PG 66:1052ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑ ΠΕΡΙ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ
PG 66:1054Ἆρα, εἰ μή τις ἐκ πόλεως ἥκοι μεγάλης τε καὶ πλουτούσης, καὶ κομίζοι λόγους γαύρους τε καὶ χλιδῶν-τας, οἵους ῥητορικὴ καὶ ποιητικὴ τίκτουσι, πάνδημοι τέχναι πάνδημα ἔκγονα, τοῦτον, ὅταν ἐνθάδε γένηται, δεῖ κάτω νεύειν, ὡς οὐκ οὔσης αὐτῷ παρρησίας ἐν βασιλείοις οὔτε ἐρυγγάνειν, οὐκ ἔχοντι τῆς πατρίδος τὸν ὄγκον, οὔτε παρασχεῖν ἀκροαμάτων χαριέντων τε καὶ συνήθων ἡδονὴν καταδημαγωγησόντων βασιλέα τε καὶ τοὺς συνεδρεύοντας; ἢ καὶ φιλοσοφίαν ποτὲ ἐπιδημοῦσαν προσήσεσθε, καί τις αὐτὴν οὐκ ἀμφιγνοήσει δεῦρο διὰ πλείστου φανεῖσαν, ἀλλὰ ξεναγήσει καὶ κατερεῖ τι αὐτῆς ἀγαθόν, πρὸς οὓς ἄξιον; δεῖται γάρ που τούτων οὐχ ἑαυτῆς, ἀλλ’ ὑμῶν ἕνεκα, μὴ καταφρονηθεῖσα ἀνόνητος ἂν γενέσθαι. αὐτὴ μέντοι παρέξεται λόγους, οὐ τοὺς ἱλαροὺς δὴ τούτους καὶ διατιθέντας ἐν ἡδονῇ τὰ μειράκια, ὡς οὔτε ἤθει διαρρέον-τας οὔτε λέξεσι κομμωθέντας εἰς νόθου κάλλους ἐπίδειξιν· ἀλλ’ ἕτερον τρόπον τοῖς ἐφικέσθαι δυναμένοις, τὸν ἐμβριθῆ τε καὶ ἔνθεον, ἀρρενωποὺς καὶ σεμνοὺς καὶ ἀπαξιοῦντας ἀνελευθέρου θωπείας χάριν τὰ παρὰ τῶν δυνατῶν ἐξω-νεῖσθαι. οἳ δὲ οὕτως ἄρα ἀστεμφῶς ἔχουσι, καὶ εἰσὶ πάν-τολμοι δή τινες, καὶ ὡς ἐν βασιλείοις ἀλλόκοτοι, ὥστε οὐδέ φασιν αὐτοῖς ἀποχρήσειν, εἴ τις ξυγχωρήσει μὴ πάντα ἐκ πάντων ἐπαινεῖν τὰ βασιλέως καὶ βασιλέα· ἀλλ’ εἴ πῃ παρείκοι, καὶ λυπήσειν ἀνατείνονται, καὶ ἀπειλοῦσι δήξεσθαι τὴν καρδίαν οὐκ ἐν χρῷ μόνον, ἀλλὰ καὶ μέσην, εἰ ἄρα τις ἀνιαθεὶς ὠφελήσοιτο.
PG 66:1055Πολλοῦ μέντ’ ἂν ἄξιος εἴη βασιλέως ἀκοῇ λόγος ἐλεύθερος· ὁ δὲ ἐφ’ ἅπαντι γινόμενος ἔπαινος σὺν ἡδονῇ λυμαινόμενος ἐοικέναι μοι δοκεῖ τῶν φαρμάκων ἃ μέλιτι δεύσαντες τοῖς ἀπολουμένοις ὀρέγουσιν. οὐκ οἶσθ’ ὅτι μαγειρικὴ μὲν κατακαρυκεύουσα καὶ νόθους ὀρέξεις ἐκκα-λουμένη λωβᾶται τοῖς σώμασι, γυμναστικὴ δὲ καὶ ἰατρικὴ σῴζετον ἄμφω τὸ παραυτίκα λυποῦσαι; σὲ τοίνυν ἐγὼ βούλομαι τῶν σῳζομένων εἶναι, καὶ εἰ μέλλεις δυσχεραίνειν ἐπὶ τῷ σῴζεσθαι. κρέα μὲν γὰρ οὐκ ἐᾷ διαρραγῆναι στυφό-της ἁλῶν· νέου δὲ βασιλέως γνώμην ὑπ’ ἐξουσίας ᾗ ἂν τύχῃ βαδιουμένην συνέχει λόγων ἀλήθεια. οὕτως οὖν ἀνά-σχοισθε τοῦ ξένου γένους τῶν λόγων· ἀλλὰ μὴ ἀγροικίας ἐν ὑμῖν ἁλώσονται καὶ κατασιγασθεῖεν, πρὶν καὶ βραχὺ προχωρῆσαι, ὅτι μὴ εἰσὶ θεραπευταὶ πειθοῦς, νέοις ἡδεῖς καὶ συμπαίστορες, ἀλλὰ παιδαγωγοί τινες ἀτεχνῶς σωφρονι-σταὶ καὶ βαρεῖς ἐντυχεῖν. εἰ δὲ γένοισθε καρτεροὶ συνουσίαν τοιάνδε βαστάσαι, καὶ μὴ παντάπασιν ὑμῖν ὑπὸ τῶν ἐπαί-νων, οὓς ἀκούειν εἰώθατε, τὰ ὦτα ἐκδεδιῄτηται, ἔνδον μὲν δὴ ὅδ’ αὐτὸς ἐγώ.rem pertinent, imperatoremque ipsum, permittat; μέσην, εἰ ἄρα τις ἀνισθεὶς ὠφελήσοιτο. Πολλοῦ μὲν
sed et molestos fore se, ubi se occasio dederit, et τ' ἂν ἄξιος εἴη βασιλέως ἀκοῇ λόγος ελεύθερος. Ο
cor ipsum non strictum duntaxat puncturos, sed δὲ ἐφ᾽ ἅπαντι γινόμενος ἔπαινος σὺν ἡδονῇ λυμαινότ
ad imum usque penetraturos minentur; si ex ea μενος, ἐοικέναι μοι δοκεῖ τῶν φαρμάκων & μέλιτι
forte tristitia quisquam adjuvari queat. Atqui regiis δεύσαντες τοῖς ἀπολουμένοις ὀρέγουσιν. Οὐκ οἶσί
auribus liber atque ingenuus sermo maximi facien- ὅτι μαγειρική μὲν κατακαρυκεύουσα, καὶ νόθους
dus est; ea autem ex omnibus laus, quæ perniciem ὀρέξεις ἐκκαλουμένη λωβάται τοῖς σώμασι γυμναcum voluptate consciscit, venenatis potionibus si- στικὴ δὲ καὶ ἰατρικὴ σώζετον άμφω τοπαραυτίκα
milis mihi esse videtur, quas melle perfusas mo- λυποῦσαι; Σὲ τοίνυν ἐγὼ βούλομαι των σωζομένων
rituris propinant. An vero nescis coquinariam qui- εἶναι, καὶ εἰ μέλλεις δυσχεραίνειν ἐπὶ τῷ σώζεσθαι.
dem artem superfluis apparatibus cibos condien- Κρέα μὲν γὰρ οὐκ ἐξ διαῤῥῆναι [ γρ. διαφρα
tem, minimeque naturales appetentias excitantem, γῆναι] στυφότης ἁλῶν· νέου δὲ βασιλέως γνώμην
nocere salubritati corporum; gymnasticam vero et ὑπ' ἐξουσίας ᾗ ἂν τύχῃ βαδιουμένην, συνέχει λόγων
medicinam, nonnullo in præsens inflicto dolore, ἀλήθεια. Οὕτως οὖν ἀνάσχοισθε τοῦ ξένου γένους τῶν
iisdem illis esse salutares? Te igitur ego, vel si λόγων· ἀλλὰ μὴ ἀγροικίας ἐν ὑμῖν ἁλώσωνται, καὶ
idipsum moleste sis laturus, ex eorum, qui servan- κατασιγασθεῖεν, πρὶν καὶ βραχὺ προχωρήσει, ότι
tur, numero esse volo. Nam carnes quidem acris μή εἰσι θεραπευταὶ πειθούς, νέοις ἡδεῖς καὶ συμet astringens vis salis difluere non patitur; impe- παίστορες· ἀλλὰ παιδαγωγοί τινες ἀτεχνῶς σωφροratoris vero juvenis animus quocunque impetus νισταί, καὶ βαρεῖς ἐντυχεῖν. Εἰ δὲ γένοισθε καρτερολ
feret, præ potestatis licentia progressurus, verbo - συνουσίαν τοιάνδε βαστάσαι, καὶ μὴ παντάπασιν
rum veritate cohibetur. lla ergo novum, atque inu- ὑμῖν ὑπὸ τῶν ἐπαίνων, οὓς ἀκούειν εἰώθατε, τὰ ὦτα
sitatum orationis genus patienter sustinete: mi- ἐκδεδιήτηται.
nimeque apud vos insolentiæ damnetur; nec ei, antequam processerit, silentium imperetur, quod
nec blandæ persuasioni inserviat, nec adolescentibus gratificari, aut colludere, sed plane censorii,
accessuque difficilis pædagogi officium usurpare velit. Quod si tale istud consortium æquo aninio
ferre possitis, neque omnino iis laudibus, quas audire soletis, aures vestræ corruptæ sint,
Ipse adsum intus ego.
Ενδὸν μὲν δὴ ὅδ' αὐτὸς ἐγώ.
2. Me cum auro caput, tum animum philosophia β'. Ἐμέ σοι πέμπει Κυρήνη στεφανώσοντα
coronaturum, Cyrene mittit ad te Græca civitas, G χρυσῷ μὲν τὴν κεφαλὴν, φιλοσοφίᾳ δὲ τὴν ψυχὴν,
antiquum et venerabile nomen, infinitis olim doctorum celebrata carminibus; nunc pauper, et lumilis, ingentiaque ac deserta rudera; cui regia munificentia opus est, si quid gerere velit veteri illa
sua origine non indignum. Huic tu porro inopia,
quandocunque libuerit, remedium adhibebis;
idque in tua voluntate situm est, ut ab ampla felicique patria, alteram ad te denuo coronam perferam. At oratio ne nunc quidem ulla civitate indiget, quo loquendi libertatem habeat, et imperaiorem audacter compellet. Veritas ouiope verborum
πόλις Ελληνίς παλαιόν όνομα καὶ σεμνὸν, καὶ
ἐν ᾠδῇ μυρίᾳ τῶν πάλαι σοφῶν· νῦν πένης, καὶ
κατηφὴς, καὶ μέγα ἐρείπιον, καὶ βασιλέως δεόμενον,
εἰ μέλλοι τι πράξειν τῆς περὶ αὐτὴν ἀρχαιολογίας
ἐπάξιον. Ταύτην μὲν δή μοι τὴν ἔνδειαν, ὅταν αὐτὸς
ἐθέλῃς, Ιάσῃ, καὶ ἐπὶ σοὶ βουληθέντι παρὰ μεγάλης
τε καὶ εὐδαίμονος ἤδη τῆς πατρίδος τὸν δεύτερόν με
διακομίσαι σοι στέφανον. Οἱ λόγοι δὲ οὐδὲ νῦν ε:
δέονται πόλεως, ὥστε ἐλευθεροστομῆσαι, καὶ βετ
λέα θαῤῥῆσαι. ᾿Αλήθεια γὰρ δὴ λόγων εὐγένεια· κα!
διὰ τόπον οὐδείς πω λόγος αἰσχίων οὐδὲν κυρίων
Οὐκ οἶσθ' ὅτι μαγειρική. Sumpsil e Platonis Gorgia.
Κρέα μὲν γάρ. Clem. Αlex. 11 Ped. cap. 9:
Οι πρὸς χάριν ὁμιλοῦντες ἀγαπῶσιν δ μὴ λυποῦσιν,
οἱ δὲ πρὸς ὠφέλειαν ἐπιστύφοντες εἰ καὶ παραυτίκα
λυπηροί, ἀλλ᾽ εἰς τὸν ἔπειτα εὐεργετοῦσιν αἰῶνα.
Εμέ σοι πέμπει Κυρήνη. Vetus ille mos
fuit, coronas aureas publice ab civitatibus offerri
regibus ac principibus. Sic apud Curtium lib. 1v
duodecim ad Alexandrum legati a communi Græcia missi, qui ob res pro salute, ac libertate Græciæ
gestas coronam auream donum victoriæ ferrent. Prohus imper. epist. ad senatum, apud Vopiscum:
Coronas, quas mihi obtulerunt omnes Galliæ civitates aureas, vestræ, P. C., clementiæ dedicavi. Sic
Saraceni Juliano oblata auri corona, tanquam nationum suarum dominum adorarunt, ait Amm. lib.
XXII. Scripsit Memnon apud Photium N. 224, cap.
27, Romanos ad Alexandrum auream coronam
multorum talentorum misisse, quod nugatoris
oliosi commentum est. lla denique Theo losio Juniori að Urso præfecto Urbis et senatu coronam
item auream oblatam esse anno Christi 410 in
Alexandrino Chron. legimus. Ad hæc Romanis -
peratoribus ad honorem triumphi triumphales coronæ a provinciis mittebantur, ut ait Gellius lib.
v. cap. 6: quod vulgo, inquit, aurum coronarium
dicitur. Josephus lib. xu, cap. 5, στεφανίτην φόρον
appellat; quod eo nomine tributuni indiceretur
provinciis, etiam ante Romanos, ab Seleucidis, a
qua præstatione Judæorum sacerdotes ac sacros
ministros immunes esse jubet Antiochus M. Vide
lib. x Cod. Theod., tit. xiis, De auro coronario.
Πόλις Ελληνίς. Vetus est Graecorum Cyrene,
quam Battus Lacedæmonius condidit anno Urbis
143, ait Plinius lib. xix, cap. 3, ex Theophrasto; qui
lib. vi, cap. 3 conditam refert annis circiter 300
ante [VII] Simonidem prætorem. Fuit hic prætor
anno ut olympiadis cxvi, Urbis 443. Quare deductis annis 300, relinquitur annus 143ab U. C..
qui est u olympiadis est. Vide Strab. lib. s et
Xvit, et Herodot. in Melpomene.
PG 66:1059Ἐμέ σοι πέμπει Κυρήνη, στεφανώσοντα χρυσῷ μὲν τὴν κεφαλήν, φιλοσοφίᾳ δὲ τὴν ψυχήν, πόλις Ἑλληνίς, παλαιὸν ὄνομα καὶ σεμνόν, καὶ ἐν ᾠδῇ μυρίᾳ τῶν πάλαι σοφῶν· νῦν πένης καὶ κατηφὴς καὶ μέγα ἐρείπιον καὶ βασιλέως δεόμενον, εἰ μέλλοι τι πράξειν τῆς περὶ αὐτὴν ἀρχαιολογίας ἐπάξιον. ταύτην μὲν δή μοι τὴν ἔνδειαν, ὅταν αὐτὸς ἐθέλῃς, ἰάσῃ, καὶ ἐπὶ σοὶ βουληθέντι παρὰ μεγάλης τε καὶ εὐδαίμονος ἤδη τῆς πατρίδος τὸν δεύτερόν με διακομίσαι σοι στέφανον. οἱ λόγοι δὲ οὐδὲν νῦν τι δέονται πόλεως, ὥστε ἐλευθεροστομῆσαι καὶ βασιλέα θαρρῆσαι· ἀλήθεια γὰρ δὴ λόγων εὐγένεια· καὶ διὰ τόπον οὐδείς πω λόγος αἰσχίων οὐδὲ κυδίων ἐγένετο. ἰτητέον οὖν ἅμα τῷ θεῷ, καὶ ἐγχει-ρητέον τῷ καλλίστῳ τῶν λόγων, ἀληθέστερον δὲ φάναι, τῶν ἔργων. ὁ γὰρ ἑνὸς ἀνδρός, τοῦ βασιλέως, ἐπιμεληθείς, ὅπως ἂν ἄριστος εἴη, τὴν συντομωτάτην ἐβάδισεν ἐπὶ τὸ πάντας μὲν οἴκους ἐπανορθοῦν, πόλεις τε πάσας, ἔθνη τε πάντα, καὶ μικρὰ καὶ μείζω, καὶ τὰ γείτονα καὶ τὰ πόρρω, ἃ πάντα ἀπολαύειν ἀνάγκη τῆς ὅπως ποτὲ ἐχούσης τοῦ βασιλέως ψυχῆς. βούλει δὴ ποιῶμεν οὕτω τὴν πρώτην, ἵνα μοι καὶ περιμείνῃς τὸν λόγον; σοφὸν γὰρ ἂν εἴη μὴ προσοβῆσαι τὴν θήραν. λέγωμεν δὴ ἅ τε χρεὼν εἴη βασιλέα ποιεῖν, ἅ τε μὴ χρεών, ἀντιπαρατιθέντες αἰσχρὰ καὶ σεμνά. σὺ δὲ τοῖς ἐξ ἑκατέρας μερίδος ἐφιστάμενος, ὅταν ἐπιγνῷς τι προσῆκον, τὸ μὲν ἀγαπᾶν, ὡς ὑπὸ φιλοσοφίας ἐγκεκρι-μένον, τὸ δὲ ἀποδιοπομπεῖσθαι, καὶ διανοεῖσθαι δή, τὸ μὲν ὡς ἀεὶ ποιήσων, τὸ δὲ ὡς οὐκέτ’ αὖθις. ἀλλὰ παρὰ τὸν καιρὸν τῶν λόγων, ἐπὶ τοῖς μὴ χρεών, οἷς ἡμεῖς τε σύ τε σαυτῷ συνεπίστασαι, δυσχεραίνων τε φαίνου σαυτῷ καὶ ἐρυθριῶν, ὅτι δὴ πέφηνε σὸν ὃ μὴ ἄξιον εἶναι σόν. τό τοι χρῶμα τοῦτο τὴν ἐκ μετανοίας ἀρετὴν ὑπισχνεῖται· καὶ αἰδὼς αὕτη θεία τέ ἐστι καὶ Ἡσιόδῳ δοκεῖ. ὁ δὲ ἐπὶ τοῖς ἁμαρτανομένοις ἰσχυρογνώμων, αἰσχυνόμενος ὁμολο-γίαν ἀγνοίας, οὐ κερδαίνει γνῶσιν ἐκ μετανοίας, οὐδὲ δεῖ-ται λόγων ἰατρῶν, ἀλλ’ ἀνὴρ ἂν φαίη σοφός, ὅτι κολάσεως. οὕτω που τραχεῖά τε ἐκ φροιμίου καὶ χαλεπὴ φιλοσοφία προσφέρεσθαι.praestantius. Hæc tibi a nobis dicta fuerint longe ἡ ἐντεῦθεν ἐπαινέσαιμι· μάλιστα [ γρ. κάλλιστα ν
aliis omnibus veriora. Quid causæ est igitur cur
mihi non plane cum illis conveniat? Illi inde laudandi tui materiam sumunt, felicensque appellant;
ego autem minime hine laudandum quemquam censeo, fortunatum tamen sane prædicabo. Eadem
porro natura non est, sed utrunque diversum,
laus, et beatitatis prædicatio. Βeatus enim aliquis
ob ea etiam quæ extern: sunt, prædicatur; laus
nonnisi internis convenit, in quibus felicitas stabilitur. Illud improvisum, et inexploratum naturæ
munus est, hoc bonum animi proprium. Ideo loc
quidem per sese constans, et stabile; beatitas autem incerta est, sæpiusque in id quod contrarium
est, compulsa æqua lance rependitur. Præterea ad
eain conservandam Dei ipsius auxilio opus est, el
mente, et arte, et tempore, praeclare quoque gestis,
et ubivis, et variis, quæ nec experientia ulla constant, nec sunt iis, qui experiuntur, facilia: non
enim quemadmodum homini secundus fortunæ successus advenit, ita sine labore ac sollicitudine conservatur. Sed vides nimirum quarumnanı vitarum
copia tragicorum scenis suppeditat; non in quibus
plebeii, aut pauperculi, sed in quibus potentissimi principes aut tyranni incómmodis afficiuntur.
Quippe mediocris domus magnitudinem calamitatis non capit, neque infortuniorum gravitati men -
dicorum vita obnoxia est: qui vero secundiore
utitur successu, is in periculis, et altera fortunæ
conditione esse solet illustris. Qurinetiam virtus
sæpenumero secundas res prævenit, lausque ipsa
beatitatis prædicationem antecessit, quasi fortunam puderet, si non manifestis virtutibus testimonium redderet. Hujus si exemplis fides facienda
est, non est quod peregrina conquiramus. Veniat
tibi parentis in memoriam, videbis in virtutis ei
mercedem imperium obtigisse. At fortuna virtutis
causa esse nequit. Recte autem, et secundum virtutem factorum quidam fortasse bactenus una
felicitatem attraxerunt. Faxit Deus ut ex eorum
numeto sis, ut ne frustra hic philosophia sermonem instituerit | Imperatoria tibi majestas eatenus
honorifica sit, quatenus ad virtutis exercitationem
contulit, et eamdem provexit; cum et materiam
suæ magnitudini conscntaneam desideraret; neque rege inferiori posset vitæ proposito contineri.
5 Excolendus itaque animus est, uti regie sese babeat, et fortuna patrocinandum est, ne inconsiderantiæ et temeritatis accusetur; quia non ab
iisdem primordiis tibi et parenti vita processit.
Huic militia regnum conciliavit: te ad militiæ laborem regia dignitas impellit, virtutemque fortunæ
acceptam referre debes: illi bona cum labore
ἂν μακαρίσαιμι. Ἔστι δὲ οὐ μία φύσις αλλ'
ἕτερον ἑκάτερον, μακαρισμὸς καὶ ἔπαινος. Μακάρι.
ζεται μὲν γάρ τις ἐπὶ τοῖς ἔξωθεν· ἐπαινεῖται δὲ
ἐπὶ τοῖς ἔνδοθεν, ἐφ᾽ ὧν εὐδαιμονία τὴν ἕδραν ίσχει.
Κἀκεῖνο μέν ἐστι τύχης ἀτέκμαρτον δῶρον· τοῦτο
δὲ γνώμης οἰκεῖον ἀγαθόν. Ταύτῃ καὶ τὸ μὲν ἐπί
παρ' ἑαυτοῦ βέβαιον· εὐτυχία δὲ πλάνον, καὶ πολλά
κις γε ἀντιπεριῖστάμενον εἰς τοσοῦτον τὸ ἀντικείμε·
νον. Καὶ δεῖ μὲν ἐπὶ τὴν φυλακὴν αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ,
δεῖ δὲ νοῦ, δεῖ δὲ τέχνης, δεῖ δὲ καιροῦ, δεῖ δὲ ἔρ·
γων πολλῶν, καὶ πολλαχοῦ, καὶ παντοδαπῶν δὲ τούτων, ὧν οὔτε πεῖρά τίς ἐστιν, οὔτε έχει πειρωμένοι;
εὐμάρειαν. Οὐ γὰρ ὥσπερ παραγίνεται τοῖς ἀνθρώ
ποις μακαρισμός, οὕτως ἀπραγματεύτως διασώζει
ται· ἀλλ' ὁρᾷς γὰρ τίσι βίοις αἱ τραγῳδῶν σκηνεί
κεχορήγηνται, οὐκ ἀφ᾽ ὧν δυστυχοῦσιν ἰδιῶται καὶ
πένητες, ἀλλ' ἀφ᾽ ὧν ἰσχυροὶ καὶ δυνάσται καὶ τῶν
ραννοι. Οὐ γὰρ χωρεῖ μέγεθος συμφοράς οικία μια
κρά, οὐδὲ ὄγκον ἀτυχημάτων πτωχεία· τὸν δὲ λαμ
πρὸν ταῖς τύχαις, τοῦτόν ἐστι καὶ κινδύνοις ἐπιφανή
γενέσθαι καὶ θατέρα μερίδι του δαίμονος. Αλλά και
πολλάκις μὲν ἤρξατο εὐτυχίας ἀρετὴ, καὶ ἔπαινο;
ἡγήσατο μακαρισμοῦ τοῖς ἀνθρώποις, ὥσπερ αἰσχυ
νομένης τῆς τύχης ἀρεταῖς ἐπιδήλοις μή μαρτυρή
σαι. Κἂν δεήσῃ τοῦτο πιστώσασθαι παραδείγμασι,
μὴ θύραθεν αὐτὸ μετίωμεν, ἀναπέμπασαι δὲ τὸν παι
τέρα καὶ ὄψει τὴν ἀρχὴν αὐτῷ μισθὸν ἀρετῆς
δοθεῖσαν. Τύχη δὲ ἀρετῆς ἀναίτιος. Ἀλλὰ τῶν γε
κατ' ἀρετὴν ἔργων ἤδη πού τινες καὶ τύχην συνεχ
εσπάσαντο. Τούτοις εναρίθμιος εἴης, ὦ βασιλεῦ, ἵνα
μὴ μάτην δεῦρο φιλοσοφία φθέγγηται! Είη σοι ελ
βασιλεύειν ταύτῃ σεμνὸν, ὅτι τὴν ἀρετὴν ἐγύμνασε,
καὶ προήγαγε δεομένην ὕλης ἀποχρώσης οἰκείῳ με
γέθει, καὶ οὐκ ἂν χωρηθεῖσαν ἐν ὑποθέσει βίου βασ
σιλείας ἐλάττονι. Ασκητέον οὖν τὴν ψυχὴν ἔχειν
βασιλικῶς, καὶ ἀπολογητέον ὑπὲρ τῆς τύχης, ἵνα
μὴ ἀλογίας διώκηται, ὡς οὐχ ὁμοίοις φροιμίοις στι
τε καὶ τῷ πατρὶ προῆλθεν ὁ βίος. Τῷ μὲν ἡ στρα
τεία βασιλείαν προϋξένησε· σὲ δὲ στρατεύει τὸ βα
σιλεύειν, καὶ ὀφείλεις ἀρετὴν τῇ τύχῃ· ὁ μὲν τάγαθο
πόνοις ἐκτήσατο· σὺ δὲ αὐτὰ ἀπόνως ἐκληρονόμη;
σας. Δεῖ δὴ πόνων ἐπὶ τὴν φυλακήν. Καὶ τοῦτ᾽ ἐστιν
8 πάλαι λέγω, τὸ χαλεπὸν, καὶ μυρίων ομμάτων
δεόμενον· μὴ, ὅπερ εἴωθεν ἡ τύχη ποιεῖν, ἀνακάκης
μεταξὺ τῆς ὁδοῦ, καθάπερ οι μοχθηροί τῶν συνοία
πόρων· τούτοις γέ τοι τὸ ἀστάθμητον αὐτῆς οἱ σοφά.
προσεικάζουσιν. Ορᾷς ὅτι καὶ τῷ πατρὶ (καίτα
σαφῶς ἐπὶ κατορθώμασι γενομένης τῆς ἀναρρήσεως)
οὐδὲ τὸ γῆρας ἀκόνιτον ἀφῆκεν ὁ φθόνος, οὐκοῦν
οὐδὲ ὁ Θεὸς ἀστεφάνωτον· ἀλλ' ἐπὶ δύο τυράννους
ἐλθὼν, καὶ ἄμφω βαλών, ἐπὶ τῷ δευτέρω τροπαίω
καταλύει τὸν βίον, ἀνθρώπων μὲν οὐδενὶ, τῇ δὲ φύσει
Ἔστι δὲ οὐ μία φύσις. Vide Aristot,
Nicomach., cap. 12, et vn Polit., cap. 2, et 1 filet.
Senec. lib. De vita beata.
Αναπέμπασαι δὲ τὸν πατέρα. Theodosium
M., de quo Claudianus Paneg. in is consul. cuor.:
Digna legi virtus: ultro se purpura supples
Obtulit, et solus meruit regnare rogatus.
Αλλ' ἐπὶ δύο τυράννους. Maximum οι
Eugenium. Hunc vero paulo ante obitum devicit.
PG 66:1061Αἰσθάνομαι γάρ τοι ἐνίων ὑμῶν ἐκταραττομένων τε ἤδη, καὶ τὴν ἐλευθερίαν ἐν δεινῷ τιθεμένων· ἀλλ’ ὑπε-σχόμην τε οὕτω ποιεῖν, καὶ τῶν προγνόντων ἦν δήπου φράξασθαι καρτερῶς, καὶ ἀντέχειν ταῖς ἐμβολαῖς· καίτοι ταῦτα σύ τε χαίρεις ἀκούων, καὶ ἅπαντες ὑμνοῦσι. Κἀγώ σοι σύμφημι μέγεθος ἀρχῆς ἑνὶ μηδενὶ τοσόνδε παρεῖναι, καὶ πλούτου θημῶνας ὑπὲρ τὸν πάλαι Δαρεῖον, καὶ ἵππον πολλάκις μυρίαν, καὶ τοὺς χρωμένους τοξότας τε καὶ θωρακοφόρους, πρὸς οὕς, ἡγεμόνος τυγχάνοντος, ἀσθενὲς ἅπαν τὸ ἀνθιστάμενον. πόλεις δὲ ἀριθμὸν νικῶ-σαι προσκυνοῦσιν, οὐδὲ ὁρώμενον αἱ πλείους, οὐδὲ ἰδεῖν προσδοκῶσαι τὸ κρεῖττον εὔχεσθαι θέαμα. ταῦτά σοι καὶ παρ’ ἡμῶν ἅπαντος ἂν μᾶλλον ἀληθῆ λέγοιτο. τί οὖν τὸ μὴ συμβαῖνον ἡμῶν ἐκείνοις; οἱ μὲν ἐντεῦθέν σοι πλέκουσιν ἔπαινον, καὶ καλοῦσιν εὐδαίμονα, ἐγὼ δὲ ἥκιστα μὲν ἂν ἐντεῦθεν ἐπαινέσαιμι· μάλιστα δὲ ἂν μακαρίσαιμι. ἔστι δὲ οὐ μία φύσις, ἀλλ’ ἕτερον ἑκάτερον, μακαρισμὸς καὶ ἔπαινος. μακαρίζεται μὲν γάρ τις ἐπὶ τοῖς ἔξωθεν· ἐπαινεῖται δὲ ἐπὶ τοῖς ἔνδοθεν, ἐφ’ ὧν εὐδαιμονία τὴν ἕδραν ἴσχει. κἀκεῖνο μέν ἐστι τύχης ἀτέκμαρτον δῶρον, τοῦτο δὲ γνώμης οἰκεῖον ἀγαθόν. ταύτῃ καὶ τὸ μέν ἐστι παρ’ ἑαυτοῦ βέβαιον, εὐτυχία δὲ πλάνον, καὶ πολλάκις γε ἀντιπεριιστάμενον εἰς τοσοῦτον τὸ ἀντικείμενον. καὶ δεῖ μὲν ἐπὶ τὴν φυλακὴν αὐτοῦ θεοῦ, δεῖ δὲ νοῦ, δεῖ δὲ τέχνης, δεῖ δὲ καιροῦ, δεῖ δὲ ἔργων πολ-λῶν, καὶ πολλαχοῦ καὶ παντοδαπῶν δὲ τούτων, ὧν οὔτε πεῖρά τις, οὔτε ἔχει πειρωμένοις εὐμάρειαν. οὐ γὰρ ὥσπερ παραγίνεται τοῖς ἀνθρώποις μακαρισμός, οὕτως ἀπραγμα-τεύτως διασώζεται· ἀλλ’ ὁρᾷς γὰρ τίσι βίοις αἱ τραγῳδῶν σκηναὶ κεχορήγηνται, οὐκ ἀφ’ ὧν δυστυχοῦσιν ἰδιῶται καὶ πένητες, ἀλλ’ ἀφ’ ὧν ἰσχυροὶ καὶ δυνάσται καὶ τύραννοι. οὐ γὰρ χωρεῖ μέγεθος συμφορᾶς οἰκία μικρά, οὐδὲ ὄγκον ἀτυχημάτων πτωχεία· τὸν δὲ λαμπρὸν ταῖς τύχαις, τοῦτον ἔστι καὶ κινδύνοις ἐπιφανῆ γενέσθαι καὶ θατέρᾳ μερίδι τοῦ δαίμονος. ἀλλὰ καὶ πολλάκις μὲν ἤρξατο εὐτυχίας ἀρετή, καὶ ἔπαινος ἡγήσατο μακαρισμοῦ τοῖς ἀνθρώποις, ὥσπερ αἰσχυνομένης τῆς τύχης ἀρεταῖς ἐπιδήλοις μὴ μαρτυρῆσαι. κἂν δεήσῃ τοῦτο πιστώσασθαι παραδείγμασι, μὴ θύραθεν αὐτὸ μετίωμεν· ἀναπέμπασαι δὲ τὸν πατέρα, καὶ ὄψει τὴν ἀρχὴν αὐτῷ μισθὸν ἀρετῆς δοθεῖσαν. τύχη δὲ ἀρετῆς ἀναί-τιος· ἀλλὰ τῶν γε κατ’ ἀρετὴν ἔργων ἤδη πού τινες καὶ τύχην συνεπεσπάσαντο. τούτοις ἐναρίθμιος εἴης, ὦ βασιλεῦ, ἵνα μὴ μάτην δεῦρο φιλοσοφία φθέγγηται. εἴη σοι τὸ βασι-λεύειν ταύτῃ σεμνόν, ὅτι τὴν ἀρετὴν ἐγύμνασε καὶ προή-γαγε δεομένην ὕλης ἀποχρώσης οἰκείῳ μεγέθει, καὶ οὐκ ἂν χωρηθεῖσαν ἐν ὑποθέσει βίου βασιλείας ἐλάττονι.ORATIO DE REGNO.
παραχωρήσας· πρὸς ἣν οὔτε ὅπλον ἰσχυρὸν, οὔτε parta; tu corumdem sine labore hæreditatem sor
titus es, labore profecto ad ea tuenda opus est.
Atque illud est quod jampridem dicebam, arduum
et molestum, quod infinitos oculos requirit, ne..
ut fortuna solet, medio in itinere gradum referat,
quemadmodum mali viæ comites faciunt, cum bis
enim illius inconstantiam sapientes comparant.
Videsne ut ne parenti quidem (etsi is manifeste ob
præclare a se, et cum lande gesta imperator esset
acclamatus) senectutem laborum expertem invidia
reliquerit, ut nec ipsi Deus corona? Sed cum
adversus duos tyrannos profectus esset, utrisque
prostratis, de altero triumphans excessit e vita, non
ulli quidem homina:, sed naturae tamen cedens,
contra quam neque armorum fortitudo, neque
ingenii calliditas valet: virtutemque pro sepulturæ honore consecutus est, pacato vobis imperio,
et sine contentione relicto, quod et vobis virtus,
et virtutis præsidio Deus ipse tueatur. Quandoquidem cum ubicunque Dei auxilium necessarium est,
tum iis præsertim, qui fortunam non certaminibus,
non proprio labore, atque industria quæsierunt, sed
ut vos hæredes illius exstiterunt. Quam qui felicissimam Dei beneficio est adeptus, cuique in prima
setate magni regis appellationem concessit, eum nullum non laborem perferre oportet, et ab omni vit:e
commoditate separari, ac somni quam parcissimi,
sollicitudinum autem plurimarum esse participem,
si quis regis nomen non immerito sibi velit obtinere.
Recteque omnino vetus sententia: subjectorum
multitudinem regem non potius facere, quam tyrannum; sicut nec ovium multitudo pastorem potius, quam coquum, qui illas abigit, ut iis maclatis,
non modo ipse famem expleat, sed et aliis epulandas pretio distrahat. lisdem prorsus limitibus
regem a tyranno distare censeo. Nam quod adl
fortunam pertinet, ambobus haud dissimilis est:
in multos uterque homines imperium habet. Verum
6 qui id in vitæ ratione sequitur quod iis quibus
imperat, commodum videtur; qui laborem et molestiam perferre vult, ne quid illis molesti accidat;
qui pro illis periclitatur, ut in pace et securitate
degant; quique vigilare, et in maximo concursu
sollicitudinum versari sustinet, ut nostu et interdiu iidem illi malis omnibus vacent: hic in genere
τοὺς εὐμήχανος, ἐντάφιόν τε ἔσχε τὴν ἀρετὴν, ἀδήριτον ὑμῖν τὴν βασιλείαν καταλιπών, ἣν σώζοι μὲν
ὑμῖν ἀρετή, σώζοι δὲ διὰ τῆς ἀρετῆς ὁ Θεός. Ὡς
ἀπανταχοῦ δεῖ Θεοῦ, καὶ οὐχ ἥκιστα παρὰ τοῖς οὐκ
αθληταίς, οὐδὲ ἀντουργοῖς, ἀλλ᾿ ὥσπερ ὑμῖν κλημονόμοις τῆς τύχης. "Ης ὅτῳ πλεῖστον ἔνειμεν ἡ
Θεός, καὶ ἂν ἔτι κομιδῇ παῖδα μέγαν βασιλέα
καλεῖσθαι πεποίηκε, τοῦτον δεῖ πάντα μὲν πόνον αιρεῖ;θαι, πᾶσαν δὲ ῥᾳστώνην ἀπολιπεῖν, ὕπνου μὲν
φλίγον, φροντίδων δὲ πλεῖστον μεταλαγχάνοντα, εἰ
μέλλοι τις τὸ βασιλέως όνομα προσῆκον αὐτῷ περικεῖσθαι. Εὖ γὰρ ὁ παλαιός ἔχει λόγος, ὡς οὐ τὸ
πλῆθος τῶν ὑπηκόων ποιεῖ βασιλέα, οὐ μᾶλλον ἢ
τύραννον· ἐπεὶ μηδὲ πλῆθος προβάτων ποιεῖ ποιμένα, οὐ μᾶλλον ἢ μάγειρον, ὃς ἐλαύνει κατακόψων
αὐτὰ, καὶ ἐμφορηθησόμενός τε αὐτὸς, καὶ ἄλλοις
δεῖπνον ἀποδωσόμενος. Ἴσοις όροις φημὶ βασιλέα
τε καὶ τύραννον διεστάναι. Καίτοι τὰ παρὰ τῆς
τύχης ἀμφοῖν ὅμοια. Αρχουσιν ἑκάτερος ἀνθρώπων
πολλών· ἀλλ' 8; μὲν ἂν ἑαυτὸν συντάττῃ τῷ
φαινομένῳ τῶν ἀρχομένων καλῷ, καὶ ἐθέλῃ μοχθεῖν,
ἵνα μηδὲν ἐκείνοις ᾗ μοχθηρὸν, καὶ προκινδυνεύειν,
ἵνα ἐπ' ἀδείας ἐκεῖνοι βιοτεύωσι, καὶ ἀγρυπνεῖν, καὶ
συνεστιάσθαι μερίμναις, ἵνα νύκτωρ καὶ μεθ᾿ ἡμέ
σαν σχολάζωσε δυσχερῶν, οὗτός ἐστιν ἐν προβάτοις
μὲν ποιμὴν, ἐν ἀνθρώποις δὲ βασιλεύς. Οστις δὲ
απολαύει τῆς ἡγεμονίας εἰς τρυφὴν, καὶ καθηδυπαθεῖ τὴν ἐξουσίαν, οιόμενος δεῖν ἐμπιπλάναι τὰς αὑτ
τοῦ πάσας ὀρέξεις, ὅθεν οἰμώξεται τὸ ἀρχόμενον, ο
τοῦτο κέρδος τοῦ πολλῶν ἄρχειν τιθέμενος, τὸ παρὰ
πολλῶν αὐτῷ θεραπεύεσθαι τῆς ψυχῆς τὸ ἡδόμενον·
καὶ καθάπαξ εἰπεῖν, ὅστις οὐ πιαίνει τὴν ἀγέλην,
ἀλλ' αὐτὸς ὑπὸ τῆς ἀγέλης θέλει πιαίνεσθαι, τοῦτον
καλῶ μάγειρον ἐπὶ βοσκημάτων, τοῦτον ἀποφαίνω
τὸν τύραννον, ὅταν ᾗ δῆμος ἔλλογος τὸ ἀρχόμενον. Εἷς
οὗτος βασιλείας σοι γνώμων. Σὺ δὲ ἤδη σαυτὸν πρόσεγε τῷ βασανιστηρίῳ· κἂν μὲν ἐφαρμόζῃς, χρή
σθαι δικαίως τῇ σεμνῇ προσηγορία του σεμνοῦ
πράγματος· ἀφαρμόζων δὲ, ἐπανορθοῦν πειρῶ τὰ
κάστροφα, καὶ τῷ κανόνι προσφύεσθαι. Οὐ γὰρ ἀπο
γνώσεως τῆς ἡλικίας χωρῆσαι πᾶσαν ἐπίδοσιν,
μόνον εἴ τις αὐτὴν εἰς ζῆλον ἀρετῆς μυωπίσειεν.
Ισχυρόν γὰρ ἡ νεότης ἐφ' ἑκάτερα ῥοπῇ· ὥσπερ οἱ
ποταμοὶ ταῖς δοθείσαις ὁδῶν ἀφορμαῖς, ἁπληστότερον ἐπεξέρχονται. Ταύτῃ καὶ δεῖ τῷ νέῳ βασιλεῖ φιιστορίας, ἢ προλαμβανούσης αὐτὸν, ἢ ἀνθελκούσης
ἀπὸ τῆς εἰς ἑκάτερον ἐκροῆς. "Αλλαι μὲν γὰρ ἄλο
quidem ovium pastor, in hominum vero genere
rex est habendus. At qui per luxum potestate ab-'
utitur, et imperium voluptate ac deliciis conterít,
Καὶ δν ἔτι... παῖδα. Arcadius privato_natus est Theodosio, biennio fere antequam a_GraLiano fieret imperator. Siquidem mortuus est Basso
et Philippo coss. anno ætatis xXXI, ut ait Socrates
lib. vi. cap. 23. De coss. Gidem faciunt Prosper,
Cassiodorus, Marcellinus, estque horum annus
Christi 408. Ita natus erit anno 377, vel 378. Ilonorius vero natus est Ricomere et Clearcho coss.,
anno Christi 384, sexto iuiperii Theodosii. Clau
dianas libro cit.:
Nasceris æquæra cum majestate verendus,
Nullaque privatæ passus dispendia sortis,
Omnibus acceptis ultro te regia solum
Protulit, et patrio felix adolescis in ostro.
Eodem faciunt Idatii verba in Fastis ad supra me
moratos coss.: Ipso anno natus est Honorius nob
in purpuris die v 1d. Sept.
Αλλ' ός μὲν ἂν ἑαυτόν. Sumpsit e Politicc
Platonis. Vide et Xenoph. viu De instit. Cyri, et
Dion. orat. 4 De regno.
Οὐ γὰρ ἀπογινώσκω. Imitatus est illa Plato
nis in Theateto: Τῷ γὰρ ὄντι ἡ νεότης εἰς πᾶν ἐπί
δοσιν ἔχει.
Ἀσκητέον οὖν τὴν ψυχὴν ἔχειν βασιλικῶς, καὶ ἀπο-λογητέον ὑπὲρ τῆς τύχης, ἵνα μὴ ἀλογίας διώκηται, ὡς οὐχ ὁμοίοις φροιμίοις σοί τε καὶ τῷ πατρὶ προῆλθεν ὁ βίος. τῷ μὲν ἡ στρατεία βασιλείαν προὐξένησε, σὲ δὲ στρατεύει τὸ βασιλεύειν, καὶ ὀφείλεις ἀρετὴν τῇ τύχῃ· ὁ μὲν τἀγαθὰ πόνοις ἐκτήσατο, σὺ δὲ αὐτὰ ἀπόνως ἐκληρονόμησας· δεῖ δὴ πόνων ἐπὶ τὴν φυλακήν. καὶ τοῦτ’ ἔστιν ὃ πάλαι λέγω, τὸ χαλεπὸν καὶ μυρίων ὀμμάτων δεόμενον, μή, ὅπερ εἴωθεν ἡ τύχη ποιεῖν, ἀνακάμψῃ μεταξὺ τῆς ὁδοῦ, καθάπερ οἱ μοχθηροὶ τῶν συνοδοιπόρων· τούτοις γέ τοι τὸ ἀστάθμη-τον αὐτῆς οἱ σοφοὶ προσεικάζουσιν. ὁρᾷς ὅτι καὶ τῷ πατρί, καίτοι σαφῶς ἐπὶ κατορθώμασι γενομένης τῆς ἀναρρήσεως, οὐδὲ τὸ γῆρας ἀκόνιτον ἀφῆκεν ὁ φθόνος· οὐκοῦν οὐδὲ ὁ θεὸς ἀστεφάνωτον· ἀλλ’ ἐπὶ δύο τυράννους ἐλθών, καὶ ἄμφω βαλών, ἐπὶ τῷ δευτέρῳ τροπαίῳ καταλύει τὸν βίον, ἀνθρώπων μὲν οὐδενί, τῇ δὲ φύσει παραχωρήσας, πρὸς ἣν οὔτε ὅπλον ἰσχυρόν, οὔτε νοῦς εὐμήχανος· ἐντάφιόν τε ἔσχε τὴν ἀρετήν, ἀδήριτον ὑμῖν τὴν βασιλείαν καταλιπών, ἣν σώζοι μὲν ὑμῖν ἀρετή, σώζοι δὲ διὰ τῆς ἀρετῆς ὁ θεός. ὡς ἁπανταχοῦ δεῖ θεοῦ, καὶ οὐχ ἥκιστα παρὰ τοῖς οὐκ ἀθληταῖς οὐδὲ ἀντουρ-γοῖς, ἀλλ’, ὥσπερ ὑμῖν, κληρονόμοις τῆς τύχης. ἧς ὅτῳ πλεῖ-στον ἔνειμεν ὁ θεός, καὶ ὃν ἔτι κομιδῇ παῖδα μέγαν βασιλέα καλεῖσθαι πεποίηκεν, τοῦτον δεῖ πάντα μὲν πόνον αἱρεῖσθαι, πᾶσαν δὲ ῥᾳστώνην ἀπολιπεῖν, ὕπνου μὲν ὀλίγον, φρον-τίδων δὲ πλεῖστον μεταλαγχάνοντα, εἰ μέλλει τις τὸ βασι-λέως ὄνομα προσῆκον αὑτῷ περικεῖσθαι. εὖ γὰρ ὁ παλαιὸς ἔχει λόγος, ὡς οὐ τὸ πλῆθος τῶν ὑπηκόων ποιεῖ βασιλέα, οὐ μᾶλλον ἢ τύραννον, ἐπεὶ μηδὲ πλῆθος προβάτων ποιεῖ ποιμένα, οὐ μᾶλλον ἢ μάγειρον, ὃς ἐλαύνει κατακόψων αὐτά, καὶ ἐμφορηθησόμενός τε αὐτὸς καὶ ἄλλοις δεῖπνον ἀποδωσόμενος.ORATIO DE REGNO.
παραχωρήσας· πρὸς ἣν οὔτε ὅπλον ἰσχυρὸν, οὔτε parta; tu corumdem sine labore hæreditatem sor
titus es, labore profecto ad ea tuenda opus est.
Atque illud est quod jampridem dicebam, arduum
et molestum, quod infinitos oculos requirit, ne..
ut fortuna solet, medio in itinere gradum referat,
quemadmodum mali viæ comites faciunt, cum bis
enim illius inconstantiam sapientes comparant.
Videsne ut ne parenti quidem (etsi is manifeste ob
præclare a se, et cum lande gesta imperator esset
acclamatus) senectutem laborum expertem invidia
reliquerit, ut nec ipsi Deus corona? Sed cum
adversus duos tyrannos profectus esset, utrisque
prostratis, de altero triumphans excessit e vita, non
ulli quidem homina:, sed naturae tamen cedens,
contra quam neque armorum fortitudo, neque
ingenii calliditas valet: virtutemque pro sepulturæ honore consecutus est, pacato vobis imperio,
et sine contentione relicto, quod et vobis virtus,
et virtutis præsidio Deus ipse tueatur. Quandoquidem cum ubicunque Dei auxilium necessarium est,
tum iis præsertim, qui fortunam non certaminibus,
non proprio labore, atque industria quæsierunt, sed
ut vos hæredes illius exstiterunt. Quam qui felicissimam Dei beneficio est adeptus, cuique in prima
setate magni regis appellationem concessit, eum nullum non laborem perferre oportet, et ab omni vit:e
commoditate separari, ac somni quam parcissimi,
sollicitudinum autem plurimarum esse participem,
si quis regis nomen non immerito sibi velit obtinere.
Recteque omnino vetus sententia: subjectorum
multitudinem regem non potius facere, quam tyrannum; sicut nec ovium multitudo pastorem potius, quam coquum, qui illas abigit, ut iis maclatis,
non modo ipse famem expleat, sed et aliis epulandas pretio distrahat. lisdem prorsus limitibus
regem a tyranno distare censeo. Nam quod adl
fortunam pertinet, ambobus haud dissimilis est:
in multos uterque homines imperium habet. Verum
6 qui id in vitæ ratione sequitur quod iis quibus
imperat, commodum videtur; qui laborem et molestiam perferre vult, ne quid illis molesti accidat;
qui pro illis periclitatur, ut in pace et securitate
degant; quique vigilare, et in maximo concursu
sollicitudinum versari sustinet, ut nostu et interdiu iidem illi malis omnibus vacent: hic in genere
τοὺς εὐμήχανος, ἐντάφιόν τε ἔσχε τὴν ἀρετὴν, ἀδήριτον ὑμῖν τὴν βασιλείαν καταλιπών, ἣν σώζοι μὲν
ὑμῖν ἀρετή, σώζοι δὲ διὰ τῆς ἀρετῆς ὁ Θεός. Ὡς
ἀπανταχοῦ δεῖ Θεοῦ, καὶ οὐχ ἥκιστα παρὰ τοῖς οὐκ
αθληταίς, οὐδὲ ἀντουργοῖς, ἀλλ᾿ ὥσπερ ὑμῖν κλημονόμοις τῆς τύχης. "Ης ὅτῳ πλεῖστον ἔνειμεν ἡ
Θεός, καὶ ἂν ἔτι κομιδῇ παῖδα μέγαν βασιλέα
καλεῖσθαι πεποίηκε, τοῦτον δεῖ πάντα μὲν πόνον αιρεῖ;θαι, πᾶσαν δὲ ῥᾳστώνην ἀπολιπεῖν, ὕπνου μὲν
φλίγον, φροντίδων δὲ πλεῖστον μεταλαγχάνοντα, εἰ
μέλλοι τις τὸ βασιλέως όνομα προσῆκον αὐτῷ περικεῖσθαι. Εὖ γὰρ ὁ παλαιός ἔχει λόγος, ὡς οὐ τὸ
πλῆθος τῶν ὑπηκόων ποιεῖ βασιλέα, οὐ μᾶλλον ἢ
τύραννον· ἐπεὶ μηδὲ πλῆθος προβάτων ποιεῖ ποιμένα, οὐ μᾶλλον ἢ μάγειρον, ὃς ἐλαύνει κατακόψων
αὐτὰ, καὶ ἐμφορηθησόμενός τε αὐτὸς, καὶ ἄλλοις
δεῖπνον ἀποδωσόμενος. Ἴσοις όροις φημὶ βασιλέα
τε καὶ τύραννον διεστάναι. Καίτοι τὰ παρὰ τῆς
τύχης ἀμφοῖν ὅμοια. Αρχουσιν ἑκάτερος ἀνθρώπων
πολλών· ἀλλ' 8; μὲν ἂν ἑαυτὸν συντάττῃ τῷ
φαινομένῳ τῶν ἀρχομένων καλῷ, καὶ ἐθέλῃ μοχθεῖν,
ἵνα μηδὲν ἐκείνοις ᾗ μοχθηρὸν, καὶ προκινδυνεύειν,
ἵνα ἐπ' ἀδείας ἐκεῖνοι βιοτεύωσι, καὶ ἀγρυπνεῖν, καὶ
συνεστιάσθαι μερίμναις, ἵνα νύκτωρ καὶ μεθ᾿ ἡμέ
σαν σχολάζωσε δυσχερῶν, οὗτός ἐστιν ἐν προβάτοις
μὲν ποιμὴν, ἐν ἀνθρώποις δὲ βασιλεύς. Οστις δὲ
απολαύει τῆς ἡγεμονίας εἰς τρυφὴν, καὶ καθηδυπαθεῖ τὴν ἐξουσίαν, οιόμενος δεῖν ἐμπιπλάναι τὰς αὑτ
τοῦ πάσας ὀρέξεις, ὅθεν οἰμώξεται τὸ ἀρχόμενον, ο
τοῦτο κέρδος τοῦ πολλῶν ἄρχειν τιθέμενος, τὸ παρὰ
πολλῶν αὐτῷ θεραπεύεσθαι τῆς ψυχῆς τὸ ἡδόμενον·
καὶ καθάπαξ εἰπεῖν, ὅστις οὐ πιαίνει τὴν ἀγέλην,
ἀλλ' αὐτὸς ὑπὸ τῆς ἀγέλης θέλει πιαίνεσθαι, τοῦτον
καλῶ μάγειρον ἐπὶ βοσκημάτων, τοῦτον ἀποφαίνω
τὸν τύραννον, ὅταν ᾗ δῆμος ἔλλογος τὸ ἀρχόμενον. Εἷς
οὗτος βασιλείας σοι γνώμων. Σὺ δὲ ἤδη σαυτὸν πρόσεγε τῷ βασανιστηρίῳ· κἂν μὲν ἐφαρμόζῃς, χρή
σθαι δικαίως τῇ σεμνῇ προσηγορία του σεμνοῦ
πράγματος· ἀφαρμόζων δὲ, ἐπανορθοῦν πειρῶ τὰ
κάστροφα, καὶ τῷ κανόνι προσφύεσθαι. Οὐ γὰρ ἀπο
γνώσεως τῆς ἡλικίας χωρῆσαι πᾶσαν ἐπίδοσιν,
μόνον εἴ τις αὐτὴν εἰς ζῆλον ἀρετῆς μυωπίσειεν.
Ισχυρόν γὰρ ἡ νεότης ἐφ' ἑκάτερα ῥοπῇ· ὥσπερ οἱ
ποταμοὶ ταῖς δοθείσαις ὁδῶν ἀφορμαῖς, ἁπληστότερον ἐπεξέρχονται. Ταύτῃ καὶ δεῖ τῷ νέῳ βασιλεῖ φιιστορίας, ἢ προλαμβανούσης αὐτὸν, ἢ ἀνθελκούσης
ἀπὸ τῆς εἰς ἑκάτερον ἐκροῆς. "Αλλαι μὲν γὰρ ἄλο
quidem ovium pastor, in hominum vero genere
rex est habendus. At qui per luxum potestate ab-'
utitur, et imperium voluptate ac deliciis conterít,
Καὶ δν ἔτι... παῖδα. Arcadius privato_natus est Theodosio, biennio fere antequam a_GraLiano fieret imperator. Siquidem mortuus est Basso
et Philippo coss. anno ætatis xXXI, ut ait Socrates
lib. vi. cap. 23. De coss. Gidem faciunt Prosper,
Cassiodorus, Marcellinus, estque horum annus
Christi 408. Ita natus erit anno 377, vel 378. Ilonorius vero natus est Ricomere et Clearcho coss.,
anno Christi 384, sexto iuiperii Theodosii. Clau
dianas libro cit.:
Nasceris æquæra cum majestate verendus,
Nullaque privatæ passus dispendia sortis,
Omnibus acceptis ultro te regia solum
Protulit, et patrio felix adolescis in ostro.
Eodem faciunt Idatii verba in Fastis ad supra me
moratos coss.: Ipso anno natus est Honorius nob
in purpuris die v 1d. Sept.
Αλλ' ός μὲν ἂν ἑαυτόν. Sumpsit e Politicc
Platonis. Vide et Xenoph. viu De instit. Cyri, et
Dion. orat. 4 De regno.
Οὐ γὰρ ἀπογινώσκω. Imitatus est illa Plato
nis in Theateto: Τῷ γὰρ ὄντι ἡ νεότης εἰς πᾶν ἐπί
δοσιν ἔχει.
