FRAGMENTA EX LIBRIS DE PROMISSIONIBUS. S. DIONYSII EPISCOPI ALEXANDRINI QUÆ SUPERSUNT OPERUM ET EPISTOLARUM FRAGMENTA PARS I Qua continentur Operum sancti Patris fragmenta varia. EX LIBRIS II DE PROMISSIONIBUS Adversus Noetum episcopum in Ægypto. (Euseb. Hist. eccl., VII, 24, 25.) Λ'. Ἐπεὶ δὲ σύνταγμά τι προκομίζουσι Νέπωτος, 1. Sed quoniam librum quemdam proferunt Ne ᾧ λίαν ἐπερείδονται ὡς ἀναντιῤῥήτως ὑποδεικνύν, τι τὴν τοῦ Χριστοῦ βασιλείαν ἐπὶ γῆς ἔσεσθαι· ἐν ἄλλοις μὲν πολλοῖς ἀποδέχομαι καὶ ἀγαπῶ Νέπω τα, τῆς τε πίστεως καὶ τῆς φιλοπονίας καὶ τῆς ἐν ταῖς Γραφαῖς διατριβῆς· καὶ τῆς πολλῆς ψαλμῳδίας ᾗ μέχρι νῦν πολλοὶ τῶν ἀδελφῶν εὐθυμοῦν- 'Ezɛl dè, x.. λ. Ejusmodi excerptis Dionysianis hæc præmittit Eusebius: Duos libros Пapt Emayyahwy, De promissionibus, composuit (Dionysius). Causam scribendi præbuit Nepos quidam episcopus Egypti, qui promissiones sanctis hominibus factas in divinis voluminibus, Judaico sensu exhibendas docebat, et nescio quod mille annorum spatium corporalibus refertum deliciis in hac terra fore affirmabat. Cumque ex Joannis Revelatione opinionem suam stabilire se posse existimaret, liDrum quem de hac quæstione composuerat, "Ελεγχον &Aλnyopiowy, Confutationem Allegoristarum, inscripsit. Hunc ergo Dionysius in libris De promissionibus acriter impugnat. Et in priore quidem libro ipsius sententiam de hac quæstione proponit. In secundo autem libro de Joannis Revelatione disputans, in ipso statim exordio Nepotis mentionem facit his verbis: Sed quoniam, etc. Galland. Yлodeinrvrti. In codice Maz., Med., Fuk. et Savil., anodetxvúvt: scribitur rectius. Porro cum constet ex hoc loco, librum Dionysii Alexandrini De promissionibus scriptum fuisse adversus Nepotem episcopum Ægypti, miror, Hieronymum in præfatione lib. xvIII Commentariorum in Isaiam, affirmare eum librum adversus Irenæum Lugdu- potis, quo quidem magnopere nituntur, quasi in eo certissimis argumentis demonstratum sit, regnum Christi in terris futurum in plurimis quidem aliis rebus laudo Nepotem ac diligo, cum propter fidem, tum ob diligentiam et studium Scripturarum, postremo ob psalmorum cantus multiplices, quibus nensem episcopum a Dionysio fuisse conscriptum. Fuit quidem Irenæus ex numero eorum, qui regnum Christi mille annorum spatio in terris futurum crediderunt, quibus id Papias persuaserat, ut scribit idem Hieronymus in Catalogo, et Eusebius in fine libri. Verum Dionysii liber non adversus Irenæum scriptus erat, sed adversus Nepotem, ut patet tum ex hoc Eusebii loco, tum ex ipso Hieronymo in libro De scriptoribus ecclesiasticis, ubi de Dionysio loquitur. VALES. Fallaç. Christophorsonus psalmos et hymnos a Nepote compositos interpretatur. Sane hic fuit mos veterum Christianorum, ut psalmos et hymnos in honorem Christi componerent. Quod testatur Eusebius in fine lib. v. De his psalmis mentio fit in epistola concilii Antiocheni adversus Paulum Samosatenum, et in canone penultimo concilii Laodiceni; ubi diserte prohibetur, ne psalmi lowrixot, id est a privatis hominibus compositi, in ecclesia recitentur. Invaluerat enim hæc consuetudo, ut multi psalmos in honorem Christi· componerent, cosque in Ecclesia cantari facerent, ut ex locis supra notatis apparet. Hujusmodi ergo psalmos in Ecclesia deinceps cani vetant Patres concilii Laodicensis, quos lồiwtixoús appellant, id.

μᾶλλον, ᾗ προανεπαύσατο Ἀλλὰ φίλη γὰρ καὶ προτιμοτάτη πάντων ἡ ἀλήθεια· ἐπαινεῖν τε χρὴ καὶ συναινεῖν ἀφθόνως, εἴ τι ὀρθῶς λέγοιτο· ἐξετάζειν τε καὶ διευθύνειν, εἴ τι μή φαίνοιτο υγιῶς ἀναγε γραμμένον. Καὶ πρὸς μὲν παρόντα καὶ ψιλῷ λόγῳ δογματίζοντα, αὐτάρκης ἣν ἂν ἡ ἄγραφος ὁμιλία, δι' ἐρωτήσεως καὶ ἀποκρίσεως πείθουσα καὶ συμβιβά ζουσα τοὺς ἀντιδιατιθεμένους· γραφῆς δὲ ἐκκειμέν νης, ὡς δοκεῖ τισι, πιθανωτάτης· καὶ τινῶν διδασκά λων τὸν μὲν νόμον καὶ τοὺς προφήτας τὸ μηδὲν ἡγου μένων, καὶ τὸ τοῖς Εὐαγγελίοις ἔπεσθαι παρέντων, καὶ τὰς τῶν ἀποστόλων Επιστολὰς ἐκφαυλισάντων, τὴν δὲ τοῦ συγγράμματος τούτου διδασκαλίαν ὡς μέσ γα δή τι καὶ κεκρυμμένον μυστήριον κατεπαγγελλο μένων καὶ τοὺς ἁπλουστέρους ἀδελφοὺς ἡμῶν οὐδὲν ἑώντων ὑψηλὸν καὶ μεγαλεῖον φρονεῖν, ούτε περὶ τῆς ἐνδόξου καὶ ἀληθῶς ἐνθέου τοῦ Κυρίου ἡμῶν ἐπιφανείας, οὔτε τῆς ἡμετέρας ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως καὶ τῆς πρὸς αὐτὸν ἐπισυναγωγῆς καὶ ὁμοιώ σεως· ἀλλὰ μικρὰ καὶ θνητὰ καὶ οἷα τὰ νῦν ἐλπί ζειν ἀναπειθόντων ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Θεοῦ· ἀναγκαῖον καὶ ἡμᾶς, ὡς πρὸς παρόντα, τὸν ἀδελφὸν ἡμῶν διαλεχθῆναι Νέπωτα. plerique ex fratribus etiamnum magnopere dele- ται· καὶ πάνυ δι' αἰδοῦς ἄγω τὸν ἄνθρωπον ταύτῃ ctantur; magnoque honore ac reverentia hominem prosequor, vel ob id maxime quod ex hac vita migravit sed veritatem magis diligo, cunctisque præferendam censeo. Etenim ea quidem quæ recte dicta sint, absque invidia laudare ac probare debemus; si quid vero secius scriptum est, id examinari a nobis et corrigi decet. Quod si ipse praesens adesset, et opinionem suam viva voce promulgaret, sufficeret fortasse simplex absque scripto colloquium, quo per interrogationes ac responsiones convincerentur adversarii, et in pristinam concordiamı revocarentur. Verum cum in publicum editus sit liber, isque, ut nonnullis videtur, ad persuadendum aptissimus: et cum quidam doctores legem quidem ac prophetas nihili faciant, Evangelia sequi negligant, apostolorum Epistolas contemnant: hujus vero libri doctrinam quasi magnum aliquod et arcanum sacramentum venditent, et simpliciores quosdam ex fratribus nostris nihil sublime atque magnificum, nec de glorioso prorsusque divino adventu Domini nostri, nec de resurrectione nostra nostrique ad Christum aggregatione et assimilatione sentire patiantur; sed levia quædam ac mortalia, et qualia nunc homines sperare solent, in regno Dei cogitare jubeant: necesse est, ut adversus fratrem meum Nepotem, quasi prasentem, disputationem instituam. II. Paucis deinde interpositis hac subjungit: Cum essem, inquit, in Arsinoitica praefectura, in qua jampridem, ut noști, increbuit hæc opinio, adeo ut schismata et integrarum Ecclesiarum defectiones fierent; convocatis presbyteris ac doctoribus qui per singulos vicos fratribus prædicabant, præsentibus item fratribus qui adesse voluerant, hortatus sum illos ut ea doctrina palam in concione examinaretur. Cumque hunc librum tanquam scutum quoddam murumque inexpugnabilem mihi opposuissent, tres continuos dies a prima luce usque ad vesperam cum ipsis sedens, quæcunque in eo libro scripta erant, discutere aggressus sum. Tum vero fratrum constantiam, et ardentissimum coest ab hominibus imperitis compositos, non 2 sancto Spiritu dictatos. Ita explicat Agobardus in libro De ritu canendi psalmos in Ecclesia. VALES. Η προανεπαύσατο. Plinius lib. xxvii, c. 2: Cur, inquit, ad mentionem defunctorum, testamur memoriam eorum a nobis sollicitari? ID. Εξετάζειν τε. Rectius in codice Med., Maz. et Fuk., ἐξετάζειν δέ. Paulo post ex iisdem codi cibus scribendum est, γραφῆς δὲ ἐκκειμένης, ut videtur legisse Rufinus: pro quo Nicephorus posuit προκειμένης. Simile mendum in eodem vocabulo supra notavi, ID. Κατεπαγγελλομένων. Ιd est, diu ante promittunt, quam tradant. Metaphora est a mysteriis Græcorum, qui magna quædam et miranda initiatis promittebant, eosque diuturna ex-pectatione cruciabant, ut opinionem ac reverentiam suspensio cognitionis ædificarent, quemadmodum loquitur Tertullianus in libro Contra Valentinianos. lv. Ελπιζόμενα πειθόντων. Hujus loci emen datio debetur codici Mazarino, in quo diserte scriptumn inveni, καὶ οἷα τὰ νῦν ἐλπίζειν ἀναπειθόντων ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Θεοῦ. Quo modo etiam legitur in codice Mediceo, nisi quod ελπιζόμενα ἐλπίζειν scriG Β'. Τούτοις μεθ' ἕτερα επιφέρει λέγων· Ἐν μὲν οὖν τῷ ᾿Αρσενοείτῃ γενόμενος, ἔνθα (ὡς οἶδας) πρὸ πολλοῦ τοῦτο ἐπεπόλαζε τὸ δόγμα ὡς καὶ σχίσματα καὶ ἀποστασίας ὅλων Ἐκκλησιῶν γεγονέ και· συγκαλέσας τοὺς πρεσβυτέρους καὶ διδασκάλους τῶν ἐν ταῖς κώμαις ἀδελφῶν· παρόντων καὶ τῶν βουλομένων ἀδελφῶν, δημοσίᾳ τὴν ἐξέτασιν ποιήσασθαι τοῦ λόγου προετρεψάμην. Καὶ τοῦτό μοι προτα γαγόντων τὸ βιβλίον ὣς τι ὅπλον καὶ τεῖχος ἀκαταμάχητον συγκαθεσθεὶς αὐτοῖς τριῶν ἑξῆς ἡμε ρῶν ἐξ ἔω μέχρις ἑσπέρας, διευθύνειν ἐπειράθην τὰ γεγραμμένα. Ενθα καὶ τὸ εὐσταθὲς καὶ τὸ φιλάληθες, καὶ τὸ εὐπαρακολούθητον καὶ συνετὸν ὑπερηγάσθην τῶν ἀδελφῶν, ὡς ἐν τάξει καὶ μετ᾿ ἐπιεικείας plum habetur. Sed rectissima est codicis Maz. lectio, quam ego priusquam comperissem, subaudiendum hic esse ἀπὸ κοινοῦ verbum φρονείν existimabam. Codici Maz. subscribunt codex Fuk. et Savil. Ib. Εν μὲν οὖν τῷ Αρσενοείτῃ. Mirum est in tribus nostris codicibus, et apud Nicephorum ac Ptolemæum ita legi, cum constet scribendum esse Αρσινοείτῃ. Sic enim dicta est hæc praefectura ab Arsinoe regina. ID. Επεπόλαζε τὸ δόγμα. Langus et Musculus interpretantur, emersil. Christophorsonus autem vertit, prodiit in lucem. Ego vero malui vertere, increbuit, quo sensu Eusebius hanc vocem usurpat in cap. 29 libri v11. Id. Άμαχον. Codex Med. et Maz. habent άκαταμάχητον, longe rectius: sic etiam scribitur in codice Fuk. et Savil. Εὐπαρακολούθητον. Feliciter mihi vertisea videor, docilitatem. Nam παρακολουθεῖν proprie dicuntur auditores, qui sensum verborum asse quuntur. Male ergo Musculus et Christophorsongs obsequium interpretati sunt. VALES.

FRAGMENTA EX LIBRIS DE PROMISSIONIBUS. τὰς ἐρωτήσεις καὶ τὰς ἐπαπορήσεις καὶ τὰς συγκατα- gnoscenda veritatis studium et docilitatem atque θέσεις εποιούμεθα· τὸ μὲν ἐκ παντὸς τρόπου καὶ φι- intelligentiam magnopere sum admiratus: adeo λονείκως τῶν ἅπαξ δοξάντων περιέχεσθαι, εἰ καὶ φαίmoderate et ordine interrogationes rationesque νοιντο ὀρθῶς ἔχοντα, παραιτησάμενοι· μήτε δὲ dubitandi, et assensiones a nobis ficbant. Ac stuτὰς ἀντιλογίας ὑποστελλόμενοι· ἀλλ' ἐς ὅσον οἷόν τε diose quidem cavebamus, ne ea quæ semel nobis τῶν προκειμένων ἐπιβατεύειν καὶ κρατύνειν αὐτ placuissent, tametsi falsa esse non] deprehendeτὰ πειρώμενοι· μήτε εἰ λόγος αἱρεῖ, μεταπείθεσθαι rentur, pertinaciter defenderemus: nec aliorum καὶ συνομολογεῖν αἰδούμενοι· ἀλλ᾽ εὐσυνειδήτως καὶ objectiones subterfugiebamus. Sed quoad fieri poteἀνυποκρίτως, καὶ ταῖς καρδίαις πρὸς τὸν Θεὸν rat, ad ea de quibus instituta erat disputatio, eniti ἡπλωμέναις, τὰ ταῖς ἀποδείξεσι καὶ διδασκαλίαις τῶν eaque stabilire conabamur: sin autem rationibus ἁγίων Γραφῶν συνιστανόμενα καταδεχόμενοι. Καὶ convicti essemus, non pudebat nos mulare sentenτέλος, ὅ τε τῆς διδαχῆς ταύτης ἀρχηγὸς καὶ εἰσηγη- tiam, et aliis assentiri. Quin potius cum bona aniτῆς ὁ καλούμενος Κορακίων, ἐν ἐπηκόῳ πάντων τῶν mi conscientia, absque ulla simulatione, expansis παρόντων ἀδελφῶν ὡμολόγησε καὶ διεμαρτύρατο ἡμῖν, ad Deum cordibus, quæcunque certissimis argumenμηκέτι τούτῳ προσέξειν, μηδὲ διαλέξεσθαι περὶ τού tis et auctoritate sacræ Scripturæ confirmata esτου, μηδὲ μεμνήσθαι, μηδὲ διδάξειν, ὡς ἱκανῶς ὑπὸ sent, suscipiebamus. Tandem denique Coracio, qui τῶν ἀντιλεχθέντων ᾑρημένος· τῶν τε ἄλλων ἀδελφῶν hujus doctrina auctor et signifer fuerat, audientibus οἱ παρόντες ἔχαιρον ἐπὶ τῇ κοινολογίᾳ καὶ τῇ πρὸς cunctis qui aderant fratribus, pollicitus nobis et πάντας συγκαταβάσει καὶ συνδιαθέσει. confestatus est, se in posterum hanc opinionem amplexurum non esse, nec de ea disputaturum, nec locuturum, nec populo prædicaturum: quippe qui argumentis oppositis satis superque convictus fuisset. Fratribus autem qui aderant, bæc disputatio, et omnium inter se reconciliatio atque consensio non mediocrem attulit voluptatem. Γ. Εἶθ' ἑξῆς ὑποβὰς περὶ τῆς Ἀποκαλύψεως Ἰωάννου ταῦτά φησι· Τινὲς μὲν οὖν τῶν πρὸ ἡμῶν ἠθέτησαν καὶ ἀνεσκεύασαν πάντη τὸ βιβλίον· καθ᾿ ἕκαστον κεφάλαιον διευθύνοντες, ἄγνωστόν τε καὶ ἀσυλλόγιστον ἀποφαίνοντες· ψεύδεσθαί τε τὴν ἐπιγρα φήν· Ἰωάννου γὰρ οὐκ εἶναι λέγουσιν· ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἀποκάλυψιν εἶναι, τὴν σφοδρῷ καὶ παχεί κεκαλυμμένην τῷ τῆς ἀγνοίας παραπετάσματι καὶ οὐχ ὅπως τῶν ἀποστόλων τινὰ, ἀλλ' οὐδ' ὅλως τῶν ἁγίων ἢ τῶν ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας τούτου γεγονέναι ποιητὴν τοῦ γράμματος· Κήρινθον δὲ τὸν καὶ τὴν ἀπ' ἐκείνου κληθεῖσαν Κηρίνθιανὴν συστησάμενον αἵρεσιν, ἀξιό πιστον ἐπιφημίσαι θελήσαντα τῷ ἑαυτοῦ πλάσματι όνομα. Τοῦτο γὰρ εἶναι τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ τὸ δόγμα, ἐπίγειον ἔσεσθαι τὴν τοῦ Χριστοῦ βασιλείαν· καὶ ὧν αὐτὸς ὠρέγετο, φιλοσώματος ὢν καὶ πάνυ σαρ αικὸς, ἐν τούτοις ονειροπολεῖν ἔσεσθαι· γαστρὸς καὶ τῶν ὑπὸ γαστέρα πλησμοναῖς, τουτέστι σιτίοις καὶ ποτοῖς καὶ γάμοις, καὶ δι᾽ ὧν εὐφημότερον Εἰ καὶ φαίνοιντο. Editio Stephani habet εἰ καὶ μὴ φαίνοιντο, ut et Christophorsonus, qui sic locum reddit: Ne illis quæ fuerant ante ab ipsis decreta, si quidquam in eis veritati repugnave videretur, mordicus adhererent, præcavebant. READING. Τῶν προκειμένων ἐπιβατεύειν. Musculus vertit, instare proposito, multo rectius quam Christophorsonus, qui vertit, ea quæ erant ab aliis proposila munire. VALES. απλωμέναις ταῖς καρδίαις. Hic quoque Musculus multo rectius vertit, quam Christophore sonus et Langus. Nam Christophorsonus vertit, puris erga Deum ac simplicibus animis. Atque ita fere Langus. At Musculus recte interpretatus est, cordibus ad Deum expansis. Sed et longe ante Musculum Rufinus recte hunc locum exposuerat, patefactis cordibus Deo. ID. Συγκαταβάσει. Hoc loco συγκατάβασις ponitur non pro dispensatione, sed pro συμβιβάσει; id est, unitione, ut sic dicam, et reconciliatione, qua voce utitur Dionysius paulo supra, καὶ συμβιβά III. Deinde aliquanto post de Revelatione Joannis ita scribit: Nonnulli quidem ex iis qui nos præcesserunt, librum hunc repudiarunt penitus ac refutarunt; singula ejus capita refellentes, eumque absque ullo sensu et ratiocinatione scriptum esse monstrantes. Ad hæc inscriptionem libri falsam esse dicunt. Neque enim auctorem ejus esse Joannem. Sed neque eam revelationem esse, quippe quæ tam crasso tamque opaco ignorantiæ obducta sit velo. Et non modo apostolorum neminem, sed ne ullum quidem e sanctis et ecclesiasticis viris hujus libelli conditorem fuisse affirmant; sed Cerinthum, secta ab ipsius nomine appellate auctorem, cum nempe magnæ auctoritatis nomen ad faciendam fidem commentis suis vellet præfigere. Quippe hane Cerinthi opinionem fuisse, regnum Christi terrenum futurum; et in iis maxime rebus quas ipse utpote carnalis et voluptatibus corporis deditus præcipue concupiscebat, hæsurum; in ventris sciζουσα τοὺς ἀντιδιατιθεμένους. Εodem sensu Paulus in Epistola_ad Colossenses capite il, συμβιβάζειν, et συμβιβασμόν dixit. Ib. Αγνείας παραπετάσματι. Nicephorus habet ἀγνωσίας. ID. Κήρινθον δὲ... καὶ ἱερείων σφαγαίς. Inte grum hunc locum Dionysianum descripserat antea Eusebius Hist. eccl., lib. iii, cap. 28. GALLAND. Ονειροπολεῖν. Scribendum videtur όνειροπολεῖ, vel ὠνειροπόλει. Paulo post, ubi legebatur εὐθυμότερον, emendavi εὐφημότερον, ex codd. Maz., Med., Fuket. et Savil., quibus subscribit Nicephorus, et Eusebius ipse in libro 111, cap. 27, ubi hunc locum Dionysii adducit. VALES. Εὐφημότερον. Sic habent mss. codd. Maz. et Med. Sic item idem Eusebius lib. iii, cap. 28. Ita etiamn Nicephorus lib. iit, cap. 14. Nec aliter legisse Rutinum ex versione ejus apparet. Sic enim vertit: Et ut aliquid sacratius dicere videretur, legales aiebat festivitates rursum celebrandas. Festorum scilicet et sacrificiorum nomine libidines suas velabat Cerinthus, ut honestatem quamdam in speciem

