ τὰς τῶν πενήτων διαρπάζειν τροφάς, ὑπὲρ ὧν ταῦτα δίδοσθαι κεκέλευται παρ' ὑμῶν· καὶ ὡς ἂν οἵ τε τῷ θυσιαστηρίῳ λειτουργοῦντες, οι τε διὰ πενίαν τῷ ναῷ προσεδρεύοντες τῷ ἐμῷ τὰς ἀναγκαίας και μίζοντο χρείας. Οἷς ἀκολούθως ἐπήγαγεν· Vides sub lege etiam Mosaica morem pauperibus templo assistentibus largiendi eleemosynam præsertim ex sacris opibus. Sic et ille claudus apud tellure sublatis fructibus, cum pro his gratias referre Deo debuissetis, primitias decimasque afferendo, nihil hujusmodi egistis; sed exigua qua dam sacerdotibus projicientes, omnia in horrea vestra intulistis: ne hoc quidem putantes, perinde id esse ac si alimenta pauperum diripiatis, quo rum gratia hæc a vobis suppeditari jussum est: nempe ut et qui altari deserviunt, et qui egestatis causa templo meo adsident, necessaria vitæ subsidia binc referant. Quibus subnectit: portam templi Speciosam eleemɔsynam a Petro apostolo petebat (Act. 111, 3).

Vens 11.12. — Revertinini ergo in hoc, dicit Dominus omnipotens. Nisi aperuero vobis cataraetas cœli, et effundam in vos benedictionem meam donec sufficiat. Et distribuam vobis in cibum, et non corrumpam vestras terræ fruges, et vitis vestra in agro non infirmabitur, ait Dominus omnipotens. Et beatos vos dicent omnes gentes; quia eritis terra desiderabilis, ait Dominus omnipotens. Agesis, inquit, conversi hæc omnia emendate. Videbitis enim, quomodo vobis ego copiosum imbrem prebebo, et quomodo frugum copiam ad satietatem suppeditabo. id enim 386 denotant verba, «Βῶν nedictionem meam donec sufficiat,» ut ex his pingue vos habeatis nutrimentum. Nam verba, ‹Distribuam vobis in cibum: id signifcant, Conservabuntur autem vobis incolumes fructus omnes, largum vobis vite etiam vestra potum præbente: ita ut ob generalem apud vos copiam, cuncti etiam exteri vos beatos dicturi sint, et quod vere vobis Deus optima quæque decernit, dum terræ vestræ pluri main præ cæteris frugum abundantiam concedit. VERS. 13-10. Deinde ad priores redit sermones, quasi nova admonitione dignans improbos illos ac impios, aitque: Aggravavistis`super me sermones vestros, dicit Dominus omnipotens. › Asperis, inquit, conviciis me appetivistis. Et dixistis: In quo tibi oblocuti sumus?» Siccine ergo ne sensum quidem tanta blasphemia habetis? Ubique enim hic propheta verbum ‹ dixistis › ponit, quasi ipsis exprobrans gravem stupiditatem, qua improbe agebant, nullum rei sensum capientes, sed ita in suis peccatis versantes ceu si non pescasse existimarent. Mex quale fuerit peccatum edisserens, ο Dixistis, inquit, inutile esse Deo servire. Neque enim nobis aliqua utilitas accidit mandala servantibus: neque Deum sape deprecantibus boni quidquam acoessit. Eo demum res nostræ cesserunt, ut nos in angustiis pressurisque languentes, beatos alios dicamus qui nullam divinæ voluntatis rationem habent, quibus in melius res procedunt, quanquam Deo semper adversantibus, a quo tamen nihil detrimenti patiuntur. ‹ Hæc oblocuti sunt, qui timebant Dominum, unusquisque ad proximum suum. • Hac quidem, inquit, inter se invicem loqui non dubitarunt, qui simulabant se præe omnibus alienigenis timorem meum retinere. Quibus Deus attendens, memoriam eorum scriptam posteris reliquit, 387 pro eo tempore quo poenas persolvent hi qui hujusmodi uluntur sermonibus, seque omni generi nequitiæ addicunt. Secus vero, nibil boni non eveniet iis qui meas vere leges observabunt; quos equidem tempore illo quo malos puniam, providentia mea diguabor: sic nimirum declarans, se hos habere in suorum necessariorum 1.umero, et omnia optima illis retributurum: quemadmodum aliquis erga proprium alium afficeretur, qui multum sibi Στίχ. ια', ιβ'. - ι Επιστρέψατε δὴ ἐν τούτῳ, λέγει Κύριος παντοκράτωρ· ἐὰν μὴ ἀνοίξω ὑμῖν τοὺς καταρράκτας τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἐκχεῶ ὑμῖν τὴν εὐλο γίαν μου ἕως τοῦ ἱκανωθῆναι, καὶ διαστελῶ ὑμῖν εἰς βρῶσιν, καὶ οὐ μὴ διαφθείρω ὑμῶν τὸν καρπὸν τῆς γῆς, καὶ οὐ μὴ ἀσθενήσῃ ὑμῶν ἡ ἄμπελος ἐν τῷ ἀγρῷ, λέγει Κύριος παντοκράτωρ· καὶ μακαριοῦσιν ὑμᾶς πάντα τὰ ἔθνη, διότι ἔσεσθε ὑμεῖς γῆ θελητή. λέγει Κύριος παντοκράτωρ.» Αλλά γάρ, φησί, μεταβαλό μενος, διόρθωσιν τούτων δὴ ποιήσασθε πάντων ὄψεσθε γὰρ ὅπως μὲν ὑμῖν πλούσιον παρέξω τὸν ὑε τὸν, ὅπως δὲ ὑμῖν τῶν καρπῶν παρέξω τὴν ἀφθονίαν εἰς κόρον· τοῦτο γὰρ λέγει, «τὴν εὐλογίαν μου έως τοῦ ἱκανωθῆναι, ο (p. 568) ὥστε πλουσίαν ἔχειν ὑμᾶς τὴν ἐξ αὐτῶν ἀπόλαυσιν· τὸ γὰρ, «Καὶ διαστελο ὑμῖν εἰς βρῶσιν,» τοῦτο σημαίνει Διαφυλαχθήσονται τε ὑμῶν ἀδιάφθοροι πάντες οι καρποί, πλουσίαν ὑμῖν καὶ τῆς ἀμπέλου τὴν οἰκείαν ἀπόλαυσιν παρ εχούσης· ὥστε ἐκ τῆς πολιτευομένης ἐν ὑμῖν εὐθη νίας, ἅπαντας δὴ τοὺς ἐκτὸς μακαρίζειν ὑμᾶς, ὅτι ὄντως ὑμῖν τὰ κάλλιστα βεβούληται Θεός, ὥστε καὶ τῇ γῇ ὑμετέρα πλείστην παρὰ τοὺς λοιποὺς παρέχειν τὴν ἀφθονίαν τῶν καρπῶν. Στίχ. ιγ' ις'. - Εἶτα ἐπὶ τοὺς πρόσθεν ανατρέχει λόγους, ὡς ἂν δυσσεβεῖς καὶ μοχθηρούς δευτέρας ἀξιῶν νουθεσίας, καὶ φησίν· ὁ Ἐβαρύνατε ἐπ' ἐμὲ τοὺς λόγους ὑμῶν, λέγει Κύριος παντοκράτωρ ο χαλεπαῖς, φησί, λοιδορίαις έχρήσασθε κατ᾿ ἐμοῦ. • Καὶ εἴπατε, Ἐν τίνι κατελαλήσαμέν σου; ο εἶτε οὐδὲ αἴσθησιν τῆς τοσαύτης λαμβάνετε δυσφημίας. διόλου γὰρ ὁ προφήτης οὗτος τὸ «εἴπατε» τέθεικεν, ὥσπερ ονειδίζων αὐτοῖς ἀναισθησίαν πολλήν, μεθ᾿ ῆς ἔπραττον τὰ ἄτοπα, οὐδεμίαν ἐπ' αὐτοῖς λαμβά νοντες αἴσθησιν, ἀλλ' οὕτως ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασι διατιθέμενοι τοῖς ἑαυτῶν, ὡς μηδὲ ἁμαρτάνειν ἡγεῖ σθαι. Εἶτα λέγων τὸ ἁμάρτημα·. Είπατε, φησὶν, ὡς ἀνωφελὲς τῷ Θεῷ δουλεύειν, οὐδὲ γὰρ ἡμῖν προσεγένετό τι όφελος ἐπιμεληθεῖσι τῆς φυλακῆς τῶν παρ' αὐτοῦ προστεταγμένων· ἀλλ' οὐδὲ δεηθεῖσιν απ τοῦ πολλάκις, οὐδὲν ὑπῆρξε πλέον (p.569) περιέστηκε δὲ εἰς τοῦτο τὰ πράγματα, ὥστε ἡμᾶς μὲν εἶναι ἐν ἀνάγκαις καὶ θλίψεσι, μακαρίζειν δὲ ἑτέρους, οὐδένα τῶν αὐτῷ δοκούντων πεποιημένους λόγον, οἷς ἐπὶ τὸ κρεῖττον προβαίνει τὰ πράγματα, ἀνθεστηκόσι μὲν αὐτῷ πάντοτε, βλαπτομένοις δὲ οὐδὲν ἐκ τούτου. • Ταῦτα κατελάλησαν οἱ φοβούμενοι τον Κύριον, ἕκαστος πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ. • Ταῦτα δὴ, φησί, πρὸς ἀλλήλους λέγειν οὐκ ὤχνουν, οἱ προσποιούμενος παρὰ πάντας τοὺς ἀλλοτρίους τὸν φόβον ἔχειν τὸν ἐμόν· οἷς προσεσχηκὼς ὁ Θεὸς, ἐν γραφῇ τὴν μνή μην αὐτῶν τοῖς μετέπειτα καταλέλοιπεν, ὁπηνίκα μὲν δώσουσι δίκας οἱ τοῖς τοιούτοις κεχρημένοι σ γοις, καὶ πρὸς πᾶν εἶδος παρανομίας ἑαυτοὺς ἐκδε δωκότες· περιέσται δὲ πᾶν ὅ τι ἀγαθὸν τοῖς ὄντως ἐπιμελομένοις τῶν νόμων τῶν ἐμῶν, οὓς περ οὖν ἐν ἐκείνῳ τῷ καιρῷ καθ᾿ ἂν τιμωρήσομαι τους φαύλους, τῆς κηδεμονίας ἀξιώσω τῆς ἐμῆς· οὕτως αὐτοὺς ἐν τοῖς οἰκειοτάτοις ἔχειν αἱρούμενος, καὶ πᾶν ὅ τι κάλο λιστον περὶ αὐτοὺς δοκιμάζων ποιεῖν· ὡς ἂν εἴ τις

COMMENTARIOS IN MALACHIE CAP. IV. περὶ υἱὸν ἑαυτοῦ διατεθείη, πολλὴν τὴν εὐγνωμοσύνην amorem omni tempore ostendisset. Deinde adἐπιδεδειγμένον πάντοτε περὶ αὐτόν. Εἶτα ἐπάγει· dit: Στίχ. η. — ο Καὶ ἐπιστραφήσεσθε, καὶ ὄψεσθε ἀνὰ μέσον δικαίου, καὶ ἀνὰ μέσον ἀνόμου, καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ δουλεύοντος Θεῷ, καὶ ἀνὰ μέσον τοῦ μὴ δουλεύον τος αὐτῷ.» Τότε φανερά γενήσεται ἡ διάκρισις τῶν τα δικαίων, καὶ τῶν παρανόμων, καὶ τῶν δουλεύειν τε ἐσπουδακότων Θεῷ, καὶ τῶν μηδένα τούτου ποιεί σθαι λόγον ἐθελόντων, τῆς τε τοῖς κακοῖς ἐπαγομέν της (ρ. 570) τιμωρίας, καὶ τῶν τοῖς εὐγνώμοσι περιγινομένων ἀγαθῶν, καὶ τῶν ὄντων κακῶν σαφῆ ποιουμένων τὴν διάκρισιν, τῶν τε ὄντων ἀγαθῶν καὶ τῶν ὄντων κακῶν· λέγει δὲ καὶ ταῦτα ἀκολούθως τοῖς πρόσθεν περὶ τῶν ἐσομένων κατὰ τὸν τῶν Μακ κεδαίων καιρὸν, ὅτε δὴ μάλιστα βαρυτάτην μὲν οἱ κακοὶ τοῦ λαοῦ τὴν τιμωρίαν ἐδέξαντο, μεγίστης δὲ ἐν ἅπασι τῆς θείας έτυχον ροπῆς οἱ τοῦ κρείττονος ἐραστεί. Ὅθεν εἰς βεβαίωσιν τῶν εἰρημένων ἐπάγει ‹ Et convertemini, et cernetis inter justum et injustum; et inter famulantem Deo, et non fam lantem eidem. › Tune manifesta fiet distinctio justorum ab iniquis, et eorum qui servire Deo stu duerunt ab illis qui nihil pensi id habuerunt: item inter inflictam improbis pœnam, et inter bona probis impertita omnino discretio erit inter malos, et inter bonos. Ait autem hæc consentanee dictis anlea de rebus ætate Maccabæorum futuris: quo tempore quotquot fuere mali in populo gravissimum passi sunt supplicium; maximumque vicissim nacti sunt a Deo auxilium qui virtutis sectalores fuerunt. Quare ob dictorum confirmationem sic prosequitur: “ Στίχ. α'-β. - ε Οτι ἰδοὺ ἡμέρα έρχεται καιομένη ὡς κλίβανος, καὶ φλέξει αὐτούς· καὶ ἔσονται πάντες οἱ ἀλλογενεῖς καὶ πάντες οἱ ποιοῦντες ἄνομα, καλάμη καὶ ἀνάψει αὐτοὺς ἡ ἡμέρα ἡ ἐρχομένη, λέγει Κύριος πεντακράτων· καὶ οὐ μὴ ὑπολειφθῇ αὐτῶν μίζα οὐδὲ κλῆμα.» Εν ἐκείνῳ γὰρ, φησὶ, τῷ καιρῷ ὡς ὑπὸ τυρί φλεχθήσονται οι τε ἀλλότριοι πάντες, καὶ οἱ τῆς ἀνομίας ἐργάται καλάμης δίκην ὑπὸ τῆς προσ ειπνούσης αὐτοῖς ἀφανιζόμενοι τιμωρίας· καὶ περὶ μὲν οὖν τοὺς κακούς ταῦτά φησι· τοῖς δὲ φοβουμένοις τί; ε Καὶ ἀνατελεῖ ὑμῖν τοῖς φοβουμένοις τὸ όνομά μου ήλιος δικαιοσύνης, καὶ ἴασις ἐν ταῖς πτέ ρυξιν αὐτοῦ. ὁ Ὑμῖν δὲ πολλὴ μὲν περιέσται λαμ πρότης δικαίως ὑμῖν παρὰ τοῦ Θεοῦ χορηγουμένη ὑπὲρ τῆς εἰς αὐτὸν εὐνοίας· ἀπαλλάξει δὲ ὑμᾶς παντός κακού, ὥσπερ τισὶ πτέρυξι τῇ κηδεμονίᾳ σκέ των τῇ οἰκεία (p. 571 ) καὶ διοίσετε, φησὶν, οὐδὲν μοσχαρίων ἀπολυθέντων τε ἐκ δεσμῶν καὶ μετὰ πολ της σκιρτώντων τῆς ἡδονῆς· κρατήσετε γὰρ καὶ τῶν παρανομούντων, οἱ σποδοῦ δίκην ὑπὸ τοῖς ποσὶν ἔσονκαι τοῖς ὑμετέροις, κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον οὐδὲ μιᾶς ἐπιμελείας ή τινος ἀξιούμενοι διορθώσεως ἔτι· λέγει Οι αύτε, ὡς πολλάκις ἔφην, ἐπὶ τοῦ καιροῦ γεγο νότε τῶν Μακκαβαίων, όπηνίκα τὴν ἑαυτοῦ παρασχών ροπὴν ὁ Θεὸς ἐτιμωρήσατο μὲν τοὺς κακούς, ἐν ἀνέσει δὲ καὶ εὐπραγίᾳ κατέστησε τοὺς τῶν αὐτοῦ νομίμων αντεχομένους· οἱ καὶ ἐτιμωρήσαντο καὶ κατεκράτησαν παντελῶς τῶν ἐναντίων, οὐ τῶν παρὰ τοῖς ἀλλοτρίοις μόνον, ἀλλὰ γὰρ καὶ τῶν οἰκείων· ἀφ᾿ των Εξ καὶ δῆλον ἅπασιν ἐγένετο ὅσον ἐστὶ τὸ μεταξὺ τῶν τε δουλευόντων Θεῷ, καὶ τῶν τἀναντία φρο νούντων, ἀφ' ὧν οἱ μὲν βαρυτάτην ἐδέξαντο τιμωρίαν, οἱ δὲ ἐν εὐθηνίᾳ τε καὶ εὐπραγία κατέστησαν πλεί στη. Ἡ μὲν δὲ πρὸς τὸν λαὸν προφητεία τοῦ τῶν αὐτοῖς προσηκόντων κατά τε τὸν καιρὸν ἐκεῖνον, Ἐπειδὴ δὲ τελευταῖος οὕτως ἐγένετο προφήτης απάντων τῶν γραφῇ τὰς ἑαυτῶν παραδεδωκότων προφητείες, καλῶς ἔχειν ἡγήσατο λοιπὸν δεῖξαι μὲν του νόμου την κατάλυσιν, δεῖξαι δὲ τὰ μετὰ τοῦτο CAPUT IV. VERS. 1, 2. - Quia ecce dies venit ardens sicut clibanus, et comburet eos. Eruntque omnes alienigenæ omnesque agentes iniqua, sicut stipula. Et suceendet eos dies veniens, dicit Dominus omnipotens; et non supererit illorum radix aut ramus.» Illo, inquit, tempore tanquam ab igne comburentur alie❤ nigenæ omnes; et nequitiæ operatores stipulæ in· star a corripiente eos pœna destruentur. Et de improbis 388 quidem ait hæc. De timoralis vero quid? Et orietur vobis timentibus nomen meum sol justitia, et sanitas in pennis ejus.. Vobis quidem multa, ut par est, gloria erit, a Deo propter vestranı erga eum benevolentiam concessa. Tum et omni malo expediet, alis veluti providentia sua tegens. Nihilque diferetis a vitulis qui vinculis soluti multa cum voluptate exsiliunt. Dominabimini etiam iniquis, qui quasi cinis pedibus vestris suberunt, quia illo tempore cura mea nulla vel levamento digni habebuntur. Hæc auten ait, ut sape dixi, de rebus quæ Maccabæorum tempore countigerunt, cum suum præbens auxilium Deus, malos pœna implicuit, in solatio autem et prosperitate eos constituit qui leges ipsius protegebant: qui certe puniverunt atque domuerunt omnino adversarius suos, non ex alienigenis tantum, verum etiain ex popularibus suis. Ex quo cunctis innotuit quid interesset inter Deo servientes, et inter contrarium agentes; qua de causa bi gravissimam poenan pertulerunt, illi autem prosperos successus felicitatemque plurimam nacti sunt. Et prophetia quidem beati Angeli ita se habuit, quam de rebus tum ætate illa, tum sub Maccabæis, ad Israelitas pertinentibus fecit. μακαρίου Αγγέλου τοῦτον ἔσχε τὸν τρόπον, ἣν περὶ κατά τε τὸν τῶν Μακκαβαίων ἐποιήσατο. Quia vero postremus Lic omnium prophetarum fuit, qui suas scripto prophetias mandarunt, recte se facere judicavit demonstrando deinde legis cessationem, et quæ postea essent consecutura.

• Mementote legis Moysis servi mei, sicut ei præ- εσόμενα· διό φησι (Στίχ. 5). «Μνήσθητε νόμου cepi in Choreb ad universum Israelem mandata et justificationes. Et ecce ego millam vobis Eliam Thesbitem, ante quam veniat dies Domini magna et illustris, qui reconciliabit cor patris erga filium, et cor hominis erga proximum suum, ne ego veniens funditus omnia percutiam.. 389 Verumtamen praeter omnia quæ dicta fuerunt, hoc vobis postremum mandatum trado, ut legis meæ memores sitis, quam per Moysem universo Israeli imposui, quæcunque ab eo fieri oporteret manifeste edicens. Sic ergo in primis obedientiæ dabitis indicium, si Dominum venientem exceperitis Christum, qui propter omnium hominum salutem apparebit; quique legi Anem imponet, et perfectionem propriam demonstrabit. Profecto bene fuisset vos statim, et in primo ejus adventu credere, atque hunc agnoscere illum esse quem Moyses cunctique prophetæ innuerant, finem legi impositurum, et communem omnium palam effecturum salutem: ex quo illud quoque omnibus innotuisset, hoc esse œconomiæ totius legis caput maximumque bonum, nempe ut omnes homines ad Christum Dominum adducerentur, qui tanti boni gratia tempore suo adventurus erat. Sed quia præsenti illi malevolentiam vestram ostendetis, beatus ad vos milletur Elias, ante secundum Christi Domini adventum qui de cœlo futurus est, ut eos qui religionis causa inter se dissident copulet, nec non ut parentes per ipsius religionis notitiam ad concordiam cum liberis pertrabat, dissidentes antea ejusdem religionis " causa in summa, ut omnes homines uno eodemque vinculo constringat: ita ut qui tunc inventi fuerint irreligiosi, ab eo notitiam veritatis suscipiant, et cum religiosis deinceps conspirent. Hæc faciet qui omnium hominum salutis curam gerit Deus; ne forte in impietate perseverantes, tremendum adventum ejus experiantur, qui ad supremum improborum exitium fet. Μωσῆ τοῦ δούλου μου, καθότι ενετειλάμην (p. 572 ) αὐτῷ ἐν Χωρήβ πρὸς πάντα τὸν Ἰσραὴλ προστά γματα καὶ δικαιώματα, καὶ ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστελῶ ὑμῖν Ηλίαν τὸν Θεσβίτην, πρὶν ἢ ἐλθεῖν τὴν ἡμέραν Κυρίου τὴν μεγάλην καὶ ἐπιφανῆ, ὃς ἀποκαταστήσει καρδίαν πατρὸς πρὸς υἱὸν, καὶ καρδίαν ἀνθρώπου πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, μὴ ἐλθὼν πατάξω τὴν γῆν ἄρδην. ὁ ᾿Αλλὰ γὰρ ἐφ᾽ ἅπασι τοῖς εἰρημένοις ἐσχά την ταύτην ὑμῖν παραδίδωμι τὴν ἐντολήν, ἵν' ἔχητε τὸν νόμον ἐν μνήμῃ τὸν ἐμὸν, ἐν διὰ τοῦ Μωσέως πρὸς ἅπαντα δέδωκα τὸν Ἰσραήλ, ἅτινα πράττειν αὐτοὺς ἐφ' ἑκάστῳ χρή, σαφῶς εἰρηκώς· ὥσπερ ούν πρῶτον, τοῦ πείθεσθαι παρέξετε γνώρισμα, τὸ τὸν Δεσπότην παραγεγονότα δέξασθαι Χριστὸν, ὑπὲρ τῆς ἁπάντων ἀνθρώπων φανούμενον σωτηρίας, ὃς παύσει μὲν τὸν νόμον, ἐκφανεῖ δὲ τὴν τελειότητα τὴν οἰκείαν ὅπερ οὖν καλῶς μὲν εἶχεν ὑμᾶς εὐθὺ καὶ κατὰ πρώτ τας φανέντι πιστεῦσαι, καὶ γνῶναι τοῦτον ὄντα ἐκεῖ νον δν Μωσῆς τε καὶ πάντες έμήνυον οἱ προφῆται, τέλος μὲν ἐπιθήσοντα τῷ νόμῳ, τὴν κοινὴν δὲ ἀπάν των εκκαλύψοντα σωτηρίαν· ὥστε κἀκεῖνο δῆλον ἅπασιν γενέσθαι, ὅτι δὴ τοῦτο πάσης τῆς κατὰ τὸν νόμον οἰκονομίας ἐστὶ τό τε κεφάλαιον καὶ τὸ μέγι στον ἀγαθὸν, τὸ πάντας ἀνθρώπους τῷ Δεσπότῃ προσ αγαγεῖν Χριστῷ ἐπὶ τοῖς τοσούτοις ἀγαθοῖς κατὰ τὸν καιρὸν φανουμένῳ τὸν οἰκεῖον· ἐπειδὴ δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἐκείνου δείξεως τὴν ἀγνωμοσύνην ἐπιδείξετε τὴν οικείαν, (p. 573) Ηλίας ἀποσταλήσεται πρὸς ὑμᾶς ὁ μακάριος, πρὸ τῆς δευτέρας τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ παρουσίας, ἣν ἀπ᾿ οὐρανῶν ποιήσεται· ὥστε τους διὰ τὴν εὐσέβειαν πρὸς ἀλλήλους διηρημένους συν άψαι, καὶ δὴ καὶ πατέρας διὰ τῆς κατὰ τὴν εὐσέ βειαν ἐπιγνώσεως εἰς τὴν τῶν τέκνων ἀγαγεῖν ὁμός νοιαν, διῃρημένους πρότερον ἐκ τῆς κατὰ τὴν εὐτέβειαν αἰτίας· πάντας τε ἀνθρώπους συντόμως είπε εἰς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν καταστῆσαι συνάφειαν· τῶν ἐν ἀπεδείᾳ τότε καταλαμβανομένων, δεχυμένων μὲν παρ' αὐτοῦ τὴν τῆς ἀληθείας ἐπίγνωσιν, ἐχομένων δὲ καὶ τὴν ἐντεῦθεν πρὸς τοὺς εὐσεβεῖς κοινωνίαν· ταῦτα δὲ ποιήσεται τῆς ἁπάντων ἀνθρώπων φρον τίζων σωτηρίας ὁ Θεός· ὡς ἂν μὴ μένοντες ἐπὶ τῆς ἀσεβείας, φοβερᾶς αὐτοῦ τῆς παρουσίας πειραθῶσιν, ἐπὶ ἀφανισμῷ παντελεῖ τῶν μοχθηρῶν γινομένης.