Ἴσοις ὅροις φημὶ βασιλέα τε καὶ τύραννον διε-στάναι· καίτοι τὰ παρὰ τῆς τύχης ἀμφοῖν ὅμοια, ἄρχουσιν ἑκάτερος ἀνθρώπων πολλῶν· ἀλλ’ ὃς μὲν ἂν ἑαυτὸν συν-τάττῃ τῷ φαινομένῳ τῶν ἀρχομένων καλῷ, καὶ ἐθέλῃ μοχθεῖν, ἵνα μηδὲν ἐκείνοις ᾖ μοχθηρόν, καὶ προκινδυνεύειν, ἵνα ἐπ’ ἀδείας ἐκεῖνοι βιοτεύωσιν, καὶ ἀγρυπνεῖν καὶ συνε-στιᾶσθαι μερίμναις, ἵνα νύκτωρ καὶ μεθ’ ἡμέραν σχολάζωσι δυσχερῶν, οὗτός ἐστιν ἐν προβάτοις μὲν ποιμήν, ἐν ἀνθρώ-ποις δὲ βασιλεύς. ὅστις δὲ ἀπολαύει τῆς ἡγεμονίας εἰς τρυ-φὴν καὶ καθηδυπαθεῖ τὴν ἐξουσίαν, οἰόμενος δεῖν ἐμπι-πλάναι τὰς αὐτὸς αὑτοῦ πάσας ὀρέξεις, ὅθεν οἰμώξεται τὸ ἀρχόμενον, τοῦτο κέρδος τοῦ πολλῶν ἄρχειν τιθέμενος, τὸ παρὰ πολλῶν αὐτῷ θεραπεύεσθαι τῆς ψυχῆς τὸ ἡδόμενον· καὶ καθάπαξ εἰπεῖν, ὅστις οὐ πιαίνει τὴν ἀγέλην, ἀλλ’ αὐτὸς ὑπὸ τῆς ἀγέλης θέλει πιαίνεσθαι, τοῦτον καλῶ μάγειρον ἐπὶ βοσκημάτων, τοῦτον ἀποφαίνω [τὸν] τύραννον, ὅταν ᾖ δῆμος ἔλλογος τὸ ἀρχόμενον. εἷς οὗτος βασιλείας σοι γνώ-μων. σὺ δὲ ἤδη σαυτὸν πρόσαγε τῷ βασανιστηρίῳ· κἂν μὲν ἐφαρμόζῃς, χρῆσθαι δικαίως τῇ σεμνῇ προσηγορίᾳ τοῦ σεμ-νοῦ πράγματος· ἀφαρμόζων δέ, ἐπανορθοῦν πειρῶ τὰ διά-στροφα, καὶ τῷ κανόνι προσφύεσθαι. οὐ γὰρ ἀπογινώσκω τῆς ἡλικίας χωρῆσαι πᾶσαν ἐπίδοσιν, μόνον εἴ τις αὐτὴν εἰς ζῆλον ἀρετῆς μυωπίσειεν· ἰσχυρὸν γὰρ ἡ νεότης ἐφ’ ἑκα-τέρᾳ ῥοπῇ, ὥσπερ οἱ ποταμοὶ ταῖς δοθείσαις ὁδῶν ἀφορ-μαῖς ἀπληστότερον ἐπεξέρχονται. ταύτῃ καὶ δεῖ τῷ νέῳ βασιλεῖ φιλοσοφίας ἢ προσλαμβανούσης αὐτόν, ἢ ἀνθελκού-σης ἀπὸ τῆς εἰς ἑκάτερον ἐκροῆς· ἄλλαι μὲν γὰρ ἄλλαις ἀρεταῖς κακίαι γείτονες, καὶ ἀφ’ ἑκάστης ὄλισθος οὐκ εἰς ἑτέραν, ἀλλ’ εἰς τὴν γείτονα. βασιλείᾳ δὲ τυραννὶς παροι-κεῖ, καὶ μάλα ἀγχίθυρος, καθάπερ ἀνδρείᾳ μὲν θρασύτης, ἐλευθεριότητι δὲ ἀσωτία· καὶ ὁ μεγαλόφρων, ἢν μὴ παρὰ φιλοσοφίας εἴσω τῶν τῆς ἀρετῆς ὅρων φυλάττηται, προκύ-ψας ἀλαζών ἐστι καὶ φαῦλος τὴν γνώμην ἀντὶ τοῦ μεγαλό-φρονος. μὴ τοίνυν ἄλλην, ἀλλὰ τὴν βασιλείας νόσον, τυραν-νίδα, δείδιθί τε καὶ διαγίνωσκε, χαρακτῆρσι τοῖς τεθεῖσιν ὑπὸ τοῦ λόγου χρώμενος· μεγίστῳ δέ, ὅτι βασιλέως μέν ἐστι τρόπος ὁ νόμος, τυράννου δὲ ὁ τρόπος νόμος· ἡ δὲ ἐξουσία κοινή τίς ἐστιν ὕλη, καὶ μαχομένων τῶν βίων.ORATIO DE REGNO.
παραχωρήσας· πρὸς ἣν οὔτε ὅπλον ἰσχυρὸν, οὔτε parta; tu corumdem sine labore hæreditatem sor
titus es, labore profecto ad ea tuenda opus est.
Atque illud est quod jampridem dicebam, arduum
et molestum, quod infinitos oculos requirit, ne..
ut fortuna solet, medio in itinere gradum referat,
quemadmodum mali viæ comites faciunt, cum bis
enim illius inconstantiam sapientes comparant.
Videsne ut ne parenti quidem (etsi is manifeste ob
præclare a se, et cum lande gesta imperator esset
acclamatus) senectutem laborum expertem invidia
reliquerit, ut nec ipsi Deus corona? Sed cum
adversus duos tyrannos profectus esset, utrisque
prostratis, de altero triumphans excessit e vita, non
ulli quidem homina:, sed naturae tamen cedens,
contra quam neque armorum fortitudo, neque
ingenii calliditas valet: virtutemque pro sepulturæ honore consecutus est, pacato vobis imperio,
et sine contentione relicto, quod et vobis virtus,
et virtutis præsidio Deus ipse tueatur. Quandoquidem cum ubicunque Dei auxilium necessarium est,
tum iis præsertim, qui fortunam non certaminibus,
non proprio labore, atque industria quæsierunt, sed
ut vos hæredes illius exstiterunt. Quam qui felicissimam Dei beneficio est adeptus, cuique in prima
setate magni regis appellationem concessit, eum nullum non laborem perferre oportet, et ab omni vit:e
commoditate separari, ac somni quam parcissimi,
sollicitudinum autem plurimarum esse participem,
si quis regis nomen non immerito sibi velit obtinere.
Recteque omnino vetus sententia: subjectorum
multitudinem regem non potius facere, quam tyrannum; sicut nec ovium multitudo pastorem potius, quam coquum, qui illas abigit, ut iis maclatis,
non modo ipse famem expleat, sed et aliis epulandas pretio distrahat. lisdem prorsus limitibus
regem a tyranno distare censeo. Nam quod adl
fortunam pertinet, ambobus haud dissimilis est:
in multos uterque homines imperium habet. Verum
6 qui id in vitæ ratione sequitur quod iis quibus
imperat, commodum videtur; qui laborem et molestiam perferre vult, ne quid illis molesti accidat;
qui pro illis periclitatur, ut in pace et securitate
degant; quique vigilare, et in maximo concursu
sollicitudinum versari sustinet, ut nostu et interdiu iidem illi malis omnibus vacent: hic in genere
τοὺς εὐμήχανος, ἐντάφιόν τε ἔσχε τὴν ἀρετὴν, ἀδήριτον ὑμῖν τὴν βασιλείαν καταλιπών, ἣν σώζοι μὲν
ὑμῖν ἀρετή, σώζοι δὲ διὰ τῆς ἀρετῆς ὁ Θεός. Ὡς
ἀπανταχοῦ δεῖ Θεοῦ, καὶ οὐχ ἥκιστα παρὰ τοῖς οὐκ
αθληταίς, οὐδὲ ἀντουργοῖς, ἀλλ᾿ ὥσπερ ὑμῖν κλημονόμοις τῆς τύχης. "Ης ὅτῳ πλεῖστον ἔνειμεν ἡ
Θεός, καὶ ἂν ἔτι κομιδῇ παῖδα μέγαν βασιλέα
καλεῖσθαι πεποίηκε, τοῦτον δεῖ πάντα μὲν πόνον αιρεῖ;θαι, πᾶσαν δὲ ῥᾳστώνην ἀπολιπεῖν, ὕπνου μὲν
φλίγον, φροντίδων δὲ πλεῖστον μεταλαγχάνοντα, εἰ
μέλλοι τις τὸ βασιλέως όνομα προσῆκον αὐτῷ περικεῖσθαι. Εὖ γὰρ ὁ παλαιός ἔχει λόγος, ὡς οὐ τὸ
πλῆθος τῶν ὑπηκόων ποιεῖ βασιλέα, οὐ μᾶλλον ἢ
τύραννον· ἐπεὶ μηδὲ πλῆθος προβάτων ποιεῖ ποιμένα, οὐ μᾶλλον ἢ μάγειρον, ὃς ἐλαύνει κατακόψων
αὐτὰ, καὶ ἐμφορηθησόμενός τε αὐτὸς, καὶ ἄλλοις
δεῖπνον ἀποδωσόμενος. Ἴσοις όροις φημὶ βασιλέα
τε καὶ τύραννον διεστάναι. Καίτοι τὰ παρὰ τῆς
τύχης ἀμφοῖν ὅμοια. Αρχουσιν ἑκάτερος ἀνθρώπων
πολλών· ἀλλ' 8; μὲν ἂν ἑαυτὸν συντάττῃ τῷ
φαινομένῳ τῶν ἀρχομένων καλῷ, καὶ ἐθέλῃ μοχθεῖν,
ἵνα μηδὲν ἐκείνοις ᾗ μοχθηρὸν, καὶ προκινδυνεύειν,
ἵνα ἐπ' ἀδείας ἐκεῖνοι βιοτεύωσι, καὶ ἀγρυπνεῖν, καὶ
συνεστιάσθαι μερίμναις, ἵνα νύκτωρ καὶ μεθ᾿ ἡμέ
σαν σχολάζωσε δυσχερῶν, οὗτός ἐστιν ἐν προβάτοις
μὲν ποιμὴν, ἐν ἀνθρώποις δὲ βασιλεύς. Οστις δὲ
απολαύει τῆς ἡγεμονίας εἰς τρυφὴν, καὶ καθηδυπαθεῖ τὴν ἐξουσίαν, οιόμενος δεῖν ἐμπιπλάναι τὰς αὑτ
τοῦ πάσας ὀρέξεις, ὅθεν οἰμώξεται τὸ ἀρχόμενον, ο
τοῦτο κέρδος τοῦ πολλῶν ἄρχειν τιθέμενος, τὸ παρὰ
πολλῶν αὐτῷ θεραπεύεσθαι τῆς ψυχῆς τὸ ἡδόμενον·
καὶ καθάπαξ εἰπεῖν, ὅστις οὐ πιαίνει τὴν ἀγέλην,
ἀλλ' αὐτὸς ὑπὸ τῆς ἀγέλης θέλει πιαίνεσθαι, τοῦτον
καλῶ μάγειρον ἐπὶ βοσκημάτων, τοῦτον ἀποφαίνω
τὸν τύραννον, ὅταν ᾗ δῆμος ἔλλογος τὸ ἀρχόμενον. Εἷς
οὗτος βασιλείας σοι γνώμων. Σὺ δὲ ἤδη σαυτὸν πρόσεγε τῷ βασανιστηρίῳ· κἂν μὲν ἐφαρμόζῃς, χρή
σθαι δικαίως τῇ σεμνῇ προσηγορία του σεμνοῦ
πράγματος· ἀφαρμόζων δὲ, ἐπανορθοῦν πειρῶ τὰ
κάστροφα, καὶ τῷ κανόνι προσφύεσθαι. Οὐ γὰρ ἀπο
γνώσεως τῆς ἡλικίας χωρῆσαι πᾶσαν ἐπίδοσιν,
μόνον εἴ τις αὐτὴν εἰς ζῆλον ἀρετῆς μυωπίσειεν.
Ισχυρόν γὰρ ἡ νεότης ἐφ' ἑκάτερα ῥοπῇ· ὥσπερ οἱ
ποταμοὶ ταῖς δοθείσαις ὁδῶν ἀφορμαῖς, ἁπληστότερον ἐπεξέρχονται. Ταύτῃ καὶ δεῖ τῷ νέῳ βασιλεῖ φιιστορίας, ἢ προλαμβανούσης αὐτὸν, ἢ ἀνθελκούσης
ἀπὸ τῆς εἰς ἑκάτερον ἐκροῆς. "Αλλαι μὲν γὰρ ἄλο
quidem ovium pastor, in hominum vero genere
rex est habendus. At qui per luxum potestate ab-'
utitur, et imperium voluptate ac deliciis conterít,
Καὶ δν ἔτι... παῖδα. Arcadius privato_natus est Theodosio, biennio fere antequam a_GraLiano fieret imperator. Siquidem mortuus est Basso
et Philippo coss. anno ætatis xXXI, ut ait Socrates
lib. vi. cap. 23. De coss. Gidem faciunt Prosper,
Cassiodorus, Marcellinus, estque horum annus
Christi 408. Ita natus erit anno 377, vel 378. Ilonorius vero natus est Ricomere et Clearcho coss.,
anno Christi 384, sexto iuiperii Theodosii. Clau
dianas libro cit.:
Nasceris æquæra cum majestate verendus,
Nullaque privatæ passus dispendia sortis,
Omnibus acceptis ultro te regia solum
Protulit, et patrio felix adolescis in ostro.
Eodem faciunt Idatii verba in Fastis ad supra me
moratos coss.: Ipso anno natus est Honorius nob
in purpuris die v 1d. Sept.
Αλλ' ός μὲν ἂν ἑαυτόν. Sumpsit e Politicc
Platonis. Vide et Xenoph. viu De instit. Cyri, et
Dion. orat. 4 De regno.
Οὐ γὰρ ἀπογινώσκω. Imitatus est illa Plato
nis in Theateto: Τῷ γὰρ ὄντι ἡ νεότης εἰς πᾶν ἐπί
δοσιν ἔχει.
PG 66:1063Εὐμοιρίας μὲν οὖν καὶ εὐδαιμονίας τὰ ἄκρα πατεῖ πᾶς, ὅτῳ φύσει πάντα μὲν ἕπεται τῇ βουλήσει· ἕπεται δὲ ἡ βούλησις τῇ φρονήσει, καὶ δεσπότις οὖσα τῶν ἔξω, πα-ραχωρεῖ τῆς ἀρχῆς τῇ συνοίκῳ τῇ κρείττονι, καὶ δέχεται παρ’ αὐτῆς τῶν πρακτέων συνθήματα. οὐ γὰρ ἀπόχρη δυναστεία πρὸς εὐδαιμονίαν, οὐδ’ ἐν ἰσχύι τὸ μακάριον ἔθηκεν ὁ θεός, ἀλλὰ δεῖ παρεῖναι, μᾶλλον δὲ προεῖναι, τὴν φρόνησιν, ἥτις ἂν κάλλιστα τῷ δύνασθαι χρήσαιτο. καὶ τοῦτον ἐγὼ τελεώτατον ἄνδρα καὶ βίον ἀναγορεύω, τὸν ἄρτιον ἀπ’ ἀμφοῖν, καὶ οὐ θατέρᾳ σκάζοντα, ὃς ἄρχειν ἔλαχεν, ἄρχειν εἰδώς· ὡς ἔστιν ἄμαχον, ὅταν ἰσχὺς καὶ σοφία συγγένωνται· διαληφθεῖσαι δὲ ἀπ’ ἀλλήλων, ῥώμη τε ἀμαθὴς καὶ φρόνησις ἀσθενής, εὐχείρωτοι γίνονται. καὶ ἐγὼ τοῦτο τῶν σοφῶν Αἰγυπτίων ἐθαύμασα· τὸν Ἑρμῆν Αἰγύπτιοι διπλῆν ποιοῦσι τὴν ἰδέαν τοῦ δαίμονος, νέον ἱστάντες παρὰ πρεσβύτῃ, ἀξιοῦντες, εἴπερ τις αὐτῶν μέλλοι καλῶς ἐφορεύσειν, ἔννουν τε εἶναι καὶ ἄλκιμον, ὡς ἀτελὲς εἰς ὠφέλειαν θάτερον παρὰ θάτερον. ταῦτ’ ἄρα καὶ ἡ Σφὶγξ αὐτοῖς ἐπὶ τῶν προτεμενισμάτων ἱδρύεται, τοῦ συνδυασμοῦ τῶν ἀρετῶν ἱερὸν σύμβολον, τὴν μὲν ἰσχὺν θηρίον, τὴν δὲ φρόνησιν ἄνθρωπος. ἰσχύς τε γάρ, ἔρημος ἡγεμονίας ἔμ-φρονος, ἔμπληκτος φέρεται, πάντα μιγνῦσα καὶ ταράττουσα πράγματα· καὶ νοῦς ἀχρεῖος εἰς πρᾶξιν ὑπὸ χειρῶν οὐχ ὑπηρετούμενος. κόσμος μὲν οὖν βασιλέως ἀρεταὶ πᾶσαι· φρόνησις δὲ ἁπασῶν βασιλικωτέρα. ταύτην μοι ποίησαι πάρεδρον· ἕψεται γὰρ ἡ τριττὺς τῇ πρεσβυτέρᾳ τῶν ἀδελ-φῶν, καὶ πάσας εὐθὺς ἕξεις συσκήνους καὶ συστρατιώτιδας ἐπὶ σοί.suas omnes cupiditates explendlas sibi esse ducens, λαις ἀρεταῖς κακίας γείτονες, καὶ ἀφ' ἑκάστης
unde subjecti sibi gravissimis damnis afficiantur; ὄλισθος οὐκ εἰς ἑτέραν, ἀλλ᾽ εἰς τὴν γείτονα. Β131idque ex multorum imperio lucrum deputat, si λείᾳ δὲ τυραννὶς παροικεῖ, καὶ μάλα ἀγχίθυρος, και
quamplurimi suis libidinibus ac cupiditatibus ser- θάπερ ἀνδρείᾳ μὲν θρασύτης, ἐλευθεριότητι δὲ ἀσω
viant; et, ut uno verbo dicam, qui gregem non sa- τία. Καὶ ὁ μεγαλόφρων, ἣν μὴ παρὰ φιλοσοφία;
ginare, sed a grege saginari vult: eum inter pecora εἴσω τῶν τῆς ἀρετῆς ὅρων φυλάττηται, προκύψας,
coquum appello; eum tyrannum esse censeo, si ἀλαζὼν ἔσται καὶ φαῦλος τὴν γνώμην ἀντὶ τοῦ μεγαidipsum cui praest, populus sit ratione præditus. λόφρονος. Μὴ τοίνυν ἄλλην, ἀλλὰ τὴν βασιλείας νόσον
Haec unica regis est norma. Τu vero jam ad hoc την τυραννίδα δείδιθί τε καὶ διαγίνωσκε, χαρα
lete examen admoveto: cui si quadraveris, merito κτῆρτι τοῖς τεθεῖσιν ὑπὸ τοῦ λόγου χρώμενος· μεν
augustam hanc augustæ rei appellationem tibi vin、 στῳ δὲ, ὅτι βασιλέως μέν έστι τρόπος ὁ νόμος τι
dicalo; sin ab eo dissideas, quod distortum est ράννου δὲ ὁ τρόπος νόμος· ἡ δὲ ἐξουσία κοινή είς
corrigere, et ad regulam teipsum accommodare ἐστιν ὕλη, καὶ μαχομένων τῶν βίων. Ευμοιρίας μὲν
contendito. Non enim de juvenili ælate despero, οὖν καὶ εὐδαιμονίας τὰ ἄκρα πατεῖ πᾶς, ὅτῳ φύσει
cujuslibet illam incrementi capacem esse, dum- πάντα μὲν ἕπεται τῇ βουλήσει· ἔπεται δὲ ἡ βούλησις
modo aliquis ipsam ad virtutis æmulationem exsti- 1 τῇ φρονήσει, καὶ δεσπότις οὖσα τῶν ἔξω, παραχωρεί
mulet. Flenim juventus valido utrinque momento τῆς ἀρχῆς τῇ συνοίκῳ τῇ κρείττονι, καὶ δέχεται
prægravatur: uti flumina, qua viæ facilitas datur, παρ' αὐτῆς τῶν πρακτέων συνθήματα. Οὐ γὰρ ἀπό
impetu vehementiore prorumpunt. Ideo juniori χρη δυναστεία πρὸς εὐδαιμονίαν· οὐδ᾽ ἐν ἰσχύῖ τὸ
principi necessaria philosophia est, quæ aut cum μακάριον ἔθηκεν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ δεῖ παρεῖναι, μᾶλλον
anteveniat, aut a decursu in alterutrum altera ex δὲ προεἶναι τὴν φρόνησιν, ἥτις ἂν κάλλιστα τῷ δύ
parte cohibeat. Alia namque aliis virtutibus pro- νασθαι χρήσαιτο. Καὶ τοῦτον ἐγὼ τελεώτατον ἄνδρα
pinqua sunt vitia, et ab unaquaque non in aliam, καὶ βίον ἀναγορεύω, τὸν ἄρτιον ἀπ᾽ ἀμφοῖν, καὶ οὐ
quam in proximam, lubricus est præcepsque lapsus. θατέρα σκάζοντα, ὃς ἄρχειν ἔλαχεν, ἄρχειν εἰδώς·
Regiæ autem dignitati tyrannis vicina, et foribus ὡς ἔστιν ἄμαχον ὅταν ἰσχὺς καὶ σοφία συγ
admodum propinqua est, sicut fortitudini teme- γένωνται· διαληφθεῖται δὲ ἀπ' ἀλλήλων, ρώμη τε
ritas, liberalitati prodigentia. Ac qui magnanimus ἀμαθής, καὶ φρόνησις ἀσθενὴς, εὐχείρωτοι γίνονται.
est, nisi philosophiæ beneficio intra virtutis limites Καὶ ἐγὼ τοῦτο τῶν σοφῶν Αἰγυπτίων ἐθαύμασα τὸν
coerceatur, si paululum prodierit, pro magnanimo Ἑρμῆν. Αἰγύπτιοι διπλῆν ποιοῦσι τὴν ἰδέαν τοῦ
arrogans fiet, et mente depravatus. Alium itaque ο δαίμονος, νέον ἱστάντες παρὰ πρεσβύτῃ, ἀξιοῦντες,
nullum præter quam regiæ virtutis morbum tyrannidem reformides, atque discernas; cum prescriptis hac oratione indiciis ad id utens, tum eo
potissimum, quod regi pro moribus leges sunt;
tyranno pro legibus mores; imperium vero communis discrepantium a se invicem vitarum materia
est. Cæterum 7 prosperitatis et felicitatis summum
quodammodo culmen attigit, cujus ad voluntatem
proprie omnia consequuntur; ejus autem voluntas
prudentiam sequitur: cumque in externas res illa
dominatum obtineat, huic tamen contubernali suæ,
tanquam præstantiori, cedit imperio, ab eaque rerum agendarum signum et quasi tesseram exspeotat. Non enim ad felicitatem imperium sufficit, neque in potentia est a Deo constituta beatitudo; sed accedat prudentia, vel potius præcedat oportet,
quæ quam optime potestatem exerceat. Atque illam ego vitam hominemque absolutissimum prædien,
qui integre ex utroque coalescat, neque alterutra parte claudicet; qui imperare cum sciret, imperium
sit sortitus; quoniam firmissimum quiddam ex ambobus efficitur, quando cum animi prudentia vis
et potestas conjungitur; quæ si mutuo dissocientur, et inconsideratæ vires, et imbellis prudentia
levi negotio superantur. Equidem inter ea quæ a sapientibus Ægyptiis fiunt, illorum sum Mercu.
rium admiratus. Ægyptii duplici deum specie fingunt, juvenem juxta senem collocantes, eaque re
significantes, si quis ipsorum præclare sacra sit inspecturus, eum et sagacem et fortem esse oportere: quandoquidem alterum sine altero parum adjumenti conferre potest. Eadem ratione in saDION. PETAVII NOTÆ.
"Αλλαι μὲν γὰρ ἄλλαις. Gregor. Nazianz.
orat. 20 in S. Basil.: Καὶ γὰρ οὐ φαύλως τοῦτό
τινες πεφιλοσοφήκασιν, ὅτι παραπεπήγασι ταῖς ἀρε
ταῖ; αἱ κακίαι, καί εἰσί πως ἀγχίθυροι, καὶ ῥᾷστον
εἴπερ τις αὐτῶν μέλλοι καλῶς ἐφορεύσειν, ἔννουν τι
εἶναι καὶ ἄλκιμον, ὡς ἀτελὲς εἰς ὠφέλειαν θάτερον
παρὰ θάτερον. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ ἡ Σφίγξ αὐτοῖς ἐπὶ
τῶν προτεμενισμάτων ἱδρύεται, τοῦ συνδυασμοῦ τῶν
ἀρετῶν ἱερὸν σύμβολον, τὴν μὲν ἰσχύν, θηρίον, τὴν
δὲ φρόνησιν, ἄνθρωπος. Ισχύς τε γὰρ ἔφημος ήγε
μονίας ἔμφρονος, ἔμπληκτος φέρεται, πάντα με
γνύουσα καὶ ταράττουσα πράγματα· καὶ ναῦς
ἀχρεῖος εἰς πρᾶξιν ὑπὸ χειρῶν οὐχ ὑπηρετούμενος.
Κόσμος μὲν οὖν βασιλέως, ἀρεταὶ πᾶσαι· φρόνησης
δὲ ἁπασῶν βασιλικωτέρα. Ταύτην μοι ποίησαι πάρ
εδρον· ἔψεται γὰρ ἡ τριτεὺς τῇ πρεσβυτέρα τῶν
ἀδελφῶν· καὶ πάσας εὐθὺς ἕξεις συστήνους και
συστρατιώτιδας ἐπὶ σοί.
ἄλλο τι ὄντα ἕτερον νομισθῆναι τοῖς μὲ τὰ τοιαῦτα
πεπαιδευμένοις.
Ὡς ἔστιν ἄμαχον. Repetuntur eadem lib. 1.
De Provid.
PG 66:1065Λόγον ἐρῶ τοῦτον ἄτοπον ὡς εὐθὺς ἀκοῦσαι, παντὸς δὲ δήπου τῆς ἀληθείας ἐχόμενον. ὅταν ἀσθένειαν ἐγὼ πρὸς δύναμιν ἐξετάζω, καὶ πενίαν πρὸς πλοῦτον, καὶ τὰς ἐν ἅπασι μειονεξίας πρὸς τὰς ἐν ἅπασι πλεονεξίας, εἰ δίχα φρονήσεως καθαραὶ πρὸς ἀλλήλας κρίνοιντο, πενία τε καὶ ἀδυναμία καὶ βίος ἰδιώτης ἀντὶ τῆς μεγίστης ἡγεμονίας εὐτυχέστεραι παρεῖναι τοῖς ἥκιστα ἐπηβόλοις νοῦ καὶ φρο-νήσεως· ἐλάττω γὰρ ἂν ἐξαμάρτοιεν τῆς ἐν τῇ γνώμῃ κακίας οὐχ εὑρισκούσης πρόοδον εἰς ἐνέργειαν. τὰ γὰρ θυραῖα τῶν ἀγαθῶν, ἅπερ ὀργανικὰ καλεῖν ἔθος Ἀριστοτέλει καὶ Πλά-τωνι, τοῖς ἐμοῖς ἡγεμόσιν, ὑπηρετεῖν οἶδε κακίαις οὐ μεῖον ἢ ἀρεταῖς. ταύτῃ καὶ τὼ ἄνδρε τούτω καὶ ὅσοι γε ἀπὸ τούτων ῥύακες φιλοσοφίας ἐρρύησαν, οὔτε τῆς ἀμείνονος αὐτὰ προ-σηγορίας ἠξίωσαν, οὔτε τῇ χείρονι κατεδίκασαν, ἀλλ’ ὀργα-νικὰ καλοῦσι, νῦν μὲν ἀγαθά, νῦν δὲ κακά, ταῖς τῶν χρωμένων ἕξεσιν αὐτὰ χρωματεύοντες. ὥσπερ οὖν εὐχῆς ἄξιον ἀπεῖναι τοῦ φαύλου τὰ ὄργανα, ὅπως ἀνενέργητον ἔχῃ τὴν μοχθη-ρίαν, οὕτω παρεῖναι τῷ καλῶς χρησομένῳ, οὗ πάντες ἂν καὶ πόλεις καὶ ἰδιῶται ὀνίναιντο, ἵνα μὴ ἀχρεία καὶ ἄπρακτος ἀρετῆς φύσις ἀγνοουμένη μαραίνηται, ἀλλ’ εἰς ἀνθρώπων εὐεργεσίας δαπανήσῃ τὴν δύναμιν. οὕτω μοι χρῶ τοῖς προ-κειμένοις ἀγαθοῖς· καὶ γὰρ μόνως ἂν οὕτως ἀγαθοῖς χρήσαιο. ἀπολαυόντων οἶκοι καὶ πόλεις καὶ δῆμοι καὶ ἔθνη καὶ ἤπει-ροι προνοίας βασιλικῆς καὶ κηδεμονίας ἔμφρονος, ἣν ὁ θεὸς αὐτὸς ἑαυτὸν ἐν τοῖς νοητοῖς στήσας ἀρχέτυπον, δίδωσιν εἰκόνα τῆς προνοίας, καὶ ἐθέλει τὰ τῇδε τετάχθαι κατὰ μί-μησιν ὑπερκόσμιον. φίλος οὖν τοῦ μεγάλου βασιλέως ὁ δεῦρο ὁμώνυμος, ἂν μὴ ψεύδηται τοὔνομα· οὐ ψεύδεται δέ, ἂν καὶ θάτερον παρῇ τῶν ὀνομάτων τοῦ θεοῦ. ὃ πρὶν εἰπεῖν, οὐκ ἂν ἄκαιρον εἴη διαλεχθῆναί τι τῶν παρὰ φιλο-σοφίας ἐνθάδε σαφήνειαν προοικονομούμενον.ORATIO DE REGNO.
crarum ædium vestibulis sphingis effigiem collocant, arcanum utriusque virtutis conjungenda
symbolum; quæ qua parte bestia est, robur; qua vero parte homo est, prudentiam demonstrat. Vis
enim corporis prudenti moderamine destituta præceps ruit, cuncta miscens atque confundens; rursus vero minime idonea ad agendum ea mens est, quæ manuum officio caret. Regium sane quidem
ornamentum virtutum omnium concursus est; prudentia tamen præ cæteris maxime regi convesit. Ergo hanc tibi asseclam concilies; reliquæ enim tres sororem natu grandiorem sequuntur; staTimque contubernales apud te omnes bellique socias habiturus es.
&
δ. Λόγον ἐρῶ τοῦτον ἄτοπον ὡς εὐθὺς ἀκοῦσαι, 4. Dicam eum ego sermonem, qui etsi subinde
παντὸς δὲ δή που τῆς ἀληθείας εχόμενον. Οταν ἀσθέ auditus insolens atque absurdus videbitur, omnino
γειαν ἐγὼ πρὸς δύναμιν ἐξετάζω, καὶ πενίαν πρὸς tamen est cum veritate conjunctus: quoties aut
εἰοῦτον, καὶ τὰς ἐν ἅπασι μειονεξίας πρὸς τὰς ἐν imbecillitatem cum viribus, aut cum opibus pauἅπασι πλεονεξίας, εἰ δίχα φρονήσεως καθαραὶ πρὸς pertatcm, aut superiores in omnibus rebus partes
ἀλλήλας κρίνοιντο, πενία τε καὶ ἀδυναμία, καὶ βίος cum inferioribus confero, si a prudentia separatæ
Γιώτης, ἀντὶ τῆς μεγίστης ἡγεμονίας, εὐτυχέστεραι sinceræque mutuo comparentur; paupertatis, et
παρεῖναι τοῖς ἥκιστα ἐπηβόλοις νοῦ καὶ φρονήσεως imbecillitatis, ac privali status, pro principatu,
ἐλάττω γὰρ ἄρα ἐξαμάρτοιεν, τῆς ἐν τῇ γνώμῃ conditio, multo iis felicior est, qui mentis nequaκακίας οὐχ εὑρισκούσης πρόοδον εἰς ἐνέργειαν. Τὰ quam sunt prudentiæque compotes. Etenim minus
γὰρ θυραία τῶν ἀγαθῶν, ἅπερ οργανικά καλεῖν certe deliquerint, 8 si animi improbitas ipsum ad
18ος Αριστοτέλει, καὶ Πλάτωνι, τοῖς ἐμοῖς agendum processum expedire nequeat. Nam exἡγεμόσιν, ὑπηρετεῖν οἶδε κακίαις οὐ μεῖον, ἢ ἀρε terna bona, quæ administra ab Aristotele et Plaταῖς. Ταύτῃ καὶ τὰ ἄνδρε τούτω, καὶ ὅσοι γε ἀπὸ tone ducibus meis appellari solent, nihilo secius
τύτων βύακες φιλοσοφίας ἐῤῥύησαν, οὔτε τῆς ἀμεί- vitiis quam virtutibus inserviunt. Propterea tam
μόνος αὐτὰ προσηγορίας ἠξίωσαν, οὔτε τῇ χείρονι ambo illi, quam qui ab iis philosophiæ rivuli
κατεδίκασαν, ἀλλ' ὀργανικά καλοῦσι, νῦν μὲν ἀγαθὰ, manarunt, neque meliori ipsa appellatione dignati
νὰν δὲ κακά, ταῖς τῶν χρωμένων ἕξεσιν αὐτὰ χρω sunt; neque deteriori prorsus addicenda esse judiκατεύοντας. Ωσπερ οὖν εὐχῆς ἄξιον ἀπεῖναι τοῦ carunt; sed administra vocant, quæ nunc boni,
ραύλου τα όργανα, ὅπως ἀνενέργητον ἔχῃ τὴν nunc mali rationem habeant, ac pro corum qui
μοχθηρίαν, οὕτω παρείναι τῷ καλῶς χρησομένῳ, οὗ utuntur affectu diversis ea coloribus depingunt.
αντες ἂν καὶ πόλεις καὶ ἰδιῶται ὀνίναιντο· ἵνα μὴ Quemadmodum ergo magnopere expetendum est,
ἐχρεία καὶ ἀπρακτος ἀρετῆς φύσις ἀγνοουμένη μα ut scelerato homini instrumenta desint, quo inφαίνηται, ἀλλ᾽ εἰς ἀνθρώπων εὐεργεσίας δαπανήσῃ elicax sit illius nequitia, sic ut illi adsint optan
τὴν δύναμιν. Οὕτω μοι χρῶ τοῖς προκειμένοις ἀγα dum est, qui recte sit usurus; a quo omnes cum
μα;· καὶ γὰρ μόνως ἂν οὕτως ἀγαθοῖς χρήσαιο. civitates, tum privati emolumentum capiant, ne
Απελευόντων οἶκοι, καὶ πόλεις, καὶ δῆμοι, καὶ inutilis et iners virtutis natura in tenebris atque
ίκη. καὶ ἤπειροι, προνοίας βασιλικῆς, καὶ κηδεμο- obscuritate marcescat; quin ipsa potius in homiτας έμφρονος, ἣν ὁ Θεὸς αὐτὸς ἑαυτὸν ἐν τοῖς νοη nes beneficiis juvandos suam facultatem insunjat.
τοῖς στήσας ἀρχέτυπον, δίδωσιν εἰκόνα τῆς προνοίας" Ad eum usum parata, et in promptu posita bona
καὶ ἐθέλει τὰ τῇδε τετάχθαι κατὰ μίμησιν ὑπερκό compares hoc enim solum pacto bonis iisdemi
στον. Φίλος οὖν τοῦ μεγάλου βασιλέως ὁ δεῦρο όμω uteris. Itaque per familias, et civitates, et populos,
νόμος, ἂν μὴ ψεύδηται τούνομα. Οὐ ψεύδεται δὲ, ἂν
et nationes, et continentes, universi regia proviκαὶ θάτερον παρῇ τῶν ὀνομάτων τοῦ Θεοῦ. Ο πριν dentia, et prudenti sollicitudine fruantur, quam
εἰπεῖν, οὐκ ἂν ἄκαιρον εἴη διαλεχθῆναι τι τῶν παρὰ Deus ipse, sese in intellectibilibus rebus archeφιλοσοφίας ἐνθάδε σαφήνειαν προοικονομούμενον. typum præbens, providentiæ suæ quamdam imaginem tribuit, inferioraque ista jubet ex sublimiorum rerum imitatione temperari. Proinde summi
rep's amicus est, qui hic eadem cum illo appellatione gaudet, nisi nomen illud falso gerat. Tuna
2stem non falso sustinebit, cum vel alterum ex divinis nominibus in ipso reperietur. Quod antequam explicemus, non intempestivum erit nonnulla ex philosophia præmittere, ut ad eorum, quæ
dicam, intellectum aditus præparetur.
1. Οὐδὲν οὐδαμή πω πέφηνεν ὄνομα τῆς οὐ
σίες ἀπτόμενον τοῦ Θεοῦ· ἀλλ᾽ ἀτευχτοῦντες αὐτοῦ
τῆς ἐμφάσεως ἄνθρωποι, διὰ τῶν ἀπ' αὐτοῦ ψαύειν
ἐκνουσιν αὐτοῦ. Κἂν πατέρα τόν [ forte κἂν ] ποιη
την κἂν ὁτιοῦν εἴπῃς, κἂν ἀρχὴν, κἂν αἴτιον,
5. Nallum usquam nomen inventum est, quod
Dei naturam assequeretur; sed cum ab ea exprimenda homines aberrarent, per ea, quæ ab illo
fiebant, ipsum attingere conati sunt. Sive ergo
patrem, sive conditorem, sive aliud quidpiam
(18} [1] "Απερ ὀργανικά καλεῖν ἔθος. Plato in
come Euthyd. et De Leg.; Arist. 1 Ethic.
de Apal. De philos.
οὐδὲν ουδαμή πω. Vide Gregor. Nyss. libb.
PATROL. GR. LXVI.
11 VI, IX, XII contra Eunom.; Basil. epist. 80;
Cyrillum: contra Jul. ex Porphyrii lib. Is Philesophica historia.
PG 66:1067Οὐδὲν οὐδαμῇ πω πέφηνεν ὄνομα τῆς οὐσίας ἁπτόμενον τοῦ θεοῦ· ἀλλ’ ἀτευκτοῦντες αὐτοῦ τῆς ἐμφά-σεως ἄνθρωποι, διὰ τῶν ἀπ’ αὐτοῦ ψαύειν ἐθέλουσιν αὐτοῦ. κἂν πατέρα, κἂν ποιητήν, κἂν ὁτιοῦν εἴπῃς, κἂν ἀρχήν, κἂν αἴτιον, ταῦτα πάντα σχέσεις εἰσὶν αὐτοῦ πρὸς τὰ παρ’ αὐ-τοῦ. καὶ βασιλέα τοίνυν εἰπών, ἀπὸ τῶν βασιλευομένων, ἀλλ’ οὐκ αὐτοπροσώπως ἐπεχείρησας τῆς φύσεως αὐτοῦ δράξασθαι. νῦν οὖν ἐρῶν ἔρχομαι καὶ τὸ λοιπὸν τῶν ὀνο-μάτων, ὅπερ ὑποσχόμενος ὑμῖν εἰς καιρὸν τοῦτον ἀνήρτησα· καίτοι τοῦτ’ ἔστι τὸ συντεταγμένον καὶ συγγενόμενον τῷ δεῦρο βασιλεῖ, ὃ κυροῦν ἔφην αὐτὸν [καὶ] ἀποφαίνειν τυγχά-νοντα καὶ οὐ ψευδώνυμον. ἀγαθόν που τὸν θεὸν ὑμνοῦσιν ἅπαντες ἁπανταχοῦ καὶ σοφοὶ δῆμοι καὶ ἄσοφοι· καὶ ταύτῃ συγχωροῦσιν ἀλλήλοις καὶ ὁμοφωνοῦσιν ἅπαντες, οἱ τὰ ἄλλα διαστάντες περὶ τὰς ὑπολήψεις τοῦ θείου, καὶ τὴν ἀκήρατον αὐτοῦ καὶ ἀμερῆ φύσιν δόξαις ἑτερογνώμοσι μερι-σάμενοι. ἀλλά τοι καὶ τοῦτο τὸ ἀγαθὸν τὸ ἀναμφισβή-τητον οὔπω μηνύει τοῦ θεοῦ τὴν ἐν τῷ εἶναι ἕδραν, ἠρά-νισται δὲ ἀπὸ τῶν ὑστέρων. οὐ γὰρ ἀπόλυτον εἰς ἀκοὴν ἔρχεται τἀγαθόν, ἀλλ’ ἐκείνοις ἀγαθόν, ὧν ἐστι πρακτικὸν καὶ οἷς ἐστιν ἀπολαυστόν· τοῦτο γὰρ ἡ διάνοια βούλεται τοῦ ὀνόματος, ἐφερμηνεύειν τὸν θεὸν αἴτιον ἀγαθῶν· ἱεραί τε ἐν τελεταῖς ἁγίαις εὐχαὶ πατέρων ἡμῶν ἐκβοῶσαι πρὸς τὸν ἐπὶ πᾶσι θεόν, οὐ τὴν δυναστείαν αὐτοῦ κυδαίνουσιν, ἀλλὰ τὴν κηδεμονίαν προσκυνοῦσιν. ὅ τε οὖν θεὸς δωρη-τικός ἐστιν ὧν προσήκει θεῷ, ζωῆς καὶ οὐσίας καὶ νοῦ, καὶ εἰ δή τι τῶν ὑστέρων οὐκ ἀνάξιον ἥκειν παρὰ τοῦ πρώτου, σοὶ δ’ ἂν προσήκοι μὴ λιπεῖν τὴν τάξιν καθ’ ἣν ἐτάχθης, μηδὲ αἰσχύνειν τὰς ὁμωνυμίας, ἀλλ’ ἐπιτίθεσθαι τῇ μιμήσει, ἐπι-κλύζειν μὲν ἀγαθοῖς ἅπασι τὰς πόλεις, καταχεῖν δὲ εὐδαι-μονίαν, ὅση δυνατὴ τῶν ἀρχομένων ἑκάστῳ. οὕτω βασιλέα μέγαν ὀνομάζοντες ἐπαληθεύοιμεν, τὴν τιμὴν οὐκ ἔθει διδόν-τες, οὐ θεραπεύοντες χρείαν, οὐκ ὀργὴν παραιτούμενοι, ἀλ-λ’ αὐτῷ τῷ κρίνοντι τῆς ψυχῆς ἐπινεύοντες, ἀδόλῳ γνώμης ἑρμηνεῖ τῇ γλώττῃ χρώμενοι. φέρε δή σοι γράψω λόγῳ τὸν βασιλέα, ὥσπερ ἄγαλμα στήσας· σὺ δέ μοι τὸ ἄγαλμα τοῦτο κινούμενον ἐπιδείξεις, καὶ ἔμπνουν γενόμενον. οὐκοῦν συμπαραλήψομαι μὲν εἰς δημιουργίαν, εἰ τοῦτο δέοι, τῶν τοῖς παλαιοῖς τε καὶ μακαρίοις ἀνδράσιν ἐπὶ νοῦν ἐλθόντων· σὺ δὲ μηδὲν ἧττον αὐτὰ τῶν ἄλλων, ἀλλὰ μᾶλλον ἀγαπᾶν, ὡς ἀδηρίτως προσήκοντα βασιλεῖ, περὶ ὧν ὁμοίως φρονοῦσι παλαιοί τε καὶ νέοι σοφοί.τοῦ. Καὶ βασιλέα τοίνυν εἰπὼν, ἀπὸ τῶν βασιλεύς.
μένων, ἀλλ' οὐκ αὐτοπροσώπως ἐπεχείρησας τῆς
φύσεως αὐτοῦ δράξασθαι. Νῦν οὖν ἐρῶν ἔρχομαι καὶ
τὸ λοιπὸν τῶν ὀνομάτων, όπερ ὑποσχόμενος ὑμῖν, εἰς
χαιρὸν τοῦτον ἀνήρτησα· καὶ τί τοῦτ' ἔστι τὸ συν
τεταγμένον, καὶ συγγενόμενον τῷ δεύρο βασιλεῖ, δ
κυροῦν ἔφην αὐτὸν καὶ ἀποφαίνειν τυχόντα καὶ
οὐ ψευδώνυμον; Αγαθόν που τὸν Θεὸν ὑμνοῦσιν
ἅπαντες ἀπανταχοῦ καὶ σοφοί δήμοι καὶ ἄσοφοι· καὶ
ταύτῃ συγχωροῦσιν ἀλλήλοις καὶ ὁμοφωνοῦσιν ἅπαν
τες, οἱ τὰ ἄλλα διαστάντες περὶ τὰς ὑπολήψεις της
Θείου, καὶ τὴν ἀκήρατον αὐτοῦ καὶ ἀμερή φύσιν
δόξαις ετερογνώμοι μερισάμενον. Αλλά τα κεί
τοῦτο τὸ ἀγαθὸν τὸ ἀναμφισβήτητον, οὕτω μηνία
τοῦ Θεοῦ τὴν ἐν τῷ εἶναι ἕδραν· ἡράνισται δὲ ἐπὶ
τῶν ὑστέρων. Οὐ γὰρ ἀπόλυτον εἰς ἀκοὴν ἔρχεται
τἀγαθόν, ἀλλ' ἐκείνοις ἀγαθὸν, ὧν ἐστι πρακτικών,
καὶ οἷς ἐστιν ἀπολαυστον· τοῦτο γὰρ ἡ διάκεια βο
λεται τοῦ ὀνόματος έφερμηνεύειν τὸν Θεὸν εἶτον
ἀγαθῶν· ἱεραί τε ἐν τελεταῖς ἁγίαις εὐχαὶ τα
τέρων ἡμῶν ἐκβοῶσαι πρὸς τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν, ο
τὴν δυναστείαν αὐτοῦ κυδαίνουσιν, ἀλλὰ τὴν πλε
μονίαν προσκυνοῦσιν. Ο τε οὖν Θεὸς δωρητικές
ἐστιν ὧν προσήκει Θεῷ, ζωῆς καὶ οὐσίας καὶ νοῦ,
καὶ εἰ δή τι τῶν ὑστέρων οὐκ ἀνάξιον ἔκειν παρά
τοῦ πρώτου. Σοί δ' ἂν προσήκοι μὴ λιπεῖν τὴν τάξιν
καθὼς ἐτάχθης, μηδὲ αἰσχύνειν τὰς ομωνυμίας.
ἀλλ᾽ ἐπιτίθεσθαι τῇ μιμήσει· ἐπικλύζειν μὲν ἀγαπ
θοῖς ἅπασι τὰς πόλεις· καταχεῖν δὲ εὐδαιμονίαν,
όση δυνατὴ τῶν ἀρχομένων ἑκάστῳ. Οὕτω βασιλέα
μέγαν ὀνομάζοντες επαληθεύοιμεν, τὴν τιμὴν αὐτ
ἔθει διδόντες, οὐ θεραπεύοντες χρείαν, οὐκ ὀργα
παραιτούμενοι, ἀλλ' αὐτῷ τῷ κρίνοντι τῆς ψυχῆς
ἐπινεύοντες, ἀδόλῳ γνώμης ἑρμηνεῖ τῇ γλώττη χρόν
μενοι. Φέρε δή σοι γράψω λόγῳ τὸν βασιλέα, ώστες
ἄγαλμα στήσας· σὺ δὲ τὸ ἄγαλμα τοῦτο κινούμενον
ἐπιδείξεις, καὶ ἔμπνουν γενόμενον. Οὐκοῦν συμπαρα
λήψομαι μὲν εἰς δημιουργίαν, εἰ τοῦτο δέοι, τῶν
τοῖς παλαιοῖς τε καὶ μακαρίοις ἀνδράσιν ἐπὶ κα
ἐλθόντων. Σὺ δὲ μηδὲν ἧττον αὐτὰ τῶν ἄλλων, αλ
μᾶλλον ἀγάπα [γρ. ἀγαπᾷν ], ὡς ἀδηρίτους κριτ
ήκοντα βασιλεῖ, περὶ ὧν ὁμοίως φρονοῦσι παλαιά τι
καὶ νέοι σοφοί.
dixeris, sive principium, sive causam, læec omnia ταῦτα πάντα σχέσεις εἰσὶν αὐτοῦ πρὸς τὰ παρ' αύτ
quædam sunt illius ad ea quæ ab ipso oriuntur
habitudines. Eodem modo regem si appelles, ab
iis, quorum res est, non ab eo, quod illi proprium
est, naturam ipsius assequi conaberis. Venio jam
ad reliquum ejus nomen, quod vobis pollicitus,
in hoc tempus distuleram. Ecquid vero est quod
terrarum principi altributum, ac cum eo conjunctum, ratum facere ipsum dixeram, 9 palamque
comprobare, non falso sed merito id sibi nomen
arrogare? Bonum utique Deum omnes tam sapientes quam imperiti homines ubique celebrant;
idque universi mutuo consensu atque una voce
profitentur; licet, quod ad alia spectat, variis de
Deo sententiis dissideant, et incorruptam illius
atque individuam naturam mira opinionum diversitate partiantur. Nondum tamen hoc ipsum bonum, quantumvis extra contentionem positum,
Del in natura sua stabilitatem declarat; ex iis
vero quæ posteriora sunt, corrogatur. Nec enim
boni nomen absolutum quid auribus sonat, sed
illis bonum, quorum efficax est, quique eo frui
possunt. Nam nulla alis subest buic vocabulo
notie, quam ut Deum bonorum omnium causam
significet; sacræque in augustissimis mysteriis
patrum nostrorum preces, quæ ad Deum supra
omnia eminentein clamant, non ipsius principatum
prædicant, sed providentiam curamque venerantur. Quamobrem et Deus eorum, quæ Deo congruunt munificentissimus est, vitæ scilicet, naturæ
atque mentis; et si quid aliud eorum, quæ posteriora sunt, non indignum sit quod a priori derivetur. Tibi vero consentaneum imprimis est, ut
quem semel accepisti ordinem nunquam deseras,
neque el nominis aliuitati rem pudendam facias,
sed ad ejus imitationem te conferas, civitatesque
non solum omni bonorum genere cumules, sed
etiam felicitatem quantam potes in unumquemque
civium effundas. Ita demum magnum tete regem
nuncupantes, a veritate non aberrabimus; non
consuetudini bunc honorem permittentes, non utilitatem captantes, non iram deprecantes, sed ipso
animni judicio annuentes, fdæque mentis interpretis
linguæ operam adlibentes. Age vero, regem tibi,
tanquam simulacrum quoddam erigens, hac oratione describam; tu porro simulacrum istad
vivens, et animatum ostendes. Ad ejus igitur opificium, si opus fuerit, nonnihil ex iis agunt,
quæ antiquis, ac beatis viris in animum inciderunt. Ea vero nibilo hæc aliis minus, imo magis
amplectere; quasi citra omnem controversiam ea regem apprime deceant, de quibus idem est cum
autiquorum, tum novissimorum sapientum judicium.
Καὶ ἀποφαίνειν τυχόντα. Forte δικαίως Chrysostomus hom. xxt in Matth.: Ὅτι γάρ τις
τυχόντα.
Ἱεραί τε ἐν τελεταῖς. Suspicatur Camerarius scripsisse Synesiumn πάτερ ἡμῶν, et ad legitimam orationem alludere, quain Dominicam appellant. Hæc enim oratio sacris in mysteriis edebatur.
Hieronymus contra Pelag. lib. ut, Sic docuit apostolos suos, ut quotidie in corporis illius sucrificio
credentes audeant loqui, Pater noster, qui es in
calis, etc. Sulis autem initiatis ea licebat uti.
στοῖς αὕτη ἡ προσευχή προσήκει, καὶ οἱ νόμοι τῆς
ἐκκλησίας διδάσκουσι, καὶ τὸ προοίμιον τῆς εὐχῆς.
Ο γὰρ ἀμύητος οὐκ ἂν δύναιτο Πατέρα καλεῖν τὸν
Θεόν. Hanc enim solis convenire fidelibus orationem
cum leges Ecclesiæ docent, tum orationis ipsius
proæmium. Qui enim nondum initiatus est, non por
set Patrem appellare Deum. Theodoretus lib.
contra har.: Ταύτην δὲ τὴν προσευχὴν οὐ τοὺς ἀμυτα
τους, ἀλλὰ τοὺς μυσταγωγουμένους διδάσκομεν,
PG 66:1069Εὐσέβεια δὲ πρῶτον ὑποβεβλήσθω κρηπὶς ἀσφαλής, ἐφ’ ἧς ἑστήξει τὸ ἄγαλμα ἔμπεδον· καὶ οὐ μήποτε αὐτὸ περιτρέψῃ χειμὼν τῆς κρηπίδος ἐχόμενον. αὕτη μὲν δὴ καὶ συναναβήσεται καὶ πολλαχοῦ φανεῖται, πρὸς τῇ κορυφῇ δὲ οὐχ ἥκιστα. ἔνθεν ἑλών, φημὶ δεῖν, ἡγουμένου θεοῦ, τὸν βασι-λέα πρῶτον αὐτὸν αὑτοῦ βασιλέα εἶναι καὶ μοναρχίαν ἐν τῇ ψυχῇ καταστήσασθαι. εὖ γὰρ ἴσθι τοῦτο, ὡς οὐχ ἁπλοῦν τι χρῆμα οὐδὲ μονοειδὲς ἄνθρωπος, ἀλλὰ συνῴκισεν ὁ θεὸς εἰς ἑνὸς ζῴου σύστασιν ὄχλον δυνάμεων παμμιγῆ τε καὶ πάμφω-νον· καὶ ἐσμὲν ὕδρας, οἶμαι, θηρίον ἀτοπώτερον καὶ μᾶλλόν τι πολυκέφαλον. οὐ γὰρ ταὐτῷ δήπου νοοῦμεν καὶ ὀρεγόμεθα καὶ λυπούμεθα, οὐδὲ ταὐτῷ καὶ θυμούμεθα, οὐδὲ ὅθεν ἡδόμεθα καὶ φοβούμεθα. ἀλλ’ ὁρᾷς ὡς ἔνι μὲν ἄρρεν ἐν τούτοις, ἔνι δὲ θῆλυ, καὶ θαρραλέον τε καὶ δειλόν, ἔνι δὲ τὰ παντοδαπῶς ἀντικείμενα, ἔνι δέ τις ἡ μέση διὰ πάντων φύσις, ἣν νοῦν καλοῦμεν, ὃν ἀξιῶ βασιλεύειν ἐν τῇ τοῦ βασιλέως ψυχῇ τὴν ὀχλοκρατίαν τε καὶ δημοκρατίαν τῶν παθῶν καταλύ-σαντα. ἀφ’ ἑστίας γὰρ ἂν οὗτος βασιλεύσειε τῇ κατὰ φύσιν ἀρχῇ τῆς ἡγεμονίας χρησάμενος· ὡς ὅστις γε τὰς ἀλόγους τῆς ψυχῆς μοίρας τιθασοὺς καὶ χειροήθεις ποιήσας κατηκόους τῷ λόγῳ παρέσχετο, εἰς μίαν ἡγεμονίαν ἔμφρονα συντάξας τὸ πλῆθος, οὗτός ἐστιν ὁ θεῖος καὶ ἰδιώτης καὶ βασιλεύς· μᾶλλον δὲ βασιλεύς, ὅτι τὴν ἀρετὴν οὗτος ἔθνεσιν ὅλοις κοινοῦται, καὶ τῶν ἑνὸς ἀγαθῶν πολλοὶ ἐπαυ-ρίσκονται ἄνθρωποι. τούτῳ γὰρ ἀνάγκη τὸ ἔνδοθεν ἀστα-σίαστον διάγειν, καὶ μέχρι προσώπου γαλήνην ἔνθεον· καὶ ἔστιν οὐ φοβερόν, ἀλλ’ ὑπέρσεμνον θέαμα ἐν αἰδοῦς ἀκύμονι διαθέσει, φίλους μέν, ταὐτὸν δὲ εἰπεῖν, ἀγαθοὺς ἐκπλήττων, τοὺς δὲ ἐχθρούς τε καὶ πονηροὺς καταπλήττων. μετάνοια δὲ οὐκ ἐμβατεύει τῇ τούτου ψυχῇ· πράττει γὰρ ὅ τι ἂν πράττῃ, δεδογμένα ἅπασι τοῖς μέρεσι τῆς ψυχῆς πράττων, τῷ πάντα πρὸς μίαν ἀρχὴν κεκοσμῆσθαι, καὶ μὴ ἀπαξιῶσαι μέρη τε εἶναι, καὶ εἰς ἓν τὸ ὅλον συννεῦσαι. ὅστις δὲ διοι-κίζει τὴν προσβολὴν τῶν μερῶν τούτων, ἐνδοὺς αὐτοῖς εἰς ἐνέργειαν πολλοῖς εἶναι, καὶ ἀνὰ μέρος ἐθέλει ἀναπείθειν τὸ ζῷον, τοῦτον ὄψει νῦν μὲν ὑψοῦ τὴν γνώμην, νῦν δὲ ὕπτιον· τεταραγμένον νῦν μὲν ὁρμῇ, νῦν δὲ φυγῇ καὶ λύπαις καὶ ἡδοναῖς καὶ ἀτόποις ὀρέξεσιν. ὁμολογεῖ δὲ οὐδέποτε οὗτος ἑαυτῷ· καὶ μανθάνω μὲν οἷα δρᾶν μέλλω κακά, θυμὸς δὲ κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων, ἔφη τις, ἐπιγνοὺς τὴν ἑτερότητα καὶ διχόνοιαν τῶν ἴσων δυνάμεων. τοῦτό τοι πρῶτον καὶ σφόδρα βασιλικόν, αὐτὸν ἑαυτοῦ βασιλεύειν, τὸν νοῦν ἐπιστήσαντα τῷ συνοίκῳ θη-ρίῳ, καὶ μὴ κρατεῖν ἀξιοῦντα πολλάκις μυρίων ἀνθρώπων, ἔπειτα αὐτὸν δοῦλον εἶναι δεσποινῶν αἰσχίστων, ἡδονῆς καὶ λύπης καὶ ὅσοι σύγγονοι θῆρες ἐνδιαιτῶνται τῷ ζῴῳ.ORATIO DE REGNO
ς'. Εὐσέβεια δὲ πρῶτον ὑποβεβλήσθω κρηπις ασφα- 6. Religio autem, et pietas firma imprimis ei
λῆς, ἐφ᾽ ἧς ἐστήξει τὸ ἄγαλμα ἔμπεδον· καὶ οὐ μή basis subjiciatur, in qua stabile atque inconcusποτε αὐτὸ περιτρέψῃ χειμών της κρηπίδος εχόμενον. sum simulacrum perstet, nec unquam basi firmiter
Αὕτη μὲν δὴ καὶ συναναβήσεται καὶ πολλαχοῦ [γρ. insidens ulla vis tempestatis excutiat. Illa vero
πολλαχή] φανεῖται· πρὸς τῇ κορυφῇ δὲ οὐχ ἥκιστα. una 10 et ascendet, et pluribus in locis apparebit,
Ένθεν ἐλών, φημὶ δεῖν, ἡγουμένου Θεοῦ, τὸν βασιλέα - potissimumque in vertice residebit. Inde sermonem
πρῶτον αὐτὸν αὐτοῦ βασιλέα εἶναι, καὶ μοναρχίαν exorsus prinium omnium regem, duce Deo, ipsum
ἐν τῇ ψυχῇ καταστήσασθαι. Εὖ γὰρ ἴσθι τοῦτο, ὡς sui ipsius regem oportere esse censeo, monar-!