licet, et eorum quæ sub ventre sunt satietate, id ταῦτα ᾠήθη πορεῖσθαι, ἑορταῖς καὶ θυσίαις καὶ ἱεest in eibis ac poculis, in nuptiis et in iis quibus ista honestius parari posse existimabat, festis nimirum et sacrificiis, et hostiarum mactationibus. Ego vero librum illum rejicere omnino non ausim, præsertim cum multi ex fratribus eum magni ſa ciant. Sed hujusmodi de illo opinionem concipiens, quasi sensus mei modum excedat, arcanam quamdam planeque admirabilem singularum rerum intelligentiam latere existimo. Nam etsi ipse non intelligo, suspicor tamen altiorem quemdain sensum verbis subesse. Eaque non meo ipsius judicio metior atque æstimo: sed plus fidei tribuens, subliρείων σφαγαῖς. Ἐγὼ δὲ ἀθετῆσαι μὲν οὐκ ἂν τολμή σαιμι τὸ βιβλίον· πολλῶν αὐτὸ διὰ σπουδῆς ἐχόντων ἀδελφῶν· μείζονα δὲ τῆς ἐμαυτοῦ φρονήσεως τὴν ὑπόληψιν τὴν περὶ αὐτοῦ λαμβάνων, κεκρυμμένην εἶναί τινα καὶ θαυμασιωτέραν τὴν καθ' ἕκαστον ἐκε δοχὴν ὑπολαμβάνω. Καὶ γὰρ εἰ μὴ συνίημι, ἀλλ' ὑπονοῶ γε νοῦν τινα βαθύτερον ἐγκεῖσθαι τοῖς ῥήμα σιν· οὐκ ἰδίῳ ταῦτα μετρῶν καὶ κρίνων λογισμῷ, πίτ στει δὲ πλέον νέμων, ὑψηλότερα ἢ ὑπ᾿ ἐμοῦ καταληφθῆναι νενόμικα· καὶ οὐκ ἀποδοκιμάζω ταῦτα & μὴ συνεώρακα· θαυμάζω δὲ μᾶλλον ἔτι μὴ καὶ εἶ δου. miora esse censeo quam ut a me 'percipiantur. Nec ea condemno quæ intelligere non potui: verum inde admiror magis, quod capere non possum. IV. Posthæc integro Revelationis libro examinato, postquam apertissime ostendit, eum prorsus intelligi non posse juxta obvium verborum sensum, hæc subjicit Absoluta demum universa prædictione sua, propheta beatos pronuntiat tum eos qui eam servaverint, tum se ipsum. Beatus, inquit, qui serval verba prophetic libri hujus; et ego ipse Joannes, qui hæc vidi atque audivi ‘. Joannem igitur hunc vocari, et librum a Joanne scriptum esse, non inficior. Fateor enim sancti cujusdam et divino Spiritu afflati viri id opus esse. Sed hunc ipsum esse apostolum, Zebedai filium, Jacobi fratrem, cujus est Evangelium illud quod secundum Joannem inscribitur et Epistola catholica, haud facile concesserim. Nam ex utriusque genio et forma loquendi, et ex libelli totius ductu ac dispositione, non unum eumdemque scriptorem esse conjicio. Quippe evangelista quidem nullibi nomen suum ascribit: nec semet ipse, aut in Evangelio, aut in Epistola prædicat. Εt paulo post subdit: Joannes vero nusquam, nec tanquam de se ipso, nec tanquam de altero. At ille qui Revelationem scripsit, in ipso statim exordio nomen suum præfigit, cum ait: Revelatio Jesu Christi, quam dedit ipsi ut palam faceret servis suis celeviter, et significavit mittens per angelum suum Joanni servo suo, qui testificatus est verbum Dei; et testimonium ejus, quacunque vidit '. Ad hæc epistolam scribit: Joannes, inquit, septem Ecclesiis qua sunt in Asia, gratia vobis et pax '. Evangelistes vero ne catholicæ quidem Epistolæ nomen suum præfixit; sed absque ulla verborum ambage ab ipso divinæ revelationis mysterio exorsus est. Quod fuit, inquit, ab initio; quod audivimus, quod vidimus oculis nostris *. Ob hujusmodi enim reve¹ Apoc. xxii, 7, 8. * Apoc. 1, 1, 2. Ibid. 4. præferret. Hinc immerito legit εὐθυμότερον Christophorsonus, tum hic tum in priore loco Eusebiano; cum potius ex illo hunc reformare debuisset, quam ex hoc illum depravare. VALES. ad Euseb. lib. 111, cap. 28. Διεξαγωγής λεγομένης. Ηoc vocabulum proprium fuit rhetorum, ut vox_illa λεγομένης α Dionysio adjuncta satis indicat. Et Musculus quidem tractatum libri interpretatur. Christophorsonus Δ'. Ἐπὶ τούτοις τὴν ὅλην τῆς Ἀποκαλύψεως βασανίσας γραφὴν, ἀδύνατον δὲ αὐτὴν κατὰ τὴν πρόχειρον ἀποδείξας νοεῖσθαι διάνοιαν, ἐπιφέρει λέγων· Συντελέσας δὴ πᾶσαν, ὡς εἰπεῖν, τὴν προ φητείαν, μακαρίζει ὁ προφήτης τούς τε φυλάσσοντας αὐτὴν, καὶ δὴ καὶ ἑαυτόν. Μακάριος γάρ, φησιν, ὁ τηρῶν τοὺς λόγους τῆς προφητείας τοῦ βιβλίου τούτου· κἀγὼ Ἰωάννης ὁ βλέπων καὶ ἀκούων ταῦτα. Καλεῖσθαι μὲν οὖν αὐτὸν Ἰωάννην, καὶ εἶναι τὴν γραφὴν Ἰωάννου ταύτην, οὐκ ἀντερῶ. Αγίου μὲν γὰρ εἶναί τινος καὶ θεοπνεύστου συναινώ. Ο μὴν ῥᾳδίως ἂν συνθείμην τοῦτον εἶναι τὸν ἀπόστολον, τὸν υἱὸν Ζεβεδαίου, τὸν ἀδελφὸν Ἰακώβου· οὗ τὸ Εὐαγγέλιον τὸ κατὰ Ἰωάννην ἐπιγεγραμμένον, καὶ ἡ Ἐπιστολὴ ἡ καθολική. Τεκμαίρομαι γὰρ ἔκ τε τοῦ ἤθους ἑκατέρων, καὶ τοῦ τῶν λόγων εἴδους, καὶ τῆς τοῦ βιβλίου διεξαγωγής λεγομένης μὴ τὸν αὐ τὸν εἶναι. Ὁ μὲν γὰρ εὐαγγελιστής, οὐδαμοῦ τὸ ὄνομα αὐτοῦ παρεγγράφει· οὐδὲ κηρύσσει ἑαυτὸν, οὔτε διὰ τοῦ Εὐαγγελίου, οὔτε διὰ τῆς Ἐπιστολῆς. Εἶθ' ὑποβὰς, πάλιν ταῦτα λέγει· Ιωάννης δὲ οὐ δαμοῦ οὐδὲ ὡς περὶ ἑαυτοῦ, οὐδὲ ὡς περὶ ἑτέρου· ὁ δὲ τὴν Ἀποκάλυψιν γράψας, εὐθύς τε ἑαυτὸν ἐν ἀρχῇ προτάσσει· Ἀποκάλυψις Ἰησοῦ Χριστοῦ ἦν ἔδωκεν αὐτῷ δεῖξαι τοῖς δούλοις αὐτοῦ ἐν τάχει· καὶ ἐσήμανεν ἀποστείλας διὰ τοῦ ἀγγέλου αὐτοῦ τῷ δούλῳ αὐτοῦ Ἰωάννῃ· ὃς ἐμαρτύρησε τὸν λό γον τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ ὅσα εἶδεν. Εἶτα καὶ ἐπιστολὴν γράφει· Ιωάννης ταῖς ἑπτὰ Ἐκκλησίαις ταῖς ἐν τῇ Ἀσίᾳ, χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη Ο δέ γε εὐαγγελιστής, οὐδὲ τὸ [ισ. τῆς] καθολι κῆς Ἐπιστολῆς προέγραψεν ἑαυτοῦ τὸ ὄνομα· ἀλλὰ ἀπερίττως ἀπ' αὐτοῦ τοῦ μυστηρίου τῆς θείας ἀπο καλύψεως ἤρξατο· Ο ἦν ἀπ' ἀρχῆς, ὁ ἀκηκόαμεν, • 1 Joan. 1, 1. autem discursum. Ego διεξαγωγήν idem esse censco, quod dispositionem, sive οίκονομίαν. Nam διεξ. αγαγεῖν idem est ac διοικεῖν, ut scribit Suidas. Possis etiam interpretari formam et rationem scribendi seu characterem, quod confirmat Dionysius. Primo enim ἀπὸ τοῦ ἤθους probat Apocalypsin non esse Joannis apostoli. Deinde ex stylo et forma. scribendi, id est ex dictione atque sententiis. L.

FRAGMENTA EX LIBRIS DE PROMISSIONIBUS. verbis: Beatus es, Simon, fili Jonæ, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in cælis est. Sed neque in secunda ac tertia, quæ Joanni vulgo ascribuntur, Epistolis, quamvis brevis simis, Joannis vocabulum prostat. verum absque ullo nomine Senior inscribitur. Alter autem ille non satis habuit nomine suo semel edito narrationem deinceps prosequi; sed iterum repetit: Ego Joannes, frater et consors vester in tribulatione et regno et in patientia Jesu, fui in insula quæ Patmos vocatur, propter verbum Dei et testimonium Jesu Et sub finem libri rursus hæc addit: Beatus qui servat verba prophetiæ libri hujus; et ego Joannes, qui hæc vidi et audivi '. Joannem igitur esse allctorem hujus libri, ipsi id affirmanti credendum est. 8 έωράκαμεν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡμῶν. Ἐπὶ ταύτῃ lationem Petrum Dominus beatum prædicavit his γὰρ τῇ ἀποκαλύψει καὶ ὁ Κύριος τὸν Πέτρον ἐμακάρισεν εἰπών· Μακάριος εἶ, Σίμων, βὰρ Ἰωνᾶ, ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι, ἀλλ' ὁ Πατήρ μου ὁ οὐράνιος. Αλλ' οὐδὲ ἐν τῇ δευτέρα φερομένῃ Ἰωάννου καὶ τρίτῃ, και τοι βραχείαις οὔσαις Επιστολαῖς, ὁ Ἰωάννης ὀνομαστὶ πρόκειται· ἀλλὰ ἀνω νύμως ὁ πρεσβύτερος γέγραπται. Οὗτος δέ γε οὐδὲ αὔταρκες ἐνόμισεν ἅπαξ ἑαυτὸν ὀνομάσας, διηγεῖσθαι τὰ ἑξῆς· ἀλλὰ πάλιν ἀναλαμβάνει· Ἐγὼ Ἰωάννης ὁ ἀδελφὸς ὑμῶν, καὶ συγκοινωνὸς ἐν τῇ θλίψει καὶ βασιλείᾳ καὶ ἐν ὑπομονῇ Ἰησοῦ, ἐγενόμην ἐν τῇ νήσῳ τῇ καλουμένῃ Πάτμῳ, διὰ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν μαρτυρίαν Ἰησοῦ· καὶ δὴ καὶ πρὸς τῷ τέλει ταῦτα εἶπε· Μακάριος ὁ τηρῶν τοὺς λόγους τῆς προφητείας τοῦ βιβλίου τούτου· κἀγὼ Ἰωάννης ὁ βλέπων καὶ ἀκούων ταῦτα. Ὅτι μὲν οὖν Ἰωάννης ἐστὶν ὁ ταῦτα γράφων, αὐτῷ λέγοντι πιστευτέον. Ε΄. Ποῖος δὲ οὗτος, ἄδηλον. Οὐ γὰρ εἶπεν ἑαυτὸν ὡς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ πολλαχοῦ, τὸν ἠγαπημένον ὑπὸ τοῦ Κυρίου μαθητήν· οὐδὲ τὸν ἀναπεσόντα ἐπὶ τὸ στῆθος αὐτοῦ· οὐδὲ τὸν ἀδελφὸν Ἰακώβου· οὐδὲ τὸν αὐτόπτην καὶ αὐτήκοον τοῦ Κυρίου γενόμενον. Εἶπε γὰρ ἄν τι τούτων τῶν προδεδηλωμένων, σαφῶς ἑαυ τὸν ἐμφανίσαι βουλόμενος. ᾿Αλλὰ τούτων μὲν οὐδέν· ἀδελφὸν δὲ ἡμῶν καὶ συγκοινωνὸν εἶπε καὶ μάρτυρα Ἰησοῦ, καὶ μακάριον ἐπὶ τῇ θέᾳ καὶ ἀκοῇ τῶν ἀποκαλύψεων. Πολλοὺς δὲ ὁμωνύμους Ἰωάννῃ τῷ ἀποστόλῳ νομίζω γεγονέναι· οἱ διὰ τὴν πρὸς ἐκεῖνον ἀγάπην, καὶ τὸ θαυμάζειν καὶ ζηλοῦν, ἀγαπηθῆναι τε ὁμοίως αὐτῷ βούλεσθαι ὑπὸ τοῦ Κυρίου, καὶ τὴν ἐπωνυμίαν τὴν αὐτὴν ἠσπάσαντο· ὥσπερ καὶ ὁ Παῦ λος πολὺς, καὶ δὴ καὶ ὁ Πέτρος ἐν τοῖς τῶν πιστῶν παισὶν ὀνομάζεται Ἔστι μὲν οὖν καὶ ἕτερος Ἰωάννης ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων ὁ ἐπικληθεὶς Μάρκος· ὃν Βαρνάβας καὶ Παῦλος ἑαυτοῖς συμπαρέλαβον, περὶ οὗ καὶ πάλιν λέγει· Εἶχον δὲ καὶ Ἰωάννην ὑπηρέτην. Εἰ δὲ οὗτος ὁ γράψας ἐστὶν, οὐκ ἂν φαίην· οὐδὲ γὰρ ἀφῖχθαι σὺν αὐτοῖς εἰς τὴν Ασίαν γέγραπται· Ἀλλὰ ἀναχθέντες μέν, φησὶν, ἀπὸ τῆς Πάφου οἱ περὶ Παῦλον, ἦλθον εἰς Πέρτην τῆς Παμφυλίας· Ἰωάννης δὲ ἀποχωρήσεις ἀπ' αὐτῶν, ὑπέστρεψεν εἰς Ἱεροσόλυμα. "Αλλον δέ τινα οἶμαι τῶν ἐν Ἀσίᾳ γενομένων· ἐπεὶ καὶ δύο φασὶν ἐν Ἐφέσῳ γενέσθαι μνήματα, καὶ ἑκάτερον Ιωάννου λέγεσθαι. Γ. Καὶ ἀπὸ τῶν νοημάτων δὲ καὶ τῶν ῥημάτων * Matth. xvi, 17. • Apoc. 1, 9. Apoc. xxii, 7, Ἐν τοῖς τῶν πιστῶν παισὶν ὀνομάζεται. Notandus est hic Dionysii locus de antiqua Christianorum consuetudine, qui Petri Paulique et alioṛum sanctorum nomina, liberis suis imponebant, tum honoris ac benevolentiæ causa, tum ut liberi sui Deo chari acceptique essent, non minus quam sancti illi fuerant. Hinc est, quod Chrysostomus in tomo primo, in oratione de sancto Meletio, Antiochenos tanta benevolentia Meletium complexos esse V. Sed quisnam ille fuerit Joannes, incertum. Neque enim se ipsum esse dixit, sicut in Evangelio sæpius dicitur, discipulum illum quem dilexit Dominus; aut illum qui supra pectus Domini recubuit; aut fratrem Jacobi; aut illum denique qui Dominum vidit atque audivit. Aliquid enim horum quæ memorata sunt certe dixisset, si se ipsum liquido voluisset ostendere. Sed horum quidem nihil posuit fratrem vero duntaxat, et consortem nostrum sese appellavit, et testem Jesu; beatum denique ob visam atque auditam revelationem. Ac plurimos quidem fuisse opinor Joanni apostolo cognomiues: qui propter singularem erga illum benevolentiam, et quod hominem mirarentur ac suspicerent, et perinde ac ille a Domino diligi ambirent, hoc cognomentum adamaverint; quemadmodum ex fidelium liberis multos Pauli Petrique nomi nibus appellatos videmus. Est etiam alius Joannes in Actibus apostolorum cognomento Marcus, quem Barnabas et Paulus comitem sibi adjunxerunt. De quo etiam rursus dicitur: Habebant autem Joannem ministrum³. An hic sit qui Revelationem scripsit, mihi non liquet. Neque enim una cum illis in Asiam venisse perhibetur: Sed cum solvissent, inquit, a Papho, Paulus quidem Pergen Pamphyliæ profectus est; Joannes vero discedens ab illis, reversus est Hierosolymam º. Alium igitur esse censeo: unum scilicet eorum qui in Asia versati sunt. Duo enim apud Ephesum sepulcra fuisse traduntur: utrumque Joannis nomine insignitum. VI. Ex sententiis quoque et ex verbis eorumque Act. XIII, 5. • Ibid. 15. scribit, ut parentes liberis suis nomen illius imponerent, quo domum suam ejus præsentia exornarent. Idem Chrysostomus homilia 21 in Genesin, auditores suos hortatur, ut non quævis nomina temere ac fortuito, nec avorum aut proavorum aut illustrium virorum, sed sanctorum potius hominum qui virtutibus refulserunt, liberis suis imponant appellationes, ut eorum exemplo ad virtutem incer dantur. VALES. ނ.