THEOCORI MOPSUESTENI ejus quod ostendebatur: quam et verti dixit, ut prohibitus introitu paradisi, merito castigaretur. assiduitate motus coruscans, terribilem et majorem videnti timorem faceret. Cherubini vero animalium dicit quasdam formas terribiles et potentes tremefacere videntem. Sicut enim nos animalia quædam forsitan januis constituimus, sic Deus flammeam frameam constituit et cherubim, ut per eam, quæ est terribilis de visu, Adam cum timore Non enim invisibiles quasdam virtutes dicit cherubim bic, sicut quidam arbitrantur: quoniam son aliquid valebat invisibilis matora,ibi, cum sensibilis visus esse deberet, et quæ Adam castigaret. Nec igitur flammea framea natura erat ignis, sed talis visus: nec cherubim animalia, sed visus talis. FRAGMENTA ALIA In GenesiN. Ex Catena Nicephori monachi, Lipsiæ 1772 in-fol. (a). VERS.14. CAP. 1. Theodori. Fiant luminaria in cœlo, ait, non ei adhærentia, sed velut super illud dostinatum sibi cursum perficientia. Pariter enim de Adam dictum est: Posuit eum in paradiso, non sane terræ afixum, sed super terram huc illucque vagantem. Simili ratione jubet hic luminaria in firmamento cœli reponi. Recte autem adjicit ad illuminationem super terram, quasi dicat, ut terræ inserviant. His enim de causis in cœlo collocata sunt. CAP. Π. VERS. 2. Et consummavit Deus in die sexto opera sua, qua fecit; et requievit in die septimo, et catera. Quibus declarat, se die sexto ita cuncta consummasse, ut nihil novi deinde iis adjiceret, quando omni ex parte perfecta videbantur. Septimo autem die operari destitit. Ideo autem istum diem adjecit, quamvis omni opere vacuum et ab omni creatione liberum, ut illo hujusce diei otio probaret omnia jam prorsus perfecta esse. Quod enim et primo, et secunde, et tertio, et quarto, et quinto, et sexto die semper quid novi protulerat, quod creationi deesse videbatur, manifestum fit, ideo eum septimo die ab omni opere abstinuisse, ut isto otio declararet creationem tandem consumnatam esse. Septem ergo dierum numero definivit dierum seriem, cum idem sex illorum dierum spatio facere potuisset, quibus creationem perfecit. Sex igitur isti dies rationem præbent eorum quæ facta sunt; septimus autem indicat cuncta finem suum contigisse, et jam nulla ex parte deficere. Manifestum quod nihil novi post sextum diem factum sit, licet quotidie et plants et semina et animalia nascantur. Hæc enim non nova, sed ad formam eorum quæ prius condita sunt, et ad eam - dem legem, juxta indictam ipsis a Deo benedictiouem, singulis diebus crescunt. (α) Titulum integrum vide infra. ΚΕΦ. Δ'. Στίχ. ιδ'. — Θεοδώρου. Ωστε είναι, φησίν, αὐτ τοὺς ἐπὶ τοῦ οὐρανοῦ οὐ πεπηγότας, ἀλλ' ὡς ἐπ' αὐτοῦ, τὸν οἰκεῖον ἐξελαύνοντας δρόμον. ὡς καὶ ἐπὶ τοῦ ᾿Αδάμ φησιν, Εθετο αὐτὸν ἐν τῷ παραδείσῳ, οὐχ ὡς πεπηγότα ἐπὶ τῆς γῆς, ἀλλ' ὡς κινούμενον ἐπ' αὐτῆς· οὕτω κἀνταῦθα είναι μὲν ἐν τῷ στερεώ ματι τοῦ οὐρανοῦ τοὺς φωστῆρας κελεύει. Καλῶς δὲ ἐπήγαγεν, Εἰς φαῦσιν ἐπὶ τῆς γῆς· ἵνα εἴπῃ, ὅτι τὴν χρείαν παρεχέτωσαν τῇ γῇ. Τούτου γὰρ ἕνεκεν ἐπὶ τοῦ οὐρανοῦ τέθεινται. Στίχ. β'. καὶ συνετέλεσεν ὁ Θεὸς ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἕκτῃ τὰ ἔργα αὐτοῦ, ὁ ἐποίησε, καὶ κατέπαυσεν ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ, καὶ τὰ ἑξῆς. Δεικνύς, ὅτι ἐπὶ μὲν τῆς ἔκτης συμπεπλήρωκε πάντα, ἅτε μηδὲν αὐτοῖς προστιθέναι μέλλων καινόν, ἐπειδὴ μηδὲ λείπειν τι αὐτοῖς ἡγεῖτο. Ἐπαύσατο δὲ τ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ τοῦ ποιεῖν. Τούτου γε ένεκεν τὴν ἡμέραν ταύτην προστέθεικεν, ἄπρακτον οὖσαν, καὶ ἐν Η καθάπαξ πεποίηκεν οὐδὲν, ὡς ἂν τῇ κατὰ τὴν ἡμέραν ἀργίᾳ δηλώσειεν, ὅτι πάντα έχει πέρας αὐτῷ. Ο γὰρ καὶ τῇ πρώτῃ, καὶ τῇ δευτέρᾳ, καὶ τῇ τρίτῃ, καὶ τῇ τετάρτῃ, καὶ τῇ πέμπτῃ, καὶ τῇ ἕκτῃ ἀεί τι καινὸν πεποιηκὼς, ὁ λείπειν ἡγεῖτο τῇ κτίσει· εὔδηλον, ότι διὰ τοῦτο ἐπὶ τῆς ἑβδόμης τοῦ ποιεῖν ἀπεπαύσατο, ὡς ἂν τῇ ἀργίᾳ τῇ ἐν αὐτῇ δείξειε τὸ πέρας ειληφέ ναι τὴν κτίσιν. "Οθεν καὶ ἐν ἑπτὰ ἡμέραις τὸν κάνει κύκλον τῶν ἡμερῶν περιέγραψε, δυνάμενος ἐν ταῖς ἐξ τοῦτο ποιῆσαι, ἐν οἷς συνεπλήρωσε τὴν κτίσιν ἶναι αἱ μὲν ἐξ, δήλωσις ὦσι τῶν γεγονότων· ἡ εβδόμη, πάντα εἰληφέναι πέρας καὶ μηδὲν αὐτοῖς λείο πειν ἔτι. Εὔδηλον γὰρ ὡς οὐδὲν οὐκ ἔτι καινὸν μετὰ τὴν εκτὴν ἐγένετο, γινομένων μὲν ἀεὶ καὶ φυτῶν, καὶ σπερμάτων, καὶ ζώων· οὐ καινῶν δὲ, ἀλλ᾽ οἷάπερ ήν τὰ πρότερον γεγονότα, κατ' ἐκεῖνον τὸν ὄρον, καὶ τὴν ἐπ' αὐτοῖς ἀπόφασίν τε καὶ εὐλογίαν τοῦ Θεοῦ, πάντ των καθ' ἑκάστην ἐπιδιδόντων τὴν ἡμέραν.

Σχ. 5. - Τοῖς μὲν γὰρ ἀλόγοις ἀπὸ τῆς εἰσπνοής τοῦ κατὰ τὸν ἀέρα πνεύματος ἐψυχώσθαι, ἐδόθη τὸ Εἶν' τῷ δὲ, ἐξ αὐτῆς τῆς ἀθανάτου καὶ διαφερούσης οὐσίας. Ενεφύσησε γὰρ ὁ θεὸς εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς πνοήν ζωσαν. Καὶ τοῖς μὲν, δουλεύειν καὶ ἄρχει σθαι προσετάγη, τῷ δὲ ἄρχειν καὶ δεσπόζειν. Οὐκ εἶπε δὲ, ὅτι ἐγένετο ἡ σὰρξ εἰς ψυχὴν ζῶσαν, ἀλλ᾽ Εγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν, τῇ τοῦ ἀνθρώπου χρησάμενος ονομασίς, ἢ κοινή γέ ἐστι τοῦ συναμφοτέρου. Καὶ ταύτην μὲν εἰρηκώς, δι᾿ ὅλου Το συναμφότερον ἐδήλου. Τῇ διαιρέσει δὲ τῆς ποιή. στις διακρίνας τὰς φύσεις, καὶ τῷ μὲν, ἔπλασε χεῖν ἀπὸ τῆς γῆς, την σάρκα δηλώσας· τῷ δὲ, ἐνεύσησε πνοὴν ζωῆς, τὴν ψυχὴν ἐμφήνας· εἶτα κατὰ κοινοῦ πάλιν ἐπήγαγε, Καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχὴν ζῶσαν. VERS. 7. Animalia quidem ratione destituta vitam obtinent, dum Aatu spiritus animantur qui per aera; homo autem ipsius immortalis et præstantissimæ naturæ particeps. Insulavit enim Deus in faciem ejus spiraculum vitæ, et factus est homo in animam viventem. Alia quidem servire et obedire jubentur, alius vero dominari et regnare. Non dixit autem, Facta est caro in animam viventem, sed, Factus est homo in animam viventem, nomen hominis usurpans, utrique sexui commune. Sane hac appellatione designabat utrumque conjungi; distinctione autem creationis naturas discreverat, illo, et finxit pulveren de terra,carnem indicans, illo autem, et insulavit spiraculum vita, declarans animam; deinde utraque simul addit: Et factus est homo in animam viventem. VERS. 8. Videtur nomine Edem non parvam terræ partem appellasse, sed illam omnem regionem quæ ad orientem, qua paradisus erat. Magnum enim fuisse paradisum declarat illud quod flumine irrigatus fuerit, in quatuor maximo flumine diviso, quod dein ad exteriora ferebatur. Et paulo post: Nomine Edem designatur non paradisus modo, sed regio externa haud parva, quæ pars putabatur esse Edem, paradiso autem adjacebat. Unde de Cain dixit Egressus est autem Cain a facie Dei, et habitavit in terra Næd contra Edem (Gen. iv, 16). Credas igitur eos prius in Edem habitavisse, ubi Deus ipsis apparuerat. Quando autem postea e locis illis egreditur, propter malitiam suam procul Deo rejectus, deinceps alium locum incolit, Næd vocatum, qui contra Edem priorem ipsius sedem. Simili ratione dicitur Adam e paradiso ejectus, contra paradisum collocari. Ex omni igitur terra elegit Deus ad orientem continuam quamdam regionem, qua paradisum institueret. Quan etiam homini creato incolendain tradidit, ipsum veneraturus. Στίχ. η'. — Ἐδὲμ δὲ ἔοικεν ὀνομάζειν τὸν τόπον τὸν κατά ανατολάς κείμενον, ἐν ᾧπερ ὁ παράδεισος ἦν, οὐ μικρόν τι μέρος τῆς γῆς οὕτω καλῶν. Μέγαν γὰρ δείκνυσι τὸν παράδεισον, είγε ὁ τοῦτον ἄρδων ποταμὸς μετὰ τὴν ἐκείνου χρείαν έξω φερόμενος, τέσσαρας οὕτω μεγίστους ἀποτελεῖ ποταμούς. Καὶ μετ' ὀλίγα· Ὥστε εξ τοῦ Ἐδὲμ προσηγορίᾳ μὲ τὸν παράδεισον όνομάζεσθαι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔξωθεν οὐ βραχύν τινα τύπον, μέρος μὲν εἶναι νομιζόμενον τοῦ Ἐδὲμ καλουμένου είπαν, προσεγγίζοντα δὲ, ὡς εἰκὸς, τῷ παραδείσῳ. Ὅθεν περὶ τοῦ Κάϊν οὕτω φησί· Καὶ ἐξῆλθε Κάιν ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ, καὶ κατῴκησεν ἐν γῇ Ναΐδ, κατέναντι Εδέμ. ὓς ἂν πρότερον μὲν αὐτῶν ἐν Ἐδὲμ οἰκούντων, ἔνθαπερ αὐτοῖς καὶ ὁ Θεὸς ἐπεφαίνετο. Ἐπειδὴ δὲ ἔξω τῶν τόπων ἐγένετο ἐκεί των, ἀποῤῥεφεῖς τοῦ Θεοῦ διὰ τὴν οἰκείαν κακοπραγαν, ἐν ἑτέρῳ τόπῳ λοιπὸν οἰκεῖ, ἐπονομαζομένῳ Κατά, δε ἀντικρύ τοῦ Ἐδὲμ ὑπῆρχε τόπου, ἐν ᾧ τὸ πρότερον ᾤχουν. Οὕτω γὰρ καὶ τὸν Ἀδὰμ ἐκβλη μένος του παραδείσου, κατῳκίσθαι ἔφη κατέναντι τοῦ παραδείσου. Τοίνυν ἐξ ἁπάσης τῆς γῆς ὥσπερ τινὰ Εξοχον τόπον κατὰ ἀνατολὰς ἐκλεξάμενος, Ἐδὲμ όνο μαζόμενον, ἐν αὐτῷ δὴ τὸν παράδεισον κατεσκεύασεν. Ἐν ᾧ δὴ τιμῆσαι βουληθεὶς γεγονότα τὸν ἄνθρωπον μπαξεν οἰκεῖν. Στίχ. 1. Οὐχ ὅτι ἄλλα ζῶα μετὰ τοιαῦτα πε· ποίηκεν ἐκ τῆς γῆς, ἀλλὰ περὶ τῶν ἤδη γεγονότων κατά επανάληψιν, διὰ τὸ προκείμενον λέγει. Τὸ δὲ, ἔτι, Εκ τινος ἰδιώματος τῆς Ἑβραῖδος προστίθησι γλώσ πς. Ούτω καὶ τὸ, Εξανέτειλεν ἔτι ὁ Θεὸς ἐκ τῆς .AC. Στίχ. 5. -- Ανοήτως τινὲς ἔφασαν πεπληρώσθαι οἱ κατὰ τοῦ διαβόλου πρὸς τὴν γυναῖκα ῥηθέν· ἐπειδὰν ὁ μὲν ἔφη, Διανοιχθήσονται ὑμῶν οἱ ὀς Φαλμες, καὶ ἔσεσθε ὡς θεοί, γινώσκοντες καλόν καὶ πονηρόν· ὁ προφήτης δὲ ἅμα τῷ φαγεῖν, ἔφη, και Διηνοίχθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ τῶν δύω, καὶ hracer ότι γυμνοί εἰσι· δέον συνιδεῖν, ὅτι πολὺ τῶν εἰρημένων οι διάφορον. Ο μὲν γὰρ διάβολος, τὴν διάνοιξαν τῶν ὀφθαλμῶν οὕτω φησὶν, ὡς ἂν κατ' Εννοιαν ἐξυτέρων ἐσομένων, καὶ δυναμένων δίκην VERS. 19.· Non quasi alia animalia posthæc de terra finxisset, sed occasione data, illa rursus memorat quæ antea facta fuerant. Vox autem adhuc Hebraicæ linguæ proprietas. Ut etiam illud: Et produxit adhuc Deus de terra. CAP. III. Værs. 7. — Inepte quibusdam visum est impleta fuisse quæ diabolus ad mulierem dixerat, hisce: Aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Docuerunt hoc, quia propheta,. gustato cibo, protinus addit: Εt aperti sunt oculi amborum, et agnoverunt quia nudi erant. At notanduin est hæc multiplici ratione inter se differre. Nam diabolus oculos eo sensu aperiendos dicit, quasi ipsis mens acrior futura esset, et facultas. ad exemplar Dei animo intuendi et bonum a malo

discernendi. Nihil autem aliud declarat propheta Θεῶν ὁρᾷν τε ταῖς ἐννοίαις καὶ διακρίνειν ἐκ τοῦ πονηροῦ τὸ καλόν· ὁ προφήτης δὲ οὐ ταύτην εἶπαν, ἀλλὰ καθ᾿ ἣν εἶδόν τε καὶ ᾔσθοντο τῆς οἰκείας για μνώσεως. Πρότερον μεν, οὐδὲν ἐπ' αὐτῇ πάσχοντες, οὐδὲ αἰσχυνόμενοι· ὕστερον δὲ, τοιαύτην τινὰ ἐπὶ τῇ γυμνώσει τὴν αἴσθησιν λαβόντες, ὡς καὶ πρὸς μόνην αἰσχύνεσθαι τὴν ἐν τῇ γυμνώσει τοῦ σώματος θεω ρίαν. Οὐ γὰρ ἄδηλον, ὡς ὁ λογισμός ἐστι τῆς ψυχῆς, ὁ τὴν ἐπὶ τῇ θεωρίᾳ διάθεσιν νῦν μὲν τοιάνδε, αὖθις δὲ τοιάνδε ποιῶν. Τα γοῦν βρέφη οὐκ αἰσχύνονται ἐπὶ τῇ γυμνώσει, οὔτε μὴν οἱ ἐν βαλανείῳ, οὐ τῷ μὴ βλέπειν αὐτὴν, ἀλλὰ τῷ μηδὲν φαῦλον ἀπὸ τῆς θεωρίας ἐπὶ τῆς ἐννοίας εἰσδέχεσθαι. Οἱ τοίνυν περὶ τὸν Ἀδὰμ ἄρτι μὲν γεγονότες, ἁμαρτάνοντες δὲ οὐ δὲν, καὶ οὔτε φαῦλόν τι εἶναι μαθόντες, οὔτε ἄλλο οὐδὲν τῆς οἰκείας φύσεως, αἰσχρὸν οὐχ ἡγοῦντα τὴν γύμνωσιν. Ἐπειδὴ δὲ ἥμαρτον, τἀναντία τοῖς τοῦ Θεοῦ διαπραξάμενοι νόμοις, ἐνετέθη μὲν αὐτοῖς ὁ λογισμὸς τῆς αἰσχύνης ὑπὸ Θεοῦ εἰς τὴν κατὰ τῆς ἁμαρτίας βοήθειαν, αὐτάρκης ὢν ἐγκόπτειν αὐτῆς nisi eos nuditatem suain sensisse ac de ea erubuisse. Prius enim nec eam observaverant nec ea erubuerant; postea vero ista nuditate ita afficiuntur, ut ea intellecta, statim erubescant. Neminem fugit animo inesse rationem cur, re visa, nune sic, nunc aliter moveamur. Infantes enim non pudet nuditatis suæ, neque balneo utentes; non quod eam non videant, sed quia hic aspectus nullos pravos sensus apud eos excitat. Adam igitur et socia, recens nati, peccato nondum inquinati, vel ne ullum quidem malum suspicati, neque nuditatem, neque aliam naturæ suæ formam turpem existimabant. Postquam autem peccaverant, a Dei legibus abhorrentes, tunc etiam perceperunt, jubente Deo, pudoris sensum, quo a peccato averterentur, et pessimus quisque reprimeretur impetus. Primo autem'de organis erubuerunt quæ ad procreationem liberorum inserviunt, ut pudor hic homines procul ab omni intemperantia deterreret. τὴν ὁρμήν. Πρώτην δὲ τῆς αἰσχύνης τὴν ἔννοιαν ἀναγκαίως ἐπὶ τοῖς παιδογόνοις ἔλαβον ὀργάνοις· ἵνα πόῤῥωθεν τοῖς ἀνθρώποις ἡ αἰδὼς ἐκκόπτῃ τὴν ἀκόλαστον μίξιν. VERS. 8. Quando vocem Dei deambulantis, Στίχ. η. — dum adhuc folia consuerent, audierunt, absconderunt se sub lignum, ut videtur, non diversum ab illo cujus folia consuebant. Hoc autem idem erat de quo mandatum perceperant, testante propheta: Nam absconderent se, ait, in medio ligni paradisi. De illo autem, fructu manducato, folia decerpserunt, propter verecundiam suam de nuditate. Atqui haec erant profecto fici, ergo ficus erat arbor de qua mandatum acceperant. Negant autem hoc nonnulli, stulte, ni fallor, existimantes mirum quid fuisse illud lignum, non cogitantes quod peccati pondus neque a qualitate ligni pendet, neque a novitate cibi, sed a legis conditione. Quæ qualicunque modo violata fuerit, eadem erit usque culpa. VERS. 17. — Audivi nonnullos dicentes: Si Deus prævidit Adam legem violaturum, qua de causa præbuit huic transgressionis occasionem, ferendo legem? Respondebo eum ideo hæc fecisse, quod sciebat mortalitatem hominibus profuturam. Nam immortales qui sunt, in æternum labuntur. Nostri ergo intererat ut soluto corpore mortis, simul et solveretur corpus peccati. Deus autem non constituit nos protinus in optimo (mortalitatis scilicel) statu, ne propterea accusaretur quod immortalitatem non ab initio dederit. At prius statuit illam legem, quam noverat negligendam fore. Qua ratione probavit homines, etiamsi obedientibus immortalitas promitteretur, rebellibus autem intenderetur mors, adeo nihilominus de conditore et benefactore suo dubitaturos, ut sperarent se non solum immortalitatem habituros, si non obediissent, sed divinitatis etiam dignitatem consecuturos esse. Quod si caro etiam eorum immortalitatem sortita fuisset, quanto magis credidissent se deos per inobedientiam futuros? Quos enim nec G Ἐπειδὴ βάπτοντες ὅτι τὰ φύλλα, ἤκουσαν τῆς φωνῆς τοῦ Θεοῦ περιπατοῦντος, ἐπὶ τὸ ξύλον ἐκρύβησαν, οὐκ ἄλλο δηλονότι, ἀλλ᾽ ἢ εἶπερ ἔῤῥαπτον τὰ φύλλα. Τοῦτο δὲ ἦν ἐφ᾽ ᾧ τὴν ἐντολὴν εἰς λήφεισαν, ὡς ὁ προφήτης φησίν· Εκρύβησαν γάρι φησίν, ἐν μέσῳ τοῦ ξύλου τοῦ παραδείσου. Απ' αὐτοῦ δὲ καὶ βεβρωκότες, τὰ φύλλα ἔῤῥαπτον διὰ τὴν γενομένην αὐτοῖς αἰσχύνην ἐπὶ τῇ γυμνώσει. Ταύτα δὲ ἦν φύλλα συκῆς ἀναντιῤῥήτως, ἄρα τὸ δέντρον συχῇ ἦν, ἐφ᾽ ᾧ παρειλήφεισαν τὴν ἐντολήν. Αλλ' οὐ προσίενται τοῦτό τινες, διὰ πολλὴν εὐήθειαν· ἐμοὶ δοκεῖ, οιόμενοι χρῆναι καινόν τι εἶναι τὸ ξύλον, καὶ οὐ λογιζόμενοι, ὅτι μὴ τῇ ποιότητι τοῦ ξύλου, μηδέ τῇ καινότητι τῆς βρώσεως τὰ ἁμαρτήματα κρίνεται, ἀλλὰ τῇ δόσει τῆς ἐντολῆς. Εν τὸ ἐφ' ότουδήποτε παραβῆναι ἴσην ἔχει τὴν μέμψιν. Στίχ. ιζ. - Ἐπειδὴ τινῶν ἀκήκοα πυνθανομένων Εἰ προήδει ὁ Θεὸς, ότι παρακούσει ὁ 'Αδάμ, τίνος ἕνεκεν τῇ δόσει τῆς ἐντολῆς παρέσχε τῇ παρακτή πρόφασιν; τοσοῦτον ἐρῶ, ὅτι μάλα ὁ Θεὸς εἰδὼς συμφέρουσαν ἀνθρώποις τὴν θνητότητα· μένοντες γὰρ ἀθάνατοι, πταίσουσιν ἀθάνατα· καὶ ὅτι λυσιτελεῖ τοῖς τοιούτοις, θανάτῳ λυομένου τοῦ σώματος, συν καταλυθῆναι καὶ τὸ τῆς ἁμαρτίας· οὐκ εὐθὺς ἔδινες τὸ συμφέρον, ἵνα μὴ βλασφημῆται, ὡς μὴ δεδωκώς ἐξ ἀρχῆς τὴν ἀθανασίαν. ᾿Αλλὰ πρότερον δίδωσι τὴν ἐντολὴν, ἣν οὐκ ἀνεξομένους ᾔδει· ἵνα δείξῃ, ὅτι εἰ καὶ προτεινομένης αὐτοῖς ἀθανασίας ἀπὸ τῆς ὑπακοῆς, καὶ θανάτου ἀπειλουμένου διὰ τὴν παρακοήν, τοσοῦ τον ἠπίστησαν τῷ ποιητῇ καὶ εὐεργέτῃ, ὡς ἐλπίσαι, εἰ παρακούσειεν οὐ μόνον τὴν ἀθανασίαν ἕξειν, ἀλλὰ καὶ τὸ τῆς θεότητος ἀξίωμα προσλήψεσθαι. Εἰ καὶ ἡ σὰρξ αὐτοῖς εἰλήφει τὴν ἀθανασίαν, πῶς οὐ μᾶλλον ἀνεπείσθησαν εἶναι θεοὶ διὰ τῆς παρακοῆς! Οἷς γὰρ οὐκ ήρκεσεν ἀπειλή θανάτου εἰς τὴν φυλακὴν τῆς ἐντολῆς, τὸ τῆς ἀθανασίας βέβαιον πάντως ἂν ἀδεὶς εἰς τὸ πταίειν ἦν, καὶ διηνεκές, τῷ τῆς ἀθανασίας

ἀσφαλεῖ τεθαρρηκόσι. Πρῶτον οὖν δείκνυσι τῇ τε impendens mors ad observandum mandatum moδάσει τῆς ἐντολῆς, καὶ διὰ τῆς παρακοῆς τῶν περὶ τὸν Ἀδάμ, ὅτι συμφέρει ή θνητότης· καὶ τότε ταύτ την δίδωσιν, ὁμοῦ καὶ πείθων ἀνθρώπους, καὶ τῶν συμφερόντων οὐκ ἀφιστάμενος. Ὅτι γὰρ τῷ θνητῷ βάῳ τὸν ἄνθρωπον ηυτρέπιζεν, αὐτὸ τὸ σχῆμα τοῦ ἄρρενος καὶ τοῦ θήλεος δείκνυσιν, ἐν τῇ δυνάμει τὴν παιδοποιίαν εὐθὺς καὶ ἐκ πρώτης δεικνύμενον. "Ωστε 4 μὲν πλάσις ἡτοιμάσθη τῷ θνητῷ βίῳ· ἡ δὲ τῆς ἐντολῆς δόσις, καὶ τὸ αὐτεξούσιον προεγύμνασε, καὶ Έδωσε τη γνώμη τῶν αὐθαιρέτων αγώνων τὴν πρό φασιν, καὶ τὸ τῆς θνητότητας συμφέρον ἔδειξεν. constituit, et exercendæ voluntatis occasionem mortalitas. vere valuit, iidem immortalitatis munere confirmati, securius sibi æternam ruinam peperissent. Primum igitur ostendit Deus legis constitutione, et per hanc Adami inobedientiam, nobis prodesse mortalitatem; ac deinde mortales nos instituit, simul reprehensionibus nostris occurrens, et commodis nostris inserviens. Quod enim mortales nos eficere decreverit, probat ipsa maris et feminæ distinctio, qua facultas liberos creandi vel ab initio data. Ad mortalem igitur vitam constituti fuerant homines; mandati autem lex et liberos nos præbuit, et declaravit quantum nobis prodesset VERS. 22. Rogastis quid sibi velint illæ tnnicæ pellicez. Quod si ex immolatis animalibus vestes conficiendæ, manifestum genus istorum animalium ad exitum esse perductum. Deus autem nuper ea condiderat masculum et feminam, nec unquam quid statuerat, unde concludere possimus, quod animalia mactari jusserit, dum nondum carnem edere hominibus liceret. Absurdius etiam foret contendere Deum tuuicas ex nihilo fecisse, qui hominis conditione creationi ex nihilo finem imposuit, tanquam in illo rerum omnium perfectionem consummans: unde etiam apparet, tunicas pelliceas non ex nihilo factas. Non attenderunt autem, ut mihi videtur, qui hac de re inquirunt, pelles vocari non solum quæ ex animalibus, sed etiam quæ ex arboribus, quæ cortices nominari plerumque solent. Ab arboribus igitur opportune cortice instructis desumpsit Adam vestimenta sua, docente Deo qua ratione hoc faciendum sit. Στίχ. κβ. — Έζητεῖτε τί ἐστι χιτῶνας δερματί τους. Αλλ᾽ εἰ μὲν ζώων σφαγέντων, ἐξ αὐτῶν ἐγένῦνται τὰ ἐνδύματα, εύδηλον ὅτι ἐπέλιπε τὸ γένος τῶν σφαγέντων. Αρτι μὲν τοῦ Θεοῦ ἄῤῥεν τε καὶ θῆλυ πεποιηκότος, ούπω δὲ οὐδενὸς τεταγμένου, πρὸς τῷ κἀκεῖνα μὴ ἐνδέχεσθαι νομίζειν, ὅτι ζῶα σφάττεσθαι ἀπώλεσεν ὁ θεὸς, ὅτε μήπω κρεοφαγία ἦν ἐπιτετραμμένη τοῖς ἀνθρώποις· τοὺς μὴ ὄντας δὲ χιτῶ νας ὅτι πλέον ἀπρεπές νομίζειν, ὅτι παρήγαγεν ὁ Θεός, ὃς τῇ τοῦ ἀνθρώπου ποιήσει τοῦ ποιεῖν τι μὴ ὃν ἀπετεύσετο, ὡς ἐν τούτῳ τοῦ κόσμου παντὸς συμπερίνας τὴν ποίησιν. Εύδηλον οὖν, ὡς οὐδ' ἂν χιτών τας δερματίνους ἐκ τοῦ μὴ ὄντος παρήγαγεν. Αλλά γὰρ ἐγνόησαν, ὡς ἔοικεν, οἱ περὶ τούτων ζητοῦντες, ἔτι δέρματα οὐ μόνον τὰ ἐκ τῶν ζώων ἀφαιρούμενα λέγεται, ἀλλά καὶ τὰ ἐκ τῶν δένδρων, & καὶ φλοιούς ἐνεμάζειν ἔδος τοῖς πολλοῖς. Ἐκ δένδρων τοίνυν, " Επετηδείους πως φλοιοὺς ἐχόντων εἰς ἐνδυμάτων κατασκευήν οἱ περὶ τὸν Ἀδὰμ ήκον, τοῦ Θεοῦ κατ' Ενκαν αὐτοῖς ὑποθεμένου, πῶς χρὴ τοῦτο ποιῆσαι. Στίχ. κδ. - Οὐκ ἀοράτους τινὰς δυνάμεις λέγει τὰ Περουβίμ, ώς τινες οἷονται· ἐπεὶ μηδὲ συνετέλει το δέματος φύσις ἐκεῖ, αἰσθητῆς ὄψεως ὀφειλούσης είναι της τὸν Ἀδὰμ παιδευούσης. Ούτε οὖν ἡ φλο μόνο βομφαία φύσις ἦν πυρὸς, ἀλλ᾽ ὄψις τοιαύτη· είδε τα Χερουβὶμ ζῶα, ἀλλ᾽ ὄψις τοιαύτη· ἐπεὶ καὶ Τζηνλ τετραπρόσωπα τὰ Χερουβίμ όρα. Τετραπρόσωπος δε εόρατος φύσις οὐκ ἔστιν· ἀλλὰ Χερου θα καλεῖ τὰν τὸ δυνατόν· οὕτω λέγει, Ο καθε ήμενος ἐπὶ τῶν Χερουβίμ, ἀντὶ τοῦ, ὁ δυνατός βασιδείς ὧν καὶ, Επέθη ἐπὶ Χερουβίμ, καὶ ἐπετάσθη, ἐπὶ τος, μετὰ πολλῆς παρεγένετο τῆς δυνάμεως. Τι είν. Έταξε τα Χερουβίμ, ἵνα εἴπῃ· Δυνατήν τινα καὶ φοβερὴν ἅψιν καὶ μορφὴν ὡσανεί τινων ζώων ἐπέστησε τῇ εἰσόδῳ τοῦ παραδείσου, ὥστε ἀπείργειν τον Αδάμ. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Στίχ. γ. – Ούτε τῇ φύσει ἄνδρες ἦσαν, ἀλλ' εἰόπων εἶναι, οὔτε ἔφαγον ὡς ἄνθρωποι, ἀλλ᾽ ἐδόκουν ἐσθίειν τῇ έψει τῶν ὁρώντων, ἀναλισκομένων τῶν προτιθεμένων κατά θείαν ενέργειαν. Στίχ. λα. Οὐκοῦν οὐ πάθος ἀκολασίας ήλασεν εντές, αλλά φειδὼ τοῦ γένους. Ὅθεν εὐσύγνωστοι. VERS. 24. Non invisibiles quædam virtutes vocantur hic cherubim, uti pluribus visum est. Quid enim praestitisset illic lnvisibilis natura, cum sensibili spectaculo Adam erudiendus erat? Nec flammea igitur rhomphæa ignis erat natura, sed ita apparebat; nec erant cherubim animalia, sed ita videbantur. Nam Ezechiel quoque vidit cherubim quadruplici facie instructos, licet talis non sit natura invisibilis. At cherubim vocat quodcunque potestate præstat; sic dicens, Qui sedel super cherubim (Psal. xcviii, 1), quasi dicat, qui potens est res; ita etiam, Ascendit super cherubim el volavit (Psal. xvit, 41), hoc est, multa cum potestate apparuit. Illud igitur, ordinavit cherubim, idem sonat ac: Potentem et terribilem quemdam visionem ac formam, tanquam animalium, ante aditum paradisi constituit, qua Adam averteretur. CAP. XIX. VERS. 3. Non erant natura homines, sed esse videbantur; nec comedebant ut homines, sed videbantur comedere cernentium oculis, sublatis divina potentia quæ offerebantur. VERS. 31. — Non indulgebant igitur libidinis motibus, sed generi suo parcebant. Unde venia digna.