οὐχ ἁπλοῦν τι χρήμα, οὐδὲ μονοειδές ἄνθρωπος, ἀλλὰ chiamque sibi quamdam in animo constituere. Sie
συνέχισεν ὁ Θεὸς εἰς ἑνὸς ζώου σύστασιν ὄχλον δυνά- enim habeto, non uniusmodi quidpiam, aut
μεων παμμιγή τε καὶ πάμφωνον· καὶ ἐσμὲν ὕδρας, simplex esse hominem, sed in unius animalis
εμαι, θηρίον ἀτοπώτερον, καὶ μᾶλλον τι πολυκέφα- coagmentationem
còagmentationem, promiscuam ac multiplicem
ίων. Οὐ γὰρ ταυτῷ δήπου νοοῦμεν, καὶ ὀρεγόμεθα, καὶ facultatum turbam simul a Deo esse collatam,
λυπούμεθα, οὐδὲ ταυτῷ [γρ. αὐτῷ] καὶ θυμούμεθα· οὐδὲ nosque monstrum esse hydra, ut opinor, prodiΔεν εδόμεθα καὶ φοβούμεθα. Αλλ' ὁρᾷς ὡς ἔνι μὲν giosius, pluribusque capitibus præditum. Non enim
ξῤῥεν ἐν τούτοις, ἔνι δὲ θῆλυ· καὶ θαῤῥαλέον τε, καὶ eadem parte intelligimus, aut appetimus, aut triκιλόν· ἔνι δὲ τὰ παντοδαπῶς ἀντικείμενα· ἔνι δέ τις stamur, aut irascimur; neque qua voluptate alliΗ μέση διὰ δὴ πάντων φύσις, ἣν νοῦν καλοῦμεν· ὃν cimur, eadem et timemus. Sed vides ut in iis
ἐξῶ βασιλεύειν ἐν τῇ τοῦ βασιλέως ψυχῇ, τὴν ὄχλο- maris insit, feminæque diversitas; aliud quod
κρατίαν τε, καὶ δημοκρατίαν τῶν παθῶν καταλύ- audax, aliud quod formidolosum sit. Insunt praeπνοι. Αφ' εστίας γὰρ ἂν οὗτος βασιλεύσεις τῇ terea quæ omnino sibi invicem contraria sunt;
κατὰ φύσιν ἀρχῇ τῆς ἡγεμονίας χρησάμενος· ὡς inest et media quædam natura, quæ omnia hæc
στις γε τὰς ἀλόγους τῆς ψυχῆς μοίρας τιθασσούς permeat, quan mentem appellamus, quinque ego,
καὶ χειροήθεις ποιήσας, κατηκόους τῷ λόγῳ παρ- profligato turba atque incondita multitudinis inίσχεις, εἰς μίαν ἡγεμονίαν ἔμφρονα συντάξας τὸ
perio, dignam judico, quæ in anima regis domi
πλῆθος, οὗτός ἐστιν ὁ θεῖος, καὶ ἰδιώτης, καὶ βασι- natum obtinea!. Is enim consentaneum regnandi
λεως· μᾶλλον δὲ βασιλεὺς, ὅτι τὴν ἀρετὴν οὗτος ἔθνε initium ceperit, qui ab eo, quod secundum natuαν όλοις κοινοῦται, καὶ τῶν ἑνὸς ἀγαθῶν πολλοί ram est, imperandi auspicium fecerit, quoniam
Ισχυρίσκονται ἄνθρωποι. Τούτῳ γὰρ ἀνάγκη τὸ ἔν- quicunque rationis expertes anima partes cicu
νθεν ἀστασίαστον διάγειν, καὶ μέχρι προσώπου γα- ratas et tractabiles reddens, rationi obsequentes
ξνην ἔνθεον. Καὶ ἔστιν οὐ φοβερὸν, ἀλλ' ὑπέρσεμνον elicit, et sub unicum prudentemque principatum
δαμε, ἐν αἰδοῦς ἀκύμονι διαθέσει, φίλους μὲν multitudinem componit, hic vere divinus, sive rex,
αυτὸν δὲ εἰπεῖν ἀγαθοὺς ἐκπλήττων, τοὺς δὲ sive privatus est homo: rex autem eo magis, q1:0
ἐχθρούς τε καὶ πονηροὺς καταπλήττων. Μετάνοια δὲ suam universis nationibus virtutem communicat,
να εμβατεύει τῇ τούτου ψυχῇ· πράττει γὰρ ὅ τι et unius bonis quamplurimi homines fruuntur.
ἐν πράττῃ, δεδογμένα πᾶσι τοῖς μέρεσι τῆς ψυχῆς Necesse est enim interiora in eo tranquila esse
τράτων· τῷ πάντα πρὸς μίαν ἀρχὴν κεκοσμη- perpetuo, ac seditione vacare, ac vel orelenus,
και (γρ. κοσμεῖσθαι], καὶ μὴ ἀπαξιῶσαι μέρη τε ac vultu, divinam quamdam serenitatem effloreεἶναι, καὶ εἰς ἐν τὸ ὅλον συννεῦσαι. Οστις δὲ διοικίζει scere. Estque non id formidabile, sed majestatis
Εν προσβολὴν τῶν μερῶν τούτων, ἐνδοὺς αὐτοῖς εἰς plenum spectaculum; cum placido minimeque fuενέργειαν πολλοῖς εἶναι, καὶ ἀνὰ μέρος ἐθέλει ἀνα- ctuanti ingenui pudoris affectu, amicis quidem
πείθειν τὸ ζῶον, τοῦτον ὄψει νῦν μὲν ὑψοῦ τὴν γνώ- (idem autem est ac si bonis dicamus) sui admiraΨν, των δε ύπτιον· τεταραγμένον, νῦν μὲν ὁρμῇ· tionem injicit; hostes vero, eosdemque malos,
νὰ δὲ φυγῇ, καὶ λύπαις, καὶ ἡδοναῖς, καὶ ἀτόποις terrore afficit. Jam pœnitentiæ nullus in ejusmodi
τρέφειν· ὁμολογεῖ δὲ οὐδέποτε οὗτος ἑαυτῷ.
ânima locus esse potest; quidquid enim molitur
es communi molitur omnium animæ partium consensu; propterea quod singulæ unius ad nutum
Tɛmperatz, neque partes esse, neque in unum idemque totum consentire detrectant. At qui
earum partium appulsum et functiones dividit, bisque ut in agendo multiplices sint, permittit,
se vicissim animal in suam sententiam trahere nititur, eum nunc excelso, ņunc supino, abjecto.
que animo videas, et modo appetitu, 11 modo fuga, doloribus, voluptatibus, absurdisque perturbari
cupiditatibus, nec unquam sui ipsius esse similem.
Καὶ μανθάνω μὲν οἷα δρᾷν μέλλω κακά
θυμὸς δὲ κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων,
"
Ολες γὰρ τῶν ἀμυήτων λέγειν τολμά, «Πάτερ
Τιμὴν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ο μήπω δεξάμενος τῆς υἱοθε
καὶ τὸ χάρισμα. Hanc orationem non eos qui nondan initiati sunt, sed qui initiantur docemus. Nullus
crim ex iis qui initiati non sunt, dicere audet:
Peter noster, qui es in calis,» antequam adoptioNec me latet quæ mox facienda sint mala:
Sed ira nostra est consilio omni fortior,
NOTÆ.
nis gratiam acceperit. Ideo competentibus feria 11
Majoris hebdomadæ tradi consueverat, ut indicat
August. homil. 42, De Orat. Domin., quam lomiliam illa die dixit. Porro Christianum fuisse cuni
hanc legationem obiret Synesium, in ejus Vita
demonstravimus.
PG 66:1071Ἐντεῦθεν δὲ ἤδη παρ’ ἑαυτῷ προιὼν ὁ βασιλεὺς πρώτοις ἐντεύξεται τοῖς πέλας τε καὶ φίλοις, μεθ’ ὧν συνε-στώτων περὶ τῶν ὅλων βουλεύσεται. τούτους προσερεῖ φίλους, οὐ κατειρωνευόμενος τοῦ ὀνόματος, οὐδὲ ὥσπερ οἱ κολάζοντες τὸ τραχὺ καὶ πρόσαντες τῆς δεσποτείας ἔργῳ φιλανθρωποτέρῳ τῆς ἀληθείας ὀνόματι. τί γὰρ κτῆμα βασι-λικὸν οὕτως, ὥσπερ ὁ συνὼν φίλος; τίς εὐτυχίας κοινωνὸς ἡδίων; τίς δὲ διενεγκεῖν χείρω τύχης ῥοπὴν ἀσφαλέστερος; τίς ἀδολώτερος εἰς ἔπαινον; τίς εἰς πλήττουσαν νουθεσίαν ἀλυπότερος; εὐγνώμονος δὲ βασιλέως ποῖον ἐπιδηλότερον τῷ πλήθει τεκμήριον ἢ εἰ φαίνοιτο ζηλωτοὺς ποιῶν ἀεὶ τοὺς συνόντας; οὕτω γὰρ καὶ τοῖς πόρρωθεν ἐραστὸς ἂν εἴη καὶ γένοιτο ἂν ἀγαθοῖς εὐχὴ τεύξασθαι φιλίας βασι-λικῆς, ὧν τἀναντία τοῖς τυράννοις ὑπάρχει, δι’ οὓς ἡ κομψὴ παροιμία, πόρρω Διός τε καὶ κεραυνοῦ, διὰ τοὺς ἐπιβού-λως τοῖς συνοῦσι χρωμένους, ἀδεέστερον εἶναι λέγουσα τὴν μετ’ ἀπραγμοσύνης ἀσφάλειαν τῶν ἐν ἐπιφανεῖ βίῳ κινδύ-νων. οὐ γὰρ ἔφθασέ τις μακαρισθῆναι τῆς τοῦ τυράννου φιλίας καὶ ἠλεήθη τῆς ἔχθρας· ἀλλ’ ὅ γε βασιλεὺς οἶδεν, ὡς τὸ μὲν αὔταρκες ἐν θεῷ καὶ ἀρχαία θεὸς οὐσία τῶν ἀρχο-μένων ὑπερκείμενος· ἀνθρώπῳ δὲ ἀνθρώπων ἄρχοντι πολ-λῶν καὶ ὁμοίων οὐκ αὐτάρκης ἡ φύσις εἰς ἅπαντος ἔργου περινόησιν. ἰώμενος οὖν τὴν τῆς φύσεως ἔνδειαν, συνου-σιοῦται τοῖς φίλοις τὴν δύναμιν ἑαυτῷ πολυπλασιάζων. οὕτω γὰρ τοῖς ἁπάντων μὲν ὀφθαλμοῖς ὄψεται, ταῖς ἁπάν-των δὲ ἀκοαῖς ἀκούσεται καὶ ταῖς ἁπάντων γνώμαις εἰς ἓν ἰούσαις βουλεύσεται.107!
τῶν ἴσων δυνάμεων. Τοῦτό σοι πρῶτον, καὶ σφαιρα
βασιλικὴν, αὐτὸν ἑαυτοῦ βασιλεύειν, τὸν νοῦν ἐπὶ
στήσαντα τῷ συνοίκῳ θηρίῳ, καὶ μὴ κρατεῖν ἀξιοῦντα
πολλάκις μυρίων ἀνθρώπων, ἔπειτα αὐτὸν δοῦλον
εἶναι δεσποινῶν αἰσχίστων, ἡδονῆς, καὶ λύπης, καὶ ἔπι
σύγγονοι θῆρες ἐνδιαιτῶνται τῷ ζώῳ.
dicebat aliquis, qui æqualium facultatum diversi- Εφη τις ἐπιγνοὺς τὴν ἑτερότητα καὶ διχόνοιαν
tatem, ac dissidium agnoscebat. Istud profecto primarium, ac summe regium est, sui ipsius esse regem; mentemque domesticæ feræ, quasi moderatricem, præficere; neque cum infinitis propemodum hominibus dominari velis, ipsum turpissimis servire dominis, voluptati, dolori, et quæcunque his affines belluæ suum in animali domicilium
habent.
ζ. Ἐντεῦθεν δὲ ἤδη παρ' ἑαυτοῦ προϊὼν ὁ βασ
λεὺς πρώτοις ἐντεύξεται τοῖς πέλας τι καὶ φίλοις,
μεθ' ὧν συνεστώτων περὶ τῶν ὅλων βουλεύσεται.
Τούτους προσερεῖ φίλους, οὐ κατειρωνευόμενος του
ὀνόματος· οὐδὲ ὥσπερ οἱ κολάζοντες τὸ τραχὺ καὶ
πρόσαντες τῆς δεσποτείας ἔργῳ φιλανθρωποτέρῳ της
7. Hinc a seipso progrediens rex cum propinquioribus primum et amicis versabitur, quibuscumn
capita conferentibus de summa rerum consilium
capiet. Hos amicos appellabit ille, nou id nomen
dissimulanter usurpans; neque perinde agens, ut
qui molestam et invidiosam dominationem longe
reipsa et factis bumaniori quam veriori appella- ἀληθείας ονόματι. Τί γὰρ κτῆμα βασιλικόν οὕτως,
tione, molliunt. Nam quæ ulla rege dignior possessio, quam amici consortium? Quis secundarum
rerum particeps jucundior? quis in adversis fortunæ casibus tolerandis stabilior? quis in laudando
sincerior? quis in acriter objurgando minus molestus? Probi autem ac benigni regis quodnam
evidentius populo argumentum esse potest, quam
si beatos eos faciat, quorum familiaritate utitur?
Hoc enim pacto etiam longinquioribus amabilem
sese præstabit, ac bonis id optabile erit, regis ad
amicitiam posse pertingere. Quorum contraria
ommla tyrannis suppetunt; propter quos scitum
hoc proverbium obtinuit; Procul Jove et fulmine:
quod eorum causa, qui cum familiaribus suis insidiose versantur, multo tutiorem esse docet odio.
sam cum securitate vitam, quam ea omnia pericula, quæ in illustri vitæ statu reperiuntur. Simul
enim atque ob tyranni gratiam beatus aliquis prædicari cœpit, mox in ejusdem offensionem incurrens, miseratione dignus existimatur. Rex autem
id exploratum habet, Deum quidem sibi sufficere,
et antiquam eam esse naturam, quæ supra id
omne, quod subjectum sibi est, eminet: homini
vero multis, atque ejusdem conditionis hominibus imperanti, ad cujuslibet rei provisionem propriam
naturam minime sufficere. Hunc igitur con-pensare studens naturæ defectum, amicos in ejusdes
naturæ communionem asciscit; itaque vim quodam modo suam multiplicem facit. Sic enim accidet m‹
omnium oculis videat, 12 et omnium auribus audiat, et omnium animis in unum consentientibes
consilium capiat.
8. Verum cavendum praesertim, ilque totis
animi viribus, aut etiam, si fieri potest, ad hoc
universa palatii arma comparanda sunt, ne amicitire personam extrinsecus circumfusa incautis obrepat adulatio. Hæc enim sola, nequidquam vigilantibus satellitibus, imperium deprædatur. Nam nisi
penitus arceatur, ad intima usque penetralia sensim aspirat, et, quod in regibus est præstantissimum, ipsam videlicet animam aggreditur. Si quidem propensum in amicos studium non minima
regis est virtus. Hoc Cyro illi eximio, ac præstanti
viro, lios Agesilao præ cateris regibus, tam apud
'Εφη τις, Euripid. Med.
ὥσπερ ὁ συνὼν φίλος; Τίς εὐτυχίας κοινωνός Αξίων;
τίς δὲ διενεγκεῖν χείρω τύχης, οπὴν ἀσφαλέστερος;
τίς ἀδολώτερος εἰς ἔπαινον; τίς εἰς πλήττουσαν
νουθεσίαν ἀλυπότερος; Ευγνώμονος δὲ βασιλέως την
ἐπιδηλότερον τῷ πλήθει τεκμήριον, ἢ εἰ φαίνετα
ζηλωτούς ποιῶν ἀεὶ τοὺς συνόντας; Οὕτω γὰρ καὶ
τοῖς πόρρωθεν ἐραστὸς ἂν εἴη, καὶ γένοιτο ἂν ἄ--
θοῖς εὐχὴ τεύξασθαι φιλίας βασιλικῆς. Αν τἀναντία
τοῖς τυράννοις ὑπάρχει, δι' οὓς ἡ κομψή παροιμία,
Πόρρω Διός τε καὶ κεραυνοῦ, διὰ τοὺς ἐπιβούλως
τοῖς συνοῦσι χρωμένους, ἀδεέστερον εἶναι λέγουσα
τὴν μετ' ἀπραγμοσύνης ἀσφάλειαν τῶν ἐν ἐπιφανεῖ
βίῳ κινδύνων. Οὐ γὰρ ἔφθασε τις μακαρισθῆναι της
τοῦ τυράννου φιλίας, καὶ ἠλεήθη τῆς ἔχθρας. Αλλ' ὁ
γε βασιλεὺς οἶδεν, ὡς τὸ μὲν αὔταρκες ἐν θεῷ, καὶ
ἀρχαία Θεὸς οὐσία τῶν ἀρχομένων υπερκείμενος·
ἀνθρώπῳ δὲ ἀνθρώπων ἄρχοντι πολλῶν καὶ ὁμοίων,
οὐκ αὐτάρκης ἡ φύσις εἰς ἅπαντος έργου περινόησιν.
Ἰώμενος οὖν τὴν τῆς φύσεως ἔνδειαν, συνουσιούται
τοῖς φίλοις, τὴν δύναμιν ἑαυτῷ πολυπλασιάζων.
Οὕτω γὰρ τοῖς ἀπάντων μὲν ὀφθαλμοῖς ἔψεται, ταῖς
ἁπάντων δὲ ἀκοαῖς ἀκούσεται, καὶ ταῖς ἀπάντω
γνώμαις εἰς ἐν ιούσαις βουλεύσεται.
Υπό
η'. Παραφυλακτέον μέντοι, καὶ μάλα όλη τη γε
μῃ, καὶ εἴγε δυνάμεθα, ἅπασι τοῖς ἐν ταῖς αὐλεῖς
ὅπλοις ἐπὶ τούτῳ χρῆσθαι, μὴ λάθῃ παρεισδύσει την
λακεία, τὸ φιλίας πρόσωπον περικειμένη. Ὑπὸ μόνης
γέ τοι ταύτης, καὶ ἀγρυπνούντων τῶν δορυφόρων,
ληστεύεται βασιλεία. Εισφέρεται γὰρ, ἢν μὴ καὶ
πάνυ ἐρύκηται, μάλα ἐνδοτέρω τῶν ταμιείων, καὶ
ἐπιχειρεῖ τῷ κυριωτάτῳ τῶν βασιλέων, αυτή τη
ψυχῇ. Ἐπεὶ τό γε φιλέταιρον οὐχ ἥκιστα ἀρετή, βαν
σιλέως. Τοῦτό γέ τοι καὶ Κῦρον τὸν πάνυ, καὶ Ἄρης
σίλαον ὀνομαστοτάτους βασιλέων ἐν Ἑλλησι καὶ βάρο
βάροις ἐποίησε. Γνώσεται μὲν δὴ τὰ ποιητέα, καὶ
Παραφυλακτέον μέντοι, καὶ μάλα ὅλῃ τῇ γνώμῃ, καί, εἴγε δυνάμεθα, ἅπασι τοῖς ἐν ταῖς αὐλαῖς ὅπλοις ἐπὶ τούτῳ χρῆσθαι, μὴ λάθῃ παρεισδῦσα κολακεία τὸ φιλίας πρόσωπον περικειμένη. ὑπὸ μόνης γέ τοι ταύτης, καὶ ἀγρυπνούντων τῶν δορυφόρων, λῃστεύεται βασιλεία. εἰσφέρεται γάρ, ἢν μὴ καὶ πάνυ ἐρύκηται, μάλα ἐνδοτέρω τῶν ταμιείων καὶ ἐπιχειρεῖ τῷ κυριωτάτῳ τῶν βασιλέων, αὐτῇ τῇ ψυχῇ· ἐπεὶ τό γε φιλέταιρον οὐχ ἥκιστα ἀρετὴ βασιλέως. τοῦτό γέ τοι καὶ Κῦρον τὸν πάνυ καὶ Ἀγησίλαον ὀνομαστοτά-τους βασιλέων ἐν Ἕλλησι καὶ βαρβάροις ἐποίησε. γνώσεται μὲν δὴ τὰ ποιητέα καὶ γνώμην ἐν τοῖς φίλοις κυρώσει· ἵνα δὲ ἔργα γένηται, χειρῶν αὐτῷ δεῖ πολλῶν.107!
τῶν ἴσων δυνάμεων. Τοῦτό σοι πρῶτον, καὶ σφαιρα
βασιλικὴν, αὐτὸν ἑαυτοῦ βασιλεύειν, τὸν νοῦν ἐπὶ
στήσαντα τῷ συνοίκῳ θηρίῳ, καὶ μὴ κρατεῖν ἀξιοῦντα
πολλάκις μυρίων ἀνθρώπων, ἔπειτα αὐτὸν δοῦλον
εἶναι δεσποινῶν αἰσχίστων, ἡδονῆς, καὶ λύπης, καὶ ἔπι
σύγγονοι θῆρες ἐνδιαιτῶνται τῷ ζώῳ.
dicebat aliquis, qui æqualium facultatum diversi- Εφη τις ἐπιγνοὺς τὴν ἑτερότητα καὶ διχόνοιαν
tatem, ac dissidium agnoscebat. Istud profecto primarium, ac summe regium est, sui ipsius esse regem; mentemque domesticæ feræ, quasi moderatricem, præficere; neque cum infinitis propemodum hominibus dominari velis, ipsum turpissimis servire dominis, voluptati, dolori, et quæcunque his affines belluæ suum in animali domicilium
habent.
ζ. Ἐντεῦθεν δὲ ἤδη παρ' ἑαυτοῦ προϊὼν ὁ βασ
λεὺς πρώτοις ἐντεύξεται τοῖς πέλας τι καὶ φίλοις,
μεθ' ὧν συνεστώτων περὶ τῶν ὅλων βουλεύσεται.
Τούτους προσερεῖ φίλους, οὐ κατειρωνευόμενος του
ὀνόματος· οὐδὲ ὥσπερ οἱ κολάζοντες τὸ τραχὺ καὶ
πρόσαντες τῆς δεσποτείας ἔργῳ φιλανθρωποτέρῳ της
7. Hinc a seipso progrediens rex cum propinquioribus primum et amicis versabitur, quibuscumn
capita conferentibus de summa rerum consilium
capiet. Hos amicos appellabit ille, nou id nomen
dissimulanter usurpans; neque perinde agens, ut
qui molestam et invidiosam dominationem longe
reipsa et factis bumaniori quam veriori appella- ἀληθείας ονόματι. Τί γὰρ κτῆμα βασιλικόν οὕτως,
tione, molliunt. Nam quæ ulla rege dignior possessio, quam amici consortium? Quis secundarum
rerum particeps jucundior? quis in adversis fortunæ casibus tolerandis stabilior? quis in laudando
sincerior? quis in acriter objurgando minus molestus? Probi autem ac benigni regis quodnam
evidentius populo argumentum esse potest, quam
si beatos eos faciat, quorum familiaritate utitur?
Hoc enim pacto etiam longinquioribus amabilem
sese præstabit, ac bonis id optabile erit, regis ad
amicitiam posse pertingere. Quorum contraria
ommla tyrannis suppetunt; propter quos scitum
hoc proverbium obtinuit; Procul Jove et fulmine:
quod eorum causa, qui cum familiaribus suis insidiose versantur, multo tutiorem esse docet odio.
sam cum securitate vitam, quam ea omnia pericula, quæ in illustri vitæ statu reperiuntur. Simul
enim atque ob tyranni gratiam beatus aliquis prædicari cœpit, mox in ejusdem offensionem incurrens, miseratione dignus existimatur. Rex autem
id exploratum habet, Deum quidem sibi sufficere,
et antiquam eam esse naturam, quæ supra id
omne, quod subjectum sibi est, eminet: homini
vero multis, atque ejusdem conditionis hominibus imperanti, ad cujuslibet rei provisionem propriam
naturam minime sufficere. Hunc igitur con-pensare studens naturæ defectum, amicos in ejusdes
naturæ communionem asciscit; itaque vim quodam modo suam multiplicem facit. Sic enim accidet m‹
omnium oculis videat, 12 et omnium auribus audiat, et omnium animis in unum consentientibes
consilium capiat.
8. Verum cavendum praesertim, ilque totis
animi viribus, aut etiam, si fieri potest, ad hoc
universa palatii arma comparanda sunt, ne amicitire personam extrinsecus circumfusa incautis obrepat adulatio. Hæc enim sola, nequidquam vigilantibus satellitibus, imperium deprædatur. Nam nisi
penitus arceatur, ad intima usque penetralia sensim aspirat, et, quod in regibus est præstantissimum, ipsam videlicet animam aggreditur. Si quidem propensum in amicos studium non minima
regis est virtus. Hoc Cyro illi eximio, ac præstanti
viro, lios Agesilao præ cateris regibus, tam apud
'Εφη τις, Euripid. Med.
ὥσπερ ὁ συνὼν φίλος; Τίς εὐτυχίας κοινωνός Αξίων;
τίς δὲ διενεγκεῖν χείρω τύχης, οπὴν ἀσφαλέστερος;
τίς ἀδολώτερος εἰς ἔπαινον; τίς εἰς πλήττουσαν
νουθεσίαν ἀλυπότερος; Ευγνώμονος δὲ βασιλέως την
ἐπιδηλότερον τῷ πλήθει τεκμήριον, ἢ εἰ φαίνετα
ζηλωτούς ποιῶν ἀεὶ τοὺς συνόντας; Οὕτω γὰρ καὶ
τοῖς πόρρωθεν ἐραστὸς ἂν εἴη, καὶ γένοιτο ἂν ἄ--
θοῖς εὐχὴ τεύξασθαι φιλίας βασιλικῆς. Αν τἀναντία
τοῖς τυράννοις ὑπάρχει, δι' οὓς ἡ κομψή παροιμία,
Πόρρω Διός τε καὶ κεραυνοῦ, διὰ τοὺς ἐπιβούλως
τοῖς συνοῦσι χρωμένους, ἀδεέστερον εἶναι λέγουσα
τὴν μετ' ἀπραγμοσύνης ἀσφάλειαν τῶν ἐν ἐπιφανεῖ
βίῳ κινδύνων. Οὐ γὰρ ἔφθασε τις μακαρισθῆναι της
τοῦ τυράννου φιλίας, καὶ ἠλεήθη τῆς ἔχθρας. Αλλ' ὁ
γε βασιλεὺς οἶδεν, ὡς τὸ μὲν αὔταρκες ἐν θεῷ, καὶ
ἀρχαία Θεὸς οὐσία τῶν ἀρχομένων υπερκείμενος·
ἀνθρώπῳ δὲ ἀνθρώπων ἄρχοντι πολλῶν καὶ ὁμοίων,
οὐκ αὐτάρκης ἡ φύσις εἰς ἅπαντος έργου περινόησιν.
Ἰώμενος οὖν τὴν τῆς φύσεως ἔνδειαν, συνουσιούται
τοῖς φίλοις, τὴν δύναμιν ἑαυτῷ πολυπλασιάζων.
Οὕτω γὰρ τοῖς ἀπάντων μὲν ὀφθαλμοῖς ἔψεται, ταῖς
ἁπάντων δὲ ἀκοαῖς ἀκούσεται, καὶ ταῖς ἀπάντω
γνώμαις εἰς ἐν ιούσαις βουλεύσεται.
Υπό
η'. Παραφυλακτέον μέντοι, καὶ μάλα όλη τη γε
μῃ, καὶ εἴγε δυνάμεθα, ἅπασι τοῖς ἐν ταῖς αὐλεῖς
ὅπλοις ἐπὶ τούτῳ χρῆσθαι, μὴ λάθῃ παρεισδύσει την
λακεία, τὸ φιλίας πρόσωπον περικειμένη. Ὑπὸ μόνης
γέ τοι ταύτης, καὶ ἀγρυπνούντων τῶν δορυφόρων,
ληστεύεται βασιλεία. Εισφέρεται γὰρ, ἢν μὴ καὶ
πάνυ ἐρύκηται, μάλα ἐνδοτέρω τῶν ταμιείων, καὶ
ἐπιχειρεῖ τῷ κυριωτάτῳ τῶν βασιλέων, αυτή τη
ψυχῇ. Ἐπεὶ τό γε φιλέταιρον οὐχ ἥκιστα ἀρετή, βαν
σιλέως. Τοῦτό γέ τοι καὶ Κῦρον τὸν πάνυ, καὶ Ἄρης
σίλαον ὀνομαστοτάτους βασιλέων ἐν Ἑλλησι καὶ βάρο
βάροις ἐποίησε. Γνώσεται μὲν δὴ τὰ ποιητέα, καὶ
PG 66:1080Ὁ δὲ λόγος βαδίζων ἐξάγει τὸν βασιλέα τῶν βασιλείων, καὶ μετὰ τοὺς φίλους τοῖς στρατιώταις δίδωσι, δευτέροις δὴ τούτοις φίλοις, καὶ καταβιβάσας εἰς τὸ πεδίον ἐξεταστὴν ἀνδρῶν καὶ ἵππων καὶ ὅπλων ποιεῖ· ἔνθα καὶ ἱππεῖ συνιππεύσει, καὶ πεζῷ συνθευσεῖται, καὶ συνοπλιτεύσει τῷ ὁπλίτῃ, καὶ τῷ πελταστῇ συμπελτασθήσεται, καὶ συνα-κοντιεῖ τῷ γυμνῆτι, τῇ κοινωνίᾳ τῶν ἔργων εἰς ἔμψυχον ἑταιρίαν ἕκαστον προσαγόμενος, ἵνα μηδὲ πρὸς τούτους εἴρων ᾖ συστρατιώτας καλῶν, ἀλλὰ δημηγοροῦντα ἐπιγι-νώσκωσιν αὐτόν, καὶ μαρτυρῶσιν ὡς ἐκ τῶν ἔργων ἄρα τὸ ὄνομα λέγεται. δυσχεραίνεις ἴσως ὅτι σοι πονεῖν ἐπιτάτ-τομεν· ἀλλ’ ἐμοὶ σὺ πείθου, βασιλικοῦ σώματος ἐλάχιστα πόνος ἅπτεται. ὅστις γὰρ οὐ λανθάνει πονῶν, τοῦτον ἥκιστα πόνος νικᾷ. βασιλέως δὲ σωμασκοῦντος καὶ θυραυ-λοῦντος καὶ ὅπλοις ἐννεάζοντος οἱ πανταχοῦ δῆμοι θέατρόν εἰσι. τῶν τε γὰρ παρόντων ἐπιστρέφει τὰ ὄμματα, καὶ οὐδεὶς ἀλλαχόσε βλέπειν ἀνέχεται, βασιλέως ἐν ἀπόπτῳ τι δρῶν-τος· καὶ τῶν ἀπόντων ἐνηχεῖ τὰ ὦτα πᾶν ἔργον βασι-λέως ᾠδὴ γενόμενον. δύναται δὲ ὁ συνεθισμὸς οὗτος, τὸ μὴ σπάνιον εἶναι τὸν βασιλέα θέαμα στρατιώταις, εὔνοιάν τε αὐτοῦ καὶ μάλα ἐρρωμένην δημιουργεῖν τῶν στρατιωτῶν ταῖς ψυχαῖς. καὶ τίς ἐχυρωτέρα βασιλεία τῆς ἔρωτι τετει-χισμένης; τίς δὲ ἰδιώτης καὶ μικρὰ πράττων ἀδεέστερός τε καὶ ἀνεπιβουλευτότερος ἐκείνου βασιλέως οὐχ ὃν δεδίασιν, ἀλλ’ ὑπὲρ οὗ δεδίασιν οἱ ὑπήκοοι; τὸ δή τοι στρατιωτικὸν τοῦτο φῦλον ἁπλοϊκόν τέ ἐστι καὶ γενναῖον καὶ ὑπὸ συνη-θείας ἁλώσιμον· καὶ Πλάτων φύλακάς τε καλεῖ τὸ μαχη-τικὸν γένος καὶ κυνὶ μάλιστα προσεικάζει, θηρίῳ γνώσει καὶ ἀγνοίᾳ κρίνοντι τό τε φίλιον καὶ τὸ πολέμιον. τί δ’ ἂν αἴσχιον γένοιτο βασιλέως, ὃν διὰ τῶν ζωγράφων ἐπιγινώ-σκουσιν οἱ προπολεμοῦντες; ὀνήσεται δὲ οὐ μόνον τοῦτο τῆς πυκνῆς ἐπιμιξίας, τὸ καθάπερ ἓν σῶμα συμφυὲς τὸ στράτευμα περικεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ πολλὰ τῶν ἐν τοῖς τοιοῖσδε καιροῖς γινομένων, τὰ μέν ἐστι μελέτη πολεμικῶν ἔργων, τὰ δέ ἐστι στρατηγίας προτέλειαι καὶ παρασκευαί τινες, ἃ πρὸς τὰ μείζω τε καὶ σπουδαῖα διεγείρει. οὐ γάρ τοι σμι-κρὸν ἐν χρείᾳ δορὸς ὀνομάσαι μὲν στρατηγόν, ὀνομάσαι δὲ ὑποστράτηγον, καὶ ἰλάρχην καὶ ταγματάρχην καὶ ση-μαιοφόρον, εἰ τύχοι, καί τινας τοῦ πρεσβυτικοῦ σὺν ἐπι-γνώσει καλέσαι τε καὶ προτρέψαι, τοὺς ἐν τέλει λέγω καθ’ ἕ-καστον ἱππικόν τε καὶ πεζικὸν σύστημα. Ὅμηρος μὲν γάρ τινα θεῶν παραστήσας τῇ μάχῃ τῶν Ἀχαιῶν, πληγῇ σκήπτρου φησὶν αὐτὸν πιμπλάναι τοὺς νέους ... μένεος κρατεροῖο, ὡς τήν τε ψυχὴν μᾶλλον ἐφωρμῆσθαι πολεμίζειν, ἠδὲ μάχεσθαι, καὶ μηδὲ τὼ πόδε μηδὲ τὼ χεῖρε ἀτρέμας ἔχειν ἀνέχεσθαι· τὸ γάρ, μαιμώωσι δ’ ἔνερθε πόδες, καὶ χεῖρες ὕπερθεν, ᾄττουσίν ἐστιν αὐτοκέλευστοι περὶ τὰ ἔργα τῆς μάχης. ἐμοὶ δὲ ταὐτὸ τοῦτο ἂν ποιήσαι καὶ βασιλεὺς ὀνομαστὶ καλέσας, καὶ τὸν ἀπερισάλπιστόν τε ἂν εἰς φιλοτιμίαν ἐγείραι, καὶ τὸν ἀγωνιστὴν ἂν ἐπιθήξαι. πᾶς γὰρ ἐθέλει πονεῖν ὑπὸ μάρτυρι βασιλεῖ. ὅ τοι ποιητὴς οὕτως ἔοικε κρίνειν, πάμμεγα ὄφε-λος εἶναι βασιλεῖ καὶ εἰρηνικῷ καὶ πολεμικῷ· ὃς αὐτό που τοῦτο πρῶτον κατανοήσας, ὅτι πλείστην ἔχει ῥοπὴν εἰς εὐψυχίαν ἀνδρῶν τὸ μηδὲ τοὺς ἀγελαίους ἀγνοεῖσθαι τῷ βασιλεῖ, οὐκ ὀνόματι μόνον καλοῦντα τοὺς στρατιώτας πεποίηκεν Ἀγαμέμνονα, ἀλλ’ οὗτος αὐτῷ καὶ τὸν ἀδελ-φὸν νουθετεῖ πρὸς τῇ προσηγορίᾳ πατρόθεν καὶ ἐκ γενεῆς ἄνωθεν ὀνομάζειν ἄνδρα ἕκαστον καὶ πάντας κυδαίνειν μηδὲ μεγαλίζεσθαι. καὶ τὸ κυδαίνειν δὲ αὖ εὖ λέγειν ἐστίν, εἴ τῴ τι ἀγαθὸν ἢ πραχθὲν ἢ εὐτυχηθὲν συνηπίστατο. ὁρᾷς Ὅμηρον; ἐγκωμιαστὴν ποιεῖ τὸν βασιλέα δημότου. καὶ τίς οὐκ ἂν αἵματος ἀφειδήσειε βασιλέως αὐτὸν ἐπαινέσαντος; καὶ τοῦτο οὖν ἥξει σοι τἀγαθὸν ἀπὸ τοῦ θαμὰ ὁμιλεῖν στρατιώταις· καὶ πρὸς εἰδήσεις αὐτῶν ἤθη καὶ βίους καὶ τίς ἑκάστῳ τάξις ἐν καιροῖς ἑκάστοις προσήκουσα. θέα γὰρ δὴ καὶ τόδε. τεχνίτης ἐστὶν ὁ βασιλεὺς πολέμων, ὥσπερ σκυτοτόμος ὑποδημάτων. ἐκεῖνός τε οὖν γελοῖος, ὅταν ἀγνοῇ τῆς τέχνης τὰ ὄργανα, ὅ τε βασιλεὺς πῶς ἐπι-στήσεται χρῆσθαι στρατιώταις ὀργάνοις, ἂν μὴ γινώσκῃ;
PG 66:1084Ἀλλ’ ἐνταῦθα γενόμενος, εἰ τὸ κοινὸν τῶν λόγων εἰς τὴν παροῦσαν τῶν λόγων ὕλην καταβιβάσαιμι, τάχα ἂν οὐκ ἀπὸ σκοποῦ βάλοιμι· τίς δ’ οἶδ’ εἴ κέν τοι σὺν δαίμονι θυμὸν ὀρίνω παρειπών; ἀγαθὴ δὲ παραίφασις ἀνδρὸς ἀληθοῦς. φημὶ γὰρ οὐδὲν οὕτως ἔμπροσθεν ἄλλο χείρω ποιῆσαι τὰ Ῥωμαίων, ὡς τὴν περὶ τὸ βασιλικὸν σῶμα σκηνὴν καὶ θεραπείαν, ἣν ὥσπερ ἱερουργοῦντες ὑμῖν ἐν ἀπορρήτῳ ποιοῦνται, καὶ τὸ βαρβαρικῶς ἐκτεθεῖσθαι τὰ καθ’ ὑμᾶς· ὡς οὐ φιλεῖ συγγίνεσθαι φαντασία τε καὶ ἀλήθεια. ἀλλὰ σύ γε μὴ δυσχεράνῃς, ὡς τοῦτό γε οὐκ ἔστι σόν, ἀλλὰ τῶν ἀρξάντων τῆς νόσου καὶ παραδόντων τῇ διαδοχῇ τοῦ χρόνου ζηλούμενον τὸ κακόν. τοιγαροῦν ἡ σεμνότης αὕτη καὶ τὸ δεδιέναι μὴ ἐξανθρωπισθείητε σύνηθες γενόμενοι θέαμα κατακλείστους ποιεῖ πολιορκουμένους ὑφ’ ἑαυτῶν, ἐλάχιστα μὲν ὁρῶντας, ἐλάχιστα δὲ ἀκούοντας, ἀφ’ ὧν πρακτικὴ φρόνησις συναθροίζεται, μόνας ἡδομένους τὰς τοῦ σώματος ἡδονάς, καὶ τούτων γε τὰς ὑλικωτάτας, ὅσας ἁφή τε καὶ γεῦσις πορίζουσι, βίον ζῶντας θαλαττίου πνεύμονος. ἕως οὖν ἀπαξιοῦτε τὸν ἄνθρωπον, οὐδὲ τῆς ἀνθρώπου τυγχά-νετε τελειότητος. καὶ γὰρ οἷς σύνεστε παρὰ δίαιτάν τε καὶ ἄλλως, καὶ οἷς ἐστιν εἰς τὰ βασίλεια πάροδος ἀδεέστερον, ἢ στρατηγοῖς τε καὶ λοχαγοῖς, τούτους οὓς χαρίεντας ἄρα παρασκευάζεσθε, τοὺς μικροκεφάλους τε καὶ ὀλιγογνώμονας, οὓς ἡ φύσις ἁμαρτάνουσα παραχαράττει, καθάπερ ἀδικοῦν-τες οἱ τραπεζῖται τὸ νόμισμα, καὶ γίνεται βασιλεῖ δῶρον ἀπόπλεκτος ἄνθρωπος, καὶ μεῖζον ὅσον ἀποπληκτότερος· οὗτοι γελασείοντες ἐν ταὐτῷ καὶ κλαυσείοντες ἀτελῶς, καὶ σχήμασι καὶ ψόφοις καὶ ἅπασιν ὅσοις οἷόν τε βωμολοχοῦν-τες, συνδιαφθείρουσιν ὑμῖν τὸν χρόνον, καὶ τῆς ψυχῆς τὴν ἀχλύν, ἣν ἐκ τοῦ μὴ φύσει ζῆν ἔχετε, κακῷ μείζονι παρα-μυθοῦνται. τούτων τὰ κολοβὰ διανοήματα καὶ ῥήματα ταῖς ἀκοαῖς ὑμῶν ἐναρμόζεται μᾶλλον, ἢ νοῦς ἐκ φιλοσοφίας ἐν γλώττῃ περιτράνῳ τε καὶ στρογγύλῃ. ὃ δὲ τῆς θαυμα-στῆς οἰκουρίας ἀπολελαύκατε, τοῦ δήμου τὸ μὲν φρόνιμον ὑποπτεύοντες καὶ πρὸς ἐκείνους ἀποσεμνυνόμενοι, τὸ δὲ ἀνόητον εἰσαγόμενοι, καὶ πρὸς ἐκείνους ἀπογυμνούμενοι, ἔδει μὲν εἰδέναι καλῶς, ὅτι ταῖς αὐταῖς παρασκευαῖς ἕκα-στον αὔξεται καὶ συγκροτεῖται. ἀλλ’ ἂν ἐπιδράμῃς τῷ νῷ τὴν ὅποι ποτὲ τῆς γῆς ἐκταθεῖσαν ἀρχήν, εἴτε τῶν Παρ-θυαίων, εἴτε τῶν Μακεδόνων, εἴτε τῶν Περσῶν, εἴτε τῶν παλαιτάτων Μήδων, εἴτε τὴν ἐν ᾗ ζῶμεν, ἄνδρες δημοτικοί τε καὶ στρατιῶται, καὶ τὰ πολλὰ συνθυραυλοῦντές τε καὶ χαμευνοῦντες τοῖς ἐν ταῖς φάλαγξιν, καὶ οὔτε μειονεκτοῦντες πόνων, οὔτε πλεονεκτοῦντες ἡδονῶν, ἑκάστην ἐπικράτειαν ἐπὶ μέγα προήγαγον, δι’ ἐπιμελείας ἄνθρωποι κτώμενοι τἀγαθὰ καὶ γενόμενοι ζηλωτοί, χαλεπῶς ἂν ἔτι τὴν τάξιν τηροῖεν ἄνευ φρονήσεως. ἔοικε γὰρ εὐτυχία φορτίον μολίβδου περιβριθέστερον. περιτρέπει γοῦν τὸν ἀναθέμενον, ἢν μὴ πάνυ ῥωμαλέος ὢν τύχῃ.
PG 66:1086ψυχῆς δὲ ῥώμην ὑπισχνεῖται μὲν φύσις, τελειοῖ δὲ ἄσκησις, εἰς ἥν σε, βασιλεῦ, προτρέπει φιλοσοφία φυλαττομένη γενέσθαι τὸ ἐκ λόγου συμβαῖνον· τοῖς γὰρ ἐναντίοις τῶν συνιστάντων ἕκαστον φθείρεται. καὶ οὐκ ἀξιῶ παραβαθῆναι τῷ βασιλεῖ Ῥωμαίων τὰ πάτρια. πάτρια δὲ ἡγοῦ Ῥωμαίων, οὐ τὰ χθὲς καὶ πρώην εἰς ἐκδεδιῃτημένην ἤδη παρελθόντα τὴν πολιτείαν, ἀλλ’ ἐν οἷς ὄντες ἐκτήσαντο τὴν ἀρχήν. ἐπεὶ φέρε πρὸς τοῦ βασιλείου θεοῦ· καί μοι πειρῶ διαμεῖναι, θυμοδακὴς γὰρ ὁ μῦθος· πότε κάλλιον ἔχειν ἡγῇ τὰ Ῥωμαίων πράγματα; ἀφ’ οὗ περιπόρφυροί τέ ἐστε καὶ περίχρυσοι, καὶ λίθους ἐξ ὀρῶν τε καὶ θαλατ-τῶν βαρβάρων τοὺς μὲν ἀναδεῖσθε, τοὺς δὲ ὑποδεῖσθε, τοὺς δὲ περίκεισθε, τοὺς δὲ ἐξαρτᾶσθε, τοὺς δὲ περονᾶσθε, τοῖς δὲ ἐφιζάνετε; τοιγαροῦν ἀπετελέσθητε θέαμα ποικιλώτατον καὶ πάγχρουν, ὥσπερ οἱ ταῷ, τὴν Ὁμηρικὴν ἀρὰν ἐφ’ ἑαυτοὺς ἕλκοντες, τὸν χιτῶνα τὸν λάινον. ὑμῖν δὲ οὐδὲ χιτὼν οὗτος ἀποχρῶν· οὐ γὰρ εἰσιτητὸν εἰς τῶν ὁμοτίμων τὸ βουλευ-τήριον, ἡνίκα ἂν τὴν ἐπώνυμον ἀρχὴν ἄρχητε οὔτε ἀρχαι-ρεσιαζόντων οὔτε ἐπ’ ἄλλῳ τῳ συνεδρευόντων, ἢν μὴ καὶ πέπλον τοιοῦτον ἐγκορδυλήσησθε. καὶ δῆτα ἀποβλέπεσθε ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων, οἷς θέμις ὁρᾶν, ὡς μόνοι τῶν βουλευτῶν εὐδαίμονες, μόνοι τῶν βουλευτῶν ἀχθοφοροῦντες· ἀλλὰ καὶ γάννυσθε τῷ φορτίῳ, καθάπερ εἴ τις χρυσῷ δεθεὶς καὶ μᾶλ-λον πολυταλάντοις ταῖς πέδαις, ἔπειτα μηδὲν ἐπαί̈οι τοῦ κακοῦ, μηδὲ ἡγοῖτο σχέτλια πάσχειν εἰς δεσμώτας τελῶν, ἠπατημένος τῇ πολυτελείᾳ τῆς συμφορᾶς· ἀλλ’ οὔ γε μᾶλ-λον κινήσεται τῶν ἐν τῇ ποδοκάκκῃ τῷ φαυλοτάτῳ τῶν ξύλων. ὑμῖν δὲ οὐδὲ τοὔδαφός ἐστιν ἀνεκτόν, οὐδ’ ἂν ἐμπε-ριπατήσητε κατὰ φύσιν ἐχούσῃ τῇ γῇ· ἀλλὰ δεῖ τὴν χρυ-σῖτιν ἐπιφορεῖν, ἣν ἐκ τῶν πέραν ἠπείρων ὑμῖν ἀπῆναί τε καὶ ὁλκάδες διακομίζουσι καὶ στρατιά τίς ἐστιν οὐ φαύλη τῶν τὸ χῶμα ῥαινόντων. οὐ γὰρ βασιλικὸν ἡγεῖσθε, μὴ οὐχὶ καὶ τοῖς σκύτεσι τῶν ὑποδημάτων τρυφᾶν. νῦν οὖν ἄρ’ ἄμεινον πράττετε, ἀφ’ οὗ περὶ τοὺς βασιλέας ἡ τελετὴ συνέστη, καὶ θαλαμεύεσθε καθάπερ αἱ σαῦραι μόλις, εἴ πῃ, πρὸς τὴν εἵλην ἐκκύπτουσαι, μὴ φωραθείητε ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων ὄντες ἄνθρωποι; ἢ τόθ’ ἡνίκα ἐξηγοῦντο τῶν στρατευμάτων ἄνδρες ἐν μέσῳ ζῶντες, μέλανες ὑφ’ ἡλίῳ καὶ τὰ ἄλλα ἀφελῶς τε καὶ αὐτοσκευῶς ἔχοντες, ἀλλ’ οὐ διθυραμβωδῶς καὶ τραγικῶς, ἐν πίλοις Λακωνικοῖς, οὓς ἐν ταῖς εἰκόσι θεώμενα γελᾷ τὰ μειράκια, καὶ οὐδὲ ὁ γέρων δῆμος εὐτυχεῖς ἡγοῦνται γεγονέναι, πρὸς δὲ ὑμᾶς ἐξετα-σθῆναι καὶ παντάπασι κακοδαίμονες; ἀλλ’ ἐκεῖνοί γε οὐκ ἀποτειχίζοντες τὴν οἰκείαν εἶργον οὔτε τοὺς Ἀσιανοὺς οὔτε τοὺς Εὐρωπαίους βαρβάρους, ἀλλ’ οἷς ἐποίουν, ἐκείνους ἐνουθέτουν τὴν σφετέραν ἀποτειχίζειν, θαμὰ διαβαίνοντες τὸν Εὐφράτην ἐπὶ τὸν Παρθυαῖον, τὸν δὲ Ἴστρον ἐπὶ τὸν Γέτην τε καὶ Μασσαγέτην. οἱ δ’ οὖν ἕτερα ἀντὶ τούτων ὀνόματα θέμενοι, ἕτεροι δὲ αὐτῶν καὶ τὰ πρόσωπα τέχνῃ παραποιήσαντες, ἵνα δὴ δοκοίη γένος ἄλλο νέον τε καὶ ἀλλόκοτον ἐκφῦναι τῆς γῆς, δεδίττονται ὑμᾶς ἀντιδιαβαί-νοντες, καὶ μισθὸν εἰρήνης ἀξιοῦσι πράττεσθαι, ἢν μὴ σύ γε δύσεαι ἀλκήν. ἀλλ’ ἀφείσθω μέν, εἰ δοκεῖ, τὰ παλαιὰ πρὸς τὰ νῦν ἐξετάζειν, ἵνα δὴ μὴ δοκοίημεν ἐν σχήματι παραινέσεως ὀνειδίζειν, δεικνύντες ὡς ὅσον ἐπέδωκεν εἰς σχῆμα σοβαρὸν τὰ βασιλέως, τοσοῦτον ἀληθείας ἀφῄρηται.
PG 66:1088Εἰ δὲ ὥσπερ ἐν τῇ καθ’ ὑμᾶς ποικιλίᾳ γενόμενος ὁ λόγος ἐφιλοχώρησε, νένοι τινὰ μοῖραν ἑαυτοῦ καὶ τῇ πάλαι τῶν βασιλέων, εἴτε ἀγροικίαν καλῶμεν αὐτήν, εἴτε λιτότητα βούλεσθε, καλῶς ἂν ἀλλήλαις ἀντιπαρεκδύοιντο πολυτέλεια καὶ εὐτέλεια· καὶ γυμνὰς ἂν οὕτω θεώμενος, ἐρασθείης ἀληθινοῦ βασιλέως κάλλους, ἀφεὶς τὸ φαινόμενόν τε καὶ ἐπιποίητον· οὐκοῦν ἐκείνην μὲν ἀπὸ τῶν χρωμάτων τὸ πλέον ἐγράφομεν· ταύτην δὲ οὐκ ἔστιν ἀπὸ τούτων, ἄλλοθεν δὲ λαβεῖν. οὐ γάρ ἐστιν αὐτῇ περιττά, μὴ πραγμα-τευομένῃ περὶ αὐτά· τὰ δὲ ἤθη μᾶλλον εἰκόνες ἂν αὐτῆς εἶεν· καί τι ἔργον εὐθὺς συμπροκύπτει τῶν κατὰ φύσιν ἐχόν-των βίων ταῖς προβολαῖς. ἑνὸς οὖν ἄξιον ἐπιμνησθῆναι βασιλέως καὶ ἤθους καὶ ἔργου· καὶ γὰρ ἀποχρῶν ὁτιοῦν πάντα συνεφελκύσασθαι. Λέγεται δή τινα τῶν οὐ λίαν ἀρχαίων, ἀλλ’ ὃν ἂν εἰδεῖεν καὶ τῶν γερόντων οἱ πάπποι, εἰ μὴ νέοι τοὺς παῖδας ἐτέ-κνωσαν, καὶ παρὰ νέων τῶν παίδων ἐγένοντο πάπποι· λέγεται δή τινα ἐκείνων στρατείαν μὲν ἄγειν ἐπὶ τὸν Ἀρσα-κίδην εἰς Ῥωμαίους ὑβρίσαντα· ἐπειδὴ δὲ πρὸς ταῖς ὑπερβο-λαῖς τῶν Ἀρμενίων γενέσθαι, πρὶν ἐπιχειρῆσαι τῇ πολεμίᾳ, δείπνου τε αὐτὸν ἐρασθῆναι, καὶ ἐπιτάξαι τῇ στρατιᾷ τοῖς ἀπὸ τῶν σκευοφόρων ἀγαθοῖς χρῆσθαι, ὡς ἐγγύθεν ἐπισι-τιουμένοις, ἢν δέῃ. ἐδείκνυε δὲ ἄρα τοὺς Παρθυαίων ἀγρούς· ἐν τούτῳ δὲ ὄντων, πρεσβείαν ἐκ τῶν πολεμίων παρεῖναι καὶ οἴεσθαι μὲν ἥκουσαν προεντεύξεσθαι τοῖς βασιλεῖ παραδυνα-στεύουσι, καὶ τούτων γε αὖ πελάταις τισὶ καὶ εἰσαγγελεῦσιν, ὡς εἰς ἡμέραν πολλοστὴν ἀπ’ ἐκείνης τοῦ βασιλέως τῇ πρε-σβείᾳ χρηματιοῦντος· συνενεχθῆναι δὲ κατ’ αὐτόν πως γενέσθαι τὸν βασιλέα δειπνοῦντα. οὐ γὰρ ἦν πω τὸ τῶν δορυφόρων τοιοῦτον, ἀπὸ τῆς στρατιᾶς στρατιά τις ἔκκριτος, νέοι πάντες, πάντες εὐμήκεις, τὰς κόμας ξανθοί τε καὶ περιττοί, αἰεὶ δὲ λιπαροὶ κεφαλὰς καὶ καλὰ πρόσωπα, χρυσάσπιδες καὶ χρυσεολόγχαι, οἷς, ὅταν ποτὲ ὀφθῶσι, τὸν βασιλέα σημαινόμεθα, καθάπερ, οἶμαι, ταῖς προανισχούσαις ἀκτῖσι τὸν ἥλιον· ἀλλὰ πᾶσα φάλαγξ τὸ οἰκεῖον ποιοῦσα, δορυφόρος ἦν τοῦ βασιλέως τε καὶ τῆς βασιλείας. οἱ δὲ ἁπλῶς ἑαυτῶν εἶχον, οὐκ ἀπὸ τῆς σκευῆς, ἀλλ’ ἀπὸ τῆς ψυχῆς βασιλεῖς ὄντες, καὶ τἄνδον τοῦ πλήθους διέφερον· τὰ δὲ ἐκτὸς ὅμοιοι τοῖς ἀγελαίοις ἐφαίνοντο, ὥσπερ ἔχοντά φασι τὸν Καρῖνον ὑπὸ τῆς πρεσβείας ὀφθῆναι. φοινικοβαφὴς χιτών, καὶ ἐπὶ τῆς πόας ἐκέκλιτο· τὸ δὲ δεῖπνον ἦν πίσι-νον ἕωλον ἔτνος, καὶ ἐν αὐτῷ τεμάχια ἄττα ταρίχη κρεῶν ὑείων, ἀπολελαυκότα τοῦ χρόνου. ἰδόντα δὲ αὐτόν, οὔτε ἀναθορεῖν οὔτε μεταποιῆσαί τι λέγεται· καλέσαντα δὲ αὐτό-θεν τοὺς ἄνδρας, εἰδέναι τε φάναι παρ’ αὐτὸν ἥκοντας· αὐτὸς γὰρ εἶναι Καρῖνος· καὶ κελεύειν ἀπαγγεῖλαι τῷ νέῳ βασιλεῖ τήμερον, εἰ μὴ σωφρονήσοι, προσδέχεσθαι πᾶν μὲν ἄλσος αὐτῷ, πᾶν δὲ πεδίον ἐν μιᾷ σελήνῃ ψιλότερον ἔσε-σθαι τῆς Καρίνου κεφαλῆς· ἅμα δὲ λέγοντά φασιν ἐκδῦναι τοῦ πίλου, δεικνύντα τὴν κεφαλὴν οὐδέν τι δασυτέραν παρακειμένου τοῦ κράνους· καὶ εἰ μὲν πεινῷεν, ἐφεῖναι συνεμ-βαλεῖν τῇ χύτρᾳ· μὴ δεομένους δέ, κελεύειν αὐθωρὸν ἀπηλ-λάχθαι καὶ ἔξω τοῦ Ῥωμαϊκοῦ χάρακος εἶναι, ὡς τῆς πρε-σβείας αὐτοῖς τέλος εὑρούσης. λέγεται τοίνυν καὶ τούτων ἀνενεχθέντων ἐπὶ τὸ πλῆθος καὶ τὸν ἡγεμόνα τῶν πολε-μίων, ὧν τε εἶδον ὧν τε ἤκουσαν, ὅπερ εἰκὸς ἦν συμβῆναι, φρίκην καὶ δέος ἐπιπεσεῖν ἅπασιν, εἰ πρὸς ἄνδρας μαχοῦν-ται τοιούτους, ὧν ὁ βασιλεὺς οὔτε βασιλεὺς ὢν οὔτε φαλακρὸς αἰσχύνεται, καὶ χύτραν παρατιθέμενος συνδεί-πνους καλεῖ· ἀφικέσθαι δὲ τὸν βασιλέα τὸν ἀλαζόνα κατορ-ρωδήσαντα, πάντα εἴκειν ἕτοιμον ὄντα, τὸν ἐν τιάρᾳ καὶ κάνδυι τῷ μετὰ χιτῶνος φαύλων ἐρίων καὶ πίλου.