παρ' ἐκεῖνον ὑπονοηθήσεται. Συνάδουσι μὲν γὰρ ἀλ λήλοις τὸ Εὐαγγέλιον καὶ ἡ Ἐπιστολή, ὁμοίως σε ἄρχονται. Τὸ μέν φησιν· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος· ἡ δέ· Ο ἦν ἀπ᾿ ἀρχῆς. Τὸ μέν φησι· Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν· καὶ ἐθεασάμεθα τὴν δόξαν αὐτοῦ· δόξαν, ὡς μονογενούς παρὰ Πατρός. Ἡ δὲ τὰ αὐτὰ σμικρῷ παρηλλαγμένα· “Ο ἀκηκόαμεν, ὁ ἑωράκαμεν τοῖς ὀφθαλ μοῖς ἡμῶν· ὁ ἐθεασάμεθα, καὶ αἱ χεῖρες ἡμῶν εψηλάφησαν περὶ τοῦ Λόγου τῆς ζωῆς· καὶ ἡ ζωὴ εφανερώθη. Ταῦτα γὰρ προανακρούεται, διατεινό μενος ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς ἐδήλωσε πρὸς τοὺς οὐκ ἐν σαρκὶ φάσκοντας ἐληλυθέναι τὸν Κύριον· διὸ καὶ συνῆψεν ἐπιμελῶς· Καὶ ὁ ἑωράκαμεν μαρτυροῦμεν· καὶ collocatione, facile conjicitur hunc ab illo diversum καὶ τῆς συντάξεως αὐτῶν, εἰκότως ἕτερος οὗτος fuisse. Nam Evangelium et Epistola sibi mutuo consonant, et eodem ordiuntur modo. Sic enim incipit Evangelium: In principio erat Verbum "0. Epistola vero: Quod fuit ab initio "1. In illo dicitur: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis; et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre". Hæc vero eadem habet, paulisper tantum immutata: Quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostræ contrectaverunt de Verbo vitæ; et vita manifestata est 15. Ilaec enim ille veluti modulationis proludia præmiltit, adversus eos qui Christum in carne advenisse negabant, ut in sequentibus ostendit. Quamobrem de industria subjunxit: Et quod vidimus, testamur, el annuntiamus vobis vitam @lernam, quæ erat apud απαγγέλλομεν ὑμῖν τὴν ζωὴν τὴν αἰώνιον, ἥτις Patrem et apparuit nobis. Quod vidimus et audivimus, annuntiamus vobis. Adeo totus ex se ipse pendet, et a propositionibus suis ne latum quidem unguem discedit; sed iisdem pæne capitibus ac verbis cuncta prosequitur. Ex quibus nos quidem nonnulla breviter suggeremus. Qui vero attente perlegerit, in utroque sæpius vitam, lucem, fugam tenebrarum; frequenter veritatem, gratiam, gaudium, carnem et sanguinem Domini, judicium, peccatorum remissionem; Dei erga nus dilectionem, mutuæ inter nos dilectionis præceptum, et universa præcepta servanda esse reperiet. Ad hæc condeannationis elogium adversus mundum, diabolum et Antichristum; promissio sancti Spiritus, adoptio filiorum Dei, fides in omnibus a nobis præstanda; Pater et Filius ubique nominati, in utroque passim occurrunt. Denique in omnibus, si recte examinaveris, unum idemque utriusque scriptionis genus, Evangelii nimirum et Epistolæ, evidenter apparet. Apocalypsis vero ab his prorsus aliena est et extranea; nulla necessitudine, aut vicinitate contingens quidquam ex supradictis; ac ne syllabam quidem unam cum illis communem habens. Sed neque Epistola (de Evangelio enim nihil dico) mentionem ullam aut significationem facit Apocalypseos; nec Apocalypsis Epistolae; cum tamen Paulus in Epistolis nonnihil de revelationibus suis indicaverit, quas quidem ille in proprium volumen non ἦν πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ ἐφανερώθη ἡμῖν· ὁ ἑω ράκαμεν καὶ ἀκηκόαμεν, ἀπαγγέλλομεν ὑμῖν. Έχεται αὐτοῦ καὶ τῶν προθέσεων οὐκ ἀφίσταται - διὰ δὲ τῶν αὐτῶν κεφαλαίων καὶ ὀνομάτων πάντα διεξέρχεται, ὧν τινα μὲν ἡμεῖς συντόμως ὑπομνήσομεν ὁ δὲ προσεχῶς ἐντυγχάνων, εὑρή σει ἐν ἑκατέρῳ πολλὴν τὴν ζωήν, πολὺ τὸ φῶς, ἀπο τροπὴν τοῦ σκότους, συνεχῆ τὴν ἀλήθειαν, τὴν χά ριν, τὴν χαρὰν, τὴν σάρκα καὶ τὸ αἷμα τοῦ Κυρίου, τὴν κρίσιν, τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν, τὴν πρὸς ἡμᾶς ἀγάπην τοῦ Θεοῦ, τὴν πρὸς ἀλλήλους ἡμᾶς ἀγάπης ἐντολήν· ὡς πάσας δεῖ φυλάσσειν τὰς ἐντο λάς· ὁ ἔλεγχος τοῦ κόσμου τοῦ διαβόλου, του ᾿Αντιχρίστου· ἡ ἐπαγγελία τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἡ υἱοθεσία τοῦ Θεοῦ· ἡ διόλου πίστις ἡμῶν ἀπα:- τουμένη· ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς πανταχοῦ· καὶ ὅλους διὰ πάντων χαρακτηρίζοντας, ένα καὶ τὸν αὐτὸν συν ορᾷν τοῦ τε Εὐαγγελίου καὶ τῆς Ἐπιστολῆς χρῶτα πρόκειται. 'Αλλοιοτάτη δὲ καὶ ξένη παρὰ ταῦτα ἡ Ἀποκάλυψις· μήτε ἐφαπτομένη, μήτε γειτνιώσε τούτων μηδενὶ σχεδὸν ὡς εἰπεῖν· μηδὲ συλλαβήν πρὸς αὐτὰ κοινὴν ἔχουσα· ἀλλ᾽ οὐδὲ μνήμην τινά, οὐδὲ ἔννοιαν, οὔτε ἡ Ἐπιστολὴ τῆς ᾿Αποκαλύψεως ἔχει· ἐῶ γὰρ Εὐαγγέλιον· οὔτε τῆς Ἐπιστολῆς ἡ Αποκάλυψις· Παύλου διὰ τῶν Ἐπιστολῶν ὑποψή ναντός τι καὶ περὶ τῶν ἀποκαλύψεων αὐτοῦ, ὡς οὐκ ἐνέγραψε καθ᾿ αὐτάς. retulit. 10 Joan. 1, 1. 11 1 Joan. 1, 1. 18 Joan. 1, 14. 18 1 Joan. 1, 1, 2, 3. Καὶ ἀπὸ τῶν νοημάτων δὲ καὶ ῥημάτων, καὶ τῆς τούτων συντάξεως. Hoc secundum est argumentum, quo Dionysius Alexandrinus conjiciebat, Apocalypsin et Evangelium Joannis non unius scriptoris opus esse. Primum enim argumentum quo id probabat, petitur ex moribus et instituto utriusque scriptoris, ut ipse Dionysius insinuavit his verbis: τεκμαίρομαι γὰρ ἔκ τε τοῦ ἤθους έκα τέρων. Ει hoc quidem argumentum ad hæc usque verba quæ supra posuimus, Dionysius exsecutus est. Nunc vero alterum argumentum proponit, ex verbis et sentent is utriusque scriptoris, et ex collocatione verborum. Sic enim cum Cicerone interprelor vocem illam σύνταξιν. Vide elegantissimum fibrum Dionysii Hal. Περὶ συντάξεως ὀνομάτων. Quanquam hoc loco σύνταξις, tam sententiarum quam verborum dispositionem videtur comprehendere. Porro ex hoc loco apparet, quantopere in critica exercitatus fuerit Dionysius Alexandrinus. Quippe proprium est critici, de scriptis veterum judicare, et quod verum ac germanum, quod spu rium ac sublicitium opus sit, discernere. VALES. Τῶν αὐτῶν κεφαλαίων. Periodos, seu membra orationis intelligit, quibus integer sensus absolvitur. Sic initio hujus capitis dixit Dionysius, καθ᾿ ἕκαστον κεφάλαιον διευθύνοντες. Graeci περικοπήν etiam dicunt; Latini capitulum. Ib. Ὑπομνήσομεν. Codex Medicæus et Mazari nus, ὑπομνήσωμεν. Magis tamen placet Fuket. codicis et Savil. scriptura, υπεμνήσαμεν. ID. Ἔλεγχος του κόσμου. Condemnationem verti rectius, ut opinor, quam reprobationem. Certe Glos sarium velus ἔλεγχον interpretatur judicium. Io.

FRAGMENTA EX LIBRIS DE NATURA. Ζ'. Ἔτι δὲ καὶ τῆς φράσεως τὴν διαφορὰν ἔστι τεκμήρασθαι τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῆς Ἐπιστολῆς πρὸς τὴν Ἀποκάλυψιν. Τὰ μὲν γὰρ οὐ μόνον ἀπταίστως κατὰ τὴν Ἑλλήνων φωνὴν, ἀλλὰ καὶ λογιώτατα ταῖς λέξεσι, τοῖς συλλογισμοῖς, ταῖς συντάξεσι τῆς Ερμηνείας γέγραπται· πολλοῦ γε δει βάρβαρον τινα φθόγγον, ἢ σολοικισμόν, ἢ ὅλως ἰδιωτισμὸν ἐν αὐτοῖς εὑρεθῆναι. Εκάτερον γὰρ εἶχεν ὡς ἔοικε τὸν λό γον ἀμφοτέρους αὐτῷ χαρισαμένου τοῦ Κυρίου, τόν τε τῆς γνώσεως, τόν τε τῆς φράσεως. Τοῦτον δὲ ἀποκάλυψιν μὲν ἑωρακέναι, καὶ γνῶσιν εἰληφέναι καὶ προφητείαν οὐκ ἀντερῶ· διάλεκτον μέντοι καὶ γλῶσσαν οὐκ ἀκριβῶς Ἑλληνίζουσαν αὐτοῦ βλέπω· ἀλλ᾽ ἰδιώμασι μὲν βαρβαρικοῖς χρώμενον, και που καὶ σολοικίζοντα· ἅπερ οὐκ ἀναγκαῖον νῦν ἐκλέγειν· οὐδὲ γὰρ ἐπισκώπτων, μή τις νομίση, ταῦτα εἶπον· ἀλλὰ μόνον τὴν ἀνομοιότητα διευθύνων τούτων τῶν γραφῶν. VII. Præterea ex dictione ipsa conjici potest, quantum Evangelium et Epistola differant ab Apocalypsi. Nam illa quidem non modo emendate, quod ad Græcum sermonem attinet, verum etiam cum summa elegantia tum in verbis, tum in argumentationibus, et in tota orationis compositione perscripta sunt; tantum abest, ut barbarismus aliquis, aut solocismus, aut denique idiotismus quispiam in illis deprehendatur. Utroque enim præditus erat evangelistes, sermone nimirum ac scientia; cum hæc duo ipsi Dominus concessisset, scientiam simul et eloquentiam. Illum vero revelationem quidem vidisse, et scientiam ac futurorum prædictionem accepisse non inficior; verum dictionem ejus non admodum Græcan animadverto, sed barbarismis atque interdum solœcismis inquinatam. Quos quidem in præsentiarum excerpere, haudquaquam necesse est. Neque enim subsannandi animo hæc a me dicta esse quisquam existimet: sed potius eo consilio, ut utriusque scripti dissimilitudinem expenderem. EX LIBRIS DE NATURA Adversus Epicureos. (Apud Eusebiʊm Præparat. evang. lib. xtv, capp. 23-27, interprete et scholiaste Francisco Vigero soc. Jesu.) A'. Πρὸς τοὺς κατ' Επίκουρον, Πρόνοιαν μὲν ἀρνουμένους, ἀτόμοις δὲ σώμασιν ανατιθέντας τὸ πᾶν. Πότερον ἓν ἐστι συναφὲς τὸ πᾶν, ὡς ἡμῖν τε καὶ τοῖς σοφωτάτοις Ελλήνων Πλάτωνι καὶ Πυθα γόρᾳ, καὶ τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς καὶ Ἡρακλείτῳ φαίνεται· ἢ δύο, ὡς ἴσως τις ὑπέλαβεν, ἢ καὶ πολλὰ καὶ ἄπειρα, ὥς τισιν ἄλλοις ἔδοξεν, οι πολλαῖς τῆς δια - νοίας παραφοραῖς, καὶ ποικίλαις προφοραῖς ὀνομάτων τὴν τῶν ὅλων ἐπεχείρησαν κατακερματίζειν οὐσίαν, ἄπειρόν τε, καὶ ἀγέννητον, καὶ ἀπρονόητον ὑποτίθενται; Οἱ μὲν γὰρ, ἀτόμους προσειπόντες ἄφθαρτά τινα καὶ σμικρότατα σώματα, πλῆθος ἀνά ριθμα, καί τι χωρίον κενὸν, μέγεθος ἀπεριόριστον προβαλόμενοι, ταύτας δή φασι τὰς ἀτόμους, ὡς ἔτυ χεν ἐν τῷ κενῷ φερομένας, αυτομάτως τε συμπιAdversus Epicureos, qui et Providentiam tollebant, et individuis corporibus universa tribuebant. Utrum unum est atque aptum ex sese universum, uti nobis Græcorumque sapientissimis Platoni et Pythagoræ, Stoicis et Heraclito videtur; an duo, quemadmodum forte non nemo cogitarit; an multa potius adeoque infinita, ut aliis quibusdam placuit, qui pluribus mentis erroribus, ac variis appellationum formis, universi naturam distrahere ac lacerare conati, infinitum illud esse, ortu carere, nec ullo Providentiæ consilio regi voluerunt? fli enim atomos, incorrupta quædam exiguaque corpuscula, nuneroque infinita nominantes, unaque spatium aliquod vacuum nec ullis finibus circumscriptum invehentes, atomos illas dictitant, hoc in Τὸν λόγον, τὴν γνῶσιν. Posteriora duo tris fragmentum, Eusebianæ diligentia beneficium verba expungenda sunt, quippe quæ sensum perturbant, nec in Mazarino, Fuketiano ac Medicæo codice leguntur. Porro per ἑκάτερον λόγον intelligit Dionysius τὴν ἐνδιάθετον καὶ τὸν προφορικὸν λόγον, id est rationem quæ in mente recondita est, et quæ sermone profertur. Hoc est, quod subjungit Dionysius, τόν τε τῆς γνώσεως, τόν τε τῆς φράσεως. Sic enim scribendum est ex codice Med., Fuk., Savil. et Maz., non ut vulgo legitur, τόν τε τῆς σοφίας, τόν τε τῆς γνώσεως, absque ullo sensu. VALES. Πότερον, κ. τ. λ. Pulcherrimum hoc S. Paest quo alioqui, præter alia pleraque sapientissimi viri monimenta, careremus. VIGER.- Ad hæc excerpta Dionysiana sic proloquitur Eusebius: • Nunc juvat ex Dionysii episcopi, hominis Chri stianam philosophiam professi, opere quod De natura conscripsit, pauca quædam e multis quæ adversus Epicurum disputat, subjungere. Tu vero ejus ipsissima perlege. Inscriptio vero Eusebiana ita se habet: Ἀπὸ τῶν Περὶ φύσεως Διονυσίου ἐπι σκόπου Αλεξανδρείας. Et Dionysii Alexandrini episcopi libris De natura. GALL.