VERS. 32. Furtim se cum patre miscent. Non Στίχ. λβ'. fugiebat enim eas sobrii patris temperantia. CAP. XX. Vens. 5. — Non intemperantia, inquit, volui cum ea conjungi, sed magni esse credidi, si mulierem sanctam et viri sancti sororem in matrimonium ducerem. CAP. XXVII. VERS. 1.· Hoc quoque divinæ gratiæ opus, ut interim ope Rebecca Jacobo benedictionem subripere liceret. VERS. 18. CAP. XXVIII. Κλέπτουσι τοῦ πατρὸς τὴν κοίτην. ᾔδεισαν γὰρ νήφοντος τὴν σωφροσύνην αὐτοῦ. Στίχ. ε'. — Οὐκ ἀκολασία, φησὶν, ἠβουλήθην συν ελθεῖν αὐτῇ, ἀλλ' ὡς δικαίαν καὶ ἀδελφὴν δικαίου μέγιστον ἡγησάμην, εἰ ἀγάγοιμι πρὸς γάμον. Στίχ. α'. Καὶ τοῦτο τῆς θείας χάριτος ἔργον. ἵνα ἐν μέσῳ καιρὸς γένηται τῇ Ρεβέκκα κλέψαι τῷ Ἰακὼβ τὴν εὐλογίαν. Στίχ. ιη'. Superfudit Jacob oleum in cacumen Ἐπέχεεν ὁ Ἰακὼβ ἔλαιον ἐπὶ τὸ lapidis, et vocavit locum, Domus Dei. Hic autem ῇ ἄκρον τοῦ λίθου, καὶ ἐκάλεσε τὸν τόπον, Οἶκος Θεοῦ. figura Mosaici tabernaculi, quod constructum et ædificatum unxerunt. CAP. XXX. VERS. 39. — Quando in Mesopotamia subalbe oves quæruntur, nigræque capra, in Palæstina autem contrarium valet, commodis inserviebat patriarcharum res ante dicta. CAP. XXXII. Vers. 1. Jacobo a Laban liberato occurrerunt angeli, profecto a Michael principe Israelitarum missi, quippe qui illis præerat, dicente Gabriel ad Danielem: Michael princeps vester (Dan. x1, 21). Quando enim liber a formidine Laban, Esavum reformidare coeperat, docetur Jacob ab occurrentibus G angelis, ne occursum eoruin timeat qui circa fratrem erant. Vers. 24. Transmissis omnibus suis trans flumen, solus tunc remanet Jacob, et luctatur cum quodam ipsi apparente. Hic autem certe non alius preter illum qui super scalam incumbebat in Bethel visam. Angeli autem qui ascendebant et descendebant in eadem, non diversi ab eis quibus occurrerat. Vers. 25. Vidit autem, ait, quia non valet erga eum, et tetigit latitudinem femoris ejus, et obtorpuil. Jacob vidit quia non valet erga angelum, angelus autem tetigit latitudinem ſemoris ejus. Vers. 26. Non alia de causa dicit angelus Dimitte me, quam ut Jacobum excitet illique occasionem præbeat respondendi: Non te dimittam, nisi me benedixeris. Vers. 27. • Hic autem rogat: Quod est nomen tuum? At ille dixit: Jacob. Et dixit ei: Non vocabitur ultra nomen tuum Jacob, sed Israel erit nomen tuum: quia invaluisti cum Deo, et cum hominibus potens eris. Sufficiens tibi benedictio, ait, colluctatio cum Deo; maximum tibi signorum novum nomen Israel, quod interpretatur homo videns Deum. Sane si angelus vere fuisset qui apparuit, perperam vocaretur Jacob Israel,cum verum Deum non vidisset. Deus erat igitur idem ac homo et angelus; *Ην δὲ τὸ πρᾶγμα τύπος τῆς Μωσαϊκῆς σκηνής Αν κατασκευάσας καὶ ἀναστήσας, ἔχρισεν. Στίχ. λθ'. — Ἐπειδὴ δὲ ἐν τῇ Μεσοποταμία τι λευκὰ ζητεῖται πρόβατα, καὶ αἱ μέλανες αίγες. ἐν δ τῇ Παλαιστίνῃ τὸ ἐναντίον, πρὸς τὸ τῶν πατριαρχῶν συμφέρον οἰκονομεῖται τὰ προειρημένα. Στίχ. α'. — Τοῦ Λάβαν ἀπαλλαγεὶς ὁ Ἰακὼδ, ὁρι παρεμβολὴν ἀγγέλων· πάντως που τὴν ὁρισθεῖσαν μετὰ Μιχαὴλ τοῦ ἄρχοντος τοῦ λαοῦ Ἰσραήλ· &ς κατ ἔστη αὐτοῦ προεστάναι, ὡς Γαβριήλ φησι πρὸς τὸν Δανιήλ, Μιχαὴλ ὁ ἄρχων ὑμῶν. Ἐπειδὴ γὰρ τὸν τοῦ Λάβαν φόβον ἀποθέμενος, μετέθεικε τὰς φρον τίδας εἰς τὰ κατὰ Ἡσαῦ, δείκνυται ἡ παρεμβολὴ τῶν ἀγγέλων, ὡς ἂν μὴ φοβοῖτο τὴν παρεμβολὴν τῶν συνόντων αὐτοῦ τῷ ἀδελφῷ. Στίχ. κδ'. — Πάντας δὲ τοὺς αὐτοῦ παραγαγὼν διὰ τοῦ ποταμοῦ, καὶ αὐτὸς ὑποληφθείς, τότε παλαίει τῷ φανέντι. Καὶ οὗτος ἦν ἄρα ὁ ἐπὶ τῆς κλίμακος ἐστηριγμένος τῆς ἐν Βαιθήλ φανείσης αὐτῷ. Οἱ δὲ ἄγγελοι οἱ ἀναβαίνοντες καὶ καταβαίνοντες, ἡ ταπ ρεμβολὴ ἦν. Στίχ. κε'. — Εἶδε δέ, φησίν, ὅτι οὐ δύναται πρὸς αὐτόν· καὶ ἥψατο του πλάτους του μηροῦ αὐτοῦ, καὶ ἐνάρκησεν. Ὁ μὲν Ἰακὼβ εἶδεν, ὅτι οὐ δύναται πρὸς τὸν ἄγγελον, ὁ δὲ ἄγγελος ήψατο τοῦ πλάτους Ο τοῦ μηροῦ αὐτοῦ. Στίχ. κς'. Τό γε μὴν τὸν ἄγγελον εἰπεῖν, Ἀπόστεςλόν με, προτρεπομένου ἦν, καὶ παρρησίαν διδόντος τῷ Ἰακὼν εἰπεῖν, Οὐ μή σε ἀποστείλω, εἰ μή με εὐλογήσης. Στίχ. κζ'. Ὁ δὲ ἐρωτᾷ, Τί τὸ ὄνομά σου; ὁ δὲ εἶπεν, Ἰακώβ. Εἶπε δὲ αὐτῷ, Οὐ κληθήσεται τὸ ὄνομά σου Ἰακώβ, ἀλλ' ἡ Ἰσραὴλ ἔσται το ὄνομά σου· ὅτι ἐνίσχυσας μετὰ Θεοῦ, καὶ μετά ἀνθρώπων δυνατὸς ἔσῃ. Ικανή σοι, φησίν, εὐλογία τὸ παλαῖσαι μετὰ Θεοῦ. Καὶ σημεῖον ἔστω σοι μέ γιστον τὸ Ἰσραὴλ μετονομασθῆναι, ἵπερ ἐστὶν ἄν θρωπος ὁρῶν Θεόν. Καὶ μὴν εἰ τὴν φύσιν ἄγγελος ἦν ὁ φανεὶς αὐτῷ, ψευδῶς ἀνεκλήθη Ἰσραὴλ ἀπλ τοῦ τὸν οὐκ ὄντα Θεὸν ἑωρακέναι. Οὐκοῦν Θεὸς ἦν ὁ

officio; Deus autem natura. αὐτὸς, καὶ ἄνθρωπος, καὶ ἄγγελος· πάντα ἀληθῶς. omnia vere: sed homo, quia incarnatus; angelus ex 'Αλλὰ τὸ μὲν, τῆς ἐνανθρωπήσεως· τὸ δὲ, τῆς οἰκο νομίας· τὸ δέ, τῆς φύσεως, ΔΗ. Στίχ. ε'. Κάνδυ μέν, τὸ λεγόμενον ἀπλοπότιον λέγει· τὸ δὲ, Οἰωνισμῷ οἰωνίζεται ἐν αὐτῷ, τοῦτό φησιν, ὅτι ἔγκριτον, ὡς ἄρχοντος, τοῦτό ἐστιν αὐτ τοῦ παρὰ τοῖς συνεσθιομένοις αὐτὸ τὸ ποτήριον. Έχει τάνων σύμβολον ὥσπερ αὐτὸ τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ πάσης ἐπιβουλήν. ΚΕΦΑΛ. ΜΘ'. Στίχ. δ. - Ἐπειδὴ γὰρ ἰδιόν ἐστι τοῦ ὕδατος θερμαίνεσθαί τε, τοῦ πυρὸς ὑποκειμένου, καὶ ἀποτίθεσθαι τὴν θέρμην ταχέως, τοῦ πυρὸς ἀφαιρεθέντος, μὴ κατ' ἐκεῖνο, φησίν, ἀπόλλοιο, καὶ ἀφανισθείης εἰς τὸ παντελὲς τῷ θανάτῳ. Τοῦτο γὰρ λέγει, ὡς ὕδωρ μὴ ἐκλέσης. Εἰ γὰρ καὶ τὸ ἁμάρτημα, φησίν, ἀξιόν ἐστιν διεθρόν σοι ἐπαγαγεῖν, ἀλλὰ μὴ οὕτως ἀπολοιο, μηδὲ δίκην ὕδατος διαφθαρείης, τὴν ἐνοῦσαν ἀποθέμενος θέρμην, τῷ διαδοχὴν ἐκ σοῦ μηδε - μίαν γενέσθαι. Στίχ. τ. - Εἰρηκὼς τὸ τῆς ὄνου, ήγουν τοῦ πώλου, ἐφ᾽ ᾧτερ εκαλέσθη πρὸ τοῦ πάθους ὁ Κύριος, ἐπἄγει καὶ τοῦ πάθους την μήνυσιν. Πλυνεῖ ἐν οἴνῳ την σταλὴν αὐτοῦ, καὶ τὰ ἑξῆς. Εθος τῇ Γραφή είναι παρεικάζειν τὰς τιμωρίας καὶ τοὺς θανάτους· ὡς τὸ Ποτήριον ἐν χειρὶ Κυρίου οίνου ἀκράτου ἵνα εἴπῃ, ὅτι ἐπὶ τῆς ἐξουσίας ἐστὶ τῆς αὐτοῦ τὰς τιμωρίας ἐπαγαγεῖν οἷς βούλεται. Κανταῦθα τοίνυν τὸ πάθος καὶ τὸν θάνατον οἶνον εἰπὼν, καλώς προστέθεικε τὸ εἶναι αἷμα τῆς σταφυλῆς τὴν περιβολὴν αὐτοῦ· ὡς ἐν τῷ τοῦ αἵματος ὀνόματι σαφέστερον δηλώσῃ τὸ πάθος. Στολὴν μὲν οὖν αὐτοῦ ὀνομάζει τὴν ληφθεῖσαν του δούλου μορφήν. Εύδηλον δε, ὡς οίνῳ πλύνεσθαι ἐσθῆτε οὐχ οἷόν τε· τοὐναντίον δὲ καὶ μολύνεται οίνῳ ενδος, ὡς καὶ δυσέκπλυτον εἶναι τὸν ἐξ αὐτοῦ μολυσμέν. Αλλ' ἐπειδὴ ὁ θάνατος πᾶσι μὲν ἀνθρώποις ἀπόθε τίς ἐστι ζωῆς, τῷ δὲ Κυρίῳ οὐκ ἀπόθεσις ζωῆς, αλλά μετάστασις πρὸς ἑτέραν τινὰ κρείττονα γέγονε ζωὴν, εἰς ἡγἐκ νεκρῶν ἀναστὰς μετελήλυθε· διὰ τοῦτο λέγει. Πλυνεῖ ἐν οἴκῳ τὴν στολὴν αὐτοῦ, καὶ τὰ ἐξω;· ἵνα εἰπῇ, ὅτι δέξεται τὸ πάθος οὐκ ἐπὶ τιμω μᾶς, ὡς οἱ λοιποί, ἀλλ' ὡς πολὺ λαμπρότερος ἐξ αὐτ τοῦ φανήναι, ἀθάνατος καὶ ἄφθαρτος γεγονώς. Στίχ. α'. - Χαροποιοὶ οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ἀπὸ είπει, καὶ λευκοὶ οἱ ὀδόντες αὐτοῦ ἡ γάλα. Ἐπὶ γὰρ τῶν οίνῳ πολλῷ κεχρημένων ἔθος ὑφαί μες της είναι τοὺς ὀφθαλμοὺς, τοῦτο λέγει, ὅτι κατὰ μὲν τὸ πάθος καὶ τὸν θανάτον ἀλλοίωσίν τινα φανείται δεξάμενος· τοσαύτην δὲ ἔξει ἐπὶ τὸ κρεῖτε την μεταβολήν, ὡς γάλακτος φανῆναι λαμπρότερος. Ἀπὸ γὰρ τῶν ὀδόντων, ὡς ἀπὸ μέρους, τὸ πᾶν εἰδ πείν ἠβουλήθη· καὶ μάλιστα ἐπειδή πως ἀποκεκρυμ μένους μὲν εἶναι τοῖς χείλεσι τοὺς ὀδόντας συμβαίνει, αναφαίνεσθαι δὲ διανοιγομένου τοῦ στόματος. Οὕτω δὲ πως καὶ ἡ περὶ αὐτὸν λαμπρότης κεκρυμμένη Εκ της αναστάσεως. CAP. XLIV. Vers. 5. — Condy vos nil præter poculum significat. At illud, Augurio auguratur in eo, iudicat illud fuisse præstantius, tanquam principis, hoc est poculum quo inter solemnia utebatur. Iunuit ergo res eos vel ipsius imperio invidisse. CAP. XLIX. Vers. 4. Cum ea sit aquæ natura, ut admoto igne elfervescal, et remoto igne bullire protinus desinat, eadem ratione, inquit, ne pereas, neque morte omnino evanescas. Hoc enim declarat illud, sicut aqua non effervescas. Quamvis peccato tuo, ait, exitium tibi promerueris, ne tamen pereas, nec instar aquæ tollaris, nec exstincto quo ardes calore, progenie omnino careas. Vers. 10. Nominato asino seu pullo, cui supersedit Dominus ante passionem suam, nunc et ipsam passionen memorat. Larabit in vino stolam suam, et cætera. Scripturæ mos est vino pœnas et mortem figurare, uti in illo: Calix in manu Domini vini meri (Psal. Lxxıv, 8), quasi dicat, Penes Deum est pœnis affigere quoscunque voluerit. Quando igitur hic passionem et mortem vinum vocat, bene adjecit in sanguine uva esse amictum ejus, ut sanguinis nomine passionem manifestius declararet. Stolam autem appellat assumptam servi formam. Satis autem apparet vino vestes mundari non posse; imo viuo protinus ita polluuntur, ut hæc pollutio non nisi difficillime deleri possit. Αt cum hominibus mors vitæ depositio, Domino autem non vitæ depositio, sed translatio ad aliam meliorem vitam, quam e mortuis resurgens accepit, ideo dicit: Lavabit in vino stolam suam, et cætera. His enim significat mortem Christo non ad pœnam dari, ut cateris, sed ut exindle illustrior appareat, immortalis et incorruptibilis factus. Vers. 12. Gratifici oculi ejus super vinum, et candidi dentes ejus quam lac. Quando oculi hominum vino deditorum subcruenti videntur, indicat his Christum post passionem et mortem novam speciem accepturum. Adeo autem meliora sortietur ut lacte candidior appareat. Nam ex dentibus, tanquam ex parte, totum vult signifcare. Insuper quemadmodum dentes labiis occultantur et dein aperto ore apparent; ita etiam Christi candor tempore mortis occultatus, postea omnibus per resurrectionem apparebit. κατὰ τὸν τοῦ θανάτου καιρὸν ἀναφανήσεται πάσι

64? FRAGMENTUM IN EXODUM. Gi Στίχ. λε'. — Ἡ δὲ λυχνία σύμβολον ἦν τῆς ἀπο τελουμένης παρὰ τοῦ Θεοῦ ἡμέρας. Οθεν καὶ ἑπτὰ τοὺς φωστῆρας εἶχε, σύμβολον τῆς ἑβδομάδος τῶν ἡμετ ρῶν. Οὕτω μὲν οὖν εἶχεν ἡ πρώτη σκηνή. Λέγει δὲ καὶ τὰ τῆς δευτέρας. Η μὲν οὖν κιβωτὸς τῆς διαθήκης, τῆς τοῦ θείου θεραπείας τε καὶ ἐπιγνώσεως σύμβολον ἦν· αἱ δὲ ἐν αὐτῇ πλάκες τῆς διαθήκης, καὶ ἡ τοῦ 'Ααρών ῥάβδος, τοῦτο ἐσήμαινον· τὸ τὴν περὶ τὸν Θεὸν θε ραπείαν διά τε τῆς τῶν νομίμων πληροῦσθαι φυλα κῆς, καὶ τῆς κατὰ τὴν ἱερατείαν λειτουργίας. Ἡ δὲ τὸ μάννα ἔχουσα στάμνος, ὑπόμνημα ἦν τοῦ καιροῦ, καθ᾽ ἂν ταῦτα παρὰ τοῦ Θεοῦ παιδευόμενοι, τὸ μάν να κατὰ τὴν ἔρημον διατρέφοντο. Το μέντοι χρυσοῦν θυμιατήριον, σύμβολον τοῦ δεκτὸν εἶναι τῷ Θεῷ καὶ CAP. XXVI. Vers. 55. Candelabrum erat symbolum diei a Deo perfecti. Unde etiam septem lucernas habebat, quibus hebdomas dierum figurabatur. Ita quidem constitutum erat prius tabernaculum. At simul omnia figura posterioris. Nam arca testamenti indicabat cultum et agnitionem Dei; tabulæ autem testamenti quæ in arca, et virga Aaron significabant divinum cultum legis observatione et sacris ritibus perfici. Urna manna habens commendabat memoriam temporis, quo ita a Deo eruditi, manna în deserto vescebantur. Declarabat etiam aureum thuribuluın gratam esse Deo et accceptam virtutem quæ his perficitur. Innuebat aurum ex omni parte nihil in terris Deo magis placere quanı hominum circa pietatem studium. Cherubim quæ desuper ἡδὺ τὴν ἀπὸ τούτων πληρουμένην ἀρετήν. Περὶ erant, erant memoria invisibilium et ministratoriarum virtutum. Quas inter Deum versari decebat cum invisibilibus virtutibus, tanquam ministris, uti soleret, et per ea cuncta peragere quæ ad utilitatem animarum nostrarum pertinent. πάντα δὲ χρυσὸς, εἰς μήνυμα τοῦ πάντων εἶναι τῶν ἐπὶ γῆς τιμιωτέρων Θεῷ τὴν περὶ ταῦτα τῶν ἀνθρώ πων ἐμμέλειαν. Τὰ δὲ ὑπεράνω τούτων Χερουβίμ, μήνυμα τῶν ἀοράτων καὶ λειτουργικών δυνάμεων ὧν ἐν μέσῳ τούτων τὸν Θεὸν χρηματίζειν συνέβαι νεν· ἐπειδὴ καὶ ταῖς ἀοράτοις δυνάμεσι, διακόνοις κεχρῆσθαι τῷ Θεῷ ἔθος, καὶ διὰ τούτων πάντα πληροῦν τὰ εἰς ὠφέλειαν συντείνοντα τῶν ἡμετέρων ψυχῶν. EJUSDEM THEODORI Ex catena Corderiana in Psalmos, insertis suo loco fragmentis alias editis. PSALMUS 1. VERS. 1.—Theodori Antiocheni. Cum Deus proprie beatus sit [Paulus enim ait: Beatus ac solus potens (1 Tim. vi, 15)], hujus nos appellationis participes effecit, ut qui etiam fidelis dictus sit: Fidelis enim, inquit, Deus, per quem vocati estis (1 Cor. 1, 9). Et, Deus fidelis, et non est iniquitas in ipso (Deut. xxxii, 4). Sic etiam deos vocat, juxta illud: Ego dixi: Dii estis (Psal. Lxxxı, 6). Nomen itaque beati, fructus est perfectionis in virtute. PSALMUS II. VERS. 1. - Theodori Antiocheni. Non dicit gentes absolute, ita ut omnino omnes comprehendi puteSperavi quidem majores me partes editurum commentariorum Theodori Mopsuesteni ad Psalmos; verumtamen non semel comperi reliquias ejus in catenis obvias, modo esse Theodori incerti, modo etiam Theodoreti; præter multas a Corderio præoccupatas. Itaque ne quid ambiguum ederein, illa tantum mihi segmenta vindicavi (i. c. fragm. in psal. 11, III, V, VI, VII, VII,!Σ, ΧΙ, ΙΙΙ, ΧΙΙΙ, ΧV, XVI, XVII, XXVI, XXVIII, XXIX, XL, XLII, quæ suis locis interseruimus. ED. PATR.), quæ Theodori nominatim Antiocheni nomen gerebant, quo titulo Στίχ. α'. — Θεοδώρου Αντιοχείας. Κυρίως δὲ μακάριος ὢν ὁ Θεὸς (Παῦλος γάρ φησιν, Ο μακά ριος καὶ μόνος δυνάστης), μετέδωκε ταύτης τῆς προσηγορίας ἡμῖν, ὡς καὶ πιστὸς καλούμενος. Πιο στὸς γὰρ, φησίν, ὁ Θεός, δι' οὗ ἐκλήθητε. Καὶ Θεὸς πιστὸς, καὶ οὐκ ἔστιν ἀδικία ἐν αὐτῷ. Ο τως καὶ θεοὺς καλεῖ, κατὰ τὸ, Ἐγὼ εἶπα, θεοί ἐστε. Τὸ οὖν μακάριος ὄνομα, τῆς κατ' ἀρετὴν το λειότητος ὑπάρχει καρπός. Στίχ. α'. - Θεοδώρου Αντιοχέως Οὐ λέγει, τὰ ἔθνη, μετὰ τοῦ ἄρθρου, ἵνα πάντας περιλαμβάνεsemper intelligi Theodorum illum, qui fuit Mo psuestiæ episcopus, exploratum est. Edita item ab aliis recudenda non judicavi; et cum otio minime abundem, duos tantum evolvi codices, nempe præstantem ac veterem Vat. 754 (A), et recentiorem, sed multo copiosiorem Vat. 1682 (B). Latinaım denique brevium horum excerptorum translationem aliis si volent faciendam permisi. Mihi integrum in prophetas commentarium de Græco Latinum fecisse satis est. (Ma1, Bibl. nov. Patr., VII, 390.)