Ἕτερον δὲ τούτου νεώτερον ἀκούεις, οἶμαι· καὶ γὰρ οὐδὲ εἰκὸς ἀνήκοόν τινα εἶναι βασιλέως ἑαυτὸν ἐπι-δόντος εἴσω τῆς πολεμίας γενέσθαι ἐν χρείᾳ κατασκοπῆς, μιμησαμένου σχῆμα πρεσβείας. λειτουργεῖν γὰρ ἦν τότε τὸ πόλεών τε καὶ στρατευμάτων ἡγεῖσθαι καὶ ἐξώμνυντό γε πολλοὶ τὴν τοιαύτην ἀρχήν. εἷς δέ τις αὐτῶν καὶ ἐννεάσας τῷ βασιλεύειν, ἀπειπὼν πρὸς τοὺς πόνους ἑκὼν ἰδιώτης ἐγήρα. ἐπεὶ καὶ τοὔνομα αὐτό σοι δείξω τοῦ βασι-λέως ὄψιμον, ἐκλιπὲς Ῥωμαίοις γενόμενον ἀφ’ οὗ Ταρκυνίους ὁ δῆμος ἐξήλασεν. ἀπὸ τούτου γὰρ ἡμεῖς μὲν ὑμᾶς ἀξιοῦμεν καὶ καλοῦμεν βασιλέας, καὶ γράφομεν οὕτως· ὑμεῖς δέ, εἴτε εἰδότες εἴτε μή, συνηθείᾳ δὲ συγχωροῦντες, τὸν ὄγκον τῆς προσηγορίας ἀναδυομένοις ἐοίκατε. οὔκουν οὔτε πρὸς πόλιν οὔτε πρὸς ἰδιώτην οὔτε πρὸς ὕπαρχον γράφοντες οὔτε πρὸς ἄρχοντα βάρβαρον ἐκαλλωπίσασθέ ποτε τῷ βασιλέως ὀνόματι· ἀλλ’ αὐτοκράτορες εἶναι ποιεῖσθε. ὁ δὲ αὐτοκράτωρ ὄνομα στρατηγίας ἐστὶ πάντα ποιεῖν ὑποστά-σης· καὶ Ἰφικράτης καὶ Περικλῆς ἔπλεον Ἀθήνηθεν αὐτο-κράτορες στρατηγοί, καὶ οὐκ ἐλύπει τοὔνομα τὸν δῆμον τὸν ἀδυνάστευτον, ἀλλ’ αὐτὸς ἐχειροτόνει τὴν στρατηγίαν νό-μιμον οὖσαν. Ἀθήνησι μὲν οὖν καὶ βασιλεύς τις καλούμενος μικρὰ ἔπραττε καὶ ὑπεύθυνος ἦν, εἰς τοὔνομα τοῦ δήμου, οἶμαι, παίζοντος ἅτε ὄντες ἀκρατῶς ἐλεύθεροι· ἀλλ’ ὅγε αὐτοκράτωρ αὐτοῖς οὔτε μόναρχος ἦν, καὶ σπουδαῖον ἦν καὶ πρᾶγμα καὶ ὄνομα. πῶς οὖν οὐ σαφὲς τοῦτο τεκμήριον τῆς σώφρονος ἐν τῇ Ῥωμαίων πολιτείᾳ προαιρέσεως, ὅτι καίτοι μοναρχία προδήλως ἀποτελεσθεῖσα, μίσει τῶν τυραν-νίδος κακῶν, διευλαβεῖται καὶ φειδομένως ἅπτεται τοῦ βασι-λείας ὀνόματος; μοναρχίαν γὰρ διαβάλλει μὲν τυραννίς, ζηλωτὴν δὲ ποιεῖ βασιλεία, καὶ Πλάτων αὐτὴν θεῖον ἀγα-θὸν ἐν ἀνθρώποις καλεῖ· ὁ δὲ αὐτὸς οὗτος τὸ θείας εἰληχὸς μοίρας ἀξιοῖ πάντη ἄτυφον εἶναι· οὐ γὰρ σκηνοβατῶν οὐδὲ τερατουργῶν ὁ θεός, ἀλλὰ δι’ ἀψόφου βαίνων κελεύθου κατὰ δίκην τὰ θνήτ’ ἄγει, παντί τε ἁπανταχοῦ παρεστάναι τῷ πεφυκότι μετέχειν ἕτοιμος. οὕτως ἀξιῶ τὸν βασιλέα κοινὸν ἀγαθὸν καὶ ἄτυ-φον εἶναι. τύραννοι δὲ εἰ θαυματοποιοῦσι κρυπτόμενοί τε καὶ σὺν ἐκπλήξει φαινόμενοι, φθόνος οὐδεὶς χήτει σεμνότη-τος ἀληθινῆς ἐπὶ προσποίησιν καταφεύγειν· τὸν γὰρ οὐδὲν ὑγιὲς ὄντα, καὶ εἰδότα γε τοῦτο, τίς μηχανὴ μὴ οὐχὶ φεύ-γειν τὸ ἐμφανές, φεύγοντα καταφρόνησιν; ἀλλ’ ἡλίου τὸ μέχρι τήμερον οὐδείς πω καταπεφρόνηκεν· καίτοι τί συνη-θέστερον θέαμα; καὶ βασιλεὺς εἰ τεθάρρηκεν ἀληθινὸς ὢν καὶ οὐκ ἐλεγχθησόμενος, ἔστω κοινότατος· οὐδὲν γὰρ ἧττον, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, ἀγαστὸς ἔσται. οὐδὲ τοῦ χωλοῦ βασιλέως, ὃν ἐπαινεῖ Ξενοφῶν ἐν ὅλῳ τῷ συγγράμματι, κατεγέλων οὔτε οὓς ἦγεν οὔτε δι’ ὧν ἦγεν οὔτε ἐφ’ οὓς ἐπορεύετο· καίτοι κατέλυεν οὗτος ἑκάστης πόλεως ἐν τοῖς δημοσιωτάτοις χωρίοις, ἐν ᾧ πάντα ποιῶν καταφανέστατος ἦν οἷς ἐπιμελὲς τὸν ἡγεμόνα τῆς Σπάρτης ὁρᾶν. ἀλλ’ οὗ-τος εἰς τὴν Ἀσίαν τε διαβὰς ὀλίγῳ στρατεύματι, τὸν προσκυνούμενον ἄνθρωπον ὑπὸ τῶν ἀκατονομάστων ἐθνῶν ἐγγὺς ἦλθεν ἀποβιβάσαι τῆς ἀρχῆς· τοῦ μὲν γὰρ φρονή-ματος ἀπεβίβασε· καὶ ἐπειδὴ τῶν οἴκοι τελῶν καλούντων τὰς ἐν Ἀσίᾳ πράξεις ἀφῄρητο, νίκας Ἑλληνικὰς ἀνῃρεῖτο πολλάς, ὑπὸ μόνου τε ἀνθρώπων ἡττᾶτο μαχόμενος, ὑφ’ οὗ κρατηθῆναι μόνου τῶν ἁπάντων εἰκὸς Ἀγησίλαον καὶ ὑπὲρ εὐτελείας ἀγωνιζόμενον. Ἐπαμεινώνδας ἦν οὗτος, ὃν στεφανοῦσαι μὲν αἱ πόλεις ἐκάλουν εὐωχησόμενον, ὁ δὲ φοιτῶν αὐταῖς (οὐ γὰρ ἦν ἄλλως ποιοῦντα μὴ οὐκ αἰτίαν ἔχειν τὸν ἐν ἀξιώματι) δριμέος ὄξους ἐπέπινεν, «Ἵνα,» φησί, «τῆς οἴκοι διαίτης Ἐπαμεινώνδας μὴ ἐπι-λάθοιτο.» νεανίσκου δὲ Ἀττικοῦ τῆς μαχαίρας αὐτῷ τὴν κώπην ἐπισκώψαντος, ὅτι ξύλου τε φαύλου καὶ ἀκα-τέργαστος ἦν, «Οὐκοῦν ὅταν», ἔφη, «μαχώμεθα, τῆς μὲν κώπης οὐ πειράσῃ, τὸν σίδηρον δὲ οὐκ ἐνέσται σοι μέμ-ψασθαι». εἰ δὲ βασιλικὸν μὲν τὸ ἄρχειν, ἄρχειν δὲ ὁποίων δέον κρατεῖν, ἐξ ὧν οἱ κρατεῖν εἰδότες [ἐπιτηδεύουσιν] ἐπιτηδευμάτων καὶ βίων ὁρῶμεν, ὡς οὐκ ἀπὸ τῶν ἐκφύλων τε καὶ σοβαρῶν, ἀλλ’ ἀπὸ τῶν μετρίων τε καὶ σωφρόνων πάντα ἐκ πάντων συναιρεῖται, βασιλείας ἐξοριστέον εἶναι τύφον καὶ πολυτέλειαν, ὡς οὐ μετὸν αὐτῇ τῶν ἀλλοτρίων. καὶ ὁ λόγος ἐκ τούτου προῆκται.
PG 66:1089Ἐπαναγάγωμεν δὲ ἡμεῖς τε τὸν λόγον εἰς τὴν οἰκείαν ἀρχήν, σύ τε ἐς τὸ ἀρχαῖον πρᾶγμα τὸν βασιλέα· ἀνάγκη γὰρ κεκολασμένων τῶν βίων καὶ σωφροσύνης ἐπαν-ελθούσης, συνεπανελθεῖν μὲν αὐτῇ τὰ παλαιὰ καλά, τῶν δὲ ἐκ τῆς ἐναντίας μερίδος ἀντιμετάστασιν πάντων γενέ-σθαι. καὶ σύ, βασιλεῦ, τῆς ἐπαναγωγῆς τῶν ἀγαθῶν ἄρξαιο, καὶ ἀποδοίης ἡμῖν λειτουργὸν τῆς πολιτείας τὸν βασιλέα· καὶ γὰρ ἐν οἷς ἐσμὲν οὐκέτι οἵα χωρῆσαι ῥᾳθυμία οὐδὲ πρόσω βῆναι· νῦν γὰρ πάντες ἐπὶ ξυροῦ ἵστανται ἀκμῆς, καὶ δεῖ θεοῦ καὶ βασιλέως ἐπὶ τὰ πράγματα, τὴν ὠδινο-μένην χρόνον ἤδη συχνὸν τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς [τὴν] εἱμαρ-μένην προαναιρήσοντος, ἥν, ἅμα συνάπτων τὸ ἑξῆς τοῦ λόγου καὶ τὸν βασιλέα δημιουργῶν, ὃν ἐνήργμην ἄγαλμα πάγκαλον ἱστάναι, δείξω τε σαφῶς ἐγγὺς οὖσαν, ἢν μὴ σοφή τε καὶ ἰσχυρὰ βασιλεία κωλύῃ, καί, ἵνα ὁ κωλύων αὐτὸς ᾖς, ἐκ τῶν ἐνόντων συμπαλαμήσομαι. θεὸς δὲ ἀγαθοῖς ἀεί τε καὶ πάντως παραστάτης καὶ ἵλεως.ORATIO DE REGNO.
stitui, verum etiam eorum quæ ab adversa parte
sunt, omnium esse mutationem. Tu vero, imperator, revocandæ felicitatis auctor sis, nobisque
imperatorem imperii rursum administratorem prebeas. Nam ea in quibus versamur non amplius
ignavia procedere, ulteriusve progredi possunt.
Nunc enim omnes sunt in summa novaculæ acie
collocati; Deoque et imperatore ad rempublicam
opus est, qui Romani imperii fatum istud rescindat,
quod jampridem conceptum, et in lucem edendum
est; quodque ego simul et reliquum orationis attexens, et regis specimen informans; quem velut
præstantissimum quoddam simulacrum erecturus
inchoaveram, jamjam instare manifestis judiciis
παλαιά καλά, τῶν δὲ ἐκ τῆς ἐναντίας μερίδος ἀντι- tia, una cum ea non modo pristina ornamenta reμετάστασιν πάντων γενέσθαι. Καὶ σὺ, βασιλεῦ, τῆς
ἐπαναγωγῆς τῶν ἀγαθῶν ἄρξαιο, καὶ ἀποδοίης ἡμῖν
λειτουργὸν τῆς βασιλείας τὸν βασιλέα. Γὰρ ἐν οἷς
ἐσμὲν οὐκ ἔτι οἷα χωρῆσαι ῥαθυμία [γρ. βαθυμία,
alias μία βαθυμία!, οὐδὲ πρόσω βῆναι. Νῦν γὰρ
πάντες ἐπὶ ξυροῦ ἱστανται ἀκμῆς· καὶ δεῖ Θεοῦ καὶ
βασιλέως ἐπὶ τὰ πράγματα, τὴν ὠδινομένην χρόνον
Τη συχνόν τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς τὴν εἰμαρμένην
προαναιρήσοντος, ήν, ἅμα συνάπτων τὸ ἑξῆς τοῦ λόγνω, καὶ τὸν βασιλέα δημιουργών, ὃν ἐνήργμην
άγαλμα πάγκαλον ἱστάναι, δείξω γε σαφῶς ἐγγὺς
ούσαν, ἣν μὴ σοφή τε καὶ ἰσχυρὰ βασιλεία κωλύοι·
καὶ ἵνα ὁ κωλύων αὐτὸς ᾖς, ἐκ τῶν ἐνόντων συμπαλεμήσομαι (γρ. συμπλακήσομαι]. Θεὸς δὲ ἀγαθοῖς
δεί τε καὶ πάντως παραστάτης, καὶ ἵλεως. Πόθεν οὖν evincam, nisi sapientis illud ac fortis imperii ope
ἀπολιπόντες τὰ κοινῇ διαπραττόμενα (γρ. διαπλατ
σόμενα], τῷ πλαττομένῳ παρὰ τοῦ λόγου βασιλεῖ,
γνώμη περιηνέχθημεν εἰς τὰ καθεστῶτα· ἠξίου φι
λοσοφία τὸν βασιλέα θαμὰ ὁμιλεῖν στρατιώταις, ἀλλὰ
μὲ θαλαμεύεσθαι. Τὴν γὰρ εύνοιαν, ἡ μόνη καὶ μάτ
λιστα βασιλέως ἐστὶν ἰσχυρὸν φυλακτήριον, ἐδίδασκεν
ἀπὸ τῆς ὁσημέραι συνηθείας αθροίζεσθαι. Ποδαποίς
οὖν τὸ γένος οὖσι τοῖς στρατιώταις φιλόσοφος έραστὲς ὧν βασιλέως, ἀξιοῖ καὶ παιδεύειν τὸ σῶμα καὶ
συναυλίζεσθαι; ἢ δηλονότι τοιούτοις, οὓς ἀγροὶ καὶ
πόλεις, καὶ καθάπαξ ή βασιλευομένη γῆ, δίδωσι προ
μάχους, καὶ καταλέγει φύλακας τῇ πολιτείᾳ τε καὶ
τοῖς νόμοις, ὑφ' ὧν ἐτράφησαν τε καὶ ἐπαιδεύθησαν· οὗτοι γάρ εἰσιν, οὓς καὶ κυσὶν ὁ Πλάτων εἴχαζεν. Αλλ' οὔτε τῷ ποιμένι μετὰ κυνῶν τοὺς λύκους
πατέον, κάν σκύμνοι ποτὲ ἀναιρεθέντες τιθασσεύε
είναι δίξωσιν, ἢ κακῶς αὐτοῖς πιστεύσει τὴν ποίμνην.
Όταν γάρ τινα ταῖς κυσὶν ἀσθένειαν, ἡ ῥαθυμίαν
ἐνίδωσιν, αὐταῖς τε καὶ ποίμνῃ, καὶ ποιμέσιν ἐπι
χειρήσουσιν οὔτε τῷ νομοθέτῃ δοτέον ὅπλα τοῖς οὐ
αχθεῖσί τε, καὶ τραφεῖσιν ἐν τοῖς αὐτοῦ νόμοις. Οὐ
γὰρ ἔχει παρὰ τῶν τοιούτων οὐδὲν ευνοίας ἐνέχυρον.
Ὡς ἔστιν ἀνδρὸς θαρσαλέου ἢ μάντεως, νεότητα
πάλιν έτερότροφον, ἔθεσιν ἰδίοις χρωμένην, ἐν τῇ
χώρα τα πολέμια μελετῶσαν ὁρῶντα, μὴ δεδιέναι.
Δεῖ γὰρ ἤτοι πάντας αὐτοὺς πιστεῦσαι φιλοσοφεῖν·
ἢ τούτου καλῶς ἀπογνόντας, οἴεσθαι τὸν Ταντάλου
ελλεν ὑπὲρ τῆς πολιτείας λεπτοῖς καλωδίοις ἡρτῆσθαι.
Ὡς είτε πρῶτον ἐπιχειρήσουσιν, ὅτι πρῶτον αὐτοῖς
αξίζονται προχωρήσειν τὴν πεῖραν. Τούτου μὲν οὖν
καὶ ἀκροβολισμοί τινες ήδη γίνονται, καὶ φλεγμαίνει
μέρη τινά (γρ. συχνά] τῆς ἀρχῆς, ὥσπερ σώματος,
εἰ δυναμένων αὐτῷ συγκραθῆναι τῶν ἀλλοτρίων εἰς
ἁρμονίαν ὑγιεινήν· ἐκκρῖναι δὲ δεῖν τἀλλότριον, ἀπό
σε σωμάτων καὶ πόλεων, ἰατρῶν τε καὶ στρατηγῶν
παίδες ἂν εἴποιεν. Τὸ δὲ μήτε ἀντίπαλον αὐτοῖς και
prohibeatur. Ut autem ipse sis, qui prohibeas,
quantum in me situm erit, allaborabo. Deus autem
bonis viris perpetuo, planeque opitulator ac propitius est. Unde ergo missis iis quæ communiter
ad illius regis officium spectant, quem oratione
nostra describimus, animum ad præsentem rerum
convertimus statum? Regi cum militibus sæpius
versandum, non domi sese continendum esse philosophia praecipiebat. Benevolentiam enim, quae
sola firmissimum est regis præsidium, ex quotidiana consuetudine colligi docebat. Cujusmodi igitur cum militibus regis amator philosophus corpus
ipsum et exercere jubet, et iisdem in stativis agere? Cum iis videlicet, quos agri, et civitates, et,
uno verbo dicam, universa terra imperio subjecta
propugnatores suppeditat, deligitque reipublicæ
legumque custodes, a quibus et educationem, 22
et institutionem acceperunt. li namque sunt, qui
cum canibus a Platone comparantur. Sed neque a
pastore inter canes lupi collocandi sunt, etsi catuli olim sublati cicurati esse videantur, alioqui
male ipsis gregem commiserit. Ubi enim aliquam
in canibus imbecillitatem, aut ignaviam esse senserint, statim in illos, et gregem, et pastores sævient. Neque a legislatore danda arma sunt iis qui
in ipsius legibus nati aut instituti non fuerunt.
Non enim ab ejusmodi hominibus ullum bahet
benevolentiæ pignus. Ac mihi vel nimis audacis
viri, vel certe valis esse videtur, numerosam ju
ventutem alienis institutis educatam, suis moribus
utentem, quæ ad bellum spectant in regione exercentem cum videat, nequaquam metuere. Aut enim
illos necesse est sapientes esse credamus, aut si
id omnino desperandum est, Tantali lapidem putemus tenuissimis funibus supra rempublicam esse
suspensum. Tunc enim primum iuvadent, cum suos
Ὡς ἔστιν ἀνδρὸς θαρσαλέον. Contra Scyshas, hoc est Gothos, Alinos, Vandalos, Germanos,
Hunnos, ac septentrionales omnes populos auda.
er invehitur, a quibus imperio perniciem imminere
pradicit, quod paulo post accidit. Primus Valens,
Romanis militibus neglectis, barbaros adhibuit;
postquam Athalaricum Gothorum regem cum Fri -
tigero ab Hunnis expulsos humaniter excepit;
iisque agros assignavit in Thracia, a quibus illato
deinde bello idem interfectus est. Videndus Ammian. lib. xxxi, 1, nec non Socrat. lib. iv, cap. 34.
Post hune Gratianus eodem vitio peccans, dum
paucos ex Alanis, quos ingenti auro ad se transtulerat, anteferret veteri ac Romano militi; adeoque
PG 66:1094Πόθεν οὖν ἀπολιπόντες τὰ κοινῇ διαπλαττόμενα τῷ πλαττομένῳ παρὰ τοῦ λόγου βασιλεῖ, γνώμῃ περιηνέ-χθημεν εἰς τὰ καθεστῶτα; ἠξίου φιλοσοφία τὸν βασιλέα θαμὰ ὁμιλεῖν στρατιώταις, ἀλλὰ μὴ θαλαμεύεσθαι· τὴν γὰρ εὔνοιαν, ἣ μόνη καὶ μάλιστα βασιλέως ἐστὶν ἰσχυρὸν φυλα-κτήριον, ἐδίδασκεν ἀπὸ τῆς ὁσημέραι συνηθείας ἀθροίζεσθαι. ποδαποῖς οὖν τὸ γένος οὖσι τοῖς στρατιώταις φιλόσοφος, ἐραστὴς ὢν βασιλέως, ἀξιοῖ καὶ παιδεύειν τὸ σῶμα καὶ συναυλίζεσθαι; ἦ δῆλον ὅτι τοιούτοις, οὓς ἀγροὶ καὶ πόλεις καὶ καθάπαξ ἡ βασιλευομένη γῆ δίδωσι προμάχους καὶ καταλέγει φύλακας τῇ πολιτείᾳ τε καὶ τοῖς νόμοις, ὑφ’ ὧν ἐτράφησάν τε καὶ ἐπαιδεύθησαν· οὗτοι γάρ εἰσιν, οὓς καὶ κυσὶν ὁ Πλάτων εἴκαζεν. ἀλλ’ οὔτε τῷ ποιμένι μετὰ κυνῶν τοὺς λύκους τακτέον, κἂν σκύμνοι ποτὲ ἀναιρεθέντες τιθασεύεσθαι δόξωσιν, ἢ κακῶς αὐτοῖς πιστεύσει τὴν ποίμνην· ὅταν γάρ τινα ταῖς κυσὶν ἀσθένειαν ἢ ῥᾳθυμίαν ἐνίδωσιν, αὐταῖς τε καὶ ποίμνῃ καὶ ποιμέσιν ἐπιχειρήσουσιν· οὔτε τῷ νομοθέτῃ δοτέον ὅπλα τοῖς οὐ τεχθεῖσί τε καὶ τραφεῖσιν ἐν τοῖς αὐτοῦ νόμοις· οὐ γὰρ ἔχει παρὰ τῶν τοιούτων οὐδὲν εὐνοίας ἐνέχυ-ρον. ὡς ἔστιν ἀνδρὸς θαρσαλέου ἢ μάντεως νεότητα πολλὴν ἑτερότροφον ἔθεσιν ἰδίοις χρωμένην ἐν τῇ χώρᾳ τὰ πολέμια μελετῶσαν ὁρῶντα μὴ δεδιέναι· δεῖ γὰρ ἤτοι πάντας αὐτοὺς πιστεῦσαι φιλοσοφεῖν, ἢ τούτου καλῶς ἀπογνόντας οἴεσθαι τὸν Ταντάλου λίθον ὑπὲρ τῆς πολιτείας λεπτοῖς καλωδίοις ἠρτῆσθαι. ὡς τότε πρῶτον ἐπιχειρήσουσιν, ὅτε πρῶτον αὐτοῖς οἰήσονται προχωρήσειν τὴν πεῖραν. τούτου μὲν οὖν καὶ ἀκροβολισμοί τινες ἤδη γίνονται καὶ φλεγμαίνει μέρη συχνὰ τῆς ἀρχῆς ὥσπερ σώματος, οὐ δυναμένων αὐτῷ συγκραθῆναι τῶν ἀλλοτρίων εἰς ἁρμονίαν ὑγιεινήν· ἐκκρῖναι δὲ δεῖν τἀλ-λότριον ἀπό τε σωμάτων καὶ πόλεων, ἰατρῶν τε καὶ στρα-τηγῶν παῖδες ἂν εἴποιεν. τὸ δὲ μήτε ἀντίπαλον αὐτοῖς κατασκευάζεσθαι δύναμιν καί, ὡς ἐκείνης οἰκείας οὔσης, ἀστρατείαν τε διδόναι πολλοῖς αἰτοῦσι καὶ πρὸς ἄλλοις ἔχειν ἀφιέναι τοὺς ἐν τῇ χώρᾳ, τί ἄλλο ἢ σπευδόντων ἐστὶν εἰς ὄλε-θρον ἀνθρώπων; δέον πρὸ τοῦ Σκύθας δεῦρο σιδηροφοροῦν-τας ἀνέχεσθαι, παρά τε τῆς φίλης γεωργίας ἄνδρας αἰτῆσαι τοὺς μαχεσομένους ὑπὲρ αὐτῆς καὶ καταλέγειν εἰς τοσοῦτον, ἐν ᾧ δὴ καὶ τὸν φιλόσοφον ἀπὸ τοῦ φροντιστηρίου, καὶ τὸν χειροτέχνην ἀπὸ τοῦ βαναυσεῖν ἀναστήσαντες, καὶ ἀπὸ τοῦ πωλητηρίου τὸν ὄντα πρὸς τούτῳ, τόν τε κηφῆνα δῆμον, ὃς ὑπὸ τῆς πάνυ σχολῆς ἐγκαταβιοῖ τοῖς θεάτροις, πείσομέν ποτε καὶ σπουδάσαι, πρὶν ἀπὸ τοῦ γελᾶν ἐπὶ τὸ κλάειν ἀφίκων-ται, μήτε τῆς χείρονος αἰδοῦς, μήτε τῆς ἀμείνονος ἐμποδὼν οὔσης τῷ τὴν ἰσχὺν Ῥωμαίοις οἰκείαν γενέσθαι. τέτακται γὰρ ὥσπερ ἐν οἴκῳ καὶ πολιτείαις ὁμοίως τὸ μὲν ὑπερασπίζον κατὰ τὸ ἄρρεν, τὸ δὲ εἰς τὴν ἐπιμέλειαν ἐστραμμένον τῶν εἴσω κατὰ τὸ θῆλυ. πῶς οὖν ἀνεκτὸν παρ’ ἡμῖν ἀλλότριον εἶναι τὸ ἄρρεν; πῶς δὲ οὐκ αἴσχιον παραχωρῆσαι τὴν εὐανδροτάτην ἀρχὴν ἑτέροις τῆς ἐν πολέμῳ φιλοτιμίας; ἀλλ’ ἔγωγε, καὶ εἰ νίκας ὑπὲρ ἡμῶν νικῷεν πολλάς, αἰσχυνοίμην ἂν ὠφελούμενος. ἐκεῖνο μέντοι γινώσκω φρονέω τε· καὶ γὰρ ἐγγύς ἐστιν ἅπαντος τοῦ νοῦν ἔχοντος, ὡς, ὅταν τὰ λεγόμενα ταῦτα, τὸ ἄρρεν τε καὶ τὸ θῆλυ, μήτε ἀδελφὰ τυγχάνῃ μήτε ἄλλως ὁμογενῆ, μικρὰ πρόφασις ἀρκέσει τοὺς ὡπλισμένους τῶν ἀστυπολούντων δεσπότας ἀξιοῦν εἶναι, καὶ μαχήσονταί ποτε ἀπόλεμοι πρὸς τοὺς ἠσκημένους τὸν ἐν ὅπλοις ἀγῶνα. πρὶν οὖν εἰς τοῦτο ἥκειν, ἐφ’ ὃ πρόεισιν ἤδη ἀνακτητέον ἡμῖν τὰ Ῥωμαίων φρονήματα, καὶ συνεθι-στέον αὐτουργεῖν τὰς νίκας, μηδὲ κοινωνίας ἀνεχομένους, ἀλλ’ ἀπαξιοῦντας ἐν ἁπάσῃ τάξει τὸ βάρβαρον.
PG 66:1096Ἀρχῶν δὲ δὴ καὶ πρῶτον ἀπεληλάσθων καὶ τῶν ἐν βουλευτηρίῳ γερῶν ἀποκεκόφθων, οἷς ὑπῆρξεν αἰσχύνη τὰ παρὰ Ῥωμαίοις πάλαι καὶ δοκοῦντα καὶ ὄντα σεμνότατα· ἐπεὶ νῦν γε καὶ τὴν βουλαίαν Θέμιν αὐτὴν, καὶ θεὸν οἶμαι τὸν στράτιον ἐγκαλύπτεσθαι, ὅταν ὁ σισυροφόρος ἄνθρωπος ἐξηγῆται χλαμύδας ἐχόντων, καὶ ὅταν ἀποδύς τις ὅπερ ἐνῆπτο κώδιον, περιβάληται τήβεννον, καὶ τοῖς Ῥωμαίων τέλεσι συμφροντίζῃ περὶ τῶν καθεστώτων, προεδρίαν ἔχων παρ’ αὐτόν που τὸν ὕπατον, νομίμων ἀνδρῶν ὀπίσω θα-κούντων. ἀλλ’ οὗτοί γε μικρὸν τοῦ βουλευτερίου προκύψαν-τες, αὖθις ἐν τοῖς κωδίοις εἰσί, καί, ὅταν τοῖς ὀπαδοῖς συγγένωνται, τῆς τηβέννου καταγελῶσι, μεθ’ ἧς οὐκ εἶναί φασι ξιφουλκίας εὐμοιρίαν. θαυμάζω δ’ ἔγωγε πολλαχῇ τε ἄλλῃ καὶ οὐχ ἥκιστα ταύτῃ τὴν ἀτοπίαν ἡμῶν· ἅπας γὰρ οἶκος ὁ καὶ κατὰ μικρὸν εὖ πράττων Σκυθικὸν ἔχει τὸν δοῦλον, καὶ ὁ τραπεζοποιός, καὶ ὁ περὶ τὸν ἰπνόν, καὶ ὁ ἀμφορεαφόρος Σκύθης ἐστὶν ἑκάστῳ, τῶν τε ἀκολούθων οἱ τοὺς ὀκλαδίας ἐπὶ τῶν ὤμων ἀνατιθέμενοι, ἐφ’ ᾧ τοῖς ἐωνη-μένοις ἐν ταῖς ἀγυιαῖς εἶναι καθίζεσθαι, Σκῦθαι πάντες εἰσίν, ἄνωθεν ἀποδεδειγμένου τοῦ γένους ἐπιτηδείου τε καὶ ἀξιω-τάτου δουλεύειν Ῥωμαίοις. τὸ δὲ τοὺς ξανθοὺς τούτους καὶ κομῶντας Εὐβοϊκῶς, παρὰ τοῖς αὐτοῖς ἀνθρώποις ἰδίᾳ μὲν οἰκέτας εἶναι, δημοσίᾳ δὲ ἄρχοντας, ἄηθες ὄν, τῆς θέας γέ-νοιτο ἂν τὸ παραδοξότατον, καὶ εἰ μὴ τοῦτό ἐστιν, οὐκ ἂν εἰδείην ὁποῖον ἂν εἴη τὸ καλούμενον αἴνιγμα. ἐν Γαλλίᾳ μὲν οὖν Κρῖξος καὶ Σπάρτακος ὁπλοφοροῦντες ἀδόξως, ἵνα θεάτρῳ γένοιντο τοῦ δήμου Ῥωμαίων καθάρσια, ἐπειδὴ δραπετεύσαντες τοῖς νόμοις ἐμνησικάκησαν, τὸν οἰκετικὸν κληθέντα πόλεμον συνεστήσαντο, βαρυσυμφορώτατον ἐν τοῖς μάλιστα τῶν τότε Ῥωμαίοις γενόμενον· ἐφ’ οὓς ὑπά-των καὶ στρατηγῶν καὶ τῆς Πομπηίου τύχης ἐδέησεν αὐτοῖς, ἐγγὺς ἐλθούσης τῆς πόλεως ἀναρπασθῆναι τῆς γῆς. καίτοι γε οἱ Σπαρτάκῳ καὶ Κρίξῳ συναποστάντες οὔτε ἐκείνοις οὔτε ἀλλήλοις ἦσαν ὁμόφυλοι, ἀλλ’ ἡ κοινωνία τῆς τύχης, ἐπειλημμένη προφάσεως, ὁμογνώμονας ἐποίει. φύσει γὰρ ἅπαν, οἶμαι, πολέμιον, ὅταν ἐλπίσῃ κρατήσειν τοῦ κυρίου τὸ δοῦλον. ἆρ’ οὖν ὁμοίως ἔχει καὶ παρ’ ἡμῖν; ἢ τῷ παντὶ μεγαλειότερον τὰς ὑποθέσεις τῶν ἀτόπων ἐκτρέφομεν; οὔτε γὰρ δύο ἐστὸν οὔτε ἀτίμω παρ’ ἡμῖν οἱ στάσεως ἂν ἄρξαν-τες, ἀλλὰ στρατεύματα μεγάλα καὶ παλαμναῖα καὶ συγγενῆ τῶν παρ’ ἡμῖν δούλων εἰς τὴν Ῥωμαίων ἡγεμονίαν εἰσηρ-ρηκότα κακῇ μοίρᾳ, παρέχεται στρατηγοὺς μάλα ἐν ἀξιώματι παρὰ σφίσιν αὐτοῖς καὶ παρ’ ἡμῖν ἡμετέρῃ κακίῃ. τούτων, ὅταν ἐθέλωσι, πρὸς οἷς ἔχουσι, καὶ τοὺς οἰκέτας ἡγοῦ στρατιώτας εἶναι μάλα ἰταμοὺς καὶ θρασεῖς, ἔργοις ἀνοσιωτέροις τῆς αὐτονομίας ἐμφορησομένους. καθαιρετέον οὖν ἡμῖν τὸν ἐπιτειχισμὸν καὶ τὴν ἔξωθεν αἰτίαν ἐξαιρετέον τῆς νόσου, πρὶν ἀποσημῆναι καὶ τὸ ῥῆγμα τὸ ὕπουλον πρὶν ἐλεγχθῆναι τὴν τῶν ἐνοικούντων δυσμένειαν. ἀρχόμενά τοι κρατεῖται τὰ κακά, κρατύνεται δὲ προιόντα. καθαρτέον δὲ τῷ βασιλεῖ τὸ στρατόπεδον, ὥσπερ θημῶνα πυρῶν, οὗ ζειάν τε ἐκκρίνομεν καὶ ὅσα παραβλαστάνει, λύμη τῷ γεν-ναίῳ τε καὶ γνησίῳ σπέρματι. εἰ δέ σοι δοκῶ τὰ μηκέτι ῥᾴδια συμβουλεύειν, οὐκ ἐννενόηκας, ἀνδρῶν ὁποίων μὲν ὄντι σοι βασιλεῖ, περὶ δὲ ἔθνους ὁποίου τοὺς λόγους ποιοῦ-μαι; οὐ Ῥωμαῖοι μὲν περιεγένοντο, ἀφ’ οὗ καὶ τοὔνομα αὐ-τῶν εἰς ἀνθρώπους ἠκούσθη, καὶ κρατοῦσιν ἁπάντων, οἷς ξυμμίξειαν, καὶ χειρὶ καὶ γνώμῃ, καὶ τὴν γῆν ἐπῆλθον, ὥσπερ Ὅμηρός φησι τοὺς θεούς, ἀνθρώπων ὕβριν τε καὶ εὐνομίην ἐφέποντες;
PG 66:1098Σκύθας δὲ τούτους Ἡρόδοτός τέ φησι καὶ ἡμεῖς ὁρῶμεν κατεχομένους ἅπαντας ὑπὸ νόσου θηλείας. οὗτοι γάρ εἰσιν, ἀφ’ ὧν οἱ πανταχοῦ δοῦλοι, οἱ μηδέποτε γῆς ἐγκρατεῖς, δι’ οὓς ἡ Σκυθῶν ἐρημία πεπαροιμίασται, φεύ-γοντες ἀεὶ τὴν οἰκείαν· οὓς ἐξ ἠθέων τῶν σφετέρων, φασὶν οἱ τὰ παλαιὰ παραδόντες, Κιμμέριοί τε ἀνέστησαν πρότε-ρον, καὶ αὖθις ἕτεροι, καὶ αἱ γυναῖκές ποτε, καὶ οἱ πατέρες ὑμῶν, καὶ ὁ Μακεδών, ὑφ’ ὧν τῶν μὲν εἰς τοὺς εἴσω, τῶν δὲ εἰς τοὺς ἔξω προὐχώρησαν· καὶ οὐ παύονταί γε, ἕως ἂν ὦσι τοῖς καταντικρὺ παρὰ τῶν ἐλαυνόντων ἀντιδιδόμενοι, ἀλλ’ ὅταν ἐμπέσωσιν ἄφνω τοῖς οὐ προσδεχομένοις, ἐπὶ χρόνον ταράττουσιν, ὥσπερ Ἀσσυ-ρίους πάλαι καὶ Μήδους καὶ Παλαιστίνους. καὶ τὸ νῦν δὴ τοῦτο, παρ’ ἡμᾶς οὐ πολεμησείοντες ἦλθον, ἀλλ’ ἱκετεύ-σοντες, ἐπειδὴ πάλιν ἀνίσταντο· μαλακωτέροις δὲ ἐντυ-χόντες, οὐ τοῖς ὅπλοις Ῥωμαίων, ἀλλὰ τοῖς ἤθεσιν, ὥσπερ ἴσως ἔδει πρὸς ἱκέτας, γένος ἀμαθὲς τὸ εἰκὸς ἀπεδίδου, καὶ ἐθρασύνετο, καὶ ἠγνωμόνει τὴν εὐεργεσίαν, ὑπὲρ οὗ πατρὶ τῷ σῷ δίκας ἐπ’ αὐτοὺς ὡπλισμένῳ διδόντες, αὖθις ἦσαν οἰκτροὶ καὶ ἱκέται σὺν γυναιξὶν ἐκάθιζον· ὁ δὲ τῷ πολέμῳ νικῶν ἐλέῳ παρὰ πλεῖστον ἡττᾶτο, καὶ ἀνίστη τῆς ἱκετείας, καὶ συμμάχους ἐποίει, καὶ πολιτείας ἠξίου, καὶ μετεδίδου γερῶν, καὶ γῆς τι ἐδάσατο τοῖς παλαμναίοις Ῥωμαϊκῆς, ἀνὴρ τῷ μεγαλόφρονι καὶ γενναίῳ τῆς φύσεως ἐπὶ τὸ πρᾶον χρησάμενος. ἀλλ’ ἀρετῆς γε τὸ βάρβαρον οὐ ξυνίησιν. ἀρξάμενοι γὰρ ἐκεῖθεν τὸ μέχρι τοῦδε καταγελῶσιν ἡμῶν, εἰδότες ὧν τε ἦσαν ἄξιοι παρ’ ἡμῶν καὶ ὧν ἠξιώθησαν· τό τε κλέος τοῦτο γείτοσιν αὐτῶν ἤδη τὴν ἐφ’ ἡμᾶς ὡδοποίησεν. καί τινες ἐκφοιτῶσιν ἱπποτοξόται ξένοι παρὰ τοὺς ῥᾳδίους ἀνθρώπους φιλοφροσύνην αἰτοῦντες παρά-δειγμα ἐκείνους τοὺς χείρους ποιούμενοι· καὶ προβαίνειν ἔοικε τὸ κακὸν εἰς τὴν καλουμένην ὑπὸ τῶν πολλῶν πειθανάγκην. φιλοσοφίᾳ γὰρ οὐ διενεκτέον ὑπὲρ τῶν ὀνο-μάτων, ὑπηρεσίαν τῇ διανοίᾳ ζητούσῃ, κἂν χαμόθεν αὐτὴν εἰς τὰ πράγματα συμπορίζηται τρανήν τε καὶ ἐφαρμόζουσαν. πῶς οὖν οὐ χαλεπὸν ἀναμαχεσαμένους τὸ κλέος, ἐξελάαν ἐνθένδε κύνας κηρεσσιφορήτους; ἢν ἀκούῃς ἐμοῦ, τὸ χαλεπὸν τοῦτο τὴν πᾶσαν εὐμάρειαν ἔχον φανεῖται, αὐξηθέντων ἡμῖν τῶν καταλόγων· τοῖς δὲ καταλόγοις τῶν φρονημάτων καὶ γενομένων οἰκείων τῶν συνταγμάτων, πρόσθες τῇ βασιλείᾳ τὸ γενόμενον ἀπ’ αὐτῆς ἐκλιπές· καὶ Ὅμηρος αὐτὸ καθιέρωσε τοῖς ἀρίστοις· θυμὸς δὲ μέγας ἐστὶ διοτρεφέων βασιλήων. θυμοῦ οὖν ἐπὶ τοὺς ἄνδρας, καὶ ἢ γεωργήσουσιν ἐξ ἐπιτάγ-ματος, ὥσπερ πάλαι Λακεδαιμονίοις Μεσσήνιοι τὰ ὅπλα καταβαλόντες εἰλώτευον, ἢ φεύξονται τὴν αὐτὴν ὁδὸν αὖθις, τοῖς πέραν τοῦ ποταμοῦ διαγγέλλοντες, ὡς οὐκ ἐκεῖνα ἔτι παρὰ Ῥωμαίοις τὰ μείλιχα· ἀλλ’ ἐξηγεῖταί τις αὐτῶν νέος τε καὶ γενναῖος, δεινὸς ἀνήρ, τάχα κεν καὶ ἀναίτιον αἰτιόῳτο. Εἶεν· αὕτη μέντοι τροφὴ καὶ παιδεία βασιλέως πο-λεμικοῦ. τὸν δὲ εἰρηνικὸν ἑξῆς πολυπραγμονῶμεν.
Εἴη μὲν ὁ πολεμικὸς παντὸς μᾶλλον εἰρηνικός· μόνῳ γὰρ ἔξεστιν εἰρήνην ἄγειν τῷ δυναμένῳ τὸν ἀδι-κοῦντα κακῶσαι, καὶ φαίην ἂν ἐγὼ βασιλέα τοῦτον πάντα ἐκ πάντων τὰ εἰς εἰρήνην συγκεκροτῆσθαι, ὅστις οὐκ ἐθέλων ἀδικεῖν τοῦ μὴ ἀδικεῖσθαι πεπόρισται δύναμιν· πολεμήσεται γὰρ εἰ μὴ πολεμήσει. ἔστι μὴν εἰρήνη πο-λέμου μακαριώτερον, ὅτι καὶ διὰ τὴν εἰρήνην τὰ τοῦ πολέμου παρασκευάζεται· τέλος οὖν ὄν, τῶν δι’ αὐτὸ δικαίως ἂν προτιμῷτο· καλῶς οὖν ἔχει τῷ σώματι τῆς ἡγεμονίας διχῇ διαιρεθέντι κατὰ τὸν ὄχλον τὸν ὡπλισμένον καὶ ἄοπλον, ἀνὰ μέρος ἑαυτὸν ἑκάστῳ διδόναι καὶ συνεῖναι μετὰ τοὺς μαχίμους ταῖς πόλεσι καὶ τοῖς δήμοις, οἷς διὰ τῶν μαχίμων ἄδειαν γεωργίας καὶ πολιτείας ἐπορισάμεθα. συνέσται δὲ τοῖς μὲν ἐπιφοιτῶν, ὅσοις οἷόν τε τῶν ἐθνῶν καὶ ὅσαις οἷόν τε τῶν πόλεων· εἰς ὃ δὲ μὴ ἀφικνεῖται τοῦ ἀρχομένου, καὶ τούτου δὴ ἐπιμελήσεται τῷ πεφηνότι δυνατῷ καὶ καλλίστῳ τῶν τρόπων.
Τὸ δὲ χρῆμα τῶν πρεσβειῶν, ἄλλως τε ἱερὸν καὶ δεῦρο τοῦ παντὸς ἄξιον, αἷς ὁμιλῶν βασιλεὺς οὐδέν τι μεῖον εἴσεται τῶν ἀγχοῦ τὰ πόρρω οὐδὲ ὄψεως αἰσθήσει τὴν ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς προμήθειαν ὁριεῖται, ἀλλὰ καὶ ἐγερεῖ τὸ πεπτωκὸς οὐκ ἰδὼν καὶ ἐπιδώσει τοῖς ἀπορουμένοις τῶν δήμων καὶ ἀνήσει λειτουργιῶν τοὺς πάλαι λειτουρ-γίαις πονοῦντας καὶ ὑπισχνούμενον ἐκρήξει, καὶ ὄντα ἀνελεῖ πόλεμον καί τι ἄλλο προδιοικήσεται. ταῦτα παρὰ τῶν πρεσβειῶν ἕξει δίκην θεοῦ πάντ’ ἐφορᾶν καὶ πάντ’ ἐπακούειν, αἷς εὐπρόσοδος ἔστω καὶ πατὴρ ὣς ἤπιος, τοῦτο μὲν ἤδη καὶ γείτοσι καὶ μὴ γείτοσιν. Ὁμήρου γὰρ αὐτὸ καθάπαξ περὶ τοῦ κατ’ αὐτὸν εἰρηνικοῦ βασιλέως λέγοντος ἤκουσα.
PG 66:1099Καὶ πρῶτόν γε ἐπιτετάχθων καὶ δεδιδάχθων οἱ στρατιῶται φείδεσθαί τε καὶ ἥκιστα λυπηροὶ γίνεσθαι τοῖς ἀστυπόλοις τε καὶ ἀγροδιαίτοις, μεμνημένοι πόνων, οὓς δι’ αὐτοὺς ἀνείλοντο. ἵνα γὰρ σώζηται τὰ πόλεών τε καὶ γῆς ἀγαθά, βασιλεύς τε προπολεμεῖ καὶ καταλέγει τοὺς πολεμήσοντας. ὅστις οὖν ἐμοῦ τὸν μὲν ἀλλόφυλον ἐχθρὸν ἀπερύκει, αὐτὸς δὲ οὐ τὰ μέτριά μοι χρῆται, οὗτος οὐδέν μοι δοκεῖ διαφέρειν κυνός, δι’ αὐτὸ τοῦτο τοὺς λύκους ὡς πορρωτάτω διώκοντος, ἵνα αὐτὸς ἐπὶ σχολῆς κεραί̈ζοι τὴν ποίμνην, δέον ἀπέχειν τῆς φυλακῆς τὸν μισθὸν τοῦ γάλακτος ἐμφορούμενον. ἀκριβὴς οὖν εἰρήνη, πεπαιδεῦ-σθαι τοὺς στρατιώτας τοῖς ἀόπλοις ὡς ἀδελφοῖς χρῆσθαι, μόνα φερομένους ὅσα ἐτάχθησαν.SYNESHI PTOLEMAIDIS EPISCOPI
Acrem hominem, immeritum vel qui culpaverit &
uliro.
Verum missa ista faciamus. Ejusmodi porro educatio institutioque bellicosi principis est. Deinceps vero de pacifico rege disseramus.
16. Ac bellicosus quidem omnium maxime pacificus fuerit. Soli enim illi pacem colere licet, qui
lacessentes ulcisci ac male afficere potest. Ac
regem illum dixerim omni ex parte rebus ad pacem
allinentibus instructum esse, qui cum injuriam
inferre nolit, propulsandæ injuriæ facultatem sibi
comparavit; bello quippe, nisi ipse gerere possit,
ab alio premetur. Sed cum bello pax felicior sit;
quoniam pacis causa bellum instituitur, finis autem
jis quæ sòi causa sunt, merito anteponendus est;
consulto sane fecerit, si se toti imperii corpori,
quod bifariam tribuitur, in armatum et inermem
populum, vicissim utrique parti dediderit; ac post
milites, civitatibus populisque sui copiam faciat,
quibus militum opera agriculturæ et reipublic
securitatem dedimus. Sed ita sui copiam faciet,
`uit quascunque potest non modo nationes, sed et
27 civitates perlustret; quas autem adire non
potest, quoad poterit, iis quam optima ratione
prospiciat.
Δεινὸς ἀνὴρ, τάχα κεν καὶ ἀναίτιον αντιόωτο.
Εἶεν· αὕτη μέν του τροφή, καὶ παιδεία βασιλέως
πολεμικοῦ. Τὸν δὲ εἰρηνικὸν ἑξῆς πολυπραγμονώ
μεν.
ις'. Εἴη μὲν ὁ πολεμικός παντὸς μᾶλλον εἰρηνικός.
Μόνῳ γὰρ ἔξεστιν εἰρήνην ἄγειν τῷ δυναμένῳ τὸν
ἀδικοῦντα κακῶσαι. Καὶ φαίην ἂν ἐγὼ βασιλέα του
τον πάντα ἐκ πάντων τὰ εἰς εἰρήνην συγκεκροτή
σθαι, ὅστις οὐκ ἐθέλων ἀδικεῖν, τοῦ μὴ ἀδικεῖσθαι
πεπόρισται δύναμιν. Πολεμήσεται γάρ, εἰ μὴ πολε
μήσει. Ἔστι μὲν εἰρήνη πολέμου μακαριώτερον, ὅτι
καὶ διὰ τὴν εἰρήνην τὰ τοῦ πολέμου παρασκευάζε
ται. Τέλος οὖν δν, τῶν δι' αὐτὸ δικαίως ἂν προτιμάτα
Καλῶς οὖν ἔχει τῷ σώματι τῆς ἡγεμονίας διχη δια
ρεθέντι, κατὰ τὸν ὄχλον τὸν ὡπλισμένον, καὶ ἄοπλον,
ἀνὰ μέρος ἑαυτὸν ἑκάστῳ διδόναι, καὶ συνεἶναι μετά
τοὺς μαχίμους ταῖς πόλεσι, καὶ τοῖς δήμοις, οἷς διὰ
τῶν μαχίμων ἄδειαν γεωργίας καὶ πολιτείας ἐπι
ρισάμεθα. Συνέσται δὲ, τοῖς μὲν ἐπιφοιτῶν, ὅσοις οἷόν
τε τῶν ἐθνῶν, καὶ ὅσαις οἷόν τε τῶν πόλεων· εἰς δ δ
μὴ ἀφικνεῖται τοῦ ἀρχομένου, καὶ τούτου δὴ ἐπιμεί
σεται τῷ πεφηνότι δυνατῷ καὶ καλλίστῳ τῶν τρόπων.
ιζ'. Τὸ δὲ χρῆμα τῶν πρεσβειῶν, ἄλλως τε ἱερόν.
καὶ δεῦρο τοῦ παντὸς ἄξιον, αἷς ὁμιλῶν βασιλεύς,
οὐδέν τι μεῖον εἴσεται τῶν ἀγχοῦ τὰ πόρρω, οὐδὲ
ὄψεως αἰσθήσει τὴν ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς προμήθειαν
ὁριεῖται. Ἀλλὰ καὶ ἐγερεῖ τὸ πεπτωκὸς οὐκ ἰδὼν, καὶ
ἐπιδώσει τοῖς ἀπορουμένοις τῶν δήμων, καὶ ἀνήσει
λειτουργιῶν τοὺς πάλαι λειτουργίαις πονούντας, καὶ
ὑπισχνούμενον ἐκρήξει, καὶ ὄντα ἀνελεῖ πόλεμον,
και τι ἄλλο προδιοικήσεται. Ταῦτα παρὰ τῶν πρε
στειῶν ἕξει δίκην Θεοῦ
17. Caeterum legationes, cum alioqui sacrum
quidpiam sint, tum hic præsertim maximi faciendæ
sunt. Quarum consuetudine rex non minus quæ
dissita, quam quæ proxima sunt, intelliget; neque
videndi sensu imperii solliciudinem circumscribe.
Verum et id quod collapsum est, etiamsi non
viderit, instaurabit, et in egestate laborantes
populos largitionem faciet, et publicis sumptibus
jamdudum vexatis publica munera remittet, bella
sive imminentia occupabit, sive indicta jam et
conflata rescindet, aliudve quidpiam ante prudenter
instar, poterit
Cuncta audire, et cernere cuncta.
Quibus accessu facilem se præbeat, sitque pater
ceu mitis, el talem se nullo discrimine tam erga
finitimos, quam longinquiores præbeat. Ab Homero
enim de eo, quem pacificum faciebat, rege semel
id dictum accepimus.
18. Primum ergo militibus imperandum, ut ciadministrabit. Hæc legatorum beneficio, Del
Πάντ' ἐφορᾷν καὶ πάντ' ἐπακούειν.
Αῖς εὐπρόσοδος ἔστω καὶ πατὴρ ὡς ἥπιος, τοῦτο μὲν
ἤδη καὶ γείτοσι καὶ μὴ γείτοσιν. Ὁμήρου γὰρ αὐτό
καθάπαξ περὶ τοῦ κατ' αὐτὸν εἰρηνικοῦ βασιλέως
ἤκουσα λέγοντος.
ιη. Καὶ πρῶτόν γε ἐπιτετάχθων οἱ στρατιώτει
vibus et rusticis parcant, minimeque molesti φείδεσθαί τε καὶ ἥκιστα λυπηροι γίνεσθαι ταῖς
sint, eorum laborum memores, quos ipsorum gratia susceperunt. Nam ut civitatis terræque commoula tueatur, rex et propugnat, et milites conscribit. Quare qui peregrinum quidem a me
hostem propulsat, ipse autem moderate mecum
non agit, is a cane mihi non differre videtur, qui
lupos propterea longissime abigit, ut per otium
gregem commode dilaniare possit, cum potius in
custodiæ mercedem eum lacte satiari oporteat.
Quapropter accurata pax est, milites ita comparatos esse, ut inermi plebe, tanquam fratribus,
uti velint, et iis solis quæ taxatæ sunt annonis
contenti esse malint.