μένας διὰ τὸ πολύσχημον, ἀλλήλων ἐπιλαμβάνεσθαι, καὶ οὕτω τόν τε κόσμον καὶ τὰ ἐν αὐτῷ, μᾶλλον δὲ κόσμους ἀπείρους ἀποτελεῖν. Ταύτης δὲ τῆς δόξης Επίκουρος γεγόνασι καὶ Δημόκριτος· τοσοῦτον δὲ διεφώνησαν, ὅσον ὁ μὲν, ἐλαχίστας πάσας, καὶ διὰ τοῦτο ἀνεπαισθήτους· ὁ δὲ Δημόκριτος, καὶ μεγίστας εἶναί τινας ἀτόμους ὑπέλαβεν. Ατόμους δὲ εἶναί φα σιν ἀμφότεροι, καὶ λέγεσθαι διὰ τὴν ἄλυτον στεί ρότητα. Οἱ δὲ, τὰς ἀτόμους μὲν ὀνομάσαντες, ἀμερή φασὶν εἶναι σώματα, τοῦ παντὸς μέρη, ἐξ ὧν ἀδιαι ρέτων ὄντων συντίθεται τὰ πάντα, καὶ εἰς ἃ διαλύεται. Καὶ τούτων φασὶ τῶν ἀμερῶν ὀνοματοποιών Διόδωρον γεγονέναι· ὄνομα δέ, φασὶν, αὐτοῖς ἄλλο Ηρακλείδης θέμενος, ἐκάλεσεν ὄγκους, παρ' οὗ καὶ Ἀσκληπιάδης ὁ ἰατρὸς ἐκληρονόμησε τὸ ὄνο vacuo temere dum feruntur, dum casu propter im- πτούσας ἀλλήλαις διὰ ῥύμην ἄτακτον, καὶ συμπλεκο petus perturbationem aliæ cum aliis concurrunt, ac propter multiplicem figuram inter sese commiscentur, cum apprehendere mutuo sese, tum hunc quoque mundum, quæque ipso continentur omnia, imo vero mundos etiam infinitos efficere. Hac in sententia Epicurus Democritusque versati sunt: hoc uno discrimine, quod Epicurus minimas omnes atomos, quasque propterea sensus non attingeret; Democritus nonnullas saltem maximas esse vellet. Cæterum individuas illas et dici et esse, propter indissolubilem earum firmitatem, uterque docet. Sunt tamen, qui atomorum nomine corpora quædam intelligunt, quæ partibus careant ipsa quidem, sint tamen universi partes; ex quibus, individuæ cum sint, conflata primum omnia, in easdem quoque dissolvantur. Harum, prout partibus carent, nomi- μα nis auctorem faciunt Diodorum: eas vero, alio nomine, ὄγκους, hoc est moles, seu pondera, Heraclides vocabat, quod nomen ab eo Asclepiades medicus suscepit. ΙΙ. Rerum inter homines vulgarium exemplis, Epicureorum dogma refellitur. Quf tandem homines istos feramus, dum opera sapientiæ plena, eoque ipso bona, casu facta esse dicunt? quæ et singula seorsim, et simul universa, ei cujus omnia jussu exstiterant, bona sint visa. Vidit enim, inquit, Deus cuncta quæ fecerat: et ecce bona valde ". Quanquam ne pusilla quidem illa cogitant vulgarium exempla rerum, quorum ipsi monitu doceri possint, quidquid ejusmodi est ut fructus aliquid et utilitatis afferat, id non temere ac sine studio fieri, sed potius solerti manuum opera suum ac proprium in usum elaborari: at idem simul atque fructuosum et commodum esse desinit, solvi continuo, et confuse admodum ac perturbate dissipari, utpote quod ea non amplius sapientia cujus ipsum ante cura conservabat, tractetur ac regatur. Ita vestimentum, nec stamine, absque textoris manu, se ipso consistente, nec subtegmine se ipsum ultro eidem implicante pertexitur; cujus tamen, ubi disrumpitur, lacera hinc inde frusta disjici videas. Ita cum domus aut urbs ædificatur, non lapides excipit, alios in fundamenta sponte subsidentes, alios superius in structura corium ultro subvolantes; sed architectus in suum quosque locum delatos apte concinneque disponit. At postquam subruta est, ubiubi casus tulerit, singuli disjecti passim temereque jacent. Ita dum navis compingitur, non se ipsam carina submittit, non malus in medio rectum sese tollit, non ligna cætera 1 Gen. 1, 31. Εκληρονόμησε τὸ ὄνομα. His autem relatis subdit Eusebius: Ταῦτ᾽ εἰπὼν, ἑξῆς ἀνασκευάζει τὸ δόγμα διὰ πολλῶν, ἀτὰρ δὲ διὰ τούτων. Hæc prafatus (Dionysius) multis deinceps hoc dogma confutat, terque cœlera, verbis qua sequuntur. GALL. έχε 'Αλλ' οὐδὲ ἀπὸ τῶν μικρῶν. Deesse aliquid videtur: pendent enim ista, nec ullo verbo fulciuntur. Quid si ἐξ ὧν quod mox sequitur tollereB'. Ἀπὸ τῶν ἐν ἀνθρώποις ὑποδειγμάτων. Πῶς αὐτῶν ἀνασχώμεθα, τυχηρὰ λεγόντων εἶναι συμπτώματα τὰ σοφά, καὶ διὰ τοῦτο τὰ καλὰ δη μιουργήματα; ὧν ἕκαστόν τε καθ' ἑαυτὸ γενόμενον, ὤφθη τῷ προστάξαντι γενέσθαι καλὸν, καὶ συλλήβδην ὁμοίως ἅπαντα. Εἶδε γάρ, φησίν, ὁ Θεὸς τὰ πάντα ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν. Αλλ' οὐδὲ ἀπὸ τῶν μικρῶν τῶν συνήθων, καὶ παρὰ πόδας νου θετούντων παραδειγμάτων, ἐξ ὧν δύνανται μανθά νειν, ὅτι χρειώδες μὲν καὶ πρὸς ὠφέλειαν ἔργον αὐτ δὲν ἀνεπιτηδεύτως, οὐδὲ συμβατικῶς ἀπεργάζεται, ἀλλὰ χειρουργούμενον, εἰς τὴν πρέπουσαν ὑπηρεσίαν καταρτίζεται. "Οταν δὲ εἰς ἄχρηστον μεταπίπτῃ καὶ ἀνωφελές, τότε διαλυόμενον ἀορίστως καὶ ὡς ἂν τύχῃ διασκίδναται, ἅτε μηκέτι μεταχειριζομένης, μηδὲ διαταττούσης αὐτὸ τῆς σοφίας, ἡ τοῦ συνεστά και τοῦτο ἔμελεν. Ιμάτιόν τε γὰρ, οὐ χωρὶς ἑστουρ γοῦ, συνισταμένων τῶν στημόνων, οὐδὲ τῆς κρόκης αὐτομάτως παρεμπλεκομένης, ἀνυφαίνεται· εἰ δὲ κατατριβείη, τὰ λακισθέντα διαῤῥιπτεῖται ῥάκη. Οι κία τε ἀνοικοδομεῖται καὶ πόλις, οὐ τοὺς μέν τινας δεχομένη θεμελίοις αὐτομολοῦντας λίθους, τοὺς δὲ ἀναπηδῶντας εἰς τὰς ἐπιβολὰς, ἀλλὰ κατὰ χώραν ὁ τοιχοδόμος τοὺς εὐθέτους επιφέρει καταῤῥιφθείσης δὲ, ὡς ἂν παρείκῃ, κατενεχθεὶς ἕκαστος ἀπεσφάλη. Καὶ κατασκευαζομένης νεώς, οὐχ ἡ μέν τις ὑπέβαλο λεν ἑαυτὴν τροπὶς, ὁ δὲ κατὰ μέσην ἑαυτὸν ἱστὸς ὤρθωσε, καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον ξύλων, ἣν ἔτυχεν ἐξ ἑαυτοῦ θέσιν κατέλαβεν. Οὐδὲ τὰ λεγόμενα ἑκατὸν tur? Quid si post παραδειγμάτων, adderetur φιλο σοφοῦσιν, aut aliquid simile? Quid si, quod magis placet, νουθετούντων mutaretur in νουθετούνται? VIGER. Εἰς τὴν πρέπουσαν... ἀορίστως. Hæc in edit. Colon. (Lipsiensi) partim temere omissa, partim luxata videas. GALL.

FRAGMENTA EX LIBRIS DE NATURA. τῆς ἀμάξης ξύλα, καθ᾽ ἂν εὗρε κενὸν τόπον ἕκαστον situm ex sese fortuitum accipiunt. Nec centum illa συνεπάγη· ἀλλ' ὁ τέκτων ἑκατέρας συνεκόμισε καίριον Εἰ δὲ διαλυθείη ἡ ναῦς ἐνθαλασσεύουσα, ἢ φερομένη κατὰ γῆν ἅμαξα, ὅπη τύχῃ τὰ ξύλα, τὰ μὲν ὑπὸ τῶν κυμάτων, τὰ δὲ ὑπὸ τῆς συντόνου ρύμης διασπείρεται. Οὕτως ἂν ἁρμόζοι λέγειν αὐτοῖς, καὶ τὰς ἀτόμους, ἀργὰς μενούσας, καὶ ἀχειροποιήτους, καὶ ἀχρήστους, εἰκῆ φέρεσθαι. Ὁράτωσαν γὰρ τὰς ἀθεάτους ἐκεῖνοι, καὶ τὰς ἀνοήτους νοείτωσαν, οὐχ ὁμοίως ἐκείνῳ, ὃς φανερωθὲν ἑαυτῷ τοῦτο ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πρὸς αὐτὸν ὁμολογεῖ· Τὸ ἀκατέργαστών σου ίδωσαν οἱ ὀφθαλμοί μου. Ὅταν δὲ καὶ ἅ φασιν ἐξ ἀτόμων ὑφάσματα γίνεσθαι τὰ εὐήτρια, ταῦθ᾽ ὑπ' αὐτῶν ἀσόφως καὶ ἀναισθήτως αὐτουργεί σθαι λέγωσι, τίς ἀνέξεται τὰς ἀτόμους ἀκούων ἀφ ρύθμους, ὧν καὶ ὁ ἀράχνης ἐστὶ σοφώτερος, χειροτεχνῶν ἐξ ἑαυτοῦ; temere quæ vulgo in plaustro ligna numerantur, quem vacuum quæque locum repererint, in eo sponte coagmentantur. Faber lignarius suis apta quæque locis in utrumque comportat. Quod si aut navis medio jactata mari, aut plaustrum in terra dum agitur, dissolvatur; utriusque ligna vel fuctibus, vel incitato impetu dissipantur. Ita plane dicendum iis fuerit, suas illas atomos, quor otiosæ, quod nulla manu perpolitæ, quod inutiles maneant, circumferri. Spectent enimvero quæ spectari, cogitent quæ cogitari non possunt, nec jam ut ille, qui hoc abs Deo sibi patefactum, Deo ipsi confitetur his verbis: Imperfectum tuum viderunt oculi mei 15. Nunc vero, pulcherrima illa et elegantissima, quæ suis ex atomis contexta esse dicunt, dum ab iisdem sine consilio ac sine sensu perfecta essc addunt, obtrudentes, quos araneus sapientia longe supequis tandem eos ferat, indigestas ac rudes atomos ret, cuni suum illud opus a suapte industria conficiat Γ'. Ἀπὸ τῆς τοῦ παντὸς συστάσεως. Η τὸν μέγαν τοῦτον οἶκον τὸν ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς συνεστῶτα, καὶ διὰ τὸ μέγεθος καὶ πλῆθος τῆς ἐπιφερομένης αὐτῷ σοφίας καλούμενον κόσμον, ὑπὸ τῶν σὺν οὐδενὶ κόσμῳ φερομένων ἀτόμων κεκοσμῆσθαι, καὶ γεγονέναι κόσμον ἀκοσμίαν; Πῶς δὲ κινή σεις καὶ ὁδοὺς εὐτάκτους ἐξ ἀτάκτου προσάγεσθαι φορᾶς; Πῶς δὲ τὴν παναρμόνιον τῶν οὐρανίων χορείαν, ἐξ ἀμούσων καὶ ἀναρμόστων συνάδειν ὀργά (νων; Τίνα δὲ τρόπον, μιᾶς οὔσης καὶ τῆς αὐτῆς ἀπασῶν οὐσίας, καὶ τῆς αὐτῆς ἀφθάρτου φύσεως, πλήν τῶν μεγέθων, ὥς φασι, καὶ τῶν σχημάτων, τὰ μέν ἐστι θεῖα, καὶ ἀκήρατα, καὶ αἰώνια, ὡς αὐτοὶ φσαιεν ἂν, σώματα, ἢ μακραίωνά γε κατὰ τὸν οὕτως ὀνομάσαντα, φαινόμενά τε καὶ ἀφανῆ· φαινόμενα μὲν, ἥλιος, καὶ σελήνη, καὶ ἀστέρες, γῆ τε, καὶ ὕδωρ· ἀφανῆ δὲ, θεοί τε, καὶ δαίμονες, καὶ ψυχαί; 18 Psal. cxxxvi, 16. Εκατέρας συνεκόμισε καίριον. Hæc mutila sunt. Legi queat, εἰς τὸν ἑκατέρας etc.; ἑκατέρας autem, νεώς scilicet et άμάξης. VIGER. Οράτωσαν γὰρ τὰς ἀθεάτους. Neque hæc salis casta. Quæ enim illæ sunt ἀθέατοι, quas videre; quæ porro ανόητοι, quas cogitare jubet? An forte subintelligit φύσεις? Esto: qui deinde sententiarum istarum nexus est futurus? Alter quidem ex anss. pro ἀθεάτους, ἀθέτους habet: unde sensuis hic elici possit, ut eos jubeat incompositas illas et ἀνοήτους, hoc est stolilas atonos diligentius expendere, non segnius et obiter intueri (quod abs sese factum David olim fatebatur, in sui ipsius adhuc imperfecti cogitatione informanda); quo facilius intelligant, ex tanta illarum perturbatione ordinatum politumque nihil exsistere potuisse. Ib. Τὸ ἀκατέργαστον. Locus mihi quidem perobscurus. Primum tamen pro ἴδωσαν, legendum ἴδον vel εἶδον, ut apud Chrysostomum et alios, atque in omnibus Græcorum Bibliorum editionibus. Deinde, relictam illam ab cæteris omnibus lectionein secutus est, ἀκατέργαστόν σου, εἰ ὀφθαλμοί μου. Illa enim φανερωθὲν ἑαυτῷ significant, non Dei, sed Davidis oculos id vidisse: hoc, opinor, sensu: τὸ ἀκατέργαστόν σου, id est, quod ex tuis operibus imperfectum adhuc et impolitum videbatur, oculi ? Idem ex universi molitione conficitur. Quis æquis porro auribus audiat, ingentem hanc domum, ex calo terraque constantem, qui propter maximam illam et multiplicem quæ huic insidet, sapientiæ vim, mundus vocatur, ab atomis qua nullo ferantur ordine, ordinem atque ornatum omnem accepisse, ac perturbationem ipsam in mundum esse mutatam? Quis statos illos motus atque conversiones, ex inconstanti quodam impetu proficisci? Quis absolutam rerum cœlestium harmoniam, ex inconditis et inconcinnis instrumentis temperari? Quomodo autem, una cum omnium essentia sit incor-/ ruptibilisque natura, solo, ut aiunt, magnitudinum figurarumque discrimine; corporum tamen, alia quædam, ut ipsi vocant, divina sunt, fatis superio ra, et sempiterna, vel ævi saltem, ut nonnemo loqui maluit, longioris; eaque partim visu percipiuntandem mei perviderunt; ubi videlicet majori abs te luce perfusi, caligare desierunt. Hæc ad aperiendam utcunque Dionysii sententiam. Cæterum communis eademque certior lectio est, τὸ ἀκατέργαστόν μου εἶδον (vel ἴδον) οἱ ὀφθαλμοί σου, ut Hebr. in a. id est: me, cum adhuc materno in utero oculi tui clarissime perviderunt: id enim est, ■. ἀμόρφωτος et inchoatus embryo clausus tenerer, Que Chrysostomus, Symmachi explicationem secutus, cum sequentibus ita pertexit: Αμόρφωτόν με, τουτέστι, μηδένα λαβόντα τύπον, ἔτι ὑφαινόμε νον· καὶ οὕτω με ἴδον σαφῶς, ὡς ἐκεῖνον τὸν πεπλη· ρωμένον, καὶ οὐδεμιᾶς ἡμέρας ἔτι δεόμενον, πρὸς τὴν ἀπάρτισιν. Εt paulo post: Ομοίως ἐκείνοις με εἶδες τοῖς πλασσομένοις, ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτῶν, ἡμέραις αἷς οὐκ ἐνέδει οὐδεμία ἡμέρα. Ib. — Eruditi hujus interpretis adnotatis unum addam: lectionem nimirum Dionysianam tuetur Bibliorum exemplar Alexandrinum, quod ita se habet: τὸ ἀκατέργαστόν σου εἴδοσαν οἱ ὀφθαλμοί μου. Neque aliter Psalterium S. Gerinani apud Calmetum: Imperfectum tuum viderunt oculi mei. GALL. Ἢ τὸν μέγαν. Haec cumn superioribus contexi debent. ViGER.