σθαι νομίσῃς, ἀλλ᾽, ἔθνη, ἐπὶ μερικόν τι ἄγων τὴν tis, sed gentes, quamdam exceptionem subintelliἔννοιαν· ἐπειδὴ γὰρ οἱ Ἰουδαῖοι λαβόντες [τὸν Χρι στὸν] τοῖς ἔθνεσιν αὐτὸν ἐξέδωκαν, διὰ τοῦτο ταῦτά φησιν· Τίς ἡ τοσαύτη αἰτία,ἢ τί τὸ γεγονὸς, ὡς καὶ τοὺς λαοὺς συγκινηθῆναι κατ' αὐτοῦ, καὶ εἰς χεῖρας αὐτὸν παραδοθῆναι τῶν ἐθνῶν; Τὸ δὲ, Εφρύαξαν, ἀντὶ τοῦ, Ἠλαζονεύοντο. Στίχ. 5. - Πρὸ αἰώνων Υἱός, σήμερον γεννᾶται γενόμενος άνθρωπος. Στίχ. θ. - Οὐχ ὥστε ἀπολέσαι καὶ ἀναλῶσαι συντρίδες, ἀλλ' ὥστε ἀναπλάσαι· πρὸς τοῦτο γὰρ σκου τὸς τῷ κεραμεῖ, συντρίβειν τὰ οἰκεῖα σκεύη, ὅταν μὴ ὑγιῆ καὶ ἀκέραιον σώζῃ τοῦ καραμέως τὴν διάπλασιν, οὐδέπω πυρὶ προσωμιληκότα· τούτοις δὲ μαρτυρεῖ καὶ ὁ μακάριος Ἱερεμίας ο προφήτης λέγων ὡς ἐκ Θεοῦ· Η καθὼς ὁ κεραμεὺς οὗτος οὐ δυνής σαμαι τοῦτο ποιῆσαι ὑμῖν, οἶκος Ἰσραὴλ, λέγει Κύριος; τουτέστι, οὕτως καὶ διαπεσόντας ἀναπλάσαι, καὶ πάλιν εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀποκαταστῆσαι. Στίχ. ια'. Επειδὰν γὰρ φοβηθέντες τὸν Δεσπό την, τὰ προσήκοντα διαπραξώμεθα, πλείστην ἐκ τῶν πραχθέντων ἡμῖν ἔχομεν τὴν εὐφροσύνην έγγινομέ την, του συνειδότος ἀγαθοῦ μὲν τυγχάνοντος, με γίστην δὲ ἐμοὶ τούτου τὴν χαρὰν παρεχομένου. Ἐν τρόμφ δε, τουτέστιν ἐν κατανύξει, μή ποτε ἡ τοῦ Θεοῦ χαρὰ εἰς τὴν τοῦ κόσμου μεταπέσῃ χαράν. Στίχ. ιβ'. — 'Απρίξ ἡμᾶς ἔχεσθαι τῆς τοῦ Κυρίου διδασκαλίας βουλόμενος, εἰκότως τῇ τοῦ δράξασθε φωνή κέχρηται. Στίχ. γ. -- Τοῦτο φανερώτερον δείκνυσιν, ἐπὶ τοῦ Δα. 8 λέγεσθαι δεῖν τὸν ψαλμόν. Τὸ γὰρ ἐπανίστασθες κυρίως λέγεται ἐπὶ τῶν πρότερον μὲν ἐν ὑπο τεύων τάξει καθεστώτων, μετὰ δὲ ταῦτα πόλεμον δραμένων. Στίχ. θ. - Τό, Οδήγησόν με, καὶ τὸ, Κατεύθυνου ἐνώπιόν σου τὴν ὁδόν μου, τὸ αὐτὸ λέγει ἀντὶ τοῦ, Ἐπανάγαγε· τὸ γὰρ, Ενώπιόν σου, ἀντὶ τοῦ, Πρὸς σε μου κατεύθυνον τὴν ὁδὸν, ἵνα ἐπανέλθω πρὸς σὲ κατά την Ἰουδαϊκὴν ὑπόληψιν, ὡς ἐν τῷ Σιὼν ὄρει του Θεού, διάγοντος. Τὸ οὖν, Ἕνεκα τῶν ἐχθρῶν μου, με μέσου πρὸς ἀμφότερα ἔχον τὴν ἀνταπόδοσιν (Επανάγαγε γάρ με, φησίν, ὥστε ἀπαλλάξαι τῶν κατεχόντων ἐχθρῶν, καὶ ἐπειδὴ εἶπεν, Ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου, τουτέστιν καθὼς ἔθος σοί ἐστιν κρίνειν δαείως), δείκνυσιν εὐθὺς ὅπως αὐτὸν ἀπαλλαγῆναι δάνειον τῶν ἐχθρῶν· ἀπὸ τοῦ ἐκείνου τρόπου τὴν ἐπίδειξιν ποιούμενος. Στίχ. β. Έξομολογείται τῷ Θεῷ ὁ μακάριος Δαυΐδ περὶ τῆς ἰδίας ἁμαρτίας, ἣν εἰργάσατο συγκαθεύΣήτας τῇ Βερσαβεέ. Λέγει δὲ ταῦτα ἐν συμφοραῖς ῶν, ἐν οἷς καὶ ἐξητάζετο διὰ τὴν ἁμαρτίαν. Το αυτό μειζόνως εἶπεν· τὸ μὲν γὰρ, Εταράχθη τὰ ὀστᾶ μου, τὸ ἰσχυρὸν τοῦ συντριμμοῦ καὶ τῆς παροχής παρίστησιν· τὸ δὲ, Καὶ ἡ ψυχή μου έτα PATROL GR. LXVI. " gens: cum Judæi (Christum) apprehensum gentibus tradiderint, propterea hæc inquit: Quæ ista causa, aut quodnam factum, ut populi contra ipsum commoverentur, atque in manus gentium traderetur? Fremuerunt autem pro gloriati sunt. VERS. 7. Qui ante sæcula erat Filius, hodie nascitur homo factus. VERS. 9. — Non ad destructionem ac ruinam confringit, sed ad restaurationem ad hoc enim agit figulus, vasa domestica confringens, cum opus figmenti, nondum igne coctum, nec solidum nec purum salvaverit: his testificatur quoque beatus Jeremias propheta ex Deo loquens Nunquid sicut figulus iste non potero hoc facere vobis, domus lsruel, dicit Dominus? (Jer. xvii, 6.) Hoc est dirutos restaurare et in pristinum statum restituero. Vers. 11. — Cum, Dominum timentes, recte agamus, plurimam ex factis nostris lætitiam referimus, conscientia bona maximum semper gaudium præbente. In tremore autem, hoc est in compunctione, nequando Dei gaudium in gaudium mundi relabatur. VERS. 12. Vehementer nos Domini doctrinam amplecti volens, merito voce apprehendite utitur. PSALMUS III. VERS. 2. Hoc manifestius ostenditur sub Davide hunc psalmum fuisse scriptum. Hoc enim insurgunt proprie dicitur de bis qui, primum in ditionem sapienter redacti, bellum postea moverunt. PSALMUS V. VERS. 9. Deduc me et dirige in conspectu tuo viam meam, hoc dicit pro Reduc me: etenim 1× conspectu luo pro Ad te dirige viam meam, ut redeam ad te secundum Judaicam mentem, quasi in montem Sion adducente Domino: propter inimicos meos interim duplex mihi retributio erat: Reduc enim me, inquit, ita ut ab inimicis qui ceperunt me salvus fiam, et postquam dixit In justitia tua, hoc est secundum morem tuum judicandi, statim ostendit quomodo sit justum se ex inimicis salvari, modo suo rationem afferens. PSALMUS VI. VERS. 2. Confitetur Deo beatus David de suo peccato quod fecerat cum Bersabee dormiendo. Hæc autem dicit cum esset in adversitatibus quibus propter peccatum probabatur. Idem fortius dixit: hoc namque, Conturbala sunt ossa mea, magnitudinem contritionis et conturbationis ostendit: Εt anima mea turbata est valde, br

est, quae corpus meum contrivit, usque ad ipsam ράχθη σφόδρα, τουτέστι, Συντρίψασά μου τὸ σῶμα, animam penetravit conturbatio. διέδυ μέχρις αὐτῆς τῆς ψυχῆς ἡ ταραχή. PSALMUS VII. hoc VERS. 4. Si feci istud quod nunc patior, est, si inique egi: unde apertius addit dicens: Si est iniquitas in manibus meis, pro si inique agens inventus sum, si reddidi retribuentibus mibi mala: quod majus est secundo loco semper post minus ordinat: atqui non incipere injustitias, quod majus est quam inique agentes sustinere, secundo loco dicit. Στίχ. 8. - Εἰ ἐποίησα τοῦτο δ νῦν πάσχω, τους ἐστιν, Εἰ ἠδίκησα· ὅθεν φανερώτερον ἐπάγει λέγων· Εἰ ἔστιν ἀδικία ἐν χερσί μου, ἀντὶ τοῦ. Εἰ εὕρημαί τι ἄδικον ἐργασάμενος, εἰ ἀνταπέδωκα τοῖς ἀνταπο διδοῦσί μοι κακά· ἀεὶ τὸ μεῖζον δεύτερον τάττει τοῦ ἐλάττονος· μεῖζον τοίνυν ἂν τοῦ ἀδικοῦντες ὑποφέ ρειν, τὸ μὴ ἄρξαι ἀδικίας, δεύτερον λέγει. Στίχ. ζ'. — Οὐχ ὅτι αὐτὸς ὑψοῦται (οὐ γὰρ προσ δεῖται ὑψώσεως), ἀλλ' ὅτι ἐν ταῖς διανοίαις ἡμῶν τοι αύτη εγγίνεται ἔννοια περὶ αὐτοῦ, ἐπειδάν τι ποιήσῃ φοβερὸν σημείον· διὰ τοῦτο λέγει, Ἐν τοῖς πέρασι Vras. 7. - Non quod ipse exaltatur, non einm exaltatione indiget, sed quod in nostro cogitatu de ipso idea talis inest; cum aliquid terribile signum faciat: propterea dicit, In finibus inimicorum meorum; hoc est, uhione tua omnes inimicos circum- τῶν ἐχθρῶν μου, τουτέστι, Πάντας περιλαβὼν τῇ dans, notam fac magnitudinem tuam et fortitudinem: inde enim maxime celebrabatur, in omnes ultionem exercendo. VERS. 8. Cam in seipsum tempore Absalom divisum esset regnum, aliis Davidi, aliis Absalom adhærentibus, consequenter dixit, Insurgentibus in me judicia exercentibus secundum tuum mandatum; rursum autem congregabuntur (populi) in unum, debitas sibi reddeutes gratias: propter hoc enim excelsus videberis. VERS. 9. Nec innocentem nec justum se dicit, sed nihil mali egisse: porro quemadmodum, inquit, male cum illis non egi, malum vero ǹunc ab illis patior, ita me judica innocentem, gratis nec juste patientem. VERS. 10. — Loco consumetur, perficietur posuit Symmachus. Sive vanitas sive malum male viventes maneat, studiosi virtutis cultores, inquit, sibi bonum exitum parabunt, VERS. 17. Hæc mihi aperte atque de verbo ad verbum in Acbitophel impleta esse videntur. Etenim cum Chusai consilio e scopo suo dejectus fuisset, vir inter omnes præclarus, invidiam non potuit sustinere, futuri prævidendi peritus, Absalomque prodita esse negotia, seque nunquam e manibus Davidis liberandum esse prospiciens, in domo sua suspendio seipsum tradit, ac omnia quæ suis consiliis genuerat, colligens ac congregans eadem pravitate qua contra Davidem, in propria pernicie parturivil. Profundiorem, inquit, lacum aperuit, ex metaphora dolum alitudinemque consilii significans. VRAS. 18. Ego autem talem a Deo expertus providentiam, hoc beneficium in æternum cantabo, et narrabo justitiam judiciorum ejus. PSALMUS VIII. VERS. 3. — In hoc quoque Christum nobis prophetat beatus David. Ex inspiratione Spiritus, quomodo eum laudaturi sint in templo infantes, lactentes cæterique parvuli, prædicat: quidam dicunt, τιμωρίᾳ τοὺς ἐχθρούς, γνώριμον ἅπασιν τὸ ὑψηλόν σου καὶ τὸ ἰσχυρόν· τοῦτο γὰρ μάλιστα εγνωρίζεται ἐκ τοῦ πάντας τιμωρηθῆναι. Στίχ. η'. - Επειδή διηρέθη πρὸς ἑαυτὴν ἐπὶ τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ ἡ βασιλεία, τῶν μὲν τῷ Δαυίδ, τῶν δὲ τῷ ᾿Αβεσσαλώμ προσκειμένων, ἀκολούθως εἶπεν, ὅτι τῶν ἐπαναστάντων μοι δίκην δεδωκότων κατὰ τὸ πρόστα γμα τὸ σὸν, ἅπασα μὲν ἦν νῦν τοῖς λαοῖς ένουσα... παυθήσεται, συναχθήσονται δὲ πάλιν εἰς ἕν, τὰς καθ ηχούσας σοι εὐχαριστίας αποδιδόντες· διὰ γὰρ τοῦτο ὑψηλὸς δειχθήσῃ. Στίχ. θ'. — 'Ακακίαν δὲ οὔτε τὴν ἁπλότητα, ἀλλὰ τὸ μηδὲν ἐργάσασθαι κακὸν λέγει. Ωσπερ τοίνυν, φησὶν, ἐγὼ κακῶς μὲν αὐτοὺς οὐ διέθηκα, πάσχω δε νῦν ὑπ' ἐκείνων κακῶς· οὕτω μοι κρῖνον ἀδικουμένῳ μάτην, καὶ μὴ δικαίως πάσχοντι. Στίχ. ι'. — 'Αντὶ τοῦ συντελεσθήτω, απαρτισθή τω ὁ Σύμμαχος τέθεικεν· "H[ν] ματαία, φησίν, δει χθείη τῶν κακίᾳ συζώντων ή πονηρία, σπουδαιότεροι [οἱ] τῆς ἀρετῆς τρόφιμοι τὴν προκειμένην αὐτοῖς πορείαν ποιήσονται. Στίχ. ιζ. -- Ταῦτά μοι δοκεῖ ῥητῶς καὶ κατὰ λέξιν πεπληρώσθαι ἐπὶ τοῦ ᾿Αχιτόφελ. Κατὰ γὰρ τὴν τοῦ Χουσὶ συμβουλίαν ἐκπεσὼν αὐτὸς τοῦ σκοποῦ, ὡς ἂν παρευδοκιμηθείς, καὶ μὴ οιός τε φέρειν τον φθόνον, καὶ προορῶν, ἅτε δεινὸς ὢν καταστοχάζεσθαι τὸ μέλο λον, ὡς προδέδοται τὰ τοῦ ᾿Αβεσσαλώμ πράγματα, μέλλει τε ὅσον καὶ αὐτὸς οὔπω ὑπὸ τοῦ Δαυΐδ ἀπαλ λάττεσθαι, γενόμενος ἐν τῇ οἰκείᾳ αὐτοῦ ἀγχόνη δεν τὸν παραδίδωσιν, καὶ πάντα όσα τοῖς ἑαυτοῦ λογι σμοῖς ὠδίνησεν, συνάγων καὶ συλλαμβάνων ἐν τῇ ἐαν τοῦ πονηρία, ὥσπερ μετὰ πονηρίας κατὰ τοῦ Δαυΐδ, ταῦτα ἐπ' ὀλέθρῳ τῷ ἑαυτοῦ ἀπέτεκεν. Βαθυτέραν, φησὶν, ειργάσατο τὴν ἐπιβουλήν, ἐκ μεταφορᾶς τὸ δολερὸν καὶ βαθὺ τῆς βουλῆς παραστήσας. Στίχ. ιη'. - Ἐγὼ δὲ τοσαύτης παρὰ τοῦ Θεοῦ προνοίας τυχών, ὑμνήσω τὸν εὐεργέτην διηνεκώς, τῆς κρίσεως τὸ δίκαιον διηγούμενος. Στίχ. γ'. Καὶ ἐν τούτῳ τὰ κατὰ τὸν Χριστὸν ἡμῖν προφητεύει ὁ μακάριος Δαυΐδ· προαναφωνεῖ ἐκ[τ]ή[ς] τοῦ Πνεύματος ἐνεργεία[;], ὡς ἂν ὑμνήσωσιν αὐτὸν ἐν τῷ ἱερῷ οἱ παῖδες, οἵ τε [οί] ὑπομάζιοι καὶ οἱ ἔτερα

νήπιοι· φασί δέ τινες καὶ εἰς τὴν κοινὸν εἰρῆσθαι ἄν· et hæc est sententia communis, hominem interro θρωπον ἐν τῇ τῶν Σκηνοπηγίων ἑορτῇ τοῦτον [λελέχθη] τὸν ψαλμὸν ὑπὸ τοῦ μακαρίου Δαυΐδ, καθ᾽ ὅ ἡ τῶν καρπῶν συγκομιδὴ γίνεται· καὶ διὰ τοῦτο ἐπιγέγραΣται, Παρὰ τῶν ληνῶν. Στίχ. β'. - Μετὰ γὰρ τὴν διήγησιν τῶν σῶν θαυ μασίων, προσέσται μοι καὶ τὸ εὐφραίνεσθαι ἐπὶ σοι, ἀναμιμνησκομένῳ τῆς σῆς εὐεργεσίας. Στίχ. τ. -- Σύμμαχος, Έδρασε κρίσει τὸν θρό τον αὐτοῦ, τουτέστι, Βεβαίαν τὴν κρίσιν ταύτην ἐποιήσατο, καὶ μεταβολὴν τὰ ὑπ' αὐτοῦ κριθέντα οὔτε ἐπιδέχεται Στίχ. ι. — 'Αντὶ τοῦ. Καὶ γενήσεται καταφυγή· gatum fuisse in Scenopegiæ festo, hunc psalmum a Davide fuisse compositum pro tempore quo fruetuum fit collectio: ideo Pro torcularibus inscribitur. PSALMUS IX. VERS. 2.· Etenim post narrationem mirabilium tuorum, mihi beneticiorum tuorum reminiscenti lætari quoque superest. VERS. 5. Symmachus Judicio stabilivit thronum ejus, id est, Firmum hoc judicium fecit, mutationemque judicia illius non norunt. VERS. 10. Loco fiel refugium, hoc enim vult τοῦτο γὰρ ἡ ἀκολουθία βούλεται· ἐνήλλακται δὲ ὁ contextus, tempus mutatum est. Opportunum enim χρόνος. Εύκαιρος γὰρ ἡ βοήθεια, κατὰ τὸν τῆς θλί ψεως γινομένη καιρόν. Στίχ. ιδ'. - Κάνταῦθα πάλιν ὑπαλλαγή χρόνου, ἀντὶ τοῦ Ἠλέησεν γάρ, Ελέησον, φησίν· οὕτως καὶ Ακύλας φησίν· 'Εδωρήσατό μοι· Κύριος εἶδεν κα κουχίαν μου· τοῦτο δὲ καὶ ἡ ἀκολουθία βούλεται. Τούτο, φησίν, ἐστὶ τὸ τέλος τῶν ἀγαθῶν, ἡ τῆς φθο μᾶς ἀπαλλαγὴ, καὶ τοῦ θανάτου κατάλυσις, ἧς ἀπο λύοντες εἰς ἀεὶ τὰς τὰς εὐεργεσίας ὑμνήσωμεν. Στίχ. ι'. • Πύλας θανάτου τὸν κίνδυνον καλεῖ τὸν ἄγοντα ἐπὶ τὸν θάνατον. Σιὼν καλεῖ τὴν ἐπου ράνιον πόλιν, ὡς ὁ μακάριος Παῦλος ἐδίδαξεν· πύλας δὲ ἐκείνης τὰς ἀπανταχοῦ γῆς Ἐκκλησίας, δι' ὧν εἰς ἐκείνην εἰσίεσιν οι πιστεύοντες. Ενταῦθα τοίνυν, φησίν, ἀγαλλόμενοι καὶ χορεύοντες ἐπὶ ταῖς ἐλπίσιν τῆς ἀναστάσεως, τὸν τούτων πρόξενον ἀνυμνήσωμεν· καὶ ἐπειδὴ τῆς τοῦ θανάτου καταλύσεως εμνημόνευ σεν, εἰκότως ἐπήγαγεν. — Διὰ τὴν ὑπερβολὴν, φησίν, τῆς ὑπερηφανίας αὐτοῦ καὶ τοῦ θυμοῦ τοῦ κατὰ τῶν πενήτων, οὐκ ἐκζητεῖ τὸν Δεσπότην, οὐδὲ ναεῖ ὅτι ἀπαρέσχον αὐτῷ τὸ γινόμενον. — Εναλλαγή κάνταῦθα χρόνου, ἀντὶ τοῦ, Κατακυριεύει· τὸ γὰρ γενόμενον ὑπὸ τοῦ ἀδικοῦντος διηγεῖται, ἀντὶ τοῦ, διὰ τοῦτο πάντων κρατεῖ, καὶ πάντας ἀφειδῶς ἀδιτεί. Σαφέστερον δὲ Σύμμαχος εἶπεν· Πάντας τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ἐκφυσᾷ. — Σαφέστερον τοῦτο δ Σύμμαχος ἡρμήνευσεν· Οὐ περιτραπήσομαι εἰς γεγιὰν καὶ γενεάν, οὔτε ἔσομαι ἐν κακώσει· καὶ ταύτη κέχρηται τῇ θρασύτητι, καὶ ἡγεῖται μηδὲν δειτὸν ὑποστήσεσθαι, πάντα μετιών της κακίας τὰ εἴδη. Στίχ. ις'. - υἷς έμηχανήσαντο, φησί, καθ' ἡμῶν οἱ πολέμιοι, τούτοις ἐάλωσαν αὐτοί. Ἀντὶ τοῦ, Απερ ἐσπούδαζον καθ᾿ ἡμῶν, ταῦτα ἔπαθον. ΨΑΛΜ. ΕΒΡΑΙΚ. Στίχ. 8. - Έν τούτῳ γὰρ μάλιστα, φησί, Παρο ώξυνε τὸν Δεσπότην ὁ ἀσεβῆς, ἐν τῷ τολμήσαι ἐννοήσει περὶ αὐτοῦ ὅτι ἐκδίκησιν τῶν ἀδικουμένων οὐ ποιεῖται. Grammaticalem temporum enallagen sæpe adnotavit apud prophetas noster Theodorus, qui et in swa psalmorum explanatione, ut nunc et posthing fit, de cadem se lectores admonuisse narrat. Mai. est adjutorium quod tempore tribulationis advenit. VERS. 14. Deinde iterum mutatio temporis; loco enim misertus est, miserere dicit: sic el Aquila dicit donavit miki: Dominus vidit humilitatem meam: hoc enim vult quoque contextus. Illud, inquit, est summa bonorum, malorum remotio, liberatioque mortis a qua liberati in æternum tua beneficia cantabimus. VERS. 15.· Portas mortis periculum ad mortem ducens vocat. Sion vocat Jerusalem cœlestemı, sicut beatus Paulus docuit. Portas autem hujus orbis terrarum ecclesias, per quas in illam intrant credentes: ibi ergo, inquit, lætantes et exsultantes in spe resurrectionis, horum bonorum Domino cantabimus: cumque mortis liberationis ſuit recordatus, nos bene deduxit. Propter excessum, inquit (Psal. 11 ), superbis ejus atque iræ adversus pau peres, non quærit Dominum, nec putat displicere illi quod factum est. Hic quoque mutatio tein - puris, loco dominabitur: quod factum est enim ab iniquo dicitur, loco propter hoc omnium dominatur, et omnes juique persequitur. Clarius autem Symmachus dixit, Omnes hos suos inimicos exsuflaι. Illud apertius explanavit Symmachus, Non movebor in generationem et generationem, nec ero in malo (v.·6): hacque agit audacia, confiditque nihil terribile esse superventuruin, post omnes species malitiæ festinans. VERS. 16. lis, inquit, quæ machinati fuerant contra nos inimici nostri, iisdem ipsi capti sunt. Id est, Ea quæ contra nos comminiscebantur,´ipsi passi sunt. PSAL. HEBR. VERS. 4. Hic enim multum dicit exacerbavit Dominum impius, cum de ipso (Deo) fore ut nou ulciscatur iniqua agentes cogitare audet. Verba sequentia referenda videntur ad psal. x secundum Hebr., vers. 2, 5, 6. EDIT. Psal. Hebr. vers. 6. Ex Corderio.

VERS. 14. - Ηac verba sunt ex inversione: loco Hæc enim quoniam videns, vides legitur; eo quod sic vult textus llebraicus: cum enim de iniquis dixit: Dixit enim in corde suo: Non requiret, adduxit, Vides quoniam tu laborem et dolorem consideras, quasi volens ad Deum dicere iniquum usque eo venisse ut diceret, non tibi esse curam de iniquis, nec delicta requirere, cum eorum furorem ac malitiam videns, non cito ad ultionem exeas, sed consideras, id est, moraris, usquedum ex multitudine delictorum seipsos in tuas manus tradant, iniquitatum suarum numero in seipsos vindictam coucitante hoc dicit ex metaphora eorum qui usque ad unum vel secundum delictum non sistunt, sed quos multa delicta ad tribunalia ducunt, ubi iniquorum frequentia adest: vult autem Dei longanimitatem ostendere, VERS. 17. Desiderium hic pro prece posuit, quia quæ desideramus feri, in eorum postulatione instamus. PSALMUS XI. VERS. 3. Vana pro dolosa: communiter enim vana vocat omnia quæ non decent, sicut bona quæ ab agentibus recte fiunt.. Cum dolo, inquit, unusquisque loquitur ad proximum, sicque labiis utens in cor proximi mendacia immittit: illeque iterum similiter similia remittit, inde reliquum est ut illis viudictam minetur. VERS. 5. Dicunt scilicet, inquit, in potestate nostra esse quæ volumus loqui: quem enim dominum habemus qui timendus sit? Hoc autem dicit non quasi sic illis omnino loquentibus, sed ratione agendi ostendentibus omnia sic sine ullo Limnore facere, quasi nullus esset judex. VERS. 9. — Cum undique ab impiis circumdemur, nentiquam aliter liberari, nisi Deo adjuvante, possumus. PSALMUS XII. Στίχ. ιδ'.- Πρωθύστερόν έστι τὰ ῥήματα· ἀντὶ γὰρ τοῦ. Ὅτι βλέπεις, κεῖται, Βλέπεις· ὅτι τοῦτα δὲ ἀπὸ τῆς ἑρμηνείας γεγένηται τοῦ Εβραϊκοῦ· ἐπειδὴ γὰρ περὶ τῶν ἀδικούντων εἶπεν τὸ, Εἶπεν γὰρ ἐν καρδίᾳ αὐτ τοῦ, Οὐκ ἐκζητήσει, επήγαγεν τό, Βλέπεις, ὅτι σὺ πόνον καὶ θυμὸν κατανοεῖς, τοῦτο βουλόμενος ως πρὸς τὸν Θεὸν εἰπεῖν, ὅτι Προήχθη δὲ ἐκεῖνος ὁ ἄδικος ταῦτα λογίσασθαι, ὅτι μὴ μέλει σοι περὶ τῶν ἀδικου μένων, μηδὲ ἐκζητεῖς τὰ γινόμενα, ἐπειδὴ ὁρῶν αὐτ τῶν τὴν ὀργὴν καὶ τὴν πονηρίαν, οὐκ εὐθὺς ἐξέρχε τοῖς γινομένοις, ἀλλὰ κατανοεῖς, τουτέστι μένεις, ἕως ἂν ἐκ τοῦ πλήθους τῶν ἰδίων κακῶν ἑαυτοὺς ἐκεῖνοι ταῖς σαῖς παραδῶσιν χερσὶν, τὸ πλῆθος τῆς οἰκείας ἀδικίας ἐπισπασάμενοι καθ' ἑαυτῶν τὴν ετο μωρίαν· τοῦτο δὲ λέγει ἐκ μεταφορᾶς τῶν μέχρις μὲν ἑνὸς καὶ δευτέρου κακοῦ μὴ ἱσταμένων, τὸ δὲ πλῆθος τῶν γινομένων ἑαυτοὺς ἀγόντων εἰς τὰ δικαστήρια τὸ τῶν ἀδικουμένων πλῆθος· βούλεται δὲ δεῖξαι τοῦ Θεοῦ τὴν μακροθυμίαν. Στίχ. ιζ'. — Επιθυμίαν ἐνταῦθα ἀντὶ τοῦ, τὴν προσευχὴν, λέγει· ἐπειδὴ ἅπερ ποθοῦμεν γίγνεσθαι, ταῦτα καὶ εὔχεσθαι φιλοῦμεν. ΨΑΛΜΟΣ ΙΔ'. Στίχ. γ'. -- Μάταια ἀντὶ τοῦ, δολερά· κοινῶς δὲ μάταια οἶδεν ἅπαντα καλεῖν τὰ ἄτοπα, ὡς εἰκχῆ παρὰ τῶν πραττόντων γινόμενα. - Μετὰ δόλου, φησὶν, ἀλλήλοις προσδιαλέγονται, καὶ οὕτως τοῖς χείλεσι χρώμενος εἰς τὴν τοῦ πέλας καρδίαν τὰ ψευδή παραπέμπει· κἀκεῖνος πάλιν ὁμοίως ἀντιπέμπει τὰ Ο ὅμοια· ἐντεῦθεν λοιπὸν αὐτοῖς ἀπειλεῖ τιμωρίαν. VERS. 2. In solitudine sua bene mentem ad Deum elevabat, atque in animo contrito tremenda ejus judicia meditabatur: Num mili propitius fuit Deus? Num ira ejus quievit? Iratusne est adhuc? aliaque hujusmodi. Sic ergo loquitur: Usquequo hæc meditabor, et ponam consilia? Donec avertis faciem, inquit, id est, irasceris contra me, necesse est post hæc cogitare, hæcque meditari. Loco hujus Syinmachus dixit: Curam in corde meo quotidie. Ilaec autem scripsit (Psalmist.) ad nostram admonitionem, quomodo pœnitere oporteat peccatorum docens his verbis, quibus ut medicinis utendum est. VERS. 3. Deo propter peccatum pati consentiente, fortes interim erant inimici adversus illum, Στίχ. ε'. - Λέγουσιν γάρ, φησιν, ὅτι ἐπ' ἐξουσίας ἡμῶν ἐστιν & βουλόμεθα φθέγγεσθαι· τίνα γὰρ ἔχομεν δεσπότην, ὃν καὶ δεῖσαι δεῖ; τοῦτο δὲ [οὐχ] ὡς πάντως λεγόντων ἐκείνων φησὶν, ἀλλ' ὡς τῷ πράγματι δεικνύντων τὸ οὕτως ἀδεῶς ἅπαντα πράττειν, ὡς οὐκ ὄντος κριτοῦ. Στίχ. θ'. Ἐπειδὴ τοὺς ὑπὸ τῶν ἀσεβῶν κυκλω θέντας οὐκ ἔνεστιν ἑτέρως τὴν τούτων ἀπαλλαγήν εὕρασθαι μὴ τῷ Θεῷ βοηθῷ χρώμενο[υ]ς. ΨΑΛΜΟΣ ΙΒ'. Στιχ. β'.— Εἰκὸς ἦν αὐτοῦ τούτου μόνον φροντίζοντα τοῦτον Θεὸν ἔχει[ν], καὶ κατηλλαγμένον ἑκάστοτε διαλογίζεσθαι φοβούμενον ἐν τῇ ψυχῇ· "Δρα κατήλλακται μοι ὁ Θεός; ἆρα πέπαυται τῆς κατ' ἐμοῦ ὀργῆς, ἡ ὀργίζεται ἔτι; καὶ ὅσα τοιαῦτα. Τοῦτο οὖν φησιν· Εως πότε τὰ τοιαῦτα ἐνθυμηθήσωμαι, καὶ βα λεύσωμαι; Μέχρι ἀποστρέφῃς τὸ πρόσωπον, φησίν, τουτέστιν ὀργίζῃ κατ' ἐμοῦ, ἀνάγκη με ταῦτα ὑπο πτεύειν καὶ ταῦτα λογίζεσθαι· ἀνθ' οὗ Σύμμαχος έφτ Μέριμναν ἐν τῇ καρδίᾳ μου καθ' ἡμέραν· ταῦτα δὲ ἐγράφη πρὸς νουθεσίαν ἡμῶν, πῶς δεῖ μετανοεῖν ἐφ' ἁμαρτήμασιν ἐκδιδάσκοντα τοῖς παροῦσι ρήμασιν, οἷα δὲ φαρμάκοις χρωμένους. Στίχ. γ. - Τοῦ Θεοῦ πάσχειν συγκεχωρηκότος διὰ τὴν ἁμαρτίαν, ἰσχυροί μὲν ἦσαν οἱ πολέμιοι κατ' Mai ibid. p. 392.