49. Neque vero tributis civitates exhaurire reἀστυπόλοις τε καὶ ἀγροδιαίτοις, μεμνημένοι τίνων,
οὓς δι' αὐτοὺς ἀνείλοντο. Ινα γὰρ σώζηται τὰ τό
λεών τε καὶ γῆς ἀγαθὰ, βασιλεύς τε προπολεμεῖ, καὶ
καταλέγει τοὺς πολεμήσοντας. Ὅστις οὖν ἐμοῦ τὸν
μὲν ἀλλόφυλον ἐχθρὸν ἀπερύκει, αὐτὸς δὲ οὐ τὰ μέσ
τριά μοι χρῆται, οὗτος οὐδέν μοι δοκεῖ διαφέρειν
κυνός, δι' αὐτὸ τοῦτο τοὺς λύκους ὡς πορρωτάτω
διώκοντος, ἵνα αὐτὸς ἐπὶ σχολῆς κεραΐζῃ τὴν ποίμνην,
δέον ἀπέχειν τῆς φυλακῆς τὸν μισθὸν τοῦ γάλακτος
εμφορούμενον. Ακριβής οὖν εἰρήνη, πεπαιδεύσθαι
τοὺς στρατιώτας τοῖς ἀόπλοις ὡς ἀδελφοῖς χρῆσθαι,
μένα φερομένους ὅσα ἐτάχθησαν.
ιθ'. Οὐδὲ τὸ τρύχειν εἰσφοραῖς τὰς πόλεις βασιλε
PG 66:1101Οὐδὲ τὸ τρύχειν εἰσφοραῖς τὰς πόλεις βασιλι-κόν. ἀγαθῷ γὰρ ὄντι ποῦ καὶ δεῖ χρημάτων πολλῶν, οὔτε χαυνότητι γνώμης εἰς ἔργα δαπανηρὰ καθιέντι, [καὶ] ἀντὶ σώφρονος χρείας ἀλαζόνα φιλοτιμίαν πρεσβεύοντι, οὔτε μειρακιώδει γνώμῃ καταχαριζομένῳ ταῖς ἐπὶ σκηνῆς παιδιαῖς τοὺς τῶν σπουδαίων ἱδρῶτας, ἀλλ’ οὐδὲ εἰς ἀνάγκην ἀφικνουμένῳ συχνῶν πολέμων, οὓς ὁ Λάκων φησὶν οὐ τεταγμένα σιτεῖσθαι; ἀνεπιβούλευτον γὰρ καὶ ἀνεπιχείρητον ὁ λόγος ἐποίει τὸν ἀγαθόν. συνεσταλμένων οὖν αὐτῷ τῶν ἐφ’ ἃ δεῖ, περιττῶν οὐδὲν δεῖ. τούτων ἔξεστι γίνεσθαι ποριστὴν ἀλυπότατον, τὰ μὲν ἀναγκαῖα τῶν ἐλλειμμάτων ἀνιέντα, τὰ δὲ σύμμετρα ταῖς τῶν εἰς-φερόντων δυνάμεσιν ἀγαπῶντα. βασιλεὺς δ’ ἐρασιχρήματος αἰσχίων καπήλου· ὁ μὲν γὰρ ἔνδειαν οἴκου παραμυθεῖ-ται, τῷ δὲ ἀπροφάσιστος ἡ κακία τῆς γνώμης. ἔγωγέ τοι θαμὰ ἐπισκοπούμενος ἕκαστα τῶν παθῶν, ὁποίους ἡμῖν τοὺς προστετηκότας ἄνδρας παρέχεται, κατιδεῖν ἐμοὶ δοκῶ καὶ τοῖς ἰδιώταις τὸ χρηματιστικὸν τοῦτο φῦλον ὡς ἅπαντος μᾶλλον ἀγεννές τέ ἐστι καὶ κακόηθες καὶ ἀκριβῶς ἀνελεύθερον, ἐν μόνῃ τε ἂν τῇ νοσούσῃ πολιτείᾳ χώραν εὑρίσκοι τὴν οὐ παντάπασιν ἄτιμον. οἵ γε καὶ φθάσαντες ὑφ’ αὑτῶν αὐτοὶ κατεφρονήθησαν, ὅτι τῷ βουλήματι τῆς φύσεως ἀντικειμένως διενοήθησαν περὶ τὸ πρῶτον καὶ πολλοστόν· ἐπεὶ τὸ μὲν σῶμα συνέταξεν εἰς ὑπηρεσίαν ψυχῆς, τὰ δὲ ἐκτὸς εἰς χρείαν σώματος, τῷ δὲ ὑστέρῳ δέδωκε δεύτερα· οἱ δὲ καὶ σῶμα καὶ ψυχὴν τῷ τρίτῳ συνάπτουσι. σφᾶς οὖν αὐτοὺς ἀτιμάσαντες καὶ τὸ ἐν αὐτοῖς ἡγούμενον δοῦλον ποιήσαντες, τί ἂν ἔθ’ οὗτοι μέγα καὶ σεμνὸν ἢ πράξειαν ἢ βουλεύσειαν; οὓς ἐγὼ καὶ μυρμήκων ἀγεννεστέρους ἀποφηνάμενος καὶ μᾶλλον ὀλιγογνώμονας, οὐκ αἰσχύνομαι τὴν ἀλήθειαν· οἱ μὲν γὰρ χρείᾳ ζωῆς με-τροῦσι τὸν πόρον, οἱ δὲ τὴν ζωὴν μετρεῖν ἀξιοῦσι τῇ χρείᾳ τοῦ πόρου· ἐλατέον οὖν αὐτοῦ τε καὶ τῶν ἀρχομένων τὴν χαλεπὴν ταύτην κῆρα, ἵν’ ἀγαθὸς ἀγαθῶν ἄρχῃ, καὶ ζῆλον ἀρετῆς ἀντεισενεκτέον, ἧς αὐτὸς βασιλεὺς καὶ ἀγωνιστὴς καὶ ἀγωνοθέτης γινέσθω. καὶ γὰρ αἰσχρόν, ἔφη τις, δια-κοντίζεσθαι μὲν δημοσίᾳ καὶ διαπληκτίζεσθαι καὶ στεφάνους εἶναι τοῖς ταῦτα νικῶσι, μὴ διασωφρονίζεσθαι δὲ μηδένα μηδὲ διαρετίζεσθαι. εἰκὸς δήπου, μᾶλλον δὲ πλέον εἰκότος, καὶ ἀνάγκη γε πᾶσα τοιαύτῃ διαθέσει βασιλέως ἑπομένας τὰς πόλεις βίον βιοτεῦσαι τὸν πάλαι, τὸν χρυσοῦν, τὸν ὑμνούμενον, ἀσχολίαν ἐχούσας κακῶν, σχολὴν δὲ ἀγαθῶν καὶ πρώτης τῆς εὐσεβείας, εἰς ἣν ἡγεμὼν αὐτὸς ἔσται βασιλεύς, ἅπαντος ἀρχὴν καὶ μείονος ἔργου καὶ μείζονος θεόθεν αἰτῶν. ὡς ἔστι παντὸς δήπου σεμνότερον θέαμά τε καὶ ἄκουσμα βασιλεὺς ἐν τῷ δήμῳ τὼ χεῖρε αἴρων, καὶ προς-κυνῶν τὸν κοινὸν ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ δήμου βασιλέα· λόγον τε ἔχει καὶ τὸ θεῖον γανύσκεσθαι κυδαινόμενον βασι-λέως εὐσεβοῦς θεραπείᾳ καὶ ἀρρήτοις συναφαῖς τὸν τοιοῦ-τον οἰκειοῦσθαι. κἀντεῦθεν οὖν παρὰ τὸ θεοφιλὴς εἶναι φιλάνθρωπός ἐστι παντὸς μᾶλλον, οἵου τυγχάνει τοῦ βασι-λέως, τοιοῦτος τοῖς βασιλευομένοις φαινόμενος. ἀλλ’ ἐν τούτῳ τί οὐκ ἂν εἰκὸς τῶν δεόντων παρεῖναι; καί μοι πάλιν ὁ λόγος ἐπὶ τὰ μικρῷ πρόσθεν ἀνακάμπτει.ORATIO DE REGNO.
κόν. Αγαθῷ γὰρ ὄντι ποῦ καὶ δεῖ χρημάτων πολλῶν, gium est. Nam bono principi ubinam tantis pecuούτε χαυνότητι γνώμης εἰς ἔργα δαπανηρὰ καθιέντι,
καὶ ἀντὶ σώφρονος χρείας αλαζόνα φιλοτιμίαν πρε
εδεύοντι, ούτε μειρακιώδει γνώμη καταχαριζομένῳ
ταῖς ἐπὶ σκηνῆς παιδιαῖς τοὺς τῶν σπουδαίων ἱδρῶ.
τῆς, ἀλλ' οὐδὲ εἰς ἀνάγκην ἀφικνουμένῳ συχνών που
λέμων, οὓς ὁ Λάκων φησὶν οὐ τεταγμένα σιτείσθαι;
Ανεπιβούλευτον γὰρ καὶ ἀνεπιχείρητον ὁ λόγος εποίει
τὸν ἀγαθόν. Συνεσταλμένων οὖν αὐτῷ τῶν ἐφ' ἃ δεῖ,
περιττῶν οὐδὲν δεῖ. Τούτων ἔξεστι γίνεσθαι ποριστὴν
ἀλυπότατον, τὰ μὲν ἀναγκαῖα τῶν ἐλλειμμάτων
ἀνιέντα, τὰ δὲ σύμμετρα ταῖς τῶν εἰσφερόντων δυνά
μεσιν ἀγαπῶντα. Βασιλεὺς δὲ ἐρασιχρήματος, αἰσχίων
καπήλου. Ὁ μὲν γὰρ ἔνδειαν οίκου παραμυθεῖκαι, τῷ δὲ ἀπροφάσιστος ή κακία τῆς γνώμης.
Εξωγέ τοι θαμὰ ἐπισκοπούμενος ἕκαστα τῶν πα
Δῶν, ὁποίους ἡμῖν τοὺς προστετηκότας άνδρας παρέχεται, κατιδεῖν ἐμοὶ δοκῶ καὶ τοῖς ἰδιώταις, τὸ χρησ
ματιστικὸν τοῦτο φύλον ὡς ἅπαντος μᾶλλον
ἀγεννές τέ ἐστι, καὶ κακόηθες, καὶ ἀκριβῶς ἀνελεύ
θερον, ἐν μόνῃ τε ἂν τῇ νοσούσῃ πολιτεία χώραν
εὑρίσκοι τὴν οὐ παντάπασιν ἄτιμον. Οἴ γε καὶ φθάσαντες ὑφ᾽ αὐτῶν αὐτοὶ καταφρονήθησαν, ὅτι τῷ
βουλήματι τῆς φύσεως ἀντικειμένως διενοήθησαν
περὶ τὸ πρῶτον καὶ πολλοστόν· ἐπεὶ τὸ μὲν σῶμα
συνέταξεν εἰς ὑπηρεσίαν ψυχῆς, τὰ δὲ ἐκτὸς εἰς
χρείαν σώματος· τῷ δὲ ὑστέρῳ δέδωκε δεύτερα· οἱ
καὶ σῶμα καὶ ψυχὴν τῷ τρίτῳ συνάπτουσι. Σφᾶς
οὖν αὐτοὺς ἀτιμάσαντες, καὶ τὸ ἐν αὐτοῖς ἡγούμενον
niis opus est, cum neque insolenti animi fastu
sumptuosa opera moliatur, nec pro temperato uɛŋ
inanem atque ambitiosam magnificentiam affected,
neque juvenili consilio in scenicos ludos gnavorum hominum labores perperam consumat, sed
nec plurimorum bellorum necessitate cogatur, quæ
demensis minime vesci Laco quidam dicebat? Ab
insidiis enim et invasione securum eum, qui
bonus sit, nostra faciebat oratio. 28 Quamobrem si
ad ea contrahatur, quæ necessaria sunt, supervaeuis nihil opus erit. Et eorum haud molestus
exactor esse potest, cum de residuis quidem, quæ
necessaria sunt, moderabitur; quæ vero pro
cujusque facultatibus conferuntur, qui bonique
consulet. Rex autem pecuniæ appetens multo est
institore turpior: hic enim familiæ egestati subvenit; in illo vero improbitas animi omni prorsus
excusatione caret. Equidem sapius unamquanque
animi perturbationem mecum ipse reputans, qualesnam sibi dedites homines efficiat, privatos
adeo ipsos, quæstuariam illam nationem dico,
mihi videor animadvertere præ cæteris ignobiles,
et improbos, planeque illiberales esse; in eaque
sola republica quæ intestinis dissidiis laborat,
non penitus infamem locum obtinere. Qui quidem
primi sui contemnendi auctores fuerunt, quoniam
circa id quod præcipuum et infimum est, contraria
naturæ consilia susceperunt. Hæc enim corpus
όσον ποιήσαντες, τι ἂν ἔτι οὗτοι μέγα καὶ σεμνὸν anima obsequio subjecit; externa ad corporis
usum contulit; posteriori vero secundas partes
dedit; at illi animam et corpus ei quod tertium
est subjungunt. Sese igitur ipsos aspernantes,
principemque anima partem in servitutem redi.
gentes, quid est quod illi magnum honestumve
moliri aut deliberare possint? Quos ego formicis
ignobiliores atque insipientiores pronuntians, veritatis causa non erubescam. Ille enim vitæ necessitate quæstum metiuntur, hi vitam quæâțu lucrique necessitate censent esse metiendam. Procul igitur a se et a subjectis sibi perniciosam hanc
pestem amoliatur, ut princeps bonis bonus imperet, virtutisque contra æmulationem inducat, in
qua ipse rex et certator, et certaminis arbiter
ή πράξειαν, ἢ βουλεύσειαν; Οὓς ἐγὼ καὶ μυρμήκων
ἐγεννεστέρους ἀποφηνάμενος, καὶ μᾶλλον ὀλιγογνώμονας, οὐκ αἰσχύνομαι τὴν ἀλήθειαν. Οἱ μὲν γὰρ
χρείς ζωῆς μετροῦσι τὸν πόρον· οἱ δὲ τὴν ζωὴν
μετρεῖν ἀξιοῦσι τῇ χρείᾳ τοῦ πόρου. Ἐλατέον οὖν
αὐτοῦ τε καὶ τῶν ἀρχομένων τὴν χαλεπήν ταύ
την χήρα, ἵν᾿ ἀγαθὸς ἀγαθῶν ἄρχῃ· καὶ ζῆλον
ἀρετῆς ἀντεισενεκτέον, ἧς αὐτὸς βασιλεὺς καὶ
ἀγωνιστῆς, καὶ ἀγωνοθέτης γενέσθω. Καὶ γὰρ αιτ
χρόν ἔφη τις, διακοντίζεσθαι μὲν δημοσίᾳ, καὶ
διαπληκτίζεσθαι, καὶ στεφάνους εἶναι τοῖς ταῦτα
ναῶσι, μὴ διασωφρονίζεσθαι δὲ μηδένα, μηδὲ δι
αρετίζεσθαι. Εἰκὸς δή που, μᾶλλον δὲ πλέον εἰκότος,
καὶ ἀνάγκη γε πᾶσα, τοιαύτῃ διαθέσει βασιλέως
Επιμένας τάς πόλεις βίον βιοτεῦσαι τὸν πάλαι, τὸν esse debet. Etenim turpe est, inquit aliquis, jaχρυσοῦν, τὸν ὑμνούμενον, ἀσχολίαν ἐχούσας κακῶν,
σχολὴν δὲ ἀγαθῶν, καὶ πρώτης τῆς εὐσεβείας· εἰς
ἦν ἡγεμὼν αὐτὸς ἔσται βασιλεὺς, ἅπαντος ἀρχὴν καὶ
μείονος έργου καὶ μείζονος θεόθεν αἰτῶν. Ὡς ἔστι
δή που παντὸς σεμνότερον θέαμά τε καὶ ἄκουσμα,
βαπλεὺς ἐν τῷ δήμῳ τω χείρε αίρων, καὶ προσκυ
τῶν τὸν κοινὸν ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ δήμου βασιλέα·
culandi pugnandique solum certamina esse pnblica; imo etiam coronam ab iis, qui ita vicerint,
reportari; temperantia autem et virtutis esse
nulla. Quocirca verisimile, vel potius verisimili
certius, omninoque necessarium est, si eo modo
affectum regem civitates sequantur, vetustissimam
illam, auream inquam, ac celeberrimam vitam
῾Ο μὲν γὰρ ἔνδειαν. Latinus Pac. Paneg.
ad Theod. Et privatorum quidem avaritiæ licet
mala, lainen aliqua defensio est; timetur inopia, et
reponitur senectuti, et prospicitur hæredi.
Το χρηματιστικὸν τοῦτο φύλο. Plautus
Nostell..
Nullum ædepol hodie genus est hominum tetrius,
Nec minus bono cum jure, quam danisticum.
Καὶ γὰρ αἰσχρόν. Vetus hæc Diogenis Cynici querela apud Laert.: Ελεγέ τε περὶ μὲν τοῦ
παρορύττειν, καὶ λακτίζειν, ἀγωνίζεσθαι τοὺς ἀν
θρώπους· περὶ δὲ καλοκαγαθίας, οὐδένα.
Χαρακτῆρα βασιλείας εὐεργεσίαν ἐτίθεμεν· τὸν δωρητικὸν πάλιν, τὸν ἀγαθόν, τὸν ἵλεων, τὰς ὁμωνυμίας ἀναπεμπάζομεν τοῦ θεοῦ. αὐτά τε οὖν ταῦτα καὶ ὅσα μετὰ τούτων ἐλέγετο, πρὶν ἐπαγγείλασθαι πλάττειν τὸν ἐν τῷ λόγῳ βασιλέα, συντετάχθω νῦν εἰς μέρη καὶ πληρούτω τὸ ἄγαλμα. ὧν δή που κεφάλαιον ἦν, ὅτι παρεκτικὸς ὢν ἀγαθῶν οὐ καμεῖται τοῦτο ποιῶν, οὐ μᾶλλον ἢ τὰς ἀκτῖνας ὁ ἥλιος φυτοῖς καὶ ζῴοις δωρούμενος. οὐ γὰρ πόνος αὐτῷ καταλάμπειν, ἐν οὐσίᾳ τὸ λαμπρὸν ἔχοντι καὶ πηγῇ φωτὸς ὄντι. αὐτός τε οὖν ἑαυτὸν ἐμβιβάσας τῷ τοιῷδε τῆς ζωῆς εἴδει δι’ ἑαυτοῦ κοσμήσει πᾶν, εἰς ὅσον ἐφικνεῖται τοῦ ἀρχομένου. καὶ τοὺς ἀγχοῦ τῆς καθέδρας, οἳ μόνου μὲν αὐτοῦ δευτερεύουσι τῶν δὲ ἄλλων πρωτεύουσι, τῷ βασιλικῷ τῆς ψυχῆς κόσμῳ συντάξει, ὠφελητικοὺς ἀνθρώ-πων ὄντας πρὸς μέτρον ἕκαστον τῆς νεμηθείσης δυνάμεως. καὶ πρόεισι μὲν ἐπὶ πλεῖον οὕτω τὴν πρώτην ἡ ἐπιμέλεια τῶν ἀνθρώπων, πλεόνων αὐτὴν διὰ χειρὸς ἐχόντων.ORATIO DE REGNO.
κόν. Αγαθῷ γὰρ ὄντι ποῦ καὶ δεῖ χρημάτων πολλῶν, gium est. Nam bono principi ubinam tantis pecuούτε χαυνότητι γνώμης εἰς ἔργα δαπανηρὰ καθιέντι,
καὶ ἀντὶ σώφρονος χρείας αλαζόνα φιλοτιμίαν πρε
εδεύοντι, ούτε μειρακιώδει γνώμη καταχαριζομένῳ
ταῖς ἐπὶ σκηνῆς παιδιαῖς τοὺς τῶν σπουδαίων ἱδρῶ.
τῆς, ἀλλ' οὐδὲ εἰς ἀνάγκην ἀφικνουμένῳ συχνών που
λέμων, οὓς ὁ Λάκων φησὶν οὐ τεταγμένα σιτείσθαι;
Ανεπιβούλευτον γὰρ καὶ ἀνεπιχείρητον ὁ λόγος εποίει
τὸν ἀγαθόν. Συνεσταλμένων οὖν αὐτῷ τῶν ἐφ' ἃ δεῖ,
περιττῶν οὐδὲν δεῖ. Τούτων ἔξεστι γίνεσθαι ποριστὴν
ἀλυπότατον, τὰ μὲν ἀναγκαῖα τῶν ἐλλειμμάτων
ἀνιέντα, τὰ δὲ σύμμετρα ταῖς τῶν εἰσφερόντων δυνά
μεσιν ἀγαπῶντα. Βασιλεὺς δὲ ἐρασιχρήματος, αἰσχίων
καπήλου. Ὁ μὲν γὰρ ἔνδειαν οίκου παραμυθεῖκαι, τῷ δὲ ἀπροφάσιστος ή κακία τῆς γνώμης.
Εξωγέ τοι θαμὰ ἐπισκοπούμενος ἕκαστα τῶν πα
Δῶν, ὁποίους ἡμῖν τοὺς προστετηκότας άνδρας παρέχεται, κατιδεῖν ἐμοὶ δοκῶ καὶ τοῖς ἰδιώταις, τὸ χρησ
ματιστικὸν τοῦτο φύλον ὡς ἅπαντος μᾶλλον
ἀγεννές τέ ἐστι, καὶ κακόηθες, καὶ ἀκριβῶς ἀνελεύ
θερον, ἐν μόνῃ τε ἂν τῇ νοσούσῃ πολιτεία χώραν
εὑρίσκοι τὴν οὐ παντάπασιν ἄτιμον. Οἴ γε καὶ φθάσαντες ὑφ᾽ αὐτῶν αὐτοὶ καταφρονήθησαν, ὅτι τῷ
βουλήματι τῆς φύσεως ἀντικειμένως διενοήθησαν
περὶ τὸ πρῶτον καὶ πολλοστόν· ἐπεὶ τὸ μὲν σῶμα
συνέταξεν εἰς ὑπηρεσίαν ψυχῆς, τὰ δὲ ἐκτὸς εἰς
χρείαν σώματος· τῷ δὲ ὑστέρῳ δέδωκε δεύτερα· οἱ
καὶ σῶμα καὶ ψυχὴν τῷ τρίτῳ συνάπτουσι. Σφᾶς
οὖν αὐτοὺς ἀτιμάσαντες, καὶ τὸ ἐν αὐτοῖς ἡγούμενον
niis opus est, cum neque insolenti animi fastu
sumptuosa opera moliatur, nec pro temperato uɛŋ
inanem atque ambitiosam magnificentiam affected,
neque juvenili consilio in scenicos ludos gnavorum hominum labores perperam consumat, sed
nec plurimorum bellorum necessitate cogatur, quæ
demensis minime vesci Laco quidam dicebat? Ab
insidiis enim et invasione securum eum, qui
bonus sit, nostra faciebat oratio. 28 Quamobrem si
ad ea contrahatur, quæ necessaria sunt, supervaeuis nihil opus erit. Et eorum haud molestus
exactor esse potest, cum de residuis quidem, quæ
necessaria sunt, moderabitur; quæ vero pro
cujusque facultatibus conferuntur, qui bonique
consulet. Rex autem pecuniæ appetens multo est
institore turpior: hic enim familiæ egestati subvenit; in illo vero improbitas animi omni prorsus
excusatione caret. Equidem sapius unamquanque
animi perturbationem mecum ipse reputans, qualesnam sibi dedites homines efficiat, privatos
adeo ipsos, quæstuariam illam nationem dico,
mihi videor animadvertere præ cæteris ignobiles,
et improbos, planeque illiberales esse; in eaque
sola republica quæ intestinis dissidiis laborat,
non penitus infamem locum obtinere. Qui quidem
primi sui contemnendi auctores fuerunt, quoniam
circa id quod præcipuum et infimum est, contraria
naturæ consilia susceperunt. Hæc enim corpus
όσον ποιήσαντες, τι ἂν ἔτι οὗτοι μέγα καὶ σεμνὸν anima obsequio subjecit; externa ad corporis
usum contulit; posteriori vero secundas partes
dedit; at illi animam et corpus ei quod tertium
est subjungunt. Sese igitur ipsos aspernantes,
principemque anima partem in servitutem redi.
gentes, quid est quod illi magnum honestumve
moliri aut deliberare possint? Quos ego formicis
ignobiliores atque insipientiores pronuntians, veritatis causa non erubescam. Ille enim vitæ necessitate quæstum metiuntur, hi vitam quæâțu lucrique necessitate censent esse metiendam. Procul igitur a se et a subjectis sibi perniciosam hanc
pestem amoliatur, ut princeps bonis bonus imperet, virtutisque contra æmulationem inducat, in
qua ipse rex et certator, et certaminis arbiter
ή πράξειαν, ἢ βουλεύσειαν; Οὓς ἐγὼ καὶ μυρμήκων
ἐγεννεστέρους ἀποφηνάμενος, καὶ μᾶλλον ὀλιγογνώμονας, οὐκ αἰσχύνομαι τὴν ἀλήθειαν. Οἱ μὲν γὰρ
χρείς ζωῆς μετροῦσι τὸν πόρον· οἱ δὲ τὴν ζωὴν
μετρεῖν ἀξιοῦσι τῇ χρείᾳ τοῦ πόρου. Ἐλατέον οὖν
αὐτοῦ τε καὶ τῶν ἀρχομένων τὴν χαλεπήν ταύ
την χήρα, ἵν᾿ ἀγαθὸς ἀγαθῶν ἄρχῃ· καὶ ζῆλον
ἀρετῆς ἀντεισενεκτέον, ἧς αὐτὸς βασιλεὺς καὶ
ἀγωνιστῆς, καὶ ἀγωνοθέτης γενέσθω. Καὶ γὰρ αιτ
χρόν ἔφη τις, διακοντίζεσθαι μὲν δημοσίᾳ, καὶ
διαπληκτίζεσθαι, καὶ στεφάνους εἶναι τοῖς ταῦτα
ναῶσι, μὴ διασωφρονίζεσθαι δὲ μηδένα, μηδὲ δι
αρετίζεσθαι. Εἰκὸς δή που, μᾶλλον δὲ πλέον εἰκότος,
καὶ ἀνάγκη γε πᾶσα, τοιαύτῃ διαθέσει βασιλέως
Επιμένας τάς πόλεις βίον βιοτεῦσαι τὸν πάλαι, τὸν esse debet. Etenim turpe est, inquit aliquis, jaχρυσοῦν, τὸν ὑμνούμενον, ἀσχολίαν ἐχούσας κακῶν,
σχολὴν δὲ ἀγαθῶν, καὶ πρώτης τῆς εὐσεβείας· εἰς
ἦν ἡγεμὼν αὐτὸς ἔσται βασιλεὺς, ἅπαντος ἀρχὴν καὶ
μείονος έργου καὶ μείζονος θεόθεν αἰτῶν. Ὡς ἔστι
δή που παντὸς σεμνότερον θέαμά τε καὶ ἄκουσμα,
βαπλεὺς ἐν τῷ δήμῳ τω χείρε αίρων, καὶ προσκυ
τῶν τὸν κοινὸν ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ δήμου βασιλέα·
culandi pugnandique solum certamina esse pnblica; imo etiam coronam ab iis, qui ita vicerint,
reportari; temperantia autem et virtutis esse
nulla. Quocirca verisimile, vel potius verisimili
certius, omninoque necessarium est, si eo modo
affectum regem civitates sequantur, vetustissimam
illam, auream inquam, ac celeberrimam vitam
῾Ο μὲν γὰρ ἔνδειαν. Latinus Pac. Paneg.
ad Theod. Et privatorum quidem avaritiæ licet
mala, lainen aliqua defensio est; timetur inopia, et
reponitur senectuti, et prospicitur hæredi.
Το χρηματιστικὸν τοῦτο φύλο. Plautus
Nostell..
Nullum ædepol hodie genus est hominum tetrius,
Nec minus bono cum jure, quam danisticum.
Καὶ γὰρ αἰσχρόν. Vetus hæc Diogenis Cynici querela apud Laert.: Ελεγέ τε περὶ μὲν τοῦ
παρορύττειν, καὶ λακτίζειν, ἀγωνίζεσθαι τοὺς ἀν
θρώπους· περὶ δὲ καλοκαγαθίας, οὐδένα.
Ἀλλά τοι δεῖ καὶ ὑπερορίους ἁρμοστὰς ἐκ-πέμπειν ἐν ἀρχῆς μεγέθει τοσῷδε. τὸ δὴ μετὰ τοῦτο τοὺς ἐπὶ τῆς δίκης ἄρχοντας φυλοκρινητέον, ὡς ἔστιν αὕτη θεία καὶ μεγαλομερὴς ἡ πρόνοια. ἕκαστον μὲν γὰρ τόπον καὶ ἄνδρα καὶ ἀμφισβήτησιν ἐθέλειν εἰδέναι, πολλῆς γε τῆς ἐκπεριίξεως, καὶ οὐδ’ ἂν Διονύσιος ἤρκεσεν, ὁ νήσου μιᾶς καὶ οὐδὲ ὅλης ταύτης ἀρχὴν καταστησάμενος, ἐπιμελή-σασθαι. ἐπιμελητῶν δὲ δι’ ὀλίγων ἔστι τῶν πολλῶν φροντίσαι. ταύτην ἐκάλεσαν θεοπρεπῆ τε καὶ καθολικὴν κηδεμονίαν, ἣν ἐν ἁδρῷ μένουσαν ἤθει καὶ μὴ συγκύπτουσαν ἐπὶ τὰ τυχόντα τῶν μερῶν, οὐδὲ τὰ τυχόντα διαπέφευγε τῶν μερῶν. ταύτῃ χρώμενος ὁ θεὸς οὐκ αὐτὸς ἐκλεπτουργεῖ τῶν δεῦρο τὰ ἕκαστα, ἀλλὰ χρῆται χειρὶ τῇ φύσει, μένων ἐν ἤθει τῷ αὑτοῦ, καὶ ἔστιν αἴτιος μέχρις ἐσχάτου τῶν ἀγαθῶν, τῶν αἰτίων γινόμενος αἴτιος. καὶ βασιλεῖ ταύτῃ μετιτέον τῶν ὅλων τὴν ἐπιμέλειαν. διανεμέτω τὴν ἀρχὴν ὡς δυνατὸν ἐπιστάταις δικαιοτάτοις τε καὶ ἀρίστοις· καὶ γὰρ ῥᾷον ὀλίγους ἢ πολλοὺς γνώσεται, καὶ ῥᾷον ὀλίγων ἁμαρτανόντων ἢ κατορθούντων αἰσθήσεται. ἀριστίνδην οὖν, ἀλλὰ μὴ πλουτίνδην, ὥσπερ νῦν, ἡ τῶν ἀρξόντων αἵρεσις γινέσθω, ἐπεὶ καὶ ἰατροῖς τὸ σῶμα ἐπιτρέπομεν οὐ τοῖς πλουσιωτάτοις, ἀλλ’ οἵτινες ἂν ὦσι τῆς τέχνης ἐπη-βολώτατοι· ἄρχοντα δὲ δὴ καὶ μᾶλλον ἀνθαιρετέον τοῦ πλουσίου τὸν ἔχοντα τὴν ἀρχικὴν ἐπιστήμην, ὅτι πλείω παρ’ αὐτὸν κινδυνεύεται χεῖρον ἢ βέλτιον κεῖσθαι. τί γάρ, εἴ τις παρ’ αὐτοῦ τοῦ κακὸς εἶναι πλοῦτον συνείλοχεν, ἆρα ἄξιον ἄρχειν αὐτόν, ἀλλὰ μὴ τὸν πένητα μέν, νόμιμον δὲ ἄνδρα καὶ δίκαιον, ὃς δι’ αὐτὸ τὸ δίκαιος εἶναι πενίᾳ συνοι-κῶν οὐκ αἰσχύνεται; ἀλλ’ ἐκεῖνός τε ὁ πλουτῶν ὁπω-σοῦν, ἐωνημένος δὲ τὴν ἀρχήν, οὐκ ἂν εἰδείη ὁποῖος ἂν γένοιτο νεμητὴς τοῦ δικαίου. φαίνεται γάρ, ὡς οὕτως εἰπεῖν, οὐ ῥᾷστα ὁ τοιοῦτος ἀδικίαν μισῆσαι, σχολῇ δ’ ἂν ὑπερ-ιδεῖν χρημάτων, ἀλλ’ οὐκ ἀποδείξειν τὸ ἀρχεῖον δικῶν πωλητήριον· ὡς οὐκ εἰκός γε αὐτὸν διαράμενον βλοσυροῖς ὀφθαλμοῖς ἀντιβλέψαι χρυσίῳ· τοὐναντίον μὲν αἰδεσθῆναί τε καὶ ἐνδοῦναι καὶ τελευτῶντα περιπτύξασθαι, ᾧ καὶ κατ’ αὐτὸ τοῦτο χάριν οἶδεν, ὅτι ἄρα πλούτου μοίρας τὴν πολιτείαν ἠλλάξατο, καὶ ὥσπερ ἄλλο τι τὰς πόλεις μεμίσθωται. οἶδεν οὖν ὅτι διὰ τοῦτο σεμνός τέ ἐστι καὶ ὑψοῦ κάθηται, περιβλεπόμενος ὑπὸ πολλοῦ τε ἄλλου λεὼ καὶ τῶν εὖ ἡκόντων δικαίων τε καὶ πενήτων.ORATIO DE REGNO.
κόν. Αγαθῷ γὰρ ὄντι ποῦ καὶ δεῖ χρημάτων πολλῶν, gium est. Nam bono principi ubinam tantis pecuούτε χαυνότητι γνώμης εἰς ἔργα δαπανηρὰ καθιέντι,
καὶ ἀντὶ σώφρονος χρείας αλαζόνα φιλοτιμίαν πρε
εδεύοντι, ούτε μειρακιώδει γνώμη καταχαριζομένῳ
ταῖς ἐπὶ σκηνῆς παιδιαῖς τοὺς τῶν σπουδαίων ἱδρῶ.
τῆς, ἀλλ' οὐδὲ εἰς ἀνάγκην ἀφικνουμένῳ συχνών που
λέμων, οὓς ὁ Λάκων φησὶν οὐ τεταγμένα σιτείσθαι;
Ανεπιβούλευτον γὰρ καὶ ἀνεπιχείρητον ὁ λόγος εποίει
τὸν ἀγαθόν. Συνεσταλμένων οὖν αὐτῷ τῶν ἐφ' ἃ δεῖ,
περιττῶν οὐδὲν δεῖ. Τούτων ἔξεστι γίνεσθαι ποριστὴν
ἀλυπότατον, τὰ μὲν ἀναγκαῖα τῶν ἐλλειμμάτων
ἀνιέντα, τὰ δὲ σύμμετρα ταῖς τῶν εἰσφερόντων δυνά
μεσιν ἀγαπῶντα. Βασιλεὺς δὲ ἐρασιχρήματος, αἰσχίων
καπήλου. Ὁ μὲν γὰρ ἔνδειαν οίκου παραμυθεῖκαι, τῷ δὲ ἀπροφάσιστος ή κακία τῆς γνώμης.
Εξωγέ τοι θαμὰ ἐπισκοπούμενος ἕκαστα τῶν πα
Δῶν, ὁποίους ἡμῖν τοὺς προστετηκότας άνδρας παρέχεται, κατιδεῖν ἐμοὶ δοκῶ καὶ τοῖς ἰδιώταις, τὸ χρησ
ματιστικὸν τοῦτο φύλον ὡς ἅπαντος μᾶλλον
ἀγεννές τέ ἐστι, καὶ κακόηθες, καὶ ἀκριβῶς ἀνελεύ
θερον, ἐν μόνῃ τε ἂν τῇ νοσούσῃ πολιτεία χώραν
εὑρίσκοι τὴν οὐ παντάπασιν ἄτιμον. Οἴ γε καὶ φθάσαντες ὑφ᾽ αὐτῶν αὐτοὶ καταφρονήθησαν, ὅτι τῷ
βουλήματι τῆς φύσεως ἀντικειμένως διενοήθησαν
περὶ τὸ πρῶτον καὶ πολλοστόν· ἐπεὶ τὸ μὲν σῶμα
συνέταξεν εἰς ὑπηρεσίαν ψυχῆς, τὰ δὲ ἐκτὸς εἰς
χρείαν σώματος· τῷ δὲ ὑστέρῳ δέδωκε δεύτερα· οἱ
καὶ σῶμα καὶ ψυχὴν τῷ τρίτῳ συνάπτουσι. Σφᾶς
οὖν αὐτοὺς ἀτιμάσαντες, καὶ τὸ ἐν αὐτοῖς ἡγούμενον
niis opus est, cum neque insolenti animi fastu
sumptuosa opera moliatur, nec pro temperato uɛŋ
inanem atque ambitiosam magnificentiam affected,
neque juvenili consilio in scenicos ludos gnavorum hominum labores perperam consumat, sed
nec plurimorum bellorum necessitate cogatur, quæ
demensis minime vesci Laco quidam dicebat? Ab
insidiis enim et invasione securum eum, qui
bonus sit, nostra faciebat oratio. 28 Quamobrem si
ad ea contrahatur, quæ necessaria sunt, supervaeuis nihil opus erit. Et eorum haud molestus
exactor esse potest, cum de residuis quidem, quæ
necessaria sunt, moderabitur; quæ vero pro
cujusque facultatibus conferuntur, qui bonique
consulet. Rex autem pecuniæ appetens multo est
institore turpior: hic enim familiæ egestati subvenit; in illo vero improbitas animi omni prorsus
excusatione caret. Equidem sapius unamquanque
animi perturbationem mecum ipse reputans, qualesnam sibi dedites homines efficiat, privatos
adeo ipsos, quæstuariam illam nationem dico,
mihi videor animadvertere præ cæteris ignobiles,
et improbos, planeque illiberales esse; in eaque
sola republica quæ intestinis dissidiis laborat,
non penitus infamem locum obtinere. Qui quidem
primi sui contemnendi auctores fuerunt, quoniam
circa id quod præcipuum et infimum est, contraria
naturæ consilia susceperunt. Hæc enim corpus
όσον ποιήσαντες, τι ἂν ἔτι οὗτοι μέγα καὶ σεμνὸν anima obsequio subjecit; externa ad corporis
usum contulit; posteriori vero secundas partes
dedit; at illi animam et corpus ei quod tertium
est subjungunt. Sese igitur ipsos aspernantes,
principemque anima partem in servitutem redi.
gentes, quid est quod illi magnum honestumve
moliri aut deliberare possint? Quos ego formicis
ignobiliores atque insipientiores pronuntians, veritatis causa non erubescam. Ille enim vitæ necessitate quæstum metiuntur, hi vitam quæâțu lucrique necessitate censent esse metiendam. Procul igitur a se et a subjectis sibi perniciosam hanc
pestem amoliatur, ut princeps bonis bonus imperet, virtutisque contra æmulationem inducat, in
qua ipse rex et certator, et certaminis arbiter
ή πράξειαν, ἢ βουλεύσειαν; Οὓς ἐγὼ καὶ μυρμήκων
ἐγεννεστέρους ἀποφηνάμενος, καὶ μᾶλλον ὀλιγογνώμονας, οὐκ αἰσχύνομαι τὴν ἀλήθειαν. Οἱ μὲν γὰρ
χρείς ζωῆς μετροῦσι τὸν πόρον· οἱ δὲ τὴν ζωὴν
μετρεῖν ἀξιοῦσι τῇ χρείᾳ τοῦ πόρου. Ἐλατέον οὖν
αὐτοῦ τε καὶ τῶν ἀρχομένων τὴν χαλεπήν ταύ
την χήρα, ἵν᾿ ἀγαθὸς ἀγαθῶν ἄρχῃ· καὶ ζῆλον
ἀρετῆς ἀντεισενεκτέον, ἧς αὐτὸς βασιλεὺς καὶ
ἀγωνιστῆς, καὶ ἀγωνοθέτης γενέσθω. Καὶ γὰρ αιτ
χρόν ἔφη τις, διακοντίζεσθαι μὲν δημοσίᾳ, καὶ
διαπληκτίζεσθαι, καὶ στεφάνους εἶναι τοῖς ταῦτα
ναῶσι, μὴ διασωφρονίζεσθαι δὲ μηδένα, μηδὲ δι
αρετίζεσθαι. Εἰκὸς δή που, μᾶλλον δὲ πλέον εἰκότος,
καὶ ἀνάγκη γε πᾶσα, τοιαύτῃ διαθέσει βασιλέως
Επιμένας τάς πόλεις βίον βιοτεῦσαι τὸν πάλαι, τὸν esse debet. Etenim turpe est, inquit aliquis, jaχρυσοῦν, τὸν ὑμνούμενον, ἀσχολίαν ἐχούσας κακῶν,
σχολὴν δὲ ἀγαθῶν, καὶ πρώτης τῆς εὐσεβείας· εἰς
ἦν ἡγεμὼν αὐτὸς ἔσται βασιλεὺς, ἅπαντος ἀρχὴν καὶ
μείονος έργου καὶ μείζονος θεόθεν αἰτῶν. Ὡς ἔστι
δή που παντὸς σεμνότερον θέαμά τε καὶ ἄκουσμα,
βαπλεὺς ἐν τῷ δήμῳ τω χείρε αίρων, καὶ προσκυ
τῶν τὸν κοινὸν ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ δήμου βασιλέα·
culandi pugnandique solum certamina esse pnblica; imo etiam coronam ab iis, qui ita vicerint,
reportari; temperantia autem et virtutis esse
nulla. Quocirca verisimile, vel potius verisimili
certius, omninoque necessarium est, si eo modo
affectum regem civitates sequantur, vetustissimam
illam, auream inquam, ac celeberrimam vitam
῾Ο μὲν γὰρ ἔνδειαν. Latinus Pac. Paneg.
ad Theod. Et privatorum quidem avaritiæ licet
mala, lainen aliqua defensio est; timetur inopia, et
reponitur senectuti, et prospicitur hæredi.
Το χρηματιστικὸν τοῦτο φύλο. Plautus
Nostell..
Nullum ædepol hodie genus est hominum tetrius,
Nec minus bono cum jure, quam danisticum.
Καὶ γὰρ αἰσχρόν. Vetus hæc Diogenis Cynici querela apud Laert.: Ελεγέ τε περὶ μὲν τοῦ
παρορύττειν, καὶ λακτίζειν, ἀγωνίζεσθαι τοὺς ἀν
θρώπους· περὶ δὲ καλοκαγαθίας, οὐδένα.
Ἀλλὰ σύ τοι ποίει ζηλωτὸν ἀρετήν, κἂν πενίᾳ συνῇ· μὴ λανθανέτω σε φρόνησις ἀνδρὸς καὶ δικαιο-σύνη καὶ ὁ λοιπὸς ἐσμὸς τῶν ψυχικῶν ἀγαθῶν ἐσθῆτι φαύλῃ κρυπτόμενος· ἀλλ’ ἕλκειν τε αὐτὸν ἐν μέσῳ, καὶ ἀξιοῦν δημοσιεῦσαι τὴν ἀρετήν, ἣν οὐκ ἄξιον οἰκουρεῖν, ἀλλ’ ὕπαιθρον εἶναι καὶ ἐναγώνιον. εὖ γὰρ ἴσθι, σὺ μὲν ἐκείνους ἐν τῷ παραυτίκα κηρύξεις· ὁ δὲ ἀνακεκηρυγμένος αὐτὸς ἔσῃ διὰ παντός, δεῖγμα δοὺς τῇ διαδοχῇ τοῦ χρόνου βασιλείας εὐδαίμονος. κἂν οὕτω ποιήσῃς, ταχὺ πολλοὺς ὄψει πλοῦτον εἰργασμένον αἰσχυνομένους, καὶ ἄλλους ἐγκαλ-λωπιζομένους αὐθαιρέτῳ πτωχείᾳ· καὶ μεταπεσοῦνται τοῖς ἀνθρώποις αἱ νῦν περὶ αὐτὸν ὑπολήψεις, τὸ πλοῦτον ἐξευ-ρεῖν ὄνειδος εἶναι καὶ ἐν σεμνότητος μοίρᾳ πενίαν τηρῆσαι. ὡς πολλῶν ὄντων ἃ δέδωκεν ὁ θεὸς βασιλείᾳ ζηλωτὰ καὶ μακάρια, οὐδενὸς ἧττον εἰ μὴ καὶ παντὸς μᾶλλον ἀγασθείη τις ἂν αὐτῆς καὶ ὑμνήσειε τὴν ἐν ταῖς ψυχαῖς τῶν ἀρχομένων ἰσχύν, ὅτι μετατίθησι βασιλεὺς δόξαν ἤθους ἐγκεκαυμένην ἔθει παλαιῷ καὶ τροφῇ τῇ πρώτῃ, τῷ φαίνεσθαι τἀναντία τιμῶν καὶ περὶ πλείστου ποιούμενος· ὅτῳ γὰρ βασιλεὺς χαίρει, τοῦτο εὐθὺς αὔξειν ἀνάγκη καὶ ὑπὸ πλείστων ἐπιτηδεύεσθαι.ORATIO DE REGNO.
κόν. Αγαθῷ γὰρ ὄντι ποῦ καὶ δεῖ χρημάτων πολλῶν, gium est. Nam bono principi ubinam tantis pecuούτε χαυνότητι γνώμης εἰς ἔργα δαπανηρὰ καθιέντι,
καὶ ἀντὶ σώφρονος χρείας αλαζόνα φιλοτιμίαν πρε
εδεύοντι, ούτε μειρακιώδει γνώμη καταχαριζομένῳ
ταῖς ἐπὶ σκηνῆς παιδιαῖς τοὺς τῶν σπουδαίων ἱδρῶ.
τῆς, ἀλλ' οὐδὲ εἰς ἀνάγκην ἀφικνουμένῳ συχνών που
λέμων, οὓς ὁ Λάκων φησὶν οὐ τεταγμένα σιτείσθαι;
Ανεπιβούλευτον γὰρ καὶ ἀνεπιχείρητον ὁ λόγος εποίει
τὸν ἀγαθόν. Συνεσταλμένων οὖν αὐτῷ τῶν ἐφ' ἃ δεῖ,
περιττῶν οὐδὲν δεῖ. Τούτων ἔξεστι γίνεσθαι ποριστὴν
ἀλυπότατον, τὰ μὲν ἀναγκαῖα τῶν ἐλλειμμάτων
ἀνιέντα, τὰ δὲ σύμμετρα ταῖς τῶν εἰσφερόντων δυνά
μεσιν ἀγαπῶντα. Βασιλεὺς δὲ ἐρασιχρήματος, αἰσχίων
καπήλου. Ὁ μὲν γὰρ ἔνδειαν οίκου παραμυθεῖκαι, τῷ δὲ ἀπροφάσιστος ή κακία τῆς γνώμης.
Εξωγέ τοι θαμὰ ἐπισκοπούμενος ἕκαστα τῶν πα
Δῶν, ὁποίους ἡμῖν τοὺς προστετηκότας άνδρας παρέχεται, κατιδεῖν ἐμοὶ δοκῶ καὶ τοῖς ἰδιώταις, τὸ χρησ
ματιστικὸν τοῦτο φύλον ὡς ἅπαντος μᾶλλον
ἀγεννές τέ ἐστι, καὶ κακόηθες, καὶ ἀκριβῶς ἀνελεύ
θερον, ἐν μόνῃ τε ἂν τῇ νοσούσῃ πολιτεία χώραν
εὑρίσκοι τὴν οὐ παντάπασιν ἄτιμον. Οἴ γε καὶ φθάσαντες ὑφ᾽ αὐτῶν αὐτοὶ καταφρονήθησαν, ὅτι τῷ
βουλήματι τῆς φύσεως ἀντικειμένως διενοήθησαν
περὶ τὸ πρῶτον καὶ πολλοστόν· ἐπεὶ τὸ μὲν σῶμα
συνέταξεν εἰς ὑπηρεσίαν ψυχῆς, τὰ δὲ ἐκτὸς εἰς
χρείαν σώματος· τῷ δὲ ὑστέρῳ δέδωκε δεύτερα· οἱ
καὶ σῶμα καὶ ψυχὴν τῷ τρίτῳ συνάπτουσι. Σφᾶς
οὖν αὐτοὺς ἀτιμάσαντες, καὶ τὸ ἐν αὐτοῖς ἡγούμενον
niis opus est, cum neque insolenti animi fastu
sumptuosa opera moliatur, nec pro temperato uɛŋ
inanem atque ambitiosam magnificentiam affected,
neque juvenili consilio in scenicos ludos gnavorum hominum labores perperam consumat, sed
nec plurimorum bellorum necessitate cogatur, quæ
demensis minime vesci Laco quidam dicebat? Ab
insidiis enim et invasione securum eum, qui
bonus sit, nostra faciebat oratio. 28 Quamobrem si
ad ea contrahatur, quæ necessaria sunt, supervaeuis nihil opus erit. Et eorum haud molestus
exactor esse potest, cum de residuis quidem, quæ
necessaria sunt, moderabitur; quæ vero pro
cujusque facultatibus conferuntur, qui bonique
consulet. Rex autem pecuniæ appetens multo est
institore turpior: hic enim familiæ egestati subvenit; in illo vero improbitas animi omni prorsus
excusatione caret. Equidem sapius unamquanque
animi perturbationem mecum ipse reputans, qualesnam sibi dedites homines efficiat, privatos
adeo ipsos, quæstuariam illam nationem dico,
mihi videor animadvertere præ cæteris ignobiles,
et improbos, planeque illiberales esse; in eaque
sola republica quæ intestinis dissidiis laborat,
non penitus infamem locum obtinere. Qui quidem
primi sui contemnendi auctores fuerunt, quoniam
circa id quod præcipuum et infimum est, contraria
naturæ consilia susceperunt. Hæc enim corpus
όσον ποιήσαντες, τι ἂν ἔτι οὗτοι μέγα καὶ σεμνὸν anima obsequio subjecit; externa ad corporis
usum contulit; posteriori vero secundas partes
dedit; at illi animam et corpus ei quod tertium
est subjungunt. Sese igitur ipsos aspernantes,
principemque anima partem in servitutem redi.
gentes, quid est quod illi magnum honestumve
moliri aut deliberare possint? Quos ego formicis
ignobiliores atque insipientiores pronuntians, veritatis causa non erubescam. Ille enim vitæ necessitate quæstum metiuntur, hi vitam quæâțu lucrique necessitate censent esse metiendam. Procul igitur a se et a subjectis sibi perniciosam hanc
pestem amoliatur, ut princeps bonis bonus imperet, virtutisque contra æmulationem inducat, in
qua ipse rex et certator, et certaminis arbiter
ή πράξειαν, ἢ βουλεύσειαν; Οὓς ἐγὼ καὶ μυρμήκων
ἐγεννεστέρους ἀποφηνάμενος, καὶ μᾶλλον ὀλιγογνώμονας, οὐκ αἰσχύνομαι τὴν ἀλήθειαν. Οἱ μὲν γὰρ
χρείς ζωῆς μετροῦσι τὸν πόρον· οἱ δὲ τὴν ζωὴν
μετρεῖν ἀξιοῦσι τῇ χρείᾳ τοῦ πόρου. Ἐλατέον οὖν
αὐτοῦ τε καὶ τῶν ἀρχομένων τὴν χαλεπήν ταύ
την χήρα, ἵν᾿ ἀγαθὸς ἀγαθῶν ἄρχῃ· καὶ ζῆλον
ἀρετῆς ἀντεισενεκτέον, ἧς αὐτὸς βασιλεὺς καὶ
ἀγωνιστῆς, καὶ ἀγωνοθέτης γενέσθω. Καὶ γὰρ αιτ
χρόν ἔφη τις, διακοντίζεσθαι μὲν δημοσίᾳ, καὶ
διαπληκτίζεσθαι, καὶ στεφάνους εἶναι τοῖς ταῦτα
ναῶσι, μὴ διασωφρονίζεσθαι δὲ μηδένα, μηδὲ δι
αρετίζεσθαι. Εἰκὸς δή που, μᾶλλον δὲ πλέον εἰκότος,
καὶ ἀνάγκη γε πᾶσα, τοιαύτῃ διαθέσει βασιλέως
Επιμένας τάς πόλεις βίον βιοτεῦσαι τὸν πάλαι, τὸν esse debet. Etenim turpe est, inquit aliquis, jaχρυσοῦν, τὸν ὑμνούμενον, ἀσχολίαν ἐχούσας κακῶν,
σχολὴν δὲ ἀγαθῶν, καὶ πρώτης τῆς εὐσεβείας· εἰς
ἦν ἡγεμὼν αὐτὸς ἔσται βασιλεὺς, ἅπαντος ἀρχὴν καὶ
μείονος έργου καὶ μείζονος θεόθεν αἰτῶν. Ὡς ἔστι
δή που παντὸς σεμνότερον θέαμά τε καὶ ἄκουσμα,
βαπλεὺς ἐν τῷ δήμῳ τω χείρε αίρων, καὶ προσκυ
τῶν τὸν κοινὸν ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ δήμου βασιλέα·
culandi pugnandique solum certamina esse pnblica; imo etiam coronam ab iis, qui ita vicerint,
reportari; temperantia autem et virtutis esse
nulla. Quocirca verisimile, vel potius verisimili
certius, omninoque necessarium est, si eo modo
affectum regem civitates sequantur, vetustissimam
illam, auream inquam, ac celeberrimam vitam
῾Ο μὲν γὰρ ἔνδειαν. Latinus Pac. Paneg.
ad Theod. Et privatorum quidem avaritiæ licet
mala, lainen aliqua defensio est; timetur inopia, et
reponitur senectuti, et prospicitur hæredi.
Το χρηματιστικὸν τοῦτο φύλο. Plautus
Nostell..
Nullum ædepol hodie genus est hominum tetrius,
Nec minus bono cum jure, quam danisticum.
Καὶ γὰρ αἰσχρόν. Vetus hæc Diogenis Cynici querela apud Laert.: Ελεγέ τε περὶ μὲν τοῦ
παρορύττειν, καὶ λακτίζειν, ἀγωνίζεσθαι τοὺς ἀν
θρώπους· περὶ δὲ καλοκαγαθίας, οὐδένα.
Ἀλλ’ ἐνταῦθα τοῦ λόγου γενόμενος, ἐθέλω τι καὶ ὑπὲρ τῶν αὐτὸς ἐμαυτοῦ παιδικῶν εὔξασθαι. ἐρα-σθείης, ὦ βασιλεῦ, φιλοσοφίας καὶ παιδείας ἀληθινῆς· ἀνάγκη γὰρ ἐκ τῶν εἰρημένων συνεραστάς σοι γενέσθαι πολ-λούς, ὧν τι καὶ ὄφελος· ἐπεὶ νῦν γε, ὡς ἠμέληται, κίνδυνος ἀποσβῆναι καὶ μετὰ μικρὸν οὐδ’ ἐμπύρευμα λείπεσθαι βου-λομένοις ἐναῦσαι. ἆρ’ οὖν ὑπὲρ φιλοσοφίας ηὖγμαι τὰ νῦν; ἢ τῇ μὲν οὐδὲν μεῖον κἂν ἀποικῇ τῶν ἀνθρώπων; ἑστίαν γὰρ ἔχει παρὰ τῷ θεῷ, περὶ ὃν καὶ δεῦρο οὖσα τὰ πολλὰ πραγματεύεται, καὶ ὅταν αὐτὴν μὴ χωρῇ κατιοῦσαν ὁ χθόνιος χῶρος, μένει παρὰ τῷ πατρί, πρὸς ἡμᾶς ἐνδίκως ἂν εἰποῦσα τὸ οὔ τί με ταύτης χρεὼ τιμῆς· φρονέω δὲ τετιμῆσθαι Διὸς αἴσῃ. τὰ δὲ ἀνθρώπινα πράγματα, παρούσης τε αὐτῆς καὶ ἀπού-σης, χείρω καὶ βελτίω καὶ παντελῶς εὐδαίμονα καὶ κακοδαίμονα γίνεται. ὑπὲρ τούτων οὖν, καὶ ὑπὲρ φιλο-σοφίας ηὖγμαι. καὶ εἴη γε τυχεῖν τῆς εὐχῆς, ἣν Πλάτων εὐξάμενος οὐκ εὐτύχησεν. ἴδοιμί σε τῇ βασιλείᾳ προσει-ληφότα φιλοσοφίαν, καὶ οὐκέτι ἄν μου πρόσω τις λέγοντός τι περὶ βασιλείας ἀκούσεται. ἀλλ’ ὥρα γὰρ ἤδη σιγᾶν, ὡς ἑνὶ τούτῳ πάντα συνῄρηκα. κἂν γένηται τοῦτο, δέδωκά σοι ὅπερ ἀρχόμενος ᾔτησα, λόγῳ μὲν αὐτὸς ὑποσχόμενος ἀνδριάντα βασιλέως σοι δεῖξαι. καὶ γάρ ἐστι λόγος ὄντως ἔργου σκιή· παρὰ σοῦ δὲ αὐτὸν ἀντῄτουν ἔμβιον ἀπολα-βεῖν καὶ κινούμενον. καὶ ὄψομαί γε οὐκ εἰς μακράν, καὶ ἀποδώσεις μοι τοῦ βασιλέως τὸ ἔργον, εἰ μὴ θυραυλήσουσιν οἱ λόγοι περὶ τὰ ὦτα, ἀλλ’ εἰσρυήσονταί τε καὶ τοῖς μυχοῖς τῆς ψυχῆς ἐνδιαιτήσονται. οὐ μὴν ἀθεεὶ πείθομαι φιλοσοφίαν ἐπὶ τὴν παραίνεσιν ἐξωρμῆσθαι σὺν σπουδῇ τῷ θεῷ προθυμουμένῳ τὰ σὰ αὔξειν, ὡς εἰκάσαι ῥᾴδιον. ἐγὼ δ’ ἂν δίκαιος εἴην ἀπολαῦσαι πρῶτος τῶν ἐμαυτοῦ σπερμάτων τῆς βλάστης, οἷόν σε πλάττω βασιλέα, τοιού-του πειρώμενος, ὅταν περὶ ὧν αἱ πόλεις αἰτοῦσι παρέχω λόγον καὶ δέχωμαι.ORATIO DE REGNO.