tur, ut sol, luna, stella, terra et aqua; partim sen- Ταῦτα γὰρ οὐδὲ θέλοντες υπάρχειν ἀρνήσασθαι δύο sum fugiunt, ut dii, dæmones et animi? Hæc enim esse, ut maxime velint, negare non possunt. Alia diuturnæ admodum vitæ, sive animantium, sive plantarum ex genere; animantium, ut aves inter (quod ipsi dictitant) aquila, corvi atque phoenices; e terrestribus cervi, elephantes ac dracones; e piscibus, quæ cete dicuntur; plantarum vero, ut palmæ, quercus et perseæ. Quarum etiam nonnullæ perpetuam retinent viriditatem, cujusmodi quatuordecim a quopiam numerantur; aliæ certo florent tempore, certo quoque frondibus exuuntur. Alia denique, ac multo sane plurima, sive nascantur e terra, sive gignantur, iniquissimis fati vitæque brevissimæ angustiis includuntur: e quibus homo etiam ipse est, ut alicubi divina de illo Scriptura loquitur, dum ait: Mortalis autem natus de muliere, brevi vivens tempore 16. Diversos, opinor, atomorum nexus, tantæ hujus in persistendo differentiæ causas esse respondebunt. Alia enim, videlicet, pressius ab iis arctiusque constringi, quæ proinde uti densiora, sic ad dissolvendum longe difficillima sint; alia vero, quod laxiori ac solutiori atomorum colligatione devincta sint, atque id etiam cum aliquo discrimine, celerius propterea vel tardius ab earum ornatu complexuque removeri. Postremo ex certis quibusdam alia, certoque modo figuratis, alia ex aliis ac sese aliter habentibus esse commista. Sed, quis ille porro diversarum quasi tribuum judex, alias cogit, dissipat alias? quis eas sic inter se conmittit, ut inde modo sol, modo luna oriatur? quis denique singularum stellarum naturis, quæ quibus que propria sunt nativaque contribuit? Nec enim profecto, aut solares illæ tot atque tales, eoque conjunctæ modo, ad lunæ procreationem concurrerent, aut lunarium atomorum nexus solem unquam efficerent. Ita nec Arcturus, tametsi perillustris, ex auroræ, nec Orionis ex atomis conflatas se Pleia - des unquam glorientur. Præclare enim Paulus ita distinxit: Alia, inquit, claritas solis, et alia claritas lunæ, et alia claritas stellarum: stella enim a stella differt in gloria ". Profecto; si earum tanquam inanimatarum coagmentatio sensu omni caruit, industrio ac perito artifice opus habuere: si tanquam rationis expertium, vacua consilii, necessitatem est secuta conjunctio; sapientis omnino pastoris manu locum in unum compelli debuere; si denique suaple sponte voluntarium ad opus convenere, admirabilis plane architectus operuinque præses, suum cuique munus pensumque descripsit, aut quemadmodum ordinis amans imperator, non perturbatum reliquit exercitumi, non permisceri omnia passus est, at loco suo equitem, peditemque suo disposuit, jaculatores item seorsum, seorsumque sagittarios, atque ubi par erat fundibularios collocavit, ut similis ar16 Job siv, 1. 17 1 Cor. xv, 41. Διαφθορᾶς. Forte διαφορᾶς. VIGER. Φιλοκρίνων. Απ φυλοκρινών? 1. νανται. Τὰ δὲ μακροβιώτατα ζωά τε καὶ φυτά· ζῶς μὲν, ἔν τε ὄρνισιν, ὥς φασιν, ἀετοί, κόρακές τε, καὶ φοίνικες· ἔν τε χερσαίοις, Ελαφοί τε, καὶ ἐλέφαντες, καὶ δράκοντες; ἐν δὲ τοῖς ἐνύδροις, τὰ κήτη δένδρα δὲ, φοίνικες, καὶ δρύες, καὶ περσέαι· καὶ τῶν γε δένδρων, τὰ μέν ἐστιν ἀειθαλή, ἃ καὶ καταριθμήσας τις εἶπεν εἶναι τεσσαρακαίδεκα· τὰ δὲ πρὸς καιρόν ἀνθεῖ, καὶ φυλλοῤῥεῖ· τὰ δὲ πλεῖστα τῶν τε φυομένων καὶ γεννωμένων ἐστὶν ὠκύμορα καὶ βραχυτελή ὧν ἐστι καὶ ὁ ἄνθρωπος, ὡς εἶπέ τις ἁγία περὶ αὐτ τοῦ Γραφή· Βροτὸς δὲ γεννητὸς γυναικός, ὀλιγό βιος. ᾿Αλλὰ τοὺς συνδέσμους φήσουσι τῶν ἀτόμων διαλλάττοντας, αἰτίους γίνεσθαι τῆς περὶ τὴν διαμο νὴν διαφθορᾶς Τὰ μὲν γὰρ ὑπ' αὐτῶν πεποι ανώσθαι καὶ κατεσφίγχθαι λέγεται, ὡς ταῦτα παντε λῶς δυσαπάλλακτα γεγονέναι πιλήματα· τὰ δὲ μα νοτέραν καὶ χαλῶσαν τὴν συνάφειαν τῶν ἀτόμων ἐπ᾽ ἔλαττον ἢ πλέον ἐσχηκέναι, ὡς ἢ θᾶττον ἡ μετά πολὺ τῆς κοσμήσεως αὐτῶν ἀφίστασθαι. Καὶ τὰ μὲν ἐκ τοιῶνδε καὶ ὧδέ πως έσχηματισμένων· τὰ δὲ, ἐξ ἑτέρων ἑτεροίως διακειμένων συμμεμίχθαι. Τίς οὖν 6 φιλοκρίνων συναγείρων τε, καὶ ἀναχέων, καὶ τάσδε μὲν οὕτω συντάττων εἰς ἥλιον, τὰς δὲ ὡδ', ἵνα ἡ σελήνη γένηται, καὶ ἕκαστα συμφέρων κατὰ τὴν οἰκειότητα πρὸς ἑκάστου φύσιν ἀστέρος; Οὔτε γὰρ αἱ ἡλιακαὶ καὶ τοσαίδε, καὶ τοιαίδε, καὶ ὧδέ τους ἐνωθεῖσαι, πρὸς ἐργασίαν σελήνης ἂν καταβεβήκε σαν, οὔτ᾽ ἂν αἱ τῶν σεληνιακῶν ἀτόμων πλεκτάνα: γεγόνεσαν ποτε ἥλιος· ἀλλ᾽ οὐδὲ Αρκτούρος, εἰ καὶ λαμπρός ἐστι, τὰς Εωσφόρου μεγαλοφρονήσαι τό ποτε ἂν ἀτόμους ἔχειν, οὐδὲ τὰς Ωρίωνος αἱ Πλειάδες. Καλῶς γὰρ ὁ Παῦλος διέστειλεν, εἰπών. "Αλλη δόξα ἡλίου, καὶ ἄλλη δόξα σελήνης, καὶ ἄλλη δόξα ἀστέρων· ἀστὴρ γὰρ ἀστέρος διαφέρει ἐν δόξῃ Καὶ εἰ μὲν ἀνεπαίσθητος αὐτῶν ὡς ἀψύχων ἡ σύμ πηξις ἐγένετο, ἐπιστήμονος αὐταῖς ἔδει δημιουργού εἰ δὲ ἀπροαίρετος καὶ κατ᾿ ἀνάγκην, ὡς ἀλόγων, ή σύνερξις, σοφός τις αὐτὰς ἀγελάρχης συνελαύνων ἐπεστάτησεν· εἰ δὲ ἑκουσίως ἐθελουργῆσαι συγκέ κλεινται, θαυμάσιος τις αὐτῶν ἀρχιτέκτων εργοδο τῶν προηγήσατο· ἢ καθάπερ εἴτακτος στρατηγὸς οὐ συγκεχωρημένην εἴασε την στρατιάν, καὶ πάντα ἀναμίξ, ἀλλ' ἐν μέρει μὲν τὴν ἵππων, ἰδίᾳ δὲ τοὺς ὁπλίτας, τούς τε ἀκοντιστὰς καθ᾿ ἑαυτοὺς, καὶ χωρίς τοὺς τοξότας, καὶ τοὺς σφενδονίτας, ἔνθα ἐχρῆν διετάξατο, ἵνα ἀλλήλοις οἱ ὁμόσχευοι συμμαχοίεν. Εἰ δὲ τοῦτο χλεύην οἴονται τὸ παράδειγμα, διὰ τὸ μεγάλων σωμάτων με πρὸς τὰ ἐλάχιστα ποιεῖσθαι σύγκρισιν, ἐπὶ τὰ σμικρότατα μεταβησόμεθα. Εἶτα τούτοις ἑξῆς ἐπιλέγει· Εἰ δὲ μήτε λέξις, μήτε ἐκλογὴ, μήτε τάξις αὐταῖς ἄρχοντος ἐπικέοιτο, αταὶ δὲ ἐφ' ἑαυτῶν αὐτὰς ἐκ τῆς πολλῆς κατὰ φύσιν τύρβης διευθύνουσαι, καὶ τὸν πολὺν τῶν συμπτώσεων διεκπερῶσαι κυδοιμόν, αἱ ὅμοιαι πρὸς τὰς ὁμοίας οὐχ Συγκεχωρημένην. Forte συγκεχυμένην. ΙΒ.

FRAGMENTA EX LIBRIS DE NATURA. insi ridiculum hoc exempli genus esse dicent, quod magnorum corporum cum minimis contentionem instituam; ad minima veniemus. Hæc ille. Quibus deinde quæ sequuntur adjungit: Quod si ducis, quit, neque nomen, neque delectus, neque collocatio in earum sese moderationem ingessit at ipsæmet suopte arbitrio, ex multa sese continui fluxus turba colligentes, magnoque variarum commissionum tumultu declinato, similes cum similibus ita convenerint, ut tamen non divini Numinis ductum, quemadmodum poeta fingit, secutae sint; sed potius, cum sese affines mutuo cognatæque nossent, in unum quasi gregem confluxerint; næ admirabilis hæc atomorum democratia est; ubi amicæ amicas ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὸν ποιητὴν, ἄγοιντο, συντρέ- maturæ milites simul etiam omnes dimicarent. Qui χοιεν δὲ καὶ συναγελάζοιντο, γνωρίζουσαι τὰς συγγε νεῖς· θαυμαστή γε τῶν ἀτόμων ἡ δημοκρατία, δε ξιουμένων τε ἀλλήλας τῶν φίλων καὶ περιπλεκομένων, εις μίαν τε κατασκηνοῦν συνοικίαν ἐπειγομένων· καὶ τῶν μὲν, ἀποτετορνευμένων αὐτομάτως εἰς ἥλιον φωστῆρα μέγαν, ἵνα ποιήσωσι τὴν ἡμέραν τῶν δὲ εἰς πολλὰς ἴσως πυραμίδας ἀστέρων ἀναπεφλεγμένων, ἵνα καὶ ὅλον στεφανώσωσι τὸν οὐρανόν· τῶν δὲ, περιτεταγμένων, ἵνα αὐτὸν εἰκῇ στερεώσωσι καὶ καμαρώσωσι τὸν αἰθέρα εἰς τὴν τῶν φωστήρων ἐπιβάθραν, ἐπιλέξωνται· τε ἑαυταῖς αἱ συνομολογίαι τῶν χυδαίων ἀτόμων μονάς, καὶ διακληρώσωνται τὸν οὐρανὸν εἰς οἴκους ἑαυταῖς καὶ σταθμούς. Εἶτα μεθ' ἕτερά φησιν. ᾿Αλλ' οὐδὲ τὰ φανερὰ ὁρῶσιν αὐτοὶ οἱ ἀπρονόητοι, πολλοῦ γε δέουσι συνορᾷν καὶ τὰ ἀφανῆ. Ἐοίκασι γὰρ μηδὲ ἀνατολὰς ὑποπτεύειν τεταγμένας, καὶ δύ σεις, μήτε τῶν ἄλλων, μήτε τὰς ἐκπρεπεστάτας ἡλίου· μηδὲ χρῆσθαι ταῖς δι' αὐτῶν δεδωρημέναις ἀνθρώποις ἐπικουρίαις, ἀναπτομένῃ μὲν εἰς ἐργασίαν ἡμέρᾳ, ἐπηλυγαζούσῃ δὲ νυκτὶ πρὸς ἀνάπαυλαν. Εξελεύσεται γὰρ ἄνθρωπος, φησὶν, ἐπὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ τὴν ἐργασίαν αὐτοῦ, ἕως ἑσπέρας. Αλλ' οὐδὲ τὴν ἑτέραν ἐπισκοποῦσιν ἀνακύκλησιν αὐ τοῦ, καθ᾿ ἣν ώρισμένας ώρας, καὶ καιροὺς εὐκαίρους, καὶ τροπὰς ἀπαρατρέπτους ἀποτελεῖ, ὑπὸ τῶν ἐξ ὧν ἐστιν ἀτόμων ὁδηγούμενος. ᾿Αλλὰ κἂν μὴ θέλωσιν οἱ δείλαιοι, ὡς δ᾽ οὖν πιστεύουσιν, οἱ δίκαιοι, μέγας Κύριος ὁ ποιήσας αὐτὸν, καὶ ἐν λόγοις αὐτοῦ κατέσπευσε πορείαν. "Ατομοι γὰρ ὑμῖν χειμῶνα φέρουσιν, ο ὦ τυφλοί, καὶ ὑετούς, ἵνα ἡ γῆ τροφὰς ὑμῖν τε καὶ πᾶσι τοῖς ἐπ' αὐτοῖς ζώοις ἀνῇ; θέρος τε ἐπάγουσιν, ἵνα καὶ τοὺς ἀπὸ δένδρων εἰς τρυφὴν καρποὺς λάβητε; Καὶ διὰ τί μὴ ταῖς ἀτόμοις προσκυνεῖτε καὶ θύετε ταῖς ἐπικάρποις; Αχάριστοί γε, μηδὲ ἀπαρχὰς αὐταῖς ὀλίγας τῶν πολλῶν δωρεῶν, ἃς παρ' αὐτῶν ἔχετε, ἀφιεροῦντες. Καὶ μετὰ βραχέα φησίν· Ο δὲ πολυεθνὴς καὶ πολυμιγὴς δῆμος τῶν ἀστέρων, οὓς αἱ πολυπλανεῖς καὶ ἀεὶ διαῤῥιπτούμεναι συνέστησαν άτομοι, χώρας ἑαυτοῖς κατὰ συνθήκας ἀπεδάσαντο, ὥσπερ ἀποικίαν καὶ συνοικίαν ἀνελόμενοι, μηδενὸς οἰκιστοῦ μηδὲ οἰκοδεσπότου προεστηκότος· καὶ τὰς πρὸς τοὺς πλησιοχώρους γειτνιάσεις, ενωμότως καὶ μετ' εἰρήνης φυλάττουσιν, οὐχ ὑπερβαίνοντες οὓς καὶ εἰλήφασιν ἐξ ἀρχῆς ὄρους, ὥσπερ ὑπὸ τῶν βασιλίδων ἀτόμων νομοθετούμενοι. Αλλ' οὐκ ἄρχουσιν ἐκεῖναι· πῶς γὰρ αἱ μηδ' οὖσαι; Αλλὰ θείων λο γίων ἐπακούσατε· Ἐν κρίσει Κυρίου τὰ ἔργα αὐτ τοῦ. Ἀπ᾿ ἀρχῆς καὶ ἀπὸ ποιήσεως αὐτῶν, διέ στειλε μερίδας αὐτῶν· ἐκόσμησεν εἰς αἰῶνα τα ἔργα αὐτοῦ, καὶ τὰς ἀρχὰς αὐτῶν εἰς γενεὰς αὐτ τῶν. Καὶ μετὰ βραχέα φησίν· "Η τίς οὕτως εὐσ τάκτως πεδιάδα γῆν διώδευσε φάλαγξ, οὐ προθέοντος οὐδενὸς, οὐκ ἐκτρεπομένου, οὐκ ἐμποδιστατοῦντος οὐκ ἀπολειπομένου τῶν συμπαρατεταγμένων· ὡς Ισόστοιχοι καὶ συνασπιδοῦντες ἀεὶ προΐασιν, ὁ συνε 18 Psal. c11, 23. excipiant atque complectantur, itaque unum in domicilium convolent universæ. Tum certæ quæ·lam ultro, in solem magnum illud sidus, quodam quasi torno rotundentur, ut diem efficiant; aliæ, quo cœlum integrum coronens, in plurimas fortassis ardentium stellarum pyramides figurentur; aliæ in orbem digestæ, firmitatis aliquid ætheri afferant, eoque testudinis in morem concamerato, subeuntibus cœli luminibus, quosdam quasi gradus præstruant; adeoque vulgarium atomorum factiones domicilia sibi deligant, ac cœlum ipsum proprias in domos atque stationes inter sese partiantur. Rursus aliis quibusdam interjectis: Imo, inquit, ne obvia quidem vident homines improvidi, tantum abest ut occulta provideant. Ulique ratos illos atque constantes ortus obitusque siderum, non cæterorum modo, verum etiam solis omnium nobilissimos, ne suspicando quidem videntur attingere: nec iis uti commoditatibus, quas hominum generi suppeditant, aut collucente ad obeundum opus die, aut nocte quietis capiendæ causa terras opacante. Exibit enim homo, inquit, ad opus suum, et operationem suam usque ad vesperum 18. Nec vero alteram ejus circuitionem attendunt, qua distinctas tempestates opportunaque tempora, nec usquam detortas conversiones efficiat; earum videlicet ex quibus ipse eonsistit, atomorum ductum secutus. At enimvero, velint nolint homines reapse miseri, quomodo tamen sibi persuadent, æquissimi: magnus ille Dominus qui solem creavit, verborum quoque suorum vi ejusdem cursum incitavit. Atomi quippe, hiemem vobis, ο caci, ac pluvias afferunt, ut alimenta vobis ac cæteris animantibus terra producat? Earumdem æstas beneficium est, ut arborum etiam ad delicias fructus colligatis? Quidni porro atomis frugum præsidibus solemni cultu sacra facitis? Homines ingrati, qui tot donorum quæ ab iis accipitis, ne primitias quidem pauculas consecretis. Iterumque post pauca: Multiplex autem, inquit, illa stellarum natio, quam erraticæ ac semper huc illucque disject.e atomi confaverunt, sedes ipsa sibi, coloniæ cujusdam aut som Εμποδιστατοῦντος. Forte ἐμποδοστατοῦντες. VIGER. PATROL. GR. Χ.