αὐτοῦ· πάντες δὲ μετὰ πολλῆς τῆς ἀδείας τὰ δοκοῦντα omnesque cum omni fiducia, quæ sibi placebant διατιθέασαν· ἦσαν δὲ τότε οἱ περὶ τὸν ᾿Αβεσσαλώμ instituebant. Erant autem ex partibus Absalom qui πολεμοῦντες αὐτόν· τοῦτο οὖν φησιν· Μέχρι πότε adversus illum præliabantur; ideo dicit: Usquequo οἱ ἐχθροὶ ὑψηλοὶ κατ' ἐμοῦ ἔσονται; inimici exallabuntur contra me? ΨΑΛΜΟΣ ΙΓ. Στίχ. ς'. - Πτωχοῦ τοῦ Ἐζεκίου ἐνταῦθα λέγει, διὰ τὸ ὀλίγους ἔχειν τοὺς ὑπ᾽ αὐτόν. Βουλὴν δὲ ἦν συνεβούλευσεν τοῖς Ἰουδαίοις, λέγων καταφρονεῖν μὲν ἐκεῖνον, πεποιθέναι δὲ ἐπὶ τὸν Δεσπότην· ὑμεῖς μὲν, φησὶν, ἐγελᾶτε τὴν βουλὴν αὐτοῦ, ὁ δὲ Κύριος ἐλπὶς αὐτοῦ ἐστιν. PSALMUS XIII. VERS. 6. Hæc dicit de Ezechia, inope causa paucorum sibi subditorum. Consilium quod dederat Judais dicens illum (Sennacherib) spernere, seinsum vero in Domino confdere. Vos autem, inquit, consilio ejus gaudete; quoniam Dominus spes ejus est. · Cum etiam hostias in montem Sion deferre sacrificiaque omnemque cultum perficere ex lege deberent, de præsentia Dei hic sedente poterant etiam gloriari: propterea dicit: Quis dabil ex Sion salutare Israel? id est, Quis ex monte Sion præbebit salutem auxiliumque nobis? ut ex relicentia respondeat, Deus; quasi ex jure significaus nullum alium esse in hoc monte ad salvandum ex periculis nisi solum Deum. Στίχ. 5. VERS. 7. Ἐπειδὴ καὶ τὰς θυσίας ἐν τῷ ὄρει Σιὼν ἀναφέρειν προστεταγμένοι ἦσαν, καὶ τὰς προσ φορὰς καὶ πᾶσαν αὐτῶν τὴν λατρείαν ἐκεῖ ἐπιτελεῖν ήταν νενομοθετημένοι, εἶχόν τε δόξαν ὡς ἐκεῖ καὶ τοῦ Θεοῦ τυγχάνοντος· διὰ τοῦτό φησιν, Τίς δώσει ἐκ Σιὼν τὸ σωτήριον τοῦ Ἰσραήλ; τουτέστιν, Τίς ἀπὸ τοῦ Σιὼν ὅρους παρέξει την σωτηρίαν καὶ τὴν βοήθειαν ἡμῖν; ἵν' εἴπῃ, Ὁ Θεὸς, κατὰ ἀποσιώπησιν, ὡς ὁμολογούμενον σημήνας τὸ μηδὲν ἕτερον εἶναι ἐν τῷ Σιών τον σώζειν ἀπὸ κινδύνων, ἢ Θεὸν μόνον. ΨΑΛΜΟΣ ΙΕ'. Στίχ. α'. - Ομοιός ἐστι τῷ ἐννάτῳ κατὰ τὴν ὑπόθεσιν. Κανταῦθα γὰρ εὐχαριστεῖ ὑπὲρ τῆς τῶν περιοίκων ἀναιρέσεως τιμωρηθέντων ὑπὸ Θεοῦ, ὁ δὴ καὶ γέγονεν ἐπ' αὐτοῦ. Πολλοὺς γὰρ καὶ μικροῦ πάντες τους περιοίκους ἐτιμωρήσατο διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ συμμαχίας. "Απαντα- μέντοι τὰ τοῦ ψαλμοῦ ὡς ἐκ προσώπου τοῦ λαοῦ φησιν. Ἐπειδὴ γὰρ ἐκεῖνο[υ] ἦν κέρδος ἡ τῶν ἐχθρῶν ἀναίρεσις, ἐκείνους διδάσκει ὅπως αὐτοὺς προσήκει, καὶ τίσιν κεχρημένους τοῖς βήμασιν, εὐχαριστεῖν τῷ Θεῷ ὑπὲρ τῆς τῶν πολεμίων ἀναιρέσεως. & PSALMUS XV. VERS. 1. Hic psalmus nono similis est, quantum ad argumentum. Nam etiam hic gratias agit, propter eversionem hostium finitimorum, a Deo punitorum; quod etiam ipsi contigit. Plurimos enim, et fere omnes vicinos ultus est, opitulante Deo. Porro omnia quæ in psalmo continentur, sub populi persona loquitur. Quandoquidem enim eversionem inimicorum sibi lucro apponebant, docet eos quomodo ipsos deceat, et quibus verbis ob hostium eversionem Deo gratias agere. Στίχ. 5. VERS. 6. Επειδή σχοινίοις ἀεὶ μετρείσθαι πέφυκεν ἡ γῆ· ὥσπερ δὲ ἕκαστον ἔθνος ἰδίαν εἶχε γῆν Εν κατῴκει, οὕτω καὶ τῷ λαῷ τῶν Ἰσραηλιτῶν, ὥσπερ ἰδίαν τινὰ γῆν ἀπεκλήρωσεν τὴν τῆς ἐπαγγελίας· τούτο βούλεται λέγειν, ὅτι Ωσπερ κατὰ διαμέτρησιν Επληρώθη μοι τὸ ἄριστον μέρος τῆς γῆς· τὸ γὰρ, Επεσεν, ἀντὶ τοῦ, Ἐκληρώθη, ἐκ μεταφορᾶς τῶν αέρων, ὡς καὶ ἐν ταῖς Πράξεσί φησιν· Καὶ ἔπεσεν ὁ κλῆρος ἐπὶ Ματθίαν. Στίχ. 5.- Οὐκοῦν εὐχαριστήσω σοι ὑπὲρ ἁπάντων, ὅτι οὐ μόνον γῆν μοι δέδωκας ἐξαίρετον εἰς κτῆσιν, ἀλλ' ὅτι καὶ σύνεσιν παρέσχες καὶ σοφίαν τοῦ πράττειν & δὴ [ἐ]νομοθετήσας περὶ τὴν τῶν πρακτέων καὶ τῶν μὴ τοιούτων. Στίχ. η'. - Διά τοῦτο ποῖον; Ἐπειδὴ Προωρώμην Κύριον ἐνώπιόν μου διαπαντός, καὶ οὐκ ἀπεσφά λην, φησὶν, τῶν ἐλπίδων· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ ἀεὶ τὴν παρὰ στην προσεδεχόμην βοήθειαν, έτυχον ὧν ἐξῄτουν, καὶ ἐν εὐφροσύνῃ κατέστην πολλῇ. Στίχ. τ. Κανταῦθα πάλιν ἀπὸ τῆς ψυχῆς τὸ ὅλον καλεῖ· Απολαύσω δὲ τούτων, φησίν, ἐπειδή με αὐτὸς Iterum ex Corderio. Cum funibus semper terram metiri soleant, quemadmodum unaquæque gens habebat quam terram habitabat, ita quoque hoc vult pupulo Israeliico dicere: quemadmodum propriam quamdam terram ex promissione obtinuerat, mihi sicut ex mensura optima pars terra cecidit. Cecidit ponitur pro sortitus sum, ex metaphora sortium, quemadmodum etiam in Actibus dicitur: Et cecidit sors super Matthiam. (Act. 1, 26.) VERS. 2. - Ideo gratias ago tibi propter omnia, eo quod non solum mihi terram egregiam dedisti in possessionem, sed etiam quod prudentiam sapientiamque concessisti ad facienda quæ præcepisti de his, scilicet, quæ agenda sunt ac de his que non agenda. VERS. 8. - Propter hoc quodnam (offeram)? Cum providerem Dominum in conspectu meo semper, nec, inquit, a spe frustrarer; sed cum semper a te adjutorium acciperem, quæ postulabam mihi obvenerunt, atque in magna lætitia constitutus sum. VERS. 10. — Ibi animam omnem personam vocat. llis omnibus fruar, inquit, cum custodiens Mai ibid. p. 393.

ero me in periculis perire non sinas, nec me illis φυλάττων οὐκ ἐᾷς ἐναπολέσθαι τοῖς κινδύνοις, οὐδὲ corrumpendum trades; sanctumque vocans populum (Israeliticum) ad discernendum ab aliis ob Dei cognitionem. VERS. 11. - Ex vultu tuo, id est, Ex tua manifestatione atque adjutorio adimpleor lætitia. — Animadvertendum est autem quoque his verbis finis psalmi beatum apostolum Petrum in Actibus (11, 25) ut de Domino dictis usum fuisse. Porro sciendum est eodem sensu hæc verba tunc a beato Petro adhibita fuisse, cum tunc ad convincendum dixerit. Proprie autem, et juxta verum sensum verborum, dico eventum habere in Domino, de quo quoque in testimonium usus est, quasi rerum eventu de illo evidentius testimonium praebente PSALMUS XVI. VERS. 6. Mutatio temporis facta est, loco Extuli quoniam exaudis me, quoniam exaudisti me. VERS. 8. Il est resistentibus adjutorio tuo; cum enim dixerit, Qui salvos facis sperantes in le · (v. 7 ); sperantibus autem in eo succurrit atqne auxiliatur, resistentes vero sperantibus auxilio suo bonos dixit. Dominus susceptor, quoniam adjuvat me, nec sinit me perverti. Illud enim: dextris est mihi, ne commovear, idem est atque, auxiliatur mihi; a dextra scilicet et potiori parte auxilium vocans. VERS, 10. Sic, inquit, delicati sunt, ita ut ne ullius turbent mollitiem cavent, conclusum enim hunc adipem in magna securitate constituerunt. Dicit concluserunt pro prosperitatem suam in magna securitate habent, ita ut nullus casus illis timendus sit, ne dicatur vitæ felicitatem perdidisse. VERS. 11. — Ad hoc respiciunt, atque ad hoc totis viribus tendunt, ut me ex terra hæreditatis, id est, ex terra promissionis depellant. ' — Qui quondam, inquit, me heatumpreclicabant, nunc persequuntur et circumdant ut e medio tollant. Sic enim et Symmachus ait, Beatum me prædicantes, confestim circumdederunt me. Projicientes vero hic vocavit eos qui beatum prædicabant, quia non sincera mente prius beatum dixerant; sed ut ejicerent, et a decenti via diverterent, ad imposturam usi sunt vocabulis beatitudinis. VERS. 19. Exspectant me, ut perdant, more flac ultima verba erronea sunt. Vid. S. S. Curs. compl. 1. XV, col. 55. EDIT. PATR. Ex Corderio. παραδώσεις με διαφθαρήναι ὑπ' αὐτῶν· ὅσιον κάν ταῦθα τὸν λαὸν καλῶν, πρὸς ἀντιδιαστολὴν ἐκείνων, ὡς ἔχοντα τοῦ Θεοῦ τὴν γνῶσιν. Στίχ. ια'. - Αντὶ τοῦ, Εκ προσώπου σου, τους ἐστι, Ἐκ τῆς ἐπιφανείας σου καὶ τῆς παρὰ σοῦ βοη θείας πληροῦμαι εὐφροσύνης. — Επισημαντέον δ κανταῦθα ὅτι τοῖς τελευταίοις τοῦ ψαλμοῦ ὁ μακάριος ἀπόστολος Πέτρος ἐν ταῖς Πράξεσι ὡς περὶ τοῦ Κυρίου εἰρημένοις ἐχρήσατο. Ιστέον τοίνυν ὅτι κάνω ταῦθα κατὰ τὴν αὐτὴν ἔννοιαν ἐξείληπται τῷ μακαρίῳ Αποστόλῳ· ἐπειδὴ ἐνταῦθα μὲν προτρεπτικώτερον εἴρηται· κυρίως δὲ καὶ κατὰ τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν, τὴν πρὸς τὰ ῥητὰ λέγω, τὴν ἔκβασιν ἔχει ἐπὶ τοῦ Κυρίου, ἐφ' οὗ καὶ τῇ μαρτυρίᾳ ἐχρήσατο· ὡς τῆς τῶν προγμάτων εκβάσεως ἐπ' αὐτοῦ κυριωτέραν τὴν μαρτυ ρίαν ἀποφαινούσης. Στίχ. 5. - Εναλλαγή χρόνου γεγένηται, ἀντὶ τοῦ, Αρον τοῦ Ὅτι ἐπακούεις μοι, Οτι ἐπήκουσάς μου. Στίχ. η'. - Τουτέστιν, Ανθεστηκότων τῇ βοηθεία σου· ἐπειδὴ γὰρ εἶπεν, Ο σώζων τοὺς ἐλπίζοντας ἐπὶ σοί· τοῖς δὲ ἐλπίζουσιν ἐπ' αὐτῷ αὐτὸς ἐπαμύ νει καὶ βοηθεῖ· τοὺς ἀνθεστηκότας τοῖς ἐλπίζουσιν ἐπ' αὐτὸν τῇ αὐτοῦ βοηθείᾳ καλοὺς ἔφησεν. Κύριος ὁ προσδεχόμενος, ὅτι βοηθεῖ, καὶ οὐκ ἐξ περιτραπῆναι. Τὸ γὰρ, Εκ δεξιῶν μου ἐστιν, Ira μὴ σαλευθῶ, ἀντὶ τοῦ; Βοηθεῖ μοι, ἀπὸ τοῦ δεξιού καὶ τοῦ κρείττονος τὴν βοήθειαν καλέσας. Στίχ. ι'.— Οὕτω, φησὶν, εἰσὶν εὐπαθεῖς, ὡς μὴ διαδῦναι αὐτῶν τὸν λιπασμόν· ἐπειδὴ γὰρ τὸ συγκεκλει σμένον ἐν ἀσφαλείς πλείστη καθέστηκεν, τοῦτο λέγει τὸ, Συνέκλεισαν, ἀντὶ τοῦ, Τὴν εὐθηνίαν αὐτῶν ἐν πλείστῃ ἔχουσιν ἀσφαλείᾳ, ὡς μηδὲ προσδοκᾷν αὐτῶν διαπεσεῖν, ἵν' εἴπῃ ὅτι οὐκ ἀπέβαλον τοῦ βίου τὴν εὐπραγίαν. Στίχ. κα'. - Πρὸς τοῦτο ἀφορῶσιν, καὶ πρὸς τοῦτο έχουσι πᾶσαν τὴν σπουδήν, ὥστε ἐμὲ τῆς γῆς ἐκδαλεῖν τῆς κληρονομίας, τουτέστιν τῆς γῆς τῆς ἐπαγ γελίας. Οι ποτέ, φησί, μακαρίζοντες, νῦν κατα διώκουσι καὶ περικυκλοῦσιν, ὥστε ἀνελεῖν. Ούτως γὰρ λέγει καὶ Σύμμαχος, Μακαρίζοντες παραχρήμα περιεκύκλωσάν με. Εκβάλλοντας δὲ τοὺς μακα ρίζοντας ἐνταῦθα ἐκάλεσεν, ἐπειδὴ μὴ γνησία τη διανοίᾳ τὸν μακαρισμὸν ἐποιοῦντο τὸ πρότερον· ὥστε δὲ ἐκβαλεῖν καὶ ἐκτρέψαι τῆς προσηκούσης οδού, απάτης ἕνεκεν τοῖς τοῦ μακαρισμοῦ βήμασιν ἐκέ χρηντο. Στίχ. ιβ'. - Περιμένουσί με, ὥστε ἀνελεῖν, δίκην Mai ibid. 14) Ex Cerderio.

λέοντος θήραν προσδοκώντος. 'Αντὶ δὲ, Περιμένουσιν, leonis praedam exspectantis. Pro exspectant autem, εἶπεν τό, Υπέλαβον. Ἐπειδὴ οἱ ὑπολαμβάνοντες, ἔσεσθαί τι προδοκῶσι. Τουτέστι, Ταύτην ἔχουσι περὶ ἐμοῦ τὴν ὑπόληψιν, ὅτι λήψονται ὥσπερ τινὰ θῆρα. Οὕτω καὶ τὸ Ὑπελάβομεν, ὁ Θεὸς, τὸ ἔλεός σου, τουτέστι, Περιεμείναμεν καὶ προσεδοκήσαμεν ἔσεσθαί σου ἐν ἡμῖν τὴν φιλανθρωπίαν. Στίχ. ιγ'. -Τινές, Ρομφαία σου, ἀναγινώσκου αν, ἐπὶ τῆς δυτικῆς πτώσεως λέγοντες· ἔστι δὲ οὐχ οὔ τως, ἀλλὰ, Ρομφαίας σου, τῇ γενικῇ πτώσει λεγόμενον ούτως γὰρ᾽ Ακύλας εἶπε, Μαχαίρας σου. Ο δὲ βούλεται εἰπεῖν, τοιοῦτόν ἐστιν· Ῥῦσαι τὴν ψυχήν μου, τουτέστιν ἐμὲ, ἀπὸ τούτων τῶν ἀσεβῶν, καὶ ἀπὸ τῆς ῥομφαίας τῶν ἐχθρῶν τῆς χειρός σου ρομφαίαν γὰρ καλεῖ τὴν κατ' αὐτοῦ γινομένην ὑπ' αὐτῶν μηχανήν, πάσης μαχαίρας κατ' αὐτοῦ τμητικωτέραν τὴν ἐπιβουλὴν ἐργαζομένην· ἐχθροὺς δὲ τῆς χειρὸς τοῦ Θεοῦ παλεῖ τοὺς ἐχθροὺς τοὺς αὐτοῦ· ἐπειδὴ τὸν ὑπ' αὐτοῦ χρισθέντα εἰς βασιλέα ἑλεῖν ἐσπουδακότες, αὐτῷ δῆλος ἦταν ἐχθραίνοντες τῷ Θεῷ, καὶ τοῖς ὑπ' αὐτοῦ γενομένοις ἀνθίστασθαι ἐσπουδακότες. Στίχ. 1. - Τὸ μὲν οὖν, Ἀπολύων ἀπὸ τῆς γῆς, εἶπε πρὸς τὸν Θεὸν, ὡς ἂν αὐτοῦ τὴν τοῦ θανάτου ἀπόφασιν κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἐξενέγκαντος· ν εἴπη, ὅτι Σὺ ὁ πάντας ἀποθνήσκειν ποιῶν· τὸ, Διαμέμισον, ἀντὶ τοῦ, Διασκόρπισον, ἀπὸ τοῦ τὸ σκορπι ζόμενον πάντως τῇδε κἀκεῖσε μερίζεσθαι· τὸ δὲ, Τῶν χειρυμμένων, ἀντὶ τοῦ, Τῶν τιμωριῶν σου ὧν ἔχεις ἐν ἀποκρύψω, ας, ὅτε θέλεις, ἐκφέρης, τιμωρούμενος η ἀπροσδοκήτως τοὺς ἀνθρώπους, καὶ ὡς οὐκ ἴσασιν. Στίχ. κ'. Τουτέστιν, Ἐκεῖνοι μέν τοι τοιαῦτα διαπραξάμενοι, ταύτης δίκαιοι τιμωρίας ἀπολαῦσαι· Ἐγὼ δὲ μετὰ δικαιοσύνης σοι φανεὶς, τουτέστιν οὐδὲν ἄδικον εἰς αὐτοὺς διαπραξάμενος, πληρωθήσομες τῆς σῆς βοηθείας, καὶ ἀπολαύσω τῆς δόξης σου παρά σου. ΨΑΛΜΟΣ ΙΖ'. Στίχ. 5. - Το δε, Προέφθασαν με, τοιοῦτόν τι λέγειν βούλεται· Τοσαῦται, φησὶν, καὶ τοιαῦται κατ' ἐμοῦ τῶν ἐχθρῶν ἐπιβουλαὶ γεγόνασιν, ώς προ[σ]φθά και μου καὶ τὸν λογισμὸν, καὶ μηδὲ καιρὸν ἐνδοῦναι μου καὶ κατανόησιν καὶ πρὸς τὸ ἀφιδεῖν τίνι δὲ[?] τράπη την φυγὴν τὴν ἐξ αὐτῶν πορίσασθαι. Στίχ. τ· -Ιν' εἴπῃ, ὅτι τοῦ Θεοῦ ἀκούσαντος,. καὶ συγκινηθέντος εἰς ὀργήν, πρῶτον μὲν ἅπαντα ἐσαλεύετο, γή τε καὶ ὄρη. Εἶτα ἐδείχθη καπνὸς τῆς Εργῆς αὐτοῦ τὸ προοίμιον, καὶ μετὰ τοῦτο πῦρ ἀνήφθη, τουτέστι φανερῶς ὀργιζόμενος ἐδείχθη, διὰ τῆς κατὰ τῶν ἐχθρῶν τιμωρίας. Εἶτα βουλόμενος καὶ τῆς τιμωρίας τὴν ἐπίτασιν εἰπεῖν, τῇ ἀκολουθα τῆς οἰκείας χρησάμενος σωματοποιήσεως, ἐπήγαγεν 'Ανέβη καπνός. Στίχ. θ. - Πυρός γὰρ ἐπὶ πολύ γενομένου, Mai ibid. Theodorus cum LXX legit απολύων, disperdens, μὲν ἀπὸ ὀλίγων, a paucis, quod est Vulgata lectio. dixit susceperunt. Quoniam qui suscipiumt, alquid futurum exspectant. id est, Talem de me oplnionem habent, ut me veluti feram, quamdam venentur et capiant. Simile est et illud: Suscepimus, Domine, misericordiam tuam (Psal. XLVII, 10), bee est, Exspectavimus. futuram in nobis. humanitatem tuam. VERS. 13. Quidam ῥομφαίᾳ (cumframea tua) legunt dativo casu. Non autem est ita, sed ρομφαίας (α framea (ua) genitivo casu legendum est; sic enim dixit Aquila μαχαίρας (a gladio two.). Quod dicere vult, hoc est: Eripe animam meam, id est meipsum, ab his impiis, atque a framea inimicorum manus tuæ. Frameam autem voeat omnis generis arma ab illis inventa quibus illi insidias periculosiores parabant. Inimicos vero manus. Dei vocat inimicos ipsius, cum quem unxerat in- regem depellere studerent. Manifeste oderant Deum, factis ab ipso obsistere studentes. VERS. 14. De terra ergo disperdens, ad Deum dixit tanquam decretum mortis contra homines exserentem, ut dicatur morti solus imperare. Divide pro disperge, unde dispersum omnino undi- · Absconditis autem pro ulque dividendum est. tionibus quas absconditas tenes, quasque cum volueris exseris. ad hos homines imparatos atque inscios ulciscendos.. VERS. 15. - 1 est, illi qui talia fecerunt, tali ultione ut fruantur digni sunt. Ego autem in justitia coram te apparens, id est, Postquam nibil iniqui egero erga illos, adimplebor adjutorio tuo, gloriaque tua apud te fruar. PSALMUS XVII. VERS. 6. Preoccupaverunt me quidquam bujusmodi dicer wull: Tot et taals contra me inimicorum insidiæ factæ sunt, ut præoccupetur etiam ratio mea, nec detur tempus neque intelligentia ad modum inquirendum ex manibus eorum evadendi. VERS. 8. Ac si dicat: Cum Deus audivisset, et ad iram concitatus esset, primum quidem omnia commota sunt, tam terra, quam montes. Deinde apparuit initio fumus iræ ejus, et postmodum ignis accensus fuit; id est, palam iratus apparuit, propter supplicium quod inimicis irrogebat. Denique gabat. Denique cum et supplicii gravitatem explicare vellet, in obvia metaphora a rebus corporeis desumpta pergens, subjunxit, Ascendit fumus. VERS. 9. EDIT. Cum enim ignis plurimus factus Ex Corderio. Mai ibid.