κόν. Αγαθῷ γὰρ ὄντι ποῦ καὶ δεῖ χρημάτων πολλῶν, gium est. Nam bono principi ubinam tantis pecuούτε χαυνότητι γνώμης εἰς ἔργα δαπανηρὰ καθιέντι,
καὶ ἀντὶ σώφρονος χρείας αλαζόνα φιλοτιμίαν πρε
εδεύοντι, ούτε μειρακιώδει γνώμη καταχαριζομένῳ
ταῖς ἐπὶ σκηνῆς παιδιαῖς τοὺς τῶν σπουδαίων ἱδρῶ.
τῆς, ἀλλ' οὐδὲ εἰς ἀνάγκην ἀφικνουμένῳ συχνών που
λέμων, οὓς ὁ Λάκων φησὶν οὐ τεταγμένα σιτείσθαι;
Ανεπιβούλευτον γὰρ καὶ ἀνεπιχείρητον ὁ λόγος εποίει
τὸν ἀγαθόν. Συνεσταλμένων οὖν αὐτῷ τῶν ἐφ' ἃ δεῖ,
περιττῶν οὐδὲν δεῖ. Τούτων ἔξεστι γίνεσθαι ποριστὴν
ἀλυπότατον, τὰ μὲν ἀναγκαῖα τῶν ἐλλειμμάτων
ἀνιέντα, τὰ δὲ σύμμετρα ταῖς τῶν εἰσφερόντων δυνά
μεσιν ἀγαπῶντα. Βασιλεὺς δὲ ἐρασιχρήματος, αἰσχίων
καπήλου. Ὁ μὲν γὰρ ἔνδειαν οίκου παραμυθεῖκαι, τῷ δὲ ἀπροφάσιστος ή κακία τῆς γνώμης.
Εξωγέ τοι θαμὰ ἐπισκοπούμενος ἕκαστα τῶν πα
Δῶν, ὁποίους ἡμῖν τοὺς προστετηκότας άνδρας παρέχεται, κατιδεῖν ἐμοὶ δοκῶ καὶ τοῖς ἰδιώταις, τὸ χρησ
ματιστικὸν τοῦτο φύλον ὡς ἅπαντος μᾶλλον
ἀγεννές τέ ἐστι, καὶ κακόηθες, καὶ ἀκριβῶς ἀνελεύ
θερον, ἐν μόνῃ τε ἂν τῇ νοσούσῃ πολιτεία χώραν
εὑρίσκοι τὴν οὐ παντάπασιν ἄτιμον. Οἴ γε καὶ φθάσαντες ὑφ᾽ αὐτῶν αὐτοὶ καταφρονήθησαν, ὅτι τῷ
βουλήματι τῆς φύσεως ἀντικειμένως διενοήθησαν
περὶ τὸ πρῶτον καὶ πολλοστόν· ἐπεὶ τὸ μὲν σῶμα
συνέταξεν εἰς ὑπηρεσίαν ψυχῆς, τὰ δὲ ἐκτὸς εἰς
χρείαν σώματος· τῷ δὲ ὑστέρῳ δέδωκε δεύτερα· οἱ
καὶ σῶμα καὶ ψυχὴν τῷ τρίτῳ συνάπτουσι. Σφᾶς
οὖν αὐτοὺς ἀτιμάσαντες, καὶ τὸ ἐν αὐτοῖς ἡγούμενον
niis opus est, cum neque insolenti animi fastu
sumptuosa opera moliatur, nec pro temperato uɛŋ
inanem atque ambitiosam magnificentiam affected,
neque juvenili consilio in scenicos ludos gnavorum hominum labores perperam consumat, sed
nec plurimorum bellorum necessitate cogatur, quæ
demensis minime vesci Laco quidam dicebat? Ab
insidiis enim et invasione securum eum, qui
bonus sit, nostra faciebat oratio. 28 Quamobrem si
ad ea contrahatur, quæ necessaria sunt, supervaeuis nihil opus erit. Et eorum haud molestus
exactor esse potest, cum de residuis quidem, quæ
necessaria sunt, moderabitur; quæ vero pro
cujusque facultatibus conferuntur, qui bonique
consulet. Rex autem pecuniæ appetens multo est
institore turpior: hic enim familiæ egestati subvenit; in illo vero improbitas animi omni prorsus
excusatione caret. Equidem sapius unamquanque
animi perturbationem mecum ipse reputans, qualesnam sibi dedites homines efficiat, privatos
adeo ipsos, quæstuariam illam nationem dico,
mihi videor animadvertere præ cæteris ignobiles,
et improbos, planeque illiberales esse; in eaque
sola republica quæ intestinis dissidiis laborat,
non penitus infamem locum obtinere. Qui quidem
primi sui contemnendi auctores fuerunt, quoniam
circa id quod præcipuum et infimum est, contraria
naturæ consilia susceperunt. Hæc enim corpus
όσον ποιήσαντες, τι ἂν ἔτι οὗτοι μέγα καὶ σεμνὸν anima obsequio subjecit; externa ad corporis
usum contulit; posteriori vero secundas partes
dedit; at illi animam et corpus ei quod tertium
est subjungunt. Sese igitur ipsos aspernantes,
principemque anima partem in servitutem redi.
gentes, quid est quod illi magnum honestumve
moliri aut deliberare possint? Quos ego formicis
ignobiliores atque insipientiores pronuntians, veritatis causa non erubescam. Ille enim vitæ necessitate quæstum metiuntur, hi vitam quæâțu lucrique necessitate censent esse metiendam. Procul igitur a se et a subjectis sibi perniciosam hanc
pestem amoliatur, ut princeps bonis bonus imperet, virtutisque contra æmulationem inducat, in
qua ipse rex et certator, et certaminis arbiter
ή πράξειαν, ἢ βουλεύσειαν; Οὓς ἐγὼ καὶ μυρμήκων
ἐγεννεστέρους ἀποφηνάμενος, καὶ μᾶλλον ὀλιγογνώμονας, οὐκ αἰσχύνομαι τὴν ἀλήθειαν. Οἱ μὲν γὰρ
χρείς ζωῆς μετροῦσι τὸν πόρον· οἱ δὲ τὴν ζωὴν
μετρεῖν ἀξιοῦσι τῇ χρείᾳ τοῦ πόρου. Ἐλατέον οὖν
αὐτοῦ τε καὶ τῶν ἀρχομένων τὴν χαλεπήν ταύ
την χήρα, ἵν᾿ ἀγαθὸς ἀγαθῶν ἄρχῃ· καὶ ζῆλον
ἀρετῆς ἀντεισενεκτέον, ἧς αὐτὸς βασιλεὺς καὶ
ἀγωνιστῆς, καὶ ἀγωνοθέτης γενέσθω. Καὶ γὰρ αιτ
χρόν ἔφη τις, διακοντίζεσθαι μὲν δημοσίᾳ, καὶ
διαπληκτίζεσθαι, καὶ στεφάνους εἶναι τοῖς ταῦτα
ναῶσι, μὴ διασωφρονίζεσθαι δὲ μηδένα, μηδὲ δι
αρετίζεσθαι. Εἰκὸς δή που, μᾶλλον δὲ πλέον εἰκότος,
καὶ ἀνάγκη γε πᾶσα, τοιαύτῃ διαθέσει βασιλέως
Επιμένας τάς πόλεις βίον βιοτεῦσαι τὸν πάλαι, τὸν esse debet. Etenim turpe est, inquit aliquis, jaχρυσοῦν, τὸν ὑμνούμενον, ἀσχολίαν ἐχούσας κακῶν,
σχολὴν δὲ ἀγαθῶν, καὶ πρώτης τῆς εὐσεβείας· εἰς
ἦν ἡγεμὼν αὐτὸς ἔσται βασιλεὺς, ἅπαντος ἀρχὴν καὶ
μείονος έργου καὶ μείζονος θεόθεν αἰτῶν. Ὡς ἔστι
δή που παντὸς σεμνότερον θέαμά τε καὶ ἄκουσμα,
βαπλεὺς ἐν τῷ δήμῳ τω χείρε αίρων, καὶ προσκυ
τῶν τὸν κοινὸν ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ δήμου βασιλέα·
culandi pugnandique solum certamina esse pnblica; imo etiam coronam ab iis, qui ita vicerint,
reportari; temperantia autem et virtutis esse
nulla. Quocirca verisimile, vel potius verisimili
certius, omninoque necessarium est, si eo modo
affectum regem civitates sequantur, vetustissimam
illam, auream inquam, ac celeberrimam vitam
῾Ο μὲν γὰρ ἔνδειαν. Latinus Pac. Paneg.
ad Theod. Et privatorum quidem avaritiæ licet
mala, lainen aliqua defensio est; timetur inopia, et
reponitur senectuti, et prospicitur hæredi.
Το χρηματιστικὸν τοῦτο φύλο. Plautus
Nostell..
Nullum ædepol hodie genus est hominum tetrius,
Nec minus bono cum jure, quam danisticum.
Καὶ γὰρ αἰσχρόν. Vetus hæc Diogenis Cynici querela apud Laert.: Ελεγέ τε περὶ μὲν τοῦ
παρορύττειν, καὶ λακτίζειν, ἀγωνίζεσθαι τοὺς ἀν
θρώπους· περὶ δὲ καλοκαγαθίας, οὐδένα.
rem metumque omnibus injectum; si cum ejus
modi hostibus dimicandum sit, quorum rex neque
19 regem se esse, neque calvum pudori habeat, ollaque insuper apposita compransores invitet. Mosque
superbum regein territum accessisse, nihil non
cedere paratum, eum qui tiara, et candye ornabatur,
ei, cui ex vilissimis lanis amictus esset, ac pileus.
13. Aliud co recentius accepisse te aliquando puto.
Neque enim cuiquam credibile est non auditum esse
eum imperatorem, qui sese intra hostium fines
committens, sub specie legationis, exploratoris
vicem subiit. Tunc enim publicam obire functionem, iden erat, ac civitatum exercituumque esse
ducem; atque idcirco plurimi tali se abdicabant
imperio. Ex iis unus, cum juventutem imperando
contrivisset, laboribus defatigatus, ultro privatus
consenuit. Nam et serius ipsum tibi regis nomen
usurpatum indicabo; quod ex eo tempore ab Romanis est suppressum, a quo populus e civitate
Tarquinios expulit. Nos enim ex illo regium vobis
nomen tribuimus, et appellando scribendoque
usurpare consuevimus; vos autem sive scientes,
sive nescientes, ac consuetudini servientes, appellationis hujus invidiam declinare velle videmini.
Quare neque ad civitatem, neque ad privatum,
neque ad præfectum scribentes, neque ad barbarum principem, regii nominis decus præ vobis unquam tulistis, sed imperatores vos facitis. Imporator autem ducatus militaris nomen est, qui
Cagenda omnia suscepit. Ita Iphicrates, et Pericles
Athenis summa potestate præditi duces navigabant.
Neque liberum populum nomen illud offendebat;
sed ipse legitimam hanc belli præfecturam suffragiis tribuebat. Cæterum Athenis magistratus quidam regis nomine tenuis erat, reddendisque ratio.
nibus obnoxius: credo quod populus id nominis
per ludibrium usurparet, utpote qui mera libertate
frueretur. Imperator vero neque monarcha tum
eral; et cum re, tum nomine serium quiddam habebatur. Satin' ergo illud manifestum est in Romana republica animi moderatioris argumentum,
quod illa, etiamsi manifeste in monarchiam desciverit, eorum nihiloninus malorum odio, quæ lyrannidem consectantur, caute religioseque regium
nomen adhibeat? Quippe monarchiam tyrannis invisam reddit, regia potestas amabilem efficit, eamque Plato divinum inter homines bonum appellat.
Idem 20 autem ipse quod diving sortis est particeps, omni fastu docet arrogantiaque vacare opor
tere. Neque enim Deus quasi in scena scipsum
pro xade?, ut mirum sit Carinum, cum et rex sil,
Healtus, non erubescere: quod res sit, ob ilLain; quod calvus, quoniam in conviviis dicta jaci
in calvos consueverant, ut ad calvitii encomium
di clar.
Pollux lib. vit,
Currie.
Galerius hic
fuisse videtur. Legendus Eutropius lit. ix.
Diocletianus, qui, posito imperio, privatam ad vitam r. diit.
Pollus lib. vu Harpocr.tio, apud quem in voce
corrupte legitur
Corr.
o, vel ou. Intelligit enim lampadum certamina.
ostentans, aut prodigiis ac terrifcis rebus editis,
sed tacita quadam via gradatim contendens, juste
humana moderatur iis omnibus adesse paratus,
quæ natura sunt ad participaulum idonea. Hoc
modo regem sentio commune omnibus bonum, nec
insolentem esse debere. Tyranni enim, etsi præsti
giis quibusdam fucum facere soleant, ac delitee
scant, et terrorem dum apparent, incutiant; non
est tamen quod illis invideamus, si vera majestate
destituti ad simulationem confugiant. Nam qui nibil
sani, aut integri habet, et hoc ipsum intelligit; qui
fieri potest, ut non lucem fugiat, quo sui contem
ptum devitet? At solem hactenus nemo despexit,
tametsi quid est quod frequentius videatur? Pro
inde rex, si verum se esse, nec aliter convinci
posse confidat, omnibus maxime sit expositus. Ni
hilo enim minus, imo vero magis admirabilis,
gratusque futurus est. Etenim claudum illum
gem, quem toto opere Xenophon commendavit,
neque ii, quos ipse duceret, neque quorum regio
nes peragraret, neque adversus quos tenderet,
contemptui habuerunt: etsi in qualibet civitate ad
publica maxime loca diverteret, ubi quidquid
ageret, omnium erat oculis propositum, si quis
videndi Spartanorum ducis desiderio teneretur.
Verum ille parvo exercitu in Asiam penetrans, ho
minem eum, quem innumeræ nationes, tanquam
Deum, adorabant, propemodum imperio deturba
vit. Nam ingentes ei spiritus excussit. Cumque do
mesticis magistratibus revocantibus, quæ de Asia
susceperat consilia perturbata essent, victorias de
Græcis quamplurimas retulit, ab eoque solo homi
ne in certamine victus est, a quo præ cateris
omnibus æquum erat Agesilaum superari, si de
frugalitate contendisset. Epaminondas is erat, qui
quoties ad convivium a civitatibus vocaretur, ad
easdem ventitans (nec enim alia ratione criminis
apud magistratus suspicionem effugisset), acre
acetum potabat: ‹ Ne, › inquit, • Epaminondas domestici victus oblivionem capiat.» Attico vero
adolescente ejus ensis capulum irridente, quod ex vilissimo ligno, rude et inelaboratum esset: Alqui, › inquit, ‹ dum pugnabimus, capuli quidem periculum non facies, ferrum autem non pœnites”
dum tibi videbitur. Quod si imperare 21 quidem regium est, imperat autem is, qui in subjectos sibi,
quales esse decet, dominatum exercet, ex eodem studiorum vivendique genere, quo ji utuntur, q¹u
dominandi peritiam habent; facile intelligimus, quandoquidem non barbari, aut arrogantis, se
modesti, ac temperantis beneficio, omnia ex omnibus in unum contrabuntur, fastum atque insum
ab imperio exterminandum esse; ut cui nihil cum co, quod alienum est, commune
que inde primum deducta est oratio. ›
14. Jam vero et ipsa a nobis ad suum principium oratio, et ad veterem illam disciplinam imperatoria a te dignitas revocetur. Necesse est enim,
emendata castigataque vita, ac reducta temperanesse debeat. Alιδ'.
Latinus Pacatus ad eamdem sententiam: At noster hic omni
bus spectandus offertur; nec magis communem hunc
diem, atque solem, quam nostrum imperatorem videri
licet. Qui, cum vicinum habeant permissa fastidium,
nunquam iste mirantes explet oculos, ac megis magisque visus expetitur: novum dictu, præsens deside.
ratur. Petron. Satyr.: Quid autem non commΝΗΣ
est, quod natura optimum fecit?
Quem inter Grzcorum optimos et pauperrimos recenset Elianus
lib. 1 Var., cap. 43, ubi et Pelopidam iis adnunc
rat, in quo memoria fallitur; fuit enim, Plutarcho
teste, ditissimus.
Ipsos conatus ex animi sententia successuros pu
tabunt. Hujus sane rei aliquot jam præludia, ac
velitationes exsistunt; nonnullæque cum tumore
inflammantur imperii, ceu corporis, partes, cum
quo quae sunt aliena in ejusdem sani temperamenti
concordiam coalescere nequeunt. Alienum autem
omne ut a corporibus, ita a civitatibus excerni
oportere tam medici quam imperatores dixerint.
At neque contrarias illis vires opponere; et per
inde ac si illæ nostræ essent, vacationem a militia
postulantibus indulgere, caterosque, qui in regio
ne sunt, aliis rebus occupari permittere, quid
aliud quam hominum ad interitum festinantium
est? Cum potius, quam arma gerere bic Scythas
perimittamus, petendi sint amica ab agricultura,
qui ipsam tueantur homines, ac tantisper ii cen.
turiandi sint, dum et philosopho e schola, et
rario e quæstuario artificio, et e venalium foro, eo,
qui ibidem versatur, excitato, necnon ignavæ, fu
corum instar, plebi, quæ præ otii abundantia in
theatris perpetuo degit, tandem serio agendum esse
persuaserimus, priusquam a risu ad gemitum
αιtranseant, adeo ut neque melior, neque deterior
ullus pudor impediat, quo minus propriæ a Romanis vires comparentur. Etenim in familia juxta æ
in rebuspublicis protectio, defensioque penes mares est: penes feminas autem eorum quæ intra ædes
sunt 23 cura atque sollicitudo. Quomodo ergo apud nos alienos esse mares tolerabile est? aut
quomodo non turpius est, florentissimum imperium aliis bellica gloria ac contentione cedere? Me vero,
tametsi victorias nobis illi plurimas reportarent, puderet ab iis ulla in re commodi quidquam capere. Verum istud,
Sentio et agnosco....
(est enim omnibus iis qui mente præditi sunt, exploratum) quandocunque illa ipsa quæ dicuntur
nas et femina, neque germana, neque alias cognata fuerint, minima occasione ad id opus esse,
ut armati civibus dominari velint, et ut imbelles
aliquando cum exercitatis in armorum certamen
cogantur descendere. Itaque antequam eo
veniat, quo jam processit, recuperandi Romanis
res
barbarorum comitatu, ac prope amicitia capitur, ut
nonnunquam eodem habitu iter faceret, odia contra
se militum excitavit, ait Aurelius Victor. [XIL Ea
labes postea, imperantibus Aurelio et Honorio, propagata longius, maximas orbi Romano calamitates,
ac supremum tandem exitium attulit, quod Stilicopis, Gaine, Alarici, Ricimeris, Theodoricorum, et
aliorum exempla declarant; qui ad militiæ præfecturas et suimos honores educti, rem Romanam
pessum dederunt. De Occidentis imperio et Italia
eadem est querela Procopii, initio Gothicorum,
quæ hic de Oriente Synesii. Ibi Romanos ait sub
specioso prætextu fœderis a peregrinorum oppressos esse tyrannide.
Nam fœderati proprie nominati sunt Gothi, sub
Constantino, ac postea Theodosio M., ut scribit Jornandes lib. De reb. Get., cap. 21 et 28. Vide omnino Chrysost. t. Vi edit. Savil. (Ed. Montfaucon.
t.1) orat. 1, ad vid. Jun., p. 501. Porro Scytharum
vocabulo comprehendi boreales omnes populos,
eliam Germanos, docet Strabo lib. xt, Plin. lib. iv,
cap. 12.
forum
est rerum venalium; id est lapis, unde
mancipia vendi solita. Plautus, Bacchid.
O stulte stulle, nescis nunc venire le.
Atque in eo ipso astas lapide, ubi præco prædica.
apud Harpocrationem magistratus quidam
Athenis erant, singuli e singulis lecti tribubus. qui
civitatis vectigalium auctioni præerant. Hinc
locus in quo conveniebant. Restituenda e
ista Procopio in pag.
Male est editum quod
interpres vir doctus reddidit, in urbe gerenda; sed
sententia eam, quam dixi, vocem postulat. Sic apud
Asterium Amaseæ episcopum orat. 5, xal
Aristoph. Vespis
Procopius u Goth., pag. 223
Deterioren dixit pudorem propter fucos illos ignavosque militiæ deire
animi sunt, paulatimque victoriis per sese adminiμένους,
strandis assuefaciendi; ita ut neque illorum consortium ferant, et quidquid barbari est ab omni
penitus ordine removeant.
15. Igitur a magistratibus primum arceantur,
et a senatoriis honoribus excludantur, quibus pridem pudori fuerunt quæ sunt apud Romanos, et
esse videntur honestissima. Ut enim se modo res
habet, et consiliariam ipsam Themidem, et belli
præsidem Deum arbitror præ pudore occultare
sese, quoties barbarico renone indutus homo
chlamydatos ad bellum ducit, vel cum aliquis
scortea, qua amiciebatur, penula deposita, togam
induit, et cum Romanis magistratibus, primum a
consule subsellium habens, legitimisque viris post
eumn sedentibus, de rerum statu deliberat. Illi
autem paululum curia egressi, rursum pelliceas
vestes sumunt, togamque, ubi inter comites fuerint, derident, quacum stringendi ensis expeditam
esse facultateın negant. Ego vero cum in multis
aliis, tum in eo maxime stoliditatem nostram
demiror. Etenim quælibet familia, quæ paulo commodius degit, Scythicæ originis possidet servum;
et est unicuique structor, furnarius et amphorarius genere Scytha. Tum inter pedisequos, qui
depressiores grabatulos, et plicatiles succollant,
ut his etiam in via domini insidere possint, Scythæ omnes sunt, quasi jam olim a majoribus
generi huic sit a natura tributum, ut Romanorum
servitio accommodatissimum ac dignissimum esset.
Jam vero flavos illos, et Euboico more comatos 24
apud eosdem homines privatim quidem servos
esse, publice vero magistratus, cum insolens est,
tum in hoc spectaculo præ cæteris admirandum
censeo. Ac nisi ita se res habeat, nescio quodnam
sit illud quod ænigma vocetur. Atque in Gallia
quidem Crixus et Spartacus arma cum infamia
clatores; meliorem vero, propter philosophos,
quorum ad eamdem deprecandam militiam causa
est honestior.
Claud.
Baf.
Nec pude! Ausonios ritus et jura regentem
Sumere deformes ritus, restemque Getarum,
Insignemque habitum Lalii mutare, togaque.
Mærent captive pellito judice leges.
Sidonius lib.
epsi. 2, de Theodorico rege: Circumsistit sellame
comes armiger. Pellitorum turba satellitum, ne absit,
ces ittitur.
Idem in Encomio Calvitii
dem istrat, pag. 77. Quod et vetus institutum fuit
in Grecia, Athenis maxime, ut ex Aristoph. Thesmoph., et Scholiastes ejus ad Acharn. publicos miniStrus appellatos Srythus ait. Apud Suidan
idem est atque ancilla. Apud Ammianum, lib. x11,
Juhanns imp, hortantibus ut contra Gothos bellum
gerat, (X.11] Illis aut sufficere mercalores Galatas, per
quos ubique si, e conditioms discrimine venundantur.
Structorem vocat Juvenalis sat. 5. Est autem Hesychio,
Larr. Mac voce varia signifcantur. Hic autem arbitror eum esse, quem vocant. Glossarium vetus funarium interpretatur qui panificio præponitur, vel dulciariis
opcribus.
Hesychius
appellat;
Latini aquarios et amphorarios. Juven. sat. 6
veniet conductus aquarius.
proprie
lecticam signiücat. Hic vero sellau, hoc est
esse potius existimo. ld imprimis suadet vox
Deinde quod bajulos istos id
est seculores, ut Glossarium vertit, nominat, quasi
post heros suos et a tergo sellas bajule: & quas ad
sedendum repræsentent. Facit ad hunc Synesii locum quod apud Hesychium legitur
inquit,
Praeclarus ad eamdem sententiam alter est
Procopii locus in p.
Athen.
Quare falsus est vir doctus, qui
quam pro sella usurpari asserit. Certe apud Suidam
et
gerentes, ut in theatro populi Romani piaculares
essent hostia, cum arrepta fuga, adversus leges
malevolo essent animo, servile bellum excitarunt,
quod tunc temporis Romanis calamitosissimum
accidit; contra quos et consulibus, et imperatoribus, et Pompeii fortuna opus fuit, cum ipsa
tantum non civitas funditus esset eversa. Quanquam qui cum Spartaco et Criso una defecerunt,
neque ejusdem cum illis, neque secum invicem
nationis erant; sed ipsa fortunæ communio occasionem nacta, mutuum in his animorum consensum eliciebat. Natura enim, ut opinor, servi
omnes,
dumn victoriæ compotes fore sperant, dominorum hostes sunt. Num igitur ita sese nostræ
res habent? An potius luculentior multo a nobis
malorum seges alitur? Nam neque duo duntaxat,
neque infames inter nos sunt seditionis auctores,
sed amplissimi et detestandi exercitus, ac cum
mancipiis nostris necessitudine conjuncti, qui infelici quodam fato in Romanum imperium irruperunt, ducès eos habent, qui summa sunt et apud ipsos et apud nos auctoritate præditi
Nostro istud vitio....
Horum, simul libuerit, præter eos, quos habent,
servos quoque nostros milites fore tibi persuadeto, eosdemque petulantes, atque audaces, qui
se sceleratissimis factis libertate satiabunt. Quare
destruenda vobis ista munitio est, externaque morbi
occasio prohibenda, priusquam subocculta illa
fractura indicium edat; priusquam hostilis inquilinorum animus in apertum se proferat. Ut enim
incipientia mala superantur, sic progressa Girnantur. Repurganda autem imperatori primum castra
sunt, ut in frumenti acervo fieri solet, e quo zea
excernitur, cæteraque quæ in boni ac sinceri perniciem seminis adnascuntur. Quod si non amplius
facilia tibi ista suadere videor, non id animadvertis, apud quorum te hominum imperatorem quanam de gente sermonem instituam? quam scilicet
Romani antea debellarunt, unde nominis ipsorum
decus inter homines 25 longe lateque percrebuit.
Qui omnes et manu et consilio vincunt, quibuscum
bellum gerunt; quique terram peragrarunt, ut
Homerus deos ait
Jura observantes hominum, simul impia facta.
Scythas istos e contrario, ait Herodotus, quod et
nos videmus ipsi muliebri omnes morbo corripi.
Siquidemn ii sunt ex quibus ubique mancipia deliguntur; qui nihil usquam terra possident; propter quos Scytharum solitudo in proverbium abiit;
qui natale semper solum fugiunt; quos sedibus
suis, ut tradunt ii qui res antiquas memoriæ prodiderunt, Cimmerii primum expulerunt, ac subinde
alii, nonnunquam mulieres, et majores item nostri,
xal ci
Leg.
ut est in veteri.
Ita Themist.
Orat.
Εst enin
subita vi erumpere. Aristoteles 1 Meteor. cap. 8,
De terra molu
Hæc falsa sunt. Nam e contrario Cinmerios sedibus suis expulere Scythia.
Vid. Herodot. in Melpomene.
Amazones, apud
eumdem lerodotum.
et Macedonum rex; quorum ab his quidem, in eos
populos qui trans ipsorum regionem sunt; ab illis
vero, in eos qui cis erant, pulsi, recesserunt, nec
prius fugiendi modum faciunt, quam ab iis qui
utrinque propellant, in eos qui ex adverso sunt,
protrudantur. Sed cum irruptione subita, nec nantes oppresserunt, aliquandiu perturbant, ut
Assyrios olim, et Medos, et Palestinos. Et nunc
ad nos non bellum inferre cupientes, sed supplices
venerunt, postquam iterum sedibus suis exacti
sunt. Tum vero in Romanos incidentes non arınis
ignaviores, sed noribus; quales forte erga sup
plices esse consentaneum erat; rude genus homiμον· Bum et imperitum, subinde quod erat verisimile
præstare cœpit, ut insolentius sese haberet, ac
beneficium maleficio compensaret. Quibus de cauκαὶ sis cum parenti tuo adversus eos cum armis proτῷ fecto pœnas dependissent, confestim miseri ac
supplices cum uxoribus considebant. Ille vero
bello victor, misericordia longe inferior crat. plices itaque surgere jussos in belli societatem ac
civitatis recepit, magistratuumque participes fecit,
ac Romani agri nonnihil istis reipublicæ pestibus
assignavit; vir indolis magnificentiam et sitatem ad mansuetudinem clementiamque con
vertens. Verum barbari sensum virtutis minime
capiunt. Inde enim exorsi in hunc usque diem
nos derident, sibiipsis eorum conscii, tam quæ de
nobis meriti essent, quam quibus sunt a nobis
affecti. Ejus rei fama finitimis quoque illorum
aditum ad nos patefecit; et ex peregrinis equestres
aliquot sagittarii, relicta patria, ad homines ninium faciles proficiscuntur, comiter ac benigne excipi sese postulantes, atque in exemplum sibi
sequiores illos propositos habentes. Ita ut ad eam, quam vulgus vocat, 26 persuasionem cum neœssitate conjunctam malum ipsum progredi videatur. Philosophiæ enim non multum de nominibus
pugnandum, quæ administras sententiarum suarum voces requirit, licet eas ex ima fæce populi,
ad res explicandas, dilucidas ac consentaneas corrogare necesse sit. Quomodo ergo non difficil
Gimum est, recuperata nominis gloria,
Inde canes fatis expellere tristibus actos?
Sed si me audias, id ipsum quod operosum est,
facillimum apparebit, auctis militaribus numeris,
ac per eosdem et spiritibus, tum propriis exerη citibus conflatis, id imperio adjice, quod jampri
dem decessit, quod et Homerus præstantissimis
viris quasi eximium attribuit
Ingens esse solet divini principis ira.
Animis itaque adversus homines istos opus est,
ac vel ex imperio terram colent, quemadmodum
Lacedzmoniis olim Messenii positis armis servierunt; aut eadem, qua venerunt, via fugam
arripient; iisque, qui trans fuvium habitant,
renuntiabunt, non eamdem amplius in Komanis
humanitatem inesse: sed eorum principem esse
generosum quemdam adolescentem,
Vide Jornand. De
radus Geticis, Idal. in Fastis.
Thucyd. lib.
PATROL. GR. LXVI.
instituturas, et ut nullum in malis studium posi
turas esse, ita in bonis, potissimumque. pietate,
operam collocaturas: ad quam dux ipse rex erit,
cujuscunque 29 sive majoris, seu minoris operis
auspicium a Deo supplex postulans. Nimirum nihil
videri aut audiri potest honestius eo rege, qui
in populo manus attollens, communem sui ipsius
populique principem adorat. Nec a ratione alienum
est, divinum quoque numen religiosi principis cultu reverentiaque gaudere, eumque arcana qusdam necessitudine sibi conciliare. Hinc ergo, quoniam Deo gratus est, ad humanitatem item compositus erit, talemque se suis præbebit, qualem ipse principem experitur, in quo quid non eorum,
quæ ad vitæ usum accommodata sunt, exspectandum erit? Ac mihi rursum ad ea quæ paulo ante
dicebamus, regressa festinat oratio.
20. Regis signum notamque penes beneficentiam
statuimus, et in eo posuimus, ut bonorum munifcus largitor, ac propitius esset, communesque
cum Deo illius appellationes in memoriam reduximus. Hæc igitur ipsa, et quæ cum his ante dicta
sunt, quam regem hac oratione informandum
reciperemus, nunc per partes digerantur, nostrumque istud simulacrum impleant. Quorum summa
breviter hæc erat; ejusmodi principem, cum in
bonis conferendis liberalitate sit animi praeditus,
tum nihilo magis ea re defatigatum iri, quam soJem dum suos in stirpes, atque animantia radios
efundit. Nec enim lucere ei laboriosum est, utpote cujus in natura splendor et fons ipse luminis
continetur. Itaque a se ipso in id vitæ genus introductus cuncta per sese moderabitur, quatenus id
quod subjectum est providentia ejus assequetur.
Jam eos, quos solio suo propinquiores habet, quique ab ipso secundi, inter reliques primas tenent,
regia animi moderatione componet, juvandorum hominum pro rata quemque concessæ facultatis
portione studiosos. Ita quippe tanto longius sublevandorum hominum cura progreditur, quo pluribus commissa fuerit.
21. Præter hac vero in tanta imperii magnitudine exterarum provinciarum præfecti dimittendi
sunt. Tum juri dicendo magistratuum delectus
faciendus est, quia divina hac est, magnificaque
providentia. Nam singula loca, hominesque, aut
controversias velle cognoscere, maximam usquequaque discursionem requirit: neque Dionysius
ipse, cum unius, nec integra quidem, insulæ
imperium constituisset, eidem administrandæ par
esse potuit. 30 Verum paucorum curatorum inter
ventu plurimorum hominum curam licet suscipere. Hanc divinam, ac generalem providentiam
appellarunt, quam in solidis ac constitutis moribus manentem, nec in minimas usque partes
intentam, ne minimæ quidem partes effugiunt.
Eandem ad res gerendas divinum numen adhibens, non ipsum quidem, quæ in his inferioribus
sunt, minuta quæque persequitur; sed natura tanquam manu utitur, suo constanter in statu manens, et bonorum ad extremum usque causa est,
causarum scilicet omnium ipse causa. Hoc modo
regi universorum cura capessenda est. Habeat
ille quam deri potest justissimos atque optimos
rectores, in quos imperium dividat. Paucos enim
facilius, quam multos cognoscet, eosdemque faciδὲ lius recte secusve administrantes sentiet. Virtutis
porro, non divitiarum, ut nunc assolet, inita tione, magistratuum delectus habeatur. Quandoπαρ' quidem medicis corpus committimus, non qui tissimi, sed quicunque demum suæ artis peritisνόμιμον simi sint. Magistratus vero præ divite multo
magis is eligendus est, qui regendorum hominum
peritia valet, quoniam plura ob id ipsum, pejus
meliusve constituta ne sint, periculum imminet.
Quid enim, si quis ex hoc ipso, quod improbus
esset, divitias congessit, num ab illo æquum est
magistratum geri, potius quam ab altero, qui sit
quidem pauper, sed legum tainen justitiæque
cultor, et ob idipsum, quod justus est, paupertate
laborans pudore non afficitur? Atqui ille sane
quomodocunque dives, magistratum pecuniis merΈρα calus, cujusmodi sit æqui distributor idoneus sciat. Videtur enim, ut ita dicam, non facile is
injustitiam odio prosecuturus, nedum pecunias
contempturus, aut ex prætorio minime venalium
judiciorum forum esse facturus: siquidem dibile non est eum sublato vultu torvis ac rigidis
oculis aurum ex adverso intueri posse; contra
vero verecundia motum iri, nonnibilque rum, ac demum avide amplexurum esse, cui eo
ipso gratiam habet, quod parte aliqua divitiarum
reipublicæ administrationem permutarit, et ut teras venalium rerum, civitales conduxerit. Noδὲ vit ergo se ejus benefcio in honore esse, limique in solio sedere, non solum a numerosa alia
plebe, sed etiam ab eximiis viris justis, ac paupe
ribus magnifice circumspectum. Τu vero fac ut virτις tutis aliquid in pretio habeatur, quamvis sit cum
[forte egestate conjunctum 31 nec te prudentia laleat hom
minis, aut justitia, reliquaque animi bonorum & titudo sub vili abjectaque veste delitescens: quin
potius in medium producas, dignumque censeas
qui virtutem omuium oculis subjiciat, quam dem domi segnem contineri uefas sit; sed sub dio
agere, atque inter certamina versari oporteat. Sic
enim habeto; illos quidem a te in præsentia col
laudatum iri; te vero eum fore perpetuo, cujus
nomen hoc præconio celebretur; a quo felicioris
imperii specimen temporum successioni fuerit
commendatum. Quod si ita feceris, multos statim videbis, quos partarum divitiarum pudeat; alios
etiam, qui voluntariæ mendicitatis nomine sibi placeant: ex eoque, quod probrosa sit divitiarum
conquisitio, paupertas vero honestissimo in loco habeatur, inveterata jam de illis inter homines
opinio dilabetur. Nam cum plurima sint a Deo regiæ dignitati præstabilia beataque concessa, tum
non minus, imo multo magis, quam cætera omnia vim eam mirabitur quispiam, et prædicabit, quam
is subjectorum sibi animis præcipuam habet: propterea quod rex quamlibet ingenii opinionem
vīteri consuetudine, et antecedentibus deliciis inustam tunc nullo negotio mutat, cum id quod
enatrarium est in pretio habere, maximique facere videtur. Quocunque enim rex gaudet, hoc subinde
invalescere, studioseque a plerisque affectari necesse est.
29. Verum cum eo hactenus orationis pervenerim, libet nonnulla in deliciarum mearum gratiam vota concipere. Utinam te, imperator, philosophia amor capiat, sinceriorisque disciplinæ.
Necesse enim erit ex iis, quæ ante dixi, rivales
PG 66:1057ORATIO DE REGNO.
ἐγένετο. Ιτττέον οὖν ἅμα τῷ Θεῷ, καὶ ἐγχειρητέον nobilitas est, 3 nec pro loco ulla unquam vilior, aut
τῷ καλλίστῳ τῶν λόγων, ἀληθέστερον δὲ φάναι τῶν
ἔργων. Ο γὰρ ἑνὸς ἀνδρὸς, τοῦ βασιλέως, ἐπιμεληθεὶς, ὅπως ἂν ἄριστος εἴη, τὴν συντομωτάτην ἐβάδισεν ἐπὶ τὸ πάντας μὲν οἴκους ἐπανορθοῦν, πόλεις
δὲ πάσας, ἔθνη τε πάντα, καὶ μικρὰ καὶ μείζω, καὶ
τὰ γείτονα καὶ τὰ πόῤῥω, ἃ πάντα ἀπολαύειν ἀνάγκη
τῆς ὅπως ποτὲ ἐχούσης τοῦ βασιλέως ψυχῆς. Βούλει
δὴ ποιῶμεν οὕτω τὴν πρώτην, ἵνα μοι καὶ περιμεί
νης τὸν λόγον; Σοφὸν γὰρ ἂν εἴη μὴ προσοδῆσαι τὴν
θέραν Λέγωμεν δή ξ τε χρεών εἴη βασιλέα
πλεῖν, ὅ τε μὴ χρεών, ἀντιπαρατιθέντες αἰσχρὰ
καὶ σεμνά. Σὺ δὲ τοῖς ἐξ ἑκατέρας μερίδος εφιστά
μενος, ὅταν ἐπιγνῶς τι προσήκον, τὸ μὲν ἀγαπᾷν,
ὡς ὑπὸ φιλοσοφίας [ γρ. σοφίας | Εγκεκριμένον· τὸ
δὲ ἀποδιαπομπεῖσθαι, καὶ διανοεῖσθαι δή, τὸ μὲν
ὡς ἀεὶ ποιήσων· τὸ δὲ ὡς οὐκέτ' αὖθις. ᾿Αλλὰ παρά
τὸν καιρὸν τῶν λόγων, ἐπὶ τοῖς μὴ χρεών, οἷς ἡμεῖς
τε, σύ τε σαυτῷ συνεπίστασαι, δυσχεραίνων τε φαί.
του σαυτῷ καὶ ἐρυθριῶν, ὅτι δὴ πέφηνε σὸν, ὁ μὴ
Αξιον εἶναι σόν. Τό τοι χρῶμα τοῦτο τὴν ἐκ μετ
τακίας ἀρετὴν ὑπισχνείται· καὶ αἰδὼς αὕτη θεία
τέ ἐστι καὶ Ἡσιόδῳ δοκεῖ. Ο δὲ ἐπὶ τοῖς ἁμαρτανομένοις ἰσχυρογνώμων, αἰσχυνόμενος ὁμολογίαν
ἁγνείας, οὐ κερδαίνει γνῶσιν ἐκ μετανοίας, οὐδὲ δεῖτης λόγων ἰατρῶν, ἀλλ' ἀνὴρ ἂν φαίη σοφός, ὅτι κοι
λάσεως. Οὕτω που τραχεῖα τε ἐκ φροιμίου καὶ χα
λεπή φιλοσοφία προσφέρεσθαι.
gloriosior exstitit oratio. Pergendum itaque Deo
auspice, et orationum, vel, ut verius dicam, ope
rum præstantissimum aggrediendum est. Nam qui
uni homini, imperatori, ut quam optimus sit, prospicit, ad omnes non modo familias, verum etiam
civitates, et nationes sive parvas, sive majores,
ſinitimasque aut dissitas constituendas, brevissimo
viæ compendio progreditur: quæ omnia quocunque modo affectum regis animum experiri necesse
est. Visne igitur eam nunc primum rationem ineamus, ut dicentem non gravate audias (consultum
enim fuerit prædam non ante tempus e cubili excitatam abigere)? dicamus, inquam, quæque regi
agenda sint, quæque non sini; honesta turpibus ex
adverso collocantes. Tu vero utramque partem sigillatim expendens, ubi quod congruum est agnoveris, hoc quidem amplectere, utpote decreto philosophiæ receptum, aliud autem repudiato; atque
ita in animum inducito, hoc te perpetuo facturum,
illud nunquam admissurum in posterum. Quamobrem ipso orationis tempore, ob ea quæ minus
decent, quorum et nos una, et tu tibi conscius es,
apud te indignabundus, et pudore suffusus appareas, quoniam id in te esse comprobatum sit, quod
nequaquam oporteret esse. Ejusmodi nempe color
nonnullam ex sanctorum pœnitentia virtutem repromittit; verecundiaque illa divina est, et Hesindo esse videtur. Contra qui in delictis pervicax est, quem confessæ ignorantiæ dispuder, cautius
es resipiscentia consilium non lucratur; neque verborum medicamento, sed, ut Sapiens dixerit,
castigatione opus habet. Ita philosophia asperam se ab initio, et tractatu difficilem præbet.
γ. Αἰσθάνομαι γάρ τοι ἐνίων ὑμῶν ἐκταραττομέτων τε ήδη, καὶ τὴν ἐλευθερίαν ἐν δεινῷ τιθεμένων.
'Αλλ' υπεσχόμην τε οὕτω ποιεῖν, καὶ τῶν προγνόντων εν δή που φράξασθαι καρτερῶς, καὶ ἀντέχειν
ταῖς ἐμβολαῖς· καίτοι ταῦτα σύ τε χαίρεις ἀκούων,
καὶ ἅπαντες ὑμνοῦσι. Καγώ σοι σύμφημι μέγεθος
ἀρχῆς ἑνὶ μηδενὶ τοσόνδε παρεῖναι, καὶ πλούτου
θημώνας ὑπὲρ τὸν πάλαι Δαρεῖον, καὶ ἵππον πολλάτις μυρίαν, καὶ τοὺς χρωμένους τοξότας τε καὶ θως
ρακοφόρους, πρὸς οὓς ἡγεμόνος τυγχάνοντας [ γρ.
τυγχάνοντος ], ἀσθενὲς ἅπαν τὸ ἀνθιστάμενον. Πόσ
έως δὲ ἀριθμὸν νικῶσαι προσκυνοῦσιν, οὐδὲ δρώμε
κι αἱ πλείους, οὐδὲ ἰδεῖν προσδοκῶσαι τὸ κρεῖττον
είχεσθαι θέαμα. Ταῦτά σοι καὶ παρ' ἡμῶν ἅπαντος
ἂν μᾶλλον ἀληθῆ λέγοιντο. Τί οὖν τὸ μὴ συμβαίνον
ἡμῶν ἐκείνοις; Οἱ μὲν ἐντεῦθέν σοι πλέκουσιν ἔπαινον, καὶ καλοῦσιν εὐδαίμονα· ἐγὼ δὲ ἥκιστα μὲν ἂν
3. Jam enim quosdam vestrum perturbari, eamque loquendi libertatem iniquo animo ferre sentio.
Verum id ego me facturum ab initio professus
sum; et eorum fuit, qui hoc intellexissent ante,
fortiter sese præmunire, atque irruentis impressiones excipere. Quanquam tibi hæc et auditu jucunda sunt, et uno ab omnibus ore prædicantur.
Ego vero una tecum fateor, tantam imperii magnitudinem in nullo eodem homine reperiri, acervatimque congestas divitias supra veterem illuın
Darium; et repetitum sæpius decies millenarium
equorum numerum; quique iis utantur sagittatores, et loricatos, adversus quos, si ducem habuerint, imbelle est quidquid opponatur. Urbes
præterea innumeræ supplices venerantur; quem
neque maxima pars intuitæ sunt, 4 neque intuituras se unquam sperant, spectaculum voto omni
Μὴ προσοβῆσαι τὴν θήραν. Perperam Turmcbi editio, θύραν. Grzcorum est enim proverbium,
Σωτῆσαι τὴν θήραν, vel ἄγραν. Plato in Lyside:
Ποιός τις οὖν ἄν σοι δοκῇ θηρευτής εἶναι, εἰ ἀνατο
της θηρεύων, καὶ δυσαλωτοτέραν τὴν ἄγραν ποιοί;
Chrysostomus hom. 13 in Matth., pag. 84 edit.
Savil.: Ὥστε μή σοβῆσαι τὴν ἄγραν• et houn. 1 coni.
Anom., pag. 395. Καὶ οὐ βουλόμενος ἀνασοβῆσαι
τὴν θήραν τέως ἐπεῖχον τὴν γλῶτταν. Similis error
«t eodem corrigendus modo apud Isidorum Pelusictam ep. 569 Græcarum a P. Scholto publicatarum, pag. 283: Τί καὶ τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἑτοιμοτάτους ὄντας εἰς τὴν Ἐκκλησίαν μεταφοιτῆσαι ἀδικεῖς ἀποσηβῶν τὴν θύραν; leg. θήραν; Quid et
gentiles paratissimos in Ecclesiam transmigrare affcis injuria prædam abigens?
Τό τοι χρώμα τούτο. Aristot. v Eth., cap. 9.
Diogenes Cynicus apud Laertium, χρῶμα τοῦτο τῆς
ἀρετῆς appellat. Ruborem, quem verecundia suf un
dit, in juvenibus colorem esse virtutis, dixit nescio
quis veterum.
PG 66:1073ORATIO DE REGNO.
γνώμην ἐν τοῖς φίλοις κυρώσει· ἵνα δὲ ἔργα γένηται, Græros, quam Barbaros immortalem nominis gloχειρῶν αὐτῷ δεῖ πολλῶν.
riam peperit. Quæ igitur agenda fuerint perspiciet,
certumque de iis inter amicos consilium capiet; ut autem opus ipsum consequatur plurimarum
manuum auxilio opus est.
θ. 'Ο δὲ λόγος βαδίζων ἐξάγει τὸν βασιλέα τῶν
9. Paulatim inde nostra procedens oratio reβασιλείων, καὶ μετὰ τοὺς φίλους τοῖς στρατιώταις gen e palatio eductum, post amicos, militibus,
δίδωσι, δευτέροις δὴ τούτοις φίλοις, καὶ καταβιβάσας secundis quasi amicis, conciliat, atque in campum
εἰς τὸ πεδίον, ἐξεταστὴν ἀνδρῶν, καὶ ὅπλων καὶ descendere jubet, ut hominum, armorum, equoἵππων ποιεῖ· ἔνθα καὶ ἱππεῖ συνιππεύσει, καὶ πεζῷ rumque recognitionem faciat. Ibi et cum equite in
συνθευσεῖται, καὶ συνοπλιτεύσει τῷ ὁπλίτῃ, καὶ τῷ equo se exercebit: et cum pedite decurret; et cum
πελταστῇ συμπελτασθήσεται, καὶ συνακοντιεῖ τῷ armato armatus incedet, et cum cetrato cetram
γυμνῆτι, τῇ κοινωνίᾳ τῶν ἔργων εἰς ἔμψυχον έται- movebit, et cum levis armaturæ militibus jaculum
ρείαν έκαστον προσαγόμενος, ἵνα μηδὲ πρὸς τούτους torquebit: ut unumquemque, operum commuεἴρων ᾖ, συστρατιώτας καλῶν, ἀλλὰ δημηγοροῦντα nione, in vivam societatem, amicitiamque pelliciat,
ἐπιγινώσκωσιν αὐτὸν, καὶ μαρτυρῶσιν ὡς ἐκ τῶν ἔρ-· neve jocari deinceps, et cavillari videatur, dum
των ἄρα τὸ ὄνομα λέγεται. Δυσχεραίνεις ἴσως ὅτι σοι commilitones vocabit, sed in concione verba faενεῖν ἐπιτάττομεν. 'Αλλ' ἐμοὶ σὺ πείθου, βασιλικοῦ cientem agnoscant, ac testentur omnes, reipsa
σώματος ελάχιστα πόνος ἅπτεται. Οστις γὰρ οὐ nomen istud ab eo comprobari, Invitus fortasse,
λανθάνει πονῶν, τοῦτον ἥκιστα πόνος νικᾷ. Βασιλέως ægreque illud audias, quod tibi a nobis labor
δὲ σωμασκοῦντος, καὶ θυραυλοῦντος, καὶ ὅπλοις ἐν- injungitur. Verum, mihi crede, regium corpus
νάζοντος, οἱ πανταχοῦ δήμοι θέατρόν εἰσι. Τῶν τε minime labore tentatur. Quisquis enim palam
· ἐρ παρόντων ἐπιστρέφει τὰ ὄμματα, καὶ οὐδεὶς laborem capessit, nequaquam labore vincitur. Regi
ἀλλαχόσε βλέπειν ἀνέχεται, βασιλέως ἐν ἀπόπτῳ τι autem corpus exercenti, atque in stativis, et sub
δρώντος· καὶ τῶν ἁπάντων ἐνηχεῖ τὰ ὦτα πᾶν ἔργον dio agenti, et in armis ætatein conterenti, omnes
βασιλέως ᾠδὴ γενόμενον. Δύναται δὲ ὁ συνεθισμός ubivis homines, quasi in theatro, spectatores adοὗτος, τῷ μὴ σπάνιον εἶναι τῆς βασιλέα θέαμα στρα- sunt. Si quidem præsentium oculos in sese conτιώταις, εὔνοιάν τε αὐτοῦ, καὶ μάλα ἐῤῥωμένην δη- vertit; neque alio quisquam intueri sustinet, dum
μιουργεῖν τῶν στρατιωτῶν ταῖς ψυχαῖς. Καὶ τίς rex in conspectu hominum molitur aliquid: ita
ἐχυροτέρα βασιλέα τῆς ἔρωτι τετειχισμένης; Τίς δὲ omnium ad aures decantata principis facta perveΑιώτης καὶ μικρὰ πράττων ἀδεέστερός τε καὶ ἀν niunt. Atque ea demuin consuetudo, qua imperator
επιβουλευτότερος ἐκείνου βασιλέως οὐχ ἂν δεδίασιν, non raro spectandum se militibus pra:bet, ad
είλ᾽ ὑπὲρ οὗ δεδίασιν οἱ ὑπήκοοι; Τὸ δή του στραexcitandam in eorum animis sui benevolentiam,
τιωτικὸν τοῦτο φύλον, ἁπλοϊκόν τέ ἐστι καὶ γενναῖον, eamque firmissimam, præcipuam vim habet. 13 Ecκαὶ ὑπὸ συνηθείας ἀλώσιμον. Καὶ Πλάτων φύ- quod vero tutius imperium est, quam illud, quod
ισχύς σε καλεῖ τό μαχητικόν γένος, καὶ κυνὶ μάλιστα amore, et charitate munitur? Quisnam privatus,
τροπικάζει, θηρίω γνώσει καὶ ἀγνοίᾳ κρίνοντι το quantumvis mediocri conditione, securior, aut ab
το φίλιον καὶ τὸ πολέμιον. Τί δ' ἂν αἴσχιον γένοιτο insidiis tutior, quam rex ille, quem non metuunt,
βασιλέως, ἐν διὰ τοὺς ζωγράφους ἐπιγινώσκουσιν οἱ sed cui metuunt sui? Militaris profecto ista natio
τροπολεμοῦντες; Ονήσεται δὲ οὐ μόνον τοῦτο τῆς simplex, et ingenua est, et consuetudine facile caσυχνῆς ἐπιμιξίας, τὸ καθάπερ ἐν σῶμα συμφυὲς τὸ pitur. Quin ipse Plato militare genus custodes
στράτευμα περικεῖσθαι· ἀλλὰ καὶ πολλὰ τῶν τοῖσδε appellat, cauique praesertim comparat, quod quiκαιροίς γενομένων, τὰ μέν ἐστι μελέτη πολεμικῶν dem animal amicos, atque inimicos notitia, et
ἔργων· τὰ δὲ ἐστι στρατηγίας προτέλεια, καὶ παρα- ignoratione discernit. Quid vero indignius eo imκαί τινες, ο πρὸς τὰ μείζω τε καὶ σπουδαῖα peratore, quein per solos pictores cognitum haας γείρει. Οὐ γάρ τοι σμικρὸν ἐν χρεία δορός, όνο- bent propugnatores imperii? Neque vero id solum
μέσα: μὲν στρατηγὸν, ὀνομάσαι δὲ ὑποστράτηγον, καὶ emolumenti ex frequenti ea consuetudine hauriet,
Κέρχον, καὶ ταγματάρχην, καὶ σημαιοφόρον, εἰ τύχοι, quod exercitum, tanquam unum ejusdem nature
καί τινας τοῦ πρεσβυτικοῦ σὺν ἐπιγνώσει καλέσαι τε corpus, circumfusum habeat; verum etiam multa,
al προτρέψαι, τοὺς ἐν τέλει λέγω καθ᾽ ἕκαστον ἐπε
quæ per id tempus aguntur, alia ad rei bellicæ
Στόν τε καὶ πεζικόν σύστημα. Ομηρος μὲν γάρ exercitationem conferunt; alia velut imperatorii
εἶναι τῶν θεῶν παραστήσας τῇ μάχῃ τῶν ᾿Αχαιών, muneris præparationes et initia sunt, quæ ad maπληγη σκήπτρου φησὶν αὐτὸν πιμπλάναι τοὺς νέους jora, et seria animum excitare solent. Nec enim
Dimum est belli tempore ducem exercitus, aut legatum nominare, aut turmarium, aut agminis
præfectum, aut vexillarium, si necesse fucrit, aut ex veteranis notos appellare aliquos et adhortari:
cos, inquam, qui in unoquoque tam equestri, quam pedestri ordine primas obtinent. Ilomerus
Καὶ Πλάτων. In 1 De Republica.