dalitatis more, communi ex pacto distribuit, nul- χής τε καὶ ἀδιάστατος, ἀόχλητός τε καὶ ἀνεμπόδι lius aut conditoris, aut familiæ præsidis auctoritatem secuta. Atque ita deinceps, mutua cum finitimis, religiose altaque cum pace, omnes viciniæ jura custodiunt, nec eos unquam fines quos ab initio accepere, transiliunt, prorsus ac si regiarum quarumdam alomorum legibus regerentur. At non imperant iliæ profecto. Qut enim imperent, quæ nulla sunt? Audite vero divinorum oraculorum vocem: In judicio Domini opera ejus. Ab initio et a creatione ipsorum distinxit partes illorum. Ornavit in æternum opera sua, et principia eorum in generationes eorum 18 - Additque paulo post: Aut quæ unquam acies, inquit, tam composito agmine campum transστὸς τῶν ἄστρών στρατός; Αλλ' ἐγκλίσεσι καὶ ταῖς εἰς πλάγιον γεύσεσι, γίνονταί τινες αὐτῶν άδηλος τροπαί. Καὶ μὴν ἀεὶ καιροφυλακοῦσι καὶ προορῶνται τὰς χώρας, ὅθεν ἕκαστος ἀνίησιν, οἱ τούτοις προσε σχηκότες. Ειπάτωσαν οὖν ἡμῖν οἱ τῶν ἀτόμων του μεῖς, καὶ τῶν ἀμερῶν μερισταὶ, καὶ τῶν ἀσυνθέτων συναγωγεῖς, καὶ τὰ ἄπειρα περινοῦντες, πόθεν ἡ κυκλοφορικὴ τῶν οὐρανίων συνοδία καὶ περιοδία, οὐχ ἑνὸς παραλόγως ἀτόμων πήγματος οὕτω σφενδο νισθέντος, ἀλλὰ τοσούτου κυκλικοῦ χοροῦ κατὰ ῥυθ μὸν ἴσα βαίνοντος καὶ συμπεριδινουμένου πόθεν ἀδιάτακτοι, καὶ ἀπροαίρετοι, καὶ ἁγνῶτες ἀλλήλων συνέμποροι παμπληθεῖς συνανεστράφησαν; Καλώς misit, præcurrente nemine, nemine deerrante, ne- τε ὁ προφήτης ἐν τοῖς ἀδυνάτοις καὶ ἀνενδείκτοις nine aut impedimentum offerente cæteris, aut ca- έταξε, ξένους κἂν δύο συνδραμεῖν· Εισπορεύσον teros minus consequente: quam æquatis semper ται φησί, δύο ἐπὶ τὸ αὐτὸ κατάλυμα, ἐὰν μὴ γνωρίσωσιν ἑαυτούς; ordinibus, et pressis veluti clypeis, perpetuus ille, nec usquam aut interruptus, aut perturbatus, aut obice ullo retardatus astrorum excrcitus progreditur? Atqui transversis quibusdam inclinationibus ac nutibus, obscuræ nonnumquam eorum mutationes fiunt. Esto. Semper tamen et justum observant tempus, et loca illa unde singula oriuntur, prospiciunt, qui hoc in studii genere occupantur. Dicant ergo nobis atomorum sectores egregii, qui et dividunt individua, et dissita sejunctaque consociant, et infinita mente definiunt, unde tandem circularis ille rerum cœlestium conjunctusque cursus atque conversio: cum non una quædam atomorum strues sic tanquam funda temere circumrotetur; sed chorus ille tantus composito æqualique gressu procedat, et in orbem una volvatur: aut quo pacto fiat, ut tam multi ejusdem viæ socii, a nemine or. dinati, nullo præditi consilio, sibique mutuo ignoti omnes, tanta simul concordia susceptum iter conficiant? Merito enim propheta, hoc tanquam ex iis unum quæ nec fieri nec ostendi queant, protulit, ut duo simul peregrini concurrant, dum ait: Convenientne duo in idem diversorium, si non se mutuo noverint? Idem ex hominis natura concluditur. Ac ne se quidem ipsos, nec quæ naturæ suæ propria sunt, isti vident. Si quis enim ex illis impiæ doctrinæ principibus, quis tandem, aut unde sit, cum animo reputaret suo; is profecto velut in suimet sensum adductus, saperet illico, atque hac voce, non jamn atomos, sed Patrem ipse Creatoremque suum appellaret: Manus tuæ formaverunt me et fecerunt me s. Et quemadmodum alter ille admirabilem molitionis suæ rationem pertexeret: Nonne sicut lac mulsisti me, et sicut caseum me coagulasti? Pelle et carne vestisti me, ossibus et nervis compegisti me; vitam et misericordiam tribuisti mihi, et visitatio tua custodivit spiritum meum ". Quot enim, amabo, et cujusmodi atomos Epicuri pater ex se profudit, cum Epicurum preseminaret? Quomodo in matris ejus alvum inclusæ coaluerunt, figuram ac formam acceperunt, commotæ sunt, auctæ sunt? Quomodo ros ille perexiguus, plurimas Epicuri atomos cum advocasset, alias in cutem carnemque "Eccli. xvi, 26, 27. *º Psal. cxviii, 73.” Job Εισπορεύσονται. Quæ tum hic, tum in fine cap. 5 tanquam e sacris Litteris petita refert S. Pater, nuspiam κατά λέξιν occurrunt. Ceterum Eusebius his recitatis subinfert: • Hæc ille. Qui sexcenta alia persecutus, susceptum deinceps argumentum pluribus confirmat, partim ex singulis Δ'. Ἀπὸ τῆς ἀνθρώπου φύσεως. Καὶ οὔτε ἑαυτοὺς, οὔτε τὰ περὶ ἑαυτοὺς ὁρῶσιν. Εἰ γάρ τις τῶν ἀρχηγετῶν τοῦ τῆς ἀσεβείας ταύτης δόγματος, ἑαυτὸν ὅστις ἐστὶ καὶ ὅθεν, ἀνελογίζετο, ἐφρόνησεν ἂν ὥσπερ συνησθημένος ἑαυτοῦ, καὶ εἶ. πεν οὐ πρὸς τὰς ἀτόμους, ἀλλὰ πρὸς τὸν Πατέρα καὶ Ποιητὴν ἑαυτοῦ· Αἱ χεῖρες σου ἔπλασαν με καὶ ἐποίησάν με. Καὶ προσεπεξεργάσατο ἂν ἐκεῖνος τὸν θαυμάσιον τῆς ποιήσεως ἑαυτοῦ τρόπον· Η οὐχ ὥσπερ γάλα με ήμελξας, ἐτύρωσας δέ με Τσα τυ ρῷ; Δέρμα καὶ κρέας με ἐνέδυσας, ὀστέοις δὲ καὶ νεύροις με ἐνεῖρας; ζωὴν δὲ καὶ ἔλεος ἔθου παρ' ἐμοὶ, ἡ δὲ ἐπισκοπή σου ἐφύλαξέ μου τὸ πνεῦμα. Πόσας γὰρ ἀτόμους ὁ Ἐπικούρου πατὴρ, καὶ ποταπὰς ἐξ ἑαυτοῦ προέχειν, ὅτ' ἀπεσπέρμαινεν Ἐπίκουρον; Καὶ πῶς εἰς τὴν μητρώαν αὐτοῦ κατακλεισθεῖσαι γα στέρα, συνεπάγησαν, ἐσχηματίσθησαν, ἐμορφώθησαν, ἐκινήθησαν, ηὐξύνθησαν; Καὶ πολλὰς ἡ βραχεῖα ρα νὰς τὰς Επικούρου ατόμους προσκαλεσαμένη, τὰς μὲν ἐπημφίεσεν αὐτῶν δέρμα καὶ σάρκα γενομένας, universi elementis, partim ex omnis generis animantium quæ complectuntur, multitudine; partim ex ipsa quoque hominis natura depromptis. quibus ubi pauca quædam superioribus addidero, tum demum huic libro finem imponam. Ac ne se quidem ipsos, inquit, etc. GALL.

FRAGMENTA EX LIBRIS DE NATURA. ταῖς δὲ ὀστωθείσαις ἡνώρθωται, ταῖς δὲ συνεδέθη mutatas convestivit, aliis in ossa conversis ereetior νευροῤῥαφουμένη; Τά τε ἄλλα πολλὰ μέλη, καὶ σπλάγχνα, καὶ ἔγκατα, καὶ αἰσθητήρια, τὰ μὲν Ενδοθεν, τὰ δὲ θύραθεν ἐφήρμοσε, δι᾿ ὧν ἐζωογο νήθη τὸ σῶμα; Τῶν οὐδὲν ἀργὸν, οὐδὲ ἀχρεῖον προσ ετέθη· ἐπεὶ μηδὲ τὰ φαυλότατα, μήτε τρίχες, μήτε ὄνυχες· πάντα δὲ, τὰ μὲν πρὸς τὸ τῆς συν στάσεως όφελος, τὰ δὲ πρὸς τὸ κάλλος τῆς ὄψεως συντελεῖ. Οὐ γὰρ τῆς χρείας μόνης, ἀλλὰ καὶ τῆς ὥρας ἐπιμελὴς ἡ Πρόνοια. Ἔρυμα μὲν γὰρ καὶ σκέ πασμα πάσης τῆς κεφαλῆς ἡ κόμη· εὐπρέπεια δὲ ὁ πώγων τῷ φιλοσόφῳ. Τήν τε τοῦ ὅλου σώματος τοῦ ἀνθρωπείου φύσιν ἐκ τῶν μερῶν ἀναγκαίων πάντων ἥρμοσε, καὶ τοῖς μέλεσι πᾶσι τήν τε πρὸς ἄλληλα κοινωνίαν περιέβαλε, καὶ τὴν παρὰ τοῦ ὅλου χορη γίαν ἐπεμέτρησεν. ἂν τὰ μὲν ὁλοσχερῆ, καὶ τοῖς ἰδιώταις ἐκ τῆς πείρας, ἣν ἔχει δύναμιν, πρόδηλα κεφαλῆς ἡγεμονία, καὶ περὶ τὸν ἐγκέφαλον, ὥσπερ ἄρχοντα ἐν ἀκροπόλει, τῶν αἰσθήσεων ή δορυφορία προσιούσαι μὲν ὄψεις, ἀναγγέλλουσαι δὲ ἀκοα, ἐδωδὴ ὥσπερ φορολογοῦσα, όσφρησις καθάπερ άνι χνεύουσα καὶ διερευνωμένη, καὶ ἀφὴ πᾶν διατάττουσα τὸ ὑπήκοον. (Κεφαλαιωδῶς γὰρ νῦν ὀλίγα τῶν τῆς πανσόφου Προνοίας ἔργων ἐπιδραμούμεθα, μετ' ολίγον ἀκριβέστερον, τοῦ Θεοῦ διδόντος, ἐπεξεργασόμε νοι, ὅταν πρὸς τὸν δοκοῦντα λογιώτερον ἀποτεινώ μεθα.) Χειρῶν διακονία, δι' ὧν έργασίαι τε παντοῖαι, καὶ πολυμήχανοι τελοῦνται τέχναι, ταῖς κατὰ μέρος, δυνάμεσιν εἰς μίαν συνεργίαν διηρθρωμένων, ὤμων τε ἀχθοφορίαι, καὶ κατοχαὶ δακτύλων, ἀγκώνων τε καμπαί, πρός τε τὸ σῶμα εἴσω στρεφόμεναι, καὶ πρὸς τὸ ἐκτὸς ἀπονεύουσαι, ἵνα ἐφέλκεσθαί τε καὶ ἀπωθεῖσθαι δύνωνται· ποδῶν ὑπηρεσία, δι' ὧν πᾶσα ἡμῖν ὑποπέπτωκεν ή περίγειος κτίσις, βάσιμος ή γῆ, πλωτὴ ἡ θάλασσα, περάσιμοι οἱ ποταμοὶ, καὶ πάντων πρὸς πάντα ἐπιμιξία. Γἀστὴρ ταμεῖον τρο φῶν, πᾶσι τοῖς συντεταγμένοις μέλεσιν, ἐξ ἑαυτῆς ἐν μέτρῳ τὸ σιτηρέσιον διανέμουσα, καὶ τὸ περιττεῦον ἐκτιθεμένη. Καὶ τὰ ἄλλα δι᾿ ὅσων ἐμφανῶς ἡ διοίκησις τῆς ἀνθρωπείου μεμηχάνηται διανομής. τῶν ὁμοίως τοῖς ἄφροσιν ἔχοντες οἱ σοφοὶ τὴν κρίσιν οὐκ ἴσχουσι τὴν γνῶσιν. Οἱ μὲν γὰρ εἰς ἣν ἂν οἰηθῶσιν ἀθεότητα τὴν ἐπιστημονικωτάτην περὶ πάντων, καὶ τὴν εἰς ἑαυτοὺς εὐεργετικωτάτην ἀναφέρουσιν οἰκονομίαν, κρείττονος καὶ θείας ὄντως φρονήσεώς τε καὶ δυνάμεως ἔργον αὐτὴν εἶναι πι στούμενοι· οἱ δὲ, συντυχίᾳ καὶ συμπτώσει τῶν ἀπό μων, ἀσκόπως την θαυμασιωτάτην καλλιέργειαν ἀνατιθέασι. Τὴν δὲ ἐνεργεστέραν ἔτι τούτων ἐπίσκεψιν, καὶ τὴν τῶν ἐνδοσθίων διάθεσιν, ἰατροὶ μὲν ἀκριβῶς διερευνησάμενοι καὶ καταπλαγέντες, ἐξε θείασαν τὴν φύσιν· ἡμεῖς δὲ ὕστερον ὡς ἂν οἷοί τε γενώμεθα, κἂν ἐπιπολῆς ἀναθεωρήσομεν. Καθ Προσιούσαι. Forte προϊοῦσαι. VIGER. Διανομῆς..... κρίσιν. Scribe διαμονής..... χρησιν. ID. Αθεότητα. Forte θεότητα. Ιν. Επιπολής. Eum mili sensum expressisse videor, qui ex verbis illis exprimi poterat: sed ac solidior constitit, aliis nervorum complexu illigatus est? Quo denique modo vim tantam membrorum aliorum, viscerum, intestinorum, sensus instrumentorum, intrinsecus extrinsecusve conflavit, quæ vivum ac spirans corpus efficeret? Nam ex illis quidem omnibus otiosum nihil est, nihil inutile; non pili, non ungues, non cætera quæ abjectissima videri possint: omnia vel ad constituendam ejus integritatem, vel ad speciem dignitatemque conducunt. Nec enim usui duntaxát uni Providentia, sed etiam pulchritudini ac formæ prospicit. Itaque totius capitis propugnaculum quoddam ac tegumentum coma est; barba philosophi decus et ornamentum. Illa igitur integri corporis humani naturam ex partibus necessariis omnibus coagmentavit, membrisque omnibus cum mutuam inter se communionem indidit, tum ex totius etiam opibus prolixe admodum ac liberaliter admensa est. Et membra quidem potissima, quam vim et facultatem habeant, usu et experientia ipsi etiam idiotæ norunt capitis principatus, circa cerebrum tanquam imperatorem, sensuum in acropoli excubiæ atque prasidia: progredientes oruli; aures nuntios perferentes; gustatus velut commeatum annonamque convehens; olfactus indagans quodammodo atque vestigans; tactus subdita omnia digerens et ordinans. (Nunc enim ex sapientissimæ Providentiæ operibus summatim pauca tantum aliqua percurri mus, iidem paulo post, cum adversus illum cujus major est eruditionis opinio, disputabimus, uberius Deo duce ac plenius omnia persecuturi.) Manuum ergo deinceps ministerium, quæ omnis generis functiones obeunt, artesque moliuntur singularis ingenii, propriis quibusque facultatibus ad unam functionum societatem instructæ: humeri gestandis oneribus idonei, digitorum prehensiones, flexiones cubitorum, quæ uti res vel attrahere possint vel depellere, intrinsecus extrinsecusque versantur; pedum obsequiuin, per quos creata circa terram omnia nobis obsecundant, quibus terræ peragrantur, navigantur maria, fluvii trajiciuntur, omnium commercia cum omnibus ineuntur. Venter ciborum rarium, membris omnibus suo quibusque loco et ordine collocatis, justam per sese annonam distri buens, et quidquid superfluum est, ejiciens. Ac catera, quorum vi humanæ firmitatis et conservationis ratio continetur. Horum usus in stultis æque sapientibusque similis est, cognitio dissimilis. Alii quippe quam animo divinitatem informarint, ad eam, ut quæ rerum omnium scientissima sit, atque in seipsos beneficentissima, totam referunt hujus œconomiæ rationem, quod eam superioris cujusdam tamen illa duo, id est, ὡς ἂν οἷοί τε, εἰ ἐπιπολῆς, minus conjuncta esse posse arbitror. Mallem igitur ἐπὶ πολλοῖς, suppl. ῥήμασι, seu λόγοις. Particula κάν vel abesse putest; vel si retinetur, emphasim habet cum asseveratione conjunctam, ut sæpe alias. Ib.