sit, carbones multos feri contigit: omnibus his άνθρακας ἐπὶ πολὺ γενέσθαι συμβαίνει· δι' ὅλων βου dicere volens, simul orantes exaudivisse, commotum fuisse contra inimicos, statimque omnia perturbari. Ira autem ejus ex parte effectibus quibusdam patefacta est, nunc vero hostes ulcisci capit: augetur ira ac vehementius illos castigat. Deinde perseverans, illos omnino delet: tunc enim carbones consumendi mos est, cum ignis, valde auctus, ligna subjecta incendit. η VERS. 10. Sed cum ex sacris verbis, quæ proferenda sunt, fore ut quidquam indecens aut humile videatur prævideat, iterum sermonem extollit, dicens: Descendit de cœlo, et habebat caliginem sub pedibus ejus. Porro cum nobis humilior visa fuisset hæc præsentia, addidit (ν. 11): Ascendit super cherubim, ostendens illum tanquam regem super curru sedentem, cumque majestate apparentem. Deinde, contextu resumpto, rursus illud dixit: Et posuit tenebras latibulum suum (v. 12), et, quod consequens est, caligo sub pedibus ejus. At cum plura de tenebris dixerit, scilicet quæ sunt sub pedibus ejus illosque abscondunt, quodpiam indecens ex eloquio sacro provenire videbatur, cum asseritur circuitum tenebrosum ejus esse ipsius tabernaculum; sed primo, tenebra, inquit, dum ipse latet, adversus inimicos proficiuntur, ipseque interim a nemine videtur. Alias hoe tabernaculum ejus circa eum erat, ita ut dicatur lux, sicut beatus Paulus de ipso dicit (J Tim. vi, 16), Lucem habitans inaccessibilem. In eumdem autem sensum hæc duo recidunt; quemadmodum enim dicitur lucem habitare, ita tabernaculum Dei proprie dicitur lux; tenebrosa aqua in nubibus aeris, in circuitu ejus tabernaculum ejus, rursumque quod præcedentia sequitur, Et fuerunt tenebra latibulum ejus. Addidit: Tenebrosa aqua in nubibus aeris. Consequuntur ergo caligo et tenebra; nam omnia, inquit, consentanea sunt ex parte Dei iram annuntiantis; aer enim condensatus obscuritatem generat, idemque evenit de aqua in nubibus aere condensato obumbratis. ληθεὶς εἰπεῖν, ὅτι ἅμα τε ήκουσεν εὐξαμένου, καὶ ἐκινήθη κατὰ τῶν ἐχθρῶν· καὶ εὐθὺς μὲν ἅπαντα ἐσαλεύετο· ὑπεφαίνετο δὲ αὐτοῦ κατὰ μέρος καὶ διὰ πραγμάτων ἡ ὀργὴ, νῦν μὲν ἀρχομένου τιμωρεῖσθαι τοὺς πολεμίους, προϊόντος δὲ καὶ σφοδρότερον αὐτοὺς κολάζοντος· εἶτα τῆς παραμονῆς καὶ παντελῶς αὐτοὺς ἀφανίζοντος· τότε γὰρ ἔθος ἐστὶν ἀποτελεῖσθαι τοὺς ἄνθρακας, ἐπειδὰν τὸ πῦρ ἐπὶ πλεῖον γινόμενον τὰς ὑποκειμένας ύλας καταφλέξῃ τῶν ξύλων. Στίχ. ι'. Αλλ' ὅταν ἀπὸ τοῦ σχηματισμοῦ εἴδῃ τινὰ ἀπρέπειαν ὑπερφαινομένην, ή ταπεινότητα τη παρενθέσει τῶν ἐν μέσῳ, πάλιν αὔξει τὸν λόγον, οἷον εἶπεν, ὅτι Κατέβη ἐκ τῶν οὐρανῶν, καὶ εἶχεν γνόφον ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ. Ἐπειδὴ τοίνυν ταπεινή τις εν τεῦθεν ὑπεφαίνετο ή παρουσία, παρέθηκεν τό, Επέβη ἐπὶ χερουβίμ, δεικνὺς αὐτὸν ὡς βασιλέα ὑφ' άρματος ὀχούμενον, καὶ οὕτω παραγινόμενον· εἶτα τῆς ἀκο λουθίας λαβόμενος πάλιν εἶπεν το, Καὶ ἔθετο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, ἀκόλουθον ἐν τῷ, καὶ γνόφος ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ· ἀλλ' ἐπειδὴ πολὺν περὶ τοῦ σκότους ἐποιήσατο τὸν λόγον, ὡς ὄντος ὑπὸ τοὺς πο δας αὐτοῦ, καὶ ἀποκρύπτοντος αὐτοὺς, ἐδόκει δέ τις ἀπρέπεια ἐγγίνεσθαι τῷ σχηματισμῷ· ἀσφαλιζόμενος τὸ ὑποπίπτον κύκλῳ αὐτοῦ, φησίν· Η σκηνὴ αὐτοῦ. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν σκότος, φησίν, κατὰ τῶν ἐχθρῶν προβέβλητο, ἀποκρύπτον αὐτὸν, καὶ οὐδὲ ὁρᾶσθαι τοῖς ἐναντίοις ποιοῦν· περὶ αὐτὸν δὲ ἡ σκηνὴ αὐτοῦ ἦν ἵν' εἴπῃ, τὸ φῶς, ὡς καὶ ὁ μακάριος Παῦλος περί αὐτοῦ φησιν· Φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον· τῆς γὰρ αὐτῆς ἐννοίας ἔχεται ἀμφότερα· ὥσπερ γὰρ φῶς οἰκεῖν λέγεται, οὕτω καὶ ἡ σκηνὴ τοῦ Θεοῦ λέγοιτο ἂν κυρίως τὸ φῶς. Σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις φέρων, παρ ενθεντικώς τῷ, Κύκλῳ αὐτοῦ ἡ σκηνὴ αὐτοῦ. Πάλιν ἀκολούθως τοῖς προηγουμένοις, τῷ, Καὶ ἔθετο σκότος αποκρυφὴν αὐτοῦ, ἐπήγαγεν· Σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις αέρων· ἀκόλουθον γὰρ ἦν τὸ γνόφος καὶ σκότος· συνέχεεν γάρ, φησίν, ἅπαντα γινομένου σχη ματίσας τοῦ Θεοῦ τὴν ὀργήν· ἡ γὰρ τοῦ ἀέρος συ στροφή, πάντως ζόφον εἰργάσατο τοιοῦτο[ν] εἶναι καὶ τὸ ὕδωρ ἐν ταῖς νεφέλαις μελανθείσαις τῇ τοῦ ἀέρος Η συστροφή Ejusdem in psalmum vigesimum primum. Foderunt manus meas et pedes, et omnia perscrutabantur, et quæ agebam, et quæ conabur. Nam foderunt, ex translatione dixit eorum, qui per effossionem scrutari quæ in profundo sunt tentant. Dinumeraverunt omnia ossa mea, totius meæ fortitudinis et totius meæ substantiæ detentores facţi sunt, ut etiam numero mea subjicerent. Istud autem ex consuetudine quam habent hostes, dixit: qui quando obtinuerint, numero et talis subtilem notitiam inventorum faciunt. Propterea et sequenter dicens: Ipsi vero consideraverunt et conspexerunt me, intulit: Diviserunt sibi vestimenta meɛ, et supra vestimentum meum miserunt sortem. Considerantes autem me, ait, et conspicientes quod omnia eis evenerunt in me desiderata (conspicere enim ita ut apud nos, dicitur pro eo, quod est, Vidit in eum quæ volebat pati eum), jam tanquam me omnino malis dedito, sicut et hostes mei pos! Abhinc usque ad psalmum xxx nihil est Theodori Antiocheni in hoc codice 1682 (B.) Quamobrem puto defuisse Calenæ auctori quaterniones aliquot codicis Theodori, unde excerpta sumebat. Mol. Citatur hoc fragmentum in concilio Con stantinopolitano anni 553, actione iv, num. 25. Mansi, XI, 212.

ess vastationem et captivitatem diviserunt sorte divisionem eorum facientes. ĿT evangelista quidem in Domino verba ex rebus assumens, eis usus, ut hic et in aliis diximus. Nam quod non pertineat ad Dominum psalmus, in superioribus evidenter ostendimus. At vero beatus David supra modum ista magis ex his quæ Absalom facta sunt, dixit: quoniam dum recessisset David, jure belli metropolim ingressus quidem, omnes obtinuit res regates, non piguit autem etiam patris cubile inquinare. Στίχ. β'. — Ηνίκα οὖν πλησίον οὗτοι γεγόνασιν, ὡς καὶ ἀπογευσάμενοί μου τῶν σαρκῶν· τοῦτο γὰρ βούλεται εἰπεῖν τὸ τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου· ὥστε δεῖξαι αὐτῶν τὴν ὠμότητα καὶ τὴν ὀργήν, μεθ' ἧς ὥρα μουν ἐπ' αὐτούς· τὸ δὲ, Ἐγγίζειν, ἀντὶ τοῦ, Ἡνίκα οὕτω πλησίον γεγόνασιν, ὡς μηδὲν ἐλλείπειν πρὸς τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς προθέσεως αὐτῶν· καλῶς δὲ αὐτοὺς κακοῦντας ἐκάλεσεν, ὡς διὰ τὴν προσοῦσαν αὐτοῖς ἰσχὺν ἅπαντας μυρίοις περιβαλόντας κακοῖς. — Καλῶς τὸ, Αὐτοί· ὅτι ἡμᾶς μὲν ἠδίκησαν οὐδὲν, ἔπαθον δὲ ταῦτα αὐτοῖ, ἅπερ ἡμᾶς διαθεῖναι προσεδόκων ἐμφαντικώτερον δὲ τὸ, Ησθένησαν καὶ ἔπεσον, ἀντὶ το, Οὐχ ὑπὸ πολεμίων ἀνηρέθησαν, οὐδὲ ὑπὸ ἀνθρώ των ἔπαθόν τι δεινὸν, ἀλλὰ παραδόξως ἄνευ πάσης ἀνθρωπείας χειρός, ἐξαίφνης εἰς ἀσθένειαν τῇ τοῦ Θεοῦ κατηνέχθησαν τιμωρία. Στίχ. γ. - Ὅτι ἀπόδειξιν ἔχων αὐτάρκη τὰ γεγονότα τῆς τοῦ Θεοῦ βοηθείας, παρεμβολῆς ὅλης κινηθείσης καὶ πολέμου, δέδοικα οὐδένα, ταύτῃ πεποιθὼς τῇ τοῦ Θεοῦ συμμαχία· τὸ γὰρ, ἐν ταύτῃ, τουτέστι τῇ βοηθείᾳ καὶ τῇ συμμαχία τοῦ Δεσπότου. Στίχ. ε'. — Ωσπερ τινὶ σκηνῇ τῇ οἰκείᾳ σκεπάσας βοηθείς, μετὰ πολλῆς με τῆς ἀσφαλείας ἐφύλαξεν· σκηνὴν γὰρ, τοῦ Θεοῦ καλεῖ τὴν βοήθειαν, ως σκεπάσεσαν αὐτὸν ἀπὸ τῶν κακῶν· τὸ δὲ, Εκρυψεν, ἀντὶ τοῦ Ἐφύλαξεν, ἀπὸ τοῦ κατακρύπτειν ἀεὶ τοὺς βουλομένους τι φυλάττειν· Ἐν ἡμέρᾳ δὲ κακῶν μου, ἐν τῷ καιρῷ τῆς συμφορᾶς, ὅτε πολλῶν προσεδόκησα πειραθήσεσθαι κακῶν. ΨΑΛΜΟΣ ΚΗ'. Στίχ. γ. - Περὶ ταύτης τῆς ἀβύσσου τῶν λογι σμῶν ὑδάτων φησὶν ὁ Δαυΐδ· Φωνή Κυρίου ἐπὶ τῶν δάτων. Στίχ. ι'.— Αντὶ τοῦ, ταῦτα ἔλεγον· Ἐὰν ἀποθάνω, τί τὸ ὄφελος; ἀποθανών γὰρ διαφθείρομαι, τέφρα γινόμενος καὶ σποδός. Στίχ. ιβ'. - Ο σάκκος κακίαν καὶ ἀγνωσίαν ση μείνει, ἐπειδὴ καὶ αἱ τρίχες τῶν ἐρίφων ἦσαν τῶν ἱσταμένων ἐξ ευωνύμων καὶ τοῦ ἀποπομπαίου τράγους. Στίχ. ιγ'. - Εἰπὼν, Οὐ μὴ κατανυγῶ, ἀντὶ τοῦ, Οι μεταγνώσομαι ἐπὶ τῇ ψαλμῳδίᾳ, ἐπήγαγεν Εἰς τὸν αἰῶνα ἐξομολογήσομαι, τοῦ ταύτην διατελέσαι του ἀπαύστως εὐχαριστῶν· αἰῶνα καλῶν, τὸν τῆς εχείες ζωής χοίνου. Mai ibid. p. 594. PSALMUS XXVI. VERS. 2. Dum igitur illi prope facti sunt, quasi carnes meas gustantes, hoc enim significat, Ut edant carnes meas, ut ostendat eorum crudelitatem atque iram qua in ipsum irruebant. Appropiant autem, pro, Dum tam prope facti sunt, ut nihil illis deesset ad implendum eorum propositum. Recte autem illos vocavit nocentes, qui ob suam potentiam omnes mille malis opprimunt. — Recte ipsi, quia nihil quidem nobis nocuerunt, passi sunt autem eadem quæ contra nos excogitabant. Cumi majore autem emphasi dicit, Infirmati sunt et ceciderunt, pro, Nec ab hostibus deleti sunt, nec ab hominibus quidquam terribile passi sunt, sed mirabiliter sine ulla manu humana, subito ex Dei vindicta in infirmitatem dejecti sunt. VERS. 3. Cum facta divina de auxilio sperando suiciant, quamvis omnia castra bellumque me circumdarent, nihil timebo, in auxilio Dei sperans, sperans, inquam, in eo, id est, in adjutorio auxilioque Domini. Vers. 5. — Quemadmodum quodam tabernaculo, adjutorio suo protegens, magna securitate me custodivit. Tabernaculum enim vocat adjutorium divinum, tanquam eum ab eorum malis protegens Abscondit autem, pro custodivit, ex his qui semper abscondunt quod servare volunt. In die autem malorum, tempore adversitatis, quando me muka mala experturum credidi. PSALMUS XXVIII. VERS. 5. De abysso murmurantium aquarum dicit David, Vox Domini super aquas. PSALMUS XXIX. VERS. 10. Propterea hæc dicebam: Si mortuus fuero, quæ utilitas? Nam mortuus corrumpor, cinis pulvisque fio. VERS. 12. Saccus malitiam atque ignorantiam significat, cum pili essent hircorum qui stelerant tam ex immolatis quam ex emissariis. VERS. 13. – Et non compungar, pro Non cantare desistam; addit, In sæculum confitebor, sine fino hoc fungi gratias agens, cum sæculum malorum sit hujus vitæ tempus.

PSALMUS XXX. VERS. 3. - Cum clamores nostri ad tuam celsitudinem extollantur, inclina ad me aurem tuam, quia in abyssum prolabor, quemadmodum in quod dam evidens periculum. VERS. 5. Laqueos vocavit captivitatem in qua fuit retentus. Quem absconderunt mihi; eamdem figuram persequitur, cum laqueum captivitatem appellaverit. Proprium autem laquei est poni latenter in abscondito loco, sicque importune capere prædam. VERS. Στίχ. γ'. - Ἐπεὶ μὴ φθάνει ἡ ἡμετέρα κραυγή πρὸς τὸ σὸν ὕψος, Κλίνον τὸ οὖς σου πρὸς ἐμέ, διὰ συγκαταβαίνειν με Στίχ. ε'. — Παγίδας ἐκάλεσε τὴν αἰχμαλωσίαν ἐφ' ᾗ συνείληπτο, ὥσπερ εἰς τινα κίνδυνον προφανή. Το "Ης ἔκρυψάν μοι, ἀκολούθως εἶπεν τῷ παραδεί γματι, ἐπειδὴ παγίδα τὴν αἰχμαλωσίαν ἐκάλεσεν· ἴδιον δὲ τῆς παγίδος τὸ λανθανόντως τίθεσθαι κρυπτομένην, οὕτω τε ἀπροόπτως λαμβάνειν τοὺς θη ρωμένους. Στίχ. 5. - Διὰ τοῦτο γὰρ, φησίν, ἡμᾶς δικαίως ἀπήλλαξας, ἐπειδὴ ἐκείνους εμίσησας καὶ ἀπεστρά Propterea enim, dicit, nos juste lìherasti, cum illos oderis ac disperseris, qui tam ardenter pravitatem fuerant operati; non enim ex της, τοὺς μετὰ πολλῆς ἐπιμελείας τὰ ἄτοπα δια sestu ira malum operantur, sed sicut quoddam necessarium malum observant. Supervacue, quia nibil proficiunt ex suo mali operandi studio, cum puuiri, ae non sinere ut ipsi impellanus in aliquem peroplatum finem oderint, PSALMUS XXXI. VERS. 3. - Rene incipit Psalmista, præcipue attentis consequentibus. Cum enim lætitiam illis annuntiasset, ad hymnos agendasque gratias propter beneficia excitare debebat, in posterum propter agenei rationem tremebundos constituere volens, ita ut genuina decentia hymnos, gratiarumque actiones ad Deum referrent. Præenuntiante, Rectos decet collatdatio,admonentur non esse omnium Deum laudare, sed solum qui cum rectitudine rationis hoc agunt, illos pro beneficiis quorum sunt testes laudationes decere. Cum igitur fuerint digni, cum pietate ad laudandum Deum accedant. In titulo. Tempore beati Ezechia Israelitis, per admirabilem Assyriorum eversionem, a Deo datam victoriam beatus David in hoc psalmo prædicens, ipsum tanquam victoriæ canticum, pro iis quæ contigerant, more suo cecinit. Atque hinc ex arBumento contra Assyrios, ad universalem Dei laudationem, et rerum ab ipso gestarum commemorationem digreditur. Docet autem onines, ne præsentibus rebus, tametsi magnis, confidant; sed auxilium Dei rebus omnibus potentius esse ducant. lloc enim in Psalmis potissimum advertere oportet, quod ab argumentis ad cohortationem pro instructione nostra convertatur, hanc diversimode, et ad auditorum utilitatem accommodate, instituens. Unde necesse nos est, ad Psalmorum vim recte assequendəm, primum argumenta eorum nosse: deinde Exin usque ad finem hujus codicis 754 nihil Mopsnesteni repericbam. MAI. Mai p. 595, et hoc est ultimum ex fragmen- & πραττομένους· οὐ γὰρ ἀπὸ συναρπαγής διαπράττον ται τὸ κακὸν, ἀλλ' ὥσπερ τι ἀναγκαῖον; τοῦ κακοῦ φυλάττουσι τὴν πρᾶξιν· τὸ δὲ, Διὰ κενῆς, ὅτι οὐδὲν ὠφελοῦνται ἐκ τῆς περὶ τὸ κακὸν πράττειν ἐπιμε λείας, διὰ τὸ μισεῖν αὐτοὺς καὶ τιμωρεῖσθαι, καὶ μὴ ἐᾷν εἰς τι πέρας ἄγειν αὐτοὺς τὰ σπουδαζί μενον ΨΑΛΜΟΣ ΑΕ. Στίχ. γ'. - Καλή ή επαγωγή τοῦ ῥητοῦ, καὶ μάλιστα τῶν ἑξῆς ἕνεκεν. Ἐπειδὴ γὰρ τὴν εὐφροσύν νην αὐτοῖς εὐηγγελίσατο, ήμελλεν δὲ ἐπὶ τὴν ὑμν ῳδίαν καὶ τὴν ὑπὲρ τῶν γεγονότων εὐχαριστίαν προ τρέπειν· ἑξῆς βουλόμενος αὐτοὺς ἐμφύδους περὶ τὸ πράγμα καταστῆσαι, ὥστε μετὰ τῆς προσηκούσης γνησιότητος ἀναπέμψαι τὴν ὑμνῳδίαν καὶ τὴν εὐχα ριστίαν τῷ Θεῷ, προλαβών, τοῖς εὐθέσι φησὶν τὴν αἴνεσιν πρέπειν· ἵν᾿ ἀκούσαντες ὅτι μὴ πάντων ἐστὶν ὑμνεῖν τὸν Θεὸν, ἀλλὰ μόνον τῶν μετ' εὐθύ τήτος λογισμῶν τοῦτο ποιουμένων (οἷς καὶ πρέπον ἐστὶν τὸ ὑμνεῖν ἐπὶ τοῖς παροῦσιν ἀγαθοῖς, ἐπείπερ καὶ τοῦ τυχεῖν αὐτῶν ἄξιοι καθεστήκασιν), μετά πολλῆς εὐλαβείας προσέλθωσι τῇ τοῦ Θεοῦ ὑμνῳδία. Τὴν ἐπὶ τοῦ μακαρίου Εζεκίου παρασχεθείσαν νίκην τοῖς Ἰσραηλίταις ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, διὰ τῆς παρα δόξου τῶν Ἀσσυρίων ἀναιρέσεως, προφητεύων ἐν τούτῳ τῷ ψαλμῷ ὁ μακάριος Δαβίδ, ὥσπερ τινὰ ἐπὶ νίκιον ύμνον ἐπὶ τοῖς γε[γε]νημένοις αὐτὸν ἀνεβόησε, [κατὰ] τὸ σύνηθες αὐτῷ· κἀντεῦθεν διαπραττόμενος, καὶ ἀπὸ τῆς κατὰ τοὺς Ασσυρίους υποθέσεως τρεπό μενος μὲν εἰς καθολικὴν ὑμνῳδίαν τοῦ Δεσπότου, καὶ εξήγησιν τῶν ἐπ' αὐτοῦ γεγονότων· παιδεύων δ πάντας μὴ ἐπὶ τοῖς παροῦσι μεγάλοις πεποιθέναι, ἀλλὰ πάντων ἡγεῖσθαι δυνατωτέραν τοῦ Θεοῦ τὴν βοή θειαν. Τοῦτο γὰρ μάλιστα ἀφορᾷν ἐν τοῖς Ψαλμοίς προσήκει, ὅτι ἐκ τῶν ὑποθέσεων ἐπὶ κατηχητικὴν τρέπεται παραίνεσιν, διαφόρως ταύτην ποιούμενος, καὶ τοῖς ἀκροαταῖς ὠφελίμως. Ωστε ἀναγκαῖον μὲν ἡμῖν εἰδέναι τὰς ὑποθέσεις πρὸς γνῶσιν τῆς τῶν tis ab ipso editis. Ex Corderio.

Ψαλμών δυνάμεως· προσεκτέον δὲ καὶ τοῖς λοιποῖς, vero, ad legentium proventum, et cætera perpenοἷς ἐπὶ τῶν ὑποθέσεων κέχρηται, πρὸς τὴν τῶν ἐν dere, quibus in argumentis usus est. Συγχανόντων ὠφέλειαν. Στίχ. σ'.-- Δικαίους ἐνταῦθα καλεῖ τοὺς Ἰουδαίους, οὐκ ἀπὸ τῆς τοῦ βίου ἀρετῆς, ἀλλ' ἀπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ γνώσεως. Εἰκότως δὲ εἰπὼν τὸν Ἀγαλλιᾶσθε, προσ έθηκεν, ἐν τῷ Κυρίῳ. Ἐπεὶ γὰρ ἐν τοῖς ἀνθρωπίνοις εὐτελεῖς ἦσαν καὶ ταπεινοί, καὶ πρόχειροι τοῖς Ασ τυρίοις εἰς ἅλωσιν, πολλοῖς τε οὖσι, καὶ ἰσχυροῖς, καὶ ἐμπειρίᾳ πολεμικῇ κεκοσμημένοις, ἐν τῷ Κυρίῳ τὴν ἀγαλλίασιν αὐτῶν προσευαγγελίζεται· οὗ τῇ βοηθείας παραδόξως [τε]τευχήκασι τῆς σωτηρίας, οὐκ ἐν πολέμῳ καὶ παρατάξει, ἀλλὰ μόνῃ τῇ τοῦ Θεοῦ πληγῇ τῶν Ασσυρίων ἀναιρεθέντων. VERS. 1. Justos hoc loco non a vitæ honestate, sed a Dei cognitione, Judæos appellat. Cæterum cum dixisset, Exsultate, merito addidit, in Domino. Quandoquidem enim in humanis viles et pauperes erant, et Assyriorum rapinæ expositi, qui multitudine, robore et belli experientia præstabant; illorum in Domino exsultationem prædicit: cujus ope salutem miraculose adepti sunt, non bello, non militum expeditione, sed sola Dei cæde Assyriis sublatis, Hoc in psalmo res beatus David sub Jeremia gestas predicit, cnjus assumpta persona, ea loquitur quæ homini conveniunt in eadem conditione versato; prout ipsius solemnis consuetudo est, dicendi nimirum illa quæ iis conveniunt de quibus vaticinatur. Jam hic psalmus, mutata tantum persona, differt ab illis qui de captivis apud Babylonem detentis exstant. Fuit enim Jeremias circa illud tempus propheta, eademque proximus dicit, quæ alii multo ante cecinerant; ideoque a populo quæ sunt notissima passus est, quia de eodem vaticinatus fuerat. Sane manifeste vult demonstrare hac illos merito passos, quia ne proximo quidem temporibus ipsorum prophetæ crediderant, com rerum instans eventus prædictioni fidem faciebat. Haud tamen de beato solo Jeremia vaticinatur bic beatus David, sed prout in plerisque psalmis solet, futuros populorum eventus simul addit. In codice Vatic. Β. f. 112. b. hoc exstat Theodori argumentum ineditum psalmi XXXIV Θεοδώρου. -- Έν τούτῳ τῷ ψαλμῷ τὰ κατὰ τὸν Ἱερεμίαν ὁ μακάριος προφητεύει Δαβίδ· τό τε ἐκείν του πρόσωπον λαβὼν ἐν τῇ προφητεία ταῦτα φθέγγε ται, ὅπερ εἰκὸς ἦν ἐκεῖνον εἰπεῖν ἐν τῷ πράγματι καθεστώτα, ταύτῃ μάλιστα κεχρημένος ἐν τοῖς πλείοσαν τη συνηθεία ο λέγων τε ἅπερ ἐκείνοις εἰπεῖν ἄρτ μέττει περὶ ὧν πεποίηται την προφητείαν· διαλλάτ τει δὲ οὐδ' ὁ ψαλμὸς ὧδε, πλὴν τοῦ προσώπου των περὶ τοῦ λαοῦ τοῦ ἐν Βαβυλῶνι. Κατὰ γὰρ τὸν αὐτὸν γενομένου πατρὸν τοῦ προφήτου, κἀκεῖνα προ[σ]λέγοντις ἐγγύθεν ἐσόμενα, ἅπερ καὶ οἱ λοιποὶ πόρρωθεν Ελεγον προφῆται· καὶ διὰ τοῦτο ἅπαντα πάσχοντος ἀπὸ τοῦ λαοῦ, ὅσα δὴ καὶ πέπονθεν, τῷ τὰ περὶ ἐκεί των εἰπεῖν σαφῶς ἔστιν ἐκεῖνα εἰπεῖν, πρὸς τὸ δεῖξαι ὅτι καὶ δικαίως ἔπασχον, οὐδὲ τῷ πλησίον τῶν και τῶν προφήτη πειθόμενοι, ὅτε καὶ ἡ ἔκβασις ἐγγύθεν ἐπιστευτο τὴν πρόῤῥησιν τῶν λεγομένων. Ποιεῖται δὲ τὴν περὶ τοῦ μακαρίου Ἱερεμίου προφητείαν ὁ μακάριος Δαβίδ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ' ἐπειδὴ δι᾿ ὅλου ἐν τοῖς πλείοσι τῶν ψαλμῶν τὰ τοῖς λαοῖς συμβησόμενα προσαγορεύει. Καὶ ἐν τούτῳ προφητεύει τὰ κατὰ τὸν λαὸν ὡσε ανεί αἰχμαλωτισθέντα ὑπὸ τοῦ Βαβυλωνίου βασιλέως ο καὶ ἐκ τοῦ ἐκείνων προσώπου φθέγγεται εὐχαριστῶν τῷ θεῷ, ὡς μελλόντων αὐτῶν ἀπαλλαγήσεσθαι τῆς αἰχμαλωσίας· διδάσκων, ὡς ἐὰν ἐν ταῖς συμφοραῖς ἐπὶ τὸν θεὸν θῶντας τὴν ἐλπίδα, δυνήσονται ῥυσθή καὶ τῶν κατεχόντων αὐτοὺς ἀνιαρῶν· ἔπειτα καὶ μα χαρίζει τοὺς ἐν ταῖς συμφοραῖς ἐξετασθέντας, πάσης 5 Εκτός γεγονότας εκτόπου πράξεως, καὶ τοῦ Θεοῦ p εστημένους, ωσπερ αὐτοῦ τευξομένους μόνον βοηΓκίας ΨΑΛΜΟΣ Μ'. Ἐν τούτῳ τὰ κατὰ τὸν μακάριον προφητεύει Τζαχίαν ὁ μακάριος Δαβίδ, όπως τε καὶ τίνος ένεκεν εξώστησεν, λέγω δὴ τῆς ἁμαρτίας· καὶ τί ἐν τῷ Σειρῷ τῆς ἀρρωστίας ὑπὸ τῶν φίλων αὐτῷ γέγονεν Έπειτα διδάσκει ὡς διὰ τὴν εἰς τοὺς πένητας ἐπιμέλειαν, τῆς ὑγείας ἔτυχεν· πάντας ἑξῆς προτρετάμενος ποιείν Mat, Bibl. nov. PP., III, 453. (*) Bec Theodori fragmentum (καὶ ἐν.... βοη6.42;) edidit. Ang. Mai in Bibl. Nova PP., 'HÌ, PSALMUS XXXIX. Hoc in psalmo vaticinatur David de populo tanquam jam in potestatem Babylonii regis redacto, atque in ejus persona loquitur, Deo gratias agens ob futuram ejusdem populi a captivitate liberationem; docens nimirum fieri posse ut si afflicti in Deo spem collocent, incumbentibus sibi molestiis expediantur. Deinde etiam beatos predicat, propterea quod calamitatibus probati, cuivis indigno actui valedixerint Deoque adbæserint, a quo uno auxilium erant consecuturi. PSALMUS XL. lloc in psalmo res beati Ezechiæ beatus David vaticinatur, quomodo scilicet et cujus rei causa, nempe peccati, ille ægrolaverit; quidque ei agrotanti ab amicis acciderit. Deinde docet quomodo propter suam pauperum curam valetudinem receperit, cunctos deinceps hortans ut ita se gerere velint. 290, ex cod. Vatic. B., f. 143 B. 'Εν τούτῳ... ποιεῖν. Ex Ang. Mai Bibl. Nου. PP. III, 297, ex cod. Vatic. B., f. 297.