PG 66:1075SYNESH PTOLEMAID'S EPISCOPI
enim nescio quem deorum in Græcorum certamen inducens ictu sceptri ab ipsɔ juvenes ait impletos
ita ut eorum animi
Robore forti,
Majori pugnæ furerent et Martis amore,
neque eorum pedes, manusve quietem sustinere
possent. Nam hoc,
ὡς τήν τε ψυχὴν
.. Μένεος κρατεροίο,
Μᾶλλον ἐφορμᾶσθαι πολεμίζειν, ἠδὲ μάχεσθαι,
καὶ μηδὲ τὰ πόδε, μηδὲ τω χεῖρε ἀτρέμας ἔχειν
ἀνέχεσθαι. Τὸ γὰρ,
Μαιμώωσι δ' ένερθε πόδες, καὶ χεῖρες ύπερθεν,
ττουσιν ἐστιν Αὐτοκέλευστοι περὶ τὰ ἔργα τῆς
μάχης. Ἐμοὶ δὲ ταυτὸ τοῦτο ἂν ποιήσαι καὶ βασι
λεὺς ὀνομαστὶ καλέσας, καὶ τὸν ἀπερισάλπιστόν τε
ἂν εἰς φιλοτιμίαν ἐγείραι, καὶ τὸν ἀγωνιστὴν ἐν
ἐπιθήξαι. Πᾶς γὰρ ἐθέλει πονεῖν ὑπὸ μάρτυρι βα
σιλεῖ. Ο τε ποιητὴς οὕτως ἔοικε κρίνειν πάμμεγα
ὄφελος είναι βασιλεῖ, καὶ εἰρηνικῷ καὶ πολεμική
ὅς αὐτό που τοῦτο πρώτον κατανοήσας, ὅτι πλείσον
ἔχει ροπὴν εἰς εὐψυχίαν ἀνδρῶν τὸ μηδὲ τοὺς ἀγε
λαίους ἀγνοεῖσθαι τῷ βασιλεῖ, οὐκ ὀνόματι μένον
καλοῦντα τοὺς στρατιώτας πεποίηκεν ᾿Αγαμέμπης,
ἀλλ' οὗτος αὐτῷ καὶ τὸν ἀδελφὸν νουθετεί πρὸς τῇ
προσηγορία, πατρόθεν, καὶ ἐκ γενεῖς ἄνωθεν όνομά
ζειν ἄνδρα ἕκαστον, καὶ πάντα; κυδαίνειν μηδὲ μεγα
λίζεσθαι. Καὶ τὸ κυδαίνειν δὲ αὖ, εὖ λέγειν ἐστὶν,
εἴ τῷ τι ἀγαθὸν, ἢ πραχθέν, ἢ εὐτυχηθὲν συνηπίστατο,
Ορᾷς Ομηρον; ἐγκωμιαστὴν ποιεῖ τὸν βασιλέα δη
μότου; Καὶ τίς οὐκ ἂν αἵματος ἀφειδήσεις, βασιλέως
αὐτὸν ἐπαινέσαντος; Καὶ τοῦτο οὖν ἔξει σοι τἀγαθὸν
ἀπὸ τοῦ θαμὰ ὁμιλεῖν στρατιώταις· καὶ πρὸς, εἰδήσ
σεις αὐτῶν ἤθη καὶ βίους, καὶ τίς ἑκάστῳ τάξις ἐν
χαιροῖς ἑκάστοις προσήκουσα. Θέα γὰρ δὴ καὶ τόδε
Τεχνίτης ἐστὶν ὁ βασιλεὺς πολέμων, ὥσπερ ὁ σκυτο
τόμος υποδημάτων. Ἐκεῖνός τε οὖν γελοίος, όταν
ἀγνοῇ τῆς τέχνης τὰ ὄργανα, ὅ τε βασιλεὺς πως
επιστήσεται χρῆσθαι στρατιώταις οργάνοις, 8 μή
γινώσκοι;
Pes infra, supraque manus jam sponte cientur,
nihil aliud est, quam sponte sua ad pugna cerlamen gestiunt. Ego vero idem plane facturum imperatorem judico, si nominatim suos appellet; et
vel eum, qui classici clangore non movebitur, ad
gloriæ studium inflammaturum; vel bellicosum militem ad prælium esse concitaturum. Nemo enim
est, qui non coram rege strenue laborem navare
cupiat. Atque ita poeta sensisse videtur; tam
pacificum, quam bellicosum regem incredibilem
inde utilitatem capere; qui hoc ipsum primus
animadvertens, ad militum strenuitatem plurimum
momenti habere, si ne gregarii quidem milites
imperatori sint ignoti, Agamemnonem inducit non
modo nominatim suos vocantem, 14 sed et fratremn
admonentem, ut præter ejusmodi appellationem,
addito insuper parentis nomine, et a majorilus
ununiquemque compellet, omnibusque honorem
deferat, nec grandiores spiritus ducat. Nam honorem deferre, idem est ac laudare, si quidpiam ab
aliquo aut recte, aut feliciter confectum meminisset. Vides ut Homerus regem popularis hominis laudatorem faciat? Et quisnam sanguini pepercerit, qui se a rege laudatum audierit? Cum
hoc igitur ex eo tibi commodum suppetet, quod
frequenter cum militibus verseris; tum eorum
præterea mores, vitamque perspicies, idque intelliges, quis cuique ordo in quavis occasione conveniat. Quin hoc insuper apud te considera. Bellorum imperator artifex est, uti sutor calceamentorum. Ut hic ergo ridiculus sit, si suæ artis instrumenta nesciat, ita rex quonam pacto militibus perite, velut instrumentis, utetur, nisi ea ipsa cognoscat?
10. Verum cum co usque progressa sit oratio,
si, quod argümenti in hoc genere communius est,
ad præsentem hujus orationis materiam demittatur, forsitan a scopo non aberrabinus:
Quis scit an ipse animum moveam tibi numine
dextro?
Consilium est hominis non aspernabile veri.
Ita ergo sentio, nihil olin aliud tantam Romano
imperio perniciem attulisse, quantam in iniperatore prope scenicus ornatus, culusque corporis,
quem perinde, ut qui sacris operantur, in occulto
habere solent, tum etiam quod barbarico, atque
insolenti more, quæ ad vos attinent, spectanda
proponantur. Etenim quod inane, ac specie tenus
est, cum rei veritate non potest consistere. Non
est tamen, quod id a me dictum molestius feras.
Nec enim istud tua culpa commissum, sed eorum,
ε. 'Αλλ' ἐνταῦθα γενόμενος, εἰ τὸ κοινὸν τῶν λόγων
εἰς τὴν παροῦσαν τῶν λόγων ὕλην καταβιβάσαιμι,
τάχα ἂν οὐκ ἀπὸ σκοποῦ βάλοιμι·
Τίς δ' οἶδ' εἰ κέν τοι σὺν δαίμονι θυμόν όρων
Παρειπών; ἀγαθὴ δὲ παραίφασις ἀνδρὸς ἀληθεῖς.
Φημὶ γὰρ οὐδὲν οὕτως ἔμπροσθεν ἄλλο χείρω και
σαι τὰ ῾Ρωμαίων, ὡς τὴν περὶ τὸ βασιλικὴν σώμα
σκηνὴν καὶ θεραπείαν, ἣν ὥσπερ ἱερουργοῦντες ἡμῖν
ἐν ἀποῤῥήτῳ ποιοῦνται, καὶ τὸ βαρβαρικῶς ἐκτεθεί
σθαι τὰ καθ' ὑμᾶς. Ὡς οὐ φιλεῖ συγγίνεσθαι φαντάζσία τε καὶ ἀλήθεια. ᾿Αλλὰ σύ γε μὴ δυσχεράνης, ως
τοῦτό γε οὐκ ἔστι σὸν, ἀλλὰ τῶν ἀρξάντων της νότιας
καὶ παραδόντων τῇ διαδοχῇ τοῦ χρόνου δηλούμενου
τὸ κακόν. Τοιγαροῦν ἡ σεμνότης αὕτη, καὶ τὸ δεδιέναι
μὴ ἐξανθρωπισθείητε σύνηθες γενόμενοι θέαμα, κατα
κλείστους ποιεῖ πολιορκουμένους ὑφ' ἑαυτῶν, ἐλάχιστα
Θέα γὰρ δὴ καὶ τόδε. Sic in lib. De insomniis, p. 140, θέα δὴ πόσῳ τῷ μέσῳ τὸ πνεῦμα τοῦτο
ἐμπολιτεύεται. Quem ad locum: Gregoras notat melius scribi Bew. Imperite. Nam 0ća frequentiori est
in usu.
PG 66:1077ORATIO DE REGNO.
μὲν ὁρῶντας, ἐλάχιστα δὲ ἀκούοντας, ἀφ᾽ ὧν πρακτικὴ qui priui morbi illius auctores exstiterunt, ac
φρόνησις συναθροίζεται, μόνα; ήδυμένους τὰς τοῦ
σώματος ἡδονάς, καὶ τούτων γε τὰς ὑλικωτάτας,
δεας ἀφή τε καὶ γεῦσις πορίζουσι, βίον ζώντας θα
λαττίου πνεύμονος Ἕως οὖν ἀπαξιοῦτε τὸν
ἄνθρωπον, οὐδὲ τῆς ἀνθρώπου τυγχάνετε τελειότητος.
Καὶ γὰρ οἷς σύνεστε περὶ [γρ. παρά] δίαιτάν τε καὶ
ἄλλως, καὶ οἷς ἐστιν εἰς τὰ βασίλεια πάροδος ἀδεέστερον, η στρατηγοίς τε καὶ λοχαγοῖς, τούτους οὓς
χαρίεντα ἄρα παρασκευάζεσθε, τοὺς μικροκεράλους τε καὶ ὀλιγογνώμονας, οὓς ἡ φύσις ἁμαρ
κάνουσα παραχαράττει, καθάπερ ἀδικοῦντες οἱ τρα
κεεῖται τὸ νόμισμα [γρ. τὰ νομίσματα], καὶ γίνεται
βασιλεῖ δῶρον ἀπόπληκτος ἄνθρωπος, καὶ μεῖζον ὅσον
ἀποπληκτότερος· οὗτοι γελασείοντες ἐν ταυτῷ καὶ
κλαυσείοντες ἀτελῶς, καὶ σχήμασι καὶ ψόφοις καὶ
ἅπασιν ὅσοις οἷοί τε [γρ. οἷόν τε] βωμολοχοῦντες,
συνδιαφθείρουσιν ὑμῖν σὸν χρόνον, καὶ τῆς ψυχῆς
τὴν ἀχλον, ἣν ἐκ τοῦ μὴ φύσει ζήν ἔχετε, κακῷ
μείζονι παραμυθοῦνται. Τούτων τὰ κολοβα διανοή.
ματα καὶ βήματα ταῖς ἀποαῖς ὑμῶν ἐναρμόζεται
μᾶλλον, ἢ νοῦς ἐκ φιλοσοφίας ἐν γλώττῃ περιτράνω
τα καὶ στρογγύλη. Ο δὲ τῆς θαυμαστῆς οἰκουρίας
ἀπολελαύκατε, τοῦ δήμου τὸ μὲν φρόνιμον ὑποπτεύοντες, καὶ πρὸς ἐκείνους ἀποσεμνυνόμενοι· τὸ δὲ ἀνόητον εισαγόμενοι, καὶ πρὸς ἐκείνους ἀπογυμνούμενοι·
Και μὲν εἰδέναι καλῶς, ὅτι ταῖς αὐταῖς παρασκευαίς
ἕκαστον αύξεται, καὶ συγκροτεῖται. 'Αλλ' ἂν ἐπιδρά
μῆς τῷ νῷ τὴν ὅποι ποτὲ τῆς γῆς ἐκταθεῖσαν ἀρχὴν,
είπε τῶν Παρθυαίων, εἴτε τῶν Μακεδόνων, εἴτε τῶν
κλειτάτων Μήδων, εἴτε τὴν ἐν ᾗ ζῶμεν, ἄνδρες
δημοτικοί τε καὶ στρατιῶται, καὶ τὰ πολλὰ συνθυραυλοῦντές τε καὶ χαμευνοῦντες ἐν ταῖς φάλαγξι,
καὶ ούτε μειονεκτοῦντες πόνων, οὔτε πλεονεκτοῦντες
εξονῶν, ἑκάστην ἐπικράτειαν ἐπὶ μέγα προήγαγον,
δ' ἐπιμελείας ἄνθρωποι κτώμενοι τἀγαθὰ, καὶ γενόμενος ζηλωτοί, χαλεπῶς ἂν ἔτι τὴν τάξιν τηροῖεν
Ένα φρονήσεως. Έοικε γὰρ εὐτυχία φορτίον εἶναι
μελές του περιβριθέστερον. Περιτρέπει γοῦν τὸν ἀναθέμενον, ἢν μὴ πάνυ ρωμαλέος ὢν τύχῃ.
pestem quamdam summo in pretio studioque
habitam temporum successioni tradiderunt. Quamobrem severior illa gravitas, idipsumque quod
metuitis, ne, si vos sæpius spectandos præbeatis,
nimium sitis hominibus vestris familiares; vos
domo penitus clausos, et a vobisipsis quasi obsessos detinet; ut paucissima et videatis, et audialis,
a quibus rerum agendarum prudentia colligitur;
corporisque duntaxat voluptatibus indulgentis, et
iis præsertim, quæ sunt præ cæteris in materiam
immers:e, quas cum tangendi, tum gustandi sensus
suppeditat, ac marini pulmonis vitam haud dissimilem agatis. Quandiu ergo humanam 15 conditionem aspernamini, ne perfectam quidem hominis attingitis. Nam ii, quorum in quotidiano victu aliisre
in rebus consortium adhibetis, exiguo capite juxta
et mente, quos natura deerrans adulteratos edidit,
uti numismata mensarii corrumpere, ac depravare
solent, ita ut regi munus sit stolidus homuncio,
eoque acceptius, quo stolidior est: ii eodem leunpore imperfecte et ridere, et flere gestientes, indecoris gesticulationibus, strepitibus, aliisque quibus
possunt scurrilitatibus una vobiscum perperanı
tempus absumunt, mentisque caliginem, quam ex
eo contrahitis, quod secundum naturam nequaquam vivitis, gravioris mali solatio demulcent,
horum mutili nec perfecti animi scnsus, verbaque
auribus vestris multo congruunt magis, quam sen -
tentia aliqua, ex philosophia deprompta, et diserto
ac volubili ore decurrens. Quod autem ad eam
utilitatem spectat, quæ ex egregia illa, domesticaque custodia vobis accidit, dum ex populo eos
quidem, qui mente præditi sunt, suspectos haDelis, atque iis superbe vos, et cum ostentatione
venditalis; stulti vero duntaxat, et rudes admittuntur, quibus vos palam manifestos exponitis;
id probe intellexisse oporteret, iisdem artibus
unumquodque augeri, quibus est conflatum. Sed
si animo percurras quovis terrarum propagata
imperia, sive Parthorum, sive Macedonum, sive Persarum, sive antiquissimorum Medorum, sive
nostrum illud, in quo degimus; homines populares, et militares, qui sæpius media in acie sub
agerent, bumique dormirent, neque minus laboris, plus voluptatis ferrent, cujusque ditionis
fines latissime protulerunt; homines, inquam, singulari cum diligentia bona comparames, quique cum ad summam beatitudinem pervenissent, ægre hunc ordinem sine prudentia tenuissent.
Felicitas enim onus quoddam esse videtur plumbo gravius. Eum ergo subvertit, ac deprimit, qui id
humeris imposuerit, nisi omnino sit robustus.
και Ψυχῆς δὲ ρώμην ὑπισχνείται μὲν φύσις, τεἱνὶ ἐν ἄσκησις. Εἰς ἦν σε, βασιλεῦ, προτρέπει
φιλοσοφία φυλαττομένη γενέσθαι τὸ ἐκ λόγου συμΕλίνον. Τοῖς γὰρ ἐναντίοις τῶν συνιστάντων ἕκαστον
φθείρεται. Καὶ οὐκ ἀξιῶ παραβαθῆναι τῷ βασιλεῖ
Ηραίων τα πάτρια. Πάτρια δὲ ἡγοῦ 'Ρωμαίων, εὐ
11. Animi autem robur ut natura promittit, sic
assidua exercitatione perficitur. Ad quod tete,
imperator, philosophia hortatur, id ne eveniat
carens, quod ex oratione consequitur. Unumquodque enim contrariis opibus, quam quibus constitutum est, destruitur. Non ergo patria instituta
123) Βία ζώντας θαλασσίου πνεύμονος. Για
Pato in Philebo, την οὐκ ἀνθρώπου βίον dixit, ἀλλὰ
Ξενός πνεύμονος, ἢ τῶν ἔσα θαλάττια μετ' ἐστρεΐνων
μψυχά ἐστι σωμάτων. Sic Epicurus Nausiphanem
Appellabat πλεύμονα, ἀπατεῶνα, καὶ πόρνον Laertius.
Τοὺς μικροκεφάλους. Cujusmodi fuit, quem
Domitianus habuit in deliciis, parvulo portentosoque
capite. Sueton. in Domitiano.
PG 66:1079Romanorum imperatori censeo violanda esse. τὰ χθὲς καὶ πρώην εἰς ἐκδεδιῃτημένην παρελθόν
Verum ea patria instituta existimare debes, non
quæ heri, aut nudiustertius, in luxu, ac deliciis
depravatam rempublicam irrepserunt,16 sed quibus
fovendis imperium sibi compararunt. Quod si
mihi non credis; age vero per illud, quod regibus
præest, numen (tu vero ad patienter audiendum
enitere; mordax enim est sermo), quonam tempore Romanas res melius sese habuisse putas?
Num ex quo purpurati, et inaurati estis, lapillosque ex montibus, et barbaro mari quæsitos alios
redimitis, alios subligatis, alios cingitis, alios appenditis, alios fibulatis, aliis insidetis? Quocirca
in spectaculum evasistis mira varietate, ac colorum diversitate distinctum, pavonum instar Homericam imprecationem in vosipsos trahentes,
lapideam scilicet tunicam. Vobis autem non illa
quidem tunica satis est: non enim consulatum
gerentibus senatorum concilium adire fas est,
quando vel magistratus designant, vel aliam
quamlibet ob rem consederunt, nisi ejusmodi
insuper amictu sitis obvoluti. Itaque nimirum vos
homines suspiciunt, quibus intueri licet, quasi
solos senatorum beatos, solos senatorum onus
sustinentes; quin et hoc exsullalis onere, quemadmodum si quis aureis vinculis constrictus, ac
plurimorum talentorum compedibus arctius obligalus, malum ipsum minime sentiret, neque, quod
in carcerem conjiceretur, misere secum agi cre-
«leret, calamitatis magnificentia deceptus; nihilo
tamen is facilius movebitur, quam bi, qui cippo
lignorum omnium vilissimo vinciuntur. Imo vero
neque pavimentum ipsum vobis tolerabile est,
neque si in nudo solo inambuletis; sed spargenda
aurosa terra, quæ ex ulterioribus continentibus
vehiculis vobis, et actuariis navibus advehitur,
aec asperuandus eorum est exercitus, qui fussirium hunc pulverem respergunt. Non enim regium.
id ducitis, nisi vel ipso calceamentorum corio
delícias ostentetis. Num igitur melius nunc vobiscum agitur, a quo hæ circa imperatores cæremonia institui caperunt; latibulisque vos lacertarum in modum continetis, gre, si forte, ad solis
τὴν πολιτείαν, ἀλλ' ἐν οἷς ὄντες ἐκτήσαντο τὴν ἀρχήν,
Ἐπεὶ φέρε πρὸς τοῦ βασιλείου Θεοῦ (καί μοι πειρῶ
διαμείναι· θυμοδακής γὰρ ἡ μῦθος), πότε κάλλων
ἔχειν ἡγῇ τὰ Ῥωμαίων πράγματα; Αφ' οὗ περ
πόργυροί τέ ἐστε, καὶ περίχρυσοι, καὶ λίθους ἐξ
ὁρῶν τε καὶ θαλαττῶν βαρβάρων, τοὺς μὲν
ἀναδεῖσθε, τοὺς δὲ ὑποδεῖσθε, τοὺς δὲ περίκεισθε,
τοὺς δὲ ἐξαρτᾶσθε, τοὺς δὲ περονᾶσθε, τοῖς δὲ ἐφι
κάνετε [γ. ἐφιζάνεσθε]; Τοιγαροῦν ἀποτελέσθηκε
θέαμα ποικιλώτατον καὶ πάγχρουν, ὥσπερ οἱ ταῷ,
τὴν Ομηρικὴν ἀρὰν ἐφ' ἑαυτοὺς ἕλκοντες, τὸν χιτῶνα
τὸν λάϊνον. Ὑμῖν δὲ οὐδὲ χιτών οὗτος ἀποχρῶν· ο
γὰρ εἰσιτητὸν [γρ. εἰσητὸν] εἰς τῶν ὁμοτίμων τὸ βα
λευτήριον, ἡνίκα ἂν τὴν ἐπώνυμον ἀρχὴν ἄρχησε, ότα
ἀρχαιρεσιαζόντων, οὔτε ἐπ' ἄλλῳ τῳ συνεδριαζόν
των [γρ. συνεδρευόντων], ἣν μηδὲ πέπλον του
τον Εγκορδυλήσησθε. Καὶ δῆτα ἀποβλέπεσθε ὑπὸ τῶν
ἀνθρώπων, οἷς θέμις ὁρᾷν, ὡς μόνοι τῶν βουλευτών
εὐδαίμονες, μόνοι τῶν βουλευτῶν ἀχθοφοροῦντες·
ἀλλὰ καὶ γάννυσθε τῷ φορτίῳ, καθάπερ εἴ τις
χρυσῷ δεθείς, καὶ μᾶλλον πολυταλάντοις ταῖς
πέδαις, ἔπειτα μηδὲ ἐπαῖοι τοῦ κακοῦ, μηδὲ ἡγεῖτο
σχέτλια πάσχειν εἰς δεσμώτας τελῶν, ἡπατημένος της
πολυτελείᾳ τῆς συμφορᾶς· ἀλλ' εύγε [γρ. οὐδὲ μέλο
λον κινήσεται τῶν ἐν τῇ ποδοκάκκῃ τῷ φαυλοτάτῳ τῶν
ξύλων. Υμῖν δὲ οὐδὲ τοῦδαφός ἐστιν ἀνεκτόν, οὐδ'
ἂν ἐμπεριπατήσητε κατὰ φύσιν ἐχούσῃ τῇ γῇ ἀλλὰ
δεῖ τὴν χρυσίτιν ἐπιφορεῖν, ἦν ἐκ τῶν πέραν
ἠπείρων ὑμῖν ἀπῆναί τε, καὶ ὁλκάδες διακομίζουσι
καὶ στρατιά τίς ἐστιν οὐ φαύλη τῶν τὸ χῶμα φαινόν
των. Οὐ γὰρ βασιλικὸν ἡγεῖσθε μὴ οὐχὶ καὶ τοῖς
σκύτεσι τῶν ὑποδημάτων τρυφάν. Νῦν οὖν ἄρ᾽ ἔχει·
νον πράττετε, ἀφ' οὗ περὶ τοὺς βασιλέας ή τελετή
συνέστη, καὶ θαλαμεύεσθε καθάπερ αἱ σαύρα:
μόλις εἴ πη πρὸς τὴν εἴλην ἐκκύπτουσαι, με φωραθείητε ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων έντες ἄνθρωποι; ἢ τὰ
ήνίκα ἐξηγοῦντο τῶν στρατευμάτων ἄνδρες ἐν μέσῳ
ζῶντες, μέλανες ὑφ᾽ ἡλίῳ, καὶ τὰ ἄλλα ἀφελῶς τ
καὶ αὐτοσκευῶς ἔχοντες, ἀλλ' οὐ διθυραμβώδες κα
τραγικῶς, ἐν πίλοις Λακωνικοῖς, οὓς ἐν ταῖς εἰσι
θεώμενα γελὰ τὰ μειράκια, καὶ οὐδὲ ὁ γέρων δημη
εὐτυχεῖς ἡγοῦνται γεγονέναι, πρὸς δὲ ὑμᾶς ἐξετασθ
Καὶ λίθους ἐξ ὁρῶν. Latinus Pacat. Paneg. αναμοχλεύσαντες, καὶ εἰς αὐτὸ τὸ βάθος κατιδών.
in Theod.: Quisquis purpura quandoque regali vestire humeros cogitabit, Maximus eruius occurrat;
quisquis aurum gemmasque privatis pedibus optabit,
Maximus ei plantis nudus appareat, etc.
"Ην μὴ καὶ πέπλον. Consularem palmatam,
sive pictam togam intellige: quæ triumphalis olim,
postea in consulum insignibus tralatitia fuit. De
hac diximus ad Themistii orat. 11. De consulatu
imperatorum vide Libanium Orat. paneg, in Juliani
consul.
Καθάπερ εἴ τις τῷ χρυσῷ. Clem. Alex. 11
Ped., cap. 12, de nuliebribus armillis et monilibus loquens, eadem utitur similitudine.
[X] Ἀλλὰ δεῖ τὴν χρυσίτιν. Aurosam arenim videtur nominare Lampridius in Alagab. Chrysostomus homil. 5 in Genes.: Καὶ γὰρ οἱ τὴν χρυσίτιν
γῆν ἀνορύττοντες, ἔνθα ἂν ἴδωσι φλέβας τινὰς ψήγ
μετα ἐχούσας, οὐ πρότερον ἀφίστανται, μέχρις ἂν
τες, πολλὴν τὴν εὐπορίαν ἐκεῖθεν καρπώσωνται,
Asterius hom. 3: ὡς γὰρ οἱ τὸν χρυσὸν ἐπὶ τῶν
κόλπων τῆς γῆς ἀναχλεύοντες (cor. αναμοχλεύοντας
φασὶ τὴν χρυσίτιν γῆν ἐπ' αὐτῆς μὲν τῆς ἀρχῆς καὶ
της κυριωτάτης γενέσεως σωρηδὸν ἀποκείσθαι, εις
Vide et Jovium monachum apud Phot, cud.
Lamprid. Alagab.: Scobe auri porticum strati, ut
argenti, dolens quod non posset et electri; idqu
frequenter, quacunque fecit iter pedibus usque ad
equum, vel carpentum, ut fit hodie de aurosa arena.
Οὐ γὰρ βασιλικὸν ἡγεῖσθε. Videtur calces
mentorum delicias istas ad id referre, quod aurosum
illum pulverem calcant. Id enim causalis indicat particula. Alioqui de gemmatis imperatorum calceis ac
cipiendum esset. Quod in privatis quoque notatur
a Tertull. lib. De hab. virg.: Et in peronitus maio
nes emergere de luto cupiunt.
Καὶ θαλαμεύεσθε, καθάπερ αἱ σαΐραι. Sic
PG 66:1081ORATIO DE REGNO.
ναι καὶ παντάπασι κακοδαίμονας; Αλλ' ἐκεῖνοί γε splendorem prodeuntium, ne vos homines esse
οὐκ ἀποτειχίζοντες [γρ. ἐπιτειχίζοντες] τὴν οἰκίαν,
εργον οὔτε τοὺς Ασιανούς, οὔτε τους Ευρωπαίους
βαρβάρους, ἀλλ' οἷς ἐποίουν, ἐκείνους ἐνουθέτουν τὴν
σφετέραν ἀποτειχίζειν, θαμὰ διαβαίνοντες τὸν Εὐ
φράτην ἐπὶ τὸν Παρθυαίον· τὸν δὲ Ιστρον ἐπὶ τὸν
Γέτην τε καὶ Μασσαγέτην. Οἱ δ' οὖν ἕτερα ἀντὶ τού
των ονόματα θέμενοι, ἕτεροι δ' αὐτῶν καὶ τὰ
πρόσωπα τέχνῃ παραποιήσαντες [γρ. περιποιήσαντες], ἵνα δὴ δοχοίη γένος ἄλλο νέον τε καὶ ἀλλόκο
τον ἐκφύναι τῆς γῆς, δεδίττονται ὑμᾶς ἀντιδιαβαίνοντες, καὶ μισθὸν εἰρήνης ἀξιοῦσι πράττεσθαι,
admonebant esse muniendos; cum sæpissime vel
Gelas, ac Massagetas, Istrum trajicerent. Nunc
tum artificio quodam immutantes, ut novum, et
rorem animis nostris injiciunt, adversus nos vicissim flumen trajicientes, pacisque mercedem auferre postulant,
homines ipsi deprehendant? An potius tunc, cum
exercitibus præficiebantur homines in propatulo
vitam agentes, sole adusti, reliquoque in victu
sine ullo artificio simplices, non dithyrambicum,
ac tragicum tumorem spirantes, sed laconicis
pileis tecti, quos in statuis pueri spectantes derident, quosque senior plebs felices fuisse non pufat; imo vero, si vobiscum conferantur, prorsus
infelices?17 Atqui illi ipsi minime intersepta domo,
neque Asiaticos, neque Europæos barbaros arcebant; sed iis rebus, quas agebant, suos iliis fines
profecti contra Parthos, Euphratem; vel adversus
illi alia pro his nonina sumentes, nonnulli et vulimmane genus terra editum esse videantur, terΕἰ μὴ σύ γε δυσσεαι ἀλκήν.
'Αλλ' ἀφείσθω μὲν, εἰ δοκεῖ, τὰ παλαιὰ πρὸς τὰ νῦν
ἐξετάζειν, ἵνα δὴ μὴ δοκοίημεν ἐν σχήματι παραινέπως ονειδίζειν, δεικνύντες, ὡς, ὅσον ἐπέδωκεν εἰς
σχήμα σοβαρὸν τὰ βασιλέως, τοσοῦτον ἀληθείας
Αφήρηται.
. Εἰ δὲ ὥσπερ ἐν τῇ καθ᾽ ὑμᾶς ποικιλίᾳ γενόμενας ὁ λόγος ἐφιλοχώρησε, νέμοι τινὰ μοῖραν ἑαυτοῦ
καὶ τῇ πάλαι τῶν βασιλέων, εἴτε ἀγροικίαν καλούμεν
αυτήν, είτε λιτότητα βούλεσθε, καλῶς ἂν ἀλλήλαις
αντιπαρεκδύοιντο πολυτέλεια καὶ εὐτέλεια· καὶ γυμνάς ἂν οὕτω θεώμενος, ερασθείης ἀληθινοῦ βασι
λέως κάλλους, ἀφεὶς τὸ φαινόμενόν τε καὶ ἐπιποίη
τον· οὐκοῦν ἐκείνην μὲν ἀπὸ τῶν χρημάτων τὸ πλέον
ἐγράφομεν· ταύτην δὲ οὐκ ἔστιν ἀπὸ τούτων, ἄλλοθεν
δὲ λαβεῖν. Οὐ γάρ ἐστιν αὐτῇ περιττά, μὴ πραγματ
Ξενομένη περὶ αὐτά· τὰ δὲ ἤθη μᾶλλον εἰκόνες ἂν
αὐτῆς εἶεν. Καίτοι καὶ ἔργον εὐθὺς συμπροκύπτει
τῶν κατὰ φύσιν ἐχόντων βίων ταῖς προβολαῖς [γρ.
προσβολαῖς]. Ενός οὖν ἄξιον ἐπιμνησθῆναι βασιλέως,
καὶ ἤθους, καὶ ἔργου· καὶ γὰρ ἀποχρῶν ὁτιοῦν πάντα
συνεφελκύσασθαι. Λέγεται δή τινα τῶν οὐ λίαν ἀρ
χείων, ἀλλ᾽ ὧν ἂν εἰδεῖν καὶ τῶν γερόντων οἱ πάπο
πα, εἰ μὴ νέοι τοὺς παῖδας ἐτέκνωσαν, καὶ παρά
των τῶν παίδων ἐγένοντο πάπποι. Λέγεται δή τινα
ἐκείνων στρατείαν μὲν ἄγειν ἐπὶ τὸν ᾿Αρσακίδην εἰς
Ρωμαίους υβρίσαντα· ἐπειδὴ δὲ πρὸς ταῖς ὑπερβολαῖς τῶν ᾿Αρμενίων γενέσθαι, πρὶν ἐπιχειρῆσαι τῇ
πολεμία, δείπνου τε αὐτὸν ἐρασθῆναι, καὶ ἐπιτάξαι
τῇ στρατιᾷ τοῖς ἀπὸ τῶν σκευοφόρων χρῆσθαι, ὡς
ἐγγύθεν ἐπισιτιουμένοις, ἣν δέῃ. Ἐδείκνυε δὲ ἄρα
της Παρθυαίων ἀγρούς. Ἐν τούτῳ δὲ ὄντων, πρε
οδείαν ἐκ τῶν πολεμίων παρεῖναι· καὶ οἴεσθαι μὲν
Ένωσαν προεντεύξεσθαι τοῖς βασιλεῖ παραδυναστεύουσι καὶ τούτων γε αὖ πελάταις τισὶ καὶ εἰσαγγελεῦσιν, ὡς εἰς ἡμέραν πολλοστὴν ἀπ' ἐκείνης τοῦ
Ni fortia robora sumas.
Verum mittamnus, si libet, eam priscorum temporum cum præsentibus contentionem, ne per adhortationis speciem probrose videamur incessere,
idipsum declarantes, quantum imperatoribus superbi, atque arrogantis cultus accessit, tantumdem
decessisse veritatis.
12. Si vero, quemadmodum ad eam, quæ in vobis est, varietatem progressa diutius in eo nostra
immorata est oratio, ita aliquam sui partem pristinæ illi imperatorum, sive rusticitati malimus,
sive simplicitati, tribuat; non incommode profusio
ac frugalitas oppositæ sibi invicem emerserint,
eoque pacto nuda hæc ambo considerans, misso
fucato illo atque adscititio, verum ac germanum
regis decorem amplecteris. Quamobrem illam
quidem opibus maxima ex parte circumscripsimus;
bujus autem non ex eo, sed aliunde petenda cognitio est. Neque enim supervacuis opibus predita
est, cum in earum conquisitione nequaquam occupetur; sed ipsius imagines in moribus potius,
vitaque positæ fuerint. Quanquam et opus ipsum
statim una cum ejus vitæ, quæ naturæ consentanea est, productione consequitur. Operæ pretiumn
est igitur unius imperatoris morum operisque ſecisse mentionem. Quodlibet enim ad omnia secum
trahenda satis superque erit. Imperatorein olim
quemdam exstitisse ferunt, haud ita vetustum, sed
quem hujus temporis senum avi facile cognoscere
potuerunt; nlsi et ipsi juvenes liberos susceperint, et a junioribus liberis avi postmodum facti
sint. Ferunt, inquam, illorum quemdam adversus
Persas, ad vindicandam illatam ab his Romanis
injuriam, cum exercitu profectum, cum ad extremna
Armeniorum juga pervasisset, priusquam in hostile solum excurreret, cibum sumere cupientem,
exercitui, ut ex impedimentorum sarcinis promptis
Monarch. de Aristippo Argivorum tyranno: Καὶ
κατεκάλει τὸν θαυμαστὸν τύραννον, ὥσπερ ἐρπετὸν
ἐκ σωλεοῦ κατερχόμενον.
• Οι δ' εν έτερα ἀντὶ τούτων. Barbaros intelligit, qui Scribe, Golhi, Wisegothi, Ostrogothi,
Marcoinani, Quad et sexcentis aliis noninibus appellati terrori tum erant Romanis, quos et stipendiarios habebant.
PG 66:1083viaticis vescerentur, imperasse, ut pote qui e vicino, βασιλέως τῇ πρεσβεία χρηματιοῦντας συνενεχθῆναι
si opus foret, victum paraturi essent. Ostendebat autem 18 Parthorum agros. Quæ cum agerent, interim
ab hoste legatos adfuisse, qui se putarent quidem
regiis primum proceribus occursuros, eorumque
δὲ κατ' αὐτό πως τὸν βασιλέα γενέσθαι δειπνούνται
Οὐ γὰρ ἦν πω τὸ τῶν δορυφόρων τοιοῦτον, ἀπὸ τῆς
στρατιάς στρατιά τις έκκριτος νέος πάντες
πάντες εὐμήκεις, τὰς κόμας ξανθοί τε καὶ περιττοί,
rursus clientibus, et admissionalibus; adeoque fore, ut nonnisi multis postea diebus ab imperatore legatis jus diceretur. Verum sub id forte tempus accidisse, ut imperator cœnaret. Nec enim
ejusmodi tunc erat satellitum stipatio, selectus ex ipso exercitu alter exercitus, juvenes onines,
omnes staturæ procerioris Navescente et exquisitius ornata cæsarie,
Unguentisque cupul semper vultumque peruncti,
scula ex auro lanceasque portantes, ex quibus,
quoties occurrunt, regem conjicimus, uti opinor ex
præeuntibus radiis solem: sed universa acies proprium munus obiens, circa imperatorem atque
imperium, satellitum officio fungebatur. Illi autem
simplici, nec affectato cultu corporis, non penes
ornatum, sed penes animum, imperatoriam dignitatem habebant, interioribusque dotibus multitudinem antecellebant; externis autem gregariorum
nihil dissimiles videbantur. Quo in habitu deprehensum a legatis Carinum aiunt. Purpurea
vestis humi per herbam jacebat: cibus autem
erat pridianum ex pisis elixis pulmentum, inque
his frusta quædam et inveterata porcinarum carnium salsamenta. Eos ergo cum vidisset, neque
surrexisse, neque quidquam mutasse fertur; sed e
vestigio vocatis dixisse, se quidem illos scire ad
sese venire, se enim Carinum esse, juvenique regi
nt eadem die renuntiarent jubere, ni saperet,
omnem ipsorum saltuni campuinque omnem intra
lunare spatium Carini capite fore nudiorem; simulque dicentem, detracto pileo, caput ostendisse nibilo galea adjacente villosius: ac si quidem esurirent, ut manum una in ollam immitterent permissurum; sin minus, jubere se eadem hora discedere,
et quasi jam finito legationis tempore extra Romanum vallum esse. Hæc cum multitudini kostiumque duci renuntiata essent, quæ et vidissent, et
audiissent, quod verisimile erat futurum, horro
Αἰεὶ δὲ λιπαροί κεφαλὰς, καὶ καλὰ πρόσωπο,
χρυσάσπιδες, καὶ χρυσεολόγχαι· οἷς, ὅταν ποτέ
ὀφθῶσι, τὸν βασιλέα προσημαινόμεθα, καθάπερ, οίμαι,
ταῖς προανισχούσαις αὐγαῖ; τὸν ἥλιον· ἀλλὰ
πᾶσα φάλαγξ τὸ οἰκεῖον πλοῦτα, δορυφόρος ἦν τοῦ
βασιλέως τε καὶ τῆς βασιλείας. Οἱ δὲ ἁπλῶς ἑαυτῶν
εἶχον, οὐκ ἀπὸ τῆς σκευῆς, ἀλλ' ἀπὸ τῆς ψυχῆς βασι
λεῖς ὄντες, καὶ τἄνδον τοῦ πλήθους διέφερον· τὰ δι
ἐκτὸς ὅμοιοι τοῖς ἀγελαίοις εφαίνοντο, ὥσπερ ἔχοντά
φασι τὸν Καρίνου ὑπὸ τῆς πρεσβείας ὀφθῆναι,
Φοινικοβαφής χιτών, καὶ ἐπὶ τῆς πόας ἐκέκλιτο. Το
δὲ δεῖπνον ἦν πίσινον ἕωλον ἔτνος, καὶ ἐν αὐτῷ τι
μάχια ἅττα ταρίχη κρεών δείων, ἀπολελαυκότε
τοῦ χρόνου. Ιδόντα δὲ αὐτόν, οὔτε ἀναθορεῖν, οπ
μεταποιῆσαί τι λέγεται· καλέσαντα δὲ αὐτόθεν τοὺς
ἄνδρας, εἰδέναι τε φάναι παρ' αὐτὸν ήχοντας· αὐτὸς
γὰρ εἶναι Καρίνος· καὶ κελεύειν ἀπαγγείλαι τῷ νέμ
βασιλεῖ τήμερον, εἰ μὴ σωφρονήσοι, προσδέχεσθαι πάν
μὲν ἄλσος αὐτῶν, πᾶν δὲ πεδίον ἐν μιᾷ σελήνη ψιλό
τερον ἔσεσθαι τῆς Καρίνου κεφαλῆς· ἅμα δὲ λέγοντά
φασιν ἐκδύναι τοῦ πίλου, δεικνύντα τὴν κεφαλήν,
οὐδέν τι δασυτέραν παρακειμένου τοῦ κράνους· καὶ
εἰ μὲν πεινῷεν, ἐφεῖναι συνεμβαλεῖν τῇ χύτρα με
δεομένους δὲ, κελεύειν αὐθωρὸν ἀπηλλάχθαι, καὶ
ἔξω τοῦ Ῥωμαϊκοῦ χάρακος εἶναι, ὡς τῆς πρεσβεία;
αὐτοῖς τέλος εὑρούσης. Λέγεται τοίνυν, καὶ τούτων
ἀνενεχθέντων ἐπὶ τὸ πλῆθος, καὶ τὸν ἡγεμόνα τῶν
πολεμίων, ὧν τε εἶδον, ὧν τε ήκουσαν, ὅπερ εἰκὸς ἦν
συμβῆναι, φρίκην καὶ δέος ἐπιπεσεῖν ἅπασιν, εἰ πρὸς
άνδρας μαχοῦνται τοιούτους, ὧν ὁ βασιλεὺς ούπ
Στρατιά τις Εκκριτος. Protectorum scholas
describit, de quibus Notitia cap. 89. Corippus Terribiles ætate pares.
Καθάπερ, οἶμαι, ταῖς προανισχούσαις.
Cassiod. I. 11 Varior., c. 12: Adventum quidem regium
servitio eripuit. Ex quo, inquit, tantum profecit,
ut Parthi legatos ad eum mitterent confitentes time.
rem, pacemque poscentes: quos ille superbius offen
magis timentes domum remisit. Quæ narratio pr
ex ipsa potestis cognoscere frequentia commeantium Pius ad Synesianam accedit historiam. Cui sinks
quia necesse est, ut res magna competentia præmittat
indicia. Venturum diem Lucifer demonstrat exurtus, etc.
"Ωσπερ ἔχοντα φασι τὸν Καρῖνον. Hic
vero insigniter est lapsus memoria Synesius. Non
enim Carino hæc historia convenit, primum impurissimo contaminatissimoque principi; qualem
Vopiscus, Victor, Eutropius, aliique describunt;
deinde qui Persas nunquam viderit. Nam Carus,
assumpto secum Numeriano filio, contra Persas
profectus est; Carinum vero alterum filium misit
in Gallias. Itaque quæ hic Carino tribuuntur, ca
Caro potius competunt, vel probo, cui Carus successit. Uterque enim adversus Persas rem feliciter
gessit. Carus, auctore Vopisco, Mesopotamia capia,
Ctesiphontem usque pervenit, et imperator Persicus appellatus est. Probus, ut idem refert, eoden
profectus, Copton et Ptolemaidem urbes barbarico
a Cornelio Nepote de Agesilao proditur, cua in
Ægypto apud Thacum esset illius regem.
Τεμάχια άττα ταρίχη. Nolant critici τεμάχι
proprie dici ἐπὶ τῶν ἰχθύων, [ΧΙ] καὶ πλακούντων,
non auten ἐπὶ κρεῶν, quod Eustathius in Iliad. Δε
pag. 807, adnotavit. Hinc Aristophanes Pluto:
Πολύ χρήμα τεμαχῶν, καὶ κρεῶν ἀπτημένων.
Suidas in hac voce mendosus est: Τεμάχη ἐπὶ
χρεῶν, καὶ ἰχθύων, καὶ ἐπὶ πλακούντων, ἐπὶ οἱ πιο
σῶν οὐκέτι. Lego ἐπὶ ἰχθ. καὶ ἐπὶ πλακ. ἐπὶ δὲ κροῦν
οὐκέτι. Latine τέμαχος est copadism. Glossarium
τέμαχος, copadium frustum. Libro v De vilis Pas
trum, libel o iv, n. 63: Et accipiens archiepiscopus
unum copadium, dedit juxta se recumbent sexi. Quod
spectat ad ταρίχη χρεων θείων, vide insignem locum
a nobis castigatum orat. Themistii.
ἂν ὁ βασιλεύς. Ecquid vero pudendum
est principem esse? Suspicor legendum esse, ὧν
βασιλεὺς οὔτε φαλακρός ὧν αἰσχ. Vel certe καλεῖν
PG 66:1085ORATIO DE REGNO.
βασιλεὺς ὤν, οὔτε φαλακρός αἰσχύνεται, καὶ χύτραν rem metumque omnibus injectum; si cum ejus
παρατιθέμενος συνδείπνους καλεῖ. Αφικέσθαι δὲ τὸν
βασιλέα τὸν ἀλαζόνα καταρρωδήσαντα, πάντα είκειν
ἕτοιμον ὄντα, τὸν ἐν τιάρᾳ καὶ κάνδυΐ τῷ μετὰ
χιτῶνας φαύλων ἐρίων, καὶ πίλου.
ιγ. Ἕτερον δὲ τούτου νεώτερον ἀκούεις, οἶμαι. Καὶ
γὰρ οὐδὲ εἰκὸς ἀνήκοον τινα εἶναι βασιλέως ἑαυτὸν
Επιδόντος εἴσω τῆς πολεμίας γενέσθαι ἐν χρεία
κατασκοπής, μιμησαμένου σχῆμα πρεσβείας. Λει
τουργεῖν τε γὰρ ἦν τότε, τὸ πόλεών τε καὶ στρατευ
μάτων ἡγεῖσθαι· καὶ ἐξώμνυντό γε πολλοὶ τὴν τοιαύτὴν ἀρχήν. Εἰς δέ τις αὐτῶν καὶ ἐννεάσας τῷ
βασιλεύειν, ἀπειπὼν πρὸς τοὺς πόνους ἑκὼν ἰδιώτης
ἐγέρα. Ἐπεὶ καὶ τούνομα αὐτό σοι δείξω τοῦ βασιλέως όψιμον, ἐκλιπές Ρωμαίοις γενόμενον ἀφ' οὗ Ταρ
κυνίοὺς ὁ δῆμος ἐξήλασεν. Ἀπὸ τούτου γὰρ ἡμεῖς μὲν
ὑμᾶς ἀξιοῦμεν, καὶ καλοῦμεν βασιλέας, καὶ γράφομεν
οὕτως· ὑμεῖς δὲ εἴτε εἰδότες, εἴτε μή, συνηθείᾳ δὲ συγχωροῦντες, τὸν ὄγκον τῆς προσηγορίας ἀναδυομένοις
ἐοίκετε. Ούκουν οὔτε πρὸς πόλιν, οὔτε πρὸς ἰδιώτην,
ούτε πρὸς ύπαρχον γράφοντες, οὔτε πρὸς ἄρχοντα
βάρβαρον ἐκαλλωπίσασθέ ποτε τῷ βασιλέως ονόματι·
ἀλλ' αὐτοκράτορες εἶναι ποιεῖσθε. Ὁ δὲ αὐτοκράτωρ,
όνομα στρατηγίας ἐστὶ πάντα ποιεῖν ὑποστάσης. Καὶ
Ιφικράτης, καὶ Περικλῆς ἔπλεον Αθήνηθεν αὐτο
κράτορες στρατηγοί. Καὶ οὐκ ἐλύπει τοὔνομα τὸν
δῆμον τὸν ἀδυνάστευτον, ἀλλ' αὐτὸς ἐχειροτόνει τὴν
στρατηγίαν νόμιμον οὖσαν. ᾿Αθήνῃσι μὲν οὖν καὶ
βασιλεύς τις καλούμενος μικρὰ ἔπραττε, καὶ ὑπεύ
θυνος ἦν, εἰς τοὔνομα τοῦ δήμου, οἶμαι, παίζοντος·
Στε ὄντος ἀκρατῶς ἐλευθέρου. Αλλ' όγε αὐτοκράτωρ
τέτοις ούτε μόναρχος ἦν, καὶ σπουδαῖον ἦν καὶ πράγμα
καὶ ὄνομα. Πῶς οὖν οὐ σαφὲς τοῦτο τεκμήριον τῆς
σύχρονος ἐν τῇ Ῥωμαίων πολιτεία προαιρέσεως, ὅτι
κείνοι μοναρχία προδήλως ἀποτελεσθείσα, μίσει τῶν
τιραννίδος κακών, διευλαβεῖται, καὶ φειδομένως
άπτεται τοῦ βασιλέως [ γρ. βασιλείας ] ονόματος;
Μοναρχίαν γὰρ διαβάλλει μὲν τυραννίς, ζηλωτὴν δὲ
εκεί βασιλεία, καὶ Πλάτων αὐτὴν θεῖον ἀγαθὸν ἐν
ἀνθρώπες καλεῖ. Ὁ δὲ αὐτὸς οὗτος, τὸ θείας μετειἀρχὰς μοίρας, ἀξιοῖ πάντη άτυφον εἶναι. Οὐ γὰρ σκηνο-
(ατών, οὐδὲ τερατουργῶν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ
δι' ἀψόγου
Βαίνων κελεύθου κατὰ δίκην τὰ θνητ' ἄγει,
αντί τε ἀπανταχοῦ παρεστάναι τῷ πεφυκότι μετέχειν
Έτοιμος. Οὕτως ἀξιῶ τὴν βασιλέα κοινὸν ἀγαθὸν καὶ
άτυρον εἶναι. Τύραννοι δὲ εἰ θαυματοποιούσι κρυπτόμενοί τε, καὶ σὺν ἐκπλήξει φαινόμενοι, φθόνος οὐδεὶς
modi hostibus dimicandum sit, quorum rex neque
19 regem se esse, neque calvum pudori habeat, ollaque insuper apposita compransores invitet. Mosque
superbum regein territum accessisse, nihil non
cedere paratum, eum qui tiara, et candye ornabatur,
ei, cui ex vilissimis lanis amictus esset, ac pileus.
13. Aliud co recentius accepisse te aliquando puto.
Neque enim cuiquam credibile est non auditum esse
eum imperatorem, qui sese intra hostium fines
committens, sub specie legationis, exploratoris
vicem subiit. Tunc enim publicam obire functionem, iden erat, ac civitatum exercituumque esse
ducem; atque idcirco plurimi tali se abdicabant
imperio. Ex iis unus, cum juventutem imperando
contrivisset, laboribus defatigatus, ultro privatus
consenuit. Nam et serius ipsum tibi regis nomen
usurpatum indicabo; quod ex eo tempore ab Romanis est suppressum, a quo populus e civitate
Tarquinios expulit. Nos enim ex illo regium vobis
nomen tribuimus, et appellando scribendoque
usurpare consuevimus; vos autem sive scientes,
sive nescientes, ac consuetudini servientes, appellationis hujus invidiam declinare velle videmini.
Quare neque ad civitatem, neque ad privatum,
neque ad præfectum scribentes, neque ad barbarum principem, regii nominis decus præ vobis unquam tulistis, sed imperatores vos facitis. Imporator autem ducatus militaris nomen est, qui
Cagenda omnia suscepit. Ita Iphicrates, et Pericles
Athenis summa potestate præditi duces navigabant.
Neque liberum populum nomen illud offendebat;
sed ipse legitimam hanc belli præfecturam suffragiis tribuebat. Cæterum Athenis magistratus quidam regis nomine tenuis erat, reddendisque ratio.
nibus obnoxius: credo quod populus id nominis
per ludibrium usurparet, utpote qui mera libertate
frueretur. Imperator vero neque monarcha tum
eral; et cum re, tum nomine serium quiddam habebatur. Satin' ergo illud manifestum est in Romana republica animi moderatioris argumentum,
quod illa, etiamsi manifeste in monarchiam desciverit, eorum nihiloninus malorum odio, quæ lyrannidem consectantur, caute religioseque regium
nomen adhibeat? Quippe monarchiam tyrannis invisam reddit, regia potestas amabilem efficit, eamque Plato divinum inter homines bonum appellat.
Idem 20 autem ipse quod diving sortis est particeps, omni fastu docet arrogantiaque vacare opor
tere. Neque enim Deus quasi in scena scipsum
pro xade?, ut mirum sit Carinum, cum et rex sil,
Healtus, non erubescere: quod res sit, ob χύτραν ilLain; quod calvus, quoniam in conviviis dicta jaci
in calvos consueverant, ut ad calvitii encomium
di clar.
Τὶν ἐν τιάρᾳ, καὶ κάνδυτ. Pollux lib. vit,
Φαρ. 14: Καὶ Περσῶν μὲν ίδια κάνους, καὶ ἀναξυρις,
τὴν καὶ κυρβασίαν, καὶ κίδαριν, καὶ πίλον καλούσι.
Currie. άαν, ἣν καὶ κυρβασίαν.
Βασιλέως ἑαυτὸν ἐπιδόντος. Galerius hic
fuisse videtur. Legendus Eutropius lit. ix.
Εἰς δέ τις αὐτῶν καὶ ἐννεάσας. Diocletianus, qui, posito imperio, privatam ad vitam r. diit.
Αθήνησι μὲν οὖν. Pollus lib. vu Harpocr.tio, apud quem in voce βασιλική διαδρομή, με
corrupte legitur: Ἔστι δὲ οὗτος εἷς τῶν ἐννέα ἀρο
χόντων, ὃς βασιλική διαδρομή καλείται. Corr. ἀφ'
o, vel ou. Intelligit enim lampadum certamina.
PG 66:1087ostentans, aut prodigiis ac terrifcis rebus editis, χήτει σεμνότητος ἀληθινῆς ἐπὶ προσποίησιν καταφεύ
sed ‹ tacita quadam via gradatim contendens, juste γειν. Τὸν γὰρ οὐδὲν ὑγιές ὄντα (γρ. ἔχοντα], καὶ εἰδότα
humana moderatur iis omnibus adesse paratus, γε τοῦτο, τίς μηχανή, μὴ οὐχὶ φεύγειν τὸ ἐμφανές,
quæ natura sunt ad participaulum idonea. Hoc φεύγοντα καταφρόνησιν; Αλλ' ἡλίου τε μέχρι σήμε
modo regem sentio commune omnibus bonum, nec ρον οὐδείς που καταπεφρόνηκε, καίτοι τί συνηθέ
insolentem esse debere. Tyranni enim, etsi præsti- στερον θέαμα; Καὶ βασιλεὺς εἰ τεθάῤῥηκεν ἀληθινὸς
giis quibusdam fucum facere soleant, ac delitee ῶν, καὶ οὐκ ἐλεγχθησόμενος, ἔστω κοινότατος. Οὐδὲν
scant, et terrorem dum apparent, incutiant; non γὰρ ἧττον, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, ἀγαστὸς ἔσται. Οὐδὲ τοῦ
est tamen quod illis invideamus, si vera majestate χωλοῦ βασιλέως, ὃν ἐπαινεῖ Ξενοφῶν ἐν ὅλῳ τῷ συγ
destituti ad simulationem confugiant. Nam qui nibil γράμματι, κατεγέλων οὔτε οὓς ἦγεν, οὔτε δι' ὧν
sani, aut integri habet, et hoc ipsum intelligit; qui ἦγεν, οὔτε ἐφ' οὓς ἐπορεύετο, καίτοι κατέλυεν οὗτος
fieri potest, ut non lucem fugiat, quo sui contem- ἑκάστης πόλεως ἐν τοῖς δημοσιωτάτοις χωρίοις, ἐνῷ
ptum devitet? At solem hactenus nemo despexit, πάντα ποιῶν καταφανέστατος ἦν, οἷς ἐπιμελὲς τὸν
tametsi quid est quod frequentius videatur? Pro- ἡγεμόνα τῆς Σπάρτης ὁρᾷν. Αλλ' οὗτος εἰς τὴν
inde rex, si verum se esse, nec aliter convinci Ασίαν τε διαβὰς ὀλίγῳ στρατεύματι, τὸν προσκυνούν
posse confidat, omnibus maxime sit expositus. Ni- μενον ἄνθρωπον ὑπὸ τῶν ἀκατονομάστων ἐθνῶν,
hilo enim minus, imo vero magis admirabilis, ἐγγὺς ἦλθεν ἀποβιβάσαι τῆς ἀρχῆς· τοῦ μὲν γέρ
gratusque futurus est. Etenim claudum illum reφρονήματος ἀπεβίβασε· καὶ ἐπειδὴ τῶν οἴκοι τελῶν
gem, quem toto opere Xenophon commendavit, καλούντων τὰς ἐν Ἀσίᾳ πράξεις ἀφῄρητο, νίκες Βλ.
neque ii, quos ipse duceret, neque quorum regio- ληνικὰς ἀνῃρεῖτο πολλὰς, ὑπὸ μόνου τε τῶν ἀνθρώ
nes peragraret, neque adversus quos tenderet, πων ἡττᾶτο μαχόμενος, ὑφ' ου κρατηθῆναι μόνο
contemptui habuerunt: etsi in qualibet civitate ad τῶν ἁπάντων εἰκὸς 'Αγησίλαον, καὶ ὑπὲρ εὐτελείας
publica maxime loca diverteret, ubi quidquid ἀγωνιζόμενον. Επαμινώνδας ἦν οὗτος εν στε
ageret, omnium erat oculis propositum, si quis φανοῦσαι μὲν αἱ πόλεις εκάλουν εὐωχησόμενον, ὁ δὲ
videndi Spartanorum ducis desiderio teneretur. φοιτῶν αὐταῖς οὐ γὰρ ἦν ἄλλως ποιοῦντα μὴ ούτε
Verum ille parvo exercitu in Asiam penetrans, ho- αἰτίαν ἔχειν τὸν ἐν ἀξιώματι δριμέος όξους ἐπέπινεν,
minem eum, quem innumeræ nationes, tanquam • Ινα, ο φησί, ο τῆς οἴκοι διαίτης Επαμινώνδας με
Deum, adorabant, propemodum imperio deturba- ἐπιλάθοιτο.» Νεανίσκου δὲ Αττικοῦ τῆς μαχαίρας
vit. Nam ingentes ei spiritus excussit. Cumque do- αὐτῷ τὴν κώπην ἐπισκώψαντος, ὅτι ξύλου σε φαύλου
mesticis magistratibus revocantibus, quæ de Asia καὶ ἀκατέργαστος ἦν, «Οὐκοῦν ὅταν, ο ἔφη, και
susceperat consilia perturbata essent, victorias de χώμεθα, τῆς μὲν κώπης οὐ πειράσῃ, τὸν σίδηρον δὲ οὐκ
Græcis quamplurimas retulit, ab eoque solo homi- ἐνέσται σοι μέμψασθαι.» Εἰ δὲ βασιλικὸν μὲν τὸ ἄρχειν,
ne in certamine victus est, a quo præ cateris ἄρχει δὲ ὁποίων δέοι κρατῶν, ἐξ ὧν οἱ κρατεῖν εἰδότες
omnibus æquum erat Agesilaum superari, si de ἐπιτηδευμάτων, καὶ βίων, ὁρῶμεν ὡς οὐκ ἀπὸ τῶν
frugalitate contendisset. Epaminondas is erat, qui έκφύλων τε, καὶ σοβαρῶν, ἀλλ᾽ ἀπὸ τῶν μετρίων τε καὶ
quoties ad convivium a civitatibus vocaretur, ad σωφρόνων πάντα ἐκ πάντων συναιρεῖται, βασιλείας
easdem ventitans (nec enim alia ratione criminis ἐξοριστέον εἶναι τύφον καὶ πολυτέλειαν, ὡς οὐ μετὸν
apud magistratus suspicionem effugisset), acre αὐτῇ τῶν ἀλλοτρίων. Καὶ ὁ λόγος ἐκ τούτου προτήκται.
acetum potabat: ‹ Ne, › inquit, • Epaminondas domestici victus oblivionem capiat.» Attico vero
adolescente ejus ensis capulum irridente, quod ex vilissimo ligno, rude et inelaboratum esset: Alqui, › inquit, ‹ dum pugnabimus, capuli quidem periculum non facies, ferrum autem non pœnites”
dum tibi videbitur. Quod si imperare 21 quidem regium est, imperat autem is, qui in subjectos sibi,
quales esse decet, dominatum exercet, ex eodem studiorum vivendique genere, quo ji utuntur, q¹u
dominandi peritiam habent; facile intelligimus, quandoquidem non barbari, aut arrogantis, se
modesti, ac temperantis beneficio, omnia ex omnibus in unum contrabuntur, fastum atque insum
ab imperio exterminandum esse; ut cui nihil cum co, quod alienum est, commune
que inde primum deducta est oratio. ›
14. Jam vero et ipsa a nobis ad suum principium oratio, et ad veterem illam disciplinam imperatoria a te dignitas revocetur. Necesse est enim,
emendata castigataque vita, ac reducta temperanesse debeat. Alιδ'. Ἐπαναγάγωμεν δὲ ἡμεῖς τε τὸν λόγον εἰς τὴν
οἰκείαν ἀρχὴν, σύ τε ἐς τὸ ἀρχαῖον πράγμα τὸν βασι
λέα. Ανάγκη γὰρ κεκολασμένων τῶν βίων, καὶ απ
φροσύνης ἐπανελθούσης, συνεπανελθεῖν μὲν αὐτῇ τὸ
'Αλλ' ηλίου τε μέχρι τήμερον. Latinus Pacatus ad eamdem sententiam: At noster hic omni -
bus spectandus offertur; nec magis communem hunc
diem, atque solem, quam nostrum imperatorem videri
licet. Qui, cum vicinum habeant permissa fastidium,
nunquam iste mirantes explet oculos, ac megis magisque visus expetitur: novum dictu, præsens deside.
ratur. Petron. Satyr.: Quid autem non commΝΗΣ
est, quod natura optimum fecit?