τοιοῦτον ἐσκηνοποίησεν, ὑψηλὸν, ὄρθιον, εὔρυθμον, εὐαίσθητον, εὐκίνητον, εύεργον, παντουργόν; Η τῶν ἀτόμων ἄλογος, φασί, πληθύς. Αλλ᾿ οὐδ᾽ ἂν εἰκόνα πηλίνην ἐκεῖναι συνελθοῦσαι πλάσαιεν, οὐδ᾽ ἀνδριάντα λίθινον ξέσαιεν, οὐδ᾽ ἂν εἴδωλον ἀργυροῦν ἡ χρυσοῦν χωνεύσασαι προσαγάγοιεν· ἀλλὰ τέχνα: καὶ χειρουργίαι τούτων, ὑπ' ἀνθρώπων εὕρηνται σωματουρ γῶν Τῶν δὲ ἀπεικασίαι καὶ σκιαγραφίαι δίχα σοφίας οὐκ ἂν γένοιντο, πῶς τὰ ἀληθῆ καὶ πρωτό τυπα τούτων αὐτομάτως συμβέβηκε; Ψυχὴ δὲ, καὶ νοῦς καὶ λόγος, πόθεν ἐγγέγονε τῷ φιλοσόφῳ; Η παρὰ τῶν ἀψύχων καὶ ἀνοήτων καὶ ἀλογίστων ἀπό μων ταῦτ᾽ ἡρανίσατο, κἀκείνων αὐτῷ τι ἑκάστη νόημα καὶ δόγμα ἐνέπνευσεν; Καὶ ὥσπερ ὁ Ἡσιόδου μῦθος, τὴν Πανδώραν φησὶν ὑπὸ τῶν θεῶν, οὕτως ἡ σοφία τἀνδρὸς ὑπὸ τῶν ἀτόμων συνετελέσθη; Καὶ ποίησιν δὲ πᾶσαν, καὶ πᾶσαν μουσικὴν, ἀστρονομίαν τε, καὶ γεωμετρίαν, καὶ τὰς ἄλλας επιστήμας, οὐκ ἐτι θεῶν εὑρήματα καὶ παιδεύματα φήσουσιν Ελληνες εἶναι, μόναι δὲ γεγόνασιν ἐμπειρικαὶ καὶ σοφαὶ πάντων αἱ ἄτομοι Μοῦσαι· ἡ γὰρ ἐκ τῶν ἀτόμων Ἐπικούρου θεογονία, τῶν μὲν ἀπείρων κόσμων Εξορός ἐστιν, εἰς δὲ τὴν ἄπειρον ἀκοσμίαν πεφυγάδευται. prorsusque divinæ cum sapientiæ tumn potestatis όλου δὲ καὶ συλλήβδην, ὅλον τοῦτο τὸ σκῆνος τις opus existiment; alii contra insulse admodum, fortuna et casui adininistrationem summa dignissimam admiratione deferunt. At vero efficaciorem adhuc rerum istarum considerationem, et partium interiorum rationem; medici quidem altius diligentiusque rimati, ac vehementius admirati, divinitatem naturæ tribuerunt: nos cam postea, jejune fortassis et exiliter, at pro facultate nostra prosequemur. Nunc ut universe hoc summatimque dicamus: ecquis, obsecro, totum hoc tabernaculum fabricatus est, sublime, altum, erectum, elegans, ad sensum, motum, actionem et omne quidem actionis genus tạm egregie comparatum? Ista videlicet atomorum multitudo rationis expers. At illæ, ut maxime conveniant, ne luteam quidem imaginem formare, aut lapideum simulacrum perpolire, aut argenteum vel aureum idolum conflare possint: quorum omnium proprias manuum artes, fingendis aptas corporibus, hominum excogitavit industria. Quorum igitur sine sapientia vel adumbrari species informarique non possit, horum vera ipsa exemplaria, qui tandem exsistere per se temereque potuerunt? Jam animum ipsum, mentem atque rationem philosophus unde habet? Eane ab inanimis et mentis ac rationis expertibus atomis emendicavit, quæ sibi aliquam singulæ notionem dogmaque proprium infuderint? et quemadmodum Pandoram a diis Hesiodus fabulatur, sic ab atomis absoluta hominis sapientia fuerit? Ita poesin deinceps omnem, omnemque musicamn, astronomiam, geometriam, caeterasque doctrinas, deorum inventa Græci atque instituta vocare desinant: solæ omnium peritæ ac sapientes atomi, Musæ celebrentur. Nam illa quidem ex atomis Epicuri theogonia, ex infinitis etiam mundis exsulavit, in infinitam perturbationis vastitatem ejecta. γ. Operum suorum molitionem Deo laboriosam ac molestam non esse. Moliri aliquid, administrare, benefacere, providere, aliaque similia, inertibus quidem ac stultis, debilibus ac nequam, molesta forte sint: quorum se numero, dum talia de diis sentit, Epicurus ad jungit. At vero studiosis, valentibus, industriis atque solertibus, cujusmodi philosophos (quanto magis deos?) esse oporteat, non modo non injucunda haec atque aspera, verum etiam jucundissima sunt, omniumque suavissima: quibus negligentia rerum)- que bonarum procrastinatio dedecori vertitur; ad quos illud commouentis poetæ consilium pertinet: Cras ne exspectato: Cui mox comminationem hanc adjungit: Cunctator damnis semper luctatur acerbis. At nos gravius instituit propheta, dum et actiones cum virtute conjunctas Deo vero dignas esse pronuntiat, et nefarium illum & quo negligantur, appellat. Maledictus enim, qui facit opera Domini negligenter s. Deinde ut in quavis arte rudes et in- * Jer. XLVIII, 10. Σωματουργών. Scribe σωματουργοί. VIGER. Μηδ' ἀναβάλλεσθαι. Hesiodi verba sunt in 'Epr., v. 408: Μηδ' ἀναβάλλεσθαι εἰς αὔριον, εἰς τ' ἔννηψιν. Ε· Ὅτι οὐκ ἐπίπονον τῷ Θεῷ τὸ ἐργάζεσθαι. Εγράζεσθαι δέ γε, καὶ διοικεῖν, καὶ εὐεργετεῖν τε, καὶ προκήδεσθαι, καὶ τὰ τοιαῦτα, τοῖς μὲν ἀργοῖς, καὶ ἄφροσι, καὶ ἀσθενέσι, καὶ κακούργοις, ἴσως επαχθῆ· οἷς ἐγκατέλεξεν ἑαυτὸν Ἐπίκουρος, τοιαῦτα φρονήσας περὶ τῶν θεῶν. Τοῖς δὲ σπουδαίοις, καὶ δυνατοῖς, καὶ συνετοίς, καὶ σώφροσιν, οἵους εἶναι χρή τοὺς φιλοσόφους (πόσῳ γε μᾶλλον τοὺς θεούς;) οὐχ ὅπως [οὐκ] ἀηδῆ ταῦτα καὶ προσάντη, ἀλλὰ καὶ τερπνό τατα, καὶ πάντων μᾶλλον ἀσπαστότατα· οἷς τὸ ἀμε λὲς, καὶ τὸ μέλλειν τι πράττειν τῶν χρηστῶν, ὄνει δος· ὡς ἐκείνους τε ποιητὴς νουθετεί συμβουλεύων Μηδ' ἀναβάλλεσθαι εἰς αὔριον· καὶ προσεπαπειλῶν· Αἰεὶ δ᾽ ἀμβολιεργὸς ἀνὴρ ἄτησι παλαίει. Ημᾶς τε σεμνότερον παιδεύει προφήτης, θεο πρεπῆ μὲν ὄντως ἔργα τὰ κατ' ἀρετὴν ὑπάρχειν λέγων, τὸν δὲ ὀλιγωροῦντα τούτων, ἐξάγιστον· Ἐπι· κατάρατος γὰρ ὁ ποιῶν τὰ ἔργα Κυρίου ἀμελώς. Εἶτα καὶ τοῖς μὲν ἀμαθέσιν ἡστινοσούν τέχνης καὶ Qui sequitur: Αἰεὶ δ᾽ ἀμβολιεργός, etc. ibid. v. 411. ID. Ημᾶς τε. Forte ἡμᾶς δέ. Io.

FRAGMENTA EX LIBRIS DE NATÚRA. !265 ἀτελεστέροις, διὰ τὸ τῆς πείρας ἀληθὲς καὶ τὸ choati, propter experientia novitatem atque operum τῶν ἔργων ἀτριβές, κάματος ἐγγίνεται ταῖς ἐπι χειρήσεσιν. Οἱ δὲ προκόπτοντες, καὶ μᾶλλον ἔτι οἱ τέλειοι, ῥᾳδίως ἃ μετίασι κατορθοῦντες γάννυνται, καὶ μᾶλλον ἂν ἕλοιντο τὰ εξωθότα πράττοντες ἀνύειν καὶ τελεσιουργεῖν, ἢ πάντα σφίσιν ὑπάρξαι τὰ ἐν ἀνθρώποις ἀγαθά. Δημόκριτος γοῦν αὐτὸς, ὥς φασιν, ἔλεγε βούλεσθαι μᾶλλον μίαν εὑρεῖν αἰτιολογίαν, ἢ τὴν Περσῶν οἱ βασιλείαν γενέσθαι· καὶ ταῦτα, μάτην καὶ ἀναιτίως αἰτιολογῶν, ὡς ἂν ἀπὸ κενῆς ἀρχῆς, καὶ ὑποθέσεως πλανωμένης ορμώμενος, καὶ τὴν βίζαν, καὶ τὴν κοινὴν ἀνάγκην τῆς τῶν ὄντων φύσεως οὐχ ὁρῶν, σοφίαν δὲ μεγίστην ἡγούμενος, τὴν τῶν ἀσόφως καὶ ἡλιθίως συμβαινόντων κατανόησιν, και τὴν τύχην, τῶν μὲν καθόλου καὶ τῶν θείων δέσποιναν ἐφιστὰς καὶ βασιλίδα, καὶ πάντα γενέσθαι κατ' αὐτὴν ἀποφαινόμενος· τοῦ δὲ τῶν ἀνθρώπων αὐτὴν ἀποχηρύττων βίου, καὶ τοὺς πρεσβεύοντας αὐτὴν ἐλέγχων ἀγνώμονας. Τῶν γοῦν ὑποθηκῶν ἀρχόμενος λέγει· «Ανθρωποι τύχης εἴδωλον ἐπλάσαντο, πρόφασιν ἰδίης ἀνοίης. Φύσει γὰρ γνώμη τύχῃ μάχεται· καὶ τὴν ἐχθίστην τῇ φρονήσει ταύτην αὐτὴν ἔφασαν κρατεῖν· μᾶλλον δὲ καὶ ταύτην άρδην ἀναιροῦντες, καὶ ἀφανίζοντες, ἐκείνην ἀντικαθιστᾶσιν αὐτῆς. Οὐ γὰρ εὐτυ χῆ τὴν φρόνησιν, ἀλλ᾽ ἐμφρονεστάτην ὑμνοῦσι τὴν τύχην» Οἱ μὲν οὖν τῶν βιωφελῶν ἔργων ἐπι στάται, ταῖς πρὸς τὸ ὁμόφυλον ἐπικουρίαις ἀγάλλονται, ἐπαίνου τε ὀρέγονται καὶ κλέους ἐφ᾽ οἷς αὐτῶν προκάμνουσιν, οἱ μὲν τρέφοντες, οἱ δὲ κυβερνῶντες, οἱ δ' ἰώμενοι, οἱ δὲ πολιτευόμενοι· οἱ δέ γε φιλόσοφοι, καὶ σφόδρα παιδεύειν ἐπιχειροῦντες ἀνθρώπους φρυάττονται. "Η τολμήσουσιν Ἐπίκουρος ή Δημόκριτος εἰπεῖν, ὡς ἀσχάλλουσι φιλοσοφοῦντες; Αλλ' οὐδὲ θυμηδίαν ταύτης ἂν ἑτέραν προθεῖντο. Καὶ γὰρ εἰ τὸ ἀγαθὸν ἡδονὴν εἶναι φρονοῦσιν, ἀλλ᾽ αἰδεσθήσονται γε μὴ λέγειν ἡδὺ ὅν αὐτοῖς εἶναι τὸ φιλοσοφεῖν. Τοὺς δὲ θεοὺς περὶ ὧν οἱ μὲν ποιηταὶ παρ' αὐτοῖς ᾄδουσι, δωτήρας εάων οὗτοι δὲ οἱ φιλόσοφοι μετὰ τωθείας εὐφημοῦσι, θεοὶ πάντων ἀγαθῶν ἀδώρητοι καὶ ἀμέτοχοι· καὶ τίνι τρόπῳ τεκμηριοῦνται θεοὺς εἶναι, μήτε παρόντας καὶ πράττοντας τι ὁρῶντες, ὡς οἱ τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην καὶ τοὺς ἀστέρας θαυμάσαντες, διὰ τὸ θέειν ἔφασαν κεκλῆσθαι θεούς· μήτε τινὰ δημιουργίαν αὐτοῖς ἢ κατασκευὴν προσνέμοντες, ἵν᾿ ἐκ τοῦ θεῖναι, τοῦτ' ἔστι ποιῆσαι, θεοποιήσωσιν αὐτούς (τούτου γὰρ ἕνεκα πρὸς ἀλήθειαν ὁ τῶν ἁπάντων ποιητὴς καὶ δημιουργὸς μόνος ἐστὶ Θεός)· μήτε διοίκησιν, ἢ κρίσιν, ἢ χάριν αὐτῶν τινα πρὸς ἀνθρώπους ἐκτιθέμενοι, ἵνα φόβον ἡ τιμὴν ὀφλήσαντες προσκυνήσωμεν αὐτοῖς; Η τοῦ κόσμου προκύψας Επίκουρος, καὶ τὸν οὐράνιον ὑπερβὰς περίβολον, ή διά τινων κρυφίων ἂς μόνος Αληθές. Forte άηθες. ViGER. saΦύσει γὰρ γνώμη. Præclare Tullius pro Marcello, sect. 7: Nunquam temeritas cum pientia commiscetur, nec ad consilium casus admittitur. Ip. Τὴν τύχην. Hactenus verba Democriti: quæ sequuntur Dionysii sunt. In. Ηδύ εν. Forte ήδιο insolentiam, dum ad rem sese primum accingunt, molestiam patiuntur; ita qui aliquid profecere, multoque magis qui perfecti jam sunt, si quæ susce perint, dum facile feliciterque conficiunt, exsultant animis, ac solemnium operum absolutionem bonis hominum omnibus anteponunt. Et vero Democritus ipse, causam unam aliquam, ut ferunt, invenire, quam sibi Persarum imperium obvenire maluisset: atque id homo qui causas frustra causisque sublatis inquireret, cum inane principium ac plenam erroris hypothesin secutus, atque in radice communique naturæ rerum necessitate cæcutiens, eorum quæ imprudenter stolideque contingerent notitiam, summa sapientiæ genus putaret; fortunamque rerum universalium atque divinarum dominam reginanique constituens, cæteraque omnia ejus arbitrio fieri pronuntians, eamdem tamen ab humanæ vitæ commercio procul ablegaret, quique illam colerent insulsos esse convinceret. Sane quidem ipsomet institutionum suarum exordio, sic loquitur: «Homines, inquit, dum stultitiæ suæ velum quærerent, vanum fortunæ simulacrum finxerunt (pugnat enim suapte natura cum fortuna consilium), inimicissimamque prudentiæ dominari voluerunt; tametsi potius hac etiam exterminata, funditusque sublata, ejus in locum alteram illain sufficiunt; nec enim fortunatam isti prudentiam, sed prudentissimam canunt celebrantque fortunam.» Porro utilium vitæ operum moderatores omnes, navanda suis opera maxime delectantur, laudemque simul et gloriam cum laboribus suis pro communi salute susceptis compensari volunt: alii quidem alendo, regendo alii, alii medendo, alii rempublicam gerendo; ipsique adeo philosophi suo illo instituendorum hominum conatu ac studio majorem in modum efferuntur. Audebuntne vero Epicurus et Democritus dicere, molestum sibi atque invisum esse philosophandi munus? Imo non aliam profecto huic animi voluptatem anteponant: etsi enim bonum voluptatem omnem esse statuunt, hoc tamen dicere verebuntur, philosophari sibi non esse vulgari voluptate jucundius. Deos porro, quos poetæ quidem bonorum auctores prædicant, philosophi vero isti, nullius omnino boni vel auctores esse, vel participes ridendo jactant; deos, inquam, illos, quibus tandem rationibus ut deos esse putent adducuntur; quos nec præsentes videant, nec rerum quidquam molientes (quod secuti saltem videntur, qui solem, lunam ac stellas admirali, θεούς, loc est deos, διὰ τὸ θέειν, id est, a currendo vocatos esse dixerunt), nec ullo prorsus in operum aut functionum genere versari credant, ut eos ἐκ τοῦ Δωτῆρας εάων. Homerus Odyss. e, v. 325: Ἔσταν δ᾽ ἐν προθύροισι θεοὶ δωτήρες εάων. Et v. 335: Ερμεία, Διὸς υἱὲ, διάκτορο, δῶτος ἐάων. Αδώρητοι. id est, nullorum auctores donorum, hoc quidem loco, ubi Σωτῆρες οἰ ἀδώρητοι opponuntur. L.