PSALMUS XLIV. VERS. 1. Quid itaque invenietur majus his quæ a Christo facta sunt în tanta mundi commutatione omnibus agnoscentibus, Deum universorum et pietatis atque virtutis diligentiam habere festinantium, et glorificantium quidem Dei Unigenitum, exbibentium vero sancto Spiritui condignam adorationem: pro quibus B. David ait: Eructavit cor meum verbum bonum (Psal. xliv, 1). PSALMUS XLIX. Vras. 1. — Etiam hic psalmus moralis est, verum non ad omnes homines dirigitur, sed tantum ad Judzos, utpote virtutis contemnptores, et in legalibus sacrificiis totum collocantes; hoc unum satagentes, ut verba legis scirent, non autem ut mandata servarent. Illis igitur formidabilem sermonem instituens, judicem judicantem et ipsos reos figurate describit. PSALMUS LII. VERS. 5. — Cum trajections hoc positum est. Sic enim etiam hic subintelligendum; quoniam haec est consequentia: Nonne scient omnes qui oper rantur iniquitatem, qui devorant plebem in cibo panis, quoniam Deus dissipavil ossa hominum? cætera autem interjecta sunt. Id est: Nonnę scient ipsi operarii iniquitatis, qui populum devorant, et quasi cibum necessarium ipsos consumere conantur, te omnes absumere, et abolere, qui hominibus placent, Rapsacis exemplo: quoniam is ad gratiam hominum, verba impietatis plena proferebat? Illud autem, Deum non invocaverunt; illic timuerunt timore, ubi non erat timor, in medio interjacet, quasi dicat, Dei memoriam non facientes, timebant quæ non exspectaverant. Illa enim quæ Jerosolymis erant, tanquam futilia et nullius momenti contemnentes, præter omnem spem a Deo supplicio affeeti sunt. VERS. 7. Quoniam Deus in Sion habitare ab ipsis putabatur, Quisnam, inquit, de monte Sion salutem nobis exhibebit? ld est, Deus, tanquam id quod in confesso sit, subticens, quandoquidem ex monte Sion a nullo alio ancilium accipere poterant, præterquam a Deo, qui ibidem commorari credebatur. VERS. 3. PSALMUS LIII. - Quoniam illi, qui civitatem obsidebant, hoc præcipue exprobrabant, quod ea quæ ab Ezechia dicebantur, nil ipsis prodesse possent (erant autem haec, quod nimirum in Deum confdendum sit, qui ipsos e periculo esset omnino liberaturus), pulchre dixit istud: In nomine tuo salvum me fac. id est: Quandoquidem nomen tuum invocans ab ipsis derideor, in hoc ipso salutem mihi præbe, ne bello vel exercitu sit opus; sed sola tua invocatione consequar quæ peto, ut discant hi quanta virtus sit eorum qui auxilium tuum implorant. VERS. 4. Attende, inquit, et cum propensione audi verba orationis meæ. Apud Facundum Hermianensem, 15, ΨΑΛΜΟΣ ΜΘ. Στίχ. α'.-Καλούτος ἠθικὸς ὁ ψαλμός, ἀλλ' οὐκέτι πρὸς ἅπαντας ἀνθρώπους, πρὸς Ἰουδαίους δὲ μόνον, ώσανεὶ ἀμελοῦντας μὲν ἀρετῆς, τὸ δὲ πᾶν τιθεμένους ἐν ταῖς θυσίαις τοῦ νόμου, ἕως τοῦ εἰδέναι τὰ μ ματα μόνον ἐπιμελουμένους, οὐκέτι δὲ καὶ τὰ προσ τάγματα φυλάττειν. Καὶ φοβερώτερον αὐτοῖς κατα σκευάζων τὸν λόγον, σχηματοποιεί κριτήν, δικάζοντα καὶ τοὺς ἐλεγχομένους. ΨΑΛΜΟΣ ΝΒ. Στίχ. ε'. - Μεθ' ὑπερβάτου ἐστίν. Οὕτω γὰρ ἐπ εσημηνάμεθα κἀκεῖ· ἡ γὰρ ἀκολουθία αὕτη· Οὐχὶ γνώσονται πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν, οἱ κατεσθίοντες τὸν λαὸν ἐν βρώσει ἄρτου, ότι δ Θεός διεσκόρπισε τὰ ὀστᾶ ἀνθρώπ[αρέσκων; τα δ λοιπὰ διὰ μέσου. Τουτέστιν· Οὐκ ἂν μάθοιεν αὐτοὶ οἱ τῆς ἀνομίας ἐργάται, οἱ τὸν λαὸν κατεσθίοντες, καὶ καταναλίσκειν ὥσπερ τινὰ τροφὴν ἀναγκαίαν αὐτοὺς πειρώμενοι, ὅτι πάντας ἀναλίσκεις, καὶ ἀφανίζεις τοὺς ἀνθρωπαρέσκους, ὡς ἀπὸ τοῦ Ῥαψάκου, ἐπειδή πρὸς χάριν ἀνθρώπων ἀπεδείας έφθέγγετο μεστά; Το δὲ, Τὸν Θεὸν οὐκ ἐπεκαλέσαντο· ἐκεῖ ἐφοβήθη σαν φόβον οὗ οὐκ ἦν φόβιος, διὰ μέσου κεῖται. Αντί τοῦ, Θεοῦ μνήμην μὴ ποιησάμενοι, ἐφοβήθησαν δ μὴ προσεδόκησαν. Καταφρονήσαντες γὰρ τῶν ἐν τῇ Ἱερουσαλήμ, ὡς εὐτελῶν καὶ ὀλίγων, παρὰ πᾶσαν ἐλπίδα τὴν παρὰ τοῦ Θεοῦ τιμωρίαν ἐδέξαντο. Στίχ. ζ'. - Ἐπειδὴ ἐν τῇ Σιών κατοικεῖν παρ' αὐτ τοῖς ὑπείληπτο ὁ Θεὸς, τίς ἡμῖν, φησὶν, ἀπὸ τοῦ Σιὼν ὅρους παρέξει τὴν σωτηρίαν; ἀντὶ τοῦ. Ὁ Θεός, ὡς ὁμολογούμενον ἀποσιωπήσας, ἐπεὶ μηδὲ ἐνὴν παρ' ἑτέρου τινὸς ἐκδέξασθαι βοήθειαν ἐκ τοῦ τὴν δρους,ἢ τοῦ Θεοῦ, καὶ διάγειν ἐκεῖ πιστευομένου. ΨΑΛΜΟΣ ΝΓ. Στίχ. γ'. Ἐπειδὴ τοῦτο μάλιστα ἐκεῖνοι ὠνείδιζον, κεκυκλωκότες τὴν πόλιν, ὡς οὐδὲν αὐτοὺς ἀνέσει δύναται τὰ παρὰ τοῦ Εζεκίου λεγόμενα (ταύτε δ ἦν, ὡς προσῆκεν ἐπὶ τὸν Θεὸν πεποιθέναι, ὃς ἀπαλ λάξει πάντως αὐτοὺς τοῦ κινδύνου)· καλῶς εἶπε τὰ Ἐν τῷ ὀνόματί σου σωσόν με. Τουτέστιν· Ἐπειδὴ τὸν σὸν ὄνομα ἐπικαλούμενος χλευάζομαι παρ' ἐκεί νων, ἐν αὐτῷ τούτῳ τὴν σωτηρίαν μοι παράσχου, ὥστε μὴ πολέμου, μὴ παρατάξεως δεηθῆναι· ἀλλὰ μόνῃ τῇ σῇ προσευχῇ τυχεῖν τῶν σπουδαζομένων, ἵνε μάθωσιν οὗτοι, πόση τῶν τὴν βοήθειαν ἐπικαλουμέν νων ἡ ἰσχύς. Στίχ. δ. - Φρόντισον, φησὶ, καὶ μετὰ διαθέσεως ἄκουσον τῶν τῆς προσευχῆς μου βημάτων. Es Corderio.

η Θεοδώρου Τῆς αἰχμαλωσίας ἀπαλλαγέντες [οι Ιουδαίος] τῆς ἐν Βαβυλῶνι παραδόξως τῇ τοῦ θεού δυνάμει, κατεσκεύασαν μὲν τὸν ναὸν καὶ οἰκείαν πάλιν ᾤχησαν γῆν, ἀπειλήφει δὲ καὶ ἡ πόλις τόν οἰκεῖον ἅπαντα κόσμον· ἀλλὰ καὶ βαθείας ἀπήλαυον τῆς εἰρήνης. Καὶ δὴ τοῦ χρόνου παραβαίνοντος, άρχο ιερεὺς τοῦ ἔθνους γεγένηται Ονίας, ἀνὴρ δικαιότατος καὶ εὐσεβέστατος· τότε δὲ τοὺς ἀρχιερεῖς καὶ τὴν ἀρχὴν τοῦ ἔθνους ἐμπεπιστεῦθαι συνέβαινεν. Τῇ τοίνῦν ἐπιστασία τοῦ Ὀνίου, μετὰ πάσης ἀκριβείας τῶν νομίμων φυλαττομένων, καὶ τῆς εἰς τὸν Θεὸν εὐσε δείες ἄριστα πληρουμένης, Σίμων τις ἐκ τῆς φυλῆς Βεκεμίν, Σελεύκου τότε βασιλεύοντος τῆς Ἀσίας Επίσης, Συρίας τε καὶ Φοινίκης, προστασίαν τινὰ πεπιστευμένος τοῦ ἱεροῦ, διηνέχθη μὲν οὐκ εὐλόγως πρὸς τῶν Ὀνίαν· ἐν δὲ τῇ πρὸς αὐτὸν ἡττηθείς δια φορά, κοινοῦται ᾿Απολλωνίῳ τῷ στρατηγῷ, φήσας ἀποκεῖσθαι πάμπολλα χρήματα ἐν τῷ ναῷ, & δυνατὸν ληφθέντες χρήσιμα τῷ βασιλεῖ γενέσθαι πρὸς στρατολογίων· γίνεται δὲ τοῦτο καὶ τῷ βασιλεῖ γνώριμον διὰ τοῦ στρατηγοῦ· καὶ δεξάμενος τὰ παρὰ τοῦ στρατηγοῦ μαγνολόντα, Ηλιόδωρον τινα τῶν οἰκείων ἀποστέλλει ληψόμενον τὰ χρήματα. Καὶ δὴ παραγεγονώς ὁ Ηλιό δωρος, Εγνω χρημάτων μὲν οὐκ εἶναι τοσοῦτον πλῆθος ἐν τῷ ἱερῷ ὅσον ἢ τοῦ Σίμωνος ἐβούλετο διαβολή, εἶναι Ο Ολίγα, καὶ ταῦτα παρακα[τα]θήκας ετέρων, οι πρὸς τὴν ἐξεταστίαν τοῦ τόπου καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν ἀπαλέψαντες, τὰς παρακα[τα]θήκας ἀπέθεντο· συνεξούλευεν δὲ ὁ Ὀνίας, μηδὲν ἐπιχειρῆσαι λαβεῖν τῶν ἐπικειμένων. Τόρις γάρ, φησιν, εἰς τὸ θεῖον τὸ γινόμενον, καὶ λυπήσεις ἐκεῖνο, οὗ τὴν παρακα[τα]θήκην ἐπιφιλήσεις. Εμελλεν τούτων οὐδὲν τῷ Ηλιοδώρῳ, μείζονα πάντων κρίναντι τὸ τοῦ βασιλέως εἰς πέρας ἀγαγεῖν πρόσταγμα. Εὐχαὶ μὲν οὖν καὶ θρῆνοι κατὰ τὴν πόλιν ἐγίγνοντο ἐπὶ τούτοις, ἱκετευόντων τὸν Θεὸν μή καταλιπεῖν ἀνεκδίκητον τὴν τόλμαν· εἰσῄει δὲ τῇ στέρα ὡς τὰ χρήματα ληψόμενος· καὶ ὁ Θεὸς ταῖς αετίες τοῦ πλήθους ἐπινεύσας, καὶ τοῦ ἀρχιερέως τὴν εὐσέβειαν ἀποδεξάμενος, φοβερωτάτῃ τινὶ ἐπιφανείς του τολμήματος ἀπεσκεύασεν. Ὤφθη γὰρ εἰπιέναι μέλλοντι ἵππος διὰ τοῦ ἀέρος φοβερὸς μὲν Βρε, φαιδρὸς δὲ τὸ σχῆμα, ἐποχούμενόν τε ἔχων μετά χρυσῆς τῆς πανοπλίας, ὃς καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ μαζήματος ταῖς ἐμπροσθίαις ὁπλαῖς τὸν Ηλιόδωρον Επιςξεν. Δύο τε νεανίαι, φοβεροὶ καὶ οὗτοι τὴν θέαν, η έπεταξει τι τὸ σχῆμα, περιστάντες ἐντεῦθεν κἀκεῖθεν ἐμαστέγουν. Καὶ οὕτως ἀπὸ τῆς ὀπτασίας καὶ τῶν εἰηγών καταπινών ήρθη, μικροῦ νεκρὸς ὑπάρχων. Theodori Mopsuesteni prolixum argumentum in palmum XLV, la quo Judæorum historia a temporibus captivitatis usque ad Antiochum Illustrem Os fugam in Egyptum summatim attingebatar, eratitisse ms. apud Angium Galæum, narrant Can sique Fabricius, ubi de scriptis doctissimi Mopssesteni pro ipsorum instituto agunt. Ecce relem ego quoque id argumentum in Vaticana ad Prakterium catena nactus sum, in codice, inquam, Β. Τ. 211-212 Simul tamen comperi, errore typographico scribi apud prædictos auctores 45, pro 54, perversis nempe numeralibus notis: nam re quidem sera hoc argumentum non xLv, sed Liv psalmi PSALMUS LIV. Babylonica captivitate Judæi mirabiliter a Dei potentia liberati, instauraverunt templum, suamque rursus patriam incoluerunt; ipsaque urbs totum recepit splendorem veterem, altaque pace cuncti fruebantur (11 Mach. 111, 17). Progressu autem temporis pontifex genus factus est Onias, vir justissimus et religiosissimus: tunc enim ad pontifees principatus quoque gentis deferri solebat. Ergo Onia rei publicæ præsidente, legis jure accurate observato, religione erga Deum optime exercita, Simon quidam de tribu Benjamini, Seleuco Asiæ universa Syriæque et Phœniciæ imperante, quadam templi præpositura præditus, parum honeste ab Onia dissidebat: in qua contentione victus, convenit Apollonium præfectum, eique indicavit plurimam esse in templo pecuniam, quae inde protracta, regi ad militum stipendia utilis foret. Quod cum a præfecto regi significatum fuisset, hic eo indicio usus Heliodorum quemdam familiarem suum misit qui pecuniam caperet. Jam vero illuc profectus Heliodorus, comperit non tantas esse in templo opes quantas Simon delator dixerat, sed thesaurum modicum, et quidem ex alienis depositis hominum qui loco fidentes et Dei potentiam religionemque spectantes, ibi sua reposuerant. Hortabatur porro Heliodorum Onias, ne quid inde detraberet: etenim Deo factum iri injuriam gravemque offensam, si deposita apud ipsum pecunia diriperetur. Verumtamen hæc nihil pensi Heliodorus habebat, cui præ omnibus cordi erat regis mandatumn exsequi. Preces igitur ac lamentationes tota urbe erant orantium Deum, ne is ausus foret inultus. Ecce autem ille sequenti die ingrediebatur pecuniam sumpturus; cum Deus populi precibus annuens ac pontificis pietatem respiciens, terribili admodum visione facinus inhibuit. Apparuit enim jam ingredienti equus in aere terribilis aspectu, splendida forma, equitem gerens aurea tectum armatura; isque valido cum impetu prioribus calcibus Heliodorum percussit. Duo insuper juvenes, terribili pariter specic, ac splendido ornatu, utrique lateri astantes Heliodorum verberabant. Atque ita tum ea visione tum plagis consternatus, semivivus inde elatus est. Tum vero Heliodori comites Oniam orabant, apud Deum intercessorem fieri, ut ille imminente morte liveraretur. Quod illico faciens Onias, sacrifcio ejus gratia oblato, hominem infirmitate expedivit, Deo est; quod ne diutius lateat, typis sine mora imprimere decrevi. Nobile quippe fragmentum est, inter plurima quæ auctoris hujus vulganda mihi supersunt: nec tam merito historico, utpote in re pervulgata, commendatur, quam quia hinc denuo cognoscimus, quomodo fan:igeratus SS. Biblioruin interpres Theodorus ab historia Veteris Testamenti ad res Novi Foederis, atque ad vaticinia de Christo transire solitus fuerit: quam rem in ejus integro etiam ad XII prophetas minores commentario, quem nos olin edidímus Script. ret. t. VI, observare non semel licuit. Mai, Biblioth, nora Patrum,

ipsi apparente, multasque gratias pontifci reddere Δεήσεις ὑπὲρ τούτων πρὸς τὸν Ὀνίαν ἐγίγνοντο περί jubente. Sic ille servatus, oblatis Deo victimis, τῶν συνόντων τῷ Ηλιοδώρῳ, ἱκετεῦσαι τὸν Θεόν, ad regem reversus est, quæ sibi acciderant narra- χαρίσασθαι αὐτῷ τοῦ προσδοκωμένου θανάτου τὴν turus. Non tamen destitit a sua nequitia Simon, ἀπαλλαγήν. Ο καὶ ποιήσας ὁ Ὀνίας εὐθὺς, καὶ θυ neque a calumniis contra Oniam struendis: ita ut σίας προσαγαγὼν ὑπὲρ αὐτοῦ, ἀπήλλαξε τῆς κατεχού hic ad regem profectus, et criminationes sibi il- της νόσου· ἐπιφανέντος τε αὐτῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ πολ latas cognoverit, et simul populo idoneam pacom λὰς ἔχειν χάριτας τῷ ἀρχιερεῖ παρακελευσαμένων. conciliaverit. Οὕτω διασωθεὶς καὶ θυσίας τῷ Θεῷ προσκομίσας, ἐπανῆλθεν πρὸς τὸν βασιλέα διηγησόμενος τα γεγονότα· ἀλλ' οὐκ ἀφίστατο τῆς οἰκείας μοχθηρίας ὁ Σίμων, παρέμενεν δὲ πολλαῖς κατ' αὐτοῦ κεχρημένος διαβολαῖς· καὶ διὰ τοῦτο μέχρις τοῦ βασιλέως ονίας γενόμενος, ἔγνω τὰς κατ' αὐτοῦ πάσας διαβολὰς, ὥστε καὶ τῷ ἔθνει περιποιῆσαι τὴν προσήκουσαν εἰρήνην. Hæc dum ageret Onias, Seleucus moritur, re- Ἀλλ᾽ ἐν τούτοις ὄντος τοῦ Ὀγίου, τελευτῇ μὲν gnumque occupavit Antiochus Illustris; cui Jason ὁ Σέλευκος, παραλαμβάνει δὲ τὴν βασιλείαν ὁ Ἐπ quidam, Oniæ frater, pecuniam plurimam se da- φανής 'Αντίοχος, ἐφ᾽ οὗ Ιάσων τις ἀδελφὸς τοῦ turum spopondit, si pontificatum ipse impetraret. Ονίου ἔφησε πολλῶν χρημάτων πρόσοδον τῷ βεπ· Alia insuper dona plurima offerebat, si gymna- λεῖ προσάξαι, εἰ λάβοιτο τῆς ἀρχιερωσύνης αὐτές· sium in urbe struere, circumcisionem antiquare, δώσειν δὲ καὶ ἕτερα πλείονα, εἰ καὶ γυμνάσιον κατα atque omnino legis usus abolere sibi permittere- σκευάσειεν ἐν τῇ πόλει, καὶ τὴν περιτομὴν αὐτῶν tur. His promissis persuasus Autiochus, dignita- λύσειεν, καὶ ὅλως ἐξαλλάξαι τὰ νόμιμα συγχωρηθή. tem illi contulit. Igitur Onias quidem religiosissi- Ἐπείσθη τούτοις τοῖς βήμασι, παραδίδωσί σε αυτ mus ac justissimus vir, exauctoratus pontificatu est; τῷ τὴν ἀρχήν. Καὶ ὁ μὲν υνίας εὐσεβέστατος εκ Jason autem sacerdotio simul et principatu potitus, καὶ δικαιότατος ὢν ἀνὴρ, ἔξω τῆς ἀρχιερωσύνης statiın ad ethnicos mores aggressus est Judæos tra- κατέστη· ὁ δὲ Ἰάσων, τῆς τε ἱερωσύνης καὶ τ ducere, et gymnasium præter Judaicam consuetudi- εξουσίας ἐπιλαβόμενος, εὐθὺς ἐπὶ τὸν Ἑλληνικὸν nem ædificavit: et legem immutare pergens, cunctis χαρακτήρα μετήγαγεν τοὺς Ἰουδαίους, γυμνάσιόν τι a Dei cultu præceptisque legalibus recedere suade- κατεσκεύασεν παρὰ τὸ Ἰουδαϊκὸν ἔθος· καὶ τὰ νά bat, atque ethnicorum mores suscipere, gymnasia, μιμα δὲ ἐξαλλάξαι παρασκευάσας, ἅπαντας μὲν palæstras, et alia bujusmodi frequentare. Jamque ἀνελεῖν τῆς εἰς τὸν Θεὸν θεραπείας καὶ τῶν τοῦ νό omittebatur circumcisio, sabbatorum observantia μου προσταγμάτων έπεισεν, προσέχειν δὲ τοῖς ἔθεσιν negligebatur, generatimque ethnicam formam ciτοῖς Ελληνικοῖς, γυμνασίοις, καὶ παλαίστραις, καὶ vilas induebat. Haec videns beatus Onias diu feri, τοῖς τοιούτοις· ἡμελεῖτο δὲ λοιπὸν καὶ τὰ τῆς περιargebatur animo, ferebat ægerrime, ac deplorabat. τομῆς, καταφρονεῖτο καὶ τῶν σαββάτων ἡ τήρησης, Mulo autem quotidie ingravescente, urbem dereκαὶ ὅλως εἰς Ἑλληνικὸν σχῆμα τὰ κατὰ τὴν πόλιν liquit, atque in Egyptum profectus altare ibi ere μετέπεσεν. Ταῦτα ὁρῶν ὁ μακάριος Ὀνίας ἐπὶ πολύ xit, templum adornavit, divinique ibi culus cuγινόμενα, ἠθύμει καὶ ἠγανάκτει καὶ ἐστέναζεν· ὡς ram gessit, Judæis indigenis in his quæ ad reli- δὲ καὶ προβαῖνον ἑώρα τὸ κακὸν, καταλιπὼν ἀνεχώ gionem pertinent ministerium suum commodans. ρησεν, καὶ εἰς τὴν Αἴγυπτον καλῶν (ita cod.), θυσια στήριόν τε ἐπήξατο, καὶ ναὸν κατεσκεύασεν, καὶ τῆς εἰς τὸν Θεὸν εὐσεβείας ἐπεμελήσατο, τοῖς ἐκεῖ Ἰουδαίας τὰ δέοντα περὶ τὴν τοῦ Θεοῦ θεραπείαν ὑποτιθέμενος. Ταῦτα ὁ μακάριος προφητεύει Δαβιδ ἐν τῷ παρόντι ψαλμῷ· καὶ τὸ τοῦ Ὀνίου πρόσωπον ἀναλαβὼν, ταῦτα ἐφθέγγετο, ὅσα εἰκὸς ἦν λέγειν ἐκεῖνον, ἐπιβουλευό μενον ὑπὸ τῶν οἰκείων, ἐκβαλλόμενον τῆς ἱερωσύνης ὑπὸ τῶν ᾿Αντιόχου· ὁρῶντα τὴν μοχθηρίαν τῶν τότε llæc beatus David præsente psalmo vaticinatur r; assumptaque Uniæ persona ea dicit, quæ diei ab illo oportebat qui insidias a suis passus erat, et ab Antiochi satellitibus sacerdotio dejectus, et qui ob incolarum urbis nequitiam, postremoque ob irreligiosorum civium præpotentiam, legalium rituum ῃ τὴν πόλιν οἰκούντων, διά τε τὰς ἐν αὐτῇ πλεονεξία. abolitionem, semperque auctam malorum molem, se in pedes dederat. Cæteroqui hunc psalmum David Saule insectante composuit, cúm exsul esset et deserta loca incolere coactus. Prædicit simul Judzorum quoque adversus Servatorem insidias, atque in se ipso Domini passionem ante tempus describit. Ipse enim a Saule, cui benefecerat, exagitatus, et ab aliquot familiaribus proditus, Dominum spiritalibus oculis prævidebat eadem passurum. Propterea etiam inscriptio in finem ad res prædictas lectorem transmittit, sapienterque dictis attendere monet, ceu prophetico sensu illic latente, qui suo tempore ad finem deducendus erat. Insuper hic psalmus inter bymnos quoque numeratur, καὶ τὴν τῶν νομίμων ἐναλλαγὴν, καὶ τὴν ἐκάσατε γινομένην τῶν κακῶν ἐπίτασιν, ἤδη καὶ περί φυγής βουλευόμενον. Εἴρηκε μὲν τὸν ψαλμὸν ὁ μακάριος Δαβίδ, ὑπὸ τοῦ Σαούλ διωκόμενος, καὶ μετανάστες γενόμενος, ἐν ἐρήμῳ τε διάγειν ἀναγκαζόμενος προ θεσπίζει δὲ κατὰ ταὐτὸν καὶ τὰς τῶν Ἰουδαίων κατά τοῦ Σωτῆρος ἐπιβουλάς, καὶ ἐν ἑαυτῷ προδιαγράφει τὰ τοῦ Δεσπότου παθήματα. Αυτός τε γὰρ ὑπὸ τοῦ εὐεργετηθέντος Σαούλ ἐξηλαύνετο, καὶ ὑπό τινων γι ρίμων προ[υ]δίδοτο, καὶ τὸν Δεσπότην προχώρα τους τοῦ Πνεύματος ὀφθαλμοῖς ταὐτὸ τοῦτο πεισόμενη τ διὰ τοῦτο καὶ εἰς τὸ τέλος ἢ ἐπιγραφὴ παραπέμπε τὸν ἐντυγχάνοντα, καὶ συνετῶς προσέχειν τοῖς λίγο μένοις παρεγγυᾷ, ὡς τῆς προφητικής διανοίας κ