Επαμινώνδας ἦν οὗτος. Quem inter Grzcorum optimos et pauperrimos recenset Elianus
lib. 1 Var., cap. 43, ubi et Pelopidam iis adnunc
rat, in quo memoria fallitur; fuit enim, Plutarcho
teste, ditissimus.
PG 66:1091Ipsos conatus ex animi sententia successuros pu- τασκευάζεσθαι δύναμιν, καὶ ὡς ἐκείνης οικείας ούσης,
tabunt. Hujus sane rei aliquot jam præludia, ac ἀστρατείαν τε διδόναι πολλοῖς αὐτοῦσι, καὶ πρὸς ἄλλοις
velitationes exsistunt; nonnullæque cum tumore ἔχειν ἀφιέναι τοὺς ἐν τῇ χώρα, τι άλλο ή σπευδόντων
inflammantur imperii, ceu corporis, partes, cum ἐστὶν εἰς ὄλεθρον ἀνθρώπων; Δέον πρὸ τοῦ Σκύθες
quo quae sunt aliena in ejusdem sani temperamenti δεῦρο σιδηροφοροῦντας ἀνέχεσθαι, παρά τε τῆς φίλης
concordiam coalescere nequeunt. Alienum autem
γεωργίας ἄνδρας αἰτῆσαι τοὺς μαχεσομένους ὑπὲρ
omne ut a corporibus, ita a civitatibus excerni
αὐτῆς, καὶ καταλέγειν εἰς τοσοῦτον, ἐν ᾧ δὴ καὶ τὸν
oportere tam medici quam imperatores dixerint.
φιλόσοφον ἀπὸ τοῦ φροντιστηρίου, καὶ τὸν χειροτέ
At neque contrarias illis vires opponere; et per- χνην ἀπὸ τοῦ βαναυσεῖν ἀναστήσαντες, καὶ ἀπὸ τοῦ
inde ac si illæ nostræ essent, vacationem a militia
πωλητηρίου τὸν ὄντα πρὸς τούτῳ, τόν τε κηφήνα
postulantibus indulgere, caterosque, qui in regio- δῆμον ὃς ὑπὸ τῆς πάνυ σχολῆς ἐγκαταβιοί τοῖς
ne sunt, aliis rebus occupari permittere, quid θεάτροις, πεισομέν ποτε καὶ σπουδάσαι, πρὶν ἀπὸ τοῦ
aliud quam hominum ad interitum festinantium
γελᾶν ἐπὶ τὸ κλάειν ἀφίκωνται, μήτε τῆς χείρο
est? Cum potius, quam arma gerere bic Scythas
νος αἰδοῦς, μήτε τῆς ἀμείνονος ἐμποδὼν οὔσης
perimittamus, petendi sint amica ab agricultura,
τῷ τὴν ἰσχὺν Ῥωμαίοις οικείαν γενέσθαι. Τέτακται
qui ipsam tueantur homines, ac tantisper ii cen.
γὰρ ὥσπερ ἐν οἴκῳ, καὶ πολιτείαις ὁμοίως, τὸ μὲν
turiandi sint, dum et philosopho e schola, et opeὑπερασπίζον κατὰ [γρ. πρὸς] τὸ ἄῤῥεν, τὸ δὲ εἰς τὴν
rario e quæstuario artificio, et e venalium foro, eo,
ἐπιμέλειαν ἐστραμμένον τῶν εἴσω κατά {γρ. πρὸς
qui ibidem versatur, excitato, necnon ignavæ, fu- τὸ θῆλυ. Πῶς οὖν ἀνεκτὸν παρ' ὑμῖν ἀλλότριον εἶναι
corum instar, plebi, quæ præ otii abundantia in
τὸ ἄῤῥεν; Πῶς δὲ οὐκ αἴσχιον παραχωρήσει την είχαν
theatris perpetuo degit, tandem serio agendum esse
δροτάτην ἀρχὴν ἑτέροις τῆς ἐν πολέμῳ φιλοτιμίας;
persuaserimus, priusquam a risu ad gemitum
᾿Αλλ' ἔγωγε, εἰ νίκας ὑπὲρ ἡμῶν νικῷεν πολλές, αιtranseant, adeo ut neque melior, neque deterior
σχυνοίμην ἂν ὠφελούμενος. Εκείνο μέντοι,
ullus pudor impediat, quo minus propriæ a Romanis vires comparentur. Etenim in familia juxta æ
in rebuspublicis protectio, defensioque penes mares est: penes feminas autem eorum quæ intra ædes
sunt 23 cura atque sollicitudo. Quomodo ergo apud nos alienos esse mares tolerabile est? aut
quomodo non turpius est, florentissimum imperium aliis bellica gloria ac contentione cedere? Me vero,
tametsi victorias nobis illi plurimas reportarent, puderet ab iis ulla in re commodi quidquam capere. Verum istud,
Sentio et agnosco....
(est enim omnibus iis qui mente præditi sunt, exploratum) quandocunque illa ipsa quæ dicuntur
nas et femina, neque germana, neque alias cognata fuerint, minima occasione ad id opus esse,
ut armati civibus dominari velint, et ut imbelles
aliquando cum exercitatis in armorum certamen
cogantur descendere. Itaque antequam eo
veniat, quo jam processit, recuperandi Romanis
res
Γινώσκω φρονέω τε....
(καὶ γὰρ ἐγγὺς ἐστι ἅπαντος τοῦ νοῦν ἔχοντος) ὡς,
ὅταν τὰ λεγόμενα ταῦτα, τὸ ἄῤῥεν τε καὶ τὸ θῆλυ,
μήτε ἀδελφὰ τυγχάνῃ, μήτε άλλως ὁμογενή, μικρά
πρόφασις ἀρκέσει τοὺς ὡπλισμένους τῶν ἀστυπο
λούντων δεσπότας ἀξιοῦν εἶναι· καὶ μαχήσονταί ποτε
ἀπόλεμοι πρὸς τοὺς ἡσκημένους τὸν ἐν ὅπλοις ἀγῶνα.
Πρὶν οὖν εἰς τοῦτο ἥκειν, ἐφ᾽ ὁ πρόεισιν, ἤδη ἀνακτητέον ἡμῖν τὰ Ῥωμαίων φρονήματα, καὶ συνεθι
barbarorum comitatu, ac prope amicitia capitur, ut
nonnunquam eodem habitu iter faceret, odia contra
se militum excitavit, ait Aurelius Victor. [XIL Ea
labes postea, imperantibus Aurelio et Honorio, propagata longius, maximas orbi Romano calamitates,
ac supremum tandem exitium attulit, quod Stilicopis, Gaine, Alarici, Ricimeris, Theodoricorum, et
aliorum exempla declarant; qui ad militiæ præfecturas et suimos honores educti, rem Romanam
pessum dederunt. De Occidentis imperio et Italia
eadem est querela Procopii, initio Gothicorum,
quæ hic de Oriente Synesii. Ibi Romanos ait sub
specioso prætextu fœderis a peregrinorum oppressos esse tyrannide. Καὶ τῷ εὐπρεπεῖ τῆς ξυμμαχίας
ὀνόματι πρὸς τῶν ἐπηλύδων τυραννούμενοι ἐδιάζοντο.
Nam fœderati proprie nominati sunt Gothi, sub
Constantino, ac postea Theodosio M., ut scribit Jornandes lib. De reb. Get., cap. 21 et 28. Vide omnino Chrysost. t. Vi edit. Savil. (Ed. Montfaucon.
t.1) orat. 1, ad vid. Jun., p. 501. Porro Scytharum
vocabulo comprehendi boreales omnes populos,
eliam Germanos, docet Strabo lib. xt, Plin. lib. iv,
cap. 12.
᾿Απὸ τοῦ πωλητηρίου. Πωλητήριον forum
est rerum venalium; εἰ πρατήρ, id est lapis, unde
mancipia vendi solita. Plautus, Bacchid.:
O stulte stulle, nescis nunc venire le.
Atque in eo ipso astas lapide, ubi præco prædica.
Πωλήται apud Harpocrationem magistratus quidam
Athenis erant, singuli e singulis lecti tribubus. qui
civitatis vectigalium auctioni præerant. Hinc
τήριον locus in quo conveniebant. Restituenda e
ista Procopio in Ανεκδότοις, pag. 65: Εκειτό = ἐν
τῷ δημοσίῳ τῆς ἀγορᾶς, καὶ ταῦτα ἐκ παλατίου, καὶ
προϋτίθετο οὐ δικαστικῆς μόνον, ἀλλὰ καὶ νομοθετι
κῆς πωλητήρια. Male est editum πολιτηρίας, quod
interpres vir doctus reddidit, in urbe gerenda; sed
sententia eam, quam dixi, vocem postulat. Sic apud
Asterium Amaseæ episcopum orat. 5, xal
θέρα, καὶ ὁμότιμος εσιώπησεν ὡς δούλη τῶν ἐκ το
λητηρίου.
Τόν τε κηφήνα δῆμον. Aristoph. Vespis:
Ἀλλὰ γὰρ κηρῆνες ἡμῖν εἰσιν ἐγκαθήμενοι
Οὐκ ἔχοντες κέντρον· οἱ μένοντες ἡμῶν τοῦ φόρου
Τον γόνον κατεσθίουσιν οὐ ταλαιπωρούμενα.
Procopius u Goth., pag. 223: Οὐ γὰρ δίκαιον ὑπ
ἑτέρων μὲν τοὺς κηφήνας πόνῳ μεγάλῳ ἀπόλλυσθαι·
ἄλλους δὲ τοῦ μέλιτος οὐδεμια ταλαιπωρία ὀνίνασθαι.
Μήτε τῆς χείρονος. Deterioren dixit pudorem propter fucos illos ignavosque militiæ deire
PG 66:1093ORATIO DE REGNO.
στέον αὐτουργεῖν τὰς νίκας, μηδὲ κοινωνίας ανεχο. animi sunt, paulatimque victoriis per sese adminiμένους, ἀλλ' ἀπαξιοῦντας ἐν ἁπάσῃ τάξει τὸ βάρβας
ρον.
strandis assuefaciendi; ita ut neque illorum consortium ferant, et quidquid barbari est ab omni
penitus ordine removeant.
15. Igitur a magistratibus primum arceantur,
et a senatoriis honoribus excludantur, quibus pridem pudori fuerunt quæ sunt apud Romanos, et
esse videntur honestissima. Ut enim se modo res
habet, et consiliariam ipsam Themidem, et belli
præsidem Deum arbitror præ pudore occultare
sese, quoties barbarico renone indutus homo
chlamydatos ad bellum ducit, vel cum aliquis
scortea, qua amiciebatur, penula deposita, togam
induit, et cum Romanis magistratibus, primum a
consule subsellium habens, legitimisque viris post
κ. ᾿Αρχῶν δὲ δὴ καὶ πρῶτον ἀπεληλάσθων, καὶ
τῶν ἐν βουλευτηρίῳ γερῶν ἀποκεκόφθων, οἷς ὑπο
ῆρξεν αἰσχύνη τὰ παρὰ Ρωμαίοις πάλαι καὶ δοκοῦντα
καὶ ὄντα σεμνότατα. Ἐπεὶ νῦν γε καὶ τὴν βουλαίαν
Θέμιν αὐτὴν, καὶ Θεὸν οἶμαι τὸν στράτιον ἐγκαλύπτεσθαι, ὅταν ὁ σισυροφόρος ἄνθρωπος ἐξηγῆται
χλαμύδας ἐχόντων, καὶ ὅταν ἀποδύς τις ὅπερ ἐνή πτο
κώδιον, περιβάληται τήβεννον, καὶ τοῖς Ῥωμαίων
τέλεσε συμφροντίζῃ περὶ τῶν καθεστώτων, προ
εδρίαν ἔχων παρ' αὐτόν που τὸν ὕπατον, νομίμων
ἀνδρῶν ὀπίσω θαχούντων. Αλλ' οὗτοί γε μικρὸν τοῦ
βουλευτηρίου προκύψαντες, αὖθις ἐν τοῖς κωδίοις eumn sedentibus, de rerum statu deliberat. Illi
εἰσὶ, καὶ ὅταν τοῖς οπαδοῖς συγγένωνται, τῆς τηδέν
του καταγελώσι, μεθ᾿ ἧς οὐκ εἶναί φασι ξιφουλκίας
εὐμοιρίαν. θαυμάζω δ' έγωγε πολλαχῆ τε ἄλλῃ, καὶ
οὐχ ἥκιστα ταύτῃ, τὴν ἀτοπίαν ἡμῶν. "Απας γὰρ
οἶκος ὁ καὶ κατὰ μικρὸν εὖ πράττων, Σκυθικόν
ἔχει τὸν δοῦλον, καὶ ὁ τραπεζοποιός καὶ ὁ περί
τὸν ἱπων καὶ ὁ ἀμφορεαφόρος Σκύθης
ἐστὶν ἑκάστῳ, τῶν τε ἀκολούθων οἱ τοὺς χθαμα
λούς σαμποδίσκους ἐκλαδίας ἐπὶ τῶν ὤμων ἀνατι
θέμενοι, ἐφ᾽ ᾧ τοῖς ἑωνημένοις ἐν ταῖς ἀγυιαῖς εἶναι
καθίζεσθαι, Σκύθαι πάντες εἰσὶν, ἄνωθεν ἀποδεδειγμένου τοῦ γένους ἐπιτηδείου τε καὶ ἀξιωτάτου
δουλεύειν Ῥωμαίοις. Τὸ δὲ τοὺς ξανθούς τούτους
καὶ κομώντας Ευβοϊκῶς, παρὰ τοῖς αὐτοῖς ἀνθρώ
τοις ἰδέα μὲν οἰκέτας εἶναι, δημοσίᾳ δὲ ἄρχοντας,
ἔχθες δν, τῆς θέας γένοιτο ἂν τὸ παραδοξότατον·
καὶ εἰ μὴ τοῦτό ἐστιν, οὐκ ἂν εἰδείην ὁποῖον ἂν εἴη
το καλούμενον αἴνιγμα. Ἐν Γαλλίᾳ μὲν οὖν Κρίξος,
καὶ Σπάρτακος οπλοφοροῦντες ἀδόξως, ἵνα θεάτρῳ
γένοιντο τοῦ δήμου Ρωμαίων καθάρσια, ἐπειδὴ
δραπετεύσαντες τοῖς νόμοις εμνησικάκησαν, τὸν οἰ
autem paululum curia egressi, rursum pelliceas
vestes sumunt, togamque, ubi inter comites fuerint, derident, quacum stringendi ensis expeditam
esse facultateın negant. Ego vero cum in multis
aliis, tum in eo maxime stoliditatem nostram
demiror. Etenim quælibet familia, quæ paulo commodius degit, Scythicæ originis possidet servum;
et est unicuique structor, furnarius et amphorarius genere Scytha. Tum inter pedisequos, qui
depressiores grabatulos, et plicatiles succollant,
ut his etiam in via domini insidere possint, Scythæ omnes sunt, quasi jam olim a majoribus
generi huic sit a natura tributum, ut Romanorum
servitio accommodatissimum ac dignissimum esset.
Jam vero flavos illos, et Euboico more comatos 24
apud eosdem homines privatim quidem servos
esse, publice vero magistratus, cum insolens est,
tum in hoc spectaculo præ cæteris admirandum
censeo. Ac nisi ita se res habeat, nescio quodnam
sit illud quod ænigma vocetur. Atque in Gallia
quidem Crixus et Spartacus arma cum infamia
clatores; meliorem vero, propter philosophos,
quorum ad eamdem deprecandam militiam causa
est honestior.
Ἐπεὶ νῦν γε καὶ τὴν βουλαίαν. Claud. 1,
- Baf.
Nec pude! Ausonios ritus et jura regentem
Sumere deformes ritus, restemque Getarum,
Insignemque habitum Lalii mutare, togaque.
Mærent captive pellito judice leges.
Ὅταν ὁ σισυροφόρος. Sidonius lib. 1,
epsi. 2, de Theodorico rege: Circumsistit sellame
comes armiger. Pellitorum turba satellitum, ne absit,
ces ittitur.
Απας γὰρ ὁ οἶκος. Idem in Encomio Calvitii
dem istrat, pag. 77. Quod et vetus institutum fuit
in Grecia, Athenis maxime, ut ex Aristoph. Thesmoph., et Scholiastes ejus ad Acharn. publicos miniStrus appellatos Srythus ait. Apud Suidan σκύθαινα
idem est atque ancilla. Apud Ammianum, lib. x11,
Juhanns imp, hortantibus ut contra Gothos bellum
gerat, (X.11] Illis aut sufficere mercalores Galatas, per
quos ubique si, e conditioms discrimine venundantur.
Καὶ ὁ τραπεζοποιός. Structorem vocat Juvenalis sat. 5. Est autem Hesychio, Ὁ τῆς πάσης
παρά τα συμπόσια παρασκευῆς ἐπιμελούμενος.
Ὁ περὶ τὴν Larr. Mac voce varia signifcantur. Hic autem arbitror eum esse, quem ίπνοαναύστην vocant. Glossarium vetus funarium interpretatur qui panificio præponitur, vel dulciariis
opcribus.
Καὶ ὁ ἀμφορεαφόρος. Hesychius αμφορεα
φόρους τοὺς μισθοῦ τὰ κεράμια φοροῦντας appellat;
Latini aquarios et amphorarios. Juven. sat. 6:
veniet conductus aquarius.
Τῶν τε ἀκολούθων. Σκιμποδίσκος proprie
lecticam signiücat. Hic vero sellau, hoc est δίφρον,
esse potius existimo. ld imprimis suadet vox καθώ
έζεσθαι. Deinde quod bajulos istos ἀκολούθους, id
est seculores, ut Glossarium vertit, nominat, quasi
post heros suos et a tergo sellas bajule: & quas ad
sedendum repræsentent. Facit ad hunc Synesii locum quod apud Hesychium legitur: Οκλαδίας,
inquit, θρόνος πτυκτὸς, καὶ δίφρος ταπεινός, ὃν οἱ
ἀκόλουθοι φέρονται τοῖς εἰς τὰς ἀγορὰς ἐξιοῦσι πλουσίοις. Praeclarus ad eamdem sententiam alter est
Procopii locus in Ανεκδότοις, p. 41. Καὶ τὸ βάθρου
ἐπὶ τῶν ὤμων ἀεὶ ἔφερεν, ἐφ' ούπερ ἐκείνη ἐν τοῖς
συλλόγοις καθῆσθαι ειώθει. Athen. και. Οκλαδίας το
αὐτοῖς ἔφερον οἱ παῖδες. ἵνα μὴ καθίζοιεν ὡς ἔτυχε,
Quare falsus est vir doctus, qui σκιμπόδιον
quam pro sella usurpari asserit. Certe apud Suidam
σκίμπους επί σκάμνος, et φιλοσόφων καθέδρα.
PG 66:1095gerentes, ut in theatro populi Romani piaculares κετικὸν κληθέντα πόλεμον συνεστήσαντο, βαρυσυμφορώτατον ἐν τοῖς μάλιστα τῶν τότε Ῥωμαίων
γενόμενον· ἐφ' οὓς ὑπάτων, καὶ στρατηγῶν, καὶ τῆς
Πομπηίου τύχης εδέησεν αὐτοῖς, ἐγγὺς ἐλθούσης τῆς
πόλεως ἀναρπασθῆναι τῆς γῆς. Καίτοι γε οἱ Σπαρτάχῳ καὶ Κρίξῳ συναποστάντες οὔτε ἐκείνοις, ούτε
ἀλλήλοις ἦσαν ὁμόφυλοι· ἀλλ' ἡ κοινωνία τῆς τύχης
ἐπειλημμένη προφάσεως, ὁμογνώμονας ἐποίει. Φύσει
γὰρ ἅπαν, οἶμαι, πολέμιον ὅταν ἐλπίσῃ κρατήσειν
τοῦ κυρίου τὸ δοῦλον. Αρ' οὖν ὁμοίως ἔχει καὶ παρ
ἡμῖν; ἢ τῷ παντὶ μεγαλειότερον τὰς ὑποθέσεις των
ἀτόπων ἐκτρέφομεν; Ούτε γάρ δύο ἐστὸν, ούτε
ἀτίμω παρ' ἡμῖν οἱ στάσεως άρξαντες αλλά
στρατεύματα μεγάλα, καὶ παλαμναῖα, καὶ συγγενή
τῶν παρ' ἡμῖν δούλων εἰς τὴν 'Ρωμαίων ἡγεμονίαν
essent hostia, cum arrepta fuga, adversus leges
malevolo essent animo, servile bellum excitarunt,
quod tunc temporis Romanis calamitosissimum
accidit; contra quos et consulibus, et imperatoribus, et Pompeii fortuna opus fuit, cum ipsa
tantum non civitas funditus esset eversa. Quanquam qui cum Spartaco et Criso una defecerunt,
neque ejusdem cum illis, neque secum invicem
nationis erant; sed ipsa fortunæ communio occasionem nacta, mutuum in his animorum consensum eliciebat. Natura enim, ut opinor, servi
omnes,
dumn victoriæ compotes fore sperant, dominorum hostes sunt. Num igitur ita sese nostræ
res habent? An potius luculentior multo a nobis
malorum seges alitur? Nam neque duo duntaxat, εἰσεββυηκότα κακῇ μοίρα, παρέχεται στρατηγούς
μάλα ἐν ἀξιώματι παρὰ σφίσιν αὐτοῖς καὶ παρ'
ἡμῖν,
neque infames inter nos sunt seditionis auctores,
sed amplissimi et detestandi exercitus, ac cum
mancipiis nostris necessitudine conjuncti, qui infelici quodam fato in Romanum imperium irruperunt, ducès eos habent, qui summa sunt et apud ipsos et apud nos auctoritate præditi:
Nostro istud vitio....
Horum, simul libuerit, præter eos, quos habent,
servos quoque nostros milites fore tibi persuadeto, eosdemque petulantes, atque audaces, qui
se sceleratissimis factis libertate satiabunt. Quare
destruenda vobis ista munitio est, externaque morbi
occasio prohibenda, priusquam subocculta illa
fractura indicium edat; priusquam hostilis inquilinorum animus in apertum se proferat. Ut enim
incipientia mala superantur, sic progressa Girnantur. Repurganda autem imperatori primum castra
sunt, ut in frumenti acervo fieri solet, e quo zea
excernitur, cæteraque quæ in boni ac sinceri perniciem seminis adnascuntur. Quod si non amplius
facilia tibi ista suadere videor, non id animadvertis, apud quorum te hominum imperatorem quanam de gente sermonem instituam? quam scilicet
Romani antea debellarunt, unde nominis ipsorum
decus inter homines 25 longe lateque percrebuit.
Qui omnes et manu et consilio vincunt, quibuscum
bellum gerunt; quique terram peragrarunt, ut
Homerus deos ait:
"
Jura observantes hominum, simul impia facta.
Scythas istos e contrario, ait Herodotus, quod et
nos videmus ipsi muliebri omnes morbo corripi.
Siquidemn ii sunt ex quibus ubique mancipia deliguntur; qui nihil usquam terra possident; propter quos Scytharum solitudo in proverbium abiit;
qui natale semper solum fugiunt; quos sedibus
suis, ut tradunt ii qui res antiquas memoriæ prodiderunt, Cimmerii primum expulerunt, ac subinde
alii, nonnunquam mulieres, et majores item nostri,
'Ημετέρη κακίῃ....
Τούτων, ὅταν ἐθέλωσι, πρὸς οἷς ἔχουσι, καὶ τοὺς
οἰκέτας ἡγοῦ στρατιώτας εἶναι μάλα ιταμούς, καὶ
θρασείς, ἔργοις ἀνοσιωτέροις τῆς αὐτονομίας ἐμφα
ρησομένους. Καθαιρετέον οὖν ὑμῖν τὸν ἐπιτειχισμόν,
καὶ τὴν ἔξωθεν αἰτίαν ἐξαιρετέον τῆς νόσου, πριν
επισημῆναι καὶ τὸ ρῆγμα τὸ ὕπουλου πριν
έλεγχθῆναι τὴν τῶν ἐνοικούντων δυσμένειαν. Αρχί
μενά του κρατεῖται τὰ κακὰ, κρατύνεται δὲ προϊόντα.
Καθαρτέον δὲ τῷ βασιλεῖ τὸ στρατόπεδον, ὥσπερ
θημῶνα πυρῶν· οὗ ζειάν τε ἐκκρίνομεν, καὶ δεν
παραβλαστάνει, λύμη τῷ γενναίω τε καὶ γνησίω
σπέρματι. Εἰ δέ σοι δοκῶ τὰ μηκέτι ῥᾴδια συμβου
λεύειν, οὐκ ἐννενόηκας, ἀνδρῶν ὁποίων μὲν ἔντι στι
βασιλεῖ, περὶ δὲ ἔθνους ὁποίου τοὺς λόγους ποιούμαι;
Οἱ Ρωμαῖοι μὲν περιεγένοντο, ἀφ᾽ οὗ καὶ τούνομε
αὐτῶν εἰς ἀνθρώπους ἠκούσθη. Καὶ κρατοῦσιν ἐπάνω
των, οἷς ξυμμίξειαν, καὶ χειρὶ καὶ γνώμῃ, καὶ τὴν
γῆν ἐπῆλθον, ὡς [γρ. ὥσπερ] Ομηρός φησι τους
θεούς
Ανθρώπων ὕβριν τε καὶ εὐνομίαν ἐφέποντες·
Σκύθας δὲ τούτους, Ηρόδοτος τέ φησι, καὶ ἡμεῖς
ὁρῶμεν, κατεχομένους ἅπαντας ὑπὸ νόσου θηλείας
[γρ. δειλείας]. Οὗτοι γάρ εἰσιν, ἀφ᾽ ὧν οἱ πανταχού
δοῦλοι, οἱ μηδέποτε γῆς ἐγκρατεῖς, δι' οὓς ἡ Σκυθών
ἐρημία πεπαροιμίασται, φεύγοντες ἀεὶ τὴν οἰκείαν
οὕς ἐξ ἠθέων τῶν σφετέρων, φασὶν οἱ τὰ παλαιά
παραδόντες, Κιμμέριοι τε ἀνέστησαν πρότερον, καὶ
αὖθις ἕτεροι, καὶ αἱ γυναῖκες ποτε
xal ci
πατέρες ἡμῶν, καὶ ὁ Μακεδών· ὑφ' ὧν τῶν μὲν εἰ;
Οι στάσεως ἄρξαντες. Leg. στάσεως ἂν
ἄρξοντες; ut est in veteri.
Πρὶν ἐπισημῆναι καὶ τὸ ῥῆγμα. Ita Themist.
Orat. 9: "Ωσπερ σώματος ἔξωθεν υγιαίνοντος μήγμα
ὕπουλον ὑποτρεφόμενον ἐν τῷ βάθει περὶ τὸ κυριώ
τατον τῶν μερῶν ἐπεσήμαινεν. Εst enin επισημα!
γειν subita vi erumpere. Aristoteles 1 Meteor. cap. 8,
De terra molu: Ὕστερον δὲ καὶ ἐφ᾽ ἐν, καὶ ἐπὶ
δύο ἔτη ἐπισημαίνει.
Οὓς ἐξ ἠθέων. Hæc falsa sunt. Nam e contrario Cinmerios sedibus suis expulere Scythia.
Vid. Herodot. in Melpomene.
Καὶ αἱ γυναῖκες ποτε. Οι Amazones, apud
eumdem lerodotum.
PG 66:1097ORATIO DE REGNO.
τοὺς εἴσα, τῶν δὲ εἰς τοὺς ἔξω προϋχώρησαν. Καὶ οὐ et Macedonum rex; quorum ab his quidem, in eos
καύονταί γε, ἕως ἂν ὦσι τοῖς καταντικρύ παρὰ τῶν populos qui trans ipsorum regionem sunt; ab illis
ἐλαυνόντων ἀντιδιδόμενοι. Αλλ' ὅταν ἐμπέσωσιν vero, in eos qui cis erant, pulsi, recesserunt, nec
ἄρνω τοῖς οὐ προσδεχομένοις, ἐπὶ χρόνον ταράτσου prius fugiendi modum faciunt, quam ab iis qui
σιν, ὥσπερ Ασσυρίους πάλαι, καὶ Μήδους, καὶ Πα utrinque propellant, in eos qui ex adverso sunt,
λαιστίνους. Καὶ τὸ νῦν δὴ τοῦτο, παρ' ἡμᾶς οὐ πολε- protrudantur. Sed cum irruptione subita, nec opiμησείοντες ἦλθον, ἀλλ᾽ ἱκετεύσοντες, ἐπειδὴ πάλιν nantes oppresserunt, aliquandiu perturbant, ut
ἀνίσταντο· μαλακωτέροις δὲ ἐντυχόντες, οὐ τοῖς ὅπλοις Assyrios olim, et Medos, et Palestinos. Et nunc
Ρωμαίων, ἀλλὰ τοῖς ἤθεσιν, ὥσπερ ἴσως ἔδει πρὸς ad nos non bellum inferre cupientes, sed supplices
Ικέτας, γένος ἀμαθὲς τὸ εἰκὸς ἀπεδίδου, καὶ ἔθρα venerunt, postquam iterum sedibus suis exacti
σύνετο, καὶ ἡγνωμόνει τὴν εὐεργεσίαν. Ὑπὲρ οὗ παν sunt. Tum vero in Romanos incidentes non arınis
τρὶ τῷ σῷ δίκας ἐπ' αὐτοὺς ὡπλισμένῳ διδόντες, ignaviores, sed noribus; quales forte erga sup
εὖθις ἦσαν οἰκτροὶ, καὶ ἱκέται σὺν γυναιξὶν ἐκάθε plices esse consentaneum erat; rude genus homiμον· ὁ δὲ τῷ πολέμῳ νικῶν, ἐλέῳ παρὰ πλεῖστον Bum et imperitum, subinde quod erat verisimile
ἐπάτο. Καὶ ἀνέστη τῆς ἱκετείας, καὶ συμμάχους præstare cœpit, ut insolentius sese haberet, ac
ἐποίει, καὶ πολιτείας ἠξίου, καὶ μετεδίδου γερῶν, beneficium maleficio compensaret. Quibus de cauκαὶ γῆς τι ἐδάσατο τοῖς παλαμναίοις Ρωμαϊκῆς, ἀνὴρ sis cum parenti tuo adversus eos cum armis proτῷ μεγαλόφρονι καὶ γενναίῳ τῆς φύσεως ἐπὶ τὸ fecto pœnas dependissent, confestim miseri ac
πράον χρησάμενος. 'Αλλ' ἀρετῆς γε τὸ βάρβαρον οὐ supplices cum uxoribus considebant. Ille vero
ξυνίησιν. Αρξάμενοι γὰρ ἐκεῖθεν, τὸ μέχρι τοῦδε bello victor, misericordia longe inferior crat. Supκαταγελῶσιν ἡμῶν, εἰδότες ὧν τε ἦσαν ἄξιοι παρ' plices itaque surgere jussos in belli societatem ac
ἡμῶν, ὧν τε ἠξιώθησαν· τό τε κλέος τοῦτο γείτοσιν civitatis recepit, magistratuumque participes fecit,
αὐτῶν ἤδη τὴν ἐφ' ἡμᾶς ὡδοποίησε. Καί τινες έχε ac Romani agri nonnihil istis reipublicæ pestibus
φοιτῶσιν ἱπποτοξόται ξένοι παρὰ τοὺς βαδίους assignavit; vir indolis magnificentiam et generoἀνθρώπους, φιλοφροσύνην αἰτοῦντες, παράδειγμα sitatem ad mansuetudinem clementiamque con
ἐκείνους τους χείρους ποιούμενοι· καὶ προβαίνειν vertens. Verum barbari sensum virtutis minime
ἶχε τὸ κακὸν εἰς τὴν καλουμένην ὑπὸ τῶν πολλῶν capiunt. Inde enim exorsi in hunc usque diem
πειθανάγκην. Φιλοσοφία γὰρ οὐ διενεκτέον ὑπὲρ τῶν nos derident, sibiipsis eorum conscii, tam quæ de
ονομάτων, ὑπηρεσίαν τῇ διανοίς ζητούσῃ, κἂν χαμό nobis meriti essent, quam quibus sunt a nobis
ἂν αὐτὴν εἰς τὰ πράγματα συμπορίζηται τρανήν τε affecti. Ejus rei fama finitimis quoque illorum
καὶ ἐφαρμόζουσαν. Πῶς οὖν οὐ χαλεπὸν ἀναμαχεσα- aditum ad nos patefecit; et ex peregrinis equestres
μένους τὸ κλέος,
aliquot sagittarii, relicta patria, ad homines ninium faciles proficiscuntur, comiter ac benigne excipi sese postulantes, atque in exemplum sibi
sequiores illos propositos habentes. Ita ut ad eam, quam vulgus vocat, 26 persuasionem cum neœssitate conjunctam malum ipsum progredi videatur. Philosophiæ enim non multum de nominibus
pugnandum, quæ administras sententiarum suarum voces requirit, licet eas ex ima fæce populi,
ad res explicandas, dilucidas ac consentaneas corrogare necesse sit. Quomodo ergo non difficil -
Gimum est, recuperata nominis gloria,
Εξελάαν ἐνθένδε κύνας κηρεσσιφορήτους;
Ἐν ἀκούῃς ἐμοῦ, τὸ χαλεπὸν τοῦτο τὴν πᾶσαν εὐμάστων ἔχον φανεῖται· Αὐξηθέντων ἡμῖν τῶν καταλό
των, τοῖς δὲ καταλόγοις τῶν φρονημάτων, καὶ γενομένων οἰκείων τῶν συνταγμάτων, πρόσθες τῇ βασιλεία το γενόμενον ἀπ' αὐτῆς ἐλλιπές· καὶ Ομηρος
παλτό καθιέρωσε τοῖς ἀρίστοις·
Θυμός δὴ μέγας ἐστὶ διοτρεφέων βασιλήων.
Θυμοῦ οὖν ἐπὶ τοὺς ἄνδρας δεῖ, καὶ ἡ γεωργήσουσιν
Εξ ἐπιτάγματος, ὥσπερ πάλαι Λακεδαιμονίοις Μεσ
είναι τὰ ὅπλα καταβαλόντες εἱλώτευον· ἡ φεύξονκαὶ τὴν αὐτὴν ὁδὸν αὖθις, τοῖς πέραν τοῦ ποταμοῦ
διαγγέλλοντες, ὡς οὐκ ἐκεῖνα ἔτι παρὰ Ῥωμαίοις
τα με λιχα· ἀλλ' ἐξηγεῖται τις αὐτῶν νέος τε καὶ
γενναίος.
Inde canes fatis expellere tristibus actos?
Sed si me audias, id ipsum quod operosum est,
facillimum apparebit, auctis militaribus numeris,
ac per eosdem et spiritibus, tum propriis exerη citibus conflatis, id imperio adjice, quod jampri
dem decessit, quod et Homerus præstantissimis
viris quasi eximium attribuit:
Ingens esse solet divini principis ira.
Animis itaque adversus homines istos opus est,
ac vel ex imperio terram colent, quemadmodum
Lacedzmoniis olim Messenii positis armis servierunt; aut eadem, qua venerunt, via fugam
arripient; iisque, qui trans fuvium habitant,
renuntiabunt, non eamdem amplius in Komanis
humanitatem inesse: sed eorum principem esse
generosum quemdam adolescentem,
Ὑπὲρ οὗ πατρὶ τῷ σῷ. Vide Jornand. De
radus Geticis, Idal. in Fastis.
Και τινες ἐπιφοιτώσιν. Thucyd. lib. 1:
PATROL. GR. LXVI.
Εἰσὶ δὲ οἱ Γέται καὶ οἱ ταύτῃ ὅμοροί το τοῖς Σκύθαις
καὶ ὀμέσκευο: πάντες ἱπποτοξόται.
PG 66:1103γον βασιλέως εὐσεβοῦς θεραπείᾳ, καὶ ἀῤῥήτοις συν
αφαῖς τὸν τοιοῦτον οἰκειοῦσθαι. Καντεῦθεν οὖν παρέ
τὸ θεοφιλής εἶναι, φιλάνθρωπός ἐστι παντὸς μᾶλλον,
οἷου τυγχάνει τοῦ βασιλέως, τοιοῦτος τοῖς βασιλευο
μένοις φαινόμενος. Αλλ' ἐν τούτῳ τί οὐκ ἂν εἰκὸς
τῶν δεόντων παρείναι; Καί μοι πάλιν ὁ λόγος ἐπὶ
τὰ μικρῷ πρόσθεν ἀνακάμπτει.
instituturas, et ut nullum in malis studium posi- λόγον τε ἔχει καὶ τὸ θεῖον γεννώσκεσθαι κυδαινόμε
turas esse, ita in bonis, potissimumque. pietate,
operam collocaturas: ad quam dux ipse rex erit,
cujuscunque 29 sive majoris, seu minoris operis
auspicium a Deo supplex postulans. Nimirum nihil
videri aut audiri potest honestius eo rege, qui
in populo manus attollens, communem sui ipsius
populique principem adorat. Nec a ratione alienum
est, divinum quoque numen religiosi principis cultu reverentiaque gaudere, eumque arcana qusdam necessitudine sibi conciliare. Hinc ergo, quoniam Deo gratus est, ad humanitatem item compositus erit, talemque se suis præbebit, qualem ipse principem experitur, in quo quid non eorum,
quæ ad vitæ usum accommodata sunt, exspectandum erit? Ac mihi rursum ad ea quæ paulo ante
dicebamus, regressa festinat oratio.
κ. Χαρακτήρα βασιλείας εὐεργεσίαν ἐτίθεμεν, τὸν
δωρητικὸν πάλιν τῶν ἀγαθῶν, τὸν ἵλεων, τάς όμως
νυμίας αναπεμπαζόμενοι τοῦ Θεοῦ. Αὐτά τε ούν
ταῦτα, καὶ ὅσα μετὰ τούτων ἐλέγετο, πρὶν ἐπαγγεί
λασθαι πλάττειν τὸν ἐν τῷ λόγῳ βασιλέα, συντετάχθα
νῦν εἰς μέρη, καὶ πληρούτω τὸ ἄγαλμα. Εν δή που
κεφάλαιον ἦν, ὅτι παρεκτικὸς ὢν ἀγαθῶν, οὐ και
μεῖται τοῦτο ποιῶν, οὐ μᾶλλον ἢ τὰς ἀκτῖνας ὁ ἥλιος
φυτοῖς καὶ ζώοις δωρούμενος. Οὐ γὰρ πόνος αὐτῷ
καταλάμπειν, ἐν οὐσίᾳ τὸ λαμπρὸν ἔχοντι, καὶ πηγ
φωτὸς ὄντι. Αὐτός τε οὖν ἑαυτὸν ἐμβιβάσας τῷ τοιςδε
τῆς ζωῆς εἴδει, δι᾿ ἑαυτοῦ κοσμήσει πᾶν, εἰς ὅσον
ἀφικνεῖται τοῦ ἀρχομένου. Καὶ τοὺς ἀγχοῦ τῆς καθ
έδρας, οἱ μόνου μὲν αὐτοῦ δευτερεύουσι, τῶν δὲ ἄλλο
λων πρωτεύουσι, τῷ βασιλικῷ τῆς ψυχῆς κόσμῳ συν
τάξει, ὠφελητικοὺς ἀνθρώπων δντας πρὸς μέτρον
ἕκαστον τῆς νεμηθείσης δυνάμεως. Καὶ πρόεισι μὲν
ἐπὶ πλεῖον οὕτω τὴν πρώτην ἢ ἐπιμέλεια τῶν ἀν
θρώπων, πλειόνων αὐτὴν διὰ χειρὸς ἐχόντων.
20. Regis signum notamque penes beneficentiam
statuimus, et in eo posuimus, ut bonorum munifcus largitor, ac propitius esset, communesque
cum Deo illius appellationes in memoriam reduximus. Hæc igitur ipsa, et quæ cum his ante dicta
sunt, quam regem hac oratione informandum
reciperemus, nunc per partes digerantur, nostrumque istud simulacrum impleant. Quorum summa
breviter hæc erat; ejusmodi principem, cum in
bonis conferendis liberalitate sit animi praeditus,
tum nihilo magis ea re defatigatum iri, quam soJem dum suos in stirpes, atque animantia radios
efundit. Nec enim lucere ei laboriosum est, utpote cujus in natura splendor et fons ipse luminis
continetur. Itaque a se ipso in id vitæ genus introductus cuncta per sese moderabitur, quatenus id
quod subjectum est providentia ejus assequetur.
Jam eos, quos solio suo propinquiores habet, quique ab ipso secundi, inter reliques primas tenent,
regia animi moderatione componet, juvandorum hominum pro rata quemque concessæ facultatis
portione studiosos. Ita quippe tanto longius sublevandorum hominum cura progreditur, quo pluribus commissa fuerit.
21. Præter hac vero in tanta imperii magnitudine exterarum provinciarum præfecti dimittendi
sunt. Tum juri dicendo magistratuum delectus
faciendus est, quia divina hac est, magnificaque
providentia. Nam singula loca, hominesque, aut
controversias velle cognoscere, maximam usquequaque discursionem requirit: neque Dionysius
ipse, cum unius, nec integra quidem, insulæ
imperium constituisset, eidem administrandæ par
esse potuit. 30 Verum paucorum curatorum inter
ventu plurimorum hominum curam licet suscipere. Hanc divinam, ac generalem providentiam
appellarunt, quam in solidis ac constitutis moribus manentem, nec in minimas usque partes
intentam, ne minimæ quidem partes effugiunt.
Eandem ad res gerendas divinum numen adhibens, non ipsum quidem, quæ in his inferioribus
sunt, minuta quæque persequitur; sed natura tanquam manu utitur, suo constanter in statu manens, et bonorum ad extremum usque causa est,
causarum scilicet omnium ipse causa. Hoc modo
regi universorum cura capessenda est. Habeat
ille quam deri potest justissimos atque optimos
rectores, in quos imperium dividat. Paucos enim
κα'. 'Αλλά τοι δὴ δεῖ καὶ ὑπερορίους ἀρμοστὰς ἐχε
πέμπειν, ἐν ἀρχῆς μεγέθει τοσῷδε. Τὸ δὴ μετὰ τοῦτο,
τοὺς ἐπὶ τῆς δίκης ἄρχοντας φιλοκρινητέον, ὡς ἔστιν
αὕτη θεία καὶ μεγαλομερής ή πρόνοια. Εκαστον μὲν
γὰρ τόπον, καὶ ἄνδρα, καὶ ἀμφισβήτησιν ἐθέλει
εἰδέναι, πολλῆς γε τῆς ἐκπεριξεως, καὶ οὐδ᾽ ἂν Δε
νύσιος ήρκεσεν, ὁ νήσου μιᾶς, καὶ οὐδὲ ὅλης ταύτης
ἀρχὴν καταστησάμενος, ἐπιμελεῖσθαι (γρ. ἐπιμελξ.
σασθαι]. Επιμελητῶν δὲ δι' ὀλίγων ἔστι τῶν πολλῶν
φροντίσαι. Ταύτην ἐκάλεσαν θεοπρεπή τε καὶ καιολικήν κηδεμονίαν, ἣν ἐν ἀδρῷ μένουσαν ἤθει, καὶ
μὴ συγκύπτουσαν ἐπὶ τὰ τυχόντα τῶν μερῶν, οὐδὲ
τὰ τυχόντα διαπέφευγε τῶν μερῶν. Ταύτῃ χρώμενος
ὁ Θεὸς, οὐκ αὐτὸς ἐκλεπτουργεῖ τῶν δεῦρο τὰ ἕκαστα,
ἀλλὰ χρῆται χειρὶ τῇ φύσει, μένων ἐν ἤθει τῷ αὐτοῦ,
καὶ ἔστιν αἴτιος μέχρις εσχάτου τῶν ἀγαθῶν, τῶν
αἰτίων γινόμενος αἴτιος. Καὶ βασιλεῖ ταύτῃ μετετέον
τῶν ὅλων τὴν ἐπιμέλειαν. Διανεμέτω τὴν ἀρχὴν ὡς
δυνατὸν ἐπιστάταις δικαιοτάτοις τε καὶ ἀρίστας.
Καὶ γὰρ ῥᾷον ὀλίγους ή πολλοὺς γνώσεται, καὶ βξον
ὀλίγων ἁμαρτανόντων ή κατορθούντων αἰσθήσεται.
Αριστίνδην οὖν, ἀλλὰ μὴ πλουτίνδην, ὥσπερ νύν,
ἡ τῶν ἀρξόντων αἵρεσις γινέσθω· ἐπεὶ καὶ ἱατρος
τὸ σῶμα ἐπιτρέπομεν, οὐ τοῖς πλουσιωτάτοις, άλλο
PG 66:1105ORATIO DE REGNO.
σίτινες ἂν ὦσι τῆς τέχνης ἐπηβολώτατοι. "Αρχοντα facilius, quam multos cognoscet, eosdemque faciδὲ δὴ καὶ μᾶλλον ἀνθαιρετέον τοῦ πλουσίου τὸν ἔχοντα lius recte secusve administrantes sentiet. Virtutis
τὴν ἀρχικὴν ἐπιστήμην, ὅτι πλείω παρ' αὐτὸν κιν- porro, non divitiarum, ut nunc assolet, inita reδυνεύεται χεῖρον ἢ βέλτιον κεῖσθαι. Τί γάρ, εἴ τις tione, magistratuum delectus habeatur. Quandoπαρ' αὐτοῦ τοῦ κακὸς εἶναι πλοῦτον συνείλοχεν, quidem medicis corpus committimus, non qui diἄρα ἄξιον ἄρχειν αὐτόν, ἀλλὰ μὴ τὸν πένητα μὲν, tissimi, sed quicunque demum suæ artis peritisνόμιμον δὲ ἄνδρα καὶ δίκαιον, ὃς δι' αὐτὸ τοῦτο simi sint. Magistratus vero præ divite multo
το δίκαιος εἶναι πενίᾳ συνοικῶν οὐκ αἰσχύνεται; magis is eligendus est, qui regendorum hominum
Ἀλλ᾽ ἐκεῖνος μὲν ὁ πλουτῶν ὁπωσοῦν, ἐωνημένος δὲ peritia valet, quoniam plura ob id ipsum, pejus
τὴν ἀρχὴν, οὐκ ἂν εἰδείη ὁποῖος ἂν γένοιτο νεμητής meliusve constituta ne sint, periculum imminet.
τοῦ δικαίου. Φαίνεται γὰρ, ὡς οὕτως εἰπεῖν, οὐ ῥᾷ- Quid enim, si quis ex hoc ipso, quod improbus
στα ὁ τοιοῦτος ἀδικίαν μισήσαι, σχολῇ δ' ἂν ὑπεριδεῖν esset, divitias congessit, num ab illo æquum est
χρημάτων, ἀλλ' οὐκ ἀποδείξειν τὸ ἀρχεῖον, δικῶν magistratum geri, potius quam ab altero, qui sit
πωλητήριον· ὡς οὐκ εἰκός γε αὐτὸν διαράμενον βλο- quidem pauper, sed legum tainen justitiæque
τυροῖς ὀφθαλμοῖς ἀντιβλέψαι χρυσίῳ· τοὐναντίον μὲν cultor, et ob idipsum, quod justus est, paupertate
αἰδεσθῆναι τε καὶ ἐνδοῦναι, καὶ τελευτῶντα περι- laborans pudore non afficitur? Atqui ille sane
πτύξασθαι, ᾧ καὶ κατ' αὐτὸ τοῦτο χάριν οἶδεν, ὅτι quomodocunque dives, magistratum pecuniis merΈρα πλούτου μοίρας τὴν πολιτείαν [γρ. ἐξουσίαν] calus, cujusmodi sit æqui distributor idoneus neΑλλάξατο, καὶ, ὥσπερ ἄλλο τι, τὰς πόλεις με μίσθω sciat. Videtur enim, ut ita dicam, non facile is
ται. Οἶδεν οὖν ὅτι διὰ τοῦτο σεμνός τέ ἐστι, καὶ injustitiam odio prosecuturus, nedum pecunias
ἐμοῦ κάθηται, περιβλεπόμενος ὑπὸ πολλοῦ τε ἄλλου
contempturus, aut ex prætorio minime venalium
λεω, καὶ τῶν εὖ ἡκόντων δικαίων τε καὶ πενήτων. judiciorum forum esse facturus: siquidem creΑλλά σύ τι ποίει ἀρετῆς ζηλωτόν κἂν πενίᾳ συνῇ, dibile non est eum sublato vultu torvis ac rigidis
μὴ λανθανέτω σε φρόνησις ἀνδρὸς, καὶ δικαιοσύνη, oculis aurum ex adverso intueri posse; contra
καὶ ὅλαπὸς ἑσμὸς τῶν ψυχικῶν ἀγαθῶν ἐσθῆτι φαύλῃ vero verecundia motum iri, nonnibilque remissuκρυπτόμενος· ἀλλ' ἔλκειν τε αὐτὸν ἐν μέσῳ, καὶ rum, ac demum avide amplexurum esse, cui eo
ἀξιοῦν δημοσιεῦσαι τὴν ἀρετὴν, ἣν οὐκ ἄξιον οίκου- ipso gratiam habet, quod parte aliqua divitiarum
ρεῖν, ἀλλ᾽ ὕπαιθρον εἶναι καὶ ἐναγώνιον. Εὖ γὰρ reipublicæ administrationem permutarit, et ut caΗθι, σὺ μὲν ἐκείνους ἐν τῷ παραυτίκα κηρύξεις· δ teras venalium rerum, civitales conduxerit. Noδὲ ἀνακεκηρυγμένος αὐτὸς ἔσῃ διὰ παντὸς, δεῖγμα vit ergo se ejus benefcio in honore esse, subτοὺς τῇ διαδοχῇ τοῦ χρόνου βασιλείας εὐδαίμονος. limique in solio sedere, non solum a numerosa alia
Εάν οὕτω ποιήσῃς, ταχὺ πολλοὺς ὄψει πλοῦτον εἰρ· plebe, sed etiam ab eximiis viris justis, ac paupe
γασμένον αἰσχυνομένους, καὶ ἄλλους ἐγκαλλωπιζομέ- ribus magnifice circumspectum. Τu vero fac ut virτις αυθαιρέτῳ πτωχείᾳ· καὶ μεταπεσοῦνται τοῖς tutis aliquid in pretio habeatur, quamvis sit cum
νας
ἀνθρώποις αἱ νῦν περὶ αὐτὸν ὑπολήψεις, τὸ [forte τῷ] egestate conjunctum 31 nec te prudentia laleat hom
ελοῦτον ἐξευρεῖν ὄνειδος εἶναι, καὶ ἐν σεμνότητος minis, aut justitia, reliquaque animi bonorum mulμοίρα πενίαν τηρήσαι. Ὡς πολλῶν ὄντων & δέδωκεν titudo sub vili abjectaque veste delitescens: quin
ὁ Θεὸς βασιλείᾳ ζηλωτὰ καὶ μακάρια, οὐδενὸς ἧττον, potius in medium producas, dignumque censeas
αἰ μὴ καὶ παντὸς μᾶλλον ἀγασθείη τις ἂν αὐτῆς, καὶ qui virtutem omuium oculis subjiciat, quam quiὀμνήσεις τὴν ἐν ταῖς ψυχαῖς τῶν ἀρχομένων ἰσχύν, dem domi segnem contineri uefas sit; sed sub dio
ὅτι μετατίθησι βασιλεὺς δόξαν ἤθους εγκεκαυμένην agere, atque inter certamina versari oporteat. Sic
Τα παλαιῷ, καὶ τρυφῇ τῇ πρώτῃ, τῷ φαίνεσθαι enim habeto; illos quidem a te in præsentia col·
επανείς τιμῶν καὶ περὶ πλείστου ποιούμενος. Ότῳ laudatum iri; te vero eum fore perpetuo, cujus
γὰρ βασιλεὺς χαίρει, τοῦτ' εὐθὺς αὔξειν ἀνάγκη, καὶ nomen hoc præconio celebretur; a quo felicioris
ἐπὶ πλείστων ἐπιτηδεύεσθαι.
imperii specimen temporum successioni fuerit
commendatum. Quod si ita feceris, multos statim videbis, quos partarum divitiarum pudeat; alios
etiam, qui voluntariæ mendicitatis nomine sibi placeant: ex eoque, quod probrosa sit divitiarum
conquisitio, paupertas vero honestissimo in loco habeatur, inveterata jam de illis inter homines
opinio dilabetur. Nam cum plurima sint a Deo regiæ dignitati præstabilia beataque concessa, tum
non minus, imo multo magis, quam cætera omnia vim eam mirabitur quispiam, et prædicabit, quam
is subjectorum sibi animis præcipuam habet: propterea quod rex quamlibet ingenii opinionem
vīteri consuetudine, et antecedentibus deliciis inustam tunc nullo negotio mutat, cum id quod
enatrarium est in pretio habere, maximique facere videtur. Quocunque enim rex gaudet, hoc subinde
invalescere, studioseque a plerisque affectari necesse est.
π. Ἀλλ᾽ ἐνταῦθα τοῦ λόγου γενόμενος, ἐθέλω τι
καὶ ὑπὲρ τῶν αὐτὸς ἐμαυτοῦ παιδικῶν εύξασθαι.
Ἐρασθείης, ὦ βασιλεῦ, φιλοσοφίας καὶ παιδείας άληθινής. 'Ανάγκη γὰρ ἐκ τῶν εἰρημένων συνεραστάς
στις γενέσθαι πολλούς, ὧν τι καὶ ὄφελος. Ἐπεὶ νῦν
29. Verum cum eo hactenus orationis pervenerim, libet nonnulla in deliciarum mearum gratiam vota concipere. Utinam te, imperator, philosophia amor capiat, sinceriorisque disciplinæ.
Necesse enim erit ex iis, quæ ante dixi, rivales