Ο θεούς, καὶ τὴν πολλὴν αὐτῶν ἐμακάρισε τρυφήν, κἀκεῖθεν ἐπιθυμητής γενόμενος τῆς ἡδονῆς, καὶ τῆς ἐν τῷ κενῷ ζηλωτής διαίτης, οὕτω πάντας ἐπὶ τοῦ μακαρισμοῦ τούτου μετουσίαν, ἐξομοιωθησομένους ἐκείνοις τοῖς θεοῖς, παρακαλεῖ, συμπόσιον αὐτοῖς μακάριον, οὐχ ὅπερ οἱ ποιηταί, τὸν οὐρανὸν ἢ τὸν ὄλυμπον, ἀλλὰ τὸ κενὸν συγκροτῶν, ἔκ τε τῶν ἀπό μων τὴν ἀμβροσίαν αὐτοῖς παρατιθεὶς, καὶ προ πίνων αὐτοῖς ἐξ ἐκείνων τὸ νέκταρ; Καὶ δὴ κατ' ἐκείνων τῶν μηδὲν πρὸς ἡμᾶς, ὅρκους τε καὶ όρκι σμοὺς μυρίους τοῖς ἑαυτοῦ βιβλίοις ἐγγράφει, ομνύς τε συνεχῶς μὰ Δία καὶ νή Δία, ἐξορκῶν τε τοὺς ἐνα τυγχάνοντας καὶ πρὸς οὓς διαλέγοιτο, πρὸς τῶν θεῶν, οὗ τί που δεδιὼς αὐτὸς ἢ δεδιττόμενος ἐκεῖνος τὴν ἐπιορκίαν, κενὸν δὲ τοῦτο, καὶ ψευδὲς, καὶ ἀργὸν, καὶ ἄσημον ἐπιφθεγγόμενος τοῖς λόγοις αὐτοῦ παράρ τημα, οἷον εἰ καὶ χρέμπτοιτο καὶ πτύοι, τό τε πρόσ ωπον στρέφοι, καὶ τὴν χεῖρα κινοίη. Τοιαύτη γὰρ ἀδιανόητος ἦν ἡ παρ' αὐτῷ καὶ ματαία ὑπόκρισις, ἡ τῶν θεῶν ὀνομασία. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν πρόδηλον, ὅτι μετὰ τὸν Σωκράτους θάνατον κατεπτηχώς ᾿Αθη ναίους, ὡς μὴ δοκοίη τοῦθ᾽ ὅπερ ἦν, ἄθεος εἶναι, κενὰς αὐτοῖς ἀνυποστάτων θεῶν τερατευσάμενος έξωγράφησε σκιάς. Οὔτε γὰρ εἰς οὐρανὸν ἀνέβλεψεν νοεροῖς ὀφθαλμοῖς, ἵνα τῆς ἐναργούς ἄνωθεν φωνῆς ἀκούσῃ, ἧς ὁ προσεκτικός θεατής κατακούσας ἐμαρ τύρησεν· ὅτι οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ, ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα. Ούτε τῇ διανοίᾳ κατείδεν εἰς τοὔδαφος· ἔμαθε γὰρ ἄν, ὅτι, Τοῦ ἐλέους Κυρίου πλήρης ἡ γῆ, καὶ ὅτι, Τοῦ Κυ ρίου ἡ γῆ, καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς· καὶ, Μετὰ ταῦτα γάρ, φησί, Κύριος εἰς τὴν γῆν ἐπέβλεψε, καὶ ἐνέπλησεν αὐτὴν τῶν ἀγαθῶν αὐτοῦ. Ψυχὴν παντὸς ζώου ἐκάλυψε τὸ πρόσωπον αὐτῆς. Εἰ & μὴ σφόδρα τυφλώττουσιν, ἐπισκεψάσθωσαν τὴν παρ ποίκιλον τῶν ζώων πολυπλήθειαν, τὰ χερσαία, τὰ πτηνά, τὰ ἔνυδρα· καὶ κατανοησάτωσαν ὡς ἀληθὲς ἐπὶ τῇ πάντων κρίσει γέγονεν ἡ μαρτυρία του Δεσπότου· Καὶ πάντα κατὰ τὴν αὐτοῦ πρόσταξι πέφηνε καλά θεῖναι, hoc est ab efficiendo θεοποιήσωσιν, deos εἶδεν, ἐξελθὼν πυλῶν, οὓς ἐν τῷ κενῷ κατείδε efficiant (propterea quippe omnium effector alque molitor unus vere Deus est); nullo denique vel gubernationis, vel judicii, vel beneficii vinculo cum hominibus teneri velint, ut cultum iis aliquem vel metu vel honoris causa debeamus? Num Epicurus forte, cum ultra mundum hunc prospiciens, ac coelestem illum ambitum prætergressus, aut per occultum quoddam posticum sibique soli notum gressus, deos in vacuo degentes vidit, ac summam eorum tantis in deliciis felicitatem admiratus, voluptatem inde concupiscit, atque illam quæ in vacuo ducitur vitam æmulatus, omnes continuo tanquam deorum illorum similes futuros, ejus ad felicitatis communionem ac societatem invitat: quibus ille cœnaculum, non jam coelum aut olympum, ut poeta, sed vacuum instruit, confectam ex atomis apponens ambrosiam, indidemque haustum nectar propinans? Cæterum iis de rebus quæ nibil ad nos pertineant, mille juramenta sacrasque obtestationes suis passim libris inferciens, per Jovem assidue vel negat aliquid vel affirmat; lectoresque suos, et eos quibuscum ipse disputat, deorum obstringit religione, non quod illos ipse vereatur, aut perjurium ullo modo reformidet; sed inanem lanc atque mendacem, vanamque ac nihil omnino significantem disputationum suarum appendicem effutiens, non aliter ac si excreet aut exspuat, aut convertat vultum, aut manum commoveat. Ejusmodi quippe omnis ista deorum appellatio est, superflua quædam ac sensus expers studiique simulatio. At illud quidem longe certissimum, cum Athenienses a Socratis interitu metueret, ne qualis erat atheos esse videretur, vacuas iis leviculorum deorum umbras novum circulatorem informasse. Nec enim profecto aut spiritalibus unquam oculis suspexit in cœlum, ut clarissimam illam superioribus e locis vocem exaudiret, qua intentus ille contemplator allatus cum esset, exclamavit: Cali enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum". Aut vero solum ipsum mente despexit; hoc enim si fecisset, didicisset utique, quod Misericordia Domini plena est terra"; quodque, Domini est terra et plenitudo ejus ", et illud: Post hæc enim, inquit, Dominus in terram respexit, et implevit illum bonis suis. Anima omnis animantis operuit faciem ejus ". Qui si nimia cæcitate non laborant, tantam illam ac tam variam animantium multitudinem contemplentur, terrenarum, volatilium, aquatilium; ac demum intelligant, quam verum hoc in omnium procreatione testimonium fuerit: Et omnia secundum ejus mandatum exstitorunt bona. ο 5. 35 Psal. sxit, 1. * Eccli. xvi, 30, 31. 33 Psal. XVI, 1. 16 Psal. xxxi, Ούς. Forte τούς. VIGER. Ατόμων. Scribe ἀτμῶν. Ib. Αὐτός. Forte αὐτούς. Ip. Ψυχήν. Forte ψυχῇ. ID. præfert Bibliorum codex Alexandrinus. Κρίσει. Forte κτίσει. ID. Καλά. His Dionysianis relatis quæ hucusque Ψυχήν tamen ἀπὸ descripla sumt, subdit Eusebius: Ταῦτά μοι πλείστων ἐξήνθισται τῶν πρὸς Ἐπίκουρον Διονυσίῳ τῷ καθ᾿ ἡμᾶς ἐπισκόπῳ πεποιημένων. Hac mihi e pluribus libata sunt atque decerpta, quæ Dionysius episcopus æqualis noster adversus Epicurum dispatavit. GALL.

EX LIBRIS ADVERSUS SABELLIUM. sacris Parallelis S. Joannis Damasceni Rupefucaldinis. Opp. tom. II, pag. 752 C. edit. Paris. 1712. Τοῦ ἁγίου Διονυσίου Αλεξανδρείας Περὶ φύσεως. Οὐχ ἁπλῶς τῶν μεριστῶν τοῦ κόσμου, καὶ τῶν ὑπ' αὐτὸν, καὶ τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ αἰῶνος· ἀλλὰ πάντ των καὶ τῶν ἐλαχίστων ἄπειρος, ἀτέλεστος τῶν ἐν ἀνθρώποις ἡ γνῶσις. S. Dionysii Alexandrini De natura. Non modo earum orbis rerum quæ dividuntur, et earum quæ sub ipso sunt, quinetiam numeri æternitatis; sed et omnium prorsus atque minimarum nescia est, nec erudita, honinum cognitio. EX LIBRIS ADVERSUS SABELLIUM. (Euses., Prapar. evang. lib. vu, cap. 19.) Materiam ortu non carere. Impietatis etiam illud est, quod plerique materiam, cujus ortum nullum esse velint, divinæ potestati digerendam ornandamque subjiciant, dum eam natura sua patientem atque tractabilem, impressas divinitus mutationes facile subire tradunt. Enimvero doceant isti quf fieri potuerit, ut in Deum atque materiam similitudo pariter ac dissimilitudo caderet. Nam alium quemdam utroque potentiorem cogitare tum oporteret, quod tamen de Deo vel suspicari, nefas, Nam et ipsum ortu carere, quod in utroque simile dicitur, et alterum illud, quod præter utrumque cogitatur, quomodo tandem in iis locum habuit? Si enim illud ipsum quod ortu caret, Deus est, ipsaque, ut ita dicam, ortus negatio, divina essentia est; non jam idem ipsum quod ortu caret, materia fuerit, cum Deus et materia unum idemque non sint. Sin autem utrumque dixerint, id quidem esse proprie quod est, materiam videlicet, atque Deum, ortus tamen negationeni ambobus convenire: manifeste sequitur, aliud quidpiam præter utrumque ponendum, quod antiquius ac superius utroque sit. Jam quominus per sese ambo simul esse possint, imo quominus e duobus alterum, hoc est materia, esse per sese queat, vel ipsa rationis et conditionis utriusque diversitas prorsus impediat. Alioqui causam illi sane afferaut, quamobrem cum ortu ambo careant, Deus quidem nec pati quidquam, nec mutari, nec moΠερὶ τοῦ μὴ ἀγέννητον εἶναι τὴν ύλην. Οὐδ᾽ ἐκεῖνοι μὲν γὰρ ὅσιοι, οἱ τὴν ὕλην ὡς ἀγέννητον ὑποχείριον εἰς διακόσμησιν διδόντες τῷ Θεῷ· παθητὴν γὰρ αὐτὴν, καὶ τρεπτὴν ὑπάρχουσαν, εἶχειν ταῖς θεοποιήτοις ἀλλοιώσεσι. Καὶ πόθεν γὰρ ὑπάρχει καὶ τῷ Θεῷ, καὶ τῇ ὕλῃ, τό τε ὅμοιον καὶ τὸ ἀνόμοιον, διασαφήτωσαν. Εκατέρου γὰρ δεῖ τινὰ ἐπινοῆσαι κρείττονα, δ μηδὲ θεμιτὸν ἐννοῆσαι περὶ τοῦ Θεοῦ. Τό τε γὰρ ἀγέννητον, ὅμοιον ἐν ἀμφοτέροις λεγόμενον, καὶ ἕτερον νοούμενον παρ' ἑκάτερον, πό θεν ἐν αὐτοῖς ἐγένετο; Εἰ μὲν γὰρ αὐτὸ ἀγέννητόν ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ οὐσία ἐστὶν αὐτοῦ, ὡς ἂν εἴποι τις, ἡ ἀγεννησία, οὐκ ἂν ἀγέννητον εἴη ἡ ὕλη· οὐ γὰρ ταυτόν ἐστιν ἡ ὕλη, καὶ ὁ Θεός. Εἰ δὲ ἑκάτερον μὲν ἔστιν, ὅπερ ἐστὶν ἡ ὕλη καὶ ὁ Θεὸς, πρόσεστι δὲ ἀμφοτέροις τὸ ἀγέννητον· δῆλον ὡς ἕτερόν ἐστιν ἑκατέρου, καὶ ἀμφοτέρων πρεσβύτερόν τε καὶ ἀνωτέρω. 'Ανατρεπτικὴ δὲ παντελῶς, καὶ τοῦ ταῦτα συνυπάρχειν, μᾶλλον δὲ τοῦτο ἕτερον αὐτῶν τὴν ὕλην ἐφ' ἑαυτῆς ὑπάρχειν, καὶ ἡ τῆς ἐναντίας ἕξεως δια φορά. Εἰπάτωσαν γὰρ τὴν αἰτίαν, δι᾿ ἣν ἀμφοτέρων ὄντων ἀγεννήτων, ὁ μὲν Θεὸς ἀπαθὴς, άτρεπτος, ἀκίνητος, ἐργαστικός· ἡ δὲ, τὰ ἐναντία, παθητή, τρεπτή, άστατος, μεταποιουμένη. Καὶ πῶς ἤρμοσαν καὶ συνέδραμον; Πότερον κατὰ τὴν τῆς ὕλης φύσιν ἐξοικειώσας ἑαυτὸν ἐτεχνίτευσεν αὐτὴν ὁ Θεός; ᾿Αλλὰ τοῦτό γε ἄτοπον, ὁμοίως ἀνθρώποις χρυσοχοεῖν καὶ λιθουργεῖν, καὶ κατὰ τὰς ἄλλας τέχνας, ὅσας αἱ ὕλαι μορφοῦσθαι καὶ τυποῦσθαι δύνανται, χειροκμητεῖν τὸν Θεόν. Εἰ δὲ οἶαν αὐτὸς ἐβούλετο veri possit, idemque simul efficiendi vim habeat: κατὰ τὴν ἑαυτοῦ σοφίαν ἐποίησε τὴν ὕλην, τὸ πο λύμορφον, καὶ παμποίκιλον τῆς δημιουργίας ἑαυτοῦ σχῆμα καὶ τύπον ἐνσφραγιζόμενος αὐτῇ, καὶ εἴ Οὐδ᾽ ἐκεῖνοι, κ. τ. λ. Eusebius t. e. hæc el sequentia recitans, ita proloquitur: Θήσω δὲ φωνὰς τῶν πρὸ ἡμῶν τὸ δόγμα διηκριβωκότων, καὶ πρώτου γε Διονυσίου, ὃς ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Σαβέλλιον αὐτῷ γεγυμνασμένων, τάδε περὶ τοῦ προκειμένου γράφει. Ipsamet eorum verba producam qui ante nos hac in disputatione versati sunt, atque in primis Dionysii, qui in primo librorum eorum quos in Sabellium elucubravit, hunc in modum de re tola philomateria vero contraria subeat omnia, quippe quæ pati mutarique possit, inconstans, et multiplici configurationi obnoxia. Jam qui tandem inter seso sophatur. Porro ad ista Eusebiana hæc habet doctus interpres: «Sabellius, a quo Personarum in SS. Triade distinctio nefarie tollebatur, alterum hoc de materia somnium ab Hermogene acceperat. Plures adversus Sabellium istum libros a Dionysio Alexandrino elaboratos esse, non tantum unum, ut non nemo credidit, vel hoc Eusebii loco manifeste convincitur.» GALL