Merito enim ille liymuis celebrandus est, qui talia pro hominum salute pati voluerit. Jam nemo dictionum humilitatem considerans, indignas bas Servatore Christo existimet: consideret potius, eum qui fel acetumque et alia hujuscemodi toleraverit, eumdem facile ne dictionum quidem humilitatem recusavisse. Etenim verba consonare factis consentaneum est. Nam et ipsius vox est: Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Mauth. x1, 29). Εt rursus, Mandatum accepi, quid dicam et quid eloquar, et nihil a me ipso facio. Et, Deus meus, Deus meus, quare dereliquisti me? Hæc et hujus generis alia humano more loquebatur, ut humanam suam naturam ostenderet, atque ut se Judæorum infirmitati accommodaret. Hoc certe loco David et injurias sibi illatas docet, et simul Domino eventuras prædicit; ob passionum communionem plaudens sibi, ac propemodum cum Paulo exclamans: Ego stigmata Domini Jesu in corpore meo porto. καλυμμένης, καὶ μετὰ χρόνου δεχομένης τὸ τέλος. quia passionis Dominicæ continet adumbrationenΠρὸς δὲ τούτοις καὶ τοῖς ὕμνοις ὁ ψαλμὸς ἐγκατείλεκται, σκιαγραφίαν τινὰ ἔχων τῶν Δεσποτικῶν παθημάτων· δίκαιον γὰρ ἀεὶ ὑμνεῖν τὸν ταῦτα παθεῖν ὑπὲρ τῆς τῶν ἀνθρώπων ανασχόμενον σωτηρίας. ᾿Αλλὰ μηδεὶς τῇ ταπεινότητι τῶν ῥημάτων προσέχων, ἀνάξια ταῦτα ἡγείσθω τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ· σκου πείτω δὲ ὡς ὁ χολῆς καὶ ὄξους καὶ τῶν τοιούτων ἀνασχόμενος, οὐκ ἂν λόγων ταπεινότητα παρητήσατο. Κατάλληλα γὰρ εἶναι τὰ ῥήματα προσήκει τοῖς πρά γμασιν· αὐτοῦ δέ ἐστιν ἡ φωνὴ τὸ, Μάθετε ἀπ' ἐμοῦ ὅτι πρῶτος εἰμι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, καὶ εὑρήσε ανάπαυσιν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν· καὶ πάλιν· Ἐντολὴν ἔλαβον, τί εἴπω καὶ τί λαλήσω, καὶ οὐδὲν ἐπ' ἐμαυτοῦ ποιῶ· καὶ, Θεέ μου, Θεέ μου, ἵνα τί με εγκατέλιπες; Ταῦτα δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα ἀνθρωπίπως ἐφθέγγετο, καὶ τὴν ἀνθρωπείαν φύσιν ὑπεδείκνυ, και οικονομῶν (cod. οἰκοδομών) τὴν τῶν Ἰουδαίων ἐσθένειαν· ἐνταῦθα μέντοι ὁ θεῖος Δαβὶδ καὶ τὴν εἰς αυτόν γεγενημένην ἀδικίαν διδάσκει, καὶ τὴν εἰς τὸν Δεσπότην ἐσομένην προδιαγράφει, τῇ κοινωνίᾳ τῶν επθημάτων ἐναβρυνόμενος καὶ μονονουχὶ βοῶν μετὰ Παύλου· Ἐγὼ τὰ στίγματα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ ἐν τῷ σώματί μου βαστάζω. Στίχ. β.- Μη διαπτύσῃς μηδὲ καταφρονήσῃς, μικρὴν αὐτὴν καὶ εὐτελῆ λογισάμενος. Ὑπεριδεῖν γὰρ λέγεται τὸ καταφρονῆσαι, ὡς μικροῦ καὶ οὐ δενός. Στίχ. γ. - Αδολεσχίαν καλεί παντός πράγματος συνέχειαν. Τὸ οὖν, Ελυπήθην ἐν τῇ ἀδολεσχίᾳ μου, καὶ ἐταράχθην· τουτέστι, Συνεχή την λύπην ἔσχον καὶ τὴν ταραχὴν ἀπὸ τοῦ πλήθους τῶν κακῶν, ἄλλων ἐπ' ἄλλοις ἀεὶ συμβαινόντων. Στίχ. π. Σύμμαχος, Ἀλλὰ σὺ ἄνθρωπος ὁμός τροπος, καὶ συνήθης, καὶ γνώριμος. Τὸ δὲ, Ηγεμών μου, καλῶς ὡς πρὸς τὸν Σίμωνα· ἐπειδὴ τοῦ μακα μέσω υνίου ἀρχιερατεύοντος, προστασίαν τινὰ ἐγκε χείριστο. Ούτως ἡγεμόνας καὶ ἄρχοντας βασιλέων καλούμεν τοὺς ὑπ' αὐτῶν πράττοντας, εἴτε παρ' αὐτ τῶν τὴν ἀρχὴν ἐγκεχειρισμένους. ΨΑΛΜΟΣ ΝΖ'. Στίχ. κ'. - Ἡ δὲ εἰς ὑμᾶς, φησί, τιμωρία εύφρο σύνην παρέξει τοῖς δικαίοις, τοῖς νῦν ὑφ' ὑμῶν ἐπιβαλε αμένοις. Θεοδώρου. Το νίπτεσθαι ἡ θεία Γραφή συνεχώς λαμβάνει ἐπὶ τοῦ ἢ κοινωνεῖν τινι ἢ μὴ κοινω και. Τοῦτο γὰρ ἔθος τοῖς παλαιοῖς, διὰ τοῦ νίπτεσθαι τὰς χεῖρας σημαίνειν ὁπότερον ἂν ἐβούλοντο. Οὕτω καὶ Πιλάτος ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις φαίνεται τῷ νίψα είναι τὰς χεῖρας σημαίνων, ὅτι μὴ κοινωνῇ τῷ φόνῳ κατά τοῦ Χριστοῦ. Οὕτω καὶ ἑτέρωθι φησιν ὁ μακά μιας Σεβίλο Νίψομαι ἐν ἀθώοις τὰς χεῖράς μου· τουτέστι, Τὴν πρὸς αὐτοὺς ἀσπάζομαι κοινωνίαν. Ενταύθα οὖν τούτο λέγει, ὅτι ὁ δίκαιος ἐν τῇ σφαγῇ καὶ τῷ θανάτῳ τοῦ ἁμαρτωλοῦ δειχθήσεται μηδεμίαν Ex Corderio. VERS. 2. - PSALMUS LIV. Noli respuere, vel contemnere, parvam et vilem illam æslimans. Despicere enim dicitur idem quod contemnere, tanquam quid parvi et nullius momenti VERS. 3.· Exercitationem vocat cujuscunque negotii continuationem. Istud igitur, Contristatus sum in exercitatione mea, et conturbatus; id est, Continuam habui tristitiam et conturbationem a multitudine malorum, dum alia ex aliis semper oriuntur. VERS. 14. Symmachus, Sed tu homo eorumdem morum, et familiaris meus, et notus. Illud vero, Dux meus, recte tanquam ad Simonem di. ctum; ut qui, Onia supremo sacerdotio fungente, præfecturam aliquam gerebat. Hoc modo duces et imperatores regum appellamus eos qui ipsis subordinati sunt, sive qui ab ipsis imperium sibi concreditum acceperunt. PSALMUS LVII. Vans. 11. — Vestrum autem, inquit, supplicium lætitiam præbebit justis illis, qui nunc a vobis insidiis impetuntur. IBID. Theodori. Verbum lavandi Scriptura divina semper accipit pro communicatione vel non communicatione alicujus. Illa enim erat consuelu - do veteribus, ut per lotionem manuum alterutrum, prout volebant, significarent. Sic etiam Pilatus in Evangeliis videtur per lotionem manuum significasse, se non communicare cædi Christi. Sic etiam alio loco beatus David ait: Lavabo inter innocentes manus meas; id est, cum ipsis amplectar communicationem. Hic ergo dicit, justum in cæde ac morte peccatoris declaratum iri nullam habere cum iis

communicationem, hoc est, justum appariturum. ἔχειν πρὸς αὐτοὺς κοινωνίαν, τουτέστιν, ἀποφανθής Cum enim illi propterea puniantur, hi autem maneant nil mali patientes, horum virtus demonstratur. VERS. 12. Nonnull istud, Utique est fructus justo, per interrogationem legerunt; ac si sciscitarentur utrum sit: quod in syllogismis dicere solemus, Nunquid hoc? id est, Ergone hoc? sic etiam hoc loco ait, quod cum hæc facta fuerint, omnes dicturi sint, Quoniam vere est fructus justo, et non sine mercede justitiam exercet. Ecce enim propterea puniti sunt qui ipsis insidiabantur. PSALMUS LVIII. VERS. 7. Ilic etiam est temporis immutatio, pro convertantur, et circumeant, et famem patiantur. Quod autem dicit est ejusmodi: Quoniam cauum proprium est noctis tempore circuire civitatem universam, et majoribus uti vocibus; maxime autem hoc faciunt, quando contigerit ipsos esurire cibi indigos. Simile quid, inquit, hostibus eveniat; a præsenti felicitate in pejus per supplicium tuum convertantur: et sicut canes, noctis tempore a fame obsessi, in circuitu ululantes circumeunt civitatem, sic et hi supplicio tuo icti ejulent ad instar canum; ita ut ex ipsa voce ejulatuum tui in ipsos supplicii appareat magnitudo. Temporis autem immutationem indicat Symmachus dicens, Convertantur ad vesperam. VERS. 8. σεται δίκαιος. "Οταν γὰρ ἐκεῖνοι δια τούτων καλά ζωνται, οὗτοι δὲ μένωσι μηδὲν πάσχοντες κακόν, δεί κνυται τούτων ἡ ἀρετή. Στίχ. ιβ'.—Τινὲς τὸ, "Αρα ἐστὶ καρπὸς τῷ δικαίῳ, κατ' ερώτησιν ἀνέγνωσαν· ὡσανεί πυνθανομένων, ὅτι Εἰ ἔστιν ἄρα, ὅπερ ἔθος ἡμῖν ἐν τοῖς συλλογισμοῖς λέγειν, εἰ μὴ τόδε; ἀντὶ τοῦ, Οὐκοῦν τόδε; οὕτω κάν ταῦθα λέγει, ὅτι τούτων γενομένων, πάντες ἐροῦσιν, ὅτι ἀληθῶς ἔστι τῷ δικαίῳ καρπὸς, καὶ οὐκ ἀμισθί τὴν δικαιοσύνην ἐργάζεται. Ἰδοὺ γὰρ ὑπὸ τούτων ἐτιμωρήθησαν οἱ ἐπιβουλεύοντες αὐτοῖς. ΨΑΛΜΟΣ ΝΗ. Στίχ. ζ'. — Εναλλαγή κανταῦθα χρόνου, ἀντὶ τοῦ, Επιστρεψάτωσαν, καὶ κυκλωσάτωσαν, καὶ λιμω ξάτωσαν. Ο δὲ λέγει τοιοῦτόν ἐστιν· Ἐπειδὴ τῶν κυνῶ ἴδιον κατὰ τὸν τῆς νυκτὸς καιρὸν περιιέναι τε την πόλιν ἅπασαν, καὶ μείζοσι κεχρῆσθαι ταῖς φωναῖς· ποιοῦσι δὲ αὐτὸ μάλιστα, ἐπειδὰν συμβαίνῃ καὶ π[ελιναν δεχθέντας τροφῆς· τοιοῦτόν τι περὶ τῶν ἐχθρῶν φησι - Μεταστραφήτωσαν ἀπὸ τῆς νῦν εὐπραγίας εἰς τὸ χεῖρον τῇ παρὰ σοῦ τιμωρίᾳ· καὶ ὥσπερ κύνες, κατὰ τὸν καιρὸν τῆς νυκτὸς ὑπὸ λιμού συνεχόμενοι κύκλῳ βοῶντες τὴν πόλιν ἐκπεριίασιν· οὕτω καὶ οὗται τῇ παρὰ σοῦ τιμωρία πληγέντες ολολυζέτωσαν όμοια τοῖς κυσίν· ὥστε καὶ τῇ φωνῇ τῶν ὁλολυγμῶν φαί νεσθαι τῆς τιμωρίας σου τῆς εἰς αὐτοὺς τὸ μέγεθος. Τὴν δὲ ἐναλλαγὴν τοῦ χρόνου δείκνυσι Σύμμαχος εξπών, Επιστρεψάτωσαν εἰς ἑσπέραν. Στίχ. η'. Θεοδώρου. Κανταῦθα τό,Ιδού, προσέβρι πται ἀπὸ τοῦ Ἑβραϊκοῦ ἰδιώματος. Σύμμαχος δέ φησιν· Αὐτοὶ μὲν ἀποβλύζουσι τοῖς στόμασιν ἑαυτών, καὶ ὡς μαχαίρας τοῖς χείλεσιν αὐτῶν. Κάνταῦθα γὰρ ἐνήλλαξε τὸν χρόνον, μέλλοντα εἰρηκὼς ἀντὶ τοῦ ἐνεστῶτος. Αὐτοὶ γὰρ, φησί, φθέγγονται βήματα διὰ τοῦ στόματος αὐτῶν καὶ τῶν χειλέων πάσης χει ρονα μαχαίρας, καὶ παντὸς ξίφους εντονώτερον πλήρη τειν δυνάμενα. Οτι τις ἤκουσεν; ἀντὶ τοῦ, οὐδείς. Ἔστι δὲ κἀνταῦθα τό, λέγοντες, ἀπὸ κοινοῦ νοούμε νον, ὡς κατὰ ἀποσιώπησιν εἰρημένον τῷ προφήτη οἷον καὶ ἐν τῷ δευτέρω ψαλμῷ τὸ, Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρχοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χρι στοῦ αὐτοῦ· Διαῤῥήξωμεν τοὺς δεσμούς αὐτῶν, Ο καὶ ἀπορρίψωμεν ἀφ' ἡμῶν τὸν ζυγὸν αὐτῶν· ἀπὸ κοινοῦ γὰρ κἀκεῖ κατὰ ἀποσιώπησιν νοείτα ει λέγοντες· ἵνα ᾖ λέγοντες Διαρρήξωμεν τους δε σμοὺς αὐτῶν. Οὕτως οὖν κάνταῦθα, Ἰδοὺ αὐτελ ἀποφθέγξονται ἐν τῷ στόματι αὐτῶν, καὶ ῥομφαία ἐν τοῖς χείλεσιν αὐτῶν· ὅτι εἰς ήκουσεν; Ακρι δέστερον δὲ ἐν τῷ μὲ ψαλμῷ ἐπεσημηνάμεθα, ὡς ἔθος τῷ προφήτῃ, τὸ, Εἰπὲ, καὶ, Λέγων, καὶ εἴ τι του οῦτον, κατὰ ἀποσιώπησιν τιθέναι. Βούλεται γὰρ περὶ αὐτῶν εἰπεῖν, ὅτι φασίν· Οὐ προσήκε δεδιέναι τιμωρίαν, ἀλλ' ἐπιβῶμεν αὐτοῖς ὅση δύναμις, ἀναιροῦντες καὶ κατασφάττοντες· πολλὰ γὰρ καὶ ἕτερα πεποιηκότων ἡμῶν, τίς ἤκουσεν αὐτῶν στεναζόντων; ἢ τίς προσέσχεν αὐτοῖς ἀδικουμένοις; ἢ τίς ἐπήμυνεν ἀναιρουμένοις; - Hic etiam istud ecce adjectum est ex phrasi Hebræa. Symmachus vero ait: Ipsi autem singultiunt comedentes ore suo, et quasi gladios labiis suis [egerunt]. Nam et hic tempus immutavit, cum futurum pro praesenti dixit. Ipsi enim, inquit, per os suum et per labia sua loquuntur verba onini gladio pejora, et quæ omni ense atrocius valeant vulnerare. Quoniam quis audivit? id est, Nemo. Forro hic etiam vox dicentes subauditur, quasi per reticentiam Prophetæ dicta; sicut etiam in psalmo secundo istud: Astiterunt reges terræ, et principes convenerunt in unum, adversus Dominum, et adversus Christum ejus. Dirumpamus vincula eorum, et projiciamus a nobis jugum ipsorum: nam etiam ibi per reticentiam subauditur vox dicentes, ut sensus sit, dicentes, Dirumpamus vincula eorum: ita etiam hic, Ecce ipsi loquentur in ore suo, et gladius in labiis eorum: quonium quis audivit? Expressius autem in psalmo quadragesimo quarto adnotavimus, sicut consuetudo est Prophetæ, istud dixit et dicens, et si quid sit istiusmodi, per reticentiam poni. Vult enim de ipsis dicere, quasi dicant: Minime supplicium formidavimus, sed pro virili in ipsos irruimus, eos occidentes et interticientes: dum euim etiam multa alia fecissemus, quis audivit eos gementes? vel attendit ipsis injuria oppressis? vel quis ultus est interfectores? Non quasi hæc onino dixerint inimici, sed a re ipsa pro sua consuetudine istud dixit ponens; simile enim est isti, Dixit enim in corde suo: Non requiret;

Οὐχ ὅτι τοῦτο ἔλεγον πάντως οἱ ἐχθροί· ἀλλ' ἀπὸ et isti, Quis videbit eos (Psal. Lxvii, β)? idem enim τοῦ πράγματος κατὰ τὸ οἰκεῖον ἔθος τὸ εἶπε τεθεικώς· ὅμοιον γὰρ ἐστι τῷ, Εἶπε γὰρ ἐν καρδίᾳ αὐτ τοῦ, οὐκ ἐκζητήσει· καὶ τῷ, Εἶπον· Τίς ὄψεται αὐτούς; Τὸ αὐτὸ γὰρ κἀνταῦθα εἰπεῖν βούλεται. Οτι ούτως άπαντα πράττουσιν, ὡς οὐκ ἀκούοντος οὐδενὸς, οὐδὲ φροντίζοντος των γιγνομένων. Ιδιον δὲ τοῦ μακαρίου Δαβίδ τὸ διὰ τοῦτο μάλιστα αἰτεῖν τοῦ Θεοῦ τὴν κατὰ τῶν ἁμαρτανόντων τιμωρίαν· διὰ τὸ τῶν πολλῶν ἐν ταῖς ἀδικίαις αἰτιωμένων τὸν Θεὸν, ὡς οὐ προνοιώντι τὸν Δεσπότην· ὥσπερ γὰρ ἀδικοῦντες καὶ πάσχοντες σὐδὲν, τοιαύτην τοῖς πολλοῖς τὴν ὑπό παν εργάζονται· οὕτω τιμωρούμενοι, τὸ ἐναντίον κάντες υποπτεύειν παρασκευάζουσι. Δείκνυσιν οὖν ἑαυτὸν οὐ διὰ τό τι παθεῖν, τὸν κατὰ τῶν ἀδικούντων Θεοῦ τοῖς ἀνθρώποις ἐντεῦθεν ἐγγενέσθαι τὴν ὑπόληψιν, Θεοῦ συντελοῦν ἐπιζητεῖν. “ Στίχ. ιβ. — Κατ' ερώτησιν ἀναγνωστέον. Ἀντὶ τοῦ· Αλλ' οὐ μὴ αὐτοὺς ἀποκτείνῃς, ὥστε μὴ ἐπιλαθέσθαι τοῦ νόμου του, ώστε, φησίν, οὔτε διὰ τοῦτο οἷόν τε αὐτοὺς παρείναι την τιμωρίαν. Ο δὲ λέγει τοιοῦτόν ἐστι· Πρό τῆς τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ παρουσίας την προσήκου σαν, καὶ τελείαν πίστιν περὶ τῆς ἀναστάσεως οὐκ Έχοντες. ηγούντο τους τελευτώντας παντελῶς τοῦ εἶ και εκτός γίνεσθαι, καὶ μὴ δύνασθαι λόγον τινά ή σήμην θεοῦ ἔχειν· διὰ τοῦτό φησί που, Ὅτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου· καὶ αλλαχοῦ, οὐχ οι νεκροὶ αἰνέσωσί σε, Κύριε. Καὶ Πως επιλλὴν ἔστιν εὑρεῖν ταύτην τὴν χρῆσιν ἐν τῇ Πελατη Διαθήκη. Ἐπειδὴ τοίνυν ὡς τῶν μὲν ἐνταῦθα ἐμνούντων τὸν θεὸν, τῶν δὲ ἐκ τῶν τοῦ βίου γινομέτων, οὐδὲ μεμνήσθαι ἔτι τοῦ Θεοῦ οἷόν τε ὄντων, αυτό φησιν· Αλλ' οὐκ ἀποκτενεῖς αὐτοὺς, φησίν, είν' υπερθήσῃ τὴν κατ' αὐτῶν τιμωρίαν, ὡς ἂν μήτε ἀποθανόντες εἰς λήθην τῆς σῆς ἔλθοιεν δυνάμεως. Αντὶ τοῦ· Οὐχ οἷόν τε οὐδὲ διὰ τοῦτο ἀναβάλλεσθαι την τιμωρίαν· εἰ μὲν γὰρ ἐμέμνηντο σου τῆς δυνάμεως, καὶ τὴν γνῶσιν εἶχον τὴν σὴν, καὶ ᾔδεσαν & προσήκων ἦν, εἰκὸς διὰ τοῦτο φείσασθαι, ὥστε μὴ ἐπιλεγόντων τὴν σὴν περιαιρεθῆναι μνήμην ἐξ αὐτ τῶν· ἐπειδὴ δὲ τοσοῦτον ἀπέχουσι τοῦ ἐνταῦθά σου μνημονεύειν, ὥστε εἰς τὸ ἐναντίον ἅπαντα πράττειν, καὶ δοκεῖν ὡς οὐκ ὄντος τοῦ ἐφεστῶτος τῷ βίῳ καὶ διακρίνοντας τα πραττόμενα, τοιαῦτα δὲ καὶ λέγειν ὡς οὐδεὶς ὁ ἀκούων, ἢ φροντίζων τῶν γιγνομένων. Καὶ οὐκ ἔνεστιν ἐκεῖνα λογίσασθαι & τῆς μυκάστης εἰσὶ μοίρας καὶ τῆς κρείττονος περὶ σοῦ ὑπάρξεως, ὡς μὴ λήθη παραδοῖεν τὰ κατὰ σὲ, 03νόσω τε άμα τιμωρῆσαι καὶ ποικίλαις κακώσεσι, από τούτεις μᾶλλον ἢ τῷ θανάτῳ ὑποβαλεῖν. Ὁ γὰρ παρελκυσμός των δεινῶν ὑπόμνησιν ἐμποιεῖ τῶν ἁμαρτιῶν. Καὶ τοῦτο δὲ βούλεται διὰ πάντων εἰπεῖν, δεν τον αὐτοῖς πρόσεστιν ἄξιον, τοῦ φειδοῦς τυχεῖν της. Στίχ. ιγ'. Ἐπειδὴ τὰ γιγνόμενα πάντως καὶ ἀπαγ γέλλονται, πολλάκις ἀντὶ τοῦ γιγνομένου τὴν ἐπαγε γειλαν λέγει. Ως τό· ᾿Ακουτιεῖς μὲ ἀγαλλίασιν καὶ εὐφροσύνην· ἀντὶ τοῦ, Παρέξεις μοι πάντως τὸ γὰρ γιγνόμενον, τοῦτο καὶ ἀκουτιεῖν ἔμελλε. PATROL. GR. I.X.VI. hoc loco vult dicere. Quoniam sic omnia agunt, ac si nemo audiret, vel curam gereret eorum quæ fiunt. Proprium autem est beati Davidis ob hoc maxime rogare Deum, ut peccatores puniat; quia plurimi injuriis affecti incusant Deum, ac si minime providus esset Dominus: sicut enim, dum iniquitatem facientes, nihil patiuntur, istiusmodi opinionem plurimis ingerunt; ita dum puniuntur, omnes contrarium faciunt opinari. Ostendit itaque se non ideo quod aliquid paliatur, exigere ut de injuriam irrogantibus supplicium sumatur, sed ut hominibus exinde melior de Deo opinio ingeratur, docens nos, ut omnia ad Dei gloriam perficere satagamus. αὐτοῦντα τιμωρίαν, ἀλλ᾿ ὥστε κρείττονα περὶ τοῦ ἡμᾶς παιδεύων, διὰ πάντων τὸ πρὸς δόξαν VERS. 12. — Per interrogationem hoc legendum. Quasi dicat: Nunquid occides eos, ne obliviscantur legis tuæ? ita ut, inquit, neque propterea possint supplicii lucrum facere. Quod autem dicit est istiusmodi: Ante Christi Domini adventum, cum non haberent perfectam fidem resurrectionis, existimabant defunctos penitus anuihilari, et non posse rationem aliquam aut memoriam Dei babere; idcirco alibi dicit, Quoniam non est in morte qui menor sit tui (Psal. vi, 6); et alio loco, Non mortui laudabunt te, Domine (Psal. cxı, 17). Et omnino frequentem in Veteri Testamento istiusmodi usum loquendi reperire licet. Quasi itaque illi qui hic suut Deum laudarent, hi vero qui e vivis excesserunt ne memoriam quidem Dei amplius habere possent, hoc dicit: Sed non occides, inquit, eos, verum differes supplicium eorum, ne videlicet morientes in oblivionem veniant potentiæ tuæ. Quasi dicat: Neque per hoc poterunt evadere supplicium: nam si virtutis tuæ memores fuerint, et notitiam tuam habuerint, et ea quæ conveniebant cognoverint, par est ut idcirco parcatur iis, ne ipsis morientibus memoria tua ab illis auferatur: verum cum tantum absint a memoria tua bic recolenda, ut e diverso cuncta faciant tam inique, ac si nemo huic vitæ præesset, et ea quæ geruntur dijudicaret; quin etiam talia dicant, ac si nemo audiret, aut curaret ea quæ funt. Neque etiam illa licet cogitare quæ sortis sunt optimæ et saniuris circa te opinionis, ne oblivioni tradant ea quæ ad te spectant, morte simul ac diversis malis ipsos puni, atque his potius quam morti subjiciantur. Tractus siquidem molestiarum memoriam refricat peccatorum. Atque hoc per omnia vult dicere, quod nihil in ipsis sit quod aliquam indulgentiam mereatur. VERS. 13. Quoniam ea quæ fiunt omnino etiam annuntiantur, frequenter pro facto annuntiationem dicit. V. g. Audire une facies exsultationem et lætitiam (Psal. L, 10); id est, præbebis omnino mihi: nam id quod febat, futurum